وڪيپيڊيا sdwiki https://sd.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D9%8F%DA%A9_%D8%B5%D9%81%D8%AD%D9%88 MediaWiki 1.47.0-wmf.15 first-letter ذريعات خاص بحث واپرائيندڙ واپرائيندڙ بحث وڪيپيڊيا وڪيپيڊيا بحث فائل فائل بحث ذريعات وڪي ذريعات وڪي بحث سانچو سانچو بحث مدد مدد بحث زمرو زمرو بحث باب باب بحث TimedText TimedText talk ماڊيول ماڊيول بحث Event Event talk 0 2271 404612 354735 2026-08-18T15:37:59Z Intisar Ali 8681 /* */ 404612 wikitext text/x-wiki {{Infobox religious biography |religion= [[اسلام]] |era = مغليه دور |image =Jhok_Sharif.jpg <!-- Information --> |name = شاھ عنايت شھيد |title = صوفي |birth_date = {{circa}}1655 (1665ھ) |death_date = 7 جنوري 1718ع (17 صفر 1130 ھجري) |ethnicity = [[سنڌي ماڻھو|سنڌي]] |region = [[سنڌ]]، [[مغل سلطنت]] |school_tradition = صوفي ازم |main_interests = [[تصوف]]، صوفياڻي شاعري، سماج سڌارڪ |notable_ideas = [[تصوف]] |works = |Predecessor = |influences = |influenced = [[شاھ عبداللطيف ڀٽائي]]، [[سچل سرمست]]، [[بيدل]] روحل فقير، مير جان الله شاھه }} '''شاهه عنايت الله''' ({{langx|sd|شاهه عنايت الله}}؛ {{circa}} 1655ع – 1718ع)،<ref name=bio>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=KnPoYxrRfc0C&pg=PA3941 |title=Encyclopaedia of Indian Literature: Sasay to Zorgot|author=Mohan Lal |page=3941|publisher=Sahitya Akademi|isbn=9788126012213|date=1991 }}</ref> عام طور '''صوفي شاهه عنايت شهيد'''، '''شاهه شهيد''' ۽ '''جھوڪ وارو شاهه عنايت''' جي نالن سان مشهور، سترهين ۽ ارڙهين صديءَ جي شروعات جو [[سنڌي ماڻهو|سنڌي]] [[تصوف|صوفي بزرگ]] ۽ سماجي تحريڪ جو اڳواڻ هو، جنهن جو مرڪز [[جھوڪ شريف]] هو.<ref name=Dawn2/><ref name=Dawn/> سندس تحريڪ خاص طور هارين جي معاشي حقن ۽ زمين تي محنت ڪندڙ ماڻهن جي حقن سان لاڳاپيل هئي. شاهه عنايت سان منسوب مشهور نعرو '''„جو کيڙي سو کائي“''' هارين بابت سندس فڪر جي نمائندگي ڪري ٿو، جنهن جو مطلب آهي تہ زمين کي پوکيندڙ کي ان جي پيداوار تي بنيادي حق حاصل هئڻ گهرجي. سندس فڪر ۽ تحريڪ سبب مقامي هاري سندس چوڌاري گڏ ٿيڻ لڳا ۽ جھوڪ ۾ هڪ اهڙو زرعي ۽ سماجي نظام قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي، جنهن ۾ زمين ۽ ان جي پيداوار سان لاڳاپيل حقن ۾ هارين کي اهم حيثيت حاصل هئي.<ref name=Dawn2/> شاهه عنايت جي وڌندڙ اثر سبب سندس مقامي جاگيردارن ۽ حڪمران ڌرين سان اختلاف پيدا ٿيا. مٿس هارين جي هڪ جماعت کي منظم ڪري مقامي جاگيردارن ۽ سرڪاري اختيار کي للڪارڻ جو الزام لڳايو ويو. سندس مخالفن مغل درٻار سان رابطو ڪيو، جنهن کان پوءِ [[مغل سلطنت|مغل شهنشاهه]] [[فرخ سير]] جي حڪم هيٺ اتر سنڌ جي ڪلهوڙي حڪمران ميان [[يار محمد ڪلهوڙو|يار محمد ڪلهوڙي]] کي شاهه عنايت ۽ سندس ساٿين خلاف ڪارروائي ڪرڻ لاءِ چيو ويو.<ref name=Dawn2/> ان ڪارروائيءَ جي نتيجي ۾ جھوڪ جو گهيرو ڪيو ويو، جتي شاهه عنايت جا ساٿي ۽ هاري مزاحمت ڪندا رهيا. گهيرو ڊگهو ٿيڻ کان پوءِ ڪلهوڙي لشڪر طرفان ڳالهين جي آڇ ڪئي وئي. وڌيڪ رت وهائڻ کان بچڻ لاءِ شاهه عنايت ڳالهين تي راضي ٿيو، پر ڳالهين دوران کيس گرفتار ڪيو ويو. بعد ۾ کيس [[ٺٽو|ٺٽي]] آندو ويو، جتي 1718ع ۾ کيس قتل ڪيو ويو.<ref name=Dawn2>{{cite news |url=https://www.dawn.com/news/1120030 |author=Abbas Jalbani |date=20 July 2014 |title=The Jhok of Sufi warriors |newspaper=Dawn |access-date=4 December 2021 }}</ref> شاهه عنايت جي شخصيت ۾ صوفياڻي فڪر سان گڏ سماجي ۽ معاشي برابريءَ جو تصور نمايان هو. سندس تحريڪ کي سنڌ جي هارين ۽ زمين سان لاڳاپيل پورهيت طبقن جي حقن لاءِ ٿيندڙ شروعاتي منظم جدوجهدن مان هڪ طور بيان ڪيو ويو آهي. سندس سماجي ۽ معاشي نظرين جي ڪري بعد جي ڪجهه ليکڪن کيس سنڌ ۾ اشتراڪي يا سوشلسٽ فڪر جي شروعاتي علمبردارن مان پڻ قرار ڏنو آهي، جيتوڻيڪ اهڙي اصطلاح جو استعمال سندس دور کان گهڻو پوءِ وجود ۾ آيل جديد سياسي نظريي جي حوالي سان ڪيو وڃي ٿو. سندس صوفياڻي تعليم ۾ روحاني پاڪيزگي، زهد، تقويٰ، انساني برابري ۽ حق جي راهه تي هلڻ تي زور ڏنو ويندو هو. سندس تحريڪ ۾ روحاني تعليم ۽ هارين جي معاشي حقن جي جدوجهد هڪ ٻئي سان ڳنڍيل نظر اچن ٿا. انهيءَ ڪري شاهه عنايت سنڌ جي صوفياڻي روايت سان گڏ سنڌ جي سماجي ۽ هاري تحريڪن جي تاريخ ۾ پڻ اهم شخصيت سمجهيو وڃي ٿو. شاهه عنايت جي وفات کان پوءِ [[جھوڪ شريف]] ۾ سندس مزار ۽ درگاهه سندس صوفياڻي روايت جو اهم مرڪز بڻجي وئي. سندس پوئلڳن سندس فڪر ۽ صوفياڻي سلسلي کي جاري رکيو، جڏهن تہ '''„جو کيڙي سو کائي“''' وارو نعرو سنڌ ۾ هارين جي حقن ۽ زرعي سماجي انصاف سان لاڳاپيل فڪر جي علامت طور مشهور رهيو. == خاندان== سندس وڏا پڻ درويش صفت انسان هئا جيڪي اصل ۾ نصريه جا ويٺل هئا. اهو ڳوٺ [[بنوري]] جي پرڳڻي ۾ ٿي گذريو آهي<ref name=" عوامي آواز "> [http://awamiawaz.com] (صوفي شاھ عنايت شھيد جھوڪ وارو) </ref>. سندن ڳوٺ اصل متعاوي سيدن جو هو، جن مان پهريون سيد عبدالڪريم شاهه بلڙي وارو مخدوم فضل الله جي پڙڏاڏي مخدوم صدوءَ جو مريد هو<ref name = " عوامي آواز "/> شاھ عنايت شھيد جو والد مخدوم فضل الله ڪامل درويش ۽ وطن پرست انسان هو<ref name = " عوامي آواز"/><ref>{{Citation |title=جو کيڙي سو کائي جو فڪر ۽ شاهه عنايت شهيد جي انقلابي جدوجهد<!-- Bot generated title --> |url=http://struggle.com.pk/sindhi/shahenayat/ |accessdate=2016-02-15 |archive-date=2015-12-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151218054848/http://struggle.com.pk/sindhi/shahenayat/ |dead-url=yes }}</ref>.مهدي ڄاڻائي ٿو ته، “شاهه عنايت شهيد جي ڏاڏي مخدوم صدر الدين عرف صدو لانگاهه، اُچ شريف کان لڏي 900ھ/ 1494ع ۾ سنڌ ۾ اچي، ‘ميرانپور’ ۾ سڪونت اختيار ڪئي<ref name = " سنڌيانا "/>. رحيمداد خان مولائي شيدائي پنھنجي ڪتاب جنت السنڌ ۾ لکي ٿو ته:شاه عنايت الله ولد مخدوم فضل الله ولد ملا يوسف ولد ملا شهاب الدين ولد مخدوم صدولانگاه – سندس وڏا بغداد کان لڏي اچي اُچ شريف ۾ رهيا ۽ اتي جي غوثيه درگاه جا مريد ٿيا. مخدوم فضل الله اُچ جي درگاه جو خليفو ٿي سنڌ ۾ آيو<ref name = " مولائي شيدائي "/>.نايت شهيد جا وڏا، اصل ۾ اُچ شريف جي لانگاهه قبيلي جا بزرگ هئ<ref name = " سنڌيانا "/>ا. ملتان جا هئا، سندس وڏا بعد ۾ ملتان ڇڏي اچي سنڌ جي لاڙ واري علائقي ۾ مقيم ٿيا، پر سندن مٽي مائٽي ۽ لڳ لاڳاپا ملتان جي لانگاهه خاندان سان هلندا آيا<ref name = " سنڌيانا "/>. صوفي شاهه عنايت جي والد مخدوم فضل الله ملتان جي لانگاهن مان شادي ڪئي، جنهن مان کيس ٽي پٽ ٿيا: پهريون مخدوم نالي چڱو، ٻيو مخدوم شاهه عنايت الله [شهيد] ۽ ٽيون مخدوم رحمت الله<ref name = " سنڌيانا "/>. ==شجرو== صوفي شاهه عنايت جو خانداني شجرو هن ريت آهي<ref name = "سنڌيانا "/>: صوفي شاهه عنايت الله [شهيد] پٽ مخدوم فضل الله پٽ مخدوم محمد يوسف پٽ مخدوم ابراهيم قتال پٽ مخدوم محمد شهاب الدين پٽ مخدوم عجائب الدين عرف ملا آجب پٽ مخدوم صدر الدين عرف صدو لانگاهه. ==ننڍپڻ ۽ تعليم== صوفي شاهه عنايت شهيد 1656ع يعني 1066ھ ۾ جنم ورتو<ref>[http://indusnews.net/2013/12/21] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231006030449/https://indusnews.net/2013/12/21/ |date=2023-10-06 }} /صوفي-شاهه-عنايت-شهيد-جي-مزاحمتي-تحريڪ</ref>.شهيد جي ولادت 1165ھ ۾ ٿي<ref name = " سومار "/>. شاه عنايت الله صوفي 55-1656ع ۾ تولد ٿيو<ref name = " مولائي شيدائي "/>. ابتدائي تعليم پنهنجي والد مخدوم فضل الله کان حاصل ڪيائون. ملتان جي ڪامل درويش شمس شاه کان چڱو ئي فيض پرايائين. هن اهل دل صاحب کيس وري حيدرآباد دکن مبارڪ شاه عبدالملڪ، هڪ الله لوڪ ڏي روانو ڪيو. سير ۽ سفر بعد اچي ميران پور (جهوڪ شريف) وسايائون<ref name = " مولائي شيدائي "/>. انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا مطابق شاھ صاحب جي ولادت 1065ھ/ 1655ع ۾، ميرانپور ۾ ٿي، پر ڪن روايتن مطابق سندس ولادت ملتان ۾ ٿي. شاهه شهيد جي ننڍپڻ ۾ تعليم ۽ تربيت سندس والد وٽ پنهنجي ئي گهر ۾ ٿي ۽ پنهنجي پيءُ وٽان فارغ التحصيل ٿي، وڌيڪ تعليم پرائڻ لاءِ پنهنجي ڪجهه ساٿين سان گڏجي ملتان ويو، جتي شاهه شمس کان تعليم پرائڻ کانپوءِ، پنهنجي ساٿين ميان امين محمد [ڊاسوڙيءَ واري] نقشبندي، شاهه حمزي نمن واري ۽ ميان ابراهيم ڪاتيار سان گڏجي هندستان روانو ٿيو<ref name = "سنڌيانا "/>. == صوفي ازم جو رنگ ۽ نظريو== شاھ صاحب جن حق جي تلاش ۾ سير سفر تي نڪتا. ميان محمد امين نقشبندي، شاهه حمزو ۽ ميان ابراهيم ڪاتيار سفر ۾ ساڻن گڏ هئا. سير سفر ڪندي ملتان آيا ۽ سال کن شيخ شمس الدين ملتاني جي خدمت ۾ رهيا. ان کانپوءِ ٻيا گهڻائي شهر گهمندي آخر حيدرآباد دکن ۾ شاهه عبدالملڪ جيلاني جا مريد ٿيا. اتي مرشد جي ارشاد موجب بانس جي ٻيلن ۾ خوب رياضتون ڪيائون. مرشد مٿن گهڻو مهربان ٿيو ۽ مٿن ايتري ته فيض جي پالوٽ ڪيائون جو ڪمال جي درجي کي رسيا. نيٺ هڪ ڏينهن پنهنجي مرشد کان وطن ورڻ جي اجازت گهريائون. شاهه صاحب کين اجازت ڏني ۽ سندن آڏو ٽي سوکڙيو رکيائون ته هنن مان ڪا به هڪ کڻو. اهي هيون ترار، تسبيح ۽ ڪونرو، پاڻ ترار کنيائون. تنهن تي سندن مرشد فرمايو ته ”ان جو اجورو وڏو آهي“. شاهه عنايت جواب ۾ عرض ڪيو ته ”سر حاضر آهي“ پوءِ کين هدايت ڪيائون ته ”ماٺ ۽ صبر ڪري سر ڏجو“ مرشد کان موڪلائي وطن موٽي آيا. واٽ تي گهڻائي سندن مريد ٿيا. انهن مان پنج سئو مريد ساڻن گڏ آيا، جيڪي وري واپس هندستان نه ويا.<ref name=" سومار"> ڪتاب جو نالو ؛ لاڙ جا ماڳ مڪان مصنف؛ محمد سومار شيخ ايڊيشن؛ پهريون 2006ع ڇپائيندڙ؛ سنڌي ادبي بورڊ ڄام شورو </ref><ref> انيس المساڪين(قلعي) قاضي غلام مهدي ص -9 ۽ 10، 1340ھ/ 1932 ع</ref>.صوفي شاهه عنايت شهيد دکن ۾ شاهه عبدالملڪ جي هٿ تي تصوف ۽ سلوڪ جون منزلون طئي ڪيائين. ظاهري علم, لاء شاهجهان آباد ۾ شاهه غلام محمد وٽ ويو، جنهن کي پاڻ تصوف جي رازن کان واقف ڪيائين ۽ اها محبت غلام محمد کي ٺٽي وٺي آئي پر شيخ اڳيان ادب ۾ سجدي ادا ڪرڻ تي مٿس عالمن جي تنقيد ٿي جنهن ڪري شاهه صاحب کيس واپس وڃڻ جو چيو<ref name="قدوسي"> ڪتاب جو نالو ؛ سنڌ جي تاريخ مصنف؛ سنڌيڪار: اعجاز الحق قدوسي خالد وسير ايڊيشن؛ پهريون 2007ع ڇپيندڙ؛ مهراڻ اڪيڊمي</ref>. انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا مطابق ، روحاني ۽ باطني علم حاصل ڪيا، پر مقامي ماڻهن سان بهترين تعلقات به قائم ڪيا. کيس مختلف علمن سان گڏ مختلف زبانن تي به وڏي مهارت حاصل هئي. عربي، فارسي، هندي [ديوناگري، گرمکي لپين سميت] ۽ ٻين ٻولين تي کيس عبور حاصل هو، پر گهڻو ڪري لکپڙهه فارسيءَ ۾ ڪندو هو<ref name = "سنڌيانا "/>.” صوفي شاهه عنايت کي سيد عبدالملڪ موڪلائڻ کان اڳ فقيري ٽوپي ۽ ڳاڙهو خرقو ڏئي ‘صوفيءَ’ جي لقب سان نوازيو ۽ موڪلائڻ وقت کيس اجازت ڏيندي، سندس اڳيان مصلو، ڪؤنرو، تسبيح ۽ تلوار رکي فرمايائون ته ‘هنن مان ڪا به هڪ شيءِ کڻو’. پاڻ تلوار کنيائون، جنهن تي مرشد فرماين ته: ‘انهيءَ جي قيمت ڳري آهي.’ تنهن تي صوفي شاهه عنايت وراڻيو ته: ‘سر حاضر آهي’ تڏهن سيد عبدالملڪ خوش ٿيندي، کيس اجازت ڏئي خبردار ڪيو ته ‘واٽ ويندي احتياط کان ڪم وٺجو ۽ گهٽ ڳالهائجو’ شاهه عنايت هندستان مان نڪري فقراء سميت ٺٽي شهر جي اولهه ڏکڻ واري ميدان تي اچي، پنهنجو ويڙهو قائم ڪيو، جنهن کي هو ‘دائرو’ سڏيندا هئا<ref name = " سنڌيانا"/>. دائري ۾ موجود سڀئي صوفي بنا ڪنهن متڀيد جي هڪ ئي ڪٽنب وانگر رهندا هئا. جڏهن هي مذهب ۽ ذات پات جي فرق کي ميٽي، ‘انساني مساوات’ سان رهڻ لڳا، تڏهن آس پاس جا ڪيترا آزاريل ۽ مسڪين هاري ۽ پورهيت ماڻهو، سندن ‘گڏيل نظام’ ۽ رهڻي ڪهڻيءَ جي اعليٰ اصولن کان متاثر ٿي، وٽن اچي رهڻ لڳا<ref name = " سنڌيانا"/>.بخش، شاهه عنايت جي فڪر بابت ڪتاب ‘شاهه عنايت شهيد’ جي صفحي 27 تي لکي ٿو ته: “صوفي شاهه عنايت، صوفي ازم تحت عوام سان مذهب ۽ ذات پات جي بنيادن تي پيدا ڪيل گروهه بندين، نفرت ۽ اوچ نيچ کي ختم ڪري منجهن اتحاد، اشتراڪ، اهنسا، برابري، ذهني سجاڳي پيدا ڪرڻ لاءِ اڳتي وڌيو ته جيئن عوام کي صحيح ۽ سچي آزاديءَ جي راهه ڏيکارجي<ref name = " سنڌيانا "/>.” ان سلسلي ۾ پير علي محمد شاهه راشدي پنهنجي ڪتاب ‘اهي ڏينهن، اُهي شينهن’ ۾ شاهه عنايت ۽ سندس پيغام جو ذڪر ڪندي لکي ٿو ته: “سندس پيغام جو روح هو ته انسانن جو روح بيدار ٿئي. منجهائن گندگيون مثلاً: تعصب، تفريق ۽ انسان دشمنيءَ جون غلاظتون دور ٿي وڃن ۽ سڀ پاڻ ۾ ملي هڪ لڙهيءَ ۾ پوئجي وڃن ۽ اسلامي اصولن مطابق همت کان ڪم وٺڻ جا اهل بڻجن. ساڳئي وقت اسلامي فڪر ۽ روحاني روشني کي بلنديءَ تي رسائجي<ref name = " سنڌيانا "/>.” پير صاحب ساڳئي ڪتاب ۾ وڌيڪ لکيو آهي ته، “اهو هو اجتماعي ۽ اصولي تصور. انفرادي طريقيڪار جا لوازمات هي هئا: الله سائينءَ تي توڪل، ذاتي حاجتون مختصر، تفريقون ختم، پاڻ ۾ محبت، عام انسان دوستي، جسم جي رياضت، روح جي راحت وغيره، پر انهن اصولن سان گڏوگڏ شاهه عنايت وٽ سماجي ۽ اقتصادي نظام لاءِ به اعلى آدرش موجود هئا. هن نه رڳو اهو پيغام ڏنو، پر عملي طرح هڪ معاشرو اڏڻ لاءِ پهريائين عام (مقامي) ماڻهن جي ذهنن جي سجاڳي آڻڻ پ<br>ئي چاهي ته جيئن<ref name = " سنڌيانا "/>: (1) ماڻهن مان اندروني اختلاف ۽ ڀيدڀاءُ ختم ٿئي ۽ هو پاڻ ۾ متحد ۽ هڪ آواز ٿين،<br> (2) ظلم کان آزادي حاصل ڪري پنهنجا حق حاصل ڪن ۽ اقتصادي خوشحالي ماڻين،<br> (3) باهمي تعلقات جو بنياد محبت ٿئي،<br> (4) زندگي بامقصد،<br> (5) اعلى ترين اقتدار جو حصول منتهي نظر،<br> (6) پاڪ معاشري جي اڏاوت، <br>(7) هر عمل ۾ سچ ۽ صداقت، <br>(8) حق ئي حق هجي،<br> (9) انهن سمورين شين جي حاصلات لاءِ عملي جدوجهد جي تعليم ۽ تربيت، <br>(10) هن ملڪ جا پيڙيل ۽ مظلوم ماڻهو متحد هجن، حڪومتي ۽ سماجي ظلم کان آجا هجن.”<ref name = " سنڌيانا"/> <br> شاهه عنايت شهيد جي تحريڪ جا خاص مول متا، مٿين نقطن تي آڌاريل هئا، پر سڀ کان وڌيڪ زور مساوات ۽ زمين تي هاريءَ جي حق هئڻ تي هو، ڇو ته شاهه شهيد جي فڪر جو اهم نقطو اهو هو ته زمين جي پيداوار جو ڌڻي اهو ئي آهي، جيڪو انهيءَ تي محنت ڪري فصل اپائي ٿو<ref name = " سنڌيانا "/>. == شاديون ۽ اولاد == شاهه شهيد چار شاديون ڪيون هيون. پهرين پنهنجي چاچي مخدوم محمد عمر جي نياڻيءَ سان، جنهن مان کين اولاد ڪو نه ٿيو. ٻي ڪڇ جي راجا جي خاندان مان ڪيائون، جنهن مان کين هڪ فرزدند ڄائو، جنهن جو نالو شاهه خليل الله هو. جيڪو شاهه عنايت جي شهادت وقت پنهنجي ناناڻن ۾ هو. جتان پوءِ ايران ويو. ٽين شادي ٺٽي جي مخدوم اسماعيل جي ڀيڻ سان ڪيائون، ان مان کين ڪو اولاد ڪو نه ٿيو. چوٿين شادي ٺڪرن سوڍن جي گهراڻي مان ڪيائون، جنهن مان کين ٻه فرزند ٿيا. پير عزت الله شاهه ۽ پير سلام الله شاهه. والد<ref>انيس المساڪين(قلعي) قاضي غلام مهدي ص -9 ۽ 10، 1340ھ/ 1932 ع </ref> جي شهادت وقت پير عزت الله شاهه موجود نه هو ۽ پير سلام الله شاهه مهيني سوا جو معصوم ٻار هو. سندن ولادت شهادت واري سال ٿي هئي.<ref name = " سومار "/>.شاهه صاحب کي ٽي فرزند هئا؛ الهرکيو شاهه، مير قلندر علي شاهه ۽ مير منور علي شاهه، فقيري واري امانت مير قلندلر علي شاهه کي ملي.<ref name = "سومار "/>وڏي فرزند شاهه خليل الله جو ڪي قدر احوال ڏٺو ويو آهي. هتي سندن بي اولاد جو مختصر احوال ڏنو وڃي ٿو؛ شاهه عزت الله شاهه شهيد جو وچون فرزند هو. جهوڪ واري سانحي وقت ميران پور ۾ موجود نه هو<ref name = " سومار "/>.جون شاديون: شاهه عنايت شهيد جي شادين بابت مختلف روايتون ملن ٿيون. ‘انيس المساڪين’ ۾ قاضي غلام محمد مهدي، شاهه شهيد جون چار شاديون ڄاڻائي ٿو، جڏهن ته ‘شهادت نامه’ ۾ سندس ٽي شاديون ڄاڻايل آهن<ref name = " سنڌيانا "/>. انهن ٻنهي راين کي مدنظر رکندي ڊاڪٽر محمد علي مانجهيءَ، پنهنجي پي. ايڇ. ڊي ٿيسز ‘صوفي شاهه عنايت شهيد ۽ سندس سلسلي جا شاعر’ ۾ لکي ٿو ته، “شاهه شهيد چار شاديون ڪيون. پهرين شادي هندستان ۾ رهڻ دوران ڪيائون، جنهن مان کين هڪ پٽ خليل هو. ٻيءَ شادي هندستان مان واپسيءَ دوران مخدوم محمد اسماعيل جي نياڻيءَ سان ڪيائون، جنهن مان کيس اولاد نه ٿيو. ٽين شادي ميرانپور ۾ اچڻ کانپوءِ پنهنجي خاندان مان ڏاڏي پوٽيءَ سان ڪيائون، جنهن مان شاهه عزت الله ٿيو، جنهن کي ‘گُند پير’ جي نالي سان سڏيندا هئا ۽ هڪ نياڻي به ٿين<ref name = "سنڌيانا "/>. چوٿين شادي سوڍن مان ڪيائون، جنهن مان کين هڪ فرزند صوفي سلام الله عرف ٿر ڌڻي بادشاهه ٿيو<ref name = " سنڌيانا "/>.” == شاھ عنايت جي تحريڪ == شاهه عنايت ڳوٺ جهوڪ عرف ميران پور غاريا يا گاجيا واهه ڀرسان ميرپور بٺوري ۾ رهي ڪري علم ۽ عرفان جي ڦهلائڻ ۾ لڳي ويو. شاهه صاحب جي فيض ڪري پري پري کان ماڻهو اچي سندس مريد ٿيڻ لڳا ۽ هر هنڌ هاڪ وڌڻ لڳي.، جنهن جي ڪري هڪ ته بلڙي وارن سيدن جي پيري مريدي گهٽجڻ لڳي ۽ ٻيو اوسي پاسي وارن زميندارن جو اثر گهٽجڻ لڳو جنهن ۾ نور محمد پليجو ۽ حمل خان جت شامل هئا.<ref name = "قدوسي "/>. انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا مطابق نايت، وقت جي انهن روايتي صوفين مان نه هو، جيڪي حالتن کي بدلائڻ بدران، ساڳين حالتن ۾ رهڻ کي ترجيح ڏيندا ۽ صبر ۽ قناعت جي تلقين ڪندا هئا. اُنهن جي ڀيٽ ۾ صوفي شاهه عنايت زمين جي پيداواري عمل ۾ ‘مساوي شرڪت’ تي زور ڏنو<ref name = " سنڌيانا "/>. هن جو اٽل ۽ پڪو عقيدو هو ته ‘مساوات محمّديءَ’ جي بنيادي گهرج اها آهي ته کيتي ٻاڙي اجتماعي بنيادن تي ڪئي وڃي، پيداواري عمل ۾ سڀ ماڻهو برابر جا شراڪت دار ٿين ۽ پيداوار کي ضرورت پٽاندر پاڻ ۾ ورهائي کڻن، ڇو ته ‘زمين الله جي آهي’ ۽ اُن تي سمورن انسانن جو هڪجهڙو حق آهي. صوفي شاهه عنايت جي مريدن ۽ فقيرن اهو اصول خوشيءَ سان قبوليو ۽ اجتماعي هارپي ۾ شامل ٿي ويا<ref name = " سنڌيانا "/>. صوفي شاهه عنايت جو گڏيل پوکي راهيءَ جو تجربو بيحد ڪامياب ويو. جهوڪ ۾ رهندڙ فقيرن ۽ هارين کي نه بٽئي ڪرائڻي پوندي هئي، نه ڇيڙ ۽ بيگر وهڻي پوندي هئي ۽ نه ئي ڪنهن تپيداري قانون گُو کي ‘ستم شريڪي’ جهڙيون رسمون ادا ڪرڻيون پونديون هيون<ref name = " سنڌيانا "/>. اهڙيءَ ريت صوفي شاهه عنايت جي هن ‘ڪاشتگاريءَ جي گڏيل نظام’ جي ناماچاري جلد ئي پري پري تائين پکڙجي وئي ۽ هر هنڌ هن ‘اجتماعي ڪاشتڪاريءَ’ جي نئين تجربي جو چوٻول ٿيڻ لڳو<ref name = " سنڌيانا "/>. شاهه عنايت [[هندستان]] ۾ وڃي برهانپور شهر ۾ عبدالمالڪ جي صحبت حاصل ڪئي ۽ پنج ورهيه انهن جي نظرداريءَ ۽ تربيت هيٺ رهيو. ظاهري علم جي حاصلات شاهه جهان آباد جي شاهه غلام محمد وٽ ڪيائين ۽ انهن جو مريد ٿيو. شاهه عبدالمالڪ کان اجازت وٺي ٺٽي ۾ آيو. نيٺ ٺٽي مان لڏي [[ميرانپور]] جي ڳوٺ ۾ آيو جنهن کي جهوڪ چيو ويندو آهي. اُتي خانقاهه بڻائي ويٺو ۽ هزارين مريد ٿيڻ لڳس..تحفة الڪرام مطابق بلڙي وارن سيدن مان سيد عبدالواسع بن سيد عبدالغني بن سيد عبدالدليل بن سيد دين محمد،. شاهه عنايت جي مخالفت ۾ اڳڀرو هو ۽ جنهن وڃي ان وقت جي ٺٽي جي ناظم لطف علي خان کي شڪايت ڪئي. لطف علي خان بنا پڇا ڳاڇا ۽ معلومات وٺڻ جي بلڙي سيدن کي شاهه عنايت سان پاڻ نبرڻ جو حڪم ڏنو. اهڙي اجازت ملڻ بعد انهن جهوڪ ۾ شاهه عنايت جي خانقاهه مٿان حملو ڪيو ۽ شاهه صاحب جي ڪيترن ئي مريدن کي ماري وڌو. قتل ٿيندڙن جا وارث جڏهن حڪومت وٽ فرياد کڻي ويا ته حڪومت قاتلن جون زمينون انهن کي ورهائي ڏنيون<ref name = " قدوسي "/>شاهه عنايت جڏهن دکن مان موٽيو ته هن الله جي عبادت سان گڏو گڏ خلق جي خدمت کي پنهنجو شيوو بڻايو. پنهنجي اباڻي زمين کي گڏيل ملڪيت قرار ڏنائون. پير حسام الدين شاهه راشدي لکيو آهي ته ”سندس اهل خاندان ۽ سندس مريد يا هاري ناري گڏجي زمين ۾ هر ڪاهيندا هئا،“ آمدني ۽ پيداواري تي سڀني جو گڏيل حق هو ۽ ونڊڻ وقت هر ڪو هڪ جيترو ان ورهائي کڻندو هو. <ref name = " سومار "/>.“ ان دور ۾ شاهه عنايت صوفي هڪ منظم سياسي اُڀار واري تحريڪ هلائي جنهن کي ”[[جيڪو کيڙي سو کائي]]“ واري نعري تحت ياد ڪيو ويندو آهي<ref name=" ڪاوش "> [http://www.thekawish.com/beta/epaper-details.php?details=2015/Nov/29-11-2015/Page3/P3-23.jpg Daily Kawish - Sindhi News Paper] </ref>. سندس نعرو ان وقت سنڌ جي ڪنڊ ڪڙڇ ۾ مشهور ٿي ويو، هزارين [[سنڌي]] لڏي اچي جهوڪ ۾ سندس پناهه ۾ ويهڻ لڳا. ظاهر آهي ته اهڙي سمڪ جڏهن حاڪمن کي پئي هوندي ته انهن اندروني طور ڪيتريون ئي رڪاوٽون کڙيون ڪيون هونديون، پر هي سيدزادو هر مشڪل مان پار پوندو ويو. شاهه عنايت شهيد (جهوڪ وارو): مغل نوابن جي آخري ۽ ڪلهوڙن جي شروعاتي دؤر ۾، ‘جو کيڙي سو کائي’ جو نعرو هڻي، هارين جي حقن لاءِ عَلمُ بلند ڪندڙَ، نامور ۽ دلير صوفي بزرگ، صوفي شاهه عنايت شهيد کي، سنڌ جي مهان تاريخدان، پير حسام الدين راشديءَ، ‘ننڍي کنڊ جو پهريون سوشلسٽ صوفي’ سڏيو آهي<ref name = " سنڌيانا"/>. صوفي شاهه عنايت وقت جي حڪمرانن سان سرچاءُ نه ڪيو ۽ ان وقت جي هاري دشمن سياسي نظام ۽ حڪومتي ادارن ۾ تبديليءَ لاءِ هڪ تحريڪ شروع ڪري، گڏيل عوامي مفادن جي جنگ وڙهيو. سندس دؤر ۾ جاگيرداري نظام سنڌ ۾ ايترو ته حاوي ٿي چڪو هو، جو هزارين بلڪ لکين غريب ۽ لاچار هاري، چند جاگيردارن وٽ غلامن جهڙي زندگي بسر ڪندا هئا<ref name = "سنڌيانا "/>. شاهه شهيد ڌارين حڪومتي ٽولن ۽ مقامي استحصالي قوتن [حاڪمن ۽ زميندارن] کي چڱيءَ طرح سمجهي، عوام ۾ شعور بيدار ڪيو ۽ سندن ذهنن ۾ اهو واضح ڪيو ته دنيا جي سڀني مهذب قانونن ۽ مذهبن ۾ انسان آزاد آهي، ڪو به ڪنهن کان نه وڌ آهي ۽ نه گهٽ، ۽ ‘زمين الله جي آهي’ (‘الارض لله’) ۽ اُن تي حق هر انسان جو آهي<ref name=" سنڌيانا ">[ https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B4%D8%A7%D9%87%D9%87%20%D8%B9%D9%86%D8%A7%D9%8A%D8%AA%20%D8%B4%D9%87%D9%8A%D8%AF%20%D8%AC%D9%87%D9%88%DA%AA%20%D9%88%D8%A7%D8%B1%D9%88 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241112183213/https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B4%D8%A7%D9%87%D9%87%20%D8%B9%D9%86%D8%A7%D9%8A%D8%AA%20%D8%B4%D9%87%D9%8A%D8%AF%20%D8%AC%D9%87%D9%88%DA%AA%20%D9%88%D8%A7%D8%B1%D9%88 |date=2024-11-12 }}] انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا</ref>. ==بغاوت جا الزام== سندس فقيريءَ جي شهرت ديسان ديس پکڙجي ويئي. سندس فقيريءَ جي غلغلي بلڙيءَ جي سادات مان سيد عبدالواسع ڪريم پوٽي ۽ ڀر وارن زميندارن کي ايترو ڊيڄاريو، جو هنن وقت جي حاڪم مير لطف علي ٺٽي جي نواب کي شڪايت وڃي روبرو پيش ڪئي. هن سواءِ ڪنهن سبب جو نور محمد پليجي زميندار کي حڪم ڏنو ته هڪدم بلڙيءَ وارن جي مدد ڪري<ref name = " مولائي شيدائي "/>. سندن فقيري انسان دوستي ۽ هن نئين زرعي نظام سبب ڪيترائي مسڪين هاري پنهنجي زميندارن کي ڇڏي اچي گڏيل ملڪيت ۾ شريڪ ٿيا. تَر جي پيرن جا ڪيترائي مريد پنهجن مرشدن کي ڇڏي، اچي شاهه عنايت جا مرد ٿيا، تنهن ڪري پيرن، مرشدن زميندر، جاگيردارن ۽ مذهبي اڳواڻن سندن خلاف سازش سٽي. نتيجي ۾ جهوڪ واري جنگ لڳي.<ref name = " سومار "/>. انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا مطابق گهراڻن جي مريدن ۾ گهٽتائي آئي، پر تر جي زميندارن: نور محمد پليجي، حمل جت ۽ آس پاس جي ٻين علائقن جي ڪيترن زميندارن تي به وڏو اثر پيو. صوفي شاهه عنايت جا فقير اُتي وڃي، سندن زمينداري حلقي ۾ ‘اجتماعي زراعت’ جي تبليغ ڪندا رهندا هئا<ref name = " سنڌيانا"/>. نتيجو اهو نڪتو ته مقامي زميندارن جي هارين به مطالبو ڪرڻ شروع ڪيو ته ‘اسان جي زمينن ۾ به صوفي شاهه عنايت جي طريقي تي عمل ڪيو وڃي’، پر پيداوار ۾ ‘مساوي شرڪت’ جي اصول کي زميندار هرگز تسليم ڪرڻ لاءِ تيار نه هئا<ref name = "سنڌيانا "/>. اُنهن محسوس ڪيو ته جيڪڏهن هن قسم جي انقلابي تبديليءَ جو ترت تدارڪ نه ڪيو ويو ته سنڌ ۾ سالن کان موجود جاگيرداري ۽ زمينداري سرشتو خطري ۾ پئجي ويندو. ان ڪري هن خطري کي ٻُنجي ڏيڻ لاءِ زميندار، پاڻ ۾ گڏ ٿي، ٺٽي جي صوبيدار مير لطف علي خان وٽ دانهين ويا ته صوفي شاهه عنايت کي اجتماعي ‘کيتي ٻاڙي’ جي عمل کان روڪيو وڃي<ref name = "سنڌيانا "/>. انهن زميندارن ۾ شاهه عبدالڪريم بلڙيءَ واري جو جانشين سيد عبدالواسع شاهه، شيخ زڪريا بهاؤالدين ملتانيءَ جو جانشين شيخ سراج الدين، پليجاڻيءَ جو مشهور زميندار ارباب نور محمد پليجو، حمل جت، لاکاٽ جو گل آگرو ۽ ٻيا ڪيترا زميندار شامل هئا<ref name = "سنڌيانا "/>. هڪ روايت اها به آهي ته ٺٽي جي مولوين، عالمن ۽ بلڙيءَ جي سيدن شاهه عنايت جي مخالفت سندس ابتدائي ڏينهن کان ئي شروع ڪري ڇڏي هئي<ref name = " سنڌيانا"/>. سن 1128ھ (1716ع) ۾ لطف علي خان جي جاءِ تي نواب اعظم خان ٺٽي جو ناظم ٿي آيو ته شاهه عنايت جي دشمنن سندس ڪن ڀريا<ref name = " قدوسي "/>. انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا مطابق [ڪتاب] ۾ ڄاڻايو ويو آهي ته، نواب اعظم خان، صوفي شاهه عنايت سان ملاقات لاءِ ويو، تڏهن فقيرن کيس ائين چئي روڪي ڇڏيو ته، حضرت هن وقت ورد وظائف ۾ مشغول آهي. ٿوريءَ دير کانپوءِ جڏهن اعظم خان جي صوفي شاهه عنايت سان ملاقات ٿي، تڏهن {{quote|اعظم خان چيو ته: درِ درويش را دربان نه شايد، [ترجمو: درويش جي در تي دربان نه هجڻ گهرجي] صوفي شاهه عنايت وراڻي ڏني ته: ‘بشايد، تا سگِ دنيا نيايد’ [ترجمو: هجڻ گهرجي، ته جيئن دنياوي ڪُتا اندر اچي نه سگهن].|<ref name = "سنڌيانا "/> |}} هن درويشاڻي ۽ دليرانه جواب، نواب اعظم خان کي مڇرائي وڌو ۽ هن سڀ کان پهرين اهو قدم کنيو ته صوفي شاهه عنايت جي خانقاهه سان لاڳو زمينن جون ڍلون، جيڪي اڳ ۾ معاف ڪيون ويون، سي ٻيهر لاڳو ڪري ڇڏيائين<ref name = " سنڌيانا "/>. نواب اعظم خان شاهه عنايت جي خانقاهه وارين زمينن جي ڍل وٺڻ جو حڪم ڏنو، جيڪا اڳ ۾ معاف ٿيل هئي. شاهه عنايت، اعظم خان کي چيو ته بادشاهه طرفان اها اڳ ۾ ئي معاف ٿيل آهي. تنهنڪري اوهان ان جو مطالبو ڇو ٿا ڪريو! شاهه عنايت جي اهڙي جواب تي اعظم خان ڪاوڙجي پيو<ref name = " قدوسي "/>. شاهه ڪريم پوٽا سيد پڻ سندس حاسد ٿيا ۽ دهلي جي حاڪم تائين مٿس فرياد کڻي ويا ته شاھ عنايت فساد ٿو برپا ڪري. ٺٽي جي حاڪم نواب اعظم خان به انهن جي پٺڀرائي ڪئي<ref name = "ڪاوش "/>. بادشاهه فرخ سير ڏانهن لکيائين ته شاهه عنايت ۽ سندس مريد ڍل نٿا ڏين ۽ بغاوت لاءِ بيٺا آهن. اتان حڪم آيو ته انهيءَ فتني جي پاڙ پٽي وڃي<ref name = " قدوسي "/>. آخر بادشاهه جي حڪم سان هڪڙو وڏو لشڪر آيو<ref name = " ڪاوش "/>. == جنگ == جنهن تي اعظم خان ۽ يار محمد ڪلهوڙي پنهنجون پنهنجون فوجون وٺي اچي جهوڪ شريف کي گهيرو ڪيو، شاهه عنايت جا مريد رات جو سرڪاري فوج مٿان ڇاپا هڻي ڪيترائي سپاهي ماريندا رهيا. اهڙي طرح چئن مهينن تائين شاهه عنايت جي خانقاه جو گهيرو رهيو. نيٺ مقالات الشعراءِ مطابق 8 ذوالقعد 1129ھ (31 آڪٽوبر 1717ع) تي جنگ شروع ٿي.<ref name = " قدوسي "/> ان وقت سندن 24 هزار جان نثار مريد هئا. پنهنجن مريدن جو جوش ڏسي کين چيائون ته، ” بابا محبوب حقيقي ناز ڪيو آهي، ”اسان نياز ڪنداسون.“ تڏهن خليفن عرض ڪيو ته قبلا ! اسان کي به اجازت ڏيو ته شهيد ٿيون.“ تنهن تي مير جان الله شاهه کي حڪم ڪيائون ته توهان روهڙي وڃـو. خواجه عبيدالله کي اجمير واپس وڃڻ جو ارشاد ٿيو. شاهه عبداللطيف ٺٽوي کي ٺٽي وڃڻ جو حڪم مليو ۽ محمد اسماعيل کي پڻ ٺٽي وڃڻ جو امر ٿيو. ڪن ٻين کي پڻ اجازت ڏنائون ته پنهنجي پنهنجي شهر هليا وڃن. باقي 24 هزار مريدن ۾ سليمان هندي پڻ شامل هو، جيڪو هندوستان کان ساڻن گڏ آيو هو. انهن فقيرن ما ٻه هزار چار سئو تاج پهريل هئا<ref name = "سومار "/>. مير علي شير قانع لکي ٿو ته، “اعظم خان، ميان يار محمد خان ۽ ٻين سڀني زميندارن توڙي سنڌ جي انهن ماڻهن ڏانهن مدد ڪرڻ جا حڪم پهتا، جن وٽ پنهنجا لشڪر هئا ۽ جن کي اڳي ئي فقيرن سان ڪينو هو. انهن سڀني حڪمناما وصول ڪندي ئي جنگي تياريون شروع ڪري ڏنيون<ref name = "سنڌيانا "/>.” صوفي شاهه عنايت جي خلاف سبي، گنجابه، چانڊڪا، مختلف ڪوهستاني علائقن، ٺٽي ۽ ٻين ماڳن کان هزارين فوجن، ان وقت جي جديد هٿيارن سان مسلح ٿي اچي، 14 ذوالقعد 1129ھ/ 9 آڪٽوبر 17177ع تي جهوڪ جي علائقي جو گهيراءُ ڪيو. 16 ذوالقعد 1129ھ/ 11 آڪٽوبر 17177ع تي ميان يار محمد به وڏو لشڪر وٺي اچي جهوڪ پهتو ۽ 17 آڪٽوبر تي باقاعدي جهوڪ جو گهيراءُ ڪيو ويو<ref name = " سنڌيانا"/>. پر شاهه عنايت جي فقيرن جي حڪمت عمليءَ [کاهين کوٽي ڇڏڻ] کين اڳتي وڌڻ کان روڪي ڇڏيو. سرڪاري لشڪر وٽ توبون به هيون، پر چئني پاسن کان وڏي کاهي هجڻ جي ڪري، انهيءَ ڏينهن هو اڳتي وڌي نه سگهيا. صوفي شاهه عنايت پنهنجي فقيرن کي خونريزي ۽ اڳرائي ڪرڻ کان روڪي ڇڏيو هو، پر جڏهن سرڪاري فوج جو ميرانپور کي گهيرو گهڻو تنگ ٿيو، تڏهن صوفي فقير مجبور ٿي پيا، جنهن کانپوءِ نيٺ شاهه عنايت کين جنگ ڪرڻ جي اجازت ڏني<ref name = " سنڌيانا "/>. 18 ذوالقعد 1129ھ/ 13 آڪٽوبر 17177ع تي اڃا رات جو چوٿون پهر باقي هو، ته فقير خاموشيءَ سان ڪاٺ جي مُٺين واريون ترارون کڻي، مخالف لشڪر تي اچي ڪڙڪيا ۽ سندن گهڻو نقصان ڪيائون<ref name = " سنڌيانا "/>. جهوڪ واري جنگ ۾ اهي سڀ فقير شهيد ٿيا، جن کي ستن کوهن ۾ دفنايو ويو. انهن کوهن کي ” گج شهيدان“ سڏيو ويندو آهي.<ref name = "سومار "/>. جنت سنڌ ۾ مولائي شيدائي مطابق: هن اوچتو فقيرن تي ڪاهي، ڪيترائي ماڻهو شهيد ڪيا. فقيرن ظلم جي روئداد دهليءَ جي مغل شهنشاه فرخ سير کي وڃي سڻائي، جنهن خونين جون سموريون زمينون خون بها ۾ فقيرن کي ڏياريون. فقيرن ايترو زور ورتو جو گادي نشين پيرن، زميندارن، خواه علماءَ سندن وڌندڙ اثر رسوخ مان تنگ ٿي وقت جي حاڪم ٺٽي جي نواب اعظم کي چوريو، جنهن ميران پور تي ڇهه مهينا گهيرو ڪيو، مگر ڪجهه ڪين وريو<ref name = "مولائي شيدائي "/>. تاريخ جي ورقن مان ڄاڻ پوي ٿي ته جڏهن دشمنن لاءِ ٻيو ڪو چارو نه رهيو ته ڳالهين ۽ ٺاهه بهاني کيس گهرائي قتل ڪيو ويو. جڏهن جهوڪ جهريو ته شاهه عنايت جي مريدن جو پڻ قتل عام ڪيو ويو. ڪيترئن مريدن کي ڳولي ڳولي ماريو ويو. پر شاهه عنايت جي فڪر ۽ سندس لازوال نعري ”جيڪو کيڙي سو کائي“ کي ڪوبه شڪست نه ڏئي سگهيو. ==شھادت== محاصرو [گهيرو] چار مهينا لاڳيتو هليو ۽ جڏهن صوفي فقير ٻيهر دشمن فوج تي غالب ٿيا، تڏهن سرڪاري لشڪر وري منجهي پيو. آخر هنن حيلي بازي ۽ مڪاريءَ کان ڪم ورتو. هنن سوچيو ته صوفين کي شڪست ڏيڻ<ref name = " سنڌيانا "/>. اھو منصوبو شهداد خان جو جوڙيل هو. ان ڏس ۾ عملي ڪم به مير شهداد خود ئي ڪيو. صوفي شاهه عنايت ۽ مير شهداد خان پاڻ ۾ سنڍو ٿيندا هئا<ref name = " سنڌيانا "/>. پر ‘انيس المساڪين’ جو مصنف قاضي غلام مهدي، انهيءَ سڄي دوکيبازي ۽ منصوبي جوڙڻ جو ذميوار ميان يار محمد ڪلهوڙي کي بيان ڪري ٿو. آخرڪار صوفي شاهه عنايت کي قرآن پاڪ وچ ۾ ڏئي، دوکي سان گرفتار ڪري، اعظم خان ۽ ميان يار محمد ڪلهوڙي جي اڳيان آندو ويو<ref name = " سنڌيانا"/>. 9 سفر 1130ھ (پهرين جنوري 1718ع) تي يار محمد ڪلهوڙي جي پٽ محمد خان ۽ مير شهداد بلوچ، شاهه عنايت کي صلح ڪرڻ تي راضي ڪري ورتو. ان ٺاهه ۾ اهو فيصلو ٿيو ته درويشن جي جان ۽ مال کي ڪو نقصان نه پهچايو ويندو. انهيءَ ٺاهه کان پوءِ شاهه عنايت، اعظم خان وٽ پهتو ته خبر پيس ته اهو ٺڳي جو ٺاهه هو<ref name = "قدوسي "/>.نواب اعظم خان شاهه عنايت کي قيد ڪرڻ جو حڪم ڏنو<ref name = " قدوسي "/>. 15 صفر 1130ھ <ref name = " قدوسي"/><ref name = " ڪاوش"/><ref name = " مولائي شيدائي "/> (7 جنوري 1718ع)<ref name = "مولائي شيدائي "/> تي شاهه عنايت کي شهيد ڪيو ويو<ref name = " قدوسي"/> نواب جي روبرو فقير صوفي صاحب جيڪي سوالن جا جواب ڏنا، تن کي مير علي شير قانع ٺٽوي ’مقالات الشعرا‘ ۾ نقل ڪيو آهي، جنهن مان صوفي درويش جي بزرگي ۽ ڪماليت معلوم ٿئي ٿي. مرڻ مهل سندس زبان تي هيٺيون شعر روانو<ref> لغات لطيفي: مرزا قليچ بيگ، ص – 158، تاريخ شعراءِ سنڌ: فقير هدايت علي، ص – 19. مخدوم ابو القاسم لاءِ ڏسو الوحيد ’سنڌ آزاد‘ نمبر – 15، جون، 1936ع. </ref>:<br> {{quote|”رهانيدي مرا از شر هستي، جزاک الله في الدارين خيرا“ |}}<ref name=" مولائي شيدائي "> [ ڪتاب: جنت السنڌ ؛ ليکڪ: رحيمداد خان مولائي شيدائي؛ يڊيشن؛ پهريون 2000، ٻيون 2006ع ڇپائيندڙ؛ سنڌيڪا اڪيڊمي ڪراچي] </ref> تاريخ جي ڪتابن ۾ آيل آھي ته شاھ عنايت شھيد ٿيڻ کان ڪجهه وقت اڳ فارسي ٻوليءَ ۾ ھي شعر پڙھيو ھو ته، {{quote|” سِر يار قدم، فدا شُد، چہ بجا شُد، اين بارِگران، بُود ادا شُد چہ بجا شُد“ <br> ترجمو: سِرُ يار جي قدمن تي فدا ٿيو، سُٺو ٿيو، اھو ڪُلھي تي وڏو بارُ ھو، ادا ٿيو سُٺو ٿيو.|<ref name=" سنڌ سلامت "> [ https://sindhsalamat.com/threads/50767/] { سنڌ جو سوشلسٽ باغي صوفي شاهه عنايت- سارنگ جويو}</ref>|}} انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا مطابق ٽي ڏينهن قيد ۾ رکڻ کان پوءِ، 15 صفر المظفر 1130ھ/ 7 جنوري 1718ع تي نواب اعظم خان آڏو صوفي صاحب کي پيش ڪيو ويو<ref name = " سنڌيانا"/>. صوفي شاهه عنايت سان سندس ننڍو ڀاءُ رحمت الله شاهه، سندس ڀائٽيو محمد يوسف پٽ رحمت الله ۽ ٻارهن خاص مريد گڏ هئا. اعظم خان ۽ شاهه عنايت جي وچ ۾ جيڪا گفتگو ٿي، سا مختلف ماخذن هن ريت بيان ڪئي آهي<ref name = " سنڌيانا "/>: {{quote|اعظم خان: <br> چرا اين همه شورش بپا کردي؟ <br> [ترجمو: تو اها شورش برپا ڇو ڪئي] <br> صوفي شاهه عنايت: <br> آن روزڪه توسن فِلڪ زين کردند، <br> آرائشِ مشتري ز پروين کردند، <br> اين بود نصيبِ ما ز ديوانِ قضا، مارا چه گنه قسمت ما اين کردند.<br> [ترجمو: انهيءَ ڏينهن جڏهن فلڪ جي ارڏي گهوڙي تي هَنو رکيو هئائون، مشتري ستاري کي پروين سان سينگاريو ويو. قضا ۽ تقدير جي دفتر ۾ اسان جو ونڊ اهو هو. اسان جو ڪو ڏوهه نه آهي. اها اسان جي قسمت هئي.]|<ref name = " سنڌيانا "/>|}} شاعر شيخ محمد رضا، جيڪو ان وقت درٻار ۾ موجود هو، تنهن وچ ۾ شاهه عنايت کي مخاطب ٿي هيئن چيو: {{quote|دوست! بيدار بشو عالمِ خواب است اينجا، <br> حرف بيهوده مَ گو پاي حساب است اينجا. <br> ترجمو: دوست سجاڳ ٿي، هيءَ جاءِ خواب جو جهان آهي. اجايو نه ڳالهاءِ! ڇو جو هي حساب جي جاءِ آهي.<br> صوفي شاهه عنايت: <br> درکوئ نيک نامي مارا گذر ندادند، <br> گر تو نمي پسندي تغير کن قضارا.<br> [ترجمو: اسان کي نيڪناميءَ جي گليءَ ۾ لنگهڻ نه ڏنائون جيڪڏهن توکي اسان جي ڳالهه نٿي وڻي ته تقدير قضا کي بدلائي ڏيکار.]<br> نواب اعظم: <br> آماده بلا باش! <br> [ترجمو: هاڻي مصيبت اچئي ٿي.] <br> صوفي شاهه عنايت: <br> البلاء للولاءِ کاللهب الذهب. <br> [ترجمو: دوستيءَ لاءِ مصيبتون ايئن آهن، جيئن سون لاءِ باهه] <br> نواب اعظم:<br> خود را چرا بدنام کردي وهدف تير بلاشدي. <br> [ترجمو: پاڻ کي بدنام ڪري، مصيبت جي تير جو نشانو ڇو بڻئين؟] <br> صوفي شاهه عنايت: <br> عاشق چه کند گر نکشند بارِ ملامت، <br> باهيچ دلاور سپر تير قضا نيست. <br> [ترجمو: عاشق ڇا ڪري جيڪڏهن ملامت جو بار نه کڻي! ڪنهن به بهادر وٽ تقدير جي تير جي بچاءُ لاءِ ڍال آهي ئي ڪا نه.]<br> نواب اعظم: <br> حالانکه کشته شوي کھ آن طول امل؟ <br> [ترجمو: هن وقت تون ڪسجين ٿو، تڏهن به ڊيگهه نٿو ڇڏين؟] <br> صوفي شاهه:<br> هرگز نميرد آنکه دلش زنده شد بعشق، <br> ثبت است برجريدهء عالمِ دوام ما. <br> [ترجمو: اهو هرگز مري نٿو، جنهن جي دل عشق سان آباد آهي. اها ڳالهه سدائين جهان جي سيني تي تحرير ٿيل آهي.] <br> نواب اعظم: <br> چرا با طاعت اولوالامر برون نيامدي؟ <br> [ترجمو: بادشاهه جي حڪم کان انڪار ڇو ڪيئي؟] <br> صوفي شاهه عنايت:<br> ما مريدان رو بسوي ڪعبه چون آريم چون،<br> روبه سوئ خانهء خمار دارد پيرِ ما. <br> [ترجمو: اسان مريد ڪعبي ڏانهن منهن ڪيئن ڪريون، جڏهن ته اسان جي پير جو منهن شراب خاني ڏانهن آهي!] <br> نواب اعظم: <br> حالا برفقدان آرزو ها چه غم داري؟ <br> [ترجمو: اميدن جي ختم ٿيڻ تي ڪهڙو غم اٿئي؟] <br> صوفي شاهه عنايت: <br> من از آن دم ڪه وضو ساختم چشمهء عشق، <br> چار تکبير زدم يڪسره برهم چه ڪه هست!<br> [ترجمو: جڏهن کان عشق جي چشمي مان وضو ڪيو آهي، تڏهن کان وٺي مون سڀني شين کان چار تڪبيرون هنيون آهن.]|<ref name = " سنڌيانا"/>|}} مٿين سوالن جوابن کانپوءِ شاهه عنايت جي اکين آڏو سندس ڀاءُ رحمت الله شاهه ۽ ڀائٽيي محمد يوسف کي جلاد هٿان شهيد ڪرايو ويو، ۽ صوفي شاهه عنايت کي ضد تان هٽي وڃڻ لاءِ چيو ويو، پر صوفي شاهه عنايت چيو ته “سر ڏيندس، پر حق نه ڇڏيندس<ref name = " سنڌيانا "/>.” جنهن کانپوءِ، 15 صفر المظفر 1130ھ/ 7 جنوري 17188ع تي صوفي شاهه عنايت جو سر ڌڙ کان ڌار ڪري، کيس شهيد ڪيو ويو. شهادت وقت سندس زبان تي حافظ شيرازيءَ جو هيءُ شعر جاري هو<ref name = " سنڌيانا "/>: {{quote|رهانيدي مرا از قيدِ هستي، <br> جزاڪ الله في الدارين خيراً. <br> [ترجمو: تو مون کي هن قيد جهڙي زندگيءَ کان آجو ڪيئي، شال الله سائين، ٻنهي جهانن ۾ تنهنجو ڀلو ڪري.] <br> پوءِ سسي تلوار کان ڌار ٿيڻ وقت پاڻ هي به شعر پڙهيائون ته: <br> سر درِ قدم يار فدا شد چه بجا شُد، <br> اين بارِ گران بُود ادا شد چه بجا شُد. <br> [سر يار جي قدمن تان فدا ٿيو، سٺو ٿيو، هيءُ ڳرو بار هو، ادا ٿيو، سُٺو ٿيو.]|<ref name = " سنڌيانا "/> |}} == جنگ کان پوءِ == شاهه شهيد جو وچون فرزند هو. جهوڪ واري سانحي وقت ميران پور ۾ موجود نه هو. شاهه شهيد جي شهادت کان پوءِ پڙهو گهمرايو ويو هو ته ؛ جتي به ڪو صوفي ڏسو ته ان کن قتل ڪري سر کڻي اچو ۽ انعام حاصل ڪريو. هن سلسلي ۾ مير علي شير قائع لکي آهي ته ؛ ان کانپوءِ ( شهادت کانپوءِ) نواب شهر ۾ پڙهو گهمرائي ڇڏيو هو ته ڪو به ماڻهو ( يا الله) جو نعرو نه هڻي، جيڪو حڪم عدولي ڪندو، تنهن کي ترار جي ڌار تي رکيو ويندو. اهي ڳالهيون ملڪان ملڪ مشهور ٿي ويون. جڏهن اجمير واري خليفي خواجه عبدالله عرف حاميد کي ان سانحي جي خبر پئي ته ڏاڍو ڏک ٿيس، دهلي جو هاڪم سندس معنق هو، هن ان وٽ وڃي پنهنجي مرشد جي لاءِ سفارش ڪئي، بادشاهه کي قائل ڪري صوفين جي سر وڍڻ وارو حڪم منسوخ ڪرايئين ۽ سنڌ اچي شاهه عزت الله کي گاديءَ تي وهاريائين، شاهه عزت الله سنه 1182ع ۾ وصال ڪيو<ref name = " سومار "/>. == شاھ عنايت جا خليفا == شھيد شاھ عنايت جا 40 خليفا هئا، جن مان 14 گهڻو مشهور آهن، سڀني ۾ وڏو مير جان الله شاهه رضوي هو، هتي انهن مان ۽ خليفن جو مختصر ذڪر ڪيو وڃي ٿو. === مير جان محمد شاهه === وڏو عابد زاهد هو. بهترين خطاط هو، قرآن مجيد لکي ان جي اجوري مان گذر سفر ڪندو هو، سندن هزارين مريد هئا، جن مان ميان باقر علي شاهه بڪار وارو ۽ شاهه عبدالنبي گندا واهه وارو غلام رسول پٺاڻ ۽ شاهه عبدالوهاب شاهه گهڻو مشهور آهن: فارسي زبان جو بلند پايه شاعر هو، سندن ديوان، ديوان مير، ۽ سندن پوٽي جان الله شاهه عاشق جو ديوان عاش، سندن پوين وٽ محفوظ آهن.<ref name = "سومار "/> === شاھ عبداللطيف ٺٽوي === هيءُ پنهنجي وقت جو وڏو بزرگ ٿي گذريو آهي، شاهه اسماعيل صوفي ۽ علامه محمد معين ٺٽوي جو گهرو دوست هو، موسيقي جو ماهر هو، فارسي زبان جو سٺو شاعر هو،” مشهوري کان ڀڄندڙ ۽ وڏين ڪرامتن جو مالڪ هو“<ref name="وفائي "> تذڪره مشاهير سنڌ جلد ٽيون، مولانا وفائي،ص 82 سنڌي ادبي بورڊ سن 1986 </ref> شاهه سلام الله ٿر ڌڻي کي هن فقير فيض پهچايو هو.<ref name = " سومار "/>. === عبدالڪريم ٺٽوي === هن خليفي شهه شهيد جو روضو مبارڪ جوڙايو، روضي جو ڪم گهڻو ڪري رات جو هلندو هو، اهل بيت پڻ عقيدت مان چولي جون تغاريون ڍوئيندا هئا، اهي سيد ٺٽي ۾ صوفي سيد سڏبا آهن<ref name = " سومار "/><ref>انيس المساڪين قاضي غلام مهدي(قلفي) ص 65 </ref> . === محمد اسحاق === هيءُ فقير نصرپور جو ويٺل هو، روحل فقير ڪنڊريءَ وار سندن اولاد مان آهي<ref name = " سومار "/>. === محمد صدي ڀيڏن وارو === هيءُ ذات جو لاکو هو ۽ هالا تعلقي جو ويٺل هو، ميڙي جي شروعات هن خليفي جي رٿ سان ٿي، پوءِ هر سال ميلو لڳندو رهيو، جيڪو اڃا تائين لڳندو اچي<ref name = " سومار "/>. === خواجه عبدالله عرف حاميد === هيءُ اجمير وارن بزرگن مان هو، هن خليفي دهلي جي حڪمران کان پروانو وٺي صوفين جي مارڻ ۽ ( يا الله) چوڻ واريون پابنديون ۽ قهري قانون منسوخ ڪرايا، سنڌ اچي شاهه عزت الله شاهه کي گاديءَ تي ويهاريو<ref name = " سومار "/>. === سليمان هندي === هيءُ خليفو پنج سئو هندي فقيرن سان حضرت صوفي صاحب سان گڏ هند کان سنڌ آيو هو ۽ سليمان هدي سڏبو هو، وڏو بهادر انسان هو، رياضتون ڪري وڏي مقام تي پهتو، 1130ھ ۾ پنهنجي مرشد سان گڏ شهيد ٿيو<ref name = " سومار "/>. === اڊن اوراهه وارو === هيءُ ذات جوڳ سمون هو، وڏيون رياضتون ڪيائين، اڪثر ٻڪريءَ جي تازي کل وٺي بدن تي پائي ڇڏيندو هو، اٺ ڏينهن اها کل چڙهي پئي هوندي هيس<ref name = " سومار "/>. === شاهه اسماعيل ٺٽوي === سندن اصل نالو اسد الله هو، حضرت صاحب جو پيارو خليفو هو، صوفي صاحب کي پنهنجي ڀيڻ جو سنگ ڏنو هئائين، مقلات الشعراءَ ۽ تحفته الڪرام ۾ سندس احوال آيل آهي، مولانا وفائي تذڪره مشاهير سنڌ ۾ لکيو آهي ته ؛ شاهه اسماعيل وقت جو هڪ وڏو بزرگ ڪرامتن ۾ وڏي ڪرامات جو مالڪ هو. شاهه عنايت الله صوفي جهوڪ واري سان دوستي ۽ اخلاص جا گهاٽا تعلقات هوس<ref name = " سومار "/>. == ورثو == شاهه عنايت عالم، فاضل ۽ شاعر هو. سندس فارسي ۽ سنڌي شعر موجود آهن. شاهه عنايت کي سنڌ جي صوفي بزرگن جو سرتاج پڻ چيو ويندو آهي. سائين جي ايم سيد طرفان کيس سورمو قرار ڏيڻ بعد سندس مزار تي هزارين نوجوان پڻ هر سال وڃي کيس سلامي ڏيندا آهن<ref name = " ڪاوش "/>. اڄ جڏهن به شاهه عنايت صوفيءَ جي جنم ڏينهن تي جهوڪ ۾ ميلو لڳندو آهي ته سندس هزارين عقيدتمند سان گڏ سنڌ جا وطن پرست نوجوان يونيورسٽين، ڪاليجن ۽ مختلف شهرن مان گاڏيون ڪاهي اچي جهوڪ ۾ ڳاهٽ ٿيندا آهن. شاهه عنايت صوفي سنڌ سان محبت ۽ وفا جو اهڃاڻ آهي، نوجوان کيس ڀيٽا ڏئي پنهنجي لاءِ اتساهه حاصل ڪندا آهن. شاھ عبداللطيف ڀٽائي شاھ عنايت شھيد جي ياد م ھيٺيون بيت چيو: {{quote|اڄ نہ اوطاقن ۾ طالب تنوارين، آديسي اٿي ويا مڙهيون مون مارين، جيڪي جيء کي جيارين سي لاهوتي لڏي ويا.||}} سندس ان تحريڪ بابت سنڌ جي ڪيترن ئي ليکڪن پنهنجا ڪتاب لکيا آهن پر انهن مان پروفيسر محمد علي مانجهي جو ’صوفي شاهه عنايت ۽ سندس سلسلي جا شاعر‘، صوفي حضور بخش جو ڪتاب ’شاهه عنايت‘، دانش نواز گهانگهرو جو ’شهيد صوفي شاهه عنايت‘ اهميت جا حامل آهن، جن ڪتابن جي مطالعي مان اسان کي صوفي شاهه عنايت جي فڪر، فلسفي ۽ سندس جدوجهد بابت تفصيل ملن ٿا<ref name = "سنڌ سلامت "/>. == عرس == سندس عرس هر سال ملهايو ويندو آهي.<ref>http://www.onlineindusnews.com/2015/11/جو-کيڙي-سو-کائي-نظريي-جي-باني-صوفين-ج/{{مئل ڳنڍڻو|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[http://www.sindhnewsonline.com/index.php/sindh/thatta/itemlist/tag/%D8%B5%D9%88%D9%81%D9%8A%20%D8%B4%D8%A7%D9%87%D9%87%20%D8%B9%D9%86%D8%A7%D9%8A%D8%AA%20%D8%B4%D9%87%D9%8A%D8%AF%20%D8%AC%D9%8A%20%D9%85%D9%8A%D9%84%D9%8A%20%D8%AC%D9%88%D9%86%20%D9%BD%D8%A6%D9%8A%D9%86%20%DA%8F%D9%8A%D9%86%D9%87%D9%86%20%D8%A8%D9%87%20%D8%AA%D9%82%D8%B1%D9%8A%D8%A8%D9%88%D9%86%20%D8%AC%D8%A7%D8%B1%D9%8A sindhnewsonline - Sindh News Online<!-- Bot generated title -->]{{مئل ڳنڍڻو|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == خارجي ڳنڍڻا == * [http://usindh.edu.pk/blogs/2015/01/جو-کيڙي-سو-کائي،-جو-نعرو-ڏيندڙ-صوفي-شاهه/ جو کيڙي سو کائي، جو نعرو ڏيندڙ صوفي شاهه عنايت]{{مئل ڳنڍڻو|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.sindhsalamat.com/threads/6991/ صوفي شاهه عنايت شهيد] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170505210242/http://sindhsalamat.com/threads/6991/ |date=2017-05-05 }} * [https://tardosnews.wordpress.com/2015/12/01/بلڙي-شاهه-ڪريم-۾-جو-کيڙي-سو-کائي-جو-ف/ بلڙي شاهه ڪريم ۾ “جو کيڙي سو کائي” جو فلسفو ڏيندڙ صوفي شاهه عنايت جي 307ين عرس جون تقريبون جاري]{{مئل ڳنڍڻو|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ==حوالا== {{حوالا}} * ڪتاب، سڌ جا سورما، ليکڪ:سائين جي.ايم.سيد * ڪتاب، قديم سنڌ جا ستارا، ليکڪ:مرزا قليچ بيگ [[زمرو:تصوف]] [[زمرو:صوفي]] [[زمرو:سنڌي شاعر]] [[زمرو:سنڌي شخصيتون]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] f7uobkeybez5zu92i6m83rg40cwvdfw 404613 404612 2026-08-18T15:39:25Z Intisar Ali 8681 404613 wikitext text/x-wiki {{Infobox religious biography |religion= [[اسلام]] |era = مغليه دور |image =Jhok_Sharif.jpg <!-- Information --> |name = شاھ عنايت شھيد |title = صوفي |birth_date = {{circa}}1655 (1665ھ) |death_date = 7 جنوري 1718ع (17 صفر 1130 ھجري) |ethnicity = [[سنڌي ماڻھو|سنڌي]] |region = [[سنڌ]]، [[مغل سلطنت]] |school_tradition = صوفي ازم |main_interests = [[تصوف]]، صوفياڻي شاعري، سماج سڌارڪ |notable_ideas = [[تصوف]] |works = |Predecessor = |influences = |influenced = [[شاھ عبداللطيف ڀٽائي]]، [[سچل سرمست]]، [[بيدل]] روحل فقير، مير جان الله شاھه }} '''شاهه عنايت الله''' ({{langx|sd|شاهه عنايت الله}}؛ {{circa}} 1655ع – 1718ع)،<ref name=bio>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=KnPoYxrRfc0C&pg=PA3941 |title=Encyclopaedia of Indian Literature: Sasay to Zorgot|author=Mohan Lal |page=3941|publisher=Sahitya Akademi|isbn=9788126012213|date=1991 }}</ref> عام طور '''صوفي شاهه عنايت شهيد'''، '''شاهه شهيد''' ۽ '''جھوڪ وارو شاهه عنايت''' جي نالن سان مشهور، سترهين ۽ ارڙهين صديءَ جي شروعات جو [[سنڌي ماڻهو|سنڌي]] [[تصوف|صوفي بزرگ]] ۽ سماجي تحريڪ جو اڳواڻ هو، جنهن جو مرڪز [[جھوڪ شريف]] هو.<ref name=Dawn2/><ref name=Dawn/> سندس تحريڪ خاص طور هارين جي معاشي حقن ۽ زمين تي محنت ڪندڙ ماڻهن جي حقن سان لاڳاپيل هئي. شاهه عنايت سان منسوب مشهور نعرو '''„جو کيڙي سو کائي“''' هارين بابت سندس فڪر جي نمائندگي ڪري ٿو، جنهن جو مطلب آهي تہ زمين کي پوکيندڙ کي ان جي پيداوار تي بنيادي حق حاصل هئڻ گهرجي. سندس فڪر ۽ تحريڪ سبب مقامي هاري سندس چوڌاري گڏ ٿيڻ لڳا ۽ جھوڪ ۾ هڪ اهڙو زرعي ۽ سماجي نظام قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي، جنهن ۾ زمين ۽ ان جي پيداوار سان لاڳاپيل حقن ۾ هارين کي اهم حيثيت حاصل هئي.<ref name=Dawn2/> شاهه عنايت جي وڌندڙ اثر سبب سندس مقامي جاگيردارن ۽ حڪمران ڌرين سان اختلاف پيدا ٿيا. مٿس هارين جي هڪ جماعت کي منظم ڪري مقامي جاگيردارن ۽ سرڪاري اختيار کي للڪارڻ جو الزام لڳايو ويو. سندس مخالفن مغل درٻار سان رابطو ڪيو، جنهن کان پوءِ [[مغل سلطنت|مغل شهنشاهه]] [[فرخ سير]] جي حڪم هيٺ اتر سنڌ جي ڪلهوڙي حڪمران ميان [[يار محمد ڪلهوڙو|يار محمد ڪلهوڙي]] کي شاهه عنايت ۽ سندس ساٿين خلاف ڪارروائي ڪرڻ لاءِ چيو ويو.<ref name=Dawn2/> ان ڪارروائيءَ جي نتيجي ۾ جھوڪ جو گهيرو ڪيو ويو، جتي شاهه عنايت جا ساٿي ۽ هاري مزاحمت ڪندا رهيا. گهيرو ڊگهو ٿيڻ کان پوءِ ڪلهوڙي لشڪر طرفان ڳالهين جي آڇ ڪئي وئي. وڌيڪ رت وهائڻ کان بچڻ لاءِ شاهه عنايت ڳالهين تي راضي ٿيو، پر ڳالهين دوران کيس گرفتار ڪيو ويو. بعد ۾ کيس [[ٺٽو|ٺٽي]] آندو ويو، جتي 1718ع ۾ کيس قتل ڪيو ويو.<ref name=Dawn2>{{cite news |url=https://www.dawn.com/news/1120030 |author=Abbas Jalbani |date=20 July 2014 |title=The Jhok of Sufi warriors |newspaper=Dawn |access-date=4 December 2021 }}</ref> شاهه عنايت جي شخصيت ۾ صوفياڻي فڪر سان گڏ سماجي ۽ معاشي برابريءَ جو تصور نمايان هو. سندس تحريڪ کي سنڌ جي هارين ۽ زمين سان لاڳاپيل پورهيت طبقن جي حقن لاءِ ٿيندڙ شروعاتي منظم جدوجهدن مان هڪ طور بيان ڪيو ويو آهي. سندس سماجي ۽ معاشي نظرين جي ڪري بعد جي ڪجهه ليکڪن کيس سنڌ ۾ اشتراڪي يا سوشلسٽ فڪر جي شروعاتي علمبردارن مان پڻ قرار ڏنو آهي، جيتوڻيڪ اهڙي اصطلاح جو استعمال سندس دور کان گهڻو پوءِ وجود ۾ آيل جديد سياسي نظريي جي حوالي سان ڪيو وڃي ٿو. سندس صوفياڻي تعليم ۾ روحاني پاڪيزگي، زهد، تقويٰ، انساني برابري ۽ حق جي راهه تي هلڻ تي زور ڏنو ويندو هو. سندس تحريڪ ۾ روحاني تعليم ۽ هارين جي معاشي حقن جي جدوجهد هڪ ٻئي سان ڳنڍيل نظر اچن ٿا. انهيءَ ڪري شاهه عنايت سنڌ جي صوفياڻي روايت سان گڏ سنڌ جي سماجي ۽ هاري تحريڪن جي تاريخ ۾ پڻ اهم شخصيت سمجهيو وڃي ٿو. شاهه عنايت جي وفات کان پوءِ [[جھوڪ شريف]] ۾ سندس مزار ۽ درگاهه سندس صوفياڻي روايت جو اهم مرڪز بڻجي وئي. سندس پوئلڳن سندس فڪر ۽ صوفياڻي سلسلي کي جاري رکيو، جڏهن تہ '''„جو کيڙي سو کائي“''' وارو نعرو سنڌ ۾ هارين جي حقن ۽ زرعي سماجي انصاف سان لاڳاپيل فڪر جي علامت طور مشهور رهيو. == خاندان== سندس وڏا پڻ درويش صفت انسان هئا جيڪي اصل ۾ نصريه جا ويٺل هئا. اهو ڳوٺ [[بنوري]] جي پرڳڻي ۾ ٿي گذريو آهي<ref name=" عوامي آواز "> [http://awamiawaz.com] (صوفي شاھ عنايت شھيد جھوڪ وارو) </ref>. سندن ڳوٺ اصل متعاوي سيدن جو هو، جن مان پهريون سيد عبدالڪريم شاهه بلڙي وارو مخدوم فضل الله جي پڙڏاڏي مخدوم صدوءَ جو مريد هو<ref name = " عوامي آواز "/> شاھ عنايت شھيد جو والد مخدوم فضل الله ڪامل درويش ۽ وطن پرست انسان هو<ref name = " عوامي آواز"/><ref>{{Citation |title=جو کيڙي سو کائي جو فڪر ۽ شاهه عنايت شهيد جي انقلابي جدوجهد<!-- Bot generated title --> |url=http://struggle.com.pk/sindhi/shahenayat/ |accessdate=2016-02-15 |archive-date=2015-12-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151218054848/http://struggle.com.pk/sindhi/shahenayat/ |dead-url=yes }}</ref>.مهدي ڄاڻائي ٿو ته، “شاهه عنايت شهيد جي ڏاڏي مخدوم صدر الدين عرف صدو لانگاهه، اُچ شريف کان لڏي 900ھ/ 1494ع ۾ سنڌ ۾ اچي، ‘ميرانپور’ ۾ سڪونت اختيار ڪئي<ref name = " سنڌيانا "/>. رحيمداد خان مولائي شيدائي پنھنجي ڪتاب جنت السنڌ ۾ لکي ٿو ته:شاه عنايت الله ولد مخدوم فضل الله ولد ملا يوسف ولد ملا شهاب الدين ولد مخدوم صدولانگاه – سندس وڏا بغداد کان لڏي اچي اُچ شريف ۾ رهيا ۽ اتي جي غوثيه درگاه جا مريد ٿيا. مخدوم فضل الله اُچ جي درگاه جو خليفو ٿي سنڌ ۾ آيو<ref name = " مولائي شيدائي "/>.نايت شهيد جا وڏا، اصل ۾ اُچ شريف جي لانگاهه قبيلي جا بزرگ هئ<ref name = " سنڌيانا "/>ا. ملتان جا هئا، سندس وڏا بعد ۾ ملتان ڇڏي اچي سنڌ جي لاڙ واري علائقي ۾ مقيم ٿيا، پر سندن مٽي مائٽي ۽ لڳ لاڳاپا ملتان جي لانگاهه خاندان سان هلندا آيا<ref name = " سنڌيانا "/>. صوفي شاهه عنايت جي والد مخدوم فضل الله ملتان جي لانگاهن مان شادي ڪئي، جنهن مان کيس ٽي پٽ ٿيا: پهريون مخدوم نالي چڱو، ٻيو مخدوم شاهه عنايت الله [شهيد] ۽ ٽيون مخدوم رحمت الله<ref name = " سنڌيانا "/>. ==شجرو== صوفي شاهه عنايت جو خانداني شجرو هن ريت آهي<ref name = "سنڌيانا "/>: صوفي شاهه عنايت الله [شهيد] پٽ مخدوم فضل الله پٽ مخدوم محمد يوسف پٽ مخدوم ابراهيم قتال پٽ مخدوم محمد شهاب الدين پٽ مخدوم عجائب الدين عرف ملا آجب پٽ مخدوم صدر الدين عرف صدو لانگاهه. ==ننڍپڻ ۽ تعليم== صوفي شاهه عنايت شهيد 1656ع يعني 1066ھ ۾ جنم ورتو<ref>[http://indusnews.net/2013/12/21] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231006030449/https://indusnews.net/2013/12/21/ |date=2023-10-06 }} /صوفي-شاهه-عنايت-شهيد-جي-مزاحمتي-تحريڪ</ref>.شهيد جي ولادت 1165ھ ۾ ٿي<ref name = " سومار "/>. شاه عنايت الله صوفي 55-1656ع ۾ تولد ٿيو<ref name = " مولائي شيدائي "/>. ابتدائي تعليم پنهنجي والد مخدوم فضل الله کان حاصل ڪيائون. ملتان جي ڪامل درويش شمس شاه کان چڱو ئي فيض پرايائين. هن اهل دل صاحب کيس وري حيدرآباد دکن مبارڪ شاه عبدالملڪ، هڪ الله لوڪ ڏي روانو ڪيو. سير ۽ سفر بعد اچي ميران پور (جهوڪ شريف) وسايائون<ref name = " مولائي شيدائي "/>. انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا مطابق شاھ صاحب جي ولادت 1065ھ/ 1655ع ۾، ميرانپور ۾ ٿي، پر ڪن روايتن مطابق سندس ولادت ملتان ۾ ٿي. شاهه شهيد جي ننڍپڻ ۾ تعليم ۽ تربيت سندس والد وٽ پنهنجي ئي گهر ۾ ٿي ۽ پنهنجي پيءُ وٽان فارغ التحصيل ٿي، وڌيڪ تعليم پرائڻ لاءِ پنهنجي ڪجهه ساٿين سان گڏجي ملتان ويو، جتي شاهه شمس کان تعليم پرائڻ کانپوءِ، پنهنجي ساٿين ميان امين محمد [ڊاسوڙيءَ واري] نقشبندي، شاهه حمزي نمن واري ۽ ميان ابراهيم ڪاتيار سان گڏجي هندستان روانو ٿيو<ref name = "سنڌيانا "/>. == صوفي ازم جو رنگ ۽ نظريو== شاھ صاحب جن حق جي تلاش ۾ سير سفر تي نڪتا. ميان محمد امين نقشبندي، شاهه حمزو ۽ ميان ابراهيم ڪاتيار سفر ۾ ساڻن گڏ هئا. سير سفر ڪندي ملتان آيا ۽ سال کن شيخ شمس الدين ملتاني جي خدمت ۾ رهيا. ان کانپوءِ ٻيا گهڻائي شهر گهمندي آخر حيدرآباد دکن ۾ شاهه عبدالملڪ جيلاني جا مريد ٿيا. اتي مرشد جي ارشاد موجب بانس جي ٻيلن ۾ خوب رياضتون ڪيائون. مرشد مٿن گهڻو مهربان ٿيو ۽ مٿن ايتري ته فيض جي پالوٽ ڪيائون جو ڪمال جي درجي کي رسيا. نيٺ هڪ ڏينهن پنهنجي مرشد کان وطن ورڻ جي اجازت گهريائون. شاهه صاحب کين اجازت ڏني ۽ سندن آڏو ٽي سوکڙيو رکيائون ته هنن مان ڪا به هڪ کڻو. اهي هيون ترار، تسبيح ۽ ڪونرو، پاڻ ترار کنيائون. تنهن تي سندن مرشد فرمايو ته ”ان جو اجورو وڏو آهي“. شاهه عنايت جواب ۾ عرض ڪيو ته ”سر حاضر آهي“ پوءِ کين هدايت ڪيائون ته ”ماٺ ۽ صبر ڪري سر ڏجو“ مرشد کان موڪلائي وطن موٽي آيا. واٽ تي گهڻائي سندن مريد ٿيا. انهن مان پنج سئو مريد ساڻن گڏ آيا، جيڪي وري واپس هندستان نه ويا.<ref name=" سومار"> ڪتاب جو نالو ؛ لاڙ جا ماڳ مڪان مصنف؛ محمد سومار شيخ ايڊيشن؛ پهريون 2006ع ڇپائيندڙ؛ سنڌي ادبي بورڊ ڄام شورو </ref><ref> انيس المساڪين(قلعي) قاضي غلام مهدي ص -9 ۽ 10، 1340ھ/ 1932 ع</ref>.صوفي شاهه عنايت شهيد دکن ۾ شاهه عبدالملڪ جي هٿ تي تصوف ۽ سلوڪ جون منزلون طئي ڪيائين. ظاهري علم, لاء شاهجهان آباد ۾ شاهه غلام محمد وٽ ويو، جنهن کي پاڻ تصوف جي رازن کان واقف ڪيائين ۽ اها محبت غلام محمد کي ٺٽي وٺي آئي پر شيخ اڳيان ادب ۾ سجدي ادا ڪرڻ تي مٿس عالمن جي تنقيد ٿي جنهن ڪري شاهه صاحب کيس واپس وڃڻ جو چيو<ref name="قدوسي"> ڪتاب جو نالو ؛ سنڌ جي تاريخ مصنف؛ سنڌيڪار: اعجاز الحق قدوسي خالد وسير ايڊيشن؛ پهريون 2007ع ڇپيندڙ؛ مهراڻ اڪيڊمي</ref>. انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا مطابق ، روحاني ۽ باطني علم حاصل ڪيا، پر مقامي ماڻهن سان بهترين تعلقات به قائم ڪيا. کيس مختلف علمن سان گڏ مختلف زبانن تي به وڏي مهارت حاصل هئي. عربي، فارسي، هندي [ديوناگري، گرمکي لپين سميت] ۽ ٻين ٻولين تي کيس عبور حاصل هو، پر گهڻو ڪري لکپڙهه فارسيءَ ۾ ڪندو هو<ref name = "سنڌيانا "/>.” صوفي شاهه عنايت کي سيد عبدالملڪ موڪلائڻ کان اڳ فقيري ٽوپي ۽ ڳاڙهو خرقو ڏئي ‘صوفيءَ’ جي لقب سان نوازيو ۽ موڪلائڻ وقت کيس اجازت ڏيندي، سندس اڳيان مصلو، ڪؤنرو، تسبيح ۽ تلوار رکي فرمايائون ته ‘هنن مان ڪا به هڪ شيءِ کڻو’. پاڻ تلوار کنيائون، جنهن تي مرشد فرماين ته: ‘انهيءَ جي قيمت ڳري آهي.’ تنهن تي صوفي شاهه عنايت وراڻيو ته: ‘سر حاضر آهي’ تڏهن سيد عبدالملڪ خوش ٿيندي، کيس اجازت ڏئي خبردار ڪيو ته ‘واٽ ويندي احتياط کان ڪم وٺجو ۽ گهٽ ڳالهائجو’ شاهه عنايت هندستان مان نڪري فقراء سميت ٺٽي شهر جي اولهه ڏکڻ واري ميدان تي اچي، پنهنجو ويڙهو قائم ڪيو، جنهن کي هو ‘دائرو’ سڏيندا هئا<ref name = " سنڌيانا"/>. دائري ۾ موجود سڀئي صوفي بنا ڪنهن متڀيد جي هڪ ئي ڪٽنب وانگر رهندا هئا. جڏهن هي مذهب ۽ ذات پات جي فرق کي ميٽي، ‘انساني مساوات’ سان رهڻ لڳا، تڏهن آس پاس جا ڪيترا آزاريل ۽ مسڪين هاري ۽ پورهيت ماڻهو، سندن ‘گڏيل نظام’ ۽ رهڻي ڪهڻيءَ جي اعليٰ اصولن کان متاثر ٿي، وٽن اچي رهڻ لڳا<ref name = " سنڌيانا"/>.بخش، شاهه عنايت جي فڪر بابت ڪتاب ‘شاهه عنايت شهيد’ جي صفحي 27 تي لکي ٿو ته: “صوفي شاهه عنايت، صوفي ازم تحت عوام سان مذهب ۽ ذات پات جي بنيادن تي پيدا ڪيل گروهه بندين، نفرت ۽ اوچ نيچ کي ختم ڪري منجهن اتحاد، اشتراڪ، اهنسا، برابري، ذهني سجاڳي پيدا ڪرڻ لاءِ اڳتي وڌيو ته جيئن عوام کي صحيح ۽ سچي آزاديءَ جي راهه ڏيکارجي<ref name = " سنڌيانا "/>.” ان سلسلي ۾ پير علي محمد شاهه راشدي پنهنجي ڪتاب ‘اهي ڏينهن، اُهي شينهن’ ۾ شاهه عنايت ۽ سندس پيغام جو ذڪر ڪندي لکي ٿو ته: “سندس پيغام جو روح هو ته انسانن جو روح بيدار ٿئي. منجهائن گندگيون مثلاً: تعصب، تفريق ۽ انسان دشمنيءَ جون غلاظتون دور ٿي وڃن ۽ سڀ پاڻ ۾ ملي هڪ لڙهيءَ ۾ پوئجي وڃن ۽ اسلامي اصولن مطابق همت کان ڪم وٺڻ جا اهل بڻجن. ساڳئي وقت اسلامي فڪر ۽ روحاني روشني کي بلنديءَ تي رسائجي<ref name = " سنڌيانا "/>.” پير صاحب ساڳئي ڪتاب ۾ وڌيڪ لکيو آهي ته، “اهو هو اجتماعي ۽ اصولي تصور. انفرادي طريقيڪار جا لوازمات هي هئا: الله سائينءَ تي توڪل، ذاتي حاجتون مختصر، تفريقون ختم، پاڻ ۾ محبت، عام انسان دوستي، جسم جي رياضت، روح جي راحت وغيره، پر انهن اصولن سان گڏوگڏ شاهه عنايت وٽ سماجي ۽ اقتصادي نظام لاءِ به اعلى آدرش موجود هئا. هن نه رڳو اهو پيغام ڏنو، پر عملي طرح هڪ معاشرو اڏڻ لاءِ پهريائين عام (مقامي) ماڻهن جي ذهنن جي سجاڳي آڻڻ پ<br>ئي چاهي ته جيئن<ref name = " سنڌيانا "/>: (1) ماڻهن مان اندروني اختلاف ۽ ڀيدڀاءُ ختم ٿئي ۽ هو پاڻ ۾ متحد ۽ هڪ آواز ٿين،<br> (2) ظلم کان آزادي حاصل ڪري پنهنجا حق حاصل ڪن ۽ اقتصادي خوشحالي ماڻين،<br> (3) باهمي تعلقات جو بنياد محبت ٿئي،<br> (4) زندگي بامقصد،<br> (5) اعلى ترين اقتدار جو حصول منتهي نظر،<br> (6) پاڪ معاشري جي اڏاوت، <br>(7) هر عمل ۾ سچ ۽ صداقت، <br>(8) حق ئي حق هجي،<br> (9) انهن سمورين شين جي حاصلات لاءِ عملي جدوجهد جي تعليم ۽ تربيت، <br>(10) هن ملڪ جا پيڙيل ۽ مظلوم ماڻهو متحد هجن، حڪومتي ۽ سماجي ظلم کان آجا هجن.”<ref name = " سنڌيانا"/> <br> شاهه عنايت شهيد جي تحريڪ جا خاص مول متا، مٿين نقطن تي آڌاريل هئا، پر سڀ کان وڌيڪ زور مساوات ۽ زمين تي هاريءَ جي حق هئڻ تي هو، ڇو ته شاهه شهيد جي فڪر جو اهم نقطو اهو هو ته زمين جي پيداوار جو ڌڻي اهو ئي آهي، جيڪو انهيءَ تي محنت ڪري فصل اپائي ٿو<ref name = " سنڌيانا "/>. == شاديون ۽ اولاد == شاهه شهيد چار شاديون ڪيون هيون. پهرين پنهنجي چاچي مخدوم محمد عمر جي نياڻيءَ سان، جنهن مان کين اولاد ڪو نه ٿيو. ٻي ڪڇ جي راجا جي خاندان مان ڪيائون، جنهن مان کين هڪ فرزدند ڄائو، جنهن جو نالو شاهه خليل الله هو. جيڪو شاهه عنايت جي شهادت وقت پنهنجي ناناڻن ۾ هو. جتان پوءِ ايران ويو. ٽين شادي ٺٽي جي مخدوم اسماعيل جي ڀيڻ سان ڪيائون، ان مان کين ڪو اولاد ڪو نه ٿيو. چوٿين شادي ٺڪرن سوڍن جي گهراڻي مان ڪيائون، جنهن مان کين ٻه فرزند ٿيا. پير عزت الله شاهه ۽ پير سلام الله شاهه. والد<ref>انيس المساڪين(قلعي) قاضي غلام مهدي ص -9 ۽ 10، 1340ھ/ 1932 ع </ref> جي شهادت وقت پير عزت الله شاهه موجود نه هو ۽ پير سلام الله شاهه مهيني سوا جو معصوم ٻار هو. سندن ولادت شهادت واري سال ٿي هئي.<ref name = " سومار "/>.شاهه صاحب کي ٽي فرزند هئا؛ الهرکيو شاهه، مير قلندر علي شاهه ۽ مير منور علي شاهه، فقيري واري امانت مير قلندلر علي شاهه کي ملي.<ref name = "سومار "/>وڏي فرزند شاهه خليل الله جو ڪي قدر احوال ڏٺو ويو آهي. هتي سندن بي اولاد جو مختصر احوال ڏنو وڃي ٿو؛ شاهه عزت الله شاهه شهيد جو وچون فرزند هو. جهوڪ واري سانحي وقت ميران پور ۾ موجود نه هو<ref name = " سومار "/>.جون شاديون: شاهه عنايت شهيد جي شادين بابت مختلف روايتون ملن ٿيون. ‘انيس المساڪين’ ۾ قاضي غلام محمد مهدي، شاهه شهيد جون چار شاديون ڄاڻائي ٿو، جڏهن ته ‘شهادت نامه’ ۾ سندس ٽي شاديون ڄاڻايل آهن<ref name = " سنڌيانا "/>. انهن ٻنهي راين کي مدنظر رکندي ڊاڪٽر محمد علي مانجهيءَ، پنهنجي پي. ايڇ. ڊي ٿيسز ‘صوفي شاهه عنايت شهيد ۽ سندس سلسلي جا شاعر’ ۾ لکي ٿو ته، “شاهه شهيد چار شاديون ڪيون. پهرين شادي هندستان ۾ رهڻ دوران ڪيائون، جنهن مان کين هڪ پٽ خليل هو. ٻيءَ شادي هندستان مان واپسيءَ دوران مخدوم محمد اسماعيل جي نياڻيءَ سان ڪيائون، جنهن مان کيس اولاد نه ٿيو. ٽين شادي ميرانپور ۾ اچڻ کانپوءِ پنهنجي خاندان مان ڏاڏي پوٽيءَ سان ڪيائون، جنهن مان شاهه عزت الله ٿيو، جنهن کي ‘گُند پير’ جي نالي سان سڏيندا هئا ۽ هڪ نياڻي به ٿين<ref name = "سنڌيانا "/>. چوٿين شادي سوڍن مان ڪيائون، جنهن مان کين هڪ فرزند صوفي سلام الله عرف ٿر ڌڻي بادشاهه ٿيو<ref name = " سنڌيانا "/>.” == شاھ عنايت جي تحريڪ == شاهه عنايت ڳوٺ جهوڪ عرف ميران پور غاريا يا گاجيا واهه ڀرسان ميرپور بٺوري ۾ رهي ڪري علم ۽ عرفان جي ڦهلائڻ ۾ لڳي ويو. شاهه صاحب جي فيض ڪري پري پري کان ماڻهو اچي سندس مريد ٿيڻ لڳا ۽ هر هنڌ هاڪ وڌڻ لڳي.، جنهن جي ڪري هڪ ته بلڙي وارن سيدن جي پيري مريدي گهٽجڻ لڳي ۽ ٻيو اوسي پاسي وارن زميندارن جو اثر گهٽجڻ لڳو جنهن ۾ نور محمد پليجو ۽ حمل خان جت شامل هئا.<ref name = "قدوسي "/>. انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا مطابق نايت، وقت جي انهن روايتي صوفين مان نه هو، جيڪي حالتن کي بدلائڻ بدران، ساڳين حالتن ۾ رهڻ کي ترجيح ڏيندا ۽ صبر ۽ قناعت جي تلقين ڪندا هئا. اُنهن جي ڀيٽ ۾ صوفي شاهه عنايت زمين جي پيداواري عمل ۾ ‘مساوي شرڪت’ تي زور ڏنو<ref name = " سنڌيانا "/>. هن جو اٽل ۽ پڪو عقيدو هو ته ‘مساوات محمّديءَ’ جي بنيادي گهرج اها آهي ته کيتي ٻاڙي اجتماعي بنيادن تي ڪئي وڃي، پيداواري عمل ۾ سڀ ماڻهو برابر جا شراڪت دار ٿين ۽ پيداوار کي ضرورت پٽاندر پاڻ ۾ ورهائي کڻن، ڇو ته ‘زمين الله جي آهي’ ۽ اُن تي سمورن انسانن جو هڪجهڙو حق آهي. صوفي شاهه عنايت جي مريدن ۽ فقيرن اهو اصول خوشيءَ سان قبوليو ۽ اجتماعي هارپي ۾ شامل ٿي ويا<ref name = " سنڌيانا "/>. صوفي شاهه عنايت جو گڏيل پوکي راهيءَ جو تجربو بيحد ڪامياب ويو. جهوڪ ۾ رهندڙ فقيرن ۽ هارين کي نه بٽئي ڪرائڻي پوندي هئي، نه ڇيڙ ۽ بيگر وهڻي پوندي هئي ۽ نه ئي ڪنهن تپيداري قانون گُو کي ‘ستم شريڪي’ جهڙيون رسمون ادا ڪرڻيون پونديون هيون<ref name = " سنڌيانا "/>. اهڙيءَ ريت صوفي شاهه عنايت جي هن ‘ڪاشتگاريءَ جي گڏيل نظام’ جي ناماچاري جلد ئي پري پري تائين پکڙجي وئي ۽ هر هنڌ هن ‘اجتماعي ڪاشتڪاريءَ’ جي نئين تجربي جو چوٻول ٿيڻ لڳو<ref name = " سنڌيانا "/>. شاهه عنايت [[هندستان]] ۾ وڃي برهانپور شهر ۾ عبدالمالڪ جي صحبت حاصل ڪئي ۽ پنج ورهيه انهن جي نظرداريءَ ۽ تربيت هيٺ رهيو. ظاهري علم جي حاصلات شاهه جهان آباد جي شاهه غلام محمد وٽ ڪيائين ۽ انهن جو مريد ٿيو. شاهه عبدالمالڪ کان اجازت وٺي ٺٽي ۾ آيو. نيٺ ٺٽي مان لڏي [[ميرانپور]] جي ڳوٺ ۾ آيو جنهن کي جهوڪ چيو ويندو آهي. اُتي خانقاهه بڻائي ويٺو ۽ هزارين مريد ٿيڻ لڳس..تحفة الڪرام مطابق بلڙي وارن سيدن مان سيد عبدالواسع بن سيد عبدالغني بن سيد عبدالدليل بن سيد دين محمد،. شاهه عنايت جي مخالفت ۾ اڳڀرو هو ۽ جنهن وڃي ان وقت جي ٺٽي جي ناظم لطف علي خان کي شڪايت ڪئي. لطف علي خان بنا پڇا ڳاڇا ۽ معلومات وٺڻ جي بلڙي سيدن کي شاهه عنايت سان پاڻ نبرڻ جو حڪم ڏنو. اهڙي اجازت ملڻ بعد انهن جهوڪ ۾ شاهه عنايت جي خانقاهه مٿان حملو ڪيو ۽ شاهه صاحب جي ڪيترن ئي مريدن کي ماري وڌو. قتل ٿيندڙن جا وارث جڏهن حڪومت وٽ فرياد کڻي ويا ته حڪومت قاتلن جون زمينون انهن کي ورهائي ڏنيون<ref name = " قدوسي "/>شاهه عنايت جڏهن دکن مان موٽيو ته هن الله جي عبادت سان گڏو گڏ خلق جي خدمت کي پنهنجو شيوو بڻايو. پنهنجي اباڻي زمين کي گڏيل ملڪيت قرار ڏنائون. پير حسام الدين شاهه راشدي لکيو آهي ته ”سندس اهل خاندان ۽ سندس مريد يا هاري ناري گڏجي زمين ۾ هر ڪاهيندا هئا،“ آمدني ۽ پيداواري تي سڀني جو گڏيل حق هو ۽ ونڊڻ وقت هر ڪو هڪ جيترو ان ورهائي کڻندو هو. <ref name = " سومار "/>.“ ان دور ۾ شاهه عنايت صوفي هڪ منظم سياسي اُڀار واري تحريڪ هلائي جنهن کي ”[[جيڪو کيڙي سو کائي]]“ واري نعري تحت ياد ڪيو ويندو آهي<ref name=" ڪاوش "> [http://www.thekawish.com/beta/epaper-details.php?details=2015/Nov/29-11-2015/Page3/P3-23.jpg Daily Kawish - Sindhi News Paper] </ref>. سندس نعرو ان وقت سنڌ جي ڪنڊ ڪڙڇ ۾ مشهور ٿي ويو، هزارين [[سنڌي]] لڏي اچي جهوڪ ۾ سندس پناهه ۾ ويهڻ لڳا. ظاهر آهي ته اهڙي سمڪ جڏهن حاڪمن کي پئي هوندي ته انهن اندروني طور ڪيتريون ئي رڪاوٽون کڙيون ڪيون هونديون، پر هي سيدزادو هر مشڪل مان پار پوندو ويو. شاهه عنايت شهيد (جهوڪ وارو): مغل نوابن جي آخري ۽ ڪلهوڙن جي شروعاتي دؤر ۾، ‘جو کيڙي سو کائي’ جو نعرو هڻي، هارين جي حقن لاءِ عَلمُ بلند ڪندڙَ، نامور ۽ دلير صوفي بزرگ، صوفي شاهه عنايت شهيد کي، سنڌ جي مهان تاريخدان، پير حسام الدين راشديءَ، ‘ننڍي کنڊ جو پهريون سوشلسٽ صوفي’ سڏيو آهي<ref name = " سنڌيانا"/>. صوفي شاهه عنايت وقت جي حڪمرانن سان سرچاءُ نه ڪيو ۽ ان وقت جي هاري دشمن سياسي نظام ۽ حڪومتي ادارن ۾ تبديليءَ لاءِ هڪ تحريڪ شروع ڪري، گڏيل عوامي مفادن جي جنگ وڙهيو. سندس دؤر ۾ جاگيرداري نظام سنڌ ۾ ايترو ته حاوي ٿي چڪو هو، جو هزارين بلڪ لکين غريب ۽ لاچار هاري، چند جاگيردارن وٽ غلامن جهڙي زندگي بسر ڪندا هئا<ref name = "سنڌيانا "/>. شاهه شهيد ڌارين حڪومتي ٽولن ۽ مقامي استحصالي قوتن [حاڪمن ۽ زميندارن] کي چڱيءَ طرح سمجهي، عوام ۾ شعور بيدار ڪيو ۽ سندن ذهنن ۾ اهو واضح ڪيو ته دنيا جي سڀني مهذب قانونن ۽ مذهبن ۾ انسان آزاد آهي، ڪو به ڪنهن کان نه وڌ آهي ۽ نه گهٽ، ۽ ‘زمين الله جي آهي’ (‘الارض لله’) ۽ اُن تي حق هر انسان جو آهي<ref name=" سنڌيانا ">[ https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B4%D8%A7%D9%87%D9%87%20%D8%B9%D9%86%D8%A7%D9%8A%D8%AA%20%D8%B4%D9%87%D9%8A%D8%AF%20%D8%AC%D9%87%D9%88%DA%AA%20%D9%88%D8%A7%D8%B1%D9%88 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241112183213/https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B4%D8%A7%D9%87%D9%87%20%D8%B9%D9%86%D8%A7%D9%8A%D8%AA%20%D8%B4%D9%87%D9%8A%D8%AF%20%D8%AC%D9%87%D9%88%DA%AA%20%D9%88%D8%A7%D8%B1%D9%88 |date=2024-11-12 }}] انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا</ref>. ==بغاوت جا الزام== سندس فقيريءَ جي شهرت ديسان ديس پکڙجي ويئي. سندس فقيريءَ جي غلغلي بلڙيءَ جي سادات مان سيد عبدالواسع ڪريم پوٽي ۽ ڀر وارن زميندارن کي ايترو ڊيڄاريو، جو هنن وقت جي حاڪم مير لطف علي ٺٽي جي نواب کي شڪايت وڃي روبرو پيش ڪئي. هن سواءِ ڪنهن سبب جو نور محمد پليجي زميندار کي حڪم ڏنو ته هڪدم بلڙيءَ وارن جي مدد ڪري<ref name = " مولائي شيدائي "/>. سندن فقيري انسان دوستي ۽ هن نئين زرعي نظام سبب ڪيترائي مسڪين هاري پنهنجي زميندارن کي ڇڏي اچي گڏيل ملڪيت ۾ شريڪ ٿيا. تَر جي پيرن جا ڪيترائي مريد پنهجن مرشدن کي ڇڏي، اچي شاهه عنايت جا مرد ٿيا، تنهن ڪري پيرن، مرشدن زميندر، جاگيردارن ۽ مذهبي اڳواڻن سندن خلاف سازش سٽي. نتيجي ۾ جهوڪ واري جنگ لڳي.<ref name = " سومار "/>. انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا مطابق گهراڻن جي مريدن ۾ گهٽتائي آئي، پر تر جي زميندارن: نور محمد پليجي، حمل جت ۽ آس پاس جي ٻين علائقن جي ڪيترن زميندارن تي به وڏو اثر پيو. صوفي شاهه عنايت جا فقير اُتي وڃي، سندن زمينداري حلقي ۾ ‘اجتماعي زراعت’ جي تبليغ ڪندا رهندا هئا<ref name = " سنڌيانا"/>. نتيجو اهو نڪتو ته مقامي زميندارن جي هارين به مطالبو ڪرڻ شروع ڪيو ته ‘اسان جي زمينن ۾ به صوفي شاهه عنايت جي طريقي تي عمل ڪيو وڃي’، پر پيداوار ۾ ‘مساوي شرڪت’ جي اصول کي زميندار هرگز تسليم ڪرڻ لاءِ تيار نه هئا<ref name = "سنڌيانا "/>. اُنهن محسوس ڪيو ته جيڪڏهن هن قسم جي انقلابي تبديليءَ جو ترت تدارڪ نه ڪيو ويو ته سنڌ ۾ سالن کان موجود جاگيرداري ۽ زمينداري سرشتو خطري ۾ پئجي ويندو. ان ڪري هن خطري کي ٻُنجي ڏيڻ لاءِ زميندار، پاڻ ۾ گڏ ٿي، ٺٽي جي صوبيدار مير لطف علي خان وٽ دانهين ويا ته صوفي شاهه عنايت کي اجتماعي ‘کيتي ٻاڙي’ جي عمل کان روڪيو وڃي<ref name = "سنڌيانا "/>. انهن زميندارن ۾ شاهه عبدالڪريم بلڙيءَ واري جو جانشين سيد عبدالواسع شاهه، شيخ زڪريا بهاؤالدين ملتانيءَ جو جانشين شيخ سراج الدين، پليجاڻيءَ جو مشهور زميندار ارباب نور محمد پليجو، حمل جت، لاکاٽ جو گل آگرو ۽ ٻيا ڪيترا زميندار شامل هئا<ref name = "سنڌيانا "/>. هڪ روايت اها به آهي ته ٺٽي جي مولوين، عالمن ۽ بلڙيءَ جي سيدن شاهه عنايت جي مخالفت سندس ابتدائي ڏينهن کان ئي شروع ڪري ڇڏي هئي<ref name = " سنڌيانا"/>. سن 1128ھ (1716ع) ۾ لطف علي خان جي جاءِ تي نواب اعظم خان ٺٽي جو ناظم ٿي آيو ته شاهه عنايت جي دشمنن سندس ڪن ڀريا<ref name = " قدوسي "/>. انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا مطابق [ڪتاب] ۾ ڄاڻايو ويو آهي ته، نواب اعظم خان، صوفي شاهه عنايت سان ملاقات لاءِ ويو، تڏهن فقيرن کيس ائين چئي روڪي ڇڏيو ته، حضرت هن وقت ورد وظائف ۾ مشغول آهي. ٿوريءَ دير کانپوءِ جڏهن اعظم خان جي صوفي شاهه عنايت سان ملاقات ٿي، تڏهن {{quote|اعظم خان چيو ته: درِ درويش را دربان نه شايد، [ترجمو: درويش جي در تي دربان نه هجڻ گهرجي] صوفي شاهه عنايت وراڻي ڏني ته: ‘بشايد، تا سگِ دنيا نيايد’ [ترجمو: هجڻ گهرجي، ته جيئن دنياوي ڪُتا اندر اچي نه سگهن].|<ref name = "سنڌيانا "/> |}} هن درويشاڻي ۽ دليرانه جواب، نواب اعظم خان کي مڇرائي وڌو ۽ هن سڀ کان پهرين اهو قدم کنيو ته صوفي شاهه عنايت جي خانقاهه سان لاڳو زمينن جون ڍلون، جيڪي اڳ ۾ معاف ڪيون ويون، سي ٻيهر لاڳو ڪري ڇڏيائين<ref name = " سنڌيانا "/>. نواب اعظم خان شاهه عنايت جي خانقاهه وارين زمينن جي ڍل وٺڻ جو حڪم ڏنو، جيڪا اڳ ۾ معاف ٿيل هئي. شاهه عنايت، اعظم خان کي چيو ته بادشاهه طرفان اها اڳ ۾ ئي معاف ٿيل آهي. تنهنڪري اوهان ان جو مطالبو ڇو ٿا ڪريو! شاهه عنايت جي اهڙي جواب تي اعظم خان ڪاوڙجي پيو<ref name = " قدوسي "/>. شاهه ڪريم پوٽا سيد پڻ سندس حاسد ٿيا ۽ دهلي جي حاڪم تائين مٿس فرياد کڻي ويا ته شاھ عنايت فساد ٿو برپا ڪري. ٺٽي جي حاڪم نواب اعظم خان به انهن جي پٺڀرائي ڪئي<ref name = "ڪاوش "/>. بادشاهه فرخ سير ڏانهن لکيائين ته شاهه عنايت ۽ سندس مريد ڍل نٿا ڏين ۽ بغاوت لاءِ بيٺا آهن. اتان حڪم آيو ته انهيءَ فتني جي پاڙ پٽي وڃي<ref name = " قدوسي "/>. آخر بادشاهه جي حڪم سان هڪڙو وڏو لشڪر آيو<ref name = " ڪاوش "/>. == جنگ == جنهن تي اعظم خان ۽ يار محمد ڪلهوڙي پنهنجون پنهنجون فوجون وٺي اچي جهوڪ شريف کي گهيرو ڪيو، شاهه عنايت جا مريد رات جو سرڪاري فوج مٿان ڇاپا هڻي ڪيترائي سپاهي ماريندا رهيا. اهڙي طرح چئن مهينن تائين شاهه عنايت جي خانقاه جو گهيرو رهيو. نيٺ مقالات الشعراءِ مطابق 8 ذوالقعد 1129ھ (31 آڪٽوبر 1717ع) تي جنگ شروع ٿي.<ref name = " قدوسي "/> ان وقت سندن 24 هزار جان نثار مريد هئا. پنهنجن مريدن جو جوش ڏسي کين چيائون ته، ” بابا محبوب حقيقي ناز ڪيو آهي، ”اسان نياز ڪنداسون.“ تڏهن خليفن عرض ڪيو ته قبلا ! اسان کي به اجازت ڏيو ته شهيد ٿيون.“ تنهن تي مير جان الله شاهه کي حڪم ڪيائون ته توهان روهڙي وڃـو. خواجه عبيدالله کي اجمير واپس وڃڻ جو ارشاد ٿيو. شاهه عبداللطيف ٺٽوي کي ٺٽي وڃڻ جو حڪم مليو ۽ محمد اسماعيل کي پڻ ٺٽي وڃڻ جو امر ٿيو. ڪن ٻين کي پڻ اجازت ڏنائون ته پنهنجي پنهنجي شهر هليا وڃن. باقي 24 هزار مريدن ۾ سليمان هندي پڻ شامل هو، جيڪو هندوستان کان ساڻن گڏ آيو هو. انهن فقيرن ما ٻه هزار چار سئو تاج پهريل هئا<ref name = "سومار "/>. مير علي شير قانع لکي ٿو ته، “اعظم خان، ميان يار محمد خان ۽ ٻين سڀني زميندارن توڙي سنڌ جي انهن ماڻهن ڏانهن مدد ڪرڻ جا حڪم پهتا، جن وٽ پنهنجا لشڪر هئا ۽ جن کي اڳي ئي فقيرن سان ڪينو هو. انهن سڀني حڪمناما وصول ڪندي ئي جنگي تياريون شروع ڪري ڏنيون<ref name = "سنڌيانا "/>.” صوفي شاهه عنايت جي خلاف سبي، گنجابه، چانڊڪا، مختلف ڪوهستاني علائقن، ٺٽي ۽ ٻين ماڳن کان هزارين فوجن، ان وقت جي جديد هٿيارن سان مسلح ٿي اچي، 14 ذوالقعد 1129ھ/ 9 آڪٽوبر 17177ع تي جهوڪ جي علائقي جو گهيراءُ ڪيو. 16 ذوالقعد 1129ھ/ 11 آڪٽوبر 17177ع تي ميان يار محمد به وڏو لشڪر وٺي اچي جهوڪ پهتو ۽ 17 آڪٽوبر تي باقاعدي جهوڪ جو گهيراءُ ڪيو ويو<ref name = " سنڌيانا"/>. پر شاهه عنايت جي فقيرن جي حڪمت عمليءَ [کاهين کوٽي ڇڏڻ] کين اڳتي وڌڻ کان روڪي ڇڏيو. سرڪاري لشڪر وٽ توبون به هيون، پر چئني پاسن کان وڏي کاهي هجڻ جي ڪري، انهيءَ ڏينهن هو اڳتي وڌي نه سگهيا. صوفي شاهه عنايت پنهنجي فقيرن کي خونريزي ۽ اڳرائي ڪرڻ کان روڪي ڇڏيو هو، پر جڏهن سرڪاري فوج جو ميرانپور کي گهيرو گهڻو تنگ ٿيو، تڏهن صوفي فقير مجبور ٿي پيا، جنهن کانپوءِ نيٺ شاهه عنايت کين جنگ ڪرڻ جي اجازت ڏني<ref name = " سنڌيانا "/>. 18 ذوالقعد 1129ھ/ 13 آڪٽوبر 17177ع تي اڃا رات جو چوٿون پهر باقي هو، ته فقير خاموشيءَ سان ڪاٺ جي مُٺين واريون ترارون کڻي، مخالف لشڪر تي اچي ڪڙڪيا ۽ سندن گهڻو نقصان ڪيائون<ref name = " سنڌيانا "/>. جهوڪ واري جنگ ۾ اهي سڀ فقير شهيد ٿيا، جن کي ستن کوهن ۾ دفنايو ويو. انهن کوهن کي ” گج شهيدان“ سڏيو ويندو آهي.<ref name = "سومار "/>. جنت سنڌ ۾ مولائي شيدائي مطابق: هن اوچتو فقيرن تي ڪاهي، ڪيترائي ماڻهو شهيد ڪيا. فقيرن ظلم جي روئداد دهليءَ جي مغل شهنشاه فرخ سير کي وڃي سڻائي، جنهن خونين جون سموريون زمينون خون بها ۾ فقيرن کي ڏياريون. فقيرن ايترو زور ورتو جو گادي نشين پيرن، زميندارن، خواه علماءَ سندن وڌندڙ اثر رسوخ مان تنگ ٿي وقت جي حاڪم ٺٽي جي نواب اعظم کي چوريو، جنهن ميران پور تي ڇهه مهينا گهيرو ڪيو، مگر ڪجهه ڪين وريو<ref name = "مولائي شيدائي "/>. تاريخ جي ورقن مان ڄاڻ پوي ٿي ته جڏهن دشمنن لاءِ ٻيو ڪو چارو نه رهيو ته ڳالهين ۽ ٺاهه بهاني کيس گهرائي قتل ڪيو ويو. جڏهن جهوڪ جهريو ته شاهه عنايت جي مريدن جو پڻ قتل عام ڪيو ويو. ڪيترئن مريدن کي ڳولي ڳولي ماريو ويو. پر شاهه عنايت جي فڪر ۽ سندس لازوال نعري ”جيڪو کيڙي سو کائي“ کي ڪوبه شڪست نه ڏئي سگهيو. ==شھادت== محاصرو [گهيرو] چار مهينا لاڳيتو هليو ۽ جڏهن صوفي فقير ٻيهر دشمن فوج تي غالب ٿيا، تڏهن سرڪاري لشڪر وري منجهي پيو. آخر هنن حيلي بازي ۽ مڪاريءَ کان ڪم ورتو. هنن سوچيو ته صوفين کي شڪست ڏيڻ<ref name = " سنڌيانا "/>. اھو منصوبو شهداد خان جو جوڙيل هو. ان ڏس ۾ عملي ڪم به مير شهداد خود ئي ڪيو. صوفي شاهه عنايت ۽ مير شهداد خان پاڻ ۾ سنڍو ٿيندا هئا<ref name = " سنڌيانا "/>. پر ‘انيس المساڪين’ جو مصنف قاضي غلام مهدي، انهيءَ سڄي دوکيبازي ۽ منصوبي جوڙڻ جو ذميوار ميان يار محمد ڪلهوڙي کي بيان ڪري ٿو. آخرڪار صوفي شاهه عنايت کي قرآن پاڪ وچ ۾ ڏئي، دوکي سان گرفتار ڪري، اعظم خان ۽ ميان يار محمد ڪلهوڙي جي اڳيان آندو ويو<ref name = " سنڌيانا"/>. 9 سفر 1130ھ (پهرين جنوري 1718ع) تي يار محمد ڪلهوڙي جي پٽ محمد خان ۽ مير شهداد بلوچ، شاهه عنايت کي صلح ڪرڻ تي راضي ڪري ورتو. ان ٺاهه ۾ اهو فيصلو ٿيو ته درويشن جي جان ۽ مال کي ڪو نقصان نه پهچايو ويندو. انهيءَ ٺاهه کان پوءِ شاهه عنايت، اعظم خان وٽ پهتو ته خبر پيس ته اهو ٺڳي جو ٺاهه هو<ref name = "قدوسي "/>.نواب اعظم خان شاهه عنايت کي قيد ڪرڻ جو حڪم ڏنو<ref name = " قدوسي "/>. 15 صفر 1130ھ <ref name = " قدوسي"/><ref name = " ڪاوش"/><ref name = " مولائي شيدائي "/> (7 جنوري 1718ع)<ref name = "مولائي شيدائي "/> تي شاهه عنايت کي شهيد ڪيو ويو<ref name = " قدوسي"/> نواب جي روبرو فقير صوفي صاحب جيڪي سوالن جا جواب ڏنا، تن کي مير علي شير قانع ٺٽوي ’مقالات الشعرا‘ ۾ نقل ڪيو آهي، جنهن مان صوفي درويش جي بزرگي ۽ ڪماليت معلوم ٿئي ٿي. مرڻ مهل سندس زبان تي هيٺيون شعر روانو<ref> لغات لطيفي: مرزا قليچ بيگ، ص – 158، تاريخ شعراءِ سنڌ: فقير هدايت علي، ص – 19. مخدوم ابو القاسم لاءِ ڏسو الوحيد ’سنڌ آزاد‘ نمبر – 15، جون، 1936ع. </ref>:<br> {{quote|”رهانيدي مرا از شر هستي، جزاک الله في الدارين خيرا“ |}}<ref name=" مولائي شيدائي "> [ ڪتاب: جنت السنڌ ؛ ليکڪ: رحيمداد خان مولائي شيدائي؛ يڊيشن؛ پهريون 2000، ٻيون 2006ع ڇپائيندڙ؛ سنڌيڪا اڪيڊمي ڪراچي] </ref> تاريخ جي ڪتابن ۾ آيل آھي ته شاھ عنايت شھيد ٿيڻ کان ڪجهه وقت اڳ فارسي ٻوليءَ ۾ ھي شعر پڙھيو ھو ته، {{quote|” سِر يار قدم، فدا شُد، چہ بجا شُد، اين بارِگران، بُود ادا شُد چہ بجا شُد“ <br> ترجمو: سِرُ يار جي قدمن تي فدا ٿيو، سُٺو ٿيو، اھو ڪُلھي تي وڏو بارُ ھو، ادا ٿيو سُٺو ٿيو.|<ref name=" سنڌ سلامت "> [ https://sindhsalamat.com/threads/50767/] { سنڌ جو سوشلسٽ باغي صوفي شاهه عنايت- سارنگ جويو}</ref>|}} انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا مطابق ٽي ڏينهن قيد ۾ رکڻ کان پوءِ، 15 صفر المظفر 1130ھ/ 7 جنوري 1718ع تي نواب اعظم خان آڏو صوفي صاحب کي پيش ڪيو ويو<ref name = " سنڌيانا"/>. صوفي شاهه عنايت سان سندس ننڍو ڀاءُ رحمت الله شاهه، سندس ڀائٽيو محمد يوسف پٽ رحمت الله ۽ ٻارهن خاص مريد گڏ هئا. اعظم خان ۽ شاهه عنايت جي وچ ۾ جيڪا گفتگو ٿي، سا مختلف ماخذن هن ريت بيان ڪئي آهي<ref name = " سنڌيانا "/>: {{quote|اعظم خان: <br> چرا اين همه شورش بپا کردي؟ <br> [ترجمو: تو اها شورش برپا ڇو ڪئي] <br> صوفي شاهه عنايت: <br> آن روزڪه توسن فِلڪ زين کردند، <br> آرائشِ مشتري ز پروين کردند، <br> اين بود نصيبِ ما ز ديوانِ قضا، مارا چه گنه قسمت ما اين کردند.<br> [ترجمو: انهيءَ ڏينهن جڏهن فلڪ جي ارڏي گهوڙي تي هَنو رکيو هئائون، مشتري ستاري کي پروين سان سينگاريو ويو. قضا ۽ تقدير جي دفتر ۾ اسان جو ونڊ اهو هو. اسان جو ڪو ڏوهه نه آهي. اها اسان جي قسمت هئي.]|<ref name = " سنڌيانا "/>|}} شاعر شيخ محمد رضا، جيڪو ان وقت درٻار ۾ موجود هو، تنهن وچ ۾ شاهه عنايت کي مخاطب ٿي هيئن چيو: {{quote|دوست! بيدار بشو عالمِ خواب است اينجا، <br> حرف بيهوده مَ گو پاي حساب است اينجا. <br> ترجمو: دوست سجاڳ ٿي، هيءَ جاءِ خواب جو جهان آهي. اجايو نه ڳالهاءِ! ڇو جو هي حساب جي جاءِ آهي.<br> صوفي شاهه عنايت: <br> درکوئ نيک نامي مارا گذر ندادند، <br> گر تو نمي پسندي تغير کن قضارا.<br> [ترجمو: اسان کي نيڪناميءَ جي گليءَ ۾ لنگهڻ نه ڏنائون جيڪڏهن توکي اسان جي ڳالهه نٿي وڻي ته تقدير قضا کي بدلائي ڏيکار.]<br> نواب اعظم: <br> آماده بلا باش! <br> [ترجمو: هاڻي مصيبت اچئي ٿي.] <br> صوفي شاهه عنايت: <br> البلاء للولاءِ کاللهب الذهب. <br> [ترجمو: دوستيءَ لاءِ مصيبتون ايئن آهن، جيئن سون لاءِ باهه] <br> نواب اعظم:<br> خود را چرا بدنام کردي وهدف تير بلاشدي. <br> [ترجمو: پاڻ کي بدنام ڪري، مصيبت جي تير جو نشانو ڇو بڻئين؟] <br> صوفي شاهه عنايت: <br> عاشق چه کند گر نکشند بارِ ملامت، <br> باهيچ دلاور سپر تير قضا نيست. <br> [ترجمو: عاشق ڇا ڪري جيڪڏهن ملامت جو بار نه کڻي! ڪنهن به بهادر وٽ تقدير جي تير جي بچاءُ لاءِ ڍال آهي ئي ڪا نه.]<br> نواب اعظم: <br> حالانکه کشته شوي کھ آن طول امل؟ <br> [ترجمو: هن وقت تون ڪسجين ٿو، تڏهن به ڊيگهه نٿو ڇڏين؟] <br> صوفي شاهه:<br> هرگز نميرد آنکه دلش زنده شد بعشق، <br> ثبت است برجريدهء عالمِ دوام ما. <br> [ترجمو: اهو هرگز مري نٿو، جنهن جي دل عشق سان آباد آهي. اها ڳالهه سدائين جهان جي سيني تي تحرير ٿيل آهي.] <br> نواب اعظم: <br> چرا با طاعت اولوالامر برون نيامدي؟ <br> [ترجمو: بادشاهه جي حڪم کان انڪار ڇو ڪيئي؟] <br> صوفي شاهه عنايت:<br> ما مريدان رو بسوي ڪعبه چون آريم چون،<br> روبه سوئ خانهء خمار دارد پيرِ ما. <br> [ترجمو: اسان مريد ڪعبي ڏانهن منهن ڪيئن ڪريون، جڏهن ته اسان جي پير جو منهن شراب خاني ڏانهن آهي!] <br> نواب اعظم: <br> حالا برفقدان آرزو ها چه غم داري؟ <br> [ترجمو: اميدن جي ختم ٿيڻ تي ڪهڙو غم اٿئي؟] <br> صوفي شاهه عنايت: <br> من از آن دم ڪه وضو ساختم چشمهء عشق، <br> چار تکبير زدم يڪسره برهم چه ڪه هست!<br> [ترجمو: جڏهن کان عشق جي چشمي مان وضو ڪيو آهي، تڏهن کان وٺي مون سڀني شين کان چار تڪبيرون هنيون آهن.]|<ref name = " سنڌيانا"/>|}} مٿين سوالن جوابن کانپوءِ شاهه عنايت جي اکين آڏو سندس ڀاءُ رحمت الله شاهه ۽ ڀائٽيي محمد يوسف کي جلاد هٿان شهيد ڪرايو ويو، ۽ صوفي شاهه عنايت کي ضد تان هٽي وڃڻ لاءِ چيو ويو، پر صوفي شاهه عنايت چيو ته “سر ڏيندس، پر حق نه ڇڏيندس<ref name = " سنڌيانا "/>.” جنهن کانپوءِ، 15 صفر المظفر 1130ھ/ 7 جنوري 17188ع تي صوفي شاهه عنايت جو سر ڌڙ کان ڌار ڪري، کيس شهيد ڪيو ويو. شهادت وقت سندس زبان تي حافظ شيرازيءَ جو هيءُ شعر جاري هو<ref name = " سنڌيانا "/>: {{quote|رهانيدي مرا از قيدِ هستي، <br> جزاڪ الله في الدارين خيراً. <br> [ترجمو: تو مون کي هن قيد جهڙي زندگيءَ کان آجو ڪيئي، شال الله سائين، ٻنهي جهانن ۾ تنهنجو ڀلو ڪري.] <br> پوءِ سسي تلوار کان ڌار ٿيڻ وقت پاڻ هي به شعر پڙهيائون ته: <br> سر درِ قدم يار فدا شد چه بجا شُد، <br> اين بارِ گران بُود ادا شد چه بجا شُد. <br> [سر يار جي قدمن تان فدا ٿيو، سٺو ٿيو، هيءُ ڳرو بار هو، ادا ٿيو، سُٺو ٿيو.]|<ref name = " سنڌيانا "/> |}} == جنگ کان پوءِ == شاهه شهيد جو وچون فرزند هو. جهوڪ واري سانحي وقت ميران پور ۾ موجود نه هو. شاهه شهيد جي شهادت کان پوءِ پڙهو گهمرايو ويو هو ته ؛ جتي به ڪو صوفي ڏسو ته ان کن قتل ڪري سر کڻي اچو ۽ انعام حاصل ڪريو. هن سلسلي ۾ مير علي شير قائع لکي آهي ته ؛ ان کانپوءِ ( شهادت کانپوءِ) نواب شهر ۾ پڙهو گهمرائي ڇڏيو هو ته ڪو به ماڻهو ( يا الله) جو نعرو نه هڻي، جيڪو حڪم عدولي ڪندو، تنهن کي ترار جي ڌار تي رکيو ويندو. اهي ڳالهيون ملڪان ملڪ مشهور ٿي ويون. جڏهن اجمير واري خليفي خواجه عبدالله عرف حاميد کي ان سانحي جي خبر پئي ته ڏاڍو ڏک ٿيس، دهلي جو هاڪم سندس معنق هو، هن ان وٽ وڃي پنهنجي مرشد جي لاءِ سفارش ڪئي، بادشاهه کي قائل ڪري صوفين جي سر وڍڻ وارو حڪم منسوخ ڪرايئين ۽ سنڌ اچي شاهه عزت الله کي گاديءَ تي وهاريائين، شاهه عزت الله سنه 1182ع ۾ وصال ڪيو<ref name = " سومار "/>. == شاهه عنايت جا خليفا == روايتن موجب [[شاهه عنايت شهيد|شاهه عنايت]] جا چاليهه خليفا هئا، جن مان چوڏهن وڌيڪ مشهور ٿيا. انهن خليفن مان مير جان الله شاهه رضوي کي نمايان حيثيت حاصل هئي.<ref name="سومار"/> شاهه عنايت جي شهادت کان پوءِ سندس خليفن ۽ پوئلڳن سنڌ جي مختلف علائقن ۾ سندس صوفياڻي سلسلي ۽ تعليم کي جاري رکيو. سندس ڪجهه مشهور خليفن جو ذڪر هيٺ ڏجي ٿو. === مير جان محمد شاهه === مير جان محمد شاهه، شاهه عنايت جي مشهور خليفن مان هو. هو عبادت ۽ زهد سان گڏ [[خطاطي]]ءَ ۾ پڻ مهارت رکندو هو ۽ روايت موجب [[قرآن|قرآن مجيد]] جا نسخا لکي انهن مان حاصل ٿيندڙ آمدنيءَ ذريعي گذر سفر ڪندو هو. سندس مريدن ۾ ميان باقر علي شاهه بڪار وارو، شاهه عبدالنبي گنداواهه وارو، غلام رسول پٺاڻ ۽ شاهه عبدالوهاب شاهه جا نالا ذڪر ڪيا وڃن ٿا.<ref name="سومار"/> مير جان محمد شاهه [[فارسي ٻولي|فارسيءَ]] جو شاعر پڻ هو. سندس شاعريءَ جو مجموعو ''ديوان مير'' جي نالي سان ڄاتو وڃي ٿو، جڏهن تہ سندس پوٽي جان الله شاهه عاشق جو شعري مجموعو ''ديوان عاشق'' جي نالي سان منسوب آهي. اهي ديوان سندس خاندان وٽ محفوظ هجڻ جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="سومار"/> === شاهه عبداللطيف ٺٽوي === شاهه عبداللطيف ٺٽوي شاهه عنايت جي خليفن مان هو. سندس [[شاهه اسماعيل ٺٽوي]] ۽ علامه [[محمد معين ٺٽوي]] سان ويجها تعلقات هئا. هو [[موسيقي]]ءَ سان واقفيت رکندو هو ۽ فارسيءَ ۾ شاعري پڻ ڪندو هو. مولانا دين محمد وفائي کيس پنهنجي دور جي صوفي بزرگن مان شمار ڪندي سندس شخصيت ۽ ڪرامتن جو ذڪر ڪيو آهي.<ref name="وفائي">تذڪره مشاهير سنڌ، جلد ٽيون، مولانا دين محمد وفائي، ص 82، سنڌي ادبي بورڊ، 1986ع.</ref> روايت موجب شاهه سلام الله ٿر ڌڻي پڻ کانئس روحاني فيض حاصل ڪيو.<ref name="سومار"/> === عبدالڪريم ٺٽوي === عبدالڪريم ٺٽوي شاهه عنايت جي خليفن مان هو، جنهن سان شاهه عنايت جي روضي جي تعمير منسوب ڪئي وڃي ٿي. روايت موجب روضي جي تعمير جو ڪم گهڻو ڪري رات جي وقت ڪيو ويندو هو ۽ سندس اهل بيت جا فرد پڻ تعميراتي ڪم ۾ حصو وٺندا هئا. ٺٽي ۾ هن خاندان سان واسطو رکندڙ سيدن کي ''صوفي سيد'' جي نالي سان سڃاتو ويندو هو.<ref name="سومار"/><ref>''انيس المساڪين''، قاضي غلام مهدي (قلفي)، ص 65.</ref> === محمد اسحاق === محمد اسحاق [[نصرپور]] جو رهواسي ۽ شاهه عنايت جو خليفو هو. روايت موجب سنڌ جو مشهور صوفي شاعر [[روحل فقير]] سندس اولاد مان هو.<ref name="سومار"/> === محمد صديق ڀيڏن وارو === محمد صديق ڀيڏن وارو ذات جو لاکو ۽ موجوده [[هالا تعلقو|هالا تعلقي]] جو رهواسي هو. شاهه عنايت سان منسوب سالياني ميڙي جي شروعات پڻ سندس تجويز سان ٿيڻ جو ذڪر ملي ٿو، جنهن کان پوءِ اهو ميلو هر سال منعقد ٿيندو رهيو.<ref name="سومار"/> === خواجه عبدالله عرف حامد === خواجه عبدالله، جنهن کي حامد جي نالي سان پڻ سڃاتو ويندو هو، اجمير سان واسطو رکندڙ بزرگن مان هو. روايت موجب هن دهليءَ جي حڪمران کان هڪ سرڪاري پروانو حاصل ڪيو، جنهن ذريعي صوفين خلاف لاڳو ڪيل ڪجهه پابندين ۽ سزائن کي ختم ڪرايو ويو. بعد ۾ هو سنڌ آيو ۽ شاهه عزت الله شاهه کي شاهه عنايت جي گاديءَ تي ويهارڻ ۾ ڪردار ادا ڪيائين.<ref name="سومار"/> === سليمان هندي === سليمان هندي شاهه عنايت جو خليفو هو، جيڪو روايت موجب پنج سئو هندي فقيرن سان گڏ هندستان کان سنڌ آيو هو. کيس ''سليمان هندي'' جي نالي سان سڃاتو ويندو هو. صوفياڻي رياضتن سان گڏ کيس شاهه عنايت جي ساٿين مان هڪ بهادر شخص طور پڻ بيان ڪيو ويو آهي. 1130هه (1718ع) ۾ شاهه عنايت خلاف ٿيل ڪارروائيءَ دوران هو پنهنجي مرشد سان گڏ مارجي ويو.<ref name="سومار"/> === اَڊن اوراهه وارو === اَڊن اوراهه وارو ذات جو سمون ۽ شاهه عنايت جو خليفو هو. تذڪرن ۾ سندس سخت صوفياڻي رياضتن جو ذڪر ملي ٿو. هڪ روايت موجب هو رياضت جي هڪ طريقي طور ٻڪريءَ جي تازي کل پنهنجي جسم تي پائيندو هو ۽ اها ڪيترن ڏينهن تائين سندس جسم تي رهندي هئي.<ref name="سومار"/> === شاهه اسماعيل ٺٽوي === شاهه اسماعيل ٺٽوي جو اصل نالو '''اسد الله''' هو. هو شاهه عنايت جي ويجهن خليفن ۽ ساٿين مان شمار ٿئي ٿو. ٻنهي خاندانن وچ ۾ مائٽيءَ جو تعلق پڻ قائم ٿيو ۽ روايت موجب شاهه اسماعيل پنهنجي ڀيڻ جو نڪاح شاهه عنايت سان ڪرايو.<ref name="سومار"/> شاهه اسماعيل ٺٽوي بابت احوال ''[[مقالات الشعراء]]'' ۽ ''[[تحفة الڪرام]]'' ۾ پڻ ملي ٿو. مولانا دين محمد وفائي ''تذڪره مشاهير سنڌ'' ۾ کيس پنهنجي دور جي مشهور صوفي بزرگن مان شمار ڪيو آهي ۽ شاهه عنايت سان سندس دوستي ۽ ويجهن روحاني لاڳاپن جو ذڪر ڪيو آهي.<ref name="سومار"/> == ورثو == شاهه عنايت عالم، فاضل ۽ شاعر هو. سندس فارسي ۽ سنڌي شعر موجود آهن. شاهه عنايت کي سنڌ جي صوفي بزرگن جو سرتاج پڻ چيو ويندو آهي. سائين جي ايم سيد طرفان کيس سورمو قرار ڏيڻ بعد سندس مزار تي هزارين نوجوان پڻ هر سال وڃي کيس سلامي ڏيندا آهن<ref name = " ڪاوش "/>. اڄ جڏهن به شاهه عنايت صوفيءَ جي جنم ڏينهن تي جهوڪ ۾ ميلو لڳندو آهي ته سندس هزارين عقيدتمند سان گڏ سنڌ جا وطن پرست نوجوان يونيورسٽين، ڪاليجن ۽ مختلف شهرن مان گاڏيون ڪاهي اچي جهوڪ ۾ ڳاهٽ ٿيندا آهن. شاهه عنايت صوفي سنڌ سان محبت ۽ وفا جو اهڃاڻ آهي، نوجوان کيس ڀيٽا ڏئي پنهنجي لاءِ اتساهه حاصل ڪندا آهن. شاھ عبداللطيف ڀٽائي شاھ عنايت شھيد جي ياد م ھيٺيون بيت چيو: {{quote|اڄ نہ اوطاقن ۾ طالب تنوارين، آديسي اٿي ويا مڙهيون مون مارين، جيڪي جيء کي جيارين سي لاهوتي لڏي ويا.||}} سندس ان تحريڪ بابت سنڌ جي ڪيترن ئي ليکڪن پنهنجا ڪتاب لکيا آهن پر انهن مان پروفيسر محمد علي مانجهي جو ’صوفي شاهه عنايت ۽ سندس سلسلي جا شاعر‘، صوفي حضور بخش جو ڪتاب ’شاهه عنايت‘، دانش نواز گهانگهرو جو ’شهيد صوفي شاهه عنايت‘ اهميت جا حامل آهن، جن ڪتابن جي مطالعي مان اسان کي صوفي شاهه عنايت جي فڪر، فلسفي ۽ سندس جدوجهد بابت تفصيل ملن ٿا<ref name = "سنڌ سلامت "/>. == عرس == سندس عرس هر سال ملهايو ويندو آهي.<ref>http://www.onlineindusnews.com/2015/11/جو-کيڙي-سو-کائي-نظريي-جي-باني-صوفين-ج/{{مئل ڳنڍڻو|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[http://www.sindhnewsonline.com/index.php/sindh/thatta/itemlist/tag/%D8%B5%D9%88%D9%81%D9%8A%20%D8%B4%D8%A7%D9%87%D9%87%20%D8%B9%D9%86%D8%A7%D9%8A%D8%AA%20%D8%B4%D9%87%D9%8A%D8%AF%20%D8%AC%D9%8A%20%D9%85%D9%8A%D9%84%D9%8A%20%D8%AC%D9%88%D9%86%20%D9%BD%D8%A6%D9%8A%D9%86%20%DA%8F%D9%8A%D9%86%D9%87%D9%86%20%D8%A8%D9%87%20%D8%AA%D9%82%D8%B1%D9%8A%D8%A8%D9%88%D9%86%20%D8%AC%D8%A7%D8%B1%D9%8A sindhnewsonline - Sindh News Online<!-- Bot generated title -->]{{مئل ڳنڍڻو|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == خارجي ڳنڍڻا == * [http://usindh.edu.pk/blogs/2015/01/جو-کيڙي-سو-کائي،-جو-نعرو-ڏيندڙ-صوفي-شاهه/ جو کيڙي سو کائي، جو نعرو ڏيندڙ صوفي شاهه عنايت]{{مئل ڳنڍڻو|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.sindhsalamat.com/threads/6991/ صوفي شاهه عنايت شهيد] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170505210242/http://sindhsalamat.com/threads/6991/ |date=2017-05-05 }} * [https://tardosnews.wordpress.com/2015/12/01/بلڙي-شاهه-ڪريم-۾-جو-کيڙي-سو-کائي-جو-ف/ بلڙي شاهه ڪريم ۾ “جو کيڙي سو کائي” جو فلسفو ڏيندڙ صوفي شاهه عنايت جي 307ين عرس جون تقريبون جاري]{{مئل ڳنڍڻو|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ==حوالا== {{حوالا}} * ڪتاب، سڌ جا سورما، ليکڪ:سائين جي.ايم.سيد * ڪتاب، قديم سنڌ جا ستارا، ليکڪ:مرزا قليچ بيگ [[زمرو:تصوف]] [[زمرو:صوفي]] [[زمرو:سنڌي شاعر]] [[زمرو:سنڌي شخصيتون]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] 5v4wzs0z1w2m56im83yul4j8zcd3akr 404614 404613 2026-08-18T15:40:27Z Intisar Ali 8681 404614 wikitext text/x-wiki {{Infobox religious biography |religion= [[اسلام]] |era = مغليه دور |image =Jhok_Sharif.jpg <!-- Information --> |name = شاھ عنايت شھيد |title = صوفي |birth_date = {{circa}}1655 (1665ھ) |death_date = 7 جنوري 1718ع (17 صفر 1130 ھجري) |ethnicity = [[سنڌي ماڻھو|سنڌي]] |region = [[سنڌ]]، [[مغل سلطنت]] |school_tradition = صوفي ازم |main_interests = [[تصوف]]، صوفياڻي شاعري، سماج سڌارڪ |notable_ideas = [[تصوف]] |works = |Predecessor = |influences = |influenced = [[شاھ عبداللطيف ڀٽائي]]، [[سچل سرمست]]، [[بيدل]] روحل فقير، مير جان الله شاھه }} '''شاهه عنايت الله''' ({{langx|sd|شاهه عنايت الله}}؛ {{circa}} 1655ع – 1718ع)،<ref name=bio>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=KnPoYxrRfc0C&pg=PA3941 |title=Encyclopaedia of Indian Literature: Sasay to Zorgot|author=Mohan Lal |page=3941|publisher=Sahitya Akademi|isbn=9788126012213|date=1991 }}</ref> عام طور '''صوفي شاهه عنايت شهيد'''، '''شاهه شهيد''' ۽ '''جھوڪ وارو شاهه عنايت''' جي نالن سان مشهور، سترهين ۽ ارڙهين صديءَ جي شروعات جو [[سنڌي ماڻهو|سنڌي]] [[تصوف|صوفي بزرگ]] ۽ سماجي تحريڪ جو اڳواڻ هو، جنهن جو مرڪز [[جھوڪ شريف]] هو.<ref name=Dawn2/><ref name=Dawn/> سندس تحريڪ خاص طور هارين جي معاشي حقن ۽ زمين تي محنت ڪندڙ ماڻهن جي حقن سان لاڳاپيل هئي. شاهه عنايت سان منسوب مشهور نعرو '''„جو کيڙي سو کائي“''' هارين بابت سندس فڪر جي نمائندگي ڪري ٿو، جنهن جو مطلب آهي تہ زمين کي پوکيندڙ کي ان جي پيداوار تي بنيادي حق حاصل هئڻ گهرجي. سندس فڪر ۽ تحريڪ سبب مقامي هاري سندس چوڌاري گڏ ٿيڻ لڳا ۽ جھوڪ ۾ هڪ اهڙو زرعي ۽ سماجي نظام قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي، جنهن ۾ زمين ۽ ان جي پيداوار سان لاڳاپيل حقن ۾ هارين کي اهم حيثيت حاصل هئي.<ref name=Dawn2/> شاهه عنايت جي وڌندڙ اثر سبب سندس مقامي جاگيردارن ۽ حڪمران ڌرين سان اختلاف پيدا ٿيا. مٿس هارين جي هڪ جماعت کي منظم ڪري مقامي جاگيردارن ۽ سرڪاري اختيار کي للڪارڻ جو الزام لڳايو ويو. سندس مخالفن مغل درٻار سان رابطو ڪيو، جنهن کان پوءِ [[مغل سلطنت|مغل شهنشاهه]] [[فرخ سير]] جي حڪم هيٺ اتر سنڌ جي ڪلهوڙي حڪمران ميان [[يار محمد ڪلهوڙو|يار محمد ڪلهوڙي]] کي شاهه عنايت ۽ سندس ساٿين خلاف ڪارروائي ڪرڻ لاءِ چيو ويو.<ref name=Dawn2/> ان ڪارروائيءَ جي نتيجي ۾ جھوڪ جو گهيرو ڪيو ويو، جتي شاهه عنايت جا ساٿي ۽ هاري مزاحمت ڪندا رهيا. گهيرو ڊگهو ٿيڻ کان پوءِ ڪلهوڙي لشڪر طرفان ڳالهين جي آڇ ڪئي وئي. وڌيڪ رت وهائڻ کان بچڻ لاءِ شاهه عنايت ڳالهين تي راضي ٿيو، پر ڳالهين دوران کيس گرفتار ڪيو ويو. بعد ۾ کيس [[ٺٽو|ٺٽي]] آندو ويو، جتي 1718ع ۾ کيس قتل ڪيو ويو.<ref name=Dawn2>{{cite news |url=https://www.dawn.com/news/1120030 |author=Abbas Jalbani |date=20 July 2014 |title=The Jhok of Sufi warriors |newspaper=Dawn |access-date=4 December 2021 }}</ref> شاهه عنايت جي شخصيت ۾ صوفياڻي فڪر سان گڏ سماجي ۽ معاشي برابريءَ جو تصور نمايان هو. سندس تحريڪ کي سنڌ جي هارين ۽ زمين سان لاڳاپيل پورهيت طبقن جي حقن لاءِ ٿيندڙ شروعاتي منظم جدوجهدن مان هڪ طور بيان ڪيو ويو آهي. سندس سماجي ۽ معاشي نظرين جي ڪري بعد جي ڪجهه ليکڪن کيس سنڌ ۾ اشتراڪي يا سوشلسٽ فڪر جي شروعاتي علمبردارن مان پڻ قرار ڏنو آهي، جيتوڻيڪ اهڙي اصطلاح جو استعمال سندس دور کان گهڻو پوءِ وجود ۾ آيل جديد سياسي نظريي جي حوالي سان ڪيو وڃي ٿو. سندس صوفياڻي تعليم ۾ روحاني پاڪيزگي، زهد، تقويٰ، انساني برابري ۽ حق جي راهه تي هلڻ تي زور ڏنو ويندو هو. سندس تحريڪ ۾ روحاني تعليم ۽ هارين جي معاشي حقن جي جدوجهد هڪ ٻئي سان ڳنڍيل نظر اچن ٿا. انهيءَ ڪري شاهه عنايت سنڌ جي صوفياڻي روايت سان گڏ سنڌ جي سماجي ۽ هاري تحريڪن جي تاريخ ۾ پڻ اهم شخصيت سمجهيو وڃي ٿو. شاهه عنايت جي وفات کان پوءِ [[جھوڪ شريف]] ۾ سندس مزار ۽ درگاهه سندس صوفياڻي روايت جو اهم مرڪز بڻجي وئي. سندس پوئلڳن سندس فڪر ۽ صوفياڻي سلسلي کي جاري رکيو، جڏهن تہ '''„جو کيڙي سو کائي“''' وارو نعرو سنڌ ۾ هارين جي حقن ۽ زرعي سماجي انصاف سان لاڳاپيل فڪر جي علامت طور مشهور رهيو. == خاندان== سندس وڏا پڻ درويش صفت انسان هئا جيڪي اصل ۾ نصريه جا ويٺل هئا. اهو ڳوٺ [[بنوري]] جي پرڳڻي ۾ ٿي گذريو آهي<ref name=" عوامي آواز "> [http://awamiawaz.com] (صوفي شاھ عنايت شھيد جھوڪ وارو) </ref>. سندن ڳوٺ اصل متعاوي سيدن جو هو، جن مان پهريون سيد عبدالڪريم شاهه بلڙي وارو مخدوم فضل الله جي پڙڏاڏي مخدوم صدوءَ جو مريد هو<ref name = " عوامي آواز "/> شاھ عنايت شھيد جو والد مخدوم فضل الله ڪامل درويش ۽ وطن پرست انسان هو<ref name = " عوامي آواز"/><ref>{{Citation |title=جو کيڙي سو کائي جو فڪر ۽ شاهه عنايت شهيد جي انقلابي جدوجهد<!-- Bot generated title --> |url=http://struggle.com.pk/sindhi/shahenayat/ |accessdate=2016-02-15 |archive-date=2015-12-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151218054848/http://struggle.com.pk/sindhi/shahenayat/ |dead-url=yes }}</ref>.مهدي ڄاڻائي ٿو ته، “شاهه عنايت شهيد جي ڏاڏي مخدوم صدر الدين عرف صدو لانگاهه، اُچ شريف کان لڏي 900ھ/ 1494ع ۾ سنڌ ۾ اچي، ‘ميرانپور’ ۾ سڪونت اختيار ڪئي<ref name = " سنڌيانا "/>. رحيمداد خان مولائي شيدائي پنھنجي ڪتاب جنت السنڌ ۾ لکي ٿو ته:شاه عنايت الله ولد مخدوم فضل الله ولد ملا يوسف ولد ملا شهاب الدين ولد مخدوم صدولانگاه – سندس وڏا بغداد کان لڏي اچي اُچ شريف ۾ رهيا ۽ اتي جي غوثيه درگاه جا مريد ٿيا. مخدوم فضل الله اُچ جي درگاه جو خليفو ٿي سنڌ ۾ آيو<ref name = " مولائي شيدائي "/>.نايت شهيد جا وڏا، اصل ۾ اُچ شريف جي لانگاهه قبيلي جا بزرگ هئ<ref name = " سنڌيانا "/>ا. ملتان جا هئا، سندس وڏا بعد ۾ ملتان ڇڏي اچي سنڌ جي لاڙ واري علائقي ۾ مقيم ٿيا، پر سندن مٽي مائٽي ۽ لڳ لاڳاپا ملتان جي لانگاهه خاندان سان هلندا آيا<ref name = " سنڌيانا "/>. صوفي شاهه عنايت جي والد مخدوم فضل الله ملتان جي لانگاهن مان شادي ڪئي، جنهن مان کيس ٽي پٽ ٿيا: پهريون مخدوم نالي چڱو، ٻيو مخدوم شاهه عنايت الله [شهيد] ۽ ٽيون مخدوم رحمت الله<ref name = " سنڌيانا "/>. ==شجرو== صوفي شاهه عنايت جو خانداني شجرو هن ريت آهي<ref name = "سنڌيانا "/>: صوفي شاهه عنايت الله [شهيد] پٽ مخدوم فضل الله پٽ مخدوم محمد يوسف پٽ مخدوم ابراهيم قتال پٽ مخدوم محمد شهاب الدين پٽ مخدوم عجائب الدين عرف ملا آجب پٽ مخدوم صدر الدين عرف صدو لانگاهه. ==ننڍپڻ ۽ تعليم== صوفي شاهه عنايت شهيد 1656ع يعني 1066ھ ۾ جنم ورتو<ref>[http://indusnews.net/2013/12/21] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231006030449/https://indusnews.net/2013/12/21/ |date=2023-10-06 }} /صوفي-شاهه-عنايت-شهيد-جي-مزاحمتي-تحريڪ</ref>.شهيد جي ولادت 1165ھ ۾ ٿي<ref name = " سومار "/>. شاه عنايت الله صوفي 55-1656ع ۾ تولد ٿيو<ref name = " مولائي شيدائي "/>. ابتدائي تعليم پنهنجي والد مخدوم فضل الله کان حاصل ڪيائون. ملتان جي ڪامل درويش شمس شاه کان چڱو ئي فيض پرايائين. هن اهل دل صاحب کيس وري حيدرآباد دکن مبارڪ شاه عبدالملڪ، هڪ الله لوڪ ڏي روانو ڪيو. سير ۽ سفر بعد اچي ميران پور (جهوڪ شريف) وسايائون<ref name = " مولائي شيدائي "/>. انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا مطابق شاھ صاحب جي ولادت 1065ھ/ 1655ع ۾، ميرانپور ۾ ٿي، پر ڪن روايتن مطابق سندس ولادت ملتان ۾ ٿي. شاهه شهيد جي ننڍپڻ ۾ تعليم ۽ تربيت سندس والد وٽ پنهنجي ئي گهر ۾ ٿي ۽ پنهنجي پيءُ وٽان فارغ التحصيل ٿي، وڌيڪ تعليم پرائڻ لاءِ پنهنجي ڪجهه ساٿين سان گڏجي ملتان ويو، جتي شاهه شمس کان تعليم پرائڻ کانپوءِ، پنهنجي ساٿين ميان امين محمد [ڊاسوڙيءَ واري] نقشبندي، شاهه حمزي نمن واري ۽ ميان ابراهيم ڪاتيار سان گڏجي هندستان روانو ٿيو<ref name = "سنڌيانا "/>. == صوفي ازم جو رنگ ۽ نظريو== شاھ صاحب جن حق جي تلاش ۾ سير سفر تي نڪتا. ميان محمد امين نقشبندي، شاهه حمزو ۽ ميان ابراهيم ڪاتيار سفر ۾ ساڻن گڏ هئا. سير سفر ڪندي ملتان آيا ۽ سال کن شيخ شمس الدين ملتاني جي خدمت ۾ رهيا. ان کانپوءِ ٻيا گهڻائي شهر گهمندي آخر حيدرآباد دکن ۾ شاهه عبدالملڪ جيلاني جا مريد ٿيا. اتي مرشد جي ارشاد موجب بانس جي ٻيلن ۾ خوب رياضتون ڪيائون. مرشد مٿن گهڻو مهربان ٿيو ۽ مٿن ايتري ته فيض جي پالوٽ ڪيائون جو ڪمال جي درجي کي رسيا. نيٺ هڪ ڏينهن پنهنجي مرشد کان وطن ورڻ جي اجازت گهريائون. شاهه صاحب کين اجازت ڏني ۽ سندن آڏو ٽي سوکڙيو رکيائون ته هنن مان ڪا به هڪ کڻو. اهي هيون ترار، تسبيح ۽ ڪونرو، پاڻ ترار کنيائون. تنهن تي سندن مرشد فرمايو ته ”ان جو اجورو وڏو آهي“. شاهه عنايت جواب ۾ عرض ڪيو ته ”سر حاضر آهي“ پوءِ کين هدايت ڪيائون ته ”ماٺ ۽ صبر ڪري سر ڏجو“ مرشد کان موڪلائي وطن موٽي آيا. واٽ تي گهڻائي سندن مريد ٿيا. انهن مان پنج سئو مريد ساڻن گڏ آيا، جيڪي وري واپس هندستان نه ويا.<ref name=" سومار"> ڪتاب جو نالو ؛ لاڙ جا ماڳ مڪان مصنف؛ محمد سومار شيخ ايڊيشن؛ پهريون 2006ع ڇپائيندڙ؛ سنڌي ادبي بورڊ ڄام شورو </ref><ref> انيس المساڪين(قلعي) قاضي غلام مهدي ص -9 ۽ 10، 1340ھ/ 1932 ع</ref>.صوفي شاهه عنايت شهيد دکن ۾ شاهه عبدالملڪ جي هٿ تي تصوف ۽ سلوڪ جون منزلون طئي ڪيائين. ظاهري علم, لاء شاهجهان آباد ۾ شاهه غلام محمد وٽ ويو، جنهن کي پاڻ تصوف جي رازن کان واقف ڪيائين ۽ اها محبت غلام محمد کي ٺٽي وٺي آئي پر شيخ اڳيان ادب ۾ سجدي ادا ڪرڻ تي مٿس عالمن جي تنقيد ٿي جنهن ڪري شاهه صاحب کيس واپس وڃڻ جو چيو<ref name="قدوسي"> ڪتاب جو نالو ؛ سنڌ جي تاريخ مصنف؛ سنڌيڪار: اعجاز الحق قدوسي خالد وسير ايڊيشن؛ پهريون 2007ع ڇپيندڙ؛ مهراڻ اڪيڊمي</ref>. انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا مطابق ، روحاني ۽ باطني علم حاصل ڪيا، پر مقامي ماڻهن سان بهترين تعلقات به قائم ڪيا. کيس مختلف علمن سان گڏ مختلف زبانن تي به وڏي مهارت حاصل هئي. عربي، فارسي، هندي [ديوناگري، گرمکي لپين سميت] ۽ ٻين ٻولين تي کيس عبور حاصل هو، پر گهڻو ڪري لکپڙهه فارسيءَ ۾ ڪندو هو<ref name = "سنڌيانا "/>.” صوفي شاهه عنايت کي سيد عبدالملڪ موڪلائڻ کان اڳ فقيري ٽوپي ۽ ڳاڙهو خرقو ڏئي ‘صوفيءَ’ جي لقب سان نوازيو ۽ موڪلائڻ وقت کيس اجازت ڏيندي، سندس اڳيان مصلو، ڪؤنرو، تسبيح ۽ تلوار رکي فرمايائون ته ‘هنن مان ڪا به هڪ شيءِ کڻو’. پاڻ تلوار کنيائون، جنهن تي مرشد فرماين ته: ‘انهيءَ جي قيمت ڳري آهي.’ تنهن تي صوفي شاهه عنايت وراڻيو ته: ‘سر حاضر آهي’ تڏهن سيد عبدالملڪ خوش ٿيندي، کيس اجازت ڏئي خبردار ڪيو ته ‘واٽ ويندي احتياط کان ڪم وٺجو ۽ گهٽ ڳالهائجو’ شاهه عنايت هندستان مان نڪري فقراء سميت ٺٽي شهر جي اولهه ڏکڻ واري ميدان تي اچي، پنهنجو ويڙهو قائم ڪيو، جنهن کي هو ‘دائرو’ سڏيندا هئا<ref name = " سنڌيانا"/>. دائري ۾ موجود سڀئي صوفي بنا ڪنهن متڀيد جي هڪ ئي ڪٽنب وانگر رهندا هئا. جڏهن هي مذهب ۽ ذات پات جي فرق کي ميٽي، ‘انساني مساوات’ سان رهڻ لڳا، تڏهن آس پاس جا ڪيترا آزاريل ۽ مسڪين هاري ۽ پورهيت ماڻهو، سندن ‘گڏيل نظام’ ۽ رهڻي ڪهڻيءَ جي اعليٰ اصولن کان متاثر ٿي، وٽن اچي رهڻ لڳا<ref name = " سنڌيانا"/>.بخش، شاهه عنايت جي فڪر بابت ڪتاب ‘شاهه عنايت شهيد’ جي صفحي 27 تي لکي ٿو ته: “صوفي شاهه عنايت، صوفي ازم تحت عوام سان مذهب ۽ ذات پات جي بنيادن تي پيدا ڪيل گروهه بندين، نفرت ۽ اوچ نيچ کي ختم ڪري منجهن اتحاد، اشتراڪ، اهنسا، برابري، ذهني سجاڳي پيدا ڪرڻ لاءِ اڳتي وڌيو ته جيئن عوام کي صحيح ۽ سچي آزاديءَ جي راهه ڏيکارجي<ref name = " سنڌيانا "/>.” ان سلسلي ۾ پير علي محمد شاهه راشدي پنهنجي ڪتاب ‘اهي ڏينهن، اُهي شينهن’ ۾ شاهه عنايت ۽ سندس پيغام جو ذڪر ڪندي لکي ٿو ته: “سندس پيغام جو روح هو ته انسانن جو روح بيدار ٿئي. منجهائن گندگيون مثلاً: تعصب، تفريق ۽ انسان دشمنيءَ جون غلاظتون دور ٿي وڃن ۽ سڀ پاڻ ۾ ملي هڪ لڙهيءَ ۾ پوئجي وڃن ۽ اسلامي اصولن مطابق همت کان ڪم وٺڻ جا اهل بڻجن. ساڳئي وقت اسلامي فڪر ۽ روحاني روشني کي بلنديءَ تي رسائجي<ref name = " سنڌيانا "/>.” پير صاحب ساڳئي ڪتاب ۾ وڌيڪ لکيو آهي ته، “اهو هو اجتماعي ۽ اصولي تصور. انفرادي طريقيڪار جا لوازمات هي هئا: الله سائينءَ تي توڪل، ذاتي حاجتون مختصر، تفريقون ختم، پاڻ ۾ محبت، عام انسان دوستي، جسم جي رياضت، روح جي راحت وغيره، پر انهن اصولن سان گڏوگڏ شاهه عنايت وٽ سماجي ۽ اقتصادي نظام لاءِ به اعلى آدرش موجود هئا. هن نه رڳو اهو پيغام ڏنو، پر عملي طرح هڪ معاشرو اڏڻ لاءِ پهريائين عام (مقامي) ماڻهن جي ذهنن جي سجاڳي آڻڻ پ<br>ئي چاهي ته جيئن<ref name = " سنڌيانا "/>: (1) ماڻهن مان اندروني اختلاف ۽ ڀيدڀاءُ ختم ٿئي ۽ هو پاڻ ۾ متحد ۽ هڪ آواز ٿين،<br> (2) ظلم کان آزادي حاصل ڪري پنهنجا حق حاصل ڪن ۽ اقتصادي خوشحالي ماڻين،<br> (3) باهمي تعلقات جو بنياد محبت ٿئي،<br> (4) زندگي بامقصد،<br> (5) اعلى ترين اقتدار جو حصول منتهي نظر،<br> (6) پاڪ معاشري جي اڏاوت، <br>(7) هر عمل ۾ سچ ۽ صداقت، <br>(8) حق ئي حق هجي،<br> (9) انهن سمورين شين جي حاصلات لاءِ عملي جدوجهد جي تعليم ۽ تربيت، <br>(10) هن ملڪ جا پيڙيل ۽ مظلوم ماڻهو متحد هجن، حڪومتي ۽ سماجي ظلم کان آجا هجن.”<ref name = " سنڌيانا"/> <br> شاهه عنايت شهيد جي تحريڪ جا خاص مول متا، مٿين نقطن تي آڌاريل هئا، پر سڀ کان وڌيڪ زور مساوات ۽ زمين تي هاريءَ جي حق هئڻ تي هو، ڇو ته شاهه شهيد جي فڪر جو اهم نقطو اهو هو ته زمين جي پيداوار جو ڌڻي اهو ئي آهي، جيڪو انهيءَ تي محنت ڪري فصل اپائي ٿو<ref name = " سنڌيانا "/>. == شاديون ۽ اولاد == شاهه شهيد چار شاديون ڪيون هيون. پهرين پنهنجي چاچي مخدوم محمد عمر جي نياڻيءَ سان، جنهن مان کين اولاد ڪو نه ٿيو. ٻي ڪڇ جي راجا جي خاندان مان ڪيائون، جنهن مان کين هڪ فرزدند ڄائو، جنهن جو نالو شاهه خليل الله هو. جيڪو شاهه عنايت جي شهادت وقت پنهنجي ناناڻن ۾ هو. جتان پوءِ ايران ويو. ٽين شادي ٺٽي جي مخدوم اسماعيل جي ڀيڻ سان ڪيائون، ان مان کين ڪو اولاد ڪو نه ٿيو. چوٿين شادي ٺڪرن سوڍن جي گهراڻي مان ڪيائون، جنهن مان کين ٻه فرزند ٿيا. پير عزت الله شاهه ۽ پير سلام الله شاهه. والد<ref>انيس المساڪين(قلعي) قاضي غلام مهدي ص -9 ۽ 10، 1340ھ/ 1932 ع </ref> جي شهادت وقت پير عزت الله شاهه موجود نه هو ۽ پير سلام الله شاهه مهيني سوا جو معصوم ٻار هو. سندن ولادت شهادت واري سال ٿي هئي.<ref name = " سومار "/>.شاهه صاحب کي ٽي فرزند هئا؛ الهرکيو شاهه، مير قلندر علي شاهه ۽ مير منور علي شاهه، فقيري واري امانت مير قلندلر علي شاهه کي ملي.<ref name = "سومار "/>وڏي فرزند شاهه خليل الله جو ڪي قدر احوال ڏٺو ويو آهي. هتي سندن بي اولاد جو مختصر احوال ڏنو وڃي ٿو؛ شاهه عزت الله شاهه شهيد جو وچون فرزند هو. جهوڪ واري سانحي وقت ميران پور ۾ موجود نه هو<ref name = " سومار "/>.جون شاديون: شاهه عنايت شهيد جي شادين بابت مختلف روايتون ملن ٿيون. ‘انيس المساڪين’ ۾ قاضي غلام محمد مهدي، شاهه شهيد جون چار شاديون ڄاڻائي ٿو، جڏهن ته ‘شهادت نامه’ ۾ سندس ٽي شاديون ڄاڻايل آهن<ref name = " سنڌيانا "/>. انهن ٻنهي راين کي مدنظر رکندي ڊاڪٽر محمد علي مانجهيءَ، پنهنجي پي. ايڇ. ڊي ٿيسز ‘صوفي شاهه عنايت شهيد ۽ سندس سلسلي جا شاعر’ ۾ لکي ٿو ته، “شاهه شهيد چار شاديون ڪيون. پهرين شادي هندستان ۾ رهڻ دوران ڪيائون، جنهن مان کين هڪ پٽ خليل هو. ٻيءَ شادي هندستان مان واپسيءَ دوران مخدوم محمد اسماعيل جي نياڻيءَ سان ڪيائون، جنهن مان کيس اولاد نه ٿيو. ٽين شادي ميرانپور ۾ اچڻ کانپوءِ پنهنجي خاندان مان ڏاڏي پوٽيءَ سان ڪيائون، جنهن مان شاهه عزت الله ٿيو، جنهن کي ‘گُند پير’ جي نالي سان سڏيندا هئا ۽ هڪ نياڻي به ٿين<ref name = "سنڌيانا "/>. چوٿين شادي سوڍن مان ڪيائون، جنهن مان کين هڪ فرزند صوفي سلام الله عرف ٿر ڌڻي بادشاهه ٿيو<ref name = " سنڌيانا "/>.” == شاھ عنايت جي تحريڪ == شاهه عنايت ڳوٺ جهوڪ عرف ميران پور غاريا يا گاجيا واهه ڀرسان ميرپور بٺوري ۾ رهي ڪري علم ۽ عرفان جي ڦهلائڻ ۾ لڳي ويو. شاهه صاحب جي فيض ڪري پري پري کان ماڻهو اچي سندس مريد ٿيڻ لڳا ۽ هر هنڌ هاڪ وڌڻ لڳي.، جنهن جي ڪري هڪ ته بلڙي وارن سيدن جي پيري مريدي گهٽجڻ لڳي ۽ ٻيو اوسي پاسي وارن زميندارن جو اثر گهٽجڻ لڳو جنهن ۾ نور محمد پليجو ۽ حمل خان جت شامل هئا.<ref name = "قدوسي "/>. انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا مطابق نايت، وقت جي انهن روايتي صوفين مان نه هو، جيڪي حالتن کي بدلائڻ بدران، ساڳين حالتن ۾ رهڻ کي ترجيح ڏيندا ۽ صبر ۽ قناعت جي تلقين ڪندا هئا. اُنهن جي ڀيٽ ۾ صوفي شاهه عنايت زمين جي پيداواري عمل ۾ ‘مساوي شرڪت’ تي زور ڏنو<ref name = " سنڌيانا "/>. هن جو اٽل ۽ پڪو عقيدو هو ته ‘مساوات محمّديءَ’ جي بنيادي گهرج اها آهي ته کيتي ٻاڙي اجتماعي بنيادن تي ڪئي وڃي، پيداواري عمل ۾ سڀ ماڻهو برابر جا شراڪت دار ٿين ۽ پيداوار کي ضرورت پٽاندر پاڻ ۾ ورهائي کڻن، ڇو ته ‘زمين الله جي آهي’ ۽ اُن تي سمورن انسانن جو هڪجهڙو حق آهي. صوفي شاهه عنايت جي مريدن ۽ فقيرن اهو اصول خوشيءَ سان قبوليو ۽ اجتماعي هارپي ۾ شامل ٿي ويا<ref name = " سنڌيانا "/>. صوفي شاهه عنايت جو گڏيل پوکي راهيءَ جو تجربو بيحد ڪامياب ويو. جهوڪ ۾ رهندڙ فقيرن ۽ هارين کي نه بٽئي ڪرائڻي پوندي هئي، نه ڇيڙ ۽ بيگر وهڻي پوندي هئي ۽ نه ئي ڪنهن تپيداري قانون گُو کي ‘ستم شريڪي’ جهڙيون رسمون ادا ڪرڻيون پونديون هيون<ref name = " سنڌيانا "/>. اهڙيءَ ريت صوفي شاهه عنايت جي هن ‘ڪاشتگاريءَ جي گڏيل نظام’ جي ناماچاري جلد ئي پري پري تائين پکڙجي وئي ۽ هر هنڌ هن ‘اجتماعي ڪاشتڪاريءَ’ جي نئين تجربي جو چوٻول ٿيڻ لڳو<ref name = " سنڌيانا "/>. شاهه عنايت [[هندستان]] ۾ وڃي برهانپور شهر ۾ عبدالمالڪ جي صحبت حاصل ڪئي ۽ پنج ورهيه انهن جي نظرداريءَ ۽ تربيت هيٺ رهيو. ظاهري علم جي حاصلات شاهه جهان آباد جي شاهه غلام محمد وٽ ڪيائين ۽ انهن جو مريد ٿيو. شاهه عبدالمالڪ کان اجازت وٺي ٺٽي ۾ آيو. نيٺ ٺٽي مان لڏي [[ميرانپور]] جي ڳوٺ ۾ آيو جنهن کي جهوڪ چيو ويندو آهي. اُتي خانقاهه بڻائي ويٺو ۽ هزارين مريد ٿيڻ لڳس..تحفة الڪرام مطابق بلڙي وارن سيدن مان سيد عبدالواسع بن سيد عبدالغني بن سيد عبدالدليل بن سيد دين محمد،. شاهه عنايت جي مخالفت ۾ اڳڀرو هو ۽ جنهن وڃي ان وقت جي ٺٽي جي ناظم لطف علي خان کي شڪايت ڪئي. لطف علي خان بنا پڇا ڳاڇا ۽ معلومات وٺڻ جي بلڙي سيدن کي شاهه عنايت سان پاڻ نبرڻ جو حڪم ڏنو. اهڙي اجازت ملڻ بعد انهن جهوڪ ۾ شاهه عنايت جي خانقاهه مٿان حملو ڪيو ۽ شاهه صاحب جي ڪيترن ئي مريدن کي ماري وڌو. قتل ٿيندڙن جا وارث جڏهن حڪومت وٽ فرياد کڻي ويا ته حڪومت قاتلن جون زمينون انهن کي ورهائي ڏنيون<ref name = " قدوسي "/>شاهه عنايت جڏهن دکن مان موٽيو ته هن الله جي عبادت سان گڏو گڏ خلق جي خدمت کي پنهنجو شيوو بڻايو. پنهنجي اباڻي زمين کي گڏيل ملڪيت قرار ڏنائون. پير حسام الدين شاهه راشدي لکيو آهي ته ”سندس اهل خاندان ۽ سندس مريد يا هاري ناري گڏجي زمين ۾ هر ڪاهيندا هئا،“ آمدني ۽ پيداواري تي سڀني جو گڏيل حق هو ۽ ونڊڻ وقت هر ڪو هڪ جيترو ان ورهائي کڻندو هو. <ref name = " سومار "/>.“ ان دور ۾ شاهه عنايت صوفي هڪ منظم سياسي اُڀار واري تحريڪ هلائي جنهن کي ”[[جيڪو کيڙي سو کائي]]“ واري نعري تحت ياد ڪيو ويندو آهي<ref name=" ڪاوش "> [http://www.thekawish.com/beta/epaper-details.php?details=2015/Nov/29-11-2015/Page3/P3-23.jpg Daily Kawish - Sindhi News Paper] </ref>. سندس نعرو ان وقت سنڌ جي ڪنڊ ڪڙڇ ۾ مشهور ٿي ويو، هزارين [[سنڌي]] لڏي اچي جهوڪ ۾ سندس پناهه ۾ ويهڻ لڳا. ظاهر آهي ته اهڙي سمڪ جڏهن حاڪمن کي پئي هوندي ته انهن اندروني طور ڪيتريون ئي رڪاوٽون کڙيون ڪيون هونديون، پر هي سيدزادو هر مشڪل مان پار پوندو ويو. شاهه عنايت شهيد (جهوڪ وارو): مغل نوابن جي آخري ۽ ڪلهوڙن جي شروعاتي دؤر ۾، ‘جو کيڙي سو کائي’ جو نعرو هڻي، هارين جي حقن لاءِ عَلمُ بلند ڪندڙَ، نامور ۽ دلير صوفي بزرگ، صوفي شاهه عنايت شهيد کي، سنڌ جي مهان تاريخدان، پير حسام الدين راشديءَ، ‘ننڍي کنڊ جو پهريون سوشلسٽ صوفي’ سڏيو آهي<ref name = " سنڌيانا"/>. صوفي شاهه عنايت وقت جي حڪمرانن سان سرچاءُ نه ڪيو ۽ ان وقت جي هاري دشمن سياسي نظام ۽ حڪومتي ادارن ۾ تبديليءَ لاءِ هڪ تحريڪ شروع ڪري، گڏيل عوامي مفادن جي جنگ وڙهيو. سندس دؤر ۾ جاگيرداري نظام سنڌ ۾ ايترو ته حاوي ٿي چڪو هو، جو هزارين بلڪ لکين غريب ۽ لاچار هاري، چند جاگيردارن وٽ غلامن جهڙي زندگي بسر ڪندا هئا<ref name = "سنڌيانا "/>. شاهه شهيد ڌارين حڪومتي ٽولن ۽ مقامي استحصالي قوتن [حاڪمن ۽ زميندارن] کي چڱيءَ طرح سمجهي، عوام ۾ شعور بيدار ڪيو ۽ سندن ذهنن ۾ اهو واضح ڪيو ته دنيا جي سڀني مهذب قانونن ۽ مذهبن ۾ انسان آزاد آهي، ڪو به ڪنهن کان نه وڌ آهي ۽ نه گهٽ، ۽ ‘زمين الله جي آهي’ (‘الارض لله’) ۽ اُن تي حق هر انسان جو آهي<ref name=" سنڌيانا ">[ https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B4%D8%A7%D9%87%D9%87%20%D8%B9%D9%86%D8%A7%D9%8A%D8%AA%20%D8%B4%D9%87%D9%8A%D8%AF%20%D8%AC%D9%87%D9%88%DA%AA%20%D9%88%D8%A7%D8%B1%D9%88 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241112183213/https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B4%D8%A7%D9%87%D9%87%20%D8%B9%D9%86%D8%A7%D9%8A%D8%AA%20%D8%B4%D9%87%D9%8A%D8%AF%20%D8%AC%D9%87%D9%88%DA%AA%20%D9%88%D8%A7%D8%B1%D9%88 |date=2024-11-12 }}] انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا</ref>. ==بغاوت جا الزام== سندس فقيريءَ جي شهرت ديسان ديس پکڙجي ويئي. سندس فقيريءَ جي غلغلي بلڙيءَ جي سادات مان سيد عبدالواسع ڪريم پوٽي ۽ ڀر وارن زميندارن کي ايترو ڊيڄاريو، جو هنن وقت جي حاڪم مير لطف علي ٺٽي جي نواب کي شڪايت وڃي روبرو پيش ڪئي. هن سواءِ ڪنهن سبب جو نور محمد پليجي زميندار کي حڪم ڏنو ته هڪدم بلڙيءَ وارن جي مدد ڪري<ref name = " مولائي شيدائي "/>. سندن فقيري انسان دوستي ۽ هن نئين زرعي نظام سبب ڪيترائي مسڪين هاري پنهنجي زميندارن کي ڇڏي اچي گڏيل ملڪيت ۾ شريڪ ٿيا. تَر جي پيرن جا ڪيترائي مريد پنهجن مرشدن کي ڇڏي، اچي شاهه عنايت جا مرد ٿيا، تنهن ڪري پيرن، مرشدن زميندر، جاگيردارن ۽ مذهبي اڳواڻن سندن خلاف سازش سٽي. نتيجي ۾ جهوڪ واري جنگ لڳي.<ref name = " سومار "/>. انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا مطابق گهراڻن جي مريدن ۾ گهٽتائي آئي، پر تر جي زميندارن: نور محمد پليجي، حمل جت ۽ آس پاس جي ٻين علائقن جي ڪيترن زميندارن تي به وڏو اثر پيو. صوفي شاهه عنايت جا فقير اُتي وڃي، سندن زمينداري حلقي ۾ ‘اجتماعي زراعت’ جي تبليغ ڪندا رهندا هئا<ref name = " سنڌيانا"/>. نتيجو اهو نڪتو ته مقامي زميندارن جي هارين به مطالبو ڪرڻ شروع ڪيو ته ‘اسان جي زمينن ۾ به صوفي شاهه عنايت جي طريقي تي عمل ڪيو وڃي’، پر پيداوار ۾ ‘مساوي شرڪت’ جي اصول کي زميندار هرگز تسليم ڪرڻ لاءِ تيار نه هئا<ref name = "سنڌيانا "/>. اُنهن محسوس ڪيو ته جيڪڏهن هن قسم جي انقلابي تبديليءَ جو ترت تدارڪ نه ڪيو ويو ته سنڌ ۾ سالن کان موجود جاگيرداري ۽ زمينداري سرشتو خطري ۾ پئجي ويندو. ان ڪري هن خطري کي ٻُنجي ڏيڻ لاءِ زميندار، پاڻ ۾ گڏ ٿي، ٺٽي جي صوبيدار مير لطف علي خان وٽ دانهين ويا ته صوفي شاهه عنايت کي اجتماعي ‘کيتي ٻاڙي’ جي عمل کان روڪيو وڃي<ref name = "سنڌيانا "/>. انهن زميندارن ۾ شاهه عبدالڪريم بلڙيءَ واري جو جانشين سيد عبدالواسع شاهه، شيخ زڪريا بهاؤالدين ملتانيءَ جو جانشين شيخ سراج الدين، پليجاڻيءَ جو مشهور زميندار ارباب نور محمد پليجو، حمل جت، لاکاٽ جو گل آگرو ۽ ٻيا ڪيترا زميندار شامل هئا<ref name = "سنڌيانا "/>. هڪ روايت اها به آهي ته ٺٽي جي مولوين، عالمن ۽ بلڙيءَ جي سيدن شاهه عنايت جي مخالفت سندس ابتدائي ڏينهن کان ئي شروع ڪري ڇڏي هئي<ref name = " سنڌيانا"/>. سن 1128ھ (1716ع) ۾ لطف علي خان جي جاءِ تي نواب اعظم خان ٺٽي جو ناظم ٿي آيو ته شاهه عنايت جي دشمنن سندس ڪن ڀريا<ref name = " قدوسي "/>. انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا مطابق [ڪتاب] ۾ ڄاڻايو ويو آهي ته، نواب اعظم خان، صوفي شاهه عنايت سان ملاقات لاءِ ويو، تڏهن فقيرن کيس ائين چئي روڪي ڇڏيو ته، حضرت هن وقت ورد وظائف ۾ مشغول آهي. ٿوريءَ دير کانپوءِ جڏهن اعظم خان جي صوفي شاهه عنايت سان ملاقات ٿي، تڏهن {{quote|اعظم خان چيو ته: درِ درويش را دربان نه شايد، [ترجمو: درويش جي در تي دربان نه هجڻ گهرجي] صوفي شاهه عنايت وراڻي ڏني ته: ‘بشايد، تا سگِ دنيا نيايد’ [ترجمو: هجڻ گهرجي، ته جيئن دنياوي ڪُتا اندر اچي نه سگهن].|<ref name = "سنڌيانا "/> |}} هن درويشاڻي ۽ دليرانه جواب، نواب اعظم خان کي مڇرائي وڌو ۽ هن سڀ کان پهرين اهو قدم کنيو ته صوفي شاهه عنايت جي خانقاهه سان لاڳو زمينن جون ڍلون، جيڪي اڳ ۾ معاف ڪيون ويون، سي ٻيهر لاڳو ڪري ڇڏيائين<ref name = " سنڌيانا "/>. نواب اعظم خان شاهه عنايت جي خانقاهه وارين زمينن جي ڍل وٺڻ جو حڪم ڏنو، جيڪا اڳ ۾ معاف ٿيل هئي. شاهه عنايت، اعظم خان کي چيو ته بادشاهه طرفان اها اڳ ۾ ئي معاف ٿيل آهي. تنهنڪري اوهان ان جو مطالبو ڇو ٿا ڪريو! شاهه عنايت جي اهڙي جواب تي اعظم خان ڪاوڙجي پيو<ref name = " قدوسي "/>. شاهه ڪريم پوٽا سيد پڻ سندس حاسد ٿيا ۽ دهلي جي حاڪم تائين مٿس فرياد کڻي ويا ته شاھ عنايت فساد ٿو برپا ڪري. ٺٽي جي حاڪم نواب اعظم خان به انهن جي پٺڀرائي ڪئي<ref name = "ڪاوش "/>. بادشاهه فرخ سير ڏانهن لکيائين ته شاهه عنايت ۽ سندس مريد ڍل نٿا ڏين ۽ بغاوت لاءِ بيٺا آهن. اتان حڪم آيو ته انهيءَ فتني جي پاڙ پٽي وڃي<ref name = " قدوسي "/>. آخر بادشاهه جي حڪم سان هڪڙو وڏو لشڪر آيو<ref name = " ڪاوش "/>. == جنگ == جنهن تي اعظم خان ۽ يار محمد ڪلهوڙي پنهنجون پنهنجون فوجون وٺي اچي جهوڪ شريف کي گهيرو ڪيو، شاهه عنايت جا مريد رات جو سرڪاري فوج مٿان ڇاپا هڻي ڪيترائي سپاهي ماريندا رهيا. اهڙي طرح چئن مهينن تائين شاهه عنايت جي خانقاه جو گهيرو رهيو. نيٺ مقالات الشعراءِ مطابق 8 ذوالقعد 1129ھ (31 آڪٽوبر 1717ع) تي جنگ شروع ٿي.<ref name = " قدوسي "/> ان وقت سندن 24 هزار جان نثار مريد هئا. پنهنجن مريدن جو جوش ڏسي کين چيائون ته، ” بابا محبوب حقيقي ناز ڪيو آهي، ”اسان نياز ڪنداسون.“ تڏهن خليفن عرض ڪيو ته قبلا ! اسان کي به اجازت ڏيو ته شهيد ٿيون.“ تنهن تي مير جان الله شاهه کي حڪم ڪيائون ته توهان روهڙي وڃـو. خواجه عبيدالله کي اجمير واپس وڃڻ جو ارشاد ٿيو. شاهه عبداللطيف ٺٽوي کي ٺٽي وڃڻ جو حڪم مليو ۽ محمد اسماعيل کي پڻ ٺٽي وڃڻ جو امر ٿيو. ڪن ٻين کي پڻ اجازت ڏنائون ته پنهنجي پنهنجي شهر هليا وڃن. باقي 24 هزار مريدن ۾ سليمان هندي پڻ شامل هو، جيڪو هندوستان کان ساڻن گڏ آيو هو. انهن فقيرن ما ٻه هزار چار سئو تاج پهريل هئا<ref name = "سومار "/>. مير علي شير قانع لکي ٿو ته، “اعظم خان، ميان يار محمد خان ۽ ٻين سڀني زميندارن توڙي سنڌ جي انهن ماڻهن ڏانهن مدد ڪرڻ جا حڪم پهتا، جن وٽ پنهنجا لشڪر هئا ۽ جن کي اڳي ئي فقيرن سان ڪينو هو. انهن سڀني حڪمناما وصول ڪندي ئي جنگي تياريون شروع ڪري ڏنيون<ref name = "سنڌيانا "/>.” صوفي شاهه عنايت جي خلاف سبي، گنجابه، چانڊڪا، مختلف ڪوهستاني علائقن، ٺٽي ۽ ٻين ماڳن کان هزارين فوجن، ان وقت جي جديد هٿيارن سان مسلح ٿي اچي، 14 ذوالقعد 1129ھ/ 9 آڪٽوبر 17177ع تي جهوڪ جي علائقي جو گهيراءُ ڪيو. 16 ذوالقعد 1129ھ/ 11 آڪٽوبر 17177ع تي ميان يار محمد به وڏو لشڪر وٺي اچي جهوڪ پهتو ۽ 17 آڪٽوبر تي باقاعدي جهوڪ جو گهيراءُ ڪيو ويو<ref name = " سنڌيانا"/>. پر شاهه عنايت جي فقيرن جي حڪمت عمليءَ [کاهين کوٽي ڇڏڻ] کين اڳتي وڌڻ کان روڪي ڇڏيو. سرڪاري لشڪر وٽ توبون به هيون، پر چئني پاسن کان وڏي کاهي هجڻ جي ڪري، انهيءَ ڏينهن هو اڳتي وڌي نه سگهيا. صوفي شاهه عنايت پنهنجي فقيرن کي خونريزي ۽ اڳرائي ڪرڻ کان روڪي ڇڏيو هو، پر جڏهن سرڪاري فوج جو ميرانپور کي گهيرو گهڻو تنگ ٿيو، تڏهن صوفي فقير مجبور ٿي پيا، جنهن کانپوءِ نيٺ شاهه عنايت کين جنگ ڪرڻ جي اجازت ڏني<ref name = " سنڌيانا "/>. 18 ذوالقعد 1129ھ/ 13 آڪٽوبر 17177ع تي اڃا رات جو چوٿون پهر باقي هو، ته فقير خاموشيءَ سان ڪاٺ جي مُٺين واريون ترارون کڻي، مخالف لشڪر تي اچي ڪڙڪيا ۽ سندن گهڻو نقصان ڪيائون<ref name = " سنڌيانا "/>. جهوڪ واري جنگ ۾ اهي سڀ فقير شهيد ٿيا، جن کي ستن کوهن ۾ دفنايو ويو. انهن کوهن کي ” گج شهيدان“ سڏيو ويندو آهي.<ref name = "سومار "/>. جنت سنڌ ۾ مولائي شيدائي مطابق: هن اوچتو فقيرن تي ڪاهي، ڪيترائي ماڻهو شهيد ڪيا. فقيرن ظلم جي روئداد دهليءَ جي مغل شهنشاه فرخ سير کي وڃي سڻائي، جنهن خونين جون سموريون زمينون خون بها ۾ فقيرن کي ڏياريون. فقيرن ايترو زور ورتو جو گادي نشين پيرن، زميندارن، خواه علماءَ سندن وڌندڙ اثر رسوخ مان تنگ ٿي وقت جي حاڪم ٺٽي جي نواب اعظم کي چوريو، جنهن ميران پور تي ڇهه مهينا گهيرو ڪيو، مگر ڪجهه ڪين وريو<ref name = "مولائي شيدائي "/>. تاريخ جي ورقن مان ڄاڻ پوي ٿي ته جڏهن دشمنن لاءِ ٻيو ڪو چارو نه رهيو ته ڳالهين ۽ ٺاهه بهاني کيس گهرائي قتل ڪيو ويو. جڏهن جهوڪ جهريو ته شاهه عنايت جي مريدن جو پڻ قتل عام ڪيو ويو. ڪيترئن مريدن کي ڳولي ڳولي ماريو ويو. پر شاهه عنايت جي فڪر ۽ سندس لازوال نعري ”جيڪو کيڙي سو کائي“ کي ڪوبه شڪست نه ڏئي سگهيو. ==شھادت== محاصرو [گهيرو] چار مهينا لاڳيتو هليو ۽ جڏهن صوفي فقير ٻيهر دشمن فوج تي غالب ٿيا، تڏهن سرڪاري لشڪر وري منجهي پيو. آخر هنن حيلي بازي ۽ مڪاريءَ کان ڪم ورتو. هنن سوچيو ته صوفين کي شڪست ڏيڻ<ref name = " سنڌيانا "/>. اھو منصوبو شهداد خان جو جوڙيل هو. ان ڏس ۾ عملي ڪم به مير شهداد خود ئي ڪيو. صوفي شاهه عنايت ۽ مير شهداد خان پاڻ ۾ سنڍو ٿيندا هئا<ref name = " سنڌيانا "/>. پر ‘انيس المساڪين’ جو مصنف قاضي غلام مهدي، انهيءَ سڄي دوکيبازي ۽ منصوبي جوڙڻ جو ذميوار ميان يار محمد ڪلهوڙي کي بيان ڪري ٿو. آخرڪار صوفي شاهه عنايت کي قرآن پاڪ وچ ۾ ڏئي، دوکي سان گرفتار ڪري، اعظم خان ۽ ميان يار محمد ڪلهوڙي جي اڳيان آندو ويو<ref name = " سنڌيانا"/>. 9 سفر 1130ھ (پهرين جنوري 1718ع) تي يار محمد ڪلهوڙي جي پٽ محمد خان ۽ مير شهداد بلوچ، شاهه عنايت کي صلح ڪرڻ تي راضي ڪري ورتو. ان ٺاهه ۾ اهو فيصلو ٿيو ته درويشن جي جان ۽ مال کي ڪو نقصان نه پهچايو ويندو. انهيءَ ٺاهه کان پوءِ شاهه عنايت، اعظم خان وٽ پهتو ته خبر پيس ته اهو ٺڳي جو ٺاهه هو<ref name = "قدوسي "/>.نواب اعظم خان شاهه عنايت کي قيد ڪرڻ جو حڪم ڏنو<ref name = " قدوسي "/>. 15 صفر 1130ھ <ref name = " قدوسي"/><ref name = " ڪاوش"/><ref name = " مولائي شيدائي "/> (7 جنوري 1718ع)<ref name = "مولائي شيدائي "/> تي شاهه عنايت کي شهيد ڪيو ويو<ref name = " قدوسي"/> نواب جي روبرو فقير صوفي صاحب جيڪي سوالن جا جواب ڏنا، تن کي مير علي شير قانع ٺٽوي ’مقالات الشعرا‘ ۾ نقل ڪيو آهي، جنهن مان صوفي درويش جي بزرگي ۽ ڪماليت معلوم ٿئي ٿي. مرڻ مهل سندس زبان تي هيٺيون شعر روانو<ref> لغات لطيفي: مرزا قليچ بيگ، ص – 158، تاريخ شعراءِ سنڌ: فقير هدايت علي، ص – 19. مخدوم ابو القاسم لاءِ ڏسو الوحيد ’سنڌ آزاد‘ نمبر – 15، جون، 1936ع. </ref>:<br> {{quote|”رهانيدي مرا از شر هستي، جزاک الله في الدارين خيرا“ |}}<ref name=" مولائي شيدائي "> [ ڪتاب: جنت السنڌ ؛ ليکڪ: رحيمداد خان مولائي شيدائي؛ يڊيشن؛ پهريون 2000، ٻيون 2006ع ڇپائيندڙ؛ سنڌيڪا اڪيڊمي ڪراچي] </ref> تاريخ جي ڪتابن ۾ آيل آھي ته شاھ عنايت شھيد ٿيڻ کان ڪجهه وقت اڳ فارسي ٻوليءَ ۾ ھي شعر پڙھيو ھو ته، {{quote|” سِر يار قدم، فدا شُد، چہ بجا شُد، اين بارِگران، بُود ادا شُد چہ بجا شُد“ <br> ترجمو: سِرُ يار جي قدمن تي فدا ٿيو، سُٺو ٿيو، اھو ڪُلھي تي وڏو بارُ ھو، ادا ٿيو سُٺو ٿيو.|<ref name=" سنڌ سلامت "> [ https://sindhsalamat.com/threads/50767/] { سنڌ جو سوشلسٽ باغي صوفي شاهه عنايت- سارنگ جويو}</ref>|}} انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا مطابق ٽي ڏينهن قيد ۾ رکڻ کان پوءِ، 15 صفر المظفر 1130ھ/ 7 جنوري 1718ع تي نواب اعظم خان آڏو صوفي صاحب کي پيش ڪيو ويو<ref name = " سنڌيانا"/>. صوفي شاهه عنايت سان سندس ننڍو ڀاءُ رحمت الله شاهه، سندس ڀائٽيو محمد يوسف پٽ رحمت الله ۽ ٻارهن خاص مريد گڏ هئا. اعظم خان ۽ شاهه عنايت جي وچ ۾ جيڪا گفتگو ٿي، سا مختلف ماخذن هن ريت بيان ڪئي آهي<ref name = " سنڌيانا "/>: {{quote|اعظم خان: <br> چرا اين همه شورش بپا کردي؟ <br> [ترجمو: تو اها شورش برپا ڇو ڪئي] <br> صوفي شاهه عنايت: <br> آن روزڪه توسن فِلڪ زين کردند، <br> آرائشِ مشتري ز پروين کردند، <br> اين بود نصيبِ ما ز ديوانِ قضا، مارا چه گنه قسمت ما اين کردند.<br> [ترجمو: انهيءَ ڏينهن جڏهن فلڪ جي ارڏي گهوڙي تي هَنو رکيو هئائون، مشتري ستاري کي پروين سان سينگاريو ويو. قضا ۽ تقدير جي دفتر ۾ اسان جو ونڊ اهو هو. اسان جو ڪو ڏوهه نه آهي. اها اسان جي قسمت هئي.]|<ref name = " سنڌيانا "/>|}} شاعر شيخ محمد رضا، جيڪو ان وقت درٻار ۾ موجود هو، تنهن وچ ۾ شاهه عنايت کي مخاطب ٿي هيئن چيو: {{quote|دوست! بيدار بشو عالمِ خواب است اينجا، <br> حرف بيهوده مَ گو پاي حساب است اينجا. <br> ترجمو: دوست سجاڳ ٿي، هيءَ جاءِ خواب جو جهان آهي. اجايو نه ڳالهاءِ! ڇو جو هي حساب جي جاءِ آهي.<br> صوفي شاهه عنايت: <br> درکوئ نيک نامي مارا گذر ندادند، <br> گر تو نمي پسندي تغير کن قضارا.<br> [ترجمو: اسان کي نيڪناميءَ جي گليءَ ۾ لنگهڻ نه ڏنائون جيڪڏهن توکي اسان جي ڳالهه نٿي وڻي ته تقدير قضا کي بدلائي ڏيکار.]<br> نواب اعظم: <br> آماده بلا باش! <br> [ترجمو: هاڻي مصيبت اچئي ٿي.] <br> صوفي شاهه عنايت: <br> البلاء للولاءِ کاللهب الذهب. <br> [ترجمو: دوستيءَ لاءِ مصيبتون ايئن آهن، جيئن سون لاءِ باهه] <br> نواب اعظم:<br> خود را چرا بدنام کردي وهدف تير بلاشدي. <br> [ترجمو: پاڻ کي بدنام ڪري، مصيبت جي تير جو نشانو ڇو بڻئين؟] <br> صوفي شاهه عنايت: <br> عاشق چه کند گر نکشند بارِ ملامت، <br> باهيچ دلاور سپر تير قضا نيست. <br> [ترجمو: عاشق ڇا ڪري جيڪڏهن ملامت جو بار نه کڻي! ڪنهن به بهادر وٽ تقدير جي تير جي بچاءُ لاءِ ڍال آهي ئي ڪا نه.]<br> نواب اعظم: <br> حالانکه کشته شوي کھ آن طول امل؟ <br> [ترجمو: هن وقت تون ڪسجين ٿو، تڏهن به ڊيگهه نٿو ڇڏين؟] <br> صوفي شاهه:<br> هرگز نميرد آنکه دلش زنده شد بعشق، <br> ثبت است برجريدهء عالمِ دوام ما. <br> [ترجمو: اهو هرگز مري نٿو، جنهن جي دل عشق سان آباد آهي. اها ڳالهه سدائين جهان جي سيني تي تحرير ٿيل آهي.] <br> نواب اعظم: <br> چرا با طاعت اولوالامر برون نيامدي؟ <br> [ترجمو: بادشاهه جي حڪم کان انڪار ڇو ڪيئي؟] <br> صوفي شاهه عنايت:<br> ما مريدان رو بسوي ڪعبه چون آريم چون،<br> روبه سوئ خانهء خمار دارد پيرِ ما. <br> [ترجمو: اسان مريد ڪعبي ڏانهن منهن ڪيئن ڪريون، جڏهن ته اسان جي پير جو منهن شراب خاني ڏانهن آهي!] <br> نواب اعظم: <br> حالا برفقدان آرزو ها چه غم داري؟ <br> [ترجمو: اميدن جي ختم ٿيڻ تي ڪهڙو غم اٿئي؟] <br> صوفي شاهه عنايت: <br> من از آن دم ڪه وضو ساختم چشمهء عشق، <br> چار تکبير زدم يڪسره برهم چه ڪه هست!<br> [ترجمو: جڏهن کان عشق جي چشمي مان وضو ڪيو آهي، تڏهن کان وٺي مون سڀني شين کان چار تڪبيرون هنيون آهن.]|<ref name = " سنڌيانا"/>|}} مٿين سوالن جوابن کانپوءِ شاهه عنايت جي اکين آڏو سندس ڀاءُ رحمت الله شاهه ۽ ڀائٽيي محمد يوسف کي جلاد هٿان شهيد ڪرايو ويو، ۽ صوفي شاهه عنايت کي ضد تان هٽي وڃڻ لاءِ چيو ويو، پر صوفي شاهه عنايت چيو ته “سر ڏيندس، پر حق نه ڇڏيندس<ref name = " سنڌيانا "/>.” جنهن کانپوءِ، 15 صفر المظفر 1130ھ/ 7 جنوري 17188ع تي صوفي شاهه عنايت جو سر ڌڙ کان ڌار ڪري، کيس شهيد ڪيو ويو. شهادت وقت سندس زبان تي حافظ شيرازيءَ جو هيءُ شعر جاري هو<ref name = " سنڌيانا "/>: {{quote|رهانيدي مرا از قيدِ هستي، <br> جزاڪ الله في الدارين خيراً. <br> [ترجمو: تو مون کي هن قيد جهڙي زندگيءَ کان آجو ڪيئي، شال الله سائين، ٻنهي جهانن ۾ تنهنجو ڀلو ڪري.] <br> پوءِ سسي تلوار کان ڌار ٿيڻ وقت پاڻ هي به شعر پڙهيائون ته: <br> سر درِ قدم يار فدا شد چه بجا شُد، <br> اين بارِ گران بُود ادا شد چه بجا شُد. <br> [سر يار جي قدمن تان فدا ٿيو، سٺو ٿيو، هيءُ ڳرو بار هو، ادا ٿيو، سُٺو ٿيو.]|<ref name = " سنڌيانا "/> |}} == جنگ کان پوءِ == شاهه شهيد جو وچون فرزند هو. جهوڪ واري سانحي وقت ميران پور ۾ موجود نه هو. شاهه شهيد جي شهادت کان پوءِ پڙهو گهمرايو ويو هو ته ؛ جتي به ڪو صوفي ڏسو ته ان کن قتل ڪري سر کڻي اچو ۽ انعام حاصل ڪريو. هن سلسلي ۾ مير علي شير قائع لکي آهي ته ؛ ان کانپوءِ ( شهادت کانپوءِ) نواب شهر ۾ پڙهو گهمرائي ڇڏيو هو ته ڪو به ماڻهو ( يا الله) جو نعرو نه هڻي، جيڪو حڪم عدولي ڪندو، تنهن کي ترار جي ڌار تي رکيو ويندو. اهي ڳالهيون ملڪان ملڪ مشهور ٿي ويون. جڏهن اجمير واري خليفي خواجه عبدالله عرف حاميد کي ان سانحي جي خبر پئي ته ڏاڍو ڏک ٿيس، دهلي جو هاڪم سندس معنق هو، هن ان وٽ وڃي پنهنجي مرشد جي لاءِ سفارش ڪئي، بادشاهه کي قائل ڪري صوفين جي سر وڍڻ وارو حڪم منسوخ ڪرايئين ۽ سنڌ اچي شاهه عزت الله کي گاديءَ تي وهاريائين، شاهه عزت الله سنه 1182ع ۾ وصال ڪيو<ref name = " سومار "/>. == شاهه عنايت جا خليفا == روايتن موجب [[شاهه عنايت شهيد|شاهه عنايت]] جا چاليهه خليفا هئا، جن مان چوڏهن وڌيڪ مشهور ٿيا. انهن خليفن مان مير جان الله شاهه رضوي کي نمايان حيثيت حاصل هئي.<ref name="سومار"/> شاهه عنايت جي شهادت کان پوءِ سندس خليفن ۽ پوئلڳن سنڌ جي مختلف علائقن ۾ سندس صوفياڻي سلسلي ۽ تعليم کي جاري رکيو. سندس ڪجهه مشهور خليفن جو ذڪر هيٺ ڏجي ٿو. === مير جان محمد شاهه === مير جان محمد شاهه، شاهه عنايت جي مشهور خليفن مان هو. هو عبادت ۽ زهد سان گڏ [[خطاطي]]ءَ ۾ پڻ مهارت رکندو هو ۽ روايت موجب [[قرآن|قرآن مجيد]] جا نسخا لکي انهن مان حاصل ٿيندڙ آمدنيءَ ذريعي گذر سفر ڪندو هو. سندس مريدن ۾ ميان باقر علي شاهه بڪار وارو، شاهه عبدالنبي گنداواهه وارو، غلام رسول پٺاڻ ۽ شاهه عبدالوهاب شاهه جا نالا ذڪر ڪيا وڃن ٿا.<ref name="سومار"/> مير جان محمد شاهه [[فارسي ٻولي|فارسيءَ]] جو شاعر پڻ هو. سندس شاعريءَ جو مجموعو ''ديوان مير'' جي نالي سان ڄاتو وڃي ٿو، جڏهن تہ سندس پوٽي جان الله شاهه عاشق جو شعري مجموعو ''ديوان عاشق'' جي نالي سان منسوب آهي. اهي ديوان سندس خاندان وٽ محفوظ هجڻ جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="سومار"/> === شاهه عبداللطيف ٺٽوي === شاهه عبداللطيف ٺٽوي شاهه عنايت جي خليفن مان هو. سندس [[شاهه اسماعيل ٺٽوي]] ۽ علامه [[محمد معين ٺٽوي]] سان ويجها تعلقات هئا. هو [[موسيقي]]ءَ سان واقفيت رکندو هو ۽ فارسيءَ ۾ شاعري پڻ ڪندو هو. مولانا دين محمد وفائي کيس پنهنجي دور جي صوفي بزرگن مان شمار ڪندي سندس شخصيت ۽ ڪرامتن جو ذڪر ڪيو آهي.<ref name="وفائي">تذڪره مشاهير سنڌ، جلد ٽيون، مولانا دين محمد وفائي، ص 82، سنڌي ادبي بورڊ، 1986ع.</ref> روايت موجب شاهه سلام الله ٿر ڌڻي پڻ کانئس روحاني فيض حاصل ڪيو.<ref name="سومار"/> === عبدالڪريم ٺٽوي === عبدالڪريم ٺٽوي شاهه عنايت جي خليفن مان هو، جنهن سان شاهه عنايت جي روضي جي تعمير منسوب ڪئي وڃي ٿي. روايت موجب روضي جي تعمير جو ڪم گهڻو ڪري رات جي وقت ڪيو ويندو هو ۽ سندس اهل بيت جا فرد پڻ تعميراتي ڪم ۾ حصو وٺندا هئا. ٺٽي ۾ هن خاندان سان واسطو رکندڙ سيدن کي ''صوفي سيد'' جي نالي سان سڃاتو ويندو هو.<ref name="سومار"/><ref>''انيس المساڪين''، قاضي غلام مهدي (قلفي)، ص 65.</ref> === محمد اسحاق === محمد اسحاق [[نصرپور]] جو رهواسي ۽ شاهه عنايت جو خليفو هو. روايت موجب سنڌ جو مشهور صوفي شاعر [[روحل فقير]] سندس اولاد مان هو.<ref name="سومار"/> === محمد صديق ڀيڏن وارو === محمد صديق ڀيڏن وارو ذات جو لاکو ۽ موجوده [[هالا تعلقو|هالا تعلقي]] جو رهواسي هو. شاهه عنايت سان منسوب سالياني ميڙي جي شروعات پڻ سندس تجويز سان ٿيڻ جو ذڪر ملي ٿو، جنهن کان پوءِ اهو ميلو هر سال منعقد ٿيندو رهيو.<ref name="سومار"/> === خواجه عبدالله عرف حامد === خواجه عبدالله، جنهن کي حامد جي نالي سان پڻ سڃاتو ويندو هو، اجمير سان واسطو رکندڙ بزرگن مان هو. روايت موجب هن دهليءَ جي حڪمران کان هڪ سرڪاري پروانو حاصل ڪيو، جنهن ذريعي صوفين خلاف لاڳو ڪيل ڪجهه پابندين ۽ سزائن کي ختم ڪرايو ويو. بعد ۾ هو سنڌ آيو ۽ شاهه عزت الله شاهه کي شاهه عنايت جي گاديءَ تي ويهارڻ ۾ ڪردار ادا ڪيائين.<ref name="سومار"/> === سليمان هندي === سليمان هندي شاهه عنايت جو خليفو هو، جيڪو روايت موجب پنج سئو هندي فقيرن سان گڏ هندستان کان سنڌ آيو هو. کيس ''سليمان هندي'' جي نالي سان سڃاتو ويندو هو. صوفياڻي رياضتن سان گڏ کيس شاهه عنايت جي ساٿين مان هڪ بهادر شخص طور پڻ بيان ڪيو ويو آهي. 1130هه (1718ع) ۾ شاهه عنايت خلاف ٿيل ڪارروائيءَ دوران هو پنهنجي مرشد سان گڏ مارجي ويو.<ref name="سومار"/> === اَڊن اوراهه وارو === اَڊن اوراهه وارو ذات جو سمون ۽ شاهه عنايت جو خليفو هو. تذڪرن ۾ سندس سخت صوفياڻي رياضتن جو ذڪر ملي ٿو. هڪ روايت موجب هو رياضت جي هڪ طريقي طور ٻڪريءَ جي تازي کل پنهنجي جسم تي پائيندو هو ۽ اها ڪيترن ڏينهن تائين سندس جسم تي رهندي هئي.<ref name="سومار"/> === شاهه اسماعيل ٺٽوي === شاهه اسماعيل ٺٽوي جو اصل نالو '''اسد الله''' هو. هو شاهه عنايت جي ويجهن خليفن ۽ ساٿين مان شمار ٿئي ٿو. ٻنهي خاندانن وچ ۾ مائٽيءَ جو تعلق پڻ قائم ٿيو ۽ روايت موجب شاهه اسماعيل پنهنجي ڀيڻ جو نڪاح شاهه عنايت سان ڪرايو.<ref name="سومار"/> شاهه اسماعيل ٺٽوي بابت احوال ''[[مقالات الشعراء]]'' ۽ ''[[تحفة الڪرام]]'' ۾ پڻ ملي ٿو. مولانا دين محمد وفائي ''تذڪره مشاهير سنڌ'' ۾ کيس پنهنجي دور جي مشهور صوفي بزرگن مان شمار ڪيو آهي ۽ شاهه عنايت سان سندس دوستي ۽ ويجهن روحاني لاڳاپن جو ذڪر ڪيو آهي.<ref name="سومار"/> == ورثو == شاهه عنايت عالم، صوفي ۽ شاعر پڻ هو ۽ ساڻس [[فارسي ٻولي|فارسي]] ۽ [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] شاعري منسوب ڪئي وڃي ٿي. سنڌ جي صوفياڻي ۽ سماجي تاريخ ۾ سندس فڪر، هارين جي حقن لاءِ جدوجهد ۽ شهادت سبب کيس نمايان حيثيت حاصل آهي. سنڌي قومپرست مفڪر [[جي ايم سيد]] پڻ شاهه عنايت کي سنڌ جي تاريخي سورمن مان شمار ڪيو، جنهن کان پوءِ سنڌ جي قومپرست ۽ شاگرد حلقن ۾ پڻ سندس شخصيت ۽ جدوجهد کي خاص اهميت حاصل ٿي.<ref name="ڪاوش"/> [[جھوڪ شريف]] ۾ شاهه عنايت جي مزار سندس صوفياڻي سلسلي ۽ تاريخي ورثي جو مرڪز آهي. سندس ياد ۾ ٿيندڙ سالياني ميڙي ۽ ٻين تقريبن ۾ عقيدتمندن کان سواءِ سنڌ جي مختلف شهرن، يونيورسٽين ۽ ڪاليجن مان نوجوان پڻ شرڪت ڪندا رهيا آهن. اهڙين تقريبن ۾ شاهه عنايت جي صوفياڻي فڪر، سماجي برابريءَ جي تصور ۽ سندس جدوجهد کي ياد ڪيو ويندو آهي.<ref name="ڪاوش"/> سنڌي ادبي روايت ۾ پڻ شاهه عنايت جي شهادت جو ذڪر ملي ٿو. [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] ڏانهن شاهه عنايت ۽ سندس ساٿين جي ياد سان منسوب هي بيت بيان ڪيو ويندو آهي: {{quote| اڄ نہ اوطاقن ۾ طالب تنوارين،<br /> آديسي اٿي ويا مڙهيون مون مارين،<br /> جيڪي جيءُ کي جيارين سي لاهوتي لڏي ويا. }} شاهه عنايت جي زندگي، صوفياڻي فڪر ۽ تحريڪ سنڌي تاريخ نويسي ۽ ادب جو موضوع پڻ رهي آهي. سندس تحريڪ بابت لکيل ڪتابن ۾ پروفيسر [[محمد علي مانجهي]] جو ''صوفي شاهه عنايت ۽ سندس سلسلي جا شاعر''، صوفي حضور بخش جو ''شاهه عنايت'' ۽ دانش نواز گهانگهرو جو ''شهيد صوفي شاهه عنايت'' شامل آهن. انهن تصنيفن ۾ شاهه عنايت جي زندگي، سندس صوفياڻي سلسلي، فڪر، شاعري ۽ سماجي جدوجهد جي مختلف پهلوئن تي بحث ڪيو ويو آهي.<ref name="سنڌ سلامت"/> شاهه عنايت جو مشهور نعرو '''„جو کيڙي سو کائي“''' سندس تاريخي ورثي جو اهم حصو بڻجي ويو ۽ سنڌ ۾ هارين جي حقن ۽ زمين جي پيداوار ۾ پورهيت جي حصي بابت ٿيندڙ بحثن ۾ بعد جي دورن ۾ پڻ استعمال ٿيندو رهيو. سندس تحريڪ کي سنڌ جي زرعي سماج ۾ زميندارن ۽ هارين جي لاڳاپن خلاف مزاحمت جي شروعاتي مثالن مان هڪ طور بيان ڪيو ويو آهي. شاهه عنايت جي شخصيت جو ورثو اهڙيءَ ريت صوفياڻي روايت سان گڏ سنڌ جي سماجي، زرعي ۽ سياسي فڪر سان پڻ ڳنڍيل رهيو آهي. == عرس == سندس عرس هر سال ملهايو ويندو آهي.<ref>http://www.onlineindusnews.com/2015/11/جو-کيڙي-سو-کائي-نظريي-جي-باني-صوفين-ج/{{مئل ڳنڍڻو|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[http://www.sindhnewsonline.com/index.php/sindh/thatta/itemlist/tag/%D8%B5%D9%88%D9%81%D9%8A%20%D8%B4%D8%A7%D9%87%D9%87%20%D8%B9%D9%86%D8%A7%D9%8A%D8%AA%20%D8%B4%D9%87%D9%8A%D8%AF%20%D8%AC%D9%8A%20%D9%85%D9%8A%D9%84%D9%8A%20%D8%AC%D9%88%D9%86%20%D9%BD%D8%A6%D9%8A%D9%86%20%DA%8F%D9%8A%D9%86%D9%87%D9%86%20%D8%A8%D9%87%20%D8%AA%D9%82%D8%B1%D9%8A%D8%A8%D9%88%D9%86%20%D8%AC%D8%A7%D8%B1%D9%8A sindhnewsonline - Sindh News Online<!-- Bot generated title -->]{{مئل ڳنڍڻو|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == خارجي ڳنڍڻا == * [http://usindh.edu.pk/blogs/2015/01/جو-کيڙي-سو-کائي،-جو-نعرو-ڏيندڙ-صوفي-شاهه/ جو کيڙي سو کائي، جو نعرو ڏيندڙ صوفي شاهه عنايت]{{مئل ڳنڍڻو|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.sindhsalamat.com/threads/6991/ صوفي شاهه عنايت شهيد] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170505210242/http://sindhsalamat.com/threads/6991/ |date=2017-05-05 }} * [https://tardosnews.wordpress.com/2015/12/01/بلڙي-شاهه-ڪريم-۾-جو-کيڙي-سو-کائي-جو-ف/ بلڙي شاهه ڪريم ۾ “جو کيڙي سو کائي” جو فلسفو ڏيندڙ صوفي شاهه عنايت جي 307ين عرس جون تقريبون جاري]{{مئل ڳنڍڻو|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ==حوالا== {{حوالا}} * ڪتاب، سڌ جا سورما، ليکڪ:سائين جي.ايم.سيد * ڪتاب، قديم سنڌ جا ستارا، ليکڪ:مرزا قليچ بيگ [[زمرو:تصوف]] [[زمرو:صوفي]] [[زمرو:سنڌي شاعر]] [[زمرو:سنڌي شخصيتون]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] 37hwlqcpsi32lspynpi2fz10i5bm0jr 14 13916 404649 305544 2026-08-18T20:35:11Z Ibne maryam 17680 removed [[Category:وڪيپيڊيا زمرا بندي]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 404649 wikitext text/x-wiki [[زمرو:نباتيات]] [[زمرو:خوراڪ ۽ مشروب]] qjbt6x7j4yh9qflo8kr0n9v5jmqh337 0 35629 404580 273419 2026-08-18T14:00:10Z Intisar Ali 8681 /* */ 404580 wikitext text/x-wiki {{Short description|پاڪستان جو شهر ۽ انتظامي علائقو}} {{Use Pakistani English|date=September 2024}} {{Use dmy dates|date=March 2018}} {{Infobox settlement <!--See Template:Infobox settlement for additional fields that may be available--> <!--See the Table at Infobox settlement for all fields and descriptions of usage--> <!-- Basic info ----------------> | name = شھدادڪوٽ | official_name = شھدادڪوٽ تعلقو | other_name = | native_name = شھدادڪوٽ | nickname = قمبر شھدادڪوٽ | settlement_type = تعلقو، [[شهر]] <!-- images and maps -----------> | image_skyline = Water supply shahdadkot.jpg | imagesize = | image_caption = شھدادڪوٽ جو پاڻي فراهمي نظام | image_flag = | flag_size = | image_seal = | seal_size = | image_shield = | shield_size = | image_blank_emblem = | blank_emblem_type = | blank_emblem_size = | image_map = Map of Sindh - Handbook of the Punjab, western Rajputana, Kashmir, and upper Sindh - John Murray pg 296.jpg | mapsize = 150 | map_caption = سنڌ جي مٿئين حصي ۾ واقع، بلوچستان سان لڳندڙ علائقو | pushpin_map = | pushpin_label_position = bottom | pushpin_map_caption = شھدادڪوٽ جو مقام | pushpin_mapsize = <!-- Location ------------------> | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{flag|Pakistan}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = {{flag|Sindh}} | subdivision_type2 = [[پاڪستان جا ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] | blank2_name_sec1 = مقامي ٻوليون | blank2_info_sec1 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]، [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]]، [[بلوچي ٻولي|بلوچي]]، [[براهوي ٻولي|براهوي]] | established_title = قيام | established_date = ڪلهوڙا خاندان جو دور | website = | population_total = 120,687 | population_as_of = [[پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري|2023ع]] | population_est = | pop_est_as_of = | population_footnotes = | area_code = 0744 | postal_code = 77300 | postal_code_type = پوسٽ ڪوڊ | subdivision_type3 = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name3 = [[قمبر شھدادڪوٽ ضلعو|قمبر شھدادڪوٽ]] }} {{Infobox settlement <!--See Template:Infobox settlement for additional fields that may be available--> <!--See the Table at Infobox settlement for all fields and descriptions of usage--> <!-- Basic info ----------------> |name = '''<span style='color: Violet '>شھدادڪوٽ</span>''' |official_name = |other_name = {{lower|0.1em|[[سيلرا شھدادڪوٽ]]}} |native_name = {{nobold|{{lower|0.6em|{{Nastaliq|شہدادکوٹ}}}}}} |nickname = |etymology = |settlement_type = [[ميونسيپلٽي]] <!-- images and maps -----------> |image_skyline =فائل:Petrol Pump At Highway - panoramio.jpg |imagesize = 200 |image_caption = شھدادڪوٽ جي باء پاس تي ھڪ پيٽرول پمپ |image_flag = Flag of Sindh.svg |flag_size = 100 |image_seal = |seal_size = 150 |image_shield = |shield_size = |image_blank_emblem = |blank_emblem_type = |blank_emblem_size = |image_map =At_Kotoo_Motoo_Chowk_Shahdadkot.jpg |mapsize = 220 |map_caption = ڪوٽو موٽو چوڪ لڳ بئنڪون |pushpin_map = Sindh#Pakistan |pushpin_label_position = bottom |pushpin_map_caption = شھدادڪوٽ جو مقام |pushpin_mapsize =220px <!-- Location ------------------> |subdivision_type =ملڪ |subdivision_name = {{flag|پاڪستان}} |subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] |subdivision_name1 = {{flag|سنڌ}} |subdivision_type2 = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]] |subdivision_name2 = [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو|قمبر-شھدادڪوٽ]] |blank_name_sec1 = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]] |blank_info_sec1 = [[شھدادڪوٽ تعلقو]] |blank1_name_sec1 = سرڪاري ٻولي |blank1_info_sec1 = [[انگريزي]]، [[اردو]] ۽ [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] |blank2_name_sec1 = مقامي ٻولي |blank2_info_sec1 = [[سنڌي ٻولي |سنڌي]] |blank3_name_sec1 =ٻوليون |blank3_info_sec1 = سنڌي، سرائڪي، بلوچي، بروھي <!-- Smaller parts (e.g. boroughs of a city) and seat of government --> |seat_type = |seat = |parts_type = |parts_style = <!--=list (for list), coll (for collapsed list), para (for paragraph format) Default is list if up to 5 items, coll if more than 5--> |parts = <!-- parts text, or header for parts list --> |p1 = |p2 = <!-- etc. up to p50: for separate parts to be listed--> <!-- Politics -----------------> |government_footnotes = |government_type = مڪاني حڪومت |leader_title = چيئرمين ميونسيپلٽي |leader_name = مٺل خان مغيري (پي پي پي) |leader_title1 = ايم اين اي |leader_name1 =آفتاب شعبان ميراڻي (پي پي پي) |established_title = قائم ٿيو |established_date = ڪلھوڙن جي دؤر۾ |founder = |area_magnitude = |unit_pref = PAK |area_footnotes = |area_total_sq_mi = |area_land_sq_mi = |area_water_sq_mi = |area_metro_sq_mi = |area_water_percent = |elevation_footnotles = |elevation_m = 13 ميٽر |elevation_ft = 43 فٽ |elevation_max_m = |elevation_max_ft = |elevation_min_m = |elevation_min_ft = |population_as_of = 2009 |population_footnotes = |population_note = <ref>{{cite web |url= cite web|url=http://www.pbs.gov.pk/content/provisional-summary-results-6th-population-and-housing-census-2017 }}</ref> |population_total = 75439 |population_density_sq_mi = auto |population_rank = |population_blank1_title = شھر واسين جو نالو |population_blank1 = شھدادڪوٽي |timezone = [[پاڪستان جو معياري وقت ]] |utc_offset = +05:00 |timezone_DST = |utc_offset_DST = | coordinates = {{coord| 27.8483 | 67.9106 |region:PK_type: Shahdadkot Town|display=inline,title}} |postal_code_type = [[ZIP ڪوڊ]] |postal_code =77300 |area_code = 0742 |area_code_type = |registration_plate = |website = }} '''شهدادڪوٽ'''{{ٻيا نالا|انگريزي=Shahdadkot}} اُتر سنڌ جو تمام آڳاٽو شهر آهي جيڪو اول ضلعي لاڙڪاڻي ۾ شامل هو پر بعد ۾ ضلعي لاڙڪاڻي کان الڳ ڪري ضلعي قمبر-شهدادڪوٽ ۾ شامل ڪيو ويو آهي. ھي قمبر ضلعي جو سڀ کان وڏو شهر ۽ سب ڊويزن آهي .ان جو پوسٽل ڪوڊ: 77300 آھي. تعلقي جي آبادي اٽڪل 400000 لک آھي. ھتي مختلف سنڌي، بلوچ ۽ پنجابي ذاتين جا ماڻهو رھن ٿا جن ۾ شيخ، کھاوڙ، سيلرا، [[ڪنگراڻي]]، ڀٽي، کوسا، مگسي، بروھي، سومرا، مستوئي، تونيہ، چنا، سيد، جروار، پٺاڻ، لانگاھ، گھلو، وڌا، قريشي، عمراڻي، رڏ، مغيري، ڀٽا، اعواڻ، ڪمبوھ، وغيره عام آھن. مسلمان ھتي اڪثريت ۾ آهن جن ۾ سني ۽ شيعا شامل آھن. ھندو مذهب جا ماڻهو اقليت ۾ آهن پوءِ بہ انھن جو تعداد ھزارن ۾ آھي ۽ ھن شھر جي واپاري طبقي ۾ انھن جي وڏي نمائندگي آھي. شيخ برادري جي واپاري طبقي ۾ سڀ کان گھڻي نمائندگي آھي.<ref>{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=https://www.sindhidunya.com/shahdadkot/ |accessdate=2018-02-25 |archive-date=2016-08-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160829101127/http://www.sindhidunya.com/shahdadkot/ |dead-url=yes }}</ref> ==تاريخ== [[ايم ايڇ پنھور]] جي تحقيق مطابق ھن شھر جو بنياد ڪلھوڙن جي دؤر ۾ پيو. ايم.ايڇ پنهور پنهنجي مضمون ۾ سن 1701ع کان 1758ع تائين قائم ٿيل ٽن وسندين (جنهن ۾ وارهه به اچي وڃي ٿو). جي باري ۾ لکي ٿو: ”ٿڌ واري زماني جي حرارت ۾ ٿوري تبديلي آئي، ڪجهه گرمي ٿي ۽ ڪلهوڙن پوکي راهي ڏهن لکن ايڪڙن مان وڌائي ٻاويهه لک ايڪڙ تائين پهچائي ۽ ماڻهن جي آبادي 14 لکن مان وڌي وڃي 30 لکن کي رسي. نوان شهر اُسريا، جن ۾ شهدادڪوٽ، قنبر، وارھ، ميهڙ، خيرپور ناٿن شاھ، ميرپور خاص، نئون خدا آباد (هالن جي ڀرسان)، شهدادپور، نوشهروفيروز، خانڳڙھ (جيڪب آباد)، فتح ڳڙھ، جوهي، دوست علي، رتن ديرو (رتو ديرو) ۽ وڳڻ شامل هئا.<ref>{پنهور، ايم.ايڇ ]1/1996ع[، ٽماهي ”مهراڻ“صہ 35، سنڌي ادبي بورڊ ڄام شورو.}</ref> “ ھن شھر جو پراڻو نالو شهدادپور آھي. برٽش انڊيا جي پراڻي رجسٽريشن رڪارڊ ۾ بہ ھن شھر جو نالو اڃان شهدادپور ھيو. جڏهن انگريز سرڪار سنڌ ۾ پوسٽل نظام شروع ڪيو تہ ھڪ مسئلي جنم ورتو. سنڌ۾ ساڳي نالي سان هڪ شهر ان وقت جي حيدرآباد ضلعي (موجوده سانگھڙ) ۾ موجود ھيو جنھن ڪري پوسٽل مراسلا ھڪ شھر جا غلطي سان ٻئي شھر ۾ وڃڻ لڳا جنھنڪري شھدادڪوٽ جو نالو شھداپور مان بدلائي شھدادڪوٽ رکيو ويو. انگريزن جي دور ۾ ھن شھر جي اڪثريت واري آبادي کھاوڙ ۽ سيلرن جي ھئي جيڪي پسگردائيءَ جي ڳوٺن ۾ پڻ رھندا ھئا . انگريز سرڪار ھن شھر کي ريلوي نظام ذريعي لاڙڪاڻي ۽ جيڪب آباد سان ملايو ۽ سيلرا-شھدادڪوٽ جي نالي سان ريلوي اسٽيشن پڻ قائم ڪئي جيڪا گذريل ٻن ڏهاڪن کان غير فعال آھي. ھن شھر جي مشھور ڪوٽو موٽو چوڪ تي اھو نالو ٻن ھندو دوستن ڪوٽومل ۽ موٽومل جي نالن تي پيو جن کي ان چوڪ تي ٻارن جي رانديڪن جو دڪان ھوندو ھيو جن جي فوت ٿيڻ کانپوءِ اھو دڪان بند ٿي ويو.<ref>[https://abdulghaffarwadho.wordpress.com/2017/03/31/%D8%B4%D9%87%D8%AF%D8%A7%D8%AF-%DA%AA%D9%88%D9%BD-%D8%B4%D9%87%D8%B1-%D8%AC%D9%88%D9%86-%D8%A7%D9%87%D9%85-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE%D9%8A-%D8%AC%DA%B3%D9%87%D9%88%D9%86/ شهداد ڪوٽ شهر جون اهم تاريخي جڳهون – Site Title<!-- Bot generated title -->]</ref>ھن شھر جو بنياد لڳ ڀڳ 1713ع ۾ ڪلھوڙن جي دؤر ۾ پيو<ref name =" رپورٽ" > - https://reliefweb.int/report/pakistan/pakistan-emergency-situational-analysis-district-kamber-shahdadkot-july-2014 </ref>. سنڌ م ڪلھوڙن جي حڪمراني جو دؤر 1700 کان 1783 تائين رھيو<ref name="رپورٽ" /> جنھن بعد ٽالپرن جو دؤر شروع ٿيو جيڪو 1843ع تائين جاري رھيو ۽ ان کان پوءِ ايسٽ انڊيا ڪمپني سرڪار ۽ 1857 کان برٽش انڊيا جو دؤر شروع ٿيو. ==جاگرافي== بورڊ آف روينيو سنڌ جي ديھن واري ھڪ صدي کان بہ وڌيڪ پراڻي نقشي م شھر پراڻي شھدادڪوٽ ٿاڻي ۽ مختيارڪار آفيس جي ارد گرد واري حصي تائين ھيو ۽ ان جي ڀرسان ويجھو غريب آباد نالي ڳوٺ ھيو ۽ ڪجهه فاصلي تي ڳوٺ سيلرا ۽ ڳوٺ قمبراڻي واقع ھيا. ھاڻي غريب آباد ۽ قمبراڻي ڳوٺ شھر جو حصو ٿي ويا آهن. شھر ۾ ديھ شھدادڪوٽ جي وڏي حصي سميت ديھ ھمير، ديھ سيلرا ۽ ديھ نورپور جا حصا پڻ شامل ٿي چڪا آهن. ==سياست== سياسي طور تي ھي شھر 1970 کان وٺي پاڪستان پيپلز پارٽي جو مضبوط ڳڙه آهي. ھن وقت نوبزادو نادر علي خان مگسي ھتان جي صوبائي تڪ پي. ايس-42 قمبر شهدادڪوٽ-3(اولڊ لاڙڪاڻو-VIII) مان چونڊيل ايم.پي.اي. آهي. ان اھا سيٽ 2013 جي عام اليکشن ۾ کٽي ھئي. ھي شھر قومي اسيمبلي جي تڪ اين اي 207 ۾ واقع آھي جتان ساڳي اليڪشن۾ مس فريال ٽالپر چونڊجي ايم اين اي بڻي. اين اي 207 پيپلزپارٽي جي ڀٽو خاندان جو اباڻو تڪ آھي.اڳ ۾ شھيد محترمه بينظير ڀٽو ھتان جي بار بار ايم اين اي رھي آھي .اڳ ۾ ممتاز ڀٽو ۽ نوبزادو نادر علي خان مگسي<ref>{{Citation |title=Welcome to the Website of Provincial Assembly of Sindh<!-- Bot generated title --> |url=http://www.pas.gov.pk/index.php/members/bydistrict/en/19/83 |accessdate=2018-02-25 |archive-date=2018-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180305114221/http://www.pas.gov.pk/index.php/members/bydistrict/en/19/83 |dead-url=yes }}</ref> پڻ ھن تڪ جا ايم اين اي رھيا آھن. قومي اسيمبلي جي اقليتي ميمبرن مان پيپلز پارٽي جو ھڪ اقليتي ايم اين اي رميش لال عرف گوپ جو تعلق پڻ ھن شھر سان آھي. ھتي جو مڪاني حڪومت سان تعلق رکندڙ ادارو ميونسيپل ڪاميٽي آھي جنھن جو چونڊيل چيئرمين پيپلز پارٽي سان تعلق رکندڙ مير مٺل خان مغيري آهي. ھتي جون ٻيون مکيہ سياسي جماعتون مسلم ليگ فنڪشنل، نوازليگ، تحريڪ انصاف ۽ جميعت علماءِ اسلام آھن. شھر جو مکيہ چوڪ ڪوٽو موٽو چوڪ آهي جيڪو سياسي لحاظ کان مشھور آھي. تقريبن سمورا سياسي جلوس، جلسا، ڌرڻا ۽ بک ھڙتالون ان چوڪ تي ٿينديون آهن. ==واپار== ھتان جي موسم گرم ۽ خشڪ ھئڻ ڪري ھتي سڀ کان گھڻو چانورن جو فصل ٿئي ٿو. ھي شھر سنڌ ۾ چانورن جي ٻي وڏي مارڪيٽ سڏجي ٿو. شھر جي پسگردائيءَ ۾ اٽڪل پنجاھ جي لڳ ڀڳ سارين جا ڪارخانا آهن. ھي شھر گوادر ھاء وي تي پڻ واقع آھي ==ڪتب خانا== مولانا نور محمد ميڪڻ شهدادڪوٽيءَ جي لائبرري شهدادڪوٽ، تيرهين ۽ چوڏهين صدي هجريءَ جي اوائل ۾ وڏو علمي ۽ ادبي مرڪز رهيو آهي. سندس حد بلوچستان سان ملي ٿي، انهيءَ ڪري هتي سنڌ ۽ بلوچستان جي گڏيل تهذيب نظر اچي ٿي. ڪيترائي عالم، فاضل ۽ مــُـدرس هن زرخيز خطي پيدا ڪيا، ۽ ڪيترائي عالم ٻاهران اچي هتي آباد ٿيا. اُنهن مان عمدة العلماءُ مولانا نور محمد شهدادڪوٽيءَ جو نالو ســَـرِ فهرست آهي. مولانا نور محمد، اصل شهر ڪنڊي، علائقي ڀاڳناڙي (بلوچستان) جو رهاڪو هو. سال 1206ھ- 1791ع ۾ تولد ٿيو. ابتدائي تعليم پنهنجي عزيز علامه عبدالحليم ڪنڊوي رحه وٽان حاصل ڪيائين. فارغ التحصيل ٿي، پهريائين ڳوٺ ۾ پاڙهڻ لڳو. فقــہ ۾ مــَـلڪو رکندو هو، انهيءَ ڪري قلات جي خان، خداداد خان طرفان رياست جو ”قاضي القضاة“ به مقرر ٿيو.سال 1858ع ۾ڪنهن شرعي مسئلي تي خان سان اختلاف ٿيس، جنهنڪري سنڌ طرف رخ رکيائين ۽ ميرو خان پهچي، ميان حامد الله عرف حامد حضوري رح (1798ع - 1873) جو مهمان ٿيو. آخر سندس صلاح ۽ کهاوڙ قوم جي سردار، خانبهادر پير بخش خان جي دلي طلب تي، شهدادڪوٽ لڏي ويو ۽ اُتي ئي پنهنجو مدرسو قائم ڪري، حياتيءَ جا ڏينهن پورا ڪيائين. نوي ورهين جي ڄمار ۾ تاريخ 12 - ذوالحج 1296ھ - 1887ع تي وفات ڪيائين. سندس ٽن فرزندن مان مولانا گل محمد 1789ع - 1888ع ۽ ميان غلام صديق رح (1844ع – 1905ع) وڏي پايي جا عالم ۽ بزرگ ٿي گذريا آهن. علامه صاحب جون هڪ ڊزن کان وڌيڪ تصنيفون ڇڏيل آهن، جيڪي اڪثر مدرسي ”محموديه“ ۾ پاڙهيون وينديون هيون. وٽس عاليشان ڪتنخانو به هو، جنهن ۾ هڪ هزار جي لڳ ڀڳ عربي ۽ فارسي ڪتاب موجود هئا. اُنهن ۾ قلمي ڪتابن جو تعداد سرس هو لاڙڪاڻي جي هن قديم علمي ڪتبخاني ۾ مولانا گل محمد ۽ ميان غلام صديق رح جن به خاصو اضافو ڪيو، جنهنڪري پري پري کان شاگرد هن مدرسي ۾ اچڻ لڳا . زماني جي اُٿل پٿل سببان، اڄ ”مدرسه محموديه“ به نالي ماتر وڃي رهيو آهي، ۽ ڪتبخانو به خيرڪــِـي آهي. مدرسي جو نالو مٽائي ”مدرسه حليميه“ رکيو ويو آهي<ref>لاڙڪاڻي ضلعي جا ڪتبخانا-- ميمڻ عبدالغفور سنڌي ؛ رسالو:مهراڻ؛ 1984جلد 33 ڇپيندڙ:سنڌي ادبي بورڊ</ref> ==فاصلا== '''<span style='color: Indigo'>شھدادڪوٽ ۽ ٻين شھرن وچ فاصلا</span>'''<br> {| class="wikitable sortable" |- ! شھر ! شھر ! فاصلو: ڪ.م. !روڊ |- |شھدادڪوٽ | لنڊن |6125 |نہ |- |شھدادڪوٽ |نيويارڪ |11507 |نہ |- |شھدادڪوٽ |برلن |5235 |نہ |- |شھدادڪوٽ |لاس اينجلس |13113 |نہ |- |شھدادڪوٽ |ماسڪو |3908 |نہ |- |شھدادڪوٽ |بيجنگ | 4578 |ھا: گلگت کان چين جي سرحد مان |- |شھدادڪوٽ |ٽوڪيو | 6655 |نہ |- |شھدادڪوٽ |سڊني |11069 |نہ |- |شھدادڪوٽ |ريئو ڊي جينرو |13110 |نہ |- |شھدادڪوٽ |ڪراچي |342 |ھا |- | شھدادڪوٽ |لاھور |746 |ھا |- |شھدادڪوٽ |اسلام آباد |822 |ھا |- |شھدادڪوٽ | پشاور |769 |ھا |- |شھدادڪوٽ |ڪوئيٽا |276 |ھا |- |شھدادڪوٽ |حيدرآباد |280 |ھا |} == حوالا == {{حوالا|2}} 6kwh4uz1igf4de9bnu3y3sy00ej9x92 404581 404580 2026-08-18T14:06:15Z Intisar Ali 8681 /* */ 404581 wikitext text/x-wiki {{Short description|پاڪستان جو شهر ۽ انتظامي علائقو}} {{Infobox settlement <!-- Basic information --> | name = شھدادڪوٽ | official_name = شھدادڪوٽ | other_name = {{lower|0.1em|[[سيلرا شھدادڪوٽ]]}} | native_name = {{nobold|{{lower|0.6em|{{Nastaliq|شہدادکوٹ}}}}}} | settlement_type = [[شهر]]، [[ميونسيپلٽي]] <!-- Images --> | image_skyline = Water supply shahdadkot.jpg | imagesize = 250 | image_caption = شھدادڪوٽ جو پاڻي فراهمي نظام | image_flag = | flag_size = 100 <!-- Maps / additional images --> | image_map = At_Kotoo_Motoo_Chowk_Shahdadkot.jpg | mapsize = 250 | map_caption = شھدادڪوٽ ۾ ڪوٽو موٽو چوڪ وٽ بئنڪون | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_label_position = bottom | pushpin_map_caption = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ شھدادڪوٽ جو مقام | pushpin_mapsize = 250 <!-- Location --> | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{flag|پاڪستان}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = {{flag|سنڌ}} | subdivision_type2 = [[پاڪستان جا ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] | subdivision_type3 = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name3 = [[قمبر شھدادڪوٽ ضلعو|قمبر شھدادڪوٽ]] | subdivision_type4 = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]] | subdivision_name4 = [[شھدادڪوٽ تعلقو]] <!-- Languages --> | blank1_name_sec1 = سرڪاري ٻوليون | blank1_info_sec1 = [[اردو]]، [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | blank2_name_sec1 = مقامي ٻولي | blank2_info_sec1 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | blank3_name_sec1 = ٻيون ڳالهايون ويندڙ ٻوليون | blank3_info_sec1 = [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]]، [[بلوچي ٻولي|بلوچي]]، [[براهوي ٻولي|براهوي]] <!-- Government --> | government_type = مڪاني حڪومت | leader_title = چيئرمين ميونسيپلٽي | leader_name = | leader_title1 = ايم اين اي | leader_name1 = <!-- Establishment --> | established_title = قيام | established_date = ڪلهوڙا خاندان جي دور ۾ | founder = شھداد خان کهاوڙ <!-- Physical characteristics --> | unit_pref = PAK | elevation_m = 13 | elevation_ft = 43 <!-- Population: latest statistics retained --> | population_total = 120,687 | population_as_of = [[پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري|2023ع]] | population_density_sq_mi = auto | population_blank1_title = شهر واسين جو نالو | population_blank1 = شھدادڪوٽي <!-- Time --> | timezone = [[پاڪستان جو معياري وقت]] | utc_offset = +05:00 <!-- Coordinates --> | coordinates = {{coord|27.8483|67.9106|region:PK_type:city|display=inline,title}} <!-- Postal and telephone codes --> | postal_code_type = پوسٽل ڪوڊ | postal_code = 77300 | area_code = 0744 | website = }} [[File:Petrol Pump At Highway - panoramio.jpg|thumb|شھدادڪوٽ جي باءِ پاس تي هڪ پيٽرول پمپ]] [[File:Map of Sindh - Handbook of the Punjab, western Rajputana, Kashmir, and upper Sindh - John Murray pg 296.jpg|thumb|سنڌ جي مٿئين حصي جو تاريخي نقشو؛ شھدادڪوٽ بلوچستان سان لڳندڙ علائقي جي ويجهو واقع آهي]] '''شھدادڪوٽ''' ({{langx|sd|شھدادڪوٽ}}؛ {{langx|ur|{{nastaliq|شہدادکوٹ}}}}) [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[قمبر شھدادڪوٽ ضلعو|قمبر شھدادڪوٽ ضلعي]] جو هڪ قديم ۽ اهم شهر آهي. شھدادڪوٽ اڳوڻي [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي ضلعي]] جو حصو هو، پر [[قمبر شھدادڪوٽ ضلعو|قمبر شھدادڪوٽ ضلعو]] قائم ٿيڻ کان پوءِ ان ۾ شامل ڪيو ويو. هي ضلعي جي وڏن شهرن مان هڪ ۽ [[شھدادڪوٽ تعلقو|شھدادڪوٽ تعلقي]] جو انتظامي مرڪز آهي. 2023ع جي آدمشماري موجب شهر جي آبادي 120,687 هئي. شهر جو پوسٽل ڪوڊ 77300 آهي. شهر جو نالو ان جي باني '''شھداد خان کهاوڙ''' جي نالي پٺيان رکيو ويو. شھدادڪوٽ [[لاڙڪاڻو|لاڙڪاڻي]] کان لڳ ڀڳ 51 ڪلوميٽر اتر-اولهه ۽ [[قمبر]] کان 34 ڪلوميٽر اتر طرف واقع آهي. هي شهر [[بلوچستان]] جي [[خضدار ضلعو|خضدار]]، [[جھل مگسي ضلعو|جھل مگسي]] ۽ [[استا محمد ضلعو|استا محمد]] ضلعن جي ويجهو واقع آهي. شھدادڪوٽ [[ايم-8 موٽر وي (پاڪستان)|ايم-8 موٽر وي]] جي رستي وسيلي [[گوادر]] ۽ [[رتوديرو]] سان ڳنڍيل آهي. شھدادڪوٽ ۾ مختلف سنڌي، بلوچ ۽ ٻين برادرين جا ماڻهو رهن ٿا. هتي رهندڙ برادرين ۾ شيخ، کهاوڙ، سيلرا، [[ڪنگراڻي]]، ڀٽي، کوسا، مگسي، براهوي، سومرا، مستوئي، تونيا، چنا، سيد، جروار، پٺاڻ، لانگاهه، گهلُو، وڌا، قريشي، عمراڻي، رڏ، مغيري، ڀٽا، اعواڻ ۽ ڪمبوهه شامل آهن. شهر ۾ مسلمان اڪثريت ۾ آهن، جن ۾ سني ۽ شيعا شامل آهن. هندو برادري پڻ شهر ۾ آباد آهي ۽ واپاري شعبي ۾ ان جي نمايان موجودگي رهي آهي. شيخ برادريءَ جي پڻ شهر جي واپاري طبقي ۾ وڏي نمائندگي آهي.<ref>{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=https://www.sindhidunya.com/shahdadkot/ |accessdate=2018-02-25 |archive-date=2016-08-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160829101127/http://www.sindhidunya.com/shahdadkot/ |dead-url=yes }}</ref> شھدادڪوٽ 1970ع کان وٺي [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] جو هڪ اهم سياسي ڳڙهه پڻ رهيو آهي.<ref>{{Cite web|url=http://www.pas.gov.pk/index.php/members/bydistrict/en/31/94|title=Welcome to the Website of Provincial Assembly of Sindh}}</ref> هي علائقو پاڪستان جي اڳوڻي وزيراعظم [[بينظير ڀٽو]] جو چونڊ تڪ پڻ رهيو آهي، جڏهن ته مير نادر خان مگسي پڻ هن علائقي مان ڊگهي عرصي تائين چونڊجندو رهيو آهي. ==تاريخ== [[ايم ايڇ پنھور]] جي تحقيق مطابق ھن شھر جو بنياد ڪلھوڙن جي دؤر ۾ پيو. ايم.ايڇ پنهور پنهنجي مضمون ۾ سن 1701ع کان 1758ع تائين قائم ٿيل ٽن وسندين (جنهن ۾ وارهه به اچي وڃي ٿو). جي باري ۾ لکي ٿو: ”ٿڌ واري زماني جي حرارت ۾ ٿوري تبديلي آئي، ڪجهه گرمي ٿي ۽ ڪلهوڙن پوکي راهي ڏهن لکن ايڪڙن مان وڌائي ٻاويهه لک ايڪڙ تائين پهچائي ۽ ماڻهن جي آبادي 14 لکن مان وڌي وڃي 30 لکن کي رسي. نوان شهر اُسريا، جن ۾ شهدادڪوٽ، قنبر، وارھ، ميهڙ، خيرپور ناٿن شاھ، ميرپور خاص، نئون خدا آباد (هالن جي ڀرسان)، شهدادپور، نوشهروفيروز، خانڳڙھ (جيڪب آباد)، فتح ڳڙھ، جوهي، دوست علي، رتن ديرو (رتو ديرو) ۽ وڳڻ شامل هئا.<ref>{پنهور، ايم.ايڇ ]1/1996ع[، ٽماهي ”مهراڻ“صہ 35، سنڌي ادبي بورڊ ڄام شورو.}</ref> “ ھن شھر جو پراڻو نالو شهدادپور آھي. برٽش انڊيا جي پراڻي رجسٽريشن رڪارڊ ۾ بہ ھن شھر جو نالو اڃان شهدادپور ھيو. جڏهن انگريز سرڪار سنڌ ۾ پوسٽل نظام شروع ڪيو تہ ھڪ مسئلي جنم ورتو. سنڌ۾ ساڳي نالي سان هڪ شهر ان وقت جي حيدرآباد ضلعي (موجوده سانگھڙ) ۾ موجود ھيو جنھن ڪري پوسٽل مراسلا ھڪ شھر جا غلطي سان ٻئي شھر ۾ وڃڻ لڳا جنھنڪري شھدادڪوٽ جو نالو شھداپور مان بدلائي شھدادڪوٽ رکيو ويو. انگريزن جي دور ۾ ھن شھر جي اڪثريت واري آبادي کھاوڙ ۽ سيلرن جي ھئي جيڪي پسگردائيءَ جي ڳوٺن ۾ پڻ رھندا ھئا . انگريز سرڪار ھن شھر کي ريلوي نظام ذريعي لاڙڪاڻي ۽ جيڪب آباد سان ملايو ۽ سيلرا-شھدادڪوٽ جي نالي سان ريلوي اسٽيشن پڻ قائم ڪئي جيڪا گذريل ٻن ڏهاڪن کان غير فعال آھي. ھن شھر جي مشھور ڪوٽو موٽو چوڪ تي اھو نالو ٻن ھندو دوستن ڪوٽومل ۽ موٽومل جي نالن تي پيو جن کي ان چوڪ تي ٻارن جي رانديڪن جو دڪان ھوندو ھيو جن جي فوت ٿيڻ کانپوءِ اھو دڪان بند ٿي ويو.<ref>[https://abdulghaffarwadho.wordpress.com/2017/03/31/%D8%B4%D9%87%D8%AF%D8%A7%D8%AF-%DA%AA%D9%88%D9%BD-%D8%B4%D9%87%D8%B1-%D8%AC%D9%88%D9%86-%D8%A7%D9%87%D9%85-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE%D9%8A-%D8%AC%DA%B3%D9%87%D9%88%D9%86/ شهداد ڪوٽ شهر جون اهم تاريخي جڳهون – Site Title<!-- Bot generated title -->]</ref>ھن شھر جو بنياد لڳ ڀڳ 1713ع ۾ ڪلھوڙن جي دؤر ۾ پيو<ref name =" رپورٽ" > - https://reliefweb.int/report/pakistan/pakistan-emergency-situational-analysis-district-kamber-shahdadkot-july-2014 </ref>. سنڌ م ڪلھوڙن جي حڪمراني جو دؤر 1700 کان 1783 تائين رھيو<ref name="رپورٽ" /> جنھن بعد ٽالپرن جو دؤر شروع ٿيو جيڪو 1843ع تائين جاري رھيو ۽ ان کان پوءِ ايسٽ انڊيا ڪمپني سرڪار ۽ 1857 کان برٽش انڊيا جو دؤر شروع ٿيو. ==جاگرافي== بورڊ آف روينيو سنڌ جي ديھن واري ھڪ صدي کان بہ وڌيڪ پراڻي نقشي م شھر پراڻي شھدادڪوٽ ٿاڻي ۽ مختيارڪار آفيس جي ارد گرد واري حصي تائين ھيو ۽ ان جي ڀرسان ويجھو غريب آباد نالي ڳوٺ ھيو ۽ ڪجهه فاصلي تي ڳوٺ سيلرا ۽ ڳوٺ قمبراڻي واقع ھيا. ھاڻي غريب آباد ۽ قمبراڻي ڳوٺ شھر جو حصو ٿي ويا آهن. شھر ۾ ديھ شھدادڪوٽ جي وڏي حصي سميت ديھ ھمير، ديھ سيلرا ۽ ديھ نورپور جا حصا پڻ شامل ٿي چڪا آهن. ==سياست== سياسي طور تي ھي شھر 1970 کان وٺي پاڪستان پيپلز پارٽي جو مضبوط ڳڙه آهي. ھن وقت نوبزادو نادر علي خان مگسي ھتان جي صوبائي تڪ پي. ايس-42 قمبر شهدادڪوٽ-3(اولڊ لاڙڪاڻو-VIII) مان چونڊيل ايم.پي.اي. آهي. ان اھا سيٽ 2013 جي عام اليکشن ۾ کٽي ھئي. ھي شھر قومي اسيمبلي جي تڪ اين اي 207 ۾ واقع آھي جتان ساڳي اليڪشن۾ مس فريال ٽالپر چونڊجي ايم اين اي بڻي. اين اي 207 پيپلزپارٽي جي ڀٽو خاندان جو اباڻو تڪ آھي.اڳ ۾ شھيد محترمه بينظير ڀٽو ھتان جي بار بار ايم اين اي رھي آھي .اڳ ۾ ممتاز ڀٽو ۽ نوبزادو نادر علي خان مگسي<ref>{{Citation |title=Welcome to the Website of Provincial Assembly of Sindh<!-- Bot generated title --> |url=http://www.pas.gov.pk/index.php/members/bydistrict/en/19/83 |accessdate=2018-02-25 |archive-date=2018-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180305114221/http://www.pas.gov.pk/index.php/members/bydistrict/en/19/83 |dead-url=yes }}</ref> پڻ ھن تڪ جا ايم اين اي رھيا آھن. قومي اسيمبلي جي اقليتي ميمبرن مان پيپلز پارٽي جو ھڪ اقليتي ايم اين اي رميش لال عرف گوپ جو تعلق پڻ ھن شھر سان آھي. ھتي جو مڪاني حڪومت سان تعلق رکندڙ ادارو ميونسيپل ڪاميٽي آھي جنھن جو چونڊيل چيئرمين پيپلز پارٽي سان تعلق رکندڙ مير مٺل خان مغيري آهي. ھتي جون ٻيون مکيہ سياسي جماعتون مسلم ليگ فنڪشنل، نوازليگ، تحريڪ انصاف ۽ جميعت علماءِ اسلام آھن. شھر جو مکيہ چوڪ ڪوٽو موٽو چوڪ آهي جيڪو سياسي لحاظ کان مشھور آھي. تقريبن سمورا سياسي جلوس، جلسا، ڌرڻا ۽ بک ھڙتالون ان چوڪ تي ٿينديون آهن. ==واپار== ھتان جي موسم گرم ۽ خشڪ ھئڻ ڪري ھتي سڀ کان گھڻو چانورن جو فصل ٿئي ٿو. ھي شھر سنڌ ۾ چانورن جي ٻي وڏي مارڪيٽ سڏجي ٿو. شھر جي پسگردائيءَ ۾ اٽڪل پنجاھ جي لڳ ڀڳ سارين جا ڪارخانا آهن. ھي شھر گوادر ھاء وي تي پڻ واقع آھي ==ڪتب خانا== مولانا نور محمد ميڪڻ شهدادڪوٽيءَ جي لائبرري شهدادڪوٽ، تيرهين ۽ چوڏهين صدي هجريءَ جي اوائل ۾ وڏو علمي ۽ ادبي مرڪز رهيو آهي. سندس حد بلوچستان سان ملي ٿي، انهيءَ ڪري هتي سنڌ ۽ بلوچستان جي گڏيل تهذيب نظر اچي ٿي. ڪيترائي عالم، فاضل ۽ مــُـدرس هن زرخيز خطي پيدا ڪيا، ۽ ڪيترائي عالم ٻاهران اچي هتي آباد ٿيا. اُنهن مان عمدة العلماءُ مولانا نور محمد شهدادڪوٽيءَ جو نالو ســَـرِ فهرست آهي. مولانا نور محمد، اصل شهر ڪنڊي، علائقي ڀاڳناڙي (بلوچستان) جو رهاڪو هو. سال 1206ھ- 1791ع ۾ تولد ٿيو. ابتدائي تعليم پنهنجي عزيز علامه عبدالحليم ڪنڊوي رحه وٽان حاصل ڪيائين. فارغ التحصيل ٿي، پهريائين ڳوٺ ۾ پاڙهڻ لڳو. فقــہ ۾ مــَـلڪو رکندو هو، انهيءَ ڪري قلات جي خان، خداداد خان طرفان رياست جو ”قاضي القضاة“ به مقرر ٿيو.سال 1858ع ۾ڪنهن شرعي مسئلي تي خان سان اختلاف ٿيس، جنهنڪري سنڌ طرف رخ رکيائين ۽ ميرو خان پهچي، ميان حامد الله عرف حامد حضوري رح (1798ع - 1873) جو مهمان ٿيو. آخر سندس صلاح ۽ کهاوڙ قوم جي سردار، خانبهادر پير بخش خان جي دلي طلب تي، شهدادڪوٽ لڏي ويو ۽ اُتي ئي پنهنجو مدرسو قائم ڪري، حياتيءَ جا ڏينهن پورا ڪيائين. نوي ورهين جي ڄمار ۾ تاريخ 12 - ذوالحج 1296ھ - 1887ع تي وفات ڪيائين. سندس ٽن فرزندن مان مولانا گل محمد 1789ع - 1888ع ۽ ميان غلام صديق رح (1844ع – 1905ع) وڏي پايي جا عالم ۽ بزرگ ٿي گذريا آهن. علامه صاحب جون هڪ ڊزن کان وڌيڪ تصنيفون ڇڏيل آهن، جيڪي اڪثر مدرسي ”محموديه“ ۾ پاڙهيون وينديون هيون. وٽس عاليشان ڪتنخانو به هو، جنهن ۾ هڪ هزار جي لڳ ڀڳ عربي ۽ فارسي ڪتاب موجود هئا. اُنهن ۾ قلمي ڪتابن جو تعداد سرس هو لاڙڪاڻي جي هن قديم علمي ڪتبخاني ۾ مولانا گل محمد ۽ ميان غلام صديق رح جن به خاصو اضافو ڪيو، جنهنڪري پري پري کان شاگرد هن مدرسي ۾ اچڻ لڳا . زماني جي اُٿل پٿل سببان، اڄ ”مدرسه محموديه“ به نالي ماتر وڃي رهيو آهي، ۽ ڪتبخانو به خيرڪــِـي آهي. مدرسي جو نالو مٽائي ”مدرسه حليميه“ رکيو ويو آهي<ref>لاڙڪاڻي ضلعي جا ڪتبخانا-- ميمڻ عبدالغفور سنڌي ؛ رسالو:مهراڻ؛ 1984جلد 33 ڇپيندڙ:سنڌي ادبي بورڊ</ref> ==فاصلا== '''<span style='color: Indigo'>شھدادڪوٽ ۽ ٻين شھرن وچ فاصلا</span>'''<br> {| class="wikitable sortable" |- ! شھر ! شھر ! فاصلو: ڪ.م. !روڊ |- |شھدادڪوٽ | لنڊن |6125 |نہ |- |شھدادڪوٽ |نيويارڪ |11507 |نہ |- |شھدادڪوٽ |برلن |5235 |نہ |- |شھدادڪوٽ |لاس اينجلس |13113 |نہ |- |شھدادڪوٽ |ماسڪو |3908 |نہ |- |شھدادڪوٽ |بيجنگ | 4578 |ھا: گلگت کان چين جي سرحد مان |- |شھدادڪوٽ |ٽوڪيو | 6655 |نہ |- |شھدادڪوٽ |سڊني |11069 |نہ |- |شھدادڪوٽ |ريئو ڊي جينرو |13110 |نہ |- |شھدادڪوٽ |ڪراچي |342 |ھا |- | شھدادڪوٽ |لاھور |746 |ھا |- |شھدادڪوٽ |اسلام آباد |822 |ھا |- |شھدادڪوٽ | پشاور |769 |ھا |- |شھدادڪوٽ |ڪوئيٽا |276 |ھا |- |شھدادڪوٽ |حيدرآباد |280 |ھا |} == حوالا == {{حوالا|2}} 83x05pp5zhqbpa1e7qrd15v73zeshca 404582 404581 2026-08-18T14:13:46Z Intisar Ali 8681 /* */ 404582 wikitext text/x-wiki {{Short description|پاڪستان جو شهر ۽ انتظامي علائقو}} {{Infobox settlement <!-- Basic information --> | name = شھدادڪوٽ | official_name = شھدادڪوٽ | other_name = {{lower|0.1em|[[سيلرا شھدادڪوٽ]]}} | native_name = {{nobold|{{lower|0.6em|{{Nastaliq|شہدادکوٹ}}}}}} | settlement_type = [[شهر]]، [[ميونسيپلٽي]] <!-- Images --> | image_skyline = Water supply shahdadkot.jpg | imagesize = 250 | image_caption = شھدادڪوٽ جو پاڻي فراهمي نظام | image_flag = | flag_size = 100 <!-- Maps / additional images --> | image_map = At_Kotoo_Motoo_Chowk_Shahdadkot.jpg | mapsize = 250 | map_caption = شھدادڪوٽ ۾ ڪوٽو موٽو چوڪ وٽ بئنڪون | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_label_position = bottom | pushpin_map_caption = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ شھدادڪوٽ جو مقام | pushpin_mapsize = 250 <!-- Location --> | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{flag|پاڪستان}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = {{flag|سنڌ}} | subdivision_type2 = [[پاڪستان جا ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] | subdivision_type3 = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name3 = [[قمبر شھدادڪوٽ ضلعو|قمبر شھدادڪوٽ]] | subdivision_type4 = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]] | subdivision_name4 = [[شھدادڪوٽ تعلقو]] <!-- Languages --> | blank1_name_sec1 = سرڪاري ٻوليون | blank1_info_sec1 = [[اردو]]، [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | blank2_name_sec1 = مقامي ٻولي | blank2_info_sec1 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | blank3_name_sec1 = ٻيون ڳالهايون ويندڙ ٻوليون | blank3_info_sec1 = [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]]، [[بلوچي ٻولي|بلوچي]]، [[براهوي ٻولي|براهوي]] <!-- Government --> | government_type = مڪاني حڪومت | leader_title = چيئرمين ميونسيپلٽي | leader_name = | leader_title1 = ايم اين اي | leader_name1 = <!-- Establishment --> | established_title = قيام | established_date = ڪلهوڙا خاندان جي دور ۾ | founder = شھداد خان کهاوڙ <!-- Physical characteristics --> | unit_pref = PAK | elevation_m = 13 | elevation_ft = 43 <!-- Population: latest statistics retained --> | population_total = 120,687 | population_as_of = [[پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري|2023ع]] | population_density_sq_mi = auto | population_blank1_title = شهر واسين جو نالو | population_blank1 = شھدادڪوٽي <!-- Time --> | timezone = [[پاڪستان جو معياري وقت]] | utc_offset = +05:00 <!-- Coordinates --> | coordinates = {{coord|27.8483|67.9106|region:PK_type:city|display=inline,title}} <!-- Postal and telephone codes --> | postal_code_type = پوسٽل ڪوڊ | postal_code = 77300 | area_code = 0744 | website = }} [[File:Petrol Pump At Highway - panoramio.jpg|thumb|شھدادڪوٽ جي باءِ پاس تي هڪ پيٽرول پمپ]] '''شھدادڪوٽ''' ({{langx|sd|شھدادڪوٽ}}؛ {{langx|ur|{{nastaliq|شہدادکوٹ}}}}) [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[قمبر شھدادڪوٽ ضلعو|قمبر شھدادڪوٽ ضلعي]] جو هڪ قديم ۽ اهم شهر آهي. شھدادڪوٽ اڳوڻي [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي ضلعي]] جو حصو هو، پر [[قمبر شھدادڪوٽ ضلعو|قمبر شھدادڪوٽ ضلعو]] قائم ٿيڻ کان پوءِ ان ۾ شامل ڪيو ويو. هي ضلعي جي وڏن شهرن مان هڪ ۽ [[شھدادڪوٽ تعلقو|شھدادڪوٽ تعلقي]] جو انتظامي مرڪز آهي. 2023ع جي آدمشماري موجب شهر جي آبادي 120,687 هئي. شهر جو پوسٽل ڪوڊ 77300 آهي. شهر جو نالو ان جي باني '''شھداد خان کهاوڙ''' جي نالي پٺيان رکيو ويو. شھدادڪوٽ [[لاڙڪاڻو|لاڙڪاڻي]] کان لڳ ڀڳ 51 ڪلوميٽر اتر-اولهه ۽ [[قمبر]] کان 34 ڪلوميٽر اتر طرف واقع آهي. هي شهر [[بلوچستان]] جي [[خضدار ضلعو|خضدار]]، [[جھل مگسي ضلعو|جھل مگسي]] ۽ [[استا محمد ضلعو|استا محمد]] ضلعن جي ويجهو واقع آهي. شھدادڪوٽ [[ايم-8 موٽر وي (پاڪستان)|ايم-8 موٽر وي]] جي رستي وسيلي [[گوادر]] ۽ [[رتوديرو]] سان ڳنڍيل آهي. شھدادڪوٽ ۾ مختلف سنڌي، بلوچ ۽ ٻين برادرين جا ماڻهو رهن ٿا. هتي رهندڙ برادرين ۾ شيخ، کهاوڙ، سيلرا، [[ڪنگراڻي]]، ڀٽي، کوسا، مگسي، براهوي، سومرا، مستوئي، تونيا، چنا، سيد، جروار، پٺاڻ، لانگاهه، گهلُو، وڌا، قريشي، عمراڻي، رڏ، مغيري، ڀٽا، اعواڻ ۽ ڪمبوهه شامل آهن. شهر ۾ مسلمان اڪثريت ۾ آهن، جن ۾ سني ۽ شيعا شامل آهن. هندو برادري پڻ شهر ۾ آباد آهي ۽ واپاري شعبي ۾ ان جي نمايان موجودگي رهي آهي. شيخ برادريءَ جي پڻ شهر جي واپاري طبقي ۾ وڏي نمائندگي آهي.<ref>{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=https://www.sindhidunya.com/shahdadkot/ |accessdate=2018-02-25 |archive-date=2016-08-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160829101127/http://www.sindhidunya.com/shahdadkot/ |dead-url=yes }}</ref> شھدادڪوٽ 1970ع کان وٺي [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] جو هڪ اهم سياسي ڳڙهه پڻ رهيو آهي.<ref>{{Cite web|url=http://www.pas.gov.pk/index.php/members/bydistrict/en/31/94|title=Welcome to the Website of Provincial Assembly of Sindh}}</ref> هي علائقو پاڪستان جي اڳوڻي وزيراعظم [[بينظير ڀٽو]] جو چونڊ تڪ پڻ رهيو آهي، جڏهن ته مير نادر خان مگسي پڻ هن علائقي مان ڊگهي عرصي تائين چونڊجندو رهيو آهي. ==تاريخ== [[ايم ايڇ پنھور]] جي تحقيق مطابق ھن شھر جو بنياد ڪلھوڙن جي دؤر ۾ پيو. ايم.ايڇ پنهور پنهنجي مضمون ۾ سن 1701ع کان 1758ع تائين قائم ٿيل ٽن وسندين (جنهن ۾ وارهه به اچي وڃي ٿو). جي باري ۾ لکي ٿو: ”ٿڌ واري زماني جي حرارت ۾ ٿوري تبديلي آئي، ڪجهه گرمي ٿي ۽ ڪلهوڙن پوکي راهي ڏهن لکن ايڪڙن مان وڌائي ٻاويهه لک ايڪڙ تائين پهچائي ۽ ماڻهن جي آبادي 14 لکن مان وڌي وڃي 30 لکن کي رسي. نوان شهر اُسريا، جن ۾ شهدادڪوٽ، قنبر، وارھ، ميهڙ، خيرپور ناٿن شاھ، ميرپور خاص، نئون خدا آباد (هالن جي ڀرسان)، شهدادپور، نوشهروفيروز، خانڳڙھ (جيڪب آباد)، فتح ڳڙھ، جوهي، دوست علي، رتن ديرو (رتو ديرو) ۽ وڳڻ شامل هئا.<ref>{پنهور، ايم.ايڇ ]1/1996ع[، ٽماهي ”مهراڻ“صہ 35، سنڌي ادبي بورڊ ڄام شورو.}</ref> “ ھن شھر جو پراڻو نالو شهدادپور آھي. برٽش انڊيا جي پراڻي رجسٽريشن رڪارڊ ۾ بہ ھن شھر جو نالو اڃان شهدادپور ھيو. جڏهن انگريز سرڪار سنڌ ۾ پوسٽل نظام شروع ڪيو تہ ھڪ مسئلي جنم ورتو. سنڌ۾ ساڳي نالي سان هڪ شهر ان وقت جي حيدرآباد ضلعي (موجوده سانگھڙ) ۾ موجود ھيو جنھن ڪري پوسٽل مراسلا ھڪ شھر جا غلطي سان ٻئي شھر ۾ وڃڻ لڳا جنھنڪري شھدادڪوٽ جو نالو شھداپور مان بدلائي شھدادڪوٽ رکيو ويو. انگريزن جي دور ۾ ھن شھر جي اڪثريت واري آبادي کھاوڙ ۽ سيلرن جي ھئي جيڪي پسگردائيءَ جي ڳوٺن ۾ پڻ رھندا ھئا . انگريز سرڪار ھن شھر کي ريلوي نظام ذريعي لاڙڪاڻي ۽ جيڪب آباد سان ملايو ۽ سيلرا-شھدادڪوٽ جي نالي سان ريلوي اسٽيشن پڻ قائم ڪئي جيڪا گذريل ٻن ڏهاڪن کان غير فعال آھي. ھن شھر جي مشھور ڪوٽو موٽو چوڪ تي اھو نالو ٻن ھندو دوستن ڪوٽومل ۽ موٽومل جي نالن تي پيو جن کي ان چوڪ تي ٻارن جي رانديڪن جو دڪان ھوندو ھيو جن جي فوت ٿيڻ کانپوءِ اھو دڪان بند ٿي ويو.<ref>[https://abdulghaffarwadho.wordpress.com/2017/03/31/%D8%B4%D9%87%D8%AF%D8%A7%D8%AF-%DA%AA%D9%88%D9%BD-%D8%B4%D9%87%D8%B1-%D8%AC%D9%88%D9%86-%D8%A7%D9%87%D9%85-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE%D9%8A-%D8%AC%DA%B3%D9%87%D9%88%D9%86/ شهداد ڪوٽ شهر جون اهم تاريخي جڳهون – Site Title<!-- Bot generated title -->]</ref>ھن شھر جو بنياد لڳ ڀڳ 1713ع ۾ ڪلھوڙن جي دؤر ۾ پيو<ref name =" رپورٽ" > - https://reliefweb.int/report/pakistan/pakistan-emergency-situational-analysis-district-kamber-shahdadkot-july-2014 </ref>. سنڌ م ڪلھوڙن جي حڪمراني جو دؤر 1700 کان 1783 تائين رھيو<ref name="رپورٽ" /> جنھن بعد ٽالپرن جو دؤر شروع ٿيو جيڪو 1843ع تائين جاري رھيو ۽ ان کان پوءِ ايسٽ انڊيا ڪمپني سرڪار ۽ 1857 کان برٽش انڊيا جو دؤر شروع ٿيو. ==جاگرافي== بورڊ آف روينيو سنڌ جي ديھن واري ھڪ صدي کان بہ وڌيڪ پراڻي نقشي م شھر پراڻي شھدادڪوٽ ٿاڻي ۽ مختيارڪار آفيس جي ارد گرد واري حصي تائين ھيو ۽ ان جي ڀرسان ويجھو غريب آباد نالي ڳوٺ ھيو ۽ ڪجهه فاصلي تي ڳوٺ سيلرا ۽ ڳوٺ قمبراڻي واقع ھيا. ھاڻي غريب آباد ۽ قمبراڻي ڳوٺ شھر جو حصو ٿي ويا آهن. شھر ۾ ديھ شھدادڪوٽ جي وڏي حصي سميت ديھ ھمير، ديھ سيلرا ۽ ديھ نورپور جا حصا پڻ شامل ٿي چڪا آهن. ==سياست== سياسي طور تي ھي شھر 1970 کان وٺي پاڪستان پيپلز پارٽي جو مضبوط ڳڙه آهي. ھن وقت نوبزادو نادر علي خان مگسي ھتان جي صوبائي تڪ پي. ايس-42 قمبر شهدادڪوٽ-3(اولڊ لاڙڪاڻو-VIII) مان چونڊيل ايم.پي.اي. آهي. ان اھا سيٽ 2013 جي عام اليکشن ۾ کٽي ھئي. ھي شھر قومي اسيمبلي جي تڪ اين اي 207 ۾ واقع آھي جتان ساڳي اليڪشن۾ مس فريال ٽالپر چونڊجي ايم اين اي بڻي. اين اي 207 پيپلزپارٽي جي ڀٽو خاندان جو اباڻو تڪ آھي.اڳ ۾ شھيد محترمه بينظير ڀٽو ھتان جي بار بار ايم اين اي رھي آھي .اڳ ۾ ممتاز ڀٽو ۽ نوبزادو نادر علي خان مگسي<ref>{{Citation |title=Welcome to the Website of Provincial Assembly of Sindh<!-- Bot generated title --> |url=http://www.pas.gov.pk/index.php/members/bydistrict/en/19/83 |accessdate=2018-02-25 |archive-date=2018-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180305114221/http://www.pas.gov.pk/index.php/members/bydistrict/en/19/83 |dead-url=yes }}</ref> پڻ ھن تڪ جا ايم اين اي رھيا آھن. قومي اسيمبلي جي اقليتي ميمبرن مان پيپلز پارٽي جو ھڪ اقليتي ايم اين اي رميش لال عرف گوپ جو تعلق پڻ ھن شھر سان آھي. ھتي جو مڪاني حڪومت سان تعلق رکندڙ ادارو ميونسيپل ڪاميٽي آھي جنھن جو چونڊيل چيئرمين پيپلز پارٽي سان تعلق رکندڙ مير مٺل خان مغيري آهي. ھتي جون ٻيون مکيہ سياسي جماعتون مسلم ليگ فنڪشنل، نوازليگ، تحريڪ انصاف ۽ جميعت علماءِ اسلام آھن. شھر جو مکيہ چوڪ ڪوٽو موٽو چوڪ آهي جيڪو سياسي لحاظ کان مشھور آھي. تقريبن سمورا سياسي جلوس، جلسا، ڌرڻا ۽ بک ھڙتالون ان چوڪ تي ٿينديون آهن. ==واپار== ھتان جي موسم گرم ۽ خشڪ ھئڻ ڪري ھتي سڀ کان گھڻو چانورن جو فصل ٿئي ٿو. ھي شھر سنڌ ۾ چانورن جي ٻي وڏي مارڪيٽ سڏجي ٿو. شھر جي پسگردائيءَ ۾ اٽڪل پنجاھ جي لڳ ڀڳ سارين جا ڪارخانا آهن. ھي شھر گوادر ھاء وي تي پڻ واقع آھي ==ڪتب خانا== مولانا نور محمد ميڪڻ شهدادڪوٽيءَ جي لائبرري شهدادڪوٽ، تيرهين ۽ چوڏهين صدي هجريءَ جي اوائل ۾ وڏو علمي ۽ ادبي مرڪز رهيو آهي. سندس حد بلوچستان سان ملي ٿي، انهيءَ ڪري هتي سنڌ ۽ بلوچستان جي گڏيل تهذيب نظر اچي ٿي. ڪيترائي عالم، فاضل ۽ مــُـدرس هن زرخيز خطي پيدا ڪيا، ۽ ڪيترائي عالم ٻاهران اچي هتي آباد ٿيا. اُنهن مان عمدة العلماءُ مولانا نور محمد شهدادڪوٽيءَ جو نالو ســَـرِ فهرست آهي. مولانا نور محمد، اصل شهر ڪنڊي، علائقي ڀاڳناڙي (بلوچستان) جو رهاڪو هو. سال 1206ھ- 1791ع ۾ تولد ٿيو. ابتدائي تعليم پنهنجي عزيز علامه عبدالحليم ڪنڊوي رحه وٽان حاصل ڪيائين. فارغ التحصيل ٿي، پهريائين ڳوٺ ۾ پاڙهڻ لڳو. فقــہ ۾ مــَـلڪو رکندو هو، انهيءَ ڪري قلات جي خان، خداداد خان طرفان رياست جو ”قاضي القضاة“ به مقرر ٿيو.سال 1858ع ۾ڪنهن شرعي مسئلي تي خان سان اختلاف ٿيس، جنهنڪري سنڌ طرف رخ رکيائين ۽ ميرو خان پهچي، ميان حامد الله عرف حامد حضوري رح (1798ع - 1873) جو مهمان ٿيو. آخر سندس صلاح ۽ کهاوڙ قوم جي سردار، خانبهادر پير بخش خان جي دلي طلب تي، شهدادڪوٽ لڏي ويو ۽ اُتي ئي پنهنجو مدرسو قائم ڪري، حياتيءَ جا ڏينهن پورا ڪيائين. نوي ورهين جي ڄمار ۾ تاريخ 12 - ذوالحج 1296ھ - 1887ع تي وفات ڪيائين. سندس ٽن فرزندن مان مولانا گل محمد 1789ع - 1888ع ۽ ميان غلام صديق رح (1844ع – 1905ع) وڏي پايي جا عالم ۽ بزرگ ٿي گذريا آهن. علامه صاحب جون هڪ ڊزن کان وڌيڪ تصنيفون ڇڏيل آهن، جيڪي اڪثر مدرسي ”محموديه“ ۾ پاڙهيون وينديون هيون. وٽس عاليشان ڪتنخانو به هو، جنهن ۾ هڪ هزار جي لڳ ڀڳ عربي ۽ فارسي ڪتاب موجود هئا. اُنهن ۾ قلمي ڪتابن جو تعداد سرس هو لاڙڪاڻي جي هن قديم علمي ڪتبخاني ۾ مولانا گل محمد ۽ ميان غلام صديق رح جن به خاصو اضافو ڪيو، جنهنڪري پري پري کان شاگرد هن مدرسي ۾ اچڻ لڳا . زماني جي اُٿل پٿل سببان، اڄ ”مدرسه محموديه“ به نالي ماتر وڃي رهيو آهي، ۽ ڪتبخانو به خيرڪــِـي آهي. مدرسي جو نالو مٽائي ”مدرسه حليميه“ رکيو ويو آهي<ref>لاڙڪاڻي ضلعي جا ڪتبخانا-- ميمڻ عبدالغفور سنڌي ؛ رسالو:مهراڻ؛ 1984جلد 33 ڇپيندڙ:سنڌي ادبي بورڊ</ref> ==فاصلا== '''<span style='color: Indigo'>شھدادڪوٽ ۽ ٻين شھرن وچ فاصلا</span>'''<br> {| class="wikitable sortable" |- ! شھر ! شھر ! فاصلو: ڪ.م. !روڊ |- |شھدادڪوٽ | لنڊن |6125 |نہ |- |شھدادڪوٽ |نيويارڪ |11507 |نہ |- |شھدادڪوٽ |برلن |5235 |نہ |- |شھدادڪوٽ |لاس اينجلس |13113 |نہ |- |شھدادڪوٽ |ماسڪو |3908 |نہ |- |شھدادڪوٽ |بيجنگ | 4578 |ھا: گلگت کان چين جي سرحد مان |- |شھدادڪوٽ |ٽوڪيو | 6655 |نہ |- |شھدادڪوٽ |سڊني |11069 |نہ |- |شھدادڪوٽ |ريئو ڊي جينرو |13110 |نہ |- |شھدادڪوٽ |ڪراچي |342 |ھا |- | شھدادڪوٽ |لاھور |746 |ھا |- |شھدادڪوٽ |اسلام آباد |822 |ھا |- |شھدادڪوٽ | پشاور |769 |ھا |- |شھدادڪوٽ |ڪوئيٽا |276 |ھا |- |شھدادڪوٽ |حيدرآباد |280 |ھا |} == حوالا == {{حوالا|2}} au6bqh0uto14n0s15a5oxw4yvt9zviu 404583 404582 2026-08-18T14:16:41Z Intisar Ali 8681 /* */ 404583 wikitext text/x-wiki {{Short description|پاڪستان جو شهر ۽ انتظامي علائقو}} {{Infobox settlement <!-- Basic information --> | name = شھدادڪوٽ | official_name = Shahdadkot | other_name = {{lower|0.1em|[[سيلرا شھدادڪوٽ]]}} | native_name = {{nobold|{{lower|0.6em|{{Nastaliq|شہدادکوٹ}}}}}} | settlement_type = [[شهر]]، [[ميونسيپلٽي]] <!-- Images --> | image_skyline = Water supply shahdadkot.jpg | imagesize = 250 | image_caption = شھدادڪوٽ جو پاڻي فراهمي نظام | image_flag = | flag_size = 100 <!-- Maps / additional images --> | image_map = At_Kotoo_Motoo_Chowk_Shahdadkot.jpg | mapsize = 250 | map_caption = شھدادڪوٽ ۾ ڪوٽو موٽو چوڪ وٽ بئنڪون | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_label_position = bottom | pushpin_map_caption = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ شھدادڪوٽ جو مقام | pushpin_mapsize = 250 <!-- Location --> | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{flag|پاڪستان}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = {{flag|سنڌ}} | subdivision_type2 = [[پاڪستان جا ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] | subdivision_type3 = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name3 = [[قمبر شھدادڪوٽ ضلعو|قمبر شھدادڪوٽ]] | subdivision_type4 = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]] | subdivision_name4 = [[شھدادڪوٽ تعلقو]] <!-- Languages --> | blank1_name_sec1 = سرڪاري ٻوليون | blank1_info_sec1 = [[اردو]]، [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | blank2_name_sec1 = مقامي ٻولي | blank2_info_sec1 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | blank3_name_sec1 = ٻيون ڳالهايون ويندڙ ٻوليون | blank3_info_sec1 = [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]]، [[بلوچي ٻولي|بلوچي]]، [[براهوي ٻولي|براهوي]] <!-- Government --> | government_type = مڪاني حڪومت | leader_title = چيئرمين ميونسيپلٽي | leader_name = | leader_title1 = ايم اين اي | leader_name1 = <!-- Establishment --> | established_title = قيام | established_date = ڪلهوڙا خاندان جي دور ۾ | founder = شھداد خان کهاوڙ <!-- Physical characteristics --> | unit_pref = PAK | elevation_m = 13 | elevation_ft = 43 <!-- Population: latest statistics retained --> | population_total = 120,687 | population_as_of = [[پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري|2023ع]] | population_density_sq_mi = auto | population_blank1_title = شهر واسين جو نالو | population_blank1 = شھدادڪوٽي <!-- Time --> | timezone = [[پاڪستان جو معياري وقت]] | utc_offset = +05:00 <!-- Coordinates --> | coordinates = {{coord|27.8483|67.9106|region:PK_type:city|display=inline,title}} <!-- Postal and telephone codes --> | postal_code_type = پوسٽل ڪوڊ | postal_code = 77300 | area_code = 0744 | website = }} [[File:Petrol Pump At Highway - panoramio.jpg|thumb|شھدادڪوٽ جي باءِ پاس تي هڪ پيٽرول پمپ]] '''شھدادڪوٽ''' ({{langx|en|Shahdadkot}}) [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[قمبر شھدادڪوٽ ضلعو|قمبر شھدادڪوٽ ضلعي]] جو هڪ قديم ۽ اهم شهر آهي. شھدادڪوٽ اڳوڻي [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي ضلعي]] جو حصو هو، پر [[قمبر شھدادڪوٽ ضلعو|قمبر شھدادڪوٽ ضلعو]] قائم ٿيڻ کان پوءِ ان ۾ شامل ڪيو ويو. هي ضلعي جي وڏن شهرن مان هڪ ۽ [[شھدادڪوٽ تعلقو|شھدادڪوٽ تعلقي]] جو انتظامي مرڪز آهي. 2023ع جي آدمشماري موجب شهر جي آبادي 120,687 هئي. شهر جو پوسٽل ڪوڊ 77300 آهي. شهر جو نالو ان جي باني '''شھداد خان کهاوڙ''' جي نالي پٺيان رکيو ويو. شھدادڪوٽ [[لاڙڪاڻو|لاڙڪاڻي]] کان لڳ ڀڳ 51 ڪلوميٽر اتر-اولهه ۽ [[قمبر]] کان 34 ڪلوميٽر اتر طرف واقع آهي. هي شهر [[بلوچستان]] جي [[خضدار ضلعو|خضدار]]، [[جھل مگسي ضلعو|جھل مگسي]] ۽ [[استا محمد ضلعو|استا محمد]] ضلعن جي ويجهو واقع آهي. شھدادڪوٽ [[ايم-8 موٽر وي (پاڪستان)|ايم-8 موٽر وي]] جي رستي وسيلي [[گوادر]] ۽ [[رتوديرو]] سان ڳنڍيل آهي. شھدادڪوٽ ۾ مختلف سنڌي، بلوچ ۽ ٻين برادرين جا ماڻهو رهن ٿا. هتي رهندڙ برادرين ۾ شيخ، کهاوڙ، سيلرا، [[ڪنگراڻي]]، ڀٽي، کوسا، مگسي، براهوي، سومرا، مستوئي، تونيا، چنا، سيد، جروار، پٺاڻ، لانگاهه، گهلُو، وڌا، قريشي، عمراڻي، رڏ، مغيري، ڀٽا، اعواڻ ۽ ڪمبوهه شامل آهن. شهر ۾ مسلمان اڪثريت ۾ آهن، جن ۾ سني ۽ شيعا شامل آهن. هندو برادري پڻ شهر ۾ آباد آهي ۽ واپاري شعبي ۾ ان جي نمايان موجودگي رهي آهي. شيخ برادريءَ جي پڻ شهر جي واپاري طبقي ۾ وڏي نمائندگي آهي.<ref>{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=https://www.sindhidunya.com/shahdadkot/ |accessdate=2018-02-25 |archive-date=2016-08-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160829101127/http://www.sindhidunya.com/shahdadkot/ |dead-url=yes }}</ref> شھدادڪوٽ 1970ع کان وٺي [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] جو هڪ اهم سياسي ڳڙهه پڻ رهيو آهي.<ref>{{Cite web|url=http://www.pas.gov.pk/index.php/members/bydistrict/en/31/94|title=Welcome to the Website of Provincial Assembly of Sindh}}</ref> هي علائقو پاڪستان جي اڳوڻي وزيراعظم [[بينظير ڀٽو]] جو چونڊ تڪ پڻ رهيو آهي، جڏهن ته مير نادر خان مگسي پڻ هن علائقي مان ڊگهي عرصي تائين چونڊجندو رهيو آهي. ==تاريخ== [[ايم ايڇ پنھور]] جي تحقيق مطابق ھن شھر جو بنياد ڪلھوڙن جي دؤر ۾ پيو. ايم.ايڇ پنهور پنهنجي مضمون ۾ سن 1701ع کان 1758ع تائين قائم ٿيل ٽن وسندين (جنهن ۾ وارهه به اچي وڃي ٿو). جي باري ۾ لکي ٿو: ”ٿڌ واري زماني جي حرارت ۾ ٿوري تبديلي آئي، ڪجهه گرمي ٿي ۽ ڪلهوڙن پوکي راهي ڏهن لکن ايڪڙن مان وڌائي ٻاويهه لک ايڪڙ تائين پهچائي ۽ ماڻهن جي آبادي 14 لکن مان وڌي وڃي 30 لکن کي رسي. نوان شهر اُسريا، جن ۾ شهدادڪوٽ، قنبر، وارھ، ميهڙ، خيرپور ناٿن شاھ، ميرپور خاص، نئون خدا آباد (هالن جي ڀرسان)، شهدادپور، نوشهروفيروز، خانڳڙھ (جيڪب آباد)، فتح ڳڙھ، جوهي، دوست علي، رتن ديرو (رتو ديرو) ۽ وڳڻ شامل هئا.<ref>{پنهور، ايم.ايڇ ]1/1996ع[، ٽماهي ”مهراڻ“صہ 35، سنڌي ادبي بورڊ ڄام شورو.}</ref> “ ھن شھر جو پراڻو نالو شهدادپور آھي. برٽش انڊيا جي پراڻي رجسٽريشن رڪارڊ ۾ بہ ھن شھر جو نالو اڃان شهدادپور ھيو. جڏهن انگريز سرڪار سنڌ ۾ پوسٽل نظام شروع ڪيو تہ ھڪ مسئلي جنم ورتو. سنڌ۾ ساڳي نالي سان هڪ شهر ان وقت جي حيدرآباد ضلعي (موجوده سانگھڙ) ۾ موجود ھيو جنھن ڪري پوسٽل مراسلا ھڪ شھر جا غلطي سان ٻئي شھر ۾ وڃڻ لڳا جنھنڪري شھدادڪوٽ جو نالو شھداپور مان بدلائي شھدادڪوٽ رکيو ويو. انگريزن جي دور ۾ ھن شھر جي اڪثريت واري آبادي کھاوڙ ۽ سيلرن جي ھئي جيڪي پسگردائيءَ جي ڳوٺن ۾ پڻ رھندا ھئا . انگريز سرڪار ھن شھر کي ريلوي نظام ذريعي لاڙڪاڻي ۽ جيڪب آباد سان ملايو ۽ سيلرا-شھدادڪوٽ جي نالي سان ريلوي اسٽيشن پڻ قائم ڪئي جيڪا گذريل ٻن ڏهاڪن کان غير فعال آھي. ھن شھر جي مشھور ڪوٽو موٽو چوڪ تي اھو نالو ٻن ھندو دوستن ڪوٽومل ۽ موٽومل جي نالن تي پيو جن کي ان چوڪ تي ٻارن جي رانديڪن جو دڪان ھوندو ھيو جن جي فوت ٿيڻ کانپوءِ اھو دڪان بند ٿي ويو.<ref>[https://abdulghaffarwadho.wordpress.com/2017/03/31/%D8%B4%D9%87%D8%AF%D8%A7%D8%AF-%DA%AA%D9%88%D9%BD-%D8%B4%D9%87%D8%B1-%D8%AC%D9%88%D9%86-%D8%A7%D9%87%D9%85-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE%D9%8A-%D8%AC%DA%B3%D9%87%D9%88%D9%86/ شهداد ڪوٽ شهر جون اهم تاريخي جڳهون – Site Title<!-- Bot generated title -->]</ref>ھن شھر جو بنياد لڳ ڀڳ 1713ع ۾ ڪلھوڙن جي دؤر ۾ پيو<ref name =" رپورٽ" > - https://reliefweb.int/report/pakistan/pakistan-emergency-situational-analysis-district-kamber-shahdadkot-july-2014 </ref>. سنڌ م ڪلھوڙن جي حڪمراني جو دؤر 1700 کان 1783 تائين رھيو<ref name="رپورٽ" /> جنھن بعد ٽالپرن جو دؤر شروع ٿيو جيڪو 1843ع تائين جاري رھيو ۽ ان کان پوءِ ايسٽ انڊيا ڪمپني سرڪار ۽ 1857 کان برٽش انڊيا جو دؤر شروع ٿيو. ==جاگرافي== بورڊ آف روينيو سنڌ جي ديھن واري ھڪ صدي کان بہ وڌيڪ پراڻي نقشي م شھر پراڻي شھدادڪوٽ ٿاڻي ۽ مختيارڪار آفيس جي ارد گرد واري حصي تائين ھيو ۽ ان جي ڀرسان ويجھو غريب آباد نالي ڳوٺ ھيو ۽ ڪجهه فاصلي تي ڳوٺ سيلرا ۽ ڳوٺ قمبراڻي واقع ھيا. ھاڻي غريب آباد ۽ قمبراڻي ڳوٺ شھر جو حصو ٿي ويا آهن. شھر ۾ ديھ شھدادڪوٽ جي وڏي حصي سميت ديھ ھمير، ديھ سيلرا ۽ ديھ نورپور جا حصا پڻ شامل ٿي چڪا آهن. ==سياست== سياسي طور تي ھي شھر 1970 کان وٺي پاڪستان پيپلز پارٽي جو مضبوط ڳڙه آهي. ھن وقت نوبزادو نادر علي خان مگسي ھتان جي صوبائي تڪ پي. ايس-42 قمبر شهدادڪوٽ-3(اولڊ لاڙڪاڻو-VIII) مان چونڊيل ايم.پي.اي. آهي. ان اھا سيٽ 2013 جي عام اليکشن ۾ کٽي ھئي. ھي شھر قومي اسيمبلي جي تڪ اين اي 207 ۾ واقع آھي جتان ساڳي اليڪشن۾ مس فريال ٽالپر چونڊجي ايم اين اي بڻي. اين اي 207 پيپلزپارٽي جي ڀٽو خاندان جو اباڻو تڪ آھي.اڳ ۾ شھيد محترمه بينظير ڀٽو ھتان جي بار بار ايم اين اي رھي آھي .اڳ ۾ ممتاز ڀٽو ۽ نوبزادو نادر علي خان مگسي<ref>{{Citation |title=Welcome to the Website of Provincial Assembly of Sindh<!-- Bot generated title --> |url=http://www.pas.gov.pk/index.php/members/bydistrict/en/19/83 |accessdate=2018-02-25 |archive-date=2018-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180305114221/http://www.pas.gov.pk/index.php/members/bydistrict/en/19/83 |dead-url=yes }}</ref> پڻ ھن تڪ جا ايم اين اي رھيا آھن. قومي اسيمبلي جي اقليتي ميمبرن مان پيپلز پارٽي جو ھڪ اقليتي ايم اين اي رميش لال عرف گوپ جو تعلق پڻ ھن شھر سان آھي. ھتي جو مڪاني حڪومت سان تعلق رکندڙ ادارو ميونسيپل ڪاميٽي آھي جنھن جو چونڊيل چيئرمين پيپلز پارٽي سان تعلق رکندڙ مير مٺل خان مغيري آهي. ھتي جون ٻيون مکيہ سياسي جماعتون مسلم ليگ فنڪشنل، نوازليگ، تحريڪ انصاف ۽ جميعت علماءِ اسلام آھن. شھر جو مکيہ چوڪ ڪوٽو موٽو چوڪ آهي جيڪو سياسي لحاظ کان مشھور آھي. تقريبن سمورا سياسي جلوس، جلسا، ڌرڻا ۽ بک ھڙتالون ان چوڪ تي ٿينديون آهن. ==واپار== ھتان جي موسم گرم ۽ خشڪ ھئڻ ڪري ھتي سڀ کان گھڻو چانورن جو فصل ٿئي ٿو. ھي شھر سنڌ ۾ چانورن جي ٻي وڏي مارڪيٽ سڏجي ٿو. شھر جي پسگردائيءَ ۾ اٽڪل پنجاھ جي لڳ ڀڳ سارين جا ڪارخانا آهن. ھي شھر گوادر ھاء وي تي پڻ واقع آھي ==ڪتب خانا== مولانا نور محمد ميڪڻ شهدادڪوٽيءَ جي لائبرري شهدادڪوٽ، تيرهين ۽ چوڏهين صدي هجريءَ جي اوائل ۾ وڏو علمي ۽ ادبي مرڪز رهيو آهي. سندس حد بلوچستان سان ملي ٿي، انهيءَ ڪري هتي سنڌ ۽ بلوچستان جي گڏيل تهذيب نظر اچي ٿي. ڪيترائي عالم، فاضل ۽ مــُـدرس هن زرخيز خطي پيدا ڪيا، ۽ ڪيترائي عالم ٻاهران اچي هتي آباد ٿيا. اُنهن مان عمدة العلماءُ مولانا نور محمد شهدادڪوٽيءَ جو نالو ســَـرِ فهرست آهي. مولانا نور محمد، اصل شهر ڪنڊي، علائقي ڀاڳناڙي (بلوچستان) جو رهاڪو هو. سال 1206ھ- 1791ع ۾ تولد ٿيو. ابتدائي تعليم پنهنجي عزيز علامه عبدالحليم ڪنڊوي رحه وٽان حاصل ڪيائين. فارغ التحصيل ٿي، پهريائين ڳوٺ ۾ پاڙهڻ لڳو. فقــہ ۾ مــَـلڪو رکندو هو، انهيءَ ڪري قلات جي خان، خداداد خان طرفان رياست جو ”قاضي القضاة“ به مقرر ٿيو.سال 1858ع ۾ڪنهن شرعي مسئلي تي خان سان اختلاف ٿيس، جنهنڪري سنڌ طرف رخ رکيائين ۽ ميرو خان پهچي، ميان حامد الله عرف حامد حضوري رح (1798ع - 1873) جو مهمان ٿيو. آخر سندس صلاح ۽ کهاوڙ قوم جي سردار، خانبهادر پير بخش خان جي دلي طلب تي، شهدادڪوٽ لڏي ويو ۽ اُتي ئي پنهنجو مدرسو قائم ڪري، حياتيءَ جا ڏينهن پورا ڪيائين. نوي ورهين جي ڄمار ۾ تاريخ 12 - ذوالحج 1296ھ - 1887ع تي وفات ڪيائين. سندس ٽن فرزندن مان مولانا گل محمد 1789ع - 1888ع ۽ ميان غلام صديق رح (1844ع – 1905ع) وڏي پايي جا عالم ۽ بزرگ ٿي گذريا آهن. علامه صاحب جون هڪ ڊزن کان وڌيڪ تصنيفون ڇڏيل آهن، جيڪي اڪثر مدرسي ”محموديه“ ۾ پاڙهيون وينديون هيون. وٽس عاليشان ڪتنخانو به هو، جنهن ۾ هڪ هزار جي لڳ ڀڳ عربي ۽ فارسي ڪتاب موجود هئا. اُنهن ۾ قلمي ڪتابن جو تعداد سرس هو لاڙڪاڻي جي هن قديم علمي ڪتبخاني ۾ مولانا گل محمد ۽ ميان غلام صديق رح جن به خاصو اضافو ڪيو، جنهنڪري پري پري کان شاگرد هن مدرسي ۾ اچڻ لڳا . زماني جي اُٿل پٿل سببان، اڄ ”مدرسه محموديه“ به نالي ماتر وڃي رهيو آهي، ۽ ڪتبخانو به خيرڪــِـي آهي. مدرسي جو نالو مٽائي ”مدرسه حليميه“ رکيو ويو آهي<ref>لاڙڪاڻي ضلعي جا ڪتبخانا-- ميمڻ عبدالغفور سنڌي ؛ رسالو:مهراڻ؛ 1984جلد 33 ڇپيندڙ:سنڌي ادبي بورڊ</ref> ==فاصلا== '''<span style='color: Indigo'>شھدادڪوٽ ۽ ٻين شھرن وچ فاصلا</span>'''<br> {| class="wikitable sortable" |- ! شھر ! شھر ! فاصلو: ڪ.م. !روڊ |- |شھدادڪوٽ | لنڊن |6125 |نہ |- |شھدادڪوٽ |نيويارڪ |11507 |نہ |- |شھدادڪوٽ |برلن |5235 |نہ |- |شھدادڪوٽ |لاس اينجلس |13113 |نہ |- |شھدادڪوٽ |ماسڪو |3908 |نہ |- |شھدادڪوٽ |بيجنگ | 4578 |ھا: گلگت کان چين جي سرحد مان |- |شھدادڪوٽ |ٽوڪيو | 6655 |نہ |- |شھدادڪوٽ |سڊني |11069 |نہ |- |شھدادڪوٽ |ريئو ڊي جينرو |13110 |نہ |- |شھدادڪوٽ |ڪراچي |342 |ھا |- | شھدادڪوٽ |لاھور |746 |ھا |- |شھدادڪوٽ |اسلام آباد |822 |ھا |- |شھدادڪوٽ | پشاور |769 |ھا |- |شھدادڪوٽ |ڪوئيٽا |276 |ھا |- |شھدادڪوٽ |حيدرآباد |280 |ھا |} == حوالا == {{حوالا|2}} 5jx6ug5tykt8xfak2jnrt7fjvn2uptz 404584 404583 2026-08-18T14:19:49Z Intisar Ali 8681 404584 wikitext text/x-wiki {{Short description|پاڪستان جو شهر ۽ انتظامي علائقو}} {{Infobox settlement <!-- Basic information --> | name = شھدادڪوٽ | official_name = Shahdadkot | other_name = {{lower|0.1em|[[سيلرا شھدادڪوٽ]]}} | native_name = {{nobold|{{lower|0.6em|{{Nastaliq|شہدادکوٹ}}}}}} | settlement_type = [[شهر]]، [[ميونسيپلٽي]] <!-- Images --> | image_skyline = Water supply shahdadkot.jpg | imagesize = 250 | image_caption = شھدادڪوٽ جو پاڻي فراهمي نظام | image_flag = | flag_size = 100 <!-- Maps / additional images --> | image_map = At_Kotoo_Motoo_Chowk_Shahdadkot.jpg | mapsize = 250 | map_caption = شھدادڪوٽ ۾ ڪوٽو موٽو چوڪ وٽ بئنڪون | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_label_position = bottom | pushpin_map_caption = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ شھدادڪوٽ جو مقام | pushpin_mapsize = 250 <!-- Location --> | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{flag|پاڪستان}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = {{flag|سنڌ}} | subdivision_type2 = [[پاڪستان جا ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] | subdivision_type3 = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name3 = [[قمبر شھدادڪوٽ ضلعو|قمبر شھدادڪوٽ]] | subdivision_type4 = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]] | subdivision_name4 = [[شھدادڪوٽ تعلقو]] <!-- Languages --> | blank1_name_sec1 = سرڪاري ٻوليون | blank1_info_sec1 = [[اردو]]، [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | blank2_name_sec1 = مقامي ٻولي | blank2_info_sec1 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | blank3_name_sec1 = ٻيون ڳالهايون ويندڙ ٻوليون | blank3_info_sec1 = [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]]، [[بلوچي ٻولي|بلوچي]]، [[براهوي ٻولي|براهوي]] <!-- Government --> | government_type = مڪاني حڪومت | leader_title = چيئرمين ميونسيپلٽي | leader_name = | leader_title1 = ايم اين اي | leader_name1 = <!-- Establishment --> | established_title = قيام | established_date = ڪلهوڙا خاندان جي دور ۾ | founder = شھداد خان کهاوڙ <!-- Physical characteristics --> | unit_pref = PAK | elevation_m = 13 | elevation_ft = 43 <!-- Population: latest statistics retained --> | population_total = 120,687 | population_as_of = [[پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري|2023ع]] | population_density_sq_mi = auto | population_blank1_title = شهر واسين جو نالو | population_blank1 = شھدادڪوٽي <!-- Time --> | timezone = [[پاڪستان جو معياري وقت]] | utc_offset = +05:00 <!-- Coordinates --> | coordinates = {{coord|27.8483|67.9106|region:PK_type:city|display=inline,title}} <!-- Postal and telephone codes --> | postal_code_type = پوسٽل ڪوڊ | postal_code = 77300 | area_code = 0744 | website = }} [[File:Petrol Pump At Highway - panoramio.jpg|thumb|شھدادڪوٽ جي باءِ پاس تي هڪ پيٽرول پمپ]] '''شھدادڪوٽ''' ({{langx|en|Shahdadkot}}) [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[قمبر شھدادڪوٽ ضلعو|قمبر شھدادڪوٽ ضلعي]] جو هڪ قديم ۽ اهم شهر آهي. شھدادڪوٽ اڳوڻي [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي ضلعي]] جو حصو هو، پر [[قمبر شھدادڪوٽ ضلعو|قمبر شھدادڪوٽ ضلعو]] قائم ٿيڻ کان پوءِ ان ۾ شامل ڪيو ويو. هي ضلعي جي وڏن شهرن مان هڪ ۽ [[شھدادڪوٽ تعلقو|شھدادڪوٽ تعلقي]] جو انتظامي مرڪز آهي. 2023ع جي آدمشماري موجب شهر جي آبادي 120,687 هئي. شهر جو پوسٽل ڪوڊ 77300 آهي. شهر جو نالو ان جي باني '''شھداد خان کهاوڙ''' جي نالي پٺيان رکيو ويو. شھدادڪوٽ [[لاڙڪاڻو|لاڙڪاڻي]] کان لڳ ڀڳ 51 ڪلوميٽر اتر-اولهه ۽ [[قمبر]] کان 34 ڪلوميٽر اتر طرف واقع آهي. هي شهر [[بلوچستان]] جي [[خضدار ضلعو|خضدار]]، [[جھل مگسي ضلعو|جھل مگسي]] ۽ [[استا محمد ضلعو|استا محمد]] ضلعن جي ويجهو واقع آهي. شھدادڪوٽ [[ايم-8 موٽر وي (پاڪستان)|ايم-8 موٽر وي]] جي رستي وسيلي [[گوادر]] ۽ [[رتوديرو]] سان ڳنڍيل آهي. شھدادڪوٽ ۾ مختلف سنڌي، بلوچ ۽ ٻين برادرين جا ماڻهو رهن ٿا. هتي رهندڙ برادرين ۾ شيخ، کهاوڙ، سيلرا، [[ڪنگراڻي]]، ڀٽي، کوسا، مگسي، براهوي، سومرا، مستوئي، تونيا، چنا، سيد، جروار، پٺاڻ، لانگاهه، گهلُو، وڌا، قريشي، عمراڻي، رڏ، مغيري، ڀٽا، اعواڻ ۽ ڪمبوهه شامل آهن. شهر ۾ مسلمان اڪثريت ۾ آهن، جن ۾ سني ۽ شيعا شامل آهن. هندو برادري پڻ شهر ۾ آباد آهي ۽ واپاري شعبي ۾ ان جي نمايان موجودگي رهي آهي. شيخ برادريءَ جي پڻ شهر جي واپاري طبقي ۾ وڏي نمائندگي آهي.<ref>{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=https://www.sindhidunya.com/shahdadkot/ |accessdate=2018-02-25 |archive-date=2016-08-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160829101127/http://www.sindhidunya.com/shahdadkot/ |dead-url=yes }}</ref> شھدادڪوٽ 1970ع کان وٺي [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] جو هڪ اهم سياسي ڳڙهه پڻ رهيو آهي.<ref>{{Cite web|url=http://www.pas.gov.pk/index.php/members/bydistrict/en/31/94|title=Welcome to the Website of Provincial Assembly of Sindh}}</ref> هي علائقو پاڪستان جي اڳوڻي وزيراعظم [[بينظير ڀٽو]] جو چونڊ تڪ پڻ رهيو آهي، جڏهن ته مير نادر خان مگسي پڻ هن علائقي مان ڊگهي عرصي تائين چونڊجندو رهيو آهي. == تاريخ == شھدادڪوٽ جي بنياد بابت مختلف تاريخي حوالا موجود آهن. سنڌ جي محقق [[ايم ايڇ پنھور]] موجب، شھدادڪوٽ انهن نون شهرن ۽ وسندين مان هڪ هو، جيڪي [[ڪلهوڙا خاندان|ڪلهوڙن]] جي دور ۾ سنڌ اندر زرعي ايراضي ۽ آباديءَ ۾ واڌ سان گڏ اُسريا. پنهور 1701ع کان 1758ع تائين واري عرصي بابت لکي ٿو ته سنڌ ۾ پوکيءَ هيٺ ايراضي لڳ ڀڳ ڏهن لکن ايڪڙن مان وڌي ٻاويهه لک ايڪڙ ٿي ۽ آبادي 14 لکن مان وڌي لڳ ڀڳ 30 لکن تائين پهتي. ان دور ۾ شھدادڪوٽ سان گڏ قمبر، وارهه، ميهڙ، خيرپور ناٿن شاهه، ميرپورخاص، نئون خدا آباد، شھدادپور، نوشهروفيروز، خانڳڙهه، فتح ڳڙهه، جوهي، دوست علي، رتوديرو ۽ وڳڻ جهڙيون وسنديون پڻ اُسريون.<ref>پنهور، ايم. ايڇ، ٽماهي ''مهراڻ''، 1/1996ع، ص. 35، سنڌي ادبي بورڊ، ڄامشورو.</ref> ضلعي قمبر شھدادڪوٽ بابت هڪ ضلعي پروفائيل موجب، شھدادڪوٽ جو بنياد لڳ ڀڳ '''1713ع''' ۾ ڪلهوڙن جي دور ۾ پيو ۽ اهو لاڙڪاڻي کان [[گنداوا]] ڏانهن ويندڙ واپاري رستي تي هڪ اهم شهر هو.<ref name="DistrictProfile">{{cite web |title=Pakistan Emergency Situational Analysis: District Kamber Shahdadkot |url=https://reliefweb.int/report/pakistan/pakistan-emergency-situational-analysis-district-kamber-shahdadkot-july-2014 |website=ReliefWeb |date=July 2014 |access-date=18 August 2026 }}</ref> علائقي تي [[ڪلهوڙا خاندان|ڪلهوڙن]] کان پوءِ [[ٽالپر خاندان|ٽالپرن]] جي حڪومت قائم ٿي، جيڪا 1843ع ۾ انگريزن جي سنڌ تي قبضي تائين جاري رهي.<ref name="DistrictProfile"/> === پراڻو نالو ۽ اوڻيهين صدي === شھدادڪوٽ جو پراڻو نالو '''شھدادپور''' هو. [[اي ڊبليو هيوز]] جي 1876ع ۾ ڇپيل ''A Gazetteer of the Province of Sind'' ۾ هن وسندي کي ''Shahdadpur'' جي نالي سان درج ڪيو ويو آهي. ان وقت اهو قمبر تعلقي جي لاڙڪاڻي ڊپٽي ڪليڪٽريٽ جو هڪ سرڪاري شهر هو ۽ لاڙڪاڻي کان لڳ ڀڳ 30 ميل اتر-اتر اولهه طرف واقع هو. شهر داتو-جي-ڪُر واهه جي اولهندي ڪناري تي آباد هو ۽ رستن وسيلي قمبر، ڳڙهي خيرو، جمالي ۽ حمل سان ڳنڍيل هو.<ref name="Hughes1876">{{cite book |last=Hughes |first=A. W. |author-link=Albert William Hughes |title=A Gazetteer of the Province of Sind |location=London |year=1876 |pages=769–770 |language=en }}</ref> 1876ع جي گزيٽيئر موجب، ان وقت شھدادپور جي آبادي لڳ ڀڳ '''783''' هئي، جنهن مان 464 مسلمان ۽ 319 هندو هئا. مسلمان آباديءَ ۾ پيرزاده، ڪلهوڙا، لاشاري، سيال، مگسي ۽ مهاڻا شامل هئا. گزيٽيئر ۾ پير بخش کهاوڙ کي علائقي جو بااثر زميندار ڄاڻايو ويو آهي ۽ شهر جي ٻيهر ترقيءَ ۾ سندس ڪردار جو ذڪر پڻ ڪيو ويو آهي.<ref name="Hughes1876"/> ساڳئي گزيٽيئر مان معلوم ٿئي ٿو ته شھدادپور ڪنهن وقت هڪ نسبتاً وڏو ۽ اهم شهر هو. [[جان ڪين (پهريون بيرن ڪين)|سر جان ڪين]] افغانستان ڏانهن فوجي مهم تي روانو ٿيڻ وقت سنڌ مان گذرندي هتان پنهنجي فوج لاءِ رسد حاصل ڪئي هئي. ان کان پوءِ شهر زوال جو شڪار ٿيو. 1846ع ۾ چانڊڪا ضلعي جي ڊپٽي ڪليڪٽر ليفٽيننٽ جيمس جي دوري وقت شهر جي آبادي انتهائي گهٽجي چڪي هئي. بعد ۾ شهر ٻيهر آباد ٿيڻ لڳو ۽ 1870ع واري ڏهاڪي تائين هتي اُن، چانور ۽ مختلف اناجن جو واپار ٿيندو هو.<ref name="Hughes1876"/> === شھدادپور تعلقو === برطانوي دور ۾ علائقي جي انتظامي حيثيت ۾ اهم تبديلي 1884ع ۾ آئي. بمبئي حڪومت 16 جنوري 1884ع تي بمبئي لينڊ روينيو ڪوڊ 1879ع تحت حڪم جاري ڪيو ته قمبر ۽ سجاول تعلقن جا مخصوص ڳوٺ ۽ زمينون گڏ ڪري هڪ نئون تعلقو قائم ڪيو وڃي. اهو نئون انتظامي يونٽ '''شھدادپور تعلقو''' سڏيو ويو ۽ ان کي اپر سنڌ فرنٽيئر ضلعي جو حصو بڻايو ويو. حڪم پهرين فيبروري 1884ع کان لاڳو ٿيو.<ref name="BombayGazette1884">{{cite journal |title=Government Notification No. 414 A |journal=Bombay Government Gazette |date=17 January 1884 |pages=36–37 |language=en }}</ref> انهن سرڪاري دستاويزن مان اهو پڻ ظاهر ٿئي ٿو ته اوڻيهين صديءَ جي پوئين اڌ تائين موجوده شھدادڪوٽ لاءِ '''شھدادپور''' نالو سرڪاري طور استعمال ٿيندو رهيو.<ref name="Hughes1876"/><ref name="BombayGazette1884"/> بعد ۾ شهر جو نالو شھدادپور مان بدلائي '''شھدادڪوٽ''' ڪيو ويو. مقامي تاريخي روايتن موجب، سنڌ ۾ ساڳئي نالي سان هڪ ٻيو [[شھدادپور]] موجود هجڻ سبب ٽپال جي ورڇ ۾ مونجهارو پيدا ٿيندو هو، جنهن کان پوءِ ٻنهي شهرن ۾ فرق ڪرڻ لاءِ هن شهر جو نالو شھدادڪوٽ رکيو ويو.<ref>{{cite web |title=Shahdadkot History |url=https://historyofshahdadkot.blogspot.com/p/shahdadkot-history.html |access-date=18 August 2026 |language=en }}</ref> === ريلوي ۽ آمدرفت === برطانوي دور ۾ شھدادڪوٽ کي ريلوي وسيلي قمبر، لاڙڪاڻي ۽ اتر سنڌ جي ٻين علائقن سان ڳنڍيو ويو. '''لاڙڪاڻو–جيڪب آباد لائيٽ ريلوي''' جي رستي تي شھدادڪوٽ ۽ '''سيلرا شھدادڪوٽ ريلوي اسٽيشن''' قائم ڪيا ويا. هي ريلوي رستو لاڙڪاڻي کان قمبر ۽ شھدادڪوٽ مان ٿيندو ڳڙهي خيرو، استا محمد ۽ اڳتي جيڪب آباد ڏانهن ويندو هو.<ref>{{cite web |title=Indian Railways FAQ: IR History |url=https://www.irfca.org/faq/faq-history3.html |website=Indian Railways Fan Club |access-date=18 August 2026 |language=en }}</ref> 1956ع ۾ لاڙڪاڻي کان شھدادڪوٽ تائين ريلوي سيڪشن کي براڊ گيج ۾ تبديل ڪيو ويو، جڏهن ته سيلرا شھدادڪوٽ کان اڳتي پراڻي لائيٽ ريلويءَ جو هڪ حصو بعد ۾ ختم ڪيو ويو.<ref>{{cite web |title=Larkana–Jacobabad Light Railway |url=https://wiki.fibis.org/w/Larkana-Jacobabad_Light_Railway |website=Families in British India Society |access-date=18 August 2026 |language=en }}</ref> === ڪوٽو موٽو چوڪ === شھدادڪوٽ جي پراڻن ۽ مشهور هنڌن مان '''ڪوٽو موٽو چوڪ''' پڻ شامل آهي. مقامي روايت موجب، هن چوڪ جو نالو ڪوٽومل ۽ موٽومل نالي ٻن هندو واپارين جي نالن تان پيو، جن جو هتي ٻارن جي رانديڪن جو دڪان هوندو هو. سندن وفات کان پوءِ دڪان بند ٿي ويو، پر سندن نالن سان منسوب ''ڪوٽو موٽو'' نالو چوڪ لاءِ رائج رهيو.<ref>{{cite web |title=شهداد ڪوٽ شهر جون اهم تاريخي جڳهون |url=https://abdulghaffarwadho.wordpress.com/2017/03/31/%D8%B4%D9%87%D8%AF%D8%A7%D8%AF-%DA%AA%D9%88%D9%BD-%D8%B4%D9%87%D8%B1-%D8%AC%D9%88%D9%86-%D8%A7%D9%87%D9%85-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE%D9%8A-%D8%AC%DA%B3%D9%87%D9%88%D9%86/ |date=31 March 2017 |access-date=18 August 2026 |language=sd }}</ref> === پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ === [[پاڪستان جي آزادي]] کان پوءِ شھدادڪوٽ ۽ قمبر، [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي ضلعي]] جا تعلقا رهيا. 2004ع ۾ لاڙڪاڻي ضلعي کي ورهائي نئون [[قمبر شھدادڪوٽ ضلعو]] قائم ڪيو ويو، جنهن ۾ شھدادڪوٽ کي شامل ڪيو ويو.<ref name="DistrictProfile"/> شھدادڪوٽ ويهين صديءَ جي ٻئي اڌ دوران زرعي ۽ صنعتي مرڪز طور پڻ ترقي ڪئي. شهر ۽ ڀرپاسي واري علائقي ۾ چانور ۽ ڪڻڪ اهم فصل رهيا آهن ۽ چانورن جي ڇڙهائيءَ جا ڪيترائي ڪارخانا قائم ٿيا. 1970ع واري ڏهاڪي ۾ شھدادڪوٽ ٽيڪسٽائل مل پڻ قائم ڪئي وئي، جيڪا شهر جي اهم صنعتي ادارن مان هڪ هئي ۽ وڏي تعداد ۾ مقامي ماڻهن کي روزگار فراهم ڪندي هئي. مل بعد ۾ مالي ۽ انتظامي مسئلن جو شڪار ٿي ۽ 2007ع ۾ مستقل طور بند ٿي وئي. ==جاگرافي== بورڊ آف روينيو سنڌ جي ديھن واري ھڪ صدي کان بہ وڌيڪ پراڻي نقشي م شھر پراڻي شھدادڪوٽ ٿاڻي ۽ مختيارڪار آفيس جي ارد گرد واري حصي تائين ھيو ۽ ان جي ڀرسان ويجھو غريب آباد نالي ڳوٺ ھيو ۽ ڪجهه فاصلي تي ڳوٺ سيلرا ۽ ڳوٺ قمبراڻي واقع ھيا. ھاڻي غريب آباد ۽ قمبراڻي ڳوٺ شھر جو حصو ٿي ويا آهن. شھر ۾ ديھ شھدادڪوٽ جي وڏي حصي سميت ديھ ھمير، ديھ سيلرا ۽ ديھ نورپور جا حصا پڻ شامل ٿي چڪا آهن. ==سياست== سياسي طور تي ھي شھر 1970 کان وٺي پاڪستان پيپلز پارٽي جو مضبوط ڳڙه آهي. ھن وقت نوبزادو نادر علي خان مگسي ھتان جي صوبائي تڪ پي. ايس-42 قمبر شهدادڪوٽ-3(اولڊ لاڙڪاڻو-VIII) مان چونڊيل ايم.پي.اي. آهي. ان اھا سيٽ 2013 جي عام اليکشن ۾ کٽي ھئي. ھي شھر قومي اسيمبلي جي تڪ اين اي 207 ۾ واقع آھي جتان ساڳي اليڪشن۾ مس فريال ٽالپر چونڊجي ايم اين اي بڻي. اين اي 207 پيپلزپارٽي جي ڀٽو خاندان جو اباڻو تڪ آھي.اڳ ۾ شھيد محترمه بينظير ڀٽو ھتان جي بار بار ايم اين اي رھي آھي .اڳ ۾ ممتاز ڀٽو ۽ نوبزادو نادر علي خان مگسي<ref>{{Citation |title=Welcome to the Website of Provincial Assembly of Sindh<!-- Bot generated title --> |url=http://www.pas.gov.pk/index.php/members/bydistrict/en/19/83 |accessdate=2018-02-25 |archive-date=2018-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180305114221/http://www.pas.gov.pk/index.php/members/bydistrict/en/19/83 |dead-url=yes }}</ref> پڻ ھن تڪ جا ايم اين اي رھيا آھن. قومي اسيمبلي جي اقليتي ميمبرن مان پيپلز پارٽي جو ھڪ اقليتي ايم اين اي رميش لال عرف گوپ جو تعلق پڻ ھن شھر سان آھي. ھتي جو مڪاني حڪومت سان تعلق رکندڙ ادارو ميونسيپل ڪاميٽي آھي جنھن جو چونڊيل چيئرمين پيپلز پارٽي سان تعلق رکندڙ مير مٺل خان مغيري آهي. ھتي جون ٻيون مکيہ سياسي جماعتون مسلم ليگ فنڪشنل، نوازليگ، تحريڪ انصاف ۽ جميعت علماءِ اسلام آھن. شھر جو مکيہ چوڪ ڪوٽو موٽو چوڪ آهي جيڪو سياسي لحاظ کان مشھور آھي. تقريبن سمورا سياسي جلوس، جلسا، ڌرڻا ۽ بک ھڙتالون ان چوڪ تي ٿينديون آهن. ==واپار== ھتان جي موسم گرم ۽ خشڪ ھئڻ ڪري ھتي سڀ کان گھڻو چانورن جو فصل ٿئي ٿو. ھي شھر سنڌ ۾ چانورن جي ٻي وڏي مارڪيٽ سڏجي ٿو. شھر جي پسگردائيءَ ۾ اٽڪل پنجاھ جي لڳ ڀڳ سارين جا ڪارخانا آهن. ھي شھر گوادر ھاء وي تي پڻ واقع آھي ==ڪتب خانا== مولانا نور محمد ميڪڻ شهدادڪوٽيءَ جي لائبرري شهدادڪوٽ، تيرهين ۽ چوڏهين صدي هجريءَ جي اوائل ۾ وڏو علمي ۽ ادبي مرڪز رهيو آهي. سندس حد بلوچستان سان ملي ٿي، انهيءَ ڪري هتي سنڌ ۽ بلوچستان جي گڏيل تهذيب نظر اچي ٿي. ڪيترائي عالم، فاضل ۽ مــُـدرس هن زرخيز خطي پيدا ڪيا، ۽ ڪيترائي عالم ٻاهران اچي هتي آباد ٿيا. اُنهن مان عمدة العلماءُ مولانا نور محمد شهدادڪوٽيءَ جو نالو ســَـرِ فهرست آهي. مولانا نور محمد، اصل شهر ڪنڊي، علائقي ڀاڳناڙي (بلوچستان) جو رهاڪو هو. سال 1206ھ- 1791ع ۾ تولد ٿيو. ابتدائي تعليم پنهنجي عزيز علامه عبدالحليم ڪنڊوي رحه وٽان حاصل ڪيائين. فارغ التحصيل ٿي، پهريائين ڳوٺ ۾ پاڙهڻ لڳو. فقــہ ۾ مــَـلڪو رکندو هو، انهيءَ ڪري قلات جي خان، خداداد خان طرفان رياست جو ”قاضي القضاة“ به مقرر ٿيو.سال 1858ع ۾ڪنهن شرعي مسئلي تي خان سان اختلاف ٿيس، جنهنڪري سنڌ طرف رخ رکيائين ۽ ميرو خان پهچي، ميان حامد الله عرف حامد حضوري رح (1798ع - 1873) جو مهمان ٿيو. آخر سندس صلاح ۽ کهاوڙ قوم جي سردار، خانبهادر پير بخش خان جي دلي طلب تي، شهدادڪوٽ لڏي ويو ۽ اُتي ئي پنهنجو مدرسو قائم ڪري، حياتيءَ جا ڏينهن پورا ڪيائين. نوي ورهين جي ڄمار ۾ تاريخ 12 - ذوالحج 1296ھ - 1887ع تي وفات ڪيائين. سندس ٽن فرزندن مان مولانا گل محمد 1789ع - 1888ع ۽ ميان غلام صديق رح (1844ع – 1905ع) وڏي پايي جا عالم ۽ بزرگ ٿي گذريا آهن. علامه صاحب جون هڪ ڊزن کان وڌيڪ تصنيفون ڇڏيل آهن، جيڪي اڪثر مدرسي ”محموديه“ ۾ پاڙهيون وينديون هيون. وٽس عاليشان ڪتنخانو به هو، جنهن ۾ هڪ هزار جي لڳ ڀڳ عربي ۽ فارسي ڪتاب موجود هئا. اُنهن ۾ قلمي ڪتابن جو تعداد سرس هو لاڙڪاڻي جي هن قديم علمي ڪتبخاني ۾ مولانا گل محمد ۽ ميان غلام صديق رح جن به خاصو اضافو ڪيو، جنهنڪري پري پري کان شاگرد هن مدرسي ۾ اچڻ لڳا . زماني جي اُٿل پٿل سببان، اڄ ”مدرسه محموديه“ به نالي ماتر وڃي رهيو آهي، ۽ ڪتبخانو به خيرڪــِـي آهي. مدرسي جو نالو مٽائي ”مدرسه حليميه“ رکيو ويو آهي<ref>لاڙڪاڻي ضلعي جا ڪتبخانا-- ميمڻ عبدالغفور سنڌي ؛ رسالو:مهراڻ؛ 1984جلد 33 ڇپيندڙ:سنڌي ادبي بورڊ</ref> ==فاصلا== '''<span style='color: Indigo'>شھدادڪوٽ ۽ ٻين شھرن وچ فاصلا</span>'''<br> {| class="wikitable sortable" |- ! شھر ! شھر ! فاصلو: ڪ.م. !روڊ |- |شھدادڪوٽ | لنڊن |6125 |نہ |- |شھدادڪوٽ |نيويارڪ |11507 |نہ |- |شھدادڪوٽ |برلن |5235 |نہ |- |شھدادڪوٽ |لاس اينجلس |13113 |نہ |- |شھدادڪوٽ |ماسڪو |3908 |نہ |- |شھدادڪوٽ |بيجنگ | 4578 |ھا: گلگت کان چين جي سرحد مان |- |شھدادڪوٽ |ٽوڪيو | 6655 |نہ |- |شھدادڪوٽ |سڊني |11069 |نہ |- |شھدادڪوٽ |ريئو ڊي جينرو |13110 |نہ |- |شھدادڪوٽ |ڪراچي |342 |ھا |- | شھدادڪوٽ |لاھور |746 |ھا |- |شھدادڪوٽ |اسلام آباد |822 |ھا |- |شھدادڪوٽ | پشاور |769 |ھا |- |شھدادڪوٽ |ڪوئيٽا |276 |ھا |- |شھدادڪوٽ |حيدرآباد |280 |ھا |} == حوالا == {{حوالا|2}} 0wdagsqsx3qeu1s118zukzu2rpf6jqe 404585 404584 2026-08-18T14:24:53Z Intisar Ali 8681 404585 wikitext text/x-wiki {{Short description|پاڪستان جو شهر ۽ انتظامي علائقو}} {{Infobox settlement <!-- Basic information --> | name = شھدادڪوٽ | official_name = Shahdadkot | other_name = {{lower|0.1em|[[سيلرا شھدادڪوٽ]]}} | native_name = {{nobold|{{lower|0.6em|{{Nastaliq|شہدادکوٹ}}}}}} | settlement_type = [[شهر]]، [[ميونسيپلٽي]] <!-- Images --> | image_skyline = Water supply shahdadkot.jpg | imagesize = 250 | image_caption = شھدادڪوٽ جو پاڻي فراهمي نظام | image_flag = | flag_size = 100 <!-- Maps / additional images --> | image_map = At_Kotoo_Motoo_Chowk_Shahdadkot.jpg | mapsize = 250 | map_caption = شھدادڪوٽ ۾ ڪوٽو موٽو چوڪ وٽ بئنڪون | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_label_position = bottom | pushpin_map_caption = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ شھدادڪوٽ جو مقام | pushpin_mapsize = 250 <!-- Location --> | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{flag|پاڪستان}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = {{flag|سنڌ}} | subdivision_type2 = [[پاڪستان جا ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] | subdivision_type3 = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name3 = [[قمبر شھدادڪوٽ ضلعو|قمبر شھدادڪوٽ]] | subdivision_type4 = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]] | subdivision_name4 = [[شھدادڪوٽ تعلقو]] <!-- Languages --> | blank1_name_sec1 = سرڪاري ٻوليون | blank1_info_sec1 = [[اردو]]، [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | blank2_name_sec1 = مقامي ٻولي | blank2_info_sec1 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | blank3_name_sec1 = ٻيون ڳالهايون ويندڙ ٻوليون | blank3_info_sec1 = [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]]، [[بلوچي ٻولي|بلوچي]]، [[براهوي ٻولي|براهوي]] <!-- Government --> | government_type = مڪاني حڪومت | leader_title = چيئرمين ميونسيپلٽي | leader_name = | leader_title1 = ايم اين اي | leader_name1 = <!-- Establishment --> | established_title = قيام | established_date = ڪلهوڙا خاندان جي دور ۾ | founder = شھداد خان کهاوڙ <!-- Physical characteristics --> | unit_pref = PAK | elevation_m = 13 | elevation_ft = 43 <!-- Population: latest statistics retained --> | population_total = 120,687 | population_as_of = [[پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري|2023ع]] | population_density_sq_mi = auto | population_blank1_title = شهر واسين جو نالو | population_blank1 = شھدادڪوٽي <!-- Time --> | timezone = [[پاڪستان جو معياري وقت]] | utc_offset = +05:00 <!-- Coordinates --> | coordinates = {{coord|27.8483|67.9106|region:PK_type:city|display=inline,title}} <!-- Postal and telephone codes --> | postal_code_type = پوسٽل ڪوڊ | postal_code = 77300 | area_code = 0744 | website = }} [[File:Petrol Pump At Highway - panoramio.jpg|thumb|شھدادڪوٽ جي باءِ پاس تي هڪ پيٽرول پمپ]] '''شھدادڪوٽ''' ({{langx|en|Shahdadkot}}) [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[قمبر شھدادڪوٽ ضلعو|قمبر شھدادڪوٽ ضلعي]] جو هڪ قديم ۽ اهم شهر آهي. شھدادڪوٽ اڳوڻي [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي ضلعي]] جو حصو هو، پر [[قمبر شھدادڪوٽ ضلعو|قمبر شھدادڪوٽ ضلعو]] قائم ٿيڻ کان پوءِ ان ۾ شامل ڪيو ويو. هي ضلعي جي وڏن شهرن مان هڪ ۽ [[شھدادڪوٽ تعلقو|شھدادڪوٽ تعلقي]] جو انتظامي مرڪز آهي. 2023ع جي آدمشماري موجب شهر جي آبادي 120,687 هئي. شهر جو پوسٽل ڪوڊ 77300 آهي. شهر جو نالو ان جي باني '''شھداد خان کهاوڙ''' جي نالي پٺيان رکيو ويو. شھدادڪوٽ [[لاڙڪاڻو|لاڙڪاڻي]] کان لڳ ڀڳ 51 ڪلوميٽر اتر-اولهه ۽ [[قمبر]] کان 34 ڪلوميٽر اتر طرف واقع آهي. هي شهر [[بلوچستان]] جي [[خضدار ضلعو|خضدار]]، [[جھل مگسي ضلعو|جھل مگسي]] ۽ [[استا محمد ضلعو|استا محمد]] ضلعن جي ويجهو واقع آهي. شھدادڪوٽ [[ايم-8 موٽر وي (پاڪستان)|ايم-8 موٽر وي]] جي رستي وسيلي [[گوادر]] ۽ [[رتوديرو]] سان ڳنڍيل آهي. شھدادڪوٽ ۾ مختلف سنڌي، بلوچ ۽ ٻين برادرين جا ماڻهو رهن ٿا. هتي رهندڙ برادرين ۾ شيخ، کهاوڙ، سيلرا، [[ڪنگراڻي]]، ڀٽي، کوسا، مگسي، براهوي، سومرا، مستوئي، تونيا، چنا، سيد، جروار، پٺاڻ، لانگاهه، گهلُو، وڌا، قريشي، عمراڻي، رڏ، مغيري، ڀٽا، اعواڻ ۽ ڪمبوهه شامل آهن. شهر ۾ مسلمان اڪثريت ۾ آهن، جن ۾ سني ۽ شيعا شامل آهن. هندو برادري پڻ شهر ۾ آباد آهي ۽ واپاري شعبي ۾ ان جي نمايان موجودگي رهي آهي. شيخ برادريءَ جي پڻ شهر جي واپاري طبقي ۾ وڏي نمائندگي آهي.<ref>{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=https://www.sindhidunya.com/shahdadkot/ |accessdate=2018-02-25 |archive-date=2016-08-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160829101127/http://www.sindhidunya.com/shahdadkot/ |dead-url=yes }}</ref> شھدادڪوٽ 1970ع کان وٺي [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] جو هڪ اهم سياسي ڳڙهه پڻ رهيو آهي.<ref>{{Cite web|url=http://www.pas.gov.pk/index.php/members/bydistrict/en/31/94|title=Welcome to the Website of Provincial Assembly of Sindh}}</ref> هي علائقو پاڪستان جي اڳوڻي وزيراعظم [[بينظير ڀٽو]] جو چونڊ تڪ پڻ رهيو آهي، جڏهن ته مير نادر خان مگسي پڻ هن علائقي مان ڊگهي عرصي تائين چونڊجندو رهيو آهي. == تاريخ == شھدادڪوٽ جي بنياد بابت مختلف تاريخي حوالا موجود آهن. سنڌ جي محقق [[ايم ايڇ پنھور]] موجب، شھدادڪوٽ انهن نون شهرن ۽ وسندين مان هڪ هو، جيڪي [[ڪلهوڙا خاندان|ڪلهوڙن]] جي دور ۾ سنڌ اندر زرعي ايراضي ۽ آباديءَ ۾ واڌ سان گڏ اُسريا. پنهور 1701ع کان 1758ع تائين واري عرصي بابت لکي ٿو ته سنڌ ۾ پوکيءَ هيٺ ايراضي لڳ ڀڳ ڏهن لکن ايڪڙن مان وڌي ٻاويهه لک ايڪڙ ٿي ۽ آبادي 14 لکن مان وڌي لڳ ڀڳ 30 لکن تائين پهتي. ان دور ۾ شھدادڪوٽ سان گڏ قمبر، وارهه، ميهڙ، خيرپور ناٿن شاهه، ميرپورخاص، نئون خدا آباد، شھدادپور، نوشهروفيروز، خانڳڙهه، فتح ڳڙهه، جوهي، دوست علي، رتوديرو ۽ وڳڻ جهڙيون وسنديون پڻ اُسريون.<ref>پنهور، ايم. ايڇ، ٽماهي ''مهراڻ''، 1/1996ع، ص. 35، سنڌي ادبي بورڊ، ڄامشورو.</ref> ضلعي قمبر شھدادڪوٽ بابت هڪ ضلعي پروفائيل موجب، شھدادڪوٽ جو بنياد لڳ ڀڳ '''1713ع''' ۾ ڪلهوڙن جي دور ۾ پيو ۽ اهو لاڙڪاڻي کان [[گنداوا]] ڏانهن ويندڙ واپاري رستي تي هڪ اهم شهر هو.<ref name="DistrictProfile">{{cite web |title=Pakistan Emergency Situational Analysis: District Kamber Shahdadkot |url=https://reliefweb.int/report/pakistan/pakistan-emergency-situational-analysis-district-kamber-shahdadkot-july-2014 |website=ReliefWeb |date=July 2014 |access-date=18 August 2026 }}</ref> علائقي تي [[ڪلهوڙا خاندان|ڪلهوڙن]] کان پوءِ [[ٽالپر خاندان|ٽالپرن]] جي حڪومت قائم ٿي، جيڪا 1843ع ۾ انگريزن جي سنڌ تي قبضي تائين جاري رهي.<ref name="DistrictProfile"/> === پراڻو نالو ۽ اوڻيهين صدي === شھدادڪوٽ جو پراڻو نالو '''شھدادپور''' هو. [[اي ڊبليو هيوز]] جي 1876ع ۾ ڇپيل ''A Gazetteer of the Province of Sind'' ۾ هن وسندي کي ''Shahdadpur'' جي نالي سان درج ڪيو ويو آهي. ان وقت اهو قمبر تعلقي جي لاڙڪاڻي ڊپٽي ڪليڪٽريٽ جو هڪ سرڪاري شهر هو ۽ لاڙڪاڻي کان لڳ ڀڳ 30 ميل اتر-اتر اولهه طرف واقع هو. شهر داتو-جي-ڪُر واهه جي اولهندي ڪناري تي آباد هو ۽ رستن وسيلي قمبر، ڳڙهي خيرو، جمالي ۽ حمل سان ڳنڍيل هو.<ref name="Hughes1876">{{cite book |last=Hughes |first=A. W. |author-link=Albert William Hughes |title=A Gazetteer of the Province of Sind |location=London |year=1876 |pages=769–770 |language=en }}</ref> 1876ع جي گزيٽيئر موجب، ان وقت شھدادپور جي آبادي لڳ ڀڳ '''783''' هئي، جنهن مان 464 مسلمان ۽ 319 هندو هئا. مسلمان آباديءَ ۾ پيرزاده، ڪلهوڙا، لاشاري، سيال، مگسي ۽ مهاڻا شامل هئا. گزيٽيئر ۾ پير بخش کهاوڙ کي علائقي جو بااثر زميندار ڄاڻايو ويو آهي ۽ شهر جي ٻيهر ترقيءَ ۾ سندس ڪردار جو ذڪر پڻ ڪيو ويو آهي.<ref name="Hughes1876"/> ساڳئي گزيٽيئر مان معلوم ٿئي ٿو ته شھدادپور ڪنهن وقت هڪ نسبتاً وڏو ۽ اهم شهر هو. [[جان ڪين (پهريون بيرن ڪين)|سر جان ڪين]] افغانستان ڏانهن فوجي مهم تي روانو ٿيڻ وقت سنڌ مان گذرندي هتان پنهنجي فوج لاءِ رسد حاصل ڪئي هئي. ان کان پوءِ شهر زوال جو شڪار ٿيو. 1846ع ۾ چانڊڪا ضلعي جي ڊپٽي ڪليڪٽر ليفٽيننٽ جيمس جي دوري وقت شهر جي آبادي انتهائي گهٽجي چڪي هئي. بعد ۾ شهر ٻيهر آباد ٿيڻ لڳو ۽ 1870ع واري ڏهاڪي تائين هتي اُن، چانور ۽ مختلف اناجن جو واپار ٿيندو هو.<ref name="Hughes1876"/> === شھدادپور تعلقو === برطانوي دور ۾ علائقي جي انتظامي حيثيت ۾ اهم تبديلي 1884ع ۾ آئي. بمبئي حڪومت 16 جنوري 1884ع تي بمبئي لينڊ روينيو ڪوڊ 1879ع تحت حڪم جاري ڪيو ته قمبر ۽ سجاول تعلقن جا مخصوص ڳوٺ ۽ زمينون گڏ ڪري هڪ نئون تعلقو قائم ڪيو وڃي. اهو نئون انتظامي يونٽ '''شھدادپور تعلقو''' سڏيو ويو ۽ ان کي اپر سنڌ فرنٽيئر ضلعي جو حصو بڻايو ويو. حڪم پهرين فيبروري 1884ع کان لاڳو ٿيو.<ref name="BombayGazette1884">{{cite journal |title=Government Notification No. 414 A |journal=Bombay Government Gazette |date=17 January 1884 |pages=36–37 |language=en }}</ref> انهن سرڪاري دستاويزن مان اهو پڻ ظاهر ٿئي ٿو ته اوڻيهين صديءَ جي پوئين اڌ تائين موجوده شھدادڪوٽ لاءِ '''شھدادپور''' نالو سرڪاري طور استعمال ٿيندو رهيو.<ref name="Hughes1876"/><ref name="BombayGazette1884"/> بعد ۾ شهر جو نالو شھدادپور مان بدلائي '''شھدادڪوٽ''' ڪيو ويو. مقامي تاريخي روايتن موجب، سنڌ ۾ ساڳئي نالي سان هڪ ٻيو [[شھدادپور]] موجود هجڻ سبب ٽپال جي ورڇ ۾ مونجهارو پيدا ٿيندو هو، جنهن کان پوءِ ٻنهي شهرن ۾ فرق ڪرڻ لاءِ هن شهر جو نالو شھدادڪوٽ رکيو ويو.<ref>{{cite web |title=Shahdadkot History |url=https://historyofshahdadkot.blogspot.com/p/shahdadkot-history.html |access-date=18 August 2026 |language=en }}</ref> === ريلوي ۽ آمدرفت === برطانوي دور ۾ شھدادڪوٽ کي ريلوي وسيلي قمبر، لاڙڪاڻي ۽ اتر سنڌ جي ٻين علائقن سان ڳنڍيو ويو. '''لاڙڪاڻو–جيڪب آباد لائيٽ ريلوي''' جي رستي تي شھدادڪوٽ ۽ '''سيلرا شھدادڪوٽ ريلوي اسٽيشن''' قائم ڪيا ويا. هي ريلوي رستو لاڙڪاڻي کان قمبر ۽ شھدادڪوٽ مان ٿيندو ڳڙهي خيرو، استا محمد ۽ اڳتي جيڪب آباد ڏانهن ويندو هو.<ref>{{cite web |title=Indian Railways FAQ: IR History |url=https://www.irfca.org/faq/faq-history3.html |website=Indian Railways Fan Club |access-date=18 August 2026 |language=en }}</ref> 1956ع ۾ لاڙڪاڻي کان شھدادڪوٽ تائين ريلوي سيڪشن کي براڊ گيج ۾ تبديل ڪيو ويو، جڏهن ته سيلرا شھدادڪوٽ کان اڳتي پراڻي لائيٽ ريلويءَ جو هڪ حصو بعد ۾ ختم ڪيو ويو.<ref>{{cite web |title=Larkana–Jacobabad Light Railway |url=https://wiki.fibis.org/w/Larkana-Jacobabad_Light_Railway |website=Families in British India Society |access-date=18 August 2026 |language=en }}</ref> === ڪوٽو موٽو چوڪ === شھدادڪوٽ جي پراڻن ۽ مشهور هنڌن مان '''ڪوٽو موٽو چوڪ''' پڻ شامل آهي. مقامي روايت موجب، هن چوڪ جو نالو ڪوٽومل ۽ موٽومل نالي ٻن هندو واپارين جي نالن تان پيو، جن جو هتي ٻارن جي رانديڪن جو دڪان هوندو هو. سندن وفات کان پوءِ دڪان بند ٿي ويو، پر سندن نالن سان منسوب ''ڪوٽو موٽو'' نالو چوڪ لاءِ رائج رهيو.<ref>{{cite web |title=شهداد ڪوٽ شهر جون اهم تاريخي جڳهون |url=https://abdulghaffarwadho.wordpress.com/2017/03/31/%D8%B4%D9%87%D8%AF%D8%A7%D8%AF-%DA%AA%D9%88%D9%BD-%D8%B4%D9%87%D8%B1-%D8%AC%D9%88%D9%86-%D8%A7%D9%87%D9%85-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE%D9%8A-%D8%AC%DA%B3%D9%87%D9%88%D9%86/ |date=31 March 2017 |access-date=18 August 2026 |language=sd }}</ref> === پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ === [[پاڪستان جي آزادي]] کان پوءِ شھدادڪوٽ ۽ قمبر، [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي ضلعي]] جا تعلقا رهيا. 2004ع ۾ لاڙڪاڻي ضلعي کي ورهائي نئون [[قمبر شھدادڪوٽ ضلعو]] قائم ڪيو ويو، جنهن ۾ شھدادڪوٽ کي شامل ڪيو ويو.<ref name="DistrictProfile"/> شھدادڪوٽ ويهين صديءَ جي ٻئي اڌ دوران زرعي ۽ صنعتي مرڪز طور پڻ ترقي ڪئي. شهر ۽ ڀرپاسي واري علائقي ۾ چانور ۽ ڪڻڪ اهم فصل رهيا آهن ۽ چانورن جي ڇڙهائيءَ جا ڪيترائي ڪارخانا قائم ٿيا. 1970ع واري ڏهاڪي ۾ شھدادڪوٽ ٽيڪسٽائل مل پڻ قائم ڪئي وئي، جيڪا شهر جي اهم صنعتي ادارن مان هڪ هئي ۽ وڏي تعداد ۾ مقامي ماڻهن کي روزگار فراهم ڪندي هئي. مل بعد ۾ مالي ۽ انتظامي مسئلن جو شڪار ٿي ۽ 2007ع ۾ مستقل طور بند ٿي وئي. == جاگرافي == شھدادڪوٽ [[سنڌ]] جي اتر-اولهه واري حصي ۾ [[قمبر شھدادڪوٽ ضلعو|قمبر شھدادڪوٽ ضلعي]] ۾ واقع آهي. شهر جا جاگرافيائي بيهڪ لڳ ڀڳ {{coord|27.8483|67.9106|display=inline}} آهي ۽ سمنڊ جي سطح کان ان جي اوچائي لڳ ڀڳ 13 ميٽر آهي. شھدادڪوٽ [[لاڙڪاڻو|لاڙڪاڻي]] کان لڳ ڀڳ 51 ڪلوميٽر اتر-اولهه ۽ [[قمبر]] کان لڳ ڀڳ 34 ڪلوميٽر اتر طرف واقع آهي. شهر جي اولهه طرف بلوچستان جي سرحد ۽ ان کان اڳتي [[کيرٿر جبلن جو سلسلو]] واقع آهي. قمبر شھدادڪوٽ ضلعي جي جاگرافي ٻن نمايان قدرتي حصن ۾ ورهايل آهي. ان جو اوڀر ۽ وچ وارو حصو سنڌ جي ميداني علائقي تي مشتمل آهي، جتي آبپاشي هيٺ زرعي زمينون وڏي ايراضيءَ تي پکڙيل آهن، جڏهن ته اولهه طرف زمين آهستي آهستي جابلو ۽ اڻسڌي ٿيندي [[کيرٿر جبلن جو سلسلو|کيرٿر جبلن]] سان ملي ٿي. کيرٿر جا جبل گهڻي ڀاڱي چن جي پٿر جي ٽڪرين ۽ جبلن تي مشتمل آهن.<ref name="Lanjwani2020">{{cite journal |last1=Lanjwani |first1=Muhammad Farooque |last2=Khuhawar |first2=Muhammad Yar |last3=Khuhawar |first3=Taj Muhammad Jahangir |title=Groundwater quality assessment of Shahdadkot, Qubo Saeed Khan and Sijawal Junejo Talukas of District Qambar Shahdadkot, Sindh |journal=Applied Water Science |volume=10 |pages=26 |year=2020 |doi=10.1007/s13201-019-1098-2 |doi-access=free |url=https://link.springer.com/article/10.1007/s13201-019-1098-2 |access-date=18 August 2026 }}</ref> === شهري پکيڙ === شھدادڪوٽ جي موجوده شهري ايراضي پنهنجي تاريخي حدن کان گهڻي وڌي چڪي آهي. [[بورڊ آف روينيو سنڌ]] جي ديهن جي پراڻن نقشن موجب، شهر جي پراڻي آبادي شھدادڪوٽ ٿاڻي ۽ مختيارڪار آفيس جي ڀرپاسي تائين محدود هئي، جڏهن ته ان جي ڀرسان غريب آباد نالي ڳوٺ ۽ ڪجهه فاصلي تي سيلرا ۽ قمبراڻي جا ڳوٺ واقع هئا.{{حوالو گھربل|date=August 2026}} شهر جي آبادي ۽ اڏاوتي پکيڙ وڌڻ سان ڀرپاسي جون اڳ الڳ وسنديون شهري علائقي سان ملي ويون. غريب آباد ۽ قمبراڻي هاڻي شھدادڪوٽ جي لڳاتار شهري آباديءَ جو حصو بڻجي چڪا آهن. موجوده شهر ۾ ديهه شھدادڪوٽ جي وڏي حصي سان گڏ ديهه همير، ديهه سيلرا ۽ ديهه نورپور جا ڪجهه حصا پڻ اچي وڃن ٿا.{{حوالو گھربل|date=August 2026}} === آبهوا === شھدادڪوٽ جي آبهوا گرم ۽ خشڪ آهي. اونهاري جي موسم تمام گرم، جڏهن ته سيارو نسبتاً مختصر ۽ نرم هوندو آهي. قمبر شھدادڪوٽ ضلعي جي آفتن جي انتظام واري منصوبي ۾ علائقي جي آبهوا کي ''گرم ۽ خشڪ'' قرار ڏنو ويو آهي ۽ سالياني سراسري برسات لڳ ڀڳ 86.23 ملي ميٽر ڄاڻائي وئي آهي.<ref name="PDMAClimate">{{cite web |title=District Disaster Management Plan – Kambar Shahdadkot |url=https://pdma.gos.pk/Documents/District_Management_Plans/DMP%20Kambar%20Shahdadkot.pdf |publisher=Provincial Disaster Management Authority, Government of Sindh |year=2022 |access-date=18 August 2026 }}</ref> شھدادڪوٽ ۾ گرم موسم اپريل جي پوئين حصي کان جولاءِ تائين وڌيڪ شديد رهي ٿي. ضلعي جي هڪ تازي پروفائيل موجب جون گرم ترين مهينو آهي، جنهن ۾ سراسري وڌ ۾ وڌ گرمي پد لڳ ڀڳ 44 °C ۽ گهٽ ۾ گهٽ گرمي پد 31 °C رهي ٿو. ٿڌي موسم نومبر جي آخر کان فيبروري تائين رهي ٿي؛ جنوري سرد ترين مهينو آهي، جنهن ۾ سراسري گهٽ ۾ گهٽ گرمي پد لڳ ڀڳ 9 °C ۽ وڌ ۾ وڌ 23 °C آهي.<ref name="PILDATProfile">{{cite web |title=Qambar Shahdadkot District Profile |url=https://old.pildat.org/governance1/qambar-shahdadkot-district-profile |publisher=PILDAT |date=26 December 2024 |access-date=18 August 2026 }}</ref> گهٽ برسات ۽ تمام تيز اونهاري جي گرمي سبب علائقي جي زراعت جو دارومدار رڳو برسات تي نه آهي، بلڪه واهن ۽ ٽيوب ويلن ذريعي آبپاشي اهم حيثيت رکي ٿي. ضلعي جي آفتن جي انتظام واري منصوبي موجب ضلعي جي ڪل ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 44.3 سيڪڙو حصو آبپاشي هيٺ فصلن تي مشتمل آهي.<ref name="PDMAClimate"/> === پاڻي ۽ آبپاشي === شھدادڪوٽ ۽ ان جي ڀرپاسي ۾ زراعت لاءِ واهن ۽ زير زمين پاڻي ٻنهي جو استعمال ٿئي ٿو. قمبر شھدادڪوٽ ضلعي جي زرعي معيشت گهڻي ڀاڱي واهن جي آبپاشي ۽ ٽيوب ويلن تي دارومدار رکي ٿي.<ref name="PDMAClimate"/> شھدادڪوٽ ۾ زير زمين پاڻيءَ جي معيار بابت سائنسي تحقيق پاڻيءَ ۾ لوڻياٺ ۽ ٻين ڪيميائي جزن جي وڌيڪ مقدار کي هڪ اهم مسئلو قرار ڏنو آهي. 2020ع ۾ ''Applied Water Science'' ۾ ڇپيل هڪ تحقيق ۾ شھدادڪوٽ، قبو سعيد خان ۽ سجاول جوڻيجو تعلقن مان زير زمين پاڻيءَ جا 38 نمونا وٺي 28 مختلف ماپن جي جاچ ڪئي وئي. تحقيق موجب 57.89 سيڪڙو نمونن ۾ ڪل حل ٿيل لوڻن (TDS) جو مقدار ان وقت استعمال ڪيل عالمي صحت تنظيم جي 1,000 ملي گرام في ليٽر واري حد کان وڌيڪ هو، جنهن سبب اهي نمونا پيئڻ لاءِ موزون نه سمجهيا ويا. ساڳئي تحقيق ۾ 60.52 سيڪڙو نمونن ۾ فلورائيڊ جو مقدار پڻ مقرر حد کان وڌيڪ مليو.<ref name="Lanjwani2020"/> شھدادڪوٽ '''شهر''' جي زير زمين پاڻيءَ تي ٿيل هڪ ٻي تحقيق ۾ شهر جي ڏهن مختلف هنڌن تان پاڻيءَ جا نمونا ورتا ويا. انهن ۾ سراسري ڪل حل ٿيل لوڻن جو مقدار 4,493.7 ملي گرام في ليٽر ۽ ڪلورائيڊ 848.4 ملي گرام في ليٽر رڪارڊ ڪيو ويو. تحقيق ڪندڙن بجليائي چالڪتا، سختي ۽ ڪل حل ٿيل لوڻن سميت ڪجهه ماپن کي پيئڻ جي پاڻيءَ لاءِ استعمال ڪيل محفوظ حدن کان وڌيڪ قرار ڏنو.<ref name="PathanShahdadkot">{{cite journal |last1=Pathan |first1=A. M. |last2=Mastoi |first2=G. M. |last3=Qureshi |first3=M. A. |last4=Pirzada |first4=A. M. |title=Physico-chemical studies of groundwater quality in Shahdadkot City and its suitability for drinking purpose: A case study for clean water security |journal=Sindh University Research Journal (Science Series) |volume=50 |issue=4 |year=2018 |url=https://nja.pastic.gov.pk/journals/index.php/SURJ/article/view/26300 |access-date=18 August 2026 }}</ref> جيتوڻيڪ پيئڻ جي حوالي سان زير زمين پاڻيءَ جي معيار جا مسئلا سامهون آيا آهن، پر شھدادڪوٽ ۽ ڀرپاسي جي تعلقن تي ڪيل تحقيق موجب استعمال ڪيل مختلف زرعي پاڻيءَ جي معيار وارن معيارن تحت 55 کان 100 سيڪڙو تائين نمونا آبپاشي لاءِ استعمال لائق قرار ڏنا ويا.<ref name="Lanjwani2020"/> === زمين ۽ ارضيات === شھدادڪوٽ شهر سنڌ جي ميداني ۽ زرعي علائقي ۾ واقع آهي، جڏهن ته قمبر شھدادڪوٽ ضلعي جي اولهندي حصي ڏانهن زمين جي بناوٽ تبديل ٿي جابلو علائقي ۾ داخل ٿئي ٿي. ضلعي ۾ وسيع ميدانن ۽ زرعي زمينن سان گڏ اولهه طرف [[کيرٿر جبلن جو سلسلو]] موجود آهي.<ref name="Lanjwani2020"/> کيرٿر سلسلو بنيادي طور چن جي پٿر جي جبلن ۽ ٽڪرين تي مشتمل آهي. اهو سلسلو بلوچستان ۾ مولا نديءَ جي ڀرپاسي کان ڏکڻ طرف لڳ ڀڳ 300 ڪلوميٽر تائين پکڙجي سنڌ مان ٿيندو ڪراچي جي اولهه ۾ عربي سمنڊ جي ساحلي علائقي تائين پهچي ٿو.<ref name="Lanjwani2020"/> شھدادڪوٽ پاڻ انهن جبلن ۾ نه، پر کيرٿر جي اوڀر واري ميداني علائقي ۾ آباد آهي. ميداني علائقن ۾ انساني آبادڪاري ۽ زراعت جي واڌ سبب زمين جو وڏو حصو پوکيءَ هيٺ اچي چڪو آهي. ان جي ابتڙ ضلعي جي اولهندي حصي ۾ برسات تي دارومدار رکندڙ زمين، کليل غير آباد ايراضيون، چراگاهه ۽ قدرتي ٻوٽن وارا علائقا ملن ٿا.<ref name="PDMAClimate"/> === ماحوليات === قمبر شھدادڪوٽ ضلعي ۾ ميداني زرعي ماحول کان وٺي جابلو ۽ آبي ماحول تائين مختلف قدرتي نظام موجود آهن. ضلعي ۾ [[حمل ڍنڍ]] سميت ڪيترائي آبي علائقا موجود آهن، جڏهن ته اولهندي سرحد تي کيرٿر جو جابلو ماحول پکڙيل آهي.<ref name="Lanjwani2020"/> ماحولياتي لحاظ کان شھدادڪوٽ ۽ ڀرپاسي جي ميداني علائقن تي زرعي سرگرمين، آبپاشي، شهري پکيڙ ۽ پاڻيءَ جي دستيابيءَ جو وڏو اثر آهي. ضلعي جي قدرتي نباتات گهڻي ڀاڱي گهٽ برسات سان ٺهڪندڙ جڙي ٻوٽين ۽ ٻوٽن تي مشتمل آهي، جڏهن ته آبپاشي وارن ميداني حصن ۾ قدرتي زمين جو وڏو حصو زرعي زمين ۾ تبديل ٿيل آهي.<ref name="PDMAClimate"/> === ٻوٽا ۽ جانور === شھدادڪوٽ شهر بابت ٻوٽن ۽ جهنگلي جانورن جي الڳ تفصيلي سائنسي فهرست موجود نه آهي، تنهنڪري شهر جي حياتياتي تنوع کي سڄي قمبر شھدادڪوٽ ضلعي يا کيرٿر واري حياتياتي نظام سان هڪجهڙو قرار ڏيڻ مناسب نه ٿيندو. ضلعي جي اولهندي گهٽ آباد علائقن ۾ قدرتي جڙي ٻوٽيون، ٻوٽا ۽ چراگاهه ملن ٿا، جڏهن ته شھدادڪوٽ جي چوڌاري ميداني علائقو گهڻي ڀاڱي زرعي زمين تي مشتمل آهي.<ref name="PDMAClimate"/> وسيع قمبر شھدادڪوٽ ضلعي ۾ ميدانن، آبي علائقن ۽ کيرٿر جي جابلو پٽي جي موجودگي سبب رهائشگاهن ۾ نمايان تنوع ملي ٿو. ضلعي بابت سائنسي اڀياس [[حمل ڍنڍ]]، ڊرگهه ۽ لانگهه سميت آبي علائقن ۽ کيرٿر جي جابلو پٽي جو ذڪر ڪن ٿا.<ref name="Lanjwani2020"/> انهن قدرتي علائقن جي حياتياتي تنوع کي شھدادڪوٽ جي شهري حياتيات کان الڳ سمجهڻ گهرجي. ==سياست== سياسي طور تي ھي شھر 1970 کان وٺي پاڪستان پيپلز پارٽي جو مضبوط ڳڙه آهي. ھن وقت نوبزادو نادر علي خان مگسي ھتان جي صوبائي تڪ پي. ايس-42 قمبر شهدادڪوٽ-3(اولڊ لاڙڪاڻو-VIII) مان چونڊيل ايم.پي.اي. آهي. ان اھا سيٽ 2013 جي عام اليکشن ۾ کٽي ھئي. ھي شھر قومي اسيمبلي جي تڪ اين اي 207 ۾ واقع آھي جتان ساڳي اليڪشن۾ مس فريال ٽالپر چونڊجي ايم اين اي بڻي. اين اي 207 پيپلزپارٽي جي ڀٽو خاندان جو اباڻو تڪ آھي.اڳ ۾ شھيد محترمه بينظير ڀٽو ھتان جي بار بار ايم اين اي رھي آھي .اڳ ۾ ممتاز ڀٽو ۽ نوبزادو نادر علي خان مگسي<ref>{{Citation |title=Welcome to the Website of Provincial Assembly of Sindh<!-- Bot generated title --> |url=http://www.pas.gov.pk/index.php/members/bydistrict/en/19/83 |accessdate=2018-02-25 |archive-date=2018-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180305114221/http://www.pas.gov.pk/index.php/members/bydistrict/en/19/83 |dead-url=yes }}</ref> پڻ ھن تڪ جا ايم اين اي رھيا آھن. قومي اسيمبلي جي اقليتي ميمبرن مان پيپلز پارٽي جو ھڪ اقليتي ايم اين اي رميش لال عرف گوپ جو تعلق پڻ ھن شھر سان آھي. ھتي جو مڪاني حڪومت سان تعلق رکندڙ ادارو ميونسيپل ڪاميٽي آھي جنھن جو چونڊيل چيئرمين پيپلز پارٽي سان تعلق رکندڙ مير مٺل خان مغيري آهي. ھتي جون ٻيون مکيہ سياسي جماعتون مسلم ليگ فنڪشنل، نوازليگ، تحريڪ انصاف ۽ جميعت علماءِ اسلام آھن. شھر جو مکيہ چوڪ ڪوٽو موٽو چوڪ آهي جيڪو سياسي لحاظ کان مشھور آھي. تقريبن سمورا سياسي جلوس، جلسا، ڌرڻا ۽ بک ھڙتالون ان چوڪ تي ٿينديون آهن. ==واپار== ھتان جي موسم گرم ۽ خشڪ ھئڻ ڪري ھتي سڀ کان گھڻو چانورن جو فصل ٿئي ٿو. ھي شھر سنڌ ۾ چانورن جي ٻي وڏي مارڪيٽ سڏجي ٿو. شھر جي پسگردائيءَ ۾ اٽڪل پنجاھ جي لڳ ڀڳ سارين جا ڪارخانا آهن. ھي شھر گوادر ھاء وي تي پڻ واقع آھي ==ڪتب خانا== مولانا نور محمد ميڪڻ شهدادڪوٽيءَ جي لائبرري شهدادڪوٽ، تيرهين ۽ چوڏهين صدي هجريءَ جي اوائل ۾ وڏو علمي ۽ ادبي مرڪز رهيو آهي. سندس حد بلوچستان سان ملي ٿي، انهيءَ ڪري هتي سنڌ ۽ بلوچستان جي گڏيل تهذيب نظر اچي ٿي. ڪيترائي عالم، فاضل ۽ مــُـدرس هن زرخيز خطي پيدا ڪيا، ۽ ڪيترائي عالم ٻاهران اچي هتي آباد ٿيا. اُنهن مان عمدة العلماءُ مولانا نور محمد شهدادڪوٽيءَ جو نالو ســَـرِ فهرست آهي. مولانا نور محمد، اصل شهر ڪنڊي، علائقي ڀاڳناڙي (بلوچستان) جو رهاڪو هو. سال 1206ھ- 1791ع ۾ تولد ٿيو. ابتدائي تعليم پنهنجي عزيز علامه عبدالحليم ڪنڊوي رحه وٽان حاصل ڪيائين. فارغ التحصيل ٿي، پهريائين ڳوٺ ۾ پاڙهڻ لڳو. فقــہ ۾ مــَـلڪو رکندو هو، انهيءَ ڪري قلات جي خان، خداداد خان طرفان رياست جو ”قاضي القضاة“ به مقرر ٿيو.سال 1858ع ۾ڪنهن شرعي مسئلي تي خان سان اختلاف ٿيس، جنهنڪري سنڌ طرف رخ رکيائين ۽ ميرو خان پهچي، ميان حامد الله عرف حامد حضوري رح (1798ع - 1873) جو مهمان ٿيو. آخر سندس صلاح ۽ کهاوڙ قوم جي سردار، خانبهادر پير بخش خان جي دلي طلب تي، شهدادڪوٽ لڏي ويو ۽ اُتي ئي پنهنجو مدرسو قائم ڪري، حياتيءَ جا ڏينهن پورا ڪيائين. نوي ورهين جي ڄمار ۾ تاريخ 12 - ذوالحج 1296ھ - 1887ع تي وفات ڪيائين. سندس ٽن فرزندن مان مولانا گل محمد 1789ع - 1888ع ۽ ميان غلام صديق رح (1844ع – 1905ع) وڏي پايي جا عالم ۽ بزرگ ٿي گذريا آهن. علامه صاحب جون هڪ ڊزن کان وڌيڪ تصنيفون ڇڏيل آهن، جيڪي اڪثر مدرسي ”محموديه“ ۾ پاڙهيون وينديون هيون. وٽس عاليشان ڪتنخانو به هو، جنهن ۾ هڪ هزار جي لڳ ڀڳ عربي ۽ فارسي ڪتاب موجود هئا. اُنهن ۾ قلمي ڪتابن جو تعداد سرس هو لاڙڪاڻي جي هن قديم علمي ڪتبخاني ۾ مولانا گل محمد ۽ ميان غلام صديق رح جن به خاصو اضافو ڪيو، جنهنڪري پري پري کان شاگرد هن مدرسي ۾ اچڻ لڳا . زماني جي اُٿل پٿل سببان، اڄ ”مدرسه محموديه“ به نالي ماتر وڃي رهيو آهي، ۽ ڪتبخانو به خيرڪــِـي آهي. مدرسي جو نالو مٽائي ”مدرسه حليميه“ رکيو ويو آهي<ref>لاڙڪاڻي ضلعي جا ڪتبخانا-- ميمڻ عبدالغفور سنڌي ؛ رسالو:مهراڻ؛ 1984جلد 33 ڇپيندڙ:سنڌي ادبي بورڊ</ref> ==فاصلا== '''<span style='color: Indigo'>شھدادڪوٽ ۽ ٻين شھرن وچ فاصلا</span>'''<br> {| class="wikitable sortable" |- ! شھر ! شھر ! فاصلو: ڪ.م. !روڊ |- |شھدادڪوٽ | لنڊن |6125 |نہ |- |شھدادڪوٽ |نيويارڪ |11507 |نہ |- |شھدادڪوٽ |برلن |5235 |نہ |- |شھدادڪوٽ |لاس اينجلس |13113 |نہ |- |شھدادڪوٽ |ماسڪو |3908 |نہ |- |شھدادڪوٽ |بيجنگ | 4578 |ھا: گلگت کان چين جي سرحد مان |- |شھدادڪوٽ |ٽوڪيو | 6655 |نہ |- |شھدادڪوٽ |سڊني |11069 |نہ |- |شھدادڪوٽ |ريئو ڊي جينرو |13110 |نہ |- |شھدادڪوٽ |ڪراچي |342 |ھا |- | شھدادڪوٽ |لاھور |746 |ھا |- |شھدادڪوٽ |اسلام آباد |822 |ھا |- |شھدادڪوٽ | پشاور |769 |ھا |- |شھدادڪوٽ |ڪوئيٽا |276 |ھا |- |شھدادڪوٽ |حيدرآباد |280 |ھا |} == حوالا == {{حوالا|2}} e75ko6ago2jw63j2er18cqo6n295y0h 404586 404585 2026-08-18T14:32:23Z Intisar Ali 8681 404586 wikitext text/x-wiki {{Short description|پاڪستان جو شهر ۽ انتظامي علائقو}} {{Infobox settlement <!-- Basic information --> | name = شھدادڪوٽ | official_name = Shahdadkot | other_name = {{lower|0.1em|[[سيلرا شھدادڪوٽ]]}} | native_name = {{nobold|{{lower|0.6em|{{Nastaliq|شہدادکوٹ}}}}}} | settlement_type = [[شهر]]، [[ميونسيپلٽي]] <!-- Images --> | image_skyline = Water supply shahdadkot.jpg | imagesize = 250 | image_caption = شھدادڪوٽ جو پاڻي فراهمي نظام | image_flag = | flag_size = 100 <!-- Maps / additional images --> | image_map = At_Kotoo_Motoo_Chowk_Shahdadkot.jpg | mapsize = 250 | map_caption = شھدادڪوٽ ۾ ڪوٽو موٽو چوڪ وٽ بئنڪون | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_label_position = bottom | pushpin_map_caption = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ شھدادڪوٽ جو مقام | pushpin_mapsize = 250 <!-- Location --> | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{flag|پاڪستان}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = {{flag|سنڌ}} | subdivision_type2 = [[پاڪستان جا ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] | subdivision_type3 = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name3 = [[قمبر شھدادڪوٽ ضلعو|قمبر شھدادڪوٽ]] | subdivision_type4 = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]] | subdivision_name4 = [[شھدادڪوٽ تعلقو]] <!-- Languages --> | blank1_name_sec1 = سرڪاري ٻوليون | blank1_info_sec1 = [[اردو]]، [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | blank2_name_sec1 = مقامي ٻولي | blank2_info_sec1 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | blank3_name_sec1 = ٻيون ڳالهايون ويندڙ ٻوليون | blank3_info_sec1 = [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]]، [[بلوچي ٻولي|بلوچي]]، [[براهوي ٻولي|براهوي]] <!-- Government --> | government_type = مڪاني حڪومت | leader_title = چيئرمين ميونسيپلٽي | leader_name = | leader_title1 = ايم اين اي | leader_name1 = <!-- Establishment --> | established_title = قيام | established_date = ڪلهوڙا خاندان جي دور ۾ | founder = شھداد خان کهاوڙ <!-- Physical characteristics --> | unit_pref = PAK | elevation_m = 13 | elevation_ft = 43 <!-- Population: latest statistics retained --> | population_total = 120,687 | population_as_of = [[پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري|2023ع]] | population_density_sq_mi = auto | population_blank1_title = شهر واسين جو نالو | population_blank1 = شھدادڪوٽي <!-- Time --> | timezone = [[پاڪستان جو معياري وقت]] | utc_offset = +05:00 <!-- Coordinates --> | coordinates = {{coord|27.8483|67.9106|region:PK_type:city|display=inline,title}} <!-- Postal and telephone codes --> | postal_code_type = پوسٽل ڪوڊ | postal_code = 77300 | area_code = 0744 | website = }} [[File:Petrol Pump At Highway - panoramio.jpg|thumb|شھدادڪوٽ جي باءِ پاس تي هڪ پيٽرول پمپ]] '''شھدادڪوٽ''' ({{langx|en|Shahdadkot}}) [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[قمبر شھدادڪوٽ ضلعو|قمبر شھدادڪوٽ ضلعي]] جو هڪ قديم ۽ اهم شهر آهي. شھدادڪوٽ اڳوڻي [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي ضلعي]] جو حصو هو، پر [[قمبر شھدادڪوٽ ضلعو|قمبر شھدادڪوٽ ضلعو]] قائم ٿيڻ کان پوءِ ان ۾ شامل ڪيو ويو. هي ضلعي جي وڏن شهرن مان هڪ ۽ [[شھدادڪوٽ تعلقو|شھدادڪوٽ تعلقي]] جو انتظامي مرڪز آهي. 2023ع جي آدمشماري موجب شهر جي آبادي 120,687 هئي. شهر جو پوسٽل ڪوڊ 77300 آهي. شهر جو نالو ان جي باني '''شھداد خان کهاوڙ''' جي نالي پٺيان رکيو ويو. شھدادڪوٽ [[لاڙڪاڻو|لاڙڪاڻي]] کان لڳ ڀڳ 51 ڪلوميٽر اتر-اولهه ۽ [[قمبر]] کان 34 ڪلوميٽر اتر طرف واقع آهي. هي شهر [[بلوچستان]] جي [[خضدار ضلعو|خضدار]]، [[جھل مگسي ضلعو|جھل مگسي]] ۽ [[استا محمد ضلعو|استا محمد]] ضلعن جي ويجهو واقع آهي. شھدادڪوٽ [[ايم-8 موٽر وي (پاڪستان)|ايم-8 موٽر وي]] جي رستي وسيلي [[گوادر]] ۽ [[رتوديرو]] سان ڳنڍيل آهي. شھدادڪوٽ ۾ مختلف سنڌي، بلوچ ۽ ٻين برادرين جا ماڻهو رهن ٿا. هتي رهندڙ برادرين ۾ شيخ، کهاوڙ، سيلرا، [[ڪنگراڻي]]، ڀٽي، کوسا، مگسي، براهوي، سومرا، مستوئي، تونيا، چنا، سيد، جروار، پٺاڻ، لانگاهه، گهلُو، وڌا، قريشي، عمراڻي، رڏ، مغيري، ڀٽا، اعواڻ ۽ ڪمبوهه شامل آهن. شهر ۾ مسلمان اڪثريت ۾ آهن، جن ۾ سني ۽ شيعا شامل آهن. هندو برادري پڻ شهر ۾ آباد آهي ۽ واپاري شعبي ۾ ان جي نمايان موجودگي رهي آهي. شيخ برادريءَ جي پڻ شهر جي واپاري طبقي ۾ وڏي نمائندگي آهي.<ref>{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=https://www.sindhidunya.com/shahdadkot/ |accessdate=2018-02-25 |archive-date=2016-08-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160829101127/http://www.sindhidunya.com/shahdadkot/ |dead-url=yes }}</ref> شھدادڪوٽ 1970ع کان وٺي [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] جو هڪ اهم سياسي ڳڙهه پڻ رهيو آهي.<ref>{{Cite web|url=http://www.pas.gov.pk/index.php/members/bydistrict/en/31/94|title=Welcome to the Website of Provincial Assembly of Sindh}}</ref> هي علائقو پاڪستان جي اڳوڻي وزيراعظم [[بينظير ڀٽو]] جو چونڊ تڪ پڻ رهيو آهي، جڏهن ته مير نادر خان مگسي پڻ هن علائقي مان ڊگهي عرصي تائين چونڊجندو رهيو آهي. == تاريخ == شھدادڪوٽ جي بنياد بابت مختلف تاريخي حوالا موجود آهن. سنڌ جي محقق [[ايم ايڇ پنھور]] موجب، شھدادڪوٽ انهن نون شهرن ۽ وسندين مان هڪ هو، جيڪي [[ڪلهوڙا خاندان|ڪلهوڙن]] جي دور ۾ سنڌ اندر زرعي ايراضي ۽ آباديءَ ۾ واڌ سان گڏ اُسريا. پنهور 1701ع کان 1758ع تائين واري عرصي بابت لکي ٿو ته سنڌ ۾ پوکيءَ هيٺ ايراضي لڳ ڀڳ ڏهن لکن ايڪڙن مان وڌي ٻاويهه لک ايڪڙ ٿي ۽ آبادي 14 لکن مان وڌي لڳ ڀڳ 30 لکن تائين پهتي. ان دور ۾ شھدادڪوٽ سان گڏ قمبر، وارهه، ميهڙ، خيرپور ناٿن شاهه، ميرپورخاص، نئون خدا آباد، شھدادپور، نوشهروفيروز، خانڳڙهه، فتح ڳڙهه، جوهي، دوست علي، رتوديرو ۽ وڳڻ جهڙيون وسنديون پڻ اُسريون.<ref>پنهور، ايم. ايڇ، ٽماهي ''مهراڻ''، 1/1996ع، ص. 35، سنڌي ادبي بورڊ، ڄامشورو.</ref> ضلعي قمبر شھدادڪوٽ بابت هڪ ضلعي پروفائيل موجب، شھدادڪوٽ جو بنياد لڳ ڀڳ '''1713ع''' ۾ ڪلهوڙن جي دور ۾ پيو ۽ اهو لاڙڪاڻي کان [[گنداوا]] ڏانهن ويندڙ واپاري رستي تي هڪ اهم شهر هو.<ref name="DistrictProfile">{{cite web |title=Pakistan Emergency Situational Analysis: District Kamber Shahdadkot |url=https://reliefweb.int/report/pakistan/pakistan-emergency-situational-analysis-district-kamber-shahdadkot-july-2014 |website=ReliefWeb |date=July 2014 |access-date=18 August 2026 }}</ref> علائقي تي [[ڪلهوڙا خاندان|ڪلهوڙن]] کان پوءِ [[ٽالپر خاندان|ٽالپرن]] جي حڪومت قائم ٿي، جيڪا 1843ع ۾ انگريزن جي سنڌ تي قبضي تائين جاري رهي.<ref name="DistrictProfile"/> === پراڻو نالو ۽ اوڻيهين صدي === شھدادڪوٽ جو پراڻو نالو '''شھدادپور''' هو. [[اي ڊبليو هيوز]] جي 1876ع ۾ ڇپيل ''A Gazetteer of the Province of Sind'' ۾ هن وسندي کي ''Shahdadpur'' جي نالي سان درج ڪيو ويو آهي. ان وقت اهو قمبر تعلقي جي لاڙڪاڻي ڊپٽي ڪليڪٽريٽ جو هڪ سرڪاري شهر هو ۽ لاڙڪاڻي کان لڳ ڀڳ 30 ميل اتر-اتر اولهه طرف واقع هو. شهر داتو-جي-ڪُر واهه جي اولهندي ڪناري تي آباد هو ۽ رستن وسيلي قمبر، ڳڙهي خيرو، جمالي ۽ حمل سان ڳنڍيل هو.<ref name="Hughes1876">{{cite book |last=Hughes |first=A. W. |author-link=Albert William Hughes |title=A Gazetteer of the Province of Sind |location=London |year=1876 |pages=769–770 |language=en }}</ref> 1876ع جي گزيٽيئر موجب، ان وقت شھدادپور جي آبادي لڳ ڀڳ '''783''' هئي، جنهن مان 464 مسلمان ۽ 319 هندو هئا. مسلمان آباديءَ ۾ پيرزاده، ڪلهوڙا، لاشاري، سيال، مگسي ۽ مهاڻا شامل هئا. گزيٽيئر ۾ پير بخش کهاوڙ کي علائقي جو بااثر زميندار ڄاڻايو ويو آهي ۽ شهر جي ٻيهر ترقيءَ ۾ سندس ڪردار جو ذڪر پڻ ڪيو ويو آهي.<ref name="Hughes1876"/> ساڳئي گزيٽيئر مان معلوم ٿئي ٿو ته شھدادپور ڪنهن وقت هڪ نسبتاً وڏو ۽ اهم شهر هو. [[جان ڪين (پهريون بيرن ڪين)|سر جان ڪين]] افغانستان ڏانهن فوجي مهم تي روانو ٿيڻ وقت سنڌ مان گذرندي هتان پنهنجي فوج لاءِ رسد حاصل ڪئي هئي. ان کان پوءِ شهر زوال جو شڪار ٿيو. 1846ع ۾ چانڊڪا ضلعي جي ڊپٽي ڪليڪٽر ليفٽيننٽ جيمس جي دوري وقت شهر جي آبادي انتهائي گهٽجي چڪي هئي. بعد ۾ شهر ٻيهر آباد ٿيڻ لڳو ۽ 1870ع واري ڏهاڪي تائين هتي اُن، چانور ۽ مختلف اناجن جو واپار ٿيندو هو.<ref name="Hughes1876"/> === شھدادپور تعلقو === برطانوي دور ۾ علائقي جي انتظامي حيثيت ۾ اهم تبديلي 1884ع ۾ آئي. بمبئي حڪومت 16 جنوري 1884ع تي بمبئي لينڊ روينيو ڪوڊ 1879ع تحت حڪم جاري ڪيو ته قمبر ۽ سجاول تعلقن جا مخصوص ڳوٺ ۽ زمينون گڏ ڪري هڪ نئون تعلقو قائم ڪيو وڃي. اهو نئون انتظامي يونٽ '''شھدادپور تعلقو''' سڏيو ويو ۽ ان کي اپر سنڌ فرنٽيئر ضلعي جو حصو بڻايو ويو. حڪم پهرين فيبروري 1884ع کان لاڳو ٿيو.<ref name="BombayGazette1884">{{cite journal |title=Government Notification No. 414 A |journal=Bombay Government Gazette |date=17 January 1884 |pages=36–37 |language=en }}</ref> انهن سرڪاري دستاويزن مان اهو پڻ ظاهر ٿئي ٿو ته اوڻيهين صديءَ جي پوئين اڌ تائين موجوده شھدادڪوٽ لاءِ '''شھدادپور''' نالو سرڪاري طور استعمال ٿيندو رهيو.<ref name="Hughes1876"/><ref name="BombayGazette1884"/> بعد ۾ شهر جو نالو شھدادپور مان بدلائي '''شھدادڪوٽ''' ڪيو ويو. مقامي تاريخي روايتن موجب، سنڌ ۾ ساڳئي نالي سان هڪ ٻيو [[شھدادپور]] موجود هجڻ سبب ٽپال جي ورڇ ۾ مونجهارو پيدا ٿيندو هو، جنهن کان پوءِ ٻنهي شهرن ۾ فرق ڪرڻ لاءِ هن شهر جو نالو شھدادڪوٽ رکيو ويو.<ref>{{cite web |title=Shahdadkot History |url=https://historyofshahdadkot.blogspot.com/p/shahdadkot-history.html |access-date=18 August 2026 |language=en }}</ref> === ريلوي ۽ آمدرفت === برطانوي دور ۾ شھدادڪوٽ کي ريلوي وسيلي قمبر، لاڙڪاڻي ۽ اتر سنڌ جي ٻين علائقن سان ڳنڍيو ويو. '''لاڙڪاڻو–جيڪب آباد لائيٽ ريلوي''' جي رستي تي شھدادڪوٽ ۽ '''سيلرا شھدادڪوٽ ريلوي اسٽيشن''' قائم ڪيا ويا. هي ريلوي رستو لاڙڪاڻي کان قمبر ۽ شھدادڪوٽ مان ٿيندو ڳڙهي خيرو، استا محمد ۽ اڳتي جيڪب آباد ڏانهن ويندو هو.<ref>{{cite web |title=Indian Railways FAQ: IR History |url=https://www.irfca.org/faq/faq-history3.html |website=Indian Railways Fan Club |access-date=18 August 2026 |language=en }}</ref> 1956ع ۾ لاڙڪاڻي کان شھدادڪوٽ تائين ريلوي سيڪشن کي براڊ گيج ۾ تبديل ڪيو ويو، جڏهن ته سيلرا شھدادڪوٽ کان اڳتي پراڻي لائيٽ ريلويءَ جو هڪ حصو بعد ۾ ختم ڪيو ويو.<ref>{{cite web |title=Larkana–Jacobabad Light Railway |url=https://wiki.fibis.org/w/Larkana-Jacobabad_Light_Railway |website=Families in British India Society |access-date=18 August 2026 |language=en }}</ref> === ڪوٽو موٽو چوڪ === شھدادڪوٽ جي پراڻن ۽ مشهور هنڌن مان '''ڪوٽو موٽو چوڪ''' پڻ شامل آهي. مقامي روايت موجب، هن چوڪ جو نالو ڪوٽومل ۽ موٽومل نالي ٻن هندو واپارين جي نالن تان پيو، جن جو هتي ٻارن جي رانديڪن جو دڪان هوندو هو. سندن وفات کان پوءِ دڪان بند ٿي ويو، پر سندن نالن سان منسوب ''ڪوٽو موٽو'' نالو چوڪ لاءِ رائج رهيو.<ref>{{cite web |title=شهداد ڪوٽ شهر جون اهم تاريخي جڳهون |url=https://abdulghaffarwadho.wordpress.com/2017/03/31/%D8%B4%D9%87%D8%AF%D8%A7%D8%AF-%DA%AA%D9%88%D9%BD-%D8%B4%D9%87%D8%B1-%D8%AC%D9%88%D9%86-%D8%A7%D9%87%D9%85-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE%D9%8A-%D8%AC%DA%B3%D9%87%D9%88%D9%86/ |date=31 March 2017 |access-date=18 August 2026 |language=sd }}</ref> === پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ === [[پاڪستان جي آزادي]] کان پوءِ شھدادڪوٽ ۽ قمبر، [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي ضلعي]] جا تعلقا رهيا. 2004ع ۾ لاڙڪاڻي ضلعي کي ورهائي نئون [[قمبر شھدادڪوٽ ضلعو]] قائم ڪيو ويو، جنهن ۾ شھدادڪوٽ کي شامل ڪيو ويو.<ref name="DistrictProfile"/> شھدادڪوٽ ويهين صديءَ جي ٻئي اڌ دوران زرعي ۽ صنعتي مرڪز طور پڻ ترقي ڪئي. شهر ۽ ڀرپاسي واري علائقي ۾ چانور ۽ ڪڻڪ اهم فصل رهيا آهن ۽ چانورن جي ڇڙهائيءَ جا ڪيترائي ڪارخانا قائم ٿيا. 1970ع واري ڏهاڪي ۾ شھدادڪوٽ ٽيڪسٽائل مل پڻ قائم ڪئي وئي، جيڪا شهر جي اهم صنعتي ادارن مان هڪ هئي ۽ وڏي تعداد ۾ مقامي ماڻهن کي روزگار فراهم ڪندي هئي. مل بعد ۾ مالي ۽ انتظامي مسئلن جو شڪار ٿي ۽ 2007ع ۾ مستقل طور بند ٿي وئي. == جاگرافي == شھدادڪوٽ [[سنڌ]] جي اتر-اولهه واري حصي ۾ [[قمبر شھدادڪوٽ ضلعو|قمبر شھدادڪوٽ ضلعي]] ۾ واقع آهي. شهر جا جاگرافيائي بيهڪ لڳ ڀڳ {{coord|27.8483|67.9106|display=inline}} آهي ۽ سمنڊ جي سطح کان ان جي اوچائي لڳ ڀڳ 13 ميٽر آهي. شھدادڪوٽ [[لاڙڪاڻو|لاڙڪاڻي]] کان لڳ ڀڳ 51 ڪلوميٽر اتر-اولهه ۽ [[قمبر]] کان لڳ ڀڳ 34 ڪلوميٽر اتر طرف واقع آهي. شهر جي اولهه طرف بلوچستان جي سرحد ۽ ان کان اڳتي [[کيرٿر جبلن جو سلسلو]] واقع آهي. قمبر شھدادڪوٽ ضلعي جي جاگرافي ٻن نمايان قدرتي حصن ۾ ورهايل آهي. ان جو اوڀر ۽ وچ وارو حصو سنڌ جي ميداني علائقي تي مشتمل آهي، جتي آبپاشي هيٺ زرعي زمينون وڏي ايراضيءَ تي پکڙيل آهن، جڏهن ته اولهه طرف زمين آهستي آهستي جابلو ۽ اڻسڌي ٿيندي [[کيرٿر جبلن جو سلسلو|کيرٿر جبلن]] سان ملي ٿي. کيرٿر جا جبل گهڻي ڀاڱي چن جي پٿر جي ٽڪرين ۽ جبلن تي مشتمل آهن.<ref name="Lanjwani2020">{{cite journal |last1=Lanjwani |first1=Muhammad Farooque |last2=Khuhawar |first2=Muhammad Yar |last3=Khuhawar |first3=Taj Muhammad Jahangir |title=Groundwater quality assessment of Shahdadkot, Qubo Saeed Khan and Sijawal Junejo Talukas of District Qambar Shahdadkot, Sindh |journal=Applied Water Science |volume=10 |pages=26 |year=2020 |doi=10.1007/s13201-019-1098-2 |doi-access=free |url=https://link.springer.com/article/10.1007/s13201-019-1098-2 |access-date=18 August 2026 }}</ref> === شهري پکيڙ === شھدادڪوٽ جي موجوده شهري ايراضي پنهنجي تاريخي حدن کان گهڻي وڌي چڪي آهي. [[بورڊ آف روينيو سنڌ]] جي ديهن جي پراڻن نقشن موجب، شهر جي پراڻي آبادي شھدادڪوٽ ٿاڻي ۽ مختيارڪار آفيس جي ڀرپاسي تائين محدود هئي، جڏهن ته ان جي ڀرسان غريب آباد نالي ڳوٺ ۽ ڪجهه فاصلي تي سيلرا ۽ قمبراڻي جا ڳوٺ واقع هئا.{{حوالو گھربل|date=August 2026}} شهر جي آبادي ۽ اڏاوتي پکيڙ وڌڻ سان ڀرپاسي جون اڳ الڳ وسنديون شهري علائقي سان ملي ويون. غريب آباد ۽ قمبراڻي هاڻي شھدادڪوٽ جي لڳاتار شهري آباديءَ جو حصو بڻجي چڪا آهن. موجوده شهر ۾ ديهه شھدادڪوٽ جي وڏي حصي سان گڏ ديهه همير، ديهه سيلرا ۽ ديهه نورپور جا ڪجهه حصا پڻ اچي وڃن ٿا.{{حوالو گھربل|date=August 2026}} === آبهوا === شھدادڪوٽ جي آبهوا گرم ۽ خشڪ آهي. اونهاري جي موسم تمام گرم، جڏهن ته سيارو نسبتاً مختصر ۽ نرم هوندو آهي. قمبر شھدادڪوٽ ضلعي جي آفتن جي انتظام واري منصوبي ۾ علائقي جي آبهوا کي ''گرم ۽ خشڪ'' قرار ڏنو ويو آهي ۽ سالياني سراسري برسات لڳ ڀڳ 86.23 ملي ميٽر ڄاڻائي وئي آهي.<ref name="PDMAClimate">{{cite web |title=District Disaster Management Plan – Kambar Shahdadkot |url=https://pdma.gos.pk/Documents/District_Management_Plans/DMP%20Kambar%20Shahdadkot.pdf |publisher=Provincial Disaster Management Authority, Government of Sindh |year=2022 |access-date=18 August 2026 }}</ref> شھدادڪوٽ ۾ گرم موسم اپريل جي پوئين حصي کان جولاءِ تائين وڌيڪ شديد رهي ٿي. ضلعي جي هڪ تازي پروفائيل موجب جون گرم ترين مهينو آهي، جنهن ۾ سراسري وڌ ۾ وڌ گرمي پد لڳ ڀڳ 44 °C ۽ گهٽ ۾ گهٽ گرمي پد 31 °C رهي ٿو. ٿڌي موسم نومبر جي آخر کان فيبروري تائين رهي ٿي؛ جنوري سرد ترين مهينو آهي، جنهن ۾ سراسري گهٽ ۾ گهٽ گرمي پد لڳ ڀڳ 9 °C ۽ وڌ ۾ وڌ 23 °C آهي.<ref name="PILDATProfile">{{cite web |title=Qambar Shahdadkot District Profile |url=https://old.pildat.org/governance1/qambar-shahdadkot-district-profile |publisher=PILDAT |date=26 December 2024 |access-date=18 August 2026 }}</ref> گهٽ برسات ۽ تمام تيز اونهاري جي گرمي سبب علائقي جي زراعت جو دارومدار رڳو برسات تي نه آهي، بلڪه واهن ۽ ٽيوب ويلن ذريعي آبپاشي اهم حيثيت رکي ٿي. ضلعي جي آفتن جي انتظام واري منصوبي موجب ضلعي جي ڪل ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 44.3 سيڪڙو حصو آبپاشي هيٺ فصلن تي مشتمل آهي.<ref name="PDMAClimate"/> === پاڻي ۽ آبپاشي === شھدادڪوٽ ۽ ان جي ڀرپاسي ۾ زراعت لاءِ واهن ۽ زير زمين پاڻي ٻنهي جو استعمال ٿئي ٿو. قمبر شھدادڪوٽ ضلعي جي زرعي معيشت گهڻي ڀاڱي واهن جي آبپاشي ۽ ٽيوب ويلن تي دارومدار رکي ٿي.<ref name="PDMAClimate"/> شھدادڪوٽ ۾ زير زمين پاڻيءَ جي معيار بابت سائنسي تحقيق پاڻيءَ ۾ لوڻياٺ ۽ ٻين ڪيميائي جزن جي وڌيڪ مقدار کي هڪ اهم مسئلو قرار ڏنو آهي. 2020ع ۾ ''Applied Water Science'' ۾ ڇپيل هڪ تحقيق ۾ شھدادڪوٽ، قبو سعيد خان ۽ سجاول جوڻيجو تعلقن مان زير زمين پاڻيءَ جا 38 نمونا وٺي 28 مختلف ماپن جي جاچ ڪئي وئي. تحقيق موجب 57.89 سيڪڙو نمونن ۾ ڪل حل ٿيل لوڻن (TDS) جو مقدار ان وقت استعمال ڪيل عالمي صحت تنظيم جي 1,000 ملي گرام في ليٽر واري حد کان وڌيڪ هو، جنهن سبب اهي نمونا پيئڻ لاءِ موزون نه سمجهيا ويا. ساڳئي تحقيق ۾ 60.52 سيڪڙو نمونن ۾ فلورائيڊ جو مقدار پڻ مقرر حد کان وڌيڪ مليو.<ref name="Lanjwani2020"/> شھدادڪوٽ '''شهر''' جي زير زمين پاڻيءَ تي ٿيل هڪ ٻي تحقيق ۾ شهر جي ڏهن مختلف هنڌن تان پاڻيءَ جا نمونا ورتا ويا. انهن ۾ سراسري ڪل حل ٿيل لوڻن جو مقدار 4,493.7 ملي گرام في ليٽر ۽ ڪلورائيڊ 848.4 ملي گرام في ليٽر رڪارڊ ڪيو ويو. تحقيق ڪندڙن بجليائي چالڪتا، سختي ۽ ڪل حل ٿيل لوڻن سميت ڪجهه ماپن کي پيئڻ جي پاڻيءَ لاءِ استعمال ڪيل محفوظ حدن کان وڌيڪ قرار ڏنو.<ref name="PathanShahdadkot">{{cite journal |last1=Pathan |first1=A. M. |last2=Mastoi |first2=G. M. |last3=Qureshi |first3=M. A. |last4=Pirzada |first4=A. M. |title=Physico-chemical studies of groundwater quality in Shahdadkot City and its suitability for drinking purpose: A case study for clean water security |journal=Sindh University Research Journal (Science Series) |volume=50 |issue=4 |year=2018 |url=https://nja.pastic.gov.pk/journals/index.php/SURJ/article/view/26300 |access-date=18 August 2026 }}</ref> جيتوڻيڪ پيئڻ جي حوالي سان زير زمين پاڻيءَ جي معيار جا مسئلا سامهون آيا آهن، پر شھدادڪوٽ ۽ ڀرپاسي جي تعلقن تي ڪيل تحقيق موجب استعمال ڪيل مختلف زرعي پاڻيءَ جي معيار وارن معيارن تحت 55 کان 100 سيڪڙو تائين نمونا آبپاشي لاءِ استعمال لائق قرار ڏنا ويا.<ref name="Lanjwani2020"/> === زمين ۽ ارضيات === شھدادڪوٽ شهر سنڌ جي ميداني ۽ زرعي علائقي ۾ واقع آهي، جڏهن ته قمبر شھدادڪوٽ ضلعي جي اولهندي حصي ڏانهن زمين جي بناوٽ تبديل ٿي جابلو علائقي ۾ داخل ٿئي ٿي. ضلعي ۾ وسيع ميدانن ۽ زرعي زمينن سان گڏ اولهه طرف [[کيرٿر جبلن جو سلسلو]] موجود آهي.<ref name="Lanjwani2020"/> کيرٿر سلسلو بنيادي طور چن جي پٿر جي جبلن ۽ ٽڪرين تي مشتمل آهي. اهو سلسلو بلوچستان ۾ مولا نديءَ جي ڀرپاسي کان ڏکڻ طرف لڳ ڀڳ 300 ڪلوميٽر تائين پکڙجي سنڌ مان ٿيندو ڪراچي جي اولهه ۾ عربي سمنڊ جي ساحلي علائقي تائين پهچي ٿو.<ref name="Lanjwani2020"/> شھدادڪوٽ پاڻ انهن جبلن ۾ نه، پر کيرٿر جي اوڀر واري ميداني علائقي ۾ آباد آهي. ميداني علائقن ۾ انساني آبادڪاري ۽ زراعت جي واڌ سبب زمين جو وڏو حصو پوکيءَ هيٺ اچي چڪو آهي. ان جي ابتڙ ضلعي جي اولهندي حصي ۾ برسات تي دارومدار رکندڙ زمين، کليل غير آباد ايراضيون، چراگاهه ۽ قدرتي ٻوٽن وارا علائقا ملن ٿا.<ref name="PDMAClimate"/> === ماحوليات === قمبر شھدادڪوٽ ضلعي ۾ ميداني زرعي ماحول کان وٺي جابلو ۽ آبي ماحول تائين مختلف قدرتي نظام موجود آهن. ضلعي ۾ [[حمل ڍنڍ]] سميت ڪيترائي آبي علائقا موجود آهن، جڏهن ته اولهندي سرحد تي کيرٿر جو جابلو ماحول پکڙيل آهي.<ref name="Lanjwani2020"/> ماحولياتي لحاظ کان شھدادڪوٽ ۽ ڀرپاسي جي ميداني علائقن تي زرعي سرگرمين، آبپاشي، شهري پکيڙ ۽ پاڻيءَ جي دستيابيءَ جو وڏو اثر آهي. ضلعي جي قدرتي نباتات گهڻي ڀاڱي گهٽ برسات سان ٺهڪندڙ جڙي ٻوٽين ۽ ٻوٽن تي مشتمل آهي، جڏهن ته آبپاشي وارن ميداني حصن ۾ قدرتي زمين جو وڏو حصو زرعي زمين ۾ تبديل ٿيل آهي.<ref name="PDMAClimate"/> === ٻوٽا ۽ جانور === شھدادڪوٽ شهر بابت ٻوٽن ۽ جهنگلي جانورن جي الڳ تفصيلي سائنسي فهرست موجود نه آهي، تنهنڪري شهر جي حياتياتي تنوع کي سڄي قمبر شھدادڪوٽ ضلعي يا کيرٿر واري حياتياتي نظام سان هڪجهڙو قرار ڏيڻ مناسب نه ٿيندو. ضلعي جي اولهندي گهٽ آباد علائقن ۾ قدرتي جڙي ٻوٽيون، ٻوٽا ۽ چراگاهه ملن ٿا، جڏهن ته شھدادڪوٽ جي چوڌاري ميداني علائقو گهڻي ڀاڱي زرعي زمين تي مشتمل آهي.<ref name="PDMAClimate"/> وسيع قمبر شھدادڪوٽ ضلعي ۾ ميدانن، آبي علائقن ۽ کيرٿر جي جابلو پٽي جي موجودگي سبب رهائشگاهن ۾ نمايان تنوع ملي ٿو. ضلعي بابت سائنسي اڀياس [[حمل ڍنڍ]]، ڊرگهه ۽ لانگهه سميت آبي علائقن ۽ کيرٿر جي جابلو پٽي جو ذڪر ڪن ٿا.<ref name="Lanjwani2020"/> انهن قدرتي علائقن جي حياتياتي تنوع کي شھدادڪوٽ جي شهري حياتيات کان الڳ سمجهڻ گهرجي. == سياست == شھدادڪوٽ سياسي طور [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] جي اهم اثر رسوخ وارن علائقن مان هڪ رهيو آهي. 1970ع واري ڏهاڪي کان وٺي هن علائقي جي قومي، صوبائي ۽ مڪاني سياست ۾ پاڪستان پيپلز پارٽيءَ جو نمايان ڪردار رهيو آهي. مختلف دورن ۾ چونڊ تڪن جون حدون ۽ نمبر تبديل ٿيندا رهيا آهن، تنهنڪري شھدادڪوٽ جي سياسي نمائندگيءَ کي موجوده ۽ تاريخي حلقه بندين جي لحاظ کان الڳ ڏسڻ ضروري آهي. === قومي اسيمبلي جي نمائندگي === موجوده حلقه بندين موجب [[شھدادڪوٽ تعلقو]] [[اين اي-196 (قمبر شھدادڪوٽ-1)|اين اي-196 قمبر شھدادڪوٽ-I]] جو حصو آهي. هن قومي تڪ ۾ شھدادڪوٽ سان گڏ [[قبو سعيد خان تعلقو|قبو سعيد خان]]، [[سجاول جوڻيجو تعلقو|سجاول جوڻيجو]]، [[ميروخان تعلقو|ميروخان]] ۽ قمبر تعلقي جا ڪجهه حصا شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Final List of National Assembly Constituencies |url=https://ecp.gov.pk/map-sindh |publisher=Election Commission of Pakistan |access-date=18 August 2026 }}</ref> 2024ع جي عام چونڊن ۾ [[بلاول ڀٽو زرداري]] اين اي-196 تان ڪامياب ٿيو، پر هن [[اين اي-194 (لاڙڪاڻو-1)|اين اي-194 لاڙڪاڻو-I]] واري سيٽ برقرار رکي ۽ قمبر شھدادڪوٽ واري سيٽ خالي ڪري ڇڏي. ان کان پوءِ 21 اپريل 2024ع تي ٿيل ضمني چونڊ ۾ [[خورشيد احمد جوڻيجو]] پاڪستان پيپلز پارٽيءَ جي اميدوار طور ڪامياب ٿيو.<ref>{{cite web |title=Notification regarding Returned Candidate NA-196 Kamber Shahdadkot-I |url=https://ecp.gov.pk/notification-regarding-returned-candidate-na-196-kamber-shahdadkot-i |publisher=Election Commission of Pakistan |access-date=18 August 2026 }}</ref> قومي اسيمبليءَ جي موجوده رڪارڊ ۾ پڻ خورشيد احمد جوڻيجو کي اين اي-196 قمبر شھدادڪوٽ-I جو ميمبر ڄاڻايو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Members of National Assembly from Sindh |url=https://www.na.gov.pk/en/mna_list.php?list=sindh |publisher=National Assembly of Pakistan |access-date=18 August 2026 }}</ref> 2018ع جي حلقه بندين کان اڳ شھدادڪوٽ مختلف وقتن تي اهڙن قومي تڪن جو حصو رهيو، جن جا نمبر اين اي-207 وغيره رهيا. 2008ع ۾ اين اي-207 لاڙڪاڻو-ڪم-شڪارپور-ڪم-قمبر شھدادڪوٽ تان [[فريال ٽالپر]] چونڊجي آئي.<ref>{{cite web |title=General Elections 2008 – Returned Candidates |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/1/ge2008-g1.pdf |publisher=Election Commission of Pakistan |date=1 March 2008 |access-date=18 August 2026 }}</ref> حلقه بندين جي تبديليءَ سبب پراڻي اين اي-207 کي موجوده اين اي-196 سان سڌي طرح هڪ ئي تڪ نه سمجهڻ گهرجي. === صوبائي اسيمبلي جي نمائندگي === موجوده سنڌ اسيمبلي جي حلقه بندين ۾ شھدادڪوٽ علائقو [[پي ايس-14 قمبر شھدادڪوٽ-I]] سان لاڳاپيل آهي. موجوده سنڌ اسيمبلي جي رڪارڊ موجب [[نادر علي مگسي]] پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز جي ٽڪيٽ تي پي ايس-14 قمبر شھدادڪوٽ-I جو چونڊيل ميمبر آهي.<ref>{{cite web |title=Kamber Shahdadkot – Members Directory |url=https://pas.gov.pk/assembly-members-directory/33/141 |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=18 August 2026 }}</ref> شھدادڪوٽ جي صوبائي تڪ جو نمبر ماضي ۾ ڪيترائي ڀيرا تبديل ٿيو. اڳوڻين حلقه بندين ۾ نادر علي مگسي پي ايس-40 قمبر شھدادڪوٽ-II ۽ ٻين دورن ۾ شھدادڪوٽ سان لاڳاپيل تڪن تان پڻ چونڊجي چڪو آهي.<ref>{{cite web |title=Members Directory – Kamber Shahdadkot |url=https://www.pas.gov.pk/assembly-members-directory/19 |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=18 August 2026 }}</ref> 2013ع واري اسيمبليءَ جي رڪارڊ ۾ شھدادڪوٽ سان لاڳاپيل تڪن لاءِ پي ايس-40 ۽ پي ايس-42 جهڙا پراڻا نمبر استعمال ٿيل ملن ٿا، جڏهن ته هاڻوڪي حدبنديءَ ۾ قمبر شھدادڪوٽ ضلعي لاءِ پي ايس-14 کان پي ايس-17 تائين چار صوبائي تڪ مقرر آهن.<ref>{{cite web |title=Members Directory |url=https://www.pas.gov.pk/assembly-members-directory |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=18 August 2026 }}</ref> === چونڊ تڪن جي تبديلي === شھدادڪوٽ جي چونڊ نمائندگي پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ هڪجهڙي حلقه بنديءَ هيٺ نه رهي آهي. آباديءَ، انتظامي حدن ۽ اليڪشن ڪميشن جي نئين سر حلقه بندين سبب قومي ۽ صوبائي تڪن جا نالا، نمبر ۽ حدون مختلف چونڊن ۾ تبديل ٿينديون رهيون آهن. 2018ع کان پوءِ قمبر شھدادڪوٽ ضلعي کي قومي اسيمبليءَ جا ٻه الڳ تڪ مليا، جڏهن ته موجوده حدبنديءَ ۾ اهي [[اين اي-196 (قمبر شھدادڪوٽ-1)|اين اي-196 قمبر شھدادڪوٽ-I]] ۽ [[اين اي-197 (قمبر شھدادڪوٽ-2)|اين اي-197 قمبر شھدادڪوٽ-II]] آهن.<ref>{{cite web |title=Sindh Constituency Maps |url=https://ecp.gov.pk/map-sindh |publisher=Election Commission of Pakistan |access-date=18 August 2026 }}</ref> صوبائي سطح تي ضلعي جا موجوده تڪ [[پي ايس-14 قمبر شھدادڪوٽ-I]]، پي ايس-15 قمبر شھدادڪوٽ-II، پي ايس-16 قمبر شھدادڪوٽ-III ۽ پي ايس-17 قمبر شھدادڪوٽ-IV آهن. سنڌ اسيمبلي جي موجوده رڪارڊ موجب انهن تڪن تان ترتيبوار نادر علي مگسي، نثار احمد کهڙو، خان چانڊيو ۽ نوابزادو برهان چانڊيو چونڊيل آهن.<ref>{{cite web |title=Kamber Shahdadkot – Assembly Members Directory |url=https://pas.gov.pk/assembly-members-directory/33/141 |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=18 August 2026 }}</ref> === سياسي اثر ۽ جماعتون === شھدادڪوٽ ۾ پاڪستان پيپلز پارٽي روايتي طور سڀ کان وڌيڪ اثر رکندڙ سياسي جماعت رهي آهي. قومي ۽ صوبائي سطح تي پيپلز پارٽيءَ جا اميدوار هن علائقي مان بار بار ڪامياب ٿيندا رهيا آهن. 2008ع ۾ فريال ٽالپر جي اين اي-207 تان ڪاميابي، مختلف دورن ۾ نادر علي مگسي جي صوبائي نمائندگي، ۽ موجوده اين اي-196 ۽ پي ايس-14 تي پڻ پيپلز پارٽيءَ جي نمائندن جي موجودگي هن تسلسل کي ظاهر ڪري ٿي.<ref>{{cite web |title=General Elections 2008 – Returned Candidates |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/1/ge2008-g1.pdf |publisher=Election Commission of Pakistan |date=1 March 2008 |access-date=18 August 2026 }}</ref><ref>{{cite web |title=Kamber Shahdadkot – Assembly Members Directory |url=https://pas.gov.pk/assembly-members-directory/33/141 |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=18 August 2026 }}</ref> شهر ۾ ٻين سياسي جماعتن ۾ [[جمعيت علماءِ اسلام (ف)]], [[پاڪستان تحريڪ انصاف]], [[پاڪستان مسلم ليگ (ن)]] ۽ [[پاڪستان مسلم ليگ (فنڪشنل)]] پڻ وقت بوقت چونڊن ۽ مقامي سياست ۾ حصو وٺنديون رهيون آهن. === مڪاني حڪومت ۽ ميونسپلٽي === شھدادڪوٽ جي شهري مڪاني انتظام جو بنيادي ادارو ميونسپل ڪاميٽي آهي. سنڌ جي مڪاني حڪومت واري ڍانچي تحت شهري علائقن ۾ ميونسپل ڪاميٽيون صفائي، نيڪال، مقامي رستن، اسٽريٽ لائيٽن، مارڪيٽن، پارڪن ۽ ٻين شهري خدمتن جي انتظام جون ذميوار هونديون آهن. شھدادڪوٽ جي ميونسپل ڍانچي ۾ شهر کي مختلف وارڊن ۽ مڪاني چونڊ يونٽن ۾ ورهايو ويندو آهي. سنڌ لوڪل گورنمينٽ بورڊ قمبر شھدادڪوٽ ضلعي لاءِ ميونسپل، ٽائون ۽ يونين سطح جي ادارن بابت نوٽيفڪيشن جاري ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=Notifications – Sindh Local Government Board |url=https://slgb.lgdsindh.gov.pk/notifications/ |publisher=Sindh Local Government Board |access-date=18 August 2026 }}</ref> مڪاني ادارن جون حدون ۽ انهن جي چونڊيل عهدن جا نالا وقت بوقت نئين قانون سازي ۽ حلقه بندين سان تبديل ٿيندا رهيا آهن؛ ان ڪري پراڻي ميونسپل ڪاميٽيءَ جي جوڙجڪ کي موجوده نظام سان سڌو هڪجهڙو سمجهڻ مناسب نه آهي. === يونين ڪميٽيون ۽ انتظامي ڍانچو === شھدادڪوٽ جو مڪاني انتظام شهري وارڊن ۽ يونين ڪميٽين يا ٻين قانوني طور مقرر مڪاني يونٽن ذريعي هلايو وڃي ٿو. انهن جي حدبندي ۽ تعداد اليڪشن ڪميشن ۽ سنڌ حڪومت جي مڪاني حڪومت واري کاتي طرفان مقرر ڪيا وڃن ٿا. ضلعائي سطح تي شھدادڪوٽ [[قمبر شھدادڪوٽ ضلعو|قمبر شھدادڪوٽ ضلعي]] ۽ [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] جو حصو آهي، جڏهن ته تعلقي سطح تي ان جو انتظام [[شھدادڪوٽ تعلقو|شھدادڪوٽ تعلقي]] تحت ٿئي ٿو. شهر ۾ صوبائي حڪومت جا تعلقي سطح جا مختلف انتظامي ادارا، جن ۾ مختيارڪار آفيس، پوليس، روينيو، تعليم، صحت ۽ ٻين کاتن جون آفيسون شامل آهن، ڪم ڪن ٿيون. ميونسپل ادارو شهري خدمتن جي ذميواري سنڀالي ٿو، جڏهن ته روينيو ۽ عام انتظام صوبائي حڪومت جي تعلقي ۽ ضلعي سطح جي آفيسرن جي دائري ۾ اچي ٿو. === سياسي سرگرمين جا هنڌ === شھدادڪوٽ جو '''ڪوٽو موٽو چوڪ''' شهر جي اهم واپاري ۽ سياسي مرڪزن مان هڪ آهي. مقامي سطح تي سياسي جلوس، احتجاج، ڌرڻا ۽ عوامي گڏجاڻيون روايتي طور هن چوڪ ۽ ڀرپاسي وارن مرڪزي رستن تي ٿينديون رهيون آهن.{{حوالو گھربل|date=August 2026}} ==واپار== ھتان جي موسم گرم ۽ خشڪ ھئڻ ڪري ھتي سڀ کان گھڻو چانورن جو فصل ٿئي ٿو. ھي شھر سنڌ ۾ چانورن جي ٻي وڏي مارڪيٽ سڏجي ٿو. شھر جي پسگردائيءَ ۾ اٽڪل پنجاھ جي لڳ ڀڳ سارين جا ڪارخانا آهن. ھي شھر گوادر ھاء وي تي پڻ واقع آھي ==ڪتب خانا== مولانا نور محمد ميڪڻ شهدادڪوٽيءَ جي لائبرري شهدادڪوٽ، تيرهين ۽ چوڏهين صدي هجريءَ جي اوائل ۾ وڏو علمي ۽ ادبي مرڪز رهيو آهي. سندس حد بلوچستان سان ملي ٿي، انهيءَ ڪري هتي سنڌ ۽ بلوچستان جي گڏيل تهذيب نظر اچي ٿي. ڪيترائي عالم، فاضل ۽ مــُـدرس هن زرخيز خطي پيدا ڪيا، ۽ ڪيترائي عالم ٻاهران اچي هتي آباد ٿيا. اُنهن مان عمدة العلماءُ مولانا نور محمد شهدادڪوٽيءَ جو نالو ســَـرِ فهرست آهي. مولانا نور محمد، اصل شهر ڪنڊي، علائقي ڀاڳناڙي (بلوچستان) جو رهاڪو هو. سال 1206ھ- 1791ع ۾ تولد ٿيو. ابتدائي تعليم پنهنجي عزيز علامه عبدالحليم ڪنڊوي رحه وٽان حاصل ڪيائين. فارغ التحصيل ٿي، پهريائين ڳوٺ ۾ پاڙهڻ لڳو. فقــہ ۾ مــَـلڪو رکندو هو، انهيءَ ڪري قلات جي خان، خداداد خان طرفان رياست جو ”قاضي القضاة“ به مقرر ٿيو.سال 1858ع ۾ڪنهن شرعي مسئلي تي خان سان اختلاف ٿيس، جنهنڪري سنڌ طرف رخ رکيائين ۽ ميرو خان پهچي، ميان حامد الله عرف حامد حضوري رح (1798ع - 1873) جو مهمان ٿيو. آخر سندس صلاح ۽ کهاوڙ قوم جي سردار، خانبهادر پير بخش خان جي دلي طلب تي، شهدادڪوٽ لڏي ويو ۽ اُتي ئي پنهنجو مدرسو قائم ڪري، حياتيءَ جا ڏينهن پورا ڪيائين. نوي ورهين جي ڄمار ۾ تاريخ 12 - ذوالحج 1296ھ - 1887ع تي وفات ڪيائين. سندس ٽن فرزندن مان مولانا گل محمد 1789ع - 1888ع ۽ ميان غلام صديق رح (1844ع – 1905ع) وڏي پايي جا عالم ۽ بزرگ ٿي گذريا آهن. علامه صاحب جون هڪ ڊزن کان وڌيڪ تصنيفون ڇڏيل آهن، جيڪي اڪثر مدرسي ”محموديه“ ۾ پاڙهيون وينديون هيون. وٽس عاليشان ڪتنخانو به هو، جنهن ۾ هڪ هزار جي لڳ ڀڳ عربي ۽ فارسي ڪتاب موجود هئا. اُنهن ۾ قلمي ڪتابن جو تعداد سرس هو لاڙڪاڻي جي هن قديم علمي ڪتبخاني ۾ مولانا گل محمد ۽ ميان غلام صديق رح جن به خاصو اضافو ڪيو، جنهنڪري پري پري کان شاگرد هن مدرسي ۾ اچڻ لڳا . زماني جي اُٿل پٿل سببان، اڄ ”مدرسه محموديه“ به نالي ماتر وڃي رهيو آهي، ۽ ڪتبخانو به خيرڪــِـي آهي. مدرسي جو نالو مٽائي ”مدرسه حليميه“ رکيو ويو آهي<ref>لاڙڪاڻي ضلعي جا ڪتبخانا-- ميمڻ عبدالغفور سنڌي ؛ رسالو:مهراڻ؛ 1984جلد 33 ڇپيندڙ:سنڌي ادبي بورڊ</ref> ==فاصلا== '''<span style='color: Indigo'>شھدادڪوٽ ۽ ٻين شھرن وچ فاصلا</span>'''<br> {| class="wikitable sortable" |- ! شھر ! شھر ! فاصلو: ڪ.م. !روڊ |- |شھدادڪوٽ | لنڊن |6125 |نہ |- |شھدادڪوٽ |نيويارڪ |11507 |نہ |- |شھدادڪوٽ |برلن |5235 |نہ |- |شھدادڪوٽ |لاس اينجلس |13113 |نہ |- |شھدادڪوٽ |ماسڪو |3908 |نہ |- |شھدادڪوٽ |بيجنگ | 4578 |ھا: گلگت کان چين جي سرحد مان |- |شھدادڪوٽ |ٽوڪيو | 6655 |نہ |- |شھدادڪوٽ |سڊني |11069 |نہ |- |شھدادڪوٽ |ريئو ڊي جينرو |13110 |نہ |- |شھدادڪوٽ |ڪراچي |342 |ھا |- | شھدادڪوٽ |لاھور |746 |ھا |- |شھدادڪوٽ |اسلام آباد |822 |ھا |- |شھدادڪوٽ | پشاور |769 |ھا |- |شھدادڪوٽ |ڪوئيٽا |276 |ھا |- |شھدادڪوٽ |حيدرآباد |280 |ھا |} == حوالا == {{حوالا|2}} 24tda5isvy614r9dd8e4js38ulknuk6 404587 404586 2026-08-18T14:36:48Z Intisar Ali 8681 404587 wikitext text/x-wiki {{Short description|پاڪستان جو شهر ۽ انتظامي علائقو}} {{Infobox settlement <!-- Basic information --> | name = شھدادڪوٽ | official_name = Shahdadkot | other_name = {{lower|0.1em|[[سيلرا شھدادڪوٽ]]}} | native_name = {{nobold|{{lower|0.6em|{{Nastaliq|شہدادکوٹ}}}}}} | settlement_type = [[شهر]]، [[ميونسيپلٽي]] <!-- Images --> | image_skyline = Water supply shahdadkot.jpg | imagesize = 250 | image_caption = شھدادڪوٽ جو پاڻي فراهمي نظام | image_flag = | flag_size = 100 <!-- Maps / additional images --> | image_map = At_Kotoo_Motoo_Chowk_Shahdadkot.jpg | mapsize = 250 | map_caption = شھدادڪوٽ ۾ ڪوٽو موٽو چوڪ وٽ بئنڪون | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_label_position = bottom | pushpin_map_caption = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ شھدادڪوٽ جو مقام | pushpin_mapsize = 250 <!-- Location --> | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{flag|پاڪستان}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = {{flag|سنڌ}} | subdivision_type2 = [[پاڪستان جا ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] | subdivision_type3 = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name3 = [[قمبر شھدادڪوٽ ضلعو|قمبر شھدادڪوٽ]] | subdivision_type4 = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]] | subdivision_name4 = [[شھدادڪوٽ تعلقو]] <!-- Languages --> | blank1_name_sec1 = سرڪاري ٻوليون | blank1_info_sec1 = [[اردو]]، [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | blank2_name_sec1 = مقامي ٻولي | blank2_info_sec1 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | blank3_name_sec1 = ٻيون ڳالهايون ويندڙ ٻوليون | blank3_info_sec1 = [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]]، [[بلوچي ٻولي|بلوچي]]، [[براهوي ٻولي|براهوي]] <!-- Government --> | government_type = مڪاني حڪومت | leader_title = چيئرمين ميونسيپلٽي | leader_name = | leader_title1 = ايم اين اي | leader_name1 = <!-- Establishment --> | established_title = قيام | established_date = ڪلهوڙا خاندان جي دور ۾ | founder = شھداد خان کهاوڙ <!-- Physical characteristics --> | unit_pref = PAK | elevation_m = 13 | elevation_ft = 43 <!-- Population: latest statistics retained --> | population_total = 120,687 | population_as_of = [[پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري|2023ع]] | population_density_sq_mi = auto | population_blank1_title = شهر واسين جو نالو | population_blank1 = شھدادڪوٽي <!-- Time --> | timezone = [[پاڪستان جو معياري وقت]] | utc_offset = +05:00 <!-- Coordinates --> | coordinates = {{coord|27.8483|67.9106|region:PK_type:city|display=inline,title}} <!-- Postal and telephone codes --> | postal_code_type = پوسٽل ڪوڊ | postal_code = 77300 | area_code = 0744 | website = }} [[File:Petrol Pump At Highway - panoramio.jpg|thumb|شھدادڪوٽ جي باءِ پاس تي هڪ پيٽرول پمپ]] '''شھدادڪوٽ''' ({{langx|en|Shahdadkot}}) [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[قمبر شھدادڪوٽ ضلعو|قمبر شھدادڪوٽ ضلعي]] جو هڪ قديم ۽ اهم شهر آهي. شھدادڪوٽ اڳوڻي [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي ضلعي]] جو حصو هو، پر [[قمبر شھدادڪوٽ ضلعو|قمبر شھدادڪوٽ ضلعو]] قائم ٿيڻ کان پوءِ ان ۾ شامل ڪيو ويو. هي ضلعي جي وڏن شهرن مان هڪ ۽ [[شھدادڪوٽ تعلقو|شھدادڪوٽ تعلقي]] جو انتظامي مرڪز آهي. 2023ع جي آدمشماري موجب شهر جي آبادي 120,687 هئي. شهر جو پوسٽل ڪوڊ 77300 آهي. شهر جو نالو ان جي باني '''شھداد خان کهاوڙ''' جي نالي پٺيان رکيو ويو. شھدادڪوٽ [[لاڙڪاڻو|لاڙڪاڻي]] کان لڳ ڀڳ 51 ڪلوميٽر اتر-اولهه ۽ [[قمبر]] کان 34 ڪلوميٽر اتر طرف واقع آهي. هي شهر [[بلوچستان]] جي [[خضدار ضلعو|خضدار]]، [[جھل مگسي ضلعو|جھل مگسي]] ۽ [[استا محمد ضلعو|استا محمد]] ضلعن جي ويجهو واقع آهي. شھدادڪوٽ [[ايم-8 موٽر وي (پاڪستان)|ايم-8 موٽر وي]] جي رستي وسيلي [[گوادر]] ۽ [[رتوديرو]] سان ڳنڍيل آهي. شھدادڪوٽ ۾ مختلف سنڌي، بلوچ ۽ ٻين برادرين جا ماڻهو رهن ٿا. هتي رهندڙ برادرين ۾ شيخ، کهاوڙ، سيلرا، [[ڪنگراڻي]]، ڀٽي، کوسا، مگسي، براهوي، سومرا، مستوئي، تونيا، چنا، سيد، جروار، پٺاڻ، لانگاهه، گهلُو، وڌا، قريشي، عمراڻي، رڏ، مغيري، ڀٽا، اعواڻ ۽ ڪمبوهه شامل آهن. شهر ۾ مسلمان اڪثريت ۾ آهن، جن ۾ سني ۽ شيعا شامل آهن. هندو برادري پڻ شهر ۾ آباد آهي ۽ واپاري شعبي ۾ ان جي نمايان موجودگي رهي آهي. شيخ برادريءَ جي پڻ شهر جي واپاري طبقي ۾ وڏي نمائندگي آهي.<ref>{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=https://www.sindhidunya.com/shahdadkot/ |accessdate=2018-02-25 |archive-date=2016-08-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160829101127/http://www.sindhidunya.com/shahdadkot/ |dead-url=yes }}</ref> شھدادڪوٽ 1970ع کان وٺي [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] جو هڪ اهم سياسي ڳڙهه پڻ رهيو آهي.<ref>{{Cite web|url=http://www.pas.gov.pk/index.php/members/bydistrict/en/31/94|title=Welcome to the Website of Provincial Assembly of Sindh}}</ref> هي علائقو پاڪستان جي اڳوڻي وزيراعظم [[بينظير ڀٽو]] جو چونڊ تڪ پڻ رهيو آهي، جڏهن ته مير نادر خان مگسي پڻ هن علائقي مان ڊگهي عرصي تائين چونڊجندو رهيو آهي. == تاريخ == شھدادڪوٽ جي بنياد بابت مختلف تاريخي حوالا موجود آهن. سنڌ جي محقق [[ايم ايڇ پنھور]] موجب، شھدادڪوٽ انهن نون شهرن ۽ وسندين مان هڪ هو، جيڪي [[ڪلهوڙا خاندان|ڪلهوڙن]] جي دور ۾ سنڌ اندر زرعي ايراضي ۽ آباديءَ ۾ واڌ سان گڏ اُسريا. پنهور 1701ع کان 1758ع تائين واري عرصي بابت لکي ٿو ته سنڌ ۾ پوکيءَ هيٺ ايراضي لڳ ڀڳ ڏهن لکن ايڪڙن مان وڌي ٻاويهه لک ايڪڙ ٿي ۽ آبادي 14 لکن مان وڌي لڳ ڀڳ 30 لکن تائين پهتي. ان دور ۾ شھدادڪوٽ سان گڏ قمبر، وارهه، ميهڙ، خيرپور ناٿن شاهه، ميرپورخاص، نئون خدا آباد، شھدادپور، نوشهروفيروز، خانڳڙهه، فتح ڳڙهه، جوهي، دوست علي، رتوديرو ۽ وڳڻ جهڙيون وسنديون پڻ اُسريون.<ref>پنهور، ايم. ايڇ، ٽماهي ''مهراڻ''، 1/1996ع، ص. 35، سنڌي ادبي بورڊ، ڄامشورو.</ref> ضلعي قمبر شھدادڪوٽ بابت هڪ ضلعي پروفائيل موجب، شھدادڪوٽ جو بنياد لڳ ڀڳ '''1713ع''' ۾ ڪلهوڙن جي دور ۾ پيو ۽ اهو لاڙڪاڻي کان [[گنداوا]] ڏانهن ويندڙ واپاري رستي تي هڪ اهم شهر هو.<ref name="DistrictProfile">{{cite web |title=Pakistan Emergency Situational Analysis: District Kamber Shahdadkot |url=https://reliefweb.int/report/pakistan/pakistan-emergency-situational-analysis-district-kamber-shahdadkot-july-2014 |website=ReliefWeb |date=July 2014 |access-date=18 August 2026 }}</ref> علائقي تي [[ڪلهوڙا خاندان|ڪلهوڙن]] کان پوءِ [[ٽالپر خاندان|ٽالپرن]] جي حڪومت قائم ٿي، جيڪا 1843ع ۾ انگريزن جي سنڌ تي قبضي تائين جاري رهي.<ref name="DistrictProfile"/> === پراڻو نالو ۽ اوڻيهين صدي === شھدادڪوٽ جو پراڻو نالو '''شھدادپور''' هو. [[اي ڊبليو هيوز]] جي 1876ع ۾ ڇپيل ''A Gazetteer of the Province of Sind'' ۾ هن وسندي کي ''Shahdadpur'' جي نالي سان درج ڪيو ويو آهي. ان وقت اهو قمبر تعلقي جي لاڙڪاڻي ڊپٽي ڪليڪٽريٽ جو هڪ سرڪاري شهر هو ۽ لاڙڪاڻي کان لڳ ڀڳ 30 ميل اتر-اتر اولهه طرف واقع هو. شهر داتو-جي-ڪُر واهه جي اولهندي ڪناري تي آباد هو ۽ رستن وسيلي قمبر، ڳڙهي خيرو، جمالي ۽ حمل سان ڳنڍيل هو.<ref name="Hughes1876">{{cite book |last=Hughes |first=A. W. |author-link=Albert William Hughes |title=A Gazetteer of the Province of Sind |location=London |year=1876 |pages=769–770 |language=en }}</ref> 1876ع جي گزيٽيئر موجب، ان وقت شھدادپور جي آبادي لڳ ڀڳ '''783''' هئي، جنهن مان 464 مسلمان ۽ 319 هندو هئا. مسلمان آباديءَ ۾ پيرزاده، ڪلهوڙا، لاشاري، سيال، مگسي ۽ مهاڻا شامل هئا. گزيٽيئر ۾ پير بخش کهاوڙ کي علائقي جو بااثر زميندار ڄاڻايو ويو آهي ۽ شهر جي ٻيهر ترقيءَ ۾ سندس ڪردار جو ذڪر پڻ ڪيو ويو آهي.<ref name="Hughes1876"/> ساڳئي گزيٽيئر مان معلوم ٿئي ٿو ته شھدادپور ڪنهن وقت هڪ نسبتاً وڏو ۽ اهم شهر هو. [[جان ڪين (پهريون بيرن ڪين)|سر جان ڪين]] افغانستان ڏانهن فوجي مهم تي روانو ٿيڻ وقت سنڌ مان گذرندي هتان پنهنجي فوج لاءِ رسد حاصل ڪئي هئي. ان کان پوءِ شهر زوال جو شڪار ٿيو. 1846ع ۾ چانڊڪا ضلعي جي ڊپٽي ڪليڪٽر ليفٽيننٽ جيمس جي دوري وقت شهر جي آبادي انتهائي گهٽجي چڪي هئي. بعد ۾ شهر ٻيهر آباد ٿيڻ لڳو ۽ 1870ع واري ڏهاڪي تائين هتي اُن، چانور ۽ مختلف اناجن جو واپار ٿيندو هو.<ref name="Hughes1876"/> === شھدادپور تعلقو === برطانوي دور ۾ علائقي جي انتظامي حيثيت ۾ اهم تبديلي 1884ع ۾ آئي. بمبئي حڪومت 16 جنوري 1884ع تي بمبئي لينڊ روينيو ڪوڊ 1879ع تحت حڪم جاري ڪيو ته قمبر ۽ سجاول تعلقن جا مخصوص ڳوٺ ۽ زمينون گڏ ڪري هڪ نئون تعلقو قائم ڪيو وڃي. اهو نئون انتظامي يونٽ '''شھدادپور تعلقو''' سڏيو ويو ۽ ان کي اپر سنڌ فرنٽيئر ضلعي جو حصو بڻايو ويو. حڪم پهرين فيبروري 1884ع کان لاڳو ٿيو.<ref name="BombayGazette1884">{{cite journal |title=Government Notification No. 414 A |journal=Bombay Government Gazette |date=17 January 1884 |pages=36–37 |language=en }}</ref> انهن سرڪاري دستاويزن مان اهو پڻ ظاهر ٿئي ٿو ته اوڻيهين صديءَ جي پوئين اڌ تائين موجوده شھدادڪوٽ لاءِ '''شھدادپور''' نالو سرڪاري طور استعمال ٿيندو رهيو.<ref name="Hughes1876"/><ref name="BombayGazette1884"/> بعد ۾ شهر جو نالو شھدادپور مان بدلائي '''شھدادڪوٽ''' ڪيو ويو. مقامي تاريخي روايتن موجب، سنڌ ۾ ساڳئي نالي سان هڪ ٻيو [[شھدادپور]] موجود هجڻ سبب ٽپال جي ورڇ ۾ مونجهارو پيدا ٿيندو هو، جنهن کان پوءِ ٻنهي شهرن ۾ فرق ڪرڻ لاءِ هن شهر جو نالو شھدادڪوٽ رکيو ويو.<ref>{{cite web |title=Shahdadkot History |url=https://historyofshahdadkot.blogspot.com/p/shahdadkot-history.html |access-date=18 August 2026 |language=en }}</ref> === ريلوي ۽ آمدرفت === برطانوي دور ۾ شھدادڪوٽ کي ريلوي وسيلي قمبر، لاڙڪاڻي ۽ اتر سنڌ جي ٻين علائقن سان ڳنڍيو ويو. '''لاڙڪاڻو–جيڪب آباد لائيٽ ريلوي''' جي رستي تي شھدادڪوٽ ۽ '''سيلرا شھدادڪوٽ ريلوي اسٽيشن''' قائم ڪيا ويا. هي ريلوي رستو لاڙڪاڻي کان قمبر ۽ شھدادڪوٽ مان ٿيندو ڳڙهي خيرو، استا محمد ۽ اڳتي جيڪب آباد ڏانهن ويندو هو.<ref>{{cite web |title=Indian Railways FAQ: IR History |url=https://www.irfca.org/faq/faq-history3.html |website=Indian Railways Fan Club |access-date=18 August 2026 |language=en }}</ref> 1956ع ۾ لاڙڪاڻي کان شھدادڪوٽ تائين ريلوي سيڪشن کي براڊ گيج ۾ تبديل ڪيو ويو، جڏهن ته سيلرا شھدادڪوٽ کان اڳتي پراڻي لائيٽ ريلويءَ جو هڪ حصو بعد ۾ ختم ڪيو ويو.<ref>{{cite web |title=Larkana–Jacobabad Light Railway |url=https://wiki.fibis.org/w/Larkana-Jacobabad_Light_Railway |website=Families in British India Society |access-date=18 August 2026 |language=en }}</ref> === ڪوٽو موٽو چوڪ === شھدادڪوٽ جي پراڻن ۽ مشهور هنڌن مان '''ڪوٽو موٽو چوڪ''' پڻ شامل آهي. مقامي روايت موجب، هن چوڪ جو نالو ڪوٽومل ۽ موٽومل نالي ٻن هندو واپارين جي نالن تان پيو، جن جو هتي ٻارن جي رانديڪن جو دڪان هوندو هو. سندن وفات کان پوءِ دڪان بند ٿي ويو، پر سندن نالن سان منسوب ''ڪوٽو موٽو'' نالو چوڪ لاءِ رائج رهيو.<ref>{{cite web |title=شهداد ڪوٽ شهر جون اهم تاريخي جڳهون |url=https://abdulghaffarwadho.wordpress.com/2017/03/31/%D8%B4%D9%87%D8%AF%D8%A7%D8%AF-%DA%AA%D9%88%D9%BD-%D8%B4%D9%87%D8%B1-%D8%AC%D9%88%D9%86-%D8%A7%D9%87%D9%85-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE%D9%8A-%D8%AC%DA%B3%D9%87%D9%88%D9%86/ |date=31 March 2017 |access-date=18 August 2026 |language=sd }}</ref> === پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ === [[پاڪستان جي آزادي]] کان پوءِ شھدادڪوٽ ۽ قمبر، [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي ضلعي]] جا تعلقا رهيا. 2004ع ۾ لاڙڪاڻي ضلعي کي ورهائي نئون [[قمبر شھدادڪوٽ ضلعو]] قائم ڪيو ويو، جنهن ۾ شھدادڪوٽ کي شامل ڪيو ويو.<ref name="DistrictProfile"/> شھدادڪوٽ ويهين صديءَ جي ٻئي اڌ دوران زرعي ۽ صنعتي مرڪز طور پڻ ترقي ڪئي. شهر ۽ ڀرپاسي واري علائقي ۾ چانور ۽ ڪڻڪ اهم فصل رهيا آهن ۽ چانورن جي ڇڙهائيءَ جا ڪيترائي ڪارخانا قائم ٿيا. 1970ع واري ڏهاڪي ۾ شھدادڪوٽ ٽيڪسٽائل مل پڻ قائم ڪئي وئي، جيڪا شهر جي اهم صنعتي ادارن مان هڪ هئي ۽ وڏي تعداد ۾ مقامي ماڻهن کي روزگار فراهم ڪندي هئي. مل بعد ۾ مالي ۽ انتظامي مسئلن جو شڪار ٿي ۽ 2007ع ۾ مستقل طور بند ٿي وئي. == جاگرافي == شھدادڪوٽ [[سنڌ]] جي اتر-اولهه واري حصي ۾ [[قمبر شھدادڪوٽ ضلعو|قمبر شھدادڪوٽ ضلعي]] ۾ واقع آهي. شهر جا جاگرافيائي بيهڪ لڳ ڀڳ {{coord|27.8483|67.9106|display=inline}} آهي ۽ سمنڊ جي سطح کان ان جي اوچائي لڳ ڀڳ 13 ميٽر آهي. شھدادڪوٽ [[لاڙڪاڻو|لاڙڪاڻي]] کان لڳ ڀڳ 51 ڪلوميٽر اتر-اولهه ۽ [[قمبر]] کان لڳ ڀڳ 34 ڪلوميٽر اتر طرف واقع آهي. شهر جي اولهه طرف بلوچستان جي سرحد ۽ ان کان اڳتي [[کيرٿر جبلن جو سلسلو]] واقع آهي. قمبر شھدادڪوٽ ضلعي جي جاگرافي ٻن نمايان قدرتي حصن ۾ ورهايل آهي. ان جو اوڀر ۽ وچ وارو حصو سنڌ جي ميداني علائقي تي مشتمل آهي، جتي آبپاشي هيٺ زرعي زمينون وڏي ايراضيءَ تي پکڙيل آهن، جڏهن ته اولهه طرف زمين آهستي آهستي جابلو ۽ اڻسڌي ٿيندي [[کيرٿر جبلن جو سلسلو|کيرٿر جبلن]] سان ملي ٿي. کيرٿر جا جبل گهڻي ڀاڱي چن جي پٿر جي ٽڪرين ۽ جبلن تي مشتمل آهن.<ref name="Lanjwani2020">{{cite journal |last1=Lanjwani |first1=Muhammad Farooque |last2=Khuhawar |first2=Muhammad Yar |last3=Khuhawar |first3=Taj Muhammad Jahangir |title=Groundwater quality assessment of Shahdadkot, Qubo Saeed Khan and Sijawal Junejo Talukas of District Qambar Shahdadkot, Sindh |journal=Applied Water Science |volume=10 |pages=26 |year=2020 |doi=10.1007/s13201-019-1098-2 |doi-access=free |url=https://link.springer.com/article/10.1007/s13201-019-1098-2 |access-date=18 August 2026 }}</ref> === شهري پکيڙ === شھدادڪوٽ جي موجوده شهري ايراضي پنهنجي تاريخي حدن کان گهڻي وڌي چڪي آهي. [[بورڊ آف روينيو سنڌ]] جي ديهن جي پراڻن نقشن موجب، شهر جي پراڻي آبادي شھدادڪوٽ ٿاڻي ۽ مختيارڪار آفيس جي ڀرپاسي تائين محدود هئي، جڏهن ته ان جي ڀرسان غريب آباد نالي ڳوٺ ۽ ڪجهه فاصلي تي سيلرا ۽ قمبراڻي جا ڳوٺ واقع هئا.{{حوالو گھربل|date=August 2026}} شهر جي آبادي ۽ اڏاوتي پکيڙ وڌڻ سان ڀرپاسي جون اڳ الڳ وسنديون شهري علائقي سان ملي ويون. غريب آباد ۽ قمبراڻي هاڻي شھدادڪوٽ جي لڳاتار شهري آباديءَ جو حصو بڻجي چڪا آهن. موجوده شهر ۾ ديهه شھدادڪوٽ جي وڏي حصي سان گڏ ديهه همير، ديهه سيلرا ۽ ديهه نورپور جا ڪجهه حصا پڻ اچي وڃن ٿا.{{حوالو گھربل|date=August 2026}} === آبهوا === شھدادڪوٽ جي آبهوا گرم ۽ خشڪ آهي. اونهاري جي موسم تمام گرم، جڏهن ته سيارو نسبتاً مختصر ۽ نرم هوندو آهي. قمبر شھدادڪوٽ ضلعي جي آفتن جي انتظام واري منصوبي ۾ علائقي جي آبهوا کي ''گرم ۽ خشڪ'' قرار ڏنو ويو آهي ۽ سالياني سراسري برسات لڳ ڀڳ 86.23 ملي ميٽر ڄاڻائي وئي آهي.<ref name="PDMAClimate">{{cite web |title=District Disaster Management Plan – Kambar Shahdadkot |url=https://pdma.gos.pk/Documents/District_Management_Plans/DMP%20Kambar%20Shahdadkot.pdf |publisher=Provincial Disaster Management Authority, Government of Sindh |year=2022 |access-date=18 August 2026 }}</ref> شھدادڪوٽ ۾ گرم موسم اپريل جي پوئين حصي کان جولاءِ تائين وڌيڪ شديد رهي ٿي. ضلعي جي هڪ تازي پروفائيل موجب جون گرم ترين مهينو آهي، جنهن ۾ سراسري وڌ ۾ وڌ گرمي پد لڳ ڀڳ 44 °C ۽ گهٽ ۾ گهٽ گرمي پد 31 °C رهي ٿو. ٿڌي موسم نومبر جي آخر کان فيبروري تائين رهي ٿي؛ جنوري سرد ترين مهينو آهي، جنهن ۾ سراسري گهٽ ۾ گهٽ گرمي پد لڳ ڀڳ 9 °C ۽ وڌ ۾ وڌ 23 °C آهي.<ref name="PILDATProfile">{{cite web |title=Qambar Shahdadkot District Profile |url=https://old.pildat.org/governance1/qambar-shahdadkot-district-profile |publisher=PILDAT |date=26 December 2024 |access-date=18 August 2026 }}</ref> گهٽ برسات ۽ تمام تيز اونهاري جي گرمي سبب علائقي جي زراعت جو دارومدار رڳو برسات تي نه آهي، بلڪه واهن ۽ ٽيوب ويلن ذريعي آبپاشي اهم حيثيت رکي ٿي. ضلعي جي آفتن جي انتظام واري منصوبي موجب ضلعي جي ڪل ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 44.3 سيڪڙو حصو آبپاشي هيٺ فصلن تي مشتمل آهي.<ref name="PDMAClimate"/> === پاڻي ۽ آبپاشي === شھدادڪوٽ ۽ ان جي ڀرپاسي ۾ زراعت لاءِ واهن ۽ زير زمين پاڻي ٻنهي جو استعمال ٿئي ٿو. قمبر شھدادڪوٽ ضلعي جي زرعي معيشت گهڻي ڀاڱي واهن جي آبپاشي ۽ ٽيوب ويلن تي دارومدار رکي ٿي.<ref name="PDMAClimate"/> شھدادڪوٽ ۾ زير زمين پاڻيءَ جي معيار بابت سائنسي تحقيق پاڻيءَ ۾ لوڻياٺ ۽ ٻين ڪيميائي جزن جي وڌيڪ مقدار کي هڪ اهم مسئلو قرار ڏنو آهي. 2020ع ۾ ''Applied Water Science'' ۾ ڇپيل هڪ تحقيق ۾ شھدادڪوٽ، قبو سعيد خان ۽ سجاول جوڻيجو تعلقن مان زير زمين پاڻيءَ جا 38 نمونا وٺي 28 مختلف ماپن جي جاچ ڪئي وئي. تحقيق موجب 57.89 سيڪڙو نمونن ۾ ڪل حل ٿيل لوڻن (TDS) جو مقدار ان وقت استعمال ڪيل عالمي صحت تنظيم جي 1,000 ملي گرام في ليٽر واري حد کان وڌيڪ هو، جنهن سبب اهي نمونا پيئڻ لاءِ موزون نه سمجهيا ويا. ساڳئي تحقيق ۾ 60.52 سيڪڙو نمونن ۾ فلورائيڊ جو مقدار پڻ مقرر حد کان وڌيڪ مليو.<ref name="Lanjwani2020"/> شھدادڪوٽ '''شهر''' جي زير زمين پاڻيءَ تي ٿيل هڪ ٻي تحقيق ۾ شهر جي ڏهن مختلف هنڌن تان پاڻيءَ جا نمونا ورتا ويا. انهن ۾ سراسري ڪل حل ٿيل لوڻن جو مقدار 4,493.7 ملي گرام في ليٽر ۽ ڪلورائيڊ 848.4 ملي گرام في ليٽر رڪارڊ ڪيو ويو. تحقيق ڪندڙن بجليائي چالڪتا، سختي ۽ ڪل حل ٿيل لوڻن سميت ڪجهه ماپن کي پيئڻ جي پاڻيءَ لاءِ استعمال ڪيل محفوظ حدن کان وڌيڪ قرار ڏنو.<ref name="PathanShahdadkot">{{cite journal |last1=Pathan |first1=A. M. |last2=Mastoi |first2=G. M. |last3=Qureshi |first3=M. A. |last4=Pirzada |first4=A. M. |title=Physico-chemical studies of groundwater quality in Shahdadkot City and its suitability for drinking purpose: A case study for clean water security |journal=Sindh University Research Journal (Science Series) |volume=50 |issue=4 |year=2018 |url=https://nja.pastic.gov.pk/journals/index.php/SURJ/article/view/26300 |access-date=18 August 2026 }}</ref> جيتوڻيڪ پيئڻ جي حوالي سان زير زمين پاڻيءَ جي معيار جا مسئلا سامهون آيا آهن، پر شھدادڪوٽ ۽ ڀرپاسي جي تعلقن تي ڪيل تحقيق موجب استعمال ڪيل مختلف زرعي پاڻيءَ جي معيار وارن معيارن تحت 55 کان 100 سيڪڙو تائين نمونا آبپاشي لاءِ استعمال لائق قرار ڏنا ويا.<ref name="Lanjwani2020"/> === زمين ۽ ارضيات === شھدادڪوٽ شهر سنڌ جي ميداني ۽ زرعي علائقي ۾ واقع آهي، جڏهن ته قمبر شھدادڪوٽ ضلعي جي اولهندي حصي ڏانهن زمين جي بناوٽ تبديل ٿي جابلو علائقي ۾ داخل ٿئي ٿي. ضلعي ۾ وسيع ميدانن ۽ زرعي زمينن سان گڏ اولهه طرف [[کيرٿر جبلن جو سلسلو]] موجود آهي.<ref name="Lanjwani2020"/> کيرٿر سلسلو بنيادي طور چن جي پٿر جي جبلن ۽ ٽڪرين تي مشتمل آهي. اهو سلسلو بلوچستان ۾ مولا نديءَ جي ڀرپاسي کان ڏکڻ طرف لڳ ڀڳ 300 ڪلوميٽر تائين پکڙجي سنڌ مان ٿيندو ڪراچي جي اولهه ۾ عربي سمنڊ جي ساحلي علائقي تائين پهچي ٿو.<ref name="Lanjwani2020"/> شھدادڪوٽ پاڻ انهن جبلن ۾ نه، پر کيرٿر جي اوڀر واري ميداني علائقي ۾ آباد آهي. ميداني علائقن ۾ انساني آبادڪاري ۽ زراعت جي واڌ سبب زمين جو وڏو حصو پوکيءَ هيٺ اچي چڪو آهي. ان جي ابتڙ ضلعي جي اولهندي حصي ۾ برسات تي دارومدار رکندڙ زمين، کليل غير آباد ايراضيون، چراگاهه ۽ قدرتي ٻوٽن وارا علائقا ملن ٿا.<ref name="PDMAClimate"/> === ماحوليات === قمبر شھدادڪوٽ ضلعي ۾ ميداني زرعي ماحول کان وٺي جابلو ۽ آبي ماحول تائين مختلف قدرتي نظام موجود آهن. ضلعي ۾ [[حمل ڍنڍ]] سميت ڪيترائي آبي علائقا موجود آهن، جڏهن ته اولهندي سرحد تي کيرٿر جو جابلو ماحول پکڙيل آهي.<ref name="Lanjwani2020"/> ماحولياتي لحاظ کان شھدادڪوٽ ۽ ڀرپاسي جي ميداني علائقن تي زرعي سرگرمين، آبپاشي، شهري پکيڙ ۽ پاڻيءَ جي دستيابيءَ جو وڏو اثر آهي. ضلعي جي قدرتي نباتات گهڻي ڀاڱي گهٽ برسات سان ٺهڪندڙ جڙي ٻوٽين ۽ ٻوٽن تي مشتمل آهي، جڏهن ته آبپاشي وارن ميداني حصن ۾ قدرتي زمين جو وڏو حصو زرعي زمين ۾ تبديل ٿيل آهي.<ref name="PDMAClimate"/> === ٻوٽا ۽ جانور === شھدادڪوٽ شهر بابت ٻوٽن ۽ جهنگلي جانورن جي الڳ تفصيلي سائنسي فهرست موجود نه آهي، تنهنڪري شهر جي حياتياتي تنوع کي سڄي قمبر شھدادڪوٽ ضلعي يا کيرٿر واري حياتياتي نظام سان هڪجهڙو قرار ڏيڻ مناسب نه ٿيندو. ضلعي جي اولهندي گهٽ آباد علائقن ۾ قدرتي جڙي ٻوٽيون، ٻوٽا ۽ چراگاهه ملن ٿا، جڏهن ته شھدادڪوٽ جي چوڌاري ميداني علائقو گهڻي ڀاڱي زرعي زمين تي مشتمل آهي.<ref name="PDMAClimate"/> وسيع قمبر شھدادڪوٽ ضلعي ۾ ميدانن، آبي علائقن ۽ کيرٿر جي جابلو پٽي جي موجودگي سبب رهائشگاهن ۾ نمايان تنوع ملي ٿو. ضلعي بابت سائنسي اڀياس [[حمل ڍنڍ]]، ڊرگهه ۽ لانگهه سميت آبي علائقن ۽ کيرٿر جي جابلو پٽي جو ذڪر ڪن ٿا.<ref name="Lanjwani2020"/> انهن قدرتي علائقن جي حياتياتي تنوع کي شھدادڪوٽ جي شهري حياتيات کان الڳ سمجهڻ گهرجي. == سياست == شھدادڪوٽ سياسي طور [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] جي اهم اثر رسوخ وارن علائقن مان هڪ رهيو آهي. 1970ع واري ڏهاڪي کان وٺي هن علائقي جي قومي، صوبائي ۽ مڪاني سياست ۾ پاڪستان پيپلز پارٽيءَ جو نمايان ڪردار رهيو آهي. مختلف دورن ۾ چونڊ تڪن جون حدون ۽ نمبر تبديل ٿيندا رهيا آهن، تنهنڪري شھدادڪوٽ جي سياسي نمائندگيءَ کي موجوده ۽ تاريخي حلقه بندين جي لحاظ کان الڳ ڏسڻ ضروري آهي. === قومي اسيمبلي جي نمائندگي === موجوده حلقه بندين موجب [[شھدادڪوٽ تعلقو]] [[اين اي-196 (قمبر شھدادڪوٽ-1)|اين اي-196 قمبر شھدادڪوٽ-I]] جو حصو آهي. هن قومي تڪ ۾ شھدادڪوٽ سان گڏ [[قبو سعيد خان تعلقو|قبو سعيد خان]]، [[سجاول جوڻيجو تعلقو|سجاول جوڻيجو]]، [[ميروخان تعلقو|ميروخان]] ۽ قمبر تعلقي جا ڪجهه حصا شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Final List of National Assembly Constituencies |url=https://ecp.gov.pk/map-sindh |publisher=Election Commission of Pakistan |access-date=18 August 2026 }}</ref> 2024ع جي عام چونڊن ۾ [[بلاول ڀٽو زرداري]] اين اي-196 تان ڪامياب ٿيو، پر هن [[اين اي-194 (لاڙڪاڻو-1)|اين اي-194 لاڙڪاڻو-I]] واري سيٽ برقرار رکي ۽ قمبر شھدادڪوٽ واري سيٽ خالي ڪري ڇڏي. ان کان پوءِ 21 اپريل 2024ع تي ٿيل ضمني چونڊ ۾ [[خورشيد احمد جوڻيجو]] پاڪستان پيپلز پارٽيءَ جي اميدوار طور ڪامياب ٿيو.<ref>{{cite web |title=Notification regarding Returned Candidate NA-196 Kamber Shahdadkot-I |url=https://ecp.gov.pk/notification-regarding-returned-candidate-na-196-kamber-shahdadkot-i |publisher=Election Commission of Pakistan |access-date=18 August 2026 }}</ref> قومي اسيمبليءَ جي موجوده رڪارڊ ۾ پڻ خورشيد احمد جوڻيجو کي اين اي-196 قمبر شھدادڪوٽ-I جو ميمبر ڄاڻايو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Members of National Assembly from Sindh |url=https://www.na.gov.pk/en/mna_list.php?list=sindh |publisher=National Assembly of Pakistan |access-date=18 August 2026 }}</ref> 2018ع جي حلقه بندين کان اڳ شھدادڪوٽ مختلف وقتن تي اهڙن قومي تڪن جو حصو رهيو، جن جا نمبر اين اي-207 وغيره رهيا. 2008ع ۾ اين اي-207 لاڙڪاڻو-ڪم-شڪارپور-ڪم-قمبر شھدادڪوٽ تان [[فريال ٽالپر]] چونڊجي آئي.<ref>{{cite web |title=General Elections 2008 – Returned Candidates |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/1/ge2008-g1.pdf |publisher=Election Commission of Pakistan |date=1 March 2008 |access-date=18 August 2026 }}</ref> حلقه بندين جي تبديليءَ سبب پراڻي اين اي-207 کي موجوده اين اي-196 سان سڌي طرح هڪ ئي تڪ نه سمجهڻ گهرجي. === صوبائي اسيمبلي جي نمائندگي === موجوده سنڌ اسيمبلي جي حلقه بندين ۾ شھدادڪوٽ علائقو [[پي ايس-14 قمبر شھدادڪوٽ-I]] سان لاڳاپيل آهي. موجوده سنڌ اسيمبلي جي رڪارڊ موجب [[نادر علي مگسي]] پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز جي ٽڪيٽ تي پي ايس-14 قمبر شھدادڪوٽ-I جو چونڊيل ميمبر آهي.<ref>{{cite web |title=Kamber Shahdadkot – Members Directory |url=https://pas.gov.pk/assembly-members-directory/33/141 |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=18 August 2026 }}</ref> شھدادڪوٽ جي صوبائي تڪ جو نمبر ماضي ۾ ڪيترائي ڀيرا تبديل ٿيو. اڳوڻين حلقه بندين ۾ نادر علي مگسي پي ايس-40 قمبر شھدادڪوٽ-II ۽ ٻين دورن ۾ شھدادڪوٽ سان لاڳاپيل تڪن تان پڻ چونڊجي چڪو آهي.<ref>{{cite web |title=Members Directory – Kamber Shahdadkot |url=https://www.pas.gov.pk/assembly-members-directory/19 |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=18 August 2026 }}</ref> 2013ع واري اسيمبليءَ جي رڪارڊ ۾ شھدادڪوٽ سان لاڳاپيل تڪن لاءِ پي ايس-40 ۽ پي ايس-42 جهڙا پراڻا نمبر استعمال ٿيل ملن ٿا، جڏهن ته هاڻوڪي حدبنديءَ ۾ قمبر شھدادڪوٽ ضلعي لاءِ پي ايس-14 کان پي ايس-17 تائين چار صوبائي تڪ مقرر آهن.<ref>{{cite web |title=Members Directory |url=https://www.pas.gov.pk/assembly-members-directory |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=18 August 2026 }}</ref> === چونڊ تڪن جي تبديلي === شھدادڪوٽ جي چونڊ نمائندگي پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ هڪجهڙي حلقه بنديءَ هيٺ نه رهي آهي. آباديءَ، انتظامي حدن ۽ اليڪشن ڪميشن جي نئين سر حلقه بندين سبب قومي ۽ صوبائي تڪن جا نالا، نمبر ۽ حدون مختلف چونڊن ۾ تبديل ٿينديون رهيون آهن. 2018ع کان پوءِ قمبر شھدادڪوٽ ضلعي کي قومي اسيمبليءَ جا ٻه الڳ تڪ مليا، جڏهن ته موجوده حدبنديءَ ۾ اهي [[اين اي-196 (قمبر شھدادڪوٽ-1)|اين اي-196 قمبر شھدادڪوٽ-I]] ۽ [[اين اي-197 (قمبر شھدادڪوٽ-2)|اين اي-197 قمبر شھدادڪوٽ-II]] آهن.<ref>{{cite web |title=Sindh Constituency Maps |url=https://ecp.gov.pk/map-sindh |publisher=Election Commission of Pakistan |access-date=18 August 2026 }}</ref> صوبائي سطح تي ضلعي جا موجوده تڪ [[پي ايس-14 قمبر شھدادڪوٽ-I]]، پي ايس-15 قمبر شھدادڪوٽ-II، پي ايس-16 قمبر شھدادڪوٽ-III ۽ پي ايس-17 قمبر شھدادڪوٽ-IV آهن. سنڌ اسيمبلي جي موجوده رڪارڊ موجب انهن تڪن تان ترتيبوار نادر علي مگسي، نثار احمد کهڙو، خان چانڊيو ۽ نوابزادو برهان چانڊيو چونڊيل آهن.<ref>{{cite web |title=Kamber Shahdadkot – Assembly Members Directory |url=https://pas.gov.pk/assembly-members-directory/33/141 |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=18 August 2026 }}</ref> === سياسي اثر ۽ جماعتون === شھدادڪوٽ ۾ پاڪستان پيپلز پارٽي روايتي طور سڀ کان وڌيڪ اثر رکندڙ سياسي جماعت رهي آهي. قومي ۽ صوبائي سطح تي پيپلز پارٽيءَ جا اميدوار هن علائقي مان بار بار ڪامياب ٿيندا رهيا آهن. 2008ع ۾ فريال ٽالپر جي اين اي-207 تان ڪاميابي، مختلف دورن ۾ نادر علي مگسي جي صوبائي نمائندگي، ۽ موجوده اين اي-196 ۽ پي ايس-14 تي پڻ پيپلز پارٽيءَ جي نمائندن جي موجودگي هن تسلسل کي ظاهر ڪري ٿي.<ref>{{cite web |title=General Elections 2008 – Returned Candidates |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/1/ge2008-g1.pdf |publisher=Election Commission of Pakistan |date=1 March 2008 |access-date=18 August 2026 }}</ref><ref>{{cite web |title=Kamber Shahdadkot – Assembly Members Directory |url=https://pas.gov.pk/assembly-members-directory/33/141 |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=18 August 2026 }}</ref> شهر ۾ ٻين سياسي جماعتن ۾ [[جمعيت علماءِ اسلام (ف)]], [[پاڪستان تحريڪ انصاف]], [[پاڪستان مسلم ليگ (ن)]] ۽ [[پاڪستان مسلم ليگ (فنڪشنل)]] پڻ وقت بوقت چونڊن ۽ مقامي سياست ۾ حصو وٺنديون رهيون آهن. === مڪاني حڪومت ۽ ميونسپلٽي === شھدادڪوٽ جي شهري مڪاني انتظام جو بنيادي ادارو ميونسپل ڪاميٽي آهي. سنڌ جي مڪاني حڪومت واري ڍانچي تحت شهري علائقن ۾ ميونسپل ڪاميٽيون صفائي، نيڪال، مقامي رستن، اسٽريٽ لائيٽن، مارڪيٽن، پارڪن ۽ ٻين شهري خدمتن جي انتظام جون ذميوار هونديون آهن. شھدادڪوٽ جي ميونسپل ڍانچي ۾ شهر کي مختلف وارڊن ۽ مڪاني چونڊ يونٽن ۾ ورهايو ويندو آهي. سنڌ لوڪل گورنمينٽ بورڊ قمبر شھدادڪوٽ ضلعي لاءِ ميونسپل، ٽائون ۽ يونين سطح جي ادارن بابت نوٽيفڪيشن جاري ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=Notifications – Sindh Local Government Board |url=https://slgb.lgdsindh.gov.pk/notifications/ |publisher=Sindh Local Government Board |access-date=18 August 2026 }}</ref> مڪاني ادارن جون حدون ۽ انهن جي چونڊيل عهدن جا نالا وقت بوقت نئين قانون سازي ۽ حلقه بندين سان تبديل ٿيندا رهيا آهن؛ ان ڪري پراڻي ميونسپل ڪاميٽيءَ جي جوڙجڪ کي موجوده نظام سان سڌو هڪجهڙو سمجهڻ مناسب نه آهي. === يونين ڪميٽيون ۽ انتظامي ڍانچو === شھدادڪوٽ جو مڪاني انتظام شهري وارڊن ۽ يونين ڪميٽين يا ٻين قانوني طور مقرر مڪاني يونٽن ذريعي هلايو وڃي ٿو. انهن جي حدبندي ۽ تعداد اليڪشن ڪميشن ۽ سنڌ حڪومت جي مڪاني حڪومت واري کاتي طرفان مقرر ڪيا وڃن ٿا. ضلعائي سطح تي شھدادڪوٽ [[قمبر شھدادڪوٽ ضلعو|قمبر شھدادڪوٽ ضلعي]] ۽ [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] جو حصو آهي، جڏهن ته تعلقي سطح تي ان جو انتظام [[شھدادڪوٽ تعلقو|شھدادڪوٽ تعلقي]] تحت ٿئي ٿو. شهر ۾ صوبائي حڪومت جا تعلقي سطح جا مختلف انتظامي ادارا، جن ۾ مختيارڪار آفيس، پوليس، روينيو، تعليم، صحت ۽ ٻين کاتن جون آفيسون شامل آهن، ڪم ڪن ٿيون. ميونسپل ادارو شهري خدمتن جي ذميواري سنڀالي ٿو، جڏهن ته روينيو ۽ عام انتظام صوبائي حڪومت جي تعلقي ۽ ضلعي سطح جي آفيسرن جي دائري ۾ اچي ٿو. === سياسي سرگرمين جا هنڌ === شھدادڪوٽ جو '''ڪوٽو موٽو چوڪ''' شهر جي اهم واپاري ۽ سياسي مرڪزن مان هڪ آهي. مقامي سطح تي سياسي جلوس، احتجاج، ڌرڻا ۽ عوامي گڏجاڻيون روايتي طور هن چوڪ ۽ ڀرپاسي وارن مرڪزي رستن تي ٿينديون رهيون آهن.{{حوالو گھربل|date=August 2026}} == معيشت == شھدادڪوٽ جي معيشت جو بنيادي دارومدار [[زراعت]]، خاص ڪري [[چانور|چانورن]] جي پوک، ان جي خريد ۽ وڪري، رائس ملنگ ۽ زرعي واپار تي آهي. شھدادڪوٽ ۽ ان جي ڀرپاسي وارو [[قمبر شھدادڪوٽ ضلعو]] سنڌ جي اهم چانور پيدا ڪندڙ علائقن مان شمار ٿئي ٿو. ضلعي جو سنڌ جي چانورن جي ڪل پوکي هيٺ ايراضيءَ ۾ لڳ ڀڳ 11.41 سيڪڙو ۽ پيداوار ۾ لڳ ڀڳ 11.96 سيڪڙو حصو ڄاڻايو ويو آهي.<ref>{{cite news |title=Qamber Shahdadkot — caught between two provinces |url=https://www.dawn.com/news/1621762 |work=Dawn |date=4 May 2021 |access-date=18 August 2026 }}</ref> شھدادڪوٽ شهر سنڌ ۽ پاڙيسري [[بلوچستان]] جي ڪيترن زرعي علائقن لاءِ چانورن جي خريد، وڪري ۽ پروسيسنگ جو اهم مرڪز آهي. شهر ۾ اناج منڊي ۽ وڏي تعداد ۾ رائس ملون ڪم ڪن ٿيون، جتي ڀرپاسي جي زرعي علائقن مان آيل سارين کي خريد ڪري ڇڙهائي ۽ مارڪيٽ لاءِ تيار ڪيو وڃي ٿو. اپريل 2026ع ۾ شھدادڪوٽ ۾ 105 رائس ملن ۽ شهر جي اناج منڊي جي عارضي بندش بابت رپورٽ مان شهر ۾ رائس ملنگ صنعت جي وڏي پيماني جو اندازو ٿئي ٿو.<ref>{{cite news |title=105 rice mills, grain market in Shahdadkot shut over Rs1.3m robbery |url=https://www.dawn.com/ |work=Dawn |date=27 April 2026 |access-date=18 August 2026 }}</ref> === زراعت === شھدادڪوٽ جي پسگردائيءَ ۾ آبپاشي هيٺ زمينون مقامي معيشت جو بنياد آهن. چانور اهم فصل آهي، جڏهن ته ضلعي ۾ [[ڪڻڪ]]، [[ڪمند]]، جوئر، جَوَ، چڻا، سرنهن، مسور ۽ ٻيا دال وارا فصل پڻ پوکيا وڃن ٿا.<ref>{{cite web |title=Sindh – Shahdadkot |url=https://pakistanalmanac.com/sindh-shahdadkot/ |website=Pakistan Almanac |access-date=18 August 2026 }}</ref> قمبر شھدادڪوٽ بابت زرعي تحقيقن ۾ پڻ چانور کي علائقي جي اهم آمدني ڏيندڙ فصلن مان هڪ قرار ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Chandio |first1=N. N. |title=Impact of Water Scarcity on Rice Production |journal=Journal of Development and Social Sciences |year=2023 |url=https://www.ojs.jdss.org.pk/journal/article/download/618/510 |access-date=18 August 2026 }}</ref> 2025ع ۾ قمبر شھدادڪوٽ ضلعي ۾ مختلف چانورن جي قسمن جي معاشي ڪارڪردگيءَ بابت ٿيل هڪ مطالعي ۾ 120 آبادگارن جو جائزو ورتو ويو. تحقيق مان ظاهر ٿيو ته چانورن جي پوک علائقي جي زرعي معيشت ۽ آبادگارن جي آمدنيءَ ۾ مرڪزي حيثيت رکي ٿي.<ref>{{cite journal |last1=Baseer |first1=Abdul |last2=Palal |first2=Imam Udin |last3=Bilal |first3=Muhammad |last4=Qadir |first4=Naeem |last5=Ali |first5=Haris |title=Economic Analysis of Different Rice Varieties Cultivated in Shahdadkot District of Sindh |journal=Global Research Journal of Natural Science and Technology |volume=3 |issue=1 |year=2025 |doi=10.53762/grjnst.03.01.17 }}</ref> === چانورن جو واپار ۽ رائس ملنگ === چانورن جي پوک سان گڏ رائس ملنگ شھدادڪوٽ جي سڀ کان نمايان زرعي صنعتن مان هڪ آهي. سنڌ ۾ مجموعي طور رائس ملنگ پراڻي ۽ وڏي زرعي پروسيسنگ صنعت آهي، ۽ قمبر شھدادڪوٽ سنڌ جي اهم چانور پيدا ڪندڙ ضلعن ۾ شامل آهي.<ref>{{cite journal |title=Impact of Sindh Rice Industries on Economy of Pakistan |url=https://www.ajbasweb.com/old/ajbas/853-859.pdf |journal=Australian Journal of Basic and Applied Sciences |access-date=18 August 2026 }}</ref> شھدادڪوٽ ۽ ڀرپاسي ۾ رائس ملون سارين جي ڇڙهائي، صفائي، درجابندي ۽ واپار لاءِ تياريءَ جو ڪم ڪن ٿيون. [[Rice Exporters Association of Pakistan]] جي ميمبرن ۾ پڻ قمبر شھدادڪوٽ جي ايم-8 رستي تي قائم رائس ملون شامل آهن، جنهن مان مقامي ملنگ صنعت جي ملڪ جي وسيع چانورن واري واپاري نيٽ ورڪ سان ڳانڍاپي جو پتو پوي ٿو.<ref>{{cite web |title=Kirther Rice Mill (Pvt) Ltd |url=https://reap.com.pk/memberDetails/2033 |publisher=Rice Exporters Association of Pakistan |access-date=18 August 2026 }}</ref> شھدادڪوٽ جي اناج منڊي مقامي آبادگارن، واپارين، آڙتين ۽ رائس ملن وچ ۾ زرعي واپار جو اهم مرڪز آهي. 2025ع ۾ شهر جي وڏي اناج منڊي ٻيهر کولجڻ بابت هڪ رپورٽ ۾ شھدادڪوٽ کي سنڌ ۽ بلوچستان جي چانورن جي واپار جو مرڪز قرار ڏنو ويو.<ref>{{cite news |title=Major grain market reopens in Sindh after stakeholders reach agreement |url=https://www.dawn.com/news/1958586 |work=Dawn |date=2 December 2025 |access-date=18 August 2026 }}</ref> === آمدرفت ۽ واپار === شھدادڪوٽ جي اقتصادي اهميت ۾ ان جي شاهراهي بيهڪ پڻ ڪردار ادا ڪري ٿي. شهر [[ايم-8 موٽر وي (پاڪستان)|ايم-8]] جي [[خضدار]]–شھدادڪوٽ–[[رتوديرو]] حصي سان ڳنڍيل آهي. وفاقي ترقياتي دستاويزن موجب، خضدار–شھدادڪوٽ–رتوديرو حصو 143 ڪلوميٽر ڊگهو آهي ۽ اهو وڏي [[گوادر]]–رتوديرو ايم-8 رستي جو حصو آهي.<ref>{{cite web |title=Federal Public Sector Development Programme 2016–17 |url=https://pc.gov.pk/uploads/archives/Details_of_Rleases_2016-17%2812-05-2017%29.pdf |publisher=Planning Commission of Pakistan |date=12 May 2017 |access-date=18 August 2026 }}</ref> هن رستي وسيلي شھدادڪوٽ جو واپاري رابطو هڪ طرف [[رتوديرو]]، [[لاڙڪاڻو]] ۽ سنڌ جي ٻين مارڪيٽن سان ۽ ٻئي طرف [[خضدار]] ۽ اڳتي بلوچستان سان قائم ٿئي ٿو. وفاقي ترقياتي پروگرام ۾ ايم-8 کي گوادر، تربت، خضدار، شھدادڪوٽ ۽ لاڙڪاڻي کي ڳنڍيندڙ رستي طور درج ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Public Sector Development Programme |url=https://pc.gov.pk/uploads/annual2017/Ch02-PSDP.pdf |publisher=Planning Commission of Pakistan |year=2017 |access-date=18 August 2026 }}</ref> اها جاگرافيائي بيهڪ زرعي پيداوار، خاص ڪري چانورن، جي سنڌ ۽ بلوچستان جي مارڪيٽن تائين پهچ لاءِ اهم آهي. === صنعت === چانورن جي ملن کان سواءِ شھدادڪوٽ ۽ قمبر شھدادڪوٽ ضلعي ۾ زرعي اوزارن، تعميراتي سامان، کاڌي جي پروسيسنگ ۽ ٻين ننڍين صنعتن سان لاڳاپيل ڪاروبار پڻ موجود آهن. ضلعي جي معاشي پروفائيل ۾ رائس هسڪنگ ملن سان گڏ زرعي اوزار، لوهه ۽ اسٽيل جون شيون، ٽريڪٽر ٽراليون ۽ روايتي گاڏيون ٺاهڻ کي مقامي صنعتي سرگرمين ۾ شامل ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Sindh – Shahdadkot |url=https://pakistanalmanac.com/sindh-shahdadkot/ |website=Pakistan Almanac |access-date=18 August 2026 }}</ref> شھدادڪوٽ تعلقي ۾ هٿ جي ڀرت سان سينگاريل ٽوپيون ۽ ٻيو دستڪاريءَ جو ڪم پڻ روايتي ننڍي صنعت جو حصو رهيو آهي، جنهن جي مقامي ۽ ضلعي کان ٻاهر مارڪيٽ موجود رهي آهي.<ref>{{cite web |title=Qambar Shahdadkot District |url=https://pakistanalmanac.com/sindh-shahdadkot/ |website=Pakistan Almanac |access-date=18 August 2026 }}</ref> === شھدادڪوٽ ٽيڪسٽائل ملز === شھدادڪوٽ جي صنعتي تاريخ ۾ '''شھدادڪوٽ ٽيڪسٽائل ملز''' اهم حيثيت رکي ٿي. هي مل 1976ع ۾ قائم ڪئي وئي ۽ 1980ع ۾ پيداوار شروع ڪئي. ان جو مقصد پٺتي پيل علائقي ۾ صنعتي روزگار پيدا ڪرڻ ۽ مقامي ماڻهن کي فني مهارتون مهيا ڪرڻ هو.<ref name="DawnTextile2002">{{cite news |last=Kalhoro |first=M. B. |title=Rekindling hopes for the locals |url=https://www.dawn.com/news/1062553 |work=Dawn |date=14 January 2002 |access-date=18 August 2026 }}</ref> مل جي پيداوار 1988ع تائين جاري رهي، جنهن کان پوءِ ڪم ڪندڙ سرمائيءَ جي کوٽ، نقصانن ۽ انتظامي مسئلن سبب اها بند ٿي وئي. 1994–95ع ۾ ان جو اسپننگ سيڪشن ٻيهر هلايو ويو ۽ حڪومت مرمت ۽ ڪم ڪندڙ سرمائي لاءِ 51.5 ملين رپيا فراهم ڪيا. 1998–99ع تائين ڌاڳي جي پيداوار نسبتاً بهتر رهي.<ref name="DawnTextile2002"/> مل جي ٻيهر فعال ٿيڻ سان شهر جي مقامي معيشت تي نمايان اثر پيو؛ نوان دڪان، رائس ملون ۽ فلور ملون قائم ٿيون ۽ روزگار جا موقعا وڌيا. 2002ع جي رپورٽ موجب ان وقت مل ۾ لڳ ڀڳ 1,000 ماڻهو ڪم ڪندا هئا ۽ ان سان سڌي يا اڻسڌي طرح هزارين ماڻهن جي روزي وابسته هئي.<ref name="DawnTextile2002"/> بعد ۾ مل ٻيهر بحران جو شڪار ٿي. 2008ع ۾ مل جي بندش خلاف شھدادڪوٽ ۾ واپارين ۽ مزدورن احتجاج پڻ ڪيو، جڏهن ته اسپننگ سيڪشن مان 435 مزدورن جي بي روزگار ٿيڻ جو ذڪر ڪيو ويو.<ref>{{cite news |title=Shutdown in Shahdadkot over mill issue |url=https://beta.dawn.com/news/303837/shutdown-in-shahdadkot-over-mill-issue |work=Dawn |date=22 May 2008 |access-date=18 August 2026 }}</ref> === روزگار ۽ ننڍو ڪاروبار === شھدادڪوٽ ۽ ڀرپاسي جي ڳوٺاڻن علائقن ۾ روزگار جو وڏو حصو زراعت ۽ ان سان لاڳاپيل سرگرمين مان اچي ٿو. ضلعي سطح جي معاشي انگن موجب زراعت، مال پالڻ، مڇي مارڻ ۽ شڪار سان لاڳاپيل سرگرميون روزگار جي وڏي حصي تي مشتمل آهن.<ref>{{cite web |title=Sindh – Shahdadkot |url=https://pakistanalmanac.com/sindh-shahdadkot/ |website=Pakistan Almanac |access-date=18 August 2026 }}</ref> شهر اندر واپار، ٽرانسپورٽ، اناج منڊي، رائس ملون، پرچون دڪان، زرعي مشينري ۽ روزمره جون خدمتون شهري روزگار جا اهم ذريعا آهن. شهر جي معيشت زرعي پيداوار جي موسمي چڪر سان ويجهي نموني ڳنڍيل آهي. چانورن جي فصل جي ڪٽائي ۽ خريداري واري موسم ۾ منڊي، ٽرانسپورٽ، رائس ملن ۽ مزدوريءَ جي سرگرمي وڌي ٿي، جڏهن ته پاڻيءَ جي کوٽ يا فصل کي نقصان سڄي مقامي واپار تي اثر وجهي سگهي ٿو. قمبر شھدادڪوٽ ۾ ٿيل تحقيق پاڻيءَ جي کوٽ کي چانورن جي پيداوار لاءِ اهم معاشي خطري طور سڃاڻي ٿي.<ref>{{cite journal |last1=Chandio |first1=N. N. |title=Impact of Water Scarcity on Rice Production |journal=Journal of Development and Social Sciences |year=2023 |url=https://www.ojs.jdss.org.pk/journal/article/download/618/510 |access-date=18 August 2026 }}</ref> ==ڪتب خانا== مولانا نور محمد ميڪڻ شهدادڪوٽيءَ جي لائبرري شهدادڪوٽ، تيرهين ۽ چوڏهين صدي هجريءَ جي اوائل ۾ وڏو علمي ۽ ادبي مرڪز رهيو آهي. سندس حد بلوچستان سان ملي ٿي، انهيءَ ڪري هتي سنڌ ۽ بلوچستان جي گڏيل تهذيب نظر اچي ٿي. ڪيترائي عالم، فاضل ۽ مــُـدرس هن زرخيز خطي پيدا ڪيا، ۽ ڪيترائي عالم ٻاهران اچي هتي آباد ٿيا. اُنهن مان عمدة العلماءُ مولانا نور محمد شهدادڪوٽيءَ جو نالو ســَـرِ فهرست آهي. مولانا نور محمد، اصل شهر ڪنڊي، علائقي ڀاڳناڙي (بلوچستان) جو رهاڪو هو. سال 1206ھ- 1791ع ۾ تولد ٿيو. ابتدائي تعليم پنهنجي عزيز علامه عبدالحليم ڪنڊوي رحه وٽان حاصل ڪيائين. فارغ التحصيل ٿي، پهريائين ڳوٺ ۾ پاڙهڻ لڳو. فقــہ ۾ مــَـلڪو رکندو هو، انهيءَ ڪري قلات جي خان، خداداد خان طرفان رياست جو ”قاضي القضاة“ به مقرر ٿيو.سال 1858ع ۾ڪنهن شرعي مسئلي تي خان سان اختلاف ٿيس، جنهنڪري سنڌ طرف رخ رکيائين ۽ ميرو خان پهچي، ميان حامد الله عرف حامد حضوري رح (1798ع - 1873) جو مهمان ٿيو. آخر سندس صلاح ۽ کهاوڙ قوم جي سردار، خانبهادر پير بخش خان جي دلي طلب تي، شهدادڪوٽ لڏي ويو ۽ اُتي ئي پنهنجو مدرسو قائم ڪري، حياتيءَ جا ڏينهن پورا ڪيائين. نوي ورهين جي ڄمار ۾ تاريخ 12 - ذوالحج 1296ھ - 1887ع تي وفات ڪيائين. سندس ٽن فرزندن مان مولانا گل محمد 1789ع - 1888ع ۽ ميان غلام صديق رح (1844ع – 1905ع) وڏي پايي جا عالم ۽ بزرگ ٿي گذريا آهن. علامه صاحب جون هڪ ڊزن کان وڌيڪ تصنيفون ڇڏيل آهن، جيڪي اڪثر مدرسي ”محموديه“ ۾ پاڙهيون وينديون هيون. وٽس عاليشان ڪتنخانو به هو، جنهن ۾ هڪ هزار جي لڳ ڀڳ عربي ۽ فارسي ڪتاب موجود هئا. اُنهن ۾ قلمي ڪتابن جو تعداد سرس هو لاڙڪاڻي جي هن قديم علمي ڪتبخاني ۾ مولانا گل محمد ۽ ميان غلام صديق رح جن به خاصو اضافو ڪيو، جنهنڪري پري پري کان شاگرد هن مدرسي ۾ اچڻ لڳا . زماني جي اُٿل پٿل سببان، اڄ ”مدرسه محموديه“ به نالي ماتر وڃي رهيو آهي، ۽ ڪتبخانو به خيرڪــِـي آهي. مدرسي جو نالو مٽائي ”مدرسه حليميه“ رکيو ويو آهي<ref>لاڙڪاڻي ضلعي جا ڪتبخانا-- ميمڻ عبدالغفور سنڌي ؛ رسالو:مهراڻ؛ 1984جلد 33 ڇپيندڙ:سنڌي ادبي بورڊ</ref> ==فاصلا== '''<span style='color: Indigo'>شھدادڪوٽ ۽ ٻين شھرن وچ فاصلا</span>'''<br> {| class="wikitable sortable" |- ! شھر ! شھر ! فاصلو: ڪ.م. !روڊ |- |شھدادڪوٽ | لنڊن |6125 |نہ |- |شھدادڪوٽ |نيويارڪ |11507 |نہ |- |شھدادڪوٽ |برلن |5235 |نہ |- |شھدادڪوٽ |لاس اينجلس |13113 |نہ |- |شھدادڪوٽ |ماسڪو |3908 |نہ |- |شھدادڪوٽ |بيجنگ | 4578 |ھا: گلگت کان چين جي سرحد مان |- |شھدادڪوٽ |ٽوڪيو | 6655 |نہ |- |شھدادڪوٽ |سڊني |11069 |نہ |- |شھدادڪوٽ |ريئو ڊي جينرو |13110 |نہ |- |شھدادڪوٽ |ڪراچي |342 |ھا |- | شھدادڪوٽ |لاھور |746 |ھا |- |شھدادڪوٽ |اسلام آباد |822 |ھا |- |شھدادڪوٽ | پشاور |769 |ھا |- |شھدادڪوٽ |ڪوئيٽا |276 |ھا |- |شھدادڪوٽ |حيدرآباد |280 |ھا |} == حوالا == {{حوالا|2}} phvn3j19w3v8v3rsmnjm1nqnnqh53b9 404589 404587 2026-08-18T14:37:58Z Intisar Ali 8681 404589 wikitext text/x-wiki {{Short description|پاڪستان جو شهر ۽ انتظامي علائقو}} {{Infobox settlement <!-- Basic information --> | name = شھدادڪوٽ | official_name = Shahdadkot | other_name = {{lower|0.1em|[[سيلرا شھدادڪوٽ]]}} | native_name = {{nobold|{{lower|0.6em|{{Nastaliq|شہدادکوٹ}}}}}} | settlement_type = [[شهر]]، [[ميونسيپلٽي]] <!-- Images --> | image_skyline = Water supply shahdadkot.jpg | imagesize = 250 | image_caption = شھدادڪوٽ جو پاڻي فراهمي نظام | image_flag = | flag_size = 100 <!-- Maps / additional images --> | image_map = At_Kotoo_Motoo_Chowk_Shahdadkot.jpg | mapsize = 250 | map_caption = شھدادڪوٽ ۾ ڪوٽو موٽو چوڪ وٽ بئنڪون | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_label_position = bottom | pushpin_map_caption = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ شھدادڪوٽ جو مقام | pushpin_mapsize = 250 <!-- Location --> | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{flag|پاڪستان}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = {{flag|سنڌ}} | subdivision_type2 = [[پاڪستان جا ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] | subdivision_type3 = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name3 = [[قمبر شھدادڪوٽ ضلعو|قمبر شھدادڪوٽ]] | subdivision_type4 = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]] | subdivision_name4 = [[شھدادڪوٽ تعلقو]] <!-- Languages --> | blank1_name_sec1 = سرڪاري ٻوليون | blank1_info_sec1 = [[اردو]]، [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | blank2_name_sec1 = مقامي ٻولي | blank2_info_sec1 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | blank3_name_sec1 = ٻيون ڳالهايون ويندڙ ٻوليون | blank3_info_sec1 = [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]]، [[بلوچي ٻولي|بلوچي]]، [[براهوي ٻولي|براهوي]] <!-- Government --> | government_type = مڪاني حڪومت | leader_title = چيئرمين ميونسيپلٽي | leader_name = | leader_title1 = ايم اين اي | leader_name1 = <!-- Establishment --> | established_title = قيام | established_date = ڪلهوڙا خاندان جي دور ۾ | founder = شھداد خان کهاوڙ <!-- Physical characteristics --> | unit_pref = PAK | elevation_m = 13 | elevation_ft = 43 <!-- Population: latest statistics retained --> | population_total = 120,687 | population_as_of = [[پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري|2023ع]] | population_density_sq_mi = auto | population_blank1_title = شهر واسين جو نالو | population_blank1 = شھدادڪوٽي <!-- Time --> | timezone = [[پاڪستان جو معياري وقت]] | utc_offset = +05:00 <!-- Coordinates --> | coordinates = {{coord|27.8483|67.9106|region:PK_type:city|display=inline,title}} <!-- Postal and telephone codes --> | postal_code_type = پوسٽل ڪوڊ | postal_code = 77300 | area_code = 0744 | website = }} [[File:Petrol Pump At Highway - panoramio.jpg|thumb|شھدادڪوٽ جي باءِ پاس تي هڪ پيٽرول پمپ]] '''شھدادڪوٽ''' ({{langx|en|Shahdadkot}}) [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[قمبر شھدادڪوٽ ضلعو|قمبر شھدادڪوٽ ضلعي]] جو هڪ قديم ۽ اهم شهر آهي. شھدادڪوٽ اڳوڻي [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي ضلعي]] جو حصو هو، پر [[قمبر شھدادڪوٽ ضلعو|قمبر شھدادڪوٽ ضلعو]] قائم ٿيڻ کان پوءِ ان ۾ شامل ڪيو ويو. هي ضلعي جي وڏن شهرن مان هڪ ۽ [[شھدادڪوٽ تعلقو|شھدادڪوٽ تعلقي]] جو انتظامي مرڪز آهي. 2023ع جي آدمشماري موجب شهر جي آبادي 120,687 هئي. شهر جو پوسٽل ڪوڊ 77300 آهي. شهر جو نالو ان جي باني '''شھداد خان کهاوڙ''' جي نالي پٺيان رکيو ويو. شھدادڪوٽ [[لاڙڪاڻو|لاڙڪاڻي]] کان لڳ ڀڳ 51 ڪلوميٽر اتر-اولهه ۽ [[قمبر]] کان 34 ڪلوميٽر اتر طرف واقع آهي. هي شهر [[بلوچستان]] جي [[خضدار ضلعو|خضدار]]، [[جھل مگسي ضلعو|جھل مگسي]] ۽ [[استا محمد ضلعو|استا محمد]] ضلعن جي ويجهو واقع آهي. شھدادڪوٽ [[ايم-8 موٽر وي (پاڪستان)|ايم-8 موٽر وي]] جي رستي وسيلي [[گوادر]] ۽ [[رتوديرو]] سان ڳنڍيل آهي. شھدادڪوٽ ۾ مختلف سنڌي، بلوچ ۽ ٻين برادرين جا ماڻهو رهن ٿا. هتي رهندڙ برادرين ۾ شيخ، کهاوڙ، سيلرا، [[ڪنگراڻي]]، ڀٽي، کوسا، مگسي، براهوي، سومرا، مستوئي، تونيا، چنا، سيد، جروار، پٺاڻ، لانگاهه، گهلُو، وڌا، قريشي، عمراڻي، رڏ، مغيري، ڀٽا، اعواڻ ۽ ڪمبوهه شامل آهن. شهر ۾ مسلمان اڪثريت ۾ آهن، جن ۾ سني ۽ شيعا شامل آهن. هندو برادري پڻ شهر ۾ آباد آهي ۽ واپاري شعبي ۾ ان جي نمايان موجودگي رهي آهي. شيخ برادريءَ جي پڻ شهر جي واپاري طبقي ۾ وڏي نمائندگي آهي.<ref>{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=https://www.sindhidunya.com/shahdadkot/ |accessdate=2018-02-25 |archive-date=2016-08-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160829101127/http://www.sindhidunya.com/shahdadkot/ |dead-url=yes }}</ref> شھدادڪوٽ 1970ع کان وٺي [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] جو هڪ اهم سياسي ڳڙهه پڻ رهيو آهي.<ref>{{Cite web|url=http://www.pas.gov.pk/index.php/members/bydistrict/en/31/94|title=Welcome to the Website of Provincial Assembly of Sindh}}</ref> هي علائقو پاڪستان جي اڳوڻي وزيراعظم [[بينظير ڀٽو]] جو چونڊ تڪ پڻ رهيو آهي، جڏهن ته مير نادر خان مگسي پڻ هن علائقي مان ڊگهي عرصي تائين چونڊجندو رهيو آهي. == تاريخ == شھدادڪوٽ جي بنياد بابت مختلف تاريخي حوالا موجود آهن. سنڌ جي محقق [[ايم ايڇ پنھور]] موجب، شھدادڪوٽ انهن نون شهرن ۽ وسندين مان هڪ هو، جيڪي [[ڪلهوڙا خاندان|ڪلهوڙن]] جي دور ۾ سنڌ اندر زرعي ايراضي ۽ آباديءَ ۾ واڌ سان گڏ اُسريا. پنهور 1701ع کان 1758ع تائين واري عرصي بابت لکي ٿو ته سنڌ ۾ پوکيءَ هيٺ ايراضي لڳ ڀڳ ڏهن لکن ايڪڙن مان وڌي ٻاويهه لک ايڪڙ ٿي ۽ آبادي 14 لکن مان وڌي لڳ ڀڳ 30 لکن تائين پهتي. ان دور ۾ شھدادڪوٽ سان گڏ قمبر، وارهه، ميهڙ، خيرپور ناٿن شاهه، ميرپورخاص، نئون خدا آباد، شھدادپور، نوشهروفيروز، خانڳڙهه، فتح ڳڙهه، جوهي، دوست علي، رتوديرو ۽ وڳڻ جهڙيون وسنديون پڻ اُسريون.<ref>پنهور، ايم. ايڇ، ٽماهي ''مهراڻ''، 1/1996ع، ص. 35، سنڌي ادبي بورڊ، ڄامشورو.</ref> ضلعي قمبر شھدادڪوٽ بابت هڪ ضلعي پروفائيل موجب، شھدادڪوٽ جو بنياد لڳ ڀڳ '''1713ع''' ۾ ڪلهوڙن جي دور ۾ پيو ۽ اهو لاڙڪاڻي کان [[گنداوا]] ڏانهن ويندڙ واپاري رستي تي هڪ اهم شهر هو.<ref name="DistrictProfile">{{cite web |title=Pakistan Emergency Situational Analysis: District Kamber Shahdadkot |url=https://reliefweb.int/report/pakistan/pakistan-emergency-situational-analysis-district-kamber-shahdadkot-july-2014 |website=ReliefWeb |date=July 2014 |access-date=18 August 2026 }}</ref> علائقي تي [[ڪلهوڙا خاندان|ڪلهوڙن]] کان پوءِ [[ٽالپر خاندان|ٽالپرن]] جي حڪومت قائم ٿي، جيڪا 1843ع ۾ انگريزن جي سنڌ تي قبضي تائين جاري رهي.<ref name="DistrictProfile"/> === پراڻو نالو ۽ اوڻيهين صدي === شھدادڪوٽ جو پراڻو نالو '''شھدادپور''' هو. [[اي ڊبليو هيوز]] جي 1876ع ۾ ڇپيل ''A Gazetteer of the Province of Sind'' ۾ هن وسندي کي ''Shahdadpur'' جي نالي سان درج ڪيو ويو آهي. ان وقت اهو قمبر تعلقي جي لاڙڪاڻي ڊپٽي ڪليڪٽريٽ جو هڪ سرڪاري شهر هو ۽ لاڙڪاڻي کان لڳ ڀڳ 30 ميل اتر-اتر اولهه طرف واقع هو. شهر داتو-جي-ڪُر واهه جي اولهندي ڪناري تي آباد هو ۽ رستن وسيلي قمبر، ڳڙهي خيرو، جمالي ۽ حمل سان ڳنڍيل هو.<ref name="Hughes1876">{{cite book |last=Hughes |first=A. W. |author-link=Albert William Hughes |title=A Gazetteer of the Province of Sind |location=London |year=1876 |pages=769–770 |language=en }}</ref> 1876ع جي گزيٽيئر موجب، ان وقت شھدادپور جي آبادي لڳ ڀڳ '''783''' هئي، جنهن مان 464 مسلمان ۽ 319 هندو هئا. مسلمان آباديءَ ۾ پيرزاده، ڪلهوڙا، لاشاري، سيال، مگسي ۽ مهاڻا شامل هئا. گزيٽيئر ۾ پير بخش کهاوڙ کي علائقي جو بااثر زميندار ڄاڻايو ويو آهي ۽ شهر جي ٻيهر ترقيءَ ۾ سندس ڪردار جو ذڪر پڻ ڪيو ويو آهي.<ref name="Hughes1876"/> ساڳئي گزيٽيئر مان معلوم ٿئي ٿو ته شھدادپور ڪنهن وقت هڪ نسبتاً وڏو ۽ اهم شهر هو. [[جان ڪين (پهريون بيرن ڪين)|سر جان ڪين]] افغانستان ڏانهن فوجي مهم تي روانو ٿيڻ وقت سنڌ مان گذرندي هتان پنهنجي فوج لاءِ رسد حاصل ڪئي هئي. ان کان پوءِ شهر زوال جو شڪار ٿيو. 1846ع ۾ چانڊڪا ضلعي جي ڊپٽي ڪليڪٽر ليفٽيننٽ جيمس جي دوري وقت شهر جي آبادي انتهائي گهٽجي چڪي هئي. بعد ۾ شهر ٻيهر آباد ٿيڻ لڳو ۽ 1870ع واري ڏهاڪي تائين هتي اُن، چانور ۽ مختلف اناجن جو واپار ٿيندو هو.<ref name="Hughes1876"/> === شھدادپور تعلقو === برطانوي دور ۾ علائقي جي انتظامي حيثيت ۾ اهم تبديلي 1884ع ۾ آئي. بمبئي حڪومت 16 جنوري 1884ع تي بمبئي لينڊ روينيو ڪوڊ 1879ع تحت حڪم جاري ڪيو ته قمبر ۽ سجاول تعلقن جا مخصوص ڳوٺ ۽ زمينون گڏ ڪري هڪ نئون تعلقو قائم ڪيو وڃي. اهو نئون انتظامي يونٽ '''شھدادپور تعلقو''' سڏيو ويو ۽ ان کي اپر سنڌ فرنٽيئر ضلعي جو حصو بڻايو ويو. حڪم پهرين فيبروري 1884ع کان لاڳو ٿيو.<ref name="BombayGazette1884">{{cite journal |title=Government Notification No. 414 A |journal=Bombay Government Gazette |date=17 January 1884 |pages=36–37 |language=en }}</ref> انهن سرڪاري دستاويزن مان اهو پڻ ظاهر ٿئي ٿو ته اوڻيهين صديءَ جي پوئين اڌ تائين موجوده شھدادڪوٽ لاءِ '''شھدادپور''' نالو سرڪاري طور استعمال ٿيندو رهيو.<ref name="Hughes1876"/><ref name="BombayGazette1884"/> بعد ۾ شهر جو نالو شھدادپور مان بدلائي '''شھدادڪوٽ''' ڪيو ويو. مقامي تاريخي روايتن موجب، سنڌ ۾ ساڳئي نالي سان هڪ ٻيو [[شھدادپور]] موجود هجڻ سبب ٽپال جي ورڇ ۾ مونجهارو پيدا ٿيندو هو، جنهن کان پوءِ ٻنهي شهرن ۾ فرق ڪرڻ لاءِ هن شهر جو نالو شھدادڪوٽ رکيو ويو.<ref>{{cite web |title=Shahdadkot History |url=https://historyofshahdadkot.blogspot.com/p/shahdadkot-history.html |access-date=18 August 2026 |language=en }}</ref> === ريلوي ۽ آمدرفت === برطانوي دور ۾ شھدادڪوٽ کي ريلوي وسيلي قمبر، لاڙڪاڻي ۽ اتر سنڌ جي ٻين علائقن سان ڳنڍيو ويو. '''لاڙڪاڻو–جيڪب آباد لائيٽ ريلوي''' جي رستي تي شھدادڪوٽ ۽ '''سيلرا شھدادڪوٽ ريلوي اسٽيشن''' قائم ڪيا ويا. هي ريلوي رستو لاڙڪاڻي کان قمبر ۽ شھدادڪوٽ مان ٿيندو ڳڙهي خيرو، استا محمد ۽ اڳتي جيڪب آباد ڏانهن ويندو هو.<ref>{{cite web |title=Indian Railways FAQ: IR History |url=https://www.irfca.org/faq/faq-history3.html |website=Indian Railways Fan Club |access-date=18 August 2026 |language=en }}</ref> 1956ع ۾ لاڙڪاڻي کان شھدادڪوٽ تائين ريلوي سيڪشن کي براڊ گيج ۾ تبديل ڪيو ويو، جڏهن ته سيلرا شھدادڪوٽ کان اڳتي پراڻي لائيٽ ريلويءَ جو هڪ حصو بعد ۾ ختم ڪيو ويو.<ref>{{cite web |title=Larkana–Jacobabad Light Railway |url=https://wiki.fibis.org/w/Larkana-Jacobabad_Light_Railway |website=Families in British India Society |access-date=18 August 2026 |language=en }}</ref> === ڪوٽو موٽو چوڪ === شھدادڪوٽ جي پراڻن ۽ مشهور هنڌن مان '''ڪوٽو موٽو چوڪ''' پڻ شامل آهي. مقامي روايت موجب، هن چوڪ جو نالو ڪوٽومل ۽ موٽومل نالي ٻن هندو واپارين جي نالن تان پيو، جن جو هتي ٻارن جي رانديڪن جو دڪان هوندو هو. سندن وفات کان پوءِ دڪان بند ٿي ويو، پر سندن نالن سان منسوب ''ڪوٽو موٽو'' نالو چوڪ لاءِ رائج رهيو.<ref>{{cite web |title=شهداد ڪوٽ شهر جون اهم تاريخي جڳهون |url=https://abdulghaffarwadho.wordpress.com/2017/03/31/%D8%B4%D9%87%D8%AF%D8%A7%D8%AF-%DA%AA%D9%88%D9%BD-%D8%B4%D9%87%D8%B1-%D8%AC%D9%88%D9%86-%D8%A7%D9%87%D9%85-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE%D9%8A-%D8%AC%DA%B3%D9%87%D9%88%D9%86/ |date=31 March 2017 |access-date=18 August 2026 |language=sd }}</ref> === پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ === [[پاڪستان جي آزادي]] کان پوءِ شھدادڪوٽ ۽ قمبر، [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي ضلعي]] جا تعلقا رهيا. 2004ع ۾ لاڙڪاڻي ضلعي کي ورهائي نئون [[قمبر شھدادڪوٽ ضلعو]] قائم ڪيو ويو، جنهن ۾ شھدادڪوٽ کي شامل ڪيو ويو.<ref name="DistrictProfile"/> شھدادڪوٽ ويهين صديءَ جي ٻئي اڌ دوران زرعي ۽ صنعتي مرڪز طور پڻ ترقي ڪئي. شهر ۽ ڀرپاسي واري علائقي ۾ چانور ۽ ڪڻڪ اهم فصل رهيا آهن ۽ چانورن جي ڇڙهائيءَ جا ڪيترائي ڪارخانا قائم ٿيا. 1970ع واري ڏهاڪي ۾ شھدادڪوٽ ٽيڪسٽائل مل پڻ قائم ڪئي وئي، جيڪا شهر جي اهم صنعتي ادارن مان هڪ هئي ۽ وڏي تعداد ۾ مقامي ماڻهن کي روزگار فراهم ڪندي هئي. مل بعد ۾ مالي ۽ انتظامي مسئلن جو شڪار ٿي ۽ 2007ع ۾ مستقل طور بند ٿي وئي. == جاگرافي == شھدادڪوٽ [[سنڌ]] جي اتر-اولهه واري حصي ۾ [[قمبر شھدادڪوٽ ضلعو|قمبر شھدادڪوٽ ضلعي]] ۾ واقع آهي. شهر جا جاگرافيائي بيهڪ لڳ ڀڳ {{coord|27.8483|67.9106|display=inline}} آهي ۽ سمنڊ جي سطح کان ان جي اوچائي لڳ ڀڳ 13 ميٽر آهي. شھدادڪوٽ [[لاڙڪاڻو|لاڙڪاڻي]] کان لڳ ڀڳ 51 ڪلوميٽر اتر-اولهه ۽ [[قمبر]] کان لڳ ڀڳ 34 ڪلوميٽر اتر طرف واقع آهي. شهر جي اولهه طرف بلوچستان جي سرحد ۽ ان کان اڳتي [[کيرٿر جبلن جو سلسلو]] واقع آهي. قمبر شھدادڪوٽ ضلعي جي جاگرافي ٻن نمايان قدرتي حصن ۾ ورهايل آهي. ان جو اوڀر ۽ وچ وارو حصو سنڌ جي ميداني علائقي تي مشتمل آهي، جتي آبپاشي هيٺ زرعي زمينون وڏي ايراضيءَ تي پکڙيل آهن، جڏهن ته اولهه طرف زمين آهستي آهستي جابلو ۽ اڻسڌي ٿيندي [[کيرٿر جبلن جو سلسلو|کيرٿر جبلن]] سان ملي ٿي. کيرٿر جا جبل گهڻي ڀاڱي چن جي پٿر جي ٽڪرين ۽ جبلن تي مشتمل آهن.<ref name="Lanjwani2020">{{cite journal |last1=Lanjwani |first1=Muhammad Farooque |last2=Khuhawar |first2=Muhammad Yar |last3=Khuhawar |first3=Taj Muhammad Jahangir |title=Groundwater quality assessment of Shahdadkot, Qubo Saeed Khan and Sijawal Junejo Talukas of District Qambar Shahdadkot, Sindh |journal=Applied Water Science |volume=10 |pages=26 |year=2020 |doi=10.1007/s13201-019-1098-2 |doi-access=free |url=https://link.springer.com/article/10.1007/s13201-019-1098-2 |access-date=18 August 2026 }}</ref> === شهري پکيڙ === شھدادڪوٽ جي موجوده شهري ايراضي پنهنجي تاريخي حدن کان گهڻي وڌي چڪي آهي. [[بورڊ آف روينيو سنڌ]] جي ديهن جي پراڻن نقشن موجب، شهر جي پراڻي آبادي شھدادڪوٽ ٿاڻي ۽ مختيارڪار آفيس جي ڀرپاسي تائين محدود هئي، جڏهن ته ان جي ڀرسان غريب آباد نالي ڳوٺ ۽ ڪجهه فاصلي تي سيلرا ۽ قمبراڻي جا ڳوٺ واقع هئا.{{حوالو گھربل|date=August 2026}} شهر جي آبادي ۽ اڏاوتي پکيڙ وڌڻ سان ڀرپاسي جون اڳ الڳ وسنديون شهري علائقي سان ملي ويون. غريب آباد ۽ قمبراڻي هاڻي شھدادڪوٽ جي لڳاتار شهري آباديءَ جو حصو بڻجي چڪا آهن. موجوده شهر ۾ ديهه شھدادڪوٽ جي وڏي حصي سان گڏ ديهه همير، ديهه سيلرا ۽ ديهه نورپور جا ڪجهه حصا پڻ اچي وڃن ٿا.{{حوالو گھربل|date=August 2026}} === آبهوا === شھدادڪوٽ جي آبهوا گرم ۽ خشڪ آهي. اونهاري جي موسم تمام گرم، جڏهن ته سيارو نسبتاً مختصر ۽ نرم هوندو آهي. قمبر شھدادڪوٽ ضلعي جي آفتن جي انتظام واري منصوبي ۾ علائقي جي آبهوا کي ''گرم ۽ خشڪ'' قرار ڏنو ويو آهي ۽ سالياني سراسري برسات لڳ ڀڳ 86.23 ملي ميٽر ڄاڻائي وئي آهي.<ref name="PDMAClimate">{{cite web |title=District Disaster Management Plan – Kambar Shahdadkot |url=https://pdma.gos.pk/Documents/District_Management_Plans/DMP%20Kambar%20Shahdadkot.pdf |publisher=Provincial Disaster Management Authority, Government of Sindh |year=2022 |access-date=18 August 2026 }}</ref> شھدادڪوٽ ۾ گرم موسم اپريل جي پوئين حصي کان جولاءِ تائين وڌيڪ شديد رهي ٿي. ضلعي جي هڪ تازي پروفائيل موجب جون گرم ترين مهينو آهي، جنهن ۾ سراسري وڌ ۾ وڌ گرمي پد لڳ ڀڳ 44 °C ۽ گهٽ ۾ گهٽ گرمي پد 31 °C رهي ٿو. ٿڌي موسم نومبر جي آخر کان فيبروري تائين رهي ٿي؛ جنوري سرد ترين مهينو آهي، جنهن ۾ سراسري گهٽ ۾ گهٽ گرمي پد لڳ ڀڳ 9 °C ۽ وڌ ۾ وڌ 23 °C آهي.<ref name="PILDATProfile">{{cite web |title=Qambar Shahdadkot District Profile |url=https://old.pildat.org/governance1/qambar-shahdadkot-district-profile |publisher=PILDAT |date=26 December 2024 |access-date=18 August 2026 }}</ref> گهٽ برسات ۽ تمام تيز اونهاري جي گرمي سبب علائقي جي زراعت جو دارومدار رڳو برسات تي نه آهي، بلڪه واهن ۽ ٽيوب ويلن ذريعي آبپاشي اهم حيثيت رکي ٿي. ضلعي جي آفتن جي انتظام واري منصوبي موجب ضلعي جي ڪل ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 44.3 سيڪڙو حصو آبپاشي هيٺ فصلن تي مشتمل آهي.<ref name="PDMAClimate"/> === پاڻي ۽ آبپاشي === شھدادڪوٽ ۽ ان جي ڀرپاسي ۾ زراعت لاءِ واهن ۽ زير زمين پاڻي ٻنهي جو استعمال ٿئي ٿو. قمبر شھدادڪوٽ ضلعي جي زرعي معيشت گهڻي ڀاڱي واهن جي آبپاشي ۽ ٽيوب ويلن تي دارومدار رکي ٿي.<ref name="PDMAClimate"/> شھدادڪوٽ ۾ زير زمين پاڻيءَ جي معيار بابت سائنسي تحقيق پاڻيءَ ۾ لوڻياٺ ۽ ٻين ڪيميائي جزن جي وڌيڪ مقدار کي هڪ اهم مسئلو قرار ڏنو آهي. 2020ع ۾ ''Applied Water Science'' ۾ ڇپيل هڪ تحقيق ۾ شھدادڪوٽ، قبو سعيد خان ۽ سجاول جوڻيجو تعلقن مان زير زمين پاڻيءَ جا 38 نمونا وٺي 28 مختلف ماپن جي جاچ ڪئي وئي. تحقيق موجب 57.89 سيڪڙو نمونن ۾ ڪل حل ٿيل لوڻن (TDS) جو مقدار ان وقت استعمال ڪيل عالمي صحت تنظيم جي 1,000 ملي گرام في ليٽر واري حد کان وڌيڪ هو، جنهن سبب اهي نمونا پيئڻ لاءِ موزون نه سمجهيا ويا. ساڳئي تحقيق ۾ 60.52 سيڪڙو نمونن ۾ فلورائيڊ جو مقدار پڻ مقرر حد کان وڌيڪ مليو.<ref name="Lanjwani2020"/> شھدادڪوٽ '''شهر''' جي زير زمين پاڻيءَ تي ٿيل هڪ ٻي تحقيق ۾ شهر جي ڏهن مختلف هنڌن تان پاڻيءَ جا نمونا ورتا ويا. انهن ۾ سراسري ڪل حل ٿيل لوڻن جو مقدار 4,493.7 ملي گرام في ليٽر ۽ ڪلورائيڊ 848.4 ملي گرام في ليٽر رڪارڊ ڪيو ويو. تحقيق ڪندڙن بجليائي چالڪتا، سختي ۽ ڪل حل ٿيل لوڻن سميت ڪجهه ماپن کي پيئڻ جي پاڻيءَ لاءِ استعمال ڪيل محفوظ حدن کان وڌيڪ قرار ڏنو.<ref name="PathanShahdadkot">{{cite journal |last1=Pathan |first1=A. M. |last2=Mastoi |first2=G. M. |last3=Qureshi |first3=M. A. |last4=Pirzada |first4=A. M. |title=Physico-chemical studies of groundwater quality in Shahdadkot City and its suitability for drinking purpose: A case study for clean water security |journal=Sindh University Research Journal (Science Series) |volume=50 |issue=4 |year=2018 |url=https://nja.pastic.gov.pk/journals/index.php/SURJ/article/view/26300 |access-date=18 August 2026 }}</ref> جيتوڻيڪ پيئڻ جي حوالي سان زير زمين پاڻيءَ جي معيار جا مسئلا سامهون آيا آهن، پر شھدادڪوٽ ۽ ڀرپاسي جي تعلقن تي ڪيل تحقيق موجب استعمال ڪيل مختلف زرعي پاڻيءَ جي معيار وارن معيارن تحت 55 کان 100 سيڪڙو تائين نمونا آبپاشي لاءِ استعمال لائق قرار ڏنا ويا.<ref name="Lanjwani2020"/> === زمين ۽ ارضيات === شھدادڪوٽ شهر سنڌ جي ميداني ۽ زرعي علائقي ۾ واقع آهي، جڏهن ته قمبر شھدادڪوٽ ضلعي جي اولهندي حصي ڏانهن زمين جي بناوٽ تبديل ٿي جابلو علائقي ۾ داخل ٿئي ٿي. ضلعي ۾ وسيع ميدانن ۽ زرعي زمينن سان گڏ اولهه طرف [[کيرٿر جبلن جو سلسلو]] موجود آهي.<ref name="Lanjwani2020"/> کيرٿر سلسلو بنيادي طور چن جي پٿر جي جبلن ۽ ٽڪرين تي مشتمل آهي. اهو سلسلو بلوچستان ۾ مولا نديءَ جي ڀرپاسي کان ڏکڻ طرف لڳ ڀڳ 300 ڪلوميٽر تائين پکڙجي سنڌ مان ٿيندو ڪراچي جي اولهه ۾ عربي سمنڊ جي ساحلي علائقي تائين پهچي ٿو.<ref name="Lanjwani2020"/> شھدادڪوٽ پاڻ انهن جبلن ۾ نه، پر کيرٿر جي اوڀر واري ميداني علائقي ۾ آباد آهي. ميداني علائقن ۾ انساني آبادڪاري ۽ زراعت جي واڌ سبب زمين جو وڏو حصو پوکيءَ هيٺ اچي چڪو آهي. ان جي ابتڙ ضلعي جي اولهندي حصي ۾ برسات تي دارومدار رکندڙ زمين، کليل غير آباد ايراضيون، چراگاهه ۽ قدرتي ٻوٽن وارا علائقا ملن ٿا.<ref name="PDMAClimate"/> === ماحوليات === قمبر شھدادڪوٽ ضلعي ۾ ميداني زرعي ماحول کان وٺي جابلو ۽ آبي ماحول تائين مختلف قدرتي نظام موجود آهن. ضلعي ۾ [[حمل ڍنڍ]] سميت ڪيترائي آبي علائقا موجود آهن، جڏهن ته اولهندي سرحد تي کيرٿر جو جابلو ماحول پکڙيل آهي.<ref name="Lanjwani2020"/> ماحولياتي لحاظ کان شھدادڪوٽ ۽ ڀرپاسي جي ميداني علائقن تي زرعي سرگرمين، آبپاشي، شهري پکيڙ ۽ پاڻيءَ جي دستيابيءَ جو وڏو اثر آهي. ضلعي جي قدرتي نباتات گهڻي ڀاڱي گهٽ برسات سان ٺهڪندڙ جڙي ٻوٽين ۽ ٻوٽن تي مشتمل آهي، جڏهن ته آبپاشي وارن ميداني حصن ۾ قدرتي زمين جو وڏو حصو زرعي زمين ۾ تبديل ٿيل آهي.<ref name="PDMAClimate"/> === ٻوٽا ۽ جانور === شھدادڪوٽ شهر بابت ٻوٽن ۽ جهنگلي جانورن جي الڳ تفصيلي سائنسي فهرست موجود نه آهي، تنهنڪري شهر جي حياتياتي تنوع کي سڄي قمبر شھدادڪوٽ ضلعي يا کيرٿر واري حياتياتي نظام سان هڪجهڙو قرار ڏيڻ مناسب نه ٿيندو. ضلعي جي اولهندي گهٽ آباد علائقن ۾ قدرتي جڙي ٻوٽيون، ٻوٽا ۽ چراگاهه ملن ٿا، جڏهن ته شھدادڪوٽ جي چوڌاري ميداني علائقو گهڻي ڀاڱي زرعي زمين تي مشتمل آهي.<ref name="PDMAClimate"/> وسيع قمبر شھدادڪوٽ ضلعي ۾ ميدانن، آبي علائقن ۽ کيرٿر جي جابلو پٽي جي موجودگي سبب رهائشگاهن ۾ نمايان تنوع ملي ٿو. ضلعي بابت سائنسي اڀياس [[حمل ڍنڍ]]، ڊرگهه ۽ لانگهه سميت آبي علائقن ۽ کيرٿر جي جابلو پٽي جو ذڪر ڪن ٿا.<ref name="Lanjwani2020"/> انهن قدرتي علائقن جي حياتياتي تنوع کي شھدادڪوٽ جي شهري حياتيات کان الڳ سمجهڻ گهرجي. == سياست == شھدادڪوٽ سياسي طور [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] جي اهم اثر رسوخ وارن علائقن مان هڪ رهيو آهي. 1970ع واري ڏهاڪي کان وٺي هن علائقي جي قومي، صوبائي ۽ مڪاني سياست ۾ پاڪستان پيپلز پارٽيءَ جو نمايان ڪردار رهيو آهي. مختلف دورن ۾ چونڊ تڪن جون حدون ۽ نمبر تبديل ٿيندا رهيا آهن، تنهنڪري شھدادڪوٽ جي سياسي نمائندگيءَ کي موجوده ۽ تاريخي حلقه بندين جي لحاظ کان الڳ ڏسڻ ضروري آهي. === قومي اسيمبلي جي نمائندگي === موجوده حلقه بندين موجب [[شھدادڪوٽ تعلقو]] [[اين اي-196 (قمبر شھدادڪوٽ-1)|اين اي-196 قمبر شھدادڪوٽ-I]] جو حصو آهي. هن قومي تڪ ۾ شھدادڪوٽ سان گڏ [[قبو سعيد خان تعلقو|قبو سعيد خان]]، [[سجاول جوڻيجو تعلقو|سجاول جوڻيجو]]، [[ميروخان تعلقو|ميروخان]] ۽ قمبر تعلقي جا ڪجهه حصا شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Final List of National Assembly Constituencies |url=https://ecp.gov.pk/map-sindh |publisher=Election Commission of Pakistan |access-date=18 August 2026 }}</ref> 2024ع جي عام چونڊن ۾ [[بلاول ڀٽو زرداري]] اين اي-196 تان ڪامياب ٿيو، پر هن [[اين اي-194 (لاڙڪاڻو-1)|اين اي-194 لاڙڪاڻو-I]] واري سيٽ برقرار رکي ۽ قمبر شھدادڪوٽ واري سيٽ خالي ڪري ڇڏي. ان کان پوءِ 21 اپريل 2024ع تي ٿيل ضمني چونڊ ۾ [[خورشيد احمد جوڻيجو]] پاڪستان پيپلز پارٽيءَ جي اميدوار طور ڪامياب ٿيو.<ref>{{cite web |title=Notification regarding Returned Candidate NA-196 Kamber Shahdadkot-I |url=https://ecp.gov.pk/notification-regarding-returned-candidate-na-196-kamber-shahdadkot-i |publisher=Election Commission of Pakistan |access-date=18 August 2026 }}</ref> قومي اسيمبليءَ جي موجوده رڪارڊ ۾ پڻ خورشيد احمد جوڻيجو کي اين اي-196 قمبر شھدادڪوٽ-I جو ميمبر ڄاڻايو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Members of National Assembly from Sindh |url=https://www.na.gov.pk/en/mna_list.php?list=sindh |publisher=National Assembly of Pakistan |access-date=18 August 2026 }}</ref> 2018ع جي حلقه بندين کان اڳ شھدادڪوٽ مختلف وقتن تي اهڙن قومي تڪن جو حصو رهيو، جن جا نمبر اين اي-207 وغيره رهيا. 2008ع ۾ اين اي-207 لاڙڪاڻو-ڪم-شڪارپور-ڪم-قمبر شھدادڪوٽ تان [[فريال ٽالپر]] چونڊجي آئي.<ref>{{cite web |title=General Elections 2008 – Returned Candidates |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/1/ge2008-g1.pdf |publisher=Election Commission of Pakistan |date=1 March 2008 |access-date=18 August 2026 }}</ref> حلقه بندين جي تبديليءَ سبب پراڻي اين اي-207 کي موجوده اين اي-196 سان سڌي طرح هڪ ئي تڪ نه سمجهڻ گهرجي. === صوبائي اسيمبلي جي نمائندگي === موجوده سنڌ اسيمبلي جي حلقه بندين ۾ شھدادڪوٽ علائقو [[پي ايس-14 قمبر شھدادڪوٽ-I]] سان لاڳاپيل آهي. موجوده سنڌ اسيمبلي جي رڪارڊ موجب [[نادر علي مگسي]] پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز جي ٽڪيٽ تي پي ايس-14 قمبر شھدادڪوٽ-I جو چونڊيل ميمبر آهي.<ref>{{cite web |title=Kamber Shahdadkot – Members Directory |url=https://pas.gov.pk/assembly-members-directory/33/141 |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=18 August 2026 }}</ref> شھدادڪوٽ جي صوبائي تڪ جو نمبر ماضي ۾ ڪيترائي ڀيرا تبديل ٿيو. اڳوڻين حلقه بندين ۾ نادر علي مگسي پي ايس-40 قمبر شھدادڪوٽ-II ۽ ٻين دورن ۾ شھدادڪوٽ سان لاڳاپيل تڪن تان پڻ چونڊجي چڪو آهي.<ref>{{cite web |title=Members Directory – Kamber Shahdadkot |url=https://www.pas.gov.pk/assembly-members-directory/19 |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=18 August 2026 }}</ref> 2013ع واري اسيمبليءَ جي رڪارڊ ۾ شھدادڪوٽ سان لاڳاپيل تڪن لاءِ پي ايس-40 ۽ پي ايس-42 جهڙا پراڻا نمبر استعمال ٿيل ملن ٿا، جڏهن ته هاڻوڪي حدبنديءَ ۾ قمبر شھدادڪوٽ ضلعي لاءِ پي ايس-14 کان پي ايس-17 تائين چار صوبائي تڪ مقرر آهن.<ref>{{cite web |title=Members Directory |url=https://www.pas.gov.pk/assembly-members-directory |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=18 August 2026 }}</ref> === چونڊ تڪن جي تبديلي === شھدادڪوٽ جي چونڊ نمائندگي پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ هڪجهڙي حلقه بنديءَ هيٺ نه رهي آهي. آباديءَ، انتظامي حدن ۽ اليڪشن ڪميشن جي نئين سر حلقه بندين سبب قومي ۽ صوبائي تڪن جا نالا، نمبر ۽ حدون مختلف چونڊن ۾ تبديل ٿينديون رهيون آهن. 2018ع کان پوءِ قمبر شھدادڪوٽ ضلعي کي قومي اسيمبليءَ جا ٻه الڳ تڪ مليا، جڏهن ته موجوده حدبنديءَ ۾ اهي [[اين اي-196 (قمبر شھدادڪوٽ-1)|اين اي-196 قمبر شھدادڪوٽ-I]] ۽ [[اين اي-197 (قمبر شھدادڪوٽ-2)|اين اي-197 قمبر شھدادڪوٽ-II]] آهن.<ref>{{cite web |title=Sindh Constituency Maps |url=https://ecp.gov.pk/map-sindh |publisher=Election Commission of Pakistan |access-date=18 August 2026 }}</ref> صوبائي سطح تي ضلعي جا موجوده تڪ [[پي ايس-14 قمبر شھدادڪوٽ-I]]، پي ايس-15 قمبر شھدادڪوٽ-II، پي ايس-16 قمبر شھدادڪوٽ-III ۽ پي ايس-17 قمبر شھدادڪوٽ-IV آهن. سنڌ اسيمبلي جي موجوده رڪارڊ موجب انهن تڪن تان ترتيبوار نادر علي مگسي، نثار احمد کهڙو، خان چانڊيو ۽ نوابزادو برهان چانڊيو چونڊيل آهن.<ref>{{cite web |title=Kamber Shahdadkot – Assembly Members Directory |url=https://pas.gov.pk/assembly-members-directory/33/141 |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=18 August 2026 }}</ref> === سياسي اثر ۽ جماعتون === شھدادڪوٽ ۾ پاڪستان پيپلز پارٽي روايتي طور سڀ کان وڌيڪ اثر رکندڙ سياسي جماعت رهي آهي. قومي ۽ صوبائي سطح تي پيپلز پارٽيءَ جا اميدوار هن علائقي مان بار بار ڪامياب ٿيندا رهيا آهن. 2008ع ۾ فريال ٽالپر جي اين اي-207 تان ڪاميابي، مختلف دورن ۾ نادر علي مگسي جي صوبائي نمائندگي، ۽ موجوده اين اي-196 ۽ پي ايس-14 تي پڻ پيپلز پارٽيءَ جي نمائندن جي موجودگي هن تسلسل کي ظاهر ڪري ٿي.<ref>{{cite web |title=General Elections 2008 – Returned Candidates |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/1/ge2008-g1.pdf |publisher=Election Commission of Pakistan |date=1 March 2008 |access-date=18 August 2026 }}</ref><ref>{{cite web |title=Kamber Shahdadkot – Assembly Members Directory |url=https://pas.gov.pk/assembly-members-directory/33/141 |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=18 August 2026 }}</ref> شهر ۾ ٻين سياسي جماعتن ۾ [[جمعيت علماءِ اسلام (ف)]], [[پاڪستان تحريڪ انصاف]], [[پاڪستان مسلم ليگ (ن)]] ۽ [[پاڪستان مسلم ليگ (فنڪشنل)]] پڻ وقت بوقت چونڊن ۽ مقامي سياست ۾ حصو وٺنديون رهيون آهن. === مڪاني حڪومت ۽ ميونسپلٽي === شھدادڪوٽ جي شهري مڪاني انتظام جو بنيادي ادارو ميونسپل ڪاميٽي آهي. سنڌ جي مڪاني حڪومت واري ڍانچي تحت شهري علائقن ۾ ميونسپل ڪاميٽيون صفائي، نيڪال، مقامي رستن، اسٽريٽ لائيٽن، مارڪيٽن، پارڪن ۽ ٻين شهري خدمتن جي انتظام جون ذميوار هونديون آهن. شھدادڪوٽ جي ميونسپل ڍانچي ۾ شهر کي مختلف وارڊن ۽ مڪاني چونڊ يونٽن ۾ ورهايو ويندو آهي. سنڌ لوڪل گورنمينٽ بورڊ قمبر شھدادڪوٽ ضلعي لاءِ ميونسپل، ٽائون ۽ يونين سطح جي ادارن بابت نوٽيفڪيشن جاري ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=Notifications – Sindh Local Government Board |url=https://slgb.lgdsindh.gov.pk/notifications/ |publisher=Sindh Local Government Board |access-date=18 August 2026 }}</ref> مڪاني ادارن جون حدون ۽ انهن جي چونڊيل عهدن جا نالا وقت بوقت نئين قانون سازي ۽ حلقه بندين سان تبديل ٿيندا رهيا آهن؛ ان ڪري پراڻي ميونسپل ڪاميٽيءَ جي جوڙجڪ کي موجوده نظام سان سڌو هڪجهڙو سمجهڻ مناسب نه آهي. === يونين ڪميٽيون ۽ انتظامي ڍانچو === شھدادڪوٽ جو مڪاني انتظام شهري وارڊن ۽ يونين ڪميٽين يا ٻين قانوني طور مقرر مڪاني يونٽن ذريعي هلايو وڃي ٿو. انهن جي حدبندي ۽ تعداد اليڪشن ڪميشن ۽ سنڌ حڪومت جي مڪاني حڪومت واري کاتي طرفان مقرر ڪيا وڃن ٿا. ضلعائي سطح تي شھدادڪوٽ [[قمبر شھدادڪوٽ ضلعو|قمبر شھدادڪوٽ ضلعي]] ۽ [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] جو حصو آهي، جڏهن ته تعلقي سطح تي ان جو انتظام [[شھدادڪوٽ تعلقو|شھدادڪوٽ تعلقي]] تحت ٿئي ٿو. شهر ۾ صوبائي حڪومت جا تعلقي سطح جا مختلف انتظامي ادارا، جن ۾ مختيارڪار آفيس، پوليس، روينيو، تعليم، صحت ۽ ٻين کاتن جون آفيسون شامل آهن، ڪم ڪن ٿيون. ميونسپل ادارو شهري خدمتن جي ذميواري سنڀالي ٿو، جڏهن ته روينيو ۽ عام انتظام صوبائي حڪومت جي تعلقي ۽ ضلعي سطح جي آفيسرن جي دائري ۾ اچي ٿو. === سياسي سرگرمين جا هنڌ === شھدادڪوٽ جو '''ڪوٽو موٽو چوڪ''' شهر جي اهم واپاري ۽ سياسي مرڪزن مان هڪ آهي. مقامي سطح تي سياسي جلوس، احتجاج، ڌرڻا ۽ عوامي گڏجاڻيون روايتي طور هن چوڪ ۽ ڀرپاسي وارن مرڪزي رستن تي ٿينديون رهيون آهن.{{حوالو گھربل|date=August 2026}} == معيشت == شھدادڪوٽ جي معيشت جو بنيادي دارومدار [[زراعت]]، خاص ڪري [[چانور|چانورن]] جي پوک، ان جي خريد ۽ وڪري، رائس ملنگ ۽ زرعي واپار تي آهي. شھدادڪوٽ ۽ ان جي ڀرپاسي وارو [[قمبر شھدادڪوٽ ضلعو]] سنڌ جي اهم چانور پيدا ڪندڙ علائقن مان شمار ٿئي ٿو. ضلعي جو سنڌ جي چانورن جي ڪل پوکي هيٺ ايراضيءَ ۾ لڳ ڀڳ 11.41 سيڪڙو ۽ پيداوار ۾ لڳ ڀڳ 11.96 سيڪڙو حصو ڄاڻايو ويو آهي.<ref>{{cite news |title=Qamber Shahdadkot — caught between two provinces |url=https://www.dawn.com/news/1621762 |work=Dawn |date=4 May 2021 |access-date=18 August 2026 }}</ref> شھدادڪوٽ شهر سنڌ ۽ پاڙيسري [[بلوچستان]] جي ڪيترن زرعي علائقن لاءِ چانورن جي خريد، وڪري ۽ پروسيسنگ جو اهم مرڪز آهي. شهر ۾ اناج منڊي ۽ وڏي تعداد ۾ رائس ملون ڪم ڪن ٿيون، جتي ڀرپاسي جي زرعي علائقن مان آيل سارين کي خريد ڪري ڇڙهائي ۽ مارڪيٽ لاءِ تيار ڪيو وڃي ٿو. اپريل 2026ع ۾ شھدادڪوٽ ۾ 105 رائس ملن ۽ شهر جي اناج منڊي جي عارضي بندش بابت رپورٽ مان شهر ۾ رائس ملنگ صنعت جي وڏي پيماني جو اندازو ٿئي ٿو.<ref>{{cite news |title=105 rice mills, grain market in Shahdadkot shut over Rs1.3m robbery |url=https://www.dawn.com/ |work=Dawn |date=27 April 2026 |access-date=18 August 2026 }}</ref> === زراعت === شھدادڪوٽ جي پسگردائيءَ ۾ آبپاشي هيٺ زمينون مقامي معيشت جو بنياد آهن. چانور اهم فصل آهي، جڏهن ته ضلعي ۾ [[ڪڻڪ]]، [[ڪمند]]، جوئر، جَوَ، چڻا، سرنهن، مسور ۽ ٻيا دال وارا فصل پڻ پوکيا وڃن ٿا.<ref>{{cite web |title=Sindh – Shahdadkot |url=https://pakistanalmanac.com/sindh-shahdadkot/ |website=Pakistan Almanac |access-date=18 August 2026 }}</ref> قمبر شھدادڪوٽ بابت زرعي تحقيقن ۾ پڻ چانور کي علائقي جي اهم آمدني ڏيندڙ فصلن مان هڪ قرار ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Chandio |first1=N. N. |title=Impact of Water Scarcity on Rice Production |journal=Journal of Development and Social Sciences |year=2023 |url=https://www.ojs.jdss.org.pk/journal/article/download/618/510 |access-date=18 August 2026 }}</ref> 2025ع ۾ قمبر شھدادڪوٽ ضلعي ۾ مختلف چانورن جي قسمن جي معاشي ڪارڪردگيءَ بابت ٿيل هڪ مطالعي ۾ 120 آبادگارن جو جائزو ورتو ويو. تحقيق مان ظاهر ٿيو ته چانورن جي پوک علائقي جي زرعي معيشت ۽ آبادگارن جي آمدنيءَ ۾ مرڪزي حيثيت رکي ٿي.<ref>{{cite journal |last1=Baseer |first1=Abdul |last2=Palal |first2=Imam Udin |last3=Bilal |first3=Muhammad |last4=Qadir |first4=Naeem |last5=Ali |first5=Haris |title=Economic Analysis of Different Rice Varieties Cultivated in Shahdadkot District of Sindh |journal=Global Research Journal of Natural Science and Technology |volume=3 |issue=1 |year=2025 |doi=10.53762/grjnst.03.01.17 }}</ref> === چانورن جو واپار ۽ رائس ملنگ === چانورن جي پوک سان گڏ رائس ملنگ شھدادڪوٽ جي سڀ کان نمايان زرعي صنعتن مان هڪ آهي. سنڌ ۾ مجموعي طور رائس ملنگ پراڻي ۽ وڏي زرعي پروسيسنگ صنعت آهي، ۽ قمبر شھدادڪوٽ سنڌ جي اهم چانور پيدا ڪندڙ ضلعن ۾ شامل آهي.<ref>{{cite journal |title=Impact of Sindh Rice Industries on Economy of Pakistan |url=https://www.ajbasweb.com/old/ajbas/853-859.pdf |journal=Australian Journal of Basic and Applied Sciences |access-date=18 August 2026 }}</ref> شھدادڪوٽ ۽ ڀرپاسي ۾ رائس ملون سارين جي ڇڙهائي، صفائي، درجابندي ۽ واپار لاءِ تياريءَ جو ڪم ڪن ٿيون. [[رائيس ايڪسپورٽرس ايسوسيئيشن آف پاڪستان]] جي ميمبرن ۾ پڻ قمبر شھدادڪوٽ جي ايم-8 رستي تي قائم رائس ملون شامل آهن، جنهن مان مقامي ملنگ صنعت جي ملڪ جي وسيع چانورن واري واپاري نيٽ ورڪ سان ڳانڍاپي جو پتو پوي ٿو.<ref>{{cite web |title=Kirther Rice Mill (Pvt) Ltd |url=https://reap.com.pk/memberDetails/2033 |publisher=Rice Exporters Association of Pakistan |access-date=18 August 2026 }}</ref> شھدادڪوٽ جي اناج منڊي مقامي آبادگارن، واپارين، آڙتين ۽ رائس ملن وچ ۾ زرعي واپار جو اهم مرڪز آهي. 2025ع ۾ شهر جي وڏي اناج منڊي ٻيهر کولجڻ بابت هڪ رپورٽ ۾ شھدادڪوٽ کي سنڌ ۽ بلوچستان جي چانورن جي واپار جو مرڪز قرار ڏنو ويو.<ref>{{cite news |title=Major grain market reopens in Sindh after stakeholders reach agreement |url=https://www.dawn.com/news/1958586 |work=Dawn |date=2 December 2025 |access-date=18 August 2026 }}</ref> === آمدرفت ۽ واپار === شھدادڪوٽ جي اقتصادي اهميت ۾ ان جي شاهراهي بيهڪ پڻ ڪردار ادا ڪري ٿي. شهر [[ايم-8 موٽر وي (پاڪستان)|ايم-8]] جي [[خضدار]]–شھدادڪوٽ–[[رتوديرو]] حصي سان ڳنڍيل آهي. وفاقي ترقياتي دستاويزن موجب، خضدار–شھدادڪوٽ–رتوديرو حصو 143 ڪلوميٽر ڊگهو آهي ۽ اهو وڏي [[گوادر]]–رتوديرو ايم-8 رستي جو حصو آهي.<ref>{{cite web |title=Federal Public Sector Development Programme 2016–17 |url=https://pc.gov.pk/uploads/archives/Details_of_Rleases_2016-17%2812-05-2017%29.pdf |publisher=Planning Commission of Pakistan |date=12 May 2017 |access-date=18 August 2026 }}</ref> هن رستي وسيلي شھدادڪوٽ جو واپاري رابطو هڪ طرف [[رتوديرو]]، [[لاڙڪاڻو]] ۽ سنڌ جي ٻين مارڪيٽن سان ۽ ٻئي طرف [[خضدار]] ۽ اڳتي بلوچستان سان قائم ٿئي ٿو. وفاقي ترقياتي پروگرام ۾ ايم-8 کي گوادر، تربت، خضدار، شھدادڪوٽ ۽ لاڙڪاڻي کي ڳنڍيندڙ رستي طور درج ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Public Sector Development Programme |url=https://pc.gov.pk/uploads/annual2017/Ch02-PSDP.pdf |publisher=Planning Commission of Pakistan |year=2017 |access-date=18 August 2026 }}</ref> اها جاگرافيائي بيهڪ زرعي پيداوار، خاص ڪري چانورن، جي سنڌ ۽ بلوچستان جي مارڪيٽن تائين پهچ لاءِ اهم آهي. === صنعت === چانورن جي ملن کان سواءِ شھدادڪوٽ ۽ قمبر شھدادڪوٽ ضلعي ۾ زرعي اوزارن، تعميراتي سامان، کاڌي جي پروسيسنگ ۽ ٻين ننڍين صنعتن سان لاڳاپيل ڪاروبار پڻ موجود آهن. ضلعي جي معاشي پروفائيل ۾ رائس هسڪنگ ملن سان گڏ زرعي اوزار، لوهه ۽ اسٽيل جون شيون، ٽريڪٽر ٽراليون ۽ روايتي گاڏيون ٺاهڻ کي مقامي صنعتي سرگرمين ۾ شامل ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Sindh – Shahdadkot |url=https://pakistanalmanac.com/sindh-shahdadkot/ |website=Pakistan Almanac |access-date=18 August 2026 }}</ref> شھدادڪوٽ تعلقي ۾ هٿ جي ڀرت سان سينگاريل ٽوپيون ۽ ٻيو دستڪاريءَ جو ڪم پڻ روايتي ننڍي صنعت جو حصو رهيو آهي، جنهن جي مقامي ۽ ضلعي کان ٻاهر مارڪيٽ موجود رهي آهي.<ref>{{cite web |title=Qambar Shahdadkot District |url=https://pakistanalmanac.com/sindh-shahdadkot/ |website=Pakistan Almanac |access-date=18 August 2026 }}</ref> === شھدادڪوٽ ٽيڪسٽائل ملز === شھدادڪوٽ جي صنعتي تاريخ ۾ '''شھدادڪوٽ ٽيڪسٽائل ملز''' اهم حيثيت رکي ٿي. هي مل 1976ع ۾ قائم ڪئي وئي ۽ 1980ع ۾ پيداوار شروع ڪئي. ان جو مقصد پٺتي پيل علائقي ۾ صنعتي روزگار پيدا ڪرڻ ۽ مقامي ماڻهن کي فني مهارتون مهيا ڪرڻ هو.<ref name="DawnTextile2002">{{cite news |last=Kalhoro |first=M. B. |title=Rekindling hopes for the locals |url=https://www.dawn.com/news/1062553 |work=Dawn |date=14 January 2002 |access-date=18 August 2026 }}</ref> مل جي پيداوار 1988ع تائين جاري رهي، جنهن کان پوءِ ڪم ڪندڙ سرمائيءَ جي کوٽ، نقصانن ۽ انتظامي مسئلن سبب اها بند ٿي وئي. 1994–95ع ۾ ان جو اسپننگ سيڪشن ٻيهر هلايو ويو ۽ حڪومت مرمت ۽ ڪم ڪندڙ سرمائي لاءِ 51.5 ملين رپيا فراهم ڪيا. 1998–99ع تائين ڌاڳي جي پيداوار نسبتاً بهتر رهي.<ref name="DawnTextile2002"/> مل جي ٻيهر فعال ٿيڻ سان شهر جي مقامي معيشت تي نمايان اثر پيو؛ نوان دڪان، رائس ملون ۽ فلور ملون قائم ٿيون ۽ روزگار جا موقعا وڌيا. 2002ع جي رپورٽ موجب ان وقت مل ۾ لڳ ڀڳ 1,000 ماڻهو ڪم ڪندا هئا ۽ ان سان سڌي يا اڻسڌي طرح هزارين ماڻهن جي روزي وابسته هئي.<ref name="DawnTextile2002"/> بعد ۾ مل ٻيهر بحران جو شڪار ٿي. 2008ع ۾ مل جي بندش خلاف شھدادڪوٽ ۾ واپارين ۽ مزدورن احتجاج پڻ ڪيو، جڏهن ته اسپننگ سيڪشن مان 435 مزدورن جي بي روزگار ٿيڻ جو ذڪر ڪيو ويو.<ref>{{cite news |title=Shutdown in Shahdadkot over mill issue |url=https://beta.dawn.com/news/303837/shutdown-in-shahdadkot-over-mill-issue |work=Dawn |date=22 May 2008 |access-date=18 August 2026 }}</ref> === روزگار ۽ ننڍو ڪاروبار === شھدادڪوٽ ۽ ڀرپاسي جي ڳوٺاڻن علائقن ۾ روزگار جو وڏو حصو زراعت ۽ ان سان لاڳاپيل سرگرمين مان اچي ٿو. ضلعي سطح جي معاشي انگن موجب زراعت، مال پالڻ، مڇي مارڻ ۽ شڪار سان لاڳاپيل سرگرميون روزگار جي وڏي حصي تي مشتمل آهن.<ref>{{cite web |title=Sindh – Shahdadkot |url=https://pakistanalmanac.com/sindh-shahdadkot/ |website=Pakistan Almanac |access-date=18 August 2026 }}</ref> شهر اندر واپار، ٽرانسپورٽ، اناج منڊي، رائس ملون، پرچون دڪان، زرعي مشينري ۽ روزمره جون خدمتون شهري روزگار جا اهم ذريعا آهن. شهر جي معيشت زرعي پيداوار جي موسمي چڪر سان ويجهي نموني ڳنڍيل آهي. چانورن جي فصل جي ڪٽائي ۽ خريداري واري موسم ۾ منڊي، ٽرانسپورٽ، رائس ملن ۽ مزدوريءَ جي سرگرمي وڌي ٿي، جڏهن ته پاڻيءَ جي کوٽ يا فصل کي نقصان سڄي مقامي واپار تي اثر وجهي سگهي ٿو. قمبر شھدادڪوٽ ۾ ٿيل تحقيق پاڻيءَ جي کوٽ کي چانورن جي پيداوار لاءِ اهم معاشي خطري طور سڃاڻي ٿي.<ref>{{cite journal |last1=Chandio |first1=N. N. |title=Impact of Water Scarcity on Rice Production |journal=Journal of Development and Social Sciences |year=2023 |url=https://www.ojs.jdss.org.pk/journal/article/download/618/510 |access-date=18 August 2026 }}</ref> ==ڪتب خانا== مولانا نور محمد ميڪڻ شهدادڪوٽيءَ جي لائبرري شهدادڪوٽ، تيرهين ۽ چوڏهين صدي هجريءَ جي اوائل ۾ وڏو علمي ۽ ادبي مرڪز رهيو آهي. سندس حد بلوچستان سان ملي ٿي، انهيءَ ڪري هتي سنڌ ۽ بلوچستان جي گڏيل تهذيب نظر اچي ٿي. ڪيترائي عالم، فاضل ۽ مــُـدرس هن زرخيز خطي پيدا ڪيا، ۽ ڪيترائي عالم ٻاهران اچي هتي آباد ٿيا. اُنهن مان عمدة العلماءُ مولانا نور محمد شهدادڪوٽيءَ جو نالو ســَـرِ فهرست آهي. مولانا نور محمد، اصل شهر ڪنڊي، علائقي ڀاڳناڙي (بلوچستان) جو رهاڪو هو. سال 1206ھ- 1791ع ۾ تولد ٿيو. ابتدائي تعليم پنهنجي عزيز علامه عبدالحليم ڪنڊوي رحه وٽان حاصل ڪيائين. فارغ التحصيل ٿي، پهريائين ڳوٺ ۾ پاڙهڻ لڳو. فقــہ ۾ مــَـلڪو رکندو هو، انهيءَ ڪري قلات جي خان، خداداد خان طرفان رياست جو ”قاضي القضاة“ به مقرر ٿيو.سال 1858ع ۾ڪنهن شرعي مسئلي تي خان سان اختلاف ٿيس، جنهنڪري سنڌ طرف رخ رکيائين ۽ ميرو خان پهچي، ميان حامد الله عرف حامد حضوري رح (1798ع - 1873) جو مهمان ٿيو. آخر سندس صلاح ۽ کهاوڙ قوم جي سردار، خانبهادر پير بخش خان جي دلي طلب تي، شهدادڪوٽ لڏي ويو ۽ اُتي ئي پنهنجو مدرسو قائم ڪري، حياتيءَ جا ڏينهن پورا ڪيائين. نوي ورهين جي ڄمار ۾ تاريخ 12 - ذوالحج 1296ھ - 1887ع تي وفات ڪيائين. سندس ٽن فرزندن مان مولانا گل محمد 1789ع - 1888ع ۽ ميان غلام صديق رح (1844ع – 1905ع) وڏي پايي جا عالم ۽ بزرگ ٿي گذريا آهن. علامه صاحب جون هڪ ڊزن کان وڌيڪ تصنيفون ڇڏيل آهن، جيڪي اڪثر مدرسي ”محموديه“ ۾ پاڙهيون وينديون هيون. وٽس عاليشان ڪتنخانو به هو، جنهن ۾ هڪ هزار جي لڳ ڀڳ عربي ۽ فارسي ڪتاب موجود هئا. اُنهن ۾ قلمي ڪتابن جو تعداد سرس هو لاڙڪاڻي جي هن قديم علمي ڪتبخاني ۾ مولانا گل محمد ۽ ميان غلام صديق رح جن به خاصو اضافو ڪيو، جنهنڪري پري پري کان شاگرد هن مدرسي ۾ اچڻ لڳا . زماني جي اُٿل پٿل سببان، اڄ ”مدرسه محموديه“ به نالي ماتر وڃي رهيو آهي، ۽ ڪتبخانو به خيرڪــِـي آهي. مدرسي جو نالو مٽائي ”مدرسه حليميه“ رکيو ويو آهي<ref>لاڙڪاڻي ضلعي جا ڪتبخانا-- ميمڻ عبدالغفور سنڌي ؛ رسالو:مهراڻ؛ 1984جلد 33 ڇپيندڙ:سنڌي ادبي بورڊ</ref> ==فاصلا== '''<span style='color: Indigo'>شھدادڪوٽ ۽ ٻين شھرن وچ فاصلا</span>'''<br> {| class="wikitable sortable" |- ! شھر ! شھر ! فاصلو: ڪ.م. !روڊ |- |شھدادڪوٽ | لنڊن |6125 |نہ |- |شھدادڪوٽ |نيويارڪ |11507 |نہ |- |شھدادڪوٽ |برلن |5235 |نہ |- |شھدادڪوٽ |لاس اينجلس |13113 |نہ |- |شھدادڪوٽ |ماسڪو |3908 |نہ |- |شھدادڪوٽ |بيجنگ | 4578 |ھا: گلگت کان چين جي سرحد مان |- |شھدادڪوٽ |ٽوڪيو | 6655 |نہ |- |شھدادڪوٽ |سڊني |11069 |نہ |- |شھدادڪوٽ |ريئو ڊي جينرو |13110 |نہ |- |شھدادڪوٽ |ڪراچي |342 |ھا |- | شھدادڪوٽ |لاھور |746 |ھا |- |شھدادڪوٽ |اسلام آباد |822 |ھا |- |شھدادڪوٽ | پشاور |769 |ھا |- |شھدادڪوٽ |ڪوئيٽا |276 |ھا |- |شھدادڪوٽ |حيدرآباد |280 |ھا |} == حوالا == {{حوالا|2}} 44vmq1np7fcjitkqfo5k7v20m6rvoi7 404590 404589 2026-08-18T14:42:11Z Intisar Ali 8681 404590 wikitext text/x-wiki {{Short description|پاڪستان جو شهر ۽ انتظامي علائقو}} {{Infobox settlement <!-- Basic information --> | name = شھدادڪوٽ | official_name = Shahdadkot | other_name = {{lower|0.1em|[[سيلرا شھدادڪوٽ]]}} | native_name = {{nobold|{{lower|0.6em|{{Nastaliq|شہدادکوٹ}}}}}} | settlement_type = [[شهر]]، [[ميونسيپلٽي]] <!-- Images --> | image_skyline = Water supply shahdadkot.jpg | imagesize = 250 | image_caption = شھدادڪوٽ جو پاڻي فراهمي نظام | image_flag = | flag_size = 100 <!-- Maps / additional images --> | image_map = At_Kotoo_Motoo_Chowk_Shahdadkot.jpg | mapsize = 250 | map_caption = شھدادڪوٽ ۾ ڪوٽو موٽو چوڪ وٽ بئنڪون | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_label_position = bottom | pushpin_map_caption = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ شھدادڪوٽ جو مقام | pushpin_mapsize = 250 <!-- Location --> | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{flag|پاڪستان}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = {{flag|سنڌ}} | subdivision_type2 = [[پاڪستان جا ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] | subdivision_type3 = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name3 = [[قمبر شھدادڪوٽ ضلعو|قمبر شھدادڪوٽ]] | subdivision_type4 = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]] | subdivision_name4 = [[شھدادڪوٽ تعلقو]] <!-- Languages --> | blank1_name_sec1 = سرڪاري ٻوليون | blank1_info_sec1 = [[اردو]]، [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | blank2_name_sec1 = مقامي ٻولي | blank2_info_sec1 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | blank3_name_sec1 = ٻيون ڳالهايون ويندڙ ٻوليون | blank3_info_sec1 = [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]]، [[بلوچي ٻولي|بلوچي]]، [[براهوي ٻولي|براهوي]] <!-- Government --> | government_type = مڪاني حڪومت | leader_title = چيئرمين ميونسيپلٽي | leader_name = | leader_title1 = ايم اين اي | leader_name1 = <!-- Establishment --> | established_title = قيام | established_date = ڪلهوڙا خاندان جي دور ۾ | founder = شھداد خان کهاوڙ <!-- Physical characteristics --> | unit_pref = PAK | elevation_m = 13 | elevation_ft = 43 <!-- Population: latest statistics retained --> | population_total = 120,687 | population_as_of = [[پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري|2023ع]] | population_density_sq_mi = auto | population_blank1_title = شهر واسين جو نالو | population_blank1 = شھدادڪوٽي <!-- Time --> | timezone = [[پاڪستان جو معياري وقت]] | utc_offset = +05:00 <!-- Coordinates --> | coordinates = {{coord|27.8483|67.9106|region:PK_type:city|display=inline,title}} <!-- Postal and telephone codes --> | postal_code_type = پوسٽل ڪوڊ | postal_code = 77300 | area_code = 0744 | website = }} [[File:Petrol Pump At Highway - panoramio.jpg|thumb|شھدادڪوٽ جي باءِ پاس تي هڪ پيٽرول پمپ]] '''شھدادڪوٽ''' ({{langx|en|Shahdadkot}}) [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[قمبر شھدادڪوٽ ضلعو|قمبر شھدادڪوٽ ضلعي]] جو هڪ قديم ۽ اهم شهر آهي. شھدادڪوٽ اڳوڻي [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي ضلعي]] جو حصو هو، پر [[قمبر شھدادڪوٽ ضلعو|قمبر شھدادڪوٽ ضلعو]] قائم ٿيڻ کان پوءِ ان ۾ شامل ڪيو ويو. هي ضلعي جي وڏن شهرن مان هڪ ۽ [[شھدادڪوٽ تعلقو|شھدادڪوٽ تعلقي]] جو انتظامي مرڪز آهي. 2023ع جي آدمشماري موجب شهر جي آبادي 120,687 هئي. شهر جو پوسٽل ڪوڊ 77300 آهي. شهر جو نالو ان جي باني '''شھداد خان کهاوڙ''' جي نالي پٺيان رکيو ويو. شھدادڪوٽ [[لاڙڪاڻو|لاڙڪاڻي]] کان لڳ ڀڳ 51 ڪلوميٽر اتر-اولهه ۽ [[قمبر]] کان 34 ڪلوميٽر اتر طرف واقع آهي. هي شهر [[بلوچستان]] جي [[خضدار ضلعو|خضدار]]، [[جھل مگسي ضلعو|جھل مگسي]] ۽ [[استا محمد ضلعو|استا محمد]] ضلعن جي ويجهو واقع آهي. شھدادڪوٽ [[ايم-8 موٽر وي (پاڪستان)|ايم-8 موٽر وي]] جي رستي وسيلي [[گوادر]] ۽ [[رتوديرو]] سان ڳنڍيل آهي. شھدادڪوٽ ۾ مختلف سنڌي، بلوچ ۽ ٻين برادرين جا ماڻهو رهن ٿا. هتي رهندڙ برادرين ۾ شيخ، کهاوڙ، سيلرا، [[ڪنگراڻي]]، ڀٽي، کوسا، مگسي، براهوي، سومرا، مستوئي، تونيا، چنا، سيد، جروار، پٺاڻ، لانگاهه، گهلُو، وڌا، قريشي، عمراڻي، رڏ، مغيري، ڀٽا، اعواڻ ۽ ڪمبوهه شامل آهن. شهر ۾ مسلمان اڪثريت ۾ آهن، جن ۾ سني ۽ شيعا شامل آهن. هندو برادري پڻ شهر ۾ آباد آهي ۽ واپاري شعبي ۾ ان جي نمايان موجودگي رهي آهي. شيخ برادريءَ جي پڻ شهر جي واپاري طبقي ۾ وڏي نمائندگي آهي.<ref>{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=https://www.sindhidunya.com/shahdadkot/ |accessdate=2018-02-25 |archive-date=2016-08-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160829101127/http://www.sindhidunya.com/shahdadkot/ |dead-url=yes }}</ref> شھدادڪوٽ 1970ع کان وٺي [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] جو هڪ اهم سياسي ڳڙهه پڻ رهيو آهي.<ref>{{Cite web|url=http://www.pas.gov.pk/index.php/members/bydistrict/en/31/94|title=Welcome to the Website of Provincial Assembly of Sindh}}</ref> هي علائقو پاڪستان جي اڳوڻي وزيراعظم [[بينظير ڀٽو]] جو چونڊ تڪ پڻ رهيو آهي، جڏهن ته مير نادر خان مگسي پڻ هن علائقي مان ڊگهي عرصي تائين چونڊجندو رهيو آهي. == تاريخ == شھدادڪوٽ جي بنياد بابت مختلف تاريخي حوالا موجود آهن. سنڌ جي محقق [[ايم ايڇ پنھور]] موجب، شھدادڪوٽ انهن نون شهرن ۽ وسندين مان هڪ هو، جيڪي [[ڪلهوڙا خاندان|ڪلهوڙن]] جي دور ۾ سنڌ اندر زرعي ايراضي ۽ آباديءَ ۾ واڌ سان گڏ اُسريا. پنهور 1701ع کان 1758ع تائين واري عرصي بابت لکي ٿو ته سنڌ ۾ پوکيءَ هيٺ ايراضي لڳ ڀڳ ڏهن لکن ايڪڙن مان وڌي ٻاويهه لک ايڪڙ ٿي ۽ آبادي 14 لکن مان وڌي لڳ ڀڳ 30 لکن تائين پهتي. ان دور ۾ شھدادڪوٽ سان گڏ قمبر، وارهه، ميهڙ، خيرپور ناٿن شاهه، ميرپورخاص، نئون خدا آباد، شھدادپور، نوشهروفيروز، خانڳڙهه، فتح ڳڙهه، جوهي، دوست علي، رتوديرو ۽ وڳڻ جهڙيون وسنديون پڻ اُسريون.<ref>پنهور، ايم. ايڇ، ٽماهي ''مهراڻ''، 1/1996ع، ص. 35، سنڌي ادبي بورڊ، ڄامشورو.</ref> ضلعي قمبر شھدادڪوٽ بابت هڪ ضلعي پروفائيل موجب، شھدادڪوٽ جو بنياد لڳ ڀڳ '''1713ع''' ۾ ڪلهوڙن جي دور ۾ پيو ۽ اهو لاڙڪاڻي کان [[گنداوا]] ڏانهن ويندڙ واپاري رستي تي هڪ اهم شهر هو.<ref name="DistrictProfile">{{cite web |title=Pakistan Emergency Situational Analysis: District Kamber Shahdadkot |url=https://reliefweb.int/report/pakistan/pakistan-emergency-situational-analysis-district-kamber-shahdadkot-july-2014 |website=ReliefWeb |date=July 2014 |access-date=18 August 2026 }}</ref> علائقي تي [[ڪلهوڙا خاندان|ڪلهوڙن]] کان پوءِ [[ٽالپر خاندان|ٽالپرن]] جي حڪومت قائم ٿي، جيڪا 1843ع ۾ انگريزن جي سنڌ تي قبضي تائين جاري رهي.<ref name="DistrictProfile"/> === پراڻو نالو ۽ اوڻيهين صدي === شھدادڪوٽ جو پراڻو نالو '''شھدادپور''' هو. [[اي ڊبليو هيوز]] جي 1876ع ۾ ڇپيل ''A Gazetteer of the Province of Sind'' ۾ هن وسندي کي ''Shahdadpur'' جي نالي سان درج ڪيو ويو آهي. ان وقت اهو قمبر تعلقي جي لاڙڪاڻي ڊپٽي ڪليڪٽريٽ جو هڪ سرڪاري شهر هو ۽ لاڙڪاڻي کان لڳ ڀڳ 30 ميل اتر-اتر اولهه طرف واقع هو. شهر داتو-جي-ڪُر واهه جي اولهندي ڪناري تي آباد هو ۽ رستن وسيلي قمبر، ڳڙهي خيرو، جمالي ۽ حمل سان ڳنڍيل هو.<ref name="Hughes1876">{{cite book |last=Hughes |first=A. W. |author-link=Albert William Hughes |title=A Gazetteer of the Province of Sind |location=London |year=1876 |pages=769–770 |language=en }}</ref> 1876ع جي گزيٽيئر موجب، ان وقت شھدادپور جي آبادي لڳ ڀڳ '''783''' هئي، جنهن مان 464 مسلمان ۽ 319 هندو هئا. مسلمان آباديءَ ۾ پيرزاده، ڪلهوڙا، لاشاري، سيال، مگسي ۽ مهاڻا شامل هئا. گزيٽيئر ۾ پير بخش کهاوڙ کي علائقي جو بااثر زميندار ڄاڻايو ويو آهي ۽ شهر جي ٻيهر ترقيءَ ۾ سندس ڪردار جو ذڪر پڻ ڪيو ويو آهي.<ref name="Hughes1876"/> ساڳئي گزيٽيئر مان معلوم ٿئي ٿو ته شھدادپور ڪنهن وقت هڪ نسبتاً وڏو ۽ اهم شهر هو. [[جان ڪين (پهريون بيرن ڪين)|سر جان ڪين]] افغانستان ڏانهن فوجي مهم تي روانو ٿيڻ وقت سنڌ مان گذرندي هتان پنهنجي فوج لاءِ رسد حاصل ڪئي هئي. ان کان پوءِ شهر زوال جو شڪار ٿيو. 1846ع ۾ چانڊڪا ضلعي جي ڊپٽي ڪليڪٽر ليفٽيننٽ جيمس جي دوري وقت شهر جي آبادي انتهائي گهٽجي چڪي هئي. بعد ۾ شهر ٻيهر آباد ٿيڻ لڳو ۽ 1870ع واري ڏهاڪي تائين هتي اُن، چانور ۽ مختلف اناجن جو واپار ٿيندو هو.<ref name="Hughes1876"/> === شھدادپور تعلقو === برطانوي دور ۾ علائقي جي انتظامي حيثيت ۾ اهم تبديلي 1884ع ۾ آئي. بمبئي حڪومت 16 جنوري 1884ع تي بمبئي لينڊ روينيو ڪوڊ 1879ع تحت حڪم جاري ڪيو ته قمبر ۽ سجاول تعلقن جا مخصوص ڳوٺ ۽ زمينون گڏ ڪري هڪ نئون تعلقو قائم ڪيو وڃي. اهو نئون انتظامي يونٽ '''شھدادپور تعلقو''' سڏيو ويو ۽ ان کي اپر سنڌ فرنٽيئر ضلعي جو حصو بڻايو ويو. حڪم پهرين فيبروري 1884ع کان لاڳو ٿيو.<ref name="BombayGazette1884">{{cite journal |title=Government Notification No. 414 A |journal=Bombay Government Gazette |date=17 January 1884 |pages=36–37 |language=en }}</ref> انهن سرڪاري دستاويزن مان اهو پڻ ظاهر ٿئي ٿو ته اوڻيهين صديءَ جي پوئين اڌ تائين موجوده شھدادڪوٽ لاءِ '''شھدادپور''' نالو سرڪاري طور استعمال ٿيندو رهيو.<ref name="Hughes1876"/><ref name="BombayGazette1884"/> بعد ۾ شهر جو نالو شھدادپور مان بدلائي '''شھدادڪوٽ''' ڪيو ويو. مقامي تاريخي روايتن موجب، سنڌ ۾ ساڳئي نالي سان هڪ ٻيو [[شھدادپور]] موجود هجڻ سبب ٽپال جي ورڇ ۾ مونجهارو پيدا ٿيندو هو، جنهن کان پوءِ ٻنهي شهرن ۾ فرق ڪرڻ لاءِ هن شهر جو نالو شھدادڪوٽ رکيو ويو.<ref>{{cite web |title=Shahdadkot History |url=https://historyofshahdadkot.blogspot.com/p/shahdadkot-history.html |access-date=18 August 2026 |language=en }}</ref> === ريلوي ۽ آمدرفت === برطانوي دور ۾ شھدادڪوٽ کي ريلوي وسيلي قمبر، لاڙڪاڻي ۽ اتر سنڌ جي ٻين علائقن سان ڳنڍيو ويو. '''لاڙڪاڻو–جيڪب آباد لائيٽ ريلوي''' جي رستي تي شھدادڪوٽ ۽ '''سيلرا شھدادڪوٽ ريلوي اسٽيشن''' قائم ڪيا ويا. هي ريلوي رستو لاڙڪاڻي کان قمبر ۽ شھدادڪوٽ مان ٿيندو ڳڙهي خيرو، استا محمد ۽ اڳتي جيڪب آباد ڏانهن ويندو هو.<ref>{{cite web |title=Indian Railways FAQ: IR History |url=https://www.irfca.org/faq/faq-history3.html |website=Indian Railways Fan Club |access-date=18 August 2026 |language=en }}</ref> 1956ع ۾ لاڙڪاڻي کان شھدادڪوٽ تائين ريلوي سيڪشن کي براڊ گيج ۾ تبديل ڪيو ويو، جڏهن ته سيلرا شھدادڪوٽ کان اڳتي پراڻي لائيٽ ريلويءَ جو هڪ حصو بعد ۾ ختم ڪيو ويو.<ref>{{cite web |title=Larkana–Jacobabad Light Railway |url=https://wiki.fibis.org/w/Larkana-Jacobabad_Light_Railway |website=Families in British India Society |access-date=18 August 2026 |language=en }}</ref> === ڪوٽو موٽو چوڪ === شھدادڪوٽ جي پراڻن ۽ مشهور هنڌن مان '''ڪوٽو موٽو چوڪ''' پڻ شامل آهي. مقامي روايت موجب، هن چوڪ جو نالو ڪوٽومل ۽ موٽومل نالي ٻن هندو واپارين جي نالن تان پيو، جن جو هتي ٻارن جي رانديڪن جو دڪان هوندو هو. سندن وفات کان پوءِ دڪان بند ٿي ويو، پر سندن نالن سان منسوب ''ڪوٽو موٽو'' نالو چوڪ لاءِ رائج رهيو.<ref>{{cite web |title=شهداد ڪوٽ شهر جون اهم تاريخي جڳهون |url=https://abdulghaffarwadho.wordpress.com/2017/03/31/%D8%B4%D9%87%D8%AF%D8%A7%D8%AF-%DA%AA%D9%88%D9%BD-%D8%B4%D9%87%D8%B1-%D8%AC%D9%88%D9%86-%D8%A7%D9%87%D9%85-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE%D9%8A-%D8%AC%DA%B3%D9%87%D9%88%D9%86/ |date=31 March 2017 |access-date=18 August 2026 |language=sd }}</ref> === پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ === [[پاڪستان جي آزادي]] کان پوءِ شھدادڪوٽ ۽ قمبر، [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي ضلعي]] جا تعلقا رهيا. 2004ع ۾ لاڙڪاڻي ضلعي کي ورهائي نئون [[قمبر شھدادڪوٽ ضلعو]] قائم ڪيو ويو، جنهن ۾ شھدادڪوٽ کي شامل ڪيو ويو.<ref name="DistrictProfile"/> شھدادڪوٽ ويهين صديءَ جي ٻئي اڌ دوران زرعي ۽ صنعتي مرڪز طور پڻ ترقي ڪئي. شهر ۽ ڀرپاسي واري علائقي ۾ چانور ۽ ڪڻڪ اهم فصل رهيا آهن ۽ چانورن جي ڇڙهائيءَ جا ڪيترائي ڪارخانا قائم ٿيا. 1970ع واري ڏهاڪي ۾ شھدادڪوٽ ٽيڪسٽائل مل پڻ قائم ڪئي وئي، جيڪا شهر جي اهم صنعتي ادارن مان هڪ هئي ۽ وڏي تعداد ۾ مقامي ماڻهن کي روزگار فراهم ڪندي هئي. مل بعد ۾ مالي ۽ انتظامي مسئلن جو شڪار ٿي ۽ 2007ع ۾ مستقل طور بند ٿي وئي. == جاگرافي == شھدادڪوٽ [[سنڌ]] جي اتر-اولهه واري حصي ۾ [[قمبر شھدادڪوٽ ضلعو|قمبر شھدادڪوٽ ضلعي]] ۾ واقع آهي. شهر جا جاگرافيائي بيهڪ لڳ ڀڳ {{coord|27.8483|67.9106|display=inline}} آهي ۽ سمنڊ جي سطح کان ان جي اوچائي لڳ ڀڳ 13 ميٽر آهي. شھدادڪوٽ [[لاڙڪاڻو|لاڙڪاڻي]] کان لڳ ڀڳ 51 ڪلوميٽر اتر-اولهه ۽ [[قمبر]] کان لڳ ڀڳ 34 ڪلوميٽر اتر طرف واقع آهي. شهر جي اولهه طرف بلوچستان جي سرحد ۽ ان کان اڳتي [[کيرٿر جبلن جو سلسلو]] واقع آهي. قمبر شھدادڪوٽ ضلعي جي جاگرافي ٻن نمايان قدرتي حصن ۾ ورهايل آهي. ان جو اوڀر ۽ وچ وارو حصو سنڌ جي ميداني علائقي تي مشتمل آهي، جتي آبپاشي هيٺ زرعي زمينون وڏي ايراضيءَ تي پکڙيل آهن، جڏهن ته اولهه طرف زمين آهستي آهستي جابلو ۽ اڻسڌي ٿيندي [[کيرٿر جبلن جو سلسلو|کيرٿر جبلن]] سان ملي ٿي. کيرٿر جا جبل گهڻي ڀاڱي چن جي پٿر جي ٽڪرين ۽ جبلن تي مشتمل آهن.<ref name="Lanjwani2020">{{cite journal |last1=Lanjwani |first1=Muhammad Farooque |last2=Khuhawar |first2=Muhammad Yar |last3=Khuhawar |first3=Taj Muhammad Jahangir |title=Groundwater quality assessment of Shahdadkot, Qubo Saeed Khan and Sijawal Junejo Talukas of District Qambar Shahdadkot, Sindh |journal=Applied Water Science |volume=10 |pages=26 |year=2020 |doi=10.1007/s13201-019-1098-2 |doi-access=free |url=https://link.springer.com/article/10.1007/s13201-019-1098-2 |access-date=18 August 2026 }}</ref> === شهري پکيڙ === شھدادڪوٽ جي موجوده شهري ايراضي پنهنجي تاريخي حدن کان گهڻي وڌي چڪي آهي. [[بورڊ آف روينيو سنڌ]] جي ديهن جي پراڻن نقشن موجب، شهر جي پراڻي آبادي شھدادڪوٽ ٿاڻي ۽ مختيارڪار آفيس جي ڀرپاسي تائين محدود هئي، جڏهن ته ان جي ڀرسان غريب آباد نالي ڳوٺ ۽ ڪجهه فاصلي تي سيلرا ۽ قمبراڻي جا ڳوٺ واقع هئا.{{حوالو گھربل|date=August 2026}} شهر جي آبادي ۽ اڏاوتي پکيڙ وڌڻ سان ڀرپاسي جون اڳ الڳ وسنديون شهري علائقي سان ملي ويون. غريب آباد ۽ قمبراڻي هاڻي شھدادڪوٽ جي لڳاتار شهري آباديءَ جو حصو بڻجي چڪا آهن. موجوده شهر ۾ ديهه شھدادڪوٽ جي وڏي حصي سان گڏ ديهه همير، ديهه سيلرا ۽ ديهه نورپور جا ڪجهه حصا پڻ اچي وڃن ٿا.{{حوالو گھربل|date=August 2026}} === آبهوا === شھدادڪوٽ جي آبهوا گرم ۽ خشڪ آهي. اونهاري جي موسم تمام گرم، جڏهن ته سيارو نسبتاً مختصر ۽ نرم هوندو آهي. قمبر شھدادڪوٽ ضلعي جي آفتن جي انتظام واري منصوبي ۾ علائقي جي آبهوا کي ''گرم ۽ خشڪ'' قرار ڏنو ويو آهي ۽ سالياني سراسري برسات لڳ ڀڳ 86.23 ملي ميٽر ڄاڻائي وئي آهي.<ref name="PDMAClimate">{{cite web |title=District Disaster Management Plan – Kambar Shahdadkot |url=https://pdma.gos.pk/Documents/District_Management_Plans/DMP%20Kambar%20Shahdadkot.pdf |publisher=Provincial Disaster Management Authority, Government of Sindh |year=2022 |access-date=18 August 2026 }}</ref> شھدادڪوٽ ۾ گرم موسم اپريل جي پوئين حصي کان جولاءِ تائين وڌيڪ شديد رهي ٿي. ضلعي جي هڪ تازي پروفائيل موجب جون گرم ترين مهينو آهي، جنهن ۾ سراسري وڌ ۾ وڌ گرمي پد لڳ ڀڳ 44 °C ۽ گهٽ ۾ گهٽ گرمي پد 31 °C رهي ٿو. ٿڌي موسم نومبر جي آخر کان فيبروري تائين رهي ٿي؛ جنوري سرد ترين مهينو آهي، جنهن ۾ سراسري گهٽ ۾ گهٽ گرمي پد لڳ ڀڳ 9 °C ۽ وڌ ۾ وڌ 23 °C آهي.<ref name="PILDATProfile">{{cite web |title=Qambar Shahdadkot District Profile |url=https://old.pildat.org/governance1/qambar-shahdadkot-district-profile |publisher=PILDAT |date=26 December 2024 |access-date=18 August 2026 }}</ref> گهٽ برسات ۽ تمام تيز اونهاري جي گرمي سبب علائقي جي زراعت جو دارومدار رڳو برسات تي نه آهي، بلڪه واهن ۽ ٽيوب ويلن ذريعي آبپاشي اهم حيثيت رکي ٿي. ضلعي جي آفتن جي انتظام واري منصوبي موجب ضلعي جي ڪل ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 44.3 سيڪڙو حصو آبپاشي هيٺ فصلن تي مشتمل آهي.<ref name="PDMAClimate"/> === پاڻي ۽ آبپاشي === شھدادڪوٽ ۽ ان جي ڀرپاسي ۾ زراعت لاءِ واهن ۽ زير زمين پاڻي ٻنهي جو استعمال ٿئي ٿو. قمبر شھدادڪوٽ ضلعي جي زرعي معيشت گهڻي ڀاڱي واهن جي آبپاشي ۽ ٽيوب ويلن تي دارومدار رکي ٿي.<ref name="PDMAClimate"/> شھدادڪوٽ ۾ زير زمين پاڻيءَ جي معيار بابت سائنسي تحقيق پاڻيءَ ۾ لوڻياٺ ۽ ٻين ڪيميائي جزن جي وڌيڪ مقدار کي هڪ اهم مسئلو قرار ڏنو آهي. 2020ع ۾ ''Applied Water Science'' ۾ ڇپيل هڪ تحقيق ۾ شھدادڪوٽ، قبو سعيد خان ۽ سجاول جوڻيجو تعلقن مان زير زمين پاڻيءَ جا 38 نمونا وٺي 28 مختلف ماپن جي جاچ ڪئي وئي. تحقيق موجب 57.89 سيڪڙو نمونن ۾ ڪل حل ٿيل لوڻن (TDS) جو مقدار ان وقت استعمال ڪيل عالمي صحت تنظيم جي 1,000 ملي گرام في ليٽر واري حد کان وڌيڪ هو، جنهن سبب اهي نمونا پيئڻ لاءِ موزون نه سمجهيا ويا. ساڳئي تحقيق ۾ 60.52 سيڪڙو نمونن ۾ فلورائيڊ جو مقدار پڻ مقرر حد کان وڌيڪ مليو.<ref name="Lanjwani2020"/> شھدادڪوٽ '''شهر''' جي زير زمين پاڻيءَ تي ٿيل هڪ ٻي تحقيق ۾ شهر جي ڏهن مختلف هنڌن تان پاڻيءَ جا نمونا ورتا ويا. انهن ۾ سراسري ڪل حل ٿيل لوڻن جو مقدار 4,493.7 ملي گرام في ليٽر ۽ ڪلورائيڊ 848.4 ملي گرام في ليٽر رڪارڊ ڪيو ويو. تحقيق ڪندڙن بجليائي چالڪتا، سختي ۽ ڪل حل ٿيل لوڻن سميت ڪجهه ماپن کي پيئڻ جي پاڻيءَ لاءِ استعمال ڪيل محفوظ حدن کان وڌيڪ قرار ڏنو.<ref name="PathanShahdadkot">{{cite journal |last1=Pathan |first1=A. M. |last2=Mastoi |first2=G. M. |last3=Qureshi |first3=M. A. |last4=Pirzada |first4=A. M. |title=Physico-chemical studies of groundwater quality in Shahdadkot City and its suitability for drinking purpose: A case study for clean water security |journal=Sindh University Research Journal (Science Series) |volume=50 |issue=4 |year=2018 |url=https://nja.pastic.gov.pk/journals/index.php/SURJ/article/view/26300 |access-date=18 August 2026 }}</ref> جيتوڻيڪ پيئڻ جي حوالي سان زير زمين پاڻيءَ جي معيار جا مسئلا سامهون آيا آهن، پر شھدادڪوٽ ۽ ڀرپاسي جي تعلقن تي ڪيل تحقيق موجب استعمال ڪيل مختلف زرعي پاڻيءَ جي معيار وارن معيارن تحت 55 کان 100 سيڪڙو تائين نمونا آبپاشي لاءِ استعمال لائق قرار ڏنا ويا.<ref name="Lanjwani2020"/> === زمين ۽ ارضيات === شھدادڪوٽ شهر سنڌ جي ميداني ۽ زرعي علائقي ۾ واقع آهي، جڏهن ته قمبر شھدادڪوٽ ضلعي جي اولهندي حصي ڏانهن زمين جي بناوٽ تبديل ٿي جابلو علائقي ۾ داخل ٿئي ٿي. ضلعي ۾ وسيع ميدانن ۽ زرعي زمينن سان گڏ اولهه طرف [[کيرٿر جبلن جو سلسلو]] موجود آهي.<ref name="Lanjwani2020"/> کيرٿر سلسلو بنيادي طور چن جي پٿر جي جبلن ۽ ٽڪرين تي مشتمل آهي. اهو سلسلو بلوچستان ۾ مولا نديءَ جي ڀرپاسي کان ڏکڻ طرف لڳ ڀڳ 300 ڪلوميٽر تائين پکڙجي سنڌ مان ٿيندو ڪراچي جي اولهه ۾ عربي سمنڊ جي ساحلي علائقي تائين پهچي ٿو.<ref name="Lanjwani2020"/> شھدادڪوٽ پاڻ انهن جبلن ۾ نه، پر کيرٿر جي اوڀر واري ميداني علائقي ۾ آباد آهي. ميداني علائقن ۾ انساني آبادڪاري ۽ زراعت جي واڌ سبب زمين جو وڏو حصو پوکيءَ هيٺ اچي چڪو آهي. ان جي ابتڙ ضلعي جي اولهندي حصي ۾ برسات تي دارومدار رکندڙ زمين، کليل غير آباد ايراضيون، چراگاهه ۽ قدرتي ٻوٽن وارا علائقا ملن ٿا.<ref name="PDMAClimate"/> === ماحوليات === قمبر شھدادڪوٽ ضلعي ۾ ميداني زرعي ماحول کان وٺي جابلو ۽ آبي ماحول تائين مختلف قدرتي نظام موجود آهن. ضلعي ۾ [[حمل ڍنڍ]] سميت ڪيترائي آبي علائقا موجود آهن، جڏهن ته اولهندي سرحد تي کيرٿر جو جابلو ماحول پکڙيل آهي.<ref name="Lanjwani2020"/> ماحولياتي لحاظ کان شھدادڪوٽ ۽ ڀرپاسي جي ميداني علائقن تي زرعي سرگرمين، آبپاشي، شهري پکيڙ ۽ پاڻيءَ جي دستيابيءَ جو وڏو اثر آهي. ضلعي جي قدرتي نباتات گهڻي ڀاڱي گهٽ برسات سان ٺهڪندڙ جڙي ٻوٽين ۽ ٻوٽن تي مشتمل آهي، جڏهن ته آبپاشي وارن ميداني حصن ۾ قدرتي زمين جو وڏو حصو زرعي زمين ۾ تبديل ٿيل آهي.<ref name="PDMAClimate"/> === ٻوٽا ۽ جانور === شھدادڪوٽ شهر بابت ٻوٽن ۽ جهنگلي جانورن جي الڳ تفصيلي سائنسي فهرست موجود نه آهي، تنهنڪري شهر جي حياتياتي تنوع کي سڄي قمبر شھدادڪوٽ ضلعي يا کيرٿر واري حياتياتي نظام سان هڪجهڙو قرار ڏيڻ مناسب نه ٿيندو. ضلعي جي اولهندي گهٽ آباد علائقن ۾ قدرتي جڙي ٻوٽيون، ٻوٽا ۽ چراگاهه ملن ٿا، جڏهن ته شھدادڪوٽ جي چوڌاري ميداني علائقو گهڻي ڀاڱي زرعي زمين تي مشتمل آهي.<ref name="PDMAClimate"/> وسيع قمبر شھدادڪوٽ ضلعي ۾ ميدانن، آبي علائقن ۽ کيرٿر جي جابلو پٽي جي موجودگي سبب رهائشگاهن ۾ نمايان تنوع ملي ٿو. ضلعي بابت سائنسي اڀياس [[حمل ڍنڍ]]، ڊرگهه ۽ لانگهه سميت آبي علائقن ۽ کيرٿر جي جابلو پٽي جو ذڪر ڪن ٿا.<ref name="Lanjwani2020"/> انهن قدرتي علائقن جي حياتياتي تنوع کي شھدادڪوٽ جي شهري حياتيات کان الڳ سمجهڻ گهرجي. == سياست == شھدادڪوٽ سياسي طور [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] جي اهم اثر رسوخ وارن علائقن مان هڪ رهيو آهي. 1970ع واري ڏهاڪي کان وٺي هن علائقي جي قومي، صوبائي ۽ مڪاني سياست ۾ پاڪستان پيپلز پارٽيءَ جو نمايان ڪردار رهيو آهي. مختلف دورن ۾ چونڊ تڪن جون حدون ۽ نمبر تبديل ٿيندا رهيا آهن، تنهنڪري شھدادڪوٽ جي سياسي نمائندگيءَ کي موجوده ۽ تاريخي حلقه بندين جي لحاظ کان الڳ ڏسڻ ضروري آهي. === قومي اسيمبلي جي نمائندگي === موجوده حلقه بندين موجب [[شھدادڪوٽ تعلقو]] [[اين اي-196 (قمبر شھدادڪوٽ-1)|اين اي-196 قمبر شھدادڪوٽ-I]] جو حصو آهي. هن قومي تڪ ۾ شھدادڪوٽ سان گڏ [[قبو سعيد خان تعلقو|قبو سعيد خان]]، [[سجاول جوڻيجو تعلقو|سجاول جوڻيجو]]، [[ميروخان تعلقو|ميروخان]] ۽ قمبر تعلقي جا ڪجهه حصا شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Final List of National Assembly Constituencies |url=https://ecp.gov.pk/map-sindh |publisher=Election Commission of Pakistan |access-date=18 August 2026 }}</ref> 2024ع جي عام چونڊن ۾ [[بلاول ڀٽو زرداري]] اين اي-196 تان ڪامياب ٿيو، پر هن [[اين اي-194 (لاڙڪاڻو-1)|اين اي-194 لاڙڪاڻو-I]] واري سيٽ برقرار رکي ۽ قمبر شھدادڪوٽ واري سيٽ خالي ڪري ڇڏي. ان کان پوءِ 21 اپريل 2024ع تي ٿيل ضمني چونڊ ۾ [[خورشيد احمد جوڻيجو]] پاڪستان پيپلز پارٽيءَ جي اميدوار طور ڪامياب ٿيو.<ref>{{cite web |title=Notification regarding Returned Candidate NA-196 Kamber Shahdadkot-I |url=https://ecp.gov.pk/notification-regarding-returned-candidate-na-196-kamber-shahdadkot-i |publisher=Election Commission of Pakistan |access-date=18 August 2026 }}</ref> قومي اسيمبليءَ جي موجوده رڪارڊ ۾ پڻ خورشيد احمد جوڻيجو کي اين اي-196 قمبر شھدادڪوٽ-I جو ميمبر ڄاڻايو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Members of National Assembly from Sindh |url=https://www.na.gov.pk/en/mna_list.php?list=sindh |publisher=National Assembly of Pakistan |access-date=18 August 2026 }}</ref> 2018ع جي حلقه بندين کان اڳ شھدادڪوٽ مختلف وقتن تي اهڙن قومي تڪن جو حصو رهيو، جن جا نمبر اين اي-207 وغيره رهيا. 2008ع ۾ اين اي-207 لاڙڪاڻو-ڪم-شڪارپور-ڪم-قمبر شھدادڪوٽ تان [[فريال ٽالپر]] چونڊجي آئي.<ref>{{cite web |title=General Elections 2008 – Returned Candidates |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/1/ge2008-g1.pdf |publisher=Election Commission of Pakistan |date=1 March 2008 |access-date=18 August 2026 }}</ref> حلقه بندين جي تبديليءَ سبب پراڻي اين اي-207 کي موجوده اين اي-196 سان سڌي طرح هڪ ئي تڪ نه سمجهڻ گهرجي. === صوبائي اسيمبلي جي نمائندگي === موجوده سنڌ اسيمبلي جي حلقه بندين ۾ شھدادڪوٽ علائقو [[پي ايس-14 قمبر شھدادڪوٽ-I]] سان لاڳاپيل آهي. موجوده سنڌ اسيمبلي جي رڪارڊ موجب [[نادر علي مگسي]] پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز جي ٽڪيٽ تي پي ايس-14 قمبر شھدادڪوٽ-I جو چونڊيل ميمبر آهي.<ref>{{cite web |title=Kamber Shahdadkot – Members Directory |url=https://pas.gov.pk/assembly-members-directory/33/141 |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=18 August 2026 }}</ref> شھدادڪوٽ جي صوبائي تڪ جو نمبر ماضي ۾ ڪيترائي ڀيرا تبديل ٿيو. اڳوڻين حلقه بندين ۾ نادر علي مگسي پي ايس-40 قمبر شھدادڪوٽ-II ۽ ٻين دورن ۾ شھدادڪوٽ سان لاڳاپيل تڪن تان پڻ چونڊجي چڪو آهي.<ref>{{cite web |title=Members Directory – Kamber Shahdadkot |url=https://www.pas.gov.pk/assembly-members-directory/19 |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=18 August 2026 }}</ref> 2013ع واري اسيمبليءَ جي رڪارڊ ۾ شھدادڪوٽ سان لاڳاپيل تڪن لاءِ پي ايس-40 ۽ پي ايس-42 جهڙا پراڻا نمبر استعمال ٿيل ملن ٿا، جڏهن ته هاڻوڪي حدبنديءَ ۾ قمبر شھدادڪوٽ ضلعي لاءِ پي ايس-14 کان پي ايس-17 تائين چار صوبائي تڪ مقرر آهن.<ref>{{cite web |title=Members Directory |url=https://www.pas.gov.pk/assembly-members-directory |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=18 August 2026 }}</ref> === چونڊ تڪن جي تبديلي === شھدادڪوٽ جي چونڊ نمائندگي پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ هڪجهڙي حلقه بنديءَ هيٺ نه رهي آهي. آباديءَ، انتظامي حدن ۽ اليڪشن ڪميشن جي نئين سر حلقه بندين سبب قومي ۽ صوبائي تڪن جا نالا، نمبر ۽ حدون مختلف چونڊن ۾ تبديل ٿينديون رهيون آهن. 2018ع کان پوءِ قمبر شھدادڪوٽ ضلعي کي قومي اسيمبليءَ جا ٻه الڳ تڪ مليا، جڏهن ته موجوده حدبنديءَ ۾ اهي [[اين اي-196 (قمبر شھدادڪوٽ-1)|اين اي-196 قمبر شھدادڪوٽ-I]] ۽ [[اين اي-197 (قمبر شھدادڪوٽ-2)|اين اي-197 قمبر شھدادڪوٽ-II]] آهن.<ref>{{cite web |title=Sindh Constituency Maps |url=https://ecp.gov.pk/map-sindh |publisher=Election Commission of Pakistan |access-date=18 August 2026 }}</ref> صوبائي سطح تي ضلعي جا موجوده تڪ [[پي ايس-14 قمبر شھدادڪوٽ-I]]، پي ايس-15 قمبر شھدادڪوٽ-II، پي ايس-16 قمبر شھدادڪوٽ-III ۽ پي ايس-17 قمبر شھدادڪوٽ-IV آهن. سنڌ اسيمبلي جي موجوده رڪارڊ موجب انهن تڪن تان ترتيبوار نادر علي مگسي، نثار احمد کهڙو، خان چانڊيو ۽ نوابزادو برهان چانڊيو چونڊيل آهن.<ref>{{cite web |title=Kamber Shahdadkot – Assembly Members Directory |url=https://pas.gov.pk/assembly-members-directory/33/141 |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=18 August 2026 }}</ref> === سياسي اثر ۽ جماعتون === شھدادڪوٽ ۾ پاڪستان پيپلز پارٽي روايتي طور سڀ کان وڌيڪ اثر رکندڙ سياسي جماعت رهي آهي. قومي ۽ صوبائي سطح تي پيپلز پارٽيءَ جا اميدوار هن علائقي مان بار بار ڪامياب ٿيندا رهيا آهن. 2008ع ۾ فريال ٽالپر جي اين اي-207 تان ڪاميابي، مختلف دورن ۾ نادر علي مگسي جي صوبائي نمائندگي، ۽ موجوده اين اي-196 ۽ پي ايس-14 تي پڻ پيپلز پارٽيءَ جي نمائندن جي موجودگي هن تسلسل کي ظاهر ڪري ٿي.<ref>{{cite web |title=General Elections 2008 – Returned Candidates |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/1/ge2008-g1.pdf |publisher=Election Commission of Pakistan |date=1 March 2008 |access-date=18 August 2026 }}</ref><ref>{{cite web |title=Kamber Shahdadkot – Assembly Members Directory |url=https://pas.gov.pk/assembly-members-directory/33/141 |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=18 August 2026 }}</ref> شهر ۾ ٻين سياسي جماعتن ۾ [[جمعيت علماءِ اسلام (ف)]], [[پاڪستان تحريڪ انصاف]], [[پاڪستان مسلم ليگ (ن)]] ۽ [[پاڪستان مسلم ليگ (فنڪشنل)]] پڻ وقت بوقت چونڊن ۽ مقامي سياست ۾ حصو وٺنديون رهيون آهن. === مڪاني حڪومت ۽ ميونسپلٽي === شھدادڪوٽ جي شهري مڪاني انتظام جو بنيادي ادارو ميونسپل ڪاميٽي آهي. سنڌ جي مڪاني حڪومت واري ڍانچي تحت شهري علائقن ۾ ميونسپل ڪاميٽيون صفائي، نيڪال، مقامي رستن، اسٽريٽ لائيٽن، مارڪيٽن، پارڪن ۽ ٻين شهري خدمتن جي انتظام جون ذميوار هونديون آهن. شھدادڪوٽ جي ميونسپل ڍانچي ۾ شهر کي مختلف وارڊن ۽ مڪاني چونڊ يونٽن ۾ ورهايو ويندو آهي. سنڌ لوڪل گورنمينٽ بورڊ قمبر شھدادڪوٽ ضلعي لاءِ ميونسپل، ٽائون ۽ يونين سطح جي ادارن بابت نوٽيفڪيشن جاري ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=Notifications – Sindh Local Government Board |url=https://slgb.lgdsindh.gov.pk/notifications/ |publisher=Sindh Local Government Board |access-date=18 August 2026 }}</ref> مڪاني ادارن جون حدون ۽ انهن جي چونڊيل عهدن جا نالا وقت بوقت نئين قانون سازي ۽ حلقه بندين سان تبديل ٿيندا رهيا آهن؛ ان ڪري پراڻي ميونسپل ڪاميٽيءَ جي جوڙجڪ کي موجوده نظام سان سڌو هڪجهڙو سمجهڻ مناسب نه آهي. === يونين ڪميٽيون ۽ انتظامي ڍانچو === شھدادڪوٽ جو مڪاني انتظام شهري وارڊن ۽ يونين ڪميٽين يا ٻين قانوني طور مقرر مڪاني يونٽن ذريعي هلايو وڃي ٿو. انهن جي حدبندي ۽ تعداد اليڪشن ڪميشن ۽ سنڌ حڪومت جي مڪاني حڪومت واري کاتي طرفان مقرر ڪيا وڃن ٿا. ضلعائي سطح تي شھدادڪوٽ [[قمبر شھدادڪوٽ ضلعو|قمبر شھدادڪوٽ ضلعي]] ۽ [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] جو حصو آهي، جڏهن ته تعلقي سطح تي ان جو انتظام [[شھدادڪوٽ تعلقو|شھدادڪوٽ تعلقي]] تحت ٿئي ٿو. شهر ۾ صوبائي حڪومت جا تعلقي سطح جا مختلف انتظامي ادارا، جن ۾ مختيارڪار آفيس، پوليس، روينيو، تعليم، صحت ۽ ٻين کاتن جون آفيسون شامل آهن، ڪم ڪن ٿيون. ميونسپل ادارو شهري خدمتن جي ذميواري سنڀالي ٿو، جڏهن ته روينيو ۽ عام انتظام صوبائي حڪومت جي تعلقي ۽ ضلعي سطح جي آفيسرن جي دائري ۾ اچي ٿو. === سياسي سرگرمين جا هنڌ === شھدادڪوٽ جو '''ڪوٽو موٽو چوڪ''' شهر جي اهم واپاري ۽ سياسي مرڪزن مان هڪ آهي. مقامي سطح تي سياسي جلوس، احتجاج، ڌرڻا ۽ عوامي گڏجاڻيون روايتي طور هن چوڪ ۽ ڀرپاسي وارن مرڪزي رستن تي ٿينديون رهيون آهن.{{حوالو گھربل|date=August 2026}} == معيشت == شھدادڪوٽ جي معيشت جو بنيادي دارومدار [[زراعت]]، خاص ڪري [[چانور|چانورن]] جي پوک، ان جي خريد ۽ وڪري، رائس ملنگ ۽ زرعي واپار تي آهي. شھدادڪوٽ ۽ ان جي ڀرپاسي وارو [[قمبر شھدادڪوٽ ضلعو]] سنڌ جي اهم چانور پيدا ڪندڙ علائقن مان شمار ٿئي ٿو. ضلعي جو سنڌ جي چانورن جي ڪل پوکي هيٺ ايراضيءَ ۾ لڳ ڀڳ 11.41 سيڪڙو ۽ پيداوار ۾ لڳ ڀڳ 11.96 سيڪڙو حصو ڄاڻايو ويو آهي.<ref>{{cite news |title=Qamber Shahdadkot — caught between two provinces |url=https://www.dawn.com/news/1621762 |work=Dawn |date=4 May 2021 |access-date=18 August 2026 }}</ref> شھدادڪوٽ شهر سنڌ ۽ پاڙيسري [[بلوچستان]] جي ڪيترن زرعي علائقن لاءِ چانورن جي خريد، وڪري ۽ پروسيسنگ جو اهم مرڪز آهي. شهر ۾ اناج منڊي ۽ وڏي تعداد ۾ رائس ملون ڪم ڪن ٿيون، جتي ڀرپاسي جي زرعي علائقن مان آيل سارين کي خريد ڪري ڇڙهائي ۽ مارڪيٽ لاءِ تيار ڪيو وڃي ٿو. اپريل 2026ع ۾ شھدادڪوٽ ۾ 105 رائس ملن ۽ شهر جي اناج منڊي جي عارضي بندش بابت رپورٽ مان شهر ۾ رائس ملنگ صنعت جي وڏي پيماني جو اندازو ٿئي ٿو.<ref>{{cite news |title=105 rice mills, grain market in Shahdadkot shut over Rs1.3m robbery |url=https://www.dawn.com/ |work=Dawn |date=27 April 2026 |access-date=18 August 2026 }}</ref> === زراعت === شھدادڪوٽ جي پسگردائيءَ ۾ آبپاشي هيٺ زمينون مقامي معيشت جو بنياد آهن. چانور اهم فصل آهي، جڏهن ته ضلعي ۾ [[ڪڻڪ]]، [[ڪمند]]، جوئر، جَوَ، چڻا، سرنهن، مسور ۽ ٻيا دال وارا فصل پڻ پوکيا وڃن ٿا.<ref>{{cite web |title=Sindh – Shahdadkot |url=https://pakistanalmanac.com/sindh-shahdadkot/ |website=Pakistan Almanac |access-date=18 August 2026 }}</ref> قمبر شھدادڪوٽ بابت زرعي تحقيقن ۾ پڻ چانور کي علائقي جي اهم آمدني ڏيندڙ فصلن مان هڪ قرار ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Chandio |first1=N. N. |title=Impact of Water Scarcity on Rice Production |journal=Journal of Development and Social Sciences |year=2023 |url=https://www.ojs.jdss.org.pk/journal/article/download/618/510 |access-date=18 August 2026 }}</ref> 2025ع ۾ قمبر شھدادڪوٽ ضلعي ۾ مختلف چانورن جي قسمن جي معاشي ڪارڪردگيءَ بابت ٿيل هڪ مطالعي ۾ 120 آبادگارن جو جائزو ورتو ويو. تحقيق مان ظاهر ٿيو ته چانورن جي پوک علائقي جي زرعي معيشت ۽ آبادگارن جي آمدنيءَ ۾ مرڪزي حيثيت رکي ٿي.<ref>{{cite journal |last1=Baseer |first1=Abdul |last2=Palal |first2=Imam Udin |last3=Bilal |first3=Muhammad |last4=Qadir |first4=Naeem |last5=Ali |first5=Haris |title=Economic Analysis of Different Rice Varieties Cultivated in Shahdadkot District of Sindh |journal=Global Research Journal of Natural Science and Technology |volume=3 |issue=1 |year=2025 |doi=10.53762/grjnst.03.01.17 }}</ref> === چانورن جو واپار ۽ رائس ملنگ === چانورن جي پوک سان گڏ رائس ملنگ شھدادڪوٽ جي سڀ کان نمايان زرعي صنعتن مان هڪ آهي. سنڌ ۾ مجموعي طور رائس ملنگ پراڻي ۽ وڏي زرعي پروسيسنگ صنعت آهي، ۽ قمبر شھدادڪوٽ سنڌ جي اهم چانور پيدا ڪندڙ ضلعن ۾ شامل آهي.<ref>{{cite journal |title=Impact of Sindh Rice Industries on Economy of Pakistan |url=https://www.ajbasweb.com/old/ajbas/853-859.pdf |journal=Australian Journal of Basic and Applied Sciences |access-date=18 August 2026 }}</ref> شھدادڪوٽ ۽ ڀرپاسي ۾ رائس ملون سارين جي ڇڙهائي، صفائي، درجابندي ۽ واپار لاءِ تياريءَ جو ڪم ڪن ٿيون. [[رائيس ايڪسپورٽرس ايسوسيئيشن آف پاڪستان]] جي ميمبرن ۾ پڻ قمبر شھدادڪوٽ جي ايم-8 رستي تي قائم رائس ملون شامل آهن، جنهن مان مقامي ملنگ صنعت جي ملڪ جي وسيع چانورن واري واپاري نيٽ ورڪ سان ڳانڍاپي جو پتو پوي ٿو.<ref>{{cite web |title=Kirther Rice Mill (Pvt) Ltd |url=https://reap.com.pk/memberDetails/2033 |publisher=Rice Exporters Association of Pakistan |access-date=18 August 2026 }}</ref> شھدادڪوٽ جي اناج منڊي مقامي آبادگارن، واپارين، آڙتين ۽ رائس ملن وچ ۾ زرعي واپار جو اهم مرڪز آهي. 2025ع ۾ شهر جي وڏي اناج منڊي ٻيهر کولجڻ بابت هڪ رپورٽ ۾ شھدادڪوٽ کي سنڌ ۽ بلوچستان جي چانورن جي واپار جو مرڪز قرار ڏنو ويو.<ref>{{cite news |title=Major grain market reopens in Sindh after stakeholders reach agreement |url=https://www.dawn.com/news/1958586 |work=Dawn |date=2 December 2025 |access-date=18 August 2026 }}</ref> === آمدرفت ۽ واپار === شھدادڪوٽ جي اقتصادي اهميت ۾ ان جي شاهراهي بيهڪ پڻ ڪردار ادا ڪري ٿي. شهر [[ايم-8 موٽر وي (پاڪستان)|ايم-8]] جي [[خضدار]]–شھدادڪوٽ–[[رتوديرو]] حصي سان ڳنڍيل آهي. وفاقي ترقياتي دستاويزن موجب، خضدار–شھدادڪوٽ–رتوديرو حصو 143 ڪلوميٽر ڊگهو آهي ۽ اهو وڏي [[گوادر]]–رتوديرو ايم-8 رستي جو حصو آهي.<ref>{{cite web |title=Federal Public Sector Development Programme 2016–17 |url=https://pc.gov.pk/uploads/archives/Details_of_Rleases_2016-17%2812-05-2017%29.pdf |publisher=Planning Commission of Pakistan |date=12 May 2017 |access-date=18 August 2026 }}</ref> هن رستي وسيلي شھدادڪوٽ جو واپاري رابطو هڪ طرف [[رتوديرو]]، [[لاڙڪاڻو]] ۽ سنڌ جي ٻين مارڪيٽن سان ۽ ٻئي طرف [[خضدار]] ۽ اڳتي بلوچستان سان قائم ٿئي ٿو. وفاقي ترقياتي پروگرام ۾ ايم-8 کي گوادر، تربت، خضدار، شھدادڪوٽ ۽ لاڙڪاڻي کي ڳنڍيندڙ رستي طور درج ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Public Sector Development Programme |url=https://pc.gov.pk/uploads/annual2017/Ch02-PSDP.pdf |publisher=Planning Commission of Pakistan |year=2017 |access-date=18 August 2026 }}</ref> اها جاگرافيائي بيهڪ زرعي پيداوار، خاص ڪري چانورن، جي سنڌ ۽ بلوچستان جي مارڪيٽن تائين پهچ لاءِ اهم آهي. === صنعت === چانورن جي ملن کان سواءِ شھدادڪوٽ ۽ قمبر شھدادڪوٽ ضلعي ۾ زرعي اوزارن، تعميراتي سامان، کاڌي جي پروسيسنگ ۽ ٻين ننڍين صنعتن سان لاڳاپيل ڪاروبار پڻ موجود آهن. ضلعي جي معاشي پروفائيل ۾ رائس هسڪنگ ملن سان گڏ زرعي اوزار، لوهه ۽ اسٽيل جون شيون، ٽريڪٽر ٽراليون ۽ روايتي گاڏيون ٺاهڻ کي مقامي صنعتي سرگرمين ۾ شامل ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Sindh – Shahdadkot |url=https://pakistanalmanac.com/sindh-shahdadkot/ |website=Pakistan Almanac |access-date=18 August 2026 }}</ref> شھدادڪوٽ تعلقي ۾ هٿ جي ڀرت سان سينگاريل ٽوپيون ۽ ٻيو دستڪاريءَ جو ڪم پڻ روايتي ننڍي صنعت جو حصو رهيو آهي، جنهن جي مقامي ۽ ضلعي کان ٻاهر مارڪيٽ موجود رهي آهي.<ref>{{cite web |title=Qambar Shahdadkot District |url=https://pakistanalmanac.com/sindh-shahdadkot/ |website=Pakistan Almanac |access-date=18 August 2026 }}</ref> === شھدادڪوٽ ٽيڪسٽائل ملز === شھدادڪوٽ جي صنعتي تاريخ ۾ '''شھدادڪوٽ ٽيڪسٽائل ملز''' اهم حيثيت رکي ٿي. هي مل 1976ع ۾ قائم ڪئي وئي ۽ 1980ع ۾ پيداوار شروع ڪئي. ان جو مقصد پٺتي پيل علائقي ۾ صنعتي روزگار پيدا ڪرڻ ۽ مقامي ماڻهن کي فني مهارتون مهيا ڪرڻ هو.<ref name="DawnTextile2002">{{cite news |last=Kalhoro |first=M. B. |title=Rekindling hopes for the locals |url=https://www.dawn.com/news/1062553 |work=Dawn |date=14 January 2002 |access-date=18 August 2026 }}</ref> مل جي پيداوار 1988ع تائين جاري رهي، جنهن کان پوءِ ڪم ڪندڙ سرمائيءَ جي کوٽ، نقصانن ۽ انتظامي مسئلن سبب اها بند ٿي وئي. 1994–95ع ۾ ان جو اسپننگ سيڪشن ٻيهر هلايو ويو ۽ حڪومت مرمت ۽ ڪم ڪندڙ سرمائي لاءِ 51.5 ملين رپيا فراهم ڪيا. 1998–99ع تائين ڌاڳي جي پيداوار نسبتاً بهتر رهي.<ref name="DawnTextile2002"/> مل جي ٻيهر فعال ٿيڻ سان شهر جي مقامي معيشت تي نمايان اثر پيو؛ نوان دڪان، رائس ملون ۽ فلور ملون قائم ٿيون ۽ روزگار جا موقعا وڌيا. 2002ع جي رپورٽ موجب ان وقت مل ۾ لڳ ڀڳ 1,000 ماڻهو ڪم ڪندا هئا ۽ ان سان سڌي يا اڻسڌي طرح هزارين ماڻهن جي روزي وابسته هئي.<ref name="DawnTextile2002"/> بعد ۾ مل ٻيهر بحران جو شڪار ٿي. 2008ع ۾ مل جي بندش خلاف شھدادڪوٽ ۾ واپارين ۽ مزدورن احتجاج پڻ ڪيو، جڏهن ته اسپننگ سيڪشن مان 435 مزدورن جي بي روزگار ٿيڻ جو ذڪر ڪيو ويو.<ref>{{cite news |title=Shutdown in Shahdadkot over mill issue |url=https://beta.dawn.com/news/303837/shutdown-in-shahdadkot-over-mill-issue |work=Dawn |date=22 May 2008 |access-date=18 August 2026 }}</ref> === روزگار ۽ ننڍو ڪاروبار === شھدادڪوٽ ۽ ڀرپاسي جي ڳوٺاڻن علائقن ۾ روزگار جو وڏو حصو زراعت ۽ ان سان لاڳاپيل سرگرمين مان اچي ٿو. ضلعي سطح جي معاشي انگن موجب زراعت، مال پالڻ، مڇي مارڻ ۽ شڪار سان لاڳاپيل سرگرميون روزگار جي وڏي حصي تي مشتمل آهن.<ref>{{cite web |title=Sindh – Shahdadkot |url=https://pakistanalmanac.com/sindh-shahdadkot/ |website=Pakistan Almanac |access-date=18 August 2026 }}</ref> شهر اندر واپار، ٽرانسپورٽ، اناج منڊي، رائس ملون، پرچون دڪان، زرعي مشينري ۽ روزمره جون خدمتون شهري روزگار جا اهم ذريعا آهن. شهر جي معيشت زرعي پيداوار جي موسمي چڪر سان ويجهي نموني ڳنڍيل آهي. چانورن جي فصل جي ڪٽائي ۽ خريداري واري موسم ۾ منڊي، ٽرانسپورٽ، رائس ملن ۽ مزدوريءَ جي سرگرمي وڌي ٿي، جڏهن ته پاڻيءَ جي کوٽ يا فصل کي نقصان سڄي مقامي واپار تي اثر وجهي سگهي ٿو. قمبر شھدادڪوٽ ۾ ٿيل تحقيق پاڻيءَ جي کوٽ کي چانورن جي پيداوار لاءِ اهم معاشي خطري طور سڃاڻي ٿي.<ref>{{cite journal |last1=Chandio |first1=N. N. |title=Impact of Water Scarcity on Rice Production |journal=Journal of Development and Social Sciences |year=2023 |url=https://www.ojs.jdss.org.pk/journal/article/download/618/510 |access-date=18 August 2026 }}</ref> == ڪتب خانا == شھدادڪوٽ جي علمي تاريخ ۾ ديني مدرسن سان ڳنڍيل خانگي ڪتبخانن اهم ڪردار ادا ڪيو آهي. اوڻيهين صديءَ ۾ شهر سنڌ ۽ بلوچستان جي عالمن ۽ شاگردن لاءِ هڪ علمي مرڪز طور سڃاتو ويندو هو. سنڌي ادبي بورڊ ۾ ڇپيل هڪ تحقيقي مضمون موجب، تيرهين ۽ چوڏهين صدي هجريءَ جي شروعاتي دور ۾ شھدادڪوٽ ۾ ڪيترائي عالم ۽ مدرس آباد هئا ۽ سنڌ ۽ بلوچستان جي علمي روايتن جو گڏيل اثر نظر ايندو هو.<ref name="MemonLibraries">{{cite journal |last=ميمڻ |first=عبدالغفور سنڌي |title=لاڙڪاڻي ضلعي جا ڪتبخانا |journal=مهراڻ |volume=33 |year=1984 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |url=https://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/mehran/Book7/Book_page13.html |access-date=18 August 2026 }}</ref> === مولانا نور محمد شھدادڪوٽيءَ جو ڪتبخانو === شھدادڪوٽ جي قديم علمي ڪتبخانن مان سڀ کان نمايان ڪتبخانو [[مولانا نور محمد شھدادڪوٽي]] سان منسوب هو. هو اصل ڀاڳناڙي، بلوچستان جي ڪنڊي علائقي جو رهواسي هو ۽ پنهنجي ابتدائي ۽ اعليٰ ديني تعليم مولانا عبدالحليم ڪنڊوي وٽ حاصل ڪيائين.<ref name="MemonLibraries"/><ref name="NoorBiography">{{cite web |title=مرحوم مولانا نُور محمد شهدادڪوٽي |url=https://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/mehran/Book10/Book_page3.html |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |access-date=18 August 2026 }}</ref> سندس ڄمڻ جي سال بابت مختلف ماخذن ۾ اختلاف ملي ٿو. ميمڻ عبدالغفور سنڌي کيس 1206هه/1791ع ۾ ڄاول ڄاڻائي ٿو، جڏهن ته سنڌي ادبي بورڊ تي محفوظ هڪ ٻي سوانح ۾ سندس ولادت جي تاريخ کي اڻڄاتل قرار ڏنو ويو آهي.<ref name="MemonLibraries"/><ref name="NoorBiography"/> تنهنڪري سندس پيدائش جو صحيح سال قطعي طور مقرر ڪرڻ مشڪل آهي. تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ نور محمد پهريان پنهنجي ڳوٺ ۾ تدريس شروع ڪئي. بعد ۾ هو [[رياست قلات]] سان لاڳاپيل عدالتي عهدي تي رهيو. ميمڻ عبدالغفور سنڌي موجب، کيس خان خداداد خان قلات طرفان ''قاضي القضاة'' مقرر ڪيو ويو هو. 1858ع ڌاري هڪ شرعي معاملي تي اختلاف کان پوءِ هو سنڌ آيو، پهريان [[ميروخان]] ۾ ميان حامدالله عرف حامد حضوري وٽ رهيو ۽ پوءِ سرائي پير بخش کهاوڙ جي دعوت تي شھدادڪوٽ منتقل ٿيو، جتي هن پنهنجي درسگاهه قائم ڪئي.<ref name="MemonLibraries"/> سنڌي ادبي بورڊ جي ٻي سوانحي روايت موجب، شھدادڪوٽ ۾ سندس درسگاهه مان سنڌ ۽ بلوچستان جا ڪيترائي طالب علم تعليم حاصل ڪندا هئا. سندس شاگردن ۾ مولانا گل محمد شھدادڪوٽي، مولانا غلام صديق شھدادڪوٽي، مولانا تاج محمد امروٽي، مولانا محمد حسن جوهي ۽ ٻيا عالم شامل هئا.<ref name="NoorBiography"/> هڪ ٻي علمي روايت موجب مولانا نور محمد وٽان 52 عالم فارغ التحصيل ٿيا هئا.<ref>{{cite web |title=سنڌي ادبي بورڊ آن لائين لائبريري |url=https://sindhiadabiboard.org/catalogue/Articles/Book7/Book_page36.html |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |access-date=18 August 2026 }}</ref> مولانا نور محمد 12 ذوالحج 1296هه تي شھدادڪوٽ ۾ وفات ڪئي. سنڌي ادبي بورڊ جي سوانحي ماخذ موجب سندس عمر ان وقت لڳ ڀڳ نوي سال هئي ۽ کيس شھدادڪوٽ ۾ دفن ڪيو ويو.<ref name="NoorBiography"/> === ڪتابن جو ذخيرو === مولانا نور محمد وٽ عربي ۽ فارسي ڪتابن جو وڏو ذاتي ڪتبخانو هو. ميمڻ عبدالغفور سنڌي موجب، هن ڪتبخاني ۾ لڳ ڀڳ '''هڪ هزار''' ڪتاب محفوظ هئا، جن مان وڏي تعداد ۾ قلمي نسخا شامل هئا.<ref name="MemonLibraries"/> اهي ڪتاب خاص طور ديني علوم، فقه، منطق، عربي ادب ۽ درسي نصاب سان لاڳاپيل هئا. مولانا نور محمد جي علمي ڪم بابت ماخذن ۾ پڻ ٿورو اختلاف ملي ٿو. ميمڻ عبدالغفور سنڌي سندس هڪ ڊزن کان وڌيڪ تصنيفن جو ذڪر ڪري ٿو، جڏهن ته سنڌي ادبي بورڊ جي هڪ ٻي سوانح ۾ لکيل آهي ته سندس ڪا وڏي مستقل تصنيف مشهور نه هئي، پر عربي درسي ڪتابن تي سندس ڪيترائي قلمي حاشيا موجود هئا.<ref name="MemonLibraries"/><ref name="NoorBiography"/> هڪ ٻئي تاريخي ماخذ ۾ سندس ''صرف بهائي'' ۽ ''جامع تعليمات جديد طرز موجب'' نالي تصنيفن جو ذڪر پڻ ملي ٿو.<ref>{{cite web |title=مولانا نور محمد شهدادڪوٽي جون تصنيفات |url=https://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/history/Book33/Book_page21.html |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |access-date=18 August 2026 }}</ref> انهيءَ سبب مولانا نور محمد جي علمي ورثي جو وڏو حصو ڇپيل ڪتابن جي ڀيٽ ۾ قلمي حاشين، درسي تحريرن ۽ سندس درسگاهه جي تدريسي روايت ۾ محفوظ رهيو. === مدرسه محموديه ۽ حليميه === مولانا نور محمد طرفان شھدادڪوٽ ۾ قائم ڪيل درسگاهه بعد ۾ '''مدرسه محموديه''' جي نالي سان مشهور ٿي. سندس وفات کان پوءِ سندس فرزندن، خاص طور مولانا گل محمد ۽ مولانا غلام صديق، مدرسي ۽ ڪتبخاني جي علمي ذخيري ۾ اضافو ڪيو.<ref name="MemonLibraries"/> مولانا گل محمد پنهنجي والد وٽ تعليم حاصل ڪئي ۽ پوءِ ساڳئي تدريسي سلسلي کي جاري رکيو. سنڌي ادبي بورڊ جي سوانحي مواد موجب، سندس شاگردن ۾ مولانا غلام صديق، قاضي داد محمد مڪران وارو، عبدالحڪيم افغان ۽ محمد حسين حيدرآبادي شامل هئا.<ref name="NoorBiography"/> ميمڻ عبدالغفور سنڌي موجب، مولانا نور محمد، گل محمد ۽ غلام صديق جي دور ۾ هن مدرسي جي علمي شهرت سبب سنڌ ۽ بلوچستان جي مختلف علائقن مان شاگرد شھدادڪوٽ ايندا هئا. وقت گذرڻ سان مدرسه محموديه ۽ ان سان لاڳاپيل ڪتبخاني جي اصل حيثيت گهٽجندي وئي، ۽ بعد ۾ مدرسي جو نالو '''مدرسه حليميه''' رکيو ويو.<ref name="MemonLibraries"/> === علمي اثر === شھدادڪوٽ جي هن درسگاهه جو اثر رڳو شهر تائين محدود نه رهيو. مولانا نور محمد، سندس استادن ۽ شاگردن جي علمي سند سنڌ جي ٻين ڪيترن مدرسن تائين پهتي. سنڌي ادبي بورڊ جي تاريخي مواد موجب، مولانا عبدالحليم ڪنڊويءَ جي علمي سلسلي مان مولانا نور محمد شھدادڪوٽي جهڙا عالم پيدا ٿيا ۽ ان علمي روايت جو اثر سنڌ جي ڪيترن عربي مدرسن تائين پهتو.<ref>{{cite web |title=سنڌ ۾ عربي درسگاهن جو سلسلو |url=https://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/history/Book33/Book_page20.html |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |access-date=18 August 2026 }}</ref> بعد واري دور ۾ پڻ مولانا نور محمد شھدادڪوٽيءَ جي علمي سند سنڌ جي ٻين عالمن تائين منتقل ٿيندي رهي. نوشهروفيروز ضلعي جي مخطوطات بابت هڪ تحقيقي مطالعي ۾ مولانا محمد عالم سومري جي علمي سند مولانا عبدالرحمان فيروز شاهي ۽ مولانا عطاالله فيروز شاهي وسيلي مولانا نور محمد شھدادڪوٽيءَ تائين پهچائي وئي آهي.<ref>{{cite journal |title=ضلعي نوشهروفيروز ۾ مخطوطات جا ذخيرا |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |url=https://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/mehran/Book149/Book_page3.html |access-date=18 August 2026 }}</ref> === جديد عوامي ڪتبخاني جي ضرورت === شھدادڪوٽ ۾ جديد عوامي ڪتبخاني جي کوٽ پڻ مختلف وقتن تي مقامي شاگردن ۽ شهرين جي بحث جو موضوع رهي آهي. 2021ع ۾ شايع ٿيل هڪ خط موجب، شھدادڪوٽ پريس ڪلب جي سامهون عوامي لائبريري لاءِ زمين مختص ڪئي وئي هئي، پر تعمير مڪمل نه ٿيڻ سبب شاگردن کي پڙهائي ۽ مقابلي جي امتحانن جي تياري لاءِ ٻين شهرن ڏانهن وڃڻو پوندو هو.<ref>{{cite news |title=Budget for Shahdadkot Library |url=https://www.nation.com.pk/24-May-2021/budget-for-shahdadkot-library |work=The Nation |date=24 May 2021 |access-date=18 August 2026 }}</ref> سنڌ جي ثقافت کاتي جي ڊائريڪٽوريٽ جنرل آف پبلڪ لائبريريز موجب، سنڌ ۾ سرڪاري عوامي ڪتبخانن جو صوبائي نيٽ ورڪ هلندڙ آهي؛ تنهن هوندي به ان جي موجوده سرڪاري فهرست مان شھدادڪوٽ شهر ۾ مڪمل طور فعال صوبائي عوامي ڪتبخاني جي واضح داخلا نظر نٿي اچي.<ref>{{cite web |title=Public Libraries |url=https://sindhculture.gov.pk/public-libraries/ |publisher=Culture, Tourism, Antiquities & Archives Department, Government of Sindh |access-date=18 August 2026 }}</ref> ==فاصلا== '''<span style='color: Indigo'>شھدادڪوٽ ۽ ٻين شھرن وچ فاصلا</span>'''<br> {| class="wikitable sortable" |- ! شھر ! شھر ! فاصلو: ڪ.م. !روڊ |- |شھدادڪوٽ | لنڊن |6125 |نہ |- |شھدادڪوٽ |نيويارڪ |11507 |نہ |- |شھدادڪوٽ |برلن |5235 |نہ |- |شھدادڪوٽ |لاس اينجلس |13113 |نہ |- |شھدادڪوٽ |ماسڪو |3908 |نہ |- |شھدادڪوٽ |بيجنگ | 4578 |ھا: گلگت کان چين جي سرحد مان |- |شھدادڪوٽ |ٽوڪيو | 6655 |نہ |- |شھدادڪوٽ |سڊني |11069 |نہ |- |شھدادڪوٽ |ريئو ڊي جينرو |13110 |نہ |- |شھدادڪوٽ |ڪراچي |342 |ھا |- | شھدادڪوٽ |لاھور |746 |ھا |- |شھدادڪوٽ |اسلام آباد |822 |ھا |- |شھدادڪوٽ | پشاور |769 |ھا |- |شھدادڪوٽ |ڪوئيٽا |276 |ھا |- |شھدادڪوٽ |حيدرآباد |280 |ھا |} == حوالا == {{حوالا|2}} 6lpq0i8qoi261hy4fzud0q6d9dy2xhh 404591 404590 2026-08-18T14:43:28Z Intisar Ali 8681 404591 wikitext text/x-wiki {{Short description|پاڪستان جو شهر ۽ انتظامي علائقو}} {{Infobox settlement <!-- Basic information --> | name = شھدادڪوٽ | official_name = Shahdadkot | other_name = {{lower|0.1em|[[سيلرا شھدادڪوٽ]]}} | native_name = {{nobold|{{lower|0.6em|{{Nastaliq|شہدادکوٹ}}}}}} | settlement_type = [[شهر]]، [[ميونسيپلٽي]] <!-- Images --> | image_skyline = Water supply shahdadkot.jpg | imagesize = 250 | image_caption = شھدادڪوٽ جو پاڻي فراهمي نظام | image_flag = | flag_size = 100 <!-- Maps / additional images --> | image_map = At_Kotoo_Motoo_Chowk_Shahdadkot.jpg | mapsize = 250 | map_caption = شھدادڪوٽ ۾ ڪوٽو موٽو چوڪ وٽ بئنڪون | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_label_position = bottom | pushpin_map_caption = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ شھدادڪوٽ جو مقام | pushpin_mapsize = 250 <!-- Location --> | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{flag|پاڪستان}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = {{flag|سنڌ}} | subdivision_type2 = [[پاڪستان جا ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] | subdivision_type3 = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name3 = [[قمبر شھدادڪوٽ ضلعو|قمبر شھدادڪوٽ]] | subdivision_type4 = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]] | subdivision_name4 = [[شھدادڪوٽ تعلقو]] <!-- Languages --> | blank1_name_sec1 = سرڪاري ٻوليون | blank1_info_sec1 = [[اردو]]، [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | blank2_name_sec1 = مقامي ٻولي | blank2_info_sec1 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | blank3_name_sec1 = ٻيون ڳالهايون ويندڙ ٻوليون | blank3_info_sec1 = [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]]، [[بلوچي ٻولي|بلوچي]]، [[براهوي ٻولي|براهوي]] <!-- Government --> | government_type = مڪاني حڪومت | leader_title = چيئرمين ميونسيپلٽي | leader_name = | leader_title1 = ايم اين اي | leader_name1 = <!-- Establishment --> | established_title = قيام | established_date = ڪلهوڙا خاندان جي دور ۾ | founder = شھداد خان کهاوڙ <!-- Physical characteristics --> | unit_pref = PAK | elevation_m = 13 | elevation_ft = 43 <!-- Population: latest statistics retained --> | population_total = 120,687 | population_as_of = [[پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري|2023ع]] | population_density_sq_mi = auto | population_blank1_title = شهر واسين جو نالو | population_blank1 = شھدادڪوٽي <!-- Time --> | timezone = [[پاڪستان جو معياري وقت]] | utc_offset = +05:00 <!-- Coordinates --> | coordinates = {{coord|27.8483|67.9106|region:PK_type:city|display=inline,title}} <!-- Postal and telephone codes --> | postal_code_type = پوسٽل ڪوڊ | postal_code = 77300 | area_code = 0744 | website = }} [[File:Petrol Pump At Highway - panoramio.jpg|thumb|شھدادڪوٽ جي باءِ پاس تي هڪ پيٽرول پمپ]] '''شھدادڪوٽ''' ({{langx|en|Shahdadkot}}) [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[قمبر شھدادڪوٽ ضلعو|قمبر شھدادڪوٽ ضلعي]] جو هڪ قديم ۽ اهم شهر آهي. شھدادڪوٽ اڳوڻي [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي ضلعي]] جو حصو هو، پر [[قمبر شھدادڪوٽ ضلعو|قمبر شھدادڪوٽ ضلعو]] قائم ٿيڻ کان پوءِ ان ۾ شامل ڪيو ويو. هي ضلعي جي وڏن شهرن مان هڪ ۽ [[شھدادڪوٽ تعلقو|شھدادڪوٽ تعلقي]] جو انتظامي مرڪز آهي. 2023ع جي آدمشماري موجب شهر جي آبادي 120,687 هئي. شهر جو پوسٽل ڪوڊ 77300 آهي. شهر جو نالو ان جي باني '''شھداد خان کهاوڙ''' جي نالي پٺيان رکيو ويو. شھدادڪوٽ [[لاڙڪاڻو|لاڙڪاڻي]] کان لڳ ڀڳ 51 ڪلوميٽر اتر-اولهه ۽ [[قمبر]] کان 34 ڪلوميٽر اتر طرف واقع آهي. هي شهر [[بلوچستان]] جي [[خضدار ضلعو|خضدار]]، [[جھل مگسي ضلعو|جھل مگسي]] ۽ [[استا محمد ضلعو|استا محمد]] ضلعن جي ويجهو واقع آهي. شھدادڪوٽ [[ايم-8 موٽر وي (پاڪستان)|ايم-8 موٽر وي]] جي رستي وسيلي [[گوادر]] ۽ [[رتوديرو]] سان ڳنڍيل آهي. شھدادڪوٽ ۾ مختلف سنڌي، بلوچ ۽ ٻين برادرين جا ماڻهو رهن ٿا. هتي رهندڙ برادرين ۾ شيخ، کهاوڙ، سيلرا، [[ڪنگراڻي]]، ڀٽي، کوسا، مگسي، براهوي، سومرا، مستوئي، تونيا، چنا، سيد، جروار، پٺاڻ، لانگاهه، گهلُو، وڌا، قريشي، عمراڻي، رڏ، مغيري، ڀٽا، اعواڻ ۽ ڪمبوهه شامل آهن. شهر ۾ مسلمان اڪثريت ۾ آهن، جن ۾ سني ۽ شيعا شامل آهن. هندو برادري پڻ شهر ۾ آباد آهي ۽ واپاري شعبي ۾ ان جي نمايان موجودگي رهي آهي. شيخ برادريءَ جي پڻ شهر جي واپاري طبقي ۾ وڏي نمائندگي آهي.<ref>{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=https://www.sindhidunya.com/shahdadkot/ |accessdate=2018-02-25 |archive-date=2016-08-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160829101127/http://www.sindhidunya.com/shahdadkot/ |dead-url=yes }}</ref> شھدادڪوٽ 1970ع کان وٺي [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] جو هڪ اهم سياسي ڳڙهه پڻ رهيو آهي.<ref>{{Cite web|url=http://www.pas.gov.pk/index.php/members/bydistrict/en/31/94|title=Welcome to the Website of Provincial Assembly of Sindh}}</ref> هي علائقو پاڪستان جي اڳوڻي وزيراعظم [[بينظير ڀٽو]] جو چونڊ تڪ پڻ رهيو آهي، جڏهن ته مير نادر خان مگسي پڻ هن علائقي مان ڊگهي عرصي تائين چونڊجندو رهيو آهي. == تاريخ == شھدادڪوٽ جي بنياد بابت مختلف تاريخي حوالا موجود آهن. سنڌ جي محقق [[ايم ايڇ پنھور]] موجب، شھدادڪوٽ انهن نون شهرن ۽ وسندين مان هڪ هو، جيڪي [[ڪلهوڙا خاندان|ڪلهوڙن]] جي دور ۾ سنڌ اندر زرعي ايراضي ۽ آباديءَ ۾ واڌ سان گڏ اُسريا. پنهور 1701ع کان 1758ع تائين واري عرصي بابت لکي ٿو ته سنڌ ۾ پوکيءَ هيٺ ايراضي لڳ ڀڳ ڏهن لکن ايڪڙن مان وڌي ٻاويهه لک ايڪڙ ٿي ۽ آبادي 14 لکن مان وڌي لڳ ڀڳ 30 لکن تائين پهتي. ان دور ۾ شھدادڪوٽ سان گڏ قمبر، وارهه، ميهڙ، خيرپور ناٿن شاهه، ميرپورخاص، نئون خدا آباد، شھدادپور، نوشهروفيروز، خانڳڙهه، فتح ڳڙهه، جوهي، دوست علي، رتوديرو ۽ وڳڻ جهڙيون وسنديون پڻ اُسريون.<ref>پنهور، ايم. ايڇ، ٽماهي ''مهراڻ''، 1/1996ع، ص. 35، سنڌي ادبي بورڊ، ڄامشورو.</ref> ضلعي قمبر شھدادڪوٽ بابت هڪ ضلعي پروفائيل موجب، شھدادڪوٽ جو بنياد لڳ ڀڳ '''1713ع''' ۾ ڪلهوڙن جي دور ۾ پيو ۽ اهو لاڙڪاڻي کان [[گنداوا]] ڏانهن ويندڙ واپاري رستي تي هڪ اهم شهر هو.<ref name="DistrictProfile">{{cite web |title=Pakistan Emergency Situational Analysis: District Kamber Shahdadkot |url=https://reliefweb.int/report/pakistan/pakistan-emergency-situational-analysis-district-kamber-shahdadkot-july-2014 |website=ReliefWeb |date=July 2014 |access-date=18 August 2026 }}</ref> علائقي تي [[ڪلهوڙا خاندان|ڪلهوڙن]] کان پوءِ [[ٽالپر خاندان|ٽالپرن]] جي حڪومت قائم ٿي، جيڪا 1843ع ۾ انگريزن جي سنڌ تي قبضي تائين جاري رهي.<ref name="DistrictProfile"/> === پراڻو نالو ۽ اوڻيهين صدي === شھدادڪوٽ جو پراڻو نالو '''شھدادپور''' هو. [[اي ڊبليو هيوز]] جي 1876ع ۾ ڇپيل ''A Gazetteer of the Province of Sind'' ۾ هن وسندي کي ''Shahdadpur'' جي نالي سان درج ڪيو ويو آهي. ان وقت اهو قمبر تعلقي جي لاڙڪاڻي ڊپٽي ڪليڪٽريٽ جو هڪ سرڪاري شهر هو ۽ لاڙڪاڻي کان لڳ ڀڳ 30 ميل اتر-اتر اولهه طرف واقع هو. شهر داتو-جي-ڪُر واهه جي اولهندي ڪناري تي آباد هو ۽ رستن وسيلي قمبر، ڳڙهي خيرو، جمالي ۽ حمل سان ڳنڍيل هو.<ref name="Hughes1876">{{cite book |last=Hughes |first=A. W. |author-link=Albert William Hughes |title=A Gazetteer of the Province of Sind |location=London |year=1876 |pages=769–770 |language=en }}</ref> 1876ع جي گزيٽيئر موجب، ان وقت شھدادپور جي آبادي لڳ ڀڳ '''783''' هئي، جنهن مان 464 مسلمان ۽ 319 هندو هئا. مسلمان آباديءَ ۾ پيرزاده، ڪلهوڙا، لاشاري، سيال، مگسي ۽ مهاڻا شامل هئا. گزيٽيئر ۾ پير بخش کهاوڙ کي علائقي جو بااثر زميندار ڄاڻايو ويو آهي ۽ شهر جي ٻيهر ترقيءَ ۾ سندس ڪردار جو ذڪر پڻ ڪيو ويو آهي.<ref name="Hughes1876"/> ساڳئي گزيٽيئر مان معلوم ٿئي ٿو ته شھدادپور ڪنهن وقت هڪ نسبتاً وڏو ۽ اهم شهر هو. [[جان ڪين (پهريون بيرن ڪين)|سر جان ڪين]] افغانستان ڏانهن فوجي مهم تي روانو ٿيڻ وقت سنڌ مان گذرندي هتان پنهنجي فوج لاءِ رسد حاصل ڪئي هئي. ان کان پوءِ شهر زوال جو شڪار ٿيو. 1846ع ۾ چانڊڪا ضلعي جي ڊپٽي ڪليڪٽر ليفٽيننٽ جيمس جي دوري وقت شهر جي آبادي انتهائي گهٽجي چڪي هئي. بعد ۾ شهر ٻيهر آباد ٿيڻ لڳو ۽ 1870ع واري ڏهاڪي تائين هتي اُن، چانور ۽ مختلف اناجن جو واپار ٿيندو هو.<ref name="Hughes1876"/> === شھدادپور تعلقو === برطانوي دور ۾ علائقي جي انتظامي حيثيت ۾ اهم تبديلي 1884ع ۾ آئي. بمبئي حڪومت 16 جنوري 1884ع تي بمبئي لينڊ روينيو ڪوڊ 1879ع تحت حڪم جاري ڪيو ته قمبر ۽ سجاول تعلقن جا مخصوص ڳوٺ ۽ زمينون گڏ ڪري هڪ نئون تعلقو قائم ڪيو وڃي. اهو نئون انتظامي يونٽ '''شھدادپور تعلقو''' سڏيو ويو ۽ ان کي اپر سنڌ فرنٽيئر ضلعي جو حصو بڻايو ويو. حڪم پهرين فيبروري 1884ع کان لاڳو ٿيو.<ref name="BombayGazette1884">{{cite journal |title=Government Notification No. 414 A |journal=Bombay Government Gazette |date=17 January 1884 |pages=36–37 |language=en }}</ref> انهن سرڪاري دستاويزن مان اهو پڻ ظاهر ٿئي ٿو ته اوڻيهين صديءَ جي پوئين اڌ تائين موجوده شھدادڪوٽ لاءِ '''شھدادپور''' نالو سرڪاري طور استعمال ٿيندو رهيو.<ref name="Hughes1876"/><ref name="BombayGazette1884"/> بعد ۾ شهر جو نالو شھدادپور مان بدلائي '''شھدادڪوٽ''' ڪيو ويو. مقامي تاريخي روايتن موجب، سنڌ ۾ ساڳئي نالي سان هڪ ٻيو [[شھدادپور]] موجود هجڻ سبب ٽپال جي ورڇ ۾ مونجهارو پيدا ٿيندو هو، جنهن کان پوءِ ٻنهي شهرن ۾ فرق ڪرڻ لاءِ هن شهر جو نالو شھدادڪوٽ رکيو ويو.<ref>{{cite web |title=Shahdadkot History |url=https://historyofshahdadkot.blogspot.com/p/shahdadkot-history.html |access-date=18 August 2026 |language=en }}</ref> === ريلوي ۽ آمدرفت === برطانوي دور ۾ شھدادڪوٽ کي ريلوي وسيلي قمبر، لاڙڪاڻي ۽ اتر سنڌ جي ٻين علائقن سان ڳنڍيو ويو. '''لاڙڪاڻو–جيڪب آباد لائيٽ ريلوي''' جي رستي تي شھدادڪوٽ ۽ '''سيلرا شھدادڪوٽ ريلوي اسٽيشن''' قائم ڪيا ويا. هي ريلوي رستو لاڙڪاڻي کان قمبر ۽ شھدادڪوٽ مان ٿيندو ڳڙهي خيرو، استا محمد ۽ اڳتي جيڪب آباد ڏانهن ويندو هو.<ref>{{cite web |title=Indian Railways FAQ: IR History |url=https://www.irfca.org/faq/faq-history3.html |website=Indian Railways Fan Club |access-date=18 August 2026 |language=en }}</ref> 1956ع ۾ لاڙڪاڻي کان شھدادڪوٽ تائين ريلوي سيڪشن کي براڊ گيج ۾ تبديل ڪيو ويو، جڏهن ته سيلرا شھدادڪوٽ کان اڳتي پراڻي لائيٽ ريلويءَ جو هڪ حصو بعد ۾ ختم ڪيو ويو.<ref>{{cite web |title=Larkana–Jacobabad Light Railway |url=https://wiki.fibis.org/w/Larkana-Jacobabad_Light_Railway |website=Families in British India Society |access-date=18 August 2026 |language=en }}</ref> === ڪوٽو موٽو چوڪ === شھدادڪوٽ جي پراڻن ۽ مشهور هنڌن مان '''ڪوٽو موٽو چوڪ''' پڻ شامل آهي. مقامي روايت موجب، هن چوڪ جو نالو ڪوٽومل ۽ موٽومل نالي ٻن هندو واپارين جي نالن تان پيو، جن جو هتي ٻارن جي رانديڪن جو دڪان هوندو هو. سندن وفات کان پوءِ دڪان بند ٿي ويو، پر سندن نالن سان منسوب ''ڪوٽو موٽو'' نالو چوڪ لاءِ رائج رهيو.<ref>{{cite web |title=شهداد ڪوٽ شهر جون اهم تاريخي جڳهون |url=https://abdulghaffarwadho.wordpress.com/2017/03/31/%D8%B4%D9%87%D8%AF%D8%A7%D8%AF-%DA%AA%D9%88%D9%BD-%D8%B4%D9%87%D8%B1-%D8%AC%D9%88%D9%86-%D8%A7%D9%87%D9%85-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE%D9%8A-%D8%AC%DA%B3%D9%87%D9%88%D9%86/ |date=31 March 2017 |access-date=18 August 2026 |language=sd }}</ref> === پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ === [[پاڪستان جي آزادي]] کان پوءِ شھدادڪوٽ ۽ قمبر، [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي ضلعي]] جا تعلقا رهيا. 2004ع ۾ لاڙڪاڻي ضلعي کي ورهائي نئون [[قمبر شھدادڪوٽ ضلعو]] قائم ڪيو ويو، جنهن ۾ شھدادڪوٽ کي شامل ڪيو ويو.<ref name="DistrictProfile"/> شھدادڪوٽ ويهين صديءَ جي ٻئي اڌ دوران زرعي ۽ صنعتي مرڪز طور پڻ ترقي ڪئي. شهر ۽ ڀرپاسي واري علائقي ۾ چانور ۽ ڪڻڪ اهم فصل رهيا آهن ۽ چانورن جي ڇڙهائيءَ جا ڪيترائي ڪارخانا قائم ٿيا. 1970ع واري ڏهاڪي ۾ شھدادڪوٽ ٽيڪسٽائل مل پڻ قائم ڪئي وئي، جيڪا شهر جي اهم صنعتي ادارن مان هڪ هئي ۽ وڏي تعداد ۾ مقامي ماڻهن کي روزگار فراهم ڪندي هئي. مل بعد ۾ مالي ۽ انتظامي مسئلن جو شڪار ٿي ۽ 2007ع ۾ مستقل طور بند ٿي وئي. == جاگرافي == شھدادڪوٽ [[سنڌ]] جي اتر-اولهه واري حصي ۾ [[قمبر شھدادڪوٽ ضلعو|قمبر شھدادڪوٽ ضلعي]] ۾ واقع آهي. شهر جا جاگرافيائي بيهڪ لڳ ڀڳ {{coord|27.8483|67.9106|display=inline}} آهي ۽ سمنڊ جي سطح کان ان جي اوچائي لڳ ڀڳ 13 ميٽر آهي. شھدادڪوٽ [[لاڙڪاڻو|لاڙڪاڻي]] کان لڳ ڀڳ 51 ڪلوميٽر اتر-اولهه ۽ [[قمبر]] کان لڳ ڀڳ 34 ڪلوميٽر اتر طرف واقع آهي. شهر جي اولهه طرف بلوچستان جي سرحد ۽ ان کان اڳتي [[کيرٿر جبلن جو سلسلو]] واقع آهي. قمبر شھدادڪوٽ ضلعي جي جاگرافي ٻن نمايان قدرتي حصن ۾ ورهايل آهي. ان جو اوڀر ۽ وچ وارو حصو سنڌ جي ميداني علائقي تي مشتمل آهي، جتي آبپاشي هيٺ زرعي زمينون وڏي ايراضيءَ تي پکڙيل آهن، جڏهن ته اولهه طرف زمين آهستي آهستي جابلو ۽ اڻسڌي ٿيندي [[کيرٿر جبلن جو سلسلو|کيرٿر جبلن]] سان ملي ٿي. کيرٿر جا جبل گهڻي ڀاڱي چن جي پٿر جي ٽڪرين ۽ جبلن تي مشتمل آهن.<ref name="Lanjwani2020">{{cite journal |last1=Lanjwani |first1=Muhammad Farooque |last2=Khuhawar |first2=Muhammad Yar |last3=Khuhawar |first3=Taj Muhammad Jahangir |title=Groundwater quality assessment of Shahdadkot, Qubo Saeed Khan and Sijawal Junejo Talukas of District Qambar Shahdadkot, Sindh |journal=Applied Water Science |volume=10 |pages=26 |year=2020 |doi=10.1007/s13201-019-1098-2 |doi-access=free |url=https://link.springer.com/article/10.1007/s13201-019-1098-2 |access-date=18 August 2026 }}</ref> === شهري پکيڙ === شھدادڪوٽ جي موجوده شهري ايراضي پنهنجي تاريخي حدن کان گهڻي وڌي چڪي آهي. [[بورڊ آف روينيو سنڌ]] جي ديهن جي پراڻن نقشن موجب، شهر جي پراڻي آبادي شھدادڪوٽ ٿاڻي ۽ مختيارڪار آفيس جي ڀرپاسي تائين محدود هئي، جڏهن ته ان جي ڀرسان غريب آباد نالي ڳوٺ ۽ ڪجهه فاصلي تي سيلرا ۽ قمبراڻي جا ڳوٺ واقع هئا.{{حوالو گھربل|date=August 2026}} شهر جي آبادي ۽ اڏاوتي پکيڙ وڌڻ سان ڀرپاسي جون اڳ الڳ وسنديون شهري علائقي سان ملي ويون. غريب آباد ۽ قمبراڻي هاڻي شھدادڪوٽ جي لڳاتار شهري آباديءَ جو حصو بڻجي چڪا آهن. موجوده شهر ۾ ديهه شھدادڪوٽ جي وڏي حصي سان گڏ ديهه همير، ديهه سيلرا ۽ ديهه نورپور جا ڪجهه حصا پڻ اچي وڃن ٿا.{{حوالو گھربل|date=August 2026}} === آبهوا === شھدادڪوٽ جي آبهوا گرم ۽ خشڪ آهي. اونهاري جي موسم تمام گرم، جڏهن ته سيارو نسبتاً مختصر ۽ نرم هوندو آهي. قمبر شھدادڪوٽ ضلعي جي آفتن جي انتظام واري منصوبي ۾ علائقي جي آبهوا کي ''گرم ۽ خشڪ'' قرار ڏنو ويو آهي ۽ سالياني سراسري برسات لڳ ڀڳ 86.23 ملي ميٽر ڄاڻائي وئي آهي.<ref name="PDMAClimate">{{cite web |title=District Disaster Management Plan – Kambar Shahdadkot |url=https://pdma.gos.pk/Documents/District_Management_Plans/DMP%20Kambar%20Shahdadkot.pdf |publisher=Provincial Disaster Management Authority, Government of Sindh |year=2022 |access-date=18 August 2026 }}</ref> شھدادڪوٽ ۾ گرم موسم اپريل جي پوئين حصي کان جولاءِ تائين وڌيڪ شديد رهي ٿي. ضلعي جي هڪ تازي پروفائيل موجب جون گرم ترين مهينو آهي، جنهن ۾ سراسري وڌ ۾ وڌ گرمي پد لڳ ڀڳ 44 °C ۽ گهٽ ۾ گهٽ گرمي پد 31 °C رهي ٿو. ٿڌي موسم نومبر جي آخر کان فيبروري تائين رهي ٿي؛ جنوري سرد ترين مهينو آهي، جنهن ۾ سراسري گهٽ ۾ گهٽ گرمي پد لڳ ڀڳ 9 °C ۽ وڌ ۾ وڌ 23 °C آهي.<ref name="PILDATProfile">{{cite web |title=Qambar Shahdadkot District Profile |url=https://old.pildat.org/governance1/qambar-shahdadkot-district-profile |publisher=PILDAT |date=26 December 2024 |access-date=18 August 2026 }}</ref> گهٽ برسات ۽ تمام تيز اونهاري جي گرمي سبب علائقي جي زراعت جو دارومدار رڳو برسات تي نه آهي، بلڪه واهن ۽ ٽيوب ويلن ذريعي آبپاشي اهم حيثيت رکي ٿي. ضلعي جي آفتن جي انتظام واري منصوبي موجب ضلعي جي ڪل ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 44.3 سيڪڙو حصو آبپاشي هيٺ فصلن تي مشتمل آهي.<ref name="PDMAClimate"/> === پاڻي ۽ آبپاشي === شھدادڪوٽ ۽ ان جي ڀرپاسي ۾ زراعت لاءِ واهن ۽ زير زمين پاڻي ٻنهي جو استعمال ٿئي ٿو. قمبر شھدادڪوٽ ضلعي جي زرعي معيشت گهڻي ڀاڱي واهن جي آبپاشي ۽ ٽيوب ويلن تي دارومدار رکي ٿي.<ref name="PDMAClimate"/> شھدادڪوٽ ۾ زير زمين پاڻيءَ جي معيار بابت سائنسي تحقيق پاڻيءَ ۾ لوڻياٺ ۽ ٻين ڪيميائي جزن جي وڌيڪ مقدار کي هڪ اهم مسئلو قرار ڏنو آهي. 2020ع ۾ ''Applied Water Science'' ۾ ڇپيل هڪ تحقيق ۾ شھدادڪوٽ، قبو سعيد خان ۽ سجاول جوڻيجو تعلقن مان زير زمين پاڻيءَ جا 38 نمونا وٺي 28 مختلف ماپن جي جاچ ڪئي وئي. تحقيق موجب 57.89 سيڪڙو نمونن ۾ ڪل حل ٿيل لوڻن (TDS) جو مقدار ان وقت استعمال ڪيل عالمي صحت تنظيم جي 1,000 ملي گرام في ليٽر واري حد کان وڌيڪ هو، جنهن سبب اهي نمونا پيئڻ لاءِ موزون نه سمجهيا ويا. ساڳئي تحقيق ۾ 60.52 سيڪڙو نمونن ۾ فلورائيڊ جو مقدار پڻ مقرر حد کان وڌيڪ مليو.<ref name="Lanjwani2020"/> شھدادڪوٽ '''شهر''' جي زير زمين پاڻيءَ تي ٿيل هڪ ٻي تحقيق ۾ شهر جي ڏهن مختلف هنڌن تان پاڻيءَ جا نمونا ورتا ويا. انهن ۾ سراسري ڪل حل ٿيل لوڻن جو مقدار 4,493.7 ملي گرام في ليٽر ۽ ڪلورائيڊ 848.4 ملي گرام في ليٽر رڪارڊ ڪيو ويو. تحقيق ڪندڙن بجليائي چالڪتا، سختي ۽ ڪل حل ٿيل لوڻن سميت ڪجهه ماپن کي پيئڻ جي پاڻيءَ لاءِ استعمال ڪيل محفوظ حدن کان وڌيڪ قرار ڏنو.<ref name="PathanShahdadkot">{{cite journal |last1=Pathan |first1=A. M. |last2=Mastoi |first2=G. M. |last3=Qureshi |first3=M. A. |last4=Pirzada |first4=A. M. |title=Physico-chemical studies of groundwater quality in Shahdadkot City and its suitability for drinking purpose: A case study for clean water security |journal=Sindh University Research Journal (Science Series) |volume=50 |issue=4 |year=2018 |url=https://nja.pastic.gov.pk/journals/index.php/SURJ/article/view/26300 |access-date=18 August 2026 }}</ref> جيتوڻيڪ پيئڻ جي حوالي سان زير زمين پاڻيءَ جي معيار جا مسئلا سامهون آيا آهن، پر شھدادڪوٽ ۽ ڀرپاسي جي تعلقن تي ڪيل تحقيق موجب استعمال ڪيل مختلف زرعي پاڻيءَ جي معيار وارن معيارن تحت 55 کان 100 سيڪڙو تائين نمونا آبپاشي لاءِ استعمال لائق قرار ڏنا ويا.<ref name="Lanjwani2020"/> === زمين ۽ ارضيات === شھدادڪوٽ شهر سنڌ جي ميداني ۽ زرعي علائقي ۾ واقع آهي، جڏهن ته قمبر شھدادڪوٽ ضلعي جي اولهندي حصي ڏانهن زمين جي بناوٽ تبديل ٿي جابلو علائقي ۾ داخل ٿئي ٿي. ضلعي ۾ وسيع ميدانن ۽ زرعي زمينن سان گڏ اولهه طرف [[کيرٿر جبلن جو سلسلو]] موجود آهي.<ref name="Lanjwani2020"/> کيرٿر سلسلو بنيادي طور چن جي پٿر جي جبلن ۽ ٽڪرين تي مشتمل آهي. اهو سلسلو بلوچستان ۾ مولا نديءَ جي ڀرپاسي کان ڏکڻ طرف لڳ ڀڳ 300 ڪلوميٽر تائين پکڙجي سنڌ مان ٿيندو ڪراچي جي اولهه ۾ عربي سمنڊ جي ساحلي علائقي تائين پهچي ٿو.<ref name="Lanjwani2020"/> شھدادڪوٽ پاڻ انهن جبلن ۾ نه، پر کيرٿر جي اوڀر واري ميداني علائقي ۾ آباد آهي. ميداني علائقن ۾ انساني آبادڪاري ۽ زراعت جي واڌ سبب زمين جو وڏو حصو پوکيءَ هيٺ اچي چڪو آهي. ان جي ابتڙ ضلعي جي اولهندي حصي ۾ برسات تي دارومدار رکندڙ زمين، کليل غير آباد ايراضيون، چراگاهه ۽ قدرتي ٻوٽن وارا علائقا ملن ٿا.<ref name="PDMAClimate"/> === ماحوليات === قمبر شھدادڪوٽ ضلعي ۾ ميداني زرعي ماحول کان وٺي جابلو ۽ آبي ماحول تائين مختلف قدرتي نظام موجود آهن. ضلعي ۾ [[حمل ڍنڍ]] سميت ڪيترائي آبي علائقا موجود آهن، جڏهن ته اولهندي سرحد تي کيرٿر جو جابلو ماحول پکڙيل آهي.<ref name="Lanjwani2020"/> ماحولياتي لحاظ کان شھدادڪوٽ ۽ ڀرپاسي جي ميداني علائقن تي زرعي سرگرمين، آبپاشي، شهري پکيڙ ۽ پاڻيءَ جي دستيابيءَ جو وڏو اثر آهي. ضلعي جي قدرتي نباتات گهڻي ڀاڱي گهٽ برسات سان ٺهڪندڙ جڙي ٻوٽين ۽ ٻوٽن تي مشتمل آهي، جڏهن ته آبپاشي وارن ميداني حصن ۾ قدرتي زمين جو وڏو حصو زرعي زمين ۾ تبديل ٿيل آهي.<ref name="PDMAClimate"/> === ٻوٽا ۽ جانور === شھدادڪوٽ شهر بابت ٻوٽن ۽ جهنگلي جانورن جي الڳ تفصيلي سائنسي فهرست موجود نه آهي، تنهنڪري شهر جي حياتياتي تنوع کي سڄي قمبر شھدادڪوٽ ضلعي يا کيرٿر واري حياتياتي نظام سان هڪجهڙو قرار ڏيڻ مناسب نه ٿيندو. ضلعي جي اولهندي گهٽ آباد علائقن ۾ قدرتي جڙي ٻوٽيون، ٻوٽا ۽ چراگاهه ملن ٿا، جڏهن ته شھدادڪوٽ جي چوڌاري ميداني علائقو گهڻي ڀاڱي زرعي زمين تي مشتمل آهي.<ref name="PDMAClimate"/> وسيع قمبر شھدادڪوٽ ضلعي ۾ ميدانن، آبي علائقن ۽ کيرٿر جي جابلو پٽي جي موجودگي سبب رهائشگاهن ۾ نمايان تنوع ملي ٿو. ضلعي بابت سائنسي اڀياس [[حمل ڍنڍ]]، ڊرگهه ۽ لانگهه سميت آبي علائقن ۽ کيرٿر جي جابلو پٽي جو ذڪر ڪن ٿا.<ref name="Lanjwani2020"/> انهن قدرتي علائقن جي حياتياتي تنوع کي شھدادڪوٽ جي شهري حياتيات کان الڳ سمجهڻ گهرجي. == سياست == شھدادڪوٽ سياسي طور [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] جي اهم اثر رسوخ وارن علائقن مان هڪ رهيو آهي. 1970ع واري ڏهاڪي کان وٺي هن علائقي جي قومي، صوبائي ۽ مڪاني سياست ۾ پاڪستان پيپلز پارٽيءَ جو نمايان ڪردار رهيو آهي. مختلف دورن ۾ چونڊ تڪن جون حدون ۽ نمبر تبديل ٿيندا رهيا آهن، تنهنڪري شھدادڪوٽ جي سياسي نمائندگيءَ کي موجوده ۽ تاريخي حلقه بندين جي لحاظ کان الڳ ڏسڻ ضروري آهي. === قومي اسيمبلي جي نمائندگي === موجوده حلقه بندين موجب [[شھدادڪوٽ تعلقو]] [[اين اي-196 (قمبر شھدادڪوٽ-1)|اين اي-196 قمبر شھدادڪوٽ-I]] جو حصو آهي. هن قومي تڪ ۾ شھدادڪوٽ سان گڏ [[قبو سعيد خان تعلقو|قبو سعيد خان]]، [[سجاول جوڻيجو تعلقو|سجاول جوڻيجو]]، [[ميروخان تعلقو|ميروخان]] ۽ قمبر تعلقي جا ڪجهه حصا شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Final List of National Assembly Constituencies |url=https://ecp.gov.pk/map-sindh |publisher=Election Commission of Pakistan |access-date=18 August 2026 }}</ref> 2024ع جي عام چونڊن ۾ [[بلاول ڀٽو زرداري]] اين اي-196 تان ڪامياب ٿيو، پر هن [[اين اي-194 (لاڙڪاڻو-1)|اين اي-194 لاڙڪاڻو-I]] واري سيٽ برقرار رکي ۽ قمبر شھدادڪوٽ واري سيٽ خالي ڪري ڇڏي. ان کان پوءِ 21 اپريل 2024ع تي ٿيل ضمني چونڊ ۾ [[خورشيد احمد جوڻيجو]] پاڪستان پيپلز پارٽيءَ جي اميدوار طور ڪامياب ٿيو.<ref>{{cite web |title=Notification regarding Returned Candidate NA-196 Kamber Shahdadkot-I |url=https://ecp.gov.pk/notification-regarding-returned-candidate-na-196-kamber-shahdadkot-i |publisher=Election Commission of Pakistan |access-date=18 August 2026 }}</ref> قومي اسيمبليءَ جي موجوده رڪارڊ ۾ پڻ خورشيد احمد جوڻيجو کي اين اي-196 قمبر شھدادڪوٽ-I جو ميمبر ڄاڻايو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Members of National Assembly from Sindh |url=https://www.na.gov.pk/en/mna_list.php?list=sindh |publisher=National Assembly of Pakistan |access-date=18 August 2026 }}</ref> 2018ع جي حلقه بندين کان اڳ شھدادڪوٽ مختلف وقتن تي اهڙن قومي تڪن جو حصو رهيو، جن جا نمبر اين اي-207 وغيره رهيا. 2008ع ۾ اين اي-207 لاڙڪاڻو-ڪم-شڪارپور-ڪم-قمبر شھدادڪوٽ تان [[فريال ٽالپر]] چونڊجي آئي.<ref>{{cite web |title=General Elections 2008 – Returned Candidates |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/1/ge2008-g1.pdf |publisher=Election Commission of Pakistan |date=1 March 2008 |access-date=18 August 2026 }}</ref> حلقه بندين جي تبديليءَ سبب پراڻي اين اي-207 کي موجوده اين اي-196 سان سڌي طرح هڪ ئي تڪ نه سمجهڻ گهرجي. === صوبائي اسيمبلي جي نمائندگي === موجوده سنڌ اسيمبلي جي حلقه بندين ۾ شھدادڪوٽ علائقو [[پي ايس-14 قمبر شھدادڪوٽ-I]] سان لاڳاپيل آهي. موجوده سنڌ اسيمبلي جي رڪارڊ موجب [[نادر علي مگسي]] پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز جي ٽڪيٽ تي پي ايس-14 قمبر شھدادڪوٽ-I جو چونڊيل ميمبر آهي.<ref>{{cite web |title=Kamber Shahdadkot – Members Directory |url=https://pas.gov.pk/assembly-members-directory/33/141 |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=18 August 2026 }}</ref> شھدادڪوٽ جي صوبائي تڪ جو نمبر ماضي ۾ ڪيترائي ڀيرا تبديل ٿيو. اڳوڻين حلقه بندين ۾ نادر علي مگسي پي ايس-40 قمبر شھدادڪوٽ-II ۽ ٻين دورن ۾ شھدادڪوٽ سان لاڳاپيل تڪن تان پڻ چونڊجي چڪو آهي.<ref>{{cite web |title=Members Directory – Kamber Shahdadkot |url=https://www.pas.gov.pk/assembly-members-directory/19 |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=18 August 2026 }}</ref> 2013ع واري اسيمبليءَ جي رڪارڊ ۾ شھدادڪوٽ سان لاڳاپيل تڪن لاءِ پي ايس-40 ۽ پي ايس-42 جهڙا پراڻا نمبر استعمال ٿيل ملن ٿا، جڏهن ته هاڻوڪي حدبنديءَ ۾ قمبر شھدادڪوٽ ضلعي لاءِ پي ايس-14 کان پي ايس-17 تائين چار صوبائي تڪ مقرر آهن.<ref>{{cite web |title=Members Directory |url=https://www.pas.gov.pk/assembly-members-directory |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=18 August 2026 }}</ref> === چونڊ تڪن جي تبديلي === شھدادڪوٽ جي چونڊ نمائندگي پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ هڪجهڙي حلقه بنديءَ هيٺ نه رهي آهي. آباديءَ، انتظامي حدن ۽ اليڪشن ڪميشن جي نئين سر حلقه بندين سبب قومي ۽ صوبائي تڪن جا نالا، نمبر ۽ حدون مختلف چونڊن ۾ تبديل ٿينديون رهيون آهن. 2018ع کان پوءِ قمبر شھدادڪوٽ ضلعي کي قومي اسيمبليءَ جا ٻه الڳ تڪ مليا، جڏهن ته موجوده حدبنديءَ ۾ اهي [[اين اي-196 (قمبر شھدادڪوٽ-1)|اين اي-196 قمبر شھدادڪوٽ-I]] ۽ [[اين اي-197 (قمبر شھدادڪوٽ-2)|اين اي-197 قمبر شھدادڪوٽ-II]] آهن.<ref>{{cite web |title=Sindh Constituency Maps |url=https://ecp.gov.pk/map-sindh |publisher=Election Commission of Pakistan |access-date=18 August 2026 }}</ref> صوبائي سطح تي ضلعي جا موجوده تڪ [[پي ايس-14 قمبر شھدادڪوٽ-I]]، پي ايس-15 قمبر شھدادڪوٽ-II، پي ايس-16 قمبر شھدادڪوٽ-III ۽ پي ايس-17 قمبر شھدادڪوٽ-IV آهن. سنڌ اسيمبلي جي موجوده رڪارڊ موجب انهن تڪن تان ترتيبوار نادر علي مگسي، نثار احمد کهڙو، خان چانڊيو ۽ نوابزادو برهان چانڊيو چونڊيل آهن.<ref>{{cite web |title=Kamber Shahdadkot – Assembly Members Directory |url=https://pas.gov.pk/assembly-members-directory/33/141 |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=18 August 2026 }}</ref> === سياسي اثر ۽ جماعتون === شھدادڪوٽ ۾ پاڪستان پيپلز پارٽي روايتي طور سڀ کان وڌيڪ اثر رکندڙ سياسي جماعت رهي آهي. قومي ۽ صوبائي سطح تي پيپلز پارٽيءَ جا اميدوار هن علائقي مان بار بار ڪامياب ٿيندا رهيا آهن. 2008ع ۾ فريال ٽالپر جي اين اي-207 تان ڪاميابي، مختلف دورن ۾ نادر علي مگسي جي صوبائي نمائندگي، ۽ موجوده اين اي-196 ۽ پي ايس-14 تي پڻ پيپلز پارٽيءَ جي نمائندن جي موجودگي هن تسلسل کي ظاهر ڪري ٿي.<ref>{{cite web |title=General Elections 2008 – Returned Candidates |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/1/ge2008-g1.pdf |publisher=Election Commission of Pakistan |date=1 March 2008 |access-date=18 August 2026 }}</ref><ref>{{cite web |title=Kamber Shahdadkot – Assembly Members Directory |url=https://pas.gov.pk/assembly-members-directory/33/141 |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=18 August 2026 }}</ref> شهر ۾ ٻين سياسي جماعتن ۾ [[جمعيت علماءِ اسلام (ف)]], [[پاڪستان تحريڪ انصاف]], [[پاڪستان مسلم ليگ (ن)]] ۽ [[پاڪستان مسلم ليگ (فنڪشنل)]] پڻ وقت بوقت چونڊن ۽ مقامي سياست ۾ حصو وٺنديون رهيون آهن. === مڪاني حڪومت ۽ ميونسپلٽي === شھدادڪوٽ جي شهري مڪاني انتظام جو بنيادي ادارو ميونسپل ڪاميٽي آهي. سنڌ جي مڪاني حڪومت واري ڍانچي تحت شهري علائقن ۾ ميونسپل ڪاميٽيون صفائي، نيڪال، مقامي رستن، اسٽريٽ لائيٽن، مارڪيٽن، پارڪن ۽ ٻين شهري خدمتن جي انتظام جون ذميوار هونديون آهن. شھدادڪوٽ جي ميونسپل ڍانچي ۾ شهر کي مختلف وارڊن ۽ مڪاني چونڊ يونٽن ۾ ورهايو ويندو آهي. سنڌ لوڪل گورنمينٽ بورڊ قمبر شھدادڪوٽ ضلعي لاءِ ميونسپل، ٽائون ۽ يونين سطح جي ادارن بابت نوٽيفڪيشن جاري ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=Notifications – Sindh Local Government Board |url=https://slgb.lgdsindh.gov.pk/notifications/ |publisher=Sindh Local Government Board |access-date=18 August 2026 }}</ref> مڪاني ادارن جون حدون ۽ انهن جي چونڊيل عهدن جا نالا وقت بوقت نئين قانون سازي ۽ حلقه بندين سان تبديل ٿيندا رهيا آهن؛ ان ڪري پراڻي ميونسپل ڪاميٽيءَ جي جوڙجڪ کي موجوده نظام سان سڌو هڪجهڙو سمجهڻ مناسب نه آهي. === يونين ڪميٽيون ۽ انتظامي ڍانچو === شھدادڪوٽ جو مڪاني انتظام شهري وارڊن ۽ يونين ڪميٽين يا ٻين قانوني طور مقرر مڪاني يونٽن ذريعي هلايو وڃي ٿو. انهن جي حدبندي ۽ تعداد اليڪشن ڪميشن ۽ سنڌ حڪومت جي مڪاني حڪومت واري کاتي طرفان مقرر ڪيا وڃن ٿا. ضلعائي سطح تي شھدادڪوٽ [[قمبر شھدادڪوٽ ضلعو|قمبر شھدادڪوٽ ضلعي]] ۽ [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] جو حصو آهي، جڏهن ته تعلقي سطح تي ان جو انتظام [[شھدادڪوٽ تعلقو|شھدادڪوٽ تعلقي]] تحت ٿئي ٿو. شهر ۾ صوبائي حڪومت جا تعلقي سطح جا مختلف انتظامي ادارا، جن ۾ مختيارڪار آفيس، پوليس، روينيو، تعليم، صحت ۽ ٻين کاتن جون آفيسون شامل آهن، ڪم ڪن ٿيون. ميونسپل ادارو شهري خدمتن جي ذميواري سنڀالي ٿو، جڏهن ته روينيو ۽ عام انتظام صوبائي حڪومت جي تعلقي ۽ ضلعي سطح جي آفيسرن جي دائري ۾ اچي ٿو. === سياسي سرگرمين جا هنڌ === شھدادڪوٽ جو '''ڪوٽو موٽو چوڪ''' شهر جي اهم واپاري ۽ سياسي مرڪزن مان هڪ آهي. مقامي سطح تي سياسي جلوس، احتجاج، ڌرڻا ۽ عوامي گڏجاڻيون روايتي طور هن چوڪ ۽ ڀرپاسي وارن مرڪزي رستن تي ٿينديون رهيون آهن.{{حوالو گھربل|date=August 2026}} == معيشت == شھدادڪوٽ جي معيشت جو بنيادي دارومدار [[زراعت]]، خاص ڪري [[چانور|چانورن]] جي پوک، ان جي خريد ۽ وڪري، رائس ملنگ ۽ زرعي واپار تي آهي. شھدادڪوٽ ۽ ان جي ڀرپاسي وارو [[قمبر شھدادڪوٽ ضلعو]] سنڌ جي اهم چانور پيدا ڪندڙ علائقن مان شمار ٿئي ٿو. ضلعي جو سنڌ جي چانورن جي ڪل پوکي هيٺ ايراضيءَ ۾ لڳ ڀڳ 11.41 سيڪڙو ۽ پيداوار ۾ لڳ ڀڳ 11.96 سيڪڙو حصو ڄاڻايو ويو آهي.<ref>{{cite news |title=Qamber Shahdadkot — caught between two provinces |url=https://www.dawn.com/news/1621762 |work=Dawn |date=4 May 2021 |access-date=18 August 2026 }}</ref> شھدادڪوٽ شهر سنڌ ۽ پاڙيسري [[بلوچستان]] جي ڪيترن زرعي علائقن لاءِ چانورن جي خريد، وڪري ۽ پروسيسنگ جو اهم مرڪز آهي. شهر ۾ اناج منڊي ۽ وڏي تعداد ۾ رائس ملون ڪم ڪن ٿيون، جتي ڀرپاسي جي زرعي علائقن مان آيل سارين کي خريد ڪري ڇڙهائي ۽ مارڪيٽ لاءِ تيار ڪيو وڃي ٿو. اپريل 2026ع ۾ شھدادڪوٽ ۾ 105 رائس ملن ۽ شهر جي اناج منڊي جي عارضي بندش بابت رپورٽ مان شهر ۾ رائس ملنگ صنعت جي وڏي پيماني جو اندازو ٿئي ٿو.<ref>{{cite news |title=105 rice mills, grain market in Shahdadkot shut over Rs1.3m robbery |url=https://www.dawn.com/ |work=Dawn |date=27 April 2026 |access-date=18 August 2026 }}</ref> === زراعت === شھدادڪوٽ جي پسگردائيءَ ۾ آبپاشي هيٺ زمينون مقامي معيشت جو بنياد آهن. چانور اهم فصل آهي، جڏهن ته ضلعي ۾ [[ڪڻڪ]]، [[ڪمند]]، جوئر، جَوَ، چڻا، سرنهن، مسور ۽ ٻيا دال وارا فصل پڻ پوکيا وڃن ٿا.<ref>{{cite web |title=Sindh – Shahdadkot |url=https://pakistanalmanac.com/sindh-shahdadkot/ |website=Pakistan Almanac |access-date=18 August 2026 }}</ref> قمبر شھدادڪوٽ بابت زرعي تحقيقن ۾ پڻ چانور کي علائقي جي اهم آمدني ڏيندڙ فصلن مان هڪ قرار ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Chandio |first1=N. N. |title=Impact of Water Scarcity on Rice Production |journal=Journal of Development and Social Sciences |year=2023 |url=https://www.ojs.jdss.org.pk/journal/article/download/618/510 |access-date=18 August 2026 }}</ref> 2025ع ۾ قمبر شھدادڪوٽ ضلعي ۾ مختلف چانورن جي قسمن جي معاشي ڪارڪردگيءَ بابت ٿيل هڪ مطالعي ۾ 120 آبادگارن جو جائزو ورتو ويو. تحقيق مان ظاهر ٿيو ته چانورن جي پوک علائقي جي زرعي معيشت ۽ آبادگارن جي آمدنيءَ ۾ مرڪزي حيثيت رکي ٿي.<ref>{{cite journal |last1=Baseer |first1=Abdul |last2=Palal |first2=Imam Udin |last3=Bilal |first3=Muhammad |last4=Qadir |first4=Naeem |last5=Ali |first5=Haris |title=Economic Analysis of Different Rice Varieties Cultivated in Shahdadkot District of Sindh |journal=Global Research Journal of Natural Science and Technology |volume=3 |issue=1 |year=2025 |doi=10.53762/grjnst.03.01.17 }}</ref> === چانورن جو واپار ۽ رائس ملنگ === چانورن جي پوک سان گڏ رائس ملنگ شھدادڪوٽ جي سڀ کان نمايان زرعي صنعتن مان هڪ آهي. سنڌ ۾ مجموعي طور رائس ملنگ پراڻي ۽ وڏي زرعي پروسيسنگ صنعت آهي، ۽ قمبر شھدادڪوٽ سنڌ جي اهم چانور پيدا ڪندڙ ضلعن ۾ شامل آهي.<ref>{{cite journal |title=Impact of Sindh Rice Industries on Economy of Pakistan |url=https://www.ajbasweb.com/old/ajbas/853-859.pdf |journal=Australian Journal of Basic and Applied Sciences |access-date=18 August 2026 }}</ref> شھدادڪوٽ ۽ ڀرپاسي ۾ رائس ملون سارين جي ڇڙهائي، صفائي، درجابندي ۽ واپار لاءِ تياريءَ جو ڪم ڪن ٿيون. [[رائيس ايڪسپورٽرس ايسوسيئيشن آف پاڪستان]] جي ميمبرن ۾ پڻ قمبر شھدادڪوٽ جي ايم-8 رستي تي قائم رائس ملون شامل آهن، جنهن مان مقامي ملنگ صنعت جي ملڪ جي وسيع چانورن واري واپاري نيٽ ورڪ سان ڳانڍاپي جو پتو پوي ٿو.<ref>{{cite web |title=Kirther Rice Mill (Pvt) Ltd |url=https://reap.com.pk/memberDetails/2033 |publisher=Rice Exporters Association of Pakistan |access-date=18 August 2026 }}</ref> شھدادڪوٽ جي اناج منڊي مقامي آبادگارن، واپارين، آڙتين ۽ رائس ملن وچ ۾ زرعي واپار جو اهم مرڪز آهي. 2025ع ۾ شهر جي وڏي اناج منڊي ٻيهر کولجڻ بابت هڪ رپورٽ ۾ شھدادڪوٽ کي سنڌ ۽ بلوچستان جي چانورن جي واپار جو مرڪز قرار ڏنو ويو.<ref>{{cite news |title=Major grain market reopens in Sindh after stakeholders reach agreement |url=https://www.dawn.com/news/1958586 |work=Dawn |date=2 December 2025 |access-date=18 August 2026 }}</ref> === آمدرفت ۽ واپار === شھدادڪوٽ جي اقتصادي اهميت ۾ ان جي شاهراهي بيهڪ پڻ ڪردار ادا ڪري ٿي. شهر [[ايم-8 موٽر وي (پاڪستان)|ايم-8]] جي [[خضدار]]–شھدادڪوٽ–[[رتوديرو]] حصي سان ڳنڍيل آهي. وفاقي ترقياتي دستاويزن موجب، خضدار–شھدادڪوٽ–رتوديرو حصو 143 ڪلوميٽر ڊگهو آهي ۽ اهو وڏي [[گوادر]]–رتوديرو ايم-8 رستي جو حصو آهي.<ref>{{cite web |title=Federal Public Sector Development Programme 2016–17 |url=https://pc.gov.pk/uploads/archives/Details_of_Rleases_2016-17%2812-05-2017%29.pdf |publisher=Planning Commission of Pakistan |date=12 May 2017 |access-date=18 August 2026 }}</ref> هن رستي وسيلي شھدادڪوٽ جو واپاري رابطو هڪ طرف [[رتوديرو]]، [[لاڙڪاڻو]] ۽ سنڌ جي ٻين مارڪيٽن سان ۽ ٻئي طرف [[خضدار]] ۽ اڳتي بلوچستان سان قائم ٿئي ٿو. وفاقي ترقياتي پروگرام ۾ ايم-8 کي گوادر، تربت، خضدار، شھدادڪوٽ ۽ لاڙڪاڻي کي ڳنڍيندڙ رستي طور درج ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Public Sector Development Programme |url=https://pc.gov.pk/uploads/annual2017/Ch02-PSDP.pdf |publisher=Planning Commission of Pakistan |year=2017 |access-date=18 August 2026 }}</ref> اها جاگرافيائي بيهڪ زرعي پيداوار، خاص ڪري چانورن، جي سنڌ ۽ بلوچستان جي مارڪيٽن تائين پهچ لاءِ اهم آهي. === صنعت === چانورن جي ملن کان سواءِ شھدادڪوٽ ۽ قمبر شھدادڪوٽ ضلعي ۾ زرعي اوزارن، تعميراتي سامان، کاڌي جي پروسيسنگ ۽ ٻين ننڍين صنعتن سان لاڳاپيل ڪاروبار پڻ موجود آهن. ضلعي جي معاشي پروفائيل ۾ رائس هسڪنگ ملن سان گڏ زرعي اوزار، لوهه ۽ اسٽيل جون شيون، ٽريڪٽر ٽراليون ۽ روايتي گاڏيون ٺاهڻ کي مقامي صنعتي سرگرمين ۾ شامل ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Sindh – Shahdadkot |url=https://pakistanalmanac.com/sindh-shahdadkot/ |website=Pakistan Almanac |access-date=18 August 2026 }}</ref> شھدادڪوٽ تعلقي ۾ هٿ جي ڀرت سان سينگاريل ٽوپيون ۽ ٻيو دستڪاريءَ جو ڪم پڻ روايتي ننڍي صنعت جو حصو رهيو آهي، جنهن جي مقامي ۽ ضلعي کان ٻاهر مارڪيٽ موجود رهي آهي.<ref>{{cite web |title=Qambar Shahdadkot District |url=https://pakistanalmanac.com/sindh-shahdadkot/ |website=Pakistan Almanac |access-date=18 August 2026 }}</ref> === شھدادڪوٽ ٽيڪسٽائل ملز === شھدادڪوٽ جي صنعتي تاريخ ۾ '''شھدادڪوٽ ٽيڪسٽائل ملز''' اهم حيثيت رکي ٿي. هي مل 1976ع ۾ قائم ڪئي وئي ۽ 1980ع ۾ پيداوار شروع ڪئي. ان جو مقصد پٺتي پيل علائقي ۾ صنعتي روزگار پيدا ڪرڻ ۽ مقامي ماڻهن کي فني مهارتون مهيا ڪرڻ هو.<ref name="DawnTextile2002">{{cite news |last=Kalhoro |first=M. B. |title=Rekindling hopes for the locals |url=https://www.dawn.com/news/1062553 |work=Dawn |date=14 January 2002 |access-date=18 August 2026 }}</ref> مل جي پيداوار 1988ع تائين جاري رهي، جنهن کان پوءِ ڪم ڪندڙ سرمائيءَ جي کوٽ، نقصانن ۽ انتظامي مسئلن سبب اها بند ٿي وئي. 1994–95ع ۾ ان جو اسپننگ سيڪشن ٻيهر هلايو ويو ۽ حڪومت مرمت ۽ ڪم ڪندڙ سرمائي لاءِ 51.5 ملين رپيا فراهم ڪيا. 1998–99ع تائين ڌاڳي جي پيداوار نسبتاً بهتر رهي.<ref name="DawnTextile2002"/> مل جي ٻيهر فعال ٿيڻ سان شهر جي مقامي معيشت تي نمايان اثر پيو؛ نوان دڪان، رائس ملون ۽ فلور ملون قائم ٿيون ۽ روزگار جا موقعا وڌيا. 2002ع جي رپورٽ موجب ان وقت مل ۾ لڳ ڀڳ 1,000 ماڻهو ڪم ڪندا هئا ۽ ان سان سڌي يا اڻسڌي طرح هزارين ماڻهن جي روزي وابسته هئي.<ref name="DawnTextile2002"/> بعد ۾ مل ٻيهر بحران جو شڪار ٿي. 2008ع ۾ مل جي بندش خلاف شھدادڪوٽ ۾ واپارين ۽ مزدورن احتجاج پڻ ڪيو، جڏهن ته اسپننگ سيڪشن مان 435 مزدورن جي بي روزگار ٿيڻ جو ذڪر ڪيو ويو.<ref>{{cite news |title=Shutdown in Shahdadkot over mill issue |url=https://beta.dawn.com/news/303837/shutdown-in-shahdadkot-over-mill-issue |work=Dawn |date=22 May 2008 |access-date=18 August 2026 }}</ref> === روزگار ۽ ننڍو ڪاروبار === شھدادڪوٽ ۽ ڀرپاسي جي ڳوٺاڻن علائقن ۾ روزگار جو وڏو حصو زراعت ۽ ان سان لاڳاپيل سرگرمين مان اچي ٿو. ضلعي سطح جي معاشي انگن موجب زراعت، مال پالڻ، مڇي مارڻ ۽ شڪار سان لاڳاپيل سرگرميون روزگار جي وڏي حصي تي مشتمل آهن.<ref>{{cite web |title=Sindh – Shahdadkot |url=https://pakistanalmanac.com/sindh-shahdadkot/ |website=Pakistan Almanac |access-date=18 August 2026 }}</ref> شهر اندر واپار، ٽرانسپورٽ، اناج منڊي، رائس ملون، پرچون دڪان، زرعي مشينري ۽ روزمره جون خدمتون شهري روزگار جا اهم ذريعا آهن. شهر جي معيشت زرعي پيداوار جي موسمي چڪر سان ويجهي نموني ڳنڍيل آهي. چانورن جي فصل جي ڪٽائي ۽ خريداري واري موسم ۾ منڊي، ٽرانسپورٽ، رائس ملن ۽ مزدوريءَ جي سرگرمي وڌي ٿي، جڏهن ته پاڻيءَ جي کوٽ يا فصل کي نقصان سڄي مقامي واپار تي اثر وجهي سگهي ٿو. قمبر شھدادڪوٽ ۾ ٿيل تحقيق پاڻيءَ جي کوٽ کي چانورن جي پيداوار لاءِ اهم معاشي خطري طور سڃاڻي ٿي.<ref>{{cite journal |last1=Chandio |first1=N. N. |title=Impact of Water Scarcity on Rice Production |journal=Journal of Development and Social Sciences |year=2023 |url=https://www.ojs.jdss.org.pk/journal/article/download/618/510 |access-date=18 August 2026 }}</ref> == ڪتب خانا == شھدادڪوٽ جي علمي تاريخ ۾ ديني مدرسن سان ڳنڍيل خانگي ڪتبخانن اهم ڪردار ادا ڪيو آهي. اوڻيهين صديءَ ۾ شهر سنڌ ۽ بلوچستان جي عالمن ۽ شاگردن لاءِ هڪ علمي مرڪز طور سڃاتو ويندو هو. سنڌي ادبي بورڊ ۾ ڇپيل هڪ تحقيقي مضمون موجب، تيرهين ۽ چوڏهين صدي هجريءَ جي شروعاتي دور ۾ شھدادڪوٽ ۾ ڪيترائي عالم ۽ مدرس آباد هئا ۽ سنڌ ۽ بلوچستان جي علمي روايتن جو گڏيل اثر نظر ايندو هو.<ref name="MemonLibraries">{{cite journal |last=ميمڻ |first=عبدالغفور سنڌي |title=لاڙڪاڻي ضلعي جا ڪتبخانا |journal=مهراڻ |volume=33 |year=1984 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |url=https://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/mehran/Book7/Book_page13.html |access-date=18 August 2026 }}</ref> === مولانا نور محمد شھدادڪوٽيءَ جو ڪتبخانو === شھدادڪوٽ جي قديم علمي ڪتبخانن مان سڀ کان نمايان ڪتبخانو [[مولانا نور محمد شھدادڪوٽي]] سان منسوب هو. هو اصل ڀاڳناڙي، بلوچستان جي ڪنڊي علائقي جو رهواسي هو ۽ پنهنجي ابتدائي ۽ اعليٰ ديني تعليم مولانا عبدالحليم ڪنڊوي وٽ حاصل ڪيائين.<ref name="MemonLibraries"/><ref name="NoorBiography">{{cite web |title=مرحوم مولانا نُور محمد شهدادڪوٽي |url=https://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/mehran/Book10/Book_page3.html |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |access-date=18 August 2026 }}</ref> سندس ڄمڻ جي سال بابت مختلف ماخذن ۾ اختلاف ملي ٿو. ميمڻ عبدالغفور سنڌي کيس 1206هه/1791ع ۾ ڄاول ڄاڻائي ٿو، جڏهن ته سنڌي ادبي بورڊ تي محفوظ هڪ ٻي سوانح ۾ سندس ولادت جي تاريخ کي اڻڄاتل قرار ڏنو ويو آهي.<ref name="MemonLibraries"/><ref name="NoorBiography"/> تنهنڪري سندس پيدائش جو صحيح سال قطعي طور مقرر ڪرڻ مشڪل آهي. تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ نور محمد پهريان پنهنجي ڳوٺ ۾ تدريس شروع ڪئي. بعد ۾ هو [[رياست قلات]] سان لاڳاپيل عدالتي عهدي تي رهيو. ميمڻ عبدالغفور سنڌي موجب، کيس خان خداداد خان قلات طرفان ''قاضي القضاة'' مقرر ڪيو ويو هو. 1858ع ڌاري هڪ شرعي معاملي تي اختلاف کان پوءِ هو سنڌ آيو، پهريان [[ميروخان]] ۾ ميان حامدالله عرف حامد حضوري وٽ رهيو ۽ پوءِ سرائي پير بخش کهاوڙ جي دعوت تي شھدادڪوٽ منتقل ٿيو، جتي هن پنهنجي درسگاهه قائم ڪئي.<ref name="MemonLibraries"/> سنڌي ادبي بورڊ جي ٻي سوانحي روايت موجب، شھدادڪوٽ ۾ سندس درسگاهه مان سنڌ ۽ بلوچستان جا ڪيترائي طالب علم تعليم حاصل ڪندا هئا. سندس شاگردن ۾ مولانا گل محمد شھدادڪوٽي، مولانا غلام صديق شھدادڪوٽي، مولانا تاج محمد امروٽي، مولانا محمد حسن جوهي ۽ ٻيا عالم شامل هئا.<ref name="NoorBiography"/> هڪ ٻي علمي روايت موجب مولانا نور محمد وٽان 52 عالم فارغ التحصيل ٿيا هئا.<ref>{{cite web |title=سنڌي ادبي بورڊ آن لائين لائبريري |url=https://sindhiadabiboard.org/catalogue/Articles/Book7/Book_page36.html |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |access-date=18 August 2026 }}</ref> مولانا نور محمد 12 ذوالحج 1296هه تي شھدادڪوٽ ۾ وفات ڪئي. سنڌي ادبي بورڊ جي سوانحي ماخذ موجب سندس عمر ان وقت لڳ ڀڳ نوي سال هئي ۽ کيس شھدادڪوٽ ۾ دفن ڪيو ويو.<ref name="NoorBiography"/> === ڪتابن جو ذخيرو === مولانا نور محمد وٽ عربي ۽ فارسي ڪتابن جو وڏو ذاتي ڪتبخانو هو. ميمڻ عبدالغفور سنڌي موجب، هن ڪتبخاني ۾ لڳ ڀڳ '''هڪ هزار''' ڪتاب محفوظ هئا، جن مان وڏي تعداد ۾ قلمي نسخا شامل هئا.<ref name="MemonLibraries"/> اهي ڪتاب خاص طور ديني علوم، فقه، منطق، عربي ادب ۽ درسي نصاب سان لاڳاپيل هئا. مولانا نور محمد جي علمي ڪم بابت ماخذن ۾ پڻ ٿورو اختلاف ملي ٿو. ميمڻ عبدالغفور سنڌي سندس هڪ ڊزن کان وڌيڪ تصنيفن جو ذڪر ڪري ٿو، جڏهن ته سنڌي ادبي بورڊ جي هڪ ٻي سوانح ۾ لکيل آهي ته سندس ڪا وڏي مستقل تصنيف مشهور نه هئي، پر عربي درسي ڪتابن تي سندس ڪيترائي قلمي حاشيا موجود هئا.<ref name="MemonLibraries"/><ref name="NoorBiography"/> هڪ ٻئي تاريخي ماخذ ۾ سندس ''صرف بهائي'' ۽ ''جامع تعليمات جديد طرز موجب'' نالي تصنيفن جو ذڪر پڻ ملي ٿو.<ref>{{cite web |title=مولانا نور محمد شهدادڪوٽي جون تصنيفات |url=https://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/history/Book33/Book_page21.html |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |access-date=18 August 2026 }}</ref> انهيءَ سبب مولانا نور محمد جي علمي ورثي جو وڏو حصو ڇپيل ڪتابن جي ڀيٽ ۾ قلمي حاشين، درسي تحريرن ۽ سندس درسگاهه جي تدريسي روايت ۾ محفوظ رهيو. === مدرسه محموديه ۽ حليميه === مولانا نور محمد طرفان شھدادڪوٽ ۾ قائم ڪيل درسگاهه بعد ۾ '''مدرسه محموديه''' جي نالي سان مشهور ٿي. سندس وفات کان پوءِ سندس فرزندن، خاص طور مولانا گل محمد ۽ مولانا غلام صديق، مدرسي ۽ ڪتبخاني جي علمي ذخيري ۾ اضافو ڪيو.<ref name="MemonLibraries"/> مولانا گل محمد پنهنجي والد وٽ تعليم حاصل ڪئي ۽ پوءِ ساڳئي تدريسي سلسلي کي جاري رکيو. سنڌي ادبي بورڊ جي سوانحي مواد موجب، سندس شاگردن ۾ مولانا غلام صديق، قاضي داد محمد مڪران وارو، عبدالحڪيم افغان ۽ محمد حسين حيدرآبادي شامل هئا.<ref name="NoorBiography"/> ميمڻ عبدالغفور سنڌي موجب، مولانا نور محمد، گل محمد ۽ غلام صديق جي دور ۾ هن مدرسي جي علمي شهرت سبب سنڌ ۽ بلوچستان جي مختلف علائقن مان شاگرد شھدادڪوٽ ايندا هئا. وقت گذرڻ سان مدرسه محموديه ۽ ان سان لاڳاپيل ڪتبخاني جي اصل حيثيت گهٽجندي وئي، ۽ بعد ۾ مدرسي جو نالو '''مدرسه حليميه''' رکيو ويو.<ref name="MemonLibraries"/> === علمي اثر === شھدادڪوٽ جي هن درسگاهه جو اثر رڳو شهر تائين محدود نه رهيو. مولانا نور محمد، سندس استادن ۽ شاگردن جي علمي سند سنڌ جي ٻين ڪيترن مدرسن تائين پهتي. سنڌي ادبي بورڊ جي تاريخي مواد موجب، مولانا عبدالحليم ڪنڊويءَ جي علمي سلسلي مان مولانا نور محمد شھدادڪوٽي جهڙا عالم پيدا ٿيا ۽ ان علمي روايت جو اثر سنڌ جي ڪيترن عربي مدرسن تائين پهتو.<ref>{{cite web |title=سنڌ ۾ عربي درسگاهن جو سلسلو |url=https://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/history/Book33/Book_page20.html |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |access-date=18 August 2026 }}</ref> بعد واري دور ۾ پڻ مولانا نور محمد شھدادڪوٽيءَ جي علمي سند سنڌ جي ٻين عالمن تائين منتقل ٿيندي رهي. نوشهروفيروز ضلعي جي مخطوطات بابت هڪ تحقيقي مطالعي ۾ مولانا محمد عالم سومري جي علمي سند مولانا عبدالرحمان فيروز شاهي ۽ مولانا عطاالله فيروز شاهي وسيلي مولانا نور محمد شھدادڪوٽيءَ تائين پهچائي وئي آهي.<ref>{{cite journal |title=ضلعي نوشهروفيروز ۾ مخطوطات جا ذخيرا |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |url=https://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/mehran/Book149/Book_page3.html |access-date=18 August 2026 }}</ref> === جديد عوامي ڪتبخاني جي ضرورت === شھدادڪوٽ ۾ جديد عوامي ڪتبخاني جي کوٽ پڻ مختلف وقتن تي مقامي شاگردن ۽ شهرين جي بحث جو موضوع رهي آهي. 2021ع ۾ شايع ٿيل هڪ خط موجب، شھدادڪوٽ پريس ڪلب جي سامهون عوامي لائبريري لاءِ زمين مختص ڪئي وئي هئي، پر تعمير مڪمل نه ٿيڻ سبب شاگردن کي پڙهائي ۽ مقابلي جي امتحانن جي تياري لاءِ ٻين شهرن ڏانهن وڃڻو پوندو هو.<ref>{{cite news |title=Budget for Shahdadkot Library |url=https://www.nation.com.pk/24-May-2021/budget-for-shahdadkot-library |work=The Nation |date=24 May 2021 |access-date=18 August 2026 }}</ref> سنڌ جي ثقافت کاتي جي ڊائريڪٽوريٽ جنرل آف پبلڪ لائبريريز موجب، سنڌ ۾ سرڪاري عوامي ڪتبخانن جو صوبائي نيٽ ورڪ هلندڙ آهي؛ تنهن هوندي به ان جي موجوده سرڪاري فهرست مان شھدادڪوٽ شهر ۾ مڪمل طور فعال صوبائي عوامي ڪتبخاني جي واضح داخلا نظر نٿي اچي.<ref>{{cite web |title=Public Libraries |url=https://sindhculture.gov.pk/public-libraries/ |publisher=Culture, Tourism, Antiquities & Archives Department, Government of Sindh |access-date=18 August 2026 }}</ref> == فاصلا == هيٺ ڏنل جدول ۾ شھدادڪوٽ کان پاڪستان جي اهم شهرن ۽ دنيا جي ڪجهه وڏن شهرن تائين فاصلا ڏيکاريل آهن. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; border-collapse:collapse;" |+ style="background:#3949AB; color:white; padding:8px; font-size:115%;" | '''شھدادڪوٽ ۽ ٻين شهرن وچ ۾ فاصلا''' |- ! style="background:#5C6BC0; color:white; width:22%;" | شروعاتي هنڌ ! style="background:#5C6BC0; color:white; width:25%;" | منزل ! style="background:#00897B; color:white; width:18%;" | فاصلو (ڪ.م.) ! style="background:#F57C00; color:white; width:35%;" | روڊ ذريعي رابطو |- style="background:#E8EAF6;" | [[شھدادڪوٽ]] | [[لنڊن]] | 6,125 | نہ |- style="background:#F5F5F5;" | [[شھدادڪوٽ]] | [[نيو يارڪ شهر|نيو يارڪ]] | 11,507 | نہ |- style="background:#E8EAF6;" | [[شھدادڪوٽ]] | [[برلن]] | 5,235 | نہ |- style="background:#F5F5F5;" | [[شھدادڪوٽ]] | [[لاس اينجلس]] | 13,113 | نہ |- style="background:#E8EAF6;" | [[شھدادڪوٽ]] | [[ماسڪو]] | 3,908 | نہ |- style="background:#E8F5E9;" | [[شھدادڪوٽ]] | [[بيجنگ]] | 4,578 | ها، [[گلگت]] کان چين جي سرحد وسيلي |- style="background:#E8EAF6;" | [[شھدادڪوٽ]] | [[ٽوڪيو]] | 6,655 | نہ |- style="background:#F5F5F5;" | [[شھدادڪوٽ]] | [[سڊني]] | 11,069 | نہ |- style="background:#E8EAF6;" | [[شھدادڪوٽ]] | [[ريو ڊي جينيرو]] | 13,110 | نہ |- ! colspan="4" style="background:#00796B; color:white; padding:6px;" | '''پاڪستان جي اهم شهرن تائين فاصلا''' |- style="background:#E0F2F1;" | [[شھدادڪوٽ]] | [[ڪراچي]] | 342 | ها |- style="background:#F1F8E9;" | [[شھدادڪوٽ]] | [[لاهور]] | 746 | ها |- style="background:#E0F2F1;" | [[شھدادڪوٽ]] | [[اسلام آباد]] | 822 | ها |- style="background:#F1F8E9;" | [[شھدادڪوٽ]] | [[پشاور]] | 769 | ها |- style="background:#E0F2F1;" | [[شھدادڪوٽ]] | [[ڪوئيٽا]] | 276 | ها |- style="background:#F1F8E9;" | [[شھدادڪوٽ]] | [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] | 280 | ها |} == حوالا == {{حوالا|2}} tof7twqbej2jnx0woeugs6gmpoih11y 404592 404591 2026-08-18T14:46:10Z Intisar Ali 8681 404592 wikitext text/x-wiki {{Short description|پاڪستان جو شهر ۽ انتظامي علائقو}} {{Infobox settlement <!-- Basic information --> | name = شھدادڪوٽ | official_name = Shahdadkot | other_name = {{lower|0.1em|[[سيلرا شھدادڪوٽ]]}} | native_name = {{nobold|{{lower|0.6em|{{Nastaliq|شہدادکوٹ}}}}}} | settlement_type = [[شهر]]، [[ميونسيپلٽي]] <!-- Images --> | image_skyline = Water supply shahdadkot.jpg | imagesize = 250 | image_caption = شھدادڪوٽ جو پاڻي فراهمي نظام | image_flag = | flag_size = 100 <!-- Maps / additional images --> | image_map = At_Kotoo_Motoo_Chowk_Shahdadkot.jpg | mapsize = 250 | map_caption = شھدادڪوٽ ۾ ڪوٽو موٽو چوڪ وٽ بئنڪون | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_label_position = bottom | pushpin_map_caption = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ شھدادڪوٽ جو مقام | pushpin_mapsize = 250 <!-- Location --> | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{flag|پاڪستان}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = {{flag|سنڌ}} | subdivision_type2 = [[پاڪستان جا ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] | subdivision_type3 = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name3 = [[قمبر شھدادڪوٽ ضلعو|قمبر شھدادڪوٽ]] | subdivision_type4 = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]] | subdivision_name4 = [[شھدادڪوٽ تعلقو]] <!-- Languages --> | blank1_name_sec1 = سرڪاري ٻوليون | blank1_info_sec1 = [[اردو]]، [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | blank2_name_sec1 = مقامي ٻولي | blank2_info_sec1 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | blank3_name_sec1 = ٻيون ڳالهايون ويندڙ ٻوليون | blank3_info_sec1 = [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]]، [[بلوچي ٻولي|بلوچي]]، [[براهوي ٻولي|براهوي]] <!-- Government --> | government_type = مڪاني حڪومت | leader_title = چيئرمين ميونسيپلٽي | leader_name = | leader_title1 = ايم اين اي | leader_name1 = <!-- Establishment --> | established_title = قيام | established_date = ڪلهوڙا خاندان جي دور ۾ | founder = شھداد خان کهاوڙ <!-- Physical characteristics --> | unit_pref = PAK | elevation_m = 13 | elevation_ft = 43 <!-- Population: latest statistics retained --> | population_total = 120,687 | population_as_of = [[پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري|2023ع]] | population_density_sq_mi = auto | population_blank1_title = شهر واسين جو نالو | population_blank1 = شھدادڪوٽي <!-- Time --> | timezone = [[پاڪستان جو معياري وقت]] | utc_offset = +05:00 <!-- Coordinates --> | coordinates = {{coord|27.8483|67.9106|region:PK_type:city|display=inline,title}} <!-- Postal and telephone codes --> | postal_code_type = پوسٽل ڪوڊ | postal_code = 77300 | area_code = 0744 | website = }} [[File:Petrol Pump At Highway - panoramio.jpg|thumb|شھدادڪوٽ جي باءِ پاس تي هڪ پيٽرول پمپ]] '''شھدادڪوٽ''' ({{langx|en|Shahdadkot}}) [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[قمبر شھدادڪوٽ ضلعو|قمبر شھدادڪوٽ ضلعي]] جو هڪ قديم ۽ اهم شهر آهي. شھدادڪوٽ اڳوڻي [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي ضلعي]] جو حصو هو، پر [[قمبر شھدادڪوٽ ضلعو|قمبر شھدادڪوٽ ضلعو]] قائم ٿيڻ کان پوءِ ان ۾ شامل ڪيو ويو. هي ضلعي جي وڏن شهرن مان هڪ ۽ [[شھدادڪوٽ تعلقو|شھدادڪوٽ تعلقي]] جو انتظامي مرڪز آهي. 2023ع جي آدمشماري موجب شهر جي آبادي 120,687 هئي. شهر جو پوسٽل ڪوڊ 77300 آهي. شهر جو نالو ان جي باني '''شھداد خان کهاوڙ''' جي نالي پٺيان رکيو ويو. شھدادڪوٽ [[لاڙڪاڻو|لاڙڪاڻي]] کان لڳ ڀڳ 51 ڪلوميٽر اتر-اولهه ۽ [[قمبر]] کان 34 ڪلوميٽر اتر طرف واقع آهي. هي شهر [[بلوچستان]] جي [[خضدار ضلعو|خضدار]]، [[جھل مگسي ضلعو|جھل مگسي]] ۽ [[استا محمد ضلعو|استا محمد]] ضلعن جي ويجهو واقع آهي. شھدادڪوٽ [[ايم-8 موٽر وي (پاڪستان)|ايم-8 موٽر وي]] جي رستي وسيلي [[گوادر]] ۽ [[رتوديرو]] سان ڳنڍيل آهي. شھدادڪوٽ ۾ مختلف سنڌي، بلوچ ۽ ٻين برادرين جا ماڻهو رهن ٿا. هتي رهندڙ برادرين ۾ شيخ، کهاوڙ، سيلرا، [[ڪنگراڻي]]، ڀٽي، کوسا، مگسي، براهوي، سومرا، مستوئي، تونيا، چنا، سيد، جروار، پٺاڻ، لانگاهه، گهلُو، وڌا، قريشي، عمراڻي، رڏ، مغيري، ڀٽا، اعواڻ ۽ ڪمبوهه شامل آهن. شهر ۾ مسلمان اڪثريت ۾ آهن، جن ۾ سني ۽ شيعا شامل آهن. هندو برادري پڻ شهر ۾ آباد آهي ۽ واپاري شعبي ۾ ان جي نمايان موجودگي رهي آهي. شيخ برادريءَ جي پڻ شهر جي واپاري طبقي ۾ وڏي نمائندگي آهي.<ref>{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=https://www.sindhidunya.com/shahdadkot/ |accessdate=2018-02-25 |archive-date=2016-08-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160829101127/http://www.sindhidunya.com/shahdadkot/ |dead-url=yes }}</ref> شھدادڪوٽ 1970ع کان وٺي [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] جو هڪ اهم سياسي ڳڙهه پڻ رهيو آهي.<ref>{{Cite web|url=http://www.pas.gov.pk/index.php/members/bydistrict/en/31/94|title=Welcome to the Website of Provincial Assembly of Sindh}}</ref> هي علائقو پاڪستان جي اڳوڻي وزيراعظم [[بينظير ڀٽو]] جو چونڊ تڪ پڻ رهيو آهي، جڏهن ته مير نادر خان مگسي پڻ هن علائقي مان ڊگهي عرصي تائين چونڊجندو رهيو آهي. == تاريخ == شھدادڪوٽ جي بنياد بابت مختلف تاريخي حوالا موجود آهن. سنڌ جي محقق [[ايم ايڇ پنھور]] موجب، شھدادڪوٽ انهن نون شهرن ۽ وسندين مان هڪ هو، جيڪي [[ڪلهوڙا خاندان|ڪلهوڙن]] جي دور ۾ سنڌ اندر زرعي ايراضي ۽ آباديءَ ۾ واڌ سان گڏ اُسريا. پنهور 1701ع کان 1758ع تائين واري عرصي بابت لکي ٿو ته سنڌ ۾ پوکيءَ هيٺ ايراضي لڳ ڀڳ ڏهن لکن ايڪڙن مان وڌي ٻاويهه لک ايڪڙ ٿي ۽ آبادي 14 لکن مان وڌي لڳ ڀڳ 30 لکن تائين پهتي. ان دور ۾ شھدادڪوٽ سان گڏ قمبر، وارهه، ميهڙ، خيرپور ناٿن شاهه، ميرپورخاص، نئون خدا آباد، شھدادپور، نوشهروفيروز، خانڳڙهه، فتح ڳڙهه، جوهي، دوست علي، رتوديرو ۽ وڳڻ جهڙيون وسنديون پڻ اُسريون.<ref>پنهور، ايم. ايڇ، ٽماهي ''مهراڻ''، 1/1996ع، ص. 35، سنڌي ادبي بورڊ، ڄامشورو.</ref> ضلعي قمبر شھدادڪوٽ بابت هڪ ضلعي پروفائيل موجب، شھدادڪوٽ جو بنياد لڳ ڀڳ '''1713ع''' ۾ ڪلهوڙن جي دور ۾ پيو ۽ اهو لاڙڪاڻي کان [[گنداوا]] ڏانهن ويندڙ واپاري رستي تي هڪ اهم شهر هو.<ref name="DistrictProfile">{{cite web |title=Pakistan Emergency Situational Analysis: District Kamber Shahdadkot |url=https://reliefweb.int/report/pakistan/pakistan-emergency-situational-analysis-district-kamber-shahdadkot-july-2014 |website=ReliefWeb |date=July 2014 |access-date=18 August 2026 }}</ref> علائقي تي [[ڪلهوڙا خاندان|ڪلهوڙن]] کان پوءِ [[ٽالپر خاندان|ٽالپرن]] جي حڪومت قائم ٿي، جيڪا 1843ع ۾ انگريزن جي سنڌ تي قبضي تائين جاري رهي.<ref name="DistrictProfile"/> === پراڻو نالو ۽ اوڻيهين صدي === شھدادڪوٽ جو پراڻو نالو '''شھدادپور''' هو. [[اي ڊبليو هيوز]] جي 1876ع ۾ ڇپيل ''A Gazetteer of the Province of Sind'' ۾ هن وسندي کي ''Shahdadpur'' جي نالي سان درج ڪيو ويو آهي. ان وقت اهو قمبر تعلقي جي لاڙڪاڻي ڊپٽي ڪليڪٽريٽ جو هڪ سرڪاري شهر هو ۽ لاڙڪاڻي کان لڳ ڀڳ 30 ميل اتر-اتر اولهه طرف واقع هو. شهر داتو-جي-ڪُر واهه جي اولهندي ڪناري تي آباد هو ۽ رستن وسيلي قمبر، ڳڙهي خيرو، جمالي ۽ حمل سان ڳنڍيل هو.<ref name="Hughes1876">{{cite book |last=Hughes |first=A. W. |author-link=Albert William Hughes |title=A Gazetteer of the Province of Sind |location=London |year=1876 |pages=769–770 |language=en }}</ref> 1876ع جي گزيٽيئر موجب، ان وقت شھدادپور جي آبادي لڳ ڀڳ '''783''' هئي، جنهن مان 464 مسلمان ۽ 319 هندو هئا. مسلمان آباديءَ ۾ پيرزاده، ڪلهوڙا، لاشاري، سيال، مگسي ۽ مهاڻا شامل هئا. گزيٽيئر ۾ پير بخش کهاوڙ کي علائقي جو بااثر زميندار ڄاڻايو ويو آهي ۽ شهر جي ٻيهر ترقيءَ ۾ سندس ڪردار جو ذڪر پڻ ڪيو ويو آهي.<ref name="Hughes1876"/> ساڳئي گزيٽيئر مان معلوم ٿئي ٿو ته شھدادپور ڪنهن وقت هڪ نسبتاً وڏو ۽ اهم شهر هو. [[جان ڪين (پهريون بيرن ڪين)|سر جان ڪين]] افغانستان ڏانهن فوجي مهم تي روانو ٿيڻ وقت سنڌ مان گذرندي هتان پنهنجي فوج لاءِ رسد حاصل ڪئي هئي. ان کان پوءِ شهر زوال جو شڪار ٿيو. 1846ع ۾ چانڊڪا ضلعي جي ڊپٽي ڪليڪٽر ليفٽيننٽ جيمس جي دوري وقت شهر جي آبادي انتهائي گهٽجي چڪي هئي. بعد ۾ شهر ٻيهر آباد ٿيڻ لڳو ۽ 1870ع واري ڏهاڪي تائين هتي اُن، چانور ۽ مختلف اناجن جو واپار ٿيندو هو.<ref name="Hughes1876"/> === شھدادپور تعلقو === برطانوي دور ۾ علائقي جي انتظامي حيثيت ۾ اهم تبديلي 1884ع ۾ آئي. بمبئي حڪومت 16 جنوري 1884ع تي بمبئي لينڊ روينيو ڪوڊ 1879ع تحت حڪم جاري ڪيو ته قمبر ۽ سجاول تعلقن جا مخصوص ڳوٺ ۽ زمينون گڏ ڪري هڪ نئون تعلقو قائم ڪيو وڃي. اهو نئون انتظامي يونٽ '''شھدادپور تعلقو''' سڏيو ويو ۽ ان کي اپر سنڌ فرنٽيئر ضلعي جو حصو بڻايو ويو. حڪم پهرين فيبروري 1884ع کان لاڳو ٿيو.<ref name="BombayGazette1884">{{cite journal |title=Government Notification No. 414 A |journal=Bombay Government Gazette |date=17 January 1884 |pages=36–37 |language=en }}</ref> انهن سرڪاري دستاويزن مان اهو پڻ ظاهر ٿئي ٿو ته اوڻيهين صديءَ جي پوئين اڌ تائين موجوده شھدادڪوٽ لاءِ '''شھدادپور''' نالو سرڪاري طور استعمال ٿيندو رهيو.<ref name="Hughes1876"/><ref name="BombayGazette1884"/> بعد ۾ شهر جو نالو شھدادپور مان بدلائي '''شھدادڪوٽ''' ڪيو ويو. مقامي تاريخي روايتن موجب، سنڌ ۾ ساڳئي نالي سان هڪ ٻيو [[شھدادپور]] موجود هجڻ سبب ٽپال جي ورڇ ۾ مونجهارو پيدا ٿيندو هو، جنهن کان پوءِ ٻنهي شهرن ۾ فرق ڪرڻ لاءِ هن شهر جو نالو شھدادڪوٽ رکيو ويو.<ref>{{cite web |title=Shahdadkot History |url=https://historyofshahdadkot.blogspot.com/p/shahdadkot-history.html |access-date=18 August 2026 |language=en }}</ref> === ريلوي ۽ آمدرفت === برطانوي دور ۾ شھدادڪوٽ کي ريلوي وسيلي قمبر، لاڙڪاڻي ۽ اتر سنڌ جي ٻين علائقن سان ڳنڍيو ويو. '''لاڙڪاڻو–جيڪب آباد لائيٽ ريلوي''' جي رستي تي شھدادڪوٽ ۽ '''سيلرا شھدادڪوٽ ريلوي اسٽيشن''' قائم ڪيا ويا. هي ريلوي رستو لاڙڪاڻي کان قمبر ۽ شھدادڪوٽ مان ٿيندو ڳڙهي خيرو، استا محمد ۽ اڳتي جيڪب آباد ڏانهن ويندو هو.<ref>{{cite web |title=Indian Railways FAQ: IR History |url=https://www.irfca.org/faq/faq-history3.html |website=Indian Railways Fan Club |access-date=18 August 2026 |language=en }}</ref> 1956ع ۾ لاڙڪاڻي کان شھدادڪوٽ تائين ريلوي سيڪشن کي براڊ گيج ۾ تبديل ڪيو ويو، جڏهن ته سيلرا شھدادڪوٽ کان اڳتي پراڻي لائيٽ ريلويءَ جو هڪ حصو بعد ۾ ختم ڪيو ويو.<ref>{{cite web |title=Larkana–Jacobabad Light Railway |url=https://wiki.fibis.org/w/Larkana-Jacobabad_Light_Railway |website=Families in British India Society |access-date=18 August 2026 |language=en }}</ref> === ڪوٽو موٽو چوڪ === شھدادڪوٽ جي پراڻن ۽ مشهور هنڌن مان '''ڪوٽو موٽو چوڪ''' پڻ شامل آهي. مقامي روايت موجب، هن چوڪ جو نالو ڪوٽومل ۽ موٽومل نالي ٻن هندو واپارين جي نالن تان پيو، جن جو هتي ٻارن جي رانديڪن جو دڪان هوندو هو. سندن وفات کان پوءِ دڪان بند ٿي ويو، پر سندن نالن سان منسوب ''ڪوٽو موٽو'' نالو چوڪ لاءِ رائج رهيو.<ref>{{cite web |title=شهداد ڪوٽ شهر جون اهم تاريخي جڳهون |url=https://abdulghaffarwadho.wordpress.com/2017/03/31/%D8%B4%D9%87%D8%AF%D8%A7%D8%AF-%DA%AA%D9%88%D9%BD-%D8%B4%D9%87%D8%B1-%D8%AC%D9%88%D9%86-%D8%A7%D9%87%D9%85-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE%D9%8A-%D8%AC%DA%B3%D9%87%D9%88%D9%86/ |date=31 March 2017 |access-date=18 August 2026 |language=sd }}</ref> === پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ === [[پاڪستان جي آزادي]] کان پوءِ شھدادڪوٽ ۽ قمبر، [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي ضلعي]] جا تعلقا رهيا. 2004ع ۾ لاڙڪاڻي ضلعي کي ورهائي نئون [[قمبر شھدادڪوٽ ضلعو]] قائم ڪيو ويو، جنهن ۾ شھدادڪوٽ کي شامل ڪيو ويو.<ref name="DistrictProfile"/> شھدادڪوٽ ويهين صديءَ جي ٻئي اڌ دوران زرعي ۽ صنعتي مرڪز طور پڻ ترقي ڪئي. شهر ۽ ڀرپاسي واري علائقي ۾ چانور ۽ ڪڻڪ اهم فصل رهيا آهن ۽ چانورن جي ڇڙهائيءَ جا ڪيترائي ڪارخانا قائم ٿيا. 1970ع واري ڏهاڪي ۾ شھدادڪوٽ ٽيڪسٽائل مل پڻ قائم ڪئي وئي، جيڪا شهر جي اهم صنعتي ادارن مان هڪ هئي ۽ وڏي تعداد ۾ مقامي ماڻهن کي روزگار فراهم ڪندي هئي. مل بعد ۾ مالي ۽ انتظامي مسئلن جو شڪار ٿي ۽ 2007ع ۾ مستقل طور بند ٿي وئي. == جاگرافي == شھدادڪوٽ [[سنڌ]] جي اتر-اولهه واري حصي ۾ [[قمبر شھدادڪوٽ ضلعو|قمبر شھدادڪوٽ ضلعي]] ۾ واقع آهي. شهر جا جاگرافيائي بيهڪ لڳ ڀڳ {{coord|27.8483|67.9106|display=inline}} آهي ۽ سمنڊ جي سطح کان ان جي اوچائي لڳ ڀڳ 13 ميٽر آهي. شھدادڪوٽ [[لاڙڪاڻو|لاڙڪاڻي]] کان لڳ ڀڳ 51 ڪلوميٽر اتر-اولهه ۽ [[قمبر]] کان لڳ ڀڳ 34 ڪلوميٽر اتر طرف واقع آهي. شهر جي اولهه طرف بلوچستان جي سرحد ۽ ان کان اڳتي [[کيرٿر جبلن جو سلسلو]] واقع آهي. قمبر شھدادڪوٽ ضلعي جي جاگرافي ٻن نمايان قدرتي حصن ۾ ورهايل آهي. ان جو اوڀر ۽ وچ وارو حصو سنڌ جي ميداني علائقي تي مشتمل آهي، جتي آبپاشي هيٺ زرعي زمينون وڏي ايراضيءَ تي پکڙيل آهن، جڏهن ته اولهه طرف زمين آهستي آهستي جابلو ۽ اڻسڌي ٿيندي [[کيرٿر جبلن جو سلسلو|کيرٿر جبلن]] سان ملي ٿي. کيرٿر جا جبل گهڻي ڀاڱي چن جي پٿر جي ٽڪرين ۽ جبلن تي مشتمل آهن.<ref name="Lanjwani2020">{{cite journal |last1=Lanjwani |first1=Muhammad Farooque |last2=Khuhawar |first2=Muhammad Yar |last3=Khuhawar |first3=Taj Muhammad Jahangir |title=Groundwater quality assessment of Shahdadkot, Qubo Saeed Khan and Sijawal Junejo Talukas of District Qambar Shahdadkot, Sindh |journal=Applied Water Science |volume=10 |pages=26 |year=2020 |doi=10.1007/s13201-019-1098-2 |doi-access=free |url=https://link.springer.com/article/10.1007/s13201-019-1098-2 |access-date=18 August 2026 }}</ref> === شهري پکيڙ === شھدادڪوٽ جي موجوده شهري ايراضي پنهنجي تاريخي حدن کان گهڻي وڌي چڪي آهي. [[بورڊ آف روينيو سنڌ]] جي ديهن جي پراڻن نقشن موجب، شهر جي پراڻي آبادي شھدادڪوٽ ٿاڻي ۽ مختيارڪار آفيس جي ڀرپاسي تائين محدود هئي، جڏهن ته ان جي ڀرسان غريب آباد نالي ڳوٺ ۽ ڪجهه فاصلي تي سيلرا ۽ قمبراڻي جا ڳوٺ واقع هئا.{{حوالو گھربل|date=August 2026}} شهر جي آبادي ۽ اڏاوتي پکيڙ وڌڻ سان ڀرپاسي جون اڳ الڳ وسنديون شهري علائقي سان ملي ويون. غريب آباد ۽ قمبراڻي هاڻي شھدادڪوٽ جي لڳاتار شهري آباديءَ جو حصو بڻجي چڪا آهن. موجوده شهر ۾ ديهه شھدادڪوٽ جي وڏي حصي سان گڏ ديهه همير، ديهه سيلرا ۽ ديهه نورپور جا ڪجهه حصا پڻ اچي وڃن ٿا.{{حوالو گھربل|date=August 2026}} === آبهوا === شھدادڪوٽ جي آبهوا گرم ۽ خشڪ آهي. اونهاري جي موسم تمام گرم، جڏهن ته سيارو نسبتاً مختصر ۽ نرم هوندو آهي. قمبر شھدادڪوٽ ضلعي جي آفتن جي انتظام واري منصوبي ۾ علائقي جي آبهوا کي ''گرم ۽ خشڪ'' قرار ڏنو ويو آهي ۽ سالياني سراسري برسات لڳ ڀڳ 86.23 ملي ميٽر ڄاڻائي وئي آهي.<ref name="PDMAClimate">{{cite web |title=District Disaster Management Plan – Kambar Shahdadkot |url=https://pdma.gos.pk/Documents/District_Management_Plans/DMP%20Kambar%20Shahdadkot.pdf |publisher=Provincial Disaster Management Authority, Government of Sindh |year=2022 |access-date=18 August 2026 }}</ref> شھدادڪوٽ ۾ گرم موسم اپريل جي پوئين حصي کان جولاءِ تائين وڌيڪ شديد رهي ٿي. ضلعي جي هڪ تازي پروفائيل موجب جون گرم ترين مهينو آهي، جنهن ۾ سراسري وڌ ۾ وڌ گرمي پد لڳ ڀڳ 44 °C ۽ گهٽ ۾ گهٽ گرمي پد 31 °C رهي ٿو. ٿڌي موسم نومبر جي آخر کان فيبروري تائين رهي ٿي؛ جنوري سرد ترين مهينو آهي، جنهن ۾ سراسري گهٽ ۾ گهٽ گرمي پد لڳ ڀڳ 9 °C ۽ وڌ ۾ وڌ 23 °C آهي.<ref name="PILDATProfile">{{cite web |title=Qambar Shahdadkot District Profile |url=https://old.pildat.org/governance1/qambar-shahdadkot-district-profile |publisher=PILDAT |date=26 December 2024 |access-date=18 August 2026 }}</ref> گهٽ برسات ۽ تمام تيز اونهاري جي گرمي سبب علائقي جي زراعت جو دارومدار رڳو برسات تي نه آهي، بلڪه واهن ۽ ٽيوب ويلن ذريعي آبپاشي اهم حيثيت رکي ٿي. ضلعي جي آفتن جي انتظام واري منصوبي موجب ضلعي جي ڪل ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 44.3 سيڪڙو حصو آبپاشي هيٺ فصلن تي مشتمل آهي.<ref name="PDMAClimate"/> === پاڻي ۽ آبپاشي === شھدادڪوٽ ۽ ان جي ڀرپاسي ۾ زراعت لاءِ واهن ۽ زير زمين پاڻي ٻنهي جو استعمال ٿئي ٿو. قمبر شھدادڪوٽ ضلعي جي زرعي معيشت گهڻي ڀاڱي واهن جي آبپاشي ۽ ٽيوب ويلن تي دارومدار رکي ٿي.<ref name="PDMAClimate"/> شھدادڪوٽ ۾ زير زمين پاڻيءَ جي معيار بابت سائنسي تحقيق پاڻيءَ ۾ لوڻياٺ ۽ ٻين ڪيميائي جزن جي وڌيڪ مقدار کي هڪ اهم مسئلو قرار ڏنو آهي. 2020ع ۾ ''Applied Water Science'' ۾ ڇپيل هڪ تحقيق ۾ شھدادڪوٽ، قبو سعيد خان ۽ سجاول جوڻيجو تعلقن مان زير زمين پاڻيءَ جا 38 نمونا وٺي 28 مختلف ماپن جي جاچ ڪئي وئي. تحقيق موجب 57.89 سيڪڙو نمونن ۾ ڪل حل ٿيل لوڻن (TDS) جو مقدار ان وقت استعمال ڪيل عالمي صحت تنظيم جي 1,000 ملي گرام في ليٽر واري حد کان وڌيڪ هو، جنهن سبب اهي نمونا پيئڻ لاءِ موزون نه سمجهيا ويا. ساڳئي تحقيق ۾ 60.52 سيڪڙو نمونن ۾ فلورائيڊ جو مقدار پڻ مقرر حد کان وڌيڪ مليو.<ref name="Lanjwani2020"/> شھدادڪوٽ '''شهر''' جي زير زمين پاڻيءَ تي ٿيل هڪ ٻي تحقيق ۾ شهر جي ڏهن مختلف هنڌن تان پاڻيءَ جا نمونا ورتا ويا. انهن ۾ سراسري ڪل حل ٿيل لوڻن جو مقدار 4,493.7 ملي گرام في ليٽر ۽ ڪلورائيڊ 848.4 ملي گرام في ليٽر رڪارڊ ڪيو ويو. تحقيق ڪندڙن بجليائي چالڪتا، سختي ۽ ڪل حل ٿيل لوڻن سميت ڪجهه ماپن کي پيئڻ جي پاڻيءَ لاءِ استعمال ڪيل محفوظ حدن کان وڌيڪ قرار ڏنو.<ref name="PathanShahdadkot">{{cite journal |last1=Pathan |first1=A. M. |last2=Mastoi |first2=G. M. |last3=Qureshi |first3=M. A. |last4=Pirzada |first4=A. M. |title=Physico-chemical studies of groundwater quality in Shahdadkot City and its suitability for drinking purpose: A case study for clean water security |journal=Sindh University Research Journal (Science Series) |volume=50 |issue=4 |year=2018 |url=https://nja.pastic.gov.pk/journals/index.php/SURJ/article/view/26300 |access-date=18 August 2026 }}</ref> جيتوڻيڪ پيئڻ جي حوالي سان زير زمين پاڻيءَ جي معيار جا مسئلا سامهون آيا آهن، پر شھدادڪوٽ ۽ ڀرپاسي جي تعلقن تي ڪيل تحقيق موجب استعمال ڪيل مختلف زرعي پاڻيءَ جي معيار وارن معيارن تحت 55 کان 100 سيڪڙو تائين نمونا آبپاشي لاءِ استعمال لائق قرار ڏنا ويا.<ref name="Lanjwani2020"/> === زمين ۽ ارضيات === شھدادڪوٽ شهر سنڌ جي ميداني ۽ زرعي علائقي ۾ واقع آهي، جڏهن ته قمبر شھدادڪوٽ ضلعي جي اولهندي حصي ڏانهن زمين جي بناوٽ تبديل ٿي جابلو علائقي ۾ داخل ٿئي ٿي. ضلعي ۾ وسيع ميدانن ۽ زرعي زمينن سان گڏ اولهه طرف [[کيرٿر جبلن جو سلسلو]] موجود آهي.<ref name="Lanjwani2020"/> کيرٿر سلسلو بنيادي طور چن جي پٿر جي جبلن ۽ ٽڪرين تي مشتمل آهي. اهو سلسلو بلوچستان ۾ مولا نديءَ جي ڀرپاسي کان ڏکڻ طرف لڳ ڀڳ 300 ڪلوميٽر تائين پکڙجي سنڌ مان ٿيندو ڪراچي جي اولهه ۾ عربي سمنڊ جي ساحلي علائقي تائين پهچي ٿو.<ref name="Lanjwani2020"/> شھدادڪوٽ پاڻ انهن جبلن ۾ نه، پر کيرٿر جي اوڀر واري ميداني علائقي ۾ آباد آهي. ميداني علائقن ۾ انساني آبادڪاري ۽ زراعت جي واڌ سبب زمين جو وڏو حصو پوکيءَ هيٺ اچي چڪو آهي. ان جي ابتڙ ضلعي جي اولهندي حصي ۾ برسات تي دارومدار رکندڙ زمين، کليل غير آباد ايراضيون، چراگاهه ۽ قدرتي ٻوٽن وارا علائقا ملن ٿا.<ref name="PDMAClimate"/> === ماحوليات === قمبر شھدادڪوٽ ضلعي ۾ ميداني زرعي ماحول کان وٺي جابلو ۽ آبي ماحول تائين مختلف قدرتي نظام موجود آهن. ضلعي ۾ [[حمل ڍنڍ]] سميت ڪيترائي آبي علائقا موجود آهن، جڏهن ته اولهندي سرحد تي کيرٿر جو جابلو ماحول پکڙيل آهي.<ref name="Lanjwani2020"/> ماحولياتي لحاظ کان شھدادڪوٽ ۽ ڀرپاسي جي ميداني علائقن تي زرعي سرگرمين، آبپاشي، شهري پکيڙ ۽ پاڻيءَ جي دستيابيءَ جو وڏو اثر آهي. ضلعي جي قدرتي نباتات گهڻي ڀاڱي گهٽ برسات سان ٺهڪندڙ جڙي ٻوٽين ۽ ٻوٽن تي مشتمل آهي، جڏهن ته آبپاشي وارن ميداني حصن ۾ قدرتي زمين جو وڏو حصو زرعي زمين ۾ تبديل ٿيل آهي.<ref name="PDMAClimate"/> === ٻوٽا ۽ جانور === شھدادڪوٽ شهر بابت ٻوٽن ۽ جهنگلي جانورن جي الڳ تفصيلي سائنسي فهرست موجود نه آهي، تنهنڪري شهر جي حياتياتي تنوع کي سڄي قمبر شھدادڪوٽ ضلعي يا کيرٿر واري حياتياتي نظام سان هڪجهڙو قرار ڏيڻ مناسب نه ٿيندو. ضلعي جي اولهندي گهٽ آباد علائقن ۾ قدرتي جڙي ٻوٽيون، ٻوٽا ۽ چراگاهه ملن ٿا، جڏهن ته شھدادڪوٽ جي چوڌاري ميداني علائقو گهڻي ڀاڱي زرعي زمين تي مشتمل آهي.<ref name="PDMAClimate"/> وسيع قمبر شھدادڪوٽ ضلعي ۾ ميدانن، آبي علائقن ۽ کيرٿر جي جابلو پٽي جي موجودگي سبب رهائشگاهن ۾ نمايان تنوع ملي ٿو. ضلعي بابت سائنسي اڀياس [[حمل ڍنڍ]]، ڊرگهه ۽ لانگهه سميت آبي علائقن ۽ کيرٿر جي جابلو پٽي جو ذڪر ڪن ٿا.<ref name="Lanjwani2020"/> انهن قدرتي علائقن جي حياتياتي تنوع کي شھدادڪوٽ جي شهري حياتيات کان الڳ سمجهڻ گهرجي. == سياست == شھدادڪوٽ سياسي طور [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] جي اهم اثر رسوخ وارن علائقن مان هڪ رهيو آهي. 1970ع واري ڏهاڪي کان وٺي هن علائقي جي قومي، صوبائي ۽ مڪاني سياست ۾ پاڪستان پيپلز پارٽيءَ جو نمايان ڪردار رهيو آهي. مختلف دورن ۾ چونڊ تڪن جون حدون ۽ نمبر تبديل ٿيندا رهيا آهن، تنهنڪري شھدادڪوٽ جي سياسي نمائندگيءَ کي موجوده ۽ تاريخي حلقه بندين جي لحاظ کان الڳ ڏسڻ ضروري آهي. === قومي اسيمبلي جي نمائندگي === موجوده حلقه بندين موجب [[شھدادڪوٽ تعلقو]] [[اين اي-196 (قمبر شھدادڪوٽ-1)|اين اي-196 قمبر شھدادڪوٽ-I]] جو حصو آهي. هن قومي تڪ ۾ شھدادڪوٽ سان گڏ [[قبو سعيد خان تعلقو|قبو سعيد خان]]، [[سجاول جوڻيجو تعلقو|سجاول جوڻيجو]]، [[ميروخان تعلقو|ميروخان]] ۽ قمبر تعلقي جا ڪجهه حصا شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Final List of National Assembly Constituencies |url=https://ecp.gov.pk/map-sindh |publisher=Election Commission of Pakistan |access-date=18 August 2026 }}</ref> 2024ع جي عام چونڊن ۾ [[بلاول ڀٽو زرداري]] اين اي-196 تان ڪامياب ٿيو، پر هن [[اين اي-194 (لاڙڪاڻو-1)|اين اي-194 لاڙڪاڻو-I]] واري سيٽ برقرار رکي ۽ قمبر شھدادڪوٽ واري سيٽ خالي ڪري ڇڏي. ان کان پوءِ 21 اپريل 2024ع تي ٿيل ضمني چونڊ ۾ [[خورشيد احمد جوڻيجو]] پاڪستان پيپلز پارٽيءَ جي اميدوار طور ڪامياب ٿيو.<ref>{{cite web |title=Notification regarding Returned Candidate NA-196 Kamber Shahdadkot-I |url=https://ecp.gov.pk/notification-regarding-returned-candidate-na-196-kamber-shahdadkot-i |publisher=Election Commission of Pakistan |access-date=18 August 2026 }}</ref> قومي اسيمبليءَ جي موجوده رڪارڊ ۾ پڻ خورشيد احمد جوڻيجو کي اين اي-196 قمبر شھدادڪوٽ-I جو ميمبر ڄاڻايو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Members of National Assembly from Sindh |url=https://www.na.gov.pk/en/mna_list.php?list=sindh |publisher=National Assembly of Pakistan |access-date=18 August 2026 }}</ref> 2018ع جي حلقه بندين کان اڳ شھدادڪوٽ مختلف وقتن تي اهڙن قومي تڪن جو حصو رهيو، جن جا نمبر اين اي-207 وغيره رهيا. 2008ع ۾ اين اي-207 لاڙڪاڻو-ڪم-شڪارپور-ڪم-قمبر شھدادڪوٽ تان [[فريال ٽالپر]] چونڊجي آئي.<ref>{{cite web |title=General Elections 2008 – Returned Candidates |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/1/ge2008-g1.pdf |publisher=Election Commission of Pakistan |date=1 March 2008 |access-date=18 August 2026 }}</ref> حلقه بندين جي تبديليءَ سبب پراڻي اين اي-207 کي موجوده اين اي-196 سان سڌي طرح هڪ ئي تڪ نه سمجهڻ گهرجي. === صوبائي اسيمبلي جي نمائندگي === موجوده سنڌ اسيمبلي جي حلقه بندين ۾ شھدادڪوٽ علائقو [[پي ايس-14 قمبر شھدادڪوٽ-I]] سان لاڳاپيل آهي. موجوده سنڌ اسيمبلي جي رڪارڊ موجب [[نادر علي مگسي]] پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز جي ٽڪيٽ تي پي ايس-14 قمبر شھدادڪوٽ-I جو چونڊيل ميمبر آهي.<ref>{{cite web |title=Kamber Shahdadkot – Members Directory |url=https://pas.gov.pk/assembly-members-directory/33/141 |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=18 August 2026 }}</ref> شھدادڪوٽ جي صوبائي تڪ جو نمبر ماضي ۾ ڪيترائي ڀيرا تبديل ٿيو. اڳوڻين حلقه بندين ۾ نادر علي مگسي پي ايس-40 قمبر شھدادڪوٽ-II ۽ ٻين دورن ۾ شھدادڪوٽ سان لاڳاپيل تڪن تان پڻ چونڊجي چڪو آهي.<ref>{{cite web |title=Members Directory – Kamber Shahdadkot |url=https://www.pas.gov.pk/assembly-members-directory/19 |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=18 August 2026 }}</ref> 2013ع واري اسيمبليءَ جي رڪارڊ ۾ شھدادڪوٽ سان لاڳاپيل تڪن لاءِ پي ايس-40 ۽ پي ايس-42 جهڙا پراڻا نمبر استعمال ٿيل ملن ٿا، جڏهن ته هاڻوڪي حدبنديءَ ۾ قمبر شھدادڪوٽ ضلعي لاءِ پي ايس-14 کان پي ايس-17 تائين چار صوبائي تڪ مقرر آهن.<ref>{{cite web |title=Members Directory |url=https://www.pas.gov.pk/assembly-members-directory |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=18 August 2026 }}</ref> === چونڊ تڪن جي تبديلي === شھدادڪوٽ جي چونڊ نمائندگي پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ هڪجهڙي حلقه بنديءَ هيٺ نه رهي آهي. آباديءَ، انتظامي حدن ۽ اليڪشن ڪميشن جي نئين سر حلقه بندين سبب قومي ۽ صوبائي تڪن جا نالا، نمبر ۽ حدون مختلف چونڊن ۾ تبديل ٿينديون رهيون آهن. 2018ع کان پوءِ قمبر شھدادڪوٽ ضلعي کي قومي اسيمبليءَ جا ٻه الڳ تڪ مليا، جڏهن ته موجوده حدبنديءَ ۾ اهي [[اين اي-196 (قمبر شھدادڪوٽ-1)|اين اي-196 قمبر شھدادڪوٽ-I]] ۽ [[اين اي-197 (قمبر شھدادڪوٽ-2)|اين اي-197 قمبر شھدادڪوٽ-II]] آهن.<ref>{{cite web |title=Sindh Constituency Maps |url=https://ecp.gov.pk/map-sindh |publisher=Election Commission of Pakistan |access-date=18 August 2026 }}</ref> صوبائي سطح تي ضلعي جا موجوده تڪ [[پي ايس-14 قمبر شھدادڪوٽ-I]]، پي ايس-15 قمبر شھدادڪوٽ-II، پي ايس-16 قمبر شھدادڪوٽ-III ۽ پي ايس-17 قمبر شھدادڪوٽ-IV آهن. سنڌ اسيمبلي جي موجوده رڪارڊ موجب انهن تڪن تان ترتيبوار نادر علي مگسي، نثار احمد کهڙو، خان چانڊيو ۽ نوابزادو برهان چانڊيو چونڊيل آهن.<ref>{{cite web |title=Kamber Shahdadkot – Assembly Members Directory |url=https://pas.gov.pk/assembly-members-directory/33/141 |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=18 August 2026 }}</ref> === سياسي اثر ۽ جماعتون === شھدادڪوٽ ۾ پاڪستان پيپلز پارٽي روايتي طور سڀ کان وڌيڪ اثر رکندڙ سياسي جماعت رهي آهي. قومي ۽ صوبائي سطح تي پيپلز پارٽيءَ جا اميدوار هن علائقي مان بار بار ڪامياب ٿيندا رهيا آهن. 2008ع ۾ فريال ٽالپر جي اين اي-207 تان ڪاميابي، مختلف دورن ۾ نادر علي مگسي جي صوبائي نمائندگي، ۽ موجوده اين اي-196 ۽ پي ايس-14 تي پڻ پيپلز پارٽيءَ جي نمائندن جي موجودگي هن تسلسل کي ظاهر ڪري ٿي.<ref>{{cite web |title=General Elections 2008 – Returned Candidates |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/1/ge2008-g1.pdf |publisher=Election Commission of Pakistan |date=1 March 2008 |access-date=18 August 2026 }}</ref><ref>{{cite web |title=Kamber Shahdadkot – Assembly Members Directory |url=https://pas.gov.pk/assembly-members-directory/33/141 |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=18 August 2026 }}</ref> شهر ۾ ٻين سياسي جماعتن ۾ [[جمعيت علماءِ اسلام (ف)]], [[پاڪستان تحريڪ انصاف]], [[پاڪستان مسلم ليگ (ن)]] ۽ [[پاڪستان مسلم ليگ (فنڪشنل)]] پڻ وقت بوقت چونڊن ۽ مقامي سياست ۾ حصو وٺنديون رهيون آهن. === مڪاني حڪومت ۽ ميونسپلٽي === شھدادڪوٽ جي شهري مڪاني انتظام جو بنيادي ادارو ميونسپل ڪاميٽي آهي. سنڌ جي مڪاني حڪومت واري ڍانچي تحت شهري علائقن ۾ ميونسپل ڪاميٽيون صفائي، نيڪال، مقامي رستن، اسٽريٽ لائيٽن، مارڪيٽن، پارڪن ۽ ٻين شهري خدمتن جي انتظام جون ذميوار هونديون آهن. شھدادڪوٽ جي ميونسپل ڍانچي ۾ شهر کي مختلف وارڊن ۽ مڪاني چونڊ يونٽن ۾ ورهايو ويندو آهي. سنڌ لوڪل گورنمينٽ بورڊ قمبر شھدادڪوٽ ضلعي لاءِ ميونسپل، ٽائون ۽ يونين سطح جي ادارن بابت نوٽيفڪيشن جاري ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=Notifications – Sindh Local Government Board |url=https://slgb.lgdsindh.gov.pk/notifications/ |publisher=Sindh Local Government Board |access-date=18 August 2026 }}</ref> مڪاني ادارن جون حدون ۽ انهن جي چونڊيل عهدن جا نالا وقت بوقت نئين قانون سازي ۽ حلقه بندين سان تبديل ٿيندا رهيا آهن؛ ان ڪري پراڻي ميونسپل ڪاميٽيءَ جي جوڙجڪ کي موجوده نظام سان سڌو هڪجهڙو سمجهڻ مناسب نه آهي. === يونين ڪميٽيون ۽ انتظامي ڍانچو === شھدادڪوٽ جو مڪاني انتظام شهري وارڊن ۽ يونين ڪميٽين يا ٻين قانوني طور مقرر مڪاني يونٽن ذريعي هلايو وڃي ٿو. انهن جي حدبندي ۽ تعداد اليڪشن ڪميشن ۽ سنڌ حڪومت جي مڪاني حڪومت واري کاتي طرفان مقرر ڪيا وڃن ٿا. ضلعائي سطح تي شھدادڪوٽ [[قمبر شھدادڪوٽ ضلعو|قمبر شھدادڪوٽ ضلعي]] ۽ [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] جو حصو آهي، جڏهن ته تعلقي سطح تي ان جو انتظام [[شھدادڪوٽ تعلقو|شھدادڪوٽ تعلقي]] تحت ٿئي ٿو. شهر ۾ صوبائي حڪومت جا تعلقي سطح جا مختلف انتظامي ادارا، جن ۾ مختيارڪار آفيس، پوليس، روينيو، تعليم، صحت ۽ ٻين کاتن جون آفيسون شامل آهن، ڪم ڪن ٿيون. ميونسپل ادارو شهري خدمتن جي ذميواري سنڀالي ٿو، جڏهن ته روينيو ۽ عام انتظام صوبائي حڪومت جي تعلقي ۽ ضلعي سطح جي آفيسرن جي دائري ۾ اچي ٿو. === سياسي سرگرمين جا هنڌ === شھدادڪوٽ جو '''ڪوٽو موٽو چوڪ''' شهر جي اهم واپاري ۽ سياسي مرڪزن مان هڪ آهي. مقامي سطح تي سياسي جلوس، احتجاج، ڌرڻا ۽ عوامي گڏجاڻيون روايتي طور هن چوڪ ۽ ڀرپاسي وارن مرڪزي رستن تي ٿينديون رهيون آهن.{{حوالو گھربل|date=August 2026}} == معيشت == شھدادڪوٽ جي معيشت جو بنيادي دارومدار [[زراعت]]، خاص ڪري [[چانور|چانورن]] جي پوک، ان جي خريد ۽ وڪري، رائس ملنگ ۽ زرعي واپار تي آهي. شھدادڪوٽ ۽ ان جي ڀرپاسي وارو [[قمبر شھدادڪوٽ ضلعو]] سنڌ جي اهم چانور پيدا ڪندڙ علائقن مان شمار ٿئي ٿو. ضلعي جو سنڌ جي چانورن جي ڪل پوکي هيٺ ايراضيءَ ۾ لڳ ڀڳ 11.41 سيڪڙو ۽ پيداوار ۾ لڳ ڀڳ 11.96 سيڪڙو حصو ڄاڻايو ويو آهي.<ref>{{cite news |title=Qamber Shahdadkot — caught between two provinces |url=https://www.dawn.com/news/1621762 |work=Dawn |date=4 May 2021 |access-date=18 August 2026 }}</ref> شھدادڪوٽ شهر سنڌ ۽ پاڙيسري [[بلوچستان]] جي ڪيترن زرعي علائقن لاءِ چانورن جي خريد، وڪري ۽ پروسيسنگ جو اهم مرڪز آهي. شهر ۾ اناج منڊي ۽ وڏي تعداد ۾ رائس ملون ڪم ڪن ٿيون، جتي ڀرپاسي جي زرعي علائقن مان آيل سارين کي خريد ڪري ڇڙهائي ۽ مارڪيٽ لاءِ تيار ڪيو وڃي ٿو. اپريل 2026ع ۾ شھدادڪوٽ ۾ 105 رائس ملن ۽ شهر جي اناج منڊي جي عارضي بندش بابت رپورٽ مان شهر ۾ رائس ملنگ صنعت جي وڏي پيماني جو اندازو ٿئي ٿو.<ref>{{cite news |title=105 rice mills, grain market in Shahdadkot shut over Rs1.3m robbery |url=https://www.dawn.com/ |work=Dawn |date=27 April 2026 |access-date=18 August 2026 }}</ref> === زراعت === شھدادڪوٽ جي پسگردائيءَ ۾ آبپاشي هيٺ زمينون مقامي معيشت جو بنياد آهن. چانور اهم فصل آهي، جڏهن ته ضلعي ۾ [[ڪڻڪ]]، [[ڪمند]]، جوئر، جَوَ، چڻا، سرنهن، مسور ۽ ٻيا دال وارا فصل پڻ پوکيا وڃن ٿا.<ref>{{cite web |title=Sindh – Shahdadkot |url=https://pakistanalmanac.com/sindh-shahdadkot/ |website=Pakistan Almanac |access-date=18 August 2026 }}</ref> قمبر شھدادڪوٽ بابت زرعي تحقيقن ۾ پڻ چانور کي علائقي جي اهم آمدني ڏيندڙ فصلن مان هڪ قرار ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Chandio |first1=N. N. |title=Impact of Water Scarcity on Rice Production |journal=Journal of Development and Social Sciences |year=2023 |url=https://www.ojs.jdss.org.pk/journal/article/download/618/510 |access-date=18 August 2026 }}</ref> 2025ع ۾ قمبر شھدادڪوٽ ضلعي ۾ مختلف چانورن جي قسمن جي معاشي ڪارڪردگيءَ بابت ٿيل هڪ مطالعي ۾ 120 آبادگارن جو جائزو ورتو ويو. تحقيق مان ظاهر ٿيو ته چانورن جي پوک علائقي جي زرعي معيشت ۽ آبادگارن جي آمدنيءَ ۾ مرڪزي حيثيت رکي ٿي.<ref>{{cite journal |last1=Baseer |first1=Abdul |last2=Palal |first2=Imam Udin |last3=Bilal |first3=Muhammad |last4=Qadir |first4=Naeem |last5=Ali |first5=Haris |title=Economic Analysis of Different Rice Varieties Cultivated in Shahdadkot District of Sindh |journal=Global Research Journal of Natural Science and Technology |volume=3 |issue=1 |year=2025 |doi=10.53762/grjnst.03.01.17 }}</ref> === چانورن جو واپار ۽ رائس ملنگ === چانورن جي پوک سان گڏ رائس ملنگ شھدادڪوٽ جي سڀ کان نمايان زرعي صنعتن مان هڪ آهي. سنڌ ۾ مجموعي طور رائس ملنگ پراڻي ۽ وڏي زرعي پروسيسنگ صنعت آهي، ۽ قمبر شھدادڪوٽ سنڌ جي اهم چانور پيدا ڪندڙ ضلعن ۾ شامل آهي.<ref>{{cite journal |title=Impact of Sindh Rice Industries on Economy of Pakistan |url=https://www.ajbasweb.com/old/ajbas/853-859.pdf |journal=Australian Journal of Basic and Applied Sciences |access-date=18 August 2026 }}</ref> شھدادڪوٽ ۽ ڀرپاسي ۾ رائس ملون سارين جي ڇڙهائي، صفائي، درجابندي ۽ واپار لاءِ تياريءَ جو ڪم ڪن ٿيون. [[رائيس ايڪسپورٽرس ايسوسيئيشن آف پاڪستان]] جي ميمبرن ۾ پڻ قمبر شھدادڪوٽ جي ايم-8 رستي تي قائم رائس ملون شامل آهن، جنهن مان مقامي ملنگ صنعت جي ملڪ جي وسيع چانورن واري واپاري نيٽ ورڪ سان ڳانڍاپي جو پتو پوي ٿو.<ref>{{cite web |title=Kirther Rice Mill (Pvt) Ltd |url=https://reap.com.pk/memberDetails/2033 |publisher=Rice Exporters Association of Pakistan |access-date=18 August 2026 }}</ref> شھدادڪوٽ جي اناج منڊي مقامي آبادگارن، واپارين، آڙتين ۽ رائس ملن وچ ۾ زرعي واپار جو اهم مرڪز آهي. 2025ع ۾ شهر جي وڏي اناج منڊي ٻيهر کولجڻ بابت هڪ رپورٽ ۾ شھدادڪوٽ کي سنڌ ۽ بلوچستان جي چانورن جي واپار جو مرڪز قرار ڏنو ويو.<ref>{{cite news |title=Major grain market reopens in Sindh after stakeholders reach agreement |url=https://www.dawn.com/news/1958586 |work=Dawn |date=2 December 2025 |access-date=18 August 2026 }}</ref> === آمدرفت ۽ واپار === شھدادڪوٽ جي اقتصادي اهميت ۾ ان جي شاهراهي بيهڪ پڻ ڪردار ادا ڪري ٿي. شهر [[ايم-8 موٽر وي (پاڪستان)|ايم-8]] جي [[خضدار]]–شھدادڪوٽ–[[رتوديرو]] حصي سان ڳنڍيل آهي. وفاقي ترقياتي دستاويزن موجب، خضدار–شھدادڪوٽ–رتوديرو حصو 143 ڪلوميٽر ڊگهو آهي ۽ اهو وڏي [[گوادر]]–رتوديرو ايم-8 رستي جو حصو آهي.<ref>{{cite web |title=Federal Public Sector Development Programme 2016–17 |url=https://pc.gov.pk/uploads/archives/Details_of_Rleases_2016-17%2812-05-2017%29.pdf |publisher=Planning Commission of Pakistan |date=12 May 2017 |access-date=18 August 2026 }}</ref> هن رستي وسيلي شھدادڪوٽ جو واپاري رابطو هڪ طرف [[رتوديرو]]، [[لاڙڪاڻو]] ۽ سنڌ جي ٻين مارڪيٽن سان ۽ ٻئي طرف [[خضدار]] ۽ اڳتي بلوچستان سان قائم ٿئي ٿو. وفاقي ترقياتي پروگرام ۾ ايم-8 کي گوادر، تربت، خضدار، شھدادڪوٽ ۽ لاڙڪاڻي کي ڳنڍيندڙ رستي طور درج ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Public Sector Development Programme |url=https://pc.gov.pk/uploads/annual2017/Ch02-PSDP.pdf |publisher=Planning Commission of Pakistan |year=2017 |access-date=18 August 2026 }}</ref> اها جاگرافيائي بيهڪ زرعي پيداوار، خاص ڪري چانورن، جي سنڌ ۽ بلوچستان جي مارڪيٽن تائين پهچ لاءِ اهم آهي. === صنعت === چانورن جي ملن کان سواءِ شھدادڪوٽ ۽ قمبر شھدادڪوٽ ضلعي ۾ زرعي اوزارن، تعميراتي سامان، کاڌي جي پروسيسنگ ۽ ٻين ننڍين صنعتن سان لاڳاپيل ڪاروبار پڻ موجود آهن. ضلعي جي معاشي پروفائيل ۾ رائس هسڪنگ ملن سان گڏ زرعي اوزار، لوهه ۽ اسٽيل جون شيون، ٽريڪٽر ٽراليون ۽ روايتي گاڏيون ٺاهڻ کي مقامي صنعتي سرگرمين ۾ شامل ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Sindh – Shahdadkot |url=https://pakistanalmanac.com/sindh-shahdadkot/ |website=Pakistan Almanac |access-date=18 August 2026 }}</ref> شھدادڪوٽ تعلقي ۾ هٿ جي ڀرت سان سينگاريل ٽوپيون ۽ ٻيو دستڪاريءَ جو ڪم پڻ روايتي ننڍي صنعت جو حصو رهيو آهي، جنهن جي مقامي ۽ ضلعي کان ٻاهر مارڪيٽ موجود رهي آهي.<ref>{{cite web |title=Qambar Shahdadkot District |url=https://pakistanalmanac.com/sindh-shahdadkot/ |website=Pakistan Almanac |access-date=18 August 2026 }}</ref> === شھدادڪوٽ ٽيڪسٽائل ملز === شھدادڪوٽ جي صنعتي تاريخ ۾ '''شھدادڪوٽ ٽيڪسٽائل ملز''' اهم حيثيت رکي ٿي. هي مل 1976ع ۾ قائم ڪئي وئي ۽ 1980ع ۾ پيداوار شروع ڪئي. ان جو مقصد پٺتي پيل علائقي ۾ صنعتي روزگار پيدا ڪرڻ ۽ مقامي ماڻهن کي فني مهارتون مهيا ڪرڻ هو.<ref name="DawnTextile2002">{{cite news |last=Kalhoro |first=M. B. |title=Rekindling hopes for the locals |url=https://www.dawn.com/news/1062553 |work=Dawn |date=14 January 2002 |access-date=18 August 2026 }}</ref> مل جي پيداوار 1988ع تائين جاري رهي، جنهن کان پوءِ ڪم ڪندڙ سرمائيءَ جي کوٽ، نقصانن ۽ انتظامي مسئلن سبب اها بند ٿي وئي. 1994–95ع ۾ ان جو اسپننگ سيڪشن ٻيهر هلايو ويو ۽ حڪومت مرمت ۽ ڪم ڪندڙ سرمائي لاءِ 51.5 ملين رپيا فراهم ڪيا. 1998–99ع تائين ڌاڳي جي پيداوار نسبتاً بهتر رهي.<ref name="DawnTextile2002"/> مل جي ٻيهر فعال ٿيڻ سان شهر جي مقامي معيشت تي نمايان اثر پيو؛ نوان دڪان، رائس ملون ۽ فلور ملون قائم ٿيون ۽ روزگار جا موقعا وڌيا. 2002ع جي رپورٽ موجب ان وقت مل ۾ لڳ ڀڳ 1,000 ماڻهو ڪم ڪندا هئا ۽ ان سان سڌي يا اڻسڌي طرح هزارين ماڻهن جي روزي وابسته هئي.<ref name="DawnTextile2002"/> بعد ۾ مل ٻيهر بحران جو شڪار ٿي. 2008ع ۾ مل جي بندش خلاف شھدادڪوٽ ۾ واپارين ۽ مزدورن احتجاج پڻ ڪيو، جڏهن ته اسپننگ سيڪشن مان 435 مزدورن جي بي روزگار ٿيڻ جو ذڪر ڪيو ويو.<ref>{{cite news |title=Shutdown in Shahdadkot over mill issue |url=https://beta.dawn.com/news/303837/shutdown-in-shahdadkot-over-mill-issue |work=Dawn |date=22 May 2008 |access-date=18 August 2026 }}</ref> === روزگار ۽ ننڍو ڪاروبار === شھدادڪوٽ ۽ ڀرپاسي جي ڳوٺاڻن علائقن ۾ روزگار جو وڏو حصو زراعت ۽ ان سان لاڳاپيل سرگرمين مان اچي ٿو. ضلعي سطح جي معاشي انگن موجب زراعت، مال پالڻ، مڇي مارڻ ۽ شڪار سان لاڳاپيل سرگرميون روزگار جي وڏي حصي تي مشتمل آهن.<ref>{{cite web |title=Sindh – Shahdadkot |url=https://pakistanalmanac.com/sindh-shahdadkot/ |website=Pakistan Almanac |access-date=18 August 2026 }}</ref> شهر اندر واپار، ٽرانسپورٽ، اناج منڊي، رائس ملون، پرچون دڪان، زرعي مشينري ۽ روزمره جون خدمتون شهري روزگار جا اهم ذريعا آهن. شهر جي معيشت زرعي پيداوار جي موسمي چڪر سان ويجهي نموني ڳنڍيل آهي. چانورن جي فصل جي ڪٽائي ۽ خريداري واري موسم ۾ منڊي، ٽرانسپورٽ، رائس ملن ۽ مزدوريءَ جي سرگرمي وڌي ٿي، جڏهن ته پاڻيءَ جي کوٽ يا فصل کي نقصان سڄي مقامي واپار تي اثر وجهي سگهي ٿو. قمبر شھدادڪوٽ ۾ ٿيل تحقيق پاڻيءَ جي کوٽ کي چانورن جي پيداوار لاءِ اهم معاشي خطري طور سڃاڻي ٿي.<ref>{{cite journal |last1=Chandio |first1=N. N. |title=Impact of Water Scarcity on Rice Production |journal=Journal of Development and Social Sciences |year=2023 |url=https://www.ojs.jdss.org.pk/journal/article/download/618/510 |access-date=18 August 2026 }}</ref> == صحت == شھدادڪوٽ ۽ ڀرپاسي وارن علائقن ۾ صحت سان لاڳاپيل اهم مسئلن ۾ پيئڻ جي صاف پاڻي جي دستيابي، زيرِ زمين پاڻيءَ جي آلودگي ۽ وچڙندڙ بيمارين جي روڪٿام شامل آهن. ضلعي قمبر شھدادڪوٽ بابت مختلف سائنسي تحقيقن ۽ صحت کاتي جي انگن اکرن مان ظاهر ٿيو آهي ته پاڻيءَ جي معيار ۽ ايڇ آءِ وي سميت وچڙندڙ بيمارين جي روڪٿام مقامي صحت جي نظام لاءِ اهم مسئلا رهيا آهن. === پيئڻ جي پاڻيءَ جا مسئلا === شھدادڪوٽ ۾ پيئڻ جي پاڻيءَ جي معيار بابت ڪيل تحقيقن ۾ زيرِ زمين پاڻيءَ جي ڪيترن نمونن کي انساني استعمال لاءِ غيرموزون قرار ڏنو ويو آهي. 2018ع ۾ ''سنڌ يونيورسٽي ريسرچ جرنل (سائنس سيريز)'' ۾ شايع ٿيل هڪ تحقيق ۾ شھدادڪوٽ شهر جي ڏهن مختلف هنڌن تان زيرِ زمين پاڻيءَ جا نمونا گڏ ڪري انهن جي طبعي ۽ ڪيميائي خاصيتن جو جائزو ورتو ويو. تحقيق ۾ پاڻيءَ جي برقي چالڪتا، لوڻياٺ، ڪُل حل ٿيل مادا، سختي، ڪلورائيڊ، نائٽريٽ، الڪلينيٽي ۽ ٻين عنصرن جو تجزيو ڪيو ويو. نتيجن موجب برقي چالڪتا، پاڻيءَ جي سختي ۽ ڪُل حل ٿيل مادن سميت ڪجهه عنصر پيئڻ جي پاڻيءَ لاءِ [[عالمي صحت تنظيم]] جي مقرر ڪيل حدن کان وڌيڪ هئا، جنهن جي بنياد تي تحقيق هيٺ آيل هنڌن جي پاڻيءَ کي انساني واپرائڻ لاءِ غيرموزون قرار ڏنو ويو.<ref>{{cite journal |last1=Pathan |first1=A. M. |last2=Mastoi |first2=G. M. |last3=Qureshi |first3=M. A. |last4=Pirzada |first4=A. M. |last5=Brohi |first5=K. M. |last6=Khursheed |first6=O. A. J. |last7=Almani |first7=K. F. |last8=Siddique |first8=S. |title=Physico-chemical studies of groundwater quality in Shahdadkot City and its suitability for drinking purpose: A case study for clean water security |journal=Sindh University Research Journal (Science Series) |volume=50 |issue=4 |pages=491–494 |year=2018 |doi=10.26692/sujo/2018.12.0079 |url=https://sujo.usindh.edu.pk/index.php/SURJ/article/download/1002/925 |access-date=18 August 2026}}</ref> هڪ ٻي وسيع سائنسي تحقيق ۾ [[شھدادڪوٽ تعلقو|شھدادڪوٽ]]، [[قبوسعيد خان تعلقو|قبوسعيد خان]] ۽ [[سجاول جوڻيجو تعلقو|سجاول جوڻيجو]] تعلقن مان زيرِ زمين پاڻيءَ جا 38 نمونا گڏ ڪري 28 مختلف معيارن تي پرکيا ويا. تحقيق موجب 57.89 سيڪڙو نمونن ۾ ڪُل حل ٿيل مادن جي مقدار عالمي صحت تنظيم جي وڌ ۾ وڌ مقرر ڪيل 1,000 ملي گرام في ليٽر حد کان وڌيڪ هئي، جنهن ڪري اهي نمونا پيئڻ لاءِ مناسب نه هئا. تحقيق ۾ فلورائيڊ جي وڌيل مقدار پڻ اهم مسئلي طور سامهون آئي؛ اڌ نمونن ۾ فلورائيڊ وڌ ۾ وڌ قابلِ قبول حد کان وڌيڪ هو.<ref name="Lanjwani2020">{{cite journal |last1=Lanjwani |first1=Muhammad Farooque |last2=Khuhawar |first2=Muhammad Yar |last3=Khuhawar |first3=Taj Muhammad Jahangir |title=Groundwater quality assessment of Shahdadkot, Qubo Saeed Khan and Sijawal Junejo Talukas of District Qambar Shahdadkot, Sindh |journal=Applied Water Science |volume=10 |article-number=26 |year=2020 |doi=10.1007/s13201-019-1098-2 |url=https://link.springer.com/article/10.1007/s13201-019-1098-2 |access-date=18 August 2026}}</ref> ساڳئي تحقيق ۾ ڪجهه نمونن اندر [[ڪروميم]]، [[نڪل]]، [[ڪيڊميم]] ۽ [[سيسو|سيسي]] جي مقدار پڻ عالمي صحت تنظيم جي مقرر ڪيل حدن کان وڌيڪ ملي. ڪروميم 49.42 سيڪڙو، نڪل 21.05 سيڪڙو، ڪيڊميم 28.94 سيڪڙو ۽ سيسو 18.42 سيڪڙو نمونن ۾ مقرر حد کان وڌيڪ هو. آرسينڪ جي حوالي سان صورتحال نسبتاً مختلف هئي ۽ 38 مان رڳو هڪ نموني ۾ ان جي مقدار مقرر حد کان وڌيڪ ملي. تحقيق ڪندڙن نڪل، ڪروميم، سيسي ۽ ڪيڊميم جي وڌيل مقدار کي نيڪال جي گندي پاڻي ۽ علائقي جي ارضياتي بناوٽ سان ممڪن طور ڳنڍيو.<ref name="Lanjwani2020"/> فلورائيڊ جي ورڇ ۾ پڻ علائقائي فرق ڏٺو ويو. تحقيق موجب شھدادڪوٽ تعلقي ۾ فلورائيڊ جي مقدار نسبتاً وڌيڪ، جڏهن تہ سجاول جوڻيجو تعلقي ۾ گهٽ هئي. پاڻيءَ ۾ فلورائيڊ جي ڊگهي عرصي تائين تمام گهڻي مقدار انساني صحت لاءِ نقصانڪار ٿي سگهي ٿي ۽ [[فلوروسس]] جو سبب بڻجي سگهي ٿي.<ref name="Lanjwani2020"/> 2019ع ۾ ''دي ايڪسپريس ٽربيون'' پڻ قمبر شھدادڪوٽ ضلعي ۾ زيرِ زمين پاڻيءَ جي آلودگيءَ بابت رپورٽ ڪئي. رپورٽ موجب پاڻيءَ ۾ نقصانڪار ڪيميائي مادا ۽ ڳرا ڌاتو موجود هجڻ سبب ڪيترن علائقن ۾ زيرِ زمين پاڻي پيئڻ لاءِ محفوظ نه هو. رپورٽ ۾ سرڪاري واٽر سپلاءِ اسڪيمن مان فراهم ٿيندڙ پاڻيءَ جي صفائي ۽ مناسب ٽريٽمينٽ بابت پڻ مسئلن جي نشاندهي ڪئي وئي هئي.<ref>{{Cite web |date=18 December 2019 |title=Underground contamination: Not a drop worth drinking in Qambar-Shahdadkot |url=https://tribune.com.pk/story/2120739/underground-contamination-not-drop-worth-drinking-qambar-shahdadkot |access-date=18 August 2026 |website=The Express Tribune |language=en}}</ref> === ايڇ آءِ وي ۽ ايڊز === [[ايڇ آءِ وي]] جي پکڙجڻ جو مسئلو اتر سنڌ، خاص طور [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي]] ۽ ان جي ڀرپاسي وارن ضلعن ۾، صحت جو هڪ اهم مسئلو رهيو آهي. قمبر شھدادڪوٽ ضلعو پڻ هن علائقائي صحت جي مسئلي کان متاثر ٿيو آهي. 2010ع ۾ شايع ٿيل هڪ رپورٽ موجب لاڙڪاڻي ۾ قائم ايڇ آءِ وي علاج مرڪز تي لاڙڪاڻي، قمبر شھدادڪوٽ ۽ ٻين ڀرپاسي وارن ضلعن سان تعلق رکندڙ مريضن جو علاج ڪيو پئي ويو، جڏهن تہ صحت جي ماهرن قمبر شھدادڪوٽ ۾ پڻ ايڇ آءِ وي جا ڪيس موجود هجڻ جي نشاندهي ڪئي هئي.<ref>{{cite news |title=Extensive efforts needed to dig out hidden HIV/AIDS cases |url=https://www.dawn.com/news/587523/extensive-efforts-needed-to-dig-out-hidden-hivaids-cases |work=Dawn |date=1 December 2010 |access-date=18 August 2026}}</ref> 2016ع ۾ لاڙڪاڻي ۽ قمبر شھدادڪوٽ ۾ غيرمحفوظ رت جي منتقلي ۽ رت جي بئنڪن جي نگراني بابت خدشا سامهون اچڻ کان پوءِ اختيارين ٻنهي ضلعن ۾ ڪيترين ئي رت جي بئنڪن خلاف ڪارروائي ڪئي. رپورٽن موجب قمبر شھدادڪوٽ ۾ 20 ۽ لاڙڪاڻي ۾ پنج رت جون بئنڪون بند ڪيون ويون. ان وقت ايڇ آءِ وي جي ممڪن منتقلي ۽ رت جي مناسب اسڪريننگ نه ٿيڻ بابت پڻ جاچ ڪئي وئي.<ref>{{cite news |title=Spike in HIV/AIDS cases: Over two dozen blood banks sealed |url=https://tribune.com.pk/story/1197382/spike-hivaids-cases-two-dozen-blood-banks-sealed |work=The Express Tribune |date=11 October 2016 |access-date=18 August 2026}}</ref> 2019ع ۾ سنڌ ايڊز ڪنٽرول پروگرام جي انگن اکرن جي حوالي سان شايع ٿيل رپورٽ موجب قمبر شھدادڪوٽ ضلعي ۾ 112 ايڇ آءِ وي مثبت مريض درج ٿيل هئا.<ref>{{cite news |title=A grim reminder for Sindh on World AIDS Day |url=https://tribune.com.pk/story/2109625/grim-reminder-sindh-world-aids-day |work=The Express Tribune |date=1 December 2019 |access-date=18 August 2026}}</ref> 2019ع ۾ [[رتوديرو]] ۾ ٻارن ۾ ايڇ آءِ وي جي وڏي پيماني تي پکڙجڻ کان پوءِ ٿيندڙ سائنسي تحقيق ۾ لاڙڪاڻي سان گڏ پاڙيسري قمبر شھدادڪوٽ ۽ شڪارپور ضلعن جي ٻارن کي پڻ تحقيق جي دائري ۾ شامل ڪيو ويو.<ref>{{cite journal |title=Investigation of an extensive outbreak of HIV infection among children in Sindh, Pakistan: protocol for a matched case–control study |journal=BMJ Open |year=2020 |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7170612/ |access-date=18 August 2026}}</ref> سنڌ حڪومت جي 2021–22ع واري بجيٽ دستاويزن ۾ قمبر شھدادڪوٽ ضلعي لاءِ ايڇ آءِ وي/ايڊز جي روڪٿام ۽ ڪنٽرول جو الڳ پروگرام پڻ درج ٿيل هو، جيڪو ضلعي ۾ بيماريءَ جي نگراني ۽ روڪٿام لاءِ سرڪاري صحت جي ڍانچي جو حصو هو.<ref>{{cite web |title=Health Services – Budget Estimates 2021–2022 |url=https://www.finance.gos.pk/Home/Download?path=Budget%5CBudgetBooks%5CFY-21-22%5CVOLUME-IIIDetail%5C41.SC21144+HEALTH+SERVICES.pdf |publisher=Finance Department, Government of Sindh |year=2021 |access-date=18 August 2026}}</ref> === پوليو === شھدادڪوٽ ۾ [[پوليو]] جي ماحولياتي نگراني دوران پڻ وائرس جي موجودگي رڪارڊ ڪئي وئي آهي. جون 2024ع ۾ باقرآباد پاڙي جي گندي پاڻيءَ مان ورتل ماحولياتي نمونن ۾ پوليو وائرس جي موجودگي جي تصديق ٿي. قمبر شھدادڪوٽ جي ضلعي صحت آفيسر موجب نمونا 4 جون تي گڏ ڪري [[نيشنل انسٽيٽيوٽ آف هيلٿ، اسلام آباد]] موڪليا ويا هئا. صحت اختيارين موجب وائرس جي جينياتي مشابهت بلوچستان جي [[استا محمد ضلعو|استا محمد]] مان اڳ مليل وائرس سان هئي، جنهن کي ٻنهي علائقن وچ ۾ ماڻهن جي اچ وڃ سان ڳنڍيو ويو. ان کان پوءِ شھدادڪوٽ جي ٽن يونين ڪائونسلن ۾ نگراني ۽ پوليو خلاف مهم تيز ڪئي وئي.<ref>{{cite news |title=Sewage samples confirm poliovirus presence in Shahdadkot |url=https://www.dawn.com/news/1842635/sewage-samples-confirm-poliovirus-presence-in-shahdadkot |work=Dawn |date=29 June 2024 |access-date=18 August 2026}}</ref> === هيپاٽائيٽس === قمبر شھدادڪوٽ ۽ لاڙڪاڻي جي علائقن ۾ [[هيپاٽائيٽس بي]] ۽ [[هيپاٽائيٽس سي]] جا ڪيس پڻ صحت جي مسئلن طور رپورٽ ٿيندا رهيا آهن. 2010ع ۾ صحت جي ماهرن ٻنهي ضلعن ۾ هيپاٽائيٽس جي وڌندڙ شرح بابت خدشن جو اظهار ڪيو. قبوسعيد خان ۾ 2009ع دوران لڳايل هڪ طبي ڪئمپ ۾ معائنو ڪرايل مريضن مان 22 سيڪڙو ۾ هيپاٽائيٽس بي ۽ 18 سيڪڙو ۾ هيپاٽائيٽس سي جي نشاندهي ٿيڻ جي رپورٽ ڪئي وئي، جڏهن تہ ضلعي جي ٻين علائقن مان پڻ ٻنهي قسمن جا ڪيس رپورٽ ٿيا.<ref>{{cite news |title=Rise in hepatitis in Larkana, Qambar-Shahdadkot |url=https://www.dawn.com/news/892730/rise-in-hepatitis-in-larkana-qambar-shahdadkot |work=Dawn |date=23 July 2010 |access-date=18 August 2026}}</ref> == ڪتب خانا == شھدادڪوٽ جي علمي تاريخ ۾ ديني مدرسن سان ڳنڍيل خانگي ڪتبخانن اهم ڪردار ادا ڪيو آهي. اوڻيهين صديءَ ۾ شهر سنڌ ۽ بلوچستان جي عالمن ۽ شاگردن لاءِ هڪ علمي مرڪز طور سڃاتو ويندو هو. سنڌي ادبي بورڊ ۾ ڇپيل هڪ تحقيقي مضمون موجب، تيرهين ۽ چوڏهين صدي هجريءَ جي شروعاتي دور ۾ شھدادڪوٽ ۾ ڪيترائي عالم ۽ مدرس آباد هئا ۽ سنڌ ۽ بلوچستان جي علمي روايتن جو گڏيل اثر نظر ايندو هو.<ref name="MemonLibraries">{{cite journal |last=ميمڻ |first=عبدالغفور سنڌي |title=لاڙڪاڻي ضلعي جا ڪتبخانا |journal=مهراڻ |volume=33 |year=1984 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |url=https://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/mehran/Book7/Book_page13.html |access-date=18 August 2026 }}</ref> === مولانا نور محمد شھدادڪوٽيءَ جو ڪتبخانو === شھدادڪوٽ جي قديم علمي ڪتبخانن مان سڀ کان نمايان ڪتبخانو [[مولانا نور محمد شھدادڪوٽي]] سان منسوب هو. هو اصل ڀاڳناڙي، بلوچستان جي ڪنڊي علائقي جو رهواسي هو ۽ پنهنجي ابتدائي ۽ اعليٰ ديني تعليم مولانا عبدالحليم ڪنڊوي وٽ حاصل ڪيائين.<ref name="MemonLibraries"/><ref name="NoorBiography">{{cite web |title=مرحوم مولانا نُور محمد شهدادڪوٽي |url=https://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/mehran/Book10/Book_page3.html |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |access-date=18 August 2026 }}</ref> سندس ڄمڻ جي سال بابت مختلف ماخذن ۾ اختلاف ملي ٿو. ميمڻ عبدالغفور سنڌي کيس 1206هه/1791ع ۾ ڄاول ڄاڻائي ٿو، جڏهن ته سنڌي ادبي بورڊ تي محفوظ هڪ ٻي سوانح ۾ سندس ولادت جي تاريخ کي اڻڄاتل قرار ڏنو ويو آهي.<ref name="MemonLibraries"/><ref name="NoorBiography"/> تنهنڪري سندس پيدائش جو صحيح سال قطعي طور مقرر ڪرڻ مشڪل آهي. تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ نور محمد پهريان پنهنجي ڳوٺ ۾ تدريس شروع ڪئي. بعد ۾ هو [[رياست قلات]] سان لاڳاپيل عدالتي عهدي تي رهيو. ميمڻ عبدالغفور سنڌي موجب، کيس خان خداداد خان قلات طرفان ''قاضي القضاة'' مقرر ڪيو ويو هو. 1858ع ڌاري هڪ شرعي معاملي تي اختلاف کان پوءِ هو سنڌ آيو، پهريان [[ميروخان]] ۾ ميان حامدالله عرف حامد حضوري وٽ رهيو ۽ پوءِ سرائي پير بخش کهاوڙ جي دعوت تي شھدادڪوٽ منتقل ٿيو، جتي هن پنهنجي درسگاهه قائم ڪئي.<ref name="MemonLibraries"/> سنڌي ادبي بورڊ جي ٻي سوانحي روايت موجب، شھدادڪوٽ ۾ سندس درسگاهه مان سنڌ ۽ بلوچستان جا ڪيترائي طالب علم تعليم حاصل ڪندا هئا. سندس شاگردن ۾ مولانا گل محمد شھدادڪوٽي، مولانا غلام صديق شھدادڪوٽي، مولانا تاج محمد امروٽي، مولانا محمد حسن جوهي ۽ ٻيا عالم شامل هئا.<ref name="NoorBiography"/> هڪ ٻي علمي روايت موجب مولانا نور محمد وٽان 52 عالم فارغ التحصيل ٿيا هئا.<ref>{{cite web |title=سنڌي ادبي بورڊ آن لائين لائبريري |url=https://sindhiadabiboard.org/catalogue/Articles/Book7/Book_page36.html |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |access-date=18 August 2026 }}</ref> مولانا نور محمد 12 ذوالحج 1296هه تي شھدادڪوٽ ۾ وفات ڪئي. سنڌي ادبي بورڊ جي سوانحي ماخذ موجب سندس عمر ان وقت لڳ ڀڳ نوي سال هئي ۽ کيس شھدادڪوٽ ۾ دفن ڪيو ويو.<ref name="NoorBiography"/> === ڪتابن جو ذخيرو === مولانا نور محمد وٽ عربي ۽ فارسي ڪتابن جو وڏو ذاتي ڪتبخانو هو. ميمڻ عبدالغفور سنڌي موجب، هن ڪتبخاني ۾ لڳ ڀڳ '''هڪ هزار''' ڪتاب محفوظ هئا، جن مان وڏي تعداد ۾ قلمي نسخا شامل هئا.<ref name="MemonLibraries"/> اهي ڪتاب خاص طور ديني علوم، فقه، منطق، عربي ادب ۽ درسي نصاب سان لاڳاپيل هئا. مولانا نور محمد جي علمي ڪم بابت ماخذن ۾ پڻ ٿورو اختلاف ملي ٿو. ميمڻ عبدالغفور سنڌي سندس هڪ ڊزن کان وڌيڪ تصنيفن جو ذڪر ڪري ٿو، جڏهن ته سنڌي ادبي بورڊ جي هڪ ٻي سوانح ۾ لکيل آهي ته سندس ڪا وڏي مستقل تصنيف مشهور نه هئي، پر عربي درسي ڪتابن تي سندس ڪيترائي قلمي حاشيا موجود هئا.<ref name="MemonLibraries"/><ref name="NoorBiography"/> هڪ ٻئي تاريخي ماخذ ۾ سندس ''صرف بهائي'' ۽ ''جامع تعليمات جديد طرز موجب'' نالي تصنيفن جو ذڪر پڻ ملي ٿو.<ref>{{cite web |title=مولانا نور محمد شهدادڪوٽي جون تصنيفات |url=https://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/history/Book33/Book_page21.html |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |access-date=18 August 2026 }}</ref> انهيءَ سبب مولانا نور محمد جي علمي ورثي جو وڏو حصو ڇپيل ڪتابن جي ڀيٽ ۾ قلمي حاشين، درسي تحريرن ۽ سندس درسگاهه جي تدريسي روايت ۾ محفوظ رهيو. === مدرسه محموديه ۽ حليميه === مولانا نور محمد طرفان شھدادڪوٽ ۾ قائم ڪيل درسگاهه بعد ۾ '''مدرسه محموديه''' جي نالي سان مشهور ٿي. سندس وفات کان پوءِ سندس فرزندن، خاص طور مولانا گل محمد ۽ مولانا غلام صديق، مدرسي ۽ ڪتبخاني جي علمي ذخيري ۾ اضافو ڪيو.<ref name="MemonLibraries"/> مولانا گل محمد پنهنجي والد وٽ تعليم حاصل ڪئي ۽ پوءِ ساڳئي تدريسي سلسلي کي جاري رکيو. سنڌي ادبي بورڊ جي سوانحي مواد موجب، سندس شاگردن ۾ مولانا غلام صديق، قاضي داد محمد مڪران وارو، عبدالحڪيم افغان ۽ محمد حسين حيدرآبادي شامل هئا.<ref name="NoorBiography"/> ميمڻ عبدالغفور سنڌي موجب، مولانا نور محمد، گل محمد ۽ غلام صديق جي دور ۾ هن مدرسي جي علمي شهرت سبب سنڌ ۽ بلوچستان جي مختلف علائقن مان شاگرد شھدادڪوٽ ايندا هئا. وقت گذرڻ سان مدرسه محموديه ۽ ان سان لاڳاپيل ڪتبخاني جي اصل حيثيت گهٽجندي وئي، ۽ بعد ۾ مدرسي جو نالو '''مدرسه حليميه''' رکيو ويو.<ref name="MemonLibraries"/> === علمي اثر === شھدادڪوٽ جي هن درسگاهه جو اثر رڳو شهر تائين محدود نه رهيو. مولانا نور محمد، سندس استادن ۽ شاگردن جي علمي سند سنڌ جي ٻين ڪيترن مدرسن تائين پهتي. سنڌي ادبي بورڊ جي تاريخي مواد موجب، مولانا عبدالحليم ڪنڊويءَ جي علمي سلسلي مان مولانا نور محمد شھدادڪوٽي جهڙا عالم پيدا ٿيا ۽ ان علمي روايت جو اثر سنڌ جي ڪيترن عربي مدرسن تائين پهتو.<ref>{{cite web |title=سنڌ ۾ عربي درسگاهن جو سلسلو |url=https://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/history/Book33/Book_page20.html |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |access-date=18 August 2026 }}</ref> بعد واري دور ۾ پڻ مولانا نور محمد شھدادڪوٽيءَ جي علمي سند سنڌ جي ٻين عالمن تائين منتقل ٿيندي رهي. نوشهروفيروز ضلعي جي مخطوطات بابت هڪ تحقيقي مطالعي ۾ مولانا محمد عالم سومري جي علمي سند مولانا عبدالرحمان فيروز شاهي ۽ مولانا عطاالله فيروز شاهي وسيلي مولانا نور محمد شھدادڪوٽيءَ تائين پهچائي وئي آهي.<ref>{{cite journal |title=ضلعي نوشهروفيروز ۾ مخطوطات جا ذخيرا |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |url=https://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/mehran/Book149/Book_page3.html |access-date=18 August 2026 }}</ref> === جديد عوامي ڪتبخاني جي ضرورت === شھدادڪوٽ ۾ جديد عوامي ڪتبخاني جي کوٽ پڻ مختلف وقتن تي مقامي شاگردن ۽ شهرين جي بحث جو موضوع رهي آهي. 2021ع ۾ شايع ٿيل هڪ خط موجب، شھدادڪوٽ پريس ڪلب جي سامهون عوامي لائبريري لاءِ زمين مختص ڪئي وئي هئي، پر تعمير مڪمل نه ٿيڻ سبب شاگردن کي پڙهائي ۽ مقابلي جي امتحانن جي تياري لاءِ ٻين شهرن ڏانهن وڃڻو پوندو هو.<ref>{{cite news |title=Budget for Shahdadkot Library |url=https://www.nation.com.pk/24-May-2021/budget-for-shahdadkot-library |work=The Nation |date=24 May 2021 |access-date=18 August 2026 }}</ref> سنڌ جي ثقافت کاتي جي ڊائريڪٽوريٽ جنرل آف پبلڪ لائبريريز موجب، سنڌ ۾ سرڪاري عوامي ڪتبخانن جو صوبائي نيٽ ورڪ هلندڙ آهي؛ تنهن هوندي به ان جي موجوده سرڪاري فهرست مان شھدادڪوٽ شهر ۾ مڪمل طور فعال صوبائي عوامي ڪتبخاني جي واضح داخلا نظر نٿي اچي.<ref>{{cite web |title=Public Libraries |url=https://sindhculture.gov.pk/public-libraries/ |publisher=Culture, Tourism, Antiquities & Archives Department, Government of Sindh |access-date=18 August 2026 }}</ref> == فاصلا == هيٺ ڏنل جدول ۾ شھدادڪوٽ کان پاڪستان جي اهم شهرن ۽ دنيا جي ڪجهه وڏن شهرن تائين فاصلا ڏيکاريل آهن. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; border-collapse:collapse;" |+ style="background:#3949AB; color:white; padding:8px; font-size:115%;" | '''شھدادڪوٽ ۽ ٻين شهرن وچ ۾ فاصلا''' |- ! style="background:#5C6BC0; color:white; width:22%;" | شروعاتي هنڌ ! style="background:#5C6BC0; color:white; width:25%;" | منزل ! style="background:#00897B; color:white; width:18%;" | فاصلو (ڪ.م.) ! style="background:#F57C00; color:white; width:35%;" | روڊ ذريعي رابطو |- style="background:#E8EAF6;" | [[شھدادڪوٽ]] | [[لنڊن]] | 6,125 | نہ |- style="background:#F5F5F5;" | [[شھدادڪوٽ]] | [[نيو يارڪ شهر|نيو يارڪ]] | 11,507 | نہ |- style="background:#E8EAF6;" | [[شھدادڪوٽ]] | [[برلن]] | 5,235 | نہ |- style="background:#F5F5F5;" | [[شھدادڪوٽ]] | [[لاس اينجلس]] | 13,113 | نہ |- style="background:#E8EAF6;" | [[شھدادڪوٽ]] | [[ماسڪو]] | 3,908 | نہ |- style="background:#E8F5E9;" | [[شھدادڪوٽ]] | [[بيجنگ]] | 4,578 | ها، [[گلگت]] کان چين جي سرحد وسيلي |- style="background:#E8EAF6;" | [[شھدادڪوٽ]] | [[ٽوڪيو]] | 6,655 | نہ |- style="background:#F5F5F5;" | [[شھدادڪوٽ]] | [[سڊني]] | 11,069 | نہ |- style="background:#E8EAF6;" | [[شھدادڪوٽ]] | [[ريو ڊي جينيرو]] | 13,110 | نہ |- ! colspan="4" style="background:#00796B; color:white; padding:6px;" | '''پاڪستان جي اهم شهرن تائين فاصلا''' |- style="background:#E0F2F1;" | [[شھدادڪوٽ]] | [[ڪراچي]] | 342 | ها |- style="background:#F1F8E9;" | [[شھدادڪوٽ]] | [[لاهور]] | 746 | ها |- style="background:#E0F2F1;" | [[شھدادڪوٽ]] | [[اسلام آباد]] | 822 | ها |- style="background:#F1F8E9;" | [[شھدادڪوٽ]] | [[پشاور]] | 769 | ها |- style="background:#E0F2F1;" | [[شھدادڪوٽ]] | [[ڪوئيٽا]] | 276 | ها |- style="background:#F1F8E9;" | [[شھدادڪوٽ]] | [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] | 280 | ها |} == حوالا == {{حوالا|2}} twi4sx3uk5ot889wjmiqmymc5n0y0az 404593 404592 2026-08-18T14:49:25Z Intisar Ali 8681 404593 wikitext text/x-wiki {{Short description|پاڪستان جو شهر ۽ انتظامي علائقو}} {{Infobox settlement <!-- Basic information --> | name = شھدادڪوٽ | official_name = Shahdadkot | other_name = {{lower|0.1em|[[سيلرا شھدادڪوٽ]]}} | native_name = {{nobold|{{lower|0.6em|{{Nastaliq|شہدادکوٹ}}}}}} | settlement_type = [[شهر]]، [[ميونسيپلٽي]] <!-- Images --> | image_skyline = Water supply shahdadkot.jpg | imagesize = 250 | image_caption = شھدادڪوٽ جو پاڻي فراهمي نظام | image_flag = | flag_size = 100 <!-- Maps / additional images --> | image_map = At_Kotoo_Motoo_Chowk_Shahdadkot.jpg | mapsize = 250 | map_caption = شھدادڪوٽ ۾ ڪوٽو موٽو چوڪ وٽ بئنڪون | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_label_position = bottom | pushpin_map_caption = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ شھدادڪوٽ جو مقام | pushpin_mapsize = 250 <!-- Location --> | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{flag|پاڪستان}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = {{flag|سنڌ}} | subdivision_type2 = [[پاڪستان جا ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] | subdivision_type3 = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name3 = [[قمبر شھدادڪوٽ ضلعو|قمبر شھدادڪوٽ]] | subdivision_type4 = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]] | subdivision_name4 = [[شھدادڪوٽ تعلقو]] <!-- Languages --> | blank1_name_sec1 = سرڪاري ٻوليون | blank1_info_sec1 = [[اردو]]، [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | blank2_name_sec1 = مقامي ٻولي | blank2_info_sec1 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | blank3_name_sec1 = ٻيون ڳالهايون ويندڙ ٻوليون | blank3_info_sec1 = [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]]، [[بلوچي ٻولي|بلوچي]]، [[براهوي ٻولي|براهوي]] <!-- Government --> | government_type = مڪاني حڪومت | leader_title = چيئرمين ميونسيپلٽي | leader_name = | leader_title1 = ايم اين اي | leader_name1 = <!-- Establishment --> | established_title = قيام | established_date = ڪلهوڙا خاندان جي دور ۾ | founder = شھداد خان کهاوڙ <!-- Physical characteristics --> | unit_pref = PAK | elevation_m = 13 | elevation_ft = 43 <!-- Population: latest statistics retained --> | population_total = 120,687 | population_as_of = [[پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري|2023ع]] | population_density_sq_mi = auto | population_blank1_title = شهر واسين جو نالو | population_blank1 = شھدادڪوٽي <!-- Time --> | timezone = [[پاڪستان جو معياري وقت]] | utc_offset = +05:00 <!-- Coordinates --> | coordinates = {{coord|27.8483|67.9106|region:PK_type:city|display=inline,title}} <!-- Postal and telephone codes --> | postal_code_type = پوسٽل ڪوڊ | postal_code = 77300 | area_code = 0744 | website = }} [[File:Petrol Pump At Highway - panoramio.jpg|thumb|شھدادڪوٽ جي باءِ پاس تي هڪ پيٽرول پمپ]] '''شھدادڪوٽ''' ({{langx|en|Shahdadkot}}) [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[قمبر شھدادڪوٽ ضلعو|قمبر شھدادڪوٽ ضلعي]] جو هڪ قديم ۽ اهم شهر آهي. شھدادڪوٽ اڳوڻي [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي ضلعي]] جو حصو هو، پر [[قمبر شھدادڪوٽ ضلعو|قمبر شھدادڪوٽ ضلعو]] قائم ٿيڻ کان پوءِ ان ۾ شامل ڪيو ويو. هي ضلعي جي وڏن شهرن مان هڪ ۽ [[شھدادڪوٽ تعلقو|شھدادڪوٽ تعلقي]] جو انتظامي مرڪز آهي. 2023ع جي آدمشماري موجب شهر جي آبادي 120,687 هئي. شهر جو پوسٽل ڪوڊ 77300 آهي. شهر جو نالو ان جي باني '''شھداد خان کهاوڙ''' جي نالي پٺيان رکيو ويو. شھدادڪوٽ [[لاڙڪاڻو|لاڙڪاڻي]] کان لڳ ڀڳ 51 ڪلوميٽر اتر-اولهه ۽ [[قمبر]] کان 34 ڪلوميٽر اتر طرف واقع آهي. هي شهر [[بلوچستان]] جي [[خضدار ضلعو|خضدار]]، [[جھل مگسي ضلعو|جھل مگسي]] ۽ [[استا محمد ضلعو|استا محمد]] ضلعن جي ويجهو واقع آهي. شھدادڪوٽ [[ايم-8 موٽر وي (پاڪستان)|ايم-8 موٽر وي]] جي رستي وسيلي [[گوادر]] ۽ [[رتوديرو]] سان ڳنڍيل آهي. شھدادڪوٽ ۾ مختلف سنڌي، بلوچ ۽ ٻين برادرين جا ماڻهو رهن ٿا. هتي رهندڙ برادرين ۾ شيخ، کهاوڙ، سيلرا، [[ڪنگراڻي]]، ڀٽي، کوسا، مگسي، براهوي، سومرا، مستوئي، تونيا، چنا، سيد، جروار، پٺاڻ، لانگاهه، گهلُو، وڌا، قريشي، عمراڻي، رڏ، مغيري، ڀٽا، اعواڻ ۽ ڪمبوهه شامل آهن. شهر ۾ مسلمان اڪثريت ۾ آهن، جن ۾ سني ۽ شيعا شامل آهن. هندو برادري پڻ شهر ۾ آباد آهي ۽ واپاري شعبي ۾ ان جي نمايان موجودگي رهي آهي. شيخ برادريءَ جي پڻ شهر جي واپاري طبقي ۾ وڏي نمائندگي آهي.<ref>{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=https://www.sindhidunya.com/shahdadkot/ |accessdate=2018-02-25 |archive-date=2016-08-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160829101127/http://www.sindhidunya.com/shahdadkot/ |dead-url=yes }}</ref> شھدادڪوٽ 1970ع کان وٺي [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] جو هڪ اهم سياسي ڳڙهه پڻ رهيو آهي.<ref>{{Cite web|url=http://www.pas.gov.pk/index.php/members/bydistrict/en/31/94|title=Welcome to the Website of Provincial Assembly of Sindh}}</ref> هي علائقو پاڪستان جي اڳوڻي وزيراعظم [[بينظير ڀٽو]] جو چونڊ تڪ پڻ رهيو آهي، جڏهن ته مير نادر خان مگسي پڻ هن علائقي مان ڊگهي عرصي تائين چونڊجندو رهيو آهي. == تاريخ == شھدادڪوٽ جي بنياد بابت مختلف تاريخي حوالا موجود آهن. سنڌ جي محقق [[ايم ايڇ پنھور]] موجب، شھدادڪوٽ انهن نون شهرن ۽ وسندين مان هڪ هو، جيڪي [[ڪلهوڙا خاندان|ڪلهوڙن]] جي دور ۾ سنڌ اندر زرعي ايراضي ۽ آباديءَ ۾ واڌ سان گڏ اُسريا. پنهور 1701ع کان 1758ع تائين واري عرصي بابت لکي ٿو ته سنڌ ۾ پوکيءَ هيٺ ايراضي لڳ ڀڳ ڏهن لکن ايڪڙن مان وڌي ٻاويهه لک ايڪڙ ٿي ۽ آبادي 14 لکن مان وڌي لڳ ڀڳ 30 لکن تائين پهتي. ان دور ۾ شھدادڪوٽ سان گڏ قمبر، وارهه، ميهڙ، خيرپور ناٿن شاهه، ميرپورخاص، نئون خدا آباد، شھدادپور، نوشهروفيروز، خانڳڙهه، فتح ڳڙهه، جوهي، دوست علي، رتوديرو ۽ وڳڻ جهڙيون وسنديون پڻ اُسريون.<ref>پنهور، ايم. ايڇ، ٽماهي ''مهراڻ''، 1/1996ع، ص. 35، سنڌي ادبي بورڊ، ڄامشورو.</ref> ضلعي قمبر شھدادڪوٽ بابت هڪ ضلعي پروفائيل موجب، شھدادڪوٽ جو بنياد لڳ ڀڳ '''1713ع''' ۾ ڪلهوڙن جي دور ۾ پيو ۽ اهو لاڙڪاڻي کان [[گنداوا]] ڏانهن ويندڙ واپاري رستي تي هڪ اهم شهر هو.<ref name="DistrictProfile">{{cite web |title=Pakistan Emergency Situational Analysis: District Kamber Shahdadkot |url=https://reliefweb.int/report/pakistan/pakistan-emergency-situational-analysis-district-kamber-shahdadkot-july-2014 |website=ReliefWeb |date=July 2014 |access-date=18 August 2026 }}</ref> علائقي تي [[ڪلهوڙا خاندان|ڪلهوڙن]] کان پوءِ [[ٽالپر خاندان|ٽالپرن]] جي حڪومت قائم ٿي، جيڪا 1843ع ۾ انگريزن جي سنڌ تي قبضي تائين جاري رهي.<ref name="DistrictProfile"/> === پراڻو نالو ۽ اوڻيهين صدي === شھدادڪوٽ جو پراڻو نالو '''شھدادپور''' هو. [[اي ڊبليو هيوز]] جي 1876ع ۾ ڇپيل ''A Gazetteer of the Province of Sind'' ۾ هن وسندي کي ''Shahdadpur'' جي نالي سان درج ڪيو ويو آهي. ان وقت اهو قمبر تعلقي جي لاڙڪاڻي ڊپٽي ڪليڪٽريٽ جو هڪ سرڪاري شهر هو ۽ لاڙڪاڻي کان لڳ ڀڳ 30 ميل اتر-اتر اولهه طرف واقع هو. شهر داتو-جي-ڪُر واهه جي اولهندي ڪناري تي آباد هو ۽ رستن وسيلي قمبر، ڳڙهي خيرو، جمالي ۽ حمل سان ڳنڍيل هو.<ref name="Hughes1876">{{cite book |last=Hughes |first=A. W. |author-link=Albert William Hughes |title=A Gazetteer of the Province of Sind |location=London |year=1876 |pages=769–770 |language=en }}</ref> 1876ع جي گزيٽيئر موجب، ان وقت شھدادپور جي آبادي لڳ ڀڳ '''783''' هئي، جنهن مان 464 مسلمان ۽ 319 هندو هئا. مسلمان آباديءَ ۾ پيرزاده، ڪلهوڙا، لاشاري، سيال، مگسي ۽ مهاڻا شامل هئا. گزيٽيئر ۾ پير بخش کهاوڙ کي علائقي جو بااثر زميندار ڄاڻايو ويو آهي ۽ شهر جي ٻيهر ترقيءَ ۾ سندس ڪردار جو ذڪر پڻ ڪيو ويو آهي.<ref name="Hughes1876"/> ساڳئي گزيٽيئر مان معلوم ٿئي ٿو ته شھدادپور ڪنهن وقت هڪ نسبتاً وڏو ۽ اهم شهر هو. [[جان ڪين (پهريون بيرن ڪين)|سر جان ڪين]] افغانستان ڏانهن فوجي مهم تي روانو ٿيڻ وقت سنڌ مان گذرندي هتان پنهنجي فوج لاءِ رسد حاصل ڪئي هئي. ان کان پوءِ شهر زوال جو شڪار ٿيو. 1846ع ۾ چانڊڪا ضلعي جي ڊپٽي ڪليڪٽر ليفٽيننٽ جيمس جي دوري وقت شهر جي آبادي انتهائي گهٽجي چڪي هئي. بعد ۾ شهر ٻيهر آباد ٿيڻ لڳو ۽ 1870ع واري ڏهاڪي تائين هتي اُن، چانور ۽ مختلف اناجن جو واپار ٿيندو هو.<ref name="Hughes1876"/> === شھدادپور تعلقو === برطانوي دور ۾ علائقي جي انتظامي حيثيت ۾ اهم تبديلي 1884ع ۾ آئي. بمبئي حڪومت 16 جنوري 1884ع تي بمبئي لينڊ روينيو ڪوڊ 1879ع تحت حڪم جاري ڪيو ته قمبر ۽ سجاول تعلقن جا مخصوص ڳوٺ ۽ زمينون گڏ ڪري هڪ نئون تعلقو قائم ڪيو وڃي. اهو نئون انتظامي يونٽ '''شھدادپور تعلقو''' سڏيو ويو ۽ ان کي اپر سنڌ فرنٽيئر ضلعي جو حصو بڻايو ويو. حڪم پهرين فيبروري 1884ع کان لاڳو ٿيو.<ref name="BombayGazette1884">{{cite journal |title=Government Notification No. 414 A |journal=Bombay Government Gazette |date=17 January 1884 |pages=36–37 |language=en }}</ref> انهن سرڪاري دستاويزن مان اهو پڻ ظاهر ٿئي ٿو ته اوڻيهين صديءَ جي پوئين اڌ تائين موجوده شھدادڪوٽ لاءِ '''شھدادپور''' نالو سرڪاري طور استعمال ٿيندو رهيو.<ref name="Hughes1876"/><ref name="BombayGazette1884"/> بعد ۾ شهر جو نالو شھدادپور مان بدلائي '''شھدادڪوٽ''' ڪيو ويو. مقامي تاريخي روايتن موجب، سنڌ ۾ ساڳئي نالي سان هڪ ٻيو [[شھدادپور]] موجود هجڻ سبب ٽپال جي ورڇ ۾ مونجهارو پيدا ٿيندو هو، جنهن کان پوءِ ٻنهي شهرن ۾ فرق ڪرڻ لاءِ هن شهر جو نالو شھدادڪوٽ رکيو ويو.<ref>{{cite web |title=Shahdadkot History |url=https://historyofshahdadkot.blogspot.com/p/shahdadkot-history.html |access-date=18 August 2026 |language=en }}</ref> === ريلوي ۽ آمدرفت === برطانوي دور ۾ شھدادڪوٽ کي ريلوي وسيلي قمبر، لاڙڪاڻي ۽ اتر سنڌ جي ٻين علائقن سان ڳنڍيو ويو. '''لاڙڪاڻو–جيڪب آباد لائيٽ ريلوي''' جي رستي تي شھدادڪوٽ ۽ '''سيلرا شھدادڪوٽ ريلوي اسٽيشن''' قائم ڪيا ويا. هي ريلوي رستو لاڙڪاڻي کان قمبر ۽ شھدادڪوٽ مان ٿيندو ڳڙهي خيرو، استا محمد ۽ اڳتي جيڪب آباد ڏانهن ويندو هو.<ref>{{cite web |title=Indian Railways FAQ: IR History |url=https://www.irfca.org/faq/faq-history3.html |website=Indian Railways Fan Club |access-date=18 August 2026 |language=en }}</ref> 1956ع ۾ لاڙڪاڻي کان شھدادڪوٽ تائين ريلوي سيڪشن کي براڊ گيج ۾ تبديل ڪيو ويو، جڏهن ته سيلرا شھدادڪوٽ کان اڳتي پراڻي لائيٽ ريلويءَ جو هڪ حصو بعد ۾ ختم ڪيو ويو.<ref>{{cite web |title=Larkana–Jacobabad Light Railway |url=https://wiki.fibis.org/w/Larkana-Jacobabad_Light_Railway |website=Families in British India Society |access-date=18 August 2026 |language=en }}</ref> === ڪوٽو موٽو چوڪ === شھدادڪوٽ جي پراڻن ۽ مشهور هنڌن مان '''ڪوٽو موٽو چوڪ''' پڻ شامل آهي. مقامي روايت موجب، هن چوڪ جو نالو ڪوٽومل ۽ موٽومل نالي ٻن هندو واپارين جي نالن تان پيو، جن جو هتي ٻارن جي رانديڪن جو دڪان هوندو هو. سندن وفات کان پوءِ دڪان بند ٿي ويو، پر سندن نالن سان منسوب ''ڪوٽو موٽو'' نالو چوڪ لاءِ رائج رهيو.<ref>{{cite web |title=شهداد ڪوٽ شهر جون اهم تاريخي جڳهون |url=https://abdulghaffarwadho.wordpress.com/2017/03/31/%D8%B4%D9%87%D8%AF%D8%A7%D8%AF-%DA%AA%D9%88%D9%BD-%D8%B4%D9%87%D8%B1-%D8%AC%D9%88%D9%86-%D8%A7%D9%87%D9%85-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE%D9%8A-%D8%AC%DA%B3%D9%87%D9%88%D9%86/ |date=31 March 2017 |access-date=18 August 2026 |language=sd }}</ref> === پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ === [[پاڪستان جي آزادي]] کان پوءِ شھدادڪوٽ ۽ قمبر، [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي ضلعي]] جا تعلقا رهيا. 2004ع ۾ لاڙڪاڻي ضلعي کي ورهائي نئون [[قمبر شھدادڪوٽ ضلعو]] قائم ڪيو ويو، جنهن ۾ شھدادڪوٽ کي شامل ڪيو ويو.<ref name="DistrictProfile"/> شھدادڪوٽ ويهين صديءَ جي ٻئي اڌ دوران زرعي ۽ صنعتي مرڪز طور پڻ ترقي ڪئي. شهر ۽ ڀرپاسي واري علائقي ۾ چانور ۽ ڪڻڪ اهم فصل رهيا آهن ۽ چانورن جي ڇڙهائيءَ جا ڪيترائي ڪارخانا قائم ٿيا. 1970ع واري ڏهاڪي ۾ شھدادڪوٽ ٽيڪسٽائل مل پڻ قائم ڪئي وئي، جيڪا شهر جي اهم صنعتي ادارن مان هڪ هئي ۽ وڏي تعداد ۾ مقامي ماڻهن کي روزگار فراهم ڪندي هئي. مل بعد ۾ مالي ۽ انتظامي مسئلن جو شڪار ٿي ۽ 2007ع ۾ مستقل طور بند ٿي وئي. == جاگرافي == شھدادڪوٽ [[سنڌ]] جي اتر-اولهه واري حصي ۾ [[قمبر شھدادڪوٽ ضلعو|قمبر شھدادڪوٽ ضلعي]] ۾ واقع آهي. شهر جا جاگرافيائي بيهڪ لڳ ڀڳ {{coord|27.8483|67.9106|display=inline}} آهي ۽ سمنڊ جي سطح کان ان جي اوچائي لڳ ڀڳ 13 ميٽر آهي. شھدادڪوٽ [[لاڙڪاڻو|لاڙڪاڻي]] کان لڳ ڀڳ 51 ڪلوميٽر اتر-اولهه ۽ [[قمبر]] کان لڳ ڀڳ 34 ڪلوميٽر اتر طرف واقع آهي. شهر جي اولهه طرف بلوچستان جي سرحد ۽ ان کان اڳتي [[کيرٿر جبلن جو سلسلو]] واقع آهي. قمبر شھدادڪوٽ ضلعي جي جاگرافي ٻن نمايان قدرتي حصن ۾ ورهايل آهي. ان جو اوڀر ۽ وچ وارو حصو سنڌ جي ميداني علائقي تي مشتمل آهي، جتي آبپاشي هيٺ زرعي زمينون وڏي ايراضيءَ تي پکڙيل آهن، جڏهن ته اولهه طرف زمين آهستي آهستي جابلو ۽ اڻسڌي ٿيندي [[کيرٿر جبلن جو سلسلو|کيرٿر جبلن]] سان ملي ٿي. کيرٿر جا جبل گهڻي ڀاڱي چن جي پٿر جي ٽڪرين ۽ جبلن تي مشتمل آهن.<ref name="Lanjwani2020">{{cite journal |last1=Lanjwani |first1=Muhammad Farooque |last2=Khuhawar |first2=Muhammad Yar |last3=Khuhawar |first3=Taj Muhammad Jahangir |title=Groundwater quality assessment of Shahdadkot, Qubo Saeed Khan and Sijawal Junejo Talukas of District Qambar Shahdadkot, Sindh |journal=Applied Water Science |volume=10 |pages=26 |year=2020 |doi=10.1007/s13201-019-1098-2 |doi-access=free |url=https://link.springer.com/article/10.1007/s13201-019-1098-2 |access-date=18 August 2026 }}</ref> === شهري پکيڙ === شھدادڪوٽ جي موجوده شهري ايراضي پنهنجي تاريخي حدن کان گهڻي وڌي چڪي آهي. [[بورڊ آف روينيو سنڌ]] جي ديهن جي پراڻن نقشن موجب، شهر جي پراڻي آبادي شھدادڪوٽ ٿاڻي ۽ مختيارڪار آفيس جي ڀرپاسي تائين محدود هئي، جڏهن ته ان جي ڀرسان غريب آباد نالي ڳوٺ ۽ ڪجهه فاصلي تي سيلرا ۽ قمبراڻي جا ڳوٺ واقع هئا.{{حوالو گھربل|date=August 2026}} شهر جي آبادي ۽ اڏاوتي پکيڙ وڌڻ سان ڀرپاسي جون اڳ الڳ وسنديون شهري علائقي سان ملي ويون. غريب آباد ۽ قمبراڻي هاڻي شھدادڪوٽ جي لڳاتار شهري آباديءَ جو حصو بڻجي چڪا آهن. موجوده شهر ۾ ديهه شھدادڪوٽ جي وڏي حصي سان گڏ ديهه همير، ديهه سيلرا ۽ ديهه نورپور جا ڪجهه حصا پڻ اچي وڃن ٿا.{{حوالو گھربل|date=August 2026}} === آبهوا === شھدادڪوٽ جي آبهوا گرم ۽ خشڪ آهي. اونهاري جي موسم تمام گرم، جڏهن ته سيارو نسبتاً مختصر ۽ نرم هوندو آهي. قمبر شھدادڪوٽ ضلعي جي آفتن جي انتظام واري منصوبي ۾ علائقي جي آبهوا کي ''گرم ۽ خشڪ'' قرار ڏنو ويو آهي ۽ سالياني سراسري برسات لڳ ڀڳ 86.23 ملي ميٽر ڄاڻائي وئي آهي.<ref name="PDMAClimate">{{cite web |title=District Disaster Management Plan – Kambar Shahdadkot |url=https://pdma.gos.pk/Documents/District_Management_Plans/DMP%20Kambar%20Shahdadkot.pdf |publisher=Provincial Disaster Management Authority, Government of Sindh |year=2022 |access-date=18 August 2026 }}</ref> شھدادڪوٽ ۾ گرم موسم اپريل جي پوئين حصي کان جولاءِ تائين وڌيڪ شديد رهي ٿي. ضلعي جي هڪ تازي پروفائيل موجب جون گرم ترين مهينو آهي، جنهن ۾ سراسري وڌ ۾ وڌ گرمي پد لڳ ڀڳ 44 °C ۽ گهٽ ۾ گهٽ گرمي پد 31 °C رهي ٿو. ٿڌي موسم نومبر جي آخر کان فيبروري تائين رهي ٿي؛ جنوري سرد ترين مهينو آهي، جنهن ۾ سراسري گهٽ ۾ گهٽ گرمي پد لڳ ڀڳ 9 °C ۽ وڌ ۾ وڌ 23 °C آهي.<ref name="PILDATProfile">{{cite web |title=Qambar Shahdadkot District Profile |url=https://old.pildat.org/governance1/qambar-shahdadkot-district-profile |publisher=PILDAT |date=26 December 2024 |access-date=18 August 2026 }}</ref> گهٽ برسات ۽ تمام تيز اونهاري جي گرمي سبب علائقي جي زراعت جو دارومدار رڳو برسات تي نه آهي، بلڪه واهن ۽ ٽيوب ويلن ذريعي آبپاشي اهم حيثيت رکي ٿي. ضلعي جي آفتن جي انتظام واري منصوبي موجب ضلعي جي ڪل ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 44.3 سيڪڙو حصو آبپاشي هيٺ فصلن تي مشتمل آهي.<ref name="PDMAClimate"/> === پاڻي ۽ آبپاشي === شھدادڪوٽ ۽ ان جي ڀرپاسي ۾ زراعت لاءِ واهن ۽ زير زمين پاڻي ٻنهي جو استعمال ٿئي ٿو. قمبر شھدادڪوٽ ضلعي جي زرعي معيشت گهڻي ڀاڱي واهن جي آبپاشي ۽ ٽيوب ويلن تي دارومدار رکي ٿي.<ref name="PDMAClimate"/> شھدادڪوٽ ۾ زير زمين پاڻيءَ جي معيار بابت سائنسي تحقيق پاڻيءَ ۾ لوڻياٺ ۽ ٻين ڪيميائي جزن جي وڌيڪ مقدار کي هڪ اهم مسئلو قرار ڏنو آهي. 2020ع ۾ ''Applied Water Science'' ۾ ڇپيل هڪ تحقيق ۾ شھدادڪوٽ، قبو سعيد خان ۽ سجاول جوڻيجو تعلقن مان زير زمين پاڻيءَ جا 38 نمونا وٺي 28 مختلف ماپن جي جاچ ڪئي وئي. تحقيق موجب 57.89 سيڪڙو نمونن ۾ ڪل حل ٿيل لوڻن (TDS) جو مقدار ان وقت استعمال ڪيل عالمي صحت تنظيم جي 1,000 ملي گرام في ليٽر واري حد کان وڌيڪ هو، جنهن سبب اهي نمونا پيئڻ لاءِ موزون نه سمجهيا ويا. ساڳئي تحقيق ۾ 60.52 سيڪڙو نمونن ۾ فلورائيڊ جو مقدار پڻ مقرر حد کان وڌيڪ مليو.<ref name="Lanjwani2020"/> شھدادڪوٽ '''شهر''' جي زير زمين پاڻيءَ تي ٿيل هڪ ٻي تحقيق ۾ شهر جي ڏهن مختلف هنڌن تان پاڻيءَ جا نمونا ورتا ويا. انهن ۾ سراسري ڪل حل ٿيل لوڻن جو مقدار 4,493.7 ملي گرام في ليٽر ۽ ڪلورائيڊ 848.4 ملي گرام في ليٽر رڪارڊ ڪيو ويو. تحقيق ڪندڙن بجليائي چالڪتا، سختي ۽ ڪل حل ٿيل لوڻن سميت ڪجهه ماپن کي پيئڻ جي پاڻيءَ لاءِ استعمال ڪيل محفوظ حدن کان وڌيڪ قرار ڏنو.<ref name="PathanShahdadkot">{{cite journal |last1=Pathan |first1=A. M. |last2=Mastoi |first2=G. M. |last3=Qureshi |first3=M. A. |last4=Pirzada |first4=A. M. |title=Physico-chemical studies of groundwater quality in Shahdadkot City and its suitability for drinking purpose: A case study for clean water security |journal=Sindh University Research Journal (Science Series) |volume=50 |issue=4 |year=2018 |url=https://nja.pastic.gov.pk/journals/index.php/SURJ/article/view/26300 |access-date=18 August 2026 }}</ref> جيتوڻيڪ پيئڻ جي حوالي سان زير زمين پاڻيءَ جي معيار جا مسئلا سامهون آيا آهن، پر شھدادڪوٽ ۽ ڀرپاسي جي تعلقن تي ڪيل تحقيق موجب استعمال ڪيل مختلف زرعي پاڻيءَ جي معيار وارن معيارن تحت 55 کان 100 سيڪڙو تائين نمونا آبپاشي لاءِ استعمال لائق قرار ڏنا ويا.<ref name="Lanjwani2020"/> === زمين ۽ ارضيات === شھدادڪوٽ شهر سنڌ جي ميداني ۽ زرعي علائقي ۾ واقع آهي، جڏهن ته قمبر شھدادڪوٽ ضلعي جي اولهندي حصي ڏانهن زمين جي بناوٽ تبديل ٿي جابلو علائقي ۾ داخل ٿئي ٿي. ضلعي ۾ وسيع ميدانن ۽ زرعي زمينن سان گڏ اولهه طرف [[کيرٿر جبلن جو سلسلو]] موجود آهي.<ref name="Lanjwani2020"/> کيرٿر سلسلو بنيادي طور چن جي پٿر جي جبلن ۽ ٽڪرين تي مشتمل آهي. اهو سلسلو بلوچستان ۾ مولا نديءَ جي ڀرپاسي کان ڏکڻ طرف لڳ ڀڳ 300 ڪلوميٽر تائين پکڙجي سنڌ مان ٿيندو ڪراچي جي اولهه ۾ عربي سمنڊ جي ساحلي علائقي تائين پهچي ٿو.<ref name="Lanjwani2020"/> شھدادڪوٽ پاڻ انهن جبلن ۾ نه، پر کيرٿر جي اوڀر واري ميداني علائقي ۾ آباد آهي. ميداني علائقن ۾ انساني آبادڪاري ۽ زراعت جي واڌ سبب زمين جو وڏو حصو پوکيءَ هيٺ اچي چڪو آهي. ان جي ابتڙ ضلعي جي اولهندي حصي ۾ برسات تي دارومدار رکندڙ زمين، کليل غير آباد ايراضيون، چراگاهه ۽ قدرتي ٻوٽن وارا علائقا ملن ٿا.<ref name="PDMAClimate"/> === ماحوليات === قمبر شھدادڪوٽ ضلعي ۾ ميداني زرعي ماحول کان وٺي جابلو ۽ آبي ماحول تائين مختلف قدرتي نظام موجود آهن. ضلعي ۾ [[حمل ڍنڍ]] سميت ڪيترائي آبي علائقا موجود آهن، جڏهن ته اولهندي سرحد تي کيرٿر جو جابلو ماحول پکڙيل آهي.<ref name="Lanjwani2020"/> ماحولياتي لحاظ کان شھدادڪوٽ ۽ ڀرپاسي جي ميداني علائقن تي زرعي سرگرمين، آبپاشي، شهري پکيڙ ۽ پاڻيءَ جي دستيابيءَ جو وڏو اثر آهي. ضلعي جي قدرتي نباتات گهڻي ڀاڱي گهٽ برسات سان ٺهڪندڙ جڙي ٻوٽين ۽ ٻوٽن تي مشتمل آهي، جڏهن ته آبپاشي وارن ميداني حصن ۾ قدرتي زمين جو وڏو حصو زرعي زمين ۾ تبديل ٿيل آهي.<ref name="PDMAClimate"/> === ٻوٽا ۽ جانور === شھدادڪوٽ شهر بابت ٻوٽن ۽ جهنگلي جانورن جي الڳ تفصيلي سائنسي فهرست موجود نه آهي، تنهنڪري شهر جي حياتياتي تنوع کي سڄي قمبر شھدادڪوٽ ضلعي يا کيرٿر واري حياتياتي نظام سان هڪجهڙو قرار ڏيڻ مناسب نه ٿيندو. ضلعي جي اولهندي گهٽ آباد علائقن ۾ قدرتي جڙي ٻوٽيون، ٻوٽا ۽ چراگاهه ملن ٿا، جڏهن ته شھدادڪوٽ جي چوڌاري ميداني علائقو گهڻي ڀاڱي زرعي زمين تي مشتمل آهي.<ref name="PDMAClimate"/> وسيع قمبر شھدادڪوٽ ضلعي ۾ ميدانن، آبي علائقن ۽ کيرٿر جي جابلو پٽي جي موجودگي سبب رهائشگاهن ۾ نمايان تنوع ملي ٿو. ضلعي بابت سائنسي اڀياس [[حمل ڍنڍ]]، ڊرگهه ۽ لانگهه سميت آبي علائقن ۽ کيرٿر جي جابلو پٽي جو ذڪر ڪن ٿا.<ref name="Lanjwani2020"/> انهن قدرتي علائقن جي حياتياتي تنوع کي شھدادڪوٽ جي شهري حياتيات کان الڳ سمجهڻ گهرجي. == سياست == شھدادڪوٽ سياسي طور [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] جي اهم اثر رسوخ وارن علائقن مان هڪ رهيو آهي. 1970ع واري ڏهاڪي کان وٺي هن علائقي جي قومي، صوبائي ۽ مڪاني سياست ۾ پاڪستان پيپلز پارٽيءَ جو نمايان ڪردار رهيو آهي. مختلف دورن ۾ چونڊ تڪن جون حدون ۽ نمبر تبديل ٿيندا رهيا آهن، تنهنڪري شھدادڪوٽ جي سياسي نمائندگيءَ کي موجوده ۽ تاريخي حلقه بندين جي لحاظ کان الڳ ڏسڻ ضروري آهي. === قومي اسيمبلي جي نمائندگي === موجوده حلقه بندين موجب [[شھدادڪوٽ تعلقو]] [[اين اي-196 (قمبر شھدادڪوٽ-1)|اين اي-196 قمبر شھدادڪوٽ-I]] جو حصو آهي. هن قومي تڪ ۾ شھدادڪوٽ سان گڏ [[قبو سعيد خان تعلقو|قبو سعيد خان]]، [[سجاول جوڻيجو تعلقو|سجاول جوڻيجو]]، [[ميروخان تعلقو|ميروخان]] ۽ قمبر تعلقي جا ڪجهه حصا شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Final List of National Assembly Constituencies |url=https://ecp.gov.pk/map-sindh |publisher=Election Commission of Pakistan |access-date=18 August 2026 }}</ref> 2024ع جي عام چونڊن ۾ [[بلاول ڀٽو زرداري]] اين اي-196 تان ڪامياب ٿيو، پر هن [[اين اي-194 (لاڙڪاڻو-1)|اين اي-194 لاڙڪاڻو-I]] واري سيٽ برقرار رکي ۽ قمبر شھدادڪوٽ واري سيٽ خالي ڪري ڇڏي. ان کان پوءِ 21 اپريل 2024ع تي ٿيل ضمني چونڊ ۾ [[خورشيد احمد جوڻيجو]] پاڪستان پيپلز پارٽيءَ جي اميدوار طور ڪامياب ٿيو.<ref>{{cite web |title=Notification regarding Returned Candidate NA-196 Kamber Shahdadkot-I |url=https://ecp.gov.pk/notification-regarding-returned-candidate-na-196-kamber-shahdadkot-i |publisher=Election Commission of Pakistan |access-date=18 August 2026 }}</ref> قومي اسيمبليءَ جي موجوده رڪارڊ ۾ پڻ خورشيد احمد جوڻيجو کي اين اي-196 قمبر شھدادڪوٽ-I جو ميمبر ڄاڻايو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Members of National Assembly from Sindh |url=https://www.na.gov.pk/en/mna_list.php?list=sindh |publisher=National Assembly of Pakistan |access-date=18 August 2026 }}</ref> 2018ع جي حلقه بندين کان اڳ شھدادڪوٽ مختلف وقتن تي اهڙن قومي تڪن جو حصو رهيو، جن جا نمبر اين اي-207 وغيره رهيا. 2008ع ۾ اين اي-207 لاڙڪاڻو-ڪم-شڪارپور-ڪم-قمبر شھدادڪوٽ تان [[فريال ٽالپر]] چونڊجي آئي.<ref>{{cite web |title=General Elections 2008 – Returned Candidates |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/1/ge2008-g1.pdf |publisher=Election Commission of Pakistan |date=1 March 2008 |access-date=18 August 2026 }}</ref> حلقه بندين جي تبديليءَ سبب پراڻي اين اي-207 کي موجوده اين اي-196 سان سڌي طرح هڪ ئي تڪ نه سمجهڻ گهرجي. === صوبائي اسيمبلي جي نمائندگي === موجوده سنڌ اسيمبلي جي حلقه بندين ۾ شھدادڪوٽ علائقو [[پي ايس-14 قمبر شھدادڪوٽ-I]] سان لاڳاپيل آهي. موجوده سنڌ اسيمبلي جي رڪارڊ موجب [[نادر علي مگسي]] پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز جي ٽڪيٽ تي پي ايس-14 قمبر شھدادڪوٽ-I جو چونڊيل ميمبر آهي.<ref>{{cite web |title=Kamber Shahdadkot – Members Directory |url=https://pas.gov.pk/assembly-members-directory/33/141 |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=18 August 2026 }}</ref> شھدادڪوٽ جي صوبائي تڪ جو نمبر ماضي ۾ ڪيترائي ڀيرا تبديل ٿيو. اڳوڻين حلقه بندين ۾ نادر علي مگسي پي ايس-40 قمبر شھدادڪوٽ-II ۽ ٻين دورن ۾ شھدادڪوٽ سان لاڳاپيل تڪن تان پڻ چونڊجي چڪو آهي.<ref>{{cite web |title=Members Directory – Kamber Shahdadkot |url=https://www.pas.gov.pk/assembly-members-directory/19 |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=18 August 2026 }}</ref> 2013ع واري اسيمبليءَ جي رڪارڊ ۾ شھدادڪوٽ سان لاڳاپيل تڪن لاءِ پي ايس-40 ۽ پي ايس-42 جهڙا پراڻا نمبر استعمال ٿيل ملن ٿا، جڏهن ته هاڻوڪي حدبنديءَ ۾ قمبر شھدادڪوٽ ضلعي لاءِ پي ايس-14 کان پي ايس-17 تائين چار صوبائي تڪ مقرر آهن.<ref>{{cite web |title=Members Directory |url=https://www.pas.gov.pk/assembly-members-directory |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=18 August 2026 }}</ref> === چونڊ تڪن جي تبديلي === شھدادڪوٽ جي چونڊ نمائندگي پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ هڪجهڙي حلقه بنديءَ هيٺ نه رهي آهي. آباديءَ، انتظامي حدن ۽ اليڪشن ڪميشن جي نئين سر حلقه بندين سبب قومي ۽ صوبائي تڪن جا نالا، نمبر ۽ حدون مختلف چونڊن ۾ تبديل ٿينديون رهيون آهن. 2018ع کان پوءِ قمبر شھدادڪوٽ ضلعي کي قومي اسيمبليءَ جا ٻه الڳ تڪ مليا، جڏهن ته موجوده حدبنديءَ ۾ اهي [[اين اي-196 (قمبر شھدادڪوٽ-1)|اين اي-196 قمبر شھدادڪوٽ-I]] ۽ [[اين اي-197 (قمبر شھدادڪوٽ-2)|اين اي-197 قمبر شھدادڪوٽ-II]] آهن.<ref>{{cite web |title=Sindh Constituency Maps |url=https://ecp.gov.pk/map-sindh |publisher=Election Commission of Pakistan |access-date=18 August 2026 }}</ref> صوبائي سطح تي ضلعي جا موجوده تڪ [[پي ايس-14 قمبر شھدادڪوٽ-I]]، پي ايس-15 قمبر شھدادڪوٽ-II، پي ايس-16 قمبر شھدادڪوٽ-III ۽ پي ايس-17 قمبر شھدادڪوٽ-IV آهن. سنڌ اسيمبلي جي موجوده رڪارڊ موجب انهن تڪن تان ترتيبوار نادر علي مگسي، نثار احمد کهڙو، خان چانڊيو ۽ نوابزادو برهان چانڊيو چونڊيل آهن.<ref>{{cite web |title=Kamber Shahdadkot – Assembly Members Directory |url=https://pas.gov.pk/assembly-members-directory/33/141 |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=18 August 2026 }}</ref> === سياسي اثر ۽ جماعتون === شھدادڪوٽ ۾ پاڪستان پيپلز پارٽي روايتي طور سڀ کان وڌيڪ اثر رکندڙ سياسي جماعت رهي آهي. قومي ۽ صوبائي سطح تي پيپلز پارٽيءَ جا اميدوار هن علائقي مان بار بار ڪامياب ٿيندا رهيا آهن. 2008ع ۾ فريال ٽالپر جي اين اي-207 تان ڪاميابي، مختلف دورن ۾ نادر علي مگسي جي صوبائي نمائندگي، ۽ موجوده اين اي-196 ۽ پي ايس-14 تي پڻ پيپلز پارٽيءَ جي نمائندن جي موجودگي هن تسلسل کي ظاهر ڪري ٿي.<ref>{{cite web |title=General Elections 2008 – Returned Candidates |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/1/ge2008-g1.pdf |publisher=Election Commission of Pakistan |date=1 March 2008 |access-date=18 August 2026 }}</ref><ref>{{cite web |title=Kamber Shahdadkot – Assembly Members Directory |url=https://pas.gov.pk/assembly-members-directory/33/141 |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=18 August 2026 }}</ref> شهر ۾ ٻين سياسي جماعتن ۾ [[جمعيت علماءِ اسلام (ف)]], [[پاڪستان تحريڪ انصاف]], [[پاڪستان مسلم ليگ (ن)]] ۽ [[پاڪستان مسلم ليگ (فنڪشنل)]] پڻ وقت بوقت چونڊن ۽ مقامي سياست ۾ حصو وٺنديون رهيون آهن. === مڪاني حڪومت ۽ ميونسپلٽي === شھدادڪوٽ جي شهري مڪاني انتظام جو بنيادي ادارو ميونسپل ڪاميٽي آهي. سنڌ جي مڪاني حڪومت واري ڍانچي تحت شهري علائقن ۾ ميونسپل ڪاميٽيون صفائي، نيڪال، مقامي رستن، اسٽريٽ لائيٽن، مارڪيٽن، پارڪن ۽ ٻين شهري خدمتن جي انتظام جون ذميوار هونديون آهن. شھدادڪوٽ جي ميونسپل ڍانچي ۾ شهر کي مختلف وارڊن ۽ مڪاني چونڊ يونٽن ۾ ورهايو ويندو آهي. سنڌ لوڪل گورنمينٽ بورڊ قمبر شھدادڪوٽ ضلعي لاءِ ميونسپل، ٽائون ۽ يونين سطح جي ادارن بابت نوٽيفڪيشن جاري ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=Notifications – Sindh Local Government Board |url=https://slgb.lgdsindh.gov.pk/notifications/ |publisher=Sindh Local Government Board |access-date=18 August 2026 }}</ref> مڪاني ادارن جون حدون ۽ انهن جي چونڊيل عهدن جا نالا وقت بوقت نئين قانون سازي ۽ حلقه بندين سان تبديل ٿيندا رهيا آهن؛ ان ڪري پراڻي ميونسپل ڪاميٽيءَ جي جوڙجڪ کي موجوده نظام سان سڌو هڪجهڙو سمجهڻ مناسب نه آهي. === يونين ڪميٽيون ۽ انتظامي ڍانچو === شھدادڪوٽ جو مڪاني انتظام شهري وارڊن ۽ يونين ڪميٽين يا ٻين قانوني طور مقرر مڪاني يونٽن ذريعي هلايو وڃي ٿو. انهن جي حدبندي ۽ تعداد اليڪشن ڪميشن ۽ سنڌ حڪومت جي مڪاني حڪومت واري کاتي طرفان مقرر ڪيا وڃن ٿا. ضلعائي سطح تي شھدادڪوٽ [[قمبر شھدادڪوٽ ضلعو|قمبر شھدادڪوٽ ضلعي]] ۽ [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] جو حصو آهي، جڏهن ته تعلقي سطح تي ان جو انتظام [[شھدادڪوٽ تعلقو|شھدادڪوٽ تعلقي]] تحت ٿئي ٿو. شهر ۾ صوبائي حڪومت جا تعلقي سطح جا مختلف انتظامي ادارا، جن ۾ مختيارڪار آفيس، پوليس، روينيو، تعليم، صحت ۽ ٻين کاتن جون آفيسون شامل آهن، ڪم ڪن ٿيون. ميونسپل ادارو شهري خدمتن جي ذميواري سنڀالي ٿو، جڏهن ته روينيو ۽ عام انتظام صوبائي حڪومت جي تعلقي ۽ ضلعي سطح جي آفيسرن جي دائري ۾ اچي ٿو. === سياسي سرگرمين جا هنڌ === شھدادڪوٽ جو '''ڪوٽو موٽو چوڪ''' شهر جي اهم واپاري ۽ سياسي مرڪزن مان هڪ آهي. مقامي سطح تي سياسي جلوس، احتجاج، ڌرڻا ۽ عوامي گڏجاڻيون روايتي طور هن چوڪ ۽ ڀرپاسي وارن مرڪزي رستن تي ٿينديون رهيون آهن.{{حوالو گھربل|date=August 2026}} == معيشت == شھدادڪوٽ جي معيشت جو بنيادي دارومدار [[زراعت]]، خاص ڪري [[چانور|چانورن]] جي پوک، ان جي خريد ۽ وڪري، رائس ملنگ ۽ زرعي واپار تي آهي. شھدادڪوٽ ۽ ان جي ڀرپاسي وارو [[قمبر شھدادڪوٽ ضلعو]] سنڌ جي اهم چانور پيدا ڪندڙ علائقن مان شمار ٿئي ٿو. ضلعي جو سنڌ جي چانورن جي ڪل پوکي هيٺ ايراضيءَ ۾ لڳ ڀڳ 11.41 سيڪڙو ۽ پيداوار ۾ لڳ ڀڳ 11.96 سيڪڙو حصو ڄاڻايو ويو آهي.<ref>{{cite news |title=Qamber Shahdadkot — caught between two provinces |url=https://www.dawn.com/news/1621762 |work=Dawn |date=4 May 2021 |access-date=18 August 2026 }}</ref> شھدادڪوٽ شهر سنڌ ۽ پاڙيسري [[بلوچستان]] جي ڪيترن زرعي علائقن لاءِ چانورن جي خريد، وڪري ۽ پروسيسنگ جو اهم مرڪز آهي. شهر ۾ اناج منڊي ۽ وڏي تعداد ۾ رائس ملون ڪم ڪن ٿيون، جتي ڀرپاسي جي زرعي علائقن مان آيل سارين کي خريد ڪري ڇڙهائي ۽ مارڪيٽ لاءِ تيار ڪيو وڃي ٿو. اپريل 2026ع ۾ شھدادڪوٽ ۾ 105 رائس ملن ۽ شهر جي اناج منڊي جي عارضي بندش بابت رپورٽ مان شهر ۾ رائس ملنگ صنعت جي وڏي پيماني جو اندازو ٿئي ٿو.<ref>{{cite news |title=105 rice mills, grain market in Shahdadkot shut over Rs1.3m robbery |url=https://www.dawn.com/ |work=Dawn |date=27 April 2026 |access-date=18 August 2026 }}</ref> === زراعت === شھدادڪوٽ جي پسگردائيءَ ۾ آبپاشي هيٺ زمينون مقامي معيشت جو بنياد آهن. چانور اهم فصل آهي، جڏهن ته ضلعي ۾ [[ڪڻڪ]]، [[ڪمند]]، جوئر، جَوَ، چڻا، سرنهن، مسور ۽ ٻيا دال وارا فصل پڻ پوکيا وڃن ٿا.<ref>{{cite web |title=Sindh – Shahdadkot |url=https://pakistanalmanac.com/sindh-shahdadkot/ |website=Pakistan Almanac |access-date=18 August 2026 }}</ref> قمبر شھدادڪوٽ بابت زرعي تحقيقن ۾ پڻ چانور کي علائقي جي اهم آمدني ڏيندڙ فصلن مان هڪ قرار ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Chandio |first1=N. N. |title=Impact of Water Scarcity on Rice Production |journal=Journal of Development and Social Sciences |year=2023 |url=https://www.ojs.jdss.org.pk/journal/article/download/618/510 |access-date=18 August 2026 }}</ref> 2025ع ۾ قمبر شھدادڪوٽ ضلعي ۾ مختلف چانورن جي قسمن جي معاشي ڪارڪردگيءَ بابت ٿيل هڪ مطالعي ۾ 120 آبادگارن جو جائزو ورتو ويو. تحقيق مان ظاهر ٿيو ته چانورن جي پوک علائقي جي زرعي معيشت ۽ آبادگارن جي آمدنيءَ ۾ مرڪزي حيثيت رکي ٿي.<ref>{{cite journal |last1=Baseer |first1=Abdul |last2=Palal |first2=Imam Udin |last3=Bilal |first3=Muhammad |last4=Qadir |first4=Naeem |last5=Ali |first5=Haris |title=Economic Analysis of Different Rice Varieties Cultivated in Shahdadkot District of Sindh |journal=Global Research Journal of Natural Science and Technology |volume=3 |issue=1 |year=2025 |doi=10.53762/grjnst.03.01.17 }}</ref> === چانورن جو واپار ۽ رائس ملنگ === چانورن جي پوک سان گڏ رائس ملنگ شھدادڪوٽ جي سڀ کان نمايان زرعي صنعتن مان هڪ آهي. سنڌ ۾ مجموعي طور رائس ملنگ پراڻي ۽ وڏي زرعي پروسيسنگ صنعت آهي، ۽ قمبر شھدادڪوٽ سنڌ جي اهم چانور پيدا ڪندڙ ضلعن ۾ شامل آهي.<ref>{{cite journal |title=Impact of Sindh Rice Industries on Economy of Pakistan |url=https://www.ajbasweb.com/old/ajbas/853-859.pdf |journal=Australian Journal of Basic and Applied Sciences |access-date=18 August 2026 }}</ref> شھدادڪوٽ ۽ ڀرپاسي ۾ رائس ملون سارين جي ڇڙهائي، صفائي، درجابندي ۽ واپار لاءِ تياريءَ جو ڪم ڪن ٿيون. [[رائيس ايڪسپورٽرس ايسوسيئيشن آف پاڪستان]] جي ميمبرن ۾ پڻ قمبر شھدادڪوٽ جي ايم-8 رستي تي قائم رائس ملون شامل آهن، جنهن مان مقامي ملنگ صنعت جي ملڪ جي وسيع چانورن واري واپاري نيٽ ورڪ سان ڳانڍاپي جو پتو پوي ٿو.<ref>{{cite web |title=Kirther Rice Mill (Pvt) Ltd |url=https://reap.com.pk/memberDetails/2033 |publisher=Rice Exporters Association of Pakistan |access-date=18 August 2026 }}</ref> شھدادڪوٽ جي اناج منڊي مقامي آبادگارن، واپارين، آڙتين ۽ رائس ملن وچ ۾ زرعي واپار جو اهم مرڪز آهي. 2025ع ۾ شهر جي وڏي اناج منڊي ٻيهر کولجڻ بابت هڪ رپورٽ ۾ شھدادڪوٽ کي سنڌ ۽ بلوچستان جي چانورن جي واپار جو مرڪز قرار ڏنو ويو.<ref>{{cite news |title=Major grain market reopens in Sindh after stakeholders reach agreement |url=https://www.dawn.com/news/1958586 |work=Dawn |date=2 December 2025 |access-date=18 August 2026 }}</ref> === آمدرفت ۽ واپار === شھدادڪوٽ جي اقتصادي اهميت ۾ ان جي شاهراهي بيهڪ پڻ ڪردار ادا ڪري ٿي. شهر [[ايم-8 موٽر وي (پاڪستان)|ايم-8]] جي [[خضدار]]–شھدادڪوٽ–[[رتوديرو]] حصي سان ڳنڍيل آهي. وفاقي ترقياتي دستاويزن موجب، خضدار–شھدادڪوٽ–رتوديرو حصو 143 ڪلوميٽر ڊگهو آهي ۽ اهو وڏي [[گوادر]]–رتوديرو ايم-8 رستي جو حصو آهي.<ref>{{cite web |title=Federal Public Sector Development Programme 2016–17 |url=https://pc.gov.pk/uploads/archives/Details_of_Rleases_2016-17%2812-05-2017%29.pdf |publisher=Planning Commission of Pakistan |date=12 May 2017 |access-date=18 August 2026 }}</ref> هن رستي وسيلي شھدادڪوٽ جو واپاري رابطو هڪ طرف [[رتوديرو]]، [[لاڙڪاڻو]] ۽ سنڌ جي ٻين مارڪيٽن سان ۽ ٻئي طرف [[خضدار]] ۽ اڳتي بلوچستان سان قائم ٿئي ٿو. وفاقي ترقياتي پروگرام ۾ ايم-8 کي گوادر، تربت، خضدار، شھدادڪوٽ ۽ لاڙڪاڻي کي ڳنڍيندڙ رستي طور درج ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Public Sector Development Programme |url=https://pc.gov.pk/uploads/annual2017/Ch02-PSDP.pdf |publisher=Planning Commission of Pakistan |year=2017 |access-date=18 August 2026 }}</ref> اها جاگرافيائي بيهڪ زرعي پيداوار، خاص ڪري چانورن، جي سنڌ ۽ بلوچستان جي مارڪيٽن تائين پهچ لاءِ اهم آهي. === صنعت === چانورن جي ملن کان سواءِ شھدادڪوٽ ۽ قمبر شھدادڪوٽ ضلعي ۾ زرعي اوزارن، تعميراتي سامان، کاڌي جي پروسيسنگ ۽ ٻين ننڍين صنعتن سان لاڳاپيل ڪاروبار پڻ موجود آهن. ضلعي جي معاشي پروفائيل ۾ رائس هسڪنگ ملن سان گڏ زرعي اوزار، لوهه ۽ اسٽيل جون شيون، ٽريڪٽر ٽراليون ۽ روايتي گاڏيون ٺاهڻ کي مقامي صنعتي سرگرمين ۾ شامل ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Sindh – Shahdadkot |url=https://pakistanalmanac.com/sindh-shahdadkot/ |website=Pakistan Almanac |access-date=18 August 2026 }}</ref> شھدادڪوٽ تعلقي ۾ هٿ جي ڀرت سان سينگاريل ٽوپيون ۽ ٻيو دستڪاريءَ جو ڪم پڻ روايتي ننڍي صنعت جو حصو رهيو آهي، جنهن جي مقامي ۽ ضلعي کان ٻاهر مارڪيٽ موجود رهي آهي.<ref>{{cite web |title=Qambar Shahdadkot District |url=https://pakistanalmanac.com/sindh-shahdadkot/ |website=Pakistan Almanac |access-date=18 August 2026 }}</ref> === شھدادڪوٽ ٽيڪسٽائل ملز === شھدادڪوٽ جي صنعتي تاريخ ۾ '''شھدادڪوٽ ٽيڪسٽائل ملز''' اهم حيثيت رکي ٿي. هي مل 1976ع ۾ قائم ڪئي وئي ۽ 1980ع ۾ پيداوار شروع ڪئي. ان جو مقصد پٺتي پيل علائقي ۾ صنعتي روزگار پيدا ڪرڻ ۽ مقامي ماڻهن کي فني مهارتون مهيا ڪرڻ هو.<ref name="DawnTextile2002">{{cite news |last=Kalhoro |first=M. B. |title=Rekindling hopes for the locals |url=https://www.dawn.com/news/1062553 |work=Dawn |date=14 January 2002 |access-date=18 August 2026 }}</ref> مل جي پيداوار 1988ع تائين جاري رهي، جنهن کان پوءِ ڪم ڪندڙ سرمائيءَ جي کوٽ، نقصانن ۽ انتظامي مسئلن سبب اها بند ٿي وئي. 1994–95ع ۾ ان جو اسپننگ سيڪشن ٻيهر هلايو ويو ۽ حڪومت مرمت ۽ ڪم ڪندڙ سرمائي لاءِ 51.5 ملين رپيا فراهم ڪيا. 1998–99ع تائين ڌاڳي جي پيداوار نسبتاً بهتر رهي.<ref name="DawnTextile2002"/> مل جي ٻيهر فعال ٿيڻ سان شهر جي مقامي معيشت تي نمايان اثر پيو؛ نوان دڪان، رائس ملون ۽ فلور ملون قائم ٿيون ۽ روزگار جا موقعا وڌيا. 2002ع جي رپورٽ موجب ان وقت مل ۾ لڳ ڀڳ 1,000 ماڻهو ڪم ڪندا هئا ۽ ان سان سڌي يا اڻسڌي طرح هزارين ماڻهن جي روزي وابسته هئي.<ref name="DawnTextile2002"/> بعد ۾ مل ٻيهر بحران جو شڪار ٿي. 2008ع ۾ مل جي بندش خلاف شھدادڪوٽ ۾ واپارين ۽ مزدورن احتجاج پڻ ڪيو، جڏهن ته اسپننگ سيڪشن مان 435 مزدورن جي بي روزگار ٿيڻ جو ذڪر ڪيو ويو.<ref>{{cite news |title=Shutdown in Shahdadkot over mill issue |url=https://beta.dawn.com/news/303837/shutdown-in-shahdadkot-over-mill-issue |work=Dawn |date=22 May 2008 |access-date=18 August 2026 }}</ref> === روزگار ۽ ننڍو ڪاروبار === شھدادڪوٽ ۽ ڀرپاسي جي ڳوٺاڻن علائقن ۾ روزگار جو وڏو حصو زراعت ۽ ان سان لاڳاپيل سرگرمين مان اچي ٿو. ضلعي سطح جي معاشي انگن موجب زراعت، مال پالڻ، مڇي مارڻ ۽ شڪار سان لاڳاپيل سرگرميون روزگار جي وڏي حصي تي مشتمل آهن.<ref>{{cite web |title=Sindh – Shahdadkot |url=https://pakistanalmanac.com/sindh-shahdadkot/ |website=Pakistan Almanac |access-date=18 August 2026 }}</ref> شهر اندر واپار، ٽرانسپورٽ، اناج منڊي، رائس ملون، پرچون دڪان، زرعي مشينري ۽ روزمره جون خدمتون شهري روزگار جا اهم ذريعا آهن. شهر جي معيشت زرعي پيداوار جي موسمي چڪر سان ويجهي نموني ڳنڍيل آهي. چانورن جي فصل جي ڪٽائي ۽ خريداري واري موسم ۾ منڊي، ٽرانسپورٽ، رائس ملن ۽ مزدوريءَ جي سرگرمي وڌي ٿي، جڏهن ته پاڻيءَ جي کوٽ يا فصل کي نقصان سڄي مقامي واپار تي اثر وجهي سگهي ٿو. قمبر شھدادڪوٽ ۾ ٿيل تحقيق پاڻيءَ جي کوٽ کي چانورن جي پيداوار لاءِ اهم معاشي خطري طور سڃاڻي ٿي.<ref>{{cite journal |last1=Chandio |first1=N. N. |title=Impact of Water Scarcity on Rice Production |journal=Journal of Development and Social Sciences |year=2023 |url=https://www.ojs.jdss.org.pk/journal/article/download/618/510 |access-date=18 August 2026 }}</ref> == صحت == شھدادڪوٽ ۽ ڀرپاسي وارن علائقن ۾ صحت سان لاڳاپيل اهم مسئلن ۾ پيئڻ جي صاف پاڻي جي دستيابي، زيرِ زمين پاڻيءَ جي آلودگي ۽ وچڙندڙ بيمارين جي روڪٿام شامل آهن. ضلعي قمبر شھدادڪوٽ بابت مختلف سائنسي تحقيقن ۽ صحت کاتي جي انگن اکرن مان ظاهر ٿيو آهي ته پاڻيءَ جي معيار ۽ ايڇ آءِ وي سميت وچڙندڙ بيمارين جي روڪٿام مقامي صحت جي نظام لاءِ اهم مسئلا رهيا آهن. === پيئڻ جي پاڻيءَ جا مسئلا === شھدادڪوٽ ۾ پيئڻ جي پاڻيءَ جي معيار بابت ڪيل تحقيقن ۾ زيرِ زمين پاڻيءَ جي ڪيترن نمونن کي انساني استعمال لاءِ غيرموزون قرار ڏنو ويو آهي. 2018ع ۾ ''سنڌ يونيورسٽي ريسرچ جرنل (سائنس سيريز)'' ۾ شايع ٿيل هڪ تحقيق ۾ شھدادڪوٽ شهر جي ڏهن مختلف هنڌن تان زيرِ زمين پاڻيءَ جا نمونا گڏ ڪري انهن جي طبعي ۽ ڪيميائي خاصيتن جو جائزو ورتو ويو. تحقيق ۾ پاڻيءَ جي برقي چالڪتا، لوڻياٺ، ڪُل حل ٿيل مادا، سختي، ڪلورائيڊ، نائٽريٽ، الڪلينيٽي ۽ ٻين عنصرن جو تجزيو ڪيو ويو. نتيجن موجب برقي چالڪتا، پاڻيءَ جي سختي ۽ ڪُل حل ٿيل مادن سميت ڪجهه عنصر پيئڻ جي پاڻيءَ لاءِ [[عالمي صحت تنظيم]] جي مقرر ڪيل حدن کان وڌيڪ هئا، جنهن جي بنياد تي تحقيق هيٺ آيل هنڌن جي پاڻيءَ کي انساني واپرائڻ لاءِ غيرموزون قرار ڏنو ويو.<ref>{{cite journal |last1=Pathan |first1=A. M. |last2=Mastoi |first2=G. M. |last3=Qureshi |first3=M. A. |last4=Pirzada |first4=A. M. |last5=Brohi |first5=K. M. |last6=Khursheed |first6=O. A. J. |last7=Almani |first7=K. F. |last8=Siddique |first8=S. |title=Physico-chemical studies of groundwater quality in Shahdadkot City and its suitability for drinking purpose: A case study for clean water security |journal=Sindh University Research Journal (Science Series) |volume=50 |issue=4 |pages=491–494 |year=2018 |doi=10.26692/sujo/2018.12.0079 |url=https://sujo.usindh.edu.pk/index.php/SURJ/article/download/1002/925 |access-date=18 August 2026}}</ref> هڪ ٻي وسيع سائنسي تحقيق ۾ [[شھدادڪوٽ تعلقو|شھدادڪوٽ]]، [[قبوسعيد خان تعلقو|قبوسعيد خان]] ۽ [[سجاول جوڻيجو تعلقو|سجاول جوڻيجو]] تعلقن مان زيرِ زمين پاڻيءَ جا 38 نمونا گڏ ڪري 28 مختلف معيارن تي پرکيا ويا. تحقيق موجب 57.89 سيڪڙو نمونن ۾ ڪُل حل ٿيل مادن جي مقدار عالمي صحت تنظيم جي وڌ ۾ وڌ مقرر ڪيل 1,000 ملي گرام في ليٽر حد کان وڌيڪ هئي، جنهن ڪري اهي نمونا پيئڻ لاءِ مناسب نه هئا. تحقيق ۾ فلورائيڊ جي وڌيل مقدار پڻ اهم مسئلي طور سامهون آئي؛ اڌ نمونن ۾ فلورائيڊ وڌ ۾ وڌ قابلِ قبول حد کان وڌيڪ هو.<ref name="Lanjwani2020">{{cite journal |last1=Lanjwani |first1=Muhammad Farooque |last2=Khuhawar |first2=Muhammad Yar |last3=Khuhawar |first3=Taj Muhammad Jahangir |title=Groundwater quality assessment of Shahdadkot, Qubo Saeed Khan and Sijawal Junejo Talukas of District Qambar Shahdadkot, Sindh |journal=Applied Water Science |volume=10 |article-number=26 |year=2020 |doi=10.1007/s13201-019-1098-2 |url=https://link.springer.com/article/10.1007/s13201-019-1098-2 |access-date=18 August 2026}}</ref> ساڳئي تحقيق ۾ ڪجهه نمونن اندر [[ڪروميم]]، [[نڪل]]، [[ڪيڊميم]] ۽ [[سيسو|سيسي]] جي مقدار پڻ عالمي صحت تنظيم جي مقرر ڪيل حدن کان وڌيڪ ملي. ڪروميم 49.42 سيڪڙو، نڪل 21.05 سيڪڙو، ڪيڊميم 28.94 سيڪڙو ۽ سيسو 18.42 سيڪڙو نمونن ۾ مقرر حد کان وڌيڪ هو. آرسينڪ جي حوالي سان صورتحال نسبتاً مختلف هئي ۽ 38 مان رڳو هڪ نموني ۾ ان جي مقدار مقرر حد کان وڌيڪ ملي. تحقيق ڪندڙن نڪل، ڪروميم، سيسي ۽ ڪيڊميم جي وڌيل مقدار کي نيڪال جي گندي پاڻي ۽ علائقي جي ارضياتي بناوٽ سان ممڪن طور ڳنڍيو.<ref name="Lanjwani2020"/> فلورائيڊ جي ورڇ ۾ پڻ علائقائي فرق ڏٺو ويو. تحقيق موجب شھدادڪوٽ تعلقي ۾ فلورائيڊ جي مقدار نسبتاً وڌيڪ، جڏهن تہ سجاول جوڻيجو تعلقي ۾ گهٽ هئي. پاڻيءَ ۾ فلورائيڊ جي ڊگهي عرصي تائين تمام گهڻي مقدار انساني صحت لاءِ نقصانڪار ٿي سگهي ٿي ۽ [[فلوروسس]] جو سبب بڻجي سگهي ٿي.<ref name="Lanjwani2020"/> 2019ع ۾ ''دي ايڪسپريس ٽربيون'' پڻ قمبر شھدادڪوٽ ضلعي ۾ زيرِ زمين پاڻيءَ جي آلودگيءَ بابت رپورٽ ڪئي. رپورٽ موجب پاڻيءَ ۾ نقصانڪار ڪيميائي مادا ۽ ڳرا ڌاتو موجود هجڻ سبب ڪيترن علائقن ۾ زيرِ زمين پاڻي پيئڻ لاءِ محفوظ نه هو. رپورٽ ۾ سرڪاري واٽر سپلاءِ اسڪيمن مان فراهم ٿيندڙ پاڻيءَ جي صفائي ۽ مناسب ٽريٽمينٽ بابت پڻ مسئلن جي نشاندهي ڪئي وئي هئي.<ref>{{Cite web |date=18 December 2019 |title=Underground contamination: Not a drop worth drinking in Qambar-Shahdadkot |url=https://tribune.com.pk/story/2120739/underground-contamination-not-drop-worth-drinking-qambar-shahdadkot |access-date=18 August 2026 |website=The Express Tribune |language=en}}</ref> === ايڇ آءِ وي ۽ ايڊز === [[ايڇ آءِ وي]] جي پکڙجڻ جو مسئلو اتر سنڌ، خاص طور [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي]] ۽ ان جي ڀرپاسي وارن ضلعن ۾، صحت جو هڪ اهم مسئلو رهيو آهي. قمبر شھدادڪوٽ ضلعو پڻ هن علائقائي صحت جي مسئلي کان متاثر ٿيو آهي. 2010ع ۾ شايع ٿيل هڪ رپورٽ موجب لاڙڪاڻي ۾ قائم ايڇ آءِ وي علاج مرڪز تي لاڙڪاڻي، قمبر شھدادڪوٽ ۽ ٻين ڀرپاسي وارن ضلعن سان تعلق رکندڙ مريضن جو علاج ڪيو پئي ويو، جڏهن تہ صحت جي ماهرن قمبر شھدادڪوٽ ۾ پڻ ايڇ آءِ وي جا ڪيس موجود هجڻ جي نشاندهي ڪئي هئي.<ref>{{cite news |title=Extensive efforts needed to dig out hidden HIV/AIDS cases |url=https://www.dawn.com/news/587523/extensive-efforts-needed-to-dig-out-hidden-hivaids-cases |work=Dawn |date=1 December 2010 |access-date=18 August 2026}}</ref> 2016ع ۾ لاڙڪاڻي ۽ قمبر شھدادڪوٽ ۾ غيرمحفوظ رت جي منتقلي ۽ رت جي بئنڪن جي نگراني بابت خدشا سامهون اچڻ کان پوءِ اختيارين ٻنهي ضلعن ۾ ڪيترين ئي رت جي بئنڪن خلاف ڪارروائي ڪئي. رپورٽن موجب قمبر شھدادڪوٽ ۾ 20 ۽ لاڙڪاڻي ۾ پنج رت جون بئنڪون بند ڪيون ويون. ان وقت ايڇ آءِ وي جي ممڪن منتقلي ۽ رت جي مناسب اسڪريننگ نه ٿيڻ بابت پڻ جاچ ڪئي وئي.<ref>{{cite news |title=Spike in HIV/AIDS cases: Over two dozen blood banks sealed |url=https://tribune.com.pk/story/1197382/spike-hivaids-cases-two-dozen-blood-banks-sealed |work=The Express Tribune |date=11 October 2016 |access-date=18 August 2026}}</ref> 2019ع ۾ سنڌ ايڊز ڪنٽرول پروگرام جي انگن اکرن جي حوالي سان شايع ٿيل رپورٽ موجب قمبر شھدادڪوٽ ضلعي ۾ 112 ايڇ آءِ وي مثبت مريض درج ٿيل هئا.<ref>{{cite news |title=A grim reminder for Sindh on World AIDS Day |url=https://tribune.com.pk/story/2109625/grim-reminder-sindh-world-aids-day |work=The Express Tribune |date=1 December 2019 |access-date=18 August 2026}}</ref> 2019ع ۾ [[رتوديرو]] ۾ ٻارن ۾ ايڇ آءِ وي جي وڏي پيماني تي پکڙجڻ کان پوءِ ٿيندڙ سائنسي تحقيق ۾ لاڙڪاڻي سان گڏ پاڙيسري قمبر شھدادڪوٽ ۽ شڪارپور ضلعن جي ٻارن کي پڻ تحقيق جي دائري ۾ شامل ڪيو ويو.<ref>{{cite journal |title=Investigation of an extensive outbreak of HIV infection among children in Sindh, Pakistan: protocol for a matched case–control study |journal=BMJ Open |year=2020 |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7170612/ |access-date=18 August 2026}}</ref> سنڌ حڪومت جي 2021–22ع واري بجيٽ دستاويزن ۾ قمبر شھدادڪوٽ ضلعي لاءِ ايڇ آءِ وي/ايڊز جي روڪٿام ۽ ڪنٽرول جو الڳ پروگرام پڻ درج ٿيل هو، جيڪو ضلعي ۾ بيماريءَ جي نگراني ۽ روڪٿام لاءِ سرڪاري صحت جي ڍانچي جو حصو هو.<ref>{{cite web |title=Health Services – Budget Estimates 2021–2022 |url=https://www.finance.gos.pk/Home/Download?path=Budget%5CBudgetBooks%5CFY-21-22%5CVOLUME-IIIDetail%5C41.SC21144+HEALTH+SERVICES.pdf |publisher=Finance Department, Government of Sindh |year=2021 |access-date=18 August 2026}}</ref> === پوليو === شھدادڪوٽ ۾ [[پوليو]] جي ماحولياتي نگراني دوران پڻ وائرس جي موجودگي رڪارڊ ڪئي وئي آهي. جون 2024ع ۾ باقرآباد پاڙي جي گندي پاڻيءَ مان ورتل ماحولياتي نمونن ۾ پوليو وائرس جي موجودگي جي تصديق ٿي. قمبر شھدادڪوٽ جي ضلعي صحت آفيسر موجب نمونا 4 جون تي گڏ ڪري [[نيشنل انسٽيٽيوٽ آف هيلٿ، اسلام آباد]] موڪليا ويا هئا. صحت اختيارين موجب وائرس جي جينياتي مشابهت بلوچستان جي [[استا محمد ضلعو|استا محمد]] مان اڳ مليل وائرس سان هئي، جنهن کي ٻنهي علائقن وچ ۾ ماڻهن جي اچ وڃ سان ڳنڍيو ويو. ان کان پوءِ شھدادڪوٽ جي ٽن يونين ڪائونسلن ۾ نگراني ۽ پوليو خلاف مهم تيز ڪئي وئي.<ref>{{cite news |title=Sewage samples confirm poliovirus presence in Shahdadkot |url=https://www.dawn.com/news/1842635/sewage-samples-confirm-poliovirus-presence-in-shahdadkot |work=Dawn |date=29 June 2024 |access-date=18 August 2026}}</ref> === هيپاٽائيٽس === قمبر شھدادڪوٽ ۽ لاڙڪاڻي جي علائقن ۾ [[هيپاٽائيٽس بي]] ۽ [[هيپاٽائيٽس سي]] جا ڪيس پڻ صحت جي مسئلن طور رپورٽ ٿيندا رهيا آهن. 2010ع ۾ صحت جي ماهرن ٻنهي ضلعن ۾ هيپاٽائيٽس جي وڌندڙ شرح بابت خدشن جو اظهار ڪيو. قبوسعيد خان ۾ 2009ع دوران لڳايل هڪ طبي ڪئمپ ۾ معائنو ڪرايل مريضن مان 22 سيڪڙو ۾ هيپاٽائيٽس بي ۽ 18 سيڪڙو ۾ هيپاٽائيٽس سي جي نشاندهي ٿيڻ جي رپورٽ ڪئي وئي، جڏهن تہ ضلعي جي ٻين علائقن مان پڻ ٻنهي قسمن جا ڪيس رپورٽ ٿيا.<ref>{{cite news |title=Rise in hepatitis in Larkana, Qambar-Shahdadkot |url=https://www.dawn.com/news/892730/rise-in-hepatitis-in-larkana-qambar-shahdadkot |work=Dawn |date=23 July 2010 |access-date=18 August 2026}}</ref> == آبادي ۽ سماج == === آبادي === {{Historical populations |1951|8,994 |1961|15,043 |1972|24,323 |1981|32,888 |1998|60,436 |2017|118,915 |2023|120,687 |align=center |percentages=pagr |footnote=ذريعا: پاڪستان جون مختلف آدمشماريون.<ref name="PBS1951-1998">{{cite web |title=Population by Administrative Units 1951–1998 |url=https://repository.lahoreschool.edu.pk/xmlui/bitstream/handle/123456789/13673/Administrative%20Units.pdf?isAllowed=y&sequence=1 |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] |access-date=18 August 2026 }}</ref><ref name="PBS2023">{{cite web |title=7th Population and Housing Census 2023 – Detailed Results |url=https://www.pbs.gov.pk/result-excel/ |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] |access-date=18 August 2026 }}</ref> }} [[پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري|2023ع جي آدمشماري]] موجب شھدادڪوٽ شهر جي آبادي 120,687 هئي.<ref name="PBS2023"/> 2017ع جي آدمشماريءَ ۾ شهر جي آبادي 118,915 هئي، تنهنڪري 2017ع کان 2023ع تائين شهر جي آباديءَ ۾ نسبتاً ٿورو اضافو ٿيو.<ref name="PBS2023"/> شھدادڪوٽ جي آباديءَ ۾ ويهين صديءَ جي ٻئي اڌ دوران نمايان واڌ ٿي. 1951ع ۾ شهر جي آبادي رڳو 8,994 هئي، جيڪا 1961ع ۾ وڌي 15,043، 1972ع ۾ 24,323 ۽ 1981ع ۾ 32,888 ٿي. 1998ع تائين آبادي 60,436 تائين پهچي وئي، جڏهن تہ 2017ع ۾ اها لڳ ڀڳ ٻيڻي ٿي 118,915 ٿي وئي.<ref name="PBS1951-1998"/><ref name="PBS2023"/> 1951ع کان 2023ع تائين شھدادڪوٽ جي شهري آبادي مجموعي طور تي تيرهن ڀيرا کان وڌيڪ وڌي. خاص طور 1998ع کان 2017ع وارو عرصو تيز آبادي واڌ وارو رهيو، جڏهن شهر جي آبادي 60 هزار کان وڌي 118 هزار کان مٿي پهتي. ان جي ابتڙ 2017ع کان 2023ع تائين آباديءَ ۾ واڌ جو رجحان گهڻو سست رهيو.<ref name="PBS2023"/> 2023ع جي آدمشماريءَ موجب شھدادڪوٽ سنڌ جي انهن شهرن مان هڪ هو جن جي آبادي هڪ لک کان وڌيڪ هئي.<ref name="PBS2023"/> === نسلي ۽ سماجي بناوٽ === شھدادڪوٽ سنڌ ۽ [[بلوچستان]] جي سرحدي علائقن جي ويجهو واقع هجڻ سبب تاريخي طور مختلف قبيلائي ۽ ثقافتي گروهن جي رهائش جو مرڪز رهيو آهي. شهر ۽ ان جي پسگردائيءَ ۾ سنڌي ۽ بلوچ پسمنظر رکندڙ مختلف برادريون آباد آهن. مقامي روايتن ۽ تاريخي مواد ۾ کهاوڙ، سيلرا، مگسي، بروهي، کوسا، مستوئي، چنا، سومرا، سيد، جروار، مغيري، ڀٽي، شيخ ۽ ٻين برادرين جو ذڪر ملي ٿو. جديد پاڪستاني آدمشماريون عام طور آباديءَ کي ''نسلي گروهه'' يا ذات جي بنياد تي تفصيلي شهري سطح تي ورهائي پيش نٿيون ڪن؛ تنهنڪري شھدادڪوٽ جي مختلف برادرين جا صحيح سيڪڙو سرڪاري آدمشماريءَ مان مقرر ڪرڻ ممڪن ناهي. ان سبب شهر جي نسلي بناوٽ بابت مخصوص سيڪڙو ڏيڻ بدران سرڪاري طور دستياب مادري ٻولي، مذهب ۽ ٻين آبادي انگن کي وڌيڪ معتبر ڊيموگرافڪ اشارا سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="PBS2023"/> === ٻوليون === [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] شھدادڪوٽ ۽ ان جي ڀرپاسي جي مکيه مقامي ٻولي آهي. شهر جي بلوچستان سان جاگرافيائي ويجهڙائي ۽ ٻنهي علائقن وچ ۾ تاريخي سماجي لاڳاپن سبب [[براهوي ٻولي|براهوي]] ۽ [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] ڳالهائيندڙ آبادي پڻ موجود آهي، جڏهن تہ [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]] ۽ [[اردو]] پڻ استعمال ٿين ٿيون. 2023ع جي آدمشماريءَ جي ضلعي سطح وارن انگن موجب [[قمبر شھدادڪوٽ ضلعو|قمبر شھدادڪوٽ ضلعي]] جي 96 سيڪڙو کان وڌيڪ آباديءَ سنڌيءَ کي پنهنجي مادري ٻولي ڄاڻايو، جڏهن تہ براهوي ٻيو وڏو مادري ٻولي وارو گروهه هو.<ref name="PBS2023Language">{{cite web |title=7th Population and Housing Census 2023 – Population by Mother Tongue |url=https://www.pbs.gov.pk/result-excel/ |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] |year=2023 |access-date=18 August 2026 }}</ref> اهي انگ سڄي ضلعي جا آهن ۽ انهن کي صرف شھدادڪوٽ شهر جي ٻوليائي تناسب طور نه سمجهڻ گهرجي. سرڪاري ۽ تعليمي معاملن ۾ سنڌيءَ سان گڏ [[اردو]] ۽ [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] پڻ استعمال ٿين ٿيون. === مذهب === شھدادڪوٽ جي آباديءَ جي وڏي اڪثريت [[اسلام]] جي پيروڪار آهي. مسلمان آباديءَ ۾ [[سني اسلام|سني]] ۽ [[شيعو اسلام|شيعا]] برادريون شامل آهن. شهر ۾ [[هندومت|هندو]] برادري پڻ تاريخي طور آباد رهي آهي ۽ مقامي واپار ۽ ڪاروبار ۾ ان جي موجودگي رهي آهي. 2023ع جي آدمشماريءَ مطابق سڄي قمبر شھدادڪوٽ ضلعي جي 99 سيڪڙو کان وڌيڪ آبادي مسلمان هئي، جڏهن تہ هندو آبادي ضلعي جي هڪ سيڪڙو کان گهٽ آباديءَ تي مشتمل هئي. عيسائي ۽ ٻين مذهبي گروهن جي آبادي پڻ ننڍي تعداد ۾ درج ڪئي وئي.<ref name="PBS2023Religion">{{cite web |title=7th Population and Housing Census 2023 – Population by Sex, Religion and Rural/Urban |url=https://www.pbs.gov.pk/result-excel/ |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] |year=2023 |access-date=18 August 2026 }}</ref> جيئن ٻولين جي انگن سان، اهي سيڪڙو سڄي ضلعي جا آهن، نه صرف شھدادڪوٽ شهر جا. === تعليم ۽ خواندگي === {{Main|Education in Qambar Shahdadkot District}} شھدادڪوٽ [[قمبر شھدادڪوٽ ضلعو|قمبر شھدادڪوٽ ضلعي]] جي اهم شهري ۽ تعليمي مرڪزن مان هڪ آهي. شهر ۾ سرڪاري ۽ خانگي پرائمري، سيڪنڊري ۽ هائير سيڪنڊري تعليمي ادارا موجود آهن، جڏهن تہ ڀرپاسي جي ڳوٺاڻن علائقن جا شاگرد پڻ ثانوي ۽ اعليٰ تعليم لاءِ شهر ڏانهن اچن ٿا. [[پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري|2023ع جي آدمشماري]] موجب قمبر شھدادڪوٽ ضلعي ۾ ڏهن سالن ۽ ان کان وڌيڪ عمر واري آباديءَ جي مجموعي خواندگيءَ جي شرح لڳ ڀڳ 40 سيڪڙو هئي. مردن ۾ خواندگيءَ جي شرح لڳ ڀڳ 49 سيڪڙو، جڏهن تہ عورتن ۾ لڳ ڀڳ 30 سيڪڙو هئي، جنهن مان ضلعي ۾ تعليم جي حوالي سان نمايان صنفي فرق ظاهر ٿئي ٿو.<ref name="PBS2023Literacy">{{cite web |title=7th Population and Housing Census 2023 – Population (10 Years and Above) by Literacy, Sex and Rural/Urban |url=https://www.pbs.gov.pk/result-excel/ |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] |year=2023 |access-date=18 August 2026 }}</ref> اهي خواندگيءَ جا انگ سڄي ضلعي لاءِ آهن؛ شھدادڪوٽ شهر لاءِ الڳ انگ موجود هجن تہ انهن کي شهر جي انگن سان بدلائڻ گهرجي. ضلعي سطح تي مردن ۽ عورتن جي خواندگيءَ وچ ۾ لڳ ڀڳ 19 سيڪڙو پوائنٽن جو فرق تعليم تائين رسائيءَ ۾ صنفي تفاوت کي ظاهر ڪري ٿو.<ref name="PBS2023Literacy"/> قمبر شھدادڪوٽ ضلعو نوجوان آباديءَ وارو علائقو پڻ آهي. 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ ضلعي جي 34 سيڪڙو کان وڌيڪ آبادي ڏهن سالن کان گهٽ عمر جي هئي، جنهن سبب اسڪولي تعليم، استادن، اسڪولن ۽ ٻين تعليمي سهولتن جي طلب آباديءَ جي بناوٽ جو اهم پهلو آهي.<ref name="PBS2023">{{cite web |title=7th Population and Housing Census 2023 – Detailed Results |url=https://www.pbs.gov.pk/result-excel/ |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] |year=2023 |access-date=18 August 2026 }}</ref> == ڪتب خانا == شھدادڪوٽ جي علمي تاريخ ۾ ديني مدرسن سان ڳنڍيل خانگي ڪتبخانن اهم ڪردار ادا ڪيو آهي. اوڻيهين صديءَ ۾ شهر سنڌ ۽ بلوچستان جي عالمن ۽ شاگردن لاءِ هڪ علمي مرڪز طور سڃاتو ويندو هو. سنڌي ادبي بورڊ ۾ ڇپيل هڪ تحقيقي مضمون موجب، تيرهين ۽ چوڏهين صدي هجريءَ جي شروعاتي دور ۾ شھدادڪوٽ ۾ ڪيترائي عالم ۽ مدرس آباد هئا ۽ سنڌ ۽ بلوچستان جي علمي روايتن جو گڏيل اثر نظر ايندو هو.<ref name="MemonLibraries">{{cite journal |last=ميمڻ |first=عبدالغفور سنڌي |title=لاڙڪاڻي ضلعي جا ڪتبخانا |journal=مهراڻ |volume=33 |year=1984 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |url=https://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/mehran/Book7/Book_page13.html |access-date=18 August 2026 }}</ref> === مولانا نور محمد شھدادڪوٽيءَ جو ڪتبخانو === شھدادڪوٽ جي قديم علمي ڪتبخانن مان سڀ کان نمايان ڪتبخانو [[مولانا نور محمد شھدادڪوٽي]] سان منسوب هو. هو اصل ڀاڳناڙي، بلوچستان جي ڪنڊي علائقي جو رهواسي هو ۽ پنهنجي ابتدائي ۽ اعليٰ ديني تعليم مولانا عبدالحليم ڪنڊوي وٽ حاصل ڪيائين.<ref name="MemonLibraries"/><ref name="NoorBiography">{{cite web |title=مرحوم مولانا نُور محمد شهدادڪوٽي |url=https://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/mehran/Book10/Book_page3.html |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |access-date=18 August 2026 }}</ref> سندس ڄمڻ جي سال بابت مختلف ماخذن ۾ اختلاف ملي ٿو. ميمڻ عبدالغفور سنڌي کيس 1206هه/1791ع ۾ ڄاول ڄاڻائي ٿو، جڏهن ته سنڌي ادبي بورڊ تي محفوظ هڪ ٻي سوانح ۾ سندس ولادت جي تاريخ کي اڻڄاتل قرار ڏنو ويو آهي.<ref name="MemonLibraries"/><ref name="NoorBiography"/> تنهنڪري سندس پيدائش جو صحيح سال قطعي طور مقرر ڪرڻ مشڪل آهي. تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ نور محمد پهريان پنهنجي ڳوٺ ۾ تدريس شروع ڪئي. بعد ۾ هو [[رياست قلات]] سان لاڳاپيل عدالتي عهدي تي رهيو. ميمڻ عبدالغفور سنڌي موجب، کيس خان خداداد خان قلات طرفان ''قاضي القضاة'' مقرر ڪيو ويو هو. 1858ع ڌاري هڪ شرعي معاملي تي اختلاف کان پوءِ هو سنڌ آيو، پهريان [[ميروخان]] ۾ ميان حامدالله عرف حامد حضوري وٽ رهيو ۽ پوءِ سرائي پير بخش کهاوڙ جي دعوت تي شھدادڪوٽ منتقل ٿيو، جتي هن پنهنجي درسگاهه قائم ڪئي.<ref name="MemonLibraries"/> سنڌي ادبي بورڊ جي ٻي سوانحي روايت موجب، شھدادڪوٽ ۾ سندس درسگاهه مان سنڌ ۽ بلوچستان جا ڪيترائي طالب علم تعليم حاصل ڪندا هئا. سندس شاگردن ۾ مولانا گل محمد شھدادڪوٽي، مولانا غلام صديق شھدادڪوٽي، مولانا تاج محمد امروٽي، مولانا محمد حسن جوهي ۽ ٻيا عالم شامل هئا.<ref name="NoorBiography"/> هڪ ٻي علمي روايت موجب مولانا نور محمد وٽان 52 عالم فارغ التحصيل ٿيا هئا.<ref>{{cite web |title=سنڌي ادبي بورڊ آن لائين لائبريري |url=https://sindhiadabiboard.org/catalogue/Articles/Book7/Book_page36.html |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |access-date=18 August 2026 }}</ref> مولانا نور محمد 12 ذوالحج 1296هه تي شھدادڪوٽ ۾ وفات ڪئي. سنڌي ادبي بورڊ جي سوانحي ماخذ موجب سندس عمر ان وقت لڳ ڀڳ نوي سال هئي ۽ کيس شھدادڪوٽ ۾ دفن ڪيو ويو.<ref name="NoorBiography"/> === ڪتابن جو ذخيرو === مولانا نور محمد وٽ عربي ۽ فارسي ڪتابن جو وڏو ذاتي ڪتبخانو هو. ميمڻ عبدالغفور سنڌي موجب، هن ڪتبخاني ۾ لڳ ڀڳ '''هڪ هزار''' ڪتاب محفوظ هئا، جن مان وڏي تعداد ۾ قلمي نسخا شامل هئا.<ref name="MemonLibraries"/> اهي ڪتاب خاص طور ديني علوم، فقه، منطق، عربي ادب ۽ درسي نصاب سان لاڳاپيل هئا. مولانا نور محمد جي علمي ڪم بابت ماخذن ۾ پڻ ٿورو اختلاف ملي ٿو. ميمڻ عبدالغفور سنڌي سندس هڪ ڊزن کان وڌيڪ تصنيفن جو ذڪر ڪري ٿو، جڏهن ته سنڌي ادبي بورڊ جي هڪ ٻي سوانح ۾ لکيل آهي ته سندس ڪا وڏي مستقل تصنيف مشهور نه هئي، پر عربي درسي ڪتابن تي سندس ڪيترائي قلمي حاشيا موجود هئا.<ref name="MemonLibraries"/><ref name="NoorBiography"/> هڪ ٻئي تاريخي ماخذ ۾ سندس ''صرف بهائي'' ۽ ''جامع تعليمات جديد طرز موجب'' نالي تصنيفن جو ذڪر پڻ ملي ٿو.<ref>{{cite web |title=مولانا نور محمد شهدادڪوٽي جون تصنيفات |url=https://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/history/Book33/Book_page21.html |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |access-date=18 August 2026 }}</ref> انهيءَ سبب مولانا نور محمد جي علمي ورثي جو وڏو حصو ڇپيل ڪتابن جي ڀيٽ ۾ قلمي حاشين، درسي تحريرن ۽ سندس درسگاهه جي تدريسي روايت ۾ محفوظ رهيو. === مدرسه محموديه ۽ حليميه === مولانا نور محمد طرفان شھدادڪوٽ ۾ قائم ڪيل درسگاهه بعد ۾ '''مدرسه محموديه''' جي نالي سان مشهور ٿي. سندس وفات کان پوءِ سندس فرزندن، خاص طور مولانا گل محمد ۽ مولانا غلام صديق، مدرسي ۽ ڪتبخاني جي علمي ذخيري ۾ اضافو ڪيو.<ref name="MemonLibraries"/> مولانا گل محمد پنهنجي والد وٽ تعليم حاصل ڪئي ۽ پوءِ ساڳئي تدريسي سلسلي کي جاري رکيو. سنڌي ادبي بورڊ جي سوانحي مواد موجب، سندس شاگردن ۾ مولانا غلام صديق، قاضي داد محمد مڪران وارو، عبدالحڪيم افغان ۽ محمد حسين حيدرآبادي شامل هئا.<ref name="NoorBiography"/> ميمڻ عبدالغفور سنڌي موجب، مولانا نور محمد، گل محمد ۽ غلام صديق جي دور ۾ هن مدرسي جي علمي شهرت سبب سنڌ ۽ بلوچستان جي مختلف علائقن مان شاگرد شھدادڪوٽ ايندا هئا. وقت گذرڻ سان مدرسه محموديه ۽ ان سان لاڳاپيل ڪتبخاني جي اصل حيثيت گهٽجندي وئي، ۽ بعد ۾ مدرسي جو نالو '''مدرسه حليميه''' رکيو ويو.<ref name="MemonLibraries"/> === علمي اثر === شھدادڪوٽ جي هن درسگاهه جو اثر رڳو شهر تائين محدود نه رهيو. مولانا نور محمد، سندس استادن ۽ شاگردن جي علمي سند سنڌ جي ٻين ڪيترن مدرسن تائين پهتي. سنڌي ادبي بورڊ جي تاريخي مواد موجب، مولانا عبدالحليم ڪنڊويءَ جي علمي سلسلي مان مولانا نور محمد شھدادڪوٽي جهڙا عالم پيدا ٿيا ۽ ان علمي روايت جو اثر سنڌ جي ڪيترن عربي مدرسن تائين پهتو.<ref>{{cite web |title=سنڌ ۾ عربي درسگاهن جو سلسلو |url=https://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/history/Book33/Book_page20.html |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |access-date=18 August 2026 }}</ref> بعد واري دور ۾ پڻ مولانا نور محمد شھدادڪوٽيءَ جي علمي سند سنڌ جي ٻين عالمن تائين منتقل ٿيندي رهي. نوشهروفيروز ضلعي جي مخطوطات بابت هڪ تحقيقي مطالعي ۾ مولانا محمد عالم سومري جي علمي سند مولانا عبدالرحمان فيروز شاهي ۽ مولانا عطاالله فيروز شاهي وسيلي مولانا نور محمد شھدادڪوٽيءَ تائين پهچائي وئي آهي.<ref>{{cite journal |title=ضلعي نوشهروفيروز ۾ مخطوطات جا ذخيرا |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |url=https://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/mehran/Book149/Book_page3.html |access-date=18 August 2026 }}</ref> === جديد عوامي ڪتبخاني جي ضرورت === شھدادڪوٽ ۾ جديد عوامي ڪتبخاني جي کوٽ پڻ مختلف وقتن تي مقامي شاگردن ۽ شهرين جي بحث جو موضوع رهي آهي. 2021ع ۾ شايع ٿيل هڪ خط موجب، شھدادڪوٽ پريس ڪلب جي سامهون عوامي لائبريري لاءِ زمين مختص ڪئي وئي هئي، پر تعمير مڪمل نه ٿيڻ سبب شاگردن کي پڙهائي ۽ مقابلي جي امتحانن جي تياري لاءِ ٻين شهرن ڏانهن وڃڻو پوندو هو.<ref>{{cite news |title=Budget for Shahdadkot Library |url=https://www.nation.com.pk/24-May-2021/budget-for-shahdadkot-library |work=The Nation |date=24 May 2021 |access-date=18 August 2026 }}</ref> سنڌ جي ثقافت کاتي جي ڊائريڪٽوريٽ جنرل آف پبلڪ لائبريريز موجب، سنڌ ۾ سرڪاري عوامي ڪتبخانن جو صوبائي نيٽ ورڪ هلندڙ آهي؛ تنهن هوندي به ان جي موجوده سرڪاري فهرست مان شھدادڪوٽ شهر ۾ مڪمل طور فعال صوبائي عوامي ڪتبخاني جي واضح داخلا نظر نٿي اچي.<ref>{{cite web |title=Public Libraries |url=https://sindhculture.gov.pk/public-libraries/ |publisher=Culture, Tourism, Antiquities & Archives Department, Government of Sindh |access-date=18 August 2026 }}</ref> == فاصلا == هيٺ ڏنل جدول ۾ شھدادڪوٽ کان پاڪستان جي اهم شهرن ۽ دنيا جي ڪجهه وڏن شهرن تائين فاصلا ڏيکاريل آهن. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; border-collapse:collapse;" |+ style="background:#3949AB; color:white; padding:8px; font-size:115%;" | '''شھدادڪوٽ ۽ ٻين شهرن وچ ۾ فاصلا''' |- ! style="background:#5C6BC0; color:white; width:22%;" | شروعاتي هنڌ ! style="background:#5C6BC0; color:white; width:25%;" | منزل ! style="background:#00897B; color:white; width:18%;" | فاصلو (ڪ.م.) ! style="background:#F57C00; color:white; width:35%;" | روڊ ذريعي رابطو |- style="background:#E8EAF6;" | [[شھدادڪوٽ]] | [[لنڊن]] | 6,125 | نہ |- style="background:#F5F5F5;" | [[شھدادڪوٽ]] | [[نيو يارڪ شهر|نيو يارڪ]] | 11,507 | نہ |- style="background:#E8EAF6;" | [[شھدادڪوٽ]] | [[برلن]] | 5,235 | نہ |- style="background:#F5F5F5;" | [[شھدادڪوٽ]] | [[لاس اينجلس]] | 13,113 | نہ |- style="background:#E8EAF6;" | [[شھدادڪوٽ]] | [[ماسڪو]] | 3,908 | نہ |- style="background:#E8F5E9;" | [[شھدادڪوٽ]] | [[بيجنگ]] | 4,578 | ها، [[گلگت]] کان چين جي سرحد وسيلي |- style="background:#E8EAF6;" | [[شھدادڪوٽ]] | [[ٽوڪيو]] | 6,655 | نہ |- style="background:#F5F5F5;" | [[شھدادڪوٽ]] | [[سڊني]] | 11,069 | نہ |- style="background:#E8EAF6;" | [[شھدادڪوٽ]] | [[ريو ڊي جينيرو]] | 13,110 | نہ |- ! colspan="4" style="background:#00796B; color:white; padding:6px;" | '''پاڪستان جي اهم شهرن تائين فاصلا''' |- style="background:#E0F2F1;" | [[شھدادڪوٽ]] | [[ڪراچي]] | 342 | ها |- style="background:#F1F8E9;" | [[شھدادڪوٽ]] | [[لاهور]] | 746 | ها |- style="background:#E0F2F1;" | [[شھدادڪوٽ]] | [[اسلام آباد]] | 822 | ها |- style="background:#F1F8E9;" | [[شھدادڪوٽ]] | [[پشاور]] | 769 | ها |- style="background:#E0F2F1;" | [[شھدادڪوٽ]] | [[ڪوئيٽا]] | 276 | ها |- style="background:#F1F8E9;" | [[شھدادڪوٽ]] | [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] | 280 | ها |} == حوالا == {{حوالا|2}} n6m1i17e6ukm2vadv2rtjqb1dpb9eg7 404594 404593 2026-08-18T14:50:42Z Intisar Ali 8681 404594 wikitext text/x-wiki {{Short description|پاڪستان جو شهر ۽ انتظامي علائقو}} {{Infobox settlement <!-- Basic information --> | name = شھدادڪوٽ | official_name = Shahdadkot | other_name = {{lower|0.1em|[[سيلرا شھدادڪوٽ]]}} | native_name = {{nobold|{{lower|0.6em|{{Nastaliq|شہدادکوٹ}}}}}} | settlement_type = [[شهر]]، [[ميونسيپلٽي]] <!-- Images --> | image_skyline = Water supply shahdadkot.jpg | imagesize = 250 | image_caption = شھدادڪوٽ جو پاڻي فراهمي نظام | image_flag = | flag_size = 100 <!-- Maps / additional images --> | image_map = At_Kotoo_Motoo_Chowk_Shahdadkot.jpg | mapsize = 250 | map_caption = شھدادڪوٽ ۾ ڪوٽو موٽو چوڪ وٽ بئنڪون | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_label_position = bottom | pushpin_map_caption = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ شھدادڪوٽ جو مقام | pushpin_mapsize = 250 <!-- Location --> | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{flag|پاڪستان}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = {{flag|سنڌ}} | subdivision_type2 = [[پاڪستان جا ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] | subdivision_type3 = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name3 = [[قمبر شھدادڪوٽ ضلعو|قمبر شھدادڪوٽ]] | subdivision_type4 = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]] | subdivision_name4 = [[شھدادڪوٽ تعلقو]] <!-- Languages --> | blank1_name_sec1 = سرڪاري ٻوليون | blank1_info_sec1 = [[اردو]]، [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | blank2_name_sec1 = مقامي ٻولي | blank2_info_sec1 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | blank3_name_sec1 = ٻيون ڳالهايون ويندڙ ٻوليون | blank3_info_sec1 = [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]]، [[بلوچي ٻولي|بلوچي]]، [[براهوي ٻولي|براهوي]] <!-- Government --> | government_type = مڪاني حڪومت | leader_title = چيئرمين ميونسيپلٽي | leader_name = | leader_title1 = ايم اين اي | leader_name1 = <!-- Establishment --> | established_title = قيام | established_date = ڪلهوڙا خاندان جي دور ۾ | founder = شھداد خان کهاوڙ <!-- Physical characteristics --> | unit_pref = PAK | elevation_m = 13 | elevation_ft = 43 <!-- Population: latest statistics retained --> | population_total = 120,687 | population_as_of = [[پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري|2023ع]] | population_density_sq_mi = auto | population_blank1_title = شهر واسين جو نالو | population_blank1 = شھدادڪوٽي <!-- Time --> | timezone = [[پاڪستان جو معياري وقت]] | utc_offset = +05:00 <!-- Coordinates --> | coordinates = {{coord|27.8483|67.9106|region:PK_type:city|display=inline,title}} <!-- Postal and telephone codes --> | postal_code_type = پوسٽل ڪوڊ | postal_code = 77300 | area_code = 0744 | website = }} [[File:Petrol Pump At Highway - panoramio.jpg|thumb|شھدادڪوٽ جي باءِ پاس تي هڪ پيٽرول پمپ]] '''شھدادڪوٽ''' ({{langx|en|Shahdadkot}}) [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[قمبر شھدادڪوٽ ضلعو|قمبر شھدادڪوٽ ضلعي]] جو هڪ قديم ۽ اهم شهر آهي. شھدادڪوٽ اڳوڻي [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي ضلعي]] جو حصو هو، پر [[قمبر شھدادڪوٽ ضلعو|قمبر شھدادڪوٽ ضلعو]] قائم ٿيڻ کان پوءِ ان ۾ شامل ڪيو ويو. هي ضلعي جي وڏن شهرن مان هڪ ۽ [[شھدادڪوٽ تعلقو|شھدادڪوٽ تعلقي]] جو انتظامي مرڪز آهي. 2023ع جي آدمشماري موجب شهر جي آبادي 120,687 هئي. شهر جو پوسٽل ڪوڊ 77300 آهي. شهر جو نالو ان جي باني '''شھداد خان کهاوڙ''' جي نالي پٺيان رکيو ويو. شھدادڪوٽ [[لاڙڪاڻو|لاڙڪاڻي]] کان لڳ ڀڳ 51 ڪلوميٽر اتر-اولهه ۽ [[قمبر]] کان 34 ڪلوميٽر اتر طرف واقع آهي. هي شهر [[بلوچستان]] جي [[خضدار ضلعو|خضدار]]، [[جھل مگسي ضلعو|جھل مگسي]] ۽ [[استا محمد ضلعو|استا محمد]] ضلعن جي ويجهو واقع آهي. شھدادڪوٽ [[ايم-8 موٽر وي (پاڪستان)|ايم-8 موٽر وي]] جي رستي وسيلي [[گوادر]] ۽ [[رتوديرو]] سان ڳنڍيل آهي. شھدادڪوٽ ۾ مختلف سنڌي، بلوچ ۽ ٻين برادرين جا ماڻهو رهن ٿا. هتي رهندڙ برادرين ۾ شيخ، کهاوڙ، سيلرا، [[ڪنگراڻي]]، ڀٽي، کوسا، مگسي، براهوي، سومرا، مستوئي، تونيا، چنا، سيد، جروار، پٺاڻ، لانگاهه، گهلُو، وڌا، قريشي، عمراڻي، رڏ، مغيري، ڀٽا، اعواڻ ۽ ڪمبوهه شامل آهن. شهر ۾ مسلمان اڪثريت ۾ آهن، جن ۾ سني ۽ شيعا شامل آهن. هندو برادري پڻ شهر ۾ آباد آهي ۽ واپاري شعبي ۾ ان جي نمايان موجودگي رهي آهي. شيخ برادريءَ جي پڻ شهر جي واپاري طبقي ۾ وڏي نمائندگي آهي.<ref>{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=https://www.sindhidunya.com/shahdadkot/ |accessdate=2018-02-25 |archive-date=2016-08-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160829101127/http://www.sindhidunya.com/shahdadkot/ |dead-url=yes }}</ref> شھدادڪوٽ 1970ع کان وٺي [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] جو هڪ اهم سياسي ڳڙهه پڻ رهيو آهي.<ref>{{Cite web|url=http://www.pas.gov.pk/index.php/members/bydistrict/en/31/94|title=Welcome to the Website of Provincial Assembly of Sindh}}</ref> هي علائقو پاڪستان جي اڳوڻي وزيراعظم [[بينظير ڀٽو]] جو چونڊ تڪ پڻ رهيو آهي، جڏهن ته مير نادر خان مگسي پڻ هن علائقي مان ڊگهي عرصي تائين چونڊجندو رهيو آهي. == تاريخ == شھدادڪوٽ جي بنياد بابت مختلف تاريخي حوالا موجود آهن. سنڌ جي محقق [[ايم ايڇ پنھور]] موجب، شھدادڪوٽ انهن نون شهرن ۽ وسندين مان هڪ هو، جيڪي [[ڪلهوڙا خاندان|ڪلهوڙن]] جي دور ۾ سنڌ اندر زرعي ايراضي ۽ آباديءَ ۾ واڌ سان گڏ اُسريا. پنهور 1701ع کان 1758ع تائين واري عرصي بابت لکي ٿو ته سنڌ ۾ پوکيءَ هيٺ ايراضي لڳ ڀڳ ڏهن لکن ايڪڙن مان وڌي ٻاويهه لک ايڪڙ ٿي ۽ آبادي 14 لکن مان وڌي لڳ ڀڳ 30 لکن تائين پهتي. ان دور ۾ شھدادڪوٽ سان گڏ قمبر، وارهه، ميهڙ، خيرپور ناٿن شاهه، ميرپورخاص، نئون خدا آباد، شھدادپور، نوشهروفيروز، خانڳڙهه، فتح ڳڙهه، جوهي، دوست علي، رتوديرو ۽ وڳڻ جهڙيون وسنديون پڻ اُسريون.<ref>پنهور، ايم. ايڇ، ٽماهي ''مهراڻ''، 1/1996ع، ص. 35، سنڌي ادبي بورڊ، ڄامشورو.</ref> ضلعي قمبر شھدادڪوٽ بابت هڪ ضلعي پروفائيل موجب، شھدادڪوٽ جو بنياد لڳ ڀڳ '''1713ع''' ۾ ڪلهوڙن جي دور ۾ پيو ۽ اهو لاڙڪاڻي کان [[گنداوا]] ڏانهن ويندڙ واپاري رستي تي هڪ اهم شهر هو.<ref name="DistrictProfile">{{cite web |title=Pakistan Emergency Situational Analysis: District Kamber Shahdadkot |url=https://reliefweb.int/report/pakistan/pakistan-emergency-situational-analysis-district-kamber-shahdadkot-july-2014 |website=ReliefWeb |date=July 2014 |access-date=18 August 2026 }}</ref> علائقي تي [[ڪلهوڙا خاندان|ڪلهوڙن]] کان پوءِ [[ٽالپر خاندان|ٽالپرن]] جي حڪومت قائم ٿي، جيڪا 1843ع ۾ انگريزن جي سنڌ تي قبضي تائين جاري رهي.<ref name="DistrictProfile"/> === پراڻو نالو ۽ اوڻيهين صدي === شھدادڪوٽ جو پراڻو نالو '''شھدادپور''' هو. [[اي ڊبليو هيوز]] جي 1876ع ۾ ڇپيل ''A Gazetteer of the Province of Sind'' ۾ هن وسندي کي ''Shahdadpur'' جي نالي سان درج ڪيو ويو آهي. ان وقت اهو قمبر تعلقي جي لاڙڪاڻي ڊپٽي ڪليڪٽريٽ جو هڪ سرڪاري شهر هو ۽ لاڙڪاڻي کان لڳ ڀڳ 30 ميل اتر-اتر اولهه طرف واقع هو. شهر داتو-جي-ڪُر واهه جي اولهندي ڪناري تي آباد هو ۽ رستن وسيلي قمبر، ڳڙهي خيرو، جمالي ۽ حمل سان ڳنڍيل هو.<ref name="Hughes1876">{{cite book |last=Hughes |first=A. W. |author-link=Albert William Hughes |title=A Gazetteer of the Province of Sind |location=London |year=1876 |pages=769–770 |language=en }}</ref> 1876ع جي گزيٽيئر موجب، ان وقت شھدادپور جي آبادي لڳ ڀڳ '''783''' هئي، جنهن مان 464 مسلمان ۽ 319 هندو هئا. مسلمان آباديءَ ۾ پيرزاده، ڪلهوڙا، لاشاري، سيال، مگسي ۽ مهاڻا شامل هئا. گزيٽيئر ۾ پير بخش کهاوڙ کي علائقي جو بااثر زميندار ڄاڻايو ويو آهي ۽ شهر جي ٻيهر ترقيءَ ۾ سندس ڪردار جو ذڪر پڻ ڪيو ويو آهي.<ref name="Hughes1876"/> ساڳئي گزيٽيئر مان معلوم ٿئي ٿو ته شھدادپور ڪنهن وقت هڪ نسبتاً وڏو ۽ اهم شهر هو. [[جان ڪين (پهريون بيرن ڪين)|سر جان ڪين]] افغانستان ڏانهن فوجي مهم تي روانو ٿيڻ وقت سنڌ مان گذرندي هتان پنهنجي فوج لاءِ رسد حاصل ڪئي هئي. ان کان پوءِ شهر زوال جو شڪار ٿيو. 1846ع ۾ چانڊڪا ضلعي جي ڊپٽي ڪليڪٽر ليفٽيننٽ جيمس جي دوري وقت شهر جي آبادي انتهائي گهٽجي چڪي هئي. بعد ۾ شهر ٻيهر آباد ٿيڻ لڳو ۽ 1870ع واري ڏهاڪي تائين هتي اُن، چانور ۽ مختلف اناجن جو واپار ٿيندو هو.<ref name="Hughes1876"/> === شھدادپور تعلقو === برطانوي دور ۾ علائقي جي انتظامي حيثيت ۾ اهم تبديلي 1884ع ۾ آئي. بمبئي حڪومت 16 جنوري 1884ع تي بمبئي لينڊ روينيو ڪوڊ 1879ع تحت حڪم جاري ڪيو ته قمبر ۽ سجاول تعلقن جا مخصوص ڳوٺ ۽ زمينون گڏ ڪري هڪ نئون تعلقو قائم ڪيو وڃي. اهو نئون انتظامي يونٽ '''شھدادپور تعلقو''' سڏيو ويو ۽ ان کي اپر سنڌ فرنٽيئر ضلعي جو حصو بڻايو ويو. حڪم پهرين فيبروري 1884ع کان لاڳو ٿيو.<ref name="BombayGazette1884">{{cite journal |title=Government Notification No. 414 A |journal=Bombay Government Gazette |date=17 January 1884 |pages=36–37 |language=en }}</ref> انهن سرڪاري دستاويزن مان اهو پڻ ظاهر ٿئي ٿو ته اوڻيهين صديءَ جي پوئين اڌ تائين موجوده شھدادڪوٽ لاءِ '''شھدادپور''' نالو سرڪاري طور استعمال ٿيندو رهيو.<ref name="Hughes1876"/><ref name="BombayGazette1884"/> بعد ۾ شهر جو نالو شھدادپور مان بدلائي '''شھدادڪوٽ''' ڪيو ويو. مقامي تاريخي روايتن موجب، سنڌ ۾ ساڳئي نالي سان هڪ ٻيو [[شھدادپور]] موجود هجڻ سبب ٽپال جي ورڇ ۾ مونجهارو پيدا ٿيندو هو، جنهن کان پوءِ ٻنهي شهرن ۾ فرق ڪرڻ لاءِ هن شهر جو نالو شھدادڪوٽ رکيو ويو.<ref>{{cite web |title=Shahdadkot History |url=https://historyofshahdadkot.blogspot.com/p/shahdadkot-history.html |access-date=18 August 2026 |language=en }}</ref> === ريلوي ۽ آمدرفت === برطانوي دور ۾ شھدادڪوٽ کي ريلوي وسيلي قمبر، لاڙڪاڻي ۽ اتر سنڌ جي ٻين علائقن سان ڳنڍيو ويو. '''لاڙڪاڻو–جيڪب آباد لائيٽ ريلوي''' جي رستي تي شھدادڪوٽ ۽ '''سيلرا شھدادڪوٽ ريلوي اسٽيشن''' قائم ڪيا ويا. هي ريلوي رستو لاڙڪاڻي کان قمبر ۽ شھدادڪوٽ مان ٿيندو ڳڙهي خيرو، استا محمد ۽ اڳتي جيڪب آباد ڏانهن ويندو هو.<ref>{{cite web |title=Indian Railways FAQ: IR History |url=https://www.irfca.org/faq/faq-history3.html |website=Indian Railways Fan Club |access-date=18 August 2026 |language=en }}</ref> 1956ع ۾ لاڙڪاڻي کان شھدادڪوٽ تائين ريلوي سيڪشن کي براڊ گيج ۾ تبديل ڪيو ويو، جڏهن ته سيلرا شھدادڪوٽ کان اڳتي پراڻي لائيٽ ريلويءَ جو هڪ حصو بعد ۾ ختم ڪيو ويو.<ref>{{cite web |title=Larkana–Jacobabad Light Railway |url=https://wiki.fibis.org/w/Larkana-Jacobabad_Light_Railway |website=Families in British India Society |access-date=18 August 2026 |language=en }}</ref> === ڪوٽو موٽو چوڪ === شھدادڪوٽ جي پراڻن ۽ مشهور هنڌن مان '''ڪوٽو موٽو چوڪ''' پڻ شامل آهي. مقامي روايت موجب، هن چوڪ جو نالو ڪوٽومل ۽ موٽومل نالي ٻن هندو واپارين جي نالن تان پيو، جن جو هتي ٻارن جي رانديڪن جو دڪان هوندو هو. سندن وفات کان پوءِ دڪان بند ٿي ويو، پر سندن نالن سان منسوب ''ڪوٽو موٽو'' نالو چوڪ لاءِ رائج رهيو.<ref>{{cite web |title=شهداد ڪوٽ شهر جون اهم تاريخي جڳهون |url=https://abdulghaffarwadho.wordpress.com/2017/03/31/%D8%B4%D9%87%D8%AF%D8%A7%D8%AF-%DA%AA%D9%88%D9%BD-%D8%B4%D9%87%D8%B1-%D8%AC%D9%88%D9%86-%D8%A7%D9%87%D9%85-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE%D9%8A-%D8%AC%DA%B3%D9%87%D9%88%D9%86/ |date=31 March 2017 |access-date=18 August 2026 |language=sd }}</ref> === پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ === [[پاڪستان جي آزادي]] کان پوءِ شھدادڪوٽ ۽ قمبر، [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي ضلعي]] جا تعلقا رهيا. 2004ع ۾ لاڙڪاڻي ضلعي کي ورهائي نئون [[قمبر شھدادڪوٽ ضلعو]] قائم ڪيو ويو، جنهن ۾ شھدادڪوٽ کي شامل ڪيو ويو.<ref name="DistrictProfile"/> شھدادڪوٽ ويهين صديءَ جي ٻئي اڌ دوران زرعي ۽ صنعتي مرڪز طور پڻ ترقي ڪئي. شهر ۽ ڀرپاسي واري علائقي ۾ چانور ۽ ڪڻڪ اهم فصل رهيا آهن ۽ چانورن جي ڇڙهائيءَ جا ڪيترائي ڪارخانا قائم ٿيا. 1970ع واري ڏهاڪي ۾ شھدادڪوٽ ٽيڪسٽائل مل پڻ قائم ڪئي وئي، جيڪا شهر جي اهم صنعتي ادارن مان هڪ هئي ۽ وڏي تعداد ۾ مقامي ماڻهن کي روزگار فراهم ڪندي هئي. مل بعد ۾ مالي ۽ انتظامي مسئلن جو شڪار ٿي ۽ 2007ع ۾ مستقل طور بند ٿي وئي. == جاگرافي == شھدادڪوٽ [[سنڌ]] جي اتر-اولهه واري حصي ۾ [[قمبر شھدادڪوٽ ضلعو|قمبر شھدادڪوٽ ضلعي]] ۾ واقع آهي. شهر جا جاگرافيائي بيهڪ لڳ ڀڳ {{coord|27.8483|67.9106|display=inline}} آهي ۽ سمنڊ جي سطح کان ان جي اوچائي لڳ ڀڳ 13 ميٽر آهي. شھدادڪوٽ [[لاڙڪاڻو|لاڙڪاڻي]] کان لڳ ڀڳ 51 ڪلوميٽر اتر-اولهه ۽ [[قمبر]] کان لڳ ڀڳ 34 ڪلوميٽر اتر طرف واقع آهي. شهر جي اولهه طرف بلوچستان جي سرحد ۽ ان کان اڳتي [[کيرٿر جبلن جو سلسلو]] واقع آهي. قمبر شھدادڪوٽ ضلعي جي جاگرافي ٻن نمايان قدرتي حصن ۾ ورهايل آهي. ان جو اوڀر ۽ وچ وارو حصو سنڌ جي ميداني علائقي تي مشتمل آهي، جتي آبپاشي هيٺ زرعي زمينون وڏي ايراضيءَ تي پکڙيل آهن، جڏهن ته اولهه طرف زمين آهستي آهستي جابلو ۽ اڻسڌي ٿيندي [[کيرٿر جبلن جو سلسلو|کيرٿر جبلن]] سان ملي ٿي. کيرٿر جا جبل گهڻي ڀاڱي چن جي پٿر جي ٽڪرين ۽ جبلن تي مشتمل آهن.<ref name="Lanjwani2020">{{cite journal |last1=Lanjwani |first1=Muhammad Farooque |last2=Khuhawar |first2=Muhammad Yar |last3=Khuhawar |first3=Taj Muhammad Jahangir |title=Groundwater quality assessment of Shahdadkot, Qubo Saeed Khan and Sijawal Junejo Talukas of District Qambar Shahdadkot, Sindh |journal=Applied Water Science |volume=10 |pages=26 |year=2020 |doi=10.1007/s13201-019-1098-2 |doi-access=free |url=https://link.springer.com/article/10.1007/s13201-019-1098-2 |access-date=18 August 2026 }}</ref> === شهري پکيڙ === شھدادڪوٽ جي موجوده شهري ايراضي پنهنجي تاريخي حدن کان گهڻي وڌي چڪي آهي. [[بورڊ آف روينيو سنڌ]] جي ديهن جي پراڻن نقشن موجب، شهر جي پراڻي آبادي شھدادڪوٽ ٿاڻي ۽ مختيارڪار آفيس جي ڀرپاسي تائين محدود هئي، جڏهن ته ان جي ڀرسان غريب آباد نالي ڳوٺ ۽ ڪجهه فاصلي تي سيلرا ۽ قمبراڻي جا ڳوٺ واقع هئا.{{حوالو گھربل|date=August 2026}} شهر جي آبادي ۽ اڏاوتي پکيڙ وڌڻ سان ڀرپاسي جون اڳ الڳ وسنديون شهري علائقي سان ملي ويون. غريب آباد ۽ قمبراڻي هاڻي شھدادڪوٽ جي لڳاتار شهري آباديءَ جو حصو بڻجي چڪا آهن. موجوده شهر ۾ ديهه شھدادڪوٽ جي وڏي حصي سان گڏ ديهه همير، ديهه سيلرا ۽ ديهه نورپور جا ڪجهه حصا پڻ اچي وڃن ٿا.{{حوالو گھربل|date=August 2026}} === آبهوا === شھدادڪوٽ جي آبهوا گرم ۽ خشڪ آهي. اونهاري جي موسم تمام گرم، جڏهن ته سيارو نسبتاً مختصر ۽ نرم هوندو آهي. قمبر شھدادڪوٽ ضلعي جي آفتن جي انتظام واري منصوبي ۾ علائقي جي آبهوا کي ''گرم ۽ خشڪ'' قرار ڏنو ويو آهي ۽ سالياني سراسري برسات لڳ ڀڳ 86.23 ملي ميٽر ڄاڻائي وئي آهي.<ref name="PDMAClimate">{{cite web |title=District Disaster Management Plan – Kambar Shahdadkot |url=https://pdma.gos.pk/Documents/District_Management_Plans/DMP%20Kambar%20Shahdadkot.pdf |publisher=Provincial Disaster Management Authority, Government of Sindh |year=2022 |access-date=18 August 2026 }}</ref> شھدادڪوٽ ۾ گرم موسم اپريل جي پوئين حصي کان جولاءِ تائين وڌيڪ شديد رهي ٿي. ضلعي جي هڪ تازي پروفائيل موجب جون گرم ترين مهينو آهي، جنهن ۾ سراسري وڌ ۾ وڌ گرمي پد لڳ ڀڳ 44 °C ۽ گهٽ ۾ گهٽ گرمي پد 31 °C رهي ٿو. ٿڌي موسم نومبر جي آخر کان فيبروري تائين رهي ٿي؛ جنوري سرد ترين مهينو آهي، جنهن ۾ سراسري گهٽ ۾ گهٽ گرمي پد لڳ ڀڳ 9 °C ۽ وڌ ۾ وڌ 23 °C آهي.<ref name="PILDATProfile">{{cite web |title=Qambar Shahdadkot District Profile |url=https://old.pildat.org/governance1/qambar-shahdadkot-district-profile |publisher=PILDAT |date=26 December 2024 |access-date=18 August 2026 }}</ref> گهٽ برسات ۽ تمام تيز اونهاري جي گرمي سبب علائقي جي زراعت جو دارومدار رڳو برسات تي نه آهي، بلڪه واهن ۽ ٽيوب ويلن ذريعي آبپاشي اهم حيثيت رکي ٿي. ضلعي جي آفتن جي انتظام واري منصوبي موجب ضلعي جي ڪل ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 44.3 سيڪڙو حصو آبپاشي هيٺ فصلن تي مشتمل آهي.<ref name="PDMAClimate"/> === پاڻي ۽ آبپاشي === شھدادڪوٽ ۽ ان جي ڀرپاسي ۾ زراعت لاءِ واهن ۽ زير زمين پاڻي ٻنهي جو استعمال ٿئي ٿو. قمبر شھدادڪوٽ ضلعي جي زرعي معيشت گهڻي ڀاڱي واهن جي آبپاشي ۽ ٽيوب ويلن تي دارومدار رکي ٿي.<ref name="PDMAClimate"/> شھدادڪوٽ ۾ زير زمين پاڻيءَ جي معيار بابت سائنسي تحقيق پاڻيءَ ۾ لوڻياٺ ۽ ٻين ڪيميائي جزن جي وڌيڪ مقدار کي هڪ اهم مسئلو قرار ڏنو آهي. 2020ع ۾ ''Applied Water Science'' ۾ ڇپيل هڪ تحقيق ۾ شھدادڪوٽ، قبو سعيد خان ۽ سجاول جوڻيجو تعلقن مان زير زمين پاڻيءَ جا 38 نمونا وٺي 28 مختلف ماپن جي جاچ ڪئي وئي. تحقيق موجب 57.89 سيڪڙو نمونن ۾ ڪل حل ٿيل لوڻن (TDS) جو مقدار ان وقت استعمال ڪيل عالمي صحت تنظيم جي 1,000 ملي گرام في ليٽر واري حد کان وڌيڪ هو، جنهن سبب اهي نمونا پيئڻ لاءِ موزون نه سمجهيا ويا. ساڳئي تحقيق ۾ 60.52 سيڪڙو نمونن ۾ فلورائيڊ جو مقدار پڻ مقرر حد کان وڌيڪ مليو.<ref name="Lanjwani2020"/> شھدادڪوٽ '''شهر''' جي زير زمين پاڻيءَ تي ٿيل هڪ ٻي تحقيق ۾ شهر جي ڏهن مختلف هنڌن تان پاڻيءَ جا نمونا ورتا ويا. انهن ۾ سراسري ڪل حل ٿيل لوڻن جو مقدار 4,493.7 ملي گرام في ليٽر ۽ ڪلورائيڊ 848.4 ملي گرام في ليٽر رڪارڊ ڪيو ويو. تحقيق ڪندڙن بجليائي چالڪتا، سختي ۽ ڪل حل ٿيل لوڻن سميت ڪجهه ماپن کي پيئڻ جي پاڻيءَ لاءِ استعمال ڪيل محفوظ حدن کان وڌيڪ قرار ڏنو.<ref name="PathanShahdadkot">{{cite journal |last1=Pathan |first1=A. M. |last2=Mastoi |first2=G. M. |last3=Qureshi |first3=M. A. |last4=Pirzada |first4=A. M. |title=Physico-chemical studies of groundwater quality in Shahdadkot City and its suitability for drinking purpose: A case study for clean water security |journal=Sindh University Research Journal (Science Series) |volume=50 |issue=4 |year=2018 |url=https://nja.pastic.gov.pk/journals/index.php/SURJ/article/view/26300 |access-date=18 August 2026 }}</ref> جيتوڻيڪ پيئڻ جي حوالي سان زير زمين پاڻيءَ جي معيار جا مسئلا سامهون آيا آهن، پر شھدادڪوٽ ۽ ڀرپاسي جي تعلقن تي ڪيل تحقيق موجب استعمال ڪيل مختلف زرعي پاڻيءَ جي معيار وارن معيارن تحت 55 کان 100 سيڪڙو تائين نمونا آبپاشي لاءِ استعمال لائق قرار ڏنا ويا.<ref name="Lanjwani2020"/> === زمين ۽ ارضيات === شھدادڪوٽ شهر سنڌ جي ميداني ۽ زرعي علائقي ۾ واقع آهي، جڏهن ته قمبر شھدادڪوٽ ضلعي جي اولهندي حصي ڏانهن زمين جي بناوٽ تبديل ٿي جابلو علائقي ۾ داخل ٿئي ٿي. ضلعي ۾ وسيع ميدانن ۽ زرعي زمينن سان گڏ اولهه طرف [[کيرٿر جبلن جو سلسلو]] موجود آهي.<ref name="Lanjwani2020"/> کيرٿر سلسلو بنيادي طور چن جي پٿر جي جبلن ۽ ٽڪرين تي مشتمل آهي. اهو سلسلو بلوچستان ۾ مولا نديءَ جي ڀرپاسي کان ڏکڻ طرف لڳ ڀڳ 300 ڪلوميٽر تائين پکڙجي سنڌ مان ٿيندو ڪراچي جي اولهه ۾ عربي سمنڊ جي ساحلي علائقي تائين پهچي ٿو.<ref name="Lanjwani2020"/> شھدادڪوٽ پاڻ انهن جبلن ۾ نه، پر کيرٿر جي اوڀر واري ميداني علائقي ۾ آباد آهي. ميداني علائقن ۾ انساني آبادڪاري ۽ زراعت جي واڌ سبب زمين جو وڏو حصو پوکيءَ هيٺ اچي چڪو آهي. ان جي ابتڙ ضلعي جي اولهندي حصي ۾ برسات تي دارومدار رکندڙ زمين، کليل غير آباد ايراضيون، چراگاهه ۽ قدرتي ٻوٽن وارا علائقا ملن ٿا.<ref name="PDMAClimate"/> === ماحوليات === قمبر شھدادڪوٽ ضلعي ۾ ميداني زرعي ماحول کان وٺي جابلو ۽ آبي ماحول تائين مختلف قدرتي نظام موجود آهن. ضلعي ۾ [[حمل ڍنڍ]] سميت ڪيترائي آبي علائقا موجود آهن، جڏهن ته اولهندي سرحد تي کيرٿر جو جابلو ماحول پکڙيل آهي.<ref name="Lanjwani2020"/> ماحولياتي لحاظ کان شھدادڪوٽ ۽ ڀرپاسي جي ميداني علائقن تي زرعي سرگرمين، آبپاشي، شهري پکيڙ ۽ پاڻيءَ جي دستيابيءَ جو وڏو اثر آهي. ضلعي جي قدرتي نباتات گهڻي ڀاڱي گهٽ برسات سان ٺهڪندڙ جڙي ٻوٽين ۽ ٻوٽن تي مشتمل آهي، جڏهن ته آبپاشي وارن ميداني حصن ۾ قدرتي زمين جو وڏو حصو زرعي زمين ۾ تبديل ٿيل آهي.<ref name="PDMAClimate"/> === ٻوٽا ۽ جانور === شھدادڪوٽ شهر بابت ٻوٽن ۽ جهنگلي جانورن جي الڳ تفصيلي سائنسي فهرست موجود نه آهي، تنهنڪري شهر جي حياتياتي تنوع کي سڄي قمبر شھدادڪوٽ ضلعي يا کيرٿر واري حياتياتي نظام سان هڪجهڙو قرار ڏيڻ مناسب نه ٿيندو. ضلعي جي اولهندي گهٽ آباد علائقن ۾ قدرتي جڙي ٻوٽيون، ٻوٽا ۽ چراگاهه ملن ٿا، جڏهن ته شھدادڪوٽ جي چوڌاري ميداني علائقو گهڻي ڀاڱي زرعي زمين تي مشتمل آهي.<ref name="PDMAClimate"/> وسيع قمبر شھدادڪوٽ ضلعي ۾ ميدانن، آبي علائقن ۽ کيرٿر جي جابلو پٽي جي موجودگي سبب رهائشگاهن ۾ نمايان تنوع ملي ٿو. ضلعي بابت سائنسي اڀياس [[حمل ڍنڍ]]، ڊرگهه ۽ لانگهه سميت آبي علائقن ۽ کيرٿر جي جابلو پٽي جو ذڪر ڪن ٿا.<ref name="Lanjwani2020"/> انهن قدرتي علائقن جي حياتياتي تنوع کي شھدادڪوٽ جي شهري حياتيات کان الڳ سمجهڻ گهرجي. == سياست == شھدادڪوٽ سياسي طور [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] جي اهم اثر رسوخ وارن علائقن مان هڪ رهيو آهي. 1970ع واري ڏهاڪي کان وٺي هن علائقي جي قومي، صوبائي ۽ مڪاني سياست ۾ پاڪستان پيپلز پارٽيءَ جو نمايان ڪردار رهيو آهي. مختلف دورن ۾ چونڊ تڪن جون حدون ۽ نمبر تبديل ٿيندا رهيا آهن، تنهنڪري شھدادڪوٽ جي سياسي نمائندگيءَ کي موجوده ۽ تاريخي حلقه بندين جي لحاظ کان الڳ ڏسڻ ضروري آهي. === قومي اسيمبلي جي نمائندگي === موجوده حلقه بندين موجب [[شھدادڪوٽ تعلقو]] [[اين اي-196 (قمبر شھدادڪوٽ-1)|اين اي-196 قمبر شھدادڪوٽ-I]] جو حصو آهي. هن قومي تڪ ۾ شھدادڪوٽ سان گڏ [[قبو سعيد خان تعلقو|قبو سعيد خان]]، [[سجاول جوڻيجو تعلقو|سجاول جوڻيجو]]، [[ميروخان تعلقو|ميروخان]] ۽ قمبر تعلقي جا ڪجهه حصا شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Final List of National Assembly Constituencies |url=https://ecp.gov.pk/map-sindh |publisher=Election Commission of Pakistan |access-date=18 August 2026 }}</ref> 2024ع جي عام چونڊن ۾ [[بلاول ڀٽو زرداري]] اين اي-196 تان ڪامياب ٿيو، پر هن [[اين اي-194 (لاڙڪاڻو-1)|اين اي-194 لاڙڪاڻو-I]] واري سيٽ برقرار رکي ۽ قمبر شھدادڪوٽ واري سيٽ خالي ڪري ڇڏي. ان کان پوءِ 21 اپريل 2024ع تي ٿيل ضمني چونڊ ۾ [[خورشيد احمد جوڻيجو]] پاڪستان پيپلز پارٽيءَ جي اميدوار طور ڪامياب ٿيو.<ref>{{cite web |title=Notification regarding Returned Candidate NA-196 Kamber Shahdadkot-I |url=https://ecp.gov.pk/notification-regarding-returned-candidate-na-196-kamber-shahdadkot-i |publisher=Election Commission of Pakistan |access-date=18 August 2026 }}</ref> قومي اسيمبليءَ جي موجوده رڪارڊ ۾ پڻ خورشيد احمد جوڻيجو کي اين اي-196 قمبر شھدادڪوٽ-I جو ميمبر ڄاڻايو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Members of National Assembly from Sindh |url=https://www.na.gov.pk/en/mna_list.php?list=sindh |publisher=National Assembly of Pakistan |access-date=18 August 2026 }}</ref> 2018ع جي حلقه بندين کان اڳ شھدادڪوٽ مختلف وقتن تي اهڙن قومي تڪن جو حصو رهيو، جن جا نمبر اين اي-207 وغيره رهيا. 2008ع ۾ اين اي-207 لاڙڪاڻو-ڪم-شڪارپور-ڪم-قمبر شھدادڪوٽ تان [[فريال ٽالپر]] چونڊجي آئي.<ref>{{cite web |title=General Elections 2008 – Returned Candidates |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/1/ge2008-g1.pdf |publisher=Election Commission of Pakistan |date=1 March 2008 |access-date=18 August 2026 }}</ref> حلقه بندين جي تبديليءَ سبب پراڻي اين اي-207 کي موجوده اين اي-196 سان سڌي طرح هڪ ئي تڪ نه سمجهڻ گهرجي. === صوبائي اسيمبلي جي نمائندگي === موجوده سنڌ اسيمبلي جي حلقه بندين ۾ شھدادڪوٽ علائقو [[پي ايس-14 قمبر شھدادڪوٽ-I]] سان لاڳاپيل آهي. موجوده سنڌ اسيمبلي جي رڪارڊ موجب [[نادر علي مگسي]] پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز جي ٽڪيٽ تي پي ايس-14 قمبر شھدادڪوٽ-I جو چونڊيل ميمبر آهي.<ref>{{cite web |title=Kamber Shahdadkot – Members Directory |url=https://pas.gov.pk/assembly-members-directory/33/141 |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=18 August 2026 }}</ref> شھدادڪوٽ جي صوبائي تڪ جو نمبر ماضي ۾ ڪيترائي ڀيرا تبديل ٿيو. اڳوڻين حلقه بندين ۾ نادر علي مگسي پي ايس-40 قمبر شھدادڪوٽ-II ۽ ٻين دورن ۾ شھدادڪوٽ سان لاڳاپيل تڪن تان پڻ چونڊجي چڪو آهي.<ref>{{cite web |title=Members Directory – Kamber Shahdadkot |url=https://www.pas.gov.pk/assembly-members-directory/19 |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=18 August 2026 }}</ref> 2013ع واري اسيمبليءَ جي رڪارڊ ۾ شھدادڪوٽ سان لاڳاپيل تڪن لاءِ پي ايس-40 ۽ پي ايس-42 جهڙا پراڻا نمبر استعمال ٿيل ملن ٿا، جڏهن ته هاڻوڪي حدبنديءَ ۾ قمبر شھدادڪوٽ ضلعي لاءِ پي ايس-14 کان پي ايس-17 تائين چار صوبائي تڪ مقرر آهن.<ref>{{cite web |title=Members Directory |url=https://www.pas.gov.pk/assembly-members-directory |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=18 August 2026 }}</ref> === چونڊ تڪن جي تبديلي === شھدادڪوٽ جي چونڊ نمائندگي پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ هڪجهڙي حلقه بنديءَ هيٺ نه رهي آهي. آباديءَ، انتظامي حدن ۽ اليڪشن ڪميشن جي نئين سر حلقه بندين سبب قومي ۽ صوبائي تڪن جا نالا، نمبر ۽ حدون مختلف چونڊن ۾ تبديل ٿينديون رهيون آهن. 2018ع کان پوءِ قمبر شھدادڪوٽ ضلعي کي قومي اسيمبليءَ جا ٻه الڳ تڪ مليا، جڏهن ته موجوده حدبنديءَ ۾ اهي [[اين اي-196 (قمبر شھدادڪوٽ-1)|اين اي-196 قمبر شھدادڪوٽ-I]] ۽ [[اين اي-197 (قمبر شھدادڪوٽ-2)|اين اي-197 قمبر شھدادڪوٽ-II]] آهن.<ref>{{cite web |title=Sindh Constituency Maps |url=https://ecp.gov.pk/map-sindh |publisher=Election Commission of Pakistan |access-date=18 August 2026 }}</ref> صوبائي سطح تي ضلعي جا موجوده تڪ [[پي ايس-14 قمبر شھدادڪوٽ-I]]، پي ايس-15 قمبر شھدادڪوٽ-II، پي ايس-16 قمبر شھدادڪوٽ-III ۽ پي ايس-17 قمبر شھدادڪوٽ-IV آهن. سنڌ اسيمبلي جي موجوده رڪارڊ موجب انهن تڪن تان ترتيبوار نادر علي مگسي، نثار احمد کهڙو، خان چانڊيو ۽ نوابزادو برهان چانڊيو چونڊيل آهن.<ref>{{cite web |title=Kamber Shahdadkot – Assembly Members Directory |url=https://pas.gov.pk/assembly-members-directory/33/141 |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=18 August 2026 }}</ref> === سياسي اثر ۽ جماعتون === شھدادڪوٽ ۾ پاڪستان پيپلز پارٽي روايتي طور سڀ کان وڌيڪ اثر رکندڙ سياسي جماعت رهي آهي. قومي ۽ صوبائي سطح تي پيپلز پارٽيءَ جا اميدوار هن علائقي مان بار بار ڪامياب ٿيندا رهيا آهن. 2008ع ۾ فريال ٽالپر جي اين اي-207 تان ڪاميابي، مختلف دورن ۾ نادر علي مگسي جي صوبائي نمائندگي، ۽ موجوده اين اي-196 ۽ پي ايس-14 تي پڻ پيپلز پارٽيءَ جي نمائندن جي موجودگي هن تسلسل کي ظاهر ڪري ٿي.<ref>{{cite web |title=General Elections 2008 – Returned Candidates |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/1/ge2008-g1.pdf |publisher=Election Commission of Pakistan |date=1 March 2008 |access-date=18 August 2026 }}</ref><ref>{{cite web |title=Kamber Shahdadkot – Assembly Members Directory |url=https://pas.gov.pk/assembly-members-directory/33/141 |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=18 August 2026 }}</ref> شهر ۾ ٻين سياسي جماعتن ۾ [[جمعيت علماءِ اسلام (ف)]], [[پاڪستان تحريڪ انصاف]], [[پاڪستان مسلم ليگ (ن)]] ۽ [[پاڪستان مسلم ليگ (فنڪشنل)]] پڻ وقت بوقت چونڊن ۽ مقامي سياست ۾ حصو وٺنديون رهيون آهن. === مڪاني حڪومت ۽ ميونسپلٽي === شھدادڪوٽ جي شهري مڪاني انتظام جو بنيادي ادارو ميونسپل ڪاميٽي آهي. سنڌ جي مڪاني حڪومت واري ڍانچي تحت شهري علائقن ۾ ميونسپل ڪاميٽيون صفائي، نيڪال، مقامي رستن، اسٽريٽ لائيٽن، مارڪيٽن، پارڪن ۽ ٻين شهري خدمتن جي انتظام جون ذميوار هونديون آهن. شھدادڪوٽ جي ميونسپل ڍانچي ۾ شهر کي مختلف وارڊن ۽ مڪاني چونڊ يونٽن ۾ ورهايو ويندو آهي. سنڌ لوڪل گورنمينٽ بورڊ قمبر شھدادڪوٽ ضلعي لاءِ ميونسپل، ٽائون ۽ يونين سطح جي ادارن بابت نوٽيفڪيشن جاري ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=Notifications – Sindh Local Government Board |url=https://slgb.lgdsindh.gov.pk/notifications/ |publisher=Sindh Local Government Board |access-date=18 August 2026 }}</ref> مڪاني ادارن جون حدون ۽ انهن جي چونڊيل عهدن جا نالا وقت بوقت نئين قانون سازي ۽ حلقه بندين سان تبديل ٿيندا رهيا آهن؛ ان ڪري پراڻي ميونسپل ڪاميٽيءَ جي جوڙجڪ کي موجوده نظام سان سڌو هڪجهڙو سمجهڻ مناسب نه آهي. === يونين ڪميٽيون ۽ انتظامي ڍانچو === شھدادڪوٽ جو مڪاني انتظام شهري وارڊن ۽ يونين ڪميٽين يا ٻين قانوني طور مقرر مڪاني يونٽن ذريعي هلايو وڃي ٿو. انهن جي حدبندي ۽ تعداد اليڪشن ڪميشن ۽ سنڌ حڪومت جي مڪاني حڪومت واري کاتي طرفان مقرر ڪيا وڃن ٿا. ضلعائي سطح تي شھدادڪوٽ [[قمبر شھدادڪوٽ ضلعو|قمبر شھدادڪوٽ ضلعي]] ۽ [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] جو حصو آهي، جڏهن ته تعلقي سطح تي ان جو انتظام [[شھدادڪوٽ تعلقو|شھدادڪوٽ تعلقي]] تحت ٿئي ٿو. شهر ۾ صوبائي حڪومت جا تعلقي سطح جا مختلف انتظامي ادارا، جن ۾ مختيارڪار آفيس، پوليس، روينيو، تعليم، صحت ۽ ٻين کاتن جون آفيسون شامل آهن، ڪم ڪن ٿيون. ميونسپل ادارو شهري خدمتن جي ذميواري سنڀالي ٿو، جڏهن ته روينيو ۽ عام انتظام صوبائي حڪومت جي تعلقي ۽ ضلعي سطح جي آفيسرن جي دائري ۾ اچي ٿو. === سياسي سرگرمين جا هنڌ === شھدادڪوٽ جو '''ڪوٽو موٽو چوڪ''' شهر جي اهم واپاري ۽ سياسي مرڪزن مان هڪ آهي. مقامي سطح تي سياسي جلوس، احتجاج، ڌرڻا ۽ عوامي گڏجاڻيون روايتي طور هن چوڪ ۽ ڀرپاسي وارن مرڪزي رستن تي ٿينديون رهيون آهن.{{حوالو گھربل|date=August 2026}} == معيشت == شھدادڪوٽ جي معيشت جو بنيادي دارومدار [[زراعت]]، خاص ڪري [[چانور|چانورن]] جي پوک، ان جي خريد ۽ وڪري، رائس ملنگ ۽ زرعي واپار تي آهي. شھدادڪوٽ ۽ ان جي ڀرپاسي وارو [[قمبر شھدادڪوٽ ضلعو]] سنڌ جي اهم چانور پيدا ڪندڙ علائقن مان شمار ٿئي ٿو. ضلعي جو سنڌ جي چانورن جي ڪل پوکي هيٺ ايراضيءَ ۾ لڳ ڀڳ 11.41 سيڪڙو ۽ پيداوار ۾ لڳ ڀڳ 11.96 سيڪڙو حصو ڄاڻايو ويو آهي.<ref>{{cite news |title=Qamber Shahdadkot — caught between two provinces |url=https://www.dawn.com/news/1621762 |work=Dawn |date=4 May 2021 |access-date=18 August 2026 }}</ref> شھدادڪوٽ شهر سنڌ ۽ پاڙيسري [[بلوچستان]] جي ڪيترن زرعي علائقن لاءِ چانورن جي خريد، وڪري ۽ پروسيسنگ جو اهم مرڪز آهي. شهر ۾ اناج منڊي ۽ وڏي تعداد ۾ رائس ملون ڪم ڪن ٿيون، جتي ڀرپاسي جي زرعي علائقن مان آيل سارين کي خريد ڪري ڇڙهائي ۽ مارڪيٽ لاءِ تيار ڪيو وڃي ٿو. اپريل 2026ع ۾ شھدادڪوٽ ۾ 105 رائس ملن ۽ شهر جي اناج منڊي جي عارضي بندش بابت رپورٽ مان شهر ۾ رائس ملنگ صنعت جي وڏي پيماني جو اندازو ٿئي ٿو.<ref>{{cite news |title=105 rice mills, grain market in Shahdadkot shut over Rs1.3m robbery |url=https://www.dawn.com/ |work=Dawn |date=27 April 2026 |access-date=18 August 2026 }}</ref> === زراعت === شھدادڪوٽ جي پسگردائيءَ ۾ آبپاشي هيٺ زمينون مقامي معيشت جو بنياد آهن. چانور اهم فصل آهي، جڏهن ته ضلعي ۾ [[ڪڻڪ]]، [[ڪمند]]، جوئر، جَوَ، چڻا، سرنهن، مسور ۽ ٻيا دال وارا فصل پڻ پوکيا وڃن ٿا.<ref>{{cite web |title=Sindh – Shahdadkot |url=https://pakistanalmanac.com/sindh-shahdadkot/ |website=Pakistan Almanac |access-date=18 August 2026 }}</ref> قمبر شھدادڪوٽ بابت زرعي تحقيقن ۾ پڻ چانور کي علائقي جي اهم آمدني ڏيندڙ فصلن مان هڪ قرار ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Chandio |first1=N. N. |title=Impact of Water Scarcity on Rice Production |journal=Journal of Development and Social Sciences |year=2023 |url=https://www.ojs.jdss.org.pk/journal/article/download/618/510 |access-date=18 August 2026 }}</ref> 2025ع ۾ قمبر شھدادڪوٽ ضلعي ۾ مختلف چانورن جي قسمن جي معاشي ڪارڪردگيءَ بابت ٿيل هڪ مطالعي ۾ 120 آبادگارن جو جائزو ورتو ويو. تحقيق مان ظاهر ٿيو ته چانورن جي پوک علائقي جي زرعي معيشت ۽ آبادگارن جي آمدنيءَ ۾ مرڪزي حيثيت رکي ٿي.<ref>{{cite journal |last1=Baseer |first1=Abdul |last2=Palal |first2=Imam Udin |last3=Bilal |first3=Muhammad |last4=Qadir |first4=Naeem |last5=Ali |first5=Haris |title=Economic Analysis of Different Rice Varieties Cultivated in Shahdadkot District of Sindh |journal=Global Research Journal of Natural Science and Technology |volume=3 |issue=1 |year=2025 |doi=10.53762/grjnst.03.01.17 }}</ref> === چانورن جو واپار ۽ رائس ملنگ === چانورن جي پوک سان گڏ رائس ملنگ شھدادڪوٽ جي سڀ کان نمايان زرعي صنعتن مان هڪ آهي. سنڌ ۾ مجموعي طور رائس ملنگ پراڻي ۽ وڏي زرعي پروسيسنگ صنعت آهي، ۽ قمبر شھدادڪوٽ سنڌ جي اهم چانور پيدا ڪندڙ ضلعن ۾ شامل آهي.<ref>{{cite journal |title=Impact of Sindh Rice Industries on Economy of Pakistan |url=https://www.ajbasweb.com/old/ajbas/853-859.pdf |journal=Australian Journal of Basic and Applied Sciences |access-date=18 August 2026 }}</ref> شھدادڪوٽ ۽ ڀرپاسي ۾ رائس ملون سارين جي ڇڙهائي، صفائي، درجابندي ۽ واپار لاءِ تياريءَ جو ڪم ڪن ٿيون. [[رائيس ايڪسپورٽرس ايسوسيئيشن آف پاڪستان]] جي ميمبرن ۾ پڻ قمبر شھدادڪوٽ جي ايم-8 رستي تي قائم رائس ملون شامل آهن، جنهن مان مقامي ملنگ صنعت جي ملڪ جي وسيع چانورن واري واپاري نيٽ ورڪ سان ڳانڍاپي جو پتو پوي ٿو.<ref>{{cite web |title=Kirther Rice Mill (Pvt) Ltd |url=https://reap.com.pk/memberDetails/2033 |publisher=Rice Exporters Association of Pakistan |access-date=18 August 2026 }}</ref> شھدادڪوٽ جي اناج منڊي مقامي آبادگارن، واپارين، آڙتين ۽ رائس ملن وچ ۾ زرعي واپار جو اهم مرڪز آهي. 2025ع ۾ شهر جي وڏي اناج منڊي ٻيهر کولجڻ بابت هڪ رپورٽ ۾ شھدادڪوٽ کي سنڌ ۽ بلوچستان جي چانورن جي واپار جو مرڪز قرار ڏنو ويو.<ref>{{cite news |title=Major grain market reopens in Sindh after stakeholders reach agreement |url=https://www.dawn.com/news/1958586 |work=Dawn |date=2 December 2025 |access-date=18 August 2026 }}</ref> === آمدرفت ۽ واپار === شھدادڪوٽ جي اقتصادي اهميت ۾ ان جي شاهراهي بيهڪ پڻ ڪردار ادا ڪري ٿي. شهر [[ايم-8 موٽر وي (پاڪستان)|ايم-8]] جي [[خضدار]]–شھدادڪوٽ–[[رتوديرو]] حصي سان ڳنڍيل آهي. وفاقي ترقياتي دستاويزن موجب، خضدار–شھدادڪوٽ–رتوديرو حصو 143 ڪلوميٽر ڊگهو آهي ۽ اهو وڏي [[گوادر]]–رتوديرو ايم-8 رستي جو حصو آهي.<ref>{{cite web |title=Federal Public Sector Development Programme 2016–17 |url=https://pc.gov.pk/uploads/archives/Details_of_Rleases_2016-17%2812-05-2017%29.pdf |publisher=Planning Commission of Pakistan |date=12 May 2017 |access-date=18 August 2026 }}</ref> هن رستي وسيلي شھدادڪوٽ جو واپاري رابطو هڪ طرف [[رتوديرو]]، [[لاڙڪاڻو]] ۽ سنڌ جي ٻين مارڪيٽن سان ۽ ٻئي طرف [[خضدار]] ۽ اڳتي بلوچستان سان قائم ٿئي ٿو. وفاقي ترقياتي پروگرام ۾ ايم-8 کي گوادر، تربت، خضدار، شھدادڪوٽ ۽ لاڙڪاڻي کي ڳنڍيندڙ رستي طور درج ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Public Sector Development Programme |url=https://pc.gov.pk/uploads/annual2017/Ch02-PSDP.pdf |publisher=Planning Commission of Pakistan |year=2017 |access-date=18 August 2026 }}</ref> اها جاگرافيائي بيهڪ زرعي پيداوار، خاص ڪري چانورن، جي سنڌ ۽ بلوچستان جي مارڪيٽن تائين پهچ لاءِ اهم آهي. === صنعت === چانورن جي ملن کان سواءِ شھدادڪوٽ ۽ قمبر شھدادڪوٽ ضلعي ۾ زرعي اوزارن، تعميراتي سامان، کاڌي جي پروسيسنگ ۽ ٻين ننڍين صنعتن سان لاڳاپيل ڪاروبار پڻ موجود آهن. ضلعي جي معاشي پروفائيل ۾ رائس هسڪنگ ملن سان گڏ زرعي اوزار، لوهه ۽ اسٽيل جون شيون، ٽريڪٽر ٽراليون ۽ روايتي گاڏيون ٺاهڻ کي مقامي صنعتي سرگرمين ۾ شامل ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Sindh – Shahdadkot |url=https://pakistanalmanac.com/sindh-shahdadkot/ |website=Pakistan Almanac |access-date=18 August 2026 }}</ref> شھدادڪوٽ تعلقي ۾ هٿ جي ڀرت سان سينگاريل ٽوپيون ۽ ٻيو دستڪاريءَ جو ڪم پڻ روايتي ننڍي صنعت جو حصو رهيو آهي، جنهن جي مقامي ۽ ضلعي کان ٻاهر مارڪيٽ موجود رهي آهي.<ref>{{cite web |title=Qambar Shahdadkot District |url=https://pakistanalmanac.com/sindh-shahdadkot/ |website=Pakistan Almanac |access-date=18 August 2026 }}</ref> === شھدادڪوٽ ٽيڪسٽائل ملز === شھدادڪوٽ جي صنعتي تاريخ ۾ '''شھدادڪوٽ ٽيڪسٽائل ملز''' اهم حيثيت رکي ٿي. هي مل 1976ع ۾ قائم ڪئي وئي ۽ 1980ع ۾ پيداوار شروع ڪئي. ان جو مقصد پٺتي پيل علائقي ۾ صنعتي روزگار پيدا ڪرڻ ۽ مقامي ماڻهن کي فني مهارتون مهيا ڪرڻ هو.<ref name="DawnTextile2002">{{cite news |last=Kalhoro |first=M. B. |title=Rekindling hopes for the locals |url=https://www.dawn.com/news/1062553 |work=Dawn |date=14 January 2002 |access-date=18 August 2026 }}</ref> مل جي پيداوار 1988ع تائين جاري رهي، جنهن کان پوءِ ڪم ڪندڙ سرمائيءَ جي کوٽ، نقصانن ۽ انتظامي مسئلن سبب اها بند ٿي وئي. 1994–95ع ۾ ان جو اسپننگ سيڪشن ٻيهر هلايو ويو ۽ حڪومت مرمت ۽ ڪم ڪندڙ سرمائي لاءِ 51.5 ملين رپيا فراهم ڪيا. 1998–99ع تائين ڌاڳي جي پيداوار نسبتاً بهتر رهي.<ref name="DawnTextile2002"/> مل جي ٻيهر فعال ٿيڻ سان شهر جي مقامي معيشت تي نمايان اثر پيو؛ نوان دڪان، رائس ملون ۽ فلور ملون قائم ٿيون ۽ روزگار جا موقعا وڌيا. 2002ع جي رپورٽ موجب ان وقت مل ۾ لڳ ڀڳ 1,000 ماڻهو ڪم ڪندا هئا ۽ ان سان سڌي يا اڻسڌي طرح هزارين ماڻهن جي روزي وابسته هئي.<ref name="DawnTextile2002"/> بعد ۾ مل ٻيهر بحران جو شڪار ٿي. 2008ع ۾ مل جي بندش خلاف شھدادڪوٽ ۾ واپارين ۽ مزدورن احتجاج پڻ ڪيو، جڏهن ته اسپننگ سيڪشن مان 435 مزدورن جي بي روزگار ٿيڻ جو ذڪر ڪيو ويو.<ref>{{cite news |title=Shutdown in Shahdadkot over mill issue |url=https://beta.dawn.com/news/303837/shutdown-in-shahdadkot-over-mill-issue |work=Dawn |date=22 May 2008 |access-date=18 August 2026 }}</ref> === روزگار ۽ ننڍو ڪاروبار === شھدادڪوٽ ۽ ڀرپاسي جي ڳوٺاڻن علائقن ۾ روزگار جو وڏو حصو زراعت ۽ ان سان لاڳاپيل سرگرمين مان اچي ٿو. ضلعي سطح جي معاشي انگن موجب زراعت، مال پالڻ، مڇي مارڻ ۽ شڪار سان لاڳاپيل سرگرميون روزگار جي وڏي حصي تي مشتمل آهن.<ref>{{cite web |title=Sindh – Shahdadkot |url=https://pakistanalmanac.com/sindh-shahdadkot/ |website=Pakistan Almanac |access-date=18 August 2026 }}</ref> شهر اندر واپار، ٽرانسپورٽ، اناج منڊي، رائس ملون، پرچون دڪان، زرعي مشينري ۽ روزمره جون خدمتون شهري روزگار جا اهم ذريعا آهن. شهر جي معيشت زرعي پيداوار جي موسمي چڪر سان ويجهي نموني ڳنڍيل آهي. چانورن جي فصل جي ڪٽائي ۽ خريداري واري موسم ۾ منڊي، ٽرانسپورٽ، رائس ملن ۽ مزدوريءَ جي سرگرمي وڌي ٿي، جڏهن ته پاڻيءَ جي کوٽ يا فصل کي نقصان سڄي مقامي واپار تي اثر وجهي سگهي ٿو. قمبر شھدادڪوٽ ۾ ٿيل تحقيق پاڻيءَ جي کوٽ کي چانورن جي پيداوار لاءِ اهم معاشي خطري طور سڃاڻي ٿي.<ref>{{cite journal |last1=Chandio |first1=N. N. |title=Impact of Water Scarcity on Rice Production |journal=Journal of Development and Social Sciences |year=2023 |url=https://www.ojs.jdss.org.pk/journal/article/download/618/510 |access-date=18 August 2026 }}</ref> == صحت == شھدادڪوٽ ۽ ڀرپاسي وارن علائقن ۾ صحت سان لاڳاپيل اهم مسئلن ۾ پيئڻ جي صاف پاڻي جي دستيابي، زيرِ زمين پاڻيءَ جي آلودگي ۽ وچڙندڙ بيمارين جي روڪٿام شامل آهن. ضلعي قمبر شھدادڪوٽ بابت مختلف سائنسي تحقيقن ۽ صحت کاتي جي انگن اکرن مان ظاهر ٿيو آهي ته پاڻيءَ جي معيار ۽ ايڇ آءِ وي سميت وچڙندڙ بيمارين جي روڪٿام مقامي صحت جي نظام لاءِ اهم مسئلا رهيا آهن. === پيئڻ جي پاڻيءَ جا مسئلا === شھدادڪوٽ ۾ پيئڻ جي پاڻيءَ جي معيار بابت ڪيل تحقيقن ۾ زيرِ زمين پاڻيءَ جي ڪيترن نمونن کي انساني استعمال لاءِ غيرموزون قرار ڏنو ويو آهي. 2018ع ۾ ''سنڌ يونيورسٽي ريسرچ جرنل (سائنس سيريز)'' ۾ شايع ٿيل هڪ تحقيق ۾ شھدادڪوٽ شهر جي ڏهن مختلف هنڌن تان زيرِ زمين پاڻيءَ جا نمونا گڏ ڪري انهن جي طبعي ۽ ڪيميائي خاصيتن جو جائزو ورتو ويو. تحقيق ۾ پاڻيءَ جي برقي چالڪتا، لوڻياٺ، ڪُل حل ٿيل مادا، سختي، ڪلورائيڊ، نائٽريٽ، الڪلينيٽي ۽ ٻين عنصرن جو تجزيو ڪيو ويو. نتيجن موجب برقي چالڪتا، پاڻيءَ جي سختي ۽ ڪُل حل ٿيل مادن سميت ڪجهه عنصر پيئڻ جي پاڻيءَ لاءِ [[عالمي صحت تنظيم]] جي مقرر ڪيل حدن کان وڌيڪ هئا، جنهن جي بنياد تي تحقيق هيٺ آيل هنڌن جي پاڻيءَ کي انساني واپرائڻ لاءِ غيرموزون قرار ڏنو ويو.<ref>{{cite journal |last1=Pathan |first1=A. M. |last2=Mastoi |first2=G. M. |last3=Qureshi |first3=M. A. |last4=Pirzada |first4=A. M. |last5=Brohi |first5=K. M. |last6=Khursheed |first6=O. A. J. |last7=Almani |first7=K. F. |last8=Siddique |first8=S. |title=Physico-chemical studies of groundwater quality in Shahdadkot City and its suitability for drinking purpose: A case study for clean water security |journal=Sindh University Research Journal (Science Series) |volume=50 |issue=4 |pages=491–494 |year=2018 |doi=10.26692/sujo/2018.12.0079 |url=https://sujo.usindh.edu.pk/index.php/SURJ/article/download/1002/925 |access-date=18 August 2026}}</ref> هڪ ٻي وسيع سائنسي تحقيق ۾ [[شھدادڪوٽ تعلقو|شھدادڪوٽ]]، [[قبوسعيد خان تعلقو|قبوسعيد خان]] ۽ [[سجاول جوڻيجو تعلقو|سجاول جوڻيجو]] تعلقن مان زيرِ زمين پاڻيءَ جا 38 نمونا گڏ ڪري 28 مختلف معيارن تي پرکيا ويا. تحقيق موجب 57.89 سيڪڙو نمونن ۾ ڪُل حل ٿيل مادن جي مقدار عالمي صحت تنظيم جي وڌ ۾ وڌ مقرر ڪيل 1,000 ملي گرام في ليٽر حد کان وڌيڪ هئي، جنهن ڪري اهي نمونا پيئڻ لاءِ مناسب نه هئا. تحقيق ۾ فلورائيڊ جي وڌيل مقدار پڻ اهم مسئلي طور سامهون آئي؛ اڌ نمونن ۾ فلورائيڊ وڌ ۾ وڌ قابلِ قبول حد کان وڌيڪ هو.<ref name="Lanjwani2020">{{cite journal |last1=Lanjwani |first1=Muhammad Farooque |last2=Khuhawar |first2=Muhammad Yar |last3=Khuhawar |first3=Taj Muhammad Jahangir |title=Groundwater quality assessment of Shahdadkot, Qubo Saeed Khan and Sijawal Junejo Talukas of District Qambar Shahdadkot, Sindh |journal=Applied Water Science |volume=10 |article-number=26 |year=2020 |doi=10.1007/s13201-019-1098-2 |url=https://link.springer.com/article/10.1007/s13201-019-1098-2 |access-date=18 August 2026}}</ref> ساڳئي تحقيق ۾ ڪجهه نمونن اندر [[ڪروميم]]، [[نڪل]]، [[ڪيڊميم]] ۽ [[سيسو|سيسي]] جي مقدار پڻ عالمي صحت تنظيم جي مقرر ڪيل حدن کان وڌيڪ ملي. ڪروميم 49.42 سيڪڙو، نڪل 21.05 سيڪڙو، ڪيڊميم 28.94 سيڪڙو ۽ سيسو 18.42 سيڪڙو نمونن ۾ مقرر حد کان وڌيڪ هو. آرسينڪ جي حوالي سان صورتحال نسبتاً مختلف هئي ۽ 38 مان رڳو هڪ نموني ۾ ان جي مقدار مقرر حد کان وڌيڪ ملي. تحقيق ڪندڙن نڪل، ڪروميم، سيسي ۽ ڪيڊميم جي وڌيل مقدار کي نيڪال جي گندي پاڻي ۽ علائقي جي ارضياتي بناوٽ سان ممڪن طور ڳنڍيو.<ref name="Lanjwani2020"/> فلورائيڊ جي ورڇ ۾ پڻ علائقائي فرق ڏٺو ويو. تحقيق موجب شھدادڪوٽ تعلقي ۾ فلورائيڊ جي مقدار نسبتاً وڌيڪ، جڏهن تہ سجاول جوڻيجو تعلقي ۾ گهٽ هئي. پاڻيءَ ۾ فلورائيڊ جي ڊگهي عرصي تائين تمام گهڻي مقدار انساني صحت لاءِ نقصانڪار ٿي سگهي ٿي ۽ [[فلوروسس]] جو سبب بڻجي سگهي ٿي.<ref name="Lanjwani2020"/> 2019ع ۾ ''دي ايڪسپريس ٽربيون'' پڻ قمبر شھدادڪوٽ ضلعي ۾ زيرِ زمين پاڻيءَ جي آلودگيءَ بابت رپورٽ ڪئي. رپورٽ موجب پاڻيءَ ۾ نقصانڪار ڪيميائي مادا ۽ ڳرا ڌاتو موجود هجڻ سبب ڪيترن علائقن ۾ زيرِ زمين پاڻي پيئڻ لاءِ محفوظ نه هو. رپورٽ ۾ سرڪاري واٽر سپلاءِ اسڪيمن مان فراهم ٿيندڙ پاڻيءَ جي صفائي ۽ مناسب ٽريٽمينٽ بابت پڻ مسئلن جي نشاندهي ڪئي وئي هئي.<ref>{{Cite web |date=18 December 2019 |title=Underground contamination: Not a drop worth drinking in Qambar-Shahdadkot |url=https://tribune.com.pk/story/2120739/underground-contamination-not-drop-worth-drinking-qambar-shahdadkot |access-date=18 August 2026 |website=The Express Tribune |language=en}}</ref> === ايڇ آءِ وي ۽ ايڊز === [[ايڇ آءِ وي]] جي پکڙجڻ جو مسئلو اتر سنڌ، خاص طور [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي]] ۽ ان جي ڀرپاسي وارن ضلعن ۾، صحت جو هڪ اهم مسئلو رهيو آهي. قمبر شھدادڪوٽ ضلعو پڻ هن علائقائي صحت جي مسئلي کان متاثر ٿيو آهي. 2010ع ۾ شايع ٿيل هڪ رپورٽ موجب لاڙڪاڻي ۾ قائم ايڇ آءِ وي علاج مرڪز تي لاڙڪاڻي، قمبر شھدادڪوٽ ۽ ٻين ڀرپاسي وارن ضلعن سان تعلق رکندڙ مريضن جو علاج ڪيو پئي ويو، جڏهن تہ صحت جي ماهرن قمبر شھدادڪوٽ ۾ پڻ ايڇ آءِ وي جا ڪيس موجود هجڻ جي نشاندهي ڪئي هئي.<ref>{{cite news |title=Extensive efforts needed to dig out hidden HIV/AIDS cases |url=https://www.dawn.com/news/587523/extensive-efforts-needed-to-dig-out-hidden-hivaids-cases |work=Dawn |date=1 December 2010 |access-date=18 August 2026}}</ref> 2016ع ۾ لاڙڪاڻي ۽ قمبر شھدادڪوٽ ۾ غيرمحفوظ رت جي منتقلي ۽ رت جي بئنڪن جي نگراني بابت خدشا سامهون اچڻ کان پوءِ اختيارين ٻنهي ضلعن ۾ ڪيترين ئي رت جي بئنڪن خلاف ڪارروائي ڪئي. رپورٽن موجب قمبر شھدادڪوٽ ۾ 20 ۽ لاڙڪاڻي ۾ پنج رت جون بئنڪون بند ڪيون ويون. ان وقت ايڇ آءِ وي جي ممڪن منتقلي ۽ رت جي مناسب اسڪريننگ نه ٿيڻ بابت پڻ جاچ ڪئي وئي.<ref>{{cite news |title=Spike in HIV/AIDS cases: Over two dozen blood banks sealed |url=https://tribune.com.pk/story/1197382/spike-hivaids-cases-two-dozen-blood-banks-sealed |work=The Express Tribune |date=11 October 2016 |access-date=18 August 2026}}</ref> 2019ع ۾ سنڌ ايڊز ڪنٽرول پروگرام جي انگن اکرن جي حوالي سان شايع ٿيل رپورٽ موجب قمبر شھدادڪوٽ ضلعي ۾ 112 ايڇ آءِ وي مثبت مريض درج ٿيل هئا.<ref>{{cite news |title=A grim reminder for Sindh on World AIDS Day |url=https://tribune.com.pk/story/2109625/grim-reminder-sindh-world-aids-day |work=The Express Tribune |date=1 December 2019 |access-date=18 August 2026}}</ref> 2019ع ۾ [[رتوديرو]] ۾ ٻارن ۾ ايڇ آءِ وي جي وڏي پيماني تي پکڙجڻ کان پوءِ ٿيندڙ سائنسي تحقيق ۾ لاڙڪاڻي سان گڏ پاڙيسري قمبر شھدادڪوٽ ۽ شڪارپور ضلعن جي ٻارن کي پڻ تحقيق جي دائري ۾ شامل ڪيو ويو.<ref>{{cite journal |title=Investigation of an extensive outbreak of HIV infection among children in Sindh, Pakistan: protocol for a matched case–control study |journal=BMJ Open |year=2020 |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7170612/ |access-date=18 August 2026}}</ref> سنڌ حڪومت جي 2021–22ع واري بجيٽ دستاويزن ۾ قمبر شھدادڪوٽ ضلعي لاءِ ايڇ آءِ وي/ايڊز جي روڪٿام ۽ ڪنٽرول جو الڳ پروگرام پڻ درج ٿيل هو، جيڪو ضلعي ۾ بيماريءَ جي نگراني ۽ روڪٿام لاءِ سرڪاري صحت جي ڍانچي جو حصو هو.<ref>{{cite web |title=Health Services – Budget Estimates 2021–2022 |url=https://www.finance.gos.pk/Home/Download?path=Budget%5CBudgetBooks%5CFY-21-22%5CVOLUME-IIIDetail%5C41.SC21144+HEALTH+SERVICES.pdf |publisher=Finance Department, Government of Sindh |year=2021 |access-date=18 August 2026}}</ref> === پوليو === شھدادڪوٽ ۾ [[پوليو]] جي ماحولياتي نگراني دوران پڻ وائرس جي موجودگي رڪارڊ ڪئي وئي آهي. جون 2024ع ۾ باقرآباد پاڙي جي گندي پاڻيءَ مان ورتل ماحولياتي نمونن ۾ پوليو وائرس جي موجودگي جي تصديق ٿي. قمبر شھدادڪوٽ جي ضلعي صحت آفيسر موجب نمونا 4 جون تي گڏ ڪري [[نيشنل انسٽيٽيوٽ آف هيلٿ، اسلام آباد]] موڪليا ويا هئا. صحت اختيارين موجب وائرس جي جينياتي مشابهت بلوچستان جي [[استا محمد ضلعو|استا محمد]] مان اڳ مليل وائرس سان هئي، جنهن کي ٻنهي علائقن وچ ۾ ماڻهن جي اچ وڃ سان ڳنڍيو ويو. ان کان پوءِ شھدادڪوٽ جي ٽن يونين ڪائونسلن ۾ نگراني ۽ پوليو خلاف مهم تيز ڪئي وئي.<ref>{{cite news |title=Sewage samples confirm poliovirus presence in Shahdadkot |url=https://www.dawn.com/news/1842635/sewage-samples-confirm-poliovirus-presence-in-shahdadkot |work=Dawn |date=29 June 2024 |access-date=18 August 2026}}</ref> === هيپاٽائيٽس === قمبر شھدادڪوٽ ۽ لاڙڪاڻي جي علائقن ۾ [[هيپاٽائيٽس بي]] ۽ [[هيپاٽائيٽس سي]] جا ڪيس پڻ صحت جي مسئلن طور رپورٽ ٿيندا رهيا آهن. 2010ع ۾ صحت جي ماهرن ٻنهي ضلعن ۾ هيپاٽائيٽس جي وڌندڙ شرح بابت خدشن جو اظهار ڪيو. قبوسعيد خان ۾ 2009ع دوران لڳايل هڪ طبي ڪئمپ ۾ معائنو ڪرايل مريضن مان 22 سيڪڙو ۾ هيپاٽائيٽس بي ۽ 18 سيڪڙو ۾ هيپاٽائيٽس سي جي نشاندهي ٿيڻ جي رپورٽ ڪئي وئي، جڏهن تہ ضلعي جي ٻين علائقن مان پڻ ٻنهي قسمن جا ڪيس رپورٽ ٿيا.<ref>{{cite news |title=Rise in hepatitis in Larkana, Qambar-Shahdadkot |url=https://www.dawn.com/news/892730/rise-in-hepatitis-in-larkana-qambar-shahdadkot |work=Dawn |date=23 July 2010 |access-date=18 August 2026}}</ref> == آبادي ۽ سماج == === آبادي === {{Historical populations |1951|8,994 |1961|15,043 |1972|24,323 |1981|32,888 |1998|60,436 |2017|118,915 |2023|120,687 |align=center |percentages=pagr |footnote=ذريعا: پاڪستان جون مختلف آدمشماريون.<ref name="PBS1951-1998">{{cite web |title=Population by Administrative Units 1951–1998 |url=https://repository.lahoreschool.edu.pk/xmlui/bitstream/handle/123456789/13673/Administrative%20Units.pdf?isAllowed=y&sequence=1 |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] |access-date=18 August 2026 }}</ref><ref name="PBS2023">{{cite web |title=7th Population and Housing Census 2023 – Detailed Results |url=https://www.pbs.gov.pk/result-excel/ |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] |access-date=18 August 2026 }}</ref> }} [[پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري|2023ع جي آدمشماري]] موجب شھدادڪوٽ شهر جي آبادي 120,687 هئي.<ref name="PBS2023"/> 2017ع جي آدمشماريءَ ۾ شهر جي آبادي 118,915 هئي، تنهنڪري 2017ع کان 2023ع تائين شهر جي آباديءَ ۾ نسبتاً ٿورو اضافو ٿيو.<ref name="PBS2023"/> شھدادڪوٽ جي آباديءَ ۾ ويهين صديءَ جي ٻئي اڌ دوران نمايان واڌ ٿي. 1951ع ۾ شهر جي آبادي رڳو 8,994 هئي، جيڪا 1961ع ۾ وڌي 15,043، 1972ع ۾ 24,323 ۽ 1981ع ۾ 32,888 ٿي. 1998ع تائين آبادي 60,436 تائين پهچي وئي، جڏهن تہ 2017ع ۾ اها لڳ ڀڳ ٻيڻي ٿي 118,915 ٿي وئي.<ref name="PBS1951-1998"/><ref name="PBS2023"/> 1951ع کان 2023ع تائين شھدادڪوٽ جي شهري آبادي مجموعي طور تي تيرهن ڀيرا کان وڌيڪ وڌي. خاص طور 1998ع کان 2017ع وارو عرصو تيز آبادي واڌ وارو رهيو، جڏهن شهر جي آبادي 60 هزار کان وڌي 118 هزار کان مٿي پهتي. ان جي ابتڙ 2017ع کان 2023ع تائين آباديءَ ۾ واڌ جو رجحان گهڻو سست رهيو.<ref name="PBS2023"/> 2023ع جي آدمشماريءَ موجب شھدادڪوٽ سنڌ جي انهن شهرن مان هڪ هو جن جي آبادي هڪ لک کان وڌيڪ هئي.<ref name="PBS2023"/> === نسلي ۽ سماجي بناوٽ === شھدادڪوٽ سنڌ ۽ [[بلوچستان]] جي سرحدي علائقن جي ويجهو واقع هجڻ سبب تاريخي طور مختلف قبيلائي ۽ ثقافتي گروهن جي رهائش جو مرڪز رهيو آهي. شهر ۽ ان جي پسگردائيءَ ۾ سنڌي ۽ بلوچ پسمنظر رکندڙ مختلف برادريون آباد آهن. مقامي روايتن ۽ تاريخي مواد ۾ کهاوڙ، سيلرا، مگسي، بروهي، کوسا، مستوئي، چنا، سومرا، سيد، جروار، مغيري، ڀٽي، شيخ ۽ ٻين برادرين جو ذڪر ملي ٿو. جديد پاڪستاني آدمشماريون عام طور آباديءَ کي ''نسلي گروهه'' يا ذات جي بنياد تي تفصيلي شهري سطح تي ورهائي پيش نٿيون ڪن؛ تنهنڪري شھدادڪوٽ جي مختلف برادرين جا صحيح سيڪڙو سرڪاري آدمشماريءَ مان مقرر ڪرڻ ممڪن ناهي. ان سبب شهر جي نسلي بناوٽ بابت مخصوص سيڪڙو ڏيڻ بدران سرڪاري طور دستياب مادري ٻولي، مذهب ۽ ٻين آبادي انگن کي وڌيڪ معتبر ڊيموگرافڪ اشارا سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="PBS2023"/> === ٻوليون === [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] شھدادڪوٽ ۽ ان جي ڀرپاسي جي مکيه مقامي ٻولي آهي. شهر جي بلوچستان سان جاگرافيائي ويجهڙائي ۽ ٻنهي علائقن وچ ۾ تاريخي سماجي لاڳاپن سبب [[براهوي ٻولي|براهوي]] ۽ [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] ڳالهائيندڙ آبادي پڻ موجود آهي، جڏهن تہ [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]] ۽ [[اردو]] پڻ استعمال ٿين ٿيون. 2023ع جي آدمشماريءَ جي ضلعي سطح وارن انگن موجب [[قمبر شھدادڪوٽ ضلعو|قمبر شھدادڪوٽ ضلعي]] جي 96 سيڪڙو کان وڌيڪ آباديءَ سنڌيءَ کي پنهنجي مادري ٻولي ڄاڻايو، جڏهن تہ براهوي ٻيو وڏو مادري ٻولي وارو گروهه هو.<ref name="PBS2023Language">{{cite web |title=7th Population and Housing Census 2023 – Population by Mother Tongue |url=https://www.pbs.gov.pk/result-excel/ |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] |year=2023 |access-date=18 August 2026 }}</ref> اهي انگ سڄي ضلعي جا آهن ۽ انهن کي صرف شھدادڪوٽ شهر جي ٻوليائي تناسب طور نه سمجهڻ گهرجي. سرڪاري ۽ تعليمي معاملن ۾ سنڌيءَ سان گڏ [[اردو]] ۽ [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] پڻ استعمال ٿين ٿيون. === مذهب === شھدادڪوٽ جي آباديءَ جي وڏي اڪثريت [[اسلام]] جي پيروڪار آهي. مسلمان آباديءَ ۾ [[سني اسلام|سني]] ۽ [[شيعو اسلام|شيعا]] برادريون شامل آهن. شهر ۾ [[هندومت|هندو]] برادري پڻ تاريخي طور آباد رهي آهي ۽ مقامي واپار ۽ ڪاروبار ۾ ان جي موجودگي رهي آهي. 2023ع جي آدمشماريءَ مطابق سڄي قمبر شھدادڪوٽ ضلعي جي 99 سيڪڙو کان وڌيڪ آبادي مسلمان هئي، جڏهن تہ هندو آبادي ضلعي جي هڪ سيڪڙو کان گهٽ آباديءَ تي مشتمل هئي. عيسائي ۽ ٻين مذهبي گروهن جي آبادي پڻ ننڍي تعداد ۾ درج ڪئي وئي.<ref name="PBS2023Religion">{{cite web |title=7th Population and Housing Census 2023 – Population by Sex, Religion and Rural/Urban |url=https://www.pbs.gov.pk/result-excel/ |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] |year=2023 |access-date=18 August 2026 }}</ref> جيئن ٻولين جي انگن سان، اهي سيڪڙو سڄي ضلعي جا آهن، نه صرف شھدادڪوٽ شهر جا. === تعليم ۽ خواندگي === {{Main|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جي تعليم}} شھدادڪوٽ [[قمبر شھدادڪوٽ ضلعو|قمبر شھدادڪوٽ ضلعي]] جي اهم شهري ۽ تعليمي مرڪزن مان هڪ آهي. شهر ۾ سرڪاري ۽ خانگي پرائمري، سيڪنڊري ۽ هائير سيڪنڊري تعليمي ادارا موجود آهن، جڏهن تہ ڀرپاسي جي ڳوٺاڻن علائقن جا شاگرد پڻ ثانوي ۽ اعليٰ تعليم لاءِ شهر ڏانهن اچن ٿا. [[پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري|2023ع جي آدمشماري]] موجب قمبر شھدادڪوٽ ضلعي ۾ ڏهن سالن ۽ ان کان وڌيڪ عمر واري آباديءَ جي مجموعي خواندگيءَ جي شرح لڳ ڀڳ 40 سيڪڙو هئي. مردن ۾ خواندگيءَ جي شرح لڳ ڀڳ 49 سيڪڙو، جڏهن تہ عورتن ۾ لڳ ڀڳ 30 سيڪڙو هئي، جنهن مان ضلعي ۾ تعليم جي حوالي سان نمايان صنفي فرق ظاهر ٿئي ٿو.<ref name="PBS2023Literacy">{{cite web |title=7th Population and Housing Census 2023 – Population (10 Years and Above) by Literacy, Sex and Rural/Urban |url=https://www.pbs.gov.pk/result-excel/ |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] |year=2023 |access-date=18 August 2026 }}</ref> اهي خواندگيءَ جا انگ سڄي ضلعي لاءِ آهن؛ شھدادڪوٽ شهر لاءِ الڳ انگ موجود هجن تہ انهن کي شهر جي انگن سان بدلائڻ گهرجي. ضلعي سطح تي مردن ۽ عورتن جي خواندگيءَ وچ ۾ لڳ ڀڳ 19 سيڪڙو پوائنٽن جو فرق تعليم تائين رسائيءَ ۾ صنفي تفاوت کي ظاهر ڪري ٿو.<ref name="PBS2023Literacy"/> قمبر شھدادڪوٽ ضلعو نوجوان آباديءَ وارو علائقو پڻ آهي. 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ ضلعي جي 34 سيڪڙو کان وڌيڪ آبادي ڏهن سالن کان گهٽ عمر جي هئي، جنهن سبب اسڪولي تعليم، استادن، اسڪولن ۽ ٻين تعليمي سهولتن جي طلب آباديءَ جي بناوٽ جو اهم پهلو آهي.<ref name="PBS2023">{{cite web |title=7th Population and Housing Census 2023 – Detailed Results |url=https://www.pbs.gov.pk/result-excel/ |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] |year=2023 |access-date=18 August 2026 }}</ref> == ڪتب خانا == شھدادڪوٽ جي علمي تاريخ ۾ ديني مدرسن سان ڳنڍيل خانگي ڪتبخانن اهم ڪردار ادا ڪيو آهي. اوڻيهين صديءَ ۾ شهر سنڌ ۽ بلوچستان جي عالمن ۽ شاگردن لاءِ هڪ علمي مرڪز طور سڃاتو ويندو هو. سنڌي ادبي بورڊ ۾ ڇپيل هڪ تحقيقي مضمون موجب، تيرهين ۽ چوڏهين صدي هجريءَ جي شروعاتي دور ۾ شھدادڪوٽ ۾ ڪيترائي عالم ۽ مدرس آباد هئا ۽ سنڌ ۽ بلوچستان جي علمي روايتن جو گڏيل اثر نظر ايندو هو.<ref name="MemonLibraries">{{cite journal |last=ميمڻ |first=عبدالغفور سنڌي |title=لاڙڪاڻي ضلعي جا ڪتبخانا |journal=مهراڻ |volume=33 |year=1984 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |url=https://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/mehran/Book7/Book_page13.html |access-date=18 August 2026 }}</ref> === مولانا نور محمد شھدادڪوٽيءَ جو ڪتبخانو === شھدادڪوٽ جي قديم علمي ڪتبخانن مان سڀ کان نمايان ڪتبخانو [[مولانا نور محمد شھدادڪوٽي]] سان منسوب هو. هو اصل ڀاڳناڙي، بلوچستان جي ڪنڊي علائقي جو رهواسي هو ۽ پنهنجي ابتدائي ۽ اعليٰ ديني تعليم مولانا عبدالحليم ڪنڊوي وٽ حاصل ڪيائين.<ref name="MemonLibraries"/><ref name="NoorBiography">{{cite web |title=مرحوم مولانا نُور محمد شهدادڪوٽي |url=https://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/mehran/Book10/Book_page3.html |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |access-date=18 August 2026 }}</ref> سندس ڄمڻ جي سال بابت مختلف ماخذن ۾ اختلاف ملي ٿو. ميمڻ عبدالغفور سنڌي کيس 1206هه/1791ع ۾ ڄاول ڄاڻائي ٿو، جڏهن ته سنڌي ادبي بورڊ تي محفوظ هڪ ٻي سوانح ۾ سندس ولادت جي تاريخ کي اڻڄاتل قرار ڏنو ويو آهي.<ref name="MemonLibraries"/><ref name="NoorBiography"/> تنهنڪري سندس پيدائش جو صحيح سال قطعي طور مقرر ڪرڻ مشڪل آهي. تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ نور محمد پهريان پنهنجي ڳوٺ ۾ تدريس شروع ڪئي. بعد ۾ هو [[رياست قلات]] سان لاڳاپيل عدالتي عهدي تي رهيو. ميمڻ عبدالغفور سنڌي موجب، کيس خان خداداد خان قلات طرفان ''قاضي القضاة'' مقرر ڪيو ويو هو. 1858ع ڌاري هڪ شرعي معاملي تي اختلاف کان پوءِ هو سنڌ آيو، پهريان [[ميروخان]] ۾ ميان حامدالله عرف حامد حضوري وٽ رهيو ۽ پوءِ سرائي پير بخش کهاوڙ جي دعوت تي شھدادڪوٽ منتقل ٿيو، جتي هن پنهنجي درسگاهه قائم ڪئي.<ref name="MemonLibraries"/> سنڌي ادبي بورڊ جي ٻي سوانحي روايت موجب، شھدادڪوٽ ۾ سندس درسگاهه مان سنڌ ۽ بلوچستان جا ڪيترائي طالب علم تعليم حاصل ڪندا هئا. سندس شاگردن ۾ مولانا گل محمد شھدادڪوٽي، مولانا غلام صديق شھدادڪوٽي، مولانا تاج محمد امروٽي، مولانا محمد حسن جوهي ۽ ٻيا عالم شامل هئا.<ref name="NoorBiography"/> هڪ ٻي علمي روايت موجب مولانا نور محمد وٽان 52 عالم فارغ التحصيل ٿيا هئا.<ref>{{cite web |title=سنڌي ادبي بورڊ آن لائين لائبريري |url=https://sindhiadabiboard.org/catalogue/Articles/Book7/Book_page36.html |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |access-date=18 August 2026 }}</ref> مولانا نور محمد 12 ذوالحج 1296هه تي شھدادڪوٽ ۾ وفات ڪئي. سنڌي ادبي بورڊ جي سوانحي ماخذ موجب سندس عمر ان وقت لڳ ڀڳ نوي سال هئي ۽ کيس شھدادڪوٽ ۾ دفن ڪيو ويو.<ref name="NoorBiography"/> === ڪتابن جو ذخيرو === مولانا نور محمد وٽ عربي ۽ فارسي ڪتابن جو وڏو ذاتي ڪتبخانو هو. ميمڻ عبدالغفور سنڌي موجب، هن ڪتبخاني ۾ لڳ ڀڳ '''هڪ هزار''' ڪتاب محفوظ هئا، جن مان وڏي تعداد ۾ قلمي نسخا شامل هئا.<ref name="MemonLibraries"/> اهي ڪتاب خاص طور ديني علوم، فقه، منطق، عربي ادب ۽ درسي نصاب سان لاڳاپيل هئا. مولانا نور محمد جي علمي ڪم بابت ماخذن ۾ پڻ ٿورو اختلاف ملي ٿو. ميمڻ عبدالغفور سنڌي سندس هڪ ڊزن کان وڌيڪ تصنيفن جو ذڪر ڪري ٿو، جڏهن ته سنڌي ادبي بورڊ جي هڪ ٻي سوانح ۾ لکيل آهي ته سندس ڪا وڏي مستقل تصنيف مشهور نه هئي، پر عربي درسي ڪتابن تي سندس ڪيترائي قلمي حاشيا موجود هئا.<ref name="MemonLibraries"/><ref name="NoorBiography"/> هڪ ٻئي تاريخي ماخذ ۾ سندس ''صرف بهائي'' ۽ ''جامع تعليمات جديد طرز موجب'' نالي تصنيفن جو ذڪر پڻ ملي ٿو.<ref>{{cite web |title=مولانا نور محمد شهدادڪوٽي جون تصنيفات |url=https://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/history/Book33/Book_page21.html |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |access-date=18 August 2026 }}</ref> انهيءَ سبب مولانا نور محمد جي علمي ورثي جو وڏو حصو ڇپيل ڪتابن جي ڀيٽ ۾ قلمي حاشين، درسي تحريرن ۽ سندس درسگاهه جي تدريسي روايت ۾ محفوظ رهيو. === مدرسه محموديه ۽ حليميه === مولانا نور محمد طرفان شھدادڪوٽ ۾ قائم ڪيل درسگاهه بعد ۾ '''مدرسه محموديه''' جي نالي سان مشهور ٿي. سندس وفات کان پوءِ سندس فرزندن، خاص طور مولانا گل محمد ۽ مولانا غلام صديق، مدرسي ۽ ڪتبخاني جي علمي ذخيري ۾ اضافو ڪيو.<ref name="MemonLibraries"/> مولانا گل محمد پنهنجي والد وٽ تعليم حاصل ڪئي ۽ پوءِ ساڳئي تدريسي سلسلي کي جاري رکيو. سنڌي ادبي بورڊ جي سوانحي مواد موجب، سندس شاگردن ۾ مولانا غلام صديق، قاضي داد محمد مڪران وارو، عبدالحڪيم افغان ۽ محمد حسين حيدرآبادي شامل هئا.<ref name="NoorBiography"/> ميمڻ عبدالغفور سنڌي موجب، مولانا نور محمد، گل محمد ۽ غلام صديق جي دور ۾ هن مدرسي جي علمي شهرت سبب سنڌ ۽ بلوچستان جي مختلف علائقن مان شاگرد شھدادڪوٽ ايندا هئا. وقت گذرڻ سان مدرسه محموديه ۽ ان سان لاڳاپيل ڪتبخاني جي اصل حيثيت گهٽجندي وئي، ۽ بعد ۾ مدرسي جو نالو '''مدرسه حليميه''' رکيو ويو.<ref name="MemonLibraries"/> === علمي اثر === شھدادڪوٽ جي هن درسگاهه جو اثر رڳو شهر تائين محدود نه رهيو. مولانا نور محمد، سندس استادن ۽ شاگردن جي علمي سند سنڌ جي ٻين ڪيترن مدرسن تائين پهتي. سنڌي ادبي بورڊ جي تاريخي مواد موجب، مولانا عبدالحليم ڪنڊويءَ جي علمي سلسلي مان مولانا نور محمد شھدادڪوٽي جهڙا عالم پيدا ٿيا ۽ ان علمي روايت جو اثر سنڌ جي ڪيترن عربي مدرسن تائين پهتو.<ref>{{cite web |title=سنڌ ۾ عربي درسگاهن جو سلسلو |url=https://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/history/Book33/Book_page20.html |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |access-date=18 August 2026 }}</ref> بعد واري دور ۾ پڻ مولانا نور محمد شھدادڪوٽيءَ جي علمي سند سنڌ جي ٻين عالمن تائين منتقل ٿيندي رهي. نوشهروفيروز ضلعي جي مخطوطات بابت هڪ تحقيقي مطالعي ۾ مولانا محمد عالم سومري جي علمي سند مولانا عبدالرحمان فيروز شاهي ۽ مولانا عطاالله فيروز شاهي وسيلي مولانا نور محمد شھدادڪوٽيءَ تائين پهچائي وئي آهي.<ref>{{cite journal |title=ضلعي نوشهروفيروز ۾ مخطوطات جا ذخيرا |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |url=https://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/mehran/Book149/Book_page3.html |access-date=18 August 2026 }}</ref> === جديد عوامي ڪتبخاني جي ضرورت === شھدادڪوٽ ۾ جديد عوامي ڪتبخاني جي کوٽ پڻ مختلف وقتن تي مقامي شاگردن ۽ شهرين جي بحث جو موضوع رهي آهي. 2021ع ۾ شايع ٿيل هڪ خط موجب، شھدادڪوٽ پريس ڪلب جي سامهون عوامي لائبريري لاءِ زمين مختص ڪئي وئي هئي، پر تعمير مڪمل نه ٿيڻ سبب شاگردن کي پڙهائي ۽ مقابلي جي امتحانن جي تياري لاءِ ٻين شهرن ڏانهن وڃڻو پوندو هو.<ref>{{cite news |title=Budget for Shahdadkot Library |url=https://www.nation.com.pk/24-May-2021/budget-for-shahdadkot-library |work=The Nation |date=24 May 2021 |access-date=18 August 2026 }}</ref> سنڌ جي ثقافت کاتي جي ڊائريڪٽوريٽ جنرل آف پبلڪ لائبريريز موجب، سنڌ ۾ سرڪاري عوامي ڪتبخانن جو صوبائي نيٽ ورڪ هلندڙ آهي؛ تنهن هوندي به ان جي موجوده سرڪاري فهرست مان شھدادڪوٽ شهر ۾ مڪمل طور فعال صوبائي عوامي ڪتبخاني جي واضح داخلا نظر نٿي اچي.<ref>{{cite web |title=Public Libraries |url=https://sindhculture.gov.pk/public-libraries/ |publisher=Culture, Tourism, Antiquities & Archives Department, Government of Sindh |access-date=18 August 2026 }}</ref> == فاصلا == هيٺ ڏنل جدول ۾ شھدادڪوٽ کان پاڪستان جي اهم شهرن ۽ دنيا جي ڪجهه وڏن شهرن تائين فاصلا ڏيکاريل آهن. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; border-collapse:collapse;" |+ style="background:#3949AB; color:white; padding:8px; font-size:115%;" | '''شھدادڪوٽ ۽ ٻين شهرن وچ ۾ فاصلا''' |- ! style="background:#5C6BC0; color:white; width:22%;" | شروعاتي هنڌ ! style="background:#5C6BC0; color:white; width:25%;" | منزل ! style="background:#00897B; color:white; width:18%;" | فاصلو (ڪ.م.) ! style="background:#F57C00; color:white; width:35%;" | روڊ ذريعي رابطو |- style="background:#E8EAF6;" | [[شھدادڪوٽ]] | [[لنڊن]] | 6,125 | نہ |- style="background:#F5F5F5;" | [[شھدادڪوٽ]] | [[نيو يارڪ شهر|نيو يارڪ]] | 11,507 | نہ |- style="background:#E8EAF6;" | [[شھدادڪوٽ]] | [[برلن]] | 5,235 | نہ |- style="background:#F5F5F5;" | [[شھدادڪوٽ]] | [[لاس اينجلس]] | 13,113 | نہ |- style="background:#E8EAF6;" | [[شھدادڪوٽ]] | [[ماسڪو]] | 3,908 | نہ |- style="background:#E8F5E9;" | [[شھدادڪوٽ]] | [[بيجنگ]] | 4,578 | ها، [[گلگت]] کان چين جي سرحد وسيلي |- style="background:#E8EAF6;" | [[شھدادڪوٽ]] | [[ٽوڪيو]] | 6,655 | نہ |- style="background:#F5F5F5;" | [[شھدادڪوٽ]] | [[سڊني]] | 11,069 | نہ |- style="background:#E8EAF6;" | [[شھدادڪوٽ]] | [[ريو ڊي جينيرو]] | 13,110 | نہ |- ! colspan="4" style="background:#00796B; color:white; padding:6px;" | '''پاڪستان جي اهم شهرن تائين فاصلا''' |- style="background:#E0F2F1;" | [[شھدادڪوٽ]] | [[ڪراچي]] | 342 | ها |- style="background:#F1F8E9;" | [[شھدادڪوٽ]] | [[لاهور]] | 746 | ها |- style="background:#E0F2F1;" | [[شھدادڪوٽ]] | [[اسلام آباد]] | 822 | ها |- style="background:#F1F8E9;" | [[شھدادڪوٽ]] | [[پشاور]] | 769 | ها |- style="background:#E0F2F1;" | [[شھدادڪوٽ]] | [[ڪوئيٽا]] | 276 | ها |- style="background:#F1F8E9;" | [[شھدادڪوٽ]] | [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] | 280 | ها |} == حوالا == {{حوالا|2}} hoslja52nxrz1bw8tq2gorua8ruci78 404595 404594 2026-08-18T14:53:28Z Intisar Ali 8681 404595 wikitext text/x-wiki {{Short description|پاڪستان جو شهر ۽ انتظامي علائقو}} {{Infobox settlement <!-- Basic information --> | name = شھدادڪوٽ | official_name = Shahdadkot | other_name = {{lower|0.1em|[[سيلرا شھدادڪوٽ]]}} | native_name = {{nobold|{{lower|0.6em|{{Nastaliq|شہدادکوٹ}}}}}} | settlement_type = [[شهر]]، [[ميونسيپلٽي]] <!-- Images --> | image_skyline = Water supply shahdadkot.jpg | imagesize = 250 | image_caption = شھدادڪوٽ جو پاڻي فراهمي نظام | image_flag = | flag_size = 100 <!-- Maps / additional images --> | image_map = At_Kotoo_Motoo_Chowk_Shahdadkot.jpg | mapsize = 250 | map_caption = شھدادڪوٽ ۾ ڪوٽو موٽو چوڪ وٽ بئنڪون | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_label_position = bottom | pushpin_map_caption = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ شھدادڪوٽ جو مقام | pushpin_mapsize = 250 <!-- Location --> | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{flag|پاڪستان}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = {{flag|سنڌ}} | subdivision_type2 = [[پاڪستان جا ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] | subdivision_type3 = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name3 = [[قمبر شھدادڪوٽ ضلعو|قمبر شھدادڪوٽ]] | subdivision_type4 = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]] | subdivision_name4 = [[شھدادڪوٽ تعلقو]] <!-- Languages --> | blank1_name_sec1 = سرڪاري ٻوليون | blank1_info_sec1 = [[اردو]]، [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | blank2_name_sec1 = مقامي ٻولي | blank2_info_sec1 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | blank3_name_sec1 = ٻيون ڳالهايون ويندڙ ٻوليون | blank3_info_sec1 = [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]]، [[بلوچي ٻولي|بلوچي]]، [[براهوي ٻولي|براهوي]] <!-- Government --> | government_type = مڪاني حڪومت | leader_title = چيئرمين ميونسيپلٽي | leader_name = | leader_title1 = ايم اين اي | leader_name1 = <!-- Establishment --> | established_title = قيام | established_date = ڪلهوڙا خاندان جي دور ۾ | founder = شھداد خان کهاوڙ <!-- Physical characteristics --> | unit_pref = PAK | elevation_m = 13 | elevation_ft = 43 <!-- Population: latest statistics retained --> | population_total = 120,687 | population_as_of = [[پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري|2023ع]] | population_density_sq_mi = auto | population_blank1_title = شهر واسين جو نالو | population_blank1 = شھدادڪوٽي <!-- Time --> | timezone = [[پاڪستان جو معياري وقت]] | utc_offset = +05:00 <!-- Coordinates --> | coordinates = {{coord|27.8483|67.9106|region:PK_type:city|display=inline,title}} <!-- Postal and telephone codes --> | postal_code_type = پوسٽل ڪوڊ | postal_code = 77300 | area_code = 0744 | website = }} [[File:Petrol Pump At Highway - panoramio.jpg|thumb|شھدادڪوٽ جي باءِ پاس تي هڪ پيٽرول پمپ]] '''شھدادڪوٽ''' ({{langx|en|Shahdadkot}}) [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[قمبر شھدادڪوٽ ضلعو|قمبر شھدادڪوٽ ضلعي]] جو هڪ قديم ۽ اهم شهر آهي. شھدادڪوٽ اڳوڻي [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي ضلعي]] جو حصو هو، پر [[قمبر شھدادڪوٽ ضلعو|قمبر شھدادڪوٽ ضلعو]] قائم ٿيڻ کان پوءِ ان ۾ شامل ڪيو ويو. هي ضلعي جي وڏن شهرن مان هڪ ۽ [[شھدادڪوٽ تعلقو|شھدادڪوٽ تعلقي]] جو انتظامي مرڪز آهي. 2023ع جي آدمشماري موجب شهر جي آبادي 120,687 هئي. شهر جو پوسٽل ڪوڊ 77300 آهي. شهر جو نالو ان جي باني '''شھداد خان کهاوڙ''' جي نالي پٺيان رکيو ويو. شھدادڪوٽ [[لاڙڪاڻو|لاڙڪاڻي]] کان لڳ ڀڳ 51 ڪلوميٽر اتر-اولهه ۽ [[قمبر]] کان 34 ڪلوميٽر اتر طرف واقع آهي. هي شهر [[بلوچستان]] جي [[خضدار ضلعو|خضدار]]، [[جھل مگسي ضلعو|جھل مگسي]] ۽ [[استا محمد ضلعو|استا محمد]] ضلعن جي ويجهو واقع آهي. شھدادڪوٽ [[ايم-8 موٽر وي (پاڪستان)|ايم-8 موٽر وي]] جي رستي وسيلي [[گوادر]] ۽ [[رتوديرو]] سان ڳنڍيل آهي. شھدادڪوٽ ۾ مختلف سنڌي، بلوچ ۽ ٻين برادرين جا ماڻهو رهن ٿا. هتي رهندڙ برادرين ۾ شيخ، کهاوڙ، سيلرا، [[ڪنگراڻي]]، ڀٽي، کوسا، مگسي، براهوي، سومرا، مستوئي، تونيا، چنا، سيد، جروار، پٺاڻ، لانگاهه، گهلُو، وڌا، قريشي، عمراڻي، رڏ، مغيري، ڀٽا، اعواڻ ۽ ڪمبوهه شامل آهن. شهر ۾ مسلمان اڪثريت ۾ آهن، جن ۾ سني ۽ شيعا شامل آهن. هندو برادري پڻ شهر ۾ آباد آهي ۽ واپاري شعبي ۾ ان جي نمايان موجودگي رهي آهي. شيخ برادريءَ جي پڻ شهر جي واپاري طبقي ۾ وڏي نمائندگي آهي.<ref>{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=https://www.sindhidunya.com/shahdadkot/ |accessdate=2018-02-25 |archive-date=2016-08-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160829101127/http://www.sindhidunya.com/shahdadkot/ |dead-url=yes }}</ref> شھدادڪوٽ 1970ع کان وٺي [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] جو هڪ اهم سياسي ڳڙهه پڻ رهيو آهي.<ref>{{Cite web|url=http://www.pas.gov.pk/index.php/members/bydistrict/en/31/94|title=Welcome to the Website of Provincial Assembly of Sindh}}</ref> هي علائقو پاڪستان جي اڳوڻي وزيراعظم [[بينظير ڀٽو]] جو چونڊ تڪ پڻ رهيو آهي، جڏهن ته مير نادر خان مگسي پڻ هن علائقي مان ڊگهي عرصي تائين چونڊجندو رهيو آهي. == تاريخ == شھدادڪوٽ جي بنياد بابت مختلف تاريخي حوالا موجود آهن. سنڌ جي محقق [[ايم ايڇ پنھور]] موجب، شھدادڪوٽ انهن نون شهرن ۽ وسندين مان هڪ هو، جيڪي [[ڪلهوڙا خاندان|ڪلهوڙن]] جي دور ۾ سنڌ اندر زرعي ايراضي ۽ آباديءَ ۾ واڌ سان گڏ اُسريا. پنهور 1701ع کان 1758ع تائين واري عرصي بابت لکي ٿو ته سنڌ ۾ پوکيءَ هيٺ ايراضي لڳ ڀڳ ڏهن لکن ايڪڙن مان وڌي ٻاويهه لک ايڪڙ ٿي ۽ آبادي 14 لکن مان وڌي لڳ ڀڳ 30 لکن تائين پهتي. ان دور ۾ شھدادڪوٽ سان گڏ قمبر، وارهه، ميهڙ، خيرپور ناٿن شاهه، ميرپورخاص، نئون خدا آباد، شھدادپور، نوشهروفيروز، خانڳڙهه، فتح ڳڙهه، جوهي، دوست علي، رتوديرو ۽ وڳڻ جهڙيون وسنديون پڻ اُسريون.<ref>پنهور، ايم. ايڇ، ٽماهي ''مهراڻ''، 1/1996ع، ص. 35، سنڌي ادبي بورڊ، ڄامشورو.</ref> ضلعي قمبر شھدادڪوٽ بابت هڪ ضلعي پروفائيل موجب، شھدادڪوٽ جو بنياد لڳ ڀڳ '''1713ع''' ۾ ڪلهوڙن جي دور ۾ پيو ۽ اهو لاڙڪاڻي کان [[گنداوا]] ڏانهن ويندڙ واپاري رستي تي هڪ اهم شهر هو.<ref name="DistrictProfile">{{cite web |title=Pakistan Emergency Situational Analysis: District Kamber Shahdadkot |url=https://reliefweb.int/report/pakistan/pakistan-emergency-situational-analysis-district-kamber-shahdadkot-july-2014 |website=ReliefWeb |date=July 2014 |access-date=18 August 2026 }}</ref> علائقي تي [[ڪلهوڙا خاندان|ڪلهوڙن]] کان پوءِ [[ٽالپر خاندان|ٽالپرن]] جي حڪومت قائم ٿي، جيڪا 1843ع ۾ انگريزن جي سنڌ تي قبضي تائين جاري رهي.<ref name="DistrictProfile"/> === پراڻو نالو ۽ اوڻيهين صدي === شھدادڪوٽ جو پراڻو نالو '''شھدادپور''' هو. [[اي ڊبليو هيوز]] جي 1876ع ۾ ڇپيل ''A Gazetteer of the Province of Sind'' ۾ هن وسندي کي ''Shahdadpur'' جي نالي سان درج ڪيو ويو آهي. ان وقت اهو قمبر تعلقي جي لاڙڪاڻي ڊپٽي ڪليڪٽريٽ جو هڪ سرڪاري شهر هو ۽ لاڙڪاڻي کان لڳ ڀڳ 30 ميل اتر-اتر اولهه طرف واقع هو. شهر داتو-جي-ڪُر واهه جي اولهندي ڪناري تي آباد هو ۽ رستن وسيلي قمبر، ڳڙهي خيرو، جمالي ۽ حمل سان ڳنڍيل هو.<ref name="Hughes1876">{{cite book |last=Hughes |first=A. W. |author-link=Albert William Hughes |title=A Gazetteer of the Province of Sind |location=London |year=1876 |pages=769–770 |language=en }}</ref> 1876ع جي گزيٽيئر موجب، ان وقت شھدادپور جي آبادي لڳ ڀڳ '''783''' هئي، جنهن مان 464 مسلمان ۽ 319 هندو هئا. مسلمان آباديءَ ۾ پيرزاده، ڪلهوڙا، لاشاري، سيال، مگسي ۽ مهاڻا شامل هئا. گزيٽيئر ۾ پير بخش کهاوڙ کي علائقي جو بااثر زميندار ڄاڻايو ويو آهي ۽ شهر جي ٻيهر ترقيءَ ۾ سندس ڪردار جو ذڪر پڻ ڪيو ويو آهي.<ref name="Hughes1876"/> ساڳئي گزيٽيئر مان معلوم ٿئي ٿو ته شھدادپور ڪنهن وقت هڪ نسبتاً وڏو ۽ اهم شهر هو. [[جان ڪين (پهريون بيرن ڪين)|سر جان ڪين]] افغانستان ڏانهن فوجي مهم تي روانو ٿيڻ وقت سنڌ مان گذرندي هتان پنهنجي فوج لاءِ رسد حاصل ڪئي هئي. ان کان پوءِ شهر زوال جو شڪار ٿيو. 1846ع ۾ چانڊڪا ضلعي جي ڊپٽي ڪليڪٽر ليفٽيننٽ جيمس جي دوري وقت شهر جي آبادي انتهائي گهٽجي چڪي هئي. بعد ۾ شهر ٻيهر آباد ٿيڻ لڳو ۽ 1870ع واري ڏهاڪي تائين هتي اُن، چانور ۽ مختلف اناجن جو واپار ٿيندو هو.<ref name="Hughes1876"/> === شھدادپور تعلقو === برطانوي دور ۾ علائقي جي انتظامي حيثيت ۾ اهم تبديلي 1884ع ۾ آئي. بمبئي حڪومت 16 جنوري 1884ع تي بمبئي لينڊ روينيو ڪوڊ 1879ع تحت حڪم جاري ڪيو ته قمبر ۽ سجاول تعلقن جا مخصوص ڳوٺ ۽ زمينون گڏ ڪري هڪ نئون تعلقو قائم ڪيو وڃي. اهو نئون انتظامي يونٽ '''شھدادپور تعلقو''' سڏيو ويو ۽ ان کي اپر سنڌ فرنٽيئر ضلعي جو حصو بڻايو ويو. حڪم پهرين فيبروري 1884ع کان لاڳو ٿيو.<ref name="BombayGazette1884">{{cite journal |title=Government Notification No. 414 A |journal=Bombay Government Gazette |date=17 January 1884 |pages=36–37 |language=en }}</ref> انهن سرڪاري دستاويزن مان اهو پڻ ظاهر ٿئي ٿو ته اوڻيهين صديءَ جي پوئين اڌ تائين موجوده شھدادڪوٽ لاءِ '''شھدادپور''' نالو سرڪاري طور استعمال ٿيندو رهيو.<ref name="Hughes1876"/><ref name="BombayGazette1884"/> بعد ۾ شهر جو نالو شھدادپور مان بدلائي '''شھدادڪوٽ''' ڪيو ويو. مقامي تاريخي روايتن موجب، سنڌ ۾ ساڳئي نالي سان هڪ ٻيو [[شھدادپور]] موجود هجڻ سبب ٽپال جي ورڇ ۾ مونجهارو پيدا ٿيندو هو، جنهن کان پوءِ ٻنهي شهرن ۾ فرق ڪرڻ لاءِ هن شهر جو نالو شھدادڪوٽ رکيو ويو.<ref>{{cite web |title=Shahdadkot History |url=https://historyofshahdadkot.blogspot.com/p/shahdadkot-history.html |access-date=18 August 2026 |language=en }}</ref> === ريلوي ۽ آمدرفت === برطانوي دور ۾ شھدادڪوٽ کي ريلوي وسيلي قمبر، لاڙڪاڻي ۽ اتر سنڌ جي ٻين علائقن سان ڳنڍيو ويو. '''لاڙڪاڻو–جيڪب آباد لائيٽ ريلوي''' جي رستي تي شھدادڪوٽ ۽ '''سيلرا شھدادڪوٽ ريلوي اسٽيشن''' قائم ڪيا ويا. هي ريلوي رستو لاڙڪاڻي کان قمبر ۽ شھدادڪوٽ مان ٿيندو ڳڙهي خيرو، استا محمد ۽ اڳتي جيڪب آباد ڏانهن ويندو هو.<ref>{{cite web |title=Indian Railways FAQ: IR History |url=https://www.irfca.org/faq/faq-history3.html |website=Indian Railways Fan Club |access-date=18 August 2026 |language=en }}</ref> 1956ع ۾ لاڙڪاڻي کان شھدادڪوٽ تائين ريلوي سيڪشن کي براڊ گيج ۾ تبديل ڪيو ويو، جڏهن ته سيلرا شھدادڪوٽ کان اڳتي پراڻي لائيٽ ريلويءَ جو هڪ حصو بعد ۾ ختم ڪيو ويو.<ref>{{cite web |title=Larkana–Jacobabad Light Railway |url=https://wiki.fibis.org/w/Larkana-Jacobabad_Light_Railway |website=Families in British India Society |access-date=18 August 2026 |language=en }}</ref> === ڪوٽو موٽو چوڪ === شھدادڪوٽ جي پراڻن ۽ مشهور هنڌن مان '''ڪوٽو موٽو چوڪ''' پڻ شامل آهي. مقامي روايت موجب، هن چوڪ جو نالو ڪوٽومل ۽ موٽومل نالي ٻن هندو واپارين جي نالن تان پيو، جن جو هتي ٻارن جي رانديڪن جو دڪان هوندو هو. سندن وفات کان پوءِ دڪان بند ٿي ويو، پر سندن نالن سان منسوب ''ڪوٽو موٽو'' نالو چوڪ لاءِ رائج رهيو.<ref>{{cite web |title=شهداد ڪوٽ شهر جون اهم تاريخي جڳهون |url=https://abdulghaffarwadho.wordpress.com/2017/03/31/%D8%B4%D9%87%D8%AF%D8%A7%D8%AF-%DA%AA%D9%88%D9%BD-%D8%B4%D9%87%D8%B1-%D8%AC%D9%88%D9%86-%D8%A7%D9%87%D9%85-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE%D9%8A-%D8%AC%DA%B3%D9%87%D9%88%D9%86/ |date=31 March 2017 |access-date=18 August 2026 |language=sd }}</ref> === پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ === [[پاڪستان جي آزادي]] کان پوءِ شھدادڪوٽ ۽ قمبر، [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي ضلعي]] جا تعلقا رهيا. 2004ع ۾ لاڙڪاڻي ضلعي کي ورهائي نئون [[قمبر شھدادڪوٽ ضلعو]] قائم ڪيو ويو، جنهن ۾ شھدادڪوٽ کي شامل ڪيو ويو.<ref name="DistrictProfile"/> شھدادڪوٽ ويهين صديءَ جي ٻئي اڌ دوران زرعي ۽ صنعتي مرڪز طور پڻ ترقي ڪئي. شهر ۽ ڀرپاسي واري علائقي ۾ چانور ۽ ڪڻڪ اهم فصل رهيا آهن ۽ چانورن جي ڇڙهائيءَ جا ڪيترائي ڪارخانا قائم ٿيا. 1970ع واري ڏهاڪي ۾ شھدادڪوٽ ٽيڪسٽائل مل پڻ قائم ڪئي وئي، جيڪا شهر جي اهم صنعتي ادارن مان هڪ هئي ۽ وڏي تعداد ۾ مقامي ماڻهن کي روزگار فراهم ڪندي هئي. مل بعد ۾ مالي ۽ انتظامي مسئلن جو شڪار ٿي ۽ 2007ع ۾ مستقل طور بند ٿي وئي. == جاگرافي == شھدادڪوٽ [[سنڌ]] جي اتر-اولهه واري حصي ۾ [[قمبر شھدادڪوٽ ضلعو|قمبر شھدادڪوٽ ضلعي]] ۾ واقع آهي. شهر جا جاگرافيائي بيهڪ لڳ ڀڳ {{coord|27.8483|67.9106|display=inline}} آهي ۽ سمنڊ جي سطح کان ان جي اوچائي لڳ ڀڳ 13 ميٽر آهي. شھدادڪوٽ [[لاڙڪاڻو|لاڙڪاڻي]] کان لڳ ڀڳ 51 ڪلوميٽر اتر-اولهه ۽ [[قمبر]] کان لڳ ڀڳ 34 ڪلوميٽر اتر طرف واقع آهي. شهر جي اولهه طرف بلوچستان جي سرحد ۽ ان کان اڳتي [[کيرٿر جبلن جو سلسلو]] واقع آهي. قمبر شھدادڪوٽ ضلعي جي جاگرافي ٻن نمايان قدرتي حصن ۾ ورهايل آهي. ان جو اوڀر ۽ وچ وارو حصو سنڌ جي ميداني علائقي تي مشتمل آهي، جتي آبپاشي هيٺ زرعي زمينون وڏي ايراضيءَ تي پکڙيل آهن، جڏهن ته اولهه طرف زمين آهستي آهستي جابلو ۽ اڻسڌي ٿيندي [[کيرٿر جبلن جو سلسلو|کيرٿر جبلن]] سان ملي ٿي. کيرٿر جا جبل گهڻي ڀاڱي چن جي پٿر جي ٽڪرين ۽ جبلن تي مشتمل آهن.<ref name="Lanjwani2020">{{cite journal |last1=Lanjwani |first1=Muhammad Farooque |last2=Khuhawar |first2=Muhammad Yar |last3=Khuhawar |first3=Taj Muhammad Jahangir |title=Groundwater quality assessment of Shahdadkot, Qubo Saeed Khan and Sijawal Junejo Talukas of District Qambar Shahdadkot, Sindh |journal=Applied Water Science |volume=10 |pages=26 |year=2020 |doi=10.1007/s13201-019-1098-2 |doi-access=free |url=https://link.springer.com/article/10.1007/s13201-019-1098-2 |access-date=18 August 2026 }}</ref> === شهري پکيڙ === شھدادڪوٽ جي موجوده شهري ايراضي پنهنجي تاريخي حدن کان گهڻي وڌي چڪي آهي. [[بورڊ آف روينيو سنڌ]] جي ديهن جي پراڻن نقشن موجب، شهر جي پراڻي آبادي شھدادڪوٽ ٿاڻي ۽ مختيارڪار آفيس جي ڀرپاسي تائين محدود هئي، جڏهن ته ان جي ڀرسان غريب آباد نالي ڳوٺ ۽ ڪجهه فاصلي تي سيلرا ۽ قمبراڻي جا ڳوٺ واقع هئا.{{حوالو گھربل|date=August 2026}} شهر جي آبادي ۽ اڏاوتي پکيڙ وڌڻ سان ڀرپاسي جون اڳ الڳ وسنديون شهري علائقي سان ملي ويون. غريب آباد ۽ قمبراڻي هاڻي شھدادڪوٽ جي لڳاتار شهري آباديءَ جو حصو بڻجي چڪا آهن. موجوده شهر ۾ ديهه شھدادڪوٽ جي وڏي حصي سان گڏ ديهه همير، ديهه سيلرا ۽ ديهه نورپور جا ڪجهه حصا پڻ اچي وڃن ٿا.{{حوالو گھربل|date=August 2026}} === آبهوا === شھدادڪوٽ جي آبهوا گرم ۽ خشڪ آهي. اونهاري جي موسم تمام گرم، جڏهن ته سيارو نسبتاً مختصر ۽ نرم هوندو آهي. قمبر شھدادڪوٽ ضلعي جي آفتن جي انتظام واري منصوبي ۾ علائقي جي آبهوا کي ''گرم ۽ خشڪ'' قرار ڏنو ويو آهي ۽ سالياني سراسري برسات لڳ ڀڳ 86.23 ملي ميٽر ڄاڻائي وئي آهي.<ref name="PDMAClimate">{{cite web |title=District Disaster Management Plan – Kambar Shahdadkot |url=https://pdma.gos.pk/Documents/District_Management_Plans/DMP%20Kambar%20Shahdadkot.pdf |publisher=Provincial Disaster Management Authority, Government of Sindh |year=2022 |access-date=18 August 2026 }}</ref> شھدادڪوٽ ۾ گرم موسم اپريل جي پوئين حصي کان جولاءِ تائين وڌيڪ شديد رهي ٿي. ضلعي جي هڪ تازي پروفائيل موجب جون گرم ترين مهينو آهي، جنهن ۾ سراسري وڌ ۾ وڌ گرمي پد لڳ ڀڳ 44 °C ۽ گهٽ ۾ گهٽ گرمي پد 31 °C رهي ٿو. ٿڌي موسم نومبر جي آخر کان فيبروري تائين رهي ٿي؛ جنوري سرد ترين مهينو آهي، جنهن ۾ سراسري گهٽ ۾ گهٽ گرمي پد لڳ ڀڳ 9 °C ۽ وڌ ۾ وڌ 23 °C آهي.<ref name="PILDATProfile">{{cite web |title=Qambar Shahdadkot District Profile |url=https://old.pildat.org/governance1/qambar-shahdadkot-district-profile |publisher=PILDAT |date=26 December 2024 |access-date=18 August 2026 }}</ref> گهٽ برسات ۽ تمام تيز اونهاري جي گرمي سبب علائقي جي زراعت جو دارومدار رڳو برسات تي نه آهي، بلڪه واهن ۽ ٽيوب ويلن ذريعي آبپاشي اهم حيثيت رکي ٿي. ضلعي جي آفتن جي انتظام واري منصوبي موجب ضلعي جي ڪل ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 44.3 سيڪڙو حصو آبپاشي هيٺ فصلن تي مشتمل آهي.<ref name="PDMAClimate"/> === پاڻي ۽ آبپاشي === شھدادڪوٽ ۽ ان جي ڀرپاسي ۾ زراعت لاءِ واهن ۽ زير زمين پاڻي ٻنهي جو استعمال ٿئي ٿو. قمبر شھدادڪوٽ ضلعي جي زرعي معيشت گهڻي ڀاڱي واهن جي آبپاشي ۽ ٽيوب ويلن تي دارومدار رکي ٿي.<ref name="PDMAClimate"/> شھدادڪوٽ ۾ زير زمين پاڻيءَ جي معيار بابت سائنسي تحقيق پاڻيءَ ۾ لوڻياٺ ۽ ٻين ڪيميائي جزن جي وڌيڪ مقدار کي هڪ اهم مسئلو قرار ڏنو آهي. 2020ع ۾ ''Applied Water Science'' ۾ ڇپيل هڪ تحقيق ۾ شھدادڪوٽ، قبو سعيد خان ۽ سجاول جوڻيجو تعلقن مان زير زمين پاڻيءَ جا 38 نمونا وٺي 28 مختلف ماپن جي جاچ ڪئي وئي. تحقيق موجب 57.89 سيڪڙو نمونن ۾ ڪل حل ٿيل لوڻن (TDS) جو مقدار ان وقت استعمال ڪيل عالمي صحت تنظيم جي 1,000 ملي گرام في ليٽر واري حد کان وڌيڪ هو، جنهن سبب اهي نمونا پيئڻ لاءِ موزون نه سمجهيا ويا. ساڳئي تحقيق ۾ 60.52 سيڪڙو نمونن ۾ فلورائيڊ جو مقدار پڻ مقرر حد کان وڌيڪ مليو.<ref name="Lanjwani2020"/> شھدادڪوٽ '''شهر''' جي زير زمين پاڻيءَ تي ٿيل هڪ ٻي تحقيق ۾ شهر جي ڏهن مختلف هنڌن تان پاڻيءَ جا نمونا ورتا ويا. انهن ۾ سراسري ڪل حل ٿيل لوڻن جو مقدار 4,493.7 ملي گرام في ليٽر ۽ ڪلورائيڊ 848.4 ملي گرام في ليٽر رڪارڊ ڪيو ويو. تحقيق ڪندڙن بجليائي چالڪتا، سختي ۽ ڪل حل ٿيل لوڻن سميت ڪجهه ماپن کي پيئڻ جي پاڻيءَ لاءِ استعمال ڪيل محفوظ حدن کان وڌيڪ قرار ڏنو.<ref name="PathanShahdadkot">{{cite journal |last1=Pathan |first1=A. M. |last2=Mastoi |first2=G. M. |last3=Qureshi |first3=M. A. |last4=Pirzada |first4=A. M. |title=Physico-chemical studies of groundwater quality in Shahdadkot City and its suitability for drinking purpose: A case study for clean water security |journal=Sindh University Research Journal (Science Series) |volume=50 |issue=4 |year=2018 |url=https://nja.pastic.gov.pk/journals/index.php/SURJ/article/view/26300 |access-date=18 August 2026 }}</ref> جيتوڻيڪ پيئڻ جي حوالي سان زير زمين پاڻيءَ جي معيار جا مسئلا سامهون آيا آهن، پر شھدادڪوٽ ۽ ڀرپاسي جي تعلقن تي ڪيل تحقيق موجب استعمال ڪيل مختلف زرعي پاڻيءَ جي معيار وارن معيارن تحت 55 کان 100 سيڪڙو تائين نمونا آبپاشي لاءِ استعمال لائق قرار ڏنا ويا.<ref name="Lanjwani2020"/> === زمين ۽ ارضيات === شھدادڪوٽ شهر سنڌ جي ميداني ۽ زرعي علائقي ۾ واقع آهي، جڏهن ته قمبر شھدادڪوٽ ضلعي جي اولهندي حصي ڏانهن زمين جي بناوٽ تبديل ٿي جابلو علائقي ۾ داخل ٿئي ٿي. ضلعي ۾ وسيع ميدانن ۽ زرعي زمينن سان گڏ اولهه طرف [[کيرٿر جبلن جو سلسلو]] موجود آهي.<ref name="Lanjwani2020"/> کيرٿر سلسلو بنيادي طور چن جي پٿر جي جبلن ۽ ٽڪرين تي مشتمل آهي. اهو سلسلو بلوچستان ۾ مولا نديءَ جي ڀرپاسي کان ڏکڻ طرف لڳ ڀڳ 300 ڪلوميٽر تائين پکڙجي سنڌ مان ٿيندو ڪراچي جي اولهه ۾ عربي سمنڊ جي ساحلي علائقي تائين پهچي ٿو.<ref name="Lanjwani2020"/> شھدادڪوٽ پاڻ انهن جبلن ۾ نه، پر کيرٿر جي اوڀر واري ميداني علائقي ۾ آباد آهي. ميداني علائقن ۾ انساني آبادڪاري ۽ زراعت جي واڌ سبب زمين جو وڏو حصو پوکيءَ هيٺ اچي چڪو آهي. ان جي ابتڙ ضلعي جي اولهندي حصي ۾ برسات تي دارومدار رکندڙ زمين، کليل غير آباد ايراضيون، چراگاهه ۽ قدرتي ٻوٽن وارا علائقا ملن ٿا.<ref name="PDMAClimate"/> === ماحوليات === قمبر شھدادڪوٽ ضلعي ۾ ميداني زرعي ماحول کان وٺي جابلو ۽ آبي ماحول تائين مختلف قدرتي نظام موجود آهن. ضلعي ۾ [[حمل ڍنڍ]] سميت ڪيترائي آبي علائقا موجود آهن، جڏهن ته اولهندي سرحد تي کيرٿر جو جابلو ماحول پکڙيل آهي.<ref name="Lanjwani2020"/> ماحولياتي لحاظ کان شھدادڪوٽ ۽ ڀرپاسي جي ميداني علائقن تي زرعي سرگرمين، آبپاشي، شهري پکيڙ ۽ پاڻيءَ جي دستيابيءَ جو وڏو اثر آهي. ضلعي جي قدرتي نباتات گهڻي ڀاڱي گهٽ برسات سان ٺهڪندڙ جڙي ٻوٽين ۽ ٻوٽن تي مشتمل آهي، جڏهن ته آبپاشي وارن ميداني حصن ۾ قدرتي زمين جو وڏو حصو زرعي زمين ۾ تبديل ٿيل آهي.<ref name="PDMAClimate"/> === ٻوٽا ۽ جانور === شھدادڪوٽ شهر بابت ٻوٽن ۽ جهنگلي جانورن جي الڳ تفصيلي سائنسي فهرست موجود نه آهي، تنهنڪري شهر جي حياتياتي تنوع کي سڄي قمبر شھدادڪوٽ ضلعي يا کيرٿر واري حياتياتي نظام سان هڪجهڙو قرار ڏيڻ مناسب نه ٿيندو. ضلعي جي اولهندي گهٽ آباد علائقن ۾ قدرتي جڙي ٻوٽيون، ٻوٽا ۽ چراگاهه ملن ٿا، جڏهن ته شھدادڪوٽ جي چوڌاري ميداني علائقو گهڻي ڀاڱي زرعي زمين تي مشتمل آهي.<ref name="PDMAClimate"/> وسيع قمبر شھدادڪوٽ ضلعي ۾ ميدانن، آبي علائقن ۽ کيرٿر جي جابلو پٽي جي موجودگي سبب رهائشگاهن ۾ نمايان تنوع ملي ٿو. ضلعي بابت سائنسي اڀياس [[حمل ڍنڍ]]، ڊرگهه ۽ لانگهه سميت آبي علائقن ۽ کيرٿر جي جابلو پٽي جو ذڪر ڪن ٿا.<ref name="Lanjwani2020"/> انهن قدرتي علائقن جي حياتياتي تنوع کي شھدادڪوٽ جي شهري حياتيات کان الڳ سمجهڻ گهرجي. == سياست == شھدادڪوٽ سياسي طور [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] جي اهم اثر رسوخ وارن علائقن مان هڪ رهيو آهي. 1970ع واري ڏهاڪي کان وٺي هن علائقي جي قومي، صوبائي ۽ مڪاني سياست ۾ پاڪستان پيپلز پارٽيءَ جو نمايان ڪردار رهيو آهي. مختلف دورن ۾ چونڊ تڪن جون حدون ۽ نمبر تبديل ٿيندا رهيا آهن، تنهنڪري شھدادڪوٽ جي سياسي نمائندگيءَ کي موجوده ۽ تاريخي حلقه بندين جي لحاظ کان الڳ ڏسڻ ضروري آهي. === قومي اسيمبلي جي نمائندگي === موجوده حلقه بندين موجب [[شھدادڪوٽ تعلقو]] [[اين اي-196 (قمبر شھدادڪوٽ-1)|اين اي-196 قمبر شھدادڪوٽ-I]] جو حصو آهي. هن قومي تڪ ۾ شھدادڪوٽ سان گڏ [[قبو سعيد خان تعلقو|قبو سعيد خان]]، [[سجاول جوڻيجو تعلقو|سجاول جوڻيجو]]، [[ميروخان تعلقو|ميروخان]] ۽ قمبر تعلقي جا ڪجهه حصا شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Final List of National Assembly Constituencies |url=https://ecp.gov.pk/map-sindh |publisher=Election Commission of Pakistan |access-date=18 August 2026 }}</ref> 2024ع جي عام چونڊن ۾ [[بلاول ڀٽو زرداري]] اين اي-196 تان ڪامياب ٿيو، پر هن [[اين اي-194 (لاڙڪاڻو-1)|اين اي-194 لاڙڪاڻو-I]] واري سيٽ برقرار رکي ۽ قمبر شھدادڪوٽ واري سيٽ خالي ڪري ڇڏي. ان کان پوءِ 21 اپريل 2024ع تي ٿيل ضمني چونڊ ۾ [[خورشيد احمد جوڻيجو]] پاڪستان پيپلز پارٽيءَ جي اميدوار طور ڪامياب ٿيو.<ref>{{cite web |title=Notification regarding Returned Candidate NA-196 Kamber Shahdadkot-I |url=https://ecp.gov.pk/notification-regarding-returned-candidate-na-196-kamber-shahdadkot-i |publisher=Election Commission of Pakistan |access-date=18 August 2026 }}</ref> قومي اسيمبليءَ جي موجوده رڪارڊ ۾ پڻ خورشيد احمد جوڻيجو کي اين اي-196 قمبر شھدادڪوٽ-I جو ميمبر ڄاڻايو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Members of National Assembly from Sindh |url=https://www.na.gov.pk/en/mna_list.php?list=sindh |publisher=National Assembly of Pakistan |access-date=18 August 2026 }}</ref> 2018ع جي حلقه بندين کان اڳ شھدادڪوٽ مختلف وقتن تي اهڙن قومي تڪن جو حصو رهيو، جن جا نمبر اين اي-207 وغيره رهيا. 2008ع ۾ اين اي-207 لاڙڪاڻو-ڪم-شڪارپور-ڪم-قمبر شھدادڪوٽ تان [[فريال ٽالپر]] چونڊجي آئي.<ref>{{cite web |title=General Elections 2008 – Returned Candidates |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/1/ge2008-g1.pdf |publisher=Election Commission of Pakistan |date=1 March 2008 |access-date=18 August 2026 }}</ref> حلقه بندين جي تبديليءَ سبب پراڻي اين اي-207 کي موجوده اين اي-196 سان سڌي طرح هڪ ئي تڪ نه سمجهڻ گهرجي. === صوبائي اسيمبلي جي نمائندگي === موجوده سنڌ اسيمبلي جي حلقه بندين ۾ شھدادڪوٽ علائقو [[پي ايس-14 قمبر شھدادڪوٽ-I]] سان لاڳاپيل آهي. موجوده سنڌ اسيمبلي جي رڪارڊ موجب [[نادر علي مگسي]] پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز جي ٽڪيٽ تي پي ايس-14 قمبر شھدادڪوٽ-I جو چونڊيل ميمبر آهي.<ref>{{cite web |title=Kamber Shahdadkot – Members Directory |url=https://pas.gov.pk/assembly-members-directory/33/141 |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=18 August 2026 }}</ref> شھدادڪوٽ جي صوبائي تڪ جو نمبر ماضي ۾ ڪيترائي ڀيرا تبديل ٿيو. اڳوڻين حلقه بندين ۾ نادر علي مگسي پي ايس-40 قمبر شھدادڪوٽ-II ۽ ٻين دورن ۾ شھدادڪوٽ سان لاڳاپيل تڪن تان پڻ چونڊجي چڪو آهي.<ref>{{cite web |title=Members Directory – Kamber Shahdadkot |url=https://www.pas.gov.pk/assembly-members-directory/19 |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=18 August 2026 }}</ref> 2013ع واري اسيمبليءَ جي رڪارڊ ۾ شھدادڪوٽ سان لاڳاپيل تڪن لاءِ پي ايس-40 ۽ پي ايس-42 جهڙا پراڻا نمبر استعمال ٿيل ملن ٿا، جڏهن ته هاڻوڪي حدبنديءَ ۾ قمبر شھدادڪوٽ ضلعي لاءِ پي ايس-14 کان پي ايس-17 تائين چار صوبائي تڪ مقرر آهن.<ref>{{cite web |title=Members Directory |url=https://www.pas.gov.pk/assembly-members-directory |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=18 August 2026 }}</ref> === چونڊ تڪن جي تبديلي === شھدادڪوٽ جي چونڊ نمائندگي پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ هڪجهڙي حلقه بنديءَ هيٺ نه رهي آهي. آباديءَ، انتظامي حدن ۽ اليڪشن ڪميشن جي نئين سر حلقه بندين سبب قومي ۽ صوبائي تڪن جا نالا، نمبر ۽ حدون مختلف چونڊن ۾ تبديل ٿينديون رهيون آهن. 2018ع کان پوءِ قمبر شھدادڪوٽ ضلعي کي قومي اسيمبليءَ جا ٻه الڳ تڪ مليا، جڏهن ته موجوده حدبنديءَ ۾ اهي [[اين اي-196 (قمبر شھدادڪوٽ-1)|اين اي-196 قمبر شھدادڪوٽ-I]] ۽ [[اين اي-197 (قمبر شھدادڪوٽ-2)|اين اي-197 قمبر شھدادڪوٽ-II]] آهن.<ref>{{cite web |title=Sindh Constituency Maps |url=https://ecp.gov.pk/map-sindh |publisher=Election Commission of Pakistan |access-date=18 August 2026 }}</ref> صوبائي سطح تي ضلعي جا موجوده تڪ [[پي ايس-14 قمبر شھدادڪوٽ-I]]، پي ايس-15 قمبر شھدادڪوٽ-II، پي ايس-16 قمبر شھدادڪوٽ-III ۽ پي ايس-17 قمبر شھدادڪوٽ-IV آهن. سنڌ اسيمبلي جي موجوده رڪارڊ موجب انهن تڪن تان ترتيبوار نادر علي مگسي، نثار احمد کهڙو، خان چانڊيو ۽ نوابزادو برهان چانڊيو چونڊيل آهن.<ref>{{cite web |title=Kamber Shahdadkot – Assembly Members Directory |url=https://pas.gov.pk/assembly-members-directory/33/141 |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=18 August 2026 }}</ref> === سياسي اثر ۽ جماعتون === شھدادڪوٽ ۾ پاڪستان پيپلز پارٽي روايتي طور سڀ کان وڌيڪ اثر رکندڙ سياسي جماعت رهي آهي. قومي ۽ صوبائي سطح تي پيپلز پارٽيءَ جا اميدوار هن علائقي مان بار بار ڪامياب ٿيندا رهيا آهن. 2008ع ۾ فريال ٽالپر جي اين اي-207 تان ڪاميابي، مختلف دورن ۾ نادر علي مگسي جي صوبائي نمائندگي، ۽ موجوده اين اي-196 ۽ پي ايس-14 تي پڻ پيپلز پارٽيءَ جي نمائندن جي موجودگي هن تسلسل کي ظاهر ڪري ٿي.<ref>{{cite web |title=General Elections 2008 – Returned Candidates |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/1/ge2008-g1.pdf |publisher=Election Commission of Pakistan |date=1 March 2008 |access-date=18 August 2026 }}</ref><ref>{{cite web |title=Kamber Shahdadkot – Assembly Members Directory |url=https://pas.gov.pk/assembly-members-directory/33/141 |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=18 August 2026 }}</ref> شهر ۾ ٻين سياسي جماعتن ۾ [[جمعيت علماءِ اسلام (ف)]], [[پاڪستان تحريڪ انصاف]], [[پاڪستان مسلم ليگ (ن)]] ۽ [[پاڪستان مسلم ليگ (فنڪشنل)]] پڻ وقت بوقت چونڊن ۽ مقامي سياست ۾ حصو وٺنديون رهيون آهن. === مڪاني حڪومت ۽ ميونسپلٽي === شھدادڪوٽ جي شهري مڪاني انتظام جو بنيادي ادارو ميونسپل ڪاميٽي آهي. سنڌ جي مڪاني حڪومت واري ڍانچي تحت شهري علائقن ۾ ميونسپل ڪاميٽيون صفائي، نيڪال، مقامي رستن، اسٽريٽ لائيٽن، مارڪيٽن، پارڪن ۽ ٻين شهري خدمتن جي انتظام جون ذميوار هونديون آهن. شھدادڪوٽ جي ميونسپل ڍانچي ۾ شهر کي مختلف وارڊن ۽ مڪاني چونڊ يونٽن ۾ ورهايو ويندو آهي. سنڌ لوڪل گورنمينٽ بورڊ قمبر شھدادڪوٽ ضلعي لاءِ ميونسپل، ٽائون ۽ يونين سطح جي ادارن بابت نوٽيفڪيشن جاري ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=Notifications – Sindh Local Government Board |url=https://slgb.lgdsindh.gov.pk/notifications/ |publisher=Sindh Local Government Board |access-date=18 August 2026 }}</ref> مڪاني ادارن جون حدون ۽ انهن جي چونڊيل عهدن جا نالا وقت بوقت نئين قانون سازي ۽ حلقه بندين سان تبديل ٿيندا رهيا آهن؛ ان ڪري پراڻي ميونسپل ڪاميٽيءَ جي جوڙجڪ کي موجوده نظام سان سڌو هڪجهڙو سمجهڻ مناسب نه آهي. === يونين ڪميٽيون ۽ انتظامي ڍانچو === شھدادڪوٽ جو مڪاني انتظام شهري وارڊن ۽ يونين ڪميٽين يا ٻين قانوني طور مقرر مڪاني يونٽن ذريعي هلايو وڃي ٿو. انهن جي حدبندي ۽ تعداد اليڪشن ڪميشن ۽ سنڌ حڪومت جي مڪاني حڪومت واري کاتي طرفان مقرر ڪيا وڃن ٿا. ضلعائي سطح تي شھدادڪوٽ [[قمبر شھدادڪوٽ ضلعو|قمبر شھدادڪوٽ ضلعي]] ۽ [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] جو حصو آهي، جڏهن ته تعلقي سطح تي ان جو انتظام [[شھدادڪوٽ تعلقو|شھدادڪوٽ تعلقي]] تحت ٿئي ٿو. شهر ۾ صوبائي حڪومت جا تعلقي سطح جا مختلف انتظامي ادارا، جن ۾ مختيارڪار آفيس، پوليس، روينيو، تعليم، صحت ۽ ٻين کاتن جون آفيسون شامل آهن، ڪم ڪن ٿيون. ميونسپل ادارو شهري خدمتن جي ذميواري سنڀالي ٿو، جڏهن ته روينيو ۽ عام انتظام صوبائي حڪومت جي تعلقي ۽ ضلعي سطح جي آفيسرن جي دائري ۾ اچي ٿو. === سياسي سرگرمين جا هنڌ === شھدادڪوٽ جو '''ڪوٽو موٽو چوڪ''' شهر جي اهم واپاري ۽ سياسي مرڪزن مان هڪ آهي. مقامي سطح تي سياسي جلوس، احتجاج، ڌرڻا ۽ عوامي گڏجاڻيون روايتي طور هن چوڪ ۽ ڀرپاسي وارن مرڪزي رستن تي ٿينديون رهيون آهن.{{حوالو گھربل|date=August 2026}} == معيشت == شھدادڪوٽ جي معيشت جو بنيادي دارومدار [[زراعت]]، خاص ڪري [[چانور|چانورن]] جي پوک، ان جي خريد ۽ وڪري، رائس ملنگ ۽ زرعي واپار تي آهي. شھدادڪوٽ ۽ ان جي ڀرپاسي وارو [[قمبر شھدادڪوٽ ضلعو]] سنڌ جي اهم چانور پيدا ڪندڙ علائقن مان شمار ٿئي ٿو. ضلعي جو سنڌ جي چانورن جي ڪل پوکي هيٺ ايراضيءَ ۾ لڳ ڀڳ 11.41 سيڪڙو ۽ پيداوار ۾ لڳ ڀڳ 11.96 سيڪڙو حصو ڄاڻايو ويو آهي.<ref>{{cite news |title=Qamber Shahdadkot — caught between two provinces |url=https://www.dawn.com/news/1621762 |work=Dawn |date=4 May 2021 |access-date=18 August 2026 }}</ref> شھدادڪوٽ شهر سنڌ ۽ پاڙيسري [[بلوچستان]] جي ڪيترن زرعي علائقن لاءِ چانورن جي خريد، وڪري ۽ پروسيسنگ جو اهم مرڪز آهي. شهر ۾ اناج منڊي ۽ وڏي تعداد ۾ رائس ملون ڪم ڪن ٿيون، جتي ڀرپاسي جي زرعي علائقن مان آيل سارين کي خريد ڪري ڇڙهائي ۽ مارڪيٽ لاءِ تيار ڪيو وڃي ٿو. اپريل 2026ع ۾ شھدادڪوٽ ۾ 105 رائس ملن ۽ شهر جي اناج منڊي جي عارضي بندش بابت رپورٽ مان شهر ۾ رائس ملنگ صنعت جي وڏي پيماني جو اندازو ٿئي ٿو.<ref>{{cite news |title=105 rice mills, grain market in Shahdadkot shut over Rs1.3m robbery |url=https://www.dawn.com/ |work=Dawn |date=27 April 2026 |access-date=18 August 2026 }}</ref> === زراعت === شھدادڪوٽ جي پسگردائيءَ ۾ آبپاشي هيٺ زمينون مقامي معيشت جو بنياد آهن. چانور اهم فصل آهي، جڏهن ته ضلعي ۾ [[ڪڻڪ]]، [[ڪمند]]، جوئر، جَوَ، چڻا، سرنهن، مسور ۽ ٻيا دال وارا فصل پڻ پوکيا وڃن ٿا.<ref>{{cite web |title=Sindh – Shahdadkot |url=https://pakistanalmanac.com/sindh-shahdadkot/ |website=Pakistan Almanac |access-date=18 August 2026 }}</ref> قمبر شھدادڪوٽ بابت زرعي تحقيقن ۾ پڻ چانور کي علائقي جي اهم آمدني ڏيندڙ فصلن مان هڪ قرار ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Chandio |first1=N. N. |title=Impact of Water Scarcity on Rice Production |journal=Journal of Development and Social Sciences |year=2023 |url=https://www.ojs.jdss.org.pk/journal/article/download/618/510 |access-date=18 August 2026 }}</ref> 2025ع ۾ قمبر شھدادڪوٽ ضلعي ۾ مختلف چانورن جي قسمن جي معاشي ڪارڪردگيءَ بابت ٿيل هڪ مطالعي ۾ 120 آبادگارن جو جائزو ورتو ويو. تحقيق مان ظاهر ٿيو ته چانورن جي پوک علائقي جي زرعي معيشت ۽ آبادگارن جي آمدنيءَ ۾ مرڪزي حيثيت رکي ٿي.<ref>{{cite journal |last1=Baseer |first1=Abdul |last2=Palal |first2=Imam Udin |last3=Bilal |first3=Muhammad |last4=Qadir |first4=Naeem |last5=Ali |first5=Haris |title=Economic Analysis of Different Rice Varieties Cultivated in Shahdadkot District of Sindh |journal=Global Research Journal of Natural Science and Technology |volume=3 |issue=1 |year=2025 |doi=10.53762/grjnst.03.01.17 }}</ref> === چانورن جو واپار ۽ رائس ملنگ === چانورن جي پوک سان گڏ رائس ملنگ شھدادڪوٽ جي سڀ کان نمايان زرعي صنعتن مان هڪ آهي. سنڌ ۾ مجموعي طور رائس ملنگ پراڻي ۽ وڏي زرعي پروسيسنگ صنعت آهي، ۽ قمبر شھدادڪوٽ سنڌ جي اهم چانور پيدا ڪندڙ ضلعن ۾ شامل آهي.<ref>{{cite journal |title=Impact of Sindh Rice Industries on Economy of Pakistan |url=https://www.ajbasweb.com/old/ajbas/853-859.pdf |journal=Australian Journal of Basic and Applied Sciences |access-date=18 August 2026 }}</ref> شھدادڪوٽ ۽ ڀرپاسي ۾ رائس ملون سارين جي ڇڙهائي، صفائي، درجابندي ۽ واپار لاءِ تياريءَ جو ڪم ڪن ٿيون. [[رائيس ايڪسپورٽرس ايسوسيئيشن آف پاڪستان]] جي ميمبرن ۾ پڻ قمبر شھدادڪوٽ جي ايم-8 رستي تي قائم رائس ملون شامل آهن، جنهن مان مقامي ملنگ صنعت جي ملڪ جي وسيع چانورن واري واپاري نيٽ ورڪ سان ڳانڍاپي جو پتو پوي ٿو.<ref>{{cite web |title=Kirther Rice Mill (Pvt) Ltd |url=https://reap.com.pk/memberDetails/2033 |publisher=Rice Exporters Association of Pakistan |access-date=18 August 2026 }}</ref> شھدادڪوٽ جي اناج منڊي مقامي آبادگارن، واپارين، آڙتين ۽ رائس ملن وچ ۾ زرعي واپار جو اهم مرڪز آهي. 2025ع ۾ شهر جي وڏي اناج منڊي ٻيهر کولجڻ بابت هڪ رپورٽ ۾ شھدادڪوٽ کي سنڌ ۽ بلوچستان جي چانورن جي واپار جو مرڪز قرار ڏنو ويو.<ref>{{cite news |title=Major grain market reopens in Sindh after stakeholders reach agreement |url=https://www.dawn.com/news/1958586 |work=Dawn |date=2 December 2025 |access-date=18 August 2026 }}</ref> === آمدرفت ۽ واپار === شھدادڪوٽ جي اقتصادي اهميت ۾ ان جي شاهراهي بيهڪ پڻ ڪردار ادا ڪري ٿي. شهر [[ايم-8 موٽر وي (پاڪستان)|ايم-8]] جي [[خضدار]]–شھدادڪوٽ–[[رتوديرو]] حصي سان ڳنڍيل آهي. وفاقي ترقياتي دستاويزن موجب، خضدار–شھدادڪوٽ–رتوديرو حصو 143 ڪلوميٽر ڊگهو آهي ۽ اهو وڏي [[گوادر]]–رتوديرو ايم-8 رستي جو حصو آهي.<ref>{{cite web |title=Federal Public Sector Development Programme 2016–17 |url=https://pc.gov.pk/uploads/archives/Details_of_Rleases_2016-17%2812-05-2017%29.pdf |publisher=Planning Commission of Pakistan |date=12 May 2017 |access-date=18 August 2026 }}</ref> هن رستي وسيلي شھدادڪوٽ جو واپاري رابطو هڪ طرف [[رتوديرو]]، [[لاڙڪاڻو]] ۽ سنڌ جي ٻين مارڪيٽن سان ۽ ٻئي طرف [[خضدار]] ۽ اڳتي بلوچستان سان قائم ٿئي ٿو. وفاقي ترقياتي پروگرام ۾ ايم-8 کي گوادر، تربت، خضدار، شھدادڪوٽ ۽ لاڙڪاڻي کي ڳنڍيندڙ رستي طور درج ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Public Sector Development Programme |url=https://pc.gov.pk/uploads/annual2017/Ch02-PSDP.pdf |publisher=Planning Commission of Pakistan |year=2017 |access-date=18 August 2026 }}</ref> اها جاگرافيائي بيهڪ زرعي پيداوار، خاص ڪري چانورن، جي سنڌ ۽ بلوچستان جي مارڪيٽن تائين پهچ لاءِ اهم آهي. === صنعت === چانورن جي ملن کان سواءِ شھدادڪوٽ ۽ قمبر شھدادڪوٽ ضلعي ۾ زرعي اوزارن، تعميراتي سامان، کاڌي جي پروسيسنگ ۽ ٻين ننڍين صنعتن سان لاڳاپيل ڪاروبار پڻ موجود آهن. ضلعي جي معاشي پروفائيل ۾ رائس هسڪنگ ملن سان گڏ زرعي اوزار، لوهه ۽ اسٽيل جون شيون، ٽريڪٽر ٽراليون ۽ روايتي گاڏيون ٺاهڻ کي مقامي صنعتي سرگرمين ۾ شامل ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Sindh – Shahdadkot |url=https://pakistanalmanac.com/sindh-shahdadkot/ |website=Pakistan Almanac |access-date=18 August 2026 }}</ref> شھدادڪوٽ تعلقي ۾ هٿ جي ڀرت سان سينگاريل ٽوپيون ۽ ٻيو دستڪاريءَ جو ڪم پڻ روايتي ننڍي صنعت جو حصو رهيو آهي، جنهن جي مقامي ۽ ضلعي کان ٻاهر مارڪيٽ موجود رهي آهي.<ref>{{cite web |title=Qambar Shahdadkot District |url=https://pakistanalmanac.com/sindh-shahdadkot/ |website=Pakistan Almanac |access-date=18 August 2026 }}</ref> === شھدادڪوٽ ٽيڪسٽائل ملز === شھدادڪوٽ جي صنعتي تاريخ ۾ '''شھدادڪوٽ ٽيڪسٽائل ملز''' اهم حيثيت رکي ٿي. هي مل 1976ع ۾ قائم ڪئي وئي ۽ 1980ع ۾ پيداوار شروع ڪئي. ان جو مقصد پٺتي پيل علائقي ۾ صنعتي روزگار پيدا ڪرڻ ۽ مقامي ماڻهن کي فني مهارتون مهيا ڪرڻ هو.<ref name="DawnTextile2002">{{cite news |last=Kalhoro |first=M. B. |title=Rekindling hopes for the locals |url=https://www.dawn.com/news/1062553 |work=Dawn |date=14 January 2002 |access-date=18 August 2026 }}</ref> مل جي پيداوار 1988ع تائين جاري رهي، جنهن کان پوءِ ڪم ڪندڙ سرمائيءَ جي کوٽ، نقصانن ۽ انتظامي مسئلن سبب اها بند ٿي وئي. 1994–95ع ۾ ان جو اسپننگ سيڪشن ٻيهر هلايو ويو ۽ حڪومت مرمت ۽ ڪم ڪندڙ سرمائي لاءِ 51.5 ملين رپيا فراهم ڪيا. 1998–99ع تائين ڌاڳي جي پيداوار نسبتاً بهتر رهي.<ref name="DawnTextile2002"/> مل جي ٻيهر فعال ٿيڻ سان شهر جي مقامي معيشت تي نمايان اثر پيو؛ نوان دڪان، رائس ملون ۽ فلور ملون قائم ٿيون ۽ روزگار جا موقعا وڌيا. 2002ع جي رپورٽ موجب ان وقت مل ۾ لڳ ڀڳ 1,000 ماڻهو ڪم ڪندا هئا ۽ ان سان سڌي يا اڻسڌي طرح هزارين ماڻهن جي روزي وابسته هئي.<ref name="DawnTextile2002"/> بعد ۾ مل ٻيهر بحران جو شڪار ٿي. 2008ع ۾ مل جي بندش خلاف شھدادڪوٽ ۾ واپارين ۽ مزدورن احتجاج پڻ ڪيو، جڏهن ته اسپننگ سيڪشن مان 435 مزدورن جي بي روزگار ٿيڻ جو ذڪر ڪيو ويو.<ref>{{cite news |title=Shutdown in Shahdadkot over mill issue |url=https://beta.dawn.com/news/303837/shutdown-in-shahdadkot-over-mill-issue |work=Dawn |date=22 May 2008 |access-date=18 August 2026 }}</ref> === روزگار ۽ ننڍو ڪاروبار === شھدادڪوٽ ۽ ڀرپاسي جي ڳوٺاڻن علائقن ۾ روزگار جو وڏو حصو زراعت ۽ ان سان لاڳاپيل سرگرمين مان اچي ٿو. ضلعي سطح جي معاشي انگن موجب زراعت، مال پالڻ، مڇي مارڻ ۽ شڪار سان لاڳاپيل سرگرميون روزگار جي وڏي حصي تي مشتمل آهن.<ref>{{cite web |title=Sindh – Shahdadkot |url=https://pakistanalmanac.com/sindh-shahdadkot/ |website=Pakistan Almanac |access-date=18 August 2026 }}</ref> شهر اندر واپار، ٽرانسپورٽ، اناج منڊي، رائس ملون، پرچون دڪان، زرعي مشينري ۽ روزمره جون خدمتون شهري روزگار جا اهم ذريعا آهن. شهر جي معيشت زرعي پيداوار جي موسمي چڪر سان ويجهي نموني ڳنڍيل آهي. چانورن جي فصل جي ڪٽائي ۽ خريداري واري موسم ۾ منڊي، ٽرانسپورٽ، رائس ملن ۽ مزدوريءَ جي سرگرمي وڌي ٿي، جڏهن ته پاڻيءَ جي کوٽ يا فصل کي نقصان سڄي مقامي واپار تي اثر وجهي سگهي ٿو. قمبر شھدادڪوٽ ۾ ٿيل تحقيق پاڻيءَ جي کوٽ کي چانورن جي پيداوار لاءِ اهم معاشي خطري طور سڃاڻي ٿي.<ref>{{cite journal |last1=Chandio |first1=N. N. |title=Impact of Water Scarcity on Rice Production |journal=Journal of Development and Social Sciences |year=2023 |url=https://www.ojs.jdss.org.pk/journal/article/download/618/510 |access-date=18 August 2026 }}</ref> == صحت == شھدادڪوٽ ۽ ڀرپاسي وارن علائقن ۾ صحت سان لاڳاپيل اهم مسئلن ۾ پيئڻ جي صاف پاڻي جي دستيابي، زيرِ زمين پاڻيءَ جي آلودگي ۽ وچڙندڙ بيمارين جي روڪٿام شامل آهن. ضلعي قمبر شھدادڪوٽ بابت مختلف سائنسي تحقيقن ۽ صحت کاتي جي انگن اکرن مان ظاهر ٿيو آهي ته پاڻيءَ جي معيار ۽ ايڇ آءِ وي سميت وچڙندڙ بيمارين جي روڪٿام مقامي صحت جي نظام لاءِ اهم مسئلا رهيا آهن. === پيئڻ جي پاڻيءَ جا مسئلا === شھدادڪوٽ ۾ پيئڻ جي پاڻيءَ جي معيار بابت ڪيل تحقيقن ۾ زيرِ زمين پاڻيءَ جي ڪيترن نمونن کي انساني استعمال لاءِ غيرموزون قرار ڏنو ويو آهي. 2018ع ۾ ''سنڌ يونيورسٽي ريسرچ جرنل (سائنس سيريز)'' ۾ شايع ٿيل هڪ تحقيق ۾ شھدادڪوٽ شهر جي ڏهن مختلف هنڌن تان زيرِ زمين پاڻيءَ جا نمونا گڏ ڪري انهن جي طبعي ۽ ڪيميائي خاصيتن جو جائزو ورتو ويو. تحقيق ۾ پاڻيءَ جي برقي چالڪتا، لوڻياٺ، ڪُل حل ٿيل مادا، سختي، ڪلورائيڊ، نائٽريٽ، الڪلينيٽي ۽ ٻين عنصرن جو تجزيو ڪيو ويو. نتيجن موجب برقي چالڪتا، پاڻيءَ جي سختي ۽ ڪُل حل ٿيل مادن سميت ڪجهه عنصر پيئڻ جي پاڻيءَ لاءِ [[عالمي صحت تنظيم]] جي مقرر ڪيل حدن کان وڌيڪ هئا، جنهن جي بنياد تي تحقيق هيٺ آيل هنڌن جي پاڻيءَ کي انساني واپرائڻ لاءِ غيرموزون قرار ڏنو ويو.<ref>{{cite journal |last1=Pathan |first1=A. M. |last2=Mastoi |first2=G. M. |last3=Qureshi |first3=M. A. |last4=Pirzada |first4=A. M. |last5=Brohi |first5=K. M. |last6=Khursheed |first6=O. A. J. |last7=Almani |first7=K. F. |last8=Siddique |first8=S. |title=Physico-chemical studies of groundwater quality in Shahdadkot City and its suitability for drinking purpose: A case study for clean water security |journal=Sindh University Research Journal (Science Series) |volume=50 |issue=4 |pages=491–494 |year=2018 |doi=10.26692/sujo/2018.12.0079 |url=https://sujo.usindh.edu.pk/index.php/SURJ/article/download/1002/925 |access-date=18 August 2026}}</ref> هڪ ٻي وسيع سائنسي تحقيق ۾ [[شھدادڪوٽ تعلقو|شھدادڪوٽ]]، [[قبوسعيد خان تعلقو|قبوسعيد خان]] ۽ [[سجاول جوڻيجو تعلقو|سجاول جوڻيجو]] تعلقن مان زيرِ زمين پاڻيءَ جا 38 نمونا گڏ ڪري 28 مختلف معيارن تي پرکيا ويا. تحقيق موجب 57.89 سيڪڙو نمونن ۾ ڪُل حل ٿيل مادن جي مقدار عالمي صحت تنظيم جي وڌ ۾ وڌ مقرر ڪيل 1,000 ملي گرام في ليٽر حد کان وڌيڪ هئي، جنهن ڪري اهي نمونا پيئڻ لاءِ مناسب نه هئا. تحقيق ۾ فلورائيڊ جي وڌيل مقدار پڻ اهم مسئلي طور سامهون آئي؛ اڌ نمونن ۾ فلورائيڊ وڌ ۾ وڌ قابلِ قبول حد کان وڌيڪ هو.<ref name="Lanjwani2020">{{cite journal |last1=Lanjwani |first1=Muhammad Farooque |last2=Khuhawar |first2=Muhammad Yar |last3=Khuhawar |first3=Taj Muhammad Jahangir |title=Groundwater quality assessment of Shahdadkot, Qubo Saeed Khan and Sijawal Junejo Talukas of District Qambar Shahdadkot, Sindh |journal=Applied Water Science |volume=10 |article-number=26 |year=2020 |doi=10.1007/s13201-019-1098-2 |url=https://link.springer.com/article/10.1007/s13201-019-1098-2 |access-date=18 August 2026}}</ref> ساڳئي تحقيق ۾ ڪجهه نمونن اندر [[ڪروميم]]، [[نڪل]]، [[ڪيڊميم]] ۽ [[سيسو|سيسي]] جي مقدار پڻ عالمي صحت تنظيم جي مقرر ڪيل حدن کان وڌيڪ ملي. ڪروميم 49.42 سيڪڙو، نڪل 21.05 سيڪڙو، ڪيڊميم 28.94 سيڪڙو ۽ سيسو 18.42 سيڪڙو نمونن ۾ مقرر حد کان وڌيڪ هو. آرسينڪ جي حوالي سان صورتحال نسبتاً مختلف هئي ۽ 38 مان رڳو هڪ نموني ۾ ان جي مقدار مقرر حد کان وڌيڪ ملي. تحقيق ڪندڙن نڪل، ڪروميم، سيسي ۽ ڪيڊميم جي وڌيل مقدار کي نيڪال جي گندي پاڻي ۽ علائقي جي ارضياتي بناوٽ سان ممڪن طور ڳنڍيو.<ref name="Lanjwani2020"/> فلورائيڊ جي ورڇ ۾ پڻ علائقائي فرق ڏٺو ويو. تحقيق موجب شھدادڪوٽ تعلقي ۾ فلورائيڊ جي مقدار نسبتاً وڌيڪ، جڏهن تہ سجاول جوڻيجو تعلقي ۾ گهٽ هئي. پاڻيءَ ۾ فلورائيڊ جي ڊگهي عرصي تائين تمام گهڻي مقدار انساني صحت لاءِ نقصانڪار ٿي سگهي ٿي ۽ [[فلوروسس]] جو سبب بڻجي سگهي ٿي.<ref name="Lanjwani2020"/> 2019ع ۾ ''دي ايڪسپريس ٽربيون'' پڻ قمبر شھدادڪوٽ ضلعي ۾ زيرِ زمين پاڻيءَ جي آلودگيءَ بابت رپورٽ ڪئي. رپورٽ موجب پاڻيءَ ۾ نقصانڪار ڪيميائي مادا ۽ ڳرا ڌاتو موجود هجڻ سبب ڪيترن علائقن ۾ زيرِ زمين پاڻي پيئڻ لاءِ محفوظ نه هو. رپورٽ ۾ سرڪاري واٽر سپلاءِ اسڪيمن مان فراهم ٿيندڙ پاڻيءَ جي صفائي ۽ مناسب ٽريٽمينٽ بابت پڻ مسئلن جي نشاندهي ڪئي وئي هئي.<ref>{{Cite web |date=18 December 2019 |title=Underground contamination: Not a drop worth drinking in Qambar-Shahdadkot |url=https://tribune.com.pk/story/2120739/underground-contamination-not-drop-worth-drinking-qambar-shahdadkot |access-date=18 August 2026 |website=The Express Tribune |language=en}}</ref> === ايڇ آءِ وي ۽ ايڊز === [[ايڇ آءِ وي]] جي پکڙجڻ جو مسئلو اتر سنڌ، خاص طور [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي]] ۽ ان جي ڀرپاسي وارن ضلعن ۾، صحت جو هڪ اهم مسئلو رهيو آهي. قمبر شھدادڪوٽ ضلعو پڻ هن علائقائي صحت جي مسئلي کان متاثر ٿيو آهي. 2010ع ۾ شايع ٿيل هڪ رپورٽ موجب لاڙڪاڻي ۾ قائم ايڇ آءِ وي علاج مرڪز تي لاڙڪاڻي، قمبر شھدادڪوٽ ۽ ٻين ڀرپاسي وارن ضلعن سان تعلق رکندڙ مريضن جو علاج ڪيو پئي ويو، جڏهن تہ صحت جي ماهرن قمبر شھدادڪوٽ ۾ پڻ ايڇ آءِ وي جا ڪيس موجود هجڻ جي نشاندهي ڪئي هئي.<ref>{{cite news |title=Extensive efforts needed to dig out hidden HIV/AIDS cases |url=https://www.dawn.com/news/587523/extensive-efforts-needed-to-dig-out-hidden-hivaids-cases |work=Dawn |date=1 December 2010 |access-date=18 August 2026}}</ref> 2016ع ۾ لاڙڪاڻي ۽ قمبر شھدادڪوٽ ۾ غيرمحفوظ رت جي منتقلي ۽ رت جي بئنڪن جي نگراني بابت خدشا سامهون اچڻ کان پوءِ اختيارين ٻنهي ضلعن ۾ ڪيترين ئي رت جي بئنڪن خلاف ڪارروائي ڪئي. رپورٽن موجب قمبر شھدادڪوٽ ۾ 20 ۽ لاڙڪاڻي ۾ پنج رت جون بئنڪون بند ڪيون ويون. ان وقت ايڇ آءِ وي جي ممڪن منتقلي ۽ رت جي مناسب اسڪريننگ نه ٿيڻ بابت پڻ جاچ ڪئي وئي.<ref>{{cite news |title=Spike in HIV/AIDS cases: Over two dozen blood banks sealed |url=https://tribune.com.pk/story/1197382/spike-hivaids-cases-two-dozen-blood-banks-sealed |work=The Express Tribune |date=11 October 2016 |access-date=18 August 2026}}</ref> 2019ع ۾ سنڌ ايڊز ڪنٽرول پروگرام جي انگن اکرن جي حوالي سان شايع ٿيل رپورٽ موجب قمبر شھدادڪوٽ ضلعي ۾ 112 ايڇ آءِ وي مثبت مريض درج ٿيل هئا.<ref>{{cite news |title=A grim reminder for Sindh on World AIDS Day |url=https://tribune.com.pk/story/2109625/grim-reminder-sindh-world-aids-day |work=The Express Tribune |date=1 December 2019 |access-date=18 August 2026}}</ref> 2019ع ۾ [[رتوديرو]] ۾ ٻارن ۾ ايڇ آءِ وي جي وڏي پيماني تي پکڙجڻ کان پوءِ ٿيندڙ سائنسي تحقيق ۾ لاڙڪاڻي سان گڏ پاڙيسري قمبر شھدادڪوٽ ۽ شڪارپور ضلعن جي ٻارن کي پڻ تحقيق جي دائري ۾ شامل ڪيو ويو.<ref>{{cite journal |title=Investigation of an extensive outbreak of HIV infection among children in Sindh, Pakistan: protocol for a matched case–control study |journal=BMJ Open |year=2020 |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7170612/ |access-date=18 August 2026}}</ref> سنڌ حڪومت جي 2021–22ع واري بجيٽ دستاويزن ۾ قمبر شھدادڪوٽ ضلعي لاءِ ايڇ آءِ وي/ايڊز جي روڪٿام ۽ ڪنٽرول جو الڳ پروگرام پڻ درج ٿيل هو، جيڪو ضلعي ۾ بيماريءَ جي نگراني ۽ روڪٿام لاءِ سرڪاري صحت جي ڍانچي جو حصو هو.<ref>{{cite web |title=Health Services – Budget Estimates 2021–2022 |url=https://www.finance.gos.pk/Home/Download?path=Budget%5CBudgetBooks%5CFY-21-22%5CVOLUME-IIIDetail%5C41.SC21144+HEALTH+SERVICES.pdf |publisher=Finance Department, Government of Sindh |year=2021 |access-date=18 August 2026}}</ref> === پوليو === شھدادڪوٽ ۾ [[پوليو]] جي ماحولياتي نگراني دوران پڻ وائرس جي موجودگي رڪارڊ ڪئي وئي آهي. جون 2024ع ۾ باقرآباد پاڙي جي گندي پاڻيءَ مان ورتل ماحولياتي نمونن ۾ پوليو وائرس جي موجودگي جي تصديق ٿي. قمبر شھدادڪوٽ جي ضلعي صحت آفيسر موجب نمونا 4 جون تي گڏ ڪري [[نيشنل انسٽيٽيوٽ آف هيلٿ، اسلام آباد]] موڪليا ويا هئا. صحت اختيارين موجب وائرس جي جينياتي مشابهت بلوچستان جي [[استا محمد ضلعو|استا محمد]] مان اڳ مليل وائرس سان هئي، جنهن کي ٻنهي علائقن وچ ۾ ماڻهن جي اچ وڃ سان ڳنڍيو ويو. ان کان پوءِ شھدادڪوٽ جي ٽن يونين ڪائونسلن ۾ نگراني ۽ پوليو خلاف مهم تيز ڪئي وئي.<ref>{{cite news |title=Sewage samples confirm poliovirus presence in Shahdadkot |url=https://www.dawn.com/news/1842635/sewage-samples-confirm-poliovirus-presence-in-shahdadkot |work=Dawn |date=29 June 2024 |access-date=18 August 2026}}</ref> === هيپاٽائيٽس === قمبر شھدادڪوٽ ۽ لاڙڪاڻي جي علائقن ۾ [[هيپاٽائيٽس بي]] ۽ [[هيپاٽائيٽس سي]] جا ڪيس پڻ صحت جي مسئلن طور رپورٽ ٿيندا رهيا آهن. 2010ع ۾ صحت جي ماهرن ٻنهي ضلعن ۾ هيپاٽائيٽس جي وڌندڙ شرح بابت خدشن جو اظهار ڪيو. قبوسعيد خان ۾ 2009ع دوران لڳايل هڪ طبي ڪئمپ ۾ معائنو ڪرايل مريضن مان 22 سيڪڙو ۾ هيپاٽائيٽس بي ۽ 18 سيڪڙو ۾ هيپاٽائيٽس سي جي نشاندهي ٿيڻ جي رپورٽ ڪئي وئي، جڏهن تہ ضلعي جي ٻين علائقن مان پڻ ٻنهي قسمن جا ڪيس رپورٽ ٿيا.<ref>{{cite news |title=Rise in hepatitis in Larkana, Qambar-Shahdadkot |url=https://www.dawn.com/news/892730/rise-in-hepatitis-in-larkana-qambar-shahdadkot |work=Dawn |date=23 July 2010 |access-date=18 August 2026}}</ref> == آبادي ۽ سماج == === آبادي === {{Historical populations |1951|8,994 |1961|15,043 |1972|24,323 |1981|32,888 |1998|60,436 |2017|118,915 |2023|120,687 |align=center |percentages=pagr |footnote=ذريعا: پاڪستان جون مختلف آدمشماريون.<ref name="PBS1951-1998">{{cite web |title=Population by Administrative Units 1951–1998 |url=https://repository.lahoreschool.edu.pk/xmlui/bitstream/handle/123456789/13673/Administrative%20Units.pdf?isAllowed=y&sequence=1 |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] |access-date=18 August 2026 }}</ref><ref name="PBS2023">{{cite web |title=7th Population and Housing Census 2023 – Detailed Results |url=https://www.pbs.gov.pk/result-excel/ |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] |access-date=18 August 2026 }}</ref> }} [[پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري|2023ع جي آدمشماري]] موجب شھدادڪوٽ شهر جي آبادي 120,687 هئي.<ref name="PBS2023"/> 2017ع جي آدمشماريءَ ۾ شهر جي آبادي 118,915 هئي، تنهنڪري 2017ع کان 2023ع تائين شهر جي آباديءَ ۾ نسبتاً ٿورو اضافو ٿيو.<ref name="PBS2023"/> شھدادڪوٽ جي آباديءَ ۾ ويهين صديءَ جي ٻئي اڌ دوران نمايان واڌ ٿي. 1951ع ۾ شهر جي آبادي رڳو 8,994 هئي، جيڪا 1961ع ۾ وڌي 15,043، 1972ع ۾ 24,323 ۽ 1981ع ۾ 32,888 ٿي. 1998ع تائين آبادي 60,436 تائين پهچي وئي، جڏهن تہ 2017ع ۾ اها لڳ ڀڳ ٻيڻي ٿي 118,915 ٿي وئي.<ref name="PBS1951-1998"/><ref name="PBS2023"/> 1951ع کان 2023ع تائين شھدادڪوٽ جي شهري آبادي مجموعي طور تي تيرهن ڀيرا کان وڌيڪ وڌي. خاص طور 1998ع کان 2017ع وارو عرصو تيز آبادي واڌ وارو رهيو، جڏهن شهر جي آبادي 60 هزار کان وڌي 118 هزار کان مٿي پهتي. ان جي ابتڙ 2017ع کان 2023ع تائين آباديءَ ۾ واڌ جو رجحان گهڻو سست رهيو.<ref name="PBS2023"/> 2023ع جي آدمشماريءَ موجب شھدادڪوٽ سنڌ جي انهن شهرن مان هڪ هو جن جي آبادي هڪ لک کان وڌيڪ هئي.<ref name="PBS2023"/> === نسلي ۽ سماجي بناوٽ === شھدادڪوٽ سنڌ ۽ [[بلوچستان]] جي سرحدي علائقن جي ويجهو واقع هجڻ سبب تاريخي طور مختلف قبيلائي ۽ ثقافتي گروهن جي رهائش جو مرڪز رهيو آهي. شهر ۽ ان جي پسگردائيءَ ۾ سنڌي ۽ بلوچ پسمنظر رکندڙ مختلف برادريون آباد آهن. مقامي روايتن ۽ تاريخي مواد ۾ کهاوڙ، سيلرا، مگسي، بروهي، کوسا، مستوئي، چنا، سومرا، سيد، جروار، مغيري، ڀٽي، شيخ ۽ ٻين برادرين جو ذڪر ملي ٿو. جديد پاڪستاني آدمشماريون عام طور آباديءَ کي ''نسلي گروهه'' يا ذات جي بنياد تي تفصيلي شهري سطح تي ورهائي پيش نٿيون ڪن؛ تنهنڪري شھدادڪوٽ جي مختلف برادرين جا صحيح سيڪڙو سرڪاري آدمشماريءَ مان مقرر ڪرڻ ممڪن ناهي. ان سبب شهر جي نسلي بناوٽ بابت مخصوص سيڪڙو ڏيڻ بدران سرڪاري طور دستياب مادري ٻولي، مذهب ۽ ٻين آبادي انگن کي وڌيڪ معتبر ڊيموگرافڪ اشارا سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="PBS2023"/> === ٻوليون === [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] شھدادڪوٽ ۽ ان جي ڀرپاسي جي مکيه مقامي ٻولي آهي. شهر جي بلوچستان سان جاگرافيائي ويجهڙائي ۽ ٻنهي علائقن وچ ۾ تاريخي سماجي لاڳاپن سبب [[براهوي ٻولي|براهوي]] ۽ [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] ڳالهائيندڙ آبادي پڻ موجود آهي، جڏهن تہ [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]] ۽ [[اردو]] پڻ استعمال ٿين ٿيون. 2023ع جي آدمشماريءَ جي ضلعي سطح وارن انگن موجب [[قمبر شھدادڪوٽ ضلعو|قمبر شھدادڪوٽ ضلعي]] جي 96 سيڪڙو کان وڌيڪ آباديءَ سنڌيءَ کي پنهنجي مادري ٻولي ڄاڻايو، جڏهن تہ براهوي ٻيو وڏو مادري ٻولي وارو گروهه هو.<ref name="PBS2023Language">{{cite web |title=7th Population and Housing Census 2023 – Population by Mother Tongue |url=https://www.pbs.gov.pk/result-excel/ |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] |year=2023 |access-date=18 August 2026 }}</ref> اهي انگ سڄي ضلعي جا آهن ۽ انهن کي صرف شھدادڪوٽ شهر جي ٻوليائي تناسب طور نه سمجهڻ گهرجي. سرڪاري ۽ تعليمي معاملن ۾ سنڌيءَ سان گڏ [[اردو]] ۽ [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] پڻ استعمال ٿين ٿيون. === مذهب === شھدادڪوٽ جي آباديءَ جي وڏي اڪثريت [[اسلام]] جي پيروڪار آهي. مسلمان آباديءَ ۾ [[سني اسلام|سني]] ۽ [[شيعو اسلام|شيعا]] برادريون شامل آهن. شهر ۾ [[هندومت|هندو]] برادري پڻ تاريخي طور آباد رهي آهي ۽ مقامي واپار ۽ ڪاروبار ۾ ان جي موجودگي رهي آهي. 2023ع جي آدمشماريءَ مطابق سڄي قمبر شھدادڪوٽ ضلعي جي 99 سيڪڙو کان وڌيڪ آبادي مسلمان هئي، جڏهن تہ هندو آبادي ضلعي جي هڪ سيڪڙو کان گهٽ آباديءَ تي مشتمل هئي. عيسائي ۽ ٻين مذهبي گروهن جي آبادي پڻ ننڍي تعداد ۾ درج ڪئي وئي.<ref name="PBS2023Religion">{{cite web |title=7th Population and Housing Census 2023 – Population by Sex, Religion and Rural/Urban |url=https://www.pbs.gov.pk/result-excel/ |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] |year=2023 |access-date=18 August 2026 }}</ref> جيئن ٻولين جي انگن سان، اهي سيڪڙو سڄي ضلعي جا آهن، نه صرف شھدادڪوٽ شهر جا. === تعليم ۽ خواندگي === {{Main|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جي تعليم}} شھدادڪوٽ [[قمبر شھدادڪوٽ ضلعو|قمبر شھدادڪوٽ ضلعي]] جي اهم شهري ۽ تعليمي مرڪزن مان هڪ آهي. شهر ۾ سرڪاري ۽ خانگي پرائمري، سيڪنڊري ۽ هائير سيڪنڊري تعليمي ادارا موجود آهن، جڏهن تہ ڀرپاسي جي ڳوٺاڻن علائقن جا شاگرد پڻ ثانوي ۽ اعليٰ تعليم لاءِ شهر ڏانهن اچن ٿا. [[پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري|2023ع جي آدمشماري]] موجب قمبر شھدادڪوٽ ضلعي ۾ ڏهن سالن ۽ ان کان وڌيڪ عمر واري آباديءَ جي مجموعي خواندگيءَ جي شرح لڳ ڀڳ 40 سيڪڙو هئي. مردن ۾ خواندگيءَ جي شرح لڳ ڀڳ 49 سيڪڙو، جڏهن تہ عورتن ۾ لڳ ڀڳ 30 سيڪڙو هئي، جنهن مان ضلعي ۾ تعليم جي حوالي سان نمايان صنفي فرق ظاهر ٿئي ٿو.<ref name="PBS2023Literacy">{{cite web |title=7th Population and Housing Census 2023 – Population (10 Years and Above) by Literacy, Sex and Rural/Urban |url=https://www.pbs.gov.pk/result-excel/ |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] |year=2023 |access-date=18 August 2026 }}</ref> اهي خواندگيءَ جا انگ سڄي ضلعي لاءِ آهن؛ شھدادڪوٽ شهر لاءِ الڳ انگ موجود هجن تہ انهن کي شهر جي انگن سان بدلائڻ گهرجي. ضلعي سطح تي مردن ۽ عورتن جي خواندگيءَ وچ ۾ لڳ ڀڳ 19 سيڪڙو پوائنٽن جو فرق تعليم تائين رسائيءَ ۾ صنفي تفاوت کي ظاهر ڪري ٿو.<ref name="PBS2023Literacy"/> قمبر شھدادڪوٽ ضلعو نوجوان آباديءَ وارو علائقو پڻ آهي. 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ ضلعي جي 34 سيڪڙو کان وڌيڪ آبادي ڏهن سالن کان گهٽ عمر جي هئي، جنهن سبب اسڪولي تعليم، استادن، اسڪولن ۽ ٻين تعليمي سهولتن جي طلب آباديءَ جي بناوٽ جو اهم پهلو آهي.<ref name="PBS2023">{{cite web |title=7th Population and Housing Census 2023 – Detailed Results |url=https://www.pbs.gov.pk/result-excel/ |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] |year=2023 |access-date=18 August 2026 }}</ref> == ڪتب خانا == شھدادڪوٽ جي علمي تاريخ ۾ ديني مدرسن سان ڳنڍيل خانگي ڪتبخانن اهم ڪردار ادا ڪيو آهي. اوڻيهين صديءَ ۾ شهر سنڌ ۽ بلوچستان جي عالمن ۽ شاگردن لاءِ هڪ علمي مرڪز طور سڃاتو ويندو هو. سنڌي ادبي بورڊ ۾ ڇپيل هڪ تحقيقي مضمون موجب، تيرهين ۽ چوڏهين صدي هجريءَ جي شروعاتي دور ۾ شھدادڪوٽ ۾ ڪيترائي عالم ۽ مدرس آباد هئا ۽ سنڌ ۽ بلوچستان جي علمي روايتن جو گڏيل اثر نظر ايندو هو.<ref name="MemonLibraries">{{cite journal |last=ميمڻ |first=عبدالغفور سنڌي |title=لاڙڪاڻي ضلعي جا ڪتبخانا |journal=مهراڻ |volume=33 |year=1984 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |url=https://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/mehran/Book7/Book_page13.html |access-date=18 August 2026 }}</ref> === مولانا نور محمد شھدادڪوٽيءَ جو ڪتبخانو === شھدادڪوٽ جي قديم علمي ڪتبخانن مان سڀ کان نمايان ڪتبخانو [[مولانا نور محمد شھدادڪوٽي]] سان منسوب هو. هو اصل ڀاڳناڙي، بلوچستان جي ڪنڊي علائقي جو رهواسي هو ۽ پنهنجي ابتدائي ۽ اعليٰ ديني تعليم مولانا عبدالحليم ڪنڊوي وٽ حاصل ڪيائين.<ref name="MemonLibraries"/><ref name="NoorBiography">{{cite web |title=مرحوم مولانا نُور محمد شهدادڪوٽي |url=https://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/mehran/Book10/Book_page3.html |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |access-date=18 August 2026 }}</ref> سندس ڄمڻ جي سال بابت مختلف ماخذن ۾ اختلاف ملي ٿو. ميمڻ عبدالغفور سنڌي کيس 1206هه/1791ع ۾ ڄاول ڄاڻائي ٿو، جڏهن ته سنڌي ادبي بورڊ تي محفوظ هڪ ٻي سوانح ۾ سندس ولادت جي تاريخ کي اڻڄاتل قرار ڏنو ويو آهي.<ref name="MemonLibraries"/><ref name="NoorBiography"/> تنهنڪري سندس پيدائش جو صحيح سال قطعي طور مقرر ڪرڻ مشڪل آهي. تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ نور محمد پهريان پنهنجي ڳوٺ ۾ تدريس شروع ڪئي. بعد ۾ هو [[رياست قلات]] سان لاڳاپيل عدالتي عهدي تي رهيو. ميمڻ عبدالغفور سنڌي موجب، کيس خان خداداد خان قلات طرفان ''قاضي القضاة'' مقرر ڪيو ويو هو. 1858ع ڌاري هڪ شرعي معاملي تي اختلاف کان پوءِ هو سنڌ آيو، پهريان [[ميروخان]] ۾ ميان حامدالله عرف حامد حضوري وٽ رهيو ۽ پوءِ سرائي پير بخش کهاوڙ جي دعوت تي شھدادڪوٽ منتقل ٿيو، جتي هن پنهنجي درسگاهه قائم ڪئي.<ref name="MemonLibraries"/> سنڌي ادبي بورڊ جي ٻي سوانحي روايت موجب، شھدادڪوٽ ۾ سندس درسگاهه مان سنڌ ۽ بلوچستان جا ڪيترائي طالب علم تعليم حاصل ڪندا هئا. سندس شاگردن ۾ مولانا گل محمد شھدادڪوٽي، مولانا غلام صديق شھدادڪوٽي، مولانا تاج محمد امروٽي، مولانا محمد حسن جوهي ۽ ٻيا عالم شامل هئا.<ref name="NoorBiography"/> هڪ ٻي علمي روايت موجب مولانا نور محمد وٽان 52 عالم فارغ التحصيل ٿيا هئا.<ref>{{cite web |title=سنڌي ادبي بورڊ آن لائين لائبريري |url=https://sindhiadabiboard.org/catalogue/Articles/Book7/Book_page36.html |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |access-date=18 August 2026 }}</ref> مولانا نور محمد 12 ذوالحج 1296هه تي شھدادڪوٽ ۾ وفات ڪئي. سنڌي ادبي بورڊ جي سوانحي ماخذ موجب سندس عمر ان وقت لڳ ڀڳ نوي سال هئي ۽ کيس شھدادڪوٽ ۾ دفن ڪيو ويو.<ref name="NoorBiography"/> === ڪتابن جو ذخيرو === مولانا نور محمد وٽ عربي ۽ فارسي ڪتابن جو وڏو ذاتي ڪتبخانو هو. ميمڻ عبدالغفور سنڌي موجب، هن ڪتبخاني ۾ لڳ ڀڳ '''هڪ هزار''' ڪتاب محفوظ هئا، جن مان وڏي تعداد ۾ قلمي نسخا شامل هئا.<ref name="MemonLibraries"/> اهي ڪتاب خاص طور ديني علوم، فقه، منطق، عربي ادب ۽ درسي نصاب سان لاڳاپيل هئا. مولانا نور محمد جي علمي ڪم بابت ماخذن ۾ پڻ ٿورو اختلاف ملي ٿو. ميمڻ عبدالغفور سنڌي سندس هڪ ڊزن کان وڌيڪ تصنيفن جو ذڪر ڪري ٿو، جڏهن ته سنڌي ادبي بورڊ جي هڪ ٻي سوانح ۾ لکيل آهي ته سندس ڪا وڏي مستقل تصنيف مشهور نه هئي، پر عربي درسي ڪتابن تي سندس ڪيترائي قلمي حاشيا موجود هئا.<ref name="MemonLibraries"/><ref name="NoorBiography"/> هڪ ٻئي تاريخي ماخذ ۾ سندس ''صرف بهائي'' ۽ ''جامع تعليمات جديد طرز موجب'' نالي تصنيفن جو ذڪر پڻ ملي ٿو.<ref>{{cite web |title=مولانا نور محمد شهدادڪوٽي جون تصنيفات |url=https://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/history/Book33/Book_page21.html |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |access-date=18 August 2026 }}</ref> انهيءَ سبب مولانا نور محمد جي علمي ورثي جو وڏو حصو ڇپيل ڪتابن جي ڀيٽ ۾ قلمي حاشين، درسي تحريرن ۽ سندس درسگاهه جي تدريسي روايت ۾ محفوظ رهيو. === مدرسه محموديه ۽ حليميه === مولانا نور محمد طرفان شھدادڪوٽ ۾ قائم ڪيل درسگاهه بعد ۾ '''مدرسه محموديه''' جي نالي سان مشهور ٿي. سندس وفات کان پوءِ سندس فرزندن، خاص طور مولانا گل محمد ۽ مولانا غلام صديق، مدرسي ۽ ڪتبخاني جي علمي ذخيري ۾ اضافو ڪيو.<ref name="MemonLibraries"/> مولانا گل محمد پنهنجي والد وٽ تعليم حاصل ڪئي ۽ پوءِ ساڳئي تدريسي سلسلي کي جاري رکيو. سنڌي ادبي بورڊ جي سوانحي مواد موجب، سندس شاگردن ۾ مولانا غلام صديق، قاضي داد محمد مڪران وارو، عبدالحڪيم افغان ۽ محمد حسين حيدرآبادي شامل هئا.<ref name="NoorBiography"/> ميمڻ عبدالغفور سنڌي موجب، مولانا نور محمد، گل محمد ۽ غلام صديق جي دور ۾ هن مدرسي جي علمي شهرت سبب سنڌ ۽ بلوچستان جي مختلف علائقن مان شاگرد شھدادڪوٽ ايندا هئا. وقت گذرڻ سان مدرسه محموديه ۽ ان سان لاڳاپيل ڪتبخاني جي اصل حيثيت گهٽجندي وئي، ۽ بعد ۾ مدرسي جو نالو '''مدرسه حليميه''' رکيو ويو.<ref name="MemonLibraries"/> === علمي اثر === شھدادڪوٽ جي هن درسگاهه جو اثر رڳو شهر تائين محدود نه رهيو. مولانا نور محمد، سندس استادن ۽ شاگردن جي علمي سند سنڌ جي ٻين ڪيترن مدرسن تائين پهتي. سنڌي ادبي بورڊ جي تاريخي مواد موجب، مولانا عبدالحليم ڪنڊويءَ جي علمي سلسلي مان مولانا نور محمد شھدادڪوٽي جهڙا عالم پيدا ٿيا ۽ ان علمي روايت جو اثر سنڌ جي ڪيترن عربي مدرسن تائين پهتو.<ref>{{cite web |title=سنڌ ۾ عربي درسگاهن جو سلسلو |url=https://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/history/Book33/Book_page20.html |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |access-date=18 August 2026 }}</ref> بعد واري دور ۾ پڻ مولانا نور محمد شھدادڪوٽيءَ جي علمي سند سنڌ جي ٻين عالمن تائين منتقل ٿيندي رهي. نوشهروفيروز ضلعي جي مخطوطات بابت هڪ تحقيقي مطالعي ۾ مولانا محمد عالم سومري جي علمي سند مولانا عبدالرحمان فيروز شاهي ۽ مولانا عطاالله فيروز شاهي وسيلي مولانا نور محمد شھدادڪوٽيءَ تائين پهچائي وئي آهي.<ref>{{cite journal |title=ضلعي نوشهروفيروز ۾ مخطوطات جا ذخيرا |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |url=https://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/mehran/Book149/Book_page3.html |access-date=18 August 2026 }}</ref> === جديد عوامي ڪتبخاني جي ضرورت === شھدادڪوٽ ۾ جديد عوامي ڪتبخاني جي کوٽ پڻ مختلف وقتن تي مقامي شاگردن ۽ شهرين جي بحث جو موضوع رهي آهي. 2021ع ۾ شايع ٿيل هڪ خط موجب، شھدادڪوٽ پريس ڪلب جي سامهون عوامي لائبريري لاءِ زمين مختص ڪئي وئي هئي، پر تعمير مڪمل نه ٿيڻ سبب شاگردن کي پڙهائي ۽ مقابلي جي امتحانن جي تياري لاءِ ٻين شهرن ڏانهن وڃڻو پوندو هو.<ref>{{cite news |title=Budget for Shahdadkot Library |url=https://www.nation.com.pk/24-May-2021/budget-for-shahdadkot-library |work=The Nation |date=24 May 2021 |access-date=18 August 2026 }}</ref> سنڌ جي ثقافت کاتي جي ڊائريڪٽوريٽ جنرل آف پبلڪ لائبريريز موجب، سنڌ ۾ سرڪاري عوامي ڪتبخانن جو صوبائي نيٽ ورڪ هلندڙ آهي؛ تنهن هوندي به ان جي موجوده سرڪاري فهرست مان شھدادڪوٽ شهر ۾ مڪمل طور فعال صوبائي عوامي ڪتبخاني جي واضح داخلا نظر نٿي اچي.<ref>{{cite web |title=Public Libraries |url=https://sindhculture.gov.pk/public-libraries/ |publisher=Culture, Tourism, Antiquities & Archives Department, Government of Sindh |access-date=18 August 2026 }}</ref> == ٻوڏ جي تباهي == {{Main|2022 Pakistan floods}} [[File:Flood in Pakistan 2022.png|thumb|سيپٽمبر 2022ع ۾ ٻوڏ جي پاڻيءَ ۾ گهيريل شھدادڪوٽ شهر جو فضائي منظر]] 2022ع ۾ [[پاڪستان ۾ 2022ع واري ٻوڏ|پاڪستان ۾ آيل تباهه ڪندڙ ٻوڏن]] دوران [[شھدادڪوٽ]] ۽ [[قمبر شھدادڪوٽ ضلعو|قمبر شھدادڪوٽ ضلعو]] سنڌ جي سخت متاثر علائقن ۾ شامل هئا. جون کان شروع ٿيل غيرمعمولي [[چوماسي]] برساتن ۽ بلوچستان کان ايندڙ ٻوڏ جي وهڪرن سبب ضلعي جي نيڪال ۽ آبپاشي نظام تي شديد دٻاءُ پيو. آگسٽ جي آخري هفتي ۽ سيپٽمبر جي شروعات تائين شھدادڪوٽ جي ڀرپاسي جا ڪيترائي علائقا پاڻيءَ هيٺ اچي ويا ۽ شهر پاڻ به ٻوڏ جي خطري هيٺ اچي ويو.<ref>{{cite web |title=Flood 2022 Maps |url=https://pdma.gos.pk/flood-2022-maps/ |publisher=[[Provincial Disaster Management Authority (Sindh)|Provincial Disaster Management Authority Sindh]] |access-date=18 August 2026 }}</ref><ref>{{cite web |title=Flood Inundation Map – Kamber Shahdadkot |url=https://pdma.gos.pk/Documents/Flood/Flood_2022/Flood%20Inundation%20GIS%20Maps/Flood%20Inundation%20Map-Kamber_Shahdadkot_28-08-2022.pdf |publisher=[[Provincial Disaster Management Authority (Sindh)|Provincial Disaster Management Authority Sindh]] |date=28 August 2022 |access-date=18 August 2026 }}</ref> === شھدادڪوٽ کي ٻوڏ جو خطرو === آگسٽ 2022ع جي آخري ڏينهن ۾ [[سيف الله مگسي برانچ]] ۽ گهر ڊرين ۾ گهارن ۽ بلوچستان کان ايندڙ پاڻيءَ سبب شھدادڪوٽ تي ٻوڏ جو خطرو وڌي ويو. 29 آگسٽ تي ''[[ڊان (اخبار)|ڊان]]'' ٻڌايو تہ سيف الله مگسي برانچ ۾ لڳ ڀڳ 150 فوٽ ويڪرو گهارو پوڻ ۽ [[رائٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين]] ۾ بلوچستان کان ايندڙ پاڻيءَ جو دٻاءُ وڌڻ سبب ڪچي پل وارو علائقو ٻڏي ويو هو ۽ پاڻي ڏکڻ طرف وڌي رهيو هو. ساڳئي وقت شھدادڪوٽ جي وارڊ نمبر 5 ۾ سيلرا کان لغاري ۽ مستوئي پاڙن تائين برساتي ۽ ٻوڏ جو پاڻي داخل ٿي چڪو هو.<ref name="Dawn29Aug2022">{{cite news |last=Kalhoro |first=M. B. |title=Exodus begins from Warah, Shahdadkot over fear of deluge |url=https://www.dawn.com/news/1707214/exodus-begins-from-warah-shahdadkot-over-fear-of-deluge |work=[[Dawn (newspaper)|Dawn]] |date=29 August 2022 |access-date=18 August 2026 }}</ref> پاڻيءَ جي وڌندڙ دٻاءَ سبب شهر ۾ خوف پکڙجي ويو ۽ ڪيترن رهواسين محفوظ هنڌن ڏانهن لڏپلاڻ شروع ڪئي.<ref name="Dawn29Aug2022"/> ٻوڏ جو خطرو گهٽائڻ ۽ پاڻيءَ کي ٻئي رخ ڏانهن موڙڻ لاءِ شھدادڪوٽ جي چوڌاري حفاظتي بند مضبوط ڪرڻ، مختلف هنڌن تي مٽيءَ جا بند ٻڌڻ ۽ رستن توڙي نيڪال جي نظام ۾ پاڻيءَ لاءِ رستا پيدا ڪرڻ جون ڪوششون ڪيون ويون. سيپٽمبر جي شروعات تائين صورتحال وڌيڪ سنگين ٿي وئي. سيلرا ڀرسان قمبر–شھدادڪوٽ روڊ ۾ پاڻيءَ جي نيڪال لاءِ ڪٽ ڏنا ويا، ڇاڪاڻ تہ بلوچستان کان ايندڙ ٻوڏ ۽ سم نالن ۾ پيل گهارن سبب شھدادڪوٽ ۽ ڀرپاسي وارن علائقن تي دٻاءُ وڌي رهيو هو. 4 سيپٽمبر تي شھدادڪوٽ ڊرين ۾ ڳوٺ گامن فقير کوسو ڀرسان لڳ ڀڳ 80 فوٽ ويڪرو گهارو پڻ پيو، جنهن سبب وڌيڪ ڳوٺ پاڻيءَ هيٺ آيا.<ref>{{cite news |last=Kalhoro |first=M. B. |title=Over 40,000 move out of Qambar-Shahdadkot's Warah to escape floodwater ravages |url=https://www.dawn.com/news/1708397 |work=[[Dawn (newspaper)|Dawn]] |date=5 September 2022 |access-date=18 August 2026 }}</ref> === آبپاشي ۽ نيڪال جي نظام تي دٻاءُ === ٻوڏ دوران قمبر شھدادڪوٽ ضلعي جي صورتحال رڳو مقامي برساتن سبب نه هئي، پر بلوچستان جي اتر ۽ اولهه وارن علائقن مان ايندڙ وڏي مقدار جي پاڻيءَ پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو. سنڌ جي آبپاشي کاتي موجب بلوچستان ۾ انتهائي تيز برساتن کان پوءِ وڏي مقدار ۾ ٻوڏ جو پاڻي [[ايف پي بند]] ۽ [[رائٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين]] وسيلي سنڌ ڏانهن آيو. ان سبب نيڪال وارا نالا پنهنجي گنجائش کان وڌيڪ وهڻ لڳا ۽ ڪيترن هنڌن تي گهارا پيا.<ref name="Dawn9Sep">{{cite news |title=Murad asks depts to ensure draining of water from affected towns |url=https://www.dawn.com/news/1709085 |work=[[Dawn (newspaper)|Dawn]] |date=9 September 2022 |access-date=18 August 2026 }}</ref> سيپٽمبر جي پهرئين هفتي ۾ سنڌ حڪومت کي ٻڌايو ويو تہ [[قمبر]]، شھدادڪوٽ، [[قبوسعيد خان]]، [[وارهه]]، [[نصيرآباد، سنڌ|نصيرآباد]]، [[ميهڙ]]، [[خيرپور ناٿن شاهه]] ۽ [[جوهي]] جا وڏا حصا پاڻيءَ هيٺ هئا.<ref name="Dawn9Sep"/> شھدادڪوٽ مين ڊرين، ميرو خان مين ڊرين، گهر مين ڊرين ۽ ٻين نيڪال وارن وهڪرن ۾ پاڻيءَ جي غيرمعمولي سطح سبب شهر ۽ ڳوٺن مان پاڻي ڪڍڻ هڪ وڏو مسئلو بڻجي ويو. 10 سيپٽمبر تائين شھدادڪوٽ مين ڊرين ۽ ميرو خان مين ڊرين ۾ پاڻيءَ جي سطح تقريباً هڪ کان ٻه فوٽ گهٽجڻ شروع ٿي ۽ پاڻي آر بي او ڊي-III ڏانهن وهڻ لڳو. گهر مين ڊرين، جيڪا ڪجهه وقت ابتو وهي رهي هئي، ٻيهر مين نارا ويلي ڊرين ڏانهن وهڻ شروع ڪيو. سنڌ حڪومت موجب ان وقت شھدادڪوٽ، قمبر، وارهه، نصيرآباد ۽ قبوسعيد خان جي مٿانهن علائقن ۾ پاڻيءَ جي سطح آهستي آهستي گهٽجڻ لڳي هئي.<ref>{{cite news |title=Murad orders steps to normalise life in N. Feroze, Khairpur and Kot Diji |url=https://www.dawn.com/news/1709250 |work=[[Dawn (newspaper)|Dawn]] |date=10 September 2022 |access-date=18 August 2026 }}</ref> === ميرو خان ڪئنال ۽ گهارا === ٻوڏ دوران [[ميرو خان]] ۽ شھدادڪوٽ جي وچ وارن علائقن ۾ آبپاشي ۽ نيڪال وارن نالن ۾ گهارا پوڻ سبب ڪيترائي ڳوٺ پاڻيءَ هيٺ اچي ويا. تيز وهڪري گهرن، زرعي زمينن، فصلن ۽ مال متاع کي نقصان پهچايو ۽ ڪيترن علائقن جا زميني رابطا متاثر ٿيا. اختيارين گهارن جي سببن بابت جاچ ۽ بندن کي مضبوط ڪرڻ جا قدم پڻ کنيا.<ref>{{Cite web |date=4 September 2022 |title=Several villages flooded after breach in Meeru Khan canal in Qamber |url=https://nation.com.pk/2022/09/04/several-villages-flooded-after-breach-in-meeru-khan-canal-in-qamber/ |access-date=18 August 2026 |website=The Nation |language=en }}</ref> قمبر شھدادڪوٽ ۾ پاڻيءَ جي پکڙجڻ جي شدت [[سنڌ پراونشل ڊزاسٽر مئنيجمينٽ اٿارٽي]] جي سيٽلائيٽ تي ٻڌل نقشن ۾ پڻ درج ڪئي وئي. اداري 28 آگسٽ ۽ 5 سيپٽمبر 2022ع تي ضلعي جا الڳ ٻوڏ-گرفتگي نقشا جاري ڪيا، جن ۾ ٻڏل ۽ پاڻيءَ سان گهيريل علائقن، شهرن، ڳوٺن، شاهراهن ۽ يونين ڪائونسلن جي صورتحال ڏيکاري وئي.<ref>{{cite web |title=Flood 2022 Maps |url=https://pdma.gos.pk/flood-2022-maps/ |publisher=Provincial Disaster Management Authority, Government of Sindh |access-date=18 August 2026 }}</ref> === لڏپلاڻ ۽ انساني اثر === شھدادڪوٽ جي چوڌاري پاڻي وڌڻ سان شهر ۽ ڀرپاسي جي ڳوٺن مان وڏي پيماني تي عارضي لڏپلاڻ ٿي. ڪيترن خاندانن پنهنجا گهر ڇڏي نسبتاً مٿانهن هنڌن، روڊن، بندن ۽ امدادي ڪئمپن ۾ پناهه ورتي. ساڳئي وقت قمبر شھدادڪوٽ جي ٻين شهرن ۾ پڻ اهڙي صورتحال پيدا ٿي؛ [[وارهه]] مان ڏهن هزارن جي تعداد ۾ ماڻهو ٻوڏ جي خطري سبب نڪري ويا، جڏهن تہ قبوسعيد خان پڻ پاڻيءَ سان گهيرجي ويو.<ref>{{cite news |last=Kalhoro |first=M. B. |title=Over 40,000 move out of Qambar-Shahdadkot's Warah to escape floodwater ravages |url=https://www.dawn.com/news/1708397 |work=Dawn |date=5 September 2022 |access-date=18 August 2026 }}</ref> ٻوڏ سبب بي گهر ٿيل خاندانن، خاص طور ٻارن، لاءِ تعليم ۽ بنيادي سهولتون پڻ متاثر ٿيون. [[يونيسيف]] قمبر شھدادڪوٽ جي مينهون خاني بلدي ڳوٺ ۾ ٻوڏ سبب اندروني طور بي گهر ٿيل خاندانن جي ٻارن لاءِ عارضي سکيا مرڪز قائم ڪيو. يونيسيف موجب ٻوڏ متاثر خاندانن کي پيئڻ جو محفوظ پاڻي، طبي سامان، غذائي علاج جون شيون ۽ صفائيءَ جون ڪِٽون پڻ مهيا ڪيون ويون.<ref>{{cite web |title=UNICEF delivers supplies to ensure that every child can score goals in life |url=https://www.unicef.org/supply/stories/unicef-delivers-supplies-ensure-every-child-can-score-goals-life |publisher=[[UNICEF]] |access-date=18 August 2026 }}</ref> === امدادي ڪارروايون === ضلعي انتظاميا، [[پراونشل ڊزاسٽر مئنيجمينٽ اٿارٽي، سنڌ|پراونشل ڊزاسٽر مئنيجمينٽ اٿارٽي]]، بچاءَ وارن ادارن، فوج، غير سرڪاري تنظيمن ۽ مقامي رضاڪارن ٻوڏ متاثر ماڻهن کي محفوظ هنڌن ڏانهن منتقل ڪرڻ ۽ کاڌو، پيئڻ جو پاڻي، خيما ۽ ٻيون ضروري شيون پهچائڻ جون ڪارروايون ڪيون. قمبر شھدادڪوٽ جي ڊپٽي ڪمشنر جاويد نبي کوسو، پي ڊي ايم اي سنڌ طرفان، [[قبوسعيد خان]] جي ڪچي واري ٻوڏ متاثر علائقي ۾ خوراڪ جون شيون پڻ ورهايون.<ref>{{cite web |title=Deputy Commissioner Qambar-Shahdadkot Javed Nabi Khoso distributing food items among the flood affected people |url=https://www.app.com.pk/photos-section/deputy-commissioner-qambar-shahdadkot-javed-nabi-khoso-distributing-food-items-among-the-flood-affected-people-in-the-flood-hit-katcha-area-of-qubo-saeed-khan-on-the-behalf-of-provincial-disaster-mana/ |website=[[Associated Press of Pakistan]] |date=1 August 2022 |access-date=18 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230316103302/https://www.app.com.pk/photos-section/deputy-commissioner-qambar-shahdadkot-javed-nabi-khoso-distributing-food-items-among-the-flood-affected-people-in-the-flood-hit-katcha-area-of-qubo-saeed-khan-on-the-behalf-of-provincial-disaster-mana/ |archive-date=16 March 2023 |url-status=live }}</ref> پي ڊي ايم اي سنڌ جي 2022ع واري ٻوڏ بابت رپورٽ موجب قمبر شھدادڪوٽ امدادي سامان حاصل ڪندڙ اهم ضلعن مان هو. اداري طرفان ٻوڏ متاثر آباديءَ لاءِ راشن، صاف پيئڻ جو پاڻي، خيما ۽ گهريلو استعمال جون ضروري شيون فراهم ڪيون ويون.<ref>{{cite web |title=Flood 2022 in Sindh |url=https://pdma.gos.pk/Documents/Reports/Flood%202022%20In%20Sindh.pdf |publisher=Provincial Disaster Management Authority, Government of Sindh |access-date=18 August 2026 }}</ref> ٻوڏ کان پوءِ به انساني امداد جي ضرورت جاري رهي. پاڪستان هيومينيٽيرين فورم جي 2022ع واري سالياني رپورٽ موجب [[مرسي ڪور]] قمبر شھدادڪوٽ ۽ جيڪب آباد ضلعن ۾ ٻوڏ متاثر ۽ ڪمزور برادرين لاءِ 12 مهينن جو امدادي پروگرام شروع ڪيو، جنهن جي پهرئين مرحلي ۾ صاف پاڻي، خوراڪ، غير غذائي ضروري شيون ۽ صفائي بابت آگاهي فراهم ڪئي وئي.<ref>{{cite web |title=Pakistan Humanitarian Forum Annual Report 2022 |url=https://ndma.gov.pk/public/storage/publications/July2023/4MYdOADBMNylGJdX1cY4.pdf |publisher=Pakistan Humanitarian Forum |year=2022 |access-date=18 August 2026 }}</ref> === صحت، پاڻي ۽ تعليم تي اثر === ٻوڏ جي بيٺل ۽ آلوده پاڻيءَ سبب صاف پيئڻ جي پاڻي، صفائي ۽ صحت جون ضرورتون وڌي ويون. ملڪ گير سطح تي [[يونيسيف]] خبردار ڪيو تہ 2022ع جي ٻوڏ سبب لکين ٻار پاڻيءَ مان پکڙجندڙ بيمارين، غذائي کوٽ ۽ ٻين صحت جي خطرن کي منهن ڏئي رهيا هئا.<ref>{{cite web |title=More than three million children at risk as devastating floods hit Pakistan |url=https://www.unicef.org/press-releases/more-three-million-children-risk-devastating-floods-hit-pakistan |publisher=[[UNICEF]] |date=31 August 2022 |access-date=18 August 2026 }}</ref> قمبر شھدادڪوٽ ۾ عارضي سکيا مرڪزن ۽ پاڻي، صفائي، غذائيت ۽ طبي امداد جي فراهمي اهڙين ضرورتن جي جواب جو حصو هئي.<ref>{{cite web |title=UNICEF delivers supplies to ensure that every child can score goals in life |url=https://www.unicef.org/supply/stories/unicef-delivers-supplies-ensure-every-child-can-score-goals-life |publisher=UNICEF |access-date=18 August 2026 }}</ref> 2022ع واري ٻوڏ شھدادڪوٽ لاءِ رڳو هڪ مختصر برساتي واقعو نه هئي، پر شهر جي نيڪال، آبپاشي، روڊن، پيئڻ جي پاڻي ۽ آفتن کان بچاءَ واري ڍانچي لاءِ هڪ وڏي آزمائش ثابت ٿي. سنڌ حڪومت جي رپورٽن موجب سيپٽمبر جي ٻئي هفتي کان شھدادڪوٽ ۽ ڀرپاسي وارن مٿانهن علائقن ۾ پاڻيءَ جي سطح گهٽجڻ شروع ٿي، پر ضلعي جي ڪيترن هيٺانهن علائقن مان پاڻي نيڪال ٿيڻ ۽ معمول جي زندگي بحال ٿيڻ ۾ وڌيڪ وقت لڳو.<ref name="Dawn9Sep"/> == فاصلا == هيٺ ڏنل جدول ۾ شھدادڪوٽ کان پاڪستان جي اهم شهرن ۽ دنيا جي ڪجهه وڏن شهرن تائين فاصلا ڏيکاريل آهن. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; border-collapse:collapse;" |+ style="background:#3949AB; color:white; padding:8px; font-size:115%;" | '''شھدادڪوٽ ۽ ٻين شهرن وچ ۾ فاصلا''' |- ! style="background:#5C6BC0; color:white; width:22%;" | شروعاتي هنڌ ! style="background:#5C6BC0; color:white; width:25%;" | منزل ! style="background:#00897B; color:white; width:18%;" | فاصلو (ڪ.م.) ! style="background:#F57C00; color:white; width:35%;" | روڊ ذريعي رابطو |- style="background:#E8EAF6;" | [[شھدادڪوٽ]] | [[لنڊن]] | 6,125 | نہ |- style="background:#F5F5F5;" | [[شھدادڪوٽ]] | [[نيو يارڪ شهر|نيو يارڪ]] | 11,507 | نہ |- style="background:#E8EAF6;" | [[شھدادڪوٽ]] | [[برلن]] | 5,235 | نہ |- style="background:#F5F5F5;" | [[شھدادڪوٽ]] | [[لاس اينجلس]] | 13,113 | نہ |- style="background:#E8EAF6;" | [[شھدادڪوٽ]] | [[ماسڪو]] | 3,908 | نہ |- style="background:#E8F5E9;" | [[شھدادڪوٽ]] | [[بيجنگ]] | 4,578 | ها، [[گلگت]] کان چين جي سرحد وسيلي |- style="background:#E8EAF6;" | [[شھدادڪوٽ]] | [[ٽوڪيو]] | 6,655 | نہ |- style="background:#F5F5F5;" | [[شھدادڪوٽ]] | [[سڊني]] | 11,069 | نہ |- style="background:#E8EAF6;" | [[شھدادڪوٽ]] | [[ريو ڊي جينيرو]] | 13,110 | نہ |- ! colspan="4" style="background:#00796B; color:white; padding:6px;" | '''پاڪستان جي اهم شهرن تائين فاصلا''' |- style="background:#E0F2F1;" | [[شھدادڪوٽ]] | [[ڪراچي]] | 342 | ها |- style="background:#F1F8E9;" | [[شھدادڪوٽ]] | [[لاهور]] | 746 | ها |- style="background:#E0F2F1;" | [[شھدادڪوٽ]] | [[اسلام آباد]] | 822 | ها |- style="background:#F1F8E9;" | [[شھدادڪوٽ]] | [[پشاور]] | 769 | ها |- style="background:#E0F2F1;" | [[شھدادڪوٽ]] | [[ڪوئيٽا]] | 276 | ها |- style="background:#F1F8E9;" | [[شھدادڪوٽ]] | [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] | 280 | ها |} == حوالا == {{حوالا|2}} rrh34gyc0f54r64oet0d33ffb9yic5f 404596 404595 2026-08-18T14:54:47Z Intisar Ali 8681 404596 wikitext text/x-wiki {{Short description|پاڪستان جو شهر ۽ انتظامي علائقو}} {{Infobox settlement <!-- Basic information --> | name = شھدادڪوٽ | official_name = Shahdadkot | other_name = {{lower|0.1em|[[سيلرا شھدادڪوٽ]]}} | native_name = {{nobold|{{lower|0.6em|{{Nastaliq|شہدادکوٹ}}}}}} | settlement_type = [[شهر]]، [[ميونسيپلٽي]] <!-- Images --> | image_skyline = Water supply shahdadkot.jpg | imagesize = 250 | image_caption = شھدادڪوٽ جو پاڻي فراهمي نظام | image_flag = | flag_size = 100 <!-- Maps / additional images --> | image_map = At_Kotoo_Motoo_Chowk_Shahdadkot.jpg | mapsize = 250 | map_caption = شھدادڪوٽ ۾ ڪوٽو موٽو چوڪ وٽ بئنڪون | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_label_position = bottom | pushpin_map_caption = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ شھدادڪوٽ جو مقام | pushpin_mapsize = 250 <!-- Location --> | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{flag|پاڪستان}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = {{flag|سنڌ}} | subdivision_type2 = [[پاڪستان جا ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] | subdivision_type3 = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name3 = [[قمبر شھدادڪوٽ ضلعو|قمبر شھدادڪوٽ]] | subdivision_type4 = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]] | subdivision_name4 = [[شھدادڪوٽ تعلقو]] <!-- Languages --> | blank1_name_sec1 = سرڪاري ٻوليون | blank1_info_sec1 = [[اردو]]، [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | blank2_name_sec1 = مقامي ٻولي | blank2_info_sec1 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | blank3_name_sec1 = ٻيون ڳالهايون ويندڙ ٻوليون | blank3_info_sec1 = [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]]، [[بلوچي ٻولي|بلوچي]]، [[براهوي ٻولي|براهوي]] <!-- Government --> | government_type = مڪاني حڪومت | leader_title = چيئرمين ميونسيپلٽي | leader_name = | leader_title1 = ايم اين اي | leader_name1 = <!-- Establishment --> | established_title = قيام | established_date = ڪلهوڙا خاندان جي دور ۾ | founder = شھداد خان کهاوڙ <!-- Physical characteristics --> | unit_pref = PAK | elevation_m = 13 | elevation_ft = 43 <!-- Population: latest statistics retained --> | population_total = 120,687 | population_as_of = [[پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري|2023ع]] | population_density_sq_mi = auto | population_blank1_title = شهر واسين جو نالو | population_blank1 = شھدادڪوٽي <!-- Time --> | timezone = [[پاڪستان جو معياري وقت]] | utc_offset = +05:00 <!-- Coordinates --> | coordinates = {{coord|27.8483|67.9106|region:PK_type:city|display=inline,title}} <!-- Postal and telephone codes --> | postal_code_type = پوسٽل ڪوڊ | postal_code = 77300 | area_code = 0744 | website = }} [[File:Petrol Pump At Highway - panoramio.jpg|thumb|شھدادڪوٽ جي باءِ پاس تي هڪ پيٽرول پمپ]] '''شھدادڪوٽ''' ({{langx|en|Shahdadkot}}) [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[قمبر شھدادڪوٽ ضلعو|قمبر شھدادڪوٽ ضلعي]] جو هڪ قديم ۽ اهم شهر آهي. شھدادڪوٽ اڳوڻي [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي ضلعي]] جو حصو هو، پر [[قمبر شھدادڪوٽ ضلعو|قمبر شھدادڪوٽ ضلعو]] قائم ٿيڻ کان پوءِ ان ۾ شامل ڪيو ويو. هي ضلعي جي وڏن شهرن مان هڪ ۽ [[شھدادڪوٽ تعلقو|شھدادڪوٽ تعلقي]] جو انتظامي مرڪز آهي. 2023ع جي آدمشماري موجب شهر جي آبادي 120,687 هئي. شهر جو پوسٽل ڪوڊ 77300 آهي. شهر جو نالو ان جي باني '''شھداد خان کهاوڙ''' جي نالي پٺيان رکيو ويو. شھدادڪوٽ [[لاڙڪاڻو|لاڙڪاڻي]] کان لڳ ڀڳ 51 ڪلوميٽر اتر-اولهه ۽ [[قمبر]] کان 34 ڪلوميٽر اتر طرف واقع آهي. هي شهر [[بلوچستان]] جي [[خضدار ضلعو|خضدار]]، [[جھل مگسي ضلعو|جھل مگسي]] ۽ [[استا محمد ضلعو|استا محمد]] ضلعن جي ويجهو واقع آهي. شھدادڪوٽ [[ايم-8 موٽر وي (پاڪستان)|ايم-8 موٽر وي]] جي رستي وسيلي [[گوادر]] ۽ [[رتوديرو]] سان ڳنڍيل آهي. شھدادڪوٽ ۾ مختلف سنڌي، بلوچ ۽ ٻين برادرين جا ماڻهو رهن ٿا. هتي رهندڙ برادرين ۾ شيخ، کهاوڙ، سيلرا، [[ڪنگراڻي]]، ڀٽي، کوسا، مگسي، براهوي، سومرا، مستوئي، تونيا، چنا، سيد، جروار، پٺاڻ، لانگاهه، گهلُو، وڌا، قريشي، عمراڻي، رڏ، مغيري، ڀٽا، اعواڻ ۽ ڪمبوهه شامل آهن. شهر ۾ مسلمان اڪثريت ۾ آهن، جن ۾ سني ۽ شيعا شامل آهن. هندو برادري پڻ شهر ۾ آباد آهي ۽ واپاري شعبي ۾ ان جي نمايان موجودگي رهي آهي. شيخ برادريءَ جي پڻ شهر جي واپاري طبقي ۾ وڏي نمائندگي آهي.<ref>{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=https://www.sindhidunya.com/shahdadkot/ |accessdate=2018-02-25 |archive-date=2016-08-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160829101127/http://www.sindhidunya.com/shahdadkot/ |dead-url=yes }}</ref> شھدادڪوٽ 1970ع کان وٺي [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] جو هڪ اهم سياسي ڳڙهه پڻ رهيو آهي.<ref>{{Cite web|url=http://www.pas.gov.pk/index.php/members/bydistrict/en/31/94|title=Welcome to the Website of Provincial Assembly of Sindh}}</ref> هي علائقو پاڪستان جي اڳوڻي وزيراعظم [[بينظير ڀٽو]] جو چونڊ تڪ پڻ رهيو آهي، جڏهن ته مير نادر خان مگسي پڻ هن علائقي مان ڊگهي عرصي تائين چونڊجندو رهيو آهي. == تاريخ == شھدادڪوٽ جي بنياد بابت مختلف تاريخي حوالا موجود آهن. سنڌ جي محقق [[ايم ايڇ پنھور]] موجب، شھدادڪوٽ انهن نون شهرن ۽ وسندين مان هڪ هو، جيڪي [[ڪلهوڙا خاندان|ڪلهوڙن]] جي دور ۾ سنڌ اندر زرعي ايراضي ۽ آباديءَ ۾ واڌ سان گڏ اُسريا. پنهور 1701ع کان 1758ع تائين واري عرصي بابت لکي ٿو ته سنڌ ۾ پوکيءَ هيٺ ايراضي لڳ ڀڳ ڏهن لکن ايڪڙن مان وڌي ٻاويهه لک ايڪڙ ٿي ۽ آبادي 14 لکن مان وڌي لڳ ڀڳ 30 لکن تائين پهتي. ان دور ۾ شھدادڪوٽ سان گڏ قمبر، وارهه، ميهڙ، خيرپور ناٿن شاهه، ميرپورخاص، نئون خدا آباد، شھدادپور، نوشهروفيروز، خانڳڙهه، فتح ڳڙهه، جوهي، دوست علي، رتوديرو ۽ وڳڻ جهڙيون وسنديون پڻ اُسريون.<ref>پنهور، ايم. ايڇ، ٽماهي ''مهراڻ''، 1/1996ع، ص. 35، سنڌي ادبي بورڊ، ڄامشورو.</ref> ضلعي قمبر شھدادڪوٽ بابت هڪ ضلعي پروفائيل موجب، شھدادڪوٽ جو بنياد لڳ ڀڳ '''1713ع''' ۾ ڪلهوڙن جي دور ۾ پيو ۽ اهو لاڙڪاڻي کان [[گنداوا]] ڏانهن ويندڙ واپاري رستي تي هڪ اهم شهر هو.<ref name="DistrictProfile">{{cite web |title=Pakistan Emergency Situational Analysis: District Kamber Shahdadkot |url=https://reliefweb.int/report/pakistan/pakistan-emergency-situational-analysis-district-kamber-shahdadkot-july-2014 |website=ReliefWeb |date=July 2014 |access-date=18 August 2026 }}</ref> علائقي تي [[ڪلهوڙا خاندان|ڪلهوڙن]] کان پوءِ [[ٽالپر خاندان|ٽالپرن]] جي حڪومت قائم ٿي، جيڪا 1843ع ۾ انگريزن جي سنڌ تي قبضي تائين جاري رهي.<ref name="DistrictProfile"/> === پراڻو نالو ۽ اوڻيهين صدي === شھدادڪوٽ جو پراڻو نالو '''شھدادپور''' هو. [[اي ڊبليو هيوز]] جي 1876ع ۾ ڇپيل ''A Gazetteer of the Province of Sind'' ۾ هن وسندي کي ''Shahdadpur'' جي نالي سان درج ڪيو ويو آهي. ان وقت اهو قمبر تعلقي جي لاڙڪاڻي ڊپٽي ڪليڪٽريٽ جو هڪ سرڪاري شهر هو ۽ لاڙڪاڻي کان لڳ ڀڳ 30 ميل اتر-اتر اولهه طرف واقع هو. شهر داتو-جي-ڪُر واهه جي اولهندي ڪناري تي آباد هو ۽ رستن وسيلي قمبر، ڳڙهي خيرو، جمالي ۽ حمل سان ڳنڍيل هو.<ref name="Hughes1876">{{cite book |last=Hughes |first=A. W. |author-link=Albert William Hughes |title=A Gazetteer of the Province of Sind |location=London |year=1876 |pages=769–770 |language=en }}</ref> 1876ع جي گزيٽيئر موجب، ان وقت شھدادپور جي آبادي لڳ ڀڳ '''783''' هئي، جنهن مان 464 مسلمان ۽ 319 هندو هئا. مسلمان آباديءَ ۾ پيرزاده، ڪلهوڙا، لاشاري، سيال، مگسي ۽ مهاڻا شامل هئا. گزيٽيئر ۾ پير بخش کهاوڙ کي علائقي جو بااثر زميندار ڄاڻايو ويو آهي ۽ شهر جي ٻيهر ترقيءَ ۾ سندس ڪردار جو ذڪر پڻ ڪيو ويو آهي.<ref name="Hughes1876"/> ساڳئي گزيٽيئر مان معلوم ٿئي ٿو ته شھدادپور ڪنهن وقت هڪ نسبتاً وڏو ۽ اهم شهر هو. [[جان ڪين (پهريون بيرن ڪين)|سر جان ڪين]] افغانستان ڏانهن فوجي مهم تي روانو ٿيڻ وقت سنڌ مان گذرندي هتان پنهنجي فوج لاءِ رسد حاصل ڪئي هئي. ان کان پوءِ شهر زوال جو شڪار ٿيو. 1846ع ۾ چانڊڪا ضلعي جي ڊپٽي ڪليڪٽر ليفٽيننٽ جيمس جي دوري وقت شهر جي آبادي انتهائي گهٽجي چڪي هئي. بعد ۾ شهر ٻيهر آباد ٿيڻ لڳو ۽ 1870ع واري ڏهاڪي تائين هتي اُن، چانور ۽ مختلف اناجن جو واپار ٿيندو هو.<ref name="Hughes1876"/> === شھدادپور تعلقو === برطانوي دور ۾ علائقي جي انتظامي حيثيت ۾ اهم تبديلي 1884ع ۾ آئي. بمبئي حڪومت 16 جنوري 1884ع تي بمبئي لينڊ روينيو ڪوڊ 1879ع تحت حڪم جاري ڪيو ته قمبر ۽ سجاول تعلقن جا مخصوص ڳوٺ ۽ زمينون گڏ ڪري هڪ نئون تعلقو قائم ڪيو وڃي. اهو نئون انتظامي يونٽ '''شھدادپور تعلقو''' سڏيو ويو ۽ ان کي اپر سنڌ فرنٽيئر ضلعي جو حصو بڻايو ويو. حڪم پهرين فيبروري 1884ع کان لاڳو ٿيو.<ref name="BombayGazette1884">{{cite journal |title=Government Notification No. 414 A |journal=Bombay Government Gazette |date=17 January 1884 |pages=36–37 |language=en }}</ref> انهن سرڪاري دستاويزن مان اهو پڻ ظاهر ٿئي ٿو ته اوڻيهين صديءَ جي پوئين اڌ تائين موجوده شھدادڪوٽ لاءِ '''شھدادپور''' نالو سرڪاري طور استعمال ٿيندو رهيو.<ref name="Hughes1876"/><ref name="BombayGazette1884"/> بعد ۾ شهر جو نالو شھدادپور مان بدلائي '''شھدادڪوٽ''' ڪيو ويو. مقامي تاريخي روايتن موجب، سنڌ ۾ ساڳئي نالي سان هڪ ٻيو [[شھدادپور]] موجود هجڻ سبب ٽپال جي ورڇ ۾ مونجهارو پيدا ٿيندو هو، جنهن کان پوءِ ٻنهي شهرن ۾ فرق ڪرڻ لاءِ هن شهر جو نالو شھدادڪوٽ رکيو ويو.<ref>{{cite web |title=Shahdadkot History |url=https://historyofshahdadkot.blogspot.com/p/shahdadkot-history.html |access-date=18 August 2026 |language=en }}</ref> === ريلوي ۽ آمدرفت === برطانوي دور ۾ شھدادڪوٽ کي ريلوي وسيلي قمبر، لاڙڪاڻي ۽ اتر سنڌ جي ٻين علائقن سان ڳنڍيو ويو. '''لاڙڪاڻو–جيڪب آباد لائيٽ ريلوي''' جي رستي تي شھدادڪوٽ ۽ '''سيلرا شھدادڪوٽ ريلوي اسٽيشن''' قائم ڪيا ويا. هي ريلوي رستو لاڙڪاڻي کان قمبر ۽ شھدادڪوٽ مان ٿيندو ڳڙهي خيرو، استا محمد ۽ اڳتي جيڪب آباد ڏانهن ويندو هو.<ref>{{cite web |title=Indian Railways FAQ: IR History |url=https://www.irfca.org/faq/faq-history3.html |website=Indian Railways Fan Club |access-date=18 August 2026 |language=en }}</ref> 1956ع ۾ لاڙڪاڻي کان شھدادڪوٽ تائين ريلوي سيڪشن کي براڊ گيج ۾ تبديل ڪيو ويو، جڏهن ته سيلرا شھدادڪوٽ کان اڳتي پراڻي لائيٽ ريلويءَ جو هڪ حصو بعد ۾ ختم ڪيو ويو.<ref>{{cite web |title=Larkana–Jacobabad Light Railway |url=https://wiki.fibis.org/w/Larkana-Jacobabad_Light_Railway |website=Families in British India Society |access-date=18 August 2026 |language=en }}</ref> === ڪوٽو موٽو چوڪ === شھدادڪوٽ جي پراڻن ۽ مشهور هنڌن مان '''ڪوٽو موٽو چوڪ''' پڻ شامل آهي. مقامي روايت موجب، هن چوڪ جو نالو ڪوٽومل ۽ موٽومل نالي ٻن هندو واپارين جي نالن تان پيو، جن جو هتي ٻارن جي رانديڪن جو دڪان هوندو هو. سندن وفات کان پوءِ دڪان بند ٿي ويو، پر سندن نالن سان منسوب ''ڪوٽو موٽو'' نالو چوڪ لاءِ رائج رهيو.<ref>{{cite web |title=شهداد ڪوٽ شهر جون اهم تاريخي جڳهون |url=https://abdulghaffarwadho.wordpress.com/2017/03/31/%D8%B4%D9%87%D8%AF%D8%A7%D8%AF-%DA%AA%D9%88%D9%BD-%D8%B4%D9%87%D8%B1-%D8%AC%D9%88%D9%86-%D8%A7%D9%87%D9%85-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE%D9%8A-%D8%AC%DA%B3%D9%87%D9%88%D9%86/ |date=31 March 2017 |access-date=18 August 2026 |language=sd }}</ref> === پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ === [[پاڪستان جي آزادي]] کان پوءِ شھدادڪوٽ ۽ قمبر، [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي ضلعي]] جا تعلقا رهيا. 2004ع ۾ لاڙڪاڻي ضلعي کي ورهائي نئون [[قمبر شھدادڪوٽ ضلعو]] قائم ڪيو ويو، جنهن ۾ شھدادڪوٽ کي شامل ڪيو ويو.<ref name="DistrictProfile"/> شھدادڪوٽ ويهين صديءَ جي ٻئي اڌ دوران زرعي ۽ صنعتي مرڪز طور پڻ ترقي ڪئي. شهر ۽ ڀرپاسي واري علائقي ۾ چانور ۽ ڪڻڪ اهم فصل رهيا آهن ۽ چانورن جي ڇڙهائيءَ جا ڪيترائي ڪارخانا قائم ٿيا. 1970ع واري ڏهاڪي ۾ شھدادڪوٽ ٽيڪسٽائل مل پڻ قائم ڪئي وئي، جيڪا شهر جي اهم صنعتي ادارن مان هڪ هئي ۽ وڏي تعداد ۾ مقامي ماڻهن کي روزگار فراهم ڪندي هئي. مل بعد ۾ مالي ۽ انتظامي مسئلن جو شڪار ٿي ۽ 2007ع ۾ مستقل طور بند ٿي وئي. == جاگرافي == شھدادڪوٽ [[سنڌ]] جي اتر-اولهه واري حصي ۾ [[قمبر شھدادڪوٽ ضلعو|قمبر شھدادڪوٽ ضلعي]] ۾ واقع آهي. شهر جا جاگرافيائي بيهڪ لڳ ڀڳ {{coord|27.8483|67.9106|display=inline}} آهي ۽ سمنڊ جي سطح کان ان جي اوچائي لڳ ڀڳ 13 ميٽر آهي. شھدادڪوٽ [[لاڙڪاڻو|لاڙڪاڻي]] کان لڳ ڀڳ 51 ڪلوميٽر اتر-اولهه ۽ [[قمبر]] کان لڳ ڀڳ 34 ڪلوميٽر اتر طرف واقع آهي. شهر جي اولهه طرف بلوچستان جي سرحد ۽ ان کان اڳتي [[کيرٿر جبلن جو سلسلو]] واقع آهي. قمبر شھدادڪوٽ ضلعي جي جاگرافي ٻن نمايان قدرتي حصن ۾ ورهايل آهي. ان جو اوڀر ۽ وچ وارو حصو سنڌ جي ميداني علائقي تي مشتمل آهي، جتي آبپاشي هيٺ زرعي زمينون وڏي ايراضيءَ تي پکڙيل آهن، جڏهن ته اولهه طرف زمين آهستي آهستي جابلو ۽ اڻسڌي ٿيندي [[کيرٿر جبلن جو سلسلو|کيرٿر جبلن]] سان ملي ٿي. کيرٿر جا جبل گهڻي ڀاڱي چن جي پٿر جي ٽڪرين ۽ جبلن تي مشتمل آهن.<ref name="Lanjwani2020">{{cite journal |last1=Lanjwani |first1=Muhammad Farooque |last2=Khuhawar |first2=Muhammad Yar |last3=Khuhawar |first3=Taj Muhammad Jahangir |title=Groundwater quality assessment of Shahdadkot, Qubo Saeed Khan and Sijawal Junejo Talukas of District Qambar Shahdadkot, Sindh |journal=Applied Water Science |volume=10 |pages=26 |year=2020 |doi=10.1007/s13201-019-1098-2 |doi-access=free |url=https://link.springer.com/article/10.1007/s13201-019-1098-2 |access-date=18 August 2026 }}</ref> === شهري پکيڙ === شھدادڪوٽ جي موجوده شهري ايراضي پنهنجي تاريخي حدن کان گهڻي وڌي چڪي آهي. [[بورڊ آف روينيو سنڌ]] جي ديهن جي پراڻن نقشن موجب، شهر جي پراڻي آبادي شھدادڪوٽ ٿاڻي ۽ مختيارڪار آفيس جي ڀرپاسي تائين محدود هئي، جڏهن ته ان جي ڀرسان غريب آباد نالي ڳوٺ ۽ ڪجهه فاصلي تي سيلرا ۽ قمبراڻي جا ڳوٺ واقع هئا.{{حوالو گھربل|date=August 2026}} شهر جي آبادي ۽ اڏاوتي پکيڙ وڌڻ سان ڀرپاسي جون اڳ الڳ وسنديون شهري علائقي سان ملي ويون. غريب آباد ۽ قمبراڻي هاڻي شھدادڪوٽ جي لڳاتار شهري آباديءَ جو حصو بڻجي چڪا آهن. موجوده شهر ۾ ديهه شھدادڪوٽ جي وڏي حصي سان گڏ ديهه همير، ديهه سيلرا ۽ ديهه نورپور جا ڪجهه حصا پڻ اچي وڃن ٿا.{{حوالو گھربل|date=August 2026}} === آبهوا === شھدادڪوٽ جي آبهوا گرم ۽ خشڪ آهي. اونهاري جي موسم تمام گرم، جڏهن ته سيارو نسبتاً مختصر ۽ نرم هوندو آهي. قمبر شھدادڪوٽ ضلعي جي آفتن جي انتظام واري منصوبي ۾ علائقي جي آبهوا کي ''گرم ۽ خشڪ'' قرار ڏنو ويو آهي ۽ سالياني سراسري برسات لڳ ڀڳ 86.23 ملي ميٽر ڄاڻائي وئي آهي.<ref name="PDMAClimate">{{cite web |title=District Disaster Management Plan – Kambar Shahdadkot |url=https://pdma.gos.pk/Documents/District_Management_Plans/DMP%20Kambar%20Shahdadkot.pdf |publisher=Provincial Disaster Management Authority, Government of Sindh |year=2022 |access-date=18 August 2026 }}</ref> شھدادڪوٽ ۾ گرم موسم اپريل جي پوئين حصي کان جولاءِ تائين وڌيڪ شديد رهي ٿي. ضلعي جي هڪ تازي پروفائيل موجب جون گرم ترين مهينو آهي، جنهن ۾ سراسري وڌ ۾ وڌ گرمي پد لڳ ڀڳ 44 °C ۽ گهٽ ۾ گهٽ گرمي پد 31 °C رهي ٿو. ٿڌي موسم نومبر جي آخر کان فيبروري تائين رهي ٿي؛ جنوري سرد ترين مهينو آهي، جنهن ۾ سراسري گهٽ ۾ گهٽ گرمي پد لڳ ڀڳ 9 °C ۽ وڌ ۾ وڌ 23 °C آهي.<ref name="PILDATProfile">{{cite web |title=Qambar Shahdadkot District Profile |url=https://old.pildat.org/governance1/qambar-shahdadkot-district-profile |publisher=PILDAT |date=26 December 2024 |access-date=18 August 2026 }}</ref> گهٽ برسات ۽ تمام تيز اونهاري جي گرمي سبب علائقي جي زراعت جو دارومدار رڳو برسات تي نه آهي، بلڪه واهن ۽ ٽيوب ويلن ذريعي آبپاشي اهم حيثيت رکي ٿي. ضلعي جي آفتن جي انتظام واري منصوبي موجب ضلعي جي ڪل ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 44.3 سيڪڙو حصو آبپاشي هيٺ فصلن تي مشتمل آهي.<ref name="PDMAClimate"/> === پاڻي ۽ آبپاشي === شھدادڪوٽ ۽ ان جي ڀرپاسي ۾ زراعت لاءِ واهن ۽ زير زمين پاڻي ٻنهي جو استعمال ٿئي ٿو. قمبر شھدادڪوٽ ضلعي جي زرعي معيشت گهڻي ڀاڱي واهن جي آبپاشي ۽ ٽيوب ويلن تي دارومدار رکي ٿي.<ref name="PDMAClimate"/> شھدادڪوٽ ۾ زير زمين پاڻيءَ جي معيار بابت سائنسي تحقيق پاڻيءَ ۾ لوڻياٺ ۽ ٻين ڪيميائي جزن جي وڌيڪ مقدار کي هڪ اهم مسئلو قرار ڏنو آهي. 2020ع ۾ ''Applied Water Science'' ۾ ڇپيل هڪ تحقيق ۾ شھدادڪوٽ، قبو سعيد خان ۽ سجاول جوڻيجو تعلقن مان زير زمين پاڻيءَ جا 38 نمونا وٺي 28 مختلف ماپن جي جاچ ڪئي وئي. تحقيق موجب 57.89 سيڪڙو نمونن ۾ ڪل حل ٿيل لوڻن (TDS) جو مقدار ان وقت استعمال ڪيل عالمي صحت تنظيم جي 1,000 ملي گرام في ليٽر واري حد کان وڌيڪ هو، جنهن سبب اهي نمونا پيئڻ لاءِ موزون نه سمجهيا ويا. ساڳئي تحقيق ۾ 60.52 سيڪڙو نمونن ۾ فلورائيڊ جو مقدار پڻ مقرر حد کان وڌيڪ مليو.<ref name="Lanjwani2020"/> شھدادڪوٽ '''شهر''' جي زير زمين پاڻيءَ تي ٿيل هڪ ٻي تحقيق ۾ شهر جي ڏهن مختلف هنڌن تان پاڻيءَ جا نمونا ورتا ويا. انهن ۾ سراسري ڪل حل ٿيل لوڻن جو مقدار 4,493.7 ملي گرام في ليٽر ۽ ڪلورائيڊ 848.4 ملي گرام في ليٽر رڪارڊ ڪيو ويو. تحقيق ڪندڙن بجليائي چالڪتا، سختي ۽ ڪل حل ٿيل لوڻن سميت ڪجهه ماپن کي پيئڻ جي پاڻيءَ لاءِ استعمال ڪيل محفوظ حدن کان وڌيڪ قرار ڏنو.<ref name="PathanShahdadkot">{{cite journal |last1=Pathan |first1=A. M. |last2=Mastoi |first2=G. M. |last3=Qureshi |first3=M. A. |last4=Pirzada |first4=A. M. |title=Physico-chemical studies of groundwater quality in Shahdadkot City and its suitability for drinking purpose: A case study for clean water security |journal=Sindh University Research Journal (Science Series) |volume=50 |issue=4 |year=2018 |url=https://nja.pastic.gov.pk/journals/index.php/SURJ/article/view/26300 |access-date=18 August 2026 }}</ref> جيتوڻيڪ پيئڻ جي حوالي سان زير زمين پاڻيءَ جي معيار جا مسئلا سامهون آيا آهن، پر شھدادڪوٽ ۽ ڀرپاسي جي تعلقن تي ڪيل تحقيق موجب استعمال ڪيل مختلف زرعي پاڻيءَ جي معيار وارن معيارن تحت 55 کان 100 سيڪڙو تائين نمونا آبپاشي لاءِ استعمال لائق قرار ڏنا ويا.<ref name="Lanjwani2020"/> === زمين ۽ ارضيات === شھدادڪوٽ شهر سنڌ جي ميداني ۽ زرعي علائقي ۾ واقع آهي، جڏهن ته قمبر شھدادڪوٽ ضلعي جي اولهندي حصي ڏانهن زمين جي بناوٽ تبديل ٿي جابلو علائقي ۾ داخل ٿئي ٿي. ضلعي ۾ وسيع ميدانن ۽ زرعي زمينن سان گڏ اولهه طرف [[کيرٿر جبلن جو سلسلو]] موجود آهي.<ref name="Lanjwani2020"/> کيرٿر سلسلو بنيادي طور چن جي پٿر جي جبلن ۽ ٽڪرين تي مشتمل آهي. اهو سلسلو بلوچستان ۾ مولا نديءَ جي ڀرپاسي کان ڏکڻ طرف لڳ ڀڳ 300 ڪلوميٽر تائين پکڙجي سنڌ مان ٿيندو ڪراچي جي اولهه ۾ عربي سمنڊ جي ساحلي علائقي تائين پهچي ٿو.<ref name="Lanjwani2020"/> شھدادڪوٽ پاڻ انهن جبلن ۾ نه، پر کيرٿر جي اوڀر واري ميداني علائقي ۾ آباد آهي. ميداني علائقن ۾ انساني آبادڪاري ۽ زراعت جي واڌ سبب زمين جو وڏو حصو پوکيءَ هيٺ اچي چڪو آهي. ان جي ابتڙ ضلعي جي اولهندي حصي ۾ برسات تي دارومدار رکندڙ زمين، کليل غير آباد ايراضيون، چراگاهه ۽ قدرتي ٻوٽن وارا علائقا ملن ٿا.<ref name="PDMAClimate"/> === ماحوليات === قمبر شھدادڪوٽ ضلعي ۾ ميداني زرعي ماحول کان وٺي جابلو ۽ آبي ماحول تائين مختلف قدرتي نظام موجود آهن. ضلعي ۾ [[حمل ڍنڍ]] سميت ڪيترائي آبي علائقا موجود آهن، جڏهن ته اولهندي سرحد تي کيرٿر جو جابلو ماحول پکڙيل آهي.<ref name="Lanjwani2020"/> ماحولياتي لحاظ کان شھدادڪوٽ ۽ ڀرپاسي جي ميداني علائقن تي زرعي سرگرمين، آبپاشي، شهري پکيڙ ۽ پاڻيءَ جي دستيابيءَ جو وڏو اثر آهي. ضلعي جي قدرتي نباتات گهڻي ڀاڱي گهٽ برسات سان ٺهڪندڙ جڙي ٻوٽين ۽ ٻوٽن تي مشتمل آهي، جڏهن ته آبپاشي وارن ميداني حصن ۾ قدرتي زمين جو وڏو حصو زرعي زمين ۾ تبديل ٿيل آهي.<ref name="PDMAClimate"/> === ٻوٽا ۽ جانور === شھدادڪوٽ شهر بابت ٻوٽن ۽ جهنگلي جانورن جي الڳ تفصيلي سائنسي فهرست موجود نه آهي، تنهنڪري شهر جي حياتياتي تنوع کي سڄي قمبر شھدادڪوٽ ضلعي يا کيرٿر واري حياتياتي نظام سان هڪجهڙو قرار ڏيڻ مناسب نه ٿيندو. ضلعي جي اولهندي گهٽ آباد علائقن ۾ قدرتي جڙي ٻوٽيون، ٻوٽا ۽ چراگاهه ملن ٿا، جڏهن ته شھدادڪوٽ جي چوڌاري ميداني علائقو گهڻي ڀاڱي زرعي زمين تي مشتمل آهي.<ref name="PDMAClimate"/> وسيع قمبر شھدادڪوٽ ضلعي ۾ ميدانن، آبي علائقن ۽ کيرٿر جي جابلو پٽي جي موجودگي سبب رهائشگاهن ۾ نمايان تنوع ملي ٿو. ضلعي بابت سائنسي اڀياس [[حمل ڍنڍ]]، ڊرگهه ۽ لانگهه سميت آبي علائقن ۽ کيرٿر جي جابلو پٽي جو ذڪر ڪن ٿا.<ref name="Lanjwani2020"/> انهن قدرتي علائقن جي حياتياتي تنوع کي شھدادڪوٽ جي شهري حياتيات کان الڳ سمجهڻ گهرجي. == سياست == شھدادڪوٽ سياسي طور [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] جي اهم اثر رسوخ وارن علائقن مان هڪ رهيو آهي. 1970ع واري ڏهاڪي کان وٺي هن علائقي جي قومي، صوبائي ۽ مڪاني سياست ۾ پاڪستان پيپلز پارٽيءَ جو نمايان ڪردار رهيو آهي. مختلف دورن ۾ چونڊ تڪن جون حدون ۽ نمبر تبديل ٿيندا رهيا آهن، تنهنڪري شھدادڪوٽ جي سياسي نمائندگيءَ کي موجوده ۽ تاريخي حلقه بندين جي لحاظ کان الڳ ڏسڻ ضروري آهي. === قومي اسيمبلي جي نمائندگي === موجوده حلقه بندين موجب [[شھدادڪوٽ تعلقو]] [[اين اي-196 (قمبر شھدادڪوٽ-1)|اين اي-196 قمبر شھدادڪوٽ-I]] جو حصو آهي. هن قومي تڪ ۾ شھدادڪوٽ سان گڏ [[قبو سعيد خان تعلقو|قبو سعيد خان]]، [[سجاول جوڻيجو تعلقو|سجاول جوڻيجو]]، [[ميروخان تعلقو|ميروخان]] ۽ قمبر تعلقي جا ڪجهه حصا شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Final List of National Assembly Constituencies |url=https://ecp.gov.pk/map-sindh |publisher=Election Commission of Pakistan |access-date=18 August 2026 }}</ref> 2024ع جي عام چونڊن ۾ [[بلاول ڀٽو زرداري]] اين اي-196 تان ڪامياب ٿيو، پر هن [[اين اي-194 (لاڙڪاڻو-1)|اين اي-194 لاڙڪاڻو-I]] واري سيٽ برقرار رکي ۽ قمبر شھدادڪوٽ واري سيٽ خالي ڪري ڇڏي. ان کان پوءِ 21 اپريل 2024ع تي ٿيل ضمني چونڊ ۾ [[خورشيد احمد جوڻيجو]] پاڪستان پيپلز پارٽيءَ جي اميدوار طور ڪامياب ٿيو.<ref>{{cite web |title=Notification regarding Returned Candidate NA-196 Kamber Shahdadkot-I |url=https://ecp.gov.pk/notification-regarding-returned-candidate-na-196-kamber-shahdadkot-i |publisher=Election Commission of Pakistan |access-date=18 August 2026 }}</ref> قومي اسيمبليءَ جي موجوده رڪارڊ ۾ پڻ خورشيد احمد جوڻيجو کي اين اي-196 قمبر شھدادڪوٽ-I جو ميمبر ڄاڻايو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Members of National Assembly from Sindh |url=https://www.na.gov.pk/en/mna_list.php?list=sindh |publisher=National Assembly of Pakistan |access-date=18 August 2026 }}</ref> 2018ع جي حلقه بندين کان اڳ شھدادڪوٽ مختلف وقتن تي اهڙن قومي تڪن جو حصو رهيو، جن جا نمبر اين اي-207 وغيره رهيا. 2008ع ۾ اين اي-207 لاڙڪاڻو-ڪم-شڪارپور-ڪم-قمبر شھدادڪوٽ تان [[فريال ٽالپر]] چونڊجي آئي.<ref>{{cite web |title=General Elections 2008 – Returned Candidates |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/1/ge2008-g1.pdf |publisher=Election Commission of Pakistan |date=1 March 2008 |access-date=18 August 2026 }}</ref> حلقه بندين جي تبديليءَ سبب پراڻي اين اي-207 کي موجوده اين اي-196 سان سڌي طرح هڪ ئي تڪ نه سمجهڻ گهرجي. === صوبائي اسيمبلي جي نمائندگي === موجوده سنڌ اسيمبلي جي حلقه بندين ۾ شھدادڪوٽ علائقو [[پي ايس-14 قمبر شھدادڪوٽ-I]] سان لاڳاپيل آهي. موجوده سنڌ اسيمبلي جي رڪارڊ موجب [[نادر علي مگسي]] پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز جي ٽڪيٽ تي پي ايس-14 قمبر شھدادڪوٽ-I جو چونڊيل ميمبر آهي.<ref>{{cite web |title=Kamber Shahdadkot – Members Directory |url=https://pas.gov.pk/assembly-members-directory/33/141 |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=18 August 2026 }}</ref> شھدادڪوٽ جي صوبائي تڪ جو نمبر ماضي ۾ ڪيترائي ڀيرا تبديل ٿيو. اڳوڻين حلقه بندين ۾ نادر علي مگسي پي ايس-40 قمبر شھدادڪوٽ-II ۽ ٻين دورن ۾ شھدادڪوٽ سان لاڳاپيل تڪن تان پڻ چونڊجي چڪو آهي.<ref>{{cite web |title=Members Directory – Kamber Shahdadkot |url=https://www.pas.gov.pk/assembly-members-directory/19 |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=18 August 2026 }}</ref> 2013ع واري اسيمبليءَ جي رڪارڊ ۾ شھدادڪوٽ سان لاڳاپيل تڪن لاءِ پي ايس-40 ۽ پي ايس-42 جهڙا پراڻا نمبر استعمال ٿيل ملن ٿا، جڏهن ته هاڻوڪي حدبنديءَ ۾ قمبر شھدادڪوٽ ضلعي لاءِ پي ايس-14 کان پي ايس-17 تائين چار صوبائي تڪ مقرر آهن.<ref>{{cite web |title=Members Directory |url=https://www.pas.gov.pk/assembly-members-directory |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=18 August 2026 }}</ref> === چونڊ تڪن جي تبديلي === شھدادڪوٽ جي چونڊ نمائندگي پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ هڪجهڙي حلقه بنديءَ هيٺ نه رهي آهي. آباديءَ، انتظامي حدن ۽ اليڪشن ڪميشن جي نئين سر حلقه بندين سبب قومي ۽ صوبائي تڪن جا نالا، نمبر ۽ حدون مختلف چونڊن ۾ تبديل ٿينديون رهيون آهن. 2018ع کان پوءِ قمبر شھدادڪوٽ ضلعي کي قومي اسيمبليءَ جا ٻه الڳ تڪ مليا، جڏهن ته موجوده حدبنديءَ ۾ اهي [[اين اي-196 (قمبر شھدادڪوٽ-1)|اين اي-196 قمبر شھدادڪوٽ-I]] ۽ [[اين اي-197 (قمبر شھدادڪوٽ-2)|اين اي-197 قمبر شھدادڪوٽ-II]] آهن.<ref>{{cite web |title=Sindh Constituency Maps |url=https://ecp.gov.pk/map-sindh |publisher=Election Commission of Pakistan |access-date=18 August 2026 }}</ref> صوبائي سطح تي ضلعي جا موجوده تڪ [[پي ايس-14 قمبر شھدادڪوٽ-I]]، پي ايس-15 قمبر شھدادڪوٽ-II، پي ايس-16 قمبر شھدادڪوٽ-III ۽ پي ايس-17 قمبر شھدادڪوٽ-IV آهن. سنڌ اسيمبلي جي موجوده رڪارڊ موجب انهن تڪن تان ترتيبوار نادر علي مگسي، نثار احمد کهڙو، خان چانڊيو ۽ نوابزادو برهان چانڊيو چونڊيل آهن.<ref>{{cite web |title=Kamber Shahdadkot – Assembly Members Directory |url=https://pas.gov.pk/assembly-members-directory/33/141 |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=18 August 2026 }}</ref> === سياسي اثر ۽ جماعتون === شھدادڪوٽ ۾ پاڪستان پيپلز پارٽي روايتي طور سڀ کان وڌيڪ اثر رکندڙ سياسي جماعت رهي آهي. قومي ۽ صوبائي سطح تي پيپلز پارٽيءَ جا اميدوار هن علائقي مان بار بار ڪامياب ٿيندا رهيا آهن. 2008ع ۾ فريال ٽالپر جي اين اي-207 تان ڪاميابي، مختلف دورن ۾ نادر علي مگسي جي صوبائي نمائندگي، ۽ موجوده اين اي-196 ۽ پي ايس-14 تي پڻ پيپلز پارٽيءَ جي نمائندن جي موجودگي هن تسلسل کي ظاهر ڪري ٿي.<ref>{{cite web |title=General Elections 2008 – Returned Candidates |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/1/ge2008-g1.pdf |publisher=Election Commission of Pakistan |date=1 March 2008 |access-date=18 August 2026 }}</ref><ref>{{cite web |title=Kamber Shahdadkot – Assembly Members Directory |url=https://pas.gov.pk/assembly-members-directory/33/141 |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=18 August 2026 }}</ref> شهر ۾ ٻين سياسي جماعتن ۾ [[جمعيت علماءِ اسلام (ف)]], [[پاڪستان تحريڪ انصاف]], [[پاڪستان مسلم ليگ (ن)]] ۽ [[پاڪستان مسلم ليگ (فنڪشنل)]] پڻ وقت بوقت چونڊن ۽ مقامي سياست ۾ حصو وٺنديون رهيون آهن. === مڪاني حڪومت ۽ ميونسپلٽي === شھدادڪوٽ جي شهري مڪاني انتظام جو بنيادي ادارو ميونسپل ڪاميٽي آهي. سنڌ جي مڪاني حڪومت واري ڍانچي تحت شهري علائقن ۾ ميونسپل ڪاميٽيون صفائي، نيڪال، مقامي رستن، اسٽريٽ لائيٽن، مارڪيٽن، پارڪن ۽ ٻين شهري خدمتن جي انتظام جون ذميوار هونديون آهن. شھدادڪوٽ جي ميونسپل ڍانچي ۾ شهر کي مختلف وارڊن ۽ مڪاني چونڊ يونٽن ۾ ورهايو ويندو آهي. سنڌ لوڪل گورنمينٽ بورڊ قمبر شھدادڪوٽ ضلعي لاءِ ميونسپل، ٽائون ۽ يونين سطح جي ادارن بابت نوٽيفڪيشن جاري ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=Notifications – Sindh Local Government Board |url=https://slgb.lgdsindh.gov.pk/notifications/ |publisher=Sindh Local Government Board |access-date=18 August 2026 }}</ref> مڪاني ادارن جون حدون ۽ انهن جي چونڊيل عهدن جا نالا وقت بوقت نئين قانون سازي ۽ حلقه بندين سان تبديل ٿيندا رهيا آهن؛ ان ڪري پراڻي ميونسپل ڪاميٽيءَ جي جوڙجڪ کي موجوده نظام سان سڌو هڪجهڙو سمجهڻ مناسب نه آهي. === يونين ڪميٽيون ۽ انتظامي ڍانچو === شھدادڪوٽ جو مڪاني انتظام شهري وارڊن ۽ يونين ڪميٽين يا ٻين قانوني طور مقرر مڪاني يونٽن ذريعي هلايو وڃي ٿو. انهن جي حدبندي ۽ تعداد اليڪشن ڪميشن ۽ سنڌ حڪومت جي مڪاني حڪومت واري کاتي طرفان مقرر ڪيا وڃن ٿا. ضلعائي سطح تي شھدادڪوٽ [[قمبر شھدادڪوٽ ضلعو|قمبر شھدادڪوٽ ضلعي]] ۽ [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] جو حصو آهي، جڏهن ته تعلقي سطح تي ان جو انتظام [[شھدادڪوٽ تعلقو|شھدادڪوٽ تعلقي]] تحت ٿئي ٿو. شهر ۾ صوبائي حڪومت جا تعلقي سطح جا مختلف انتظامي ادارا، جن ۾ مختيارڪار آفيس، پوليس، روينيو، تعليم، صحت ۽ ٻين کاتن جون آفيسون شامل آهن، ڪم ڪن ٿيون. ميونسپل ادارو شهري خدمتن جي ذميواري سنڀالي ٿو، جڏهن ته روينيو ۽ عام انتظام صوبائي حڪومت جي تعلقي ۽ ضلعي سطح جي آفيسرن جي دائري ۾ اچي ٿو. === سياسي سرگرمين جا هنڌ === شھدادڪوٽ جو '''ڪوٽو موٽو چوڪ''' شهر جي اهم واپاري ۽ سياسي مرڪزن مان هڪ آهي. مقامي سطح تي سياسي جلوس، احتجاج، ڌرڻا ۽ عوامي گڏجاڻيون روايتي طور هن چوڪ ۽ ڀرپاسي وارن مرڪزي رستن تي ٿينديون رهيون آهن.{{حوالو گھربل|date=August 2026}} == معيشت == شھدادڪوٽ جي معيشت جو بنيادي دارومدار [[زراعت]]، خاص ڪري [[چانور|چانورن]] جي پوک، ان جي خريد ۽ وڪري، رائس ملنگ ۽ زرعي واپار تي آهي. شھدادڪوٽ ۽ ان جي ڀرپاسي وارو [[قمبر شھدادڪوٽ ضلعو]] سنڌ جي اهم چانور پيدا ڪندڙ علائقن مان شمار ٿئي ٿو. ضلعي جو سنڌ جي چانورن جي ڪل پوکي هيٺ ايراضيءَ ۾ لڳ ڀڳ 11.41 سيڪڙو ۽ پيداوار ۾ لڳ ڀڳ 11.96 سيڪڙو حصو ڄاڻايو ويو آهي.<ref>{{cite news |title=Qamber Shahdadkot — caught between two provinces |url=https://www.dawn.com/news/1621762 |work=Dawn |date=4 May 2021 |access-date=18 August 2026 }}</ref> شھدادڪوٽ شهر سنڌ ۽ پاڙيسري [[بلوچستان]] جي ڪيترن زرعي علائقن لاءِ چانورن جي خريد، وڪري ۽ پروسيسنگ جو اهم مرڪز آهي. شهر ۾ اناج منڊي ۽ وڏي تعداد ۾ رائس ملون ڪم ڪن ٿيون، جتي ڀرپاسي جي زرعي علائقن مان آيل سارين کي خريد ڪري ڇڙهائي ۽ مارڪيٽ لاءِ تيار ڪيو وڃي ٿو. اپريل 2026ع ۾ شھدادڪوٽ ۾ 105 رائس ملن ۽ شهر جي اناج منڊي جي عارضي بندش بابت رپورٽ مان شهر ۾ رائس ملنگ صنعت جي وڏي پيماني جو اندازو ٿئي ٿو.<ref>{{cite news |title=105 rice mills, grain market in Shahdadkot shut over Rs1.3m robbery |url=https://www.dawn.com/ |work=Dawn |date=27 April 2026 |access-date=18 August 2026 }}</ref> === زراعت === شھدادڪوٽ جي پسگردائيءَ ۾ آبپاشي هيٺ زمينون مقامي معيشت جو بنياد آهن. چانور اهم فصل آهي، جڏهن ته ضلعي ۾ [[ڪڻڪ]]، [[ڪمند]]، جوئر، جَوَ، چڻا، سرنهن، مسور ۽ ٻيا دال وارا فصل پڻ پوکيا وڃن ٿا.<ref>{{cite web |title=Sindh – Shahdadkot |url=https://pakistanalmanac.com/sindh-shahdadkot/ |website=Pakistan Almanac |access-date=18 August 2026 }}</ref> قمبر شھدادڪوٽ بابت زرعي تحقيقن ۾ پڻ چانور کي علائقي جي اهم آمدني ڏيندڙ فصلن مان هڪ قرار ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Chandio |first1=N. N. |title=Impact of Water Scarcity on Rice Production |journal=Journal of Development and Social Sciences |year=2023 |url=https://www.ojs.jdss.org.pk/journal/article/download/618/510 |access-date=18 August 2026 }}</ref> 2025ع ۾ قمبر شھدادڪوٽ ضلعي ۾ مختلف چانورن جي قسمن جي معاشي ڪارڪردگيءَ بابت ٿيل هڪ مطالعي ۾ 120 آبادگارن جو جائزو ورتو ويو. تحقيق مان ظاهر ٿيو ته چانورن جي پوک علائقي جي زرعي معيشت ۽ آبادگارن جي آمدنيءَ ۾ مرڪزي حيثيت رکي ٿي.<ref>{{cite journal |last1=Baseer |first1=Abdul |last2=Palal |first2=Imam Udin |last3=Bilal |first3=Muhammad |last4=Qadir |first4=Naeem |last5=Ali |first5=Haris |title=Economic Analysis of Different Rice Varieties Cultivated in Shahdadkot District of Sindh |journal=Global Research Journal of Natural Science and Technology |volume=3 |issue=1 |year=2025 |doi=10.53762/grjnst.03.01.17 }}</ref> === چانورن جو واپار ۽ رائس ملنگ === چانورن جي پوک سان گڏ رائس ملنگ شھدادڪوٽ جي سڀ کان نمايان زرعي صنعتن مان هڪ آهي. سنڌ ۾ مجموعي طور رائس ملنگ پراڻي ۽ وڏي زرعي پروسيسنگ صنعت آهي، ۽ قمبر شھدادڪوٽ سنڌ جي اهم چانور پيدا ڪندڙ ضلعن ۾ شامل آهي.<ref>{{cite journal |title=Impact of Sindh Rice Industries on Economy of Pakistan |url=https://www.ajbasweb.com/old/ajbas/853-859.pdf |journal=Australian Journal of Basic and Applied Sciences |access-date=18 August 2026 }}</ref> شھدادڪوٽ ۽ ڀرپاسي ۾ رائس ملون سارين جي ڇڙهائي، صفائي، درجابندي ۽ واپار لاءِ تياريءَ جو ڪم ڪن ٿيون. [[رائيس ايڪسپورٽرس ايسوسيئيشن آف پاڪستان]] جي ميمبرن ۾ پڻ قمبر شھدادڪوٽ جي ايم-8 رستي تي قائم رائس ملون شامل آهن، جنهن مان مقامي ملنگ صنعت جي ملڪ جي وسيع چانورن واري واپاري نيٽ ورڪ سان ڳانڍاپي جو پتو پوي ٿو.<ref>{{cite web |title=Kirther Rice Mill (Pvt) Ltd |url=https://reap.com.pk/memberDetails/2033 |publisher=Rice Exporters Association of Pakistan |access-date=18 August 2026 }}</ref> شھدادڪوٽ جي اناج منڊي مقامي آبادگارن، واپارين، آڙتين ۽ رائس ملن وچ ۾ زرعي واپار جو اهم مرڪز آهي. 2025ع ۾ شهر جي وڏي اناج منڊي ٻيهر کولجڻ بابت هڪ رپورٽ ۾ شھدادڪوٽ کي سنڌ ۽ بلوچستان جي چانورن جي واپار جو مرڪز قرار ڏنو ويو.<ref>{{cite news |title=Major grain market reopens in Sindh after stakeholders reach agreement |url=https://www.dawn.com/news/1958586 |work=Dawn |date=2 December 2025 |access-date=18 August 2026 }}</ref> === آمدرفت ۽ واپار === شھدادڪوٽ جي اقتصادي اهميت ۾ ان جي شاهراهي بيهڪ پڻ ڪردار ادا ڪري ٿي. شهر [[ايم-8 موٽر وي (پاڪستان)|ايم-8]] جي [[خضدار]]–شھدادڪوٽ–[[رتوديرو]] حصي سان ڳنڍيل آهي. وفاقي ترقياتي دستاويزن موجب، خضدار–شھدادڪوٽ–رتوديرو حصو 143 ڪلوميٽر ڊگهو آهي ۽ اهو وڏي [[گوادر]]–رتوديرو ايم-8 رستي جو حصو آهي.<ref>{{cite web |title=Federal Public Sector Development Programme 2016–17 |url=https://pc.gov.pk/uploads/archives/Details_of_Rleases_2016-17%2812-05-2017%29.pdf |publisher=Planning Commission of Pakistan |date=12 May 2017 |access-date=18 August 2026 }}</ref> هن رستي وسيلي شھدادڪوٽ جو واپاري رابطو هڪ طرف [[رتوديرو]]، [[لاڙڪاڻو]] ۽ سنڌ جي ٻين مارڪيٽن سان ۽ ٻئي طرف [[خضدار]] ۽ اڳتي بلوچستان سان قائم ٿئي ٿو. وفاقي ترقياتي پروگرام ۾ ايم-8 کي گوادر، تربت، خضدار، شھدادڪوٽ ۽ لاڙڪاڻي کي ڳنڍيندڙ رستي طور درج ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Public Sector Development Programme |url=https://pc.gov.pk/uploads/annual2017/Ch02-PSDP.pdf |publisher=Planning Commission of Pakistan |year=2017 |access-date=18 August 2026 }}</ref> اها جاگرافيائي بيهڪ زرعي پيداوار، خاص ڪري چانورن، جي سنڌ ۽ بلوچستان جي مارڪيٽن تائين پهچ لاءِ اهم آهي. === صنعت === چانورن جي ملن کان سواءِ شھدادڪوٽ ۽ قمبر شھدادڪوٽ ضلعي ۾ زرعي اوزارن، تعميراتي سامان، کاڌي جي پروسيسنگ ۽ ٻين ننڍين صنعتن سان لاڳاپيل ڪاروبار پڻ موجود آهن. ضلعي جي معاشي پروفائيل ۾ رائس هسڪنگ ملن سان گڏ زرعي اوزار، لوهه ۽ اسٽيل جون شيون، ٽريڪٽر ٽراليون ۽ روايتي گاڏيون ٺاهڻ کي مقامي صنعتي سرگرمين ۾ شامل ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Sindh – Shahdadkot |url=https://pakistanalmanac.com/sindh-shahdadkot/ |website=Pakistan Almanac |access-date=18 August 2026 }}</ref> شھدادڪوٽ تعلقي ۾ هٿ جي ڀرت سان سينگاريل ٽوپيون ۽ ٻيو دستڪاريءَ جو ڪم پڻ روايتي ننڍي صنعت جو حصو رهيو آهي، جنهن جي مقامي ۽ ضلعي کان ٻاهر مارڪيٽ موجود رهي آهي.<ref>{{cite web |title=Qambar Shahdadkot District |url=https://pakistanalmanac.com/sindh-shahdadkot/ |website=Pakistan Almanac |access-date=18 August 2026 }}</ref> === شھدادڪوٽ ٽيڪسٽائل ملز === شھدادڪوٽ جي صنعتي تاريخ ۾ '''شھدادڪوٽ ٽيڪسٽائل ملز''' اهم حيثيت رکي ٿي. هي مل 1976ع ۾ قائم ڪئي وئي ۽ 1980ع ۾ پيداوار شروع ڪئي. ان جو مقصد پٺتي پيل علائقي ۾ صنعتي روزگار پيدا ڪرڻ ۽ مقامي ماڻهن کي فني مهارتون مهيا ڪرڻ هو.<ref name="DawnTextile2002">{{cite news |last=Kalhoro |first=M. B. |title=Rekindling hopes for the locals |url=https://www.dawn.com/news/1062553 |work=Dawn |date=14 January 2002 |access-date=18 August 2026 }}</ref> مل جي پيداوار 1988ع تائين جاري رهي، جنهن کان پوءِ ڪم ڪندڙ سرمائيءَ جي کوٽ، نقصانن ۽ انتظامي مسئلن سبب اها بند ٿي وئي. 1994–95ع ۾ ان جو اسپننگ سيڪشن ٻيهر هلايو ويو ۽ حڪومت مرمت ۽ ڪم ڪندڙ سرمائي لاءِ 51.5 ملين رپيا فراهم ڪيا. 1998–99ع تائين ڌاڳي جي پيداوار نسبتاً بهتر رهي.<ref name="DawnTextile2002"/> مل جي ٻيهر فعال ٿيڻ سان شهر جي مقامي معيشت تي نمايان اثر پيو؛ نوان دڪان، رائس ملون ۽ فلور ملون قائم ٿيون ۽ روزگار جا موقعا وڌيا. 2002ع جي رپورٽ موجب ان وقت مل ۾ لڳ ڀڳ 1,000 ماڻهو ڪم ڪندا هئا ۽ ان سان سڌي يا اڻسڌي طرح هزارين ماڻهن جي روزي وابسته هئي.<ref name="DawnTextile2002"/> بعد ۾ مل ٻيهر بحران جو شڪار ٿي. 2008ع ۾ مل جي بندش خلاف شھدادڪوٽ ۾ واپارين ۽ مزدورن احتجاج پڻ ڪيو، جڏهن ته اسپننگ سيڪشن مان 435 مزدورن جي بي روزگار ٿيڻ جو ذڪر ڪيو ويو.<ref>{{cite news |title=Shutdown in Shahdadkot over mill issue |url=https://beta.dawn.com/news/303837/shutdown-in-shahdadkot-over-mill-issue |work=Dawn |date=22 May 2008 |access-date=18 August 2026 }}</ref> === روزگار ۽ ننڍو ڪاروبار === شھدادڪوٽ ۽ ڀرپاسي جي ڳوٺاڻن علائقن ۾ روزگار جو وڏو حصو زراعت ۽ ان سان لاڳاپيل سرگرمين مان اچي ٿو. ضلعي سطح جي معاشي انگن موجب زراعت، مال پالڻ، مڇي مارڻ ۽ شڪار سان لاڳاپيل سرگرميون روزگار جي وڏي حصي تي مشتمل آهن.<ref>{{cite web |title=Sindh – Shahdadkot |url=https://pakistanalmanac.com/sindh-shahdadkot/ |website=Pakistan Almanac |access-date=18 August 2026 }}</ref> شهر اندر واپار، ٽرانسپورٽ، اناج منڊي، رائس ملون، پرچون دڪان، زرعي مشينري ۽ روزمره جون خدمتون شهري روزگار جا اهم ذريعا آهن. شهر جي معيشت زرعي پيداوار جي موسمي چڪر سان ويجهي نموني ڳنڍيل آهي. چانورن جي فصل جي ڪٽائي ۽ خريداري واري موسم ۾ منڊي، ٽرانسپورٽ، رائس ملن ۽ مزدوريءَ جي سرگرمي وڌي ٿي، جڏهن ته پاڻيءَ جي کوٽ يا فصل کي نقصان سڄي مقامي واپار تي اثر وجهي سگهي ٿو. قمبر شھدادڪوٽ ۾ ٿيل تحقيق پاڻيءَ جي کوٽ کي چانورن جي پيداوار لاءِ اهم معاشي خطري طور سڃاڻي ٿي.<ref>{{cite journal |last1=Chandio |first1=N. N. |title=Impact of Water Scarcity on Rice Production |journal=Journal of Development and Social Sciences |year=2023 |url=https://www.ojs.jdss.org.pk/journal/article/download/618/510 |access-date=18 August 2026 }}</ref> == صحت == شھدادڪوٽ ۽ ڀرپاسي وارن علائقن ۾ صحت سان لاڳاپيل اهم مسئلن ۾ پيئڻ جي صاف پاڻي جي دستيابي، زيرِ زمين پاڻيءَ جي آلودگي ۽ وچڙندڙ بيمارين جي روڪٿام شامل آهن. ضلعي قمبر شھدادڪوٽ بابت مختلف سائنسي تحقيقن ۽ صحت کاتي جي انگن اکرن مان ظاهر ٿيو آهي ته پاڻيءَ جي معيار ۽ ايڇ آءِ وي سميت وچڙندڙ بيمارين جي روڪٿام مقامي صحت جي نظام لاءِ اهم مسئلا رهيا آهن. === پيئڻ جي پاڻيءَ جا مسئلا === شھدادڪوٽ ۾ پيئڻ جي پاڻيءَ جي معيار بابت ڪيل تحقيقن ۾ زيرِ زمين پاڻيءَ جي ڪيترن نمونن کي انساني استعمال لاءِ غيرموزون قرار ڏنو ويو آهي. 2018ع ۾ ''سنڌ يونيورسٽي ريسرچ جرنل (سائنس سيريز)'' ۾ شايع ٿيل هڪ تحقيق ۾ شھدادڪوٽ شهر جي ڏهن مختلف هنڌن تان زيرِ زمين پاڻيءَ جا نمونا گڏ ڪري انهن جي طبعي ۽ ڪيميائي خاصيتن جو جائزو ورتو ويو. تحقيق ۾ پاڻيءَ جي برقي چالڪتا، لوڻياٺ، ڪُل حل ٿيل مادا، سختي، ڪلورائيڊ، نائٽريٽ، الڪلينيٽي ۽ ٻين عنصرن جو تجزيو ڪيو ويو. نتيجن موجب برقي چالڪتا، پاڻيءَ جي سختي ۽ ڪُل حل ٿيل مادن سميت ڪجهه عنصر پيئڻ جي پاڻيءَ لاءِ [[عالمي صحت تنظيم]] جي مقرر ڪيل حدن کان وڌيڪ هئا، جنهن جي بنياد تي تحقيق هيٺ آيل هنڌن جي پاڻيءَ کي انساني واپرائڻ لاءِ غيرموزون قرار ڏنو ويو.<ref>{{cite journal |last1=Pathan |first1=A. M. |last2=Mastoi |first2=G. M. |last3=Qureshi |first3=M. A. |last4=Pirzada |first4=A. M. |last5=Brohi |first5=K. M. |last6=Khursheed |first6=O. A. J. |last7=Almani |first7=K. F. |last8=Siddique |first8=S. |title=Physico-chemical studies of groundwater quality in Shahdadkot City and its suitability for drinking purpose: A case study for clean water security |journal=Sindh University Research Journal (Science Series) |volume=50 |issue=4 |pages=491–494 |year=2018 |doi=10.26692/sujo/2018.12.0079 |url=https://sujo.usindh.edu.pk/index.php/SURJ/article/download/1002/925 |access-date=18 August 2026}}</ref> هڪ ٻي وسيع سائنسي تحقيق ۾ [[شھدادڪوٽ تعلقو|شھدادڪوٽ]]، [[قبوسعيد خان تعلقو|قبوسعيد خان]] ۽ [[سجاول جوڻيجو تعلقو|سجاول جوڻيجو]] تعلقن مان زيرِ زمين پاڻيءَ جا 38 نمونا گڏ ڪري 28 مختلف معيارن تي پرکيا ويا. تحقيق موجب 57.89 سيڪڙو نمونن ۾ ڪُل حل ٿيل مادن جي مقدار عالمي صحت تنظيم جي وڌ ۾ وڌ مقرر ڪيل 1,000 ملي گرام في ليٽر حد کان وڌيڪ هئي، جنهن ڪري اهي نمونا پيئڻ لاءِ مناسب نه هئا. تحقيق ۾ فلورائيڊ جي وڌيل مقدار پڻ اهم مسئلي طور سامهون آئي؛ اڌ نمونن ۾ فلورائيڊ وڌ ۾ وڌ قابلِ قبول حد کان وڌيڪ هو.<ref name="Lanjwani2020">{{cite journal |last1=Lanjwani |first1=Muhammad Farooque |last2=Khuhawar |first2=Muhammad Yar |last3=Khuhawar |first3=Taj Muhammad Jahangir |title=Groundwater quality assessment of Shahdadkot, Qubo Saeed Khan and Sijawal Junejo Talukas of District Qambar Shahdadkot, Sindh |journal=Applied Water Science |volume=10 |article-number=26 |year=2020 |doi=10.1007/s13201-019-1098-2 |url=https://link.springer.com/article/10.1007/s13201-019-1098-2 |access-date=18 August 2026}}</ref> ساڳئي تحقيق ۾ ڪجهه نمونن اندر [[ڪروميم]]، [[نڪل]]، [[ڪيڊميم]] ۽ [[سيسو|سيسي]] جي مقدار پڻ عالمي صحت تنظيم جي مقرر ڪيل حدن کان وڌيڪ ملي. ڪروميم 49.42 سيڪڙو، نڪل 21.05 سيڪڙو، ڪيڊميم 28.94 سيڪڙو ۽ سيسو 18.42 سيڪڙو نمونن ۾ مقرر حد کان وڌيڪ هو. آرسينڪ جي حوالي سان صورتحال نسبتاً مختلف هئي ۽ 38 مان رڳو هڪ نموني ۾ ان جي مقدار مقرر حد کان وڌيڪ ملي. تحقيق ڪندڙن نڪل، ڪروميم، سيسي ۽ ڪيڊميم جي وڌيل مقدار کي نيڪال جي گندي پاڻي ۽ علائقي جي ارضياتي بناوٽ سان ممڪن طور ڳنڍيو.<ref name="Lanjwani2020"/> فلورائيڊ جي ورڇ ۾ پڻ علائقائي فرق ڏٺو ويو. تحقيق موجب شھدادڪوٽ تعلقي ۾ فلورائيڊ جي مقدار نسبتاً وڌيڪ، جڏهن تہ سجاول جوڻيجو تعلقي ۾ گهٽ هئي. پاڻيءَ ۾ فلورائيڊ جي ڊگهي عرصي تائين تمام گهڻي مقدار انساني صحت لاءِ نقصانڪار ٿي سگهي ٿي ۽ [[فلوروسس]] جو سبب بڻجي سگهي ٿي.<ref name="Lanjwani2020"/> 2019ع ۾ ''دي ايڪسپريس ٽربيون'' پڻ قمبر شھدادڪوٽ ضلعي ۾ زيرِ زمين پاڻيءَ جي آلودگيءَ بابت رپورٽ ڪئي. رپورٽ موجب پاڻيءَ ۾ نقصانڪار ڪيميائي مادا ۽ ڳرا ڌاتو موجود هجڻ سبب ڪيترن علائقن ۾ زيرِ زمين پاڻي پيئڻ لاءِ محفوظ نه هو. رپورٽ ۾ سرڪاري واٽر سپلاءِ اسڪيمن مان فراهم ٿيندڙ پاڻيءَ جي صفائي ۽ مناسب ٽريٽمينٽ بابت پڻ مسئلن جي نشاندهي ڪئي وئي هئي.<ref>{{Cite web |date=18 December 2019 |title=Underground contamination: Not a drop worth drinking in Qambar-Shahdadkot |url=https://tribune.com.pk/story/2120739/underground-contamination-not-drop-worth-drinking-qambar-shahdadkot |access-date=18 August 2026 |website=The Express Tribune |language=en}}</ref> === ايڇ آءِ وي ۽ ايڊز === [[ايڇ آءِ وي]] جي پکڙجڻ جو مسئلو اتر سنڌ، خاص طور [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي]] ۽ ان جي ڀرپاسي وارن ضلعن ۾، صحت جو هڪ اهم مسئلو رهيو آهي. قمبر شھدادڪوٽ ضلعو پڻ هن علائقائي صحت جي مسئلي کان متاثر ٿيو آهي. 2010ع ۾ شايع ٿيل هڪ رپورٽ موجب لاڙڪاڻي ۾ قائم ايڇ آءِ وي علاج مرڪز تي لاڙڪاڻي، قمبر شھدادڪوٽ ۽ ٻين ڀرپاسي وارن ضلعن سان تعلق رکندڙ مريضن جو علاج ڪيو پئي ويو، جڏهن تہ صحت جي ماهرن قمبر شھدادڪوٽ ۾ پڻ ايڇ آءِ وي جا ڪيس موجود هجڻ جي نشاندهي ڪئي هئي.<ref>{{cite news |title=Extensive efforts needed to dig out hidden HIV/AIDS cases |url=https://www.dawn.com/news/587523/extensive-efforts-needed-to-dig-out-hidden-hivaids-cases |work=Dawn |date=1 December 2010 |access-date=18 August 2026}}</ref> 2016ع ۾ لاڙڪاڻي ۽ قمبر شھدادڪوٽ ۾ غيرمحفوظ رت جي منتقلي ۽ رت جي بئنڪن جي نگراني بابت خدشا سامهون اچڻ کان پوءِ اختيارين ٻنهي ضلعن ۾ ڪيترين ئي رت جي بئنڪن خلاف ڪارروائي ڪئي. رپورٽن موجب قمبر شھدادڪوٽ ۾ 20 ۽ لاڙڪاڻي ۾ پنج رت جون بئنڪون بند ڪيون ويون. ان وقت ايڇ آءِ وي جي ممڪن منتقلي ۽ رت جي مناسب اسڪريننگ نه ٿيڻ بابت پڻ جاچ ڪئي وئي.<ref>{{cite news |title=Spike in HIV/AIDS cases: Over two dozen blood banks sealed |url=https://tribune.com.pk/story/1197382/spike-hivaids-cases-two-dozen-blood-banks-sealed |work=The Express Tribune |date=11 October 2016 |access-date=18 August 2026}}</ref> 2019ع ۾ سنڌ ايڊز ڪنٽرول پروگرام جي انگن اکرن جي حوالي سان شايع ٿيل رپورٽ موجب قمبر شھدادڪوٽ ضلعي ۾ 112 ايڇ آءِ وي مثبت مريض درج ٿيل هئا.<ref>{{cite news |title=A grim reminder for Sindh on World AIDS Day |url=https://tribune.com.pk/story/2109625/grim-reminder-sindh-world-aids-day |work=The Express Tribune |date=1 December 2019 |access-date=18 August 2026}}</ref> 2019ع ۾ [[رتوديرو]] ۾ ٻارن ۾ ايڇ آءِ وي جي وڏي پيماني تي پکڙجڻ کان پوءِ ٿيندڙ سائنسي تحقيق ۾ لاڙڪاڻي سان گڏ پاڙيسري قمبر شھدادڪوٽ ۽ شڪارپور ضلعن جي ٻارن کي پڻ تحقيق جي دائري ۾ شامل ڪيو ويو.<ref>{{cite journal |title=Investigation of an extensive outbreak of HIV infection among children in Sindh, Pakistan: protocol for a matched case–control study |journal=BMJ Open |year=2020 |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7170612/ |access-date=18 August 2026}}</ref> سنڌ حڪومت جي 2021–22ع واري بجيٽ دستاويزن ۾ قمبر شھدادڪوٽ ضلعي لاءِ ايڇ آءِ وي/ايڊز جي روڪٿام ۽ ڪنٽرول جو الڳ پروگرام پڻ درج ٿيل هو، جيڪو ضلعي ۾ بيماريءَ جي نگراني ۽ روڪٿام لاءِ سرڪاري صحت جي ڍانچي جو حصو هو.<ref>{{cite web |title=Health Services – Budget Estimates 2021–2022 |url=https://www.finance.gos.pk/Home/Download?path=Budget%5CBudgetBooks%5CFY-21-22%5CVOLUME-IIIDetail%5C41.SC21144+HEALTH+SERVICES.pdf |publisher=Finance Department, Government of Sindh |year=2021 |access-date=18 August 2026}}</ref> === پوليو === شھدادڪوٽ ۾ [[پوليو]] جي ماحولياتي نگراني دوران پڻ وائرس جي موجودگي رڪارڊ ڪئي وئي آهي. جون 2024ع ۾ باقرآباد پاڙي جي گندي پاڻيءَ مان ورتل ماحولياتي نمونن ۾ پوليو وائرس جي موجودگي جي تصديق ٿي. قمبر شھدادڪوٽ جي ضلعي صحت آفيسر موجب نمونا 4 جون تي گڏ ڪري [[نيشنل انسٽيٽيوٽ آف هيلٿ، اسلام آباد]] موڪليا ويا هئا. صحت اختيارين موجب وائرس جي جينياتي مشابهت بلوچستان جي [[استا محمد ضلعو|استا محمد]] مان اڳ مليل وائرس سان هئي، جنهن کي ٻنهي علائقن وچ ۾ ماڻهن جي اچ وڃ سان ڳنڍيو ويو. ان کان پوءِ شھدادڪوٽ جي ٽن يونين ڪائونسلن ۾ نگراني ۽ پوليو خلاف مهم تيز ڪئي وئي.<ref>{{cite news |title=Sewage samples confirm poliovirus presence in Shahdadkot |url=https://www.dawn.com/news/1842635/sewage-samples-confirm-poliovirus-presence-in-shahdadkot |work=Dawn |date=29 June 2024 |access-date=18 August 2026}}</ref> === هيپاٽائيٽس === قمبر شھدادڪوٽ ۽ لاڙڪاڻي جي علائقن ۾ [[هيپاٽائيٽس بي]] ۽ [[هيپاٽائيٽس سي]] جا ڪيس پڻ صحت جي مسئلن طور رپورٽ ٿيندا رهيا آهن. 2010ع ۾ صحت جي ماهرن ٻنهي ضلعن ۾ هيپاٽائيٽس جي وڌندڙ شرح بابت خدشن جو اظهار ڪيو. قبوسعيد خان ۾ 2009ع دوران لڳايل هڪ طبي ڪئمپ ۾ معائنو ڪرايل مريضن مان 22 سيڪڙو ۾ هيپاٽائيٽس بي ۽ 18 سيڪڙو ۾ هيپاٽائيٽس سي جي نشاندهي ٿيڻ جي رپورٽ ڪئي وئي، جڏهن تہ ضلعي جي ٻين علائقن مان پڻ ٻنهي قسمن جا ڪيس رپورٽ ٿيا.<ref>{{cite news |title=Rise in hepatitis in Larkana, Qambar-Shahdadkot |url=https://www.dawn.com/news/892730/rise-in-hepatitis-in-larkana-qambar-shahdadkot |work=Dawn |date=23 July 2010 |access-date=18 August 2026}}</ref> == آبادي ۽ سماج == === آبادي === {{Historical populations |1951|8,994 |1961|15,043 |1972|24,323 |1981|32,888 |1998|60,436 |2017|118,915 |2023|120,687 |align=center |percentages=pagr |footnote=ذريعا: پاڪستان جون مختلف آدمشماريون.<ref name="PBS1951-1998">{{cite web |title=Population by Administrative Units 1951–1998 |url=https://repository.lahoreschool.edu.pk/xmlui/bitstream/handle/123456789/13673/Administrative%20Units.pdf?isAllowed=y&sequence=1 |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] |access-date=18 August 2026 }}</ref><ref name="PBS2023">{{cite web |title=7th Population and Housing Census 2023 – Detailed Results |url=https://www.pbs.gov.pk/result-excel/ |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] |access-date=18 August 2026 }}</ref> }} [[پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري|2023ع جي آدمشماري]] موجب شھدادڪوٽ شهر جي آبادي 120,687 هئي.<ref name="PBS2023"/> 2017ع جي آدمشماريءَ ۾ شهر جي آبادي 118,915 هئي، تنهنڪري 2017ع کان 2023ع تائين شهر جي آباديءَ ۾ نسبتاً ٿورو اضافو ٿيو.<ref name="PBS2023"/> شھدادڪوٽ جي آباديءَ ۾ ويهين صديءَ جي ٻئي اڌ دوران نمايان واڌ ٿي. 1951ع ۾ شهر جي آبادي رڳو 8,994 هئي، جيڪا 1961ع ۾ وڌي 15,043، 1972ع ۾ 24,323 ۽ 1981ع ۾ 32,888 ٿي. 1998ع تائين آبادي 60,436 تائين پهچي وئي، جڏهن تہ 2017ع ۾ اها لڳ ڀڳ ٻيڻي ٿي 118,915 ٿي وئي.<ref name="PBS1951-1998"/><ref name="PBS2023"/> 1951ع کان 2023ع تائين شھدادڪوٽ جي شهري آبادي مجموعي طور تي تيرهن ڀيرا کان وڌيڪ وڌي. خاص طور 1998ع کان 2017ع وارو عرصو تيز آبادي واڌ وارو رهيو، جڏهن شهر جي آبادي 60 هزار کان وڌي 118 هزار کان مٿي پهتي. ان جي ابتڙ 2017ع کان 2023ع تائين آباديءَ ۾ واڌ جو رجحان گهڻو سست رهيو.<ref name="PBS2023"/> 2023ع جي آدمشماريءَ موجب شھدادڪوٽ سنڌ جي انهن شهرن مان هڪ هو جن جي آبادي هڪ لک کان وڌيڪ هئي.<ref name="PBS2023"/> === نسلي ۽ سماجي بناوٽ === شھدادڪوٽ سنڌ ۽ [[بلوچستان]] جي سرحدي علائقن جي ويجهو واقع هجڻ سبب تاريخي طور مختلف قبيلائي ۽ ثقافتي گروهن جي رهائش جو مرڪز رهيو آهي. شهر ۽ ان جي پسگردائيءَ ۾ سنڌي ۽ بلوچ پسمنظر رکندڙ مختلف برادريون آباد آهن. مقامي روايتن ۽ تاريخي مواد ۾ کهاوڙ، سيلرا، مگسي، بروهي، کوسا، مستوئي، چنا، سومرا، سيد، جروار، مغيري، ڀٽي، شيخ ۽ ٻين برادرين جو ذڪر ملي ٿو. جديد پاڪستاني آدمشماريون عام طور آباديءَ کي ''نسلي گروهه'' يا ذات جي بنياد تي تفصيلي شهري سطح تي ورهائي پيش نٿيون ڪن؛ تنهنڪري شھدادڪوٽ جي مختلف برادرين جا صحيح سيڪڙو سرڪاري آدمشماريءَ مان مقرر ڪرڻ ممڪن ناهي. ان سبب شهر جي نسلي بناوٽ بابت مخصوص سيڪڙو ڏيڻ بدران سرڪاري طور دستياب مادري ٻولي، مذهب ۽ ٻين آبادي انگن کي وڌيڪ معتبر ڊيموگرافڪ اشارا سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="PBS2023"/> === ٻوليون === [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] شھدادڪوٽ ۽ ان جي ڀرپاسي جي مکيه مقامي ٻولي آهي. شهر جي بلوچستان سان جاگرافيائي ويجهڙائي ۽ ٻنهي علائقن وچ ۾ تاريخي سماجي لاڳاپن سبب [[براهوي ٻولي|براهوي]] ۽ [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] ڳالهائيندڙ آبادي پڻ موجود آهي، جڏهن تہ [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]] ۽ [[اردو]] پڻ استعمال ٿين ٿيون. 2023ع جي آدمشماريءَ جي ضلعي سطح وارن انگن موجب [[قمبر شھدادڪوٽ ضلعو|قمبر شھدادڪوٽ ضلعي]] جي 96 سيڪڙو کان وڌيڪ آباديءَ سنڌيءَ کي پنهنجي مادري ٻولي ڄاڻايو، جڏهن تہ براهوي ٻيو وڏو مادري ٻولي وارو گروهه هو.<ref name="PBS2023Language">{{cite web |title=7th Population and Housing Census 2023 – Population by Mother Tongue |url=https://www.pbs.gov.pk/result-excel/ |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] |year=2023 |access-date=18 August 2026 }}</ref> اهي انگ سڄي ضلعي جا آهن ۽ انهن کي صرف شھدادڪوٽ شهر جي ٻوليائي تناسب طور نه سمجهڻ گهرجي. سرڪاري ۽ تعليمي معاملن ۾ سنڌيءَ سان گڏ [[اردو]] ۽ [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] پڻ استعمال ٿين ٿيون. === مذهب === شھدادڪوٽ جي آباديءَ جي وڏي اڪثريت [[اسلام]] جي پيروڪار آهي. مسلمان آباديءَ ۾ [[سني اسلام|سني]] ۽ [[شيعو اسلام|شيعا]] برادريون شامل آهن. شهر ۾ [[هندومت|هندو]] برادري پڻ تاريخي طور آباد رهي آهي ۽ مقامي واپار ۽ ڪاروبار ۾ ان جي موجودگي رهي آهي. 2023ع جي آدمشماريءَ مطابق سڄي قمبر شھدادڪوٽ ضلعي جي 99 سيڪڙو کان وڌيڪ آبادي مسلمان هئي، جڏهن تہ هندو آبادي ضلعي جي هڪ سيڪڙو کان گهٽ آباديءَ تي مشتمل هئي. عيسائي ۽ ٻين مذهبي گروهن جي آبادي پڻ ننڍي تعداد ۾ درج ڪئي وئي.<ref name="PBS2023Religion">{{cite web |title=7th Population and Housing Census 2023 – Population by Sex, Religion and Rural/Urban |url=https://www.pbs.gov.pk/result-excel/ |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] |year=2023 |access-date=18 August 2026 }}</ref> جيئن ٻولين جي انگن سان، اهي سيڪڙو سڄي ضلعي جا آهن، نه صرف شھدادڪوٽ شهر جا. === تعليم ۽ خواندگي === {{Main|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جي تعليم}} شھدادڪوٽ [[قمبر شھدادڪوٽ ضلعو|قمبر شھدادڪوٽ ضلعي]] جي اهم شهري ۽ تعليمي مرڪزن مان هڪ آهي. شهر ۾ سرڪاري ۽ خانگي پرائمري، سيڪنڊري ۽ هائير سيڪنڊري تعليمي ادارا موجود آهن، جڏهن تہ ڀرپاسي جي ڳوٺاڻن علائقن جا شاگرد پڻ ثانوي ۽ اعليٰ تعليم لاءِ شهر ڏانهن اچن ٿا. [[پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري|2023ع جي آدمشماري]] موجب قمبر شھدادڪوٽ ضلعي ۾ ڏهن سالن ۽ ان کان وڌيڪ عمر واري آباديءَ جي مجموعي خواندگيءَ جي شرح لڳ ڀڳ 40 سيڪڙو هئي. مردن ۾ خواندگيءَ جي شرح لڳ ڀڳ 49 سيڪڙو، جڏهن تہ عورتن ۾ لڳ ڀڳ 30 سيڪڙو هئي، جنهن مان ضلعي ۾ تعليم جي حوالي سان نمايان صنفي فرق ظاهر ٿئي ٿو.<ref name="PBS2023Literacy">{{cite web |title=7th Population and Housing Census 2023 – Population (10 Years and Above) by Literacy, Sex and Rural/Urban |url=https://www.pbs.gov.pk/result-excel/ |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] |year=2023 |access-date=18 August 2026 }}</ref> اهي خواندگيءَ جا انگ سڄي ضلعي لاءِ آهن؛ شھدادڪوٽ شهر لاءِ الڳ انگ موجود هجن تہ انهن کي شهر جي انگن سان بدلائڻ گهرجي. ضلعي سطح تي مردن ۽ عورتن جي خواندگيءَ وچ ۾ لڳ ڀڳ 19 سيڪڙو پوائنٽن جو فرق تعليم تائين رسائيءَ ۾ صنفي تفاوت کي ظاهر ڪري ٿو.<ref name="PBS2023Literacy"/> قمبر شھدادڪوٽ ضلعو نوجوان آباديءَ وارو علائقو پڻ آهي. 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ ضلعي جي 34 سيڪڙو کان وڌيڪ آبادي ڏهن سالن کان گهٽ عمر جي هئي، جنهن سبب اسڪولي تعليم، استادن، اسڪولن ۽ ٻين تعليمي سهولتن جي طلب آباديءَ جي بناوٽ جو اهم پهلو آهي.<ref name="PBS2023">{{cite web |title=7th Population and Housing Census 2023 – Detailed Results |url=https://www.pbs.gov.pk/result-excel/ |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] |year=2023 |access-date=18 August 2026 }}</ref> == ڪتب خانا == شھدادڪوٽ جي علمي تاريخ ۾ ديني مدرسن سان ڳنڍيل خانگي ڪتبخانن اهم ڪردار ادا ڪيو آهي. اوڻيهين صديءَ ۾ شهر سنڌ ۽ بلوچستان جي عالمن ۽ شاگردن لاءِ هڪ علمي مرڪز طور سڃاتو ويندو هو. سنڌي ادبي بورڊ ۾ ڇپيل هڪ تحقيقي مضمون موجب، تيرهين ۽ چوڏهين صدي هجريءَ جي شروعاتي دور ۾ شھدادڪوٽ ۾ ڪيترائي عالم ۽ مدرس آباد هئا ۽ سنڌ ۽ بلوچستان جي علمي روايتن جو گڏيل اثر نظر ايندو هو.<ref name="MemonLibraries">{{cite journal |last=ميمڻ |first=عبدالغفور سنڌي |title=لاڙڪاڻي ضلعي جا ڪتبخانا |journal=مهراڻ |volume=33 |year=1984 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |url=https://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/mehran/Book7/Book_page13.html |access-date=18 August 2026 }}</ref> === مولانا نور محمد شھدادڪوٽيءَ جو ڪتبخانو === شھدادڪوٽ جي قديم علمي ڪتبخانن مان سڀ کان نمايان ڪتبخانو [[مولانا نور محمد شھدادڪوٽي]] سان منسوب هو. هو اصل ڀاڳناڙي، بلوچستان جي ڪنڊي علائقي جو رهواسي هو ۽ پنهنجي ابتدائي ۽ اعليٰ ديني تعليم مولانا عبدالحليم ڪنڊوي وٽ حاصل ڪيائين.<ref name="MemonLibraries"/><ref name="NoorBiography">{{cite web |title=مرحوم مولانا نُور محمد شهدادڪوٽي |url=https://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/mehran/Book10/Book_page3.html |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |access-date=18 August 2026 }}</ref> سندس ڄمڻ جي سال بابت مختلف ماخذن ۾ اختلاف ملي ٿو. ميمڻ عبدالغفور سنڌي کيس 1206هه/1791ع ۾ ڄاول ڄاڻائي ٿو، جڏهن ته سنڌي ادبي بورڊ تي محفوظ هڪ ٻي سوانح ۾ سندس ولادت جي تاريخ کي اڻڄاتل قرار ڏنو ويو آهي.<ref name="MemonLibraries"/><ref name="NoorBiography"/> تنهنڪري سندس پيدائش جو صحيح سال قطعي طور مقرر ڪرڻ مشڪل آهي. تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ نور محمد پهريان پنهنجي ڳوٺ ۾ تدريس شروع ڪئي. بعد ۾ هو [[رياست قلات]] سان لاڳاپيل عدالتي عهدي تي رهيو. ميمڻ عبدالغفور سنڌي موجب، کيس خان خداداد خان قلات طرفان ''قاضي القضاة'' مقرر ڪيو ويو هو. 1858ع ڌاري هڪ شرعي معاملي تي اختلاف کان پوءِ هو سنڌ آيو، پهريان [[ميروخان]] ۾ ميان حامدالله عرف حامد حضوري وٽ رهيو ۽ پوءِ سرائي پير بخش کهاوڙ جي دعوت تي شھدادڪوٽ منتقل ٿيو، جتي هن پنهنجي درسگاهه قائم ڪئي.<ref name="MemonLibraries"/> سنڌي ادبي بورڊ جي ٻي سوانحي روايت موجب، شھدادڪوٽ ۾ سندس درسگاهه مان سنڌ ۽ بلوچستان جا ڪيترائي طالب علم تعليم حاصل ڪندا هئا. سندس شاگردن ۾ مولانا گل محمد شھدادڪوٽي، مولانا غلام صديق شھدادڪوٽي، مولانا تاج محمد امروٽي، مولانا محمد حسن جوهي ۽ ٻيا عالم شامل هئا.<ref name="NoorBiography"/> هڪ ٻي علمي روايت موجب مولانا نور محمد وٽان 52 عالم فارغ التحصيل ٿيا هئا.<ref>{{cite web |title=سنڌي ادبي بورڊ آن لائين لائبريري |url=https://sindhiadabiboard.org/catalogue/Articles/Book7/Book_page36.html |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |access-date=18 August 2026 }}</ref> مولانا نور محمد 12 ذوالحج 1296هه تي شھدادڪوٽ ۾ وفات ڪئي. سنڌي ادبي بورڊ جي سوانحي ماخذ موجب سندس عمر ان وقت لڳ ڀڳ نوي سال هئي ۽ کيس شھدادڪوٽ ۾ دفن ڪيو ويو.<ref name="NoorBiography"/> === ڪتابن جو ذخيرو === مولانا نور محمد وٽ عربي ۽ فارسي ڪتابن جو وڏو ذاتي ڪتبخانو هو. ميمڻ عبدالغفور سنڌي موجب، هن ڪتبخاني ۾ لڳ ڀڳ '''هڪ هزار''' ڪتاب محفوظ هئا، جن مان وڏي تعداد ۾ قلمي نسخا شامل هئا.<ref name="MemonLibraries"/> اهي ڪتاب خاص طور ديني علوم، فقه، منطق، عربي ادب ۽ درسي نصاب سان لاڳاپيل هئا. مولانا نور محمد جي علمي ڪم بابت ماخذن ۾ پڻ ٿورو اختلاف ملي ٿو. ميمڻ عبدالغفور سنڌي سندس هڪ ڊزن کان وڌيڪ تصنيفن جو ذڪر ڪري ٿو، جڏهن ته سنڌي ادبي بورڊ جي هڪ ٻي سوانح ۾ لکيل آهي ته سندس ڪا وڏي مستقل تصنيف مشهور نه هئي، پر عربي درسي ڪتابن تي سندس ڪيترائي قلمي حاشيا موجود هئا.<ref name="MemonLibraries"/><ref name="NoorBiography"/> هڪ ٻئي تاريخي ماخذ ۾ سندس ''صرف بهائي'' ۽ ''جامع تعليمات جديد طرز موجب'' نالي تصنيفن جو ذڪر پڻ ملي ٿو.<ref>{{cite web |title=مولانا نور محمد شهدادڪوٽي جون تصنيفات |url=https://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/history/Book33/Book_page21.html |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |access-date=18 August 2026 }}</ref> انهيءَ سبب مولانا نور محمد جي علمي ورثي جو وڏو حصو ڇپيل ڪتابن جي ڀيٽ ۾ قلمي حاشين، درسي تحريرن ۽ سندس درسگاهه جي تدريسي روايت ۾ محفوظ رهيو. === مدرسه محموديه ۽ حليميه === مولانا نور محمد طرفان شھدادڪوٽ ۾ قائم ڪيل درسگاهه بعد ۾ '''مدرسه محموديه''' جي نالي سان مشهور ٿي. سندس وفات کان پوءِ سندس فرزندن، خاص طور مولانا گل محمد ۽ مولانا غلام صديق، مدرسي ۽ ڪتبخاني جي علمي ذخيري ۾ اضافو ڪيو.<ref name="MemonLibraries"/> مولانا گل محمد پنهنجي والد وٽ تعليم حاصل ڪئي ۽ پوءِ ساڳئي تدريسي سلسلي کي جاري رکيو. سنڌي ادبي بورڊ جي سوانحي مواد موجب، سندس شاگردن ۾ مولانا غلام صديق، قاضي داد محمد مڪران وارو، عبدالحڪيم افغان ۽ محمد حسين حيدرآبادي شامل هئا.<ref name="NoorBiography"/> ميمڻ عبدالغفور سنڌي موجب، مولانا نور محمد، گل محمد ۽ غلام صديق جي دور ۾ هن مدرسي جي علمي شهرت سبب سنڌ ۽ بلوچستان جي مختلف علائقن مان شاگرد شھدادڪوٽ ايندا هئا. وقت گذرڻ سان مدرسه محموديه ۽ ان سان لاڳاپيل ڪتبخاني جي اصل حيثيت گهٽجندي وئي، ۽ بعد ۾ مدرسي جو نالو '''مدرسه حليميه''' رکيو ويو.<ref name="MemonLibraries"/> === علمي اثر === شھدادڪوٽ جي هن درسگاهه جو اثر رڳو شهر تائين محدود نه رهيو. مولانا نور محمد، سندس استادن ۽ شاگردن جي علمي سند سنڌ جي ٻين ڪيترن مدرسن تائين پهتي. سنڌي ادبي بورڊ جي تاريخي مواد موجب، مولانا عبدالحليم ڪنڊويءَ جي علمي سلسلي مان مولانا نور محمد شھدادڪوٽي جهڙا عالم پيدا ٿيا ۽ ان علمي روايت جو اثر سنڌ جي ڪيترن عربي مدرسن تائين پهتو.<ref>{{cite web |title=سنڌ ۾ عربي درسگاهن جو سلسلو |url=https://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/history/Book33/Book_page20.html |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |access-date=18 August 2026 }}</ref> بعد واري دور ۾ پڻ مولانا نور محمد شھدادڪوٽيءَ جي علمي سند سنڌ جي ٻين عالمن تائين منتقل ٿيندي رهي. نوشهروفيروز ضلعي جي مخطوطات بابت هڪ تحقيقي مطالعي ۾ مولانا محمد عالم سومري جي علمي سند مولانا عبدالرحمان فيروز شاهي ۽ مولانا عطاالله فيروز شاهي وسيلي مولانا نور محمد شھدادڪوٽيءَ تائين پهچائي وئي آهي.<ref>{{cite journal |title=ضلعي نوشهروفيروز ۾ مخطوطات جا ذخيرا |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |url=https://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/mehran/Book149/Book_page3.html |access-date=18 August 2026 }}</ref> === جديد عوامي ڪتبخاني جي ضرورت === شھدادڪوٽ ۾ جديد عوامي ڪتبخاني جي کوٽ پڻ مختلف وقتن تي مقامي شاگردن ۽ شهرين جي بحث جو موضوع رهي آهي. 2021ع ۾ شايع ٿيل هڪ خط موجب، شھدادڪوٽ پريس ڪلب جي سامهون عوامي لائبريري لاءِ زمين مختص ڪئي وئي هئي، پر تعمير مڪمل نه ٿيڻ سبب شاگردن کي پڙهائي ۽ مقابلي جي امتحانن جي تياري لاءِ ٻين شهرن ڏانهن وڃڻو پوندو هو.<ref>{{cite news |title=Budget for Shahdadkot Library |url=https://www.nation.com.pk/24-May-2021/budget-for-shahdadkot-library |work=The Nation |date=24 May 2021 |access-date=18 August 2026 }}</ref> سنڌ جي ثقافت کاتي جي ڊائريڪٽوريٽ جنرل آف پبلڪ لائبريريز موجب، سنڌ ۾ سرڪاري عوامي ڪتبخانن جو صوبائي نيٽ ورڪ هلندڙ آهي؛ تنهن هوندي به ان جي موجوده سرڪاري فهرست مان شھدادڪوٽ شهر ۾ مڪمل طور فعال صوبائي عوامي ڪتبخاني جي واضح داخلا نظر نٿي اچي.<ref>{{cite web |title=Public Libraries |url=https://sindhculture.gov.pk/public-libraries/ |publisher=Culture, Tourism, Antiquities & Archives Department, Government of Sindh |access-date=18 August 2026 }}</ref> == ٻوڏ جي تباهي == {{Main|پاڪستان ۾ 2022ع واري ٻوڏ}} [[File:Flood in Pakistan 2022.png|thumb|سيپٽمبر 2022ع ۾ ٻوڏ جي پاڻيءَ ۾ گهيريل شھدادڪوٽ شهر جو فضائي منظر]] 2022ع ۾ [[پاڪستان ۾ 2022ع واري ٻوڏ|پاڪستان ۾ آيل تباهه ڪندڙ ٻوڏن]] دوران [[شھدادڪوٽ]] ۽ [[قمبر شھدادڪوٽ ضلعو|قمبر شھدادڪوٽ ضلعو]] سنڌ جي سخت متاثر علائقن ۾ شامل هئا. جون کان شروع ٿيل غيرمعمولي [[چوماسي]] برساتن ۽ بلوچستان کان ايندڙ ٻوڏ جي وهڪرن سبب ضلعي جي نيڪال ۽ آبپاشي نظام تي شديد دٻاءُ پيو. آگسٽ جي آخري هفتي ۽ سيپٽمبر جي شروعات تائين شھدادڪوٽ جي ڀرپاسي جا ڪيترائي علائقا پاڻيءَ هيٺ اچي ويا ۽ شهر پاڻ به ٻوڏ جي خطري هيٺ اچي ويو.<ref>{{cite web |title=Flood 2022 Maps |url=https://pdma.gos.pk/flood-2022-maps/ |publisher=[[Provincial Disaster Management Authority (Sindh)|Provincial Disaster Management Authority Sindh]] |access-date=18 August 2026 }}</ref><ref>{{cite web |title=Flood Inundation Map – Kamber Shahdadkot |url=https://pdma.gos.pk/Documents/Flood/Flood_2022/Flood%20Inundation%20GIS%20Maps/Flood%20Inundation%20Map-Kamber_Shahdadkot_28-08-2022.pdf |publisher=[[Provincial Disaster Management Authority (Sindh)|Provincial Disaster Management Authority Sindh]] |date=28 August 2022 |access-date=18 August 2026 }}</ref> === شھدادڪوٽ کي ٻوڏ جو خطرو === آگسٽ 2022ع جي آخري ڏينهن ۾ [[سيف الله مگسي برانچ]] ۽ گهر ڊرين ۾ گهارن ۽ بلوچستان کان ايندڙ پاڻيءَ سبب شھدادڪوٽ تي ٻوڏ جو خطرو وڌي ويو. 29 آگسٽ تي ''[[ڊان (اخبار)|ڊان]]'' ٻڌايو تہ سيف الله مگسي برانچ ۾ لڳ ڀڳ 150 فوٽ ويڪرو گهارو پوڻ ۽ [[رائٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين]] ۾ بلوچستان کان ايندڙ پاڻيءَ جو دٻاءُ وڌڻ سبب ڪچي پل وارو علائقو ٻڏي ويو هو ۽ پاڻي ڏکڻ طرف وڌي رهيو هو. ساڳئي وقت شھدادڪوٽ جي وارڊ نمبر 5 ۾ سيلرا کان لغاري ۽ مستوئي پاڙن تائين برساتي ۽ ٻوڏ جو پاڻي داخل ٿي چڪو هو.<ref name="Dawn29Aug2022">{{cite news |last=Kalhoro |first=M. B. |title=Exodus begins from Warah, Shahdadkot over fear of deluge |url=https://www.dawn.com/news/1707214/exodus-begins-from-warah-shahdadkot-over-fear-of-deluge |work=[[Dawn (newspaper)|Dawn]] |date=29 August 2022 |access-date=18 August 2026 }}</ref> پاڻيءَ جي وڌندڙ دٻاءَ سبب شهر ۾ خوف پکڙجي ويو ۽ ڪيترن رهواسين محفوظ هنڌن ڏانهن لڏپلاڻ شروع ڪئي.<ref name="Dawn29Aug2022"/> ٻوڏ جو خطرو گهٽائڻ ۽ پاڻيءَ کي ٻئي رخ ڏانهن موڙڻ لاءِ شھدادڪوٽ جي چوڌاري حفاظتي بند مضبوط ڪرڻ، مختلف هنڌن تي مٽيءَ جا بند ٻڌڻ ۽ رستن توڙي نيڪال جي نظام ۾ پاڻيءَ لاءِ رستا پيدا ڪرڻ جون ڪوششون ڪيون ويون. سيپٽمبر جي شروعات تائين صورتحال وڌيڪ سنگين ٿي وئي. سيلرا ڀرسان قمبر–شھدادڪوٽ روڊ ۾ پاڻيءَ جي نيڪال لاءِ ڪٽ ڏنا ويا، ڇاڪاڻ تہ بلوچستان کان ايندڙ ٻوڏ ۽ سم نالن ۾ پيل گهارن سبب شھدادڪوٽ ۽ ڀرپاسي وارن علائقن تي دٻاءُ وڌي رهيو هو. 4 سيپٽمبر تي شھدادڪوٽ ڊرين ۾ ڳوٺ گامن فقير کوسو ڀرسان لڳ ڀڳ 80 فوٽ ويڪرو گهارو پڻ پيو، جنهن سبب وڌيڪ ڳوٺ پاڻيءَ هيٺ آيا.<ref>{{cite news |last=Kalhoro |first=M. B. |title=Over 40,000 move out of Qambar-Shahdadkot's Warah to escape floodwater ravages |url=https://www.dawn.com/news/1708397 |work=[[Dawn (newspaper)|Dawn]] |date=5 September 2022 |access-date=18 August 2026 }}</ref> === آبپاشي ۽ نيڪال جي نظام تي دٻاءُ === ٻوڏ دوران قمبر شھدادڪوٽ ضلعي جي صورتحال رڳو مقامي برساتن سبب نه هئي، پر بلوچستان جي اتر ۽ اولهه وارن علائقن مان ايندڙ وڏي مقدار جي پاڻيءَ پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو. سنڌ جي آبپاشي کاتي موجب بلوچستان ۾ انتهائي تيز برساتن کان پوءِ وڏي مقدار ۾ ٻوڏ جو پاڻي [[ايف پي بند]] ۽ [[رائٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين]] وسيلي سنڌ ڏانهن آيو. ان سبب نيڪال وارا نالا پنهنجي گنجائش کان وڌيڪ وهڻ لڳا ۽ ڪيترن هنڌن تي گهارا پيا.<ref name="Dawn9Sep">{{cite news |title=Murad asks depts to ensure draining of water from affected towns |url=https://www.dawn.com/news/1709085 |work=[[Dawn (newspaper)|Dawn]] |date=9 September 2022 |access-date=18 August 2026 }}</ref> سيپٽمبر جي پهرئين هفتي ۾ سنڌ حڪومت کي ٻڌايو ويو تہ [[قمبر]]، شھدادڪوٽ، [[قبوسعيد خان]]، [[وارهه]]، [[نصيرآباد، سنڌ|نصيرآباد]]، [[ميهڙ]]، [[خيرپور ناٿن شاهه]] ۽ [[جوهي]] جا وڏا حصا پاڻيءَ هيٺ هئا.<ref name="Dawn9Sep"/> شھدادڪوٽ مين ڊرين، ميرو خان مين ڊرين، گهر مين ڊرين ۽ ٻين نيڪال وارن وهڪرن ۾ پاڻيءَ جي غيرمعمولي سطح سبب شهر ۽ ڳوٺن مان پاڻي ڪڍڻ هڪ وڏو مسئلو بڻجي ويو. 10 سيپٽمبر تائين شھدادڪوٽ مين ڊرين ۽ ميرو خان مين ڊرين ۾ پاڻيءَ جي سطح تقريباً هڪ کان ٻه فوٽ گهٽجڻ شروع ٿي ۽ پاڻي آر بي او ڊي-III ڏانهن وهڻ لڳو. گهر مين ڊرين، جيڪا ڪجهه وقت ابتو وهي رهي هئي، ٻيهر مين نارا ويلي ڊرين ڏانهن وهڻ شروع ڪيو. سنڌ حڪومت موجب ان وقت شھدادڪوٽ، قمبر، وارهه، نصيرآباد ۽ قبوسعيد خان جي مٿانهن علائقن ۾ پاڻيءَ جي سطح آهستي آهستي گهٽجڻ لڳي هئي.<ref>{{cite news |title=Murad orders steps to normalise life in N. Feroze, Khairpur and Kot Diji |url=https://www.dawn.com/news/1709250 |work=[[Dawn (newspaper)|Dawn]] |date=10 September 2022 |access-date=18 August 2026 }}</ref> === ميرو خان ڪئنال ۽ گهارا === ٻوڏ دوران [[ميرو خان]] ۽ شھدادڪوٽ جي وچ وارن علائقن ۾ آبپاشي ۽ نيڪال وارن نالن ۾ گهارا پوڻ سبب ڪيترائي ڳوٺ پاڻيءَ هيٺ اچي ويا. تيز وهڪري گهرن، زرعي زمينن، فصلن ۽ مال متاع کي نقصان پهچايو ۽ ڪيترن علائقن جا زميني رابطا متاثر ٿيا. اختيارين گهارن جي سببن بابت جاچ ۽ بندن کي مضبوط ڪرڻ جا قدم پڻ کنيا.<ref>{{Cite web |date=4 September 2022 |title=Several villages flooded after breach in Meeru Khan canal in Qamber |url=https://nation.com.pk/2022/09/04/several-villages-flooded-after-breach-in-meeru-khan-canal-in-qamber/ |access-date=18 August 2026 |website=The Nation |language=en }}</ref> قمبر شھدادڪوٽ ۾ پاڻيءَ جي پکڙجڻ جي شدت [[سنڌ پراونشل ڊزاسٽر مئنيجمينٽ اٿارٽي]] جي سيٽلائيٽ تي ٻڌل نقشن ۾ پڻ درج ڪئي وئي. اداري 28 آگسٽ ۽ 5 سيپٽمبر 2022ع تي ضلعي جا الڳ ٻوڏ-گرفتگي نقشا جاري ڪيا، جن ۾ ٻڏل ۽ پاڻيءَ سان گهيريل علائقن، شهرن، ڳوٺن، شاهراهن ۽ يونين ڪائونسلن جي صورتحال ڏيکاري وئي.<ref>{{cite web |title=Flood 2022 Maps |url=https://pdma.gos.pk/flood-2022-maps/ |publisher=Provincial Disaster Management Authority, Government of Sindh |access-date=18 August 2026 }}</ref> === لڏپلاڻ ۽ انساني اثر === شھدادڪوٽ جي چوڌاري پاڻي وڌڻ سان شهر ۽ ڀرپاسي جي ڳوٺن مان وڏي پيماني تي عارضي لڏپلاڻ ٿي. ڪيترن خاندانن پنهنجا گهر ڇڏي نسبتاً مٿانهن هنڌن، روڊن، بندن ۽ امدادي ڪئمپن ۾ پناهه ورتي. ساڳئي وقت قمبر شھدادڪوٽ جي ٻين شهرن ۾ پڻ اهڙي صورتحال پيدا ٿي؛ [[وارهه]] مان ڏهن هزارن جي تعداد ۾ ماڻهو ٻوڏ جي خطري سبب نڪري ويا، جڏهن تہ قبوسعيد خان پڻ پاڻيءَ سان گهيرجي ويو.<ref>{{cite news |last=Kalhoro |first=M. B. |title=Over 40,000 move out of Qambar-Shahdadkot's Warah to escape floodwater ravages |url=https://www.dawn.com/news/1708397 |work=Dawn |date=5 September 2022 |access-date=18 August 2026 }}</ref> ٻوڏ سبب بي گهر ٿيل خاندانن، خاص طور ٻارن، لاءِ تعليم ۽ بنيادي سهولتون پڻ متاثر ٿيون. [[يونيسيف]] قمبر شھدادڪوٽ جي مينهون خاني بلدي ڳوٺ ۾ ٻوڏ سبب اندروني طور بي گهر ٿيل خاندانن جي ٻارن لاءِ عارضي سکيا مرڪز قائم ڪيو. يونيسيف موجب ٻوڏ متاثر خاندانن کي پيئڻ جو محفوظ پاڻي، طبي سامان، غذائي علاج جون شيون ۽ صفائيءَ جون ڪِٽون پڻ مهيا ڪيون ويون.<ref>{{cite web |title=UNICEF delivers supplies to ensure that every child can score goals in life |url=https://www.unicef.org/supply/stories/unicef-delivers-supplies-ensure-every-child-can-score-goals-life |publisher=[[UNICEF]] |access-date=18 August 2026 }}</ref> === امدادي ڪارروايون === ضلعي انتظاميا، [[پراونشل ڊزاسٽر مئنيجمينٽ اٿارٽي، سنڌ|پراونشل ڊزاسٽر مئنيجمينٽ اٿارٽي]]، بچاءَ وارن ادارن، فوج، غير سرڪاري تنظيمن ۽ مقامي رضاڪارن ٻوڏ متاثر ماڻهن کي محفوظ هنڌن ڏانهن منتقل ڪرڻ ۽ کاڌو، پيئڻ جو پاڻي، خيما ۽ ٻيون ضروري شيون پهچائڻ جون ڪارروايون ڪيون. قمبر شھدادڪوٽ جي ڊپٽي ڪمشنر جاويد نبي کوسو، پي ڊي ايم اي سنڌ طرفان، [[قبوسعيد خان]] جي ڪچي واري ٻوڏ متاثر علائقي ۾ خوراڪ جون شيون پڻ ورهايون.<ref>{{cite web |title=Deputy Commissioner Qambar-Shahdadkot Javed Nabi Khoso distributing food items among the flood affected people |url=https://www.app.com.pk/photos-section/deputy-commissioner-qambar-shahdadkot-javed-nabi-khoso-distributing-food-items-among-the-flood-affected-people-in-the-flood-hit-katcha-area-of-qubo-saeed-khan-on-the-behalf-of-provincial-disaster-mana/ |website=[[Associated Press of Pakistan]] |date=1 August 2022 |access-date=18 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230316103302/https://www.app.com.pk/photos-section/deputy-commissioner-qambar-shahdadkot-javed-nabi-khoso-distributing-food-items-among-the-flood-affected-people-in-the-flood-hit-katcha-area-of-qubo-saeed-khan-on-the-behalf-of-provincial-disaster-mana/ |archive-date=16 March 2023 |url-status=live }}</ref> پي ڊي ايم اي سنڌ جي 2022ع واري ٻوڏ بابت رپورٽ موجب قمبر شھدادڪوٽ امدادي سامان حاصل ڪندڙ اهم ضلعن مان هو. اداري طرفان ٻوڏ متاثر آباديءَ لاءِ راشن، صاف پيئڻ جو پاڻي، خيما ۽ گهريلو استعمال جون ضروري شيون فراهم ڪيون ويون.<ref>{{cite web |title=Flood 2022 in Sindh |url=https://pdma.gos.pk/Documents/Reports/Flood%202022%20In%20Sindh.pdf |publisher=Provincial Disaster Management Authority, Government of Sindh |access-date=18 August 2026 }}</ref> ٻوڏ کان پوءِ به انساني امداد جي ضرورت جاري رهي. پاڪستان هيومينيٽيرين فورم جي 2022ع واري سالياني رپورٽ موجب [[مرسي ڪور]] قمبر شھدادڪوٽ ۽ جيڪب آباد ضلعن ۾ ٻوڏ متاثر ۽ ڪمزور برادرين لاءِ 12 مهينن جو امدادي پروگرام شروع ڪيو، جنهن جي پهرئين مرحلي ۾ صاف پاڻي، خوراڪ، غير غذائي ضروري شيون ۽ صفائي بابت آگاهي فراهم ڪئي وئي.<ref>{{cite web |title=Pakistan Humanitarian Forum Annual Report 2022 |url=https://ndma.gov.pk/public/storage/publications/July2023/4MYdOADBMNylGJdX1cY4.pdf |publisher=Pakistan Humanitarian Forum |year=2022 |access-date=18 August 2026 }}</ref> === صحت، پاڻي ۽ تعليم تي اثر === ٻوڏ جي بيٺل ۽ آلوده پاڻيءَ سبب صاف پيئڻ جي پاڻي، صفائي ۽ صحت جون ضرورتون وڌي ويون. ملڪ گير سطح تي [[يونيسيف]] خبردار ڪيو تہ 2022ع جي ٻوڏ سبب لکين ٻار پاڻيءَ مان پکڙجندڙ بيمارين، غذائي کوٽ ۽ ٻين صحت جي خطرن کي منهن ڏئي رهيا هئا.<ref>{{cite web |title=More than three million children at risk as devastating floods hit Pakistan |url=https://www.unicef.org/press-releases/more-three-million-children-risk-devastating-floods-hit-pakistan |publisher=[[UNICEF]] |date=31 August 2022 |access-date=18 August 2026 }}</ref> قمبر شھدادڪوٽ ۾ عارضي سکيا مرڪزن ۽ پاڻي، صفائي، غذائيت ۽ طبي امداد جي فراهمي اهڙين ضرورتن جي جواب جو حصو هئي.<ref>{{cite web |title=UNICEF delivers supplies to ensure that every child can score goals in life |url=https://www.unicef.org/supply/stories/unicef-delivers-supplies-ensure-every-child-can-score-goals-life |publisher=UNICEF |access-date=18 August 2026 }}</ref> 2022ع واري ٻوڏ شھدادڪوٽ لاءِ رڳو هڪ مختصر برساتي واقعو نه هئي، پر شهر جي نيڪال، آبپاشي، روڊن، پيئڻ جي پاڻي ۽ آفتن کان بچاءَ واري ڍانچي لاءِ هڪ وڏي آزمائش ثابت ٿي. سنڌ حڪومت جي رپورٽن موجب سيپٽمبر جي ٻئي هفتي کان شھدادڪوٽ ۽ ڀرپاسي وارن مٿانهن علائقن ۾ پاڻيءَ جي سطح گهٽجڻ شروع ٿي، پر ضلعي جي ڪيترن هيٺانهن علائقن مان پاڻي نيڪال ٿيڻ ۽ معمول جي زندگي بحال ٿيڻ ۾ وڌيڪ وقت لڳو.<ref name="Dawn9Sep"/> == فاصلا == هيٺ ڏنل جدول ۾ شھدادڪوٽ کان پاڪستان جي اهم شهرن ۽ دنيا جي ڪجهه وڏن شهرن تائين فاصلا ڏيکاريل آهن. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; border-collapse:collapse;" |+ style="background:#3949AB; color:white; padding:8px; font-size:115%;" | '''شھدادڪوٽ ۽ ٻين شهرن وچ ۾ فاصلا''' |- ! style="background:#5C6BC0; color:white; width:22%;" | شروعاتي هنڌ ! style="background:#5C6BC0; color:white; width:25%;" | منزل ! style="background:#00897B; color:white; width:18%;" | فاصلو (ڪ.م.) ! style="background:#F57C00; color:white; width:35%;" | روڊ ذريعي رابطو |- style="background:#E8EAF6;" | [[شھدادڪوٽ]] | [[لنڊن]] | 6,125 | نہ |- style="background:#F5F5F5;" | [[شھدادڪوٽ]] | [[نيو يارڪ شهر|نيو يارڪ]] | 11,507 | نہ |- style="background:#E8EAF6;" | [[شھدادڪوٽ]] | [[برلن]] | 5,235 | نہ |- style="background:#F5F5F5;" | [[شھدادڪوٽ]] | [[لاس اينجلس]] | 13,113 | نہ |- style="background:#E8EAF6;" | [[شھدادڪوٽ]] | [[ماسڪو]] | 3,908 | نہ |- style="background:#E8F5E9;" | [[شھدادڪوٽ]] | [[بيجنگ]] | 4,578 | ها، [[گلگت]] کان چين جي سرحد وسيلي |- style="background:#E8EAF6;" | [[شھدادڪوٽ]] | [[ٽوڪيو]] | 6,655 | نہ |- style="background:#F5F5F5;" | [[شھدادڪوٽ]] | [[سڊني]] | 11,069 | نہ |- style="background:#E8EAF6;" | [[شھدادڪوٽ]] | [[ريو ڊي جينيرو]] | 13,110 | نہ |- ! colspan="4" style="background:#00796B; color:white; padding:6px;" | '''پاڪستان جي اهم شهرن تائين فاصلا''' |- style="background:#E0F2F1;" | [[شھدادڪوٽ]] | [[ڪراچي]] | 342 | ها |- style="background:#F1F8E9;" | [[شھدادڪوٽ]] | [[لاهور]] | 746 | ها |- style="background:#E0F2F1;" | [[شھدادڪوٽ]] | [[اسلام آباد]] | 822 | ها |- style="background:#F1F8E9;" | [[شھدادڪوٽ]] | [[پشاور]] | 769 | ها |- style="background:#E0F2F1;" | [[شھدادڪوٽ]] | [[ڪوئيٽا]] | 276 | ها |- style="background:#F1F8E9;" | [[شھدادڪوٽ]] | [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] | 280 | ها |} == حوالا == {{حوالا|2}} todludzb9u5pm3qiemj3bz0xpow3hxi 404597 404596 2026-08-18T14:58:00Z Intisar Ali 8681 404597 wikitext text/x-wiki {{Short description|پاڪستان جو شهر ۽ انتظامي علائقو}} {{Infobox settlement <!-- Basic information --> | name = شھدادڪوٽ | official_name = Shahdadkot | other_name = {{lower|0.1em|[[سيلرا شھدادڪوٽ]]}} | native_name = {{nobold|{{lower|0.6em|{{Nastaliq|شہدادکوٹ}}}}}} | settlement_type = [[شهر]]، [[ميونسيپلٽي]] <!-- Images --> | image_skyline = Water supply shahdadkot.jpg | imagesize = 250 | image_caption = شھدادڪوٽ جو پاڻي فراهمي نظام | image_flag = | flag_size = 100 <!-- Maps / additional images --> | image_map = At_Kotoo_Motoo_Chowk_Shahdadkot.jpg | mapsize = 250 | map_caption = شھدادڪوٽ ۾ ڪوٽو موٽو چوڪ وٽ بئنڪون | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_label_position = bottom | pushpin_map_caption = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ شھدادڪوٽ جو مقام | pushpin_mapsize = 250 <!-- Location --> | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{flag|پاڪستان}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = {{flag|سنڌ}} | subdivision_type2 = [[پاڪستان جا ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] | subdivision_type3 = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name3 = [[قمبر شھدادڪوٽ ضلعو|قمبر شھدادڪوٽ]] | subdivision_type4 = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]] | subdivision_name4 = [[شھدادڪوٽ تعلقو]] <!-- Languages --> | blank1_name_sec1 = سرڪاري ٻوليون | blank1_info_sec1 = [[اردو]]، [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | blank2_name_sec1 = مقامي ٻولي | blank2_info_sec1 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | blank3_name_sec1 = ٻيون ڳالهايون ويندڙ ٻوليون | blank3_info_sec1 = [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]]، [[بلوچي ٻولي|بلوچي]]، [[براهوي ٻولي|براهوي]] <!-- Government --> | government_type = مڪاني حڪومت | leader_title = چيئرمين ميونسيپلٽي | leader_name = | leader_title1 = ايم اين اي | leader_name1 = <!-- Establishment --> | established_title = قيام | established_date = ڪلهوڙا خاندان جي دور ۾ | founder = شھداد خان کهاوڙ <!-- Physical characteristics --> | unit_pref = PAK | elevation_m = 13 | elevation_ft = 43 <!-- Population: latest statistics retained --> | population_total = 120,687 | population_as_of = [[پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري|2023ع]] | population_density_sq_mi = auto | population_blank1_title = شهر واسين جو نالو | population_blank1 = شھدادڪوٽي <!-- Time --> | timezone = [[پاڪستان جو معياري وقت]] | utc_offset = +05:00 <!-- Coordinates --> | coordinates = {{coord|27.8483|67.9106|region:PK_type:city|display=inline,title}} <!-- Postal and telephone codes --> | postal_code_type = پوسٽل ڪوڊ | postal_code = 77300 | area_code = 0744 | website = }} [[File:Petrol Pump At Highway - panoramio.jpg|thumb|شھدادڪوٽ جي باءِ پاس تي هڪ پيٽرول پمپ]] '''شھدادڪوٽ''' ({{langx|en|Shahdadkot}}) [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[قمبر شھدادڪوٽ ضلعو|قمبر شھدادڪوٽ ضلعي]] جو هڪ قديم ۽ اهم شهر آهي. شھدادڪوٽ اڳوڻي [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي ضلعي]] جو حصو هو، پر [[قمبر شھدادڪوٽ ضلعو|قمبر شھدادڪوٽ ضلعو]] قائم ٿيڻ کان پوءِ ان ۾ شامل ڪيو ويو. هي ضلعي جي وڏن شهرن مان هڪ ۽ [[شھدادڪوٽ تعلقو|شھدادڪوٽ تعلقي]] جو انتظامي مرڪز آهي. 2023ع جي آدمشماري موجب شهر جي آبادي 120,687 هئي. شهر جو پوسٽل ڪوڊ 77300 آهي. شهر جو نالو ان جي باني '''شھداد خان کهاوڙ''' جي نالي پٺيان رکيو ويو. شھدادڪوٽ [[لاڙڪاڻو|لاڙڪاڻي]] کان لڳ ڀڳ 51 ڪلوميٽر اتر-اولهه ۽ [[قمبر]] کان 34 ڪلوميٽر اتر طرف واقع آهي. هي شهر [[بلوچستان]] جي [[خضدار ضلعو|خضدار]]، [[جھل مگسي ضلعو|جھل مگسي]] ۽ [[استا محمد ضلعو|استا محمد]] ضلعن جي ويجهو واقع آهي. شھدادڪوٽ [[ايم-8 موٽر وي (پاڪستان)|ايم-8 موٽر وي]] جي رستي وسيلي [[گوادر]] ۽ [[رتوديرو]] سان ڳنڍيل آهي. شھدادڪوٽ ۾ مختلف سنڌي، بلوچ ۽ ٻين برادرين جا ماڻهو رهن ٿا. هتي رهندڙ برادرين ۾ شيخ، کهاوڙ، سيلرا، [[ڪنگراڻي]]، ڀٽي، کوسا، مگسي، براهوي، سومرا، مستوئي، تونيا، چنا، سيد، جروار، پٺاڻ، لانگاهه، گهلُو، وڌا، قريشي، عمراڻي، رڏ، مغيري، ڀٽا، اعواڻ ۽ ڪمبوهه شامل آهن. شهر ۾ مسلمان اڪثريت ۾ آهن، جن ۾ سني ۽ شيعا شامل آهن. هندو برادري پڻ شهر ۾ آباد آهي ۽ واپاري شعبي ۾ ان جي نمايان موجودگي رهي آهي. شيخ برادريءَ جي پڻ شهر جي واپاري طبقي ۾ وڏي نمائندگي آهي.<ref>{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=https://www.sindhidunya.com/shahdadkot/ |accessdate=2018-02-25 |archive-date=2016-08-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160829101127/http://www.sindhidunya.com/shahdadkot/ |dead-url=yes }}</ref> شھدادڪوٽ 1970ع کان وٺي [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] جو هڪ اهم سياسي ڳڙهه پڻ رهيو آهي.<ref>{{Cite web|url=http://www.pas.gov.pk/index.php/members/bydistrict/en/31/94|title=Welcome to the Website of Provincial Assembly of Sindh}}</ref> هي علائقو پاڪستان جي اڳوڻي وزيراعظم [[بينظير ڀٽو]] جو چونڊ تڪ پڻ رهيو آهي، جڏهن ته مير نادر خان مگسي پڻ هن علائقي مان ڊگهي عرصي تائين چونڊجندو رهيو آهي. == تاريخ == شھدادڪوٽ جي بنياد بابت مختلف تاريخي حوالا موجود آهن. سنڌ جي محقق [[ايم ايڇ پنھور]] موجب، شھدادڪوٽ انهن نون شهرن ۽ وسندين مان هڪ هو، جيڪي [[ڪلهوڙا خاندان|ڪلهوڙن]] جي دور ۾ سنڌ اندر زرعي ايراضي ۽ آباديءَ ۾ واڌ سان گڏ اُسريا. پنهور 1701ع کان 1758ع تائين واري عرصي بابت لکي ٿو ته سنڌ ۾ پوکيءَ هيٺ ايراضي لڳ ڀڳ ڏهن لکن ايڪڙن مان وڌي ٻاويهه لک ايڪڙ ٿي ۽ آبادي 14 لکن مان وڌي لڳ ڀڳ 30 لکن تائين پهتي. ان دور ۾ شھدادڪوٽ سان گڏ قمبر، وارهه، ميهڙ، خيرپور ناٿن شاهه، ميرپورخاص، نئون خدا آباد، شھدادپور، نوشهروفيروز، خانڳڙهه، فتح ڳڙهه، جوهي، دوست علي، رتوديرو ۽ وڳڻ جهڙيون وسنديون پڻ اُسريون.<ref>پنهور، ايم. ايڇ، ٽماهي ''مهراڻ''، 1/1996ع، ص. 35، سنڌي ادبي بورڊ، ڄامشورو.</ref> ضلعي قمبر شھدادڪوٽ بابت هڪ ضلعي پروفائيل موجب، شھدادڪوٽ جو بنياد لڳ ڀڳ '''1713ع''' ۾ ڪلهوڙن جي دور ۾ پيو ۽ اهو لاڙڪاڻي کان [[گنداوا]] ڏانهن ويندڙ واپاري رستي تي هڪ اهم شهر هو.<ref name="DistrictProfile">{{cite web |title=Pakistan Emergency Situational Analysis: District Kamber Shahdadkot |url=https://reliefweb.int/report/pakistan/pakistan-emergency-situational-analysis-district-kamber-shahdadkot-july-2014 |website=ReliefWeb |date=July 2014 |access-date=18 August 2026 }}</ref> علائقي تي [[ڪلهوڙا خاندان|ڪلهوڙن]] کان پوءِ [[ٽالپر خاندان|ٽالپرن]] جي حڪومت قائم ٿي، جيڪا 1843ع ۾ انگريزن جي سنڌ تي قبضي تائين جاري رهي.<ref name="DistrictProfile"/> === پراڻو نالو ۽ اوڻيهين صدي === شھدادڪوٽ جو پراڻو نالو '''شھدادپور''' هو. [[اي ڊبليو هيوز]] جي 1876ع ۾ ڇپيل ''A Gazetteer of the Province of Sind'' ۾ هن وسندي کي ''Shahdadpur'' جي نالي سان درج ڪيو ويو آهي. ان وقت اهو قمبر تعلقي جي لاڙڪاڻي ڊپٽي ڪليڪٽريٽ جو هڪ سرڪاري شهر هو ۽ لاڙڪاڻي کان لڳ ڀڳ 30 ميل اتر-اتر اولهه طرف واقع هو. شهر داتو-جي-ڪُر واهه جي اولهندي ڪناري تي آباد هو ۽ رستن وسيلي قمبر، ڳڙهي خيرو، جمالي ۽ حمل سان ڳنڍيل هو.<ref name="Hughes1876">{{cite book |last=Hughes |first=A. W. |author-link=Albert William Hughes |title=A Gazetteer of the Province of Sind |location=London |year=1876 |pages=769–770 |language=en }}</ref> 1876ع جي گزيٽيئر موجب، ان وقت شھدادپور جي آبادي لڳ ڀڳ '''783''' هئي، جنهن مان 464 مسلمان ۽ 319 هندو هئا. مسلمان آباديءَ ۾ پيرزاده، ڪلهوڙا، لاشاري، سيال، مگسي ۽ مهاڻا شامل هئا. گزيٽيئر ۾ پير بخش کهاوڙ کي علائقي جو بااثر زميندار ڄاڻايو ويو آهي ۽ شهر جي ٻيهر ترقيءَ ۾ سندس ڪردار جو ذڪر پڻ ڪيو ويو آهي.<ref name="Hughes1876"/> ساڳئي گزيٽيئر مان معلوم ٿئي ٿو ته شھدادپور ڪنهن وقت هڪ نسبتاً وڏو ۽ اهم شهر هو. [[جان ڪين (پهريون بيرن ڪين)|سر جان ڪين]] افغانستان ڏانهن فوجي مهم تي روانو ٿيڻ وقت سنڌ مان گذرندي هتان پنهنجي فوج لاءِ رسد حاصل ڪئي هئي. ان کان پوءِ شهر زوال جو شڪار ٿيو. 1846ع ۾ چانڊڪا ضلعي جي ڊپٽي ڪليڪٽر ليفٽيننٽ جيمس جي دوري وقت شهر جي آبادي انتهائي گهٽجي چڪي هئي. بعد ۾ شهر ٻيهر آباد ٿيڻ لڳو ۽ 1870ع واري ڏهاڪي تائين هتي اُن، چانور ۽ مختلف اناجن جو واپار ٿيندو هو.<ref name="Hughes1876"/> === شھدادپور تعلقو === برطانوي دور ۾ علائقي جي انتظامي حيثيت ۾ اهم تبديلي 1884ع ۾ آئي. بمبئي حڪومت 16 جنوري 1884ع تي بمبئي لينڊ روينيو ڪوڊ 1879ع تحت حڪم جاري ڪيو ته قمبر ۽ سجاول تعلقن جا مخصوص ڳوٺ ۽ زمينون گڏ ڪري هڪ نئون تعلقو قائم ڪيو وڃي. اهو نئون انتظامي يونٽ '''شھدادپور تعلقو''' سڏيو ويو ۽ ان کي اپر سنڌ فرنٽيئر ضلعي جو حصو بڻايو ويو. حڪم پهرين فيبروري 1884ع کان لاڳو ٿيو.<ref name="BombayGazette1884">{{cite journal |title=Government Notification No. 414 A |journal=Bombay Government Gazette |date=17 January 1884 |pages=36–37 |language=en }}</ref> انهن سرڪاري دستاويزن مان اهو پڻ ظاهر ٿئي ٿو ته اوڻيهين صديءَ جي پوئين اڌ تائين موجوده شھدادڪوٽ لاءِ '''شھدادپور''' نالو سرڪاري طور استعمال ٿيندو رهيو.<ref name="Hughes1876"/><ref name="BombayGazette1884"/> بعد ۾ شهر جو نالو شھدادپور مان بدلائي '''شھدادڪوٽ''' ڪيو ويو. مقامي تاريخي روايتن موجب، سنڌ ۾ ساڳئي نالي سان هڪ ٻيو [[شھدادپور]] موجود هجڻ سبب ٽپال جي ورڇ ۾ مونجهارو پيدا ٿيندو هو، جنهن کان پوءِ ٻنهي شهرن ۾ فرق ڪرڻ لاءِ هن شهر جو نالو شھدادڪوٽ رکيو ويو.<ref>{{cite web |title=Shahdadkot History |url=https://historyofshahdadkot.blogspot.com/p/shahdadkot-history.html |access-date=18 August 2026 |language=en }}</ref> === ريلوي ۽ آمدرفت === برطانوي دور ۾ شھدادڪوٽ کي ريلوي وسيلي قمبر، لاڙڪاڻي ۽ اتر سنڌ جي ٻين علائقن سان ڳنڍيو ويو. '''لاڙڪاڻو–جيڪب آباد لائيٽ ريلوي''' جي رستي تي شھدادڪوٽ ۽ '''سيلرا شھدادڪوٽ ريلوي اسٽيشن''' قائم ڪيا ويا. هي ريلوي رستو لاڙڪاڻي کان قمبر ۽ شھدادڪوٽ مان ٿيندو ڳڙهي خيرو، استا محمد ۽ اڳتي جيڪب آباد ڏانهن ويندو هو.<ref>{{cite web |title=Indian Railways FAQ: IR History |url=https://www.irfca.org/faq/faq-history3.html |website=Indian Railways Fan Club |access-date=18 August 2026 |language=en }}</ref> 1956ع ۾ لاڙڪاڻي کان شھدادڪوٽ تائين ريلوي سيڪشن کي براڊ گيج ۾ تبديل ڪيو ويو، جڏهن ته سيلرا شھدادڪوٽ کان اڳتي پراڻي لائيٽ ريلويءَ جو هڪ حصو بعد ۾ ختم ڪيو ويو.<ref>{{cite web |title=Larkana–Jacobabad Light Railway |url=https://wiki.fibis.org/w/Larkana-Jacobabad_Light_Railway |website=Families in British India Society |access-date=18 August 2026 |language=en }}</ref> === ڪوٽو موٽو چوڪ === شھدادڪوٽ جي پراڻن ۽ مشهور هنڌن مان '''ڪوٽو موٽو چوڪ''' پڻ شامل آهي. مقامي روايت موجب، هن چوڪ جو نالو ڪوٽومل ۽ موٽومل نالي ٻن هندو واپارين جي نالن تان پيو، جن جو هتي ٻارن جي رانديڪن جو دڪان هوندو هو. سندن وفات کان پوءِ دڪان بند ٿي ويو، پر سندن نالن سان منسوب ''ڪوٽو موٽو'' نالو چوڪ لاءِ رائج رهيو.<ref>{{cite web |title=شهداد ڪوٽ شهر جون اهم تاريخي جڳهون |url=https://abdulghaffarwadho.wordpress.com/2017/03/31/%D8%B4%D9%87%D8%AF%D8%A7%D8%AF-%DA%AA%D9%88%D9%BD-%D8%B4%D9%87%D8%B1-%D8%AC%D9%88%D9%86-%D8%A7%D9%87%D9%85-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE%D9%8A-%D8%AC%DA%B3%D9%87%D9%88%D9%86/ |date=31 March 2017 |access-date=18 August 2026 |language=sd }}</ref> === پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ === [[پاڪستان جي آزادي]] کان پوءِ شھدادڪوٽ ۽ قمبر، [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي ضلعي]] جا تعلقا رهيا. 2004ع ۾ لاڙڪاڻي ضلعي کي ورهائي نئون [[قمبر شھدادڪوٽ ضلعو]] قائم ڪيو ويو، جنهن ۾ شھدادڪوٽ کي شامل ڪيو ويو.<ref name="DistrictProfile"/> شھدادڪوٽ ويهين صديءَ جي ٻئي اڌ دوران زرعي ۽ صنعتي مرڪز طور پڻ ترقي ڪئي. شهر ۽ ڀرپاسي واري علائقي ۾ چانور ۽ ڪڻڪ اهم فصل رهيا آهن ۽ چانورن جي ڇڙهائيءَ جا ڪيترائي ڪارخانا قائم ٿيا. 1970ع واري ڏهاڪي ۾ شھدادڪوٽ ٽيڪسٽائل مل پڻ قائم ڪئي وئي، جيڪا شهر جي اهم صنعتي ادارن مان هڪ هئي ۽ وڏي تعداد ۾ مقامي ماڻهن کي روزگار فراهم ڪندي هئي. مل بعد ۾ مالي ۽ انتظامي مسئلن جو شڪار ٿي ۽ 2007ع ۾ مستقل طور بند ٿي وئي. == جاگرافي == شھدادڪوٽ [[سنڌ]] جي اتر-اولهه واري حصي ۾ [[قمبر شھدادڪوٽ ضلعو|قمبر شھدادڪوٽ ضلعي]] ۾ واقع آهي. شهر جا جاگرافيائي بيهڪ لڳ ڀڳ {{coord|27.8483|67.9106|display=inline}} آهي ۽ سمنڊ جي سطح کان ان جي اوچائي لڳ ڀڳ 13 ميٽر آهي. شھدادڪوٽ [[لاڙڪاڻو|لاڙڪاڻي]] کان لڳ ڀڳ 51 ڪلوميٽر اتر-اولهه ۽ [[قمبر]] کان لڳ ڀڳ 34 ڪلوميٽر اتر طرف واقع آهي. شهر جي اولهه طرف بلوچستان جي سرحد ۽ ان کان اڳتي [[کيرٿر جبلن جو سلسلو]] واقع آهي. قمبر شھدادڪوٽ ضلعي جي جاگرافي ٻن نمايان قدرتي حصن ۾ ورهايل آهي. ان جو اوڀر ۽ وچ وارو حصو سنڌ جي ميداني علائقي تي مشتمل آهي، جتي آبپاشي هيٺ زرعي زمينون وڏي ايراضيءَ تي پکڙيل آهن، جڏهن ته اولهه طرف زمين آهستي آهستي جابلو ۽ اڻسڌي ٿيندي [[کيرٿر جبلن جو سلسلو|کيرٿر جبلن]] سان ملي ٿي. کيرٿر جا جبل گهڻي ڀاڱي چن جي پٿر جي ٽڪرين ۽ جبلن تي مشتمل آهن.<ref name="Lanjwani2020">{{cite journal |last1=Lanjwani |first1=Muhammad Farooque |last2=Khuhawar |first2=Muhammad Yar |last3=Khuhawar |first3=Taj Muhammad Jahangir |title=Groundwater quality assessment of Shahdadkot, Qubo Saeed Khan and Sijawal Junejo Talukas of District Qambar Shahdadkot, Sindh |journal=Applied Water Science |volume=10 |pages=26 |year=2020 |doi=10.1007/s13201-019-1098-2 |doi-access=free |url=https://link.springer.com/article/10.1007/s13201-019-1098-2 |access-date=18 August 2026 }}</ref> === شهري پکيڙ === شھدادڪوٽ جي موجوده شهري ايراضي پنهنجي تاريخي حدن کان گهڻي وڌي چڪي آهي. [[بورڊ آف روينيو سنڌ]] جي ديهن جي پراڻن نقشن موجب، شهر جي پراڻي آبادي شھدادڪوٽ ٿاڻي ۽ مختيارڪار آفيس جي ڀرپاسي تائين محدود هئي، جڏهن ته ان جي ڀرسان غريب آباد نالي ڳوٺ ۽ ڪجهه فاصلي تي سيلرا ۽ قمبراڻي جا ڳوٺ واقع هئا.{{حوالو گھربل|date=August 2026}} شهر جي آبادي ۽ اڏاوتي پکيڙ وڌڻ سان ڀرپاسي جون اڳ الڳ وسنديون شهري علائقي سان ملي ويون. غريب آباد ۽ قمبراڻي هاڻي شھدادڪوٽ جي لڳاتار شهري آباديءَ جو حصو بڻجي چڪا آهن. موجوده شهر ۾ ديهه شھدادڪوٽ جي وڏي حصي سان گڏ ديهه همير، ديهه سيلرا ۽ ديهه نورپور جا ڪجهه حصا پڻ اچي وڃن ٿا.{{حوالو گھربل|date=August 2026}} === آبهوا === شھدادڪوٽ جي آبهوا گرم ۽ خشڪ آهي. اونهاري جي موسم تمام گرم، جڏهن ته سيارو نسبتاً مختصر ۽ نرم هوندو آهي. قمبر شھدادڪوٽ ضلعي جي آفتن جي انتظام واري منصوبي ۾ علائقي جي آبهوا کي ''گرم ۽ خشڪ'' قرار ڏنو ويو آهي ۽ سالياني سراسري برسات لڳ ڀڳ 86.23 ملي ميٽر ڄاڻائي وئي آهي.<ref name="PDMAClimate">{{cite web |title=District Disaster Management Plan – Kambar Shahdadkot |url=https://pdma.gos.pk/Documents/District_Management_Plans/DMP%20Kambar%20Shahdadkot.pdf |publisher=Provincial Disaster Management Authority, Government of Sindh |year=2022 |access-date=18 August 2026 }}</ref> شھدادڪوٽ ۾ گرم موسم اپريل جي پوئين حصي کان جولاءِ تائين وڌيڪ شديد رهي ٿي. ضلعي جي هڪ تازي پروفائيل موجب جون گرم ترين مهينو آهي، جنهن ۾ سراسري وڌ ۾ وڌ گرمي پد لڳ ڀڳ 44 °C ۽ گهٽ ۾ گهٽ گرمي پد 31 °C رهي ٿو. ٿڌي موسم نومبر جي آخر کان فيبروري تائين رهي ٿي؛ جنوري سرد ترين مهينو آهي، جنهن ۾ سراسري گهٽ ۾ گهٽ گرمي پد لڳ ڀڳ 9 °C ۽ وڌ ۾ وڌ 23 °C آهي.<ref name="PILDATProfile">{{cite web |title=Qambar Shahdadkot District Profile |url=https://old.pildat.org/governance1/qambar-shahdadkot-district-profile |publisher=PILDAT |date=26 December 2024 |access-date=18 August 2026 }}</ref> گهٽ برسات ۽ تمام تيز اونهاري جي گرمي سبب علائقي جي زراعت جو دارومدار رڳو برسات تي نه آهي، بلڪه واهن ۽ ٽيوب ويلن ذريعي آبپاشي اهم حيثيت رکي ٿي. ضلعي جي آفتن جي انتظام واري منصوبي موجب ضلعي جي ڪل ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 44.3 سيڪڙو حصو آبپاشي هيٺ فصلن تي مشتمل آهي.<ref name="PDMAClimate"/> === پاڻي ۽ آبپاشي === شھدادڪوٽ ۽ ان جي ڀرپاسي ۾ زراعت لاءِ واهن ۽ زير زمين پاڻي ٻنهي جو استعمال ٿئي ٿو. قمبر شھدادڪوٽ ضلعي جي زرعي معيشت گهڻي ڀاڱي واهن جي آبپاشي ۽ ٽيوب ويلن تي دارومدار رکي ٿي.<ref name="PDMAClimate"/> شھدادڪوٽ ۾ زير زمين پاڻيءَ جي معيار بابت سائنسي تحقيق پاڻيءَ ۾ لوڻياٺ ۽ ٻين ڪيميائي جزن جي وڌيڪ مقدار کي هڪ اهم مسئلو قرار ڏنو آهي. 2020ع ۾ ''Applied Water Science'' ۾ ڇپيل هڪ تحقيق ۾ شھدادڪوٽ، قبو سعيد خان ۽ سجاول جوڻيجو تعلقن مان زير زمين پاڻيءَ جا 38 نمونا وٺي 28 مختلف ماپن جي جاچ ڪئي وئي. تحقيق موجب 57.89 سيڪڙو نمونن ۾ ڪل حل ٿيل لوڻن (TDS) جو مقدار ان وقت استعمال ڪيل عالمي صحت تنظيم جي 1,000 ملي گرام في ليٽر واري حد کان وڌيڪ هو، جنهن سبب اهي نمونا پيئڻ لاءِ موزون نه سمجهيا ويا. ساڳئي تحقيق ۾ 60.52 سيڪڙو نمونن ۾ فلورائيڊ جو مقدار پڻ مقرر حد کان وڌيڪ مليو.<ref name="Lanjwani2020"/> شھدادڪوٽ '''شهر''' جي زير زمين پاڻيءَ تي ٿيل هڪ ٻي تحقيق ۾ شهر جي ڏهن مختلف هنڌن تان پاڻيءَ جا نمونا ورتا ويا. انهن ۾ سراسري ڪل حل ٿيل لوڻن جو مقدار 4,493.7 ملي گرام في ليٽر ۽ ڪلورائيڊ 848.4 ملي گرام في ليٽر رڪارڊ ڪيو ويو. تحقيق ڪندڙن بجليائي چالڪتا، سختي ۽ ڪل حل ٿيل لوڻن سميت ڪجهه ماپن کي پيئڻ جي پاڻيءَ لاءِ استعمال ڪيل محفوظ حدن کان وڌيڪ قرار ڏنو.<ref name="PathanShahdadkot">{{cite journal |last1=Pathan |first1=A. M. |last2=Mastoi |first2=G. M. |last3=Qureshi |first3=M. A. |last4=Pirzada |first4=A. M. |title=Physico-chemical studies of groundwater quality in Shahdadkot City and its suitability for drinking purpose: A case study for clean water security |journal=Sindh University Research Journal (Science Series) |volume=50 |issue=4 |year=2018 |url=https://nja.pastic.gov.pk/journals/index.php/SURJ/article/view/26300 |access-date=18 August 2026 }}</ref> جيتوڻيڪ پيئڻ جي حوالي سان زير زمين پاڻيءَ جي معيار جا مسئلا سامهون آيا آهن، پر شھدادڪوٽ ۽ ڀرپاسي جي تعلقن تي ڪيل تحقيق موجب استعمال ڪيل مختلف زرعي پاڻيءَ جي معيار وارن معيارن تحت 55 کان 100 سيڪڙو تائين نمونا آبپاشي لاءِ استعمال لائق قرار ڏنا ويا.<ref name="Lanjwani2020"/> === زمين ۽ ارضيات === شھدادڪوٽ شهر سنڌ جي ميداني ۽ زرعي علائقي ۾ واقع آهي، جڏهن ته قمبر شھدادڪوٽ ضلعي جي اولهندي حصي ڏانهن زمين جي بناوٽ تبديل ٿي جابلو علائقي ۾ داخل ٿئي ٿي. ضلعي ۾ وسيع ميدانن ۽ زرعي زمينن سان گڏ اولهه طرف [[کيرٿر جبلن جو سلسلو]] موجود آهي.<ref name="Lanjwani2020"/> کيرٿر سلسلو بنيادي طور چن جي پٿر جي جبلن ۽ ٽڪرين تي مشتمل آهي. اهو سلسلو بلوچستان ۾ مولا نديءَ جي ڀرپاسي کان ڏکڻ طرف لڳ ڀڳ 300 ڪلوميٽر تائين پکڙجي سنڌ مان ٿيندو ڪراچي جي اولهه ۾ عربي سمنڊ جي ساحلي علائقي تائين پهچي ٿو.<ref name="Lanjwani2020"/> شھدادڪوٽ پاڻ انهن جبلن ۾ نه، پر کيرٿر جي اوڀر واري ميداني علائقي ۾ آباد آهي. ميداني علائقن ۾ انساني آبادڪاري ۽ زراعت جي واڌ سبب زمين جو وڏو حصو پوکيءَ هيٺ اچي چڪو آهي. ان جي ابتڙ ضلعي جي اولهندي حصي ۾ برسات تي دارومدار رکندڙ زمين، کليل غير آباد ايراضيون، چراگاهه ۽ قدرتي ٻوٽن وارا علائقا ملن ٿا.<ref name="PDMAClimate"/> === ماحوليات === قمبر شھدادڪوٽ ضلعي ۾ ميداني زرعي ماحول کان وٺي جابلو ۽ آبي ماحول تائين مختلف قدرتي نظام موجود آهن. ضلعي ۾ [[حمل ڍنڍ]] سميت ڪيترائي آبي علائقا موجود آهن، جڏهن ته اولهندي سرحد تي کيرٿر جو جابلو ماحول پکڙيل آهي.<ref name="Lanjwani2020"/> ماحولياتي لحاظ کان شھدادڪوٽ ۽ ڀرپاسي جي ميداني علائقن تي زرعي سرگرمين، آبپاشي، شهري پکيڙ ۽ پاڻيءَ جي دستيابيءَ جو وڏو اثر آهي. ضلعي جي قدرتي نباتات گهڻي ڀاڱي گهٽ برسات سان ٺهڪندڙ جڙي ٻوٽين ۽ ٻوٽن تي مشتمل آهي، جڏهن ته آبپاشي وارن ميداني حصن ۾ قدرتي زمين جو وڏو حصو زرعي زمين ۾ تبديل ٿيل آهي.<ref name="PDMAClimate"/> === ٻوٽا ۽ جانور === شھدادڪوٽ شهر بابت ٻوٽن ۽ جهنگلي جانورن جي الڳ تفصيلي سائنسي فهرست موجود نه آهي، تنهنڪري شهر جي حياتياتي تنوع کي سڄي قمبر شھدادڪوٽ ضلعي يا کيرٿر واري حياتياتي نظام سان هڪجهڙو قرار ڏيڻ مناسب نه ٿيندو. ضلعي جي اولهندي گهٽ آباد علائقن ۾ قدرتي جڙي ٻوٽيون، ٻوٽا ۽ چراگاهه ملن ٿا، جڏهن ته شھدادڪوٽ جي چوڌاري ميداني علائقو گهڻي ڀاڱي زرعي زمين تي مشتمل آهي.<ref name="PDMAClimate"/> وسيع قمبر شھدادڪوٽ ضلعي ۾ ميدانن، آبي علائقن ۽ کيرٿر جي جابلو پٽي جي موجودگي سبب رهائشگاهن ۾ نمايان تنوع ملي ٿو. ضلعي بابت سائنسي اڀياس [[حمل ڍنڍ]]، ڊرگهه ۽ لانگهه سميت آبي علائقن ۽ کيرٿر جي جابلو پٽي جو ذڪر ڪن ٿا.<ref name="Lanjwani2020"/> انهن قدرتي علائقن جي حياتياتي تنوع کي شھدادڪوٽ جي شهري حياتيات کان الڳ سمجهڻ گهرجي. == سياست == شھدادڪوٽ سياسي طور [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] جي اهم اثر رسوخ وارن علائقن مان هڪ رهيو آهي. 1970ع واري ڏهاڪي کان وٺي هن علائقي جي قومي، صوبائي ۽ مڪاني سياست ۾ پاڪستان پيپلز پارٽيءَ جو نمايان ڪردار رهيو آهي. مختلف دورن ۾ چونڊ تڪن جون حدون ۽ نمبر تبديل ٿيندا رهيا آهن، تنهنڪري شھدادڪوٽ جي سياسي نمائندگيءَ کي موجوده ۽ تاريخي حلقه بندين جي لحاظ کان الڳ ڏسڻ ضروري آهي. === قومي اسيمبلي جي نمائندگي === موجوده حلقه بندين موجب [[شھدادڪوٽ تعلقو]] [[اين اي-196 (قمبر شھدادڪوٽ-1)|اين اي-196 قمبر شھدادڪوٽ-I]] جو حصو آهي. هن قومي تڪ ۾ شھدادڪوٽ سان گڏ [[قبو سعيد خان تعلقو|قبو سعيد خان]]، [[سجاول جوڻيجو تعلقو|سجاول جوڻيجو]]، [[ميروخان تعلقو|ميروخان]] ۽ قمبر تعلقي جا ڪجهه حصا شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Final List of National Assembly Constituencies |url=https://ecp.gov.pk/map-sindh |publisher=Election Commission of Pakistan |access-date=18 August 2026 }}</ref> 2024ع جي عام چونڊن ۾ [[بلاول ڀٽو زرداري]] اين اي-196 تان ڪامياب ٿيو، پر هن [[اين اي-194 (لاڙڪاڻو-1)|اين اي-194 لاڙڪاڻو-I]] واري سيٽ برقرار رکي ۽ قمبر شھدادڪوٽ واري سيٽ خالي ڪري ڇڏي. ان کان پوءِ 21 اپريل 2024ع تي ٿيل ضمني چونڊ ۾ [[خورشيد احمد جوڻيجو]] پاڪستان پيپلز پارٽيءَ جي اميدوار طور ڪامياب ٿيو.<ref>{{cite web |title=Notification regarding Returned Candidate NA-196 Kamber Shahdadkot-I |url=https://ecp.gov.pk/notification-regarding-returned-candidate-na-196-kamber-shahdadkot-i |publisher=Election Commission of Pakistan |access-date=18 August 2026 }}</ref> قومي اسيمبليءَ جي موجوده رڪارڊ ۾ پڻ خورشيد احمد جوڻيجو کي اين اي-196 قمبر شھدادڪوٽ-I جو ميمبر ڄاڻايو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Members of National Assembly from Sindh |url=https://www.na.gov.pk/en/mna_list.php?list=sindh |publisher=National Assembly of Pakistan |access-date=18 August 2026 }}</ref> 2018ع جي حلقه بندين کان اڳ شھدادڪوٽ مختلف وقتن تي اهڙن قومي تڪن جو حصو رهيو، جن جا نمبر اين اي-207 وغيره رهيا. 2008ع ۾ اين اي-207 لاڙڪاڻو-ڪم-شڪارپور-ڪم-قمبر شھدادڪوٽ تان [[فريال ٽالپر]] چونڊجي آئي.<ref>{{cite web |title=General Elections 2008 – Returned Candidates |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/1/ge2008-g1.pdf |publisher=Election Commission of Pakistan |date=1 March 2008 |access-date=18 August 2026 }}</ref> حلقه بندين جي تبديليءَ سبب پراڻي اين اي-207 کي موجوده اين اي-196 سان سڌي طرح هڪ ئي تڪ نه سمجهڻ گهرجي. === صوبائي اسيمبلي جي نمائندگي === موجوده سنڌ اسيمبلي جي حلقه بندين ۾ شھدادڪوٽ علائقو [[پي ايس-14 قمبر شھدادڪوٽ-I]] سان لاڳاپيل آهي. موجوده سنڌ اسيمبلي جي رڪارڊ موجب [[نادر علي مگسي]] پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز جي ٽڪيٽ تي پي ايس-14 قمبر شھدادڪوٽ-I جو چونڊيل ميمبر آهي.<ref>{{cite web |title=Kamber Shahdadkot – Members Directory |url=https://pas.gov.pk/assembly-members-directory/33/141 |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=18 August 2026 }}</ref> شھدادڪوٽ جي صوبائي تڪ جو نمبر ماضي ۾ ڪيترائي ڀيرا تبديل ٿيو. اڳوڻين حلقه بندين ۾ نادر علي مگسي پي ايس-40 قمبر شھدادڪوٽ-II ۽ ٻين دورن ۾ شھدادڪوٽ سان لاڳاپيل تڪن تان پڻ چونڊجي چڪو آهي.<ref>{{cite web |title=Members Directory – Kamber Shahdadkot |url=https://www.pas.gov.pk/assembly-members-directory/19 |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=18 August 2026 }}</ref> 2013ع واري اسيمبليءَ جي رڪارڊ ۾ شھدادڪوٽ سان لاڳاپيل تڪن لاءِ پي ايس-40 ۽ پي ايس-42 جهڙا پراڻا نمبر استعمال ٿيل ملن ٿا، جڏهن ته هاڻوڪي حدبنديءَ ۾ قمبر شھدادڪوٽ ضلعي لاءِ پي ايس-14 کان پي ايس-17 تائين چار صوبائي تڪ مقرر آهن.<ref>{{cite web |title=Members Directory |url=https://www.pas.gov.pk/assembly-members-directory |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=18 August 2026 }}</ref> === چونڊ تڪن جي تبديلي === شھدادڪوٽ جي چونڊ نمائندگي پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ هڪجهڙي حلقه بنديءَ هيٺ نه رهي آهي. آباديءَ، انتظامي حدن ۽ اليڪشن ڪميشن جي نئين سر حلقه بندين سبب قومي ۽ صوبائي تڪن جا نالا، نمبر ۽ حدون مختلف چونڊن ۾ تبديل ٿينديون رهيون آهن. 2018ع کان پوءِ قمبر شھدادڪوٽ ضلعي کي قومي اسيمبليءَ جا ٻه الڳ تڪ مليا، جڏهن ته موجوده حدبنديءَ ۾ اهي [[اين اي-196 (قمبر شھدادڪوٽ-1)|اين اي-196 قمبر شھدادڪوٽ-I]] ۽ [[اين اي-197 (قمبر شھدادڪوٽ-2)|اين اي-197 قمبر شھدادڪوٽ-II]] آهن.<ref>{{cite web |title=Sindh Constituency Maps |url=https://ecp.gov.pk/map-sindh |publisher=Election Commission of Pakistan |access-date=18 August 2026 }}</ref> صوبائي سطح تي ضلعي جا موجوده تڪ [[پي ايس-14 قمبر شھدادڪوٽ-I]]، پي ايس-15 قمبر شھدادڪوٽ-II، پي ايس-16 قمبر شھدادڪوٽ-III ۽ پي ايس-17 قمبر شھدادڪوٽ-IV آهن. سنڌ اسيمبلي جي موجوده رڪارڊ موجب انهن تڪن تان ترتيبوار نادر علي مگسي، نثار احمد کهڙو، خان چانڊيو ۽ نوابزادو برهان چانڊيو چونڊيل آهن.<ref>{{cite web |title=Kamber Shahdadkot – Assembly Members Directory |url=https://pas.gov.pk/assembly-members-directory/33/141 |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=18 August 2026 }}</ref> === سياسي اثر ۽ جماعتون === شھدادڪوٽ ۾ پاڪستان پيپلز پارٽي روايتي طور سڀ کان وڌيڪ اثر رکندڙ سياسي جماعت رهي آهي. قومي ۽ صوبائي سطح تي پيپلز پارٽيءَ جا اميدوار هن علائقي مان بار بار ڪامياب ٿيندا رهيا آهن. 2008ع ۾ فريال ٽالپر جي اين اي-207 تان ڪاميابي، مختلف دورن ۾ نادر علي مگسي جي صوبائي نمائندگي، ۽ موجوده اين اي-196 ۽ پي ايس-14 تي پڻ پيپلز پارٽيءَ جي نمائندن جي موجودگي هن تسلسل کي ظاهر ڪري ٿي.<ref>{{cite web |title=General Elections 2008 – Returned Candidates |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/1/ge2008-g1.pdf |publisher=Election Commission of Pakistan |date=1 March 2008 |access-date=18 August 2026 }}</ref><ref>{{cite web |title=Kamber Shahdadkot – Assembly Members Directory |url=https://pas.gov.pk/assembly-members-directory/33/141 |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=18 August 2026 }}</ref> شهر ۾ ٻين سياسي جماعتن ۾ [[جمعيت علماءِ اسلام (ف)]], [[پاڪستان تحريڪ انصاف]], [[پاڪستان مسلم ليگ (ن)]] ۽ [[پاڪستان مسلم ليگ (فنڪشنل)]] پڻ وقت بوقت چونڊن ۽ مقامي سياست ۾ حصو وٺنديون رهيون آهن. === مڪاني حڪومت ۽ ميونسپلٽي === شھدادڪوٽ جي شهري مڪاني انتظام جو بنيادي ادارو ميونسپل ڪاميٽي آهي. سنڌ جي مڪاني حڪومت واري ڍانچي تحت شهري علائقن ۾ ميونسپل ڪاميٽيون صفائي، نيڪال، مقامي رستن، اسٽريٽ لائيٽن، مارڪيٽن، پارڪن ۽ ٻين شهري خدمتن جي انتظام جون ذميوار هونديون آهن. شھدادڪوٽ جي ميونسپل ڍانچي ۾ شهر کي مختلف وارڊن ۽ مڪاني چونڊ يونٽن ۾ ورهايو ويندو آهي. سنڌ لوڪل گورنمينٽ بورڊ قمبر شھدادڪوٽ ضلعي لاءِ ميونسپل، ٽائون ۽ يونين سطح جي ادارن بابت نوٽيفڪيشن جاري ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=Notifications – Sindh Local Government Board |url=https://slgb.lgdsindh.gov.pk/notifications/ |publisher=Sindh Local Government Board |access-date=18 August 2026 }}</ref> مڪاني ادارن جون حدون ۽ انهن جي چونڊيل عهدن جا نالا وقت بوقت نئين قانون سازي ۽ حلقه بندين سان تبديل ٿيندا رهيا آهن؛ ان ڪري پراڻي ميونسپل ڪاميٽيءَ جي جوڙجڪ کي موجوده نظام سان سڌو هڪجهڙو سمجهڻ مناسب نه آهي. === يونين ڪميٽيون ۽ انتظامي ڍانچو === شھدادڪوٽ جو مڪاني انتظام شهري وارڊن ۽ يونين ڪميٽين يا ٻين قانوني طور مقرر مڪاني يونٽن ذريعي هلايو وڃي ٿو. انهن جي حدبندي ۽ تعداد اليڪشن ڪميشن ۽ سنڌ حڪومت جي مڪاني حڪومت واري کاتي طرفان مقرر ڪيا وڃن ٿا. ضلعائي سطح تي شھدادڪوٽ [[قمبر شھدادڪوٽ ضلعو|قمبر شھدادڪوٽ ضلعي]] ۽ [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] جو حصو آهي، جڏهن ته تعلقي سطح تي ان جو انتظام [[شھدادڪوٽ تعلقو|شھدادڪوٽ تعلقي]] تحت ٿئي ٿو. شهر ۾ صوبائي حڪومت جا تعلقي سطح جا مختلف انتظامي ادارا، جن ۾ مختيارڪار آفيس، پوليس، روينيو، تعليم، صحت ۽ ٻين کاتن جون آفيسون شامل آهن، ڪم ڪن ٿيون. ميونسپل ادارو شهري خدمتن جي ذميواري سنڀالي ٿو، جڏهن ته روينيو ۽ عام انتظام صوبائي حڪومت جي تعلقي ۽ ضلعي سطح جي آفيسرن جي دائري ۾ اچي ٿو. === سياسي سرگرمين جا هنڌ === شھدادڪوٽ جو '''ڪوٽو موٽو چوڪ''' شهر جي اهم واپاري ۽ سياسي مرڪزن مان هڪ آهي. مقامي سطح تي سياسي جلوس، احتجاج، ڌرڻا ۽ عوامي گڏجاڻيون روايتي طور هن چوڪ ۽ ڀرپاسي وارن مرڪزي رستن تي ٿينديون رهيون آهن.{{حوالو گھربل|date=August 2026}} == معيشت == شھدادڪوٽ جي معيشت جو بنيادي دارومدار [[زراعت]]، خاص ڪري [[چانور|چانورن]] جي پوک، ان جي خريد ۽ وڪري، رائس ملنگ ۽ زرعي واپار تي آهي. شھدادڪوٽ ۽ ان جي ڀرپاسي وارو [[قمبر شھدادڪوٽ ضلعو]] سنڌ جي اهم چانور پيدا ڪندڙ علائقن مان شمار ٿئي ٿو. ضلعي جو سنڌ جي چانورن جي ڪل پوکي هيٺ ايراضيءَ ۾ لڳ ڀڳ 11.41 سيڪڙو ۽ پيداوار ۾ لڳ ڀڳ 11.96 سيڪڙو حصو ڄاڻايو ويو آهي.<ref>{{cite news |title=Qamber Shahdadkot — caught between two provinces |url=https://www.dawn.com/news/1621762 |work=Dawn |date=4 May 2021 |access-date=18 August 2026 }}</ref> شھدادڪوٽ شهر سنڌ ۽ پاڙيسري [[بلوچستان]] جي ڪيترن زرعي علائقن لاءِ چانورن جي خريد، وڪري ۽ پروسيسنگ جو اهم مرڪز آهي. شهر ۾ اناج منڊي ۽ وڏي تعداد ۾ رائس ملون ڪم ڪن ٿيون، جتي ڀرپاسي جي زرعي علائقن مان آيل سارين کي خريد ڪري ڇڙهائي ۽ مارڪيٽ لاءِ تيار ڪيو وڃي ٿو. اپريل 2026ع ۾ شھدادڪوٽ ۾ 105 رائس ملن ۽ شهر جي اناج منڊي جي عارضي بندش بابت رپورٽ مان شهر ۾ رائس ملنگ صنعت جي وڏي پيماني جو اندازو ٿئي ٿو.<ref>{{cite news |title=105 rice mills, grain market in Shahdadkot shut over Rs1.3m robbery |url=https://www.dawn.com/ |work=Dawn |date=27 April 2026 |access-date=18 August 2026 }}</ref> === زراعت === شھدادڪوٽ جي پسگردائيءَ ۾ آبپاشي هيٺ زمينون مقامي معيشت جو بنياد آهن. چانور اهم فصل آهي، جڏهن ته ضلعي ۾ [[ڪڻڪ]]، [[ڪمند]]، جوئر، جَوَ، چڻا، سرنهن، مسور ۽ ٻيا دال وارا فصل پڻ پوکيا وڃن ٿا.<ref>{{cite web |title=Sindh – Shahdadkot |url=https://pakistanalmanac.com/sindh-shahdadkot/ |website=Pakistan Almanac |access-date=18 August 2026 }}</ref> قمبر شھدادڪوٽ بابت زرعي تحقيقن ۾ پڻ چانور کي علائقي جي اهم آمدني ڏيندڙ فصلن مان هڪ قرار ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Chandio |first1=N. N. |title=Impact of Water Scarcity on Rice Production |journal=Journal of Development and Social Sciences |year=2023 |url=https://www.ojs.jdss.org.pk/journal/article/download/618/510 |access-date=18 August 2026 }}</ref> 2025ع ۾ قمبر شھدادڪوٽ ضلعي ۾ مختلف چانورن جي قسمن جي معاشي ڪارڪردگيءَ بابت ٿيل هڪ مطالعي ۾ 120 آبادگارن جو جائزو ورتو ويو. تحقيق مان ظاهر ٿيو ته چانورن جي پوک علائقي جي زرعي معيشت ۽ آبادگارن جي آمدنيءَ ۾ مرڪزي حيثيت رکي ٿي.<ref>{{cite journal |last1=Baseer |first1=Abdul |last2=Palal |first2=Imam Udin |last3=Bilal |first3=Muhammad |last4=Qadir |first4=Naeem |last5=Ali |first5=Haris |title=Economic Analysis of Different Rice Varieties Cultivated in Shahdadkot District of Sindh |journal=Global Research Journal of Natural Science and Technology |volume=3 |issue=1 |year=2025 |doi=10.53762/grjnst.03.01.17 }}</ref> === چانورن جو واپار ۽ رائس ملنگ === چانورن جي پوک سان گڏ رائس ملنگ شھدادڪوٽ جي سڀ کان نمايان زرعي صنعتن مان هڪ آهي. سنڌ ۾ مجموعي طور رائس ملنگ پراڻي ۽ وڏي زرعي پروسيسنگ صنعت آهي، ۽ قمبر شھدادڪوٽ سنڌ جي اهم چانور پيدا ڪندڙ ضلعن ۾ شامل آهي.<ref>{{cite journal |title=Impact of Sindh Rice Industries on Economy of Pakistan |url=https://www.ajbasweb.com/old/ajbas/853-859.pdf |journal=Australian Journal of Basic and Applied Sciences |access-date=18 August 2026 }}</ref> شھدادڪوٽ ۽ ڀرپاسي ۾ رائس ملون سارين جي ڇڙهائي، صفائي، درجابندي ۽ واپار لاءِ تياريءَ جو ڪم ڪن ٿيون. [[رائيس ايڪسپورٽرس ايسوسيئيشن آف پاڪستان]] جي ميمبرن ۾ پڻ قمبر شھدادڪوٽ جي ايم-8 رستي تي قائم رائس ملون شامل آهن، جنهن مان مقامي ملنگ صنعت جي ملڪ جي وسيع چانورن واري واپاري نيٽ ورڪ سان ڳانڍاپي جو پتو پوي ٿو.<ref>{{cite web |title=Kirther Rice Mill (Pvt) Ltd |url=https://reap.com.pk/memberDetails/2033 |publisher=Rice Exporters Association of Pakistan |access-date=18 August 2026 }}</ref> شھدادڪوٽ جي اناج منڊي مقامي آبادگارن، واپارين، آڙتين ۽ رائس ملن وچ ۾ زرعي واپار جو اهم مرڪز آهي. 2025ع ۾ شهر جي وڏي اناج منڊي ٻيهر کولجڻ بابت هڪ رپورٽ ۾ شھدادڪوٽ کي سنڌ ۽ بلوچستان جي چانورن جي واپار جو مرڪز قرار ڏنو ويو.<ref>{{cite news |title=Major grain market reopens in Sindh after stakeholders reach agreement |url=https://www.dawn.com/news/1958586 |work=Dawn |date=2 December 2025 |access-date=18 August 2026 }}</ref> === آمدرفت ۽ واپار === شھدادڪوٽ جي اقتصادي اهميت ۾ ان جي شاهراهي بيهڪ پڻ ڪردار ادا ڪري ٿي. شهر [[ايم-8 موٽر وي (پاڪستان)|ايم-8]] جي [[خضدار]]–شھدادڪوٽ–[[رتوديرو]] حصي سان ڳنڍيل آهي. وفاقي ترقياتي دستاويزن موجب، خضدار–شھدادڪوٽ–رتوديرو حصو 143 ڪلوميٽر ڊگهو آهي ۽ اهو وڏي [[گوادر]]–رتوديرو ايم-8 رستي جو حصو آهي.<ref>{{cite web |title=Federal Public Sector Development Programme 2016–17 |url=https://pc.gov.pk/uploads/archives/Details_of_Rleases_2016-17%2812-05-2017%29.pdf |publisher=Planning Commission of Pakistan |date=12 May 2017 |access-date=18 August 2026 }}</ref> هن رستي وسيلي شھدادڪوٽ جو واپاري رابطو هڪ طرف [[رتوديرو]]، [[لاڙڪاڻو]] ۽ سنڌ جي ٻين مارڪيٽن سان ۽ ٻئي طرف [[خضدار]] ۽ اڳتي بلوچستان سان قائم ٿئي ٿو. وفاقي ترقياتي پروگرام ۾ ايم-8 کي گوادر، تربت، خضدار، شھدادڪوٽ ۽ لاڙڪاڻي کي ڳنڍيندڙ رستي طور درج ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Public Sector Development Programme |url=https://pc.gov.pk/uploads/annual2017/Ch02-PSDP.pdf |publisher=Planning Commission of Pakistan |year=2017 |access-date=18 August 2026 }}</ref> اها جاگرافيائي بيهڪ زرعي پيداوار، خاص ڪري چانورن، جي سنڌ ۽ بلوچستان جي مارڪيٽن تائين پهچ لاءِ اهم آهي. === صنعت === چانورن جي ملن کان سواءِ شھدادڪوٽ ۽ قمبر شھدادڪوٽ ضلعي ۾ زرعي اوزارن، تعميراتي سامان، کاڌي جي پروسيسنگ ۽ ٻين ننڍين صنعتن سان لاڳاپيل ڪاروبار پڻ موجود آهن. ضلعي جي معاشي پروفائيل ۾ رائس هسڪنگ ملن سان گڏ زرعي اوزار، لوهه ۽ اسٽيل جون شيون، ٽريڪٽر ٽراليون ۽ روايتي گاڏيون ٺاهڻ کي مقامي صنعتي سرگرمين ۾ شامل ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Sindh – Shahdadkot |url=https://pakistanalmanac.com/sindh-shahdadkot/ |website=Pakistan Almanac |access-date=18 August 2026 }}</ref> شھدادڪوٽ تعلقي ۾ هٿ جي ڀرت سان سينگاريل ٽوپيون ۽ ٻيو دستڪاريءَ جو ڪم پڻ روايتي ننڍي صنعت جو حصو رهيو آهي، جنهن جي مقامي ۽ ضلعي کان ٻاهر مارڪيٽ موجود رهي آهي.<ref>{{cite web |title=Qambar Shahdadkot District |url=https://pakistanalmanac.com/sindh-shahdadkot/ |website=Pakistan Almanac |access-date=18 August 2026 }}</ref> === شھدادڪوٽ ٽيڪسٽائل ملز === شھدادڪوٽ جي صنعتي تاريخ ۾ '''شھدادڪوٽ ٽيڪسٽائل ملز''' اهم حيثيت رکي ٿي. هي مل 1976ع ۾ قائم ڪئي وئي ۽ 1980ع ۾ پيداوار شروع ڪئي. ان جو مقصد پٺتي پيل علائقي ۾ صنعتي روزگار پيدا ڪرڻ ۽ مقامي ماڻهن کي فني مهارتون مهيا ڪرڻ هو.<ref name="DawnTextile2002">{{cite news |last=Kalhoro |first=M. B. |title=Rekindling hopes for the locals |url=https://www.dawn.com/news/1062553 |work=Dawn |date=14 January 2002 |access-date=18 August 2026 }}</ref> مل جي پيداوار 1988ع تائين جاري رهي، جنهن کان پوءِ ڪم ڪندڙ سرمائيءَ جي کوٽ، نقصانن ۽ انتظامي مسئلن سبب اها بند ٿي وئي. 1994–95ع ۾ ان جو اسپننگ سيڪشن ٻيهر هلايو ويو ۽ حڪومت مرمت ۽ ڪم ڪندڙ سرمائي لاءِ 51.5 ملين رپيا فراهم ڪيا. 1998–99ع تائين ڌاڳي جي پيداوار نسبتاً بهتر رهي.<ref name="DawnTextile2002"/> مل جي ٻيهر فعال ٿيڻ سان شهر جي مقامي معيشت تي نمايان اثر پيو؛ نوان دڪان، رائس ملون ۽ فلور ملون قائم ٿيون ۽ روزگار جا موقعا وڌيا. 2002ع جي رپورٽ موجب ان وقت مل ۾ لڳ ڀڳ 1,000 ماڻهو ڪم ڪندا هئا ۽ ان سان سڌي يا اڻسڌي طرح هزارين ماڻهن جي روزي وابسته هئي.<ref name="DawnTextile2002"/> بعد ۾ مل ٻيهر بحران جو شڪار ٿي. 2008ع ۾ مل جي بندش خلاف شھدادڪوٽ ۾ واپارين ۽ مزدورن احتجاج پڻ ڪيو، جڏهن ته اسپننگ سيڪشن مان 435 مزدورن جي بي روزگار ٿيڻ جو ذڪر ڪيو ويو.<ref>{{cite news |title=Shutdown in Shahdadkot over mill issue |url=https://beta.dawn.com/news/303837/shutdown-in-shahdadkot-over-mill-issue |work=Dawn |date=22 May 2008 |access-date=18 August 2026 }}</ref> === روزگار ۽ ننڍو ڪاروبار === شھدادڪوٽ ۽ ڀرپاسي جي ڳوٺاڻن علائقن ۾ روزگار جو وڏو حصو زراعت ۽ ان سان لاڳاپيل سرگرمين مان اچي ٿو. ضلعي سطح جي معاشي انگن موجب زراعت، مال پالڻ، مڇي مارڻ ۽ شڪار سان لاڳاپيل سرگرميون روزگار جي وڏي حصي تي مشتمل آهن.<ref>{{cite web |title=Sindh – Shahdadkot |url=https://pakistanalmanac.com/sindh-shahdadkot/ |website=Pakistan Almanac |access-date=18 August 2026 }}</ref> شهر اندر واپار، ٽرانسپورٽ، اناج منڊي، رائس ملون، پرچون دڪان، زرعي مشينري ۽ روزمره جون خدمتون شهري روزگار جا اهم ذريعا آهن. شهر جي معيشت زرعي پيداوار جي موسمي چڪر سان ويجهي نموني ڳنڍيل آهي. چانورن جي فصل جي ڪٽائي ۽ خريداري واري موسم ۾ منڊي، ٽرانسپورٽ، رائس ملن ۽ مزدوريءَ جي سرگرمي وڌي ٿي، جڏهن ته پاڻيءَ جي کوٽ يا فصل کي نقصان سڄي مقامي واپار تي اثر وجهي سگهي ٿو. قمبر شھدادڪوٽ ۾ ٿيل تحقيق پاڻيءَ جي کوٽ کي چانورن جي پيداوار لاءِ اهم معاشي خطري طور سڃاڻي ٿي.<ref>{{cite journal |last1=Chandio |first1=N. N. |title=Impact of Water Scarcity on Rice Production |journal=Journal of Development and Social Sciences |year=2023 |url=https://www.ojs.jdss.org.pk/journal/article/download/618/510 |access-date=18 August 2026 }}</ref> == صحت == شھدادڪوٽ ۽ ڀرپاسي وارن علائقن ۾ صحت سان لاڳاپيل اهم مسئلن ۾ پيئڻ جي صاف پاڻي جي دستيابي، زيرِ زمين پاڻيءَ جي آلودگي ۽ وچڙندڙ بيمارين جي روڪٿام شامل آهن. ضلعي قمبر شھدادڪوٽ بابت مختلف سائنسي تحقيقن ۽ صحت کاتي جي انگن اکرن مان ظاهر ٿيو آهي ته پاڻيءَ جي معيار ۽ ايڇ آءِ وي سميت وچڙندڙ بيمارين جي روڪٿام مقامي صحت جي نظام لاءِ اهم مسئلا رهيا آهن. === پيئڻ جي پاڻيءَ جا مسئلا === شھدادڪوٽ ۾ پيئڻ جي پاڻيءَ جي معيار بابت ڪيل تحقيقن ۾ زيرِ زمين پاڻيءَ جي ڪيترن نمونن کي انساني استعمال لاءِ غيرموزون قرار ڏنو ويو آهي. 2018ع ۾ ''سنڌ يونيورسٽي ريسرچ جرنل (سائنس سيريز)'' ۾ شايع ٿيل هڪ تحقيق ۾ شھدادڪوٽ شهر جي ڏهن مختلف هنڌن تان زيرِ زمين پاڻيءَ جا نمونا گڏ ڪري انهن جي طبعي ۽ ڪيميائي خاصيتن جو جائزو ورتو ويو. تحقيق ۾ پاڻيءَ جي برقي چالڪتا، لوڻياٺ، ڪُل حل ٿيل مادا، سختي، ڪلورائيڊ، نائٽريٽ، الڪلينيٽي ۽ ٻين عنصرن جو تجزيو ڪيو ويو. نتيجن موجب برقي چالڪتا، پاڻيءَ جي سختي ۽ ڪُل حل ٿيل مادن سميت ڪجهه عنصر پيئڻ جي پاڻيءَ لاءِ [[عالمي صحت تنظيم]] جي مقرر ڪيل حدن کان وڌيڪ هئا، جنهن جي بنياد تي تحقيق هيٺ آيل هنڌن جي پاڻيءَ کي انساني واپرائڻ لاءِ غيرموزون قرار ڏنو ويو.<ref>{{cite journal |last1=Pathan |first1=A. M. |last2=Mastoi |first2=G. M. |last3=Qureshi |first3=M. A. |last4=Pirzada |first4=A. M. |last5=Brohi |first5=K. M. |last6=Khursheed |first6=O. A. J. |last7=Almani |first7=K. F. |last8=Siddique |first8=S. |title=Physico-chemical studies of groundwater quality in Shahdadkot City and its suitability for drinking purpose: A case study for clean water security |journal=Sindh University Research Journal (Science Series) |volume=50 |issue=4 |pages=491–494 |year=2018 |doi=10.26692/sujo/2018.12.0079 |url=https://sujo.usindh.edu.pk/index.php/SURJ/article/download/1002/925 |access-date=18 August 2026}}</ref> هڪ ٻي وسيع سائنسي تحقيق ۾ [[شھدادڪوٽ تعلقو|شھدادڪوٽ]]، [[قبوسعيد خان تعلقو|قبوسعيد خان]] ۽ [[سجاول جوڻيجو تعلقو|سجاول جوڻيجو]] تعلقن مان زيرِ زمين پاڻيءَ جا 38 نمونا گڏ ڪري 28 مختلف معيارن تي پرکيا ويا. تحقيق موجب 57.89 سيڪڙو نمونن ۾ ڪُل حل ٿيل مادن جي مقدار عالمي صحت تنظيم جي وڌ ۾ وڌ مقرر ڪيل 1,000 ملي گرام في ليٽر حد کان وڌيڪ هئي، جنهن ڪري اهي نمونا پيئڻ لاءِ مناسب نه هئا. تحقيق ۾ فلورائيڊ جي وڌيل مقدار پڻ اهم مسئلي طور سامهون آئي؛ اڌ نمونن ۾ فلورائيڊ وڌ ۾ وڌ قابلِ قبول حد کان وڌيڪ هو.<ref name="Lanjwani2020">{{cite journal |last1=Lanjwani |first1=Muhammad Farooque |last2=Khuhawar |first2=Muhammad Yar |last3=Khuhawar |first3=Taj Muhammad Jahangir |title=Groundwater quality assessment of Shahdadkot, Qubo Saeed Khan and Sijawal Junejo Talukas of District Qambar Shahdadkot, Sindh |journal=Applied Water Science |volume=10 |article-number=26 |year=2020 |doi=10.1007/s13201-019-1098-2 |url=https://link.springer.com/article/10.1007/s13201-019-1098-2 |access-date=18 August 2026}}</ref> ساڳئي تحقيق ۾ ڪجهه نمونن اندر [[ڪروميم]]، [[نڪل]]، [[ڪيڊميم]] ۽ [[سيسو|سيسي]] جي مقدار پڻ عالمي صحت تنظيم جي مقرر ڪيل حدن کان وڌيڪ ملي. ڪروميم 49.42 سيڪڙو، نڪل 21.05 سيڪڙو، ڪيڊميم 28.94 سيڪڙو ۽ سيسو 18.42 سيڪڙو نمونن ۾ مقرر حد کان وڌيڪ هو. آرسينڪ جي حوالي سان صورتحال نسبتاً مختلف هئي ۽ 38 مان رڳو هڪ نموني ۾ ان جي مقدار مقرر حد کان وڌيڪ ملي. تحقيق ڪندڙن نڪل، ڪروميم، سيسي ۽ ڪيڊميم جي وڌيل مقدار کي نيڪال جي گندي پاڻي ۽ علائقي جي ارضياتي بناوٽ سان ممڪن طور ڳنڍيو.<ref name="Lanjwani2020"/> فلورائيڊ جي ورڇ ۾ پڻ علائقائي فرق ڏٺو ويو. تحقيق موجب شھدادڪوٽ تعلقي ۾ فلورائيڊ جي مقدار نسبتاً وڌيڪ، جڏهن تہ سجاول جوڻيجو تعلقي ۾ گهٽ هئي. پاڻيءَ ۾ فلورائيڊ جي ڊگهي عرصي تائين تمام گهڻي مقدار انساني صحت لاءِ نقصانڪار ٿي سگهي ٿي ۽ [[فلوروسس]] جو سبب بڻجي سگهي ٿي.<ref name="Lanjwani2020"/> 2019ع ۾ ''دي ايڪسپريس ٽربيون'' پڻ قمبر شھدادڪوٽ ضلعي ۾ زيرِ زمين پاڻيءَ جي آلودگيءَ بابت رپورٽ ڪئي. رپورٽ موجب پاڻيءَ ۾ نقصانڪار ڪيميائي مادا ۽ ڳرا ڌاتو موجود هجڻ سبب ڪيترن علائقن ۾ زيرِ زمين پاڻي پيئڻ لاءِ محفوظ نه هو. رپورٽ ۾ سرڪاري واٽر سپلاءِ اسڪيمن مان فراهم ٿيندڙ پاڻيءَ جي صفائي ۽ مناسب ٽريٽمينٽ بابت پڻ مسئلن جي نشاندهي ڪئي وئي هئي.<ref>{{Cite web |date=18 December 2019 |title=Underground contamination: Not a drop worth drinking in Qambar-Shahdadkot |url=https://tribune.com.pk/story/2120739/underground-contamination-not-drop-worth-drinking-qambar-shahdadkot |access-date=18 August 2026 |website=The Express Tribune |language=en}}</ref> === ايڇ آءِ وي ۽ ايڊز === [[ايڇ آءِ وي]] جي پکڙجڻ جو مسئلو اتر سنڌ، خاص طور [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي]] ۽ ان جي ڀرپاسي وارن ضلعن ۾، صحت جو هڪ اهم مسئلو رهيو آهي. قمبر شھدادڪوٽ ضلعو پڻ هن علائقائي صحت جي مسئلي کان متاثر ٿيو آهي. 2010ع ۾ شايع ٿيل هڪ رپورٽ موجب لاڙڪاڻي ۾ قائم ايڇ آءِ وي علاج مرڪز تي لاڙڪاڻي، قمبر شھدادڪوٽ ۽ ٻين ڀرپاسي وارن ضلعن سان تعلق رکندڙ مريضن جو علاج ڪيو پئي ويو، جڏهن تہ صحت جي ماهرن قمبر شھدادڪوٽ ۾ پڻ ايڇ آءِ وي جا ڪيس موجود هجڻ جي نشاندهي ڪئي هئي.<ref>{{cite news |title=Extensive efforts needed to dig out hidden HIV/AIDS cases |url=https://www.dawn.com/news/587523/extensive-efforts-needed-to-dig-out-hidden-hivaids-cases |work=Dawn |date=1 December 2010 |access-date=18 August 2026}}</ref> 2016ع ۾ لاڙڪاڻي ۽ قمبر شھدادڪوٽ ۾ غيرمحفوظ رت جي منتقلي ۽ رت جي بئنڪن جي نگراني بابت خدشا سامهون اچڻ کان پوءِ اختيارين ٻنهي ضلعن ۾ ڪيترين ئي رت جي بئنڪن خلاف ڪارروائي ڪئي. رپورٽن موجب قمبر شھدادڪوٽ ۾ 20 ۽ لاڙڪاڻي ۾ پنج رت جون بئنڪون بند ڪيون ويون. ان وقت ايڇ آءِ وي جي ممڪن منتقلي ۽ رت جي مناسب اسڪريننگ نه ٿيڻ بابت پڻ جاچ ڪئي وئي.<ref>{{cite news |title=Spike in HIV/AIDS cases: Over two dozen blood banks sealed |url=https://tribune.com.pk/story/1197382/spike-hivaids-cases-two-dozen-blood-banks-sealed |work=The Express Tribune |date=11 October 2016 |access-date=18 August 2026}}</ref> 2019ع ۾ سنڌ ايڊز ڪنٽرول پروگرام جي انگن اکرن جي حوالي سان شايع ٿيل رپورٽ موجب قمبر شھدادڪوٽ ضلعي ۾ 112 ايڇ آءِ وي مثبت مريض درج ٿيل هئا.<ref>{{cite news |title=A grim reminder for Sindh on World AIDS Day |url=https://tribune.com.pk/story/2109625/grim-reminder-sindh-world-aids-day |work=The Express Tribune |date=1 December 2019 |access-date=18 August 2026}}</ref> 2019ع ۾ [[رتوديرو]] ۾ ٻارن ۾ ايڇ آءِ وي جي وڏي پيماني تي پکڙجڻ کان پوءِ ٿيندڙ سائنسي تحقيق ۾ لاڙڪاڻي سان گڏ پاڙيسري قمبر شھدادڪوٽ ۽ شڪارپور ضلعن جي ٻارن کي پڻ تحقيق جي دائري ۾ شامل ڪيو ويو.<ref>{{cite journal |title=Investigation of an extensive outbreak of HIV infection among children in Sindh, Pakistan: protocol for a matched case–control study |journal=BMJ Open |year=2020 |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7170612/ |access-date=18 August 2026}}</ref> سنڌ حڪومت جي 2021–22ع واري بجيٽ دستاويزن ۾ قمبر شھدادڪوٽ ضلعي لاءِ ايڇ آءِ وي/ايڊز جي روڪٿام ۽ ڪنٽرول جو الڳ پروگرام پڻ درج ٿيل هو، جيڪو ضلعي ۾ بيماريءَ جي نگراني ۽ روڪٿام لاءِ سرڪاري صحت جي ڍانچي جو حصو هو.<ref>{{cite web |title=Health Services – Budget Estimates 2021–2022 |url=https://www.finance.gos.pk/Home/Download?path=Budget%5CBudgetBooks%5CFY-21-22%5CVOLUME-IIIDetail%5C41.SC21144+HEALTH+SERVICES.pdf |publisher=Finance Department, Government of Sindh |year=2021 |access-date=18 August 2026}}</ref> === پوليو === شھدادڪوٽ ۾ [[پوليو]] جي ماحولياتي نگراني دوران پڻ وائرس جي موجودگي رڪارڊ ڪئي وئي آهي. جون 2024ع ۾ باقرآباد پاڙي جي گندي پاڻيءَ مان ورتل ماحولياتي نمونن ۾ پوليو وائرس جي موجودگي جي تصديق ٿي. قمبر شھدادڪوٽ جي ضلعي صحت آفيسر موجب نمونا 4 جون تي گڏ ڪري [[نيشنل انسٽيٽيوٽ آف هيلٿ، اسلام آباد]] موڪليا ويا هئا. صحت اختيارين موجب وائرس جي جينياتي مشابهت بلوچستان جي [[استا محمد ضلعو|استا محمد]] مان اڳ مليل وائرس سان هئي، جنهن کي ٻنهي علائقن وچ ۾ ماڻهن جي اچ وڃ سان ڳنڍيو ويو. ان کان پوءِ شھدادڪوٽ جي ٽن يونين ڪائونسلن ۾ نگراني ۽ پوليو خلاف مهم تيز ڪئي وئي.<ref>{{cite news |title=Sewage samples confirm poliovirus presence in Shahdadkot |url=https://www.dawn.com/news/1842635/sewage-samples-confirm-poliovirus-presence-in-shahdadkot |work=Dawn |date=29 June 2024 |access-date=18 August 2026}}</ref> === هيپاٽائيٽس === قمبر شھدادڪوٽ ۽ لاڙڪاڻي جي علائقن ۾ [[هيپاٽائيٽس بي]] ۽ [[هيپاٽائيٽس سي]] جا ڪيس پڻ صحت جي مسئلن طور رپورٽ ٿيندا رهيا آهن. 2010ع ۾ صحت جي ماهرن ٻنهي ضلعن ۾ هيپاٽائيٽس جي وڌندڙ شرح بابت خدشن جو اظهار ڪيو. قبوسعيد خان ۾ 2009ع دوران لڳايل هڪ طبي ڪئمپ ۾ معائنو ڪرايل مريضن مان 22 سيڪڙو ۾ هيپاٽائيٽس بي ۽ 18 سيڪڙو ۾ هيپاٽائيٽس سي جي نشاندهي ٿيڻ جي رپورٽ ڪئي وئي، جڏهن تہ ضلعي جي ٻين علائقن مان پڻ ٻنهي قسمن جا ڪيس رپورٽ ٿيا.<ref>{{cite news |title=Rise in hepatitis in Larkana, Qambar-Shahdadkot |url=https://www.dawn.com/news/892730/rise-in-hepatitis-in-larkana-qambar-shahdadkot |work=Dawn |date=23 July 2010 |access-date=18 August 2026}}</ref> == آبادي ۽ سماج == === آبادي === {{Historical populations |1951|8,994 |1961|15,043 |1972|24,323 |1981|32,888 |1998|60,436 |2017|118,915 |2023|120,687 |align=center |percentages=pagr |footnote=ذريعا: پاڪستان جون مختلف آدمشماريون.<ref name="PBS1951-1998">{{cite web |title=Population by Administrative Units 1951–1998 |url=https://repository.lahoreschool.edu.pk/xmlui/bitstream/handle/123456789/13673/Administrative%20Units.pdf?isAllowed=y&sequence=1 |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] |access-date=18 August 2026 }}</ref><ref name="PBS2023">{{cite web |title=7th Population and Housing Census 2023 – Detailed Results |url=https://www.pbs.gov.pk/result-excel/ |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] |access-date=18 August 2026 }}</ref> }} [[پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري|2023ع جي آدمشماري]] موجب شھدادڪوٽ شهر جي آبادي 120,687 هئي.<ref name="PBS2023"/> 2017ع جي آدمشماريءَ ۾ شهر جي آبادي 118,915 هئي، تنهنڪري 2017ع کان 2023ع تائين شهر جي آباديءَ ۾ نسبتاً ٿورو اضافو ٿيو.<ref name="PBS2023"/> شھدادڪوٽ جي آباديءَ ۾ ويهين صديءَ جي ٻئي اڌ دوران نمايان واڌ ٿي. 1951ع ۾ شهر جي آبادي رڳو 8,994 هئي، جيڪا 1961ع ۾ وڌي 15,043، 1972ع ۾ 24,323 ۽ 1981ع ۾ 32,888 ٿي. 1998ع تائين آبادي 60,436 تائين پهچي وئي، جڏهن تہ 2017ع ۾ اها لڳ ڀڳ ٻيڻي ٿي 118,915 ٿي وئي.<ref name="PBS1951-1998"/><ref name="PBS2023"/> 1951ع کان 2023ع تائين شھدادڪوٽ جي شهري آبادي مجموعي طور تي تيرهن ڀيرا کان وڌيڪ وڌي. خاص طور 1998ع کان 2017ع وارو عرصو تيز آبادي واڌ وارو رهيو، جڏهن شهر جي آبادي 60 هزار کان وڌي 118 هزار کان مٿي پهتي. ان جي ابتڙ 2017ع کان 2023ع تائين آباديءَ ۾ واڌ جو رجحان گهڻو سست رهيو.<ref name="PBS2023"/> 2023ع جي آدمشماريءَ موجب شھدادڪوٽ سنڌ جي انهن شهرن مان هڪ هو جن جي آبادي هڪ لک کان وڌيڪ هئي.<ref name="PBS2023"/> === نسلي ۽ سماجي بناوٽ === شھدادڪوٽ سنڌ ۽ [[بلوچستان]] جي سرحدي علائقن جي ويجهو واقع هجڻ سبب تاريخي طور مختلف قبيلائي ۽ ثقافتي گروهن جي رهائش جو مرڪز رهيو آهي. شهر ۽ ان جي پسگردائيءَ ۾ سنڌي ۽ بلوچ پسمنظر رکندڙ مختلف برادريون آباد آهن. مقامي روايتن ۽ تاريخي مواد ۾ کهاوڙ، سيلرا، مگسي، بروهي، کوسا، مستوئي، چنا، سومرا، سيد، جروار، مغيري، ڀٽي، شيخ ۽ ٻين برادرين جو ذڪر ملي ٿو. جديد پاڪستاني آدمشماريون عام طور آباديءَ کي ''نسلي گروهه'' يا ذات جي بنياد تي تفصيلي شهري سطح تي ورهائي پيش نٿيون ڪن؛ تنهنڪري شھدادڪوٽ جي مختلف برادرين جا صحيح سيڪڙو سرڪاري آدمشماريءَ مان مقرر ڪرڻ ممڪن ناهي. ان سبب شهر جي نسلي بناوٽ بابت مخصوص سيڪڙو ڏيڻ بدران سرڪاري طور دستياب مادري ٻولي، مذهب ۽ ٻين آبادي انگن کي وڌيڪ معتبر ڊيموگرافڪ اشارا سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="PBS2023"/> === ٻوليون === [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] شھدادڪوٽ ۽ ان جي ڀرپاسي جي مکيه مقامي ٻولي آهي. شهر جي بلوچستان سان جاگرافيائي ويجهڙائي ۽ ٻنهي علائقن وچ ۾ تاريخي سماجي لاڳاپن سبب [[براهوي ٻولي|براهوي]] ۽ [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] ڳالهائيندڙ آبادي پڻ موجود آهي، جڏهن تہ [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]] ۽ [[اردو]] پڻ استعمال ٿين ٿيون. 2023ع جي آدمشماريءَ جي ضلعي سطح وارن انگن موجب [[قمبر شھدادڪوٽ ضلعو|قمبر شھدادڪوٽ ضلعي]] جي 96 سيڪڙو کان وڌيڪ آباديءَ سنڌيءَ کي پنهنجي مادري ٻولي ڄاڻايو، جڏهن تہ براهوي ٻيو وڏو مادري ٻولي وارو گروهه هو.<ref name="PBS2023Language">{{cite web |title=7th Population and Housing Census 2023 – Population by Mother Tongue |url=https://www.pbs.gov.pk/result-excel/ |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] |year=2023 |access-date=18 August 2026 }}</ref> اهي انگ سڄي ضلعي جا آهن ۽ انهن کي صرف شھدادڪوٽ شهر جي ٻوليائي تناسب طور نه سمجهڻ گهرجي. سرڪاري ۽ تعليمي معاملن ۾ سنڌيءَ سان گڏ [[اردو]] ۽ [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] پڻ استعمال ٿين ٿيون. === مذهب === شھدادڪوٽ جي آباديءَ جي وڏي اڪثريت [[اسلام]] جي پيروڪار آهي. مسلمان آباديءَ ۾ [[سني اسلام|سني]] ۽ [[شيعو اسلام|شيعا]] برادريون شامل آهن. شهر ۾ [[هندومت|هندو]] برادري پڻ تاريخي طور آباد رهي آهي ۽ مقامي واپار ۽ ڪاروبار ۾ ان جي موجودگي رهي آهي. 2023ع جي آدمشماريءَ مطابق سڄي قمبر شھدادڪوٽ ضلعي جي 99 سيڪڙو کان وڌيڪ آبادي مسلمان هئي، جڏهن تہ هندو آبادي ضلعي جي هڪ سيڪڙو کان گهٽ آباديءَ تي مشتمل هئي. عيسائي ۽ ٻين مذهبي گروهن جي آبادي پڻ ننڍي تعداد ۾ درج ڪئي وئي.<ref name="PBS2023Religion">{{cite web |title=7th Population and Housing Census 2023 – Population by Sex, Religion and Rural/Urban |url=https://www.pbs.gov.pk/result-excel/ |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] |year=2023 |access-date=18 August 2026 }}</ref> جيئن ٻولين جي انگن سان، اهي سيڪڙو سڄي ضلعي جا آهن، نه صرف شھدادڪوٽ شهر جا. === تعليم ۽ خواندگي === {{Main|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جي تعليم}} شھدادڪوٽ [[قمبر شھدادڪوٽ ضلعو|قمبر شھدادڪوٽ ضلعي]] جي اهم شهري ۽ تعليمي مرڪزن مان هڪ آهي. شهر ۾ سرڪاري ۽ خانگي پرائمري، سيڪنڊري ۽ هائير سيڪنڊري تعليمي ادارا موجود آهن، جڏهن تہ ڀرپاسي جي ڳوٺاڻن علائقن جا شاگرد پڻ ثانوي ۽ اعليٰ تعليم لاءِ شهر ڏانهن اچن ٿا. [[پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري|2023ع جي آدمشماري]] موجب قمبر شھدادڪوٽ ضلعي ۾ ڏهن سالن ۽ ان کان وڌيڪ عمر واري آباديءَ جي مجموعي خواندگيءَ جي شرح لڳ ڀڳ 40 سيڪڙو هئي. مردن ۾ خواندگيءَ جي شرح لڳ ڀڳ 49 سيڪڙو، جڏهن تہ عورتن ۾ لڳ ڀڳ 30 سيڪڙو هئي، جنهن مان ضلعي ۾ تعليم جي حوالي سان نمايان صنفي فرق ظاهر ٿئي ٿو.<ref name="PBS2023Literacy">{{cite web |title=7th Population and Housing Census 2023 – Population (10 Years and Above) by Literacy, Sex and Rural/Urban |url=https://www.pbs.gov.pk/result-excel/ |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] |year=2023 |access-date=18 August 2026 }}</ref> اهي خواندگيءَ جا انگ سڄي ضلعي لاءِ آهن؛ شھدادڪوٽ شهر لاءِ الڳ انگ موجود هجن تہ انهن کي شهر جي انگن سان بدلائڻ گهرجي. ضلعي سطح تي مردن ۽ عورتن جي خواندگيءَ وچ ۾ لڳ ڀڳ 19 سيڪڙو پوائنٽن جو فرق تعليم تائين رسائيءَ ۾ صنفي تفاوت کي ظاهر ڪري ٿو.<ref name="PBS2023Literacy"/> قمبر شھدادڪوٽ ضلعو نوجوان آباديءَ وارو علائقو پڻ آهي. 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ ضلعي جي 34 سيڪڙو کان وڌيڪ آبادي ڏهن سالن کان گهٽ عمر جي هئي، جنهن سبب اسڪولي تعليم، استادن، اسڪولن ۽ ٻين تعليمي سهولتن جي طلب آباديءَ جي بناوٽ جو اهم پهلو آهي.<ref name="PBS2023">{{cite web |title=7th Population and Housing Census 2023 – Detailed Results |url=https://www.pbs.gov.pk/result-excel/ |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] |year=2023 |access-date=18 August 2026 }}</ref> == ڪتب خانا == شھدادڪوٽ جي علمي تاريخ ۾ ديني مدرسن سان ڳنڍيل خانگي ڪتبخانن اهم ڪردار ادا ڪيو آهي. اوڻيهين صديءَ ۾ شهر سنڌ ۽ بلوچستان جي عالمن ۽ شاگردن لاءِ هڪ علمي مرڪز طور سڃاتو ويندو هو. سنڌي ادبي بورڊ ۾ ڇپيل هڪ تحقيقي مضمون موجب، تيرهين ۽ چوڏهين صدي هجريءَ جي شروعاتي دور ۾ شھدادڪوٽ ۾ ڪيترائي عالم ۽ مدرس آباد هئا ۽ سنڌ ۽ بلوچستان جي علمي روايتن جو گڏيل اثر نظر ايندو هو.<ref name="MemonLibraries">{{cite journal |last=ميمڻ |first=عبدالغفور سنڌي |title=لاڙڪاڻي ضلعي جا ڪتبخانا |journal=مهراڻ |volume=33 |year=1984 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |url=https://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/mehran/Book7/Book_page13.html |access-date=18 August 2026 }}</ref> === مولانا نور محمد شھدادڪوٽيءَ جو ڪتبخانو === شھدادڪوٽ جي قديم علمي ڪتبخانن مان سڀ کان نمايان ڪتبخانو [[مولانا نور محمد شھدادڪوٽي]] سان منسوب هو. هو اصل ڀاڳناڙي، بلوچستان جي ڪنڊي علائقي جو رهواسي هو ۽ پنهنجي ابتدائي ۽ اعليٰ ديني تعليم مولانا عبدالحليم ڪنڊوي وٽ حاصل ڪيائين.<ref name="MemonLibraries"/><ref name="NoorBiography">{{cite web |title=مرحوم مولانا نُور محمد شهدادڪوٽي |url=https://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/mehran/Book10/Book_page3.html |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |access-date=18 August 2026 }}</ref> سندس ڄمڻ جي سال بابت مختلف ماخذن ۾ اختلاف ملي ٿو. ميمڻ عبدالغفور سنڌي کيس 1206هه/1791ع ۾ ڄاول ڄاڻائي ٿو، جڏهن ته سنڌي ادبي بورڊ تي محفوظ هڪ ٻي سوانح ۾ سندس ولادت جي تاريخ کي اڻڄاتل قرار ڏنو ويو آهي.<ref name="MemonLibraries"/><ref name="NoorBiography"/> تنهنڪري سندس پيدائش جو صحيح سال قطعي طور مقرر ڪرڻ مشڪل آهي. تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ نور محمد پهريان پنهنجي ڳوٺ ۾ تدريس شروع ڪئي. بعد ۾ هو [[رياست قلات]] سان لاڳاپيل عدالتي عهدي تي رهيو. ميمڻ عبدالغفور سنڌي موجب، کيس خان خداداد خان قلات طرفان ''قاضي القضاة'' مقرر ڪيو ويو هو. 1858ع ڌاري هڪ شرعي معاملي تي اختلاف کان پوءِ هو سنڌ آيو، پهريان [[ميروخان]] ۾ ميان حامدالله عرف حامد حضوري وٽ رهيو ۽ پوءِ سرائي پير بخش کهاوڙ جي دعوت تي شھدادڪوٽ منتقل ٿيو، جتي هن پنهنجي درسگاهه قائم ڪئي.<ref name="MemonLibraries"/> سنڌي ادبي بورڊ جي ٻي سوانحي روايت موجب، شھدادڪوٽ ۾ سندس درسگاهه مان سنڌ ۽ بلوچستان جا ڪيترائي طالب علم تعليم حاصل ڪندا هئا. سندس شاگردن ۾ مولانا گل محمد شھدادڪوٽي، مولانا غلام صديق شھدادڪوٽي، مولانا تاج محمد امروٽي، مولانا محمد حسن جوهي ۽ ٻيا عالم شامل هئا.<ref name="NoorBiography"/> هڪ ٻي علمي روايت موجب مولانا نور محمد وٽان 52 عالم فارغ التحصيل ٿيا هئا.<ref>{{cite web |title=سنڌي ادبي بورڊ آن لائين لائبريري |url=https://sindhiadabiboard.org/catalogue/Articles/Book7/Book_page36.html |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |access-date=18 August 2026 }}</ref> مولانا نور محمد 12 ذوالحج 1296هه تي شھدادڪوٽ ۾ وفات ڪئي. سنڌي ادبي بورڊ جي سوانحي ماخذ موجب سندس عمر ان وقت لڳ ڀڳ نوي سال هئي ۽ کيس شھدادڪوٽ ۾ دفن ڪيو ويو.<ref name="NoorBiography"/> === ڪتابن جو ذخيرو === مولانا نور محمد وٽ عربي ۽ فارسي ڪتابن جو وڏو ذاتي ڪتبخانو هو. ميمڻ عبدالغفور سنڌي موجب، هن ڪتبخاني ۾ لڳ ڀڳ '''هڪ هزار''' ڪتاب محفوظ هئا، جن مان وڏي تعداد ۾ قلمي نسخا شامل هئا.<ref name="MemonLibraries"/> اهي ڪتاب خاص طور ديني علوم، فقه، منطق، عربي ادب ۽ درسي نصاب سان لاڳاپيل هئا. مولانا نور محمد جي علمي ڪم بابت ماخذن ۾ پڻ ٿورو اختلاف ملي ٿو. ميمڻ عبدالغفور سنڌي سندس هڪ ڊزن کان وڌيڪ تصنيفن جو ذڪر ڪري ٿو، جڏهن ته سنڌي ادبي بورڊ جي هڪ ٻي سوانح ۾ لکيل آهي ته سندس ڪا وڏي مستقل تصنيف مشهور نه هئي، پر عربي درسي ڪتابن تي سندس ڪيترائي قلمي حاشيا موجود هئا.<ref name="MemonLibraries"/><ref name="NoorBiography"/> هڪ ٻئي تاريخي ماخذ ۾ سندس ''صرف بهائي'' ۽ ''جامع تعليمات جديد طرز موجب'' نالي تصنيفن جو ذڪر پڻ ملي ٿو.<ref>{{cite web |title=مولانا نور محمد شهدادڪوٽي جون تصنيفات |url=https://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/history/Book33/Book_page21.html |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |access-date=18 August 2026 }}</ref> انهيءَ سبب مولانا نور محمد جي علمي ورثي جو وڏو حصو ڇپيل ڪتابن جي ڀيٽ ۾ قلمي حاشين، درسي تحريرن ۽ سندس درسگاهه جي تدريسي روايت ۾ محفوظ رهيو. === مدرسه محموديه ۽ حليميه === مولانا نور محمد طرفان شھدادڪوٽ ۾ قائم ڪيل درسگاهه بعد ۾ '''مدرسه محموديه''' جي نالي سان مشهور ٿي. سندس وفات کان پوءِ سندس فرزندن، خاص طور مولانا گل محمد ۽ مولانا غلام صديق، مدرسي ۽ ڪتبخاني جي علمي ذخيري ۾ اضافو ڪيو.<ref name="MemonLibraries"/> مولانا گل محمد پنهنجي والد وٽ تعليم حاصل ڪئي ۽ پوءِ ساڳئي تدريسي سلسلي کي جاري رکيو. سنڌي ادبي بورڊ جي سوانحي مواد موجب، سندس شاگردن ۾ مولانا غلام صديق، قاضي داد محمد مڪران وارو، عبدالحڪيم افغان ۽ محمد حسين حيدرآبادي شامل هئا.<ref name="NoorBiography"/> ميمڻ عبدالغفور سنڌي موجب، مولانا نور محمد، گل محمد ۽ غلام صديق جي دور ۾ هن مدرسي جي علمي شهرت سبب سنڌ ۽ بلوچستان جي مختلف علائقن مان شاگرد شھدادڪوٽ ايندا هئا. وقت گذرڻ سان مدرسه محموديه ۽ ان سان لاڳاپيل ڪتبخاني جي اصل حيثيت گهٽجندي وئي، ۽ بعد ۾ مدرسي جو نالو '''مدرسه حليميه''' رکيو ويو.<ref name="MemonLibraries"/> === علمي اثر === شھدادڪوٽ جي هن درسگاهه جو اثر رڳو شهر تائين محدود نه رهيو. مولانا نور محمد، سندس استادن ۽ شاگردن جي علمي سند سنڌ جي ٻين ڪيترن مدرسن تائين پهتي. سنڌي ادبي بورڊ جي تاريخي مواد موجب، مولانا عبدالحليم ڪنڊويءَ جي علمي سلسلي مان مولانا نور محمد شھدادڪوٽي جهڙا عالم پيدا ٿيا ۽ ان علمي روايت جو اثر سنڌ جي ڪيترن عربي مدرسن تائين پهتو.<ref>{{cite web |title=سنڌ ۾ عربي درسگاهن جو سلسلو |url=https://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/history/Book33/Book_page20.html |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |access-date=18 August 2026 }}</ref> بعد واري دور ۾ پڻ مولانا نور محمد شھدادڪوٽيءَ جي علمي سند سنڌ جي ٻين عالمن تائين منتقل ٿيندي رهي. نوشهروفيروز ضلعي جي مخطوطات بابت هڪ تحقيقي مطالعي ۾ مولانا محمد عالم سومري جي علمي سند مولانا عبدالرحمان فيروز شاهي ۽ مولانا عطاالله فيروز شاهي وسيلي مولانا نور محمد شھدادڪوٽيءَ تائين پهچائي وئي آهي.<ref>{{cite journal |title=ضلعي نوشهروفيروز ۾ مخطوطات جا ذخيرا |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |url=https://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/mehran/Book149/Book_page3.html |access-date=18 August 2026 }}</ref> === جديد عوامي ڪتبخاني جي ضرورت === شھدادڪوٽ ۾ جديد عوامي ڪتبخاني جي کوٽ پڻ مختلف وقتن تي مقامي شاگردن ۽ شهرين جي بحث جو موضوع رهي آهي. 2021ع ۾ شايع ٿيل هڪ خط موجب، شھدادڪوٽ پريس ڪلب جي سامهون عوامي لائبريري لاءِ زمين مختص ڪئي وئي هئي، پر تعمير مڪمل نه ٿيڻ سبب شاگردن کي پڙهائي ۽ مقابلي جي امتحانن جي تياري لاءِ ٻين شهرن ڏانهن وڃڻو پوندو هو.<ref>{{cite news |title=Budget for Shahdadkot Library |url=https://www.nation.com.pk/24-May-2021/budget-for-shahdadkot-library |work=The Nation |date=24 May 2021 |access-date=18 August 2026 }}</ref> سنڌ جي ثقافت کاتي جي ڊائريڪٽوريٽ جنرل آف پبلڪ لائبريريز موجب، سنڌ ۾ سرڪاري عوامي ڪتبخانن جو صوبائي نيٽ ورڪ هلندڙ آهي؛ تنهن هوندي به ان جي موجوده سرڪاري فهرست مان شھدادڪوٽ شهر ۾ مڪمل طور فعال صوبائي عوامي ڪتبخاني جي واضح داخلا نظر نٿي اچي.<ref>{{cite web |title=Public Libraries |url=https://sindhculture.gov.pk/public-libraries/ |publisher=Culture, Tourism, Antiquities & Archives Department, Government of Sindh |access-date=18 August 2026 }}</ref> == ٻوڏ جي تباهي == {{Main|پاڪستان ۾ 2022ع واري ٻوڏ}} [[File:Flood in Pakistan 2022.png|thumb|سيپٽمبر 2022ع ۾ ٻوڏ جي پاڻيءَ ۾ گهيريل شھدادڪوٽ شهر جو فضائي منظر]] 2022ع ۾ [[پاڪستان ۾ 2022ع واري ٻوڏ|پاڪستان ۾ آيل تباهه ڪندڙ ٻوڏن]] دوران [[شھدادڪوٽ]] ۽ [[قمبر شھدادڪوٽ ضلعو|قمبر شھدادڪوٽ ضلعو]] سنڌ جي سخت متاثر علائقن ۾ شامل هئا. جون کان شروع ٿيل غيرمعمولي [[چوماسي]] برساتن ۽ بلوچستان کان ايندڙ ٻوڏ جي وهڪرن سبب ضلعي جي نيڪال ۽ آبپاشي نظام تي شديد دٻاءُ پيو. آگسٽ جي آخري هفتي ۽ سيپٽمبر جي شروعات تائين شھدادڪوٽ جي ڀرپاسي جا ڪيترائي علائقا پاڻيءَ هيٺ اچي ويا ۽ شهر پاڻ به ٻوڏ جي خطري هيٺ اچي ويو.<ref>{{cite web |title=Flood 2022 Maps |url=https://pdma.gos.pk/flood-2022-maps/ |publisher=[[Provincial Disaster Management Authority (Sindh)|Provincial Disaster Management Authority Sindh]] |access-date=18 August 2026 }}</ref><ref>{{cite web |title=Flood Inundation Map – Kamber Shahdadkot |url=https://pdma.gos.pk/Documents/Flood/Flood_2022/Flood%20Inundation%20GIS%20Maps/Flood%20Inundation%20Map-Kamber_Shahdadkot_28-08-2022.pdf |publisher=[[Provincial Disaster Management Authority (Sindh)|Provincial Disaster Management Authority Sindh]] |date=28 August 2022 |access-date=18 August 2026 }}</ref> === شھدادڪوٽ کي ٻوڏ جو خطرو === آگسٽ 2022ع جي آخري ڏينهن ۾ [[سيف الله مگسي برانچ]] ۽ گهر ڊرين ۾ گهارن ۽ بلوچستان کان ايندڙ پاڻيءَ سبب شھدادڪوٽ تي ٻوڏ جو خطرو وڌي ويو. 29 آگسٽ تي ''[[ڊان (اخبار)|ڊان]]'' ٻڌايو تہ سيف الله مگسي برانچ ۾ لڳ ڀڳ 150 فوٽ ويڪرو گهارو پوڻ ۽ [[رائٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين]] ۾ بلوچستان کان ايندڙ پاڻيءَ جو دٻاءُ وڌڻ سبب ڪچي پل وارو علائقو ٻڏي ويو هو ۽ پاڻي ڏکڻ طرف وڌي رهيو هو. ساڳئي وقت شھدادڪوٽ جي وارڊ نمبر 5 ۾ سيلرا کان لغاري ۽ مستوئي پاڙن تائين برساتي ۽ ٻوڏ جو پاڻي داخل ٿي چڪو هو.<ref name="Dawn29Aug2022">{{cite news |last=Kalhoro |first=M. B. |title=Exodus begins from Warah, Shahdadkot over fear of deluge |url=https://www.dawn.com/news/1707214/exodus-begins-from-warah-shahdadkot-over-fear-of-deluge |work=[[Dawn (newspaper)|Dawn]] |date=29 August 2022 |access-date=18 August 2026 }}</ref> پاڻيءَ جي وڌندڙ دٻاءَ سبب شهر ۾ خوف پکڙجي ويو ۽ ڪيترن رهواسين محفوظ هنڌن ڏانهن لڏپلاڻ شروع ڪئي.<ref name="Dawn29Aug2022"/> ٻوڏ جو خطرو گهٽائڻ ۽ پاڻيءَ کي ٻئي رخ ڏانهن موڙڻ لاءِ شھدادڪوٽ جي چوڌاري حفاظتي بند مضبوط ڪرڻ، مختلف هنڌن تي مٽيءَ جا بند ٻڌڻ ۽ رستن توڙي نيڪال جي نظام ۾ پاڻيءَ لاءِ رستا پيدا ڪرڻ جون ڪوششون ڪيون ويون. سيپٽمبر جي شروعات تائين صورتحال وڌيڪ سنگين ٿي وئي. سيلرا ڀرسان قمبر–شھدادڪوٽ روڊ ۾ پاڻيءَ جي نيڪال لاءِ ڪٽ ڏنا ويا، ڇاڪاڻ تہ بلوچستان کان ايندڙ ٻوڏ ۽ سم نالن ۾ پيل گهارن سبب شھدادڪوٽ ۽ ڀرپاسي وارن علائقن تي دٻاءُ وڌي رهيو هو. 4 سيپٽمبر تي شھدادڪوٽ ڊرين ۾ ڳوٺ گامن فقير کوسو ڀرسان لڳ ڀڳ 80 فوٽ ويڪرو گهارو پڻ پيو، جنهن سبب وڌيڪ ڳوٺ پاڻيءَ هيٺ آيا.<ref>{{cite news |last=Kalhoro |first=M. B. |title=Over 40,000 move out of Qambar-Shahdadkot's Warah to escape floodwater ravages |url=https://www.dawn.com/news/1708397 |work=[[Dawn (newspaper)|Dawn]] |date=5 September 2022 |access-date=18 August 2026 }}</ref> === آبپاشي ۽ نيڪال جي نظام تي دٻاءُ === ٻوڏ دوران قمبر شھدادڪوٽ ضلعي جي صورتحال رڳو مقامي برساتن سبب نه هئي، پر بلوچستان جي اتر ۽ اولهه وارن علائقن مان ايندڙ وڏي مقدار جي پاڻيءَ پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو. سنڌ جي آبپاشي کاتي موجب بلوچستان ۾ انتهائي تيز برساتن کان پوءِ وڏي مقدار ۾ ٻوڏ جو پاڻي [[ايف پي بند]] ۽ [[رائٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين]] وسيلي سنڌ ڏانهن آيو. ان سبب نيڪال وارا نالا پنهنجي گنجائش کان وڌيڪ وهڻ لڳا ۽ ڪيترن هنڌن تي گهارا پيا.<ref name="Dawn9Sep">{{cite news |title=Murad asks depts to ensure draining of water from affected towns |url=https://www.dawn.com/news/1709085 |work=[[Dawn (newspaper)|Dawn]] |date=9 September 2022 |access-date=18 August 2026 }}</ref> سيپٽمبر جي پهرئين هفتي ۾ سنڌ حڪومت کي ٻڌايو ويو تہ [[قمبر]]، شھدادڪوٽ، [[قبوسعيد خان]]، [[وارهه]]، [[نصيرآباد، سنڌ|نصيرآباد]]، [[ميهڙ]]، [[خيرپور ناٿن شاهه]] ۽ [[جوهي]] جا وڏا حصا پاڻيءَ هيٺ هئا.<ref name="Dawn9Sep"/> شھدادڪوٽ مين ڊرين، ميرو خان مين ڊرين، گهر مين ڊرين ۽ ٻين نيڪال وارن وهڪرن ۾ پاڻيءَ جي غيرمعمولي سطح سبب شهر ۽ ڳوٺن مان پاڻي ڪڍڻ هڪ وڏو مسئلو بڻجي ويو. 10 سيپٽمبر تائين شھدادڪوٽ مين ڊرين ۽ ميرو خان مين ڊرين ۾ پاڻيءَ جي سطح تقريباً هڪ کان ٻه فوٽ گهٽجڻ شروع ٿي ۽ پاڻي آر بي او ڊي-III ڏانهن وهڻ لڳو. گهر مين ڊرين، جيڪا ڪجهه وقت ابتو وهي رهي هئي، ٻيهر مين نارا ويلي ڊرين ڏانهن وهڻ شروع ڪيو. سنڌ حڪومت موجب ان وقت شھدادڪوٽ، قمبر، وارهه، نصيرآباد ۽ قبوسعيد خان جي مٿانهن علائقن ۾ پاڻيءَ جي سطح آهستي آهستي گهٽجڻ لڳي هئي.<ref>{{cite news |title=Murad orders steps to normalise life in N. Feroze, Khairpur and Kot Diji |url=https://www.dawn.com/news/1709250 |work=[[Dawn (newspaper)|Dawn]] |date=10 September 2022 |access-date=18 August 2026 }}</ref> === ميرو خان ڪئنال ۽ گهارا === ٻوڏ دوران [[ميرو خان]] ۽ شھدادڪوٽ جي وچ وارن علائقن ۾ آبپاشي ۽ نيڪال وارن نالن ۾ گهارا پوڻ سبب ڪيترائي ڳوٺ پاڻيءَ هيٺ اچي ويا. تيز وهڪري گهرن، زرعي زمينن، فصلن ۽ مال متاع کي نقصان پهچايو ۽ ڪيترن علائقن جا زميني رابطا متاثر ٿيا. اختيارين گهارن جي سببن بابت جاچ ۽ بندن کي مضبوط ڪرڻ جا قدم پڻ کنيا.<ref>{{Cite web |date=4 September 2022 |title=Several villages flooded after breach in Meeru Khan canal in Qamber |url=https://nation.com.pk/2022/09/04/several-villages-flooded-after-breach-in-meeru-khan-canal-in-qamber/ |access-date=18 August 2026 |website=The Nation |language=en }}</ref> قمبر شھدادڪوٽ ۾ پاڻيءَ جي پکڙجڻ جي شدت [[سنڌ پراونشل ڊزاسٽر مئنيجمينٽ اٿارٽي]] جي سيٽلائيٽ تي ٻڌل نقشن ۾ پڻ درج ڪئي وئي. اداري 28 آگسٽ ۽ 5 سيپٽمبر 2022ع تي ضلعي جا الڳ ٻوڏ-گرفتگي نقشا جاري ڪيا، جن ۾ ٻڏل ۽ پاڻيءَ سان گهيريل علائقن، شهرن، ڳوٺن، شاهراهن ۽ يونين ڪائونسلن جي صورتحال ڏيکاري وئي.<ref>{{cite web |title=Flood 2022 Maps |url=https://pdma.gos.pk/flood-2022-maps/ |publisher=Provincial Disaster Management Authority, Government of Sindh |access-date=18 August 2026 }}</ref> === لڏپلاڻ ۽ انساني اثر === شھدادڪوٽ جي چوڌاري پاڻي وڌڻ سان شهر ۽ ڀرپاسي جي ڳوٺن مان وڏي پيماني تي عارضي لڏپلاڻ ٿي. ڪيترن خاندانن پنهنجا گهر ڇڏي نسبتاً مٿانهن هنڌن، روڊن، بندن ۽ امدادي ڪئمپن ۾ پناهه ورتي. ساڳئي وقت قمبر شھدادڪوٽ جي ٻين شهرن ۾ پڻ اهڙي صورتحال پيدا ٿي؛ [[وارهه]] مان ڏهن هزارن جي تعداد ۾ ماڻهو ٻوڏ جي خطري سبب نڪري ويا، جڏهن تہ قبوسعيد خان پڻ پاڻيءَ سان گهيرجي ويو.<ref>{{cite news |last=Kalhoro |first=M. B. |title=Over 40,000 move out of Qambar-Shahdadkot's Warah to escape floodwater ravages |url=https://www.dawn.com/news/1708397 |work=Dawn |date=5 September 2022 |access-date=18 August 2026 }}</ref> ٻوڏ سبب بي گهر ٿيل خاندانن، خاص طور ٻارن، لاءِ تعليم ۽ بنيادي سهولتون پڻ متاثر ٿيون. [[يونيسيف]] قمبر شھدادڪوٽ جي مينهون خاني بلدي ڳوٺ ۾ ٻوڏ سبب اندروني طور بي گهر ٿيل خاندانن جي ٻارن لاءِ عارضي سکيا مرڪز قائم ڪيو. يونيسيف موجب ٻوڏ متاثر خاندانن کي پيئڻ جو محفوظ پاڻي، طبي سامان، غذائي علاج جون شيون ۽ صفائيءَ جون ڪِٽون پڻ مهيا ڪيون ويون.<ref>{{cite web |title=UNICEF delivers supplies to ensure that every child can score goals in life |url=https://www.unicef.org/supply/stories/unicef-delivers-supplies-ensure-every-child-can-score-goals-life |publisher=[[UNICEF]] |access-date=18 August 2026 }}</ref> === امدادي ڪارروايون === ضلعي انتظاميا، [[پراونشل ڊزاسٽر مئنيجمينٽ اٿارٽي، سنڌ|پراونشل ڊزاسٽر مئنيجمينٽ اٿارٽي]]، بچاءَ وارن ادارن، فوج، غير سرڪاري تنظيمن ۽ مقامي رضاڪارن ٻوڏ متاثر ماڻهن کي محفوظ هنڌن ڏانهن منتقل ڪرڻ ۽ کاڌو، پيئڻ جو پاڻي، خيما ۽ ٻيون ضروري شيون پهچائڻ جون ڪارروايون ڪيون. قمبر شھدادڪوٽ جي ڊپٽي ڪمشنر جاويد نبي کوسو، پي ڊي ايم اي سنڌ طرفان، [[قبوسعيد خان]] جي ڪچي واري ٻوڏ متاثر علائقي ۾ خوراڪ جون شيون پڻ ورهايون.<ref>{{cite web |title=Deputy Commissioner Qambar-Shahdadkot Javed Nabi Khoso distributing food items among the flood affected people |url=https://www.app.com.pk/photos-section/deputy-commissioner-qambar-shahdadkot-javed-nabi-khoso-distributing-food-items-among-the-flood-affected-people-in-the-flood-hit-katcha-area-of-qubo-saeed-khan-on-the-behalf-of-provincial-disaster-mana/ |website=[[Associated Press of Pakistan]] |date=1 August 2022 |access-date=18 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230316103302/https://www.app.com.pk/photos-section/deputy-commissioner-qambar-shahdadkot-javed-nabi-khoso-distributing-food-items-among-the-flood-affected-people-in-the-flood-hit-katcha-area-of-qubo-saeed-khan-on-the-behalf-of-provincial-disaster-mana/ |archive-date=16 March 2023 |url-status=live }}</ref> پي ڊي ايم اي سنڌ جي 2022ع واري ٻوڏ بابت رپورٽ موجب قمبر شھدادڪوٽ امدادي سامان حاصل ڪندڙ اهم ضلعن مان هو. اداري طرفان ٻوڏ متاثر آباديءَ لاءِ راشن، صاف پيئڻ جو پاڻي، خيما ۽ گهريلو استعمال جون ضروري شيون فراهم ڪيون ويون.<ref>{{cite web |title=Flood 2022 in Sindh |url=https://pdma.gos.pk/Documents/Reports/Flood%202022%20In%20Sindh.pdf |publisher=Provincial Disaster Management Authority, Government of Sindh |access-date=18 August 2026 }}</ref> ٻوڏ کان پوءِ به انساني امداد جي ضرورت جاري رهي. پاڪستان هيومينيٽيرين فورم جي 2022ع واري سالياني رپورٽ موجب [[مرسي ڪور]] قمبر شھدادڪوٽ ۽ جيڪب آباد ضلعن ۾ ٻوڏ متاثر ۽ ڪمزور برادرين لاءِ 12 مهينن جو امدادي پروگرام شروع ڪيو، جنهن جي پهرئين مرحلي ۾ صاف پاڻي، خوراڪ، غير غذائي ضروري شيون ۽ صفائي بابت آگاهي فراهم ڪئي وئي.<ref>{{cite web |title=Pakistan Humanitarian Forum Annual Report 2022 |url=https://ndma.gov.pk/public/storage/publications/July2023/4MYdOADBMNylGJdX1cY4.pdf |publisher=Pakistan Humanitarian Forum |year=2022 |access-date=18 August 2026 }}</ref> === صحت، پاڻي ۽ تعليم تي اثر === ٻوڏ جي بيٺل ۽ آلوده پاڻيءَ سبب صاف پيئڻ جي پاڻي، صفائي ۽ صحت جون ضرورتون وڌي ويون. ملڪ گير سطح تي [[يونيسيف]] خبردار ڪيو تہ 2022ع جي ٻوڏ سبب لکين ٻار پاڻيءَ مان پکڙجندڙ بيمارين، غذائي کوٽ ۽ ٻين صحت جي خطرن کي منهن ڏئي رهيا هئا.<ref>{{cite web |title=More than three million children at risk as devastating floods hit Pakistan |url=https://www.unicef.org/press-releases/more-three-million-children-risk-devastating-floods-hit-pakistan |publisher=[[UNICEF]] |date=31 August 2022 |access-date=18 August 2026 }}</ref> قمبر شھدادڪوٽ ۾ عارضي سکيا مرڪزن ۽ پاڻي، صفائي، غذائيت ۽ طبي امداد جي فراهمي اهڙين ضرورتن جي جواب جو حصو هئي.<ref>{{cite web |title=UNICEF delivers supplies to ensure that every child can score goals in life |url=https://www.unicef.org/supply/stories/unicef-delivers-supplies-ensure-every-child-can-score-goals-life |publisher=UNICEF |access-date=18 August 2026 }}</ref> 2022ع واري ٻوڏ شھدادڪوٽ لاءِ رڳو هڪ مختصر برساتي واقعو نه هئي، پر شهر جي نيڪال، آبپاشي، روڊن، پيئڻ جي پاڻي ۽ آفتن کان بچاءَ واري ڍانچي لاءِ هڪ وڏي آزمائش ثابت ٿي. سنڌ حڪومت جي رپورٽن موجب سيپٽمبر جي ٻئي هفتي کان شھدادڪوٽ ۽ ڀرپاسي وارن مٿانهن علائقن ۾ پاڻيءَ جي سطح گهٽجڻ شروع ٿي، پر ضلعي جي ڪيترن هيٺانهن علائقن مان پاڻي نيڪال ٿيڻ ۽ معمول جي زندگي بحال ٿيڻ ۾ وڌيڪ وقت لڳو.<ref name="Dawn9Sep"/> == رانديون == [[ڪرڪيٽ]] شھدادڪوٽ ۾ کيڏجندڙ نمايان راندين مان هڪ آهي. شهر ۽ ڀرپاسي ۾ مقامي ڪرڪيٽ ڪلب ۽ ٽيمون سرگرم آهن ۽ مقامي سطح تي ڪرڪيٽ جا مقابلا ۽ ٽورنامينٽ منعقد ٿيندا رهن ٿا. [[پاڪستان ڪرڪيٽ بورڊ]] جي ڪلبن واري سرڪاري فهرست ۾ شھدادڪوٽ جي ''بلوچ ٽائيگرز ڪرڪيٽ ڪلب شھدادڪوٽ'' کي سنڌ ڪرڪيٽ ايسوسيئيشن جي لاڙڪاڻو سٽي ڪرڪيٽ ايسوسيئيشن هيٺ درج ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=List of Clubs |url=https://www.pcb.com.pk/downloads/List%20of%20Clubs.pdf |publisher=[[پاڪستان ڪرڪيٽ بورڊ]] |access-date=18 August 2026 }}</ref> شهر ۾ راندين لاءِ هڪ اسٽيڊيم گرائونڊ پڻ موجود آهي. [[پراونشل ڊزاسٽر مئنيجمينٽ اٿارٽي، سنڌ]] جي 2025ع واري سرڪاري هنگامي منصوبي ۾ شھدادڪوٽ تعلقي لاءِ ''Stadium Ground, Shahdadkot'' کي باقاعدي هنڌ طور درج ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Provincial Monsoon Contingency Plan 2025 |url=https://pdma.gos.pk/Documents/Contingency_Plans/Provincial%20Monsoon%20Contingency%20Plan%202025.pdf |publisher=Provincial Disaster Management Authority, Government of Sindh |year=2025 |page=179 |access-date=18 August 2026 }}</ref> شهر ۾ مقامي ڪرڪيٽ مقابلن لاءِ راندين جا ميدان استعمال ٿيندا آهن، جڏهن تہ ضلعي سطح تي پڻ شھدادڪوٽ جون ٽيمون ڪرڪيٽ مقابلن ۾ حصو وٺنديون آهن. [[فٽبال]] پڻ شھدادڪوٽ جي منظم راندين ۾ شامل آهي. [[پاڪستان فٽبال فيڊريشن]] جي پاڪستان فٽبال ڪنيڪٽ واري ڪلبن ۽ اڪيڊمين جي سرڪاري فهرست ۾ قمبر شھدادڪوٽ ضلعي هيٺ شھدادڪوٽ جا ڪيترائي فٽبال ڪلب درج ٿيل آهن. انهن ۾ ''الشهباز فٽبال ڪلب شھدادڪوٽ''، ''حبيب اليون فٽبال ڪلب شھدادڪوٽ''، ''مهران فٽبال ڪلب شھدادڪوٽ'' ۽ ''شهيد مير اختر ساسولي فٽبال ڪلب شھدادڪوٽ'' فعال ڪلبن طور درج آهن، جڏهن تہ ''بابو غلام محمد فٽبال ڪلب شھدادڪوٽ'' ۽ ''شاهه لطيف فٽبال ڪلب شھدادڪوٽ'' پڻ رجسٽرڊ ڪلبن ۾ شامل آهن.<ref name="PFFShahdadkot">{{cite web |title=Pakistan Football Connect: Clubs & Academies Status |url=https://pff.com.pk/wp-content/uploads/2024/11/Clubs-Academies-List-3-11-2024.pdf |publisher=[[پاڪستان فٽبال فيڊريشن]] |date=3 November 2024 |page=65 |access-date=18 August 2026 }}</ref> انهن ڪلبن جي سرڪاري رجسٽريشن مان شهر ۾ ڪلب سطح تي فٽبال جي منظم سرگرمين جي موجودگي ظاهر ٿئي ٿي.<ref name="PFFShahdadkot"/> شھدادڪوٽ ۽ [[قمبر]] جون ٽيمون ضلعي سطح جي راندين ۾ پڻ هڪ ٻئي سان مقابلو ڪنديون رهيون آهن. آگسٽ 2025ع ۾ سنڌ جي راندين ۽ نوجوانن جي معاملن واري کاتي پاران آزاديءَ جي ڏهاڙي جي سلسلي ۾ قمبر شهر ۾ شھدادڪوٽ ۽ قمبر جي ٽيمن وچ ۾ ڪرڪيٽ ميچ منعقد ڪئي وئي. شھدادڪوٽ جي ٽيم 183 رنسن جي هدف جي جواب ۾ 162 رنسون ٺاهيون ۽ قمبر جي ٽيم مقابلو 21 رنسن تان کٽيو. مقابلي جو انتظام قمبر شھدادڪوٽ جي ضلعي راندين واري آفيس ڪيو هو.<ref>{{cite news |title=Cricket match organizes to celebrate Independence Day |url=https://www.urdupoint.com/en/pakistan/cricket-match-organizes-to-celebrate-independ-2026226.html |agency=[[Associated Press of Pakistan]] |date=5 August 2025 |access-date=18 August 2026 }}</ref> سنڌ حڪومت پڻ شھدادڪوٽ کي انهن علائقن ۾ شامل ڪيو آهي جتي راندين جو بنيادي ڍانچو قائم ڪيو ويو آهي. 2024ع ۾ سنڌ جي راندين ۽ نوجوانن جي معاملن واري کاتي بابت رپورٽ ۾ شھدادڪوٽ کي سنڌ جي انهن هنڌن ۾ شمار ڪيو ويو، جتي اسٽيڊيم، راندين جا ميدان يا ٻيون راندين جون سهولتون قائم ڪيون ويون آهن. ساڳئي منصوبي تحت ضلعي سطح تي نوجوانن لاءِ مختلف راندين جا مقابلا ڪرائڻ جو منصوبو پڻ پيش ڪيو ويو.<ref>{{cite news |last=Ali |first=Syed Intikhab |title=Sindh sports dept plans competitions across province |url=https://www.thenews.com.pk/print/1239809-sindh-sports-dept-plans-competitions-across-province |work=[[The News International]] |date=14 October 2024 |access-date=18 August 2026 }}</ref> [[والي بال]] پڻ شھدادڪوٽ تعلقي ۽ قمبر شھدادڪوٽ ضلعي جي ڳوٺاڻن علائقن ۾ کيڏي ويندڙ راندين مان آهي. ضلعي ۾ اسڪولن ۽ نوجوانن لاءِ ٿيندڙ راندين جي سرگرمين ۾ ڪرڪيٽ سان گڏ والي بال، بيڊمنٽن، رسو ڇڪڻ ۽ ٻيون رانديون پڻ شامل رهيون آهن. مثال طور سنڌ ڪميونٽي موبلائيزيشن پروگرام تحت قمبر شھدادڪوٽ ضلعي جي وارهه واري علائقي ۾ منعقد ڪيل ڇوڪرين جي راندين واري تقريب ۾ ڪرڪيٽ، [[بيڊمنٽن]]، والي بال ۽ رسو ڇڪڻ جا مقابلا ڪرايا ويا.<ref>{{cite web |title=Sindh Community Mobilization Program Annual Report Year III |url=https://pdf.usaid.gov/pdf_docs/PA00XDHZ.pdf |publisher=[[United States Agency for International Development]] |year=2016 |access-date=18 August 2026 }}</ref> ضلعي جي اسڪولن ۾ راندين کي غير نصابي سرگرمين طور پڻ هٿي ڏني وئي آهي. 2012ع ۾ ٻوڏ متاثر قمبر شھدادڪوٽ ضلعي ۾ [[يونيسيف]] جي مالي سهڪار سان ''رائيٽ ٽو پلي'' پاران بين المدارس راندين جا مقابلا منعقد ڪيا ويا، جن ۾ 753 ٻارن ڪرڪيٽ سميت مختلف راندين ۾ حصو ورتو.<ref>{{cite news |title=UNICEF organizes Inter School Tournaments in flood hit Sindh districts |url=https://www.pakistanchristianpost.com/head-line-news-details/3963 |date=30 November 2012 |access-date=18 August 2026 }}</ref> اهڙيءَ طرح شھدادڪوٽ ۾ راندين جون سرگرميون رڳو ڪرڪيٽ تائين محدود ناهن؛ شهر ۾ منظم فٽبال ڪلبن جي موجودگي، مقامي ڪرڪيٽ ڪلبن، اسٽيڊيم گرائونڊ ۽ ضلعي سطح جي راندين جي سرگرمين سبب ڪرڪيٽ ۽ فٽبال ٻنهي لاءِ مقامي سطح تي راندين جو ڍانچو موجود آهي، جڏهن تہ والي بال ۽ ٻيون رانديون خاص طور اسڪولن ۽ ڀرپاسي جي ڳوٺاڻن علائقن ۾ کيڏيون وڃن ٿيون. == فاصلا == هيٺ ڏنل جدول ۾ شھدادڪوٽ کان پاڪستان جي اهم شهرن ۽ دنيا جي ڪجهه وڏن شهرن تائين فاصلا ڏيکاريل آهن. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; border-collapse:collapse;" |+ style="background:#3949AB; color:white; padding:8px; font-size:115%;" | '''شھدادڪوٽ ۽ ٻين شهرن وچ ۾ فاصلا''' |- ! style="background:#5C6BC0; color:white; width:22%;" | شروعاتي هنڌ ! style="background:#5C6BC0; color:white; width:25%;" | منزل ! style="background:#00897B; color:white; width:18%;" | فاصلو (ڪ.م.) ! style="background:#F57C00; color:white; width:35%;" | روڊ ذريعي رابطو |- style="background:#E8EAF6;" | [[شھدادڪوٽ]] | [[لنڊن]] | 6,125 | نہ |- style="background:#F5F5F5;" | [[شھدادڪوٽ]] | [[نيو يارڪ شهر|نيو يارڪ]] | 11,507 | نہ |- style="background:#E8EAF6;" | [[شھدادڪوٽ]] | [[برلن]] | 5,235 | نہ |- style="background:#F5F5F5;" | [[شھدادڪوٽ]] | [[لاس اينجلس]] | 13,113 | نہ |- style="background:#E8EAF6;" | [[شھدادڪوٽ]] | [[ماسڪو]] | 3,908 | نہ |- style="background:#E8F5E9;" | [[شھدادڪوٽ]] | [[بيجنگ]] | 4,578 | ها، [[گلگت]] کان چين جي سرحد وسيلي |- style="background:#E8EAF6;" | [[شھدادڪوٽ]] | [[ٽوڪيو]] | 6,655 | نہ |- style="background:#F5F5F5;" | [[شھدادڪوٽ]] | [[سڊني]] | 11,069 | نہ |- style="background:#E8EAF6;" | [[شھدادڪوٽ]] | [[ريو ڊي جينيرو]] | 13,110 | نہ |- ! colspan="4" style="background:#00796B; color:white; padding:6px;" | '''پاڪستان جي اهم شهرن تائين فاصلا''' |- style="background:#E0F2F1;" | [[شھدادڪوٽ]] | [[ڪراچي]] | 342 | ها |- style="background:#F1F8E9;" | [[شھدادڪوٽ]] | [[لاهور]] | 746 | ها |- style="background:#E0F2F1;" | [[شھدادڪوٽ]] | [[اسلام آباد]] | 822 | ها |- style="background:#F1F8E9;" | [[شھدادڪوٽ]] | [[پشاور]] | 769 | ها |- style="background:#E0F2F1;" | [[شھدادڪوٽ]] | [[ڪوئيٽا]] | 276 | ها |- style="background:#F1F8E9;" | [[شھدادڪوٽ]] | [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] | 280 | ها |} == حوالا == {{حوالا|2}} fvubqmnazvm05omiy1it71y0b0ftmn1 404598 404597 2026-08-18T14:59:05Z Intisar Ali 8681 404598 wikitext text/x-wiki {{Short description|پاڪستان جو شهر ۽ انتظامي علائقو}} {{Infobox settlement <!-- Basic information --> | name = شھدادڪوٽ | official_name = Shahdadkot | other_name = {{lower|0.1em|[[سيلرا شھدادڪوٽ]]}} | native_name = {{nobold|{{lower|0.6em|{{Nastaliq|شہدادکوٹ}}}}}} | settlement_type = [[شهر]]، [[ميونسيپلٽي]] <!-- Images --> | image_skyline = Water supply shahdadkot.jpg | imagesize = 250 | image_caption = شھدادڪوٽ جو پاڻي فراهمي نظام | image_flag = | flag_size = 100 <!-- Maps / additional images --> | image_map = At_Kotoo_Motoo_Chowk_Shahdadkot.jpg | mapsize = 250 | map_caption = شھدادڪوٽ ۾ ڪوٽو موٽو چوڪ وٽ بئنڪون | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_label_position = bottom | pushpin_map_caption = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ شھدادڪوٽ جو مقام | pushpin_mapsize = 250 <!-- Location --> | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{flag|پاڪستان}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = {{flag|سنڌ}} | subdivision_type2 = [[پاڪستان جا ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] | subdivision_type3 = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name3 = [[قمبر شھدادڪوٽ ضلعو|قمبر شھدادڪوٽ]] | subdivision_type4 = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]] | subdivision_name4 = [[شھدادڪوٽ تعلقو]] <!-- Languages --> | blank1_name_sec1 = سرڪاري ٻوليون | blank1_info_sec1 = [[اردو]]، [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | blank2_name_sec1 = مقامي ٻولي | blank2_info_sec1 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | blank3_name_sec1 = ٻيون ڳالهايون ويندڙ ٻوليون | blank3_info_sec1 = [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]]، [[بلوچي ٻولي|بلوچي]]، [[براهوي ٻولي|براهوي]] <!-- Government --> | government_type = مڪاني حڪومت | leader_title = چيئرمين ميونسيپلٽي | leader_name = | leader_title1 = ايم اين اي | leader_name1 = <!-- Establishment --> | established_title = قيام | established_date = ڪلهوڙا خاندان جي دور ۾ | founder = شھداد خان کهاوڙ <!-- Physical characteristics --> | unit_pref = PAK | elevation_m = 13 | elevation_ft = 43 <!-- Population: latest statistics retained --> | population_total = 120,687 | population_as_of = [[پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري|2023ع]] | population_density_sq_mi = auto | population_blank1_title = شهر واسين جو نالو | population_blank1 = شھدادڪوٽي <!-- Time --> | timezone = [[پاڪستان جو معياري وقت]] | utc_offset = +05:00 <!-- Coordinates --> | coordinates = {{coord|27.8483|67.9106|region:PK_type:city|display=inline,title}} <!-- Postal and telephone codes --> | postal_code_type = پوسٽل ڪوڊ | postal_code = 77300 | area_code = 0744 | website = }} [[File:Petrol Pump At Highway - panoramio.jpg|thumb|شھدادڪوٽ جي باءِ پاس تي هڪ پيٽرول پمپ]] '''شھدادڪوٽ''' ({{langx|en|Shahdadkot}}) [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[قمبر شھدادڪوٽ ضلعو|قمبر شھدادڪوٽ ضلعي]] جو هڪ قديم ۽ اهم شهر آهي. شھدادڪوٽ اڳوڻي [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي ضلعي]] جو حصو هو، پر [[قمبر شھدادڪوٽ ضلعو|قمبر شھدادڪوٽ ضلعو]] قائم ٿيڻ کان پوءِ ان ۾ شامل ڪيو ويو. هي ضلعي جي وڏن شهرن مان هڪ ۽ [[شھدادڪوٽ تعلقو|شھدادڪوٽ تعلقي]] جو انتظامي مرڪز آهي. 2023ع جي آدمشماري موجب شهر جي آبادي 120,687 هئي. شهر جو پوسٽل ڪوڊ 77300 آهي. شهر جو نالو ان جي باني '''شھداد خان کهاوڙ''' جي نالي پٺيان رکيو ويو. شھدادڪوٽ [[لاڙڪاڻو|لاڙڪاڻي]] کان لڳ ڀڳ 51 ڪلوميٽر اتر-اولهه ۽ [[قمبر]] کان 34 ڪلوميٽر اتر طرف واقع آهي. هي شهر [[بلوچستان]] جي [[خضدار ضلعو|خضدار]]، [[جھل مگسي ضلعو|جھل مگسي]] ۽ [[استا محمد ضلعو|استا محمد]] ضلعن جي ويجهو واقع آهي. شھدادڪوٽ [[ايم-8 موٽر وي (پاڪستان)|ايم-8 موٽر وي]] جي رستي وسيلي [[گوادر]] ۽ [[رتوديرو]] سان ڳنڍيل آهي. شھدادڪوٽ ۾ مختلف سنڌي، بلوچ ۽ ٻين برادرين جا ماڻهو رهن ٿا. هتي رهندڙ برادرين ۾ شيخ، کهاوڙ، سيلرا، [[ڪنگراڻي]]، ڀٽي، کوسا، مگسي، براهوي، سومرا، مستوئي، تونيا، چنا، سيد، جروار، پٺاڻ، لانگاهه، گهلُو، وڌا، قريشي، عمراڻي، رڏ، مغيري، ڀٽا، اعواڻ ۽ ڪمبوهه شامل آهن. شهر ۾ مسلمان اڪثريت ۾ آهن، جن ۾ سني ۽ شيعا شامل آهن. هندو برادري پڻ شهر ۾ آباد آهي ۽ واپاري شعبي ۾ ان جي نمايان موجودگي رهي آهي. شيخ برادريءَ جي پڻ شهر جي واپاري طبقي ۾ وڏي نمائندگي آهي.<ref>{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=https://www.sindhidunya.com/shahdadkot/ |accessdate=2018-02-25 |archive-date=2016-08-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160829101127/http://www.sindhidunya.com/shahdadkot/ |dead-url=yes }}</ref> شھدادڪوٽ 1970ع کان وٺي [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] جو هڪ اهم سياسي ڳڙهه پڻ رهيو آهي.<ref>{{Cite web|url=http://www.pas.gov.pk/index.php/members/bydistrict/en/31/94|title=Welcome to the Website of Provincial Assembly of Sindh}}</ref> هي علائقو پاڪستان جي اڳوڻي وزيراعظم [[بينظير ڀٽو]] جو چونڊ تڪ پڻ رهيو آهي، جڏهن ته مير نادر خان مگسي پڻ هن علائقي مان ڊگهي عرصي تائين چونڊجندو رهيو آهي. == تاريخ == شھدادڪوٽ جي بنياد بابت مختلف تاريخي حوالا موجود آهن. سنڌ جي محقق [[ايم ايڇ پنھور]] موجب، شھدادڪوٽ انهن نون شهرن ۽ وسندين مان هڪ هو، جيڪي [[ڪلهوڙا خاندان|ڪلهوڙن]] جي دور ۾ سنڌ اندر زرعي ايراضي ۽ آباديءَ ۾ واڌ سان گڏ اُسريا. پنهور 1701ع کان 1758ع تائين واري عرصي بابت لکي ٿو ته سنڌ ۾ پوکيءَ هيٺ ايراضي لڳ ڀڳ ڏهن لکن ايڪڙن مان وڌي ٻاويهه لک ايڪڙ ٿي ۽ آبادي 14 لکن مان وڌي لڳ ڀڳ 30 لکن تائين پهتي. ان دور ۾ شھدادڪوٽ سان گڏ قمبر، وارهه، ميهڙ، خيرپور ناٿن شاهه، ميرپورخاص، نئون خدا آباد، شھدادپور، نوشهروفيروز، خانڳڙهه، فتح ڳڙهه، جوهي، دوست علي، رتوديرو ۽ وڳڻ جهڙيون وسنديون پڻ اُسريون.<ref>پنهور، ايم. ايڇ، ٽماهي ''مهراڻ''، 1/1996ع، ص. 35، سنڌي ادبي بورڊ، ڄامشورو.</ref> ضلعي قمبر شھدادڪوٽ بابت هڪ ضلعي پروفائيل موجب، شھدادڪوٽ جو بنياد لڳ ڀڳ '''1713ع''' ۾ ڪلهوڙن جي دور ۾ پيو ۽ اهو لاڙڪاڻي کان [[گنداوا]] ڏانهن ويندڙ واپاري رستي تي هڪ اهم شهر هو.<ref name="DistrictProfile">{{cite web |title=Pakistan Emergency Situational Analysis: District Kamber Shahdadkot |url=https://reliefweb.int/report/pakistan/pakistan-emergency-situational-analysis-district-kamber-shahdadkot-july-2014 |website=ReliefWeb |date=July 2014 |access-date=18 August 2026 }}</ref> علائقي تي [[ڪلهوڙا خاندان|ڪلهوڙن]] کان پوءِ [[ٽالپر خاندان|ٽالپرن]] جي حڪومت قائم ٿي، جيڪا 1843ع ۾ انگريزن جي سنڌ تي قبضي تائين جاري رهي.<ref name="DistrictProfile"/> === پراڻو نالو ۽ اوڻيهين صدي === شھدادڪوٽ جو پراڻو نالو '''شھدادپور''' هو. [[اي ڊبليو هيوز]] جي 1876ع ۾ ڇپيل ''A Gazetteer of the Province of Sind'' ۾ هن وسندي کي ''Shahdadpur'' جي نالي سان درج ڪيو ويو آهي. ان وقت اهو قمبر تعلقي جي لاڙڪاڻي ڊپٽي ڪليڪٽريٽ جو هڪ سرڪاري شهر هو ۽ لاڙڪاڻي کان لڳ ڀڳ 30 ميل اتر-اتر اولهه طرف واقع هو. شهر داتو-جي-ڪُر واهه جي اولهندي ڪناري تي آباد هو ۽ رستن وسيلي قمبر، ڳڙهي خيرو، جمالي ۽ حمل سان ڳنڍيل هو.<ref name="Hughes1876">{{cite book |last=Hughes |first=A. W. |author-link=Albert William Hughes |title=A Gazetteer of the Province of Sind |location=London |year=1876 |pages=769–770 |language=en }}</ref> 1876ع جي گزيٽيئر موجب، ان وقت شھدادپور جي آبادي لڳ ڀڳ '''783''' هئي، جنهن مان 464 مسلمان ۽ 319 هندو هئا. مسلمان آباديءَ ۾ پيرزاده، ڪلهوڙا، لاشاري، سيال، مگسي ۽ مهاڻا شامل هئا. گزيٽيئر ۾ پير بخش کهاوڙ کي علائقي جو بااثر زميندار ڄاڻايو ويو آهي ۽ شهر جي ٻيهر ترقيءَ ۾ سندس ڪردار جو ذڪر پڻ ڪيو ويو آهي.<ref name="Hughes1876"/> ساڳئي گزيٽيئر مان معلوم ٿئي ٿو ته شھدادپور ڪنهن وقت هڪ نسبتاً وڏو ۽ اهم شهر هو. [[جان ڪين (پهريون بيرن ڪين)|سر جان ڪين]] افغانستان ڏانهن فوجي مهم تي روانو ٿيڻ وقت سنڌ مان گذرندي هتان پنهنجي فوج لاءِ رسد حاصل ڪئي هئي. ان کان پوءِ شهر زوال جو شڪار ٿيو. 1846ع ۾ چانڊڪا ضلعي جي ڊپٽي ڪليڪٽر ليفٽيننٽ جيمس جي دوري وقت شهر جي آبادي انتهائي گهٽجي چڪي هئي. بعد ۾ شهر ٻيهر آباد ٿيڻ لڳو ۽ 1870ع واري ڏهاڪي تائين هتي اُن، چانور ۽ مختلف اناجن جو واپار ٿيندو هو.<ref name="Hughes1876"/> === شھدادپور تعلقو === برطانوي دور ۾ علائقي جي انتظامي حيثيت ۾ اهم تبديلي 1884ع ۾ آئي. بمبئي حڪومت 16 جنوري 1884ع تي بمبئي لينڊ روينيو ڪوڊ 1879ع تحت حڪم جاري ڪيو ته قمبر ۽ سجاول تعلقن جا مخصوص ڳوٺ ۽ زمينون گڏ ڪري هڪ نئون تعلقو قائم ڪيو وڃي. اهو نئون انتظامي يونٽ '''شھدادپور تعلقو''' سڏيو ويو ۽ ان کي اپر سنڌ فرنٽيئر ضلعي جو حصو بڻايو ويو. حڪم پهرين فيبروري 1884ع کان لاڳو ٿيو.<ref name="BombayGazette1884">{{cite journal |title=Government Notification No. 414 A |journal=Bombay Government Gazette |date=17 January 1884 |pages=36–37 |language=en }}</ref> انهن سرڪاري دستاويزن مان اهو پڻ ظاهر ٿئي ٿو ته اوڻيهين صديءَ جي پوئين اڌ تائين موجوده شھدادڪوٽ لاءِ '''شھدادپور''' نالو سرڪاري طور استعمال ٿيندو رهيو.<ref name="Hughes1876"/><ref name="BombayGazette1884"/> بعد ۾ شهر جو نالو شھدادپور مان بدلائي '''شھدادڪوٽ''' ڪيو ويو. مقامي تاريخي روايتن موجب، سنڌ ۾ ساڳئي نالي سان هڪ ٻيو [[شھدادپور]] موجود هجڻ سبب ٽپال جي ورڇ ۾ مونجهارو پيدا ٿيندو هو، جنهن کان پوءِ ٻنهي شهرن ۾ فرق ڪرڻ لاءِ هن شهر جو نالو شھدادڪوٽ رکيو ويو.<ref>{{cite web |title=Shahdadkot History |url=https://historyofshahdadkot.blogspot.com/p/shahdadkot-history.html |access-date=18 August 2026 |language=en }}</ref> === ريلوي ۽ آمدرفت === برطانوي دور ۾ شھدادڪوٽ کي ريلوي وسيلي قمبر، لاڙڪاڻي ۽ اتر سنڌ جي ٻين علائقن سان ڳنڍيو ويو. '''لاڙڪاڻو–جيڪب آباد لائيٽ ريلوي''' جي رستي تي شھدادڪوٽ ۽ '''سيلرا شھدادڪوٽ ريلوي اسٽيشن''' قائم ڪيا ويا. هي ريلوي رستو لاڙڪاڻي کان قمبر ۽ شھدادڪوٽ مان ٿيندو ڳڙهي خيرو، استا محمد ۽ اڳتي جيڪب آباد ڏانهن ويندو هو.<ref>{{cite web |title=Indian Railways FAQ: IR History |url=https://www.irfca.org/faq/faq-history3.html |website=Indian Railways Fan Club |access-date=18 August 2026 |language=en }}</ref> 1956ع ۾ لاڙڪاڻي کان شھدادڪوٽ تائين ريلوي سيڪشن کي براڊ گيج ۾ تبديل ڪيو ويو، جڏهن ته سيلرا شھدادڪوٽ کان اڳتي پراڻي لائيٽ ريلويءَ جو هڪ حصو بعد ۾ ختم ڪيو ويو.<ref>{{cite web |title=Larkana–Jacobabad Light Railway |url=https://wiki.fibis.org/w/Larkana-Jacobabad_Light_Railway |website=Families in British India Society |access-date=18 August 2026 |language=en }}</ref> === ڪوٽو موٽو چوڪ === شھدادڪوٽ جي پراڻن ۽ مشهور هنڌن مان '''ڪوٽو موٽو چوڪ''' پڻ شامل آهي. مقامي روايت موجب، هن چوڪ جو نالو ڪوٽومل ۽ موٽومل نالي ٻن هندو واپارين جي نالن تان پيو، جن جو هتي ٻارن جي رانديڪن جو دڪان هوندو هو. سندن وفات کان پوءِ دڪان بند ٿي ويو، پر سندن نالن سان منسوب ''ڪوٽو موٽو'' نالو چوڪ لاءِ رائج رهيو.<ref>{{cite web |title=شهداد ڪوٽ شهر جون اهم تاريخي جڳهون |url=https://abdulghaffarwadho.wordpress.com/2017/03/31/%D8%B4%D9%87%D8%AF%D8%A7%D8%AF-%DA%AA%D9%88%D9%BD-%D8%B4%D9%87%D8%B1-%D8%AC%D9%88%D9%86-%D8%A7%D9%87%D9%85-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE%D9%8A-%D8%AC%DA%B3%D9%87%D9%88%D9%86/ |date=31 March 2017 |access-date=18 August 2026 |language=sd }}</ref> === پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ === [[پاڪستان جي آزادي]] کان پوءِ شھدادڪوٽ ۽ قمبر، [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي ضلعي]] جا تعلقا رهيا. 2004ع ۾ لاڙڪاڻي ضلعي کي ورهائي نئون [[قمبر شھدادڪوٽ ضلعو]] قائم ڪيو ويو، جنهن ۾ شھدادڪوٽ کي شامل ڪيو ويو.<ref name="DistrictProfile"/> شھدادڪوٽ ويهين صديءَ جي ٻئي اڌ دوران زرعي ۽ صنعتي مرڪز طور پڻ ترقي ڪئي. شهر ۽ ڀرپاسي واري علائقي ۾ چانور ۽ ڪڻڪ اهم فصل رهيا آهن ۽ چانورن جي ڇڙهائيءَ جا ڪيترائي ڪارخانا قائم ٿيا. 1970ع واري ڏهاڪي ۾ شھدادڪوٽ ٽيڪسٽائل مل پڻ قائم ڪئي وئي، جيڪا شهر جي اهم صنعتي ادارن مان هڪ هئي ۽ وڏي تعداد ۾ مقامي ماڻهن کي روزگار فراهم ڪندي هئي. مل بعد ۾ مالي ۽ انتظامي مسئلن جو شڪار ٿي ۽ 2007ع ۾ مستقل طور بند ٿي وئي. == جاگرافي == شھدادڪوٽ [[سنڌ]] جي اتر-اولهه واري حصي ۾ [[قمبر شھدادڪوٽ ضلعو|قمبر شھدادڪوٽ ضلعي]] ۾ واقع آهي. شهر جا جاگرافيائي بيهڪ لڳ ڀڳ {{coord|27.8483|67.9106|display=inline}} آهي ۽ سمنڊ جي سطح کان ان جي اوچائي لڳ ڀڳ 13 ميٽر آهي. شھدادڪوٽ [[لاڙڪاڻو|لاڙڪاڻي]] کان لڳ ڀڳ 51 ڪلوميٽر اتر-اولهه ۽ [[قمبر]] کان لڳ ڀڳ 34 ڪلوميٽر اتر طرف واقع آهي. شهر جي اولهه طرف بلوچستان جي سرحد ۽ ان کان اڳتي [[کيرٿر جبلن جو سلسلو]] واقع آهي. قمبر شھدادڪوٽ ضلعي جي جاگرافي ٻن نمايان قدرتي حصن ۾ ورهايل آهي. ان جو اوڀر ۽ وچ وارو حصو سنڌ جي ميداني علائقي تي مشتمل آهي، جتي آبپاشي هيٺ زرعي زمينون وڏي ايراضيءَ تي پکڙيل آهن، جڏهن ته اولهه طرف زمين آهستي آهستي جابلو ۽ اڻسڌي ٿيندي [[کيرٿر جبلن جو سلسلو|کيرٿر جبلن]] سان ملي ٿي. کيرٿر جا جبل گهڻي ڀاڱي چن جي پٿر جي ٽڪرين ۽ جبلن تي مشتمل آهن.<ref name="Lanjwani2020">{{cite journal |last1=Lanjwani |first1=Muhammad Farooque |last2=Khuhawar |first2=Muhammad Yar |last3=Khuhawar |first3=Taj Muhammad Jahangir |title=Groundwater quality assessment of Shahdadkot, Qubo Saeed Khan and Sijawal Junejo Talukas of District Qambar Shahdadkot, Sindh |journal=Applied Water Science |volume=10 |pages=26 |year=2020 |doi=10.1007/s13201-019-1098-2 |doi-access=free |url=https://link.springer.com/article/10.1007/s13201-019-1098-2 |access-date=18 August 2026 }}</ref> === شهري پکيڙ === شھدادڪوٽ جي موجوده شهري ايراضي پنهنجي تاريخي حدن کان گهڻي وڌي چڪي آهي. [[بورڊ آف روينيو سنڌ]] جي ديهن جي پراڻن نقشن موجب، شهر جي پراڻي آبادي شھدادڪوٽ ٿاڻي ۽ مختيارڪار آفيس جي ڀرپاسي تائين محدود هئي، جڏهن ته ان جي ڀرسان غريب آباد نالي ڳوٺ ۽ ڪجهه فاصلي تي سيلرا ۽ قمبراڻي جا ڳوٺ واقع هئا.{{حوالو گھربل|date=August 2026}} شهر جي آبادي ۽ اڏاوتي پکيڙ وڌڻ سان ڀرپاسي جون اڳ الڳ وسنديون شهري علائقي سان ملي ويون. غريب آباد ۽ قمبراڻي هاڻي شھدادڪوٽ جي لڳاتار شهري آباديءَ جو حصو بڻجي چڪا آهن. موجوده شهر ۾ ديهه شھدادڪوٽ جي وڏي حصي سان گڏ ديهه همير، ديهه سيلرا ۽ ديهه نورپور جا ڪجهه حصا پڻ اچي وڃن ٿا.{{حوالو گھربل|date=August 2026}} === آبهوا === شھدادڪوٽ جي آبهوا گرم ۽ خشڪ آهي. اونهاري جي موسم تمام گرم، جڏهن ته سيارو نسبتاً مختصر ۽ نرم هوندو آهي. قمبر شھدادڪوٽ ضلعي جي آفتن جي انتظام واري منصوبي ۾ علائقي جي آبهوا کي ''گرم ۽ خشڪ'' قرار ڏنو ويو آهي ۽ سالياني سراسري برسات لڳ ڀڳ 86.23 ملي ميٽر ڄاڻائي وئي آهي.<ref name="PDMAClimate">{{cite web |title=District Disaster Management Plan – Kambar Shahdadkot |url=https://pdma.gos.pk/Documents/District_Management_Plans/DMP%20Kambar%20Shahdadkot.pdf |publisher=Provincial Disaster Management Authority, Government of Sindh |year=2022 |access-date=18 August 2026 }}</ref> شھدادڪوٽ ۾ گرم موسم اپريل جي پوئين حصي کان جولاءِ تائين وڌيڪ شديد رهي ٿي. ضلعي جي هڪ تازي پروفائيل موجب جون گرم ترين مهينو آهي، جنهن ۾ سراسري وڌ ۾ وڌ گرمي پد لڳ ڀڳ 44 °C ۽ گهٽ ۾ گهٽ گرمي پد 31 °C رهي ٿو. ٿڌي موسم نومبر جي آخر کان فيبروري تائين رهي ٿي؛ جنوري سرد ترين مهينو آهي، جنهن ۾ سراسري گهٽ ۾ گهٽ گرمي پد لڳ ڀڳ 9 °C ۽ وڌ ۾ وڌ 23 °C آهي.<ref name="PILDATProfile">{{cite web |title=Qambar Shahdadkot District Profile |url=https://old.pildat.org/governance1/qambar-shahdadkot-district-profile |publisher=PILDAT |date=26 December 2024 |access-date=18 August 2026 }}</ref> گهٽ برسات ۽ تمام تيز اونهاري جي گرمي سبب علائقي جي زراعت جو دارومدار رڳو برسات تي نه آهي، بلڪه واهن ۽ ٽيوب ويلن ذريعي آبپاشي اهم حيثيت رکي ٿي. ضلعي جي آفتن جي انتظام واري منصوبي موجب ضلعي جي ڪل ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 44.3 سيڪڙو حصو آبپاشي هيٺ فصلن تي مشتمل آهي.<ref name="PDMAClimate"/> === پاڻي ۽ آبپاشي === شھدادڪوٽ ۽ ان جي ڀرپاسي ۾ زراعت لاءِ واهن ۽ زير زمين پاڻي ٻنهي جو استعمال ٿئي ٿو. قمبر شھدادڪوٽ ضلعي جي زرعي معيشت گهڻي ڀاڱي واهن جي آبپاشي ۽ ٽيوب ويلن تي دارومدار رکي ٿي.<ref name="PDMAClimate"/> شھدادڪوٽ ۾ زير زمين پاڻيءَ جي معيار بابت سائنسي تحقيق پاڻيءَ ۾ لوڻياٺ ۽ ٻين ڪيميائي جزن جي وڌيڪ مقدار کي هڪ اهم مسئلو قرار ڏنو آهي. 2020ع ۾ ''Applied Water Science'' ۾ ڇپيل هڪ تحقيق ۾ شھدادڪوٽ، قبو سعيد خان ۽ سجاول جوڻيجو تعلقن مان زير زمين پاڻيءَ جا 38 نمونا وٺي 28 مختلف ماپن جي جاچ ڪئي وئي. تحقيق موجب 57.89 سيڪڙو نمونن ۾ ڪل حل ٿيل لوڻن (TDS) جو مقدار ان وقت استعمال ڪيل عالمي صحت تنظيم جي 1,000 ملي گرام في ليٽر واري حد کان وڌيڪ هو، جنهن سبب اهي نمونا پيئڻ لاءِ موزون نه سمجهيا ويا. ساڳئي تحقيق ۾ 60.52 سيڪڙو نمونن ۾ فلورائيڊ جو مقدار پڻ مقرر حد کان وڌيڪ مليو.<ref name="Lanjwani2020"/> شھدادڪوٽ '''شهر''' جي زير زمين پاڻيءَ تي ٿيل هڪ ٻي تحقيق ۾ شهر جي ڏهن مختلف هنڌن تان پاڻيءَ جا نمونا ورتا ويا. انهن ۾ سراسري ڪل حل ٿيل لوڻن جو مقدار 4,493.7 ملي گرام في ليٽر ۽ ڪلورائيڊ 848.4 ملي گرام في ليٽر رڪارڊ ڪيو ويو. تحقيق ڪندڙن بجليائي چالڪتا، سختي ۽ ڪل حل ٿيل لوڻن سميت ڪجهه ماپن کي پيئڻ جي پاڻيءَ لاءِ استعمال ڪيل محفوظ حدن کان وڌيڪ قرار ڏنو.<ref name="PathanShahdadkot">{{cite journal |last1=Pathan |first1=A. M. |last2=Mastoi |first2=G. M. |last3=Qureshi |first3=M. A. |last4=Pirzada |first4=A. M. |title=Physico-chemical studies of groundwater quality in Shahdadkot City and its suitability for drinking purpose: A case study for clean water security |journal=Sindh University Research Journal (Science Series) |volume=50 |issue=4 |year=2018 |url=https://nja.pastic.gov.pk/journals/index.php/SURJ/article/view/26300 |access-date=18 August 2026 }}</ref> جيتوڻيڪ پيئڻ جي حوالي سان زير زمين پاڻيءَ جي معيار جا مسئلا سامهون آيا آهن، پر شھدادڪوٽ ۽ ڀرپاسي جي تعلقن تي ڪيل تحقيق موجب استعمال ڪيل مختلف زرعي پاڻيءَ جي معيار وارن معيارن تحت 55 کان 100 سيڪڙو تائين نمونا آبپاشي لاءِ استعمال لائق قرار ڏنا ويا.<ref name="Lanjwani2020"/> === زمين ۽ ارضيات === شھدادڪوٽ شهر سنڌ جي ميداني ۽ زرعي علائقي ۾ واقع آهي، جڏهن ته قمبر شھدادڪوٽ ضلعي جي اولهندي حصي ڏانهن زمين جي بناوٽ تبديل ٿي جابلو علائقي ۾ داخل ٿئي ٿي. ضلعي ۾ وسيع ميدانن ۽ زرعي زمينن سان گڏ اولهه طرف [[کيرٿر جبلن جو سلسلو]] موجود آهي.<ref name="Lanjwani2020"/> کيرٿر سلسلو بنيادي طور چن جي پٿر جي جبلن ۽ ٽڪرين تي مشتمل آهي. اهو سلسلو بلوچستان ۾ مولا نديءَ جي ڀرپاسي کان ڏکڻ طرف لڳ ڀڳ 300 ڪلوميٽر تائين پکڙجي سنڌ مان ٿيندو ڪراچي جي اولهه ۾ عربي سمنڊ جي ساحلي علائقي تائين پهچي ٿو.<ref name="Lanjwani2020"/> شھدادڪوٽ پاڻ انهن جبلن ۾ نه، پر کيرٿر جي اوڀر واري ميداني علائقي ۾ آباد آهي. ميداني علائقن ۾ انساني آبادڪاري ۽ زراعت جي واڌ سبب زمين جو وڏو حصو پوکيءَ هيٺ اچي چڪو آهي. ان جي ابتڙ ضلعي جي اولهندي حصي ۾ برسات تي دارومدار رکندڙ زمين، کليل غير آباد ايراضيون، چراگاهه ۽ قدرتي ٻوٽن وارا علائقا ملن ٿا.<ref name="PDMAClimate"/> === ماحوليات === قمبر شھدادڪوٽ ضلعي ۾ ميداني زرعي ماحول کان وٺي جابلو ۽ آبي ماحول تائين مختلف قدرتي نظام موجود آهن. ضلعي ۾ [[حمل ڍنڍ]] سميت ڪيترائي آبي علائقا موجود آهن، جڏهن ته اولهندي سرحد تي کيرٿر جو جابلو ماحول پکڙيل آهي.<ref name="Lanjwani2020"/> ماحولياتي لحاظ کان شھدادڪوٽ ۽ ڀرپاسي جي ميداني علائقن تي زرعي سرگرمين، آبپاشي، شهري پکيڙ ۽ پاڻيءَ جي دستيابيءَ جو وڏو اثر آهي. ضلعي جي قدرتي نباتات گهڻي ڀاڱي گهٽ برسات سان ٺهڪندڙ جڙي ٻوٽين ۽ ٻوٽن تي مشتمل آهي، جڏهن ته آبپاشي وارن ميداني حصن ۾ قدرتي زمين جو وڏو حصو زرعي زمين ۾ تبديل ٿيل آهي.<ref name="PDMAClimate"/> === ٻوٽا ۽ جانور === شھدادڪوٽ شهر بابت ٻوٽن ۽ جهنگلي جانورن جي الڳ تفصيلي سائنسي فهرست موجود نه آهي، تنهنڪري شهر جي حياتياتي تنوع کي سڄي قمبر شھدادڪوٽ ضلعي يا کيرٿر واري حياتياتي نظام سان هڪجهڙو قرار ڏيڻ مناسب نه ٿيندو. ضلعي جي اولهندي گهٽ آباد علائقن ۾ قدرتي جڙي ٻوٽيون، ٻوٽا ۽ چراگاهه ملن ٿا، جڏهن ته شھدادڪوٽ جي چوڌاري ميداني علائقو گهڻي ڀاڱي زرعي زمين تي مشتمل آهي.<ref name="PDMAClimate"/> وسيع قمبر شھدادڪوٽ ضلعي ۾ ميدانن، آبي علائقن ۽ کيرٿر جي جابلو پٽي جي موجودگي سبب رهائشگاهن ۾ نمايان تنوع ملي ٿو. ضلعي بابت سائنسي اڀياس [[حمل ڍنڍ]]، ڊرگهه ۽ لانگهه سميت آبي علائقن ۽ کيرٿر جي جابلو پٽي جو ذڪر ڪن ٿا.<ref name="Lanjwani2020"/> انهن قدرتي علائقن جي حياتياتي تنوع کي شھدادڪوٽ جي شهري حياتيات کان الڳ سمجهڻ گهرجي. == سياست == شھدادڪوٽ سياسي طور [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] جي اهم اثر رسوخ وارن علائقن مان هڪ رهيو آهي. 1970ع واري ڏهاڪي کان وٺي هن علائقي جي قومي، صوبائي ۽ مڪاني سياست ۾ پاڪستان پيپلز پارٽيءَ جو نمايان ڪردار رهيو آهي. مختلف دورن ۾ چونڊ تڪن جون حدون ۽ نمبر تبديل ٿيندا رهيا آهن، تنهنڪري شھدادڪوٽ جي سياسي نمائندگيءَ کي موجوده ۽ تاريخي حلقه بندين جي لحاظ کان الڳ ڏسڻ ضروري آهي. === قومي اسيمبلي جي نمائندگي === موجوده حلقه بندين موجب [[شھدادڪوٽ تعلقو]] [[اين اي-196 (قمبر شھدادڪوٽ-1)|اين اي-196 قمبر شھدادڪوٽ-I]] جو حصو آهي. هن قومي تڪ ۾ شھدادڪوٽ سان گڏ [[قبو سعيد خان تعلقو|قبو سعيد خان]]، [[سجاول جوڻيجو تعلقو|سجاول جوڻيجو]]، [[ميروخان تعلقو|ميروخان]] ۽ قمبر تعلقي جا ڪجهه حصا شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Final List of National Assembly Constituencies |url=https://ecp.gov.pk/map-sindh |publisher=Election Commission of Pakistan |access-date=18 August 2026 }}</ref> 2024ع جي عام چونڊن ۾ [[بلاول ڀٽو زرداري]] اين اي-196 تان ڪامياب ٿيو، پر هن [[اين اي-194 (لاڙڪاڻو-1)|اين اي-194 لاڙڪاڻو-I]] واري سيٽ برقرار رکي ۽ قمبر شھدادڪوٽ واري سيٽ خالي ڪري ڇڏي. ان کان پوءِ 21 اپريل 2024ع تي ٿيل ضمني چونڊ ۾ [[خورشيد احمد جوڻيجو]] پاڪستان پيپلز پارٽيءَ جي اميدوار طور ڪامياب ٿيو.<ref>{{cite web |title=Notification regarding Returned Candidate NA-196 Kamber Shahdadkot-I |url=https://ecp.gov.pk/notification-regarding-returned-candidate-na-196-kamber-shahdadkot-i |publisher=Election Commission of Pakistan |access-date=18 August 2026 }}</ref> قومي اسيمبليءَ جي موجوده رڪارڊ ۾ پڻ خورشيد احمد جوڻيجو کي اين اي-196 قمبر شھدادڪوٽ-I جو ميمبر ڄاڻايو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Members of National Assembly from Sindh |url=https://www.na.gov.pk/en/mna_list.php?list=sindh |publisher=National Assembly of Pakistan |access-date=18 August 2026 }}</ref> 2018ع جي حلقه بندين کان اڳ شھدادڪوٽ مختلف وقتن تي اهڙن قومي تڪن جو حصو رهيو، جن جا نمبر اين اي-207 وغيره رهيا. 2008ع ۾ اين اي-207 لاڙڪاڻو-ڪم-شڪارپور-ڪم-قمبر شھدادڪوٽ تان [[فريال ٽالپر]] چونڊجي آئي.<ref>{{cite web |title=General Elections 2008 – Returned Candidates |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/1/ge2008-g1.pdf |publisher=Election Commission of Pakistan |date=1 March 2008 |access-date=18 August 2026 }}</ref> حلقه بندين جي تبديليءَ سبب پراڻي اين اي-207 کي موجوده اين اي-196 سان سڌي طرح هڪ ئي تڪ نه سمجهڻ گهرجي. === صوبائي اسيمبلي جي نمائندگي === موجوده سنڌ اسيمبلي جي حلقه بندين ۾ شھدادڪوٽ علائقو [[پي ايس-14 قمبر شھدادڪوٽ-I]] سان لاڳاپيل آهي. موجوده سنڌ اسيمبلي جي رڪارڊ موجب [[نادر علي مگسي]] پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز جي ٽڪيٽ تي پي ايس-14 قمبر شھدادڪوٽ-I جو چونڊيل ميمبر آهي.<ref>{{cite web |title=Kamber Shahdadkot – Members Directory |url=https://pas.gov.pk/assembly-members-directory/33/141 |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=18 August 2026 }}</ref> شھدادڪوٽ جي صوبائي تڪ جو نمبر ماضي ۾ ڪيترائي ڀيرا تبديل ٿيو. اڳوڻين حلقه بندين ۾ نادر علي مگسي پي ايس-40 قمبر شھدادڪوٽ-II ۽ ٻين دورن ۾ شھدادڪوٽ سان لاڳاپيل تڪن تان پڻ چونڊجي چڪو آهي.<ref>{{cite web |title=Members Directory – Kamber Shahdadkot |url=https://www.pas.gov.pk/assembly-members-directory/19 |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=18 August 2026 }}</ref> 2013ع واري اسيمبليءَ جي رڪارڊ ۾ شھدادڪوٽ سان لاڳاپيل تڪن لاءِ پي ايس-40 ۽ پي ايس-42 جهڙا پراڻا نمبر استعمال ٿيل ملن ٿا، جڏهن ته هاڻوڪي حدبنديءَ ۾ قمبر شھدادڪوٽ ضلعي لاءِ پي ايس-14 کان پي ايس-17 تائين چار صوبائي تڪ مقرر آهن.<ref>{{cite web |title=Members Directory |url=https://www.pas.gov.pk/assembly-members-directory |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=18 August 2026 }}</ref> === چونڊ تڪن جي تبديلي === شھدادڪوٽ جي چونڊ نمائندگي پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ هڪجهڙي حلقه بنديءَ هيٺ نه رهي آهي. آباديءَ، انتظامي حدن ۽ اليڪشن ڪميشن جي نئين سر حلقه بندين سبب قومي ۽ صوبائي تڪن جا نالا، نمبر ۽ حدون مختلف چونڊن ۾ تبديل ٿينديون رهيون آهن. 2018ع کان پوءِ قمبر شھدادڪوٽ ضلعي کي قومي اسيمبليءَ جا ٻه الڳ تڪ مليا، جڏهن ته موجوده حدبنديءَ ۾ اهي [[اين اي-196 (قمبر شھدادڪوٽ-1)|اين اي-196 قمبر شھدادڪوٽ-I]] ۽ [[اين اي-197 (قمبر شھدادڪوٽ-2)|اين اي-197 قمبر شھدادڪوٽ-II]] آهن.<ref>{{cite web |title=Sindh Constituency Maps |url=https://ecp.gov.pk/map-sindh |publisher=Election Commission of Pakistan |access-date=18 August 2026 }}</ref> صوبائي سطح تي ضلعي جا موجوده تڪ [[پي ايس-14 قمبر شھدادڪوٽ-I]]، پي ايس-15 قمبر شھدادڪوٽ-II، پي ايس-16 قمبر شھدادڪوٽ-III ۽ پي ايس-17 قمبر شھدادڪوٽ-IV آهن. سنڌ اسيمبلي جي موجوده رڪارڊ موجب انهن تڪن تان ترتيبوار نادر علي مگسي، نثار احمد کهڙو، خان چانڊيو ۽ نوابزادو برهان چانڊيو چونڊيل آهن.<ref>{{cite web |title=Kamber Shahdadkot – Assembly Members Directory |url=https://pas.gov.pk/assembly-members-directory/33/141 |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=18 August 2026 }}</ref> === سياسي اثر ۽ جماعتون === شھدادڪوٽ ۾ پاڪستان پيپلز پارٽي روايتي طور سڀ کان وڌيڪ اثر رکندڙ سياسي جماعت رهي آهي. قومي ۽ صوبائي سطح تي پيپلز پارٽيءَ جا اميدوار هن علائقي مان بار بار ڪامياب ٿيندا رهيا آهن. 2008ع ۾ فريال ٽالپر جي اين اي-207 تان ڪاميابي، مختلف دورن ۾ نادر علي مگسي جي صوبائي نمائندگي، ۽ موجوده اين اي-196 ۽ پي ايس-14 تي پڻ پيپلز پارٽيءَ جي نمائندن جي موجودگي هن تسلسل کي ظاهر ڪري ٿي.<ref>{{cite web |title=General Elections 2008 – Returned Candidates |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/1/ge2008-g1.pdf |publisher=Election Commission of Pakistan |date=1 March 2008 |access-date=18 August 2026 }}</ref><ref>{{cite web |title=Kamber Shahdadkot – Assembly Members Directory |url=https://pas.gov.pk/assembly-members-directory/33/141 |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=18 August 2026 }}</ref> شهر ۾ ٻين سياسي جماعتن ۾ [[جمعيت علماءِ اسلام (ف)]], [[پاڪستان تحريڪ انصاف]], [[پاڪستان مسلم ليگ (ن)]] ۽ [[پاڪستان مسلم ليگ (فنڪشنل)]] پڻ وقت بوقت چونڊن ۽ مقامي سياست ۾ حصو وٺنديون رهيون آهن. === مڪاني حڪومت ۽ ميونسپلٽي === شھدادڪوٽ جي شهري مڪاني انتظام جو بنيادي ادارو ميونسپل ڪاميٽي آهي. سنڌ جي مڪاني حڪومت واري ڍانچي تحت شهري علائقن ۾ ميونسپل ڪاميٽيون صفائي، نيڪال، مقامي رستن، اسٽريٽ لائيٽن، مارڪيٽن، پارڪن ۽ ٻين شهري خدمتن جي انتظام جون ذميوار هونديون آهن. شھدادڪوٽ جي ميونسپل ڍانچي ۾ شهر کي مختلف وارڊن ۽ مڪاني چونڊ يونٽن ۾ ورهايو ويندو آهي. سنڌ لوڪل گورنمينٽ بورڊ قمبر شھدادڪوٽ ضلعي لاءِ ميونسپل، ٽائون ۽ يونين سطح جي ادارن بابت نوٽيفڪيشن جاري ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=Notifications – Sindh Local Government Board |url=https://slgb.lgdsindh.gov.pk/notifications/ |publisher=Sindh Local Government Board |access-date=18 August 2026 }}</ref> مڪاني ادارن جون حدون ۽ انهن جي چونڊيل عهدن جا نالا وقت بوقت نئين قانون سازي ۽ حلقه بندين سان تبديل ٿيندا رهيا آهن؛ ان ڪري پراڻي ميونسپل ڪاميٽيءَ جي جوڙجڪ کي موجوده نظام سان سڌو هڪجهڙو سمجهڻ مناسب نه آهي. === يونين ڪميٽيون ۽ انتظامي ڍانچو === شھدادڪوٽ جو مڪاني انتظام شهري وارڊن ۽ يونين ڪميٽين يا ٻين قانوني طور مقرر مڪاني يونٽن ذريعي هلايو وڃي ٿو. انهن جي حدبندي ۽ تعداد اليڪشن ڪميشن ۽ سنڌ حڪومت جي مڪاني حڪومت واري کاتي طرفان مقرر ڪيا وڃن ٿا. ضلعائي سطح تي شھدادڪوٽ [[قمبر شھدادڪوٽ ضلعو|قمبر شھدادڪوٽ ضلعي]] ۽ [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] جو حصو آهي، جڏهن ته تعلقي سطح تي ان جو انتظام [[شھدادڪوٽ تعلقو|شھدادڪوٽ تعلقي]] تحت ٿئي ٿو. شهر ۾ صوبائي حڪومت جا تعلقي سطح جا مختلف انتظامي ادارا، جن ۾ مختيارڪار آفيس، پوليس، روينيو، تعليم، صحت ۽ ٻين کاتن جون آفيسون شامل آهن، ڪم ڪن ٿيون. ميونسپل ادارو شهري خدمتن جي ذميواري سنڀالي ٿو، جڏهن ته روينيو ۽ عام انتظام صوبائي حڪومت جي تعلقي ۽ ضلعي سطح جي آفيسرن جي دائري ۾ اچي ٿو. === سياسي سرگرمين جا هنڌ === شھدادڪوٽ جو '''ڪوٽو موٽو چوڪ''' شهر جي اهم واپاري ۽ سياسي مرڪزن مان هڪ آهي. مقامي سطح تي سياسي جلوس، احتجاج، ڌرڻا ۽ عوامي گڏجاڻيون روايتي طور هن چوڪ ۽ ڀرپاسي وارن مرڪزي رستن تي ٿينديون رهيون آهن.{{حوالو گھربل|date=August 2026}} == معيشت == شھدادڪوٽ جي معيشت جو بنيادي دارومدار [[زراعت]]، خاص ڪري [[چانور|چانورن]] جي پوک، ان جي خريد ۽ وڪري، رائس ملنگ ۽ زرعي واپار تي آهي. شھدادڪوٽ ۽ ان جي ڀرپاسي وارو [[قمبر شھدادڪوٽ ضلعو]] سنڌ جي اهم چانور پيدا ڪندڙ علائقن مان شمار ٿئي ٿو. ضلعي جو سنڌ جي چانورن جي ڪل پوکي هيٺ ايراضيءَ ۾ لڳ ڀڳ 11.41 سيڪڙو ۽ پيداوار ۾ لڳ ڀڳ 11.96 سيڪڙو حصو ڄاڻايو ويو آهي.<ref>{{cite news |title=Qamber Shahdadkot — caught between two provinces |url=https://www.dawn.com/news/1621762 |work=Dawn |date=4 May 2021 |access-date=18 August 2026 }}</ref> شھدادڪوٽ شهر سنڌ ۽ پاڙيسري [[بلوچستان]] جي ڪيترن زرعي علائقن لاءِ چانورن جي خريد، وڪري ۽ پروسيسنگ جو اهم مرڪز آهي. شهر ۾ اناج منڊي ۽ وڏي تعداد ۾ رائس ملون ڪم ڪن ٿيون، جتي ڀرپاسي جي زرعي علائقن مان آيل سارين کي خريد ڪري ڇڙهائي ۽ مارڪيٽ لاءِ تيار ڪيو وڃي ٿو. اپريل 2026ع ۾ شھدادڪوٽ ۾ 105 رائس ملن ۽ شهر جي اناج منڊي جي عارضي بندش بابت رپورٽ مان شهر ۾ رائس ملنگ صنعت جي وڏي پيماني جو اندازو ٿئي ٿو.<ref>{{cite news |title=105 rice mills, grain market in Shahdadkot shut over Rs1.3m robbery |url=https://www.dawn.com/ |work=Dawn |date=27 April 2026 |access-date=18 August 2026 }}</ref> === زراعت === شھدادڪوٽ جي پسگردائيءَ ۾ آبپاشي هيٺ زمينون مقامي معيشت جو بنياد آهن. چانور اهم فصل آهي، جڏهن ته ضلعي ۾ [[ڪڻڪ]]، [[ڪمند]]، جوئر، جَوَ، چڻا، سرنهن، مسور ۽ ٻيا دال وارا فصل پڻ پوکيا وڃن ٿا.<ref>{{cite web |title=Sindh – Shahdadkot |url=https://pakistanalmanac.com/sindh-shahdadkot/ |website=Pakistan Almanac |access-date=18 August 2026 }}</ref> قمبر شھدادڪوٽ بابت زرعي تحقيقن ۾ پڻ چانور کي علائقي جي اهم آمدني ڏيندڙ فصلن مان هڪ قرار ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Chandio |first1=N. N. |title=Impact of Water Scarcity on Rice Production |journal=Journal of Development and Social Sciences |year=2023 |url=https://www.ojs.jdss.org.pk/journal/article/download/618/510 |access-date=18 August 2026 }}</ref> 2025ع ۾ قمبر شھدادڪوٽ ضلعي ۾ مختلف چانورن جي قسمن جي معاشي ڪارڪردگيءَ بابت ٿيل هڪ مطالعي ۾ 120 آبادگارن جو جائزو ورتو ويو. تحقيق مان ظاهر ٿيو ته چانورن جي پوک علائقي جي زرعي معيشت ۽ آبادگارن جي آمدنيءَ ۾ مرڪزي حيثيت رکي ٿي.<ref>{{cite journal |last1=Baseer |first1=Abdul |last2=Palal |first2=Imam Udin |last3=Bilal |first3=Muhammad |last4=Qadir |first4=Naeem |last5=Ali |first5=Haris |title=Economic Analysis of Different Rice Varieties Cultivated in Shahdadkot District of Sindh |journal=Global Research Journal of Natural Science and Technology |volume=3 |issue=1 |year=2025 |doi=10.53762/grjnst.03.01.17 }}</ref> === چانورن جو واپار ۽ رائس ملنگ === چانورن جي پوک سان گڏ رائس ملنگ شھدادڪوٽ جي سڀ کان نمايان زرعي صنعتن مان هڪ آهي. سنڌ ۾ مجموعي طور رائس ملنگ پراڻي ۽ وڏي زرعي پروسيسنگ صنعت آهي، ۽ قمبر شھدادڪوٽ سنڌ جي اهم چانور پيدا ڪندڙ ضلعن ۾ شامل آهي.<ref>{{cite journal |title=Impact of Sindh Rice Industries on Economy of Pakistan |url=https://www.ajbasweb.com/old/ajbas/853-859.pdf |journal=Australian Journal of Basic and Applied Sciences |access-date=18 August 2026 }}</ref> شھدادڪوٽ ۽ ڀرپاسي ۾ رائس ملون سارين جي ڇڙهائي، صفائي، درجابندي ۽ واپار لاءِ تياريءَ جو ڪم ڪن ٿيون. [[رائيس ايڪسپورٽرس ايسوسيئيشن آف پاڪستان]] جي ميمبرن ۾ پڻ قمبر شھدادڪوٽ جي ايم-8 رستي تي قائم رائس ملون شامل آهن، جنهن مان مقامي ملنگ صنعت جي ملڪ جي وسيع چانورن واري واپاري نيٽ ورڪ سان ڳانڍاپي جو پتو پوي ٿو.<ref>{{cite web |title=Kirther Rice Mill (Pvt) Ltd |url=https://reap.com.pk/memberDetails/2033 |publisher=Rice Exporters Association of Pakistan |access-date=18 August 2026 }}</ref> شھدادڪوٽ جي اناج منڊي مقامي آبادگارن، واپارين، آڙتين ۽ رائس ملن وچ ۾ زرعي واپار جو اهم مرڪز آهي. 2025ع ۾ شهر جي وڏي اناج منڊي ٻيهر کولجڻ بابت هڪ رپورٽ ۾ شھدادڪوٽ کي سنڌ ۽ بلوچستان جي چانورن جي واپار جو مرڪز قرار ڏنو ويو.<ref>{{cite news |title=Major grain market reopens in Sindh after stakeholders reach agreement |url=https://www.dawn.com/news/1958586 |work=Dawn |date=2 December 2025 |access-date=18 August 2026 }}</ref> === آمدرفت ۽ واپار === شھدادڪوٽ جي اقتصادي اهميت ۾ ان جي شاهراهي بيهڪ پڻ ڪردار ادا ڪري ٿي. شهر [[ايم-8 موٽر وي (پاڪستان)|ايم-8]] جي [[خضدار]]–شھدادڪوٽ–[[رتوديرو]] حصي سان ڳنڍيل آهي. وفاقي ترقياتي دستاويزن موجب، خضدار–شھدادڪوٽ–رتوديرو حصو 143 ڪلوميٽر ڊگهو آهي ۽ اهو وڏي [[گوادر]]–رتوديرو ايم-8 رستي جو حصو آهي.<ref>{{cite web |title=Federal Public Sector Development Programme 2016–17 |url=https://pc.gov.pk/uploads/archives/Details_of_Rleases_2016-17%2812-05-2017%29.pdf |publisher=Planning Commission of Pakistan |date=12 May 2017 |access-date=18 August 2026 }}</ref> هن رستي وسيلي شھدادڪوٽ جو واپاري رابطو هڪ طرف [[رتوديرو]]، [[لاڙڪاڻو]] ۽ سنڌ جي ٻين مارڪيٽن سان ۽ ٻئي طرف [[خضدار]] ۽ اڳتي بلوچستان سان قائم ٿئي ٿو. وفاقي ترقياتي پروگرام ۾ ايم-8 کي گوادر، تربت، خضدار، شھدادڪوٽ ۽ لاڙڪاڻي کي ڳنڍيندڙ رستي طور درج ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Public Sector Development Programme |url=https://pc.gov.pk/uploads/annual2017/Ch02-PSDP.pdf |publisher=Planning Commission of Pakistan |year=2017 |access-date=18 August 2026 }}</ref> اها جاگرافيائي بيهڪ زرعي پيداوار، خاص ڪري چانورن، جي سنڌ ۽ بلوچستان جي مارڪيٽن تائين پهچ لاءِ اهم آهي. === صنعت === چانورن جي ملن کان سواءِ شھدادڪوٽ ۽ قمبر شھدادڪوٽ ضلعي ۾ زرعي اوزارن، تعميراتي سامان، کاڌي جي پروسيسنگ ۽ ٻين ننڍين صنعتن سان لاڳاپيل ڪاروبار پڻ موجود آهن. ضلعي جي معاشي پروفائيل ۾ رائس هسڪنگ ملن سان گڏ زرعي اوزار، لوهه ۽ اسٽيل جون شيون، ٽريڪٽر ٽراليون ۽ روايتي گاڏيون ٺاهڻ کي مقامي صنعتي سرگرمين ۾ شامل ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Sindh – Shahdadkot |url=https://pakistanalmanac.com/sindh-shahdadkot/ |website=Pakistan Almanac |access-date=18 August 2026 }}</ref> شھدادڪوٽ تعلقي ۾ هٿ جي ڀرت سان سينگاريل ٽوپيون ۽ ٻيو دستڪاريءَ جو ڪم پڻ روايتي ننڍي صنعت جو حصو رهيو آهي، جنهن جي مقامي ۽ ضلعي کان ٻاهر مارڪيٽ موجود رهي آهي.<ref>{{cite web |title=Qambar Shahdadkot District |url=https://pakistanalmanac.com/sindh-shahdadkot/ |website=Pakistan Almanac |access-date=18 August 2026 }}</ref> === شھدادڪوٽ ٽيڪسٽائل ملز === شھدادڪوٽ جي صنعتي تاريخ ۾ '''شھدادڪوٽ ٽيڪسٽائل ملز''' اهم حيثيت رکي ٿي. هي مل 1976ع ۾ قائم ڪئي وئي ۽ 1980ع ۾ پيداوار شروع ڪئي. ان جو مقصد پٺتي پيل علائقي ۾ صنعتي روزگار پيدا ڪرڻ ۽ مقامي ماڻهن کي فني مهارتون مهيا ڪرڻ هو.<ref name="DawnTextile2002">{{cite news |last=Kalhoro |first=M. B. |title=Rekindling hopes for the locals |url=https://www.dawn.com/news/1062553 |work=Dawn |date=14 January 2002 |access-date=18 August 2026 }}</ref> مل جي پيداوار 1988ع تائين جاري رهي، جنهن کان پوءِ ڪم ڪندڙ سرمائيءَ جي کوٽ، نقصانن ۽ انتظامي مسئلن سبب اها بند ٿي وئي. 1994–95ع ۾ ان جو اسپننگ سيڪشن ٻيهر هلايو ويو ۽ حڪومت مرمت ۽ ڪم ڪندڙ سرمائي لاءِ 51.5 ملين رپيا فراهم ڪيا. 1998–99ع تائين ڌاڳي جي پيداوار نسبتاً بهتر رهي.<ref name="DawnTextile2002"/> مل جي ٻيهر فعال ٿيڻ سان شهر جي مقامي معيشت تي نمايان اثر پيو؛ نوان دڪان، رائس ملون ۽ فلور ملون قائم ٿيون ۽ روزگار جا موقعا وڌيا. 2002ع جي رپورٽ موجب ان وقت مل ۾ لڳ ڀڳ 1,000 ماڻهو ڪم ڪندا هئا ۽ ان سان سڌي يا اڻسڌي طرح هزارين ماڻهن جي روزي وابسته هئي.<ref name="DawnTextile2002"/> بعد ۾ مل ٻيهر بحران جو شڪار ٿي. 2008ع ۾ مل جي بندش خلاف شھدادڪوٽ ۾ واپارين ۽ مزدورن احتجاج پڻ ڪيو، جڏهن ته اسپننگ سيڪشن مان 435 مزدورن جي بي روزگار ٿيڻ جو ذڪر ڪيو ويو.<ref>{{cite news |title=Shutdown in Shahdadkot over mill issue |url=https://beta.dawn.com/news/303837/shutdown-in-shahdadkot-over-mill-issue |work=Dawn |date=22 May 2008 |access-date=18 August 2026 }}</ref> === روزگار ۽ ننڍو ڪاروبار === شھدادڪوٽ ۽ ڀرپاسي جي ڳوٺاڻن علائقن ۾ روزگار جو وڏو حصو زراعت ۽ ان سان لاڳاپيل سرگرمين مان اچي ٿو. ضلعي سطح جي معاشي انگن موجب زراعت، مال پالڻ، مڇي مارڻ ۽ شڪار سان لاڳاپيل سرگرميون روزگار جي وڏي حصي تي مشتمل آهن.<ref>{{cite web |title=Sindh – Shahdadkot |url=https://pakistanalmanac.com/sindh-shahdadkot/ |website=Pakistan Almanac |access-date=18 August 2026 }}</ref> شهر اندر واپار، ٽرانسپورٽ، اناج منڊي، رائس ملون، پرچون دڪان، زرعي مشينري ۽ روزمره جون خدمتون شهري روزگار جا اهم ذريعا آهن. شهر جي معيشت زرعي پيداوار جي موسمي چڪر سان ويجهي نموني ڳنڍيل آهي. چانورن جي فصل جي ڪٽائي ۽ خريداري واري موسم ۾ منڊي، ٽرانسپورٽ، رائس ملن ۽ مزدوريءَ جي سرگرمي وڌي ٿي، جڏهن ته پاڻيءَ جي کوٽ يا فصل کي نقصان سڄي مقامي واپار تي اثر وجهي سگهي ٿو. قمبر شھدادڪوٽ ۾ ٿيل تحقيق پاڻيءَ جي کوٽ کي چانورن جي پيداوار لاءِ اهم معاشي خطري طور سڃاڻي ٿي.<ref>{{cite journal |last1=Chandio |first1=N. N. |title=Impact of Water Scarcity on Rice Production |journal=Journal of Development and Social Sciences |year=2023 |url=https://www.ojs.jdss.org.pk/journal/article/download/618/510 |access-date=18 August 2026 }}</ref> == صحت == شھدادڪوٽ ۽ ڀرپاسي وارن علائقن ۾ صحت سان لاڳاپيل اهم مسئلن ۾ پيئڻ جي صاف پاڻي جي دستيابي، زيرِ زمين پاڻيءَ جي آلودگي ۽ وچڙندڙ بيمارين جي روڪٿام شامل آهن. ضلعي قمبر شھدادڪوٽ بابت مختلف سائنسي تحقيقن ۽ صحت کاتي جي انگن اکرن مان ظاهر ٿيو آهي ته پاڻيءَ جي معيار ۽ ايڇ آءِ وي سميت وچڙندڙ بيمارين جي روڪٿام مقامي صحت جي نظام لاءِ اهم مسئلا رهيا آهن. === پيئڻ جي پاڻيءَ جا مسئلا === شھدادڪوٽ ۾ پيئڻ جي پاڻيءَ جي معيار بابت ڪيل تحقيقن ۾ زيرِ زمين پاڻيءَ جي ڪيترن نمونن کي انساني استعمال لاءِ غيرموزون قرار ڏنو ويو آهي. 2018ع ۾ ''سنڌ يونيورسٽي ريسرچ جرنل (سائنس سيريز)'' ۾ شايع ٿيل هڪ تحقيق ۾ شھدادڪوٽ شهر جي ڏهن مختلف هنڌن تان زيرِ زمين پاڻيءَ جا نمونا گڏ ڪري انهن جي طبعي ۽ ڪيميائي خاصيتن جو جائزو ورتو ويو. تحقيق ۾ پاڻيءَ جي برقي چالڪتا، لوڻياٺ، ڪُل حل ٿيل مادا، سختي، ڪلورائيڊ، نائٽريٽ، الڪلينيٽي ۽ ٻين عنصرن جو تجزيو ڪيو ويو. نتيجن موجب برقي چالڪتا، پاڻيءَ جي سختي ۽ ڪُل حل ٿيل مادن سميت ڪجهه عنصر پيئڻ جي پاڻيءَ لاءِ [[عالمي صحت تنظيم]] جي مقرر ڪيل حدن کان وڌيڪ هئا، جنهن جي بنياد تي تحقيق هيٺ آيل هنڌن جي پاڻيءَ کي انساني واپرائڻ لاءِ غيرموزون قرار ڏنو ويو.<ref>{{cite journal |last1=Pathan |first1=A. M. |last2=Mastoi |first2=G. M. |last3=Qureshi |first3=M. A. |last4=Pirzada |first4=A. M. |last5=Brohi |first5=K. M. |last6=Khursheed |first6=O. A. J. |last7=Almani |first7=K. F. |last8=Siddique |first8=S. |title=Physico-chemical studies of groundwater quality in Shahdadkot City and its suitability for drinking purpose: A case study for clean water security |journal=Sindh University Research Journal (Science Series) |volume=50 |issue=4 |pages=491–494 |year=2018 |doi=10.26692/sujo/2018.12.0079 |url=https://sujo.usindh.edu.pk/index.php/SURJ/article/download/1002/925 |access-date=18 August 2026}}</ref> هڪ ٻي وسيع سائنسي تحقيق ۾ [[شھدادڪوٽ تعلقو|شھدادڪوٽ]]، [[قبوسعيد خان تعلقو|قبوسعيد خان]] ۽ [[سجاول جوڻيجو تعلقو|سجاول جوڻيجو]] تعلقن مان زيرِ زمين پاڻيءَ جا 38 نمونا گڏ ڪري 28 مختلف معيارن تي پرکيا ويا. تحقيق موجب 57.89 سيڪڙو نمونن ۾ ڪُل حل ٿيل مادن جي مقدار عالمي صحت تنظيم جي وڌ ۾ وڌ مقرر ڪيل 1,000 ملي گرام في ليٽر حد کان وڌيڪ هئي، جنهن ڪري اهي نمونا پيئڻ لاءِ مناسب نه هئا. تحقيق ۾ فلورائيڊ جي وڌيل مقدار پڻ اهم مسئلي طور سامهون آئي؛ اڌ نمونن ۾ فلورائيڊ وڌ ۾ وڌ قابلِ قبول حد کان وڌيڪ هو.<ref name="Lanjwani2020">{{cite journal |last1=Lanjwani |first1=Muhammad Farooque |last2=Khuhawar |first2=Muhammad Yar |last3=Khuhawar |first3=Taj Muhammad Jahangir |title=Groundwater quality assessment of Shahdadkot, Qubo Saeed Khan and Sijawal Junejo Talukas of District Qambar Shahdadkot, Sindh |journal=Applied Water Science |volume=10 |article-number=26 |year=2020 |doi=10.1007/s13201-019-1098-2 |url=https://link.springer.com/article/10.1007/s13201-019-1098-2 |access-date=18 August 2026}}</ref> ساڳئي تحقيق ۾ ڪجهه نمونن اندر [[ڪروميم]]، [[نڪل]]، [[ڪيڊميم]] ۽ [[سيسو|سيسي]] جي مقدار پڻ عالمي صحت تنظيم جي مقرر ڪيل حدن کان وڌيڪ ملي. ڪروميم 49.42 سيڪڙو، نڪل 21.05 سيڪڙو، ڪيڊميم 28.94 سيڪڙو ۽ سيسو 18.42 سيڪڙو نمونن ۾ مقرر حد کان وڌيڪ هو. آرسينڪ جي حوالي سان صورتحال نسبتاً مختلف هئي ۽ 38 مان رڳو هڪ نموني ۾ ان جي مقدار مقرر حد کان وڌيڪ ملي. تحقيق ڪندڙن نڪل، ڪروميم، سيسي ۽ ڪيڊميم جي وڌيل مقدار کي نيڪال جي گندي پاڻي ۽ علائقي جي ارضياتي بناوٽ سان ممڪن طور ڳنڍيو.<ref name="Lanjwani2020"/> فلورائيڊ جي ورڇ ۾ پڻ علائقائي فرق ڏٺو ويو. تحقيق موجب شھدادڪوٽ تعلقي ۾ فلورائيڊ جي مقدار نسبتاً وڌيڪ، جڏهن تہ سجاول جوڻيجو تعلقي ۾ گهٽ هئي. پاڻيءَ ۾ فلورائيڊ جي ڊگهي عرصي تائين تمام گهڻي مقدار انساني صحت لاءِ نقصانڪار ٿي سگهي ٿي ۽ [[فلوروسس]] جو سبب بڻجي سگهي ٿي.<ref name="Lanjwani2020"/> 2019ع ۾ ''دي ايڪسپريس ٽربيون'' پڻ قمبر شھدادڪوٽ ضلعي ۾ زيرِ زمين پاڻيءَ جي آلودگيءَ بابت رپورٽ ڪئي. رپورٽ موجب پاڻيءَ ۾ نقصانڪار ڪيميائي مادا ۽ ڳرا ڌاتو موجود هجڻ سبب ڪيترن علائقن ۾ زيرِ زمين پاڻي پيئڻ لاءِ محفوظ نه هو. رپورٽ ۾ سرڪاري واٽر سپلاءِ اسڪيمن مان فراهم ٿيندڙ پاڻيءَ جي صفائي ۽ مناسب ٽريٽمينٽ بابت پڻ مسئلن جي نشاندهي ڪئي وئي هئي.<ref>{{Cite web |date=18 December 2019 |title=Underground contamination: Not a drop worth drinking in Qambar-Shahdadkot |url=https://tribune.com.pk/story/2120739/underground-contamination-not-drop-worth-drinking-qambar-shahdadkot |access-date=18 August 2026 |website=The Express Tribune |language=en}}</ref> === ايڇ آءِ وي ۽ ايڊز === [[ايڇ آءِ وي]] جي پکڙجڻ جو مسئلو اتر سنڌ، خاص طور [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي]] ۽ ان جي ڀرپاسي وارن ضلعن ۾، صحت جو هڪ اهم مسئلو رهيو آهي. قمبر شھدادڪوٽ ضلعو پڻ هن علائقائي صحت جي مسئلي کان متاثر ٿيو آهي. 2010ع ۾ شايع ٿيل هڪ رپورٽ موجب لاڙڪاڻي ۾ قائم ايڇ آءِ وي علاج مرڪز تي لاڙڪاڻي، قمبر شھدادڪوٽ ۽ ٻين ڀرپاسي وارن ضلعن سان تعلق رکندڙ مريضن جو علاج ڪيو پئي ويو، جڏهن تہ صحت جي ماهرن قمبر شھدادڪوٽ ۾ پڻ ايڇ آءِ وي جا ڪيس موجود هجڻ جي نشاندهي ڪئي هئي.<ref>{{cite news |title=Extensive efforts needed to dig out hidden HIV/AIDS cases |url=https://www.dawn.com/news/587523/extensive-efforts-needed-to-dig-out-hidden-hivaids-cases |work=Dawn |date=1 December 2010 |access-date=18 August 2026}}</ref> 2016ع ۾ لاڙڪاڻي ۽ قمبر شھدادڪوٽ ۾ غيرمحفوظ رت جي منتقلي ۽ رت جي بئنڪن جي نگراني بابت خدشا سامهون اچڻ کان پوءِ اختيارين ٻنهي ضلعن ۾ ڪيترين ئي رت جي بئنڪن خلاف ڪارروائي ڪئي. رپورٽن موجب قمبر شھدادڪوٽ ۾ 20 ۽ لاڙڪاڻي ۾ پنج رت جون بئنڪون بند ڪيون ويون. ان وقت ايڇ آءِ وي جي ممڪن منتقلي ۽ رت جي مناسب اسڪريننگ نه ٿيڻ بابت پڻ جاچ ڪئي وئي.<ref>{{cite news |title=Spike in HIV/AIDS cases: Over two dozen blood banks sealed |url=https://tribune.com.pk/story/1197382/spike-hivaids-cases-two-dozen-blood-banks-sealed |work=The Express Tribune |date=11 October 2016 |access-date=18 August 2026}}</ref> 2019ع ۾ سنڌ ايڊز ڪنٽرول پروگرام جي انگن اکرن جي حوالي سان شايع ٿيل رپورٽ موجب قمبر شھدادڪوٽ ضلعي ۾ 112 ايڇ آءِ وي مثبت مريض درج ٿيل هئا.<ref>{{cite news |title=A grim reminder for Sindh on World AIDS Day |url=https://tribune.com.pk/story/2109625/grim-reminder-sindh-world-aids-day |work=The Express Tribune |date=1 December 2019 |access-date=18 August 2026}}</ref> 2019ع ۾ [[رتوديرو]] ۾ ٻارن ۾ ايڇ آءِ وي جي وڏي پيماني تي پکڙجڻ کان پوءِ ٿيندڙ سائنسي تحقيق ۾ لاڙڪاڻي سان گڏ پاڙيسري قمبر شھدادڪوٽ ۽ شڪارپور ضلعن جي ٻارن کي پڻ تحقيق جي دائري ۾ شامل ڪيو ويو.<ref>{{cite journal |title=Investigation of an extensive outbreak of HIV infection among children in Sindh, Pakistan: protocol for a matched case–control study |journal=BMJ Open |year=2020 |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7170612/ |access-date=18 August 2026}}</ref> سنڌ حڪومت جي 2021–22ع واري بجيٽ دستاويزن ۾ قمبر شھدادڪوٽ ضلعي لاءِ ايڇ آءِ وي/ايڊز جي روڪٿام ۽ ڪنٽرول جو الڳ پروگرام پڻ درج ٿيل هو، جيڪو ضلعي ۾ بيماريءَ جي نگراني ۽ روڪٿام لاءِ سرڪاري صحت جي ڍانچي جو حصو هو.<ref>{{cite web |title=Health Services – Budget Estimates 2021–2022 |url=https://www.finance.gos.pk/Home/Download?path=Budget%5CBudgetBooks%5CFY-21-22%5CVOLUME-IIIDetail%5C41.SC21144+HEALTH+SERVICES.pdf |publisher=Finance Department, Government of Sindh |year=2021 |access-date=18 August 2026}}</ref> === پوليو === شھدادڪوٽ ۾ [[پوليو]] جي ماحولياتي نگراني دوران پڻ وائرس جي موجودگي رڪارڊ ڪئي وئي آهي. جون 2024ع ۾ باقرآباد پاڙي جي گندي پاڻيءَ مان ورتل ماحولياتي نمونن ۾ پوليو وائرس جي موجودگي جي تصديق ٿي. قمبر شھدادڪوٽ جي ضلعي صحت آفيسر موجب نمونا 4 جون تي گڏ ڪري [[نيشنل انسٽيٽيوٽ آف هيلٿ، اسلام آباد]] موڪليا ويا هئا. صحت اختيارين موجب وائرس جي جينياتي مشابهت بلوچستان جي [[استا محمد ضلعو|استا محمد]] مان اڳ مليل وائرس سان هئي، جنهن کي ٻنهي علائقن وچ ۾ ماڻهن جي اچ وڃ سان ڳنڍيو ويو. ان کان پوءِ شھدادڪوٽ جي ٽن يونين ڪائونسلن ۾ نگراني ۽ پوليو خلاف مهم تيز ڪئي وئي.<ref>{{cite news |title=Sewage samples confirm poliovirus presence in Shahdadkot |url=https://www.dawn.com/news/1842635/sewage-samples-confirm-poliovirus-presence-in-shahdadkot |work=Dawn |date=29 June 2024 |access-date=18 August 2026}}</ref> === هيپاٽائيٽس === قمبر شھدادڪوٽ ۽ لاڙڪاڻي جي علائقن ۾ [[هيپاٽائيٽس بي]] ۽ [[هيپاٽائيٽس سي]] جا ڪيس پڻ صحت جي مسئلن طور رپورٽ ٿيندا رهيا آهن. 2010ع ۾ صحت جي ماهرن ٻنهي ضلعن ۾ هيپاٽائيٽس جي وڌندڙ شرح بابت خدشن جو اظهار ڪيو. قبوسعيد خان ۾ 2009ع دوران لڳايل هڪ طبي ڪئمپ ۾ معائنو ڪرايل مريضن مان 22 سيڪڙو ۾ هيپاٽائيٽس بي ۽ 18 سيڪڙو ۾ هيپاٽائيٽس سي جي نشاندهي ٿيڻ جي رپورٽ ڪئي وئي، جڏهن تہ ضلعي جي ٻين علائقن مان پڻ ٻنهي قسمن جا ڪيس رپورٽ ٿيا.<ref>{{cite news |title=Rise in hepatitis in Larkana, Qambar-Shahdadkot |url=https://www.dawn.com/news/892730/rise-in-hepatitis-in-larkana-qambar-shahdadkot |work=Dawn |date=23 July 2010 |access-date=18 August 2026}}</ref> == آبادي ۽ سماج == === آبادي === {{Historical populations |1951|8,994 |1961|15,043 |1972|24,323 |1981|32,888 |1998|60,436 |2017|118,915 |2023|120,687 |align=center |percentages=pagr |footnote=ذريعا: پاڪستان جون مختلف آدمشماريون.<ref name="PBS1951-1998">{{cite web |title=Population by Administrative Units 1951–1998 |url=https://repository.lahoreschool.edu.pk/xmlui/bitstream/handle/123456789/13673/Administrative%20Units.pdf?isAllowed=y&sequence=1 |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] |access-date=18 August 2026 }}</ref><ref name="PBS2023">{{cite web |title=7th Population and Housing Census 2023 – Detailed Results |url=https://www.pbs.gov.pk/result-excel/ |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] |access-date=18 August 2026 }}</ref> }} [[پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري|2023ع جي آدمشماري]] موجب شھدادڪوٽ شهر جي آبادي 120,687 هئي.<ref name="PBS2023"/> 2017ع جي آدمشماريءَ ۾ شهر جي آبادي 118,915 هئي، تنهنڪري 2017ع کان 2023ع تائين شهر جي آباديءَ ۾ نسبتاً ٿورو اضافو ٿيو.<ref name="PBS2023"/> شھدادڪوٽ جي آباديءَ ۾ ويهين صديءَ جي ٻئي اڌ دوران نمايان واڌ ٿي. 1951ع ۾ شهر جي آبادي رڳو 8,994 هئي، جيڪا 1961ع ۾ وڌي 15,043، 1972ع ۾ 24,323 ۽ 1981ع ۾ 32,888 ٿي. 1998ع تائين آبادي 60,436 تائين پهچي وئي، جڏهن تہ 2017ع ۾ اها لڳ ڀڳ ٻيڻي ٿي 118,915 ٿي وئي.<ref name="PBS1951-1998"/><ref name="PBS2023"/> 1951ع کان 2023ع تائين شھدادڪوٽ جي شهري آبادي مجموعي طور تي تيرهن ڀيرا کان وڌيڪ وڌي. خاص طور 1998ع کان 2017ع وارو عرصو تيز آبادي واڌ وارو رهيو، جڏهن شهر جي آبادي 60 هزار کان وڌي 118 هزار کان مٿي پهتي. ان جي ابتڙ 2017ع کان 2023ع تائين آباديءَ ۾ واڌ جو رجحان گهڻو سست رهيو.<ref name="PBS2023"/> 2023ع جي آدمشماريءَ موجب شھدادڪوٽ سنڌ جي انهن شهرن مان هڪ هو جن جي آبادي هڪ لک کان وڌيڪ هئي.<ref name="PBS2023"/> === نسلي ۽ سماجي بناوٽ === شھدادڪوٽ سنڌ ۽ [[بلوچستان]] جي سرحدي علائقن جي ويجهو واقع هجڻ سبب تاريخي طور مختلف قبيلائي ۽ ثقافتي گروهن جي رهائش جو مرڪز رهيو آهي. شهر ۽ ان جي پسگردائيءَ ۾ سنڌي ۽ بلوچ پسمنظر رکندڙ مختلف برادريون آباد آهن. مقامي روايتن ۽ تاريخي مواد ۾ کهاوڙ، سيلرا، مگسي، بروهي، کوسا، مستوئي، چنا، سومرا، سيد، جروار، مغيري، ڀٽي، شيخ ۽ ٻين برادرين جو ذڪر ملي ٿو. جديد پاڪستاني آدمشماريون عام طور آباديءَ کي ''نسلي گروهه'' يا ذات جي بنياد تي تفصيلي شهري سطح تي ورهائي پيش نٿيون ڪن؛ تنهنڪري شھدادڪوٽ جي مختلف برادرين جا صحيح سيڪڙو سرڪاري آدمشماريءَ مان مقرر ڪرڻ ممڪن ناهي. ان سبب شهر جي نسلي بناوٽ بابت مخصوص سيڪڙو ڏيڻ بدران سرڪاري طور دستياب مادري ٻولي، مذهب ۽ ٻين آبادي انگن کي وڌيڪ معتبر ڊيموگرافڪ اشارا سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="PBS2023"/> === ٻوليون === [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] شھدادڪوٽ ۽ ان جي ڀرپاسي جي مکيه مقامي ٻولي آهي. شهر جي بلوچستان سان جاگرافيائي ويجهڙائي ۽ ٻنهي علائقن وچ ۾ تاريخي سماجي لاڳاپن سبب [[براهوي ٻولي|براهوي]] ۽ [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] ڳالهائيندڙ آبادي پڻ موجود آهي، جڏهن تہ [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]] ۽ [[اردو]] پڻ استعمال ٿين ٿيون. 2023ع جي آدمشماريءَ جي ضلعي سطح وارن انگن موجب [[قمبر شھدادڪوٽ ضلعو|قمبر شھدادڪوٽ ضلعي]] جي 96 سيڪڙو کان وڌيڪ آباديءَ سنڌيءَ کي پنهنجي مادري ٻولي ڄاڻايو، جڏهن تہ براهوي ٻيو وڏو مادري ٻولي وارو گروهه هو.<ref name="PBS2023Language">{{cite web |title=7th Population and Housing Census 2023 – Population by Mother Tongue |url=https://www.pbs.gov.pk/result-excel/ |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] |year=2023 |access-date=18 August 2026 }}</ref> اهي انگ سڄي ضلعي جا آهن ۽ انهن کي صرف شھدادڪوٽ شهر جي ٻوليائي تناسب طور نه سمجهڻ گهرجي. سرڪاري ۽ تعليمي معاملن ۾ سنڌيءَ سان گڏ [[اردو]] ۽ [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] پڻ استعمال ٿين ٿيون. === مذهب === شھدادڪوٽ جي آباديءَ جي وڏي اڪثريت [[اسلام]] جي پيروڪار آهي. مسلمان آباديءَ ۾ [[سني اسلام|سني]] ۽ [[شيعو اسلام|شيعا]] برادريون شامل آهن. شهر ۾ [[هندومت|هندو]] برادري پڻ تاريخي طور آباد رهي آهي ۽ مقامي واپار ۽ ڪاروبار ۾ ان جي موجودگي رهي آهي. 2023ع جي آدمشماريءَ مطابق سڄي قمبر شھدادڪوٽ ضلعي جي 99 سيڪڙو کان وڌيڪ آبادي مسلمان هئي، جڏهن تہ هندو آبادي ضلعي جي هڪ سيڪڙو کان گهٽ آباديءَ تي مشتمل هئي. عيسائي ۽ ٻين مذهبي گروهن جي آبادي پڻ ننڍي تعداد ۾ درج ڪئي وئي.<ref name="PBS2023Religion">{{cite web |title=7th Population and Housing Census 2023 – Population by Sex, Religion and Rural/Urban |url=https://www.pbs.gov.pk/result-excel/ |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] |year=2023 |access-date=18 August 2026 }}</ref> جيئن ٻولين جي انگن سان، اهي سيڪڙو سڄي ضلعي جا آهن، نه صرف شھدادڪوٽ شهر جا. === تعليم ۽ خواندگي === {{Main|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جي تعليم}} شھدادڪوٽ [[قمبر شھدادڪوٽ ضلعو|قمبر شھدادڪوٽ ضلعي]] جي اهم شهري ۽ تعليمي مرڪزن مان هڪ آهي. شهر ۾ سرڪاري ۽ خانگي پرائمري، سيڪنڊري ۽ هائير سيڪنڊري تعليمي ادارا موجود آهن، جڏهن تہ ڀرپاسي جي ڳوٺاڻن علائقن جا شاگرد پڻ ثانوي ۽ اعليٰ تعليم لاءِ شهر ڏانهن اچن ٿا. [[پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري|2023ع جي آدمشماري]] موجب قمبر شھدادڪوٽ ضلعي ۾ ڏهن سالن ۽ ان کان وڌيڪ عمر واري آباديءَ جي مجموعي خواندگيءَ جي شرح لڳ ڀڳ 40 سيڪڙو هئي. مردن ۾ خواندگيءَ جي شرح لڳ ڀڳ 49 سيڪڙو، جڏهن تہ عورتن ۾ لڳ ڀڳ 30 سيڪڙو هئي، جنهن مان ضلعي ۾ تعليم جي حوالي سان نمايان صنفي فرق ظاهر ٿئي ٿو.<ref name="PBS2023Literacy">{{cite web |title=7th Population and Housing Census 2023 – Population (10 Years and Above) by Literacy, Sex and Rural/Urban |url=https://www.pbs.gov.pk/result-excel/ |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] |year=2023 |access-date=18 August 2026 }}</ref> اهي خواندگيءَ جا انگ سڄي ضلعي لاءِ آهن؛ شھدادڪوٽ شهر لاءِ الڳ انگ موجود هجن تہ انهن کي شهر جي انگن سان بدلائڻ گهرجي. ضلعي سطح تي مردن ۽ عورتن جي خواندگيءَ وچ ۾ لڳ ڀڳ 19 سيڪڙو پوائنٽن جو فرق تعليم تائين رسائيءَ ۾ صنفي تفاوت کي ظاهر ڪري ٿو.<ref name="PBS2023Literacy"/> قمبر شھدادڪوٽ ضلعو نوجوان آباديءَ وارو علائقو پڻ آهي. 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ ضلعي جي 34 سيڪڙو کان وڌيڪ آبادي ڏهن سالن کان گهٽ عمر جي هئي، جنهن سبب اسڪولي تعليم، استادن، اسڪولن ۽ ٻين تعليمي سهولتن جي طلب آباديءَ جي بناوٽ جو اهم پهلو آهي.<ref name="PBS2023">{{cite web |title=7th Population and Housing Census 2023 – Detailed Results |url=https://www.pbs.gov.pk/result-excel/ |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] |year=2023 |access-date=18 August 2026 }}</ref> == ڪتب خانا == شھدادڪوٽ جي علمي تاريخ ۾ ديني مدرسن سان ڳنڍيل خانگي ڪتبخانن اهم ڪردار ادا ڪيو آهي. اوڻيهين صديءَ ۾ شهر سنڌ ۽ بلوچستان جي عالمن ۽ شاگردن لاءِ هڪ علمي مرڪز طور سڃاتو ويندو هو. سنڌي ادبي بورڊ ۾ ڇپيل هڪ تحقيقي مضمون موجب، تيرهين ۽ چوڏهين صدي هجريءَ جي شروعاتي دور ۾ شھدادڪوٽ ۾ ڪيترائي عالم ۽ مدرس آباد هئا ۽ سنڌ ۽ بلوچستان جي علمي روايتن جو گڏيل اثر نظر ايندو هو.<ref name="MemonLibraries">{{cite journal |last=ميمڻ |first=عبدالغفور سنڌي |title=لاڙڪاڻي ضلعي جا ڪتبخانا |journal=مهراڻ |volume=33 |year=1984 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |url=https://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/mehran/Book7/Book_page13.html |access-date=18 August 2026 }}</ref> === مولانا نور محمد شھدادڪوٽيءَ جو ڪتبخانو === شھدادڪوٽ جي قديم علمي ڪتبخانن مان سڀ کان نمايان ڪتبخانو [[مولانا نور محمد شھدادڪوٽي]] سان منسوب هو. هو اصل ڀاڳناڙي، بلوچستان جي ڪنڊي علائقي جو رهواسي هو ۽ پنهنجي ابتدائي ۽ اعليٰ ديني تعليم مولانا عبدالحليم ڪنڊوي وٽ حاصل ڪيائين.<ref name="MemonLibraries"/><ref name="NoorBiography">{{cite web |title=مرحوم مولانا نُور محمد شهدادڪوٽي |url=https://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/mehran/Book10/Book_page3.html |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |access-date=18 August 2026 }}</ref> سندس ڄمڻ جي سال بابت مختلف ماخذن ۾ اختلاف ملي ٿو. ميمڻ عبدالغفور سنڌي کيس 1206هه/1791ع ۾ ڄاول ڄاڻائي ٿو، جڏهن ته سنڌي ادبي بورڊ تي محفوظ هڪ ٻي سوانح ۾ سندس ولادت جي تاريخ کي اڻڄاتل قرار ڏنو ويو آهي.<ref name="MemonLibraries"/><ref name="NoorBiography"/> تنهنڪري سندس پيدائش جو صحيح سال قطعي طور مقرر ڪرڻ مشڪل آهي. تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ نور محمد پهريان پنهنجي ڳوٺ ۾ تدريس شروع ڪئي. بعد ۾ هو [[رياست قلات]] سان لاڳاپيل عدالتي عهدي تي رهيو. ميمڻ عبدالغفور سنڌي موجب، کيس خان خداداد خان قلات طرفان ''قاضي القضاة'' مقرر ڪيو ويو هو. 1858ع ڌاري هڪ شرعي معاملي تي اختلاف کان پوءِ هو سنڌ آيو، پهريان [[ميروخان]] ۾ ميان حامدالله عرف حامد حضوري وٽ رهيو ۽ پوءِ سرائي پير بخش کهاوڙ جي دعوت تي شھدادڪوٽ منتقل ٿيو، جتي هن پنهنجي درسگاهه قائم ڪئي.<ref name="MemonLibraries"/> سنڌي ادبي بورڊ جي ٻي سوانحي روايت موجب، شھدادڪوٽ ۾ سندس درسگاهه مان سنڌ ۽ بلوچستان جا ڪيترائي طالب علم تعليم حاصل ڪندا هئا. سندس شاگردن ۾ مولانا گل محمد شھدادڪوٽي، مولانا غلام صديق شھدادڪوٽي، مولانا تاج محمد امروٽي، مولانا محمد حسن جوهي ۽ ٻيا عالم شامل هئا.<ref name="NoorBiography"/> هڪ ٻي علمي روايت موجب مولانا نور محمد وٽان 52 عالم فارغ التحصيل ٿيا هئا.<ref>{{cite web |title=سنڌي ادبي بورڊ آن لائين لائبريري |url=https://sindhiadabiboard.org/catalogue/Articles/Book7/Book_page36.html |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |access-date=18 August 2026 }}</ref> مولانا نور محمد 12 ذوالحج 1296هه تي شھدادڪوٽ ۾ وفات ڪئي. سنڌي ادبي بورڊ جي سوانحي ماخذ موجب سندس عمر ان وقت لڳ ڀڳ نوي سال هئي ۽ کيس شھدادڪوٽ ۾ دفن ڪيو ويو.<ref name="NoorBiography"/> === ڪتابن جو ذخيرو === مولانا نور محمد وٽ عربي ۽ فارسي ڪتابن جو وڏو ذاتي ڪتبخانو هو. ميمڻ عبدالغفور سنڌي موجب، هن ڪتبخاني ۾ لڳ ڀڳ '''هڪ هزار''' ڪتاب محفوظ هئا، جن مان وڏي تعداد ۾ قلمي نسخا شامل هئا.<ref name="MemonLibraries"/> اهي ڪتاب خاص طور ديني علوم، فقه، منطق، عربي ادب ۽ درسي نصاب سان لاڳاپيل هئا. مولانا نور محمد جي علمي ڪم بابت ماخذن ۾ پڻ ٿورو اختلاف ملي ٿو. ميمڻ عبدالغفور سنڌي سندس هڪ ڊزن کان وڌيڪ تصنيفن جو ذڪر ڪري ٿو، جڏهن ته سنڌي ادبي بورڊ جي هڪ ٻي سوانح ۾ لکيل آهي ته سندس ڪا وڏي مستقل تصنيف مشهور نه هئي، پر عربي درسي ڪتابن تي سندس ڪيترائي قلمي حاشيا موجود هئا.<ref name="MemonLibraries"/><ref name="NoorBiography"/> هڪ ٻئي تاريخي ماخذ ۾ سندس ''صرف بهائي'' ۽ ''جامع تعليمات جديد طرز موجب'' نالي تصنيفن جو ذڪر پڻ ملي ٿو.<ref>{{cite web |title=مولانا نور محمد شهدادڪوٽي جون تصنيفات |url=https://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/history/Book33/Book_page21.html |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |access-date=18 August 2026 }}</ref> انهيءَ سبب مولانا نور محمد جي علمي ورثي جو وڏو حصو ڇپيل ڪتابن جي ڀيٽ ۾ قلمي حاشين، درسي تحريرن ۽ سندس درسگاهه جي تدريسي روايت ۾ محفوظ رهيو. === مدرسه محموديه ۽ حليميه === مولانا نور محمد طرفان شھدادڪوٽ ۾ قائم ڪيل درسگاهه بعد ۾ '''مدرسه محموديه''' جي نالي سان مشهور ٿي. سندس وفات کان پوءِ سندس فرزندن، خاص طور مولانا گل محمد ۽ مولانا غلام صديق، مدرسي ۽ ڪتبخاني جي علمي ذخيري ۾ اضافو ڪيو.<ref name="MemonLibraries"/> مولانا گل محمد پنهنجي والد وٽ تعليم حاصل ڪئي ۽ پوءِ ساڳئي تدريسي سلسلي کي جاري رکيو. سنڌي ادبي بورڊ جي سوانحي مواد موجب، سندس شاگردن ۾ مولانا غلام صديق، قاضي داد محمد مڪران وارو، عبدالحڪيم افغان ۽ محمد حسين حيدرآبادي شامل هئا.<ref name="NoorBiography"/> ميمڻ عبدالغفور سنڌي موجب، مولانا نور محمد، گل محمد ۽ غلام صديق جي دور ۾ هن مدرسي جي علمي شهرت سبب سنڌ ۽ بلوچستان جي مختلف علائقن مان شاگرد شھدادڪوٽ ايندا هئا. وقت گذرڻ سان مدرسه محموديه ۽ ان سان لاڳاپيل ڪتبخاني جي اصل حيثيت گهٽجندي وئي، ۽ بعد ۾ مدرسي جو نالو '''مدرسه حليميه''' رکيو ويو.<ref name="MemonLibraries"/> === علمي اثر === شھدادڪوٽ جي هن درسگاهه جو اثر رڳو شهر تائين محدود نه رهيو. مولانا نور محمد، سندس استادن ۽ شاگردن جي علمي سند سنڌ جي ٻين ڪيترن مدرسن تائين پهتي. سنڌي ادبي بورڊ جي تاريخي مواد موجب، مولانا عبدالحليم ڪنڊويءَ جي علمي سلسلي مان مولانا نور محمد شھدادڪوٽي جهڙا عالم پيدا ٿيا ۽ ان علمي روايت جو اثر سنڌ جي ڪيترن عربي مدرسن تائين پهتو.<ref>{{cite web |title=سنڌ ۾ عربي درسگاهن جو سلسلو |url=https://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/history/Book33/Book_page20.html |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |access-date=18 August 2026 }}</ref> بعد واري دور ۾ پڻ مولانا نور محمد شھدادڪوٽيءَ جي علمي سند سنڌ جي ٻين عالمن تائين منتقل ٿيندي رهي. نوشهروفيروز ضلعي جي مخطوطات بابت هڪ تحقيقي مطالعي ۾ مولانا محمد عالم سومري جي علمي سند مولانا عبدالرحمان فيروز شاهي ۽ مولانا عطاالله فيروز شاهي وسيلي مولانا نور محمد شھدادڪوٽيءَ تائين پهچائي وئي آهي.<ref>{{cite journal |title=ضلعي نوشهروفيروز ۾ مخطوطات جا ذخيرا |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |url=https://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/mehran/Book149/Book_page3.html |access-date=18 August 2026 }}</ref> === جديد عوامي ڪتبخاني جي ضرورت === شھدادڪوٽ ۾ جديد عوامي ڪتبخاني جي کوٽ پڻ مختلف وقتن تي مقامي شاگردن ۽ شهرين جي بحث جو موضوع رهي آهي. 2021ع ۾ شايع ٿيل هڪ خط موجب، شھدادڪوٽ پريس ڪلب جي سامهون عوامي لائبريري لاءِ زمين مختص ڪئي وئي هئي، پر تعمير مڪمل نه ٿيڻ سبب شاگردن کي پڙهائي ۽ مقابلي جي امتحانن جي تياري لاءِ ٻين شهرن ڏانهن وڃڻو پوندو هو.<ref>{{cite news |title=Budget for Shahdadkot Library |url=https://www.nation.com.pk/24-May-2021/budget-for-shahdadkot-library |work=The Nation |date=24 May 2021 |access-date=18 August 2026 }}</ref> سنڌ جي ثقافت کاتي جي ڊائريڪٽوريٽ جنرل آف پبلڪ لائبريريز موجب، سنڌ ۾ سرڪاري عوامي ڪتبخانن جو صوبائي نيٽ ورڪ هلندڙ آهي؛ تنهن هوندي به ان جي موجوده سرڪاري فهرست مان شھدادڪوٽ شهر ۾ مڪمل طور فعال صوبائي عوامي ڪتبخاني جي واضح داخلا نظر نٿي اچي.<ref>{{cite web |title=Public Libraries |url=https://sindhculture.gov.pk/public-libraries/ |publisher=Culture, Tourism, Antiquities & Archives Department, Government of Sindh |access-date=18 August 2026 }}</ref> == ٻوڏ جي تباهي == {{Main|پاڪستان ۾ 2022ع واري ٻوڏ}} [[File:Flood in Pakistan 2022.png|thumb|سيپٽمبر 2022ع ۾ ٻوڏ جي پاڻيءَ ۾ گهيريل شھدادڪوٽ شهر جو فضائي منظر]] 2022ع ۾ [[پاڪستان ۾ 2022ع واري ٻوڏ|پاڪستان ۾ آيل تباهه ڪندڙ ٻوڏن]] دوران [[شھدادڪوٽ]] ۽ [[قمبر شھدادڪوٽ ضلعو|قمبر شھدادڪوٽ ضلعو]] سنڌ جي سخت متاثر علائقن ۾ شامل هئا. جون کان شروع ٿيل غيرمعمولي [[چوماسي]] برساتن ۽ بلوچستان کان ايندڙ ٻوڏ جي وهڪرن سبب ضلعي جي نيڪال ۽ آبپاشي نظام تي شديد دٻاءُ پيو. آگسٽ جي آخري هفتي ۽ سيپٽمبر جي شروعات تائين شھدادڪوٽ جي ڀرپاسي جا ڪيترائي علائقا پاڻيءَ هيٺ اچي ويا ۽ شهر پاڻ به ٻوڏ جي خطري هيٺ اچي ويو.<ref>{{cite web |title=Flood 2022 Maps |url=https://pdma.gos.pk/flood-2022-maps/ |publisher=[[Provincial Disaster Management Authority (Sindh)|Provincial Disaster Management Authority Sindh]] |access-date=18 August 2026 }}</ref><ref>{{cite web |title=Flood Inundation Map – Kamber Shahdadkot |url=https://pdma.gos.pk/Documents/Flood/Flood_2022/Flood%20Inundation%20GIS%20Maps/Flood%20Inundation%20Map-Kamber_Shahdadkot_28-08-2022.pdf |publisher=[[Provincial Disaster Management Authority (Sindh)|Provincial Disaster Management Authority Sindh]] |date=28 August 2022 |access-date=18 August 2026 }}</ref> === شھدادڪوٽ کي ٻوڏ جو خطرو === آگسٽ 2022ع جي آخري ڏينهن ۾ [[سيف الله مگسي برانچ]] ۽ گهر ڊرين ۾ گهارن ۽ بلوچستان کان ايندڙ پاڻيءَ سبب شھدادڪوٽ تي ٻوڏ جو خطرو وڌي ويو. 29 آگسٽ تي ''[[ڊان (اخبار)|ڊان]]'' ٻڌايو تہ سيف الله مگسي برانچ ۾ لڳ ڀڳ 150 فوٽ ويڪرو گهارو پوڻ ۽ [[رائٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين]] ۾ بلوچستان کان ايندڙ پاڻيءَ جو دٻاءُ وڌڻ سبب ڪچي پل وارو علائقو ٻڏي ويو هو ۽ پاڻي ڏکڻ طرف وڌي رهيو هو. ساڳئي وقت شھدادڪوٽ جي وارڊ نمبر 5 ۾ سيلرا کان لغاري ۽ مستوئي پاڙن تائين برساتي ۽ ٻوڏ جو پاڻي داخل ٿي چڪو هو.<ref name="Dawn29Aug2022">{{cite news |last=Kalhoro |first=M. B. |title=Exodus begins from Warah, Shahdadkot over fear of deluge |url=https://www.dawn.com/news/1707214/exodus-begins-from-warah-shahdadkot-over-fear-of-deluge |work=[[Dawn (newspaper)|Dawn]] |date=29 August 2022 |access-date=18 August 2026 }}</ref> پاڻيءَ جي وڌندڙ دٻاءَ سبب شهر ۾ خوف پکڙجي ويو ۽ ڪيترن رهواسين محفوظ هنڌن ڏانهن لڏپلاڻ شروع ڪئي.<ref name="Dawn29Aug2022"/> ٻوڏ جو خطرو گهٽائڻ ۽ پاڻيءَ کي ٻئي رخ ڏانهن موڙڻ لاءِ شھدادڪوٽ جي چوڌاري حفاظتي بند مضبوط ڪرڻ، مختلف هنڌن تي مٽيءَ جا بند ٻڌڻ ۽ رستن توڙي نيڪال جي نظام ۾ پاڻيءَ لاءِ رستا پيدا ڪرڻ جون ڪوششون ڪيون ويون. سيپٽمبر جي شروعات تائين صورتحال وڌيڪ سنگين ٿي وئي. سيلرا ڀرسان قمبر–شھدادڪوٽ روڊ ۾ پاڻيءَ جي نيڪال لاءِ ڪٽ ڏنا ويا، ڇاڪاڻ تہ بلوچستان کان ايندڙ ٻوڏ ۽ سم نالن ۾ پيل گهارن سبب شھدادڪوٽ ۽ ڀرپاسي وارن علائقن تي دٻاءُ وڌي رهيو هو. 4 سيپٽمبر تي شھدادڪوٽ ڊرين ۾ ڳوٺ گامن فقير کوسو ڀرسان لڳ ڀڳ 80 فوٽ ويڪرو گهارو پڻ پيو، جنهن سبب وڌيڪ ڳوٺ پاڻيءَ هيٺ آيا.<ref>{{cite news |last=Kalhoro |first=M. B. |title=Over 40,000 move out of Qambar-Shahdadkot's Warah to escape floodwater ravages |url=https://www.dawn.com/news/1708397 |work=[[Dawn (newspaper)|Dawn]] |date=5 September 2022 |access-date=18 August 2026 }}</ref> === آبپاشي ۽ نيڪال جي نظام تي دٻاءُ === ٻوڏ دوران قمبر شھدادڪوٽ ضلعي جي صورتحال رڳو مقامي برساتن سبب نه هئي، پر بلوچستان جي اتر ۽ اولهه وارن علائقن مان ايندڙ وڏي مقدار جي پاڻيءَ پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو. سنڌ جي آبپاشي کاتي موجب بلوچستان ۾ انتهائي تيز برساتن کان پوءِ وڏي مقدار ۾ ٻوڏ جو پاڻي [[ايف پي بند]] ۽ [[رائٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين]] وسيلي سنڌ ڏانهن آيو. ان سبب نيڪال وارا نالا پنهنجي گنجائش کان وڌيڪ وهڻ لڳا ۽ ڪيترن هنڌن تي گهارا پيا.<ref name="Dawn9Sep">{{cite news |title=Murad asks depts to ensure draining of water from affected towns |url=https://www.dawn.com/news/1709085 |work=[[Dawn (newspaper)|Dawn]] |date=9 September 2022 |access-date=18 August 2026 }}</ref> سيپٽمبر جي پهرئين هفتي ۾ سنڌ حڪومت کي ٻڌايو ويو تہ [[قمبر]]، شھدادڪوٽ، [[قبوسعيد خان]]، [[وارهه]]، [[نصيرآباد، سنڌ|نصيرآباد]]، [[ميهڙ]]، [[خيرپور ناٿن شاهه]] ۽ [[جوهي]] جا وڏا حصا پاڻيءَ هيٺ هئا.<ref name="Dawn9Sep"/> شھدادڪوٽ مين ڊرين، ميرو خان مين ڊرين، گهر مين ڊرين ۽ ٻين نيڪال وارن وهڪرن ۾ پاڻيءَ جي غيرمعمولي سطح سبب شهر ۽ ڳوٺن مان پاڻي ڪڍڻ هڪ وڏو مسئلو بڻجي ويو. 10 سيپٽمبر تائين شھدادڪوٽ مين ڊرين ۽ ميرو خان مين ڊرين ۾ پاڻيءَ جي سطح تقريباً هڪ کان ٻه فوٽ گهٽجڻ شروع ٿي ۽ پاڻي آر بي او ڊي-III ڏانهن وهڻ لڳو. گهر مين ڊرين، جيڪا ڪجهه وقت ابتو وهي رهي هئي، ٻيهر مين نارا ويلي ڊرين ڏانهن وهڻ شروع ڪيو. سنڌ حڪومت موجب ان وقت شھدادڪوٽ، قمبر، وارهه، نصيرآباد ۽ قبوسعيد خان جي مٿانهن علائقن ۾ پاڻيءَ جي سطح آهستي آهستي گهٽجڻ لڳي هئي.<ref>{{cite news |title=Murad orders steps to normalise life in N. Feroze, Khairpur and Kot Diji |url=https://www.dawn.com/news/1709250 |work=[[Dawn (newspaper)|Dawn]] |date=10 September 2022 |access-date=18 August 2026 }}</ref> === ميرو خان ڪئنال ۽ گهارا === ٻوڏ دوران [[ميرو خان]] ۽ شھدادڪوٽ جي وچ وارن علائقن ۾ آبپاشي ۽ نيڪال وارن نالن ۾ گهارا پوڻ سبب ڪيترائي ڳوٺ پاڻيءَ هيٺ اچي ويا. تيز وهڪري گهرن، زرعي زمينن، فصلن ۽ مال متاع کي نقصان پهچايو ۽ ڪيترن علائقن جا زميني رابطا متاثر ٿيا. اختيارين گهارن جي سببن بابت جاچ ۽ بندن کي مضبوط ڪرڻ جا قدم پڻ کنيا.<ref>{{Cite web |date=4 September 2022 |title=Several villages flooded after breach in Meeru Khan canal in Qamber |url=https://nation.com.pk/2022/09/04/several-villages-flooded-after-breach-in-meeru-khan-canal-in-qamber/ |access-date=18 August 2026 |website=The Nation |language=en }}</ref> قمبر شھدادڪوٽ ۾ پاڻيءَ جي پکڙجڻ جي شدت [[سنڌ پراونشل ڊزاسٽر مئنيجمينٽ اٿارٽي]] جي سيٽلائيٽ تي ٻڌل نقشن ۾ پڻ درج ڪئي وئي. اداري 28 آگسٽ ۽ 5 سيپٽمبر 2022ع تي ضلعي جا الڳ ٻوڏ-گرفتگي نقشا جاري ڪيا، جن ۾ ٻڏل ۽ پاڻيءَ سان گهيريل علائقن، شهرن، ڳوٺن، شاهراهن ۽ يونين ڪائونسلن جي صورتحال ڏيکاري وئي.<ref>{{cite web |title=Flood 2022 Maps |url=https://pdma.gos.pk/flood-2022-maps/ |publisher=Provincial Disaster Management Authority, Government of Sindh |access-date=18 August 2026 }}</ref> === لڏپلاڻ ۽ انساني اثر === شھدادڪوٽ جي چوڌاري پاڻي وڌڻ سان شهر ۽ ڀرپاسي جي ڳوٺن مان وڏي پيماني تي عارضي لڏپلاڻ ٿي. ڪيترن خاندانن پنهنجا گهر ڇڏي نسبتاً مٿانهن هنڌن، روڊن، بندن ۽ امدادي ڪئمپن ۾ پناهه ورتي. ساڳئي وقت قمبر شھدادڪوٽ جي ٻين شهرن ۾ پڻ اهڙي صورتحال پيدا ٿي؛ [[وارهه]] مان ڏهن هزارن جي تعداد ۾ ماڻهو ٻوڏ جي خطري سبب نڪري ويا، جڏهن تہ قبوسعيد خان پڻ پاڻيءَ سان گهيرجي ويو.<ref>{{cite news |last=Kalhoro |first=M. B. |title=Over 40,000 move out of Qambar-Shahdadkot's Warah to escape floodwater ravages |url=https://www.dawn.com/news/1708397 |work=Dawn |date=5 September 2022 |access-date=18 August 2026 }}</ref> ٻوڏ سبب بي گهر ٿيل خاندانن، خاص طور ٻارن، لاءِ تعليم ۽ بنيادي سهولتون پڻ متاثر ٿيون. [[يونيسيف]] قمبر شھدادڪوٽ جي مينهون خاني بلدي ڳوٺ ۾ ٻوڏ سبب اندروني طور بي گهر ٿيل خاندانن جي ٻارن لاءِ عارضي سکيا مرڪز قائم ڪيو. يونيسيف موجب ٻوڏ متاثر خاندانن کي پيئڻ جو محفوظ پاڻي، طبي سامان، غذائي علاج جون شيون ۽ صفائيءَ جون ڪِٽون پڻ مهيا ڪيون ويون.<ref>{{cite web |title=UNICEF delivers supplies to ensure that every child can score goals in life |url=https://www.unicef.org/supply/stories/unicef-delivers-supplies-ensure-every-child-can-score-goals-life |publisher=[[UNICEF]] |access-date=18 August 2026 }}</ref> === امدادي ڪارروايون === ضلعي انتظاميا، [[پراونشل ڊزاسٽر مئنيجمينٽ اٿارٽي، سنڌ|پراونشل ڊزاسٽر مئنيجمينٽ اٿارٽي]]، بچاءَ وارن ادارن، فوج، غير سرڪاري تنظيمن ۽ مقامي رضاڪارن ٻوڏ متاثر ماڻهن کي محفوظ هنڌن ڏانهن منتقل ڪرڻ ۽ کاڌو، پيئڻ جو پاڻي، خيما ۽ ٻيون ضروري شيون پهچائڻ جون ڪارروايون ڪيون. قمبر شھدادڪوٽ جي ڊپٽي ڪمشنر جاويد نبي کوسو، پي ڊي ايم اي سنڌ طرفان، [[قبوسعيد خان]] جي ڪچي واري ٻوڏ متاثر علائقي ۾ خوراڪ جون شيون پڻ ورهايون.<ref>{{cite web |title=Deputy Commissioner Qambar-Shahdadkot Javed Nabi Khoso distributing food items among the flood affected people |url=https://www.app.com.pk/photos-section/deputy-commissioner-qambar-shahdadkot-javed-nabi-khoso-distributing-food-items-among-the-flood-affected-people-in-the-flood-hit-katcha-area-of-qubo-saeed-khan-on-the-behalf-of-provincial-disaster-mana/ |website=[[Associated Press of Pakistan]] |date=1 August 2022 |access-date=18 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230316103302/https://www.app.com.pk/photos-section/deputy-commissioner-qambar-shahdadkot-javed-nabi-khoso-distributing-food-items-among-the-flood-affected-people-in-the-flood-hit-katcha-area-of-qubo-saeed-khan-on-the-behalf-of-provincial-disaster-mana/ |archive-date=16 March 2023 |url-status=live }}</ref> پي ڊي ايم اي سنڌ جي 2022ع واري ٻوڏ بابت رپورٽ موجب قمبر شھدادڪوٽ امدادي سامان حاصل ڪندڙ اهم ضلعن مان هو. اداري طرفان ٻوڏ متاثر آباديءَ لاءِ راشن، صاف پيئڻ جو پاڻي، خيما ۽ گهريلو استعمال جون ضروري شيون فراهم ڪيون ويون.<ref>{{cite web |title=Flood 2022 in Sindh |url=https://pdma.gos.pk/Documents/Reports/Flood%202022%20In%20Sindh.pdf |publisher=Provincial Disaster Management Authority, Government of Sindh |access-date=18 August 2026 }}</ref> ٻوڏ کان پوءِ به انساني امداد جي ضرورت جاري رهي. پاڪستان هيومينيٽيرين فورم جي 2022ع واري سالياني رپورٽ موجب [[مرسي ڪور]] قمبر شھدادڪوٽ ۽ جيڪب آباد ضلعن ۾ ٻوڏ متاثر ۽ ڪمزور برادرين لاءِ 12 مهينن جو امدادي پروگرام شروع ڪيو، جنهن جي پهرئين مرحلي ۾ صاف پاڻي، خوراڪ، غير غذائي ضروري شيون ۽ صفائي بابت آگاهي فراهم ڪئي وئي.<ref>{{cite web |title=Pakistan Humanitarian Forum Annual Report 2022 |url=https://ndma.gov.pk/public/storage/publications/July2023/4MYdOADBMNylGJdX1cY4.pdf |publisher=Pakistan Humanitarian Forum |year=2022 |access-date=18 August 2026 }}</ref> === صحت، پاڻي ۽ تعليم تي اثر === ٻوڏ جي بيٺل ۽ آلوده پاڻيءَ سبب صاف پيئڻ جي پاڻي، صفائي ۽ صحت جون ضرورتون وڌي ويون. ملڪ گير سطح تي [[يونيسيف]] خبردار ڪيو تہ 2022ع جي ٻوڏ سبب لکين ٻار پاڻيءَ مان پکڙجندڙ بيمارين، غذائي کوٽ ۽ ٻين صحت جي خطرن کي منهن ڏئي رهيا هئا.<ref>{{cite web |title=More than three million children at risk as devastating floods hit Pakistan |url=https://www.unicef.org/press-releases/more-three-million-children-risk-devastating-floods-hit-pakistan |publisher=[[UNICEF]] |date=31 August 2022 |access-date=18 August 2026 }}</ref> قمبر شھدادڪوٽ ۾ عارضي سکيا مرڪزن ۽ پاڻي، صفائي، غذائيت ۽ طبي امداد جي فراهمي اهڙين ضرورتن جي جواب جو حصو هئي.<ref>{{cite web |title=UNICEF delivers supplies to ensure that every child can score goals in life |url=https://www.unicef.org/supply/stories/unicef-delivers-supplies-ensure-every-child-can-score-goals-life |publisher=UNICEF |access-date=18 August 2026 }}</ref> 2022ع واري ٻوڏ شھدادڪوٽ لاءِ رڳو هڪ مختصر برساتي واقعو نه هئي، پر شهر جي نيڪال، آبپاشي، روڊن، پيئڻ جي پاڻي ۽ آفتن کان بچاءَ واري ڍانچي لاءِ هڪ وڏي آزمائش ثابت ٿي. سنڌ حڪومت جي رپورٽن موجب سيپٽمبر جي ٻئي هفتي کان شھدادڪوٽ ۽ ڀرپاسي وارن مٿانهن علائقن ۾ پاڻيءَ جي سطح گهٽجڻ شروع ٿي، پر ضلعي جي ڪيترن هيٺانهن علائقن مان پاڻي نيڪال ٿيڻ ۽ معمول جي زندگي بحال ٿيڻ ۾ وڌيڪ وقت لڳو.<ref name="Dawn9Sep"/> == رانديون == [[ڪرڪيٽ]] شھدادڪوٽ ۾ کيڏجندڙ نمايان راندين مان هڪ آهي. شهر ۽ ڀرپاسي ۾ مقامي ڪرڪيٽ ڪلب ۽ ٽيمون سرگرم آهن ۽ مقامي سطح تي ڪرڪيٽ جا مقابلا ۽ ٽورنامينٽ منعقد ٿيندا رهن ٿا. [[پاڪستان ڪرڪيٽ بورڊ]] جي ڪلبن واري سرڪاري فهرست ۾ شھدادڪوٽ جي ''بلوچ ٽائيگرز ڪرڪيٽ ڪلب شھدادڪوٽ'' کي سنڌ ڪرڪيٽ ايسوسيئيشن جي لاڙڪاڻو سٽي ڪرڪيٽ ايسوسيئيشن هيٺ درج ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=List of Clubs |url=https://www.pcb.com.pk/downloads/List%20of%20Clubs.pdf |publisher=[[پاڪستان ڪرڪيٽ بورڊ]] |access-date=18 August 2026 }}</ref> شهر ۾ راندين لاءِ هڪ اسٽيڊيم گرائونڊ پڻ موجود آهي. [[پراونشل ڊزاسٽر مئنيجمينٽ اٿارٽي، سنڌ]] جي 2025ع واري سرڪاري هنگامي منصوبي ۾ شھدادڪوٽ تعلقي لاءِ ''Stadium Ground, Shahdadkot'' کي باقاعدي هنڌ طور درج ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Provincial Monsoon Contingency Plan 2025 |url=https://pdma.gos.pk/Documents/Contingency_Plans/Provincial%20Monsoon%20Contingency%20Plan%202025.pdf |publisher=Provincial Disaster Management Authority, Government of Sindh |year=2025 |page=179 |access-date=18 August 2026 }}</ref> شهر ۾ مقامي ڪرڪيٽ مقابلن لاءِ راندين جا ميدان استعمال ٿيندا آهن، جڏهن تہ ضلعي سطح تي پڻ شھدادڪوٽ جون ٽيمون ڪرڪيٽ مقابلن ۾ حصو وٺنديون آهن. [[فٽبال]] پڻ شھدادڪوٽ جي منظم راندين ۾ شامل آهي. [[پاڪستان فٽبال فيڊريشن]] جي پاڪستان فٽبال ڪنيڪٽ واري ڪلبن ۽ اڪيڊمين جي سرڪاري فهرست ۾ قمبر شھدادڪوٽ ضلعي هيٺ شھدادڪوٽ جا ڪيترائي فٽبال ڪلب درج ٿيل آهن. انهن ۾ ''الشهباز فٽبال ڪلب شھدادڪوٽ''، ''حبيب اليون فٽبال ڪلب شھدادڪوٽ''، ''مهران فٽبال ڪلب شھدادڪوٽ'' ۽ ''شهيد مير اختر ساسولي فٽبال ڪلب شھدادڪوٽ'' فعال ڪلبن طور درج آهن، جڏهن تہ ''بابو غلام محمد فٽبال ڪلب شھدادڪوٽ'' ۽ ''شاهه لطيف فٽبال ڪلب شھدادڪوٽ'' پڻ رجسٽرڊ ڪلبن ۾ شامل آهن.<ref name="PFFShahdadkot">{{cite web |title=Pakistan Football Connect: Clubs & Academies Status |url=https://pff.com.pk/wp-content/uploads/2024/11/Clubs-Academies-List-3-11-2024.pdf |publisher=[[پاڪستان فٽبال فيڊريشن]] |date=3 November 2024 |page=65 |access-date=18 August 2026 }}</ref> انهن ڪلبن جي سرڪاري رجسٽريشن مان شهر ۾ ڪلب سطح تي فٽبال جي منظم سرگرمين جي موجودگي ظاهر ٿئي ٿي.<ref name="PFFShahdadkot"/> شھدادڪوٽ ۽ [[قمبر]] جون ٽيمون ضلعي سطح جي راندين ۾ پڻ هڪ ٻئي سان مقابلو ڪنديون رهيون آهن. آگسٽ 2025ع ۾ سنڌ جي راندين ۽ نوجوانن جي معاملن واري کاتي پاران آزاديءَ جي ڏهاڙي جي سلسلي ۾ قمبر شهر ۾ شھدادڪوٽ ۽ قمبر جي ٽيمن وچ ۾ ڪرڪيٽ ميچ منعقد ڪئي وئي. شھدادڪوٽ جي ٽيم 183 رنسن جي هدف جي جواب ۾ 162 رنسون ٺاهيون ۽ قمبر جي ٽيم مقابلو 21 رنسن تان کٽيو. مقابلي جو انتظام قمبر شھدادڪوٽ جي ضلعي راندين واري آفيس ڪيو هو.<ref>{{cite news |title=Cricket match organizes to celebrate Independence Day |url=https://www.urdupoint.com/en/pakistan/cricket-match-organizes-to-celebrate-independ-2026226.html |agency=[[Associated Press of Pakistan]] |date=5 August 2025 |access-date=18 August 2026 }}</ref> سنڌ حڪومت پڻ شھدادڪوٽ کي انهن علائقن ۾ شامل ڪيو آهي جتي راندين جو بنيادي ڍانچو قائم ڪيو ويو آهي. 2024ع ۾ سنڌ جي راندين ۽ نوجوانن جي معاملن واري کاتي بابت رپورٽ ۾ شھدادڪوٽ کي سنڌ جي انهن هنڌن ۾ شمار ڪيو ويو، جتي اسٽيڊيم، راندين جا ميدان يا ٻيون راندين جون سهولتون قائم ڪيون ويون آهن. ساڳئي منصوبي تحت ضلعي سطح تي نوجوانن لاءِ مختلف راندين جا مقابلا ڪرائڻ جو منصوبو پڻ پيش ڪيو ويو.<ref>{{cite news |last=Ali |first=Syed Intikhab |title=Sindh sports dept plans competitions across province |url=https://www.thenews.com.pk/print/1239809-sindh-sports-dept-plans-competitions-across-province |work=[[The News International]] |date=14 October 2024 |access-date=18 August 2026 }}</ref> [[والي بال]] پڻ شھدادڪوٽ تعلقي ۽ قمبر شھدادڪوٽ ضلعي جي ڳوٺاڻن علائقن ۾ کيڏي ويندڙ راندين مان آهي. ضلعي ۾ اسڪولن ۽ نوجوانن لاءِ ٿيندڙ راندين جي سرگرمين ۾ ڪرڪيٽ سان گڏ والي بال، بيڊمنٽن، رسو ڇڪڻ ۽ ٻيون رانديون پڻ شامل رهيون آهن. مثال طور سنڌ ڪميونٽي موبلائيزيشن پروگرام تحت قمبر شھدادڪوٽ ضلعي جي وارهه واري علائقي ۾ منعقد ڪيل ڇوڪرين جي راندين واري تقريب ۾ ڪرڪيٽ، [[بيڊمنٽن]]، والي بال ۽ رسو ڇڪڻ جا مقابلا ڪرايا ويا.<ref>{{cite web |title=Sindh Community Mobilization Program Annual Report Year III |url=https://pdf.usaid.gov/pdf_docs/PA00XDHZ.pdf |publisher=[[United States Agency for International Development]] |year=2016 |access-date=18 August 2026 }}</ref> ضلعي جي اسڪولن ۾ راندين کي غير نصابي سرگرمين طور پڻ هٿي ڏني وئي آهي. 2012ع ۾ ٻوڏ متاثر قمبر شھدادڪوٽ ضلعي ۾ [[يونيسيف]] جي مالي سهڪار سان ''رائيٽ ٽو پلي'' پاران بين المدارس راندين جا مقابلا منعقد ڪيا ويا، جن ۾ 753 ٻارن ڪرڪيٽ سميت مختلف راندين ۾ حصو ورتو.<ref>{{cite news |title=UNICEF organizes Inter School Tournaments in flood hit Sindh districts |url=https://www.pakistanchristianpost.com/head-line-news-details/3963 |date=30 November 2012 |access-date=18 August 2026 }}</ref> اهڙيءَ طرح شھدادڪوٽ ۾ راندين جون سرگرميون رڳو ڪرڪيٽ تائين محدود ناهن؛ شهر ۾ منظم فٽبال ڪلبن جي موجودگي، مقامي ڪرڪيٽ ڪلبن، اسٽيڊيم گرائونڊ ۽ ضلعي سطح جي راندين جي سرگرمين سبب ڪرڪيٽ ۽ فٽبال ٻنهي لاءِ مقامي سطح تي راندين جو ڍانچو موجود آهي، جڏهن تہ والي بال ۽ ٻيون رانديون خاص طور اسڪولن ۽ ڀرپاسي جي ڳوٺاڻن علائقن ۾ کيڏيون وڃن ٿيون. == فاصلا == هيٺ ڏنل جدول ۾ شھدادڪوٽ کان پاڪستان جي اهم شهرن ۽ دنيا جي ڪجهه وڏن شهرن تائين فاصلا ڏيکاريل آهن. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; border-collapse:collapse;" |+ style="background:#3949AB; color:white; padding:8px; font-size:115%;" | '''شھدادڪوٽ ۽ ٻين شهرن وچ ۾ فاصلا''' |- ! style="background:#5C6BC0; color:white; width:22%;" | شروعاتي هنڌ ! style="background:#5C6BC0; color:white; width:25%;" | منزل ! style="background:#00897B; color:white; width:18%;" | فاصلو (ڪ.م.) ! style="background:#F57C00; color:white; width:35%;" | روڊ ذريعي رابطو |- style="background:#E8EAF6;" | [[شھدادڪوٽ]] | [[لنڊن]] | 6,125 | نہ |- style="background:#F5F5F5;" | [[شھدادڪوٽ]] | [[نيو يارڪ شهر|نيو يارڪ]] | 11,507 | نہ |- style="background:#E8EAF6;" | [[شھدادڪوٽ]] | [[برلن]] | 5,235 | نہ |- style="background:#F5F5F5;" | [[شھدادڪوٽ]] | [[لاس اينجلس]] | 13,113 | نہ |- style="background:#E8EAF6;" | [[شھدادڪوٽ]] | [[ماسڪو]] | 3,908 | نہ |- style="background:#E8F5E9;" | [[شھدادڪوٽ]] | [[بيجنگ]] | 4,578 | ها، [[گلگت]] کان چين جي سرحد وسيلي |- style="background:#E8EAF6;" | [[شھدادڪوٽ]] | [[ٽوڪيو]] | 6,655 | نہ |- style="background:#F5F5F5;" | [[شھدادڪوٽ]] | [[سڊني]] | 11,069 | نہ |- style="background:#E8EAF6;" | [[شھدادڪوٽ]] | [[ريو ڊي جينيرو]] | 13,110 | نہ |- ! colspan="4" style="background:#00796B; color:white; padding:6px;" | '''پاڪستان جي اهم شهرن تائين فاصلا''' |- style="background:#E0F2F1;" | [[شھدادڪوٽ]] | [[ڪراچي]] | 342 | ها |- style="background:#F1F8E9;" | [[شھدادڪوٽ]] | [[لاهور]] | 746 | ها |- style="background:#E0F2F1;" | [[شھدادڪوٽ]] | [[اسلام آباد]] | 822 | ها |- style="background:#F1F8E9;" | [[شھدادڪوٽ]] | [[پشاور]] | 769 | ها |- style="background:#E0F2F1;" | [[شھدادڪوٽ]] | [[ڪوئيٽا]] | 276 | ها |- style="background:#F1F8E9;" | [[شھدادڪوٽ]] | [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] | 280 | ها |} == پڻ ڏسو == * [[قبو سعيد خان تعلقو]] * [[لاڙڪاڻو]] * [[اميد علي جوڻيجو]] * [[ڪچي پل]] * [[ڳڙهي خيرو تعلقو]] == حوالا == {{حوالا|2}} ozzxjojaciwkro5igx4astb3dltn9j1 404599 404598 2026-08-18T15:07:37Z Intisar Ali 8681 404599 wikitext text/x-wiki {{Short description|پاڪستان جو شهر ۽ انتظامي علائقو}} {{Infobox settlement <!-- Basic information --> | name = شھدادڪوٽ | official_name = Shahdadkot | other_name = {{lower|0.1em|[[سيلرا شھدادڪوٽ]]}} | native_name = {{nobold|{{lower|0.6em|{{Nastaliq|شہدادکوٹ}}}}}} | settlement_type = [[شهر]]، [[ميونسيپلٽي]] <!-- Images --> | image_skyline = Water supply shahdadkot.jpg | imagesize = 250 | image_caption = شھدادڪوٽ جو پاڻي فراهمي نظام | image_flag = | flag_size = 100 <!-- Maps / additional images --> | image_map = At_Kotoo_Motoo_Chowk_Shahdadkot.jpg | mapsize = 250 | map_caption = شھدادڪوٽ ۾ ڪوٽو موٽو چوڪ وٽ بئنڪون | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_label_position = bottom | pushpin_map_caption = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ شھدادڪوٽ جو مقام | pushpin_mapsize = 250 <!-- Location --> | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{flag|پاڪستان}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = {{flag|سنڌ}} | subdivision_type2 = [[پاڪستان جا ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] | subdivision_type3 = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name3 = [[قمبر شھدادڪوٽ ضلعو|قمبر شھدادڪوٽ]] | subdivision_type4 = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]] | subdivision_name4 = [[شھدادڪوٽ تعلقو]] <!-- Languages --> | blank1_name_sec1 = سرڪاري ٻوليون | blank1_info_sec1 = [[اردو]]، [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | blank2_name_sec1 = مقامي ٻولي | blank2_info_sec1 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | blank3_name_sec1 = ٻيون ڳالهايون ويندڙ ٻوليون | blank3_info_sec1 = [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]]، [[بلوچي ٻولي|بلوچي]]، [[براهوي ٻولي|براهوي]] <!-- Government --> | government_type = مڪاني حڪومت | leader_title = چيئرمين ميونسيپلٽي | leader_name = | leader_title1 = ايم اين اي | leader_name1 = <!-- Establishment --> | established_title = قيام | established_date = ڪلهوڙا خاندان جي دور ۾ | founder = شھداد خان کهاوڙ <!-- Physical characteristics --> | unit_pref = PAK | elevation_m = 13 | elevation_ft = 43 <!-- Population: latest statistics retained --> | population_total = 120,687 | population_as_of = [[پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري|2023ع]] | population_density_sq_mi = auto | population_blank1_title = شهر واسين جو نالو | population_blank1 = شھدادڪوٽي <!-- Time --> | timezone = [[پاڪستان جو معياري وقت]] | utc_offset = +05:00 <!-- Coordinates --> | coordinates = {{coord|27.8483|67.9106|region:PK_type:city|display=inline,title}} <!-- Postal and telephone codes --> | postal_code_type = پوسٽل ڪوڊ | postal_code = 77300 | area_code = 0744 | website = }} [[File:Petrol Pump At Highway - panoramio.jpg|thumb|شھدادڪوٽ جي باءِ پاس تي هڪ پيٽرول پمپ]] '''شھدادڪوٽ''' ({{langx|en|Shahdadkot}}) [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[قمبر شھدادڪوٽ ضلعو|قمبر شھدادڪوٽ ضلعي]] جو هڪ قديم ۽ اهم شهر آهي. شھدادڪوٽ اڳوڻي [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي ضلعي]] جو حصو هو، پر [[قمبر شھدادڪوٽ ضلعو|قمبر شھدادڪوٽ ضلعو]] قائم ٿيڻ کان پوءِ ان ۾ شامل ڪيو ويو. هي ضلعي جي وڏن شهرن مان هڪ ۽ [[شھدادڪوٽ تعلقو|شھدادڪوٽ تعلقي]] جو انتظامي مرڪز آهي. 2023ع جي آدمشماري موجب شهر جي آبادي 120,687 هئي. شهر جو پوسٽل ڪوڊ 77300 آهي. شهر جو نالو ان جي باني '''شھداد خان کهاوڙ''' جي نالي پٺيان رکيو ويو. شھدادڪوٽ [[لاڙڪاڻو|لاڙڪاڻي]] کان لڳ ڀڳ 51 ڪلوميٽر اتر-اولهه ۽ [[قمبر]] کان 34 ڪلوميٽر اتر طرف واقع آهي. هي شهر [[بلوچستان]] جي [[خضدار ضلعو|خضدار]]، [[جھل مگسي ضلعو|جھل مگسي]] ۽ [[استا محمد ضلعو|استا محمد]] ضلعن جي ويجهو واقع آهي. شھدادڪوٽ [[ايم-8 موٽر وي (پاڪستان)|ايم-8 موٽر وي]] جي رستي وسيلي [[گوادر]] ۽ [[رتوديرو]] سان ڳنڍيل آهي. شھدادڪوٽ ۾ مختلف سنڌي، بلوچ ۽ ٻين برادرين جا ماڻهو رهن ٿا. هتي رهندڙ برادرين ۾ شيخ، کهاوڙ، سيلرا، [[ڪنگراڻي]]، ڀٽي، کوسا، مگسي، براهوي، سومرا، مستوئي، تونيا، چنا، سيد، جروار، پٺاڻ، لانگاهه، گهلُو، وڌا، قريشي، عمراڻي، رڏ، مغيري، ڀٽا، اعواڻ ۽ ڪمبوهه شامل آهن. شهر ۾ مسلمان اڪثريت ۾ آهن، جن ۾ سني ۽ شيعا شامل آهن. هندو برادري پڻ شهر ۾ آباد آهي ۽ واپاري شعبي ۾ ان جي نمايان موجودگي رهي آهي. شيخ برادريءَ جي پڻ شهر جي واپاري طبقي ۾ وڏي نمائندگي آهي.<ref>{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=https://www.sindhidunya.com/shahdadkot/ |accessdate=2018-02-25 |archive-date=2016-08-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160829101127/http://www.sindhidunya.com/shahdadkot/ |dead-url=yes }}</ref> شھدادڪوٽ 1970ع کان وٺي [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] جو هڪ اهم سياسي ڳڙهه پڻ رهيو آهي.<ref>{{Cite web|url=http://www.pas.gov.pk/index.php/members/bydistrict/en/31/94|title=Welcome to the Website of Provincial Assembly of Sindh}}</ref> هي علائقو پاڪستان جي اڳوڻي وزيراعظم [[بينظير ڀٽو]] جو چونڊ تڪ پڻ رهيو آهي، جڏهن ته مير نادر خان مگسي پڻ هن علائقي مان ڊگهي عرصي تائين چونڊجندو رهيو آهي. == تاريخ == شھدادڪوٽ جي بنياد بابت مختلف تاريخي حوالا موجود آهن. سنڌ جي محقق [[ايم ايڇ پنھور]] موجب، شھدادڪوٽ انهن نون شهرن ۽ وسندين مان هڪ هو، جيڪي [[ڪلهوڙا خاندان|ڪلهوڙن]] جي دور ۾ سنڌ اندر زرعي ايراضي ۽ آباديءَ ۾ واڌ سان گڏ اُسريا. پنهور 1701ع کان 1758ع تائين واري عرصي بابت لکي ٿو ته سنڌ ۾ پوکيءَ هيٺ ايراضي لڳ ڀڳ ڏهن لکن ايڪڙن مان وڌي ٻاويهه لک ايڪڙ ٿي ۽ آبادي 14 لکن مان وڌي لڳ ڀڳ 30 لکن تائين پهتي. ان دور ۾ شھدادڪوٽ سان گڏ قمبر، وارهه، ميهڙ، خيرپور ناٿن شاهه، ميرپورخاص، نئون خدا آباد، شھدادپور، نوشهروفيروز، خانڳڙهه، فتح ڳڙهه، جوهي، دوست علي، رتوديرو ۽ وڳڻ جهڙيون وسنديون پڻ اُسريون.<ref>پنهور، ايم. ايڇ، ٽماهي ''مهراڻ''، 1/1996ع، ص. 35، سنڌي ادبي بورڊ، ڄامشورو.</ref> ضلعي قمبر شھدادڪوٽ بابت هڪ ضلعي پروفائيل موجب، شھدادڪوٽ جو بنياد لڳ ڀڳ '''1713ع''' ۾ ڪلهوڙن جي دور ۾ پيو ۽ اهو لاڙڪاڻي کان [[گنداوا]] ڏانهن ويندڙ واپاري رستي تي هڪ اهم شهر هو.<ref name="DistrictProfile">{{cite web |title=Pakistan Emergency Situational Analysis: District Kamber Shahdadkot |url=https://reliefweb.int/report/pakistan/pakistan-emergency-situational-analysis-district-kamber-shahdadkot-july-2014 |website=ReliefWeb |date=July 2014 |access-date=18 August 2026 }}</ref> علائقي تي [[ڪلهوڙا خاندان|ڪلهوڙن]] کان پوءِ [[ٽالپر خاندان|ٽالپرن]] جي حڪومت قائم ٿي، جيڪا 1843ع ۾ انگريزن جي سنڌ تي قبضي تائين جاري رهي.<ref name="DistrictProfile"/> === پراڻو نالو ۽ اوڻيهين صدي === شھدادڪوٽ جو پراڻو نالو '''شھدادپور''' هو. [[اي ڊبليو هيوز]] جي 1876ع ۾ ڇپيل ''A Gazetteer of the Province of Sind'' ۾ هن وسندي کي ''شھدادپور'' جي نالي سان درج ڪيو ويو آهي. ان وقت اهو قمبر تعلقي جي لاڙڪاڻي ڊپٽي ڪليڪٽريٽ جو هڪ سرڪاري شهر هو ۽ لاڙڪاڻي کان لڳ ڀڳ 30 ميل اتر-اتر اولهه طرف واقع هو. شهر داتو-جي-ڪُر واهه جي اولهندي ڪناري تي آباد هو ۽ رستن وسيلي قمبر، ڳڙهي خيرو، جمالي ۽ حمل سان ڳنڍيل هو.<ref name="Hughes1876">{{cite book |last=Hughes |first=A. W. |author-link=Albert William Hughes |title=A Gazetteer of the Province of Sind |location=London |year=1876 |pages=769–770 |language=en }}</ref> 1876ع جي گزيٽيئر موجب، ان وقت شھدادپور جي آبادي لڳ ڀڳ '''783''' هئي، جنهن مان 464 مسلمان ۽ 319 هندو هئا. مسلمان آباديءَ ۾ پيرزاده، ڪلهوڙا، لاشاري، سيال، مگسي ۽ مهاڻا شامل هئا. گزيٽيئر ۾ پير بخش کهاوڙ کي علائقي جو بااثر زميندار ڄاڻايو ويو آهي ۽ شهر جي ٻيهر ترقيءَ ۾ سندس ڪردار جو ذڪر پڻ ڪيو ويو آهي.<ref name="Hughes1876"/> ساڳئي گزيٽيئر مان معلوم ٿئي ٿو ته شھدادپور ڪنهن وقت هڪ نسبتاً وڏو ۽ اهم شهر هو. [[جان ڪين (پهريون بيرن ڪين)|سر جان ڪين]] افغانستان ڏانهن فوجي مهم تي روانو ٿيڻ وقت سنڌ مان گذرندي هتان پنهنجي فوج لاءِ رسد حاصل ڪئي هئي. ان کان پوءِ شهر زوال جو شڪار ٿيو. 1846ع ۾ چانڊڪا ضلعي جي ڊپٽي ڪليڪٽر ليفٽيننٽ جيمس جي دوري وقت شهر جي آبادي انتهائي گهٽجي چڪي هئي. بعد ۾ شهر ٻيهر آباد ٿيڻ لڳو ۽ 1870ع واري ڏهاڪي تائين هتي اُن، چانور ۽ مختلف اناجن جو واپار ٿيندو هو.<ref name="Hughes1876"/> === شھدادپور تعلقو === برطانوي دور ۾ علائقي جي انتظامي حيثيت ۾ اهم تبديلي 1884ع ۾ آئي. بمبئي حڪومت 16 جنوري 1884ع تي بمبئي لينڊ روينيو ڪوڊ 1879ع تحت حڪم جاري ڪيو ته قمبر ۽ سجاول تعلقن جا مخصوص ڳوٺ ۽ زمينون گڏ ڪري هڪ نئون تعلقو قائم ڪيو وڃي. اهو نئون انتظامي يونٽ '''شھدادپور تعلقو''' سڏيو ويو ۽ ان کي اپر سنڌ فرنٽيئر ضلعي جو حصو بڻايو ويو. حڪم پهرين فيبروري 1884ع کان لاڳو ٿيو.<ref name="BombayGazette1884">{{cite journal |title=Government Notification No. 414 A |journal=Bombay Government Gazette |date=17 January 1884 |pages=36–37 |language=en }}</ref> انهن سرڪاري دستاويزن مان اهو پڻ ظاهر ٿئي ٿو ته اوڻيهين صديءَ جي پوئين اڌ تائين موجوده شھدادڪوٽ لاءِ '''شھدادپور''' نالو سرڪاري طور استعمال ٿيندو رهيو.<ref name="Hughes1876"/><ref name="BombayGazette1884"/> بعد ۾ شهر جو نالو شھدادپور مان بدلائي '''شھدادڪوٽ''' ڪيو ويو. مقامي تاريخي روايتن موجب، سنڌ ۾ ساڳئي نالي سان هڪ ٻيو [[شھدادپور]] موجود هجڻ سبب ٽپال جي ورڇ ۾ مونجهارو پيدا ٿيندو هو، جنهن کان پوءِ ٻنهي شهرن ۾ فرق ڪرڻ لاءِ هن شهر جو نالو شھدادڪوٽ رکيو ويو.<ref>{{cite web |title=Shahdadkot History |url=https://historyofshahdadkot.blogspot.com/p/shahdadkot-history.html |access-date=18 August 2026 |language=en }}</ref> === ريلوي ۽ آمدرفت === برطانوي دور ۾ شھدادڪوٽ کي ريلوي وسيلي قمبر، لاڙڪاڻي ۽ اتر سنڌ جي ٻين علائقن سان ڳنڍيو ويو. '''لاڙڪاڻو–جيڪب آباد لائيٽ ريلوي''' جي رستي تي شھدادڪوٽ ۽ '''سيلرا شھدادڪوٽ ريلوي اسٽيشن''' قائم ڪيا ويا. هي ريلوي رستو لاڙڪاڻي کان قمبر ۽ شھدادڪوٽ مان ٿيندو ڳڙهي خيرو، استا محمد ۽ اڳتي جيڪب آباد ڏانهن ويندو هو.<ref>{{cite web |title=Indian Railways FAQ: IR History |url=https://www.irfca.org/faq/faq-history3.html |website=Indian Railways Fan Club |access-date=18 August 2026 |language=en }}</ref> 1956ع ۾ لاڙڪاڻي کان شھدادڪوٽ تائين ريلوي سيڪشن کي براڊ گيج ۾ تبديل ڪيو ويو، جڏهن ته سيلرا شھدادڪوٽ کان اڳتي پراڻي لائيٽ ريلويءَ جو هڪ حصو بعد ۾ ختم ڪيو ويو.<ref>{{cite web |title=Larkana–Jacobabad Light Railway |url=https://wiki.fibis.org/w/Larkana-Jacobabad_Light_Railway |website=Families in British India Society |access-date=18 August 2026 |language=en }}</ref> === ڪوٽو موٽو چوڪ === شھدادڪوٽ جي پراڻن ۽ مشهور هنڌن مان '''ڪوٽو موٽو چوڪ''' پڻ شامل آهي. مقامي روايت موجب، هن چوڪ جو نالو ڪوٽومل ۽ موٽومل نالي ٻن هندو واپارين جي نالن تان پيو، جن جو هتي ٻارن جي رانديڪن جو دڪان هوندو هو. سندن وفات کان پوءِ دڪان بند ٿي ويو، پر سندن نالن سان منسوب ''ڪوٽو موٽو'' نالو چوڪ لاءِ رائج رهيو.<ref>{{cite web |title=شهداد ڪوٽ شهر جون اهم تاريخي جڳهون |url=https://abdulghaffarwadho.wordpress.com/2017/03/31/%D8%B4%D9%87%D8%AF%D8%A7%D8%AF-%DA%AA%D9%88%D9%BD-%D8%B4%D9%87%D8%B1-%D8%AC%D9%88%D9%86-%D8%A7%D9%87%D9%85-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE%D9%8A-%D8%AC%DA%B3%D9%87%D9%88%D9%86/ |date=31 March 2017 |access-date=18 August 2026 |language=sd }}</ref> === پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ === [[پاڪستان جي آزادي]] کان پوءِ شھدادڪوٽ ۽ قمبر، [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي ضلعي]] جا تعلقا رهيا. 2004ع ۾ لاڙڪاڻي ضلعي کي ورهائي نئون [[قمبر شھدادڪوٽ ضلعو]] قائم ڪيو ويو، جنهن ۾ شھدادڪوٽ کي شامل ڪيو ويو.<ref name="DistrictProfile"/> شھدادڪوٽ ويهين صديءَ جي ٻئي اڌ دوران زرعي ۽ صنعتي مرڪز طور پڻ ترقي ڪئي. شهر ۽ ڀرپاسي واري علائقي ۾ چانور ۽ ڪڻڪ اهم فصل رهيا آهن ۽ چانورن جي ڇڙهائيءَ جا ڪيترائي ڪارخانا قائم ٿيا. 1970ع واري ڏهاڪي ۾ شھدادڪوٽ ٽيڪسٽائل مل پڻ قائم ڪئي وئي، جيڪا شهر جي اهم صنعتي ادارن مان هڪ هئي ۽ وڏي تعداد ۾ مقامي ماڻهن کي روزگار فراهم ڪندي هئي. مل بعد ۾ مالي ۽ انتظامي مسئلن جو شڪار ٿي ۽ 2007ع ۾ مستقل طور بند ٿي وئي. == جاگرافي == شھدادڪوٽ [[سنڌ]] جي اتر-اولهه واري حصي ۾ [[قمبر شھدادڪوٽ ضلعو|قمبر شھدادڪوٽ ضلعي]] ۾ واقع آهي. شهر جا جاگرافيائي بيهڪ لڳ ڀڳ {{coord|27.8483|67.9106|display=inline}} آهي ۽ سمنڊ جي سطح کان ان جي اوچائي لڳ ڀڳ 13 ميٽر آهي. شھدادڪوٽ [[لاڙڪاڻو|لاڙڪاڻي]] کان لڳ ڀڳ 51 ڪلوميٽر اتر-اولهه ۽ [[قمبر]] کان لڳ ڀڳ 34 ڪلوميٽر اتر طرف واقع آهي. شهر جي اولهه طرف بلوچستان جي سرحد ۽ ان کان اڳتي [[کيرٿر جبلن جو سلسلو]] واقع آهي. قمبر شھدادڪوٽ ضلعي جي جاگرافي ٻن نمايان قدرتي حصن ۾ ورهايل آهي. ان جو اوڀر ۽ وچ وارو حصو سنڌ جي ميداني علائقي تي مشتمل آهي، جتي آبپاشي هيٺ زرعي زمينون وڏي ايراضيءَ تي پکڙيل آهن، جڏهن ته اولهه طرف زمين آهستي آهستي جابلو ۽ اڻسڌي ٿيندي [[کيرٿر جبلن جو سلسلو|کيرٿر جبلن]] سان ملي ٿي. کيرٿر جا جبل گهڻي ڀاڱي چن جي پٿر جي ٽڪرين ۽ جبلن تي مشتمل آهن.<ref name="Lanjwani2020">{{cite journal |last1=Lanjwani |first1=Muhammad Farooque |last2=Khuhawar |first2=Muhammad Yar |last3=Khuhawar |first3=Taj Muhammad Jahangir |title=Groundwater quality assessment of Shahdadkot, Qubo Saeed Khan and Sijawal Junejo Talukas of District Qambar Shahdadkot, Sindh |journal=Applied Water Science |volume=10 |pages=26 |year=2020 |doi=10.1007/s13201-019-1098-2 |doi-access=free |url=https://link.springer.com/article/10.1007/s13201-019-1098-2 |access-date=18 August 2026 }}</ref> === شهري پکيڙ === شھدادڪوٽ جي موجوده شهري ايراضي پنهنجي تاريخي حدن کان گهڻي وڌي چڪي آهي. [[بورڊ آف روينيو سنڌ]] جي ديهن جي پراڻن نقشن موجب، شهر جي پراڻي آبادي شھدادڪوٽ ٿاڻي ۽ مختيارڪار آفيس جي ڀرپاسي تائين محدود هئي، جڏهن ته ان جي ڀرسان غريب آباد نالي ڳوٺ ۽ ڪجهه فاصلي تي سيلرا ۽ قمبراڻي جا ڳوٺ واقع هئا.{{حوالو گھربل|date=August 2026}} شهر جي آبادي ۽ اڏاوتي پکيڙ وڌڻ سان ڀرپاسي جون اڳ الڳ وسنديون شهري علائقي سان ملي ويون. غريب آباد ۽ قمبراڻي هاڻي شھدادڪوٽ جي لڳاتار شهري آباديءَ جو حصو بڻجي چڪا آهن. موجوده شهر ۾ ديهه شھدادڪوٽ جي وڏي حصي سان گڏ ديهه همير، ديهه سيلرا ۽ ديهه نورپور جا ڪجهه حصا پڻ اچي وڃن ٿا.{{حوالو گھربل|date=August 2026}} === آبهوا === شھدادڪوٽ جي آبهوا گرم ۽ خشڪ آهي. اونهاري جي موسم تمام گرم، جڏهن ته سيارو نسبتاً مختصر ۽ نرم هوندو آهي. قمبر شھدادڪوٽ ضلعي جي آفتن جي انتظام واري منصوبي ۾ علائقي جي آبهوا کي ''گرم ۽ خشڪ'' قرار ڏنو ويو آهي ۽ سالياني سراسري برسات لڳ ڀڳ 86.23 ملي ميٽر ڄاڻائي وئي آهي.<ref name="PDMAClimate">{{cite web |title=District Disaster Management Plan – Kambar Shahdadkot |url=https://pdma.gos.pk/Documents/District_Management_Plans/DMP%20Kambar%20Shahdadkot.pdf |publisher=Provincial Disaster Management Authority, Government of Sindh |year=2022 |access-date=18 August 2026 }}</ref> شھدادڪوٽ ۾ گرم موسم اپريل جي پوئين حصي کان جولاءِ تائين وڌيڪ شديد رهي ٿي. ضلعي جي هڪ تازي پروفائيل موجب جون گرم ترين مهينو آهي، جنهن ۾ سراسري وڌ ۾ وڌ گرمي پد لڳ ڀڳ 44 °C ۽ گهٽ ۾ گهٽ گرمي پد 31 °C رهي ٿو. ٿڌي موسم نومبر جي آخر کان فيبروري تائين رهي ٿي؛ جنوري سرد ترين مهينو آهي، جنهن ۾ سراسري گهٽ ۾ گهٽ گرمي پد لڳ ڀڳ 9 °C ۽ وڌ ۾ وڌ 23 °C آهي.<ref name="PILDATProfile">{{cite web |title=Qambar Shahdadkot District Profile |url=https://old.pildat.org/governance1/qambar-shahdadkot-district-profile |publisher=PILDAT |date=26 December 2024 |access-date=18 August 2026 }}</ref> گهٽ برسات ۽ تمام تيز اونهاري جي گرمي سبب علائقي جي زراعت جو دارومدار رڳو برسات تي نه آهي، بلڪه واهن ۽ ٽيوب ويلن ذريعي آبپاشي اهم حيثيت رکي ٿي. ضلعي جي آفتن جي انتظام واري منصوبي موجب ضلعي جي ڪل ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 44.3 سيڪڙو حصو آبپاشي هيٺ فصلن تي مشتمل آهي.<ref name="PDMAClimate"/> === پاڻي ۽ آبپاشي === شھدادڪوٽ ۽ ان جي ڀرپاسي ۾ زراعت لاءِ واهن ۽ زير زمين پاڻي ٻنهي جو استعمال ٿئي ٿو. قمبر شھدادڪوٽ ضلعي جي زرعي معيشت گهڻي ڀاڱي واهن جي آبپاشي ۽ ٽيوب ويلن تي دارومدار رکي ٿي.<ref name="PDMAClimate"/> شھدادڪوٽ ۾ زير زمين پاڻيءَ جي معيار بابت سائنسي تحقيق پاڻيءَ ۾ لوڻياٺ ۽ ٻين ڪيميائي جزن جي وڌيڪ مقدار کي هڪ اهم مسئلو قرار ڏنو آهي. 2020ع ۾ ''Applied Water Science'' ۾ ڇپيل هڪ تحقيق ۾ شھدادڪوٽ، قبو سعيد خان ۽ سجاول جوڻيجو تعلقن مان زير زمين پاڻيءَ جا 38 نمونا وٺي 28 مختلف ماپن جي جاچ ڪئي وئي. تحقيق موجب 57.89 سيڪڙو نمونن ۾ ڪل حل ٿيل لوڻن (TDS) جو مقدار ان وقت استعمال ڪيل عالمي صحت تنظيم جي 1,000 ملي گرام في ليٽر واري حد کان وڌيڪ هو، جنهن سبب اهي نمونا پيئڻ لاءِ موزون نه سمجهيا ويا. ساڳئي تحقيق ۾ 60.52 سيڪڙو نمونن ۾ فلورائيڊ جو مقدار پڻ مقرر حد کان وڌيڪ مليو.<ref name="Lanjwani2020"/> شھدادڪوٽ '''شهر''' جي زير زمين پاڻيءَ تي ٿيل هڪ ٻي تحقيق ۾ شهر جي ڏهن مختلف هنڌن تان پاڻيءَ جا نمونا ورتا ويا. انهن ۾ سراسري ڪل حل ٿيل لوڻن جو مقدار 4,493.7 ملي گرام في ليٽر ۽ ڪلورائيڊ 848.4 ملي گرام في ليٽر رڪارڊ ڪيو ويو. تحقيق ڪندڙن بجليائي چالڪتا، سختي ۽ ڪل حل ٿيل لوڻن سميت ڪجهه ماپن کي پيئڻ جي پاڻيءَ لاءِ استعمال ڪيل محفوظ حدن کان وڌيڪ قرار ڏنو.<ref name="PathanShahdadkot">{{cite journal |last1=Pathan |first1=A. M. |last2=Mastoi |first2=G. M. |last3=Qureshi |first3=M. A. |last4=Pirzada |first4=A. M. |title=Physico-chemical studies of groundwater quality in Shahdadkot City and its suitability for drinking purpose: A case study for clean water security |journal=Sindh University Research Journal (Science Series) |volume=50 |issue=4 |year=2018 |url=https://nja.pastic.gov.pk/journals/index.php/SURJ/article/view/26300 |access-date=18 August 2026 }}</ref> جيتوڻيڪ پيئڻ جي حوالي سان زير زمين پاڻيءَ جي معيار جا مسئلا سامهون آيا آهن، پر شھدادڪوٽ ۽ ڀرپاسي جي تعلقن تي ڪيل تحقيق موجب استعمال ڪيل مختلف زرعي پاڻيءَ جي معيار وارن معيارن تحت 55 کان 100 سيڪڙو تائين نمونا آبپاشي لاءِ استعمال لائق قرار ڏنا ويا.<ref name="Lanjwani2020"/> === زمين ۽ ارضيات === شھدادڪوٽ شهر سنڌ جي ميداني ۽ زرعي علائقي ۾ واقع آهي، جڏهن ته قمبر شھدادڪوٽ ضلعي جي اولهندي حصي ڏانهن زمين جي بناوٽ تبديل ٿي جابلو علائقي ۾ داخل ٿئي ٿي. ضلعي ۾ وسيع ميدانن ۽ زرعي زمينن سان گڏ اولهه طرف [[کيرٿر جبلن جو سلسلو]] موجود آهي.<ref name="Lanjwani2020"/> کيرٿر سلسلو بنيادي طور چن جي پٿر جي جبلن ۽ ٽڪرين تي مشتمل آهي. اهو سلسلو بلوچستان ۾ مولا نديءَ جي ڀرپاسي کان ڏکڻ طرف لڳ ڀڳ 300 ڪلوميٽر تائين پکڙجي سنڌ مان ٿيندو ڪراچي جي اولهه ۾ عربي سمنڊ جي ساحلي علائقي تائين پهچي ٿو.<ref name="Lanjwani2020"/> شھدادڪوٽ پاڻ انهن جبلن ۾ نه، پر کيرٿر جي اوڀر واري ميداني علائقي ۾ آباد آهي. ميداني علائقن ۾ انساني آبادڪاري ۽ زراعت جي واڌ سبب زمين جو وڏو حصو پوکيءَ هيٺ اچي چڪو آهي. ان جي ابتڙ ضلعي جي اولهندي حصي ۾ برسات تي دارومدار رکندڙ زمين، کليل غير آباد ايراضيون، چراگاهه ۽ قدرتي ٻوٽن وارا علائقا ملن ٿا.<ref name="PDMAClimate"/> === ماحوليات === قمبر شھدادڪوٽ ضلعي ۾ ميداني زرعي ماحول کان وٺي جابلو ۽ آبي ماحول تائين مختلف قدرتي نظام موجود آهن. ضلعي ۾ [[حمل ڍنڍ]] سميت ڪيترائي آبي علائقا موجود آهن، جڏهن ته اولهندي سرحد تي کيرٿر جو جابلو ماحول پکڙيل آهي.<ref name="Lanjwani2020"/> ماحولياتي لحاظ کان شھدادڪوٽ ۽ ڀرپاسي جي ميداني علائقن تي زرعي سرگرمين، آبپاشي، شهري پکيڙ ۽ پاڻيءَ جي دستيابيءَ جو وڏو اثر آهي. ضلعي جي قدرتي نباتات گهڻي ڀاڱي گهٽ برسات سان ٺهڪندڙ جڙي ٻوٽين ۽ ٻوٽن تي مشتمل آهي، جڏهن ته آبپاشي وارن ميداني حصن ۾ قدرتي زمين جو وڏو حصو زرعي زمين ۾ تبديل ٿيل آهي.<ref name="PDMAClimate"/> === ٻوٽا ۽ جانور === شھدادڪوٽ شهر بابت ٻوٽن ۽ جهنگلي جانورن جي الڳ تفصيلي سائنسي فهرست موجود نه آهي، تنهنڪري شهر جي حياتياتي تنوع کي سڄي قمبر شھدادڪوٽ ضلعي يا کيرٿر واري حياتياتي نظام سان هڪجهڙو قرار ڏيڻ مناسب نه ٿيندو. ضلعي جي اولهندي گهٽ آباد علائقن ۾ قدرتي جڙي ٻوٽيون، ٻوٽا ۽ چراگاهه ملن ٿا، جڏهن ته شھدادڪوٽ جي چوڌاري ميداني علائقو گهڻي ڀاڱي زرعي زمين تي مشتمل آهي.<ref name="PDMAClimate"/> وسيع قمبر شھدادڪوٽ ضلعي ۾ ميدانن، آبي علائقن ۽ کيرٿر جي جابلو پٽي جي موجودگي سبب رهائشگاهن ۾ نمايان تنوع ملي ٿو. ضلعي بابت سائنسي اڀياس [[حمل ڍنڍ]]، ڊرگهه ۽ لانگهه سميت آبي علائقن ۽ کيرٿر جي جابلو پٽي جو ذڪر ڪن ٿا.<ref name="Lanjwani2020"/> انهن قدرتي علائقن جي حياتياتي تنوع کي شھدادڪوٽ جي شهري حياتيات کان الڳ سمجهڻ گهرجي. == سياست == شھدادڪوٽ سياسي طور [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] جي اهم اثر رسوخ وارن علائقن مان هڪ رهيو آهي. 1970ع واري ڏهاڪي کان وٺي هن علائقي جي قومي، صوبائي ۽ مڪاني سياست ۾ پاڪستان پيپلز پارٽيءَ جو نمايان ڪردار رهيو آهي. مختلف دورن ۾ چونڊ تڪن جون حدون ۽ نمبر تبديل ٿيندا رهيا آهن، تنهنڪري شھدادڪوٽ جي سياسي نمائندگيءَ کي موجوده ۽ تاريخي حلقه بندين جي لحاظ کان الڳ ڏسڻ ضروري آهي. === قومي اسيمبلي جي نمائندگي === موجوده حلقه بندين موجب [[شھدادڪوٽ تعلقو]] [[اين اي-196 (قمبر شھدادڪوٽ-1)|اين اي-196 قمبر شھدادڪوٽ-I]] جو حصو آهي. هن قومي تڪ ۾ شھدادڪوٽ سان گڏ [[قبو سعيد خان تعلقو|قبو سعيد خان]]، [[سجاول جوڻيجو تعلقو|سجاول جوڻيجو]]، [[ميروخان تعلقو|ميروخان]] ۽ قمبر تعلقي جا ڪجهه حصا شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Final List of National Assembly Constituencies |url=https://ecp.gov.pk/map-sindh |publisher=Election Commission of Pakistan |access-date=18 August 2026 }}</ref> 2024ع جي عام چونڊن ۾ [[بلاول ڀٽو زرداري]] اين اي-196 تان ڪامياب ٿيو، پر هن [[اين اي-194 (لاڙڪاڻو-1)|اين اي-194 لاڙڪاڻو-I]] واري سيٽ برقرار رکي ۽ قمبر شھدادڪوٽ واري سيٽ خالي ڪري ڇڏي. ان کان پوءِ 21 اپريل 2024ع تي ٿيل ضمني چونڊ ۾ [[خورشيد احمد جوڻيجو]] پاڪستان پيپلز پارٽيءَ جي اميدوار طور ڪامياب ٿيو.<ref>{{cite web |title=Notification regarding Returned Candidate NA-196 Kamber Shahdadkot-I |url=https://ecp.gov.pk/notification-regarding-returned-candidate-na-196-kamber-shahdadkot-i |publisher=Election Commission of Pakistan |access-date=18 August 2026 }}</ref> قومي اسيمبليءَ جي موجوده رڪارڊ ۾ پڻ خورشيد احمد جوڻيجو کي اين اي-196 قمبر شھدادڪوٽ-I جو ميمبر ڄاڻايو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Members of National Assembly from Sindh |url=https://www.na.gov.pk/en/mna_list.php?list=sindh |publisher=National Assembly of Pakistan |access-date=18 August 2026 }}</ref> 2018ع جي حلقه بندين کان اڳ شھدادڪوٽ مختلف وقتن تي اهڙن قومي تڪن جو حصو رهيو، جن جا نمبر اين اي-207 وغيره رهيا. 2008ع ۾ اين اي-207 لاڙڪاڻو-ڪم-شڪارپور-ڪم-قمبر شھدادڪوٽ تان [[فريال ٽالپر]] چونڊجي آئي.<ref>{{cite web |title=General Elections 2008 – Returned Candidates |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/1/ge2008-g1.pdf |publisher=Election Commission of Pakistan |date=1 March 2008 |access-date=18 August 2026 }}</ref> حلقه بندين جي تبديليءَ سبب پراڻي اين اي-207 کي موجوده اين اي-196 سان سڌي طرح هڪ ئي تڪ نه سمجهڻ گهرجي. === صوبائي اسيمبلي جي نمائندگي === موجوده سنڌ اسيمبلي جي حلقه بندين ۾ شھدادڪوٽ علائقو [[پي ايس-14 قمبر شھدادڪوٽ-I]] سان لاڳاپيل آهي. موجوده سنڌ اسيمبلي جي رڪارڊ موجب [[نادر علي مگسي]] پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز جي ٽڪيٽ تي پي ايس-14 قمبر شھدادڪوٽ-I جو چونڊيل ميمبر آهي.<ref>{{cite web |title=Kamber Shahdadkot – Members Directory |url=https://pas.gov.pk/assembly-members-directory/33/141 |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=18 August 2026 }}</ref> شھدادڪوٽ جي صوبائي تڪ جو نمبر ماضي ۾ ڪيترائي ڀيرا تبديل ٿيو. اڳوڻين حلقه بندين ۾ نادر علي مگسي پي ايس-40 قمبر شھدادڪوٽ-II ۽ ٻين دورن ۾ شھدادڪوٽ سان لاڳاپيل تڪن تان پڻ چونڊجي چڪو آهي.<ref>{{cite web |title=Members Directory – Kamber Shahdadkot |url=https://www.pas.gov.pk/assembly-members-directory/19 |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=18 August 2026 }}</ref> 2013ع واري اسيمبليءَ جي رڪارڊ ۾ شھدادڪوٽ سان لاڳاپيل تڪن لاءِ پي ايس-40 ۽ پي ايس-42 جهڙا پراڻا نمبر استعمال ٿيل ملن ٿا، جڏهن ته هاڻوڪي حدبنديءَ ۾ قمبر شھدادڪوٽ ضلعي لاءِ پي ايس-14 کان پي ايس-17 تائين چار صوبائي تڪ مقرر آهن.<ref>{{cite web |title=Members Directory |url=https://www.pas.gov.pk/assembly-members-directory |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=18 August 2026 }}</ref> === چونڊ تڪن جي تبديلي === شھدادڪوٽ جي چونڊ نمائندگي پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ هڪجهڙي حلقه بنديءَ هيٺ نه رهي آهي. آباديءَ، انتظامي حدن ۽ اليڪشن ڪميشن جي نئين سر حلقه بندين سبب قومي ۽ صوبائي تڪن جا نالا، نمبر ۽ حدون مختلف چونڊن ۾ تبديل ٿينديون رهيون آهن. 2018ع کان پوءِ قمبر شھدادڪوٽ ضلعي کي قومي اسيمبليءَ جا ٻه الڳ تڪ مليا، جڏهن ته موجوده حدبنديءَ ۾ اهي [[اين اي-196 (قمبر شھدادڪوٽ-1)|اين اي-196 قمبر شھدادڪوٽ-I]] ۽ [[اين اي-197 (قمبر شھدادڪوٽ-2)|اين اي-197 قمبر شھدادڪوٽ-II]] آهن.<ref>{{cite web |title=Sindh Constituency Maps |url=https://ecp.gov.pk/map-sindh |publisher=Election Commission of Pakistan |access-date=18 August 2026 }}</ref> صوبائي سطح تي ضلعي جا موجوده تڪ [[پي ايس-14 قمبر شھدادڪوٽ-I]]، پي ايس-15 قمبر شھدادڪوٽ-II، پي ايس-16 قمبر شھدادڪوٽ-III ۽ پي ايس-17 قمبر شھدادڪوٽ-IV آهن. سنڌ اسيمبلي جي موجوده رڪارڊ موجب انهن تڪن تان ترتيبوار نادر علي مگسي، نثار احمد کهڙو، خان چانڊيو ۽ نوابزادو برهان چانڊيو چونڊيل آهن.<ref>{{cite web |title=Kamber Shahdadkot – Assembly Members Directory |url=https://pas.gov.pk/assembly-members-directory/33/141 |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=18 August 2026 }}</ref> === سياسي اثر ۽ جماعتون === شھدادڪوٽ ۾ پاڪستان پيپلز پارٽي روايتي طور سڀ کان وڌيڪ اثر رکندڙ سياسي جماعت رهي آهي. قومي ۽ صوبائي سطح تي پيپلز پارٽيءَ جا اميدوار هن علائقي مان بار بار ڪامياب ٿيندا رهيا آهن. 2008ع ۾ فريال ٽالپر جي اين اي-207 تان ڪاميابي، مختلف دورن ۾ نادر علي مگسي جي صوبائي نمائندگي، ۽ موجوده اين اي-196 ۽ پي ايس-14 تي پڻ پيپلز پارٽيءَ جي نمائندن جي موجودگي هن تسلسل کي ظاهر ڪري ٿي.<ref>{{cite web |title=General Elections 2008 – Returned Candidates |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/1/ge2008-g1.pdf |publisher=Election Commission of Pakistan |date=1 March 2008 |access-date=18 August 2026 }}</ref><ref>{{cite web |title=Kamber Shahdadkot – Assembly Members Directory |url=https://pas.gov.pk/assembly-members-directory/33/141 |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=18 August 2026 }}</ref> شهر ۾ ٻين سياسي جماعتن ۾ [[جمعيت علماءِ اسلام (ف)]], [[پاڪستان تحريڪ انصاف]], [[پاڪستان مسلم ليگ (ن)]] ۽ [[پاڪستان مسلم ليگ (فنڪشنل)]] پڻ وقت بوقت چونڊن ۽ مقامي سياست ۾ حصو وٺنديون رهيون آهن. === مڪاني حڪومت ۽ ميونسپلٽي === شھدادڪوٽ جي شهري مڪاني انتظام جو بنيادي ادارو ميونسپل ڪاميٽي آهي. سنڌ جي مڪاني حڪومت واري ڍانچي تحت شهري علائقن ۾ ميونسپل ڪاميٽيون صفائي، نيڪال، مقامي رستن، اسٽريٽ لائيٽن، مارڪيٽن، پارڪن ۽ ٻين شهري خدمتن جي انتظام جون ذميوار هونديون آهن. شھدادڪوٽ جي ميونسپل ڍانچي ۾ شهر کي مختلف وارڊن ۽ مڪاني چونڊ يونٽن ۾ ورهايو ويندو آهي. سنڌ لوڪل گورنمينٽ بورڊ قمبر شھدادڪوٽ ضلعي لاءِ ميونسپل، ٽائون ۽ يونين سطح جي ادارن بابت نوٽيفڪيشن جاري ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=Notifications – Sindh Local Government Board |url=https://slgb.lgdsindh.gov.pk/notifications/ |publisher=Sindh Local Government Board |access-date=18 August 2026 }}</ref> مڪاني ادارن جون حدون ۽ انهن جي چونڊيل عهدن جا نالا وقت بوقت نئين قانون سازي ۽ حلقه بندين سان تبديل ٿيندا رهيا آهن؛ ان ڪري پراڻي ميونسپل ڪاميٽيءَ جي جوڙجڪ کي موجوده نظام سان سڌو هڪجهڙو سمجهڻ مناسب نه آهي. === يونين ڪميٽيون ۽ انتظامي ڍانچو === شھدادڪوٽ جو مڪاني انتظام شهري وارڊن ۽ يونين ڪميٽين يا ٻين قانوني طور مقرر مڪاني يونٽن ذريعي هلايو وڃي ٿو. انهن جي حدبندي ۽ تعداد اليڪشن ڪميشن ۽ سنڌ حڪومت جي مڪاني حڪومت واري کاتي طرفان مقرر ڪيا وڃن ٿا. ضلعائي سطح تي شھدادڪوٽ [[قمبر شھدادڪوٽ ضلعو|قمبر شھدادڪوٽ ضلعي]] ۽ [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] جو حصو آهي، جڏهن ته تعلقي سطح تي ان جو انتظام [[شھدادڪوٽ تعلقو|شھدادڪوٽ تعلقي]] تحت ٿئي ٿو. شهر ۾ صوبائي حڪومت جا تعلقي سطح جا مختلف انتظامي ادارا، جن ۾ مختيارڪار آفيس، پوليس، روينيو، تعليم، صحت ۽ ٻين کاتن جون آفيسون شامل آهن، ڪم ڪن ٿيون. ميونسپل ادارو شهري خدمتن جي ذميواري سنڀالي ٿو، جڏهن ته روينيو ۽ عام انتظام صوبائي حڪومت جي تعلقي ۽ ضلعي سطح جي آفيسرن جي دائري ۾ اچي ٿو. === سياسي سرگرمين جا هنڌ === شھدادڪوٽ جو '''ڪوٽو موٽو چوڪ''' شهر جي اهم واپاري ۽ سياسي مرڪزن مان هڪ آهي. مقامي سطح تي سياسي جلوس، احتجاج، ڌرڻا ۽ عوامي گڏجاڻيون روايتي طور هن چوڪ ۽ ڀرپاسي وارن مرڪزي رستن تي ٿينديون رهيون آهن.{{حوالو گھربل|date=August 2026}} == معيشت == شھدادڪوٽ جي معيشت جو بنيادي دارومدار [[زراعت]]، خاص ڪري [[چانور|چانورن]] جي پوک، ان جي خريد ۽ وڪري، رائس ملنگ ۽ زرعي واپار تي آهي. شھدادڪوٽ ۽ ان جي ڀرپاسي وارو [[قمبر شھدادڪوٽ ضلعو]] سنڌ جي اهم چانور پيدا ڪندڙ علائقن مان شمار ٿئي ٿو. ضلعي جو سنڌ جي چانورن جي ڪل پوکي هيٺ ايراضيءَ ۾ لڳ ڀڳ 11.41 سيڪڙو ۽ پيداوار ۾ لڳ ڀڳ 11.96 سيڪڙو حصو ڄاڻايو ويو آهي.<ref>{{cite news |title=Qamber Shahdadkot — caught between two provinces |url=https://www.dawn.com/news/1621762 |work=Dawn |date=4 May 2021 |access-date=18 August 2026 }}</ref> شھدادڪوٽ شهر سنڌ ۽ پاڙيسري [[بلوچستان]] جي ڪيترن زرعي علائقن لاءِ چانورن جي خريد، وڪري ۽ پروسيسنگ جو اهم مرڪز آهي. شهر ۾ اناج منڊي ۽ وڏي تعداد ۾ رائس ملون ڪم ڪن ٿيون، جتي ڀرپاسي جي زرعي علائقن مان آيل سارين کي خريد ڪري ڇڙهائي ۽ مارڪيٽ لاءِ تيار ڪيو وڃي ٿو. اپريل 2026ع ۾ شھدادڪوٽ ۾ 105 رائس ملن ۽ شهر جي اناج منڊي جي عارضي بندش بابت رپورٽ مان شهر ۾ رائس ملنگ صنعت جي وڏي پيماني جو اندازو ٿئي ٿو.<ref>{{cite news |title=105 rice mills, grain market in Shahdadkot shut over Rs1.3m robbery |url=https://www.dawn.com/ |work=Dawn |date=27 April 2026 |access-date=18 August 2026 }}</ref> === زراعت === شھدادڪوٽ جي پسگردائيءَ ۾ آبپاشي هيٺ زمينون مقامي معيشت جو بنياد آهن. چانور اهم فصل آهي، جڏهن ته ضلعي ۾ [[ڪڻڪ]]، [[ڪمند]]، جوئر، جَوَ، چڻا، سرنهن، مسور ۽ ٻيا دال وارا فصل پڻ پوکيا وڃن ٿا.<ref>{{cite web |title=Sindh – Shahdadkot |url=https://pakistanalmanac.com/sindh-shahdadkot/ |website=Pakistan Almanac |access-date=18 August 2026 }}</ref> قمبر شھدادڪوٽ بابت زرعي تحقيقن ۾ پڻ چانور کي علائقي جي اهم آمدني ڏيندڙ فصلن مان هڪ قرار ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Chandio |first1=N. N. |title=Impact of Water Scarcity on Rice Production |journal=Journal of Development and Social Sciences |year=2023 |url=https://www.ojs.jdss.org.pk/journal/article/download/618/510 |access-date=18 August 2026 }}</ref> 2025ع ۾ قمبر شھدادڪوٽ ضلعي ۾ مختلف چانورن جي قسمن جي معاشي ڪارڪردگيءَ بابت ٿيل هڪ مطالعي ۾ 120 آبادگارن جو جائزو ورتو ويو. تحقيق مان ظاهر ٿيو ته چانورن جي پوک علائقي جي زرعي معيشت ۽ آبادگارن جي آمدنيءَ ۾ مرڪزي حيثيت رکي ٿي.<ref>{{cite journal |last1=Baseer |first1=Abdul |last2=Palal |first2=Imam Udin |last3=Bilal |first3=Muhammad |last4=Qadir |first4=Naeem |last5=Ali |first5=Haris |title=Economic Analysis of Different Rice Varieties Cultivated in Shahdadkot District of Sindh |journal=Global Research Journal of Natural Science and Technology |volume=3 |issue=1 |year=2025 |doi=10.53762/grjnst.03.01.17 }}</ref> === چانورن جو واپار ۽ رائس ملنگ === چانورن جي پوک سان گڏ رائس ملنگ شھدادڪوٽ جي سڀ کان نمايان زرعي صنعتن مان هڪ آهي. سنڌ ۾ مجموعي طور رائس ملنگ پراڻي ۽ وڏي زرعي پروسيسنگ صنعت آهي، ۽ قمبر شھدادڪوٽ سنڌ جي اهم چانور پيدا ڪندڙ ضلعن ۾ شامل آهي.<ref>{{cite journal |title=Impact of Sindh Rice Industries on Economy of Pakistan |url=https://www.ajbasweb.com/old/ajbas/853-859.pdf |journal=Australian Journal of Basic and Applied Sciences |access-date=18 August 2026 }}</ref> شھدادڪوٽ ۽ ڀرپاسي ۾ رائس ملون سارين جي ڇڙهائي، صفائي، درجابندي ۽ واپار لاءِ تياريءَ جو ڪم ڪن ٿيون. [[رائيس ايڪسپورٽرس ايسوسيئيشن آف پاڪستان]] جي ميمبرن ۾ پڻ قمبر شھدادڪوٽ جي ايم-8 رستي تي قائم رائس ملون شامل آهن، جنهن مان مقامي ملنگ صنعت جي ملڪ جي وسيع چانورن واري واپاري نيٽ ورڪ سان ڳانڍاپي جو پتو پوي ٿو.<ref>{{cite web |title=Kirther Rice Mill (Pvt) Ltd |url=https://reap.com.pk/memberDetails/2033 |publisher=Rice Exporters Association of Pakistan |access-date=18 August 2026 }}</ref> شھدادڪوٽ جي اناج منڊي مقامي آبادگارن، واپارين، آڙتين ۽ رائس ملن وچ ۾ زرعي واپار جو اهم مرڪز آهي. 2025ع ۾ شهر جي وڏي اناج منڊي ٻيهر کولجڻ بابت هڪ رپورٽ ۾ شھدادڪوٽ کي سنڌ ۽ بلوچستان جي چانورن جي واپار جو مرڪز قرار ڏنو ويو.<ref>{{cite news |title=Major grain market reopens in Sindh after stakeholders reach agreement |url=https://www.dawn.com/news/1958586 |work=Dawn |date=2 December 2025 |access-date=18 August 2026 }}</ref> === آمدرفت ۽ واپار === شھدادڪوٽ جي اقتصادي اهميت ۾ ان جي شاهراهي بيهڪ پڻ ڪردار ادا ڪري ٿي. شهر [[ايم-8 موٽر وي (پاڪستان)|ايم-8]] جي [[خضدار]]–شھدادڪوٽ–[[رتوديرو]] حصي سان ڳنڍيل آهي. وفاقي ترقياتي دستاويزن موجب، خضدار–شھدادڪوٽ–رتوديرو حصو 143 ڪلوميٽر ڊگهو آهي ۽ اهو وڏي [[گوادر]]–رتوديرو ايم-8 رستي جو حصو آهي.<ref>{{cite web |title=Federal Public Sector Development Programme 2016–17 |url=https://pc.gov.pk/uploads/archives/Details_of_Rleases_2016-17%2812-05-2017%29.pdf |publisher=Planning Commission of Pakistan |date=12 May 2017 |access-date=18 August 2026 }}</ref> هن رستي وسيلي شھدادڪوٽ جو واپاري رابطو هڪ طرف [[رتوديرو]]، [[لاڙڪاڻو]] ۽ سنڌ جي ٻين مارڪيٽن سان ۽ ٻئي طرف [[خضدار]] ۽ اڳتي بلوچستان سان قائم ٿئي ٿو. وفاقي ترقياتي پروگرام ۾ ايم-8 کي گوادر، تربت، خضدار، شھدادڪوٽ ۽ لاڙڪاڻي کي ڳنڍيندڙ رستي طور درج ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Public Sector Development Programme |url=https://pc.gov.pk/uploads/annual2017/Ch02-PSDP.pdf |publisher=Planning Commission of Pakistan |year=2017 |access-date=18 August 2026 }}</ref> اها جاگرافيائي بيهڪ زرعي پيداوار، خاص ڪري چانورن، جي سنڌ ۽ بلوچستان جي مارڪيٽن تائين پهچ لاءِ اهم آهي. === صنعت === چانورن جي ملن کان سواءِ شھدادڪوٽ ۽ قمبر شھدادڪوٽ ضلعي ۾ زرعي اوزارن، تعميراتي سامان، کاڌي جي پروسيسنگ ۽ ٻين ننڍين صنعتن سان لاڳاپيل ڪاروبار پڻ موجود آهن. ضلعي جي معاشي پروفائيل ۾ رائس هسڪنگ ملن سان گڏ زرعي اوزار، لوهه ۽ اسٽيل جون شيون، ٽريڪٽر ٽراليون ۽ روايتي گاڏيون ٺاهڻ کي مقامي صنعتي سرگرمين ۾ شامل ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Sindh – Shahdadkot |url=https://pakistanalmanac.com/sindh-shahdadkot/ |website=Pakistan Almanac |access-date=18 August 2026 }}</ref> شھدادڪوٽ تعلقي ۾ هٿ جي ڀرت سان سينگاريل ٽوپيون ۽ ٻيو دستڪاريءَ جو ڪم پڻ روايتي ننڍي صنعت جو حصو رهيو آهي، جنهن جي مقامي ۽ ضلعي کان ٻاهر مارڪيٽ موجود رهي آهي.<ref>{{cite web |title=Qambar Shahdadkot District |url=https://pakistanalmanac.com/sindh-shahdadkot/ |website=Pakistan Almanac |access-date=18 August 2026 }}</ref> === شھدادڪوٽ ٽيڪسٽائل ملز === شھدادڪوٽ جي صنعتي تاريخ ۾ '''شھدادڪوٽ ٽيڪسٽائل ملز''' اهم حيثيت رکي ٿي. هي مل 1976ع ۾ قائم ڪئي وئي ۽ 1980ع ۾ پيداوار شروع ڪئي. ان جو مقصد پٺتي پيل علائقي ۾ صنعتي روزگار پيدا ڪرڻ ۽ مقامي ماڻهن کي فني مهارتون مهيا ڪرڻ هو.<ref name="DawnTextile2002">{{cite news |last=Kalhoro |first=M. B. |title=Rekindling hopes for the locals |url=https://www.dawn.com/news/1062553 |work=Dawn |date=14 January 2002 |access-date=18 August 2026 }}</ref> مل جي پيداوار 1988ع تائين جاري رهي، جنهن کان پوءِ ڪم ڪندڙ سرمائيءَ جي کوٽ، نقصانن ۽ انتظامي مسئلن سبب اها بند ٿي وئي. 1994–95ع ۾ ان جو اسپننگ سيڪشن ٻيهر هلايو ويو ۽ حڪومت مرمت ۽ ڪم ڪندڙ سرمائي لاءِ 51.5 ملين رپيا فراهم ڪيا. 1998–99ع تائين ڌاڳي جي پيداوار نسبتاً بهتر رهي.<ref name="DawnTextile2002"/> مل جي ٻيهر فعال ٿيڻ سان شهر جي مقامي معيشت تي نمايان اثر پيو؛ نوان دڪان، رائس ملون ۽ فلور ملون قائم ٿيون ۽ روزگار جا موقعا وڌيا. 2002ع جي رپورٽ موجب ان وقت مل ۾ لڳ ڀڳ 1,000 ماڻهو ڪم ڪندا هئا ۽ ان سان سڌي يا اڻسڌي طرح هزارين ماڻهن جي روزي وابسته هئي.<ref name="DawnTextile2002"/> بعد ۾ مل ٻيهر بحران جو شڪار ٿي. 2008ع ۾ مل جي بندش خلاف شھدادڪوٽ ۾ واپارين ۽ مزدورن احتجاج پڻ ڪيو، جڏهن ته اسپننگ سيڪشن مان 435 مزدورن جي بي روزگار ٿيڻ جو ذڪر ڪيو ويو.<ref>{{cite news |title=Shutdown in Shahdadkot over mill issue |url=https://beta.dawn.com/news/303837/shutdown-in-shahdadkot-over-mill-issue |work=Dawn |date=22 May 2008 |access-date=18 August 2026 }}</ref> === روزگار ۽ ننڍو ڪاروبار === شھدادڪوٽ ۽ ڀرپاسي جي ڳوٺاڻن علائقن ۾ روزگار جو وڏو حصو زراعت ۽ ان سان لاڳاپيل سرگرمين مان اچي ٿو. ضلعي سطح جي معاشي انگن موجب زراعت، مال پالڻ، مڇي مارڻ ۽ شڪار سان لاڳاپيل سرگرميون روزگار جي وڏي حصي تي مشتمل آهن.<ref>{{cite web |title=Sindh – Shahdadkot |url=https://pakistanalmanac.com/sindh-shahdadkot/ |website=Pakistan Almanac |access-date=18 August 2026 }}</ref> شهر اندر واپار، ٽرانسپورٽ، اناج منڊي، رائس ملون، پرچون دڪان، زرعي مشينري ۽ روزمره جون خدمتون شهري روزگار جا اهم ذريعا آهن. شهر جي معيشت زرعي پيداوار جي موسمي چڪر سان ويجهي نموني ڳنڍيل آهي. چانورن جي فصل جي ڪٽائي ۽ خريداري واري موسم ۾ منڊي، ٽرانسپورٽ، رائس ملن ۽ مزدوريءَ جي سرگرمي وڌي ٿي، جڏهن ته پاڻيءَ جي کوٽ يا فصل کي نقصان سڄي مقامي واپار تي اثر وجهي سگهي ٿو. قمبر شھدادڪوٽ ۾ ٿيل تحقيق پاڻيءَ جي کوٽ کي چانورن جي پيداوار لاءِ اهم معاشي خطري طور سڃاڻي ٿي.<ref>{{cite journal |last1=Chandio |first1=N. N. |title=Impact of Water Scarcity on Rice Production |journal=Journal of Development and Social Sciences |year=2023 |url=https://www.ojs.jdss.org.pk/journal/article/download/618/510 |access-date=18 August 2026 }}</ref> == صحت == شھدادڪوٽ ۽ ڀرپاسي وارن علائقن ۾ صحت سان لاڳاپيل اهم مسئلن ۾ پيئڻ جي صاف پاڻي جي دستيابي، زيرِ زمين پاڻيءَ جي آلودگي ۽ وچڙندڙ بيمارين جي روڪٿام شامل آهن. ضلعي قمبر شھدادڪوٽ بابت مختلف سائنسي تحقيقن ۽ صحت کاتي جي انگن اکرن مان ظاهر ٿيو آهي ته پاڻيءَ جي معيار ۽ ايڇ آءِ وي سميت وچڙندڙ بيمارين جي روڪٿام مقامي صحت جي نظام لاءِ اهم مسئلا رهيا آهن. === پيئڻ جي پاڻيءَ جا مسئلا === شھدادڪوٽ ۾ پيئڻ جي پاڻيءَ جي معيار بابت ڪيل تحقيقن ۾ زيرِ زمين پاڻيءَ جي ڪيترن نمونن کي انساني استعمال لاءِ غيرموزون قرار ڏنو ويو آهي. 2018ع ۾ ''سنڌ يونيورسٽي ريسرچ جرنل (سائنس سيريز)'' ۾ شايع ٿيل هڪ تحقيق ۾ شھدادڪوٽ شهر جي ڏهن مختلف هنڌن تان زيرِ زمين پاڻيءَ جا نمونا گڏ ڪري انهن جي طبعي ۽ ڪيميائي خاصيتن جو جائزو ورتو ويو. تحقيق ۾ پاڻيءَ جي برقي چالڪتا، لوڻياٺ، ڪُل حل ٿيل مادا، سختي، ڪلورائيڊ، نائٽريٽ، الڪلينيٽي ۽ ٻين عنصرن جو تجزيو ڪيو ويو. نتيجن موجب برقي چالڪتا، پاڻيءَ جي سختي ۽ ڪُل حل ٿيل مادن سميت ڪجهه عنصر پيئڻ جي پاڻيءَ لاءِ [[عالمي صحت تنظيم]] جي مقرر ڪيل حدن کان وڌيڪ هئا، جنهن جي بنياد تي تحقيق هيٺ آيل هنڌن جي پاڻيءَ کي انساني واپرائڻ لاءِ غيرموزون قرار ڏنو ويو.<ref>{{cite journal |last1=Pathan |first1=A. M. |last2=Mastoi |first2=G. M. |last3=Qureshi |first3=M. A. |last4=Pirzada |first4=A. M. |last5=Brohi |first5=K. M. |last6=Khursheed |first6=O. A. J. |last7=Almani |first7=K. F. |last8=Siddique |first8=S. |title=Physico-chemical studies of groundwater quality in Shahdadkot City and its suitability for drinking purpose: A case study for clean water security |journal=Sindh University Research Journal (Science Series) |volume=50 |issue=4 |pages=491–494 |year=2018 |doi=10.26692/sujo/2018.12.0079 |url=https://sujo.usindh.edu.pk/index.php/SURJ/article/download/1002/925 |access-date=18 August 2026}}</ref> هڪ ٻي وسيع سائنسي تحقيق ۾ [[شھدادڪوٽ تعلقو|شھدادڪوٽ]]، [[قبوسعيد خان تعلقو|قبوسعيد خان]] ۽ [[سجاول جوڻيجو تعلقو|سجاول جوڻيجو]] تعلقن مان زيرِ زمين پاڻيءَ جا 38 نمونا گڏ ڪري 28 مختلف معيارن تي پرکيا ويا. تحقيق موجب 57.89 سيڪڙو نمونن ۾ ڪُل حل ٿيل مادن جي مقدار عالمي صحت تنظيم جي وڌ ۾ وڌ مقرر ڪيل 1,000 ملي گرام في ليٽر حد کان وڌيڪ هئي، جنهن ڪري اهي نمونا پيئڻ لاءِ مناسب نه هئا. تحقيق ۾ فلورائيڊ جي وڌيل مقدار پڻ اهم مسئلي طور سامهون آئي؛ اڌ نمونن ۾ فلورائيڊ وڌ ۾ وڌ قابلِ قبول حد کان وڌيڪ هو.<ref name="Lanjwani2020">{{cite journal |last1=Lanjwani |first1=Muhammad Farooque |last2=Khuhawar |first2=Muhammad Yar |last3=Khuhawar |first3=Taj Muhammad Jahangir |title=Groundwater quality assessment of Shahdadkot, Qubo Saeed Khan and Sijawal Junejo Talukas of District Qambar Shahdadkot, Sindh |journal=Applied Water Science |volume=10 |article-number=26 |year=2020 |doi=10.1007/s13201-019-1098-2 |url=https://link.springer.com/article/10.1007/s13201-019-1098-2 |access-date=18 August 2026}}</ref> ساڳئي تحقيق ۾ ڪجهه نمونن اندر [[ڪروميم]]، [[نڪل]]، [[ڪيڊميم]] ۽ [[سيسو|سيسي]] جي مقدار پڻ عالمي صحت تنظيم جي مقرر ڪيل حدن کان وڌيڪ ملي. ڪروميم 49.42 سيڪڙو، نڪل 21.05 سيڪڙو، ڪيڊميم 28.94 سيڪڙو ۽ سيسو 18.42 سيڪڙو نمونن ۾ مقرر حد کان وڌيڪ هو. آرسينڪ جي حوالي سان صورتحال نسبتاً مختلف هئي ۽ 38 مان رڳو هڪ نموني ۾ ان جي مقدار مقرر حد کان وڌيڪ ملي. تحقيق ڪندڙن نڪل، ڪروميم، سيسي ۽ ڪيڊميم جي وڌيل مقدار کي نيڪال جي گندي پاڻي ۽ علائقي جي ارضياتي بناوٽ سان ممڪن طور ڳنڍيو.<ref name="Lanjwani2020"/> فلورائيڊ جي ورڇ ۾ پڻ علائقائي فرق ڏٺو ويو. تحقيق موجب شھدادڪوٽ تعلقي ۾ فلورائيڊ جي مقدار نسبتاً وڌيڪ، جڏهن تہ سجاول جوڻيجو تعلقي ۾ گهٽ هئي. پاڻيءَ ۾ فلورائيڊ جي ڊگهي عرصي تائين تمام گهڻي مقدار انساني صحت لاءِ نقصانڪار ٿي سگهي ٿي ۽ [[فلوروسس]] جو سبب بڻجي سگهي ٿي.<ref name="Lanjwani2020"/> 2019ع ۾ ''دي ايڪسپريس ٽربيون'' پڻ قمبر شھدادڪوٽ ضلعي ۾ زيرِ زمين پاڻيءَ جي آلودگيءَ بابت رپورٽ ڪئي. رپورٽ موجب پاڻيءَ ۾ نقصانڪار ڪيميائي مادا ۽ ڳرا ڌاتو موجود هجڻ سبب ڪيترن علائقن ۾ زيرِ زمين پاڻي پيئڻ لاءِ محفوظ نه هو. رپورٽ ۾ سرڪاري واٽر سپلاءِ اسڪيمن مان فراهم ٿيندڙ پاڻيءَ جي صفائي ۽ مناسب ٽريٽمينٽ بابت پڻ مسئلن جي نشاندهي ڪئي وئي هئي.<ref>{{Cite web |date=18 December 2019 |title=Underground contamination: Not a drop worth drinking in Qambar-Shahdadkot |url=https://tribune.com.pk/story/2120739/underground-contamination-not-drop-worth-drinking-qambar-shahdadkot |access-date=18 August 2026 |website=The Express Tribune |language=en}}</ref> === ايڇ آءِ وي ۽ ايڊز === [[ايڇ آءِ وي]] جي پکڙجڻ جو مسئلو اتر سنڌ، خاص طور [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي]] ۽ ان جي ڀرپاسي وارن ضلعن ۾، صحت جو هڪ اهم مسئلو رهيو آهي. قمبر شھدادڪوٽ ضلعو پڻ هن علائقائي صحت جي مسئلي کان متاثر ٿيو آهي. 2010ع ۾ شايع ٿيل هڪ رپورٽ موجب لاڙڪاڻي ۾ قائم ايڇ آءِ وي علاج مرڪز تي لاڙڪاڻي، قمبر شھدادڪوٽ ۽ ٻين ڀرپاسي وارن ضلعن سان تعلق رکندڙ مريضن جو علاج ڪيو پئي ويو، جڏهن تہ صحت جي ماهرن قمبر شھدادڪوٽ ۾ پڻ ايڇ آءِ وي جا ڪيس موجود هجڻ جي نشاندهي ڪئي هئي.<ref>{{cite news |title=Extensive efforts needed to dig out hidden HIV/AIDS cases |url=https://www.dawn.com/news/587523/extensive-efforts-needed-to-dig-out-hidden-hivaids-cases |work=Dawn |date=1 December 2010 |access-date=18 August 2026}}</ref> 2016ع ۾ لاڙڪاڻي ۽ قمبر شھدادڪوٽ ۾ غيرمحفوظ رت جي منتقلي ۽ رت جي بئنڪن جي نگراني بابت خدشا سامهون اچڻ کان پوءِ اختيارين ٻنهي ضلعن ۾ ڪيترين ئي رت جي بئنڪن خلاف ڪارروائي ڪئي. رپورٽن موجب قمبر شھدادڪوٽ ۾ 20 ۽ لاڙڪاڻي ۾ پنج رت جون بئنڪون بند ڪيون ويون. ان وقت ايڇ آءِ وي جي ممڪن منتقلي ۽ رت جي مناسب اسڪريننگ نه ٿيڻ بابت پڻ جاچ ڪئي وئي.<ref>{{cite news |title=Spike in HIV/AIDS cases: Over two dozen blood banks sealed |url=https://tribune.com.pk/story/1197382/spike-hivaids-cases-two-dozen-blood-banks-sealed |work=The Express Tribune |date=11 October 2016 |access-date=18 August 2026}}</ref> 2019ع ۾ سنڌ ايڊز ڪنٽرول پروگرام جي انگن اکرن جي حوالي سان شايع ٿيل رپورٽ موجب قمبر شھدادڪوٽ ضلعي ۾ 112 ايڇ آءِ وي مثبت مريض درج ٿيل هئا.<ref>{{cite news |title=A grim reminder for Sindh on World AIDS Day |url=https://tribune.com.pk/story/2109625/grim-reminder-sindh-world-aids-day |work=The Express Tribune |date=1 December 2019 |access-date=18 August 2026}}</ref> 2019ع ۾ [[رتوديرو]] ۾ ٻارن ۾ ايڇ آءِ وي جي وڏي پيماني تي پکڙجڻ کان پوءِ ٿيندڙ سائنسي تحقيق ۾ لاڙڪاڻي سان گڏ پاڙيسري قمبر شھدادڪوٽ ۽ شڪارپور ضلعن جي ٻارن کي پڻ تحقيق جي دائري ۾ شامل ڪيو ويو.<ref>{{cite journal |title=Investigation of an extensive outbreak of HIV infection among children in Sindh, Pakistan: protocol for a matched case–control study |journal=BMJ Open |year=2020 |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7170612/ |access-date=18 August 2026}}</ref> سنڌ حڪومت جي 2021–22ع واري بجيٽ دستاويزن ۾ قمبر شھدادڪوٽ ضلعي لاءِ ايڇ آءِ وي/ايڊز جي روڪٿام ۽ ڪنٽرول جو الڳ پروگرام پڻ درج ٿيل هو، جيڪو ضلعي ۾ بيماريءَ جي نگراني ۽ روڪٿام لاءِ سرڪاري صحت جي ڍانچي جو حصو هو.<ref>{{cite web |title=Health Services – Budget Estimates 2021–2022 |url=https://www.finance.gos.pk/Home/Download?path=Budget%5CBudgetBooks%5CFY-21-22%5CVOLUME-IIIDetail%5C41.SC21144+HEALTH+SERVICES.pdf |publisher=Finance Department, Government of Sindh |year=2021 |access-date=18 August 2026}}</ref> === پوليو === شھدادڪوٽ ۾ [[پوليو]] جي ماحولياتي نگراني دوران پڻ وائرس جي موجودگي رڪارڊ ڪئي وئي آهي. جون 2024ع ۾ باقرآباد پاڙي جي گندي پاڻيءَ مان ورتل ماحولياتي نمونن ۾ پوليو وائرس جي موجودگي جي تصديق ٿي. قمبر شھدادڪوٽ جي ضلعي صحت آفيسر موجب نمونا 4 جون تي گڏ ڪري [[نيشنل انسٽيٽيوٽ آف هيلٿ، اسلام آباد]] موڪليا ويا هئا. صحت اختيارين موجب وائرس جي جينياتي مشابهت بلوچستان جي [[استا محمد ضلعو|استا محمد]] مان اڳ مليل وائرس سان هئي، جنهن کي ٻنهي علائقن وچ ۾ ماڻهن جي اچ وڃ سان ڳنڍيو ويو. ان کان پوءِ شھدادڪوٽ جي ٽن يونين ڪائونسلن ۾ نگراني ۽ پوليو خلاف مهم تيز ڪئي وئي.<ref>{{cite news |title=Sewage samples confirm poliovirus presence in Shahdadkot |url=https://www.dawn.com/news/1842635/sewage-samples-confirm-poliovirus-presence-in-shahdadkot |work=Dawn |date=29 June 2024 |access-date=18 August 2026}}</ref> === هيپاٽائيٽس === قمبر شھدادڪوٽ ۽ لاڙڪاڻي جي علائقن ۾ [[هيپاٽائيٽس بي]] ۽ [[هيپاٽائيٽس سي]] جا ڪيس پڻ صحت جي مسئلن طور رپورٽ ٿيندا رهيا آهن. 2010ع ۾ صحت جي ماهرن ٻنهي ضلعن ۾ هيپاٽائيٽس جي وڌندڙ شرح بابت خدشن جو اظهار ڪيو. قبوسعيد خان ۾ 2009ع دوران لڳايل هڪ طبي ڪئمپ ۾ معائنو ڪرايل مريضن مان 22 سيڪڙو ۾ هيپاٽائيٽس بي ۽ 18 سيڪڙو ۾ هيپاٽائيٽس سي جي نشاندهي ٿيڻ جي رپورٽ ڪئي وئي، جڏهن تہ ضلعي جي ٻين علائقن مان پڻ ٻنهي قسمن جا ڪيس رپورٽ ٿيا.<ref>{{cite news |title=Rise in hepatitis in Larkana, Qambar-Shahdadkot |url=https://www.dawn.com/news/892730/rise-in-hepatitis-in-larkana-qambar-shahdadkot |work=Dawn |date=23 July 2010 |access-date=18 August 2026}}</ref> == آبادي ۽ سماج == === آبادي === {{Historical populations |1951|8,994 |1961|15,043 |1972|24,323 |1981|32,888 |1998|60,436 |2017|118,915 |2023|120,687 |align=center |percentages=pagr |footnote=ذريعا: پاڪستان جون مختلف آدمشماريون.<ref name="PBS1951-1998">{{cite web |title=Population by Administrative Units 1951–1998 |url=https://repository.lahoreschool.edu.pk/xmlui/bitstream/handle/123456789/13673/Administrative%20Units.pdf?isAllowed=y&sequence=1 |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] |access-date=18 August 2026 }}</ref><ref name="PBS2023">{{cite web |title=7th Population and Housing Census 2023 – Detailed Results |url=https://www.pbs.gov.pk/result-excel/ |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] |access-date=18 August 2026 }}</ref> }} [[پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري|2023ع جي آدمشماري]] موجب شھدادڪوٽ شهر جي آبادي 120,687 هئي.<ref name="PBS2023"/> 2017ع جي آدمشماريءَ ۾ شهر جي آبادي 118,915 هئي، تنهنڪري 2017ع کان 2023ع تائين شهر جي آباديءَ ۾ نسبتاً ٿورو اضافو ٿيو.<ref name="PBS2023"/> شھدادڪوٽ جي آباديءَ ۾ ويهين صديءَ جي ٻئي اڌ دوران نمايان واڌ ٿي. 1951ع ۾ شهر جي آبادي رڳو 8,994 هئي، جيڪا 1961ع ۾ وڌي 15,043، 1972ع ۾ 24,323 ۽ 1981ع ۾ 32,888 ٿي. 1998ع تائين آبادي 60,436 تائين پهچي وئي، جڏهن تہ 2017ع ۾ اها لڳ ڀڳ ٻيڻي ٿي 118,915 ٿي وئي.<ref name="PBS1951-1998"/><ref name="PBS2023"/> 1951ع کان 2023ع تائين شھدادڪوٽ جي شهري آبادي مجموعي طور تي تيرهن ڀيرا کان وڌيڪ وڌي. خاص طور 1998ع کان 2017ع وارو عرصو تيز آبادي واڌ وارو رهيو، جڏهن شهر جي آبادي 60 هزار کان وڌي 118 هزار کان مٿي پهتي. ان جي ابتڙ 2017ع کان 2023ع تائين آباديءَ ۾ واڌ جو رجحان گهڻو سست رهيو.<ref name="PBS2023"/> 2023ع جي آدمشماريءَ موجب شھدادڪوٽ سنڌ جي انهن شهرن مان هڪ هو جن جي آبادي هڪ لک کان وڌيڪ هئي.<ref name="PBS2023"/> === نسلي ۽ سماجي بناوٽ === شھدادڪوٽ سنڌ ۽ [[بلوچستان]] جي سرحدي علائقن جي ويجهو واقع هجڻ سبب تاريخي طور مختلف قبيلائي ۽ ثقافتي گروهن جي رهائش جو مرڪز رهيو آهي. شهر ۽ ان جي پسگردائيءَ ۾ سنڌي ۽ بلوچ پسمنظر رکندڙ مختلف برادريون آباد آهن. مقامي روايتن ۽ تاريخي مواد ۾ کهاوڙ، سيلرا، مگسي، بروهي، کوسا، مستوئي، چنا، سومرا، سيد، جروار، مغيري، ڀٽي، شيخ ۽ ٻين برادرين جو ذڪر ملي ٿو. جديد پاڪستاني آدمشماريون عام طور آباديءَ کي ''نسلي گروهه'' يا ذات جي بنياد تي تفصيلي شهري سطح تي ورهائي پيش نٿيون ڪن؛ تنهنڪري شھدادڪوٽ جي مختلف برادرين جا صحيح سيڪڙو سرڪاري آدمشماريءَ مان مقرر ڪرڻ ممڪن ناهي. ان سبب شهر جي نسلي بناوٽ بابت مخصوص سيڪڙو ڏيڻ بدران سرڪاري طور دستياب مادري ٻولي، مذهب ۽ ٻين آبادي انگن کي وڌيڪ معتبر ڊيموگرافڪ اشارا سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="PBS2023"/> === ٻوليون === [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] شھدادڪوٽ ۽ ان جي ڀرپاسي جي مکيه مقامي ٻولي آهي. شهر جي بلوچستان سان جاگرافيائي ويجهڙائي ۽ ٻنهي علائقن وچ ۾ تاريخي سماجي لاڳاپن سبب [[براهوي ٻولي|براهوي]] ۽ [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] ڳالهائيندڙ آبادي پڻ موجود آهي، جڏهن تہ [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]] ۽ [[اردو]] پڻ استعمال ٿين ٿيون. 2023ع جي آدمشماريءَ جي ضلعي سطح وارن انگن موجب [[قمبر شھدادڪوٽ ضلعو|قمبر شھدادڪوٽ ضلعي]] جي 96 سيڪڙو کان وڌيڪ آباديءَ سنڌيءَ کي پنهنجي مادري ٻولي ڄاڻايو، جڏهن تہ براهوي ٻيو وڏو مادري ٻولي وارو گروهه هو.<ref name="PBS2023Language">{{cite web |title=7th Population and Housing Census 2023 – Population by Mother Tongue |url=https://www.pbs.gov.pk/result-excel/ |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] |year=2023 |access-date=18 August 2026 }}</ref> اهي انگ سڄي ضلعي جا آهن ۽ انهن کي صرف شھدادڪوٽ شهر جي ٻوليائي تناسب طور نه سمجهڻ گهرجي. سرڪاري ۽ تعليمي معاملن ۾ سنڌيءَ سان گڏ [[اردو]] ۽ [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] پڻ استعمال ٿين ٿيون. === مذهب === شھدادڪوٽ جي آباديءَ جي وڏي اڪثريت [[اسلام]] جي پيروڪار آهي. مسلمان آباديءَ ۾ [[سني اسلام|سني]] ۽ [[شيعو اسلام|شيعا]] برادريون شامل آهن. شهر ۾ [[هندومت|هندو]] برادري پڻ تاريخي طور آباد رهي آهي ۽ مقامي واپار ۽ ڪاروبار ۾ ان جي موجودگي رهي آهي. 2023ع جي آدمشماريءَ مطابق سڄي قمبر شھدادڪوٽ ضلعي جي 99 سيڪڙو کان وڌيڪ آبادي مسلمان هئي، جڏهن تہ هندو آبادي ضلعي جي هڪ سيڪڙو کان گهٽ آباديءَ تي مشتمل هئي. عيسائي ۽ ٻين مذهبي گروهن جي آبادي پڻ ننڍي تعداد ۾ درج ڪئي وئي.<ref name="PBS2023Religion">{{cite web |title=7th Population and Housing Census 2023 – Population by Sex, Religion and Rural/Urban |url=https://www.pbs.gov.pk/result-excel/ |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] |year=2023 |access-date=18 August 2026 }}</ref> جيئن ٻولين جي انگن سان، اهي سيڪڙو سڄي ضلعي جا آهن، نه صرف شھدادڪوٽ شهر جا. === تعليم ۽ خواندگي === {{Main|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جي تعليم}} شھدادڪوٽ [[قمبر شھدادڪوٽ ضلعو|قمبر شھدادڪوٽ ضلعي]] جي اهم شهري ۽ تعليمي مرڪزن مان هڪ آهي. شهر ۾ سرڪاري ۽ خانگي پرائمري، سيڪنڊري ۽ هائير سيڪنڊري تعليمي ادارا موجود آهن، جڏهن تہ ڀرپاسي جي ڳوٺاڻن علائقن جا شاگرد پڻ ثانوي ۽ اعليٰ تعليم لاءِ شهر ڏانهن اچن ٿا. [[پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري|2023ع جي آدمشماري]] موجب قمبر شھدادڪوٽ ضلعي ۾ ڏهن سالن ۽ ان کان وڌيڪ عمر واري آباديءَ جي مجموعي خواندگيءَ جي شرح لڳ ڀڳ 40 سيڪڙو هئي. مردن ۾ خواندگيءَ جي شرح لڳ ڀڳ 49 سيڪڙو، جڏهن تہ عورتن ۾ لڳ ڀڳ 30 سيڪڙو هئي، جنهن مان ضلعي ۾ تعليم جي حوالي سان نمايان صنفي فرق ظاهر ٿئي ٿو.<ref name="PBS2023Literacy">{{cite web |title=7th Population and Housing Census 2023 – Population (10 Years and Above) by Literacy, Sex and Rural/Urban |url=https://www.pbs.gov.pk/result-excel/ |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] |year=2023 |access-date=18 August 2026 }}</ref> اهي خواندگيءَ جا انگ سڄي ضلعي لاءِ آهن؛ شھدادڪوٽ شهر لاءِ الڳ انگ موجود هجن تہ انهن کي شهر جي انگن سان بدلائڻ گهرجي. ضلعي سطح تي مردن ۽ عورتن جي خواندگيءَ وچ ۾ لڳ ڀڳ 19 سيڪڙو پوائنٽن جو فرق تعليم تائين رسائيءَ ۾ صنفي تفاوت کي ظاهر ڪري ٿو.<ref name="PBS2023Literacy"/> قمبر شھدادڪوٽ ضلعو نوجوان آباديءَ وارو علائقو پڻ آهي. 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ ضلعي جي 34 سيڪڙو کان وڌيڪ آبادي ڏهن سالن کان گهٽ عمر جي هئي، جنهن سبب اسڪولي تعليم، استادن، اسڪولن ۽ ٻين تعليمي سهولتن جي طلب آباديءَ جي بناوٽ جو اهم پهلو آهي.<ref name="PBS2023">{{cite web |title=7th Population and Housing Census 2023 – Detailed Results |url=https://www.pbs.gov.pk/result-excel/ |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] |year=2023 |access-date=18 August 2026 }}</ref> == ڪتب خانا == شھدادڪوٽ جي علمي تاريخ ۾ ديني مدرسن سان ڳنڍيل خانگي ڪتبخانن اهم ڪردار ادا ڪيو آهي. اوڻيهين صديءَ ۾ شهر سنڌ ۽ بلوچستان جي عالمن ۽ شاگردن لاءِ هڪ علمي مرڪز طور سڃاتو ويندو هو. سنڌي ادبي بورڊ ۾ ڇپيل هڪ تحقيقي مضمون موجب، تيرهين ۽ چوڏهين صدي هجريءَ جي شروعاتي دور ۾ شھدادڪوٽ ۾ ڪيترائي عالم ۽ مدرس آباد هئا ۽ سنڌ ۽ بلوچستان جي علمي روايتن جو گڏيل اثر نظر ايندو هو.<ref name="MemonLibraries">{{cite journal |last=ميمڻ |first=عبدالغفور سنڌي |title=لاڙڪاڻي ضلعي جا ڪتبخانا |journal=مهراڻ |volume=33 |year=1984 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |url=https://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/mehran/Book7/Book_page13.html |access-date=18 August 2026 }}</ref> === مولانا نور محمد شھدادڪوٽيءَ جو ڪتبخانو === شھدادڪوٽ جي قديم علمي ڪتبخانن مان سڀ کان نمايان ڪتبخانو [[مولانا نور محمد شھدادڪوٽي]] سان منسوب هو. هو اصل ڀاڳناڙي، بلوچستان جي ڪنڊي علائقي جو رهواسي هو ۽ پنهنجي ابتدائي ۽ اعليٰ ديني تعليم مولانا عبدالحليم ڪنڊوي وٽ حاصل ڪيائين.<ref name="MemonLibraries"/><ref name="NoorBiography">{{cite web |title=مرحوم مولانا نُور محمد شهدادڪوٽي |url=https://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/mehran/Book10/Book_page3.html |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |access-date=18 August 2026 }}</ref> سندس ڄمڻ جي سال بابت مختلف ماخذن ۾ اختلاف ملي ٿو. ميمڻ عبدالغفور سنڌي کيس 1206هه/1791ع ۾ ڄاول ڄاڻائي ٿو، جڏهن ته سنڌي ادبي بورڊ تي محفوظ هڪ ٻي سوانح ۾ سندس ولادت جي تاريخ کي اڻڄاتل قرار ڏنو ويو آهي.<ref name="MemonLibraries"/><ref name="NoorBiography"/> تنهنڪري سندس پيدائش جو صحيح سال قطعي طور مقرر ڪرڻ مشڪل آهي. تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ نور محمد پهريان پنهنجي ڳوٺ ۾ تدريس شروع ڪئي. بعد ۾ هو [[رياست قلات]] سان لاڳاپيل عدالتي عهدي تي رهيو. ميمڻ عبدالغفور سنڌي موجب، کيس خان خداداد خان قلات طرفان ''قاضي القضاة'' مقرر ڪيو ويو هو. 1858ع ڌاري هڪ شرعي معاملي تي اختلاف کان پوءِ هو سنڌ آيو، پهريان [[ميروخان]] ۾ ميان حامدالله عرف حامد حضوري وٽ رهيو ۽ پوءِ سرائي پير بخش کهاوڙ جي دعوت تي شھدادڪوٽ منتقل ٿيو، جتي هن پنهنجي درسگاهه قائم ڪئي.<ref name="MemonLibraries"/> سنڌي ادبي بورڊ جي ٻي سوانحي روايت موجب، شھدادڪوٽ ۾ سندس درسگاهه مان سنڌ ۽ بلوچستان جا ڪيترائي طالب علم تعليم حاصل ڪندا هئا. سندس شاگردن ۾ مولانا گل محمد شھدادڪوٽي، مولانا غلام صديق شھدادڪوٽي، مولانا تاج محمد امروٽي، مولانا محمد حسن جوهي ۽ ٻيا عالم شامل هئا.<ref name="NoorBiography"/> هڪ ٻي علمي روايت موجب مولانا نور محمد وٽان 52 عالم فارغ التحصيل ٿيا هئا.<ref>{{cite web |title=سنڌي ادبي بورڊ آن لائين لائبريري |url=https://sindhiadabiboard.org/catalogue/Articles/Book7/Book_page36.html |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |access-date=18 August 2026 }}</ref> مولانا نور محمد 12 ذوالحج 1296هه تي شھدادڪوٽ ۾ وفات ڪئي. سنڌي ادبي بورڊ جي سوانحي ماخذ موجب سندس عمر ان وقت لڳ ڀڳ نوي سال هئي ۽ کيس شھدادڪوٽ ۾ دفن ڪيو ويو.<ref name="NoorBiography"/> === ڪتابن جو ذخيرو === مولانا نور محمد وٽ عربي ۽ فارسي ڪتابن جو وڏو ذاتي ڪتبخانو هو. ميمڻ عبدالغفور سنڌي موجب، هن ڪتبخاني ۾ لڳ ڀڳ '''هڪ هزار''' ڪتاب محفوظ هئا، جن مان وڏي تعداد ۾ قلمي نسخا شامل هئا.<ref name="MemonLibraries"/> اهي ڪتاب خاص طور ديني علوم، فقه، منطق، عربي ادب ۽ درسي نصاب سان لاڳاپيل هئا. مولانا نور محمد جي علمي ڪم بابت ماخذن ۾ پڻ ٿورو اختلاف ملي ٿو. ميمڻ عبدالغفور سنڌي سندس هڪ ڊزن کان وڌيڪ تصنيفن جو ذڪر ڪري ٿو، جڏهن ته سنڌي ادبي بورڊ جي هڪ ٻي سوانح ۾ لکيل آهي ته سندس ڪا وڏي مستقل تصنيف مشهور نه هئي، پر عربي درسي ڪتابن تي سندس ڪيترائي قلمي حاشيا موجود هئا.<ref name="MemonLibraries"/><ref name="NoorBiography"/> هڪ ٻئي تاريخي ماخذ ۾ سندس ''صرف بهائي'' ۽ ''جامع تعليمات جديد طرز موجب'' نالي تصنيفن جو ذڪر پڻ ملي ٿو.<ref>{{cite web |title=مولانا نور محمد شهدادڪوٽي جون تصنيفات |url=https://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/history/Book33/Book_page21.html |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |access-date=18 August 2026 }}</ref> انهيءَ سبب مولانا نور محمد جي علمي ورثي جو وڏو حصو ڇپيل ڪتابن جي ڀيٽ ۾ قلمي حاشين، درسي تحريرن ۽ سندس درسگاهه جي تدريسي روايت ۾ محفوظ رهيو. === مدرسه محموديه ۽ حليميه === مولانا نور محمد طرفان شھدادڪوٽ ۾ قائم ڪيل درسگاهه بعد ۾ '''مدرسه محموديه''' جي نالي سان مشهور ٿي. سندس وفات کان پوءِ سندس فرزندن، خاص طور مولانا گل محمد ۽ مولانا غلام صديق، مدرسي ۽ ڪتبخاني جي علمي ذخيري ۾ اضافو ڪيو.<ref name="MemonLibraries"/> مولانا گل محمد پنهنجي والد وٽ تعليم حاصل ڪئي ۽ پوءِ ساڳئي تدريسي سلسلي کي جاري رکيو. سنڌي ادبي بورڊ جي سوانحي مواد موجب، سندس شاگردن ۾ مولانا غلام صديق، قاضي داد محمد مڪران وارو، عبدالحڪيم افغان ۽ محمد حسين حيدرآبادي شامل هئا.<ref name="NoorBiography"/> ميمڻ عبدالغفور سنڌي موجب، مولانا نور محمد، گل محمد ۽ غلام صديق جي دور ۾ هن مدرسي جي علمي شهرت سبب سنڌ ۽ بلوچستان جي مختلف علائقن مان شاگرد شھدادڪوٽ ايندا هئا. وقت گذرڻ سان مدرسه محموديه ۽ ان سان لاڳاپيل ڪتبخاني جي اصل حيثيت گهٽجندي وئي، ۽ بعد ۾ مدرسي جو نالو '''مدرسه حليميه''' رکيو ويو.<ref name="MemonLibraries"/> === علمي اثر === شھدادڪوٽ جي هن درسگاهه جو اثر رڳو شهر تائين محدود نه رهيو. مولانا نور محمد، سندس استادن ۽ شاگردن جي علمي سند سنڌ جي ٻين ڪيترن مدرسن تائين پهتي. سنڌي ادبي بورڊ جي تاريخي مواد موجب، مولانا عبدالحليم ڪنڊويءَ جي علمي سلسلي مان مولانا نور محمد شھدادڪوٽي جهڙا عالم پيدا ٿيا ۽ ان علمي روايت جو اثر سنڌ جي ڪيترن عربي مدرسن تائين پهتو.<ref>{{cite web |title=سنڌ ۾ عربي درسگاهن جو سلسلو |url=https://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/history/Book33/Book_page20.html |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |access-date=18 August 2026 }}</ref> بعد واري دور ۾ پڻ مولانا نور محمد شھدادڪوٽيءَ جي علمي سند سنڌ جي ٻين عالمن تائين منتقل ٿيندي رهي. نوشهروفيروز ضلعي جي مخطوطات بابت هڪ تحقيقي مطالعي ۾ مولانا محمد عالم سومري جي علمي سند مولانا عبدالرحمان فيروز شاهي ۽ مولانا عطاالله فيروز شاهي وسيلي مولانا نور محمد شھدادڪوٽيءَ تائين پهچائي وئي آهي.<ref>{{cite journal |title=ضلعي نوشهروفيروز ۾ مخطوطات جا ذخيرا |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |url=https://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/mehran/Book149/Book_page3.html |access-date=18 August 2026 }}</ref> === جديد عوامي ڪتبخاني جي ضرورت === شھدادڪوٽ ۾ جديد عوامي ڪتبخاني جي کوٽ پڻ مختلف وقتن تي مقامي شاگردن ۽ شهرين جي بحث جو موضوع رهي آهي. 2021ع ۾ شايع ٿيل هڪ خط موجب، شھدادڪوٽ پريس ڪلب جي سامهون عوامي لائبريري لاءِ زمين مختص ڪئي وئي هئي، پر تعمير مڪمل نه ٿيڻ سبب شاگردن کي پڙهائي ۽ مقابلي جي امتحانن جي تياري لاءِ ٻين شهرن ڏانهن وڃڻو پوندو هو.<ref>{{cite news |title=Budget for Shahdadkot Library |url=https://www.nation.com.pk/24-May-2021/budget-for-shahdadkot-library |work=The Nation |date=24 May 2021 |access-date=18 August 2026 }}</ref> سنڌ جي ثقافت کاتي جي ڊائريڪٽوريٽ جنرل آف پبلڪ لائبريريز موجب، سنڌ ۾ سرڪاري عوامي ڪتبخانن جو صوبائي نيٽ ورڪ هلندڙ آهي؛ تنهن هوندي به ان جي موجوده سرڪاري فهرست مان شھدادڪوٽ شهر ۾ مڪمل طور فعال صوبائي عوامي ڪتبخاني جي واضح داخلا نظر نٿي اچي.<ref>{{cite web |title=Public Libraries |url=https://sindhculture.gov.pk/public-libraries/ |publisher=Culture, Tourism, Antiquities & Archives Department, Government of Sindh |access-date=18 August 2026 }}</ref> == ٻوڏ جي تباهي == {{Main|پاڪستان ۾ 2022ع واري ٻوڏ}} [[File:Flood in Pakistan 2022.png|thumb|سيپٽمبر 2022ع ۾ ٻوڏ جي پاڻيءَ ۾ گهيريل شھدادڪوٽ شهر جو فضائي منظر]] 2022ع ۾ [[پاڪستان ۾ 2022ع واري ٻوڏ|پاڪستان ۾ آيل تباهه ڪندڙ ٻوڏن]] دوران [[شھدادڪوٽ]] ۽ [[قمبر شھدادڪوٽ ضلعو|قمبر شھدادڪوٽ ضلعو]] سنڌ جي سخت متاثر علائقن ۾ شامل هئا. جون کان شروع ٿيل غيرمعمولي [[چوماسي]] برساتن ۽ بلوچستان کان ايندڙ ٻوڏ جي وهڪرن سبب ضلعي جي نيڪال ۽ آبپاشي نظام تي شديد دٻاءُ پيو. آگسٽ جي آخري هفتي ۽ سيپٽمبر جي شروعات تائين شھدادڪوٽ جي ڀرپاسي جا ڪيترائي علائقا پاڻيءَ هيٺ اچي ويا ۽ شهر پاڻ به ٻوڏ جي خطري هيٺ اچي ويو.<ref>{{cite web |title=Flood 2022 Maps |url=https://pdma.gos.pk/flood-2022-maps/ |publisher=[[Provincial Disaster Management Authority (Sindh)|Provincial Disaster Management Authority Sindh]] |access-date=18 August 2026 }}</ref><ref>{{cite web |title=Flood Inundation Map – Kamber Shahdadkot |url=https://pdma.gos.pk/Documents/Flood/Flood_2022/Flood%20Inundation%20GIS%20Maps/Flood%20Inundation%20Map-Kamber_Shahdadkot_28-08-2022.pdf |publisher=[[Provincial Disaster Management Authority (Sindh)|Provincial Disaster Management Authority Sindh]] |date=28 August 2022 |access-date=18 August 2026 }}</ref> === شھدادڪوٽ کي ٻوڏ جو خطرو === آگسٽ 2022ع جي آخري ڏينهن ۾ [[سيف الله مگسي برانچ]] ۽ گهر ڊرين ۾ گهارن ۽ بلوچستان کان ايندڙ پاڻيءَ سبب شھدادڪوٽ تي ٻوڏ جو خطرو وڌي ويو. 29 آگسٽ تي ''[[ڊان (اخبار)|ڊان]]'' ٻڌايو تہ سيف الله مگسي برانچ ۾ لڳ ڀڳ 150 فوٽ ويڪرو گهارو پوڻ ۽ [[رائٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين]] ۾ بلوچستان کان ايندڙ پاڻيءَ جو دٻاءُ وڌڻ سبب ڪچي پل وارو علائقو ٻڏي ويو هو ۽ پاڻي ڏکڻ طرف وڌي رهيو هو. ساڳئي وقت شھدادڪوٽ جي وارڊ نمبر 5 ۾ سيلرا کان لغاري ۽ مستوئي پاڙن تائين برساتي ۽ ٻوڏ جو پاڻي داخل ٿي چڪو هو.<ref name="Dawn29Aug2022">{{cite news |last=Kalhoro |first=M. B. |title=Exodus begins from Warah, Shahdadkot over fear of deluge |url=https://www.dawn.com/news/1707214/exodus-begins-from-warah-shahdadkot-over-fear-of-deluge |work=[[Dawn (newspaper)|Dawn]] |date=29 August 2022 |access-date=18 August 2026 }}</ref> پاڻيءَ جي وڌندڙ دٻاءَ سبب شهر ۾ خوف پکڙجي ويو ۽ ڪيترن رهواسين محفوظ هنڌن ڏانهن لڏپلاڻ شروع ڪئي.<ref name="Dawn29Aug2022"/> ٻوڏ جو خطرو گهٽائڻ ۽ پاڻيءَ کي ٻئي رخ ڏانهن موڙڻ لاءِ شھدادڪوٽ جي چوڌاري حفاظتي بند مضبوط ڪرڻ، مختلف هنڌن تي مٽيءَ جا بند ٻڌڻ ۽ رستن توڙي نيڪال جي نظام ۾ پاڻيءَ لاءِ رستا پيدا ڪرڻ جون ڪوششون ڪيون ويون. سيپٽمبر جي شروعات تائين صورتحال وڌيڪ سنگين ٿي وئي. سيلرا ڀرسان قمبر–شھدادڪوٽ روڊ ۾ پاڻيءَ جي نيڪال لاءِ ڪٽ ڏنا ويا، ڇاڪاڻ تہ بلوچستان کان ايندڙ ٻوڏ ۽ سم نالن ۾ پيل گهارن سبب شھدادڪوٽ ۽ ڀرپاسي وارن علائقن تي دٻاءُ وڌي رهيو هو. 4 سيپٽمبر تي شھدادڪوٽ ڊرين ۾ ڳوٺ گامن فقير کوسو ڀرسان لڳ ڀڳ 80 فوٽ ويڪرو گهارو پڻ پيو، جنهن سبب وڌيڪ ڳوٺ پاڻيءَ هيٺ آيا.<ref>{{cite news |last=Kalhoro |first=M. B. |title=Over 40,000 move out of Qambar-Shahdadkot's Warah to escape floodwater ravages |url=https://www.dawn.com/news/1708397 |work=[[Dawn (newspaper)|Dawn]] |date=5 September 2022 |access-date=18 August 2026 }}</ref> === آبپاشي ۽ نيڪال جي نظام تي دٻاءُ === ٻوڏ دوران قمبر شھدادڪوٽ ضلعي جي صورتحال رڳو مقامي برساتن سبب نه هئي، پر بلوچستان جي اتر ۽ اولهه وارن علائقن مان ايندڙ وڏي مقدار جي پاڻيءَ پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو. سنڌ جي آبپاشي کاتي موجب بلوچستان ۾ انتهائي تيز برساتن کان پوءِ وڏي مقدار ۾ ٻوڏ جو پاڻي [[ايف پي بند]] ۽ [[رائٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين]] وسيلي سنڌ ڏانهن آيو. ان سبب نيڪال وارا نالا پنهنجي گنجائش کان وڌيڪ وهڻ لڳا ۽ ڪيترن هنڌن تي گهارا پيا.<ref name="Dawn9Sep">{{cite news |title=Murad asks depts to ensure draining of water from affected towns |url=https://www.dawn.com/news/1709085 |work=[[Dawn (newspaper)|Dawn]] |date=9 September 2022 |access-date=18 August 2026 }}</ref> سيپٽمبر جي پهرئين هفتي ۾ سنڌ حڪومت کي ٻڌايو ويو تہ [[قمبر]]، شھدادڪوٽ، [[قبوسعيد خان]]، [[وارهه]]، [[نصيرآباد، سنڌ|نصيرآباد]]، [[ميهڙ]]، [[خيرپور ناٿن شاهه]] ۽ [[جوهي]] جا وڏا حصا پاڻيءَ هيٺ هئا.<ref name="Dawn9Sep"/> شھدادڪوٽ مين ڊرين، ميرو خان مين ڊرين، گهر مين ڊرين ۽ ٻين نيڪال وارن وهڪرن ۾ پاڻيءَ جي غيرمعمولي سطح سبب شهر ۽ ڳوٺن مان پاڻي ڪڍڻ هڪ وڏو مسئلو بڻجي ويو. 10 سيپٽمبر تائين شھدادڪوٽ مين ڊرين ۽ ميرو خان مين ڊرين ۾ پاڻيءَ جي سطح تقريباً هڪ کان ٻه فوٽ گهٽجڻ شروع ٿي ۽ پاڻي آر بي او ڊي-III ڏانهن وهڻ لڳو. گهر مين ڊرين، جيڪا ڪجهه وقت ابتو وهي رهي هئي، ٻيهر مين نارا ويلي ڊرين ڏانهن وهڻ شروع ڪيو. سنڌ حڪومت موجب ان وقت شھدادڪوٽ، قمبر، وارهه، نصيرآباد ۽ قبوسعيد خان جي مٿانهن علائقن ۾ پاڻيءَ جي سطح آهستي آهستي گهٽجڻ لڳي هئي.<ref>{{cite news |title=Murad orders steps to normalise life in N. Feroze, Khairpur and Kot Diji |url=https://www.dawn.com/news/1709250 |work=[[Dawn (newspaper)|Dawn]] |date=10 September 2022 |access-date=18 August 2026 }}</ref> === ميرو خان ڪئنال ۽ گهارا === ٻوڏ دوران [[ميرو خان]] ۽ شھدادڪوٽ جي وچ وارن علائقن ۾ آبپاشي ۽ نيڪال وارن نالن ۾ گهارا پوڻ سبب ڪيترائي ڳوٺ پاڻيءَ هيٺ اچي ويا. تيز وهڪري گهرن، زرعي زمينن، فصلن ۽ مال متاع کي نقصان پهچايو ۽ ڪيترن علائقن جا زميني رابطا متاثر ٿيا. اختيارين گهارن جي سببن بابت جاچ ۽ بندن کي مضبوط ڪرڻ جا قدم پڻ کنيا.<ref>{{Cite web |date=4 September 2022 |title=Several villages flooded after breach in Meeru Khan canal in Qamber |url=https://nation.com.pk/2022/09/04/several-villages-flooded-after-breach-in-meeru-khan-canal-in-qamber/ |access-date=18 August 2026 |website=The Nation |language=en }}</ref> قمبر شھدادڪوٽ ۾ پاڻيءَ جي پکڙجڻ جي شدت [[سنڌ پراونشل ڊزاسٽر مئنيجمينٽ اٿارٽي]] جي سيٽلائيٽ تي ٻڌل نقشن ۾ پڻ درج ڪئي وئي. اداري 28 آگسٽ ۽ 5 سيپٽمبر 2022ع تي ضلعي جا الڳ ٻوڏ-گرفتگي نقشا جاري ڪيا، جن ۾ ٻڏل ۽ پاڻيءَ سان گهيريل علائقن، شهرن، ڳوٺن، شاهراهن ۽ يونين ڪائونسلن جي صورتحال ڏيکاري وئي.<ref>{{cite web |title=Flood 2022 Maps |url=https://pdma.gos.pk/flood-2022-maps/ |publisher=Provincial Disaster Management Authority, Government of Sindh |access-date=18 August 2026 }}</ref> === لڏپلاڻ ۽ انساني اثر === شھدادڪوٽ جي چوڌاري پاڻي وڌڻ سان شهر ۽ ڀرپاسي جي ڳوٺن مان وڏي پيماني تي عارضي لڏپلاڻ ٿي. ڪيترن خاندانن پنهنجا گهر ڇڏي نسبتاً مٿانهن هنڌن، روڊن، بندن ۽ امدادي ڪئمپن ۾ پناهه ورتي. ساڳئي وقت قمبر شھدادڪوٽ جي ٻين شهرن ۾ پڻ اهڙي صورتحال پيدا ٿي؛ [[وارهه]] مان ڏهن هزارن جي تعداد ۾ ماڻهو ٻوڏ جي خطري سبب نڪري ويا، جڏهن تہ قبوسعيد خان پڻ پاڻيءَ سان گهيرجي ويو.<ref>{{cite news |last=Kalhoro |first=M. B. |title=Over 40,000 move out of Qambar-Shahdadkot's Warah to escape floodwater ravages |url=https://www.dawn.com/news/1708397 |work=Dawn |date=5 September 2022 |access-date=18 August 2026 }}</ref> ٻوڏ سبب بي گهر ٿيل خاندانن، خاص طور ٻارن، لاءِ تعليم ۽ بنيادي سهولتون پڻ متاثر ٿيون. [[يونيسيف]] قمبر شھدادڪوٽ جي مينهون خاني بلدي ڳوٺ ۾ ٻوڏ سبب اندروني طور بي گهر ٿيل خاندانن جي ٻارن لاءِ عارضي سکيا مرڪز قائم ڪيو. يونيسيف موجب ٻوڏ متاثر خاندانن کي پيئڻ جو محفوظ پاڻي، طبي سامان، غذائي علاج جون شيون ۽ صفائيءَ جون ڪِٽون پڻ مهيا ڪيون ويون.<ref>{{cite web |title=UNICEF delivers supplies to ensure that every child can score goals in life |url=https://www.unicef.org/supply/stories/unicef-delivers-supplies-ensure-every-child-can-score-goals-life |publisher=[[UNICEF]] |access-date=18 August 2026 }}</ref> === امدادي ڪارروايون === ضلعي انتظاميا، [[پراونشل ڊزاسٽر مئنيجمينٽ اٿارٽي، سنڌ|پراونشل ڊزاسٽر مئنيجمينٽ اٿارٽي]]، بچاءَ وارن ادارن، فوج، غير سرڪاري تنظيمن ۽ مقامي رضاڪارن ٻوڏ متاثر ماڻهن کي محفوظ هنڌن ڏانهن منتقل ڪرڻ ۽ کاڌو، پيئڻ جو پاڻي، خيما ۽ ٻيون ضروري شيون پهچائڻ جون ڪارروايون ڪيون. قمبر شھدادڪوٽ جي ڊپٽي ڪمشنر جاويد نبي کوسو، پي ڊي ايم اي سنڌ طرفان، [[قبوسعيد خان]] جي ڪچي واري ٻوڏ متاثر علائقي ۾ خوراڪ جون شيون پڻ ورهايون.<ref>{{cite web |title=Deputy Commissioner Qambar-Shahdadkot Javed Nabi Khoso distributing food items among the flood affected people |url=https://www.app.com.pk/photos-section/deputy-commissioner-qambar-shahdadkot-javed-nabi-khoso-distributing-food-items-among-the-flood-affected-people-in-the-flood-hit-katcha-area-of-qubo-saeed-khan-on-the-behalf-of-provincial-disaster-mana/ |website=[[Associated Press of Pakistan]] |date=1 August 2022 |access-date=18 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230316103302/https://www.app.com.pk/photos-section/deputy-commissioner-qambar-shahdadkot-javed-nabi-khoso-distributing-food-items-among-the-flood-affected-people-in-the-flood-hit-katcha-area-of-qubo-saeed-khan-on-the-behalf-of-provincial-disaster-mana/ |archive-date=16 March 2023 |url-status=live }}</ref> پي ڊي ايم اي سنڌ جي 2022ع واري ٻوڏ بابت رپورٽ موجب قمبر شھدادڪوٽ امدادي سامان حاصل ڪندڙ اهم ضلعن مان هو. اداري طرفان ٻوڏ متاثر آباديءَ لاءِ راشن، صاف پيئڻ جو پاڻي، خيما ۽ گهريلو استعمال جون ضروري شيون فراهم ڪيون ويون.<ref>{{cite web |title=Flood 2022 in Sindh |url=https://pdma.gos.pk/Documents/Reports/Flood%202022%20In%20Sindh.pdf |publisher=Provincial Disaster Management Authority, Government of Sindh |access-date=18 August 2026 }}</ref> ٻوڏ کان پوءِ به انساني امداد جي ضرورت جاري رهي. پاڪستان هيومينيٽيرين فورم جي 2022ع واري سالياني رپورٽ موجب [[مرسي ڪور]] قمبر شھدادڪوٽ ۽ جيڪب آباد ضلعن ۾ ٻوڏ متاثر ۽ ڪمزور برادرين لاءِ 12 مهينن جو امدادي پروگرام شروع ڪيو، جنهن جي پهرئين مرحلي ۾ صاف پاڻي، خوراڪ، غير غذائي ضروري شيون ۽ صفائي بابت آگاهي فراهم ڪئي وئي.<ref>{{cite web |title=Pakistan Humanitarian Forum Annual Report 2022 |url=https://ndma.gov.pk/public/storage/publications/July2023/4MYdOADBMNylGJdX1cY4.pdf |publisher=Pakistan Humanitarian Forum |year=2022 |access-date=18 August 2026 }}</ref> === صحت، پاڻي ۽ تعليم تي اثر === ٻوڏ جي بيٺل ۽ آلوده پاڻيءَ سبب صاف پيئڻ جي پاڻي، صفائي ۽ صحت جون ضرورتون وڌي ويون. ملڪ گير سطح تي [[يونيسيف]] خبردار ڪيو تہ 2022ع جي ٻوڏ سبب لکين ٻار پاڻيءَ مان پکڙجندڙ بيمارين، غذائي کوٽ ۽ ٻين صحت جي خطرن کي منهن ڏئي رهيا هئا.<ref>{{cite web |title=More than three million children at risk as devastating floods hit Pakistan |url=https://www.unicef.org/press-releases/more-three-million-children-risk-devastating-floods-hit-pakistan |publisher=[[UNICEF]] |date=31 August 2022 |access-date=18 August 2026 }}</ref> قمبر شھدادڪوٽ ۾ عارضي سکيا مرڪزن ۽ پاڻي، صفائي، غذائيت ۽ طبي امداد جي فراهمي اهڙين ضرورتن جي جواب جو حصو هئي.<ref>{{cite web |title=UNICEF delivers supplies to ensure that every child can score goals in life |url=https://www.unicef.org/supply/stories/unicef-delivers-supplies-ensure-every-child-can-score-goals-life |publisher=UNICEF |access-date=18 August 2026 }}</ref> 2022ع واري ٻوڏ شھدادڪوٽ لاءِ رڳو هڪ مختصر برساتي واقعو نه هئي، پر شهر جي نيڪال، آبپاشي، روڊن، پيئڻ جي پاڻي ۽ آفتن کان بچاءَ واري ڍانچي لاءِ هڪ وڏي آزمائش ثابت ٿي. سنڌ حڪومت جي رپورٽن موجب سيپٽمبر جي ٻئي هفتي کان شھدادڪوٽ ۽ ڀرپاسي وارن مٿانهن علائقن ۾ پاڻيءَ جي سطح گهٽجڻ شروع ٿي، پر ضلعي جي ڪيترن هيٺانهن علائقن مان پاڻي نيڪال ٿيڻ ۽ معمول جي زندگي بحال ٿيڻ ۾ وڌيڪ وقت لڳو.<ref name="Dawn9Sep"/> == رانديون == [[ڪرڪيٽ]] شھدادڪوٽ ۾ کيڏجندڙ نمايان راندين مان هڪ آهي. شهر ۽ ڀرپاسي ۾ مقامي ڪرڪيٽ ڪلب ۽ ٽيمون سرگرم آهن ۽ مقامي سطح تي ڪرڪيٽ جا مقابلا ۽ ٽورنامينٽ منعقد ٿيندا رهن ٿا. [[پاڪستان ڪرڪيٽ بورڊ]] جي ڪلبن واري سرڪاري فهرست ۾ شھدادڪوٽ جي ''بلوچ ٽائيگرز ڪرڪيٽ ڪلب شھدادڪوٽ'' کي سنڌ ڪرڪيٽ ايسوسيئيشن جي لاڙڪاڻو سٽي ڪرڪيٽ ايسوسيئيشن هيٺ درج ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=List of Clubs |url=https://www.pcb.com.pk/downloads/List%20of%20Clubs.pdf |publisher=[[پاڪستان ڪرڪيٽ بورڊ]] |access-date=18 August 2026 }}</ref> شهر ۾ راندين لاءِ هڪ اسٽيڊيم گرائونڊ پڻ موجود آهي. [[پراونشل ڊزاسٽر مئنيجمينٽ اٿارٽي، سنڌ]] جي 2025ع واري سرڪاري هنگامي منصوبي ۾ شھدادڪوٽ تعلقي لاءِ ''Stadium Ground, Shahdadkot'' کي باقاعدي هنڌ طور درج ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Provincial Monsoon Contingency Plan 2025 |url=https://pdma.gos.pk/Documents/Contingency_Plans/Provincial%20Monsoon%20Contingency%20Plan%202025.pdf |publisher=Provincial Disaster Management Authority, Government of Sindh |year=2025 |page=179 |access-date=18 August 2026 }}</ref> شهر ۾ مقامي ڪرڪيٽ مقابلن لاءِ راندين جا ميدان استعمال ٿيندا آهن، جڏهن تہ ضلعي سطح تي پڻ شھدادڪوٽ جون ٽيمون ڪرڪيٽ مقابلن ۾ حصو وٺنديون آهن. [[فٽبال]] پڻ شھدادڪوٽ جي منظم راندين ۾ شامل آهي. [[پاڪستان فٽبال فيڊريشن]] جي پاڪستان فٽبال ڪنيڪٽ واري ڪلبن ۽ اڪيڊمين جي سرڪاري فهرست ۾ قمبر شھدادڪوٽ ضلعي هيٺ شھدادڪوٽ جا ڪيترائي فٽبال ڪلب درج ٿيل آهن. انهن ۾ ''الشهباز فٽبال ڪلب شھدادڪوٽ''، ''حبيب اليون فٽبال ڪلب شھدادڪوٽ''، ''مهران فٽبال ڪلب شھدادڪوٽ'' ۽ ''شهيد مير اختر ساسولي فٽبال ڪلب شھدادڪوٽ'' فعال ڪلبن طور درج آهن، جڏهن تہ ''بابو غلام محمد فٽبال ڪلب شھدادڪوٽ'' ۽ ''شاهه لطيف فٽبال ڪلب شھدادڪوٽ'' پڻ رجسٽرڊ ڪلبن ۾ شامل آهن.<ref name="PFFShahdadkot">{{cite web |title=Pakistan Football Connect: Clubs & Academies Status |url=https://pff.com.pk/wp-content/uploads/2024/11/Clubs-Academies-List-3-11-2024.pdf |publisher=[[پاڪستان فٽبال فيڊريشن]] |date=3 November 2024 |page=65 |access-date=18 August 2026 }}</ref> انهن ڪلبن جي سرڪاري رجسٽريشن مان شهر ۾ ڪلب سطح تي فٽبال جي منظم سرگرمين جي موجودگي ظاهر ٿئي ٿي.<ref name="PFFShahdadkot"/> شھدادڪوٽ ۽ [[قمبر]] جون ٽيمون ضلعي سطح جي راندين ۾ پڻ هڪ ٻئي سان مقابلو ڪنديون رهيون آهن. آگسٽ 2025ع ۾ سنڌ جي راندين ۽ نوجوانن جي معاملن واري کاتي پاران آزاديءَ جي ڏهاڙي جي سلسلي ۾ قمبر شهر ۾ شھدادڪوٽ ۽ قمبر جي ٽيمن وچ ۾ ڪرڪيٽ ميچ منعقد ڪئي وئي. شھدادڪوٽ جي ٽيم 183 رنسن جي هدف جي جواب ۾ 162 رنسون ٺاهيون ۽ قمبر جي ٽيم مقابلو 21 رنسن تان کٽيو. مقابلي جو انتظام قمبر شھدادڪوٽ جي ضلعي راندين واري آفيس ڪيو هو.<ref>{{cite news |title=Cricket match organizes to celebrate Independence Day |url=https://www.urdupoint.com/en/pakistan/cricket-match-organizes-to-celebrate-independ-2026226.html |agency=[[Associated Press of Pakistan]] |date=5 August 2025 |access-date=18 August 2026 }}</ref> سنڌ حڪومت پڻ شھدادڪوٽ کي انهن علائقن ۾ شامل ڪيو آهي جتي راندين جو بنيادي ڍانچو قائم ڪيو ويو آهي. 2024ع ۾ سنڌ جي راندين ۽ نوجوانن جي معاملن واري کاتي بابت رپورٽ ۾ شھدادڪوٽ کي سنڌ جي انهن هنڌن ۾ شمار ڪيو ويو، جتي اسٽيڊيم، راندين جا ميدان يا ٻيون راندين جون سهولتون قائم ڪيون ويون آهن. ساڳئي منصوبي تحت ضلعي سطح تي نوجوانن لاءِ مختلف راندين جا مقابلا ڪرائڻ جو منصوبو پڻ پيش ڪيو ويو.<ref>{{cite news |last=Ali |first=Syed Intikhab |title=Sindh sports dept plans competitions across province |url=https://www.thenews.com.pk/print/1239809-sindh-sports-dept-plans-competitions-across-province |work=[[The News International]] |date=14 October 2024 |access-date=18 August 2026 }}</ref> [[والي بال]] پڻ شھدادڪوٽ تعلقي ۽ قمبر شھدادڪوٽ ضلعي جي ڳوٺاڻن علائقن ۾ کيڏي ويندڙ راندين مان آهي. ضلعي ۾ اسڪولن ۽ نوجوانن لاءِ ٿيندڙ راندين جي سرگرمين ۾ ڪرڪيٽ سان گڏ والي بال، بيڊمنٽن، رسو ڇڪڻ ۽ ٻيون رانديون پڻ شامل رهيون آهن. مثال طور سنڌ ڪميونٽي موبلائيزيشن پروگرام تحت قمبر شھدادڪوٽ ضلعي جي وارهه واري علائقي ۾ منعقد ڪيل ڇوڪرين جي راندين واري تقريب ۾ ڪرڪيٽ، [[بيڊمنٽن]]، والي بال ۽ رسو ڇڪڻ جا مقابلا ڪرايا ويا.<ref>{{cite web |title=Sindh Community Mobilization Program Annual Report Year III |url=https://pdf.usaid.gov/pdf_docs/PA00XDHZ.pdf |publisher=[[United States Agency for International Development]] |year=2016 |access-date=18 August 2026 }}</ref> ضلعي جي اسڪولن ۾ راندين کي غير نصابي سرگرمين طور پڻ هٿي ڏني وئي آهي. 2012ع ۾ ٻوڏ متاثر قمبر شھدادڪوٽ ضلعي ۾ [[يونيسيف]] جي مالي سهڪار سان ''رائيٽ ٽو پلي'' پاران بين المدارس راندين جا مقابلا منعقد ڪيا ويا، جن ۾ 753 ٻارن ڪرڪيٽ سميت مختلف راندين ۾ حصو ورتو.<ref>{{cite news |title=UNICEF organizes Inter School Tournaments in flood hit Sindh districts |url=https://www.pakistanchristianpost.com/head-line-news-details/3963 |date=30 November 2012 |access-date=18 August 2026 }}</ref> اهڙيءَ طرح شھدادڪوٽ ۾ راندين جون سرگرميون رڳو ڪرڪيٽ تائين محدود ناهن؛ شهر ۾ منظم فٽبال ڪلبن جي موجودگي، مقامي ڪرڪيٽ ڪلبن، اسٽيڊيم گرائونڊ ۽ ضلعي سطح جي راندين جي سرگرمين سبب ڪرڪيٽ ۽ فٽبال ٻنهي لاءِ مقامي سطح تي راندين جو ڍانچو موجود آهي، جڏهن تہ والي بال ۽ ٻيون رانديون خاص طور اسڪولن ۽ ڀرپاسي جي ڳوٺاڻن علائقن ۾ کيڏيون وڃن ٿيون. == فاصلا == هيٺ ڏنل جدول ۾ شھدادڪوٽ کان پاڪستان جي اهم شهرن ۽ دنيا جي ڪجهه وڏن شهرن تائين فاصلا ڏيکاريل آهن. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; border-collapse:collapse;" |+ style="background:#3949AB; color:white; padding:8px; font-size:115%;" | '''شھدادڪوٽ ۽ ٻين شهرن وچ ۾ فاصلا''' |- ! style="background:#5C6BC0; color:white; width:22%;" | شروعاتي هنڌ ! style="background:#5C6BC0; color:white; width:25%;" | منزل ! style="background:#00897B; color:white; width:18%;" | فاصلو (ڪ.م.) ! style="background:#F57C00; color:white; width:35%;" | روڊ ذريعي رابطو |- style="background:#E8EAF6;" | [[شھدادڪوٽ]] | [[لنڊن]] | 6,125 | نہ |- style="background:#F5F5F5;" | [[شھدادڪوٽ]] | [[نيو يارڪ شهر|نيو يارڪ]] | 11,507 | نہ |- style="background:#E8EAF6;" | [[شھدادڪوٽ]] | [[برلن]] | 5,235 | نہ |- style="background:#F5F5F5;" | [[شھدادڪوٽ]] | [[لاس اينجلس]] | 13,113 | نہ |- style="background:#E8EAF6;" | [[شھدادڪوٽ]] | [[ماسڪو]] | 3,908 | نہ |- style="background:#E8F5E9;" | [[شھدادڪوٽ]] | [[بيجنگ]] | 4,578 | ها، [[گلگت]] کان چين جي سرحد وسيلي |- style="background:#E8EAF6;" | [[شھدادڪوٽ]] | [[ٽوڪيو]] | 6,655 | نہ |- style="background:#F5F5F5;" | [[شھدادڪوٽ]] | [[سڊني]] | 11,069 | نہ |- style="background:#E8EAF6;" | [[شھدادڪوٽ]] | [[ريو ڊي جينيرو]] | 13,110 | نہ |- ! colspan="4" style="background:#00796B; color:white; padding:6px;" | '''پاڪستان جي اهم شهرن تائين فاصلا''' |- style="background:#E0F2F1;" | [[شھدادڪوٽ]] | [[ڪراچي]] | 342 | ها |- style="background:#F1F8E9;" | [[شھدادڪوٽ]] | [[لاهور]] | 746 | ها |- style="background:#E0F2F1;" | [[شھدادڪوٽ]] | [[اسلام آباد]] | 822 | ها |- style="background:#F1F8E9;" | [[شھدادڪوٽ]] | [[پشاور]] | 769 | ها |- style="background:#E0F2F1;" | [[شھدادڪوٽ]] | [[ڪوئيٽا]] | 276 | ها |- style="background:#F1F8E9;" | [[شھدادڪوٽ]] | [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] | 280 | ها |} == پڻ ڏسو == * [[قبو سعيد خان تعلقو]] * [[لاڙڪاڻو]] * [[اميد علي جوڻيجو]] * [[ڪچي پل]] * [[ڳڙهي خيرو تعلقو]] == حوالا == {{حوالا|2}} iqnrprw6z1t13mj0aytcftl4q46khpe 404601 404599 2026-08-18T15:12:36Z Intisar Ali 8681 /* جاگرافي */ 404601 wikitext text/x-wiki {{Short description|پاڪستان جو شهر ۽ انتظامي علائقو}} {{Infobox settlement <!-- Basic information --> | name = شھدادڪوٽ | official_name = Shahdadkot | other_name = {{lower|0.1em|[[سيلرا شھدادڪوٽ]]}} | native_name = {{nobold|{{lower|0.6em|{{Nastaliq|شہدادکوٹ}}}}}} | settlement_type = [[شهر]]، [[ميونسيپلٽي]] <!-- Images --> | image_skyline = Water supply shahdadkot.jpg | imagesize = 250 | image_caption = شھدادڪوٽ جو پاڻي فراهمي نظام | image_flag = | flag_size = 100 <!-- Maps / additional images --> | image_map = At_Kotoo_Motoo_Chowk_Shahdadkot.jpg | mapsize = 250 | map_caption = شھدادڪوٽ ۾ ڪوٽو موٽو چوڪ وٽ بئنڪون | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_label_position = bottom | pushpin_map_caption = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ شھدادڪوٽ جو مقام | pushpin_mapsize = 250 <!-- Location --> | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{flag|پاڪستان}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = {{flag|سنڌ}} | subdivision_type2 = [[پاڪستان جا ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] | subdivision_type3 = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name3 = [[قمبر شھدادڪوٽ ضلعو|قمبر شھدادڪوٽ]] | subdivision_type4 = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]] | subdivision_name4 = [[شھدادڪوٽ تعلقو]] <!-- Languages --> | blank1_name_sec1 = سرڪاري ٻوليون | blank1_info_sec1 = [[اردو]]، [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | blank2_name_sec1 = مقامي ٻولي | blank2_info_sec1 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | blank3_name_sec1 = ٻيون ڳالهايون ويندڙ ٻوليون | blank3_info_sec1 = [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]]، [[بلوچي ٻولي|بلوچي]]، [[براهوي ٻولي|براهوي]] <!-- Government --> | government_type = مڪاني حڪومت | leader_title = چيئرمين ميونسيپلٽي | leader_name = | leader_title1 = ايم اين اي | leader_name1 = <!-- Establishment --> | established_title = قيام | established_date = ڪلهوڙا خاندان جي دور ۾ | founder = شھداد خان کهاوڙ <!-- Physical characteristics --> | unit_pref = PAK | elevation_m = 13 | elevation_ft = 43 <!-- Population: latest statistics retained --> | population_total = 120,687 | population_as_of = [[پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري|2023ع]] | population_density_sq_mi = auto | population_blank1_title = شهر واسين جو نالو | population_blank1 = شھدادڪوٽي <!-- Time --> | timezone = [[پاڪستان جو معياري وقت]] | utc_offset = +05:00 <!-- Coordinates --> | coordinates = {{coord|27.8483|67.9106|region:PK_type:city|display=inline,title}} <!-- Postal and telephone codes --> | postal_code_type = پوسٽل ڪوڊ | postal_code = 77300 | area_code = 0744 | website = }} [[File:Petrol Pump At Highway - panoramio.jpg|thumb|شھدادڪوٽ جي باءِ پاس تي هڪ پيٽرول پمپ]] '''شھدادڪوٽ''' ({{langx|en|Shahdadkot}}) [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[قمبر شھدادڪوٽ ضلعو|قمبر شھدادڪوٽ ضلعي]] جو هڪ قديم ۽ اهم شهر آهي. شھدادڪوٽ اڳوڻي [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي ضلعي]] جو حصو هو، پر [[قمبر شھدادڪوٽ ضلعو|قمبر شھدادڪوٽ ضلعو]] قائم ٿيڻ کان پوءِ ان ۾ شامل ڪيو ويو. هي ضلعي جي وڏن شهرن مان هڪ ۽ [[شھدادڪوٽ تعلقو|شھدادڪوٽ تعلقي]] جو انتظامي مرڪز آهي. 2023ع جي آدمشماري موجب شهر جي آبادي 120,687 هئي. شهر جو پوسٽل ڪوڊ 77300 آهي. شهر جو نالو ان جي باني '''شھداد خان کهاوڙ''' جي نالي پٺيان رکيو ويو. شھدادڪوٽ [[لاڙڪاڻو|لاڙڪاڻي]] کان لڳ ڀڳ 51 ڪلوميٽر اتر-اولهه ۽ [[قمبر]] کان 34 ڪلوميٽر اتر طرف واقع آهي. هي شهر [[بلوچستان]] جي [[خضدار ضلعو|خضدار]]، [[جھل مگسي ضلعو|جھل مگسي]] ۽ [[استا محمد ضلعو|استا محمد]] ضلعن جي ويجهو واقع آهي. شھدادڪوٽ [[ايم-8 موٽر وي (پاڪستان)|ايم-8 موٽر وي]] جي رستي وسيلي [[گوادر]] ۽ [[رتوديرو]] سان ڳنڍيل آهي. شھدادڪوٽ ۾ مختلف سنڌي، بلوچ ۽ ٻين برادرين جا ماڻهو رهن ٿا. هتي رهندڙ برادرين ۾ شيخ، کهاوڙ، سيلرا، [[ڪنگراڻي]]، ڀٽي، کوسا، مگسي، براهوي، سومرا، مستوئي، تونيا، چنا، سيد، جروار، پٺاڻ، لانگاهه، گهلُو، وڌا، قريشي، عمراڻي، رڏ، مغيري، ڀٽا، اعواڻ ۽ ڪمبوهه شامل آهن. شهر ۾ مسلمان اڪثريت ۾ آهن، جن ۾ سني ۽ شيعا شامل آهن. هندو برادري پڻ شهر ۾ آباد آهي ۽ واپاري شعبي ۾ ان جي نمايان موجودگي رهي آهي. شيخ برادريءَ جي پڻ شهر جي واپاري طبقي ۾ وڏي نمائندگي آهي.<ref>{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=https://www.sindhidunya.com/shahdadkot/ |accessdate=2018-02-25 |archive-date=2016-08-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160829101127/http://www.sindhidunya.com/shahdadkot/ |dead-url=yes }}</ref> شھدادڪوٽ 1970ع کان وٺي [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] جو هڪ اهم سياسي ڳڙهه پڻ رهيو آهي.<ref>{{Cite web|url=http://www.pas.gov.pk/index.php/members/bydistrict/en/31/94|title=Welcome to the Website of Provincial Assembly of Sindh}}</ref> هي علائقو پاڪستان جي اڳوڻي وزيراعظم [[بينظير ڀٽو]] جو چونڊ تڪ پڻ رهيو آهي، جڏهن ته مير نادر خان مگسي پڻ هن علائقي مان ڊگهي عرصي تائين چونڊجندو رهيو آهي. == تاريخ == شھدادڪوٽ جي بنياد بابت مختلف تاريخي حوالا موجود آهن. سنڌ جي محقق [[ايم ايڇ پنھور]] موجب، شھدادڪوٽ انهن نون شهرن ۽ وسندين مان هڪ هو، جيڪي [[ڪلهوڙا خاندان|ڪلهوڙن]] جي دور ۾ سنڌ اندر زرعي ايراضي ۽ آباديءَ ۾ واڌ سان گڏ اُسريا. پنهور 1701ع کان 1758ع تائين واري عرصي بابت لکي ٿو ته سنڌ ۾ پوکيءَ هيٺ ايراضي لڳ ڀڳ ڏهن لکن ايڪڙن مان وڌي ٻاويهه لک ايڪڙ ٿي ۽ آبادي 14 لکن مان وڌي لڳ ڀڳ 30 لکن تائين پهتي. ان دور ۾ شھدادڪوٽ سان گڏ قمبر، وارهه، ميهڙ، خيرپور ناٿن شاهه، ميرپورخاص، نئون خدا آباد، شھدادپور، نوشهروفيروز، خانڳڙهه، فتح ڳڙهه، جوهي، دوست علي، رتوديرو ۽ وڳڻ جهڙيون وسنديون پڻ اُسريون.<ref>پنهور، ايم. ايڇ، ٽماهي ''مهراڻ''، 1/1996ع، ص. 35، سنڌي ادبي بورڊ، ڄامشورو.</ref> ضلعي قمبر شھدادڪوٽ بابت هڪ ضلعي پروفائيل موجب، شھدادڪوٽ جو بنياد لڳ ڀڳ '''1713ع''' ۾ ڪلهوڙن جي دور ۾ پيو ۽ اهو لاڙڪاڻي کان [[گنداوا]] ڏانهن ويندڙ واپاري رستي تي هڪ اهم شهر هو.<ref name="DistrictProfile">{{cite web |title=Pakistan Emergency Situational Analysis: District Kamber Shahdadkot |url=https://reliefweb.int/report/pakistan/pakistan-emergency-situational-analysis-district-kamber-shahdadkot-july-2014 |website=ReliefWeb |date=July 2014 |access-date=18 August 2026 }}</ref> علائقي تي [[ڪلهوڙا خاندان|ڪلهوڙن]] کان پوءِ [[ٽالپر خاندان|ٽالپرن]] جي حڪومت قائم ٿي، جيڪا 1843ع ۾ انگريزن جي سنڌ تي قبضي تائين جاري رهي.<ref name="DistrictProfile"/> === پراڻو نالو ۽ اوڻيهين صدي === شھدادڪوٽ جو پراڻو نالو '''شھدادپور''' هو. [[اي ڊبليو هيوز]] جي 1876ع ۾ ڇپيل ''A Gazetteer of the Province of Sind'' ۾ هن وسندي کي ''شھدادپور'' جي نالي سان درج ڪيو ويو آهي. ان وقت اهو قمبر تعلقي جي لاڙڪاڻي ڊپٽي ڪليڪٽريٽ جو هڪ سرڪاري شهر هو ۽ لاڙڪاڻي کان لڳ ڀڳ 30 ميل اتر-اتر اولهه طرف واقع هو. شهر داتو-جي-ڪُر واهه جي اولهندي ڪناري تي آباد هو ۽ رستن وسيلي قمبر، ڳڙهي خيرو، جمالي ۽ حمل سان ڳنڍيل هو.<ref name="Hughes1876">{{cite book |last=Hughes |first=A. W. |author-link=Albert William Hughes |title=A Gazetteer of the Province of Sind |location=London |year=1876 |pages=769–770 |language=en }}</ref> 1876ع جي گزيٽيئر موجب، ان وقت شھدادپور جي آبادي لڳ ڀڳ '''783''' هئي، جنهن مان 464 مسلمان ۽ 319 هندو هئا. مسلمان آباديءَ ۾ پيرزاده، ڪلهوڙا، لاشاري، سيال، مگسي ۽ مهاڻا شامل هئا. گزيٽيئر ۾ پير بخش کهاوڙ کي علائقي جو بااثر زميندار ڄاڻايو ويو آهي ۽ شهر جي ٻيهر ترقيءَ ۾ سندس ڪردار جو ذڪر پڻ ڪيو ويو آهي.<ref name="Hughes1876"/> ساڳئي گزيٽيئر مان معلوم ٿئي ٿو ته شھدادپور ڪنهن وقت هڪ نسبتاً وڏو ۽ اهم شهر هو. [[جان ڪين (پهريون بيرن ڪين)|سر جان ڪين]] افغانستان ڏانهن فوجي مهم تي روانو ٿيڻ وقت سنڌ مان گذرندي هتان پنهنجي فوج لاءِ رسد حاصل ڪئي هئي. ان کان پوءِ شهر زوال جو شڪار ٿيو. 1846ع ۾ چانڊڪا ضلعي جي ڊپٽي ڪليڪٽر ليفٽيننٽ جيمس جي دوري وقت شهر جي آبادي انتهائي گهٽجي چڪي هئي. بعد ۾ شهر ٻيهر آباد ٿيڻ لڳو ۽ 1870ع واري ڏهاڪي تائين هتي اُن، چانور ۽ مختلف اناجن جو واپار ٿيندو هو.<ref name="Hughes1876"/> === شھدادپور تعلقو === برطانوي دور ۾ علائقي جي انتظامي حيثيت ۾ اهم تبديلي 1884ع ۾ آئي. بمبئي حڪومت 16 جنوري 1884ع تي بمبئي لينڊ روينيو ڪوڊ 1879ع تحت حڪم جاري ڪيو ته قمبر ۽ سجاول تعلقن جا مخصوص ڳوٺ ۽ زمينون گڏ ڪري هڪ نئون تعلقو قائم ڪيو وڃي. اهو نئون انتظامي يونٽ '''شھدادپور تعلقو''' سڏيو ويو ۽ ان کي اپر سنڌ فرنٽيئر ضلعي جو حصو بڻايو ويو. حڪم پهرين فيبروري 1884ع کان لاڳو ٿيو.<ref name="BombayGazette1884">{{cite journal |title=Government Notification No. 414 A |journal=Bombay Government Gazette |date=17 January 1884 |pages=36–37 |language=en }}</ref> انهن سرڪاري دستاويزن مان اهو پڻ ظاهر ٿئي ٿو ته اوڻيهين صديءَ جي پوئين اڌ تائين موجوده شھدادڪوٽ لاءِ '''شھدادپور''' نالو سرڪاري طور استعمال ٿيندو رهيو.<ref name="Hughes1876"/><ref name="BombayGazette1884"/> بعد ۾ شهر جو نالو شھدادپور مان بدلائي '''شھدادڪوٽ''' ڪيو ويو. مقامي تاريخي روايتن موجب، سنڌ ۾ ساڳئي نالي سان هڪ ٻيو [[شھدادپور]] موجود هجڻ سبب ٽپال جي ورڇ ۾ مونجهارو پيدا ٿيندو هو، جنهن کان پوءِ ٻنهي شهرن ۾ فرق ڪرڻ لاءِ هن شهر جو نالو شھدادڪوٽ رکيو ويو.<ref>{{cite web |title=Shahdadkot History |url=https://historyofshahdadkot.blogspot.com/p/shahdadkot-history.html |access-date=18 August 2026 |language=en }}</ref> === ريلوي ۽ آمدرفت === برطانوي دور ۾ شھدادڪوٽ کي ريلوي وسيلي قمبر، لاڙڪاڻي ۽ اتر سنڌ جي ٻين علائقن سان ڳنڍيو ويو. '''لاڙڪاڻو–جيڪب آباد لائيٽ ريلوي''' جي رستي تي شھدادڪوٽ ۽ '''سيلرا شھدادڪوٽ ريلوي اسٽيشن''' قائم ڪيا ويا. هي ريلوي رستو لاڙڪاڻي کان قمبر ۽ شھدادڪوٽ مان ٿيندو ڳڙهي خيرو، استا محمد ۽ اڳتي جيڪب آباد ڏانهن ويندو هو.<ref>{{cite web |title=Indian Railways FAQ: IR History |url=https://www.irfca.org/faq/faq-history3.html |website=Indian Railways Fan Club |access-date=18 August 2026 |language=en }}</ref> 1956ع ۾ لاڙڪاڻي کان شھدادڪوٽ تائين ريلوي سيڪشن کي براڊ گيج ۾ تبديل ڪيو ويو، جڏهن ته سيلرا شھدادڪوٽ کان اڳتي پراڻي لائيٽ ريلويءَ جو هڪ حصو بعد ۾ ختم ڪيو ويو.<ref>{{cite web |title=Larkana–Jacobabad Light Railway |url=https://wiki.fibis.org/w/Larkana-Jacobabad_Light_Railway |website=Families in British India Society |access-date=18 August 2026 |language=en }}</ref> === ڪوٽو موٽو چوڪ === شھدادڪوٽ جي پراڻن ۽ مشهور هنڌن مان '''ڪوٽو موٽو چوڪ''' پڻ شامل آهي. مقامي روايت موجب، هن چوڪ جو نالو ڪوٽومل ۽ موٽومل نالي ٻن هندو واپارين جي نالن تان پيو، جن جو هتي ٻارن جي رانديڪن جو دڪان هوندو هو. سندن وفات کان پوءِ دڪان بند ٿي ويو، پر سندن نالن سان منسوب ''ڪوٽو موٽو'' نالو چوڪ لاءِ رائج رهيو.<ref>{{cite web |title=شهداد ڪوٽ شهر جون اهم تاريخي جڳهون |url=https://abdulghaffarwadho.wordpress.com/2017/03/31/%D8%B4%D9%87%D8%AF%D8%A7%D8%AF-%DA%AA%D9%88%D9%BD-%D8%B4%D9%87%D8%B1-%D8%AC%D9%88%D9%86-%D8%A7%D9%87%D9%85-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE%D9%8A-%D8%AC%DA%B3%D9%87%D9%88%D9%86/ |date=31 March 2017 |access-date=18 August 2026 |language=sd }}</ref> === پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ === [[پاڪستان جي آزادي]] کان پوءِ شھدادڪوٽ ۽ قمبر، [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي ضلعي]] جا تعلقا رهيا. 2004ع ۾ لاڙڪاڻي ضلعي کي ورهائي نئون [[قمبر شھدادڪوٽ ضلعو]] قائم ڪيو ويو، جنهن ۾ شھدادڪوٽ کي شامل ڪيو ويو.<ref name="DistrictProfile"/> شھدادڪوٽ ويهين صديءَ جي ٻئي اڌ دوران زرعي ۽ صنعتي مرڪز طور پڻ ترقي ڪئي. شهر ۽ ڀرپاسي واري علائقي ۾ چانور ۽ ڪڻڪ اهم فصل رهيا آهن ۽ چانورن جي ڇڙهائيءَ جا ڪيترائي ڪارخانا قائم ٿيا. 1970ع واري ڏهاڪي ۾ شھدادڪوٽ ٽيڪسٽائل مل پڻ قائم ڪئي وئي، جيڪا شهر جي اهم صنعتي ادارن مان هڪ هئي ۽ وڏي تعداد ۾ مقامي ماڻهن کي روزگار فراهم ڪندي هئي. مل بعد ۾ مالي ۽ انتظامي مسئلن جو شڪار ٿي ۽ 2007ع ۾ مستقل طور بند ٿي وئي. == جاگرافي == شھدادڪوٽ [[سنڌ]] جي اتر-اولهه واري حصي ۾ [[قمبر شھدادڪوٽ ضلعو|قمبر شھدادڪوٽ ضلعي]] ۾ واقع آهي. شهر جا جاگرافيائي بيهڪ لڳ ڀڳ {{coord|27.8483|67.9106|display=inline}} آهي ۽ سمنڊ جي سطح کان ان جي اوچائي لڳ ڀڳ 13 ميٽر آهي. شھدادڪوٽ [[لاڙڪاڻو|لاڙڪاڻي]] کان لڳ ڀڳ 51 ڪلوميٽر اتر-اولهه ۽ [[قمبر]] کان لڳ ڀڳ 34 ڪلوميٽر اتر طرف واقع آهي. شهر جي اولهه طرف بلوچستان جي سرحد ۽ ان کان اڳتي [[کيرٿر جبلن جو سلسلو]] واقع آهي. قمبر شھدادڪوٽ ضلعي جي جاگرافي ٻن نمايان قدرتي حصن ۾ ورهايل آهي. ان جو اوڀر ۽ وچ وارو حصو سنڌ جي ميداني علائقي تي مشتمل آهي، جتي آبپاشي هيٺ زرعي زمينون وڏي ايراضيءَ تي پکڙيل آهن، جڏهن ته اولهه طرف زمين آهستي آهستي جابلو ۽ اڻسڌي ٿيندي [[کيرٿر جبلن جو سلسلو|کيرٿر جبلن]] سان ملي ٿي. کيرٿر جا جبل گهڻي ڀاڱي چن جي پٿر جي ٽڪرين ۽ جبلن تي مشتمل آهن.<ref name="Lanjwani2020">{{cite journal |last1=Lanjwani |first1=Muhammad Farooque |last2=Khuhawar |first2=Muhammad Yar |last3=Khuhawar |first3=Taj Muhammad Jahangir |title=Groundwater quality assessment of Shahdadkot, Qubo Saeed Khan and Sijawal Junejo Talukas of District Qambar Shahdadkot, Sindh |journal=Applied Water Science |volume=10 |pages=26 |year=2020 |doi=10.1007/s13201-019-1098-2 |doi-access=free |url=https://link.springer.com/article/10.1007/s13201-019-1098-2 |access-date=18 August 2026 }}</ref> === شهري پکيڙ === شھدادڪوٽ جي موجوده شهري ايراضي پنهنجي تاريخي حدن کان گهڻي وڌي چڪي آهي. [[بورڊ آف روينيو سنڌ]] جي ديهن جي پراڻن نقشن موجب، شهر جي پراڻي آبادي شھدادڪوٽ ٿاڻي ۽ مختيارڪار آفيس جي ڀرپاسي تائين محدود هئي، جڏهن ته ان جي ڀرسان غريب آباد نالي ڳوٺ ۽ ڪجهه فاصلي تي سيلرا ۽ قمبراڻي جا ڳوٺ واقع هئا.{{حوالو گھربل|date=August 2026}} شهر جي آبادي ۽ اڏاوتي پکيڙ وڌڻ سان ڀرپاسي جون اڳ الڳ وسنديون شهري علائقي سان ملي ويون. غريب آباد ۽ قمبراڻي هاڻي شھدادڪوٽ جي لڳاتار شهري آباديءَ جو حصو بڻجي چڪا آهن. موجوده شهر ۾ ديهه شھدادڪوٽ جي وڏي حصي سان گڏ ديهه همير، ديهه سيلرا ۽ ديهه نورپور جا ڪجهه حصا پڻ اچي وڃن ٿا.{{حوالو گھربل|date=August 2026}} === آبهوا === شھدادڪوٽ جي آبهوا گرم ۽ خشڪ آهي. اونهاري جي موسم تمام گرم، جڏهن ته سيارو نسبتاً مختصر ۽ نرم هوندو آهي. قمبر شھدادڪوٽ ضلعي جي آفتن جي انتظام واري منصوبي ۾ علائقي جي آبهوا کي ''گرم ۽ خشڪ'' قرار ڏنو ويو آهي ۽ سالياني سراسري برسات لڳ ڀڳ 86.23 ملي ميٽر ڄاڻائي وئي آهي.<ref name="PDMAClimate">{{cite web |title=District Disaster Management Plan – Kambar Shahdadkot |url=https://pdma.gos.pk/Documents/District_Management_Plans/DMP%20Kambar%20Shahdadkot.pdf |publisher=Provincial Disaster Management Authority, Government of Sindh |year=2022 |access-date=18 August 2026 }}</ref> شھدادڪوٽ ۾ گرم موسم اپريل جي پوئين حصي کان جولاءِ تائين وڌيڪ شديد رهي ٿي. ضلعي جي هڪ تازي پروفائيل موجب جون گرم ترين مهينو آهي، جنهن ۾ سراسري وڌ ۾ وڌ گرمي پد لڳ ڀڳ 44 °C ۽ گهٽ ۾ گهٽ گرمي پد 31 °C رهي ٿو. ٿڌي موسم نومبر جي آخر کان فيبروري تائين رهي ٿي؛ جنوري سرد ترين مهينو آهي، جنهن ۾ سراسري گهٽ ۾ گهٽ گرمي پد لڳ ڀڳ 9 °C ۽ وڌ ۾ وڌ 23 °C آهي.<ref name="PILDATProfile">{{cite web |title=Qambar Shahdadkot District Profile |url=https://old.pildat.org/governance1/qambar-shahdadkot-district-profile |publisher=PILDAT |date=26 December 2024 |access-date=18 August 2026 }}</ref> گهٽ برسات ۽ تمام تيز اونهاري جي گرمي سبب علائقي جي زراعت جو دارومدار رڳو برسات تي نه آهي، بلڪه واهن ۽ ٽيوب ويلن ذريعي آبپاشي اهم حيثيت رکي ٿي. ضلعي جي آفتن جي انتظام واري منصوبي موجب ضلعي جي ڪل ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 44.3 سيڪڙو حصو آبپاشي هيٺ فصلن تي مشتمل آهي.<ref name="PDMAClimate"/> === پاڻي ۽ آبپاشي === شھدادڪوٽ ۽ ان جي ڀرپاسي ۾ زراعت لاءِ واهن ۽ زير زمين پاڻي ٻنهي جو استعمال ٿئي ٿو. قمبر شھدادڪوٽ ضلعي جي زرعي معيشت گهڻي ڀاڱي واهن جي آبپاشي ۽ ٽيوب ويلن تي دارومدار رکي ٿي.<ref name="PDMAClimate"/> شھدادڪوٽ ۾ زير زمين پاڻيءَ جي معيار بابت سائنسي تحقيق پاڻيءَ ۾ لوڻياٺ ۽ ٻين ڪيميائي جزن جي وڌيڪ مقدار کي هڪ اهم مسئلو قرار ڏنو آهي. 2020ع ۾ ''اپلائيڊ واٽر سائنس'' ۾ ڇپيل هڪ تحقيق ۾ شھدادڪوٽ، قبو سعيد خان ۽ سجاول جوڻيجو تعلقن مان زير زمين پاڻيءَ جا 38 نمونا وٺي 28 مختلف ماپن جي جاچ ڪئي وئي. تحقيق موجب 57.89 سيڪڙو نمونن ۾ ڪل حل ٿيل لوڻن (TDS) جو مقدار ان وقت استعمال ڪيل عالمي صحت تنظيم جي 1,000 ملي گرام في ليٽر واري حد کان وڌيڪ هو، جنهن سبب اهي نمونا پيئڻ لاءِ موزون نه سمجهيا ويا. ساڳئي تحقيق ۾ 60.52 سيڪڙو نمونن ۾ فلورائيڊ جو مقدار پڻ مقرر حد کان وڌيڪ مليو.<ref name="Lanjwani2020"/> شھدادڪوٽ '''شهر''' جي زير زمين پاڻيءَ تي ٿيل هڪ ٻي تحقيق ۾ شهر جي ڏهن مختلف هنڌن تان پاڻيءَ جا نمونا ورتا ويا. انهن ۾ سراسري ڪل حل ٿيل لوڻن جو مقدار 4,493.7 ملي گرام في ليٽر ۽ ڪلورائيڊ 848.4 ملي گرام في ليٽر رڪارڊ ڪيو ويو. تحقيق ڪندڙن بجليائي چالڪتا، سختي ۽ ڪل حل ٿيل لوڻن سميت ڪجهه ماپن کي پيئڻ جي پاڻيءَ لاءِ استعمال ڪيل محفوظ حدن کان وڌيڪ قرار ڏنو.<ref name="PathanShahdadkot">{{cite journal |last1=Pathan |first1=A. M. |last2=Mastoi |first2=G. M. |last3=Qureshi |first3=M. A. |last4=Pirzada |first4=A. M. |title=Physico-chemical studies of groundwater quality in Shahdadkot City and its suitability for drinking purpose: A case study for clean water security |journal=Sindh University Research Journal (Science Series) |volume=50 |issue=4 |year=2018 |url=https://nja.pastic.gov.pk/journals/index.php/SURJ/article/view/26300 |access-date=18 August 2026 }}</ref> جيتوڻيڪ پيئڻ جي حوالي سان زير زمين پاڻيءَ جي معيار جا مسئلا سامهون آيا آهن، پر شھدادڪوٽ ۽ ڀرپاسي جي تعلقن تي ڪيل تحقيق موجب استعمال ڪيل مختلف زرعي پاڻيءَ جي معيار وارن معيارن تحت 55 کان 100 سيڪڙو تائين نمونا آبپاشي لاءِ استعمال لائق قرار ڏنا ويا.<ref name="Lanjwani2020"/> === زمين ۽ ارضيات === شھدادڪوٽ شهر سنڌ جي ميداني ۽ زرعي علائقي ۾ واقع آهي، جڏهن ته قمبر شھدادڪوٽ ضلعي جي اولهندي حصي ڏانهن زمين جي بناوٽ تبديل ٿي جابلو علائقي ۾ داخل ٿئي ٿي. ضلعي ۾ وسيع ميدانن ۽ زرعي زمينن سان گڏ اولهه طرف [[کيرٿر جبلن جو سلسلو]] موجود آهي.<ref name="Lanjwani2020"/> کيرٿر سلسلو بنيادي طور چن جي پٿر جي جبلن ۽ ٽڪرين تي مشتمل آهي. اهو سلسلو بلوچستان ۾ مولا نديءَ جي ڀرپاسي کان ڏکڻ طرف لڳ ڀڳ 300 ڪلوميٽر تائين پکڙجي سنڌ مان ٿيندو ڪراچي جي اولهه ۾ عربي سمنڊ جي ساحلي علائقي تائين پهچي ٿو.<ref name="Lanjwani2020"/> شھدادڪوٽ پاڻ انهن جبلن ۾ نه، پر کيرٿر جي اوڀر واري ميداني علائقي ۾ آباد آهي. ميداني علائقن ۾ انساني آبادڪاري ۽ زراعت جي واڌ سبب زمين جو وڏو حصو پوکيءَ هيٺ اچي چڪو آهي. ان جي ابتڙ ضلعي جي اولهندي حصي ۾ برسات تي دارومدار رکندڙ زمين، کليل غير آباد ايراضيون، چراگاهه ۽ قدرتي ٻوٽن وارا علائقا ملن ٿا.<ref name="PDMAClimate"/> === ماحوليات === قمبر شھدادڪوٽ ضلعي ۾ ميداني زرعي ماحول کان وٺي جابلو ۽ آبي ماحول تائين مختلف قدرتي نظام موجود آهن. ضلعي ۾ [[حمل ڍنڍ]] سميت ڪيترائي آبي علائقا موجود آهن، جڏهن ته اولهندي سرحد تي کيرٿر جو جابلو ماحول پکڙيل آهي.<ref name="Lanjwani2020"/> ماحولياتي لحاظ کان شھدادڪوٽ ۽ ڀرپاسي جي ميداني علائقن تي زرعي سرگرمين، آبپاشي، شهري پکيڙ ۽ پاڻيءَ جي دستيابيءَ جو وڏو اثر آهي. ضلعي جي قدرتي نباتات گهڻي ڀاڱي گهٽ برسات سان ٺهڪندڙ جڙي ٻوٽين ۽ ٻوٽن تي مشتمل آهي، جڏهن ته آبپاشي وارن ميداني حصن ۾ قدرتي زمين جو وڏو حصو زرعي زمين ۾ تبديل ٿيل آهي.<ref name="Lanjwani2020"/> === ٻوٽا ۽ جانور === شھدادڪوٽ شهر بابت ٻوٽن ۽ جهنگلي جانورن جي الڳ تفصيلي سائنسي فهرست موجود نه آهي، تنهنڪري شهر جي حياتياتي تنوع کي سڄي قمبر شھدادڪوٽ ضلعي يا کيرٿر واري حياتياتي نظام سان هڪجهڙو قرار ڏيڻ مناسب نه ٿيندو. ضلعي جي اولهندي گهٽ آباد علائقن ۾ قدرتي جڙي ٻوٽيون، ٻوٽا ۽ چراگاهه ملن ٿا، جڏهن ته شھدادڪوٽ جي چوڌاري ميداني علائقو گهڻي ڀاڱي زرعي زمين تي مشتمل آهي.<ref name="PDMAClimate"/> وسيع قمبر شھدادڪوٽ ضلعي ۾ ميدانن، آبي علائقن ۽ کيرٿر جي جابلو پٽي جي موجودگي سبب رهائشگاهن ۾ نمايان تنوع ملي ٿو. ضلعي بابت سائنسي اڀياس [[حمل ڍنڍ]]، ڊرگهه ۽ لانگهه سميت آبي علائقن ۽ کيرٿر جي جابلو پٽي جو ذڪر ڪن ٿا.<ref name="Lanjwani2020"/> انهن قدرتي علائقن جي حياتياتي تنوع کي شھدادڪوٽ جي شهري حياتيات کان الڳ سمجهڻ گهرجي. == سياست == شھدادڪوٽ سياسي طور [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] جي اهم اثر رسوخ وارن علائقن مان هڪ رهيو آهي. 1970ع واري ڏهاڪي کان وٺي هن علائقي جي قومي، صوبائي ۽ مڪاني سياست ۾ پاڪستان پيپلز پارٽيءَ جو نمايان ڪردار رهيو آهي. مختلف دورن ۾ چونڊ تڪن جون حدون ۽ نمبر تبديل ٿيندا رهيا آهن، تنهنڪري شھدادڪوٽ جي سياسي نمائندگيءَ کي موجوده ۽ تاريخي حلقه بندين جي لحاظ کان الڳ ڏسڻ ضروري آهي. === قومي اسيمبلي جي نمائندگي === موجوده حلقه بندين موجب [[شھدادڪوٽ تعلقو]] [[اين اي-196 (قمبر شھدادڪوٽ-1)|اين اي-196 قمبر شھدادڪوٽ-I]] جو حصو آهي. هن قومي تڪ ۾ شھدادڪوٽ سان گڏ [[قبو سعيد خان تعلقو|قبو سعيد خان]]، [[سجاول جوڻيجو تعلقو|سجاول جوڻيجو]]، [[ميروخان تعلقو|ميروخان]] ۽ قمبر تعلقي جا ڪجهه حصا شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Final List of National Assembly Constituencies |url=https://ecp.gov.pk/map-sindh |publisher=Election Commission of Pakistan |access-date=18 August 2026 }}</ref> 2024ع جي عام چونڊن ۾ [[بلاول ڀٽو زرداري]] اين اي-196 تان ڪامياب ٿيو، پر هن [[اين اي-194 (لاڙڪاڻو-1)|اين اي-194 لاڙڪاڻو-I]] واري سيٽ برقرار رکي ۽ قمبر شھدادڪوٽ واري سيٽ خالي ڪري ڇڏي. ان کان پوءِ 21 اپريل 2024ع تي ٿيل ضمني چونڊ ۾ [[خورشيد احمد جوڻيجو]] پاڪستان پيپلز پارٽيءَ جي اميدوار طور ڪامياب ٿيو.<ref>{{cite web |title=Notification regarding Returned Candidate NA-196 Kamber Shahdadkot-I |url=https://ecp.gov.pk/notification-regarding-returned-candidate-na-196-kamber-shahdadkot-i |publisher=Election Commission of Pakistan |access-date=18 August 2026 }}</ref> قومي اسيمبليءَ جي موجوده رڪارڊ ۾ پڻ خورشيد احمد جوڻيجو کي اين اي-196 قمبر شھدادڪوٽ-I جو ميمبر ڄاڻايو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Members of National Assembly from Sindh |url=https://www.na.gov.pk/en/mna_list.php?list=sindh |publisher=National Assembly of Pakistan |access-date=18 August 2026 }}</ref> 2018ع جي حلقه بندين کان اڳ شھدادڪوٽ مختلف وقتن تي اهڙن قومي تڪن جو حصو رهيو، جن جا نمبر اين اي-207 وغيره رهيا. 2008ع ۾ اين اي-207 لاڙڪاڻو-ڪم-شڪارپور-ڪم-قمبر شھدادڪوٽ تان [[فريال ٽالپر]] چونڊجي آئي.<ref>{{cite web |title=General Elections 2008 – Returned Candidates |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/1/ge2008-g1.pdf |publisher=Election Commission of Pakistan |date=1 March 2008 |access-date=18 August 2026 }}</ref> حلقه بندين جي تبديليءَ سبب پراڻي اين اي-207 کي موجوده اين اي-196 سان سڌي طرح هڪ ئي تڪ نه سمجهڻ گهرجي. === صوبائي اسيمبلي جي نمائندگي === موجوده سنڌ اسيمبلي جي حلقه بندين ۾ شھدادڪوٽ علائقو [[پي ايس-14 قمبر شھدادڪوٽ-I]] سان لاڳاپيل آهي. موجوده سنڌ اسيمبلي جي رڪارڊ موجب [[نادر علي مگسي]] پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز جي ٽڪيٽ تي پي ايس-14 قمبر شھدادڪوٽ-I جو چونڊيل ميمبر آهي.<ref>{{cite web |title=Kamber Shahdadkot – Members Directory |url=https://pas.gov.pk/assembly-members-directory/33/141 |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=18 August 2026 }}</ref> شھدادڪوٽ جي صوبائي تڪ جو نمبر ماضي ۾ ڪيترائي ڀيرا تبديل ٿيو. اڳوڻين حلقه بندين ۾ نادر علي مگسي پي ايس-40 قمبر شھدادڪوٽ-II ۽ ٻين دورن ۾ شھدادڪوٽ سان لاڳاپيل تڪن تان پڻ چونڊجي چڪو آهي.<ref>{{cite web |title=Members Directory – Kamber Shahdadkot |url=https://www.pas.gov.pk/assembly-members-directory/19 |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=18 August 2026 }}</ref> 2013ع واري اسيمبليءَ جي رڪارڊ ۾ شھدادڪوٽ سان لاڳاپيل تڪن لاءِ پي ايس-40 ۽ پي ايس-42 جهڙا پراڻا نمبر استعمال ٿيل ملن ٿا، جڏهن ته هاڻوڪي حدبنديءَ ۾ قمبر شھدادڪوٽ ضلعي لاءِ پي ايس-14 کان پي ايس-17 تائين چار صوبائي تڪ مقرر آهن.<ref>{{cite web |title=Members Directory |url=https://www.pas.gov.pk/assembly-members-directory |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=18 August 2026 }}</ref> === چونڊ تڪن جي تبديلي === شھدادڪوٽ جي چونڊ نمائندگي پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ هڪجهڙي حلقه بنديءَ هيٺ نه رهي آهي. آباديءَ، انتظامي حدن ۽ اليڪشن ڪميشن جي نئين سر حلقه بندين سبب قومي ۽ صوبائي تڪن جا نالا، نمبر ۽ حدون مختلف چونڊن ۾ تبديل ٿينديون رهيون آهن. 2018ع کان پوءِ قمبر شھدادڪوٽ ضلعي کي قومي اسيمبليءَ جا ٻه الڳ تڪ مليا، جڏهن ته موجوده حدبنديءَ ۾ اهي [[اين اي-196 (قمبر شھدادڪوٽ-1)|اين اي-196 قمبر شھدادڪوٽ-I]] ۽ [[اين اي-197 (قمبر شھدادڪوٽ-2)|اين اي-197 قمبر شھدادڪوٽ-II]] آهن.<ref>{{cite web |title=Sindh Constituency Maps |url=https://ecp.gov.pk/map-sindh |publisher=Election Commission of Pakistan |access-date=18 August 2026 }}</ref> صوبائي سطح تي ضلعي جا موجوده تڪ [[پي ايس-14 قمبر شھدادڪوٽ-I]]، پي ايس-15 قمبر شھدادڪوٽ-II، پي ايس-16 قمبر شھدادڪوٽ-III ۽ پي ايس-17 قمبر شھدادڪوٽ-IV آهن. سنڌ اسيمبلي جي موجوده رڪارڊ موجب انهن تڪن تان ترتيبوار نادر علي مگسي، نثار احمد کهڙو، خان چانڊيو ۽ نوابزادو برهان چانڊيو چونڊيل آهن.<ref>{{cite web |title=Kamber Shahdadkot – Assembly Members Directory |url=https://pas.gov.pk/assembly-members-directory/33/141 |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=18 August 2026 }}</ref> === سياسي اثر ۽ جماعتون === شھدادڪوٽ ۾ پاڪستان پيپلز پارٽي روايتي طور سڀ کان وڌيڪ اثر رکندڙ سياسي جماعت رهي آهي. قومي ۽ صوبائي سطح تي پيپلز پارٽيءَ جا اميدوار هن علائقي مان بار بار ڪامياب ٿيندا رهيا آهن. 2008ع ۾ فريال ٽالپر جي اين اي-207 تان ڪاميابي، مختلف دورن ۾ نادر علي مگسي جي صوبائي نمائندگي، ۽ موجوده اين اي-196 ۽ پي ايس-14 تي پڻ پيپلز پارٽيءَ جي نمائندن جي موجودگي هن تسلسل کي ظاهر ڪري ٿي.<ref>{{cite web |title=General Elections 2008 – Returned Candidates |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/1/ge2008-g1.pdf |publisher=Election Commission of Pakistan |date=1 March 2008 |access-date=18 August 2026 }}</ref><ref>{{cite web |title=Kamber Shahdadkot – Assembly Members Directory |url=https://pas.gov.pk/assembly-members-directory/33/141 |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=18 August 2026 }}</ref> شهر ۾ ٻين سياسي جماعتن ۾ [[جمعيت علماءِ اسلام (ف)]], [[پاڪستان تحريڪ انصاف]], [[پاڪستان مسلم ليگ (ن)]] ۽ [[پاڪستان مسلم ليگ (فنڪشنل)]] پڻ وقت بوقت چونڊن ۽ مقامي سياست ۾ حصو وٺنديون رهيون آهن. === مڪاني حڪومت ۽ ميونسپلٽي === شھدادڪوٽ جي شهري مڪاني انتظام جو بنيادي ادارو ميونسپل ڪاميٽي آهي. سنڌ جي مڪاني حڪومت واري ڍانچي تحت شهري علائقن ۾ ميونسپل ڪاميٽيون صفائي، نيڪال، مقامي رستن، اسٽريٽ لائيٽن، مارڪيٽن، پارڪن ۽ ٻين شهري خدمتن جي انتظام جون ذميوار هونديون آهن. شھدادڪوٽ جي ميونسپل ڍانچي ۾ شهر کي مختلف وارڊن ۽ مڪاني چونڊ يونٽن ۾ ورهايو ويندو آهي. سنڌ لوڪل گورنمينٽ بورڊ قمبر شھدادڪوٽ ضلعي لاءِ ميونسپل، ٽائون ۽ يونين سطح جي ادارن بابت نوٽيفڪيشن جاري ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=Notifications – Sindh Local Government Board |url=https://slgb.lgdsindh.gov.pk/notifications/ |publisher=Sindh Local Government Board |access-date=18 August 2026 }}</ref> مڪاني ادارن جون حدون ۽ انهن جي چونڊيل عهدن جا نالا وقت بوقت نئين قانون سازي ۽ حلقه بندين سان تبديل ٿيندا رهيا آهن؛ ان ڪري پراڻي ميونسپل ڪاميٽيءَ جي جوڙجڪ کي موجوده نظام سان سڌو هڪجهڙو سمجهڻ مناسب نه آهي. === يونين ڪميٽيون ۽ انتظامي ڍانچو === شھدادڪوٽ جو مڪاني انتظام شهري وارڊن ۽ يونين ڪميٽين يا ٻين قانوني طور مقرر مڪاني يونٽن ذريعي هلايو وڃي ٿو. انهن جي حدبندي ۽ تعداد اليڪشن ڪميشن ۽ سنڌ حڪومت جي مڪاني حڪومت واري کاتي طرفان مقرر ڪيا وڃن ٿا. ضلعائي سطح تي شھدادڪوٽ [[قمبر شھدادڪوٽ ضلعو|قمبر شھدادڪوٽ ضلعي]] ۽ [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] جو حصو آهي، جڏهن ته تعلقي سطح تي ان جو انتظام [[شھدادڪوٽ تعلقو|شھدادڪوٽ تعلقي]] تحت ٿئي ٿو. شهر ۾ صوبائي حڪومت جا تعلقي سطح جا مختلف انتظامي ادارا، جن ۾ مختيارڪار آفيس، پوليس، روينيو، تعليم، صحت ۽ ٻين کاتن جون آفيسون شامل آهن، ڪم ڪن ٿيون. ميونسپل ادارو شهري خدمتن جي ذميواري سنڀالي ٿو، جڏهن ته روينيو ۽ عام انتظام صوبائي حڪومت جي تعلقي ۽ ضلعي سطح جي آفيسرن جي دائري ۾ اچي ٿو. === سياسي سرگرمين جا هنڌ === شھدادڪوٽ جو '''ڪوٽو موٽو چوڪ''' شهر جي اهم واپاري ۽ سياسي مرڪزن مان هڪ آهي. مقامي سطح تي سياسي جلوس، احتجاج، ڌرڻا ۽ عوامي گڏجاڻيون روايتي طور هن چوڪ ۽ ڀرپاسي وارن مرڪزي رستن تي ٿينديون رهيون آهن.{{حوالو گھربل|date=August 2026}} == معيشت == شھدادڪوٽ جي معيشت جو بنيادي دارومدار [[زراعت]]، خاص ڪري [[چانور|چانورن]] جي پوک، ان جي خريد ۽ وڪري، رائس ملنگ ۽ زرعي واپار تي آهي. شھدادڪوٽ ۽ ان جي ڀرپاسي وارو [[قمبر شھدادڪوٽ ضلعو]] سنڌ جي اهم چانور پيدا ڪندڙ علائقن مان شمار ٿئي ٿو. ضلعي جو سنڌ جي چانورن جي ڪل پوکي هيٺ ايراضيءَ ۾ لڳ ڀڳ 11.41 سيڪڙو ۽ پيداوار ۾ لڳ ڀڳ 11.96 سيڪڙو حصو ڄاڻايو ويو آهي.<ref>{{cite news |title=Qamber Shahdadkot — caught between two provinces |url=https://www.dawn.com/news/1621762 |work=Dawn |date=4 May 2021 |access-date=18 August 2026 }}</ref> شھدادڪوٽ شهر سنڌ ۽ پاڙيسري [[بلوچستان]] جي ڪيترن زرعي علائقن لاءِ چانورن جي خريد، وڪري ۽ پروسيسنگ جو اهم مرڪز آهي. شهر ۾ اناج منڊي ۽ وڏي تعداد ۾ رائس ملون ڪم ڪن ٿيون، جتي ڀرپاسي جي زرعي علائقن مان آيل سارين کي خريد ڪري ڇڙهائي ۽ مارڪيٽ لاءِ تيار ڪيو وڃي ٿو. اپريل 2026ع ۾ شھدادڪوٽ ۾ 105 رائس ملن ۽ شهر جي اناج منڊي جي عارضي بندش بابت رپورٽ مان شهر ۾ رائس ملنگ صنعت جي وڏي پيماني جو اندازو ٿئي ٿو.<ref>{{cite news |title=105 rice mills, grain market in Shahdadkot shut over Rs1.3m robbery |url=https://www.dawn.com/ |work=Dawn |date=27 April 2026 |access-date=18 August 2026 }}</ref> === زراعت === شھدادڪوٽ جي پسگردائيءَ ۾ آبپاشي هيٺ زمينون مقامي معيشت جو بنياد آهن. چانور اهم فصل آهي، جڏهن ته ضلعي ۾ [[ڪڻڪ]]، [[ڪمند]]، جوئر، جَوَ، چڻا، سرنهن، مسور ۽ ٻيا دال وارا فصل پڻ پوکيا وڃن ٿا.<ref>{{cite web |title=Sindh – Shahdadkot |url=https://pakistanalmanac.com/sindh-shahdadkot/ |website=Pakistan Almanac |access-date=18 August 2026 }}</ref> قمبر شھدادڪوٽ بابت زرعي تحقيقن ۾ پڻ چانور کي علائقي جي اهم آمدني ڏيندڙ فصلن مان هڪ قرار ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Chandio |first1=N. N. |title=Impact of Water Scarcity on Rice Production |journal=Journal of Development and Social Sciences |year=2023 |url=https://www.ojs.jdss.org.pk/journal/article/download/618/510 |access-date=18 August 2026 }}</ref> 2025ع ۾ قمبر شھدادڪوٽ ضلعي ۾ مختلف چانورن جي قسمن جي معاشي ڪارڪردگيءَ بابت ٿيل هڪ مطالعي ۾ 120 آبادگارن جو جائزو ورتو ويو. تحقيق مان ظاهر ٿيو ته چانورن جي پوک علائقي جي زرعي معيشت ۽ آبادگارن جي آمدنيءَ ۾ مرڪزي حيثيت رکي ٿي.<ref>{{cite journal |last1=Baseer |first1=Abdul |last2=Palal |first2=Imam Udin |last3=Bilal |first3=Muhammad |last4=Qadir |first4=Naeem |last5=Ali |first5=Haris |title=Economic Analysis of Different Rice Varieties Cultivated in Shahdadkot District of Sindh |journal=Global Research Journal of Natural Science and Technology |volume=3 |issue=1 |year=2025 |doi=10.53762/grjnst.03.01.17 }}</ref> === چانورن جو واپار ۽ رائس ملنگ === چانورن جي پوک سان گڏ رائس ملنگ شھدادڪوٽ جي سڀ کان نمايان زرعي صنعتن مان هڪ آهي. سنڌ ۾ مجموعي طور رائس ملنگ پراڻي ۽ وڏي زرعي پروسيسنگ صنعت آهي، ۽ قمبر شھدادڪوٽ سنڌ جي اهم چانور پيدا ڪندڙ ضلعن ۾ شامل آهي.<ref>{{cite journal |title=Impact of Sindh Rice Industries on Economy of Pakistan |url=https://www.ajbasweb.com/old/ajbas/853-859.pdf |journal=Australian Journal of Basic and Applied Sciences |access-date=18 August 2026 }}</ref> شھدادڪوٽ ۽ ڀرپاسي ۾ رائس ملون سارين جي ڇڙهائي، صفائي، درجابندي ۽ واپار لاءِ تياريءَ جو ڪم ڪن ٿيون. [[رائيس ايڪسپورٽرس ايسوسيئيشن آف پاڪستان]] جي ميمبرن ۾ پڻ قمبر شھدادڪوٽ جي ايم-8 رستي تي قائم رائس ملون شامل آهن، جنهن مان مقامي ملنگ صنعت جي ملڪ جي وسيع چانورن واري واپاري نيٽ ورڪ سان ڳانڍاپي جو پتو پوي ٿو.<ref>{{cite web |title=Kirther Rice Mill (Pvt) Ltd |url=https://reap.com.pk/memberDetails/2033 |publisher=Rice Exporters Association of Pakistan |access-date=18 August 2026 }}</ref> شھدادڪوٽ جي اناج منڊي مقامي آبادگارن، واپارين، آڙتين ۽ رائس ملن وچ ۾ زرعي واپار جو اهم مرڪز آهي. 2025ع ۾ شهر جي وڏي اناج منڊي ٻيهر کولجڻ بابت هڪ رپورٽ ۾ شھدادڪوٽ کي سنڌ ۽ بلوچستان جي چانورن جي واپار جو مرڪز قرار ڏنو ويو.<ref>{{cite news |title=Major grain market reopens in Sindh after stakeholders reach agreement |url=https://www.dawn.com/news/1958586 |work=Dawn |date=2 December 2025 |access-date=18 August 2026 }}</ref> === آمدرفت ۽ واپار === شھدادڪوٽ جي اقتصادي اهميت ۾ ان جي شاهراهي بيهڪ پڻ ڪردار ادا ڪري ٿي. شهر [[ايم-8 موٽر وي (پاڪستان)|ايم-8]] جي [[خضدار]]–شھدادڪوٽ–[[رتوديرو]] حصي سان ڳنڍيل آهي. وفاقي ترقياتي دستاويزن موجب، خضدار–شھدادڪوٽ–رتوديرو حصو 143 ڪلوميٽر ڊگهو آهي ۽ اهو وڏي [[گوادر]]–رتوديرو ايم-8 رستي جو حصو آهي.<ref>{{cite web |title=Federal Public Sector Development Programme 2016–17 |url=https://pc.gov.pk/uploads/archives/Details_of_Rleases_2016-17%2812-05-2017%29.pdf |publisher=Planning Commission of Pakistan |date=12 May 2017 |access-date=18 August 2026 }}</ref> هن رستي وسيلي شھدادڪوٽ جو واپاري رابطو هڪ طرف [[رتوديرو]]، [[لاڙڪاڻو]] ۽ سنڌ جي ٻين مارڪيٽن سان ۽ ٻئي طرف [[خضدار]] ۽ اڳتي بلوچستان سان قائم ٿئي ٿو. وفاقي ترقياتي پروگرام ۾ ايم-8 کي گوادر، تربت، خضدار، شھدادڪوٽ ۽ لاڙڪاڻي کي ڳنڍيندڙ رستي طور درج ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Public Sector Development Programme |url=https://pc.gov.pk/uploads/annual2017/Ch02-PSDP.pdf |publisher=Planning Commission of Pakistan |year=2017 |access-date=18 August 2026 }}</ref> اها جاگرافيائي بيهڪ زرعي پيداوار، خاص ڪري چانورن، جي سنڌ ۽ بلوچستان جي مارڪيٽن تائين پهچ لاءِ اهم آهي. === صنعت === چانورن جي ملن کان سواءِ شھدادڪوٽ ۽ قمبر شھدادڪوٽ ضلعي ۾ زرعي اوزارن، تعميراتي سامان، کاڌي جي پروسيسنگ ۽ ٻين ننڍين صنعتن سان لاڳاپيل ڪاروبار پڻ موجود آهن. ضلعي جي معاشي پروفائيل ۾ رائس هسڪنگ ملن سان گڏ زرعي اوزار، لوهه ۽ اسٽيل جون شيون، ٽريڪٽر ٽراليون ۽ روايتي گاڏيون ٺاهڻ کي مقامي صنعتي سرگرمين ۾ شامل ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Sindh – Shahdadkot |url=https://pakistanalmanac.com/sindh-shahdadkot/ |website=Pakistan Almanac |access-date=18 August 2026 }}</ref> شھدادڪوٽ تعلقي ۾ هٿ جي ڀرت سان سينگاريل ٽوپيون ۽ ٻيو دستڪاريءَ جو ڪم پڻ روايتي ننڍي صنعت جو حصو رهيو آهي، جنهن جي مقامي ۽ ضلعي کان ٻاهر مارڪيٽ موجود رهي آهي.<ref>{{cite web |title=Qambar Shahdadkot District |url=https://pakistanalmanac.com/sindh-shahdadkot/ |website=Pakistan Almanac |access-date=18 August 2026 }}</ref> === شھدادڪوٽ ٽيڪسٽائل ملز === شھدادڪوٽ جي صنعتي تاريخ ۾ '''شھدادڪوٽ ٽيڪسٽائل ملز''' اهم حيثيت رکي ٿي. هي مل 1976ع ۾ قائم ڪئي وئي ۽ 1980ع ۾ پيداوار شروع ڪئي. ان جو مقصد پٺتي پيل علائقي ۾ صنعتي روزگار پيدا ڪرڻ ۽ مقامي ماڻهن کي فني مهارتون مهيا ڪرڻ هو.<ref name="DawnTextile2002">{{cite news |last=Kalhoro |first=M. B. |title=Rekindling hopes for the locals |url=https://www.dawn.com/news/1062553 |work=Dawn |date=14 January 2002 |access-date=18 August 2026 }}</ref> مل جي پيداوار 1988ع تائين جاري رهي، جنهن کان پوءِ ڪم ڪندڙ سرمائيءَ جي کوٽ، نقصانن ۽ انتظامي مسئلن سبب اها بند ٿي وئي. 1994–95ع ۾ ان جو اسپننگ سيڪشن ٻيهر هلايو ويو ۽ حڪومت مرمت ۽ ڪم ڪندڙ سرمائي لاءِ 51.5 ملين رپيا فراهم ڪيا. 1998–99ع تائين ڌاڳي جي پيداوار نسبتاً بهتر رهي.<ref name="DawnTextile2002"/> مل جي ٻيهر فعال ٿيڻ سان شهر جي مقامي معيشت تي نمايان اثر پيو؛ نوان دڪان، رائس ملون ۽ فلور ملون قائم ٿيون ۽ روزگار جا موقعا وڌيا. 2002ع جي رپورٽ موجب ان وقت مل ۾ لڳ ڀڳ 1,000 ماڻهو ڪم ڪندا هئا ۽ ان سان سڌي يا اڻسڌي طرح هزارين ماڻهن جي روزي وابسته هئي.<ref name="DawnTextile2002"/> بعد ۾ مل ٻيهر بحران جو شڪار ٿي. 2008ع ۾ مل جي بندش خلاف شھدادڪوٽ ۾ واپارين ۽ مزدورن احتجاج پڻ ڪيو، جڏهن ته اسپننگ سيڪشن مان 435 مزدورن جي بي روزگار ٿيڻ جو ذڪر ڪيو ويو.<ref>{{cite news |title=Shutdown in Shahdadkot over mill issue |url=https://beta.dawn.com/news/303837/shutdown-in-shahdadkot-over-mill-issue |work=Dawn |date=22 May 2008 |access-date=18 August 2026 }}</ref> === روزگار ۽ ننڍو ڪاروبار === شھدادڪوٽ ۽ ڀرپاسي جي ڳوٺاڻن علائقن ۾ روزگار جو وڏو حصو زراعت ۽ ان سان لاڳاپيل سرگرمين مان اچي ٿو. ضلعي سطح جي معاشي انگن موجب زراعت، مال پالڻ، مڇي مارڻ ۽ شڪار سان لاڳاپيل سرگرميون روزگار جي وڏي حصي تي مشتمل آهن.<ref>{{cite web |title=Sindh – Shahdadkot |url=https://pakistanalmanac.com/sindh-shahdadkot/ |website=Pakistan Almanac |access-date=18 August 2026 }}</ref> شهر اندر واپار، ٽرانسپورٽ، اناج منڊي، رائس ملون، پرچون دڪان، زرعي مشينري ۽ روزمره جون خدمتون شهري روزگار جا اهم ذريعا آهن. شهر جي معيشت زرعي پيداوار جي موسمي چڪر سان ويجهي نموني ڳنڍيل آهي. چانورن جي فصل جي ڪٽائي ۽ خريداري واري موسم ۾ منڊي، ٽرانسپورٽ، رائس ملن ۽ مزدوريءَ جي سرگرمي وڌي ٿي، جڏهن ته پاڻيءَ جي کوٽ يا فصل کي نقصان سڄي مقامي واپار تي اثر وجهي سگهي ٿو. قمبر شھدادڪوٽ ۾ ٿيل تحقيق پاڻيءَ جي کوٽ کي چانورن جي پيداوار لاءِ اهم معاشي خطري طور سڃاڻي ٿي.<ref>{{cite journal |last1=Chandio |first1=N. N. |title=Impact of Water Scarcity on Rice Production |journal=Journal of Development and Social Sciences |year=2023 |url=https://www.ojs.jdss.org.pk/journal/article/download/618/510 |access-date=18 August 2026 }}</ref> == صحت == شھدادڪوٽ ۽ ڀرپاسي وارن علائقن ۾ صحت سان لاڳاپيل اهم مسئلن ۾ پيئڻ جي صاف پاڻي جي دستيابي، زيرِ زمين پاڻيءَ جي آلودگي ۽ وچڙندڙ بيمارين جي روڪٿام شامل آهن. ضلعي قمبر شھدادڪوٽ بابت مختلف سائنسي تحقيقن ۽ صحت کاتي جي انگن اکرن مان ظاهر ٿيو آهي ته پاڻيءَ جي معيار ۽ ايڇ آءِ وي سميت وچڙندڙ بيمارين جي روڪٿام مقامي صحت جي نظام لاءِ اهم مسئلا رهيا آهن. === پيئڻ جي پاڻيءَ جا مسئلا === شھدادڪوٽ ۾ پيئڻ جي پاڻيءَ جي معيار بابت ڪيل تحقيقن ۾ زيرِ زمين پاڻيءَ جي ڪيترن نمونن کي انساني استعمال لاءِ غيرموزون قرار ڏنو ويو آهي. 2018ع ۾ ''سنڌ يونيورسٽي ريسرچ جرنل (سائنس سيريز)'' ۾ شايع ٿيل هڪ تحقيق ۾ شھدادڪوٽ شهر جي ڏهن مختلف هنڌن تان زيرِ زمين پاڻيءَ جا نمونا گڏ ڪري انهن جي طبعي ۽ ڪيميائي خاصيتن جو جائزو ورتو ويو. تحقيق ۾ پاڻيءَ جي برقي چالڪتا، لوڻياٺ، ڪُل حل ٿيل مادا، سختي، ڪلورائيڊ، نائٽريٽ، الڪلينيٽي ۽ ٻين عنصرن جو تجزيو ڪيو ويو. نتيجن موجب برقي چالڪتا، پاڻيءَ جي سختي ۽ ڪُل حل ٿيل مادن سميت ڪجهه عنصر پيئڻ جي پاڻيءَ لاءِ [[عالمي صحت تنظيم]] جي مقرر ڪيل حدن کان وڌيڪ هئا، جنهن جي بنياد تي تحقيق هيٺ آيل هنڌن جي پاڻيءَ کي انساني واپرائڻ لاءِ غيرموزون قرار ڏنو ويو.<ref>{{cite journal |last1=Pathan |first1=A. M. |last2=Mastoi |first2=G. M. |last3=Qureshi |first3=M. A. |last4=Pirzada |first4=A. M. |last5=Brohi |first5=K. M. |last6=Khursheed |first6=O. A. J. |last7=Almani |first7=K. F. |last8=Siddique |first8=S. |title=Physico-chemical studies of groundwater quality in Shahdadkot City and its suitability for drinking purpose: A case study for clean water security |journal=Sindh University Research Journal (Science Series) |volume=50 |issue=4 |pages=491–494 |year=2018 |doi=10.26692/sujo/2018.12.0079 |url=https://sujo.usindh.edu.pk/index.php/SURJ/article/download/1002/925 |access-date=18 August 2026}}</ref> هڪ ٻي وسيع سائنسي تحقيق ۾ [[شھدادڪوٽ تعلقو|شھدادڪوٽ]]، [[قبوسعيد خان تعلقو|قبوسعيد خان]] ۽ [[سجاول جوڻيجو تعلقو|سجاول جوڻيجو]] تعلقن مان زيرِ زمين پاڻيءَ جا 38 نمونا گڏ ڪري 28 مختلف معيارن تي پرکيا ويا. تحقيق موجب 57.89 سيڪڙو نمونن ۾ ڪُل حل ٿيل مادن جي مقدار عالمي صحت تنظيم جي وڌ ۾ وڌ مقرر ڪيل 1,000 ملي گرام في ليٽر حد کان وڌيڪ هئي، جنهن ڪري اهي نمونا پيئڻ لاءِ مناسب نه هئا. تحقيق ۾ فلورائيڊ جي وڌيل مقدار پڻ اهم مسئلي طور سامهون آئي؛ اڌ نمونن ۾ فلورائيڊ وڌ ۾ وڌ قابلِ قبول حد کان وڌيڪ هو.<ref name="Lanjwani2020">{{cite journal |last1=Lanjwani |first1=Muhammad Farooque |last2=Khuhawar |first2=Muhammad Yar |last3=Khuhawar |first3=Taj Muhammad Jahangir |title=Groundwater quality assessment of Shahdadkot, Qubo Saeed Khan and Sijawal Junejo Talukas of District Qambar Shahdadkot, Sindh |journal=Applied Water Science |volume=10 |article-number=26 |year=2020 |doi=10.1007/s13201-019-1098-2 |url=https://link.springer.com/article/10.1007/s13201-019-1098-2 |access-date=18 August 2026}}</ref> ساڳئي تحقيق ۾ ڪجهه نمونن اندر [[ڪروميم]]، [[نڪل]]، [[ڪيڊميم]] ۽ [[سيسو|سيسي]] جي مقدار پڻ عالمي صحت تنظيم جي مقرر ڪيل حدن کان وڌيڪ ملي. ڪروميم 49.42 سيڪڙو، نڪل 21.05 سيڪڙو، ڪيڊميم 28.94 سيڪڙو ۽ سيسو 18.42 سيڪڙو نمونن ۾ مقرر حد کان وڌيڪ هو. آرسينڪ جي حوالي سان صورتحال نسبتاً مختلف هئي ۽ 38 مان رڳو هڪ نموني ۾ ان جي مقدار مقرر حد کان وڌيڪ ملي. تحقيق ڪندڙن نڪل، ڪروميم، سيسي ۽ ڪيڊميم جي وڌيل مقدار کي نيڪال جي گندي پاڻي ۽ علائقي جي ارضياتي بناوٽ سان ممڪن طور ڳنڍيو.<ref name="Lanjwani2020"/> فلورائيڊ جي ورڇ ۾ پڻ علائقائي فرق ڏٺو ويو. تحقيق موجب شھدادڪوٽ تعلقي ۾ فلورائيڊ جي مقدار نسبتاً وڌيڪ، جڏهن تہ سجاول جوڻيجو تعلقي ۾ گهٽ هئي. پاڻيءَ ۾ فلورائيڊ جي ڊگهي عرصي تائين تمام گهڻي مقدار انساني صحت لاءِ نقصانڪار ٿي سگهي ٿي ۽ [[فلوروسس]] جو سبب بڻجي سگهي ٿي.<ref name="Lanjwani2020"/> 2019ع ۾ ''دي ايڪسپريس ٽربيون'' پڻ قمبر شھدادڪوٽ ضلعي ۾ زيرِ زمين پاڻيءَ جي آلودگيءَ بابت رپورٽ ڪئي. رپورٽ موجب پاڻيءَ ۾ نقصانڪار ڪيميائي مادا ۽ ڳرا ڌاتو موجود هجڻ سبب ڪيترن علائقن ۾ زيرِ زمين پاڻي پيئڻ لاءِ محفوظ نه هو. رپورٽ ۾ سرڪاري واٽر سپلاءِ اسڪيمن مان فراهم ٿيندڙ پاڻيءَ جي صفائي ۽ مناسب ٽريٽمينٽ بابت پڻ مسئلن جي نشاندهي ڪئي وئي هئي.<ref>{{Cite web |date=18 December 2019 |title=Underground contamination: Not a drop worth drinking in Qambar-Shahdadkot |url=https://tribune.com.pk/story/2120739/underground-contamination-not-drop-worth-drinking-qambar-shahdadkot |access-date=18 August 2026 |website=The Express Tribune |language=en}}</ref> === ايڇ آءِ وي ۽ ايڊز === [[ايڇ آءِ وي]] جي پکڙجڻ جو مسئلو اتر سنڌ، خاص طور [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي]] ۽ ان جي ڀرپاسي وارن ضلعن ۾، صحت جو هڪ اهم مسئلو رهيو آهي. قمبر شھدادڪوٽ ضلعو پڻ هن علائقائي صحت جي مسئلي کان متاثر ٿيو آهي. 2010ع ۾ شايع ٿيل هڪ رپورٽ موجب لاڙڪاڻي ۾ قائم ايڇ آءِ وي علاج مرڪز تي لاڙڪاڻي، قمبر شھدادڪوٽ ۽ ٻين ڀرپاسي وارن ضلعن سان تعلق رکندڙ مريضن جو علاج ڪيو پئي ويو، جڏهن تہ صحت جي ماهرن قمبر شھدادڪوٽ ۾ پڻ ايڇ آءِ وي جا ڪيس موجود هجڻ جي نشاندهي ڪئي هئي.<ref>{{cite news |title=Extensive efforts needed to dig out hidden HIV/AIDS cases |url=https://www.dawn.com/news/587523/extensive-efforts-needed-to-dig-out-hidden-hivaids-cases |work=Dawn |date=1 December 2010 |access-date=18 August 2026}}</ref> 2016ع ۾ لاڙڪاڻي ۽ قمبر شھدادڪوٽ ۾ غيرمحفوظ رت جي منتقلي ۽ رت جي بئنڪن جي نگراني بابت خدشا سامهون اچڻ کان پوءِ اختيارين ٻنهي ضلعن ۾ ڪيترين ئي رت جي بئنڪن خلاف ڪارروائي ڪئي. رپورٽن موجب قمبر شھدادڪوٽ ۾ 20 ۽ لاڙڪاڻي ۾ پنج رت جون بئنڪون بند ڪيون ويون. ان وقت ايڇ آءِ وي جي ممڪن منتقلي ۽ رت جي مناسب اسڪريننگ نه ٿيڻ بابت پڻ جاچ ڪئي وئي.<ref>{{cite news |title=Spike in HIV/AIDS cases: Over two dozen blood banks sealed |url=https://tribune.com.pk/story/1197382/spike-hivaids-cases-two-dozen-blood-banks-sealed |work=The Express Tribune |date=11 October 2016 |access-date=18 August 2026}}</ref> 2019ع ۾ سنڌ ايڊز ڪنٽرول پروگرام جي انگن اکرن جي حوالي سان شايع ٿيل رپورٽ موجب قمبر شھدادڪوٽ ضلعي ۾ 112 ايڇ آءِ وي مثبت مريض درج ٿيل هئا.<ref>{{cite news |title=A grim reminder for Sindh on World AIDS Day |url=https://tribune.com.pk/story/2109625/grim-reminder-sindh-world-aids-day |work=The Express Tribune |date=1 December 2019 |access-date=18 August 2026}}</ref> 2019ع ۾ [[رتوديرو]] ۾ ٻارن ۾ ايڇ آءِ وي جي وڏي پيماني تي پکڙجڻ کان پوءِ ٿيندڙ سائنسي تحقيق ۾ لاڙڪاڻي سان گڏ پاڙيسري قمبر شھدادڪوٽ ۽ شڪارپور ضلعن جي ٻارن کي پڻ تحقيق جي دائري ۾ شامل ڪيو ويو.<ref>{{cite journal |title=Investigation of an extensive outbreak of HIV infection among children in Sindh, Pakistan: protocol for a matched case–control study |journal=BMJ Open |year=2020 |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7170612/ |access-date=18 August 2026}}</ref> سنڌ حڪومت جي 2021–22ع واري بجيٽ دستاويزن ۾ قمبر شھدادڪوٽ ضلعي لاءِ ايڇ آءِ وي/ايڊز جي روڪٿام ۽ ڪنٽرول جو الڳ پروگرام پڻ درج ٿيل هو، جيڪو ضلعي ۾ بيماريءَ جي نگراني ۽ روڪٿام لاءِ سرڪاري صحت جي ڍانچي جو حصو هو.<ref>{{cite web |title=Health Services – Budget Estimates 2021–2022 |url=https://www.finance.gos.pk/Home/Download?path=Budget%5CBudgetBooks%5CFY-21-22%5CVOLUME-IIIDetail%5C41.SC21144+HEALTH+SERVICES.pdf |publisher=Finance Department, Government of Sindh |year=2021 |access-date=18 August 2026}}</ref> === پوليو === شھدادڪوٽ ۾ [[پوليو]] جي ماحولياتي نگراني دوران پڻ وائرس جي موجودگي رڪارڊ ڪئي وئي آهي. جون 2024ع ۾ باقرآباد پاڙي جي گندي پاڻيءَ مان ورتل ماحولياتي نمونن ۾ پوليو وائرس جي موجودگي جي تصديق ٿي. قمبر شھدادڪوٽ جي ضلعي صحت آفيسر موجب نمونا 4 جون تي گڏ ڪري [[نيشنل انسٽيٽيوٽ آف هيلٿ، اسلام آباد]] موڪليا ويا هئا. صحت اختيارين موجب وائرس جي جينياتي مشابهت بلوچستان جي [[استا محمد ضلعو|استا محمد]] مان اڳ مليل وائرس سان هئي، جنهن کي ٻنهي علائقن وچ ۾ ماڻهن جي اچ وڃ سان ڳنڍيو ويو. ان کان پوءِ شھدادڪوٽ جي ٽن يونين ڪائونسلن ۾ نگراني ۽ پوليو خلاف مهم تيز ڪئي وئي.<ref>{{cite news |title=Sewage samples confirm poliovirus presence in Shahdadkot |url=https://www.dawn.com/news/1842635/sewage-samples-confirm-poliovirus-presence-in-shahdadkot |work=Dawn |date=29 June 2024 |access-date=18 August 2026}}</ref> === هيپاٽائيٽس === قمبر شھدادڪوٽ ۽ لاڙڪاڻي جي علائقن ۾ [[هيپاٽائيٽس بي]] ۽ [[هيپاٽائيٽس سي]] جا ڪيس پڻ صحت جي مسئلن طور رپورٽ ٿيندا رهيا آهن. 2010ع ۾ صحت جي ماهرن ٻنهي ضلعن ۾ هيپاٽائيٽس جي وڌندڙ شرح بابت خدشن جو اظهار ڪيو. قبوسعيد خان ۾ 2009ع دوران لڳايل هڪ طبي ڪئمپ ۾ معائنو ڪرايل مريضن مان 22 سيڪڙو ۾ هيپاٽائيٽس بي ۽ 18 سيڪڙو ۾ هيپاٽائيٽس سي جي نشاندهي ٿيڻ جي رپورٽ ڪئي وئي، جڏهن تہ ضلعي جي ٻين علائقن مان پڻ ٻنهي قسمن جا ڪيس رپورٽ ٿيا.<ref>{{cite news |title=Rise in hepatitis in Larkana, Qambar-Shahdadkot |url=https://www.dawn.com/news/892730/rise-in-hepatitis-in-larkana-qambar-shahdadkot |work=Dawn |date=23 July 2010 |access-date=18 August 2026}}</ref> == آبادي ۽ سماج == === آبادي === {{Historical populations |1951|8,994 |1961|15,043 |1972|24,323 |1981|32,888 |1998|60,436 |2017|118,915 |2023|120,687 |align=center |percentages=pagr |footnote=ذريعا: پاڪستان جون مختلف آدمشماريون.<ref name="PBS1951-1998">{{cite web |title=Population by Administrative Units 1951–1998 |url=https://repository.lahoreschool.edu.pk/xmlui/bitstream/handle/123456789/13673/Administrative%20Units.pdf?isAllowed=y&sequence=1 |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] |access-date=18 August 2026 }}</ref><ref name="PBS2023">{{cite web |title=7th Population and Housing Census 2023 – Detailed Results |url=https://www.pbs.gov.pk/result-excel/ |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] |access-date=18 August 2026 }}</ref> }} [[پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري|2023ع جي آدمشماري]] موجب شھدادڪوٽ شهر جي آبادي 120,687 هئي.<ref name="PBS2023"/> 2017ع جي آدمشماريءَ ۾ شهر جي آبادي 118,915 هئي، تنهنڪري 2017ع کان 2023ع تائين شهر جي آباديءَ ۾ نسبتاً ٿورو اضافو ٿيو.<ref name="PBS2023"/> شھدادڪوٽ جي آباديءَ ۾ ويهين صديءَ جي ٻئي اڌ دوران نمايان واڌ ٿي. 1951ع ۾ شهر جي آبادي رڳو 8,994 هئي، جيڪا 1961ع ۾ وڌي 15,043، 1972ع ۾ 24,323 ۽ 1981ع ۾ 32,888 ٿي. 1998ع تائين آبادي 60,436 تائين پهچي وئي، جڏهن تہ 2017ع ۾ اها لڳ ڀڳ ٻيڻي ٿي 118,915 ٿي وئي.<ref name="PBS1951-1998"/><ref name="PBS2023"/> 1951ع کان 2023ع تائين شھدادڪوٽ جي شهري آبادي مجموعي طور تي تيرهن ڀيرا کان وڌيڪ وڌي. خاص طور 1998ع کان 2017ع وارو عرصو تيز آبادي واڌ وارو رهيو، جڏهن شهر جي آبادي 60 هزار کان وڌي 118 هزار کان مٿي پهتي. ان جي ابتڙ 2017ع کان 2023ع تائين آباديءَ ۾ واڌ جو رجحان گهڻو سست رهيو.<ref name="PBS2023"/> 2023ع جي آدمشماريءَ موجب شھدادڪوٽ سنڌ جي انهن شهرن مان هڪ هو جن جي آبادي هڪ لک کان وڌيڪ هئي.<ref name="PBS2023"/> === نسلي ۽ سماجي بناوٽ === شھدادڪوٽ سنڌ ۽ [[بلوچستان]] جي سرحدي علائقن جي ويجهو واقع هجڻ سبب تاريخي طور مختلف قبيلائي ۽ ثقافتي گروهن جي رهائش جو مرڪز رهيو آهي. شهر ۽ ان جي پسگردائيءَ ۾ سنڌي ۽ بلوچ پسمنظر رکندڙ مختلف برادريون آباد آهن. مقامي روايتن ۽ تاريخي مواد ۾ کهاوڙ، سيلرا، مگسي، بروهي، کوسا، مستوئي، چنا، سومرا، سيد، جروار، مغيري، ڀٽي، شيخ ۽ ٻين برادرين جو ذڪر ملي ٿو. جديد پاڪستاني آدمشماريون عام طور آباديءَ کي ''نسلي گروهه'' يا ذات جي بنياد تي تفصيلي شهري سطح تي ورهائي پيش نٿيون ڪن؛ تنهنڪري شھدادڪوٽ جي مختلف برادرين جا صحيح سيڪڙو سرڪاري آدمشماريءَ مان مقرر ڪرڻ ممڪن ناهي. ان سبب شهر جي نسلي بناوٽ بابت مخصوص سيڪڙو ڏيڻ بدران سرڪاري طور دستياب مادري ٻولي، مذهب ۽ ٻين آبادي انگن کي وڌيڪ معتبر ڊيموگرافڪ اشارا سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="PBS2023"/> === ٻوليون === [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] شھدادڪوٽ ۽ ان جي ڀرپاسي جي مکيه مقامي ٻولي آهي. شهر جي بلوچستان سان جاگرافيائي ويجهڙائي ۽ ٻنهي علائقن وچ ۾ تاريخي سماجي لاڳاپن سبب [[براهوي ٻولي|براهوي]] ۽ [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] ڳالهائيندڙ آبادي پڻ موجود آهي، جڏهن تہ [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]] ۽ [[اردو]] پڻ استعمال ٿين ٿيون. 2023ع جي آدمشماريءَ جي ضلعي سطح وارن انگن موجب [[قمبر شھدادڪوٽ ضلعو|قمبر شھدادڪوٽ ضلعي]] جي 96 سيڪڙو کان وڌيڪ آباديءَ سنڌيءَ کي پنهنجي مادري ٻولي ڄاڻايو، جڏهن تہ براهوي ٻيو وڏو مادري ٻولي وارو گروهه هو.<ref name="PBS2023Language">{{cite web |title=7th Population and Housing Census 2023 – Population by Mother Tongue |url=https://www.pbs.gov.pk/result-excel/ |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] |year=2023 |access-date=18 August 2026 }}</ref> اهي انگ سڄي ضلعي جا آهن ۽ انهن کي صرف شھدادڪوٽ شهر جي ٻوليائي تناسب طور نه سمجهڻ گهرجي. سرڪاري ۽ تعليمي معاملن ۾ سنڌيءَ سان گڏ [[اردو]] ۽ [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] پڻ استعمال ٿين ٿيون. === مذهب === شھدادڪوٽ جي آباديءَ جي وڏي اڪثريت [[اسلام]] جي پيروڪار آهي. مسلمان آباديءَ ۾ [[سني اسلام|سني]] ۽ [[شيعو اسلام|شيعا]] برادريون شامل آهن. شهر ۾ [[هندومت|هندو]] برادري پڻ تاريخي طور آباد رهي آهي ۽ مقامي واپار ۽ ڪاروبار ۾ ان جي موجودگي رهي آهي. 2023ع جي آدمشماريءَ مطابق سڄي قمبر شھدادڪوٽ ضلعي جي 99 سيڪڙو کان وڌيڪ آبادي مسلمان هئي، جڏهن تہ هندو آبادي ضلعي جي هڪ سيڪڙو کان گهٽ آباديءَ تي مشتمل هئي. عيسائي ۽ ٻين مذهبي گروهن جي آبادي پڻ ننڍي تعداد ۾ درج ڪئي وئي.<ref name="PBS2023Religion">{{cite web |title=7th Population and Housing Census 2023 – Population by Sex, Religion and Rural/Urban |url=https://www.pbs.gov.pk/result-excel/ |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] |year=2023 |access-date=18 August 2026 }}</ref> جيئن ٻولين جي انگن سان، اهي سيڪڙو سڄي ضلعي جا آهن، نه صرف شھدادڪوٽ شهر جا. === تعليم ۽ خواندگي === {{Main|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جي تعليم}} شھدادڪوٽ [[قمبر شھدادڪوٽ ضلعو|قمبر شھدادڪوٽ ضلعي]] جي اهم شهري ۽ تعليمي مرڪزن مان هڪ آهي. شهر ۾ سرڪاري ۽ خانگي پرائمري، سيڪنڊري ۽ هائير سيڪنڊري تعليمي ادارا موجود آهن، جڏهن تہ ڀرپاسي جي ڳوٺاڻن علائقن جا شاگرد پڻ ثانوي ۽ اعليٰ تعليم لاءِ شهر ڏانهن اچن ٿا. [[پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري|2023ع جي آدمشماري]] موجب قمبر شھدادڪوٽ ضلعي ۾ ڏهن سالن ۽ ان کان وڌيڪ عمر واري آباديءَ جي مجموعي خواندگيءَ جي شرح لڳ ڀڳ 40 سيڪڙو هئي. مردن ۾ خواندگيءَ جي شرح لڳ ڀڳ 49 سيڪڙو، جڏهن تہ عورتن ۾ لڳ ڀڳ 30 سيڪڙو هئي، جنهن مان ضلعي ۾ تعليم جي حوالي سان نمايان صنفي فرق ظاهر ٿئي ٿو.<ref name="PBS2023Literacy">{{cite web |title=7th Population and Housing Census 2023 – Population (10 Years and Above) by Literacy, Sex and Rural/Urban |url=https://www.pbs.gov.pk/result-excel/ |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] |year=2023 |access-date=18 August 2026 }}</ref> اهي خواندگيءَ جا انگ سڄي ضلعي لاءِ آهن؛ شھدادڪوٽ شهر لاءِ الڳ انگ موجود هجن تہ انهن کي شهر جي انگن سان بدلائڻ گهرجي. ضلعي سطح تي مردن ۽ عورتن جي خواندگيءَ وچ ۾ لڳ ڀڳ 19 سيڪڙو پوائنٽن جو فرق تعليم تائين رسائيءَ ۾ صنفي تفاوت کي ظاهر ڪري ٿو.<ref name="PBS2023Literacy"/> قمبر شھدادڪوٽ ضلعو نوجوان آباديءَ وارو علائقو پڻ آهي. 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ ضلعي جي 34 سيڪڙو کان وڌيڪ آبادي ڏهن سالن کان گهٽ عمر جي هئي، جنهن سبب اسڪولي تعليم، استادن، اسڪولن ۽ ٻين تعليمي سهولتن جي طلب آباديءَ جي بناوٽ جو اهم پهلو آهي.<ref name="PBS2023">{{cite web |title=7th Population and Housing Census 2023 – Detailed Results |url=https://www.pbs.gov.pk/result-excel/ |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] |year=2023 |access-date=18 August 2026 }}</ref> == ڪتب خانا == شھدادڪوٽ جي علمي تاريخ ۾ ديني مدرسن سان ڳنڍيل خانگي ڪتبخانن اهم ڪردار ادا ڪيو آهي. اوڻيهين صديءَ ۾ شهر سنڌ ۽ بلوچستان جي عالمن ۽ شاگردن لاءِ هڪ علمي مرڪز طور سڃاتو ويندو هو. سنڌي ادبي بورڊ ۾ ڇپيل هڪ تحقيقي مضمون موجب، تيرهين ۽ چوڏهين صدي هجريءَ جي شروعاتي دور ۾ شھدادڪوٽ ۾ ڪيترائي عالم ۽ مدرس آباد هئا ۽ سنڌ ۽ بلوچستان جي علمي روايتن جو گڏيل اثر نظر ايندو هو.<ref name="MemonLibraries">{{cite journal |last=ميمڻ |first=عبدالغفور سنڌي |title=لاڙڪاڻي ضلعي جا ڪتبخانا |journal=مهراڻ |volume=33 |year=1984 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |url=https://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/mehran/Book7/Book_page13.html |access-date=18 August 2026 }}</ref> === مولانا نور محمد شھدادڪوٽيءَ جو ڪتبخانو === شھدادڪوٽ جي قديم علمي ڪتبخانن مان سڀ کان نمايان ڪتبخانو [[مولانا نور محمد شھدادڪوٽي]] سان منسوب هو. هو اصل ڀاڳناڙي، بلوچستان جي ڪنڊي علائقي جو رهواسي هو ۽ پنهنجي ابتدائي ۽ اعليٰ ديني تعليم مولانا عبدالحليم ڪنڊوي وٽ حاصل ڪيائين.<ref name="MemonLibraries"/><ref name="NoorBiography">{{cite web |title=مرحوم مولانا نُور محمد شهدادڪوٽي |url=https://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/mehran/Book10/Book_page3.html |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |access-date=18 August 2026 }}</ref> سندس ڄمڻ جي سال بابت مختلف ماخذن ۾ اختلاف ملي ٿو. ميمڻ عبدالغفور سنڌي کيس 1206هه/1791ع ۾ ڄاول ڄاڻائي ٿو، جڏهن ته سنڌي ادبي بورڊ تي محفوظ هڪ ٻي سوانح ۾ سندس ولادت جي تاريخ کي اڻڄاتل قرار ڏنو ويو آهي.<ref name="MemonLibraries"/><ref name="NoorBiography"/> تنهنڪري سندس پيدائش جو صحيح سال قطعي طور مقرر ڪرڻ مشڪل آهي. تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ نور محمد پهريان پنهنجي ڳوٺ ۾ تدريس شروع ڪئي. بعد ۾ هو [[رياست قلات]] سان لاڳاپيل عدالتي عهدي تي رهيو. ميمڻ عبدالغفور سنڌي موجب، کيس خان خداداد خان قلات طرفان ''قاضي القضاة'' مقرر ڪيو ويو هو. 1858ع ڌاري هڪ شرعي معاملي تي اختلاف کان پوءِ هو سنڌ آيو، پهريان [[ميروخان]] ۾ ميان حامدالله عرف حامد حضوري وٽ رهيو ۽ پوءِ سرائي پير بخش کهاوڙ جي دعوت تي شھدادڪوٽ منتقل ٿيو، جتي هن پنهنجي درسگاهه قائم ڪئي.<ref name="MemonLibraries"/> سنڌي ادبي بورڊ جي ٻي سوانحي روايت موجب، شھدادڪوٽ ۾ سندس درسگاهه مان سنڌ ۽ بلوچستان جا ڪيترائي طالب علم تعليم حاصل ڪندا هئا. سندس شاگردن ۾ مولانا گل محمد شھدادڪوٽي، مولانا غلام صديق شھدادڪوٽي، مولانا تاج محمد امروٽي، مولانا محمد حسن جوهي ۽ ٻيا عالم شامل هئا.<ref name="NoorBiography"/> هڪ ٻي علمي روايت موجب مولانا نور محمد وٽان 52 عالم فارغ التحصيل ٿيا هئا.<ref>{{cite web |title=سنڌي ادبي بورڊ آن لائين لائبريري |url=https://sindhiadabiboard.org/catalogue/Articles/Book7/Book_page36.html |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |access-date=18 August 2026 }}</ref> مولانا نور محمد 12 ذوالحج 1296هه تي شھدادڪوٽ ۾ وفات ڪئي. سنڌي ادبي بورڊ جي سوانحي ماخذ موجب سندس عمر ان وقت لڳ ڀڳ نوي سال هئي ۽ کيس شھدادڪوٽ ۾ دفن ڪيو ويو.<ref name="NoorBiography"/> === ڪتابن جو ذخيرو === مولانا نور محمد وٽ عربي ۽ فارسي ڪتابن جو وڏو ذاتي ڪتبخانو هو. ميمڻ عبدالغفور سنڌي موجب، هن ڪتبخاني ۾ لڳ ڀڳ '''هڪ هزار''' ڪتاب محفوظ هئا، جن مان وڏي تعداد ۾ قلمي نسخا شامل هئا.<ref name="MemonLibraries"/> اهي ڪتاب خاص طور ديني علوم، فقه، منطق، عربي ادب ۽ درسي نصاب سان لاڳاپيل هئا. مولانا نور محمد جي علمي ڪم بابت ماخذن ۾ پڻ ٿورو اختلاف ملي ٿو. ميمڻ عبدالغفور سنڌي سندس هڪ ڊزن کان وڌيڪ تصنيفن جو ذڪر ڪري ٿو، جڏهن ته سنڌي ادبي بورڊ جي هڪ ٻي سوانح ۾ لکيل آهي ته سندس ڪا وڏي مستقل تصنيف مشهور نه هئي، پر عربي درسي ڪتابن تي سندس ڪيترائي قلمي حاشيا موجود هئا.<ref name="MemonLibraries"/><ref name="NoorBiography"/> هڪ ٻئي تاريخي ماخذ ۾ سندس ''صرف بهائي'' ۽ ''جامع تعليمات جديد طرز موجب'' نالي تصنيفن جو ذڪر پڻ ملي ٿو.<ref>{{cite web |title=مولانا نور محمد شهدادڪوٽي جون تصنيفات |url=https://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/history/Book33/Book_page21.html |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |access-date=18 August 2026 }}</ref> انهيءَ سبب مولانا نور محمد جي علمي ورثي جو وڏو حصو ڇپيل ڪتابن جي ڀيٽ ۾ قلمي حاشين، درسي تحريرن ۽ سندس درسگاهه جي تدريسي روايت ۾ محفوظ رهيو. === مدرسه محموديه ۽ حليميه === مولانا نور محمد طرفان شھدادڪوٽ ۾ قائم ڪيل درسگاهه بعد ۾ '''مدرسه محموديه''' جي نالي سان مشهور ٿي. سندس وفات کان پوءِ سندس فرزندن، خاص طور مولانا گل محمد ۽ مولانا غلام صديق، مدرسي ۽ ڪتبخاني جي علمي ذخيري ۾ اضافو ڪيو.<ref name="MemonLibraries"/> مولانا گل محمد پنهنجي والد وٽ تعليم حاصل ڪئي ۽ پوءِ ساڳئي تدريسي سلسلي کي جاري رکيو. سنڌي ادبي بورڊ جي سوانحي مواد موجب، سندس شاگردن ۾ مولانا غلام صديق، قاضي داد محمد مڪران وارو، عبدالحڪيم افغان ۽ محمد حسين حيدرآبادي شامل هئا.<ref name="NoorBiography"/> ميمڻ عبدالغفور سنڌي موجب، مولانا نور محمد، گل محمد ۽ غلام صديق جي دور ۾ هن مدرسي جي علمي شهرت سبب سنڌ ۽ بلوچستان جي مختلف علائقن مان شاگرد شھدادڪوٽ ايندا هئا. وقت گذرڻ سان مدرسه محموديه ۽ ان سان لاڳاپيل ڪتبخاني جي اصل حيثيت گهٽجندي وئي، ۽ بعد ۾ مدرسي جو نالو '''مدرسه حليميه''' رکيو ويو.<ref name="MemonLibraries"/> === علمي اثر === شھدادڪوٽ جي هن درسگاهه جو اثر رڳو شهر تائين محدود نه رهيو. مولانا نور محمد، سندس استادن ۽ شاگردن جي علمي سند سنڌ جي ٻين ڪيترن مدرسن تائين پهتي. سنڌي ادبي بورڊ جي تاريخي مواد موجب، مولانا عبدالحليم ڪنڊويءَ جي علمي سلسلي مان مولانا نور محمد شھدادڪوٽي جهڙا عالم پيدا ٿيا ۽ ان علمي روايت جو اثر سنڌ جي ڪيترن عربي مدرسن تائين پهتو.<ref>{{cite web |title=سنڌ ۾ عربي درسگاهن جو سلسلو |url=https://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/history/Book33/Book_page20.html |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |access-date=18 August 2026 }}</ref> بعد واري دور ۾ پڻ مولانا نور محمد شھدادڪوٽيءَ جي علمي سند سنڌ جي ٻين عالمن تائين منتقل ٿيندي رهي. نوشهروفيروز ضلعي جي مخطوطات بابت هڪ تحقيقي مطالعي ۾ مولانا محمد عالم سومري جي علمي سند مولانا عبدالرحمان فيروز شاهي ۽ مولانا عطاالله فيروز شاهي وسيلي مولانا نور محمد شھدادڪوٽيءَ تائين پهچائي وئي آهي.<ref>{{cite journal |title=ضلعي نوشهروفيروز ۾ مخطوطات جا ذخيرا |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |url=https://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/mehran/Book149/Book_page3.html |access-date=18 August 2026 }}</ref> === جديد عوامي ڪتبخاني جي ضرورت === شھدادڪوٽ ۾ جديد عوامي ڪتبخاني جي کوٽ پڻ مختلف وقتن تي مقامي شاگردن ۽ شهرين جي بحث جو موضوع رهي آهي. 2021ع ۾ شايع ٿيل هڪ خط موجب، شھدادڪوٽ پريس ڪلب جي سامهون عوامي لائبريري لاءِ زمين مختص ڪئي وئي هئي، پر تعمير مڪمل نه ٿيڻ سبب شاگردن کي پڙهائي ۽ مقابلي جي امتحانن جي تياري لاءِ ٻين شهرن ڏانهن وڃڻو پوندو هو.<ref>{{cite news |title=Budget for Shahdadkot Library |url=https://www.nation.com.pk/24-May-2021/budget-for-shahdadkot-library |work=The Nation |date=24 May 2021 |access-date=18 August 2026 }}</ref> سنڌ جي ثقافت کاتي جي ڊائريڪٽوريٽ جنرل آف پبلڪ لائبريريز موجب، سنڌ ۾ سرڪاري عوامي ڪتبخانن جو صوبائي نيٽ ورڪ هلندڙ آهي؛ تنهن هوندي به ان جي موجوده سرڪاري فهرست مان شھدادڪوٽ شهر ۾ مڪمل طور فعال صوبائي عوامي ڪتبخاني جي واضح داخلا نظر نٿي اچي.<ref>{{cite web |title=Public Libraries |url=https://sindhculture.gov.pk/public-libraries/ |publisher=Culture, Tourism, Antiquities & Archives Department, Government of Sindh |access-date=18 August 2026 }}</ref> == ٻوڏ جي تباهي == {{Main|پاڪستان ۾ 2022ع واري ٻوڏ}} [[File:Flood in Pakistan 2022.png|thumb|سيپٽمبر 2022ع ۾ ٻوڏ جي پاڻيءَ ۾ گهيريل شھدادڪوٽ شهر جو فضائي منظر]] 2022ع ۾ [[پاڪستان ۾ 2022ع واري ٻوڏ|پاڪستان ۾ آيل تباهه ڪندڙ ٻوڏن]] دوران [[شھدادڪوٽ]] ۽ [[قمبر شھدادڪوٽ ضلعو|قمبر شھدادڪوٽ ضلعو]] سنڌ جي سخت متاثر علائقن ۾ شامل هئا. جون کان شروع ٿيل غيرمعمولي [[چوماسي]] برساتن ۽ بلوچستان کان ايندڙ ٻوڏ جي وهڪرن سبب ضلعي جي نيڪال ۽ آبپاشي نظام تي شديد دٻاءُ پيو. آگسٽ جي آخري هفتي ۽ سيپٽمبر جي شروعات تائين شھدادڪوٽ جي ڀرپاسي جا ڪيترائي علائقا پاڻيءَ هيٺ اچي ويا ۽ شهر پاڻ به ٻوڏ جي خطري هيٺ اچي ويو.<ref>{{cite web |title=Flood 2022 Maps |url=https://pdma.gos.pk/flood-2022-maps/ |publisher=[[Provincial Disaster Management Authority (Sindh)|Provincial Disaster Management Authority Sindh]] |access-date=18 August 2026 }}</ref><ref>{{cite web |title=Flood Inundation Map – Kamber Shahdadkot |url=https://pdma.gos.pk/Documents/Flood/Flood_2022/Flood%20Inundation%20GIS%20Maps/Flood%20Inundation%20Map-Kamber_Shahdadkot_28-08-2022.pdf |publisher=[[Provincial Disaster Management Authority (Sindh)|Provincial Disaster Management Authority Sindh]] |date=28 August 2022 |access-date=18 August 2026 }}</ref> === شھدادڪوٽ کي ٻوڏ جو خطرو === آگسٽ 2022ع جي آخري ڏينهن ۾ [[سيف الله مگسي برانچ]] ۽ گهر ڊرين ۾ گهارن ۽ بلوچستان کان ايندڙ پاڻيءَ سبب شھدادڪوٽ تي ٻوڏ جو خطرو وڌي ويو. 29 آگسٽ تي ''[[ڊان (اخبار)|ڊان]]'' ٻڌايو تہ سيف الله مگسي برانچ ۾ لڳ ڀڳ 150 فوٽ ويڪرو گهارو پوڻ ۽ [[رائٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين]] ۾ بلوچستان کان ايندڙ پاڻيءَ جو دٻاءُ وڌڻ سبب ڪچي پل وارو علائقو ٻڏي ويو هو ۽ پاڻي ڏکڻ طرف وڌي رهيو هو. ساڳئي وقت شھدادڪوٽ جي وارڊ نمبر 5 ۾ سيلرا کان لغاري ۽ مستوئي پاڙن تائين برساتي ۽ ٻوڏ جو پاڻي داخل ٿي چڪو هو.<ref name="Dawn29Aug2022">{{cite news |last=Kalhoro |first=M. B. |title=Exodus begins from Warah, Shahdadkot over fear of deluge |url=https://www.dawn.com/news/1707214/exodus-begins-from-warah-shahdadkot-over-fear-of-deluge |work=[[Dawn (newspaper)|Dawn]] |date=29 August 2022 |access-date=18 August 2026 }}</ref> پاڻيءَ جي وڌندڙ دٻاءَ سبب شهر ۾ خوف پکڙجي ويو ۽ ڪيترن رهواسين محفوظ هنڌن ڏانهن لڏپلاڻ شروع ڪئي.<ref name="Dawn29Aug2022"/> ٻوڏ جو خطرو گهٽائڻ ۽ پاڻيءَ کي ٻئي رخ ڏانهن موڙڻ لاءِ شھدادڪوٽ جي چوڌاري حفاظتي بند مضبوط ڪرڻ، مختلف هنڌن تي مٽيءَ جا بند ٻڌڻ ۽ رستن توڙي نيڪال جي نظام ۾ پاڻيءَ لاءِ رستا پيدا ڪرڻ جون ڪوششون ڪيون ويون. سيپٽمبر جي شروعات تائين صورتحال وڌيڪ سنگين ٿي وئي. سيلرا ڀرسان قمبر–شھدادڪوٽ روڊ ۾ پاڻيءَ جي نيڪال لاءِ ڪٽ ڏنا ويا، ڇاڪاڻ تہ بلوچستان کان ايندڙ ٻوڏ ۽ سم نالن ۾ پيل گهارن سبب شھدادڪوٽ ۽ ڀرپاسي وارن علائقن تي دٻاءُ وڌي رهيو هو. 4 سيپٽمبر تي شھدادڪوٽ ڊرين ۾ ڳوٺ گامن فقير کوسو ڀرسان لڳ ڀڳ 80 فوٽ ويڪرو گهارو پڻ پيو، جنهن سبب وڌيڪ ڳوٺ پاڻيءَ هيٺ آيا.<ref>{{cite news |last=Kalhoro |first=M. B. |title=Over 40,000 move out of Qambar-Shahdadkot's Warah to escape floodwater ravages |url=https://www.dawn.com/news/1708397 |work=[[Dawn (newspaper)|Dawn]] |date=5 September 2022 |access-date=18 August 2026 }}</ref> === آبپاشي ۽ نيڪال جي نظام تي دٻاءُ === ٻوڏ دوران قمبر شھدادڪوٽ ضلعي جي صورتحال رڳو مقامي برساتن سبب نه هئي، پر بلوچستان جي اتر ۽ اولهه وارن علائقن مان ايندڙ وڏي مقدار جي پاڻيءَ پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو. سنڌ جي آبپاشي کاتي موجب بلوچستان ۾ انتهائي تيز برساتن کان پوءِ وڏي مقدار ۾ ٻوڏ جو پاڻي [[ايف پي بند]] ۽ [[رائٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين]] وسيلي سنڌ ڏانهن آيو. ان سبب نيڪال وارا نالا پنهنجي گنجائش کان وڌيڪ وهڻ لڳا ۽ ڪيترن هنڌن تي گهارا پيا.<ref name="Dawn9Sep">{{cite news |title=Murad asks depts to ensure draining of water from affected towns |url=https://www.dawn.com/news/1709085 |work=[[Dawn (newspaper)|Dawn]] |date=9 September 2022 |access-date=18 August 2026 }}</ref> سيپٽمبر جي پهرئين هفتي ۾ سنڌ حڪومت کي ٻڌايو ويو تہ [[قمبر]]، شھدادڪوٽ، [[قبوسعيد خان]]، [[وارهه]]، [[نصيرآباد، سنڌ|نصيرآباد]]، [[ميهڙ]]، [[خيرپور ناٿن شاهه]] ۽ [[جوهي]] جا وڏا حصا پاڻيءَ هيٺ هئا.<ref name="Dawn9Sep"/> شھدادڪوٽ مين ڊرين، ميرو خان مين ڊرين، گهر مين ڊرين ۽ ٻين نيڪال وارن وهڪرن ۾ پاڻيءَ جي غيرمعمولي سطح سبب شهر ۽ ڳوٺن مان پاڻي ڪڍڻ هڪ وڏو مسئلو بڻجي ويو. 10 سيپٽمبر تائين شھدادڪوٽ مين ڊرين ۽ ميرو خان مين ڊرين ۾ پاڻيءَ جي سطح تقريباً هڪ کان ٻه فوٽ گهٽجڻ شروع ٿي ۽ پاڻي آر بي او ڊي-III ڏانهن وهڻ لڳو. گهر مين ڊرين، جيڪا ڪجهه وقت ابتو وهي رهي هئي، ٻيهر مين نارا ويلي ڊرين ڏانهن وهڻ شروع ڪيو. سنڌ حڪومت موجب ان وقت شھدادڪوٽ، قمبر، وارهه، نصيرآباد ۽ قبوسعيد خان جي مٿانهن علائقن ۾ پاڻيءَ جي سطح آهستي آهستي گهٽجڻ لڳي هئي.<ref>{{cite news |title=Murad orders steps to normalise life in N. Feroze, Khairpur and Kot Diji |url=https://www.dawn.com/news/1709250 |work=[[Dawn (newspaper)|Dawn]] |date=10 September 2022 |access-date=18 August 2026 }}</ref> === ميرو خان ڪئنال ۽ گهارا === ٻوڏ دوران [[ميرو خان]] ۽ شھدادڪوٽ جي وچ وارن علائقن ۾ آبپاشي ۽ نيڪال وارن نالن ۾ گهارا پوڻ سبب ڪيترائي ڳوٺ پاڻيءَ هيٺ اچي ويا. تيز وهڪري گهرن، زرعي زمينن، فصلن ۽ مال متاع کي نقصان پهچايو ۽ ڪيترن علائقن جا زميني رابطا متاثر ٿيا. اختيارين گهارن جي سببن بابت جاچ ۽ بندن کي مضبوط ڪرڻ جا قدم پڻ کنيا.<ref>{{Cite web |date=4 September 2022 |title=Several villages flooded after breach in Meeru Khan canal in Qamber |url=https://nation.com.pk/2022/09/04/several-villages-flooded-after-breach-in-meeru-khan-canal-in-qamber/ |access-date=18 August 2026 |website=The Nation |language=en }}</ref> قمبر شھدادڪوٽ ۾ پاڻيءَ جي پکڙجڻ جي شدت [[سنڌ پراونشل ڊزاسٽر مئنيجمينٽ اٿارٽي]] جي سيٽلائيٽ تي ٻڌل نقشن ۾ پڻ درج ڪئي وئي. اداري 28 آگسٽ ۽ 5 سيپٽمبر 2022ع تي ضلعي جا الڳ ٻوڏ-گرفتگي نقشا جاري ڪيا، جن ۾ ٻڏل ۽ پاڻيءَ سان گهيريل علائقن، شهرن، ڳوٺن، شاهراهن ۽ يونين ڪائونسلن جي صورتحال ڏيکاري وئي.<ref>{{cite web |title=Flood 2022 Maps |url=https://pdma.gos.pk/flood-2022-maps/ |publisher=Provincial Disaster Management Authority, Government of Sindh |access-date=18 August 2026 }}</ref> === لڏپلاڻ ۽ انساني اثر === شھدادڪوٽ جي چوڌاري پاڻي وڌڻ سان شهر ۽ ڀرپاسي جي ڳوٺن مان وڏي پيماني تي عارضي لڏپلاڻ ٿي. ڪيترن خاندانن پنهنجا گهر ڇڏي نسبتاً مٿانهن هنڌن، روڊن، بندن ۽ امدادي ڪئمپن ۾ پناهه ورتي. ساڳئي وقت قمبر شھدادڪوٽ جي ٻين شهرن ۾ پڻ اهڙي صورتحال پيدا ٿي؛ [[وارهه]] مان ڏهن هزارن جي تعداد ۾ ماڻهو ٻوڏ جي خطري سبب نڪري ويا، جڏهن تہ قبوسعيد خان پڻ پاڻيءَ سان گهيرجي ويو.<ref>{{cite news |last=Kalhoro |first=M. B. |title=Over 40,000 move out of Qambar-Shahdadkot's Warah to escape floodwater ravages |url=https://www.dawn.com/news/1708397 |work=Dawn |date=5 September 2022 |access-date=18 August 2026 }}</ref> ٻوڏ سبب بي گهر ٿيل خاندانن، خاص طور ٻارن، لاءِ تعليم ۽ بنيادي سهولتون پڻ متاثر ٿيون. [[يونيسيف]] قمبر شھدادڪوٽ جي مينهون خاني بلدي ڳوٺ ۾ ٻوڏ سبب اندروني طور بي گهر ٿيل خاندانن جي ٻارن لاءِ عارضي سکيا مرڪز قائم ڪيو. يونيسيف موجب ٻوڏ متاثر خاندانن کي پيئڻ جو محفوظ پاڻي، طبي سامان، غذائي علاج جون شيون ۽ صفائيءَ جون ڪِٽون پڻ مهيا ڪيون ويون.<ref>{{cite web |title=UNICEF delivers supplies to ensure that every child can score goals in life |url=https://www.unicef.org/supply/stories/unicef-delivers-supplies-ensure-every-child-can-score-goals-life |publisher=[[UNICEF]] |access-date=18 August 2026 }}</ref> === امدادي ڪارروايون === ضلعي انتظاميا، [[پراونشل ڊزاسٽر مئنيجمينٽ اٿارٽي، سنڌ|پراونشل ڊزاسٽر مئنيجمينٽ اٿارٽي]]، بچاءَ وارن ادارن، فوج، غير سرڪاري تنظيمن ۽ مقامي رضاڪارن ٻوڏ متاثر ماڻهن کي محفوظ هنڌن ڏانهن منتقل ڪرڻ ۽ کاڌو، پيئڻ جو پاڻي، خيما ۽ ٻيون ضروري شيون پهچائڻ جون ڪارروايون ڪيون. قمبر شھدادڪوٽ جي ڊپٽي ڪمشنر جاويد نبي کوسو، پي ڊي ايم اي سنڌ طرفان، [[قبوسعيد خان]] جي ڪچي واري ٻوڏ متاثر علائقي ۾ خوراڪ جون شيون پڻ ورهايون.<ref>{{cite web |title=Deputy Commissioner Qambar-Shahdadkot Javed Nabi Khoso distributing food items among the flood affected people |url=https://www.app.com.pk/photos-section/deputy-commissioner-qambar-shahdadkot-javed-nabi-khoso-distributing-food-items-among-the-flood-affected-people-in-the-flood-hit-katcha-area-of-qubo-saeed-khan-on-the-behalf-of-provincial-disaster-mana/ |website=[[Associated Press of Pakistan]] |date=1 August 2022 |access-date=18 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230316103302/https://www.app.com.pk/photos-section/deputy-commissioner-qambar-shahdadkot-javed-nabi-khoso-distributing-food-items-among-the-flood-affected-people-in-the-flood-hit-katcha-area-of-qubo-saeed-khan-on-the-behalf-of-provincial-disaster-mana/ |archive-date=16 March 2023 |url-status=live }}</ref> پي ڊي ايم اي سنڌ جي 2022ع واري ٻوڏ بابت رپورٽ موجب قمبر شھدادڪوٽ امدادي سامان حاصل ڪندڙ اهم ضلعن مان هو. اداري طرفان ٻوڏ متاثر آباديءَ لاءِ راشن، صاف پيئڻ جو پاڻي، خيما ۽ گهريلو استعمال جون ضروري شيون فراهم ڪيون ويون.<ref>{{cite web |title=Flood 2022 in Sindh |url=https://pdma.gos.pk/Documents/Reports/Flood%202022%20In%20Sindh.pdf |publisher=Provincial Disaster Management Authority, Government of Sindh |access-date=18 August 2026 }}</ref> ٻوڏ کان پوءِ به انساني امداد جي ضرورت جاري رهي. پاڪستان هيومينيٽيرين فورم جي 2022ع واري سالياني رپورٽ موجب [[مرسي ڪور]] قمبر شھدادڪوٽ ۽ جيڪب آباد ضلعن ۾ ٻوڏ متاثر ۽ ڪمزور برادرين لاءِ 12 مهينن جو امدادي پروگرام شروع ڪيو، جنهن جي پهرئين مرحلي ۾ صاف پاڻي، خوراڪ، غير غذائي ضروري شيون ۽ صفائي بابت آگاهي فراهم ڪئي وئي.<ref>{{cite web |title=Pakistan Humanitarian Forum Annual Report 2022 |url=https://ndma.gov.pk/public/storage/publications/July2023/4MYdOADBMNylGJdX1cY4.pdf |publisher=Pakistan Humanitarian Forum |year=2022 |access-date=18 August 2026 }}</ref> === صحت، پاڻي ۽ تعليم تي اثر === ٻوڏ جي بيٺل ۽ آلوده پاڻيءَ سبب صاف پيئڻ جي پاڻي، صفائي ۽ صحت جون ضرورتون وڌي ويون. ملڪ گير سطح تي [[يونيسيف]] خبردار ڪيو تہ 2022ع جي ٻوڏ سبب لکين ٻار پاڻيءَ مان پکڙجندڙ بيمارين، غذائي کوٽ ۽ ٻين صحت جي خطرن کي منهن ڏئي رهيا هئا.<ref>{{cite web |title=More than three million children at risk as devastating floods hit Pakistan |url=https://www.unicef.org/press-releases/more-three-million-children-risk-devastating-floods-hit-pakistan |publisher=[[UNICEF]] |date=31 August 2022 |access-date=18 August 2026 }}</ref> قمبر شھدادڪوٽ ۾ عارضي سکيا مرڪزن ۽ پاڻي، صفائي، غذائيت ۽ طبي امداد جي فراهمي اهڙين ضرورتن جي جواب جو حصو هئي.<ref>{{cite web |title=UNICEF delivers supplies to ensure that every child can score goals in life |url=https://www.unicef.org/supply/stories/unicef-delivers-supplies-ensure-every-child-can-score-goals-life |publisher=UNICEF |access-date=18 August 2026 }}</ref> 2022ع واري ٻوڏ شھدادڪوٽ لاءِ رڳو هڪ مختصر برساتي واقعو نه هئي، پر شهر جي نيڪال، آبپاشي، روڊن، پيئڻ جي پاڻي ۽ آفتن کان بچاءَ واري ڍانچي لاءِ هڪ وڏي آزمائش ثابت ٿي. سنڌ حڪومت جي رپورٽن موجب سيپٽمبر جي ٻئي هفتي کان شھدادڪوٽ ۽ ڀرپاسي وارن مٿانهن علائقن ۾ پاڻيءَ جي سطح گهٽجڻ شروع ٿي، پر ضلعي جي ڪيترن هيٺانهن علائقن مان پاڻي نيڪال ٿيڻ ۽ معمول جي زندگي بحال ٿيڻ ۾ وڌيڪ وقت لڳو.<ref name="Dawn9Sep"/> == رانديون == [[ڪرڪيٽ]] شھدادڪوٽ ۾ کيڏجندڙ نمايان راندين مان هڪ آهي. شهر ۽ ڀرپاسي ۾ مقامي ڪرڪيٽ ڪلب ۽ ٽيمون سرگرم آهن ۽ مقامي سطح تي ڪرڪيٽ جا مقابلا ۽ ٽورنامينٽ منعقد ٿيندا رهن ٿا. [[پاڪستان ڪرڪيٽ بورڊ]] جي ڪلبن واري سرڪاري فهرست ۾ شھدادڪوٽ جي ''بلوچ ٽائيگرز ڪرڪيٽ ڪلب شھدادڪوٽ'' کي سنڌ ڪرڪيٽ ايسوسيئيشن جي لاڙڪاڻو سٽي ڪرڪيٽ ايسوسيئيشن هيٺ درج ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=List of Clubs |url=https://www.pcb.com.pk/downloads/List%20of%20Clubs.pdf |publisher=[[پاڪستان ڪرڪيٽ بورڊ]] |access-date=18 August 2026 }}</ref> شهر ۾ راندين لاءِ هڪ اسٽيڊيم گرائونڊ پڻ موجود آهي. [[پراونشل ڊزاسٽر مئنيجمينٽ اٿارٽي، سنڌ]] جي 2025ع واري سرڪاري هنگامي منصوبي ۾ شھدادڪوٽ تعلقي لاءِ ''Stadium Ground, Shahdadkot'' کي باقاعدي هنڌ طور درج ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Provincial Monsoon Contingency Plan 2025 |url=https://pdma.gos.pk/Documents/Contingency_Plans/Provincial%20Monsoon%20Contingency%20Plan%202025.pdf |publisher=Provincial Disaster Management Authority, Government of Sindh |year=2025 |page=179 |access-date=18 August 2026 }}</ref> شهر ۾ مقامي ڪرڪيٽ مقابلن لاءِ راندين جا ميدان استعمال ٿيندا آهن، جڏهن تہ ضلعي سطح تي پڻ شھدادڪوٽ جون ٽيمون ڪرڪيٽ مقابلن ۾ حصو وٺنديون آهن. [[فٽبال]] پڻ شھدادڪوٽ جي منظم راندين ۾ شامل آهي. [[پاڪستان فٽبال فيڊريشن]] جي پاڪستان فٽبال ڪنيڪٽ واري ڪلبن ۽ اڪيڊمين جي سرڪاري فهرست ۾ قمبر شھدادڪوٽ ضلعي هيٺ شھدادڪوٽ جا ڪيترائي فٽبال ڪلب درج ٿيل آهن. انهن ۾ ''الشهباز فٽبال ڪلب شھدادڪوٽ''، ''حبيب اليون فٽبال ڪلب شھدادڪوٽ''، ''مهران فٽبال ڪلب شھدادڪوٽ'' ۽ ''شهيد مير اختر ساسولي فٽبال ڪلب شھدادڪوٽ'' فعال ڪلبن طور درج آهن، جڏهن تہ ''بابو غلام محمد فٽبال ڪلب شھدادڪوٽ'' ۽ ''شاهه لطيف فٽبال ڪلب شھدادڪوٽ'' پڻ رجسٽرڊ ڪلبن ۾ شامل آهن.<ref name="PFFShahdadkot">{{cite web |title=Pakistan Football Connect: Clubs & Academies Status |url=https://pff.com.pk/wp-content/uploads/2024/11/Clubs-Academies-List-3-11-2024.pdf |publisher=[[پاڪستان فٽبال فيڊريشن]] |date=3 November 2024 |page=65 |access-date=18 August 2026 }}</ref> انهن ڪلبن جي سرڪاري رجسٽريشن مان شهر ۾ ڪلب سطح تي فٽبال جي منظم سرگرمين جي موجودگي ظاهر ٿئي ٿي.<ref name="PFFShahdadkot"/> شھدادڪوٽ ۽ [[قمبر]] جون ٽيمون ضلعي سطح جي راندين ۾ پڻ هڪ ٻئي سان مقابلو ڪنديون رهيون آهن. آگسٽ 2025ع ۾ سنڌ جي راندين ۽ نوجوانن جي معاملن واري کاتي پاران آزاديءَ جي ڏهاڙي جي سلسلي ۾ قمبر شهر ۾ شھدادڪوٽ ۽ قمبر جي ٽيمن وچ ۾ ڪرڪيٽ ميچ منعقد ڪئي وئي. شھدادڪوٽ جي ٽيم 183 رنسن جي هدف جي جواب ۾ 162 رنسون ٺاهيون ۽ قمبر جي ٽيم مقابلو 21 رنسن تان کٽيو. مقابلي جو انتظام قمبر شھدادڪوٽ جي ضلعي راندين واري آفيس ڪيو هو.<ref>{{cite news |title=Cricket match organizes to celebrate Independence Day |url=https://www.urdupoint.com/en/pakistan/cricket-match-organizes-to-celebrate-independ-2026226.html |agency=[[Associated Press of Pakistan]] |date=5 August 2025 |access-date=18 August 2026 }}</ref> سنڌ حڪومت پڻ شھدادڪوٽ کي انهن علائقن ۾ شامل ڪيو آهي جتي راندين جو بنيادي ڍانچو قائم ڪيو ويو آهي. 2024ع ۾ سنڌ جي راندين ۽ نوجوانن جي معاملن واري کاتي بابت رپورٽ ۾ شھدادڪوٽ کي سنڌ جي انهن هنڌن ۾ شمار ڪيو ويو، جتي اسٽيڊيم، راندين جا ميدان يا ٻيون راندين جون سهولتون قائم ڪيون ويون آهن. ساڳئي منصوبي تحت ضلعي سطح تي نوجوانن لاءِ مختلف راندين جا مقابلا ڪرائڻ جو منصوبو پڻ پيش ڪيو ويو.<ref>{{cite news |last=Ali |first=Syed Intikhab |title=Sindh sports dept plans competitions across province |url=https://www.thenews.com.pk/print/1239809-sindh-sports-dept-plans-competitions-across-province |work=[[The News International]] |date=14 October 2024 |access-date=18 August 2026 }}</ref> [[والي بال]] پڻ شھدادڪوٽ تعلقي ۽ قمبر شھدادڪوٽ ضلعي جي ڳوٺاڻن علائقن ۾ کيڏي ويندڙ راندين مان آهي. ضلعي ۾ اسڪولن ۽ نوجوانن لاءِ ٿيندڙ راندين جي سرگرمين ۾ ڪرڪيٽ سان گڏ والي بال، بيڊمنٽن، رسو ڇڪڻ ۽ ٻيون رانديون پڻ شامل رهيون آهن. مثال طور سنڌ ڪميونٽي موبلائيزيشن پروگرام تحت قمبر شھدادڪوٽ ضلعي جي وارهه واري علائقي ۾ منعقد ڪيل ڇوڪرين جي راندين واري تقريب ۾ ڪرڪيٽ، [[بيڊمنٽن]]، والي بال ۽ رسو ڇڪڻ جا مقابلا ڪرايا ويا.<ref>{{cite web |title=Sindh Community Mobilization Program Annual Report Year III |url=https://pdf.usaid.gov/pdf_docs/PA00XDHZ.pdf |publisher=[[United States Agency for International Development]] |year=2016 |access-date=18 August 2026 }}</ref> ضلعي جي اسڪولن ۾ راندين کي غير نصابي سرگرمين طور پڻ هٿي ڏني وئي آهي. 2012ع ۾ ٻوڏ متاثر قمبر شھدادڪوٽ ضلعي ۾ [[يونيسيف]] جي مالي سهڪار سان ''رائيٽ ٽو پلي'' پاران بين المدارس راندين جا مقابلا منعقد ڪيا ويا، جن ۾ 753 ٻارن ڪرڪيٽ سميت مختلف راندين ۾ حصو ورتو.<ref>{{cite news |title=UNICEF organizes Inter School Tournaments in flood hit Sindh districts |url=https://www.pakistanchristianpost.com/head-line-news-details/3963 |date=30 November 2012 |access-date=18 August 2026 }}</ref> اهڙيءَ طرح شھدادڪوٽ ۾ راندين جون سرگرميون رڳو ڪرڪيٽ تائين محدود ناهن؛ شهر ۾ منظم فٽبال ڪلبن جي موجودگي، مقامي ڪرڪيٽ ڪلبن، اسٽيڊيم گرائونڊ ۽ ضلعي سطح جي راندين جي سرگرمين سبب ڪرڪيٽ ۽ فٽبال ٻنهي لاءِ مقامي سطح تي راندين جو ڍانچو موجود آهي، جڏهن تہ والي بال ۽ ٻيون رانديون خاص طور اسڪولن ۽ ڀرپاسي جي ڳوٺاڻن علائقن ۾ کيڏيون وڃن ٿيون. == فاصلا == هيٺ ڏنل جدول ۾ شھدادڪوٽ کان پاڪستان جي اهم شهرن ۽ دنيا جي ڪجهه وڏن شهرن تائين فاصلا ڏيکاريل آهن. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; border-collapse:collapse;" |+ style="background:#3949AB; color:white; padding:8px; font-size:115%;" | '''شھدادڪوٽ ۽ ٻين شهرن وچ ۾ فاصلا''' |- ! style="background:#5C6BC0; color:white; width:22%;" | شروعاتي هنڌ ! style="background:#5C6BC0; color:white; width:25%;" | منزل ! style="background:#00897B; color:white; width:18%;" | فاصلو (ڪ.م.) ! style="background:#F57C00; color:white; width:35%;" | روڊ ذريعي رابطو |- style="background:#E8EAF6;" | [[شھدادڪوٽ]] | [[لنڊن]] | 6,125 | نہ |- style="background:#F5F5F5;" | [[شھدادڪوٽ]] | [[نيو يارڪ شهر|نيو يارڪ]] | 11,507 | نہ |- style="background:#E8EAF6;" | [[شھدادڪوٽ]] | [[برلن]] | 5,235 | نہ |- style="background:#F5F5F5;" | [[شھدادڪوٽ]] | [[لاس اينجلس]] | 13,113 | نہ |- style="background:#E8EAF6;" | [[شھدادڪوٽ]] | [[ماسڪو]] | 3,908 | نہ |- style="background:#E8F5E9;" | [[شھدادڪوٽ]] | [[بيجنگ]] | 4,578 | ها، [[گلگت]] کان چين جي سرحد وسيلي |- style="background:#E8EAF6;" | [[شھدادڪوٽ]] | [[ٽوڪيو]] | 6,655 | نہ |- style="background:#F5F5F5;" | [[شھدادڪوٽ]] | [[سڊني]] | 11,069 | نہ |- style="background:#E8EAF6;" | [[شھدادڪوٽ]] | [[ريو ڊي جينيرو]] | 13,110 | نہ |- ! colspan="4" style="background:#00796B; color:white; padding:6px;" | '''پاڪستان جي اهم شهرن تائين فاصلا''' |- style="background:#E0F2F1;" | [[شھدادڪوٽ]] | [[ڪراچي]] | 342 | ها |- style="background:#F1F8E9;" | [[شھدادڪوٽ]] | [[لاهور]] | 746 | ها |- style="background:#E0F2F1;" | [[شھدادڪوٽ]] | [[اسلام آباد]] | 822 | ها |- style="background:#F1F8E9;" | [[شھدادڪوٽ]] | [[پشاور]] | 769 | ها |- style="background:#E0F2F1;" | [[شھدادڪوٽ]] | [[ڪوئيٽا]] | 276 | ها |- style="background:#F1F8E9;" | [[شھدادڪوٽ]] | [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] | 280 | ها |} == پڻ ڏسو == * [[قبو سعيد خان تعلقو]] * [[لاڙڪاڻو]] * [[اميد علي جوڻيجو]] * [[ڪچي پل]] * [[ڳڙهي خيرو تعلقو]] == حوالا == {{حوالا|2}} rblczyd5yikcedqrj9zug7zprg3f2x9 404602 404601 2026-08-18T15:16:15Z Intisar Ali 8681 404602 wikitext text/x-wiki {{Short description|پاڪستان جو شهر ۽ انتظامي علائقو}} {{Infobox settlement <!-- Basic information --> | name = شھدادڪوٽ | official_name = Shahdadkot | other_name = {{lower|0.1em|[[سيلرا شھدادڪوٽ]]}} | native_name = {{nobold|{{lower|0.6em|{{Nastaliq|شہدادکوٹ}}}}}} | settlement_type = [[شهر]]، [[ميونسيپلٽي]] <!-- Images --> | image_skyline = Water supply shahdadkot.jpg | imagesize = 250 | image_caption = شھدادڪوٽ جو پاڻي فراهمي نظام | image_flag = | flag_size = 100 <!-- Maps / additional images --> | image_map = At_Kotoo_Motoo_Chowk_Shahdadkot.jpg | mapsize = 250 | map_caption = شھدادڪوٽ ۾ ڪوٽو موٽو چوڪ وٽ بئنڪون | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_label_position = bottom | pushpin_map_caption = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ شھدادڪوٽ جو مقام | pushpin_mapsize = 250 <!-- Location --> | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{flag|پاڪستان}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = {{flag|سنڌ}} | subdivision_type2 = [[پاڪستان جا ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] | subdivision_type3 = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name3 = [[قمبر شھدادڪوٽ ضلعو|قمبر شھدادڪوٽ]] | subdivision_type4 = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]] | subdivision_name4 = [[شھدادڪوٽ تعلقو]] <!-- Languages --> | blank1_name_sec1 = سرڪاري ٻوليون | blank1_info_sec1 = [[اردو]]، [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | blank2_name_sec1 = مقامي ٻولي | blank2_info_sec1 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | blank3_name_sec1 = ٻيون ڳالهايون ويندڙ ٻوليون | blank3_info_sec1 = [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]]، [[بلوچي ٻولي|بلوچي]]، [[براهوي ٻولي|براهوي]] <!-- Government --> | government_type = مڪاني حڪومت | leader_title = چيئرمين ميونسيپلٽي | leader_name = | leader_title1 = ايم اين اي | leader_name1 = <!-- Establishment --> | established_title = قيام | established_date = ڪلهوڙا خاندان جي دور ۾ | founder = شھداد خان کهاوڙ <!-- Physical characteristics --> | unit_pref = PAK | elevation_m = 13 | elevation_ft = 43 <!-- Population: latest statistics retained --> | population_total = 120,687 | population_as_of = [[پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري|2023ع]] | population_density_sq_mi = auto | population_blank1_title = شهر واسين جو نالو | population_blank1 = شھدادڪوٽي <!-- Time --> | timezone = [[پاڪستان جو معياري وقت]] | utc_offset = +05:00 <!-- Coordinates --> | coordinates = {{coord|27.8483|67.9106|region:PK_type:city|display=inline,title}} <!-- Postal and telephone codes --> | postal_code_type = پوسٽل ڪوڊ | postal_code = 77300 | area_code = 0744 | website = }} [[File:Petrol Pump At Highway - panoramio.jpg|thumb|شھدادڪوٽ جي باءِ پاس تي هڪ پيٽرول پمپ]] '''شھدادڪوٽ''' ({{langx|en|Shahdadkot}}) [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[قمبر شھدادڪوٽ ضلعو|قمبر شھدادڪوٽ ضلعي]] جو هڪ قديم ۽ اهم شهر آهي. شھدادڪوٽ اڳوڻي [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي ضلعي]] جو حصو هو، پر [[قمبر شھدادڪوٽ ضلعو|قمبر شھدادڪوٽ ضلعو]] قائم ٿيڻ کان پوءِ ان ۾ شامل ڪيو ويو. هي ضلعي جي وڏن شهرن مان هڪ ۽ [[شھدادڪوٽ تعلقو|شھدادڪوٽ تعلقي]] جو انتظامي مرڪز آهي. 2023ع جي آدمشماري موجب شهر جي آبادي 120,687 هئي. شهر جو پوسٽل ڪوڊ 77300 آهي. شهر جو نالو ان جي باني '''شھداد خان کهاوڙ''' جي نالي پٺيان رکيو ويو. شھدادڪوٽ [[لاڙڪاڻو|لاڙڪاڻي]] کان لڳ ڀڳ 51 ڪلوميٽر اتر-اولهه ۽ [[قمبر]] کان 34 ڪلوميٽر اتر طرف واقع آهي. هي شهر [[بلوچستان]] جي [[خضدار ضلعو|خضدار]]، [[جھل مگسي ضلعو|جھل مگسي]] ۽ [[استا محمد ضلعو|استا محمد]] ضلعن جي ويجهو واقع آهي. شھدادڪوٽ [[ايم-8 موٽر وي (پاڪستان)|ايم-8 موٽر وي]] جي رستي وسيلي [[گوادر]] ۽ [[رتوديرو]] سان ڳنڍيل آهي. شھدادڪوٽ ۾ مختلف سنڌي، بلوچ ۽ ٻين برادرين جا ماڻهو رهن ٿا. هتي رهندڙ برادرين ۾ شيخ، کهاوڙ، سيلرا، [[ڪنگراڻي]]، ڀٽي، کوسا، مگسي، براهوي، سومرا، مستوئي، تونيا، چنا، سيد، جروار، پٺاڻ، لانگاهه، گهلُو، وڌا، قريشي، عمراڻي، رڏ، مغيري، ڀٽا، اعواڻ ۽ ڪمبوهه شامل آهن. شهر ۾ مسلمان اڪثريت ۾ آهن، جن ۾ سني ۽ شيعا شامل آهن. هندو برادري پڻ شهر ۾ آباد آهي ۽ واپاري شعبي ۾ ان جي نمايان موجودگي رهي آهي. شيخ برادريءَ جي پڻ شهر جي واپاري طبقي ۾ وڏي نمائندگي آهي.<ref>{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=https://www.sindhidunya.com/shahdadkot/ |accessdate=2018-02-25 |archive-date=2016-08-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160829101127/http://www.sindhidunya.com/shahdadkot/ |dead-url=yes }}</ref> شھدادڪوٽ 1970ع کان وٺي [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] جو هڪ اهم سياسي ڳڙهه پڻ رهيو آهي.<ref>{{Cite web|url=http://www.pas.gov.pk/index.php/members/bydistrict/en/31/94|title=Welcome to the Website of Provincial Assembly of Sindh}}</ref> هي علائقو پاڪستان جي اڳوڻي وزيراعظم [[بينظير ڀٽو]] جو چونڊ تڪ پڻ رهيو آهي، جڏهن ته مير نادر خان مگسي پڻ هن علائقي مان ڊگهي عرصي تائين چونڊجندو رهيو آهي. == تاريخ == شھدادڪوٽ جي بنياد بابت مختلف تاريخي حوالا موجود آهن. سنڌ جي محقق [[ايم ايڇ پنھور]] موجب، شھدادڪوٽ انهن نون شهرن ۽ وسندين مان هڪ هو، جيڪي [[ڪلهوڙا خاندان|ڪلهوڙن]] جي دور ۾ سنڌ اندر زرعي ايراضي ۽ آباديءَ ۾ واڌ سان گڏ اُسريا. پنهور 1701ع کان 1758ع تائين واري عرصي بابت لکي ٿو ته سنڌ ۾ پوکيءَ هيٺ ايراضي لڳ ڀڳ ڏهن لکن ايڪڙن مان وڌي ٻاويهه لک ايڪڙ ٿي ۽ آبادي 14 لکن مان وڌي لڳ ڀڳ 30 لکن تائين پهتي. ان دور ۾ شھدادڪوٽ سان گڏ قمبر، وارهه، ميهڙ، خيرپور ناٿن شاهه، ميرپورخاص، نئون خدا آباد، شھدادپور، نوشهروفيروز، خانڳڙهه، فتح ڳڙهه، جوهي، دوست علي، رتوديرو ۽ وڳڻ جهڙيون وسنديون پڻ اُسريون.<ref>پنهور، ايم. ايڇ، ٽماهي ''مهراڻ''، 1/1996ع، ص. 35، سنڌي ادبي بورڊ، ڄامشورو.</ref> ضلعي قمبر شھدادڪوٽ بابت هڪ ضلعي پروفائيل موجب، شھدادڪوٽ جو بنياد لڳ ڀڳ '''1713ع''' ۾ ڪلهوڙن جي دور ۾ پيو ۽ اهو لاڙڪاڻي کان [[گنداوا]] ڏانهن ويندڙ واپاري رستي تي هڪ اهم شهر هو.<ref name="DistrictProfile">{{cite web |title=Pakistan Emergency Situational Analysis: District Kamber Shahdadkot |url=https://reliefweb.int/report/pakistan/pakistan-emergency-situational-analysis-district-kamber-shahdadkot-july-2014 |website=ReliefWeb |date=July 2014 |access-date=18 August 2026 }}</ref> علائقي تي [[ڪلهوڙا خاندان|ڪلهوڙن]] کان پوءِ [[ٽالپر خاندان|ٽالپرن]] جي حڪومت قائم ٿي، جيڪا 1843ع ۾ انگريزن جي سنڌ تي قبضي تائين جاري رهي.<ref name="DistrictProfile"/> === پراڻو نالو ۽ اوڻيهين صدي === شھدادڪوٽ جو پراڻو نالو '''شھدادپور''' هو. [[اي ڊبليو هيوز]] جي 1876ع ۾ ڇپيل ''A Gazetteer of the Province of Sind'' ۾ هن وسندي کي ''شھدادپور'' جي نالي سان درج ڪيو ويو آهي. ان وقت اهو قمبر تعلقي جي لاڙڪاڻي ڊپٽي ڪليڪٽريٽ جو هڪ سرڪاري شهر هو ۽ لاڙڪاڻي کان لڳ ڀڳ 30 ميل اتر-اتر اولهه طرف واقع هو. شهر داتو-جي-ڪُر واهه جي اولهندي ڪناري تي آباد هو ۽ رستن وسيلي قمبر، ڳڙهي خيرو، جمالي ۽ حمل سان ڳنڍيل هو.<ref name="Hughes1876">{{cite book |last=Hughes |first=A. W. |author-link=Albert William Hughes |title=A Gazetteer of the Province of Sind |location=London |year=1876 |pages=769–770 |language=en }}</ref> 1876ع جي گزيٽيئر موجب، ان وقت شھدادپور جي آبادي لڳ ڀڳ '''783''' هئي، جنهن مان 464 مسلمان ۽ 319 هندو هئا. مسلمان آباديءَ ۾ پيرزاده، ڪلهوڙا، لاشاري، سيال، مگسي ۽ مهاڻا شامل هئا. گزيٽيئر ۾ پير بخش کهاوڙ کي علائقي جو بااثر زميندار ڄاڻايو ويو آهي ۽ شهر جي ٻيهر ترقيءَ ۾ سندس ڪردار جو ذڪر پڻ ڪيو ويو آهي.<ref name="Hughes1876"/> ساڳئي گزيٽيئر مان معلوم ٿئي ٿو ته شھدادپور ڪنهن وقت هڪ نسبتاً وڏو ۽ اهم شهر هو. [[جان ڪين (پهريون بيرن ڪين)|سر جان ڪين]] افغانستان ڏانهن فوجي مهم تي روانو ٿيڻ وقت سنڌ مان گذرندي هتان پنهنجي فوج لاءِ رسد حاصل ڪئي هئي. ان کان پوءِ شهر زوال جو شڪار ٿيو. 1846ع ۾ چانڊڪا ضلعي جي ڊپٽي ڪليڪٽر ليفٽيننٽ جيمس جي دوري وقت شهر جي آبادي انتهائي گهٽجي چڪي هئي. بعد ۾ شهر ٻيهر آباد ٿيڻ لڳو ۽ 1870ع واري ڏهاڪي تائين هتي اُن، چانور ۽ مختلف اناجن جو واپار ٿيندو هو.<ref name="Hughes1876"/> === شھدادپور تعلقو === برطانوي دور ۾ علائقي جي انتظامي حيثيت ۾ اهم تبديلي 1884ع ۾ آئي. بمبئي حڪومت 16 جنوري 1884ع تي بمبئي لينڊ روينيو ڪوڊ 1879ع تحت حڪم جاري ڪيو ته قمبر ۽ سجاول تعلقن جا مخصوص ڳوٺ ۽ زمينون گڏ ڪري هڪ نئون تعلقو قائم ڪيو وڃي. اهو نئون انتظامي يونٽ '''شھدادپور تعلقو''' سڏيو ويو ۽ ان کي اپر سنڌ فرنٽيئر ضلعي جو حصو بڻايو ويو. حڪم پهرين فيبروري 1884ع کان لاڳو ٿيو.<ref name="BombayGazette1884">{{cite journal |title=Government Notification No. 414 A |journal=Bombay Government Gazette |date=17 January 1884 |pages=36–37 |language=en }}</ref> انهن سرڪاري دستاويزن مان اهو پڻ ظاهر ٿئي ٿو ته اوڻيهين صديءَ جي پوئين اڌ تائين موجوده شھدادڪوٽ لاءِ '''شھدادپور''' نالو سرڪاري طور استعمال ٿيندو رهيو.<ref name="Hughes1876"/><ref name="BombayGazette1884"/> بعد ۾ شهر جو نالو شھدادپور مان بدلائي '''شھدادڪوٽ''' ڪيو ويو. مقامي تاريخي روايتن موجب، سنڌ ۾ ساڳئي نالي سان هڪ ٻيو [[شھدادپور]] موجود هجڻ سبب ٽپال جي ورڇ ۾ مونجهارو پيدا ٿيندو هو، جنهن کان پوءِ ٻنهي شهرن ۾ فرق ڪرڻ لاءِ هن شهر جو نالو شھدادڪوٽ رکيو ويو.<ref>{{cite web |title=Shahdadkot History |url=https://historyofshahdadkot.blogspot.com/p/shahdadkot-history.html |access-date=18 August 2026 |language=en }}</ref> === ريلوي ۽ آمدرفت === برطانوي دور ۾ شھدادڪوٽ کي ريلوي وسيلي قمبر، لاڙڪاڻي ۽ اتر سنڌ جي ٻين علائقن سان ڳنڍيو ويو. '''لاڙڪاڻو–جيڪب آباد لائيٽ ريلوي''' جي رستي تي شھدادڪوٽ ۽ '''سيلرا شھدادڪوٽ ريلوي اسٽيشن''' قائم ڪيا ويا. هي ريلوي رستو لاڙڪاڻي کان قمبر ۽ شھدادڪوٽ مان ٿيندو ڳڙهي خيرو، استا محمد ۽ اڳتي جيڪب آباد ڏانهن ويندو هو.<ref>{{cite web |title=Indian Railways FAQ: IR History |url=https://www.irfca.org/faq/faq-history3.html |website=Indian Railways Fan Club |access-date=18 August 2026 |language=en }}</ref> 1956ع ۾ لاڙڪاڻي کان شھدادڪوٽ تائين ريلوي سيڪشن کي براڊ گيج ۾ تبديل ڪيو ويو، جڏهن ته سيلرا شھدادڪوٽ کان اڳتي پراڻي لائيٽ ريلويءَ جو هڪ حصو بعد ۾ ختم ڪيو ويو.<ref>{{cite web |title=Larkana–Jacobabad Light Railway |url=https://wiki.fibis.org/w/Larkana-Jacobabad_Light_Railway |website=Families in British India Society |access-date=18 August 2026 |language=en }}</ref> === ڪوٽو موٽو چوڪ === شھدادڪوٽ جي پراڻن ۽ مشهور هنڌن مان '''ڪوٽو موٽو چوڪ''' پڻ شامل آهي. مقامي روايت موجب، هن چوڪ جو نالو ڪوٽومل ۽ موٽومل نالي ٻن هندو واپارين جي نالن تان پيو، جن جو هتي ٻارن جي رانديڪن جو دڪان هوندو هو. سندن وفات کان پوءِ دڪان بند ٿي ويو، پر سندن نالن سان منسوب ''ڪوٽو موٽو'' نالو چوڪ لاءِ رائج رهيو.<ref>{{cite web |title=شهداد ڪوٽ شهر جون اهم تاريخي جڳهون |url=https://abdulghaffarwadho.wordpress.com/2017/03/31/%D8%B4%D9%87%D8%AF%D8%A7%D8%AF-%DA%AA%D9%88%D9%BD-%D8%B4%D9%87%D8%B1-%D8%AC%D9%88%D9%86-%D8%A7%D9%87%D9%85-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE%D9%8A-%D8%AC%DA%B3%D9%87%D9%88%D9%86/ |date=31 March 2017 |access-date=18 August 2026 |language=sd }}</ref> === پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ === [[پاڪستان جي آزادي]] کان پوءِ شھدادڪوٽ ۽ قمبر، [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي ضلعي]] جا تعلقا رهيا. 2004ع ۾ لاڙڪاڻي ضلعي کي ورهائي نئون [[قمبر شھدادڪوٽ ضلعو]] قائم ڪيو ويو، جنهن ۾ شھدادڪوٽ کي شامل ڪيو ويو.<ref name="DistrictProfile"/> شھدادڪوٽ ويهين صديءَ جي ٻئي اڌ دوران زرعي ۽ صنعتي مرڪز طور پڻ ترقي ڪئي. شهر ۽ ڀرپاسي واري علائقي ۾ چانور ۽ ڪڻڪ اهم فصل رهيا آهن ۽ چانورن جي ڇڙهائيءَ جا ڪيترائي ڪارخانا قائم ٿيا. 1970ع واري ڏهاڪي ۾ شھدادڪوٽ ٽيڪسٽائل مل پڻ قائم ڪئي وئي، جيڪا شهر جي اهم صنعتي ادارن مان هڪ هئي ۽ وڏي تعداد ۾ مقامي ماڻهن کي روزگار فراهم ڪندي هئي. مل بعد ۾ مالي ۽ انتظامي مسئلن جو شڪار ٿي ۽ 2007ع ۾ مستقل طور بند ٿي وئي. == جاگرافي == شھدادڪوٽ [[سنڌ]] جي اتر-اولهه واري حصي ۾ [[قمبر شھدادڪوٽ ضلعو|قمبر شھدادڪوٽ ضلعي]] ۾ واقع آهي. شهر جا جاگرافيائي بيهڪ لڳ ڀڳ {{coord|27.8483|67.9106|display=inline}} آهي ۽ سمنڊ جي سطح کان ان جي اوچائي لڳ ڀڳ 13 ميٽر آهي. شھدادڪوٽ [[لاڙڪاڻو|لاڙڪاڻي]] کان لڳ ڀڳ 51 ڪلوميٽر اتر-اولهه ۽ [[قمبر]] کان لڳ ڀڳ 34 ڪلوميٽر اتر طرف واقع آهي. شهر جي اولهه طرف بلوچستان جي سرحد ۽ ان کان اڳتي [[کيرٿر جبلن جو سلسلو]] واقع آهي. قمبر شھدادڪوٽ ضلعي جي جاگرافي ٻن نمايان قدرتي حصن ۾ ورهايل آهي. ان جو اوڀر ۽ وچ وارو حصو سنڌ جي ميداني علائقي تي مشتمل آهي، جتي آبپاشي هيٺ زرعي زمينون وڏي ايراضيءَ تي پکڙيل آهن، جڏهن ته اولهه طرف زمين آهستي آهستي جابلو ۽ اڻسڌي ٿيندي [[کيرٿر جبلن جو سلسلو|کيرٿر جبلن]] سان ملي ٿي. کيرٿر جا جبل گهڻي ڀاڱي چن جي پٿر جي ٽڪرين ۽ جبلن تي مشتمل آهن.<ref name="Lanjwani2020">{{cite journal |last1=Lanjwani |first1=Muhammad Farooque |last2=Khuhawar |first2=Muhammad Yar |last3=Khuhawar |first3=Taj Muhammad Jahangir |title=Groundwater quality assessment of Shahdadkot, Qubo Saeed Khan and Sijawal Junejo Talukas of District Qambar Shahdadkot, Sindh |journal=Applied Water Science |volume=10 |pages=26 |year=2020 |doi=10.1007/s13201-019-1098-2 |doi-access=free |url=https://link.springer.com/article/10.1007/s13201-019-1098-2 |access-date=18 August 2026 }}</ref> === شهري پکيڙ === شھدادڪوٽ جي موجوده شهري ايراضي پنهنجي تاريخي حدن کان گهڻي وڌي چڪي آهي. [[بورڊ آف روينيو سنڌ]] جي ديهن جي پراڻن نقشن موجب، شهر جي پراڻي آبادي شھدادڪوٽ ٿاڻي ۽ مختيارڪار آفيس جي ڀرپاسي تائين محدود هئي، جڏهن ته ان جي ڀرسان غريب آباد نالي ڳوٺ ۽ ڪجهه فاصلي تي سيلرا ۽ قمبراڻي جا ڳوٺ واقع هئا.{{حوالو گھربل|date=August 2026}} شهر جي آبادي ۽ اڏاوتي پکيڙ وڌڻ سان ڀرپاسي جون اڳ الڳ وسنديون شهري علائقي سان ملي ويون. غريب آباد ۽ قمبراڻي هاڻي شھدادڪوٽ جي لڳاتار شهري آباديءَ جو حصو بڻجي چڪا آهن. موجوده شهر ۾ ديهه شھدادڪوٽ جي وڏي حصي سان گڏ ديهه همير، ديهه سيلرا ۽ ديهه نورپور جا ڪجهه حصا پڻ اچي وڃن ٿا.{{حوالو گھربل|date=August 2026}} === آبهوا === شھدادڪوٽ جي آبهوا گرم ۽ خشڪ آهي. اونهاري جي موسم تمام گرم، جڏهن ته سيارو نسبتاً مختصر ۽ نرم هوندو آهي. قمبر شھدادڪوٽ ضلعي جي آفتن جي انتظام واري منصوبي ۾ علائقي جي آبهوا کي ''گرم ۽ خشڪ'' قرار ڏنو ويو آهي ۽ سالياني سراسري برسات لڳ ڀڳ 86.23 ملي ميٽر ڄاڻائي وئي آهي.<ref name="PDMAClimate">{{cite web |title=District Disaster Management Plan – Kambar Shahdadkot |url=https://pdma.gos.pk/Documents/District_Management_Plans/DMP%20Kambar%20Shahdadkot.pdf |publisher=Provincial Disaster Management Authority, Government of Sindh |year=2022 |access-date=18 August 2026 }}</ref> شھدادڪوٽ ۾ گرم موسم اپريل جي پوئين حصي کان جولاءِ تائين وڌيڪ شديد رهي ٿي. ضلعي جي هڪ تازي پروفائيل موجب جون گرم ترين مهينو آهي، جنهن ۾ سراسري وڌ ۾ وڌ گرمي پد لڳ ڀڳ 44 °C ۽ گهٽ ۾ گهٽ گرمي پد 31 °C رهي ٿو. ٿڌي موسم نومبر جي آخر کان فيبروري تائين رهي ٿي؛ جنوري سرد ترين مهينو آهي، جنهن ۾ سراسري گهٽ ۾ گهٽ گرمي پد لڳ ڀڳ 9 °C ۽ وڌ ۾ وڌ 23 °C آهي.<ref name="PILDATProfile">{{cite web |title=Qambar Shahdadkot District Profile |url=https://old.pildat.org/governance1/qambar-shahdadkot-district-profile |publisher=PILDAT |date=26 December 2024 |access-date=18 August 2026 }}</ref> گهٽ برسات ۽ تمام تيز اونهاري جي گرمي سبب علائقي جي زراعت جو دارومدار رڳو برسات تي نه آهي، بلڪه واهن ۽ ٽيوب ويلن ذريعي آبپاشي اهم حيثيت رکي ٿي. ضلعي جي آفتن جي انتظام واري منصوبي موجب ضلعي جي ڪل ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 44.3 سيڪڙو حصو آبپاشي هيٺ فصلن تي مشتمل آهي.<ref name="PDMAClimate"/> === پاڻي ۽ آبپاشي === شھدادڪوٽ ۽ ان جي ڀرپاسي ۾ زراعت لاءِ واهن ۽ زير زمين پاڻي ٻنهي جو استعمال ٿئي ٿو. قمبر شھدادڪوٽ ضلعي جي زرعي معيشت گهڻي ڀاڱي واهن جي آبپاشي ۽ ٽيوب ويلن تي دارومدار رکي ٿي.<ref name="PDMAClimate"/> شھدادڪوٽ ۾ زير زمين پاڻيءَ جي معيار بابت سائنسي تحقيق پاڻيءَ ۾ لوڻياٺ ۽ ٻين ڪيميائي جزن جي وڌيڪ مقدار کي هڪ اهم مسئلو قرار ڏنو آهي. 2020ع ۾ ''اپلائيڊ واٽر سائنس'' ۾ ڇپيل هڪ تحقيق ۾ شھدادڪوٽ، قبو سعيد خان ۽ سجاول جوڻيجو تعلقن مان زير زمين پاڻيءَ جا 38 نمونا وٺي 28 مختلف ماپن جي جاچ ڪئي وئي. تحقيق موجب 57.89 سيڪڙو نمونن ۾ ڪل حل ٿيل لوڻن (TDS) جو مقدار ان وقت استعمال ڪيل عالمي صحت تنظيم جي 1,000 ملي گرام في ليٽر واري حد کان وڌيڪ هو، جنهن سبب اهي نمونا پيئڻ لاءِ موزون نه سمجهيا ويا. ساڳئي تحقيق ۾ 60.52 سيڪڙو نمونن ۾ فلورائيڊ جو مقدار پڻ مقرر حد کان وڌيڪ مليو.<ref name="Lanjwani2020"/> شھدادڪوٽ '''شهر''' جي زير زمين پاڻيءَ تي ٿيل هڪ ٻي تحقيق ۾ شهر جي ڏهن مختلف هنڌن تان پاڻيءَ جا نمونا ورتا ويا. انهن ۾ سراسري ڪل حل ٿيل لوڻن جو مقدار 4,493.7 ملي گرام في ليٽر ۽ ڪلورائيڊ 848.4 ملي گرام في ليٽر رڪارڊ ڪيو ويو. تحقيق ڪندڙن بجليائي چالڪتا، سختي ۽ ڪل حل ٿيل لوڻن سميت ڪجهه ماپن کي پيئڻ جي پاڻيءَ لاءِ استعمال ڪيل محفوظ حدن کان وڌيڪ قرار ڏنو.<ref name="PathanShahdadkot">{{cite journal |last1=Pathan |first1=A. M. |last2=Mastoi |first2=G. M. |last3=Qureshi |first3=M. A. |last4=Pirzada |first4=A. M. |title=Physico-chemical studies of groundwater quality in Shahdadkot City and its suitability for drinking purpose: A case study for clean water security |journal=Sindh University Research Journal (Science Series) |volume=50 |issue=4 |year=2018 |url=https://nja.pastic.gov.pk/journals/index.php/SURJ/article/view/26300 |access-date=18 August 2026 }}</ref> جيتوڻيڪ پيئڻ جي حوالي سان زير زمين پاڻيءَ جي معيار جا مسئلا سامهون آيا آهن، پر شھدادڪوٽ ۽ ڀرپاسي جي تعلقن تي ڪيل تحقيق موجب استعمال ڪيل مختلف زرعي پاڻيءَ جي معيار وارن معيارن تحت 55 کان 100 سيڪڙو تائين نمونا آبپاشي لاءِ استعمال لائق قرار ڏنا ويا.<ref name="Lanjwani2020"/> === زمين ۽ ارضيات === شھدادڪوٽ شهر سنڌ جي ميداني ۽ زرعي علائقي ۾ واقع آهي، جڏهن ته قمبر شھدادڪوٽ ضلعي جي اولهندي حصي ڏانهن زمين جي بناوٽ تبديل ٿي جابلو علائقي ۾ داخل ٿئي ٿي. ضلعي ۾ وسيع ميدانن ۽ زرعي زمينن سان گڏ اولهه طرف [[کيرٿر جبلن جو سلسلو]] موجود آهي.<ref name="Lanjwani2020"/> کيرٿر سلسلو بنيادي طور چن جي پٿر جي جبلن ۽ ٽڪرين تي مشتمل آهي. اهو سلسلو بلوچستان ۾ مولا نديءَ جي ڀرپاسي کان ڏکڻ طرف لڳ ڀڳ 300 ڪلوميٽر تائين پکڙجي سنڌ مان ٿيندو ڪراچي جي اولهه ۾ عربي سمنڊ جي ساحلي علائقي تائين پهچي ٿو.<ref name="Lanjwani2020"/> شھدادڪوٽ پاڻ انهن جبلن ۾ نه، پر کيرٿر جي اوڀر واري ميداني علائقي ۾ آباد آهي. ميداني علائقن ۾ انساني آبادڪاري ۽ زراعت جي واڌ سبب زمين جو وڏو حصو پوکيءَ هيٺ اچي چڪو آهي. ان جي ابتڙ ضلعي جي اولهندي حصي ۾ برسات تي دارومدار رکندڙ زمين، کليل غير آباد ايراضيون، چراگاهه ۽ قدرتي ٻوٽن وارا علائقا ملن ٿا.<ref name="PDMAClimate"/> === ماحوليات === قمبر شھدادڪوٽ ضلعي ۾ ميداني زرعي ماحول کان وٺي جابلو ۽ آبي ماحول تائين مختلف قدرتي نظام موجود آهن. ضلعي ۾ [[حمل ڍنڍ]] سميت ڪيترائي آبي علائقا موجود آهن، جڏهن ته اولهندي سرحد تي کيرٿر جو جابلو ماحول پکڙيل آهي.<ref name="Lanjwani2020"/> ماحولياتي لحاظ کان شھدادڪوٽ ۽ ڀرپاسي جي ميداني علائقن تي زرعي سرگرمين، آبپاشي، شهري پکيڙ ۽ پاڻيءَ جي دستيابيءَ جو وڏو اثر آهي. ضلعي جي قدرتي نباتات گهڻي ڀاڱي گهٽ برسات سان ٺهڪندڙ جڙي ٻوٽين ۽ ٻوٽن تي مشتمل آهي، جڏهن ته آبپاشي وارن ميداني حصن ۾ قدرتي زمين جو وڏو حصو زرعي زمين ۾ تبديل ٿيل آهي.<ref name="Lanjwani2020"/> === ٻوٽا ۽ جانور === شھدادڪوٽ شهر بابت ٻوٽن ۽ جهنگلي جانورن جي الڳ تفصيلي سائنسي فهرست موجود نه آهي، تنهنڪري شهر جي حياتياتي تنوع کي سڄي قمبر شھدادڪوٽ ضلعي يا کيرٿر واري حياتياتي نظام سان هڪجهڙو قرار ڏيڻ مناسب نه ٿيندو. ضلعي جي اولهندي گهٽ آباد علائقن ۾ قدرتي جڙي ٻوٽيون، ٻوٽا ۽ چراگاهه ملن ٿا، جڏهن ته شھدادڪوٽ جي چوڌاري ميداني علائقو گهڻي ڀاڱي زرعي زمين تي مشتمل آهي.<ref name="PDMAClimate"/> وسيع قمبر شھدادڪوٽ ضلعي ۾ ميدانن، آبي علائقن ۽ کيرٿر جي جابلو پٽي جي موجودگي سبب رهائشگاهن ۾ نمايان تنوع ملي ٿو. ضلعي بابت سائنسي اڀياس [[حمل ڍنڍ]]، ڊرگهه ۽ لانگهه سميت آبي علائقن ۽ کيرٿر جي جابلو پٽي جو ذڪر ڪن ٿا.<ref name="Lanjwani2020"/> انهن قدرتي علائقن جي حياتياتي تنوع کي شھدادڪوٽ جي شهري حياتيات کان الڳ سمجهڻ گهرجي. == سياست == شھدادڪوٽ سياسي طور [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] جي اهم اثر رسوخ وارن علائقن مان هڪ رهيو آهي. 1970ع واري ڏهاڪي کان وٺي هن علائقي جي قومي، صوبائي ۽ مڪاني سياست ۾ پاڪستان پيپلز پارٽيءَ جو نمايان ڪردار رهيو آهي. مختلف دورن ۾ چونڊ تڪن جون حدون ۽ نمبر تبديل ٿيندا رهيا آهن، تنهنڪري شھدادڪوٽ جي سياسي نمائندگيءَ کي موجوده ۽ تاريخي حلقه بندين جي لحاظ کان الڳ ڏسڻ ضروري آهي. === قومي اسيمبلي جي نمائندگي === موجوده حلقه بندين موجب [[شھدادڪوٽ تعلقو]] [[اين اي-196 (قمبر شھدادڪوٽ-1)|اين اي-196 قمبر شھدادڪوٽ-I]] جو حصو آهي. هن قومي تڪ ۾ شھدادڪوٽ سان گڏ [[قبو سعيد خان تعلقو|قبو سعيد خان]]، [[سجاول جوڻيجو تعلقو|سجاول جوڻيجو]]، [[ميروخان تعلقو|ميروخان]] ۽ قمبر تعلقي جا ڪجهه حصا شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Final List of National Assembly Constituencies |url=https://ecp.gov.pk/map-sindh |publisher=Election Commission of Pakistan |access-date=18 August 2026 }}</ref> 2024ع جي عام چونڊن ۾ [[بلاول ڀٽو زرداري]] اين اي-196 تان ڪامياب ٿيو، پر هن [[اين اي-194 (لاڙڪاڻو-1)|اين اي-194 لاڙڪاڻو-I]] واري سيٽ برقرار رکي ۽ قمبر شھدادڪوٽ واري سيٽ خالي ڪري ڇڏي. ان کان پوءِ 21 اپريل 2024ع تي ٿيل ضمني چونڊ ۾ [[خورشيد احمد جوڻيجو]] پاڪستان پيپلز پارٽيءَ جي اميدوار طور ڪامياب ٿيو.<ref>{{cite web |title=Notification regarding Returned Candidate NA-196 Kamber Shahdadkot-I |url=https://ecp.gov.pk/notification-regarding-returned-candidate-na-196-kamber-shahdadkot-i |publisher=Election Commission of Pakistan |access-date=18 August 2026 }}</ref> قومي اسيمبليءَ جي موجوده رڪارڊ ۾ پڻ خورشيد احمد جوڻيجو کي اين اي-196 قمبر شھدادڪوٽ-I جو ميمبر ڄاڻايو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Members of National Assembly from Sindh |url=https://www.na.gov.pk/en/mna_list.php?list=sindh |publisher=National Assembly of Pakistan |access-date=18 August 2026 }}</ref> 2018ع جي حلقه بندين کان اڳ شھدادڪوٽ مختلف وقتن تي اهڙن قومي تڪن جو حصو رهيو، جن جا نمبر اين اي-207 وغيره رهيا. 2008ع ۾ اين اي-207 لاڙڪاڻو-ڪم-شڪارپور-ڪم-قمبر شھدادڪوٽ تان [[فريال ٽالپر]] چونڊجي آئي.<ref>{{cite web |title=General Elections 2008 – Returned Candidates |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/1/ge2008-g1.pdf |publisher=Election Commission of Pakistan |date=1 March 2008 |access-date=18 August 2026 }}</ref> حلقه بندين جي تبديليءَ سبب پراڻي اين اي-207 کي موجوده اين اي-196 سان سڌي طرح هڪ ئي تڪ نه سمجهڻ گهرجي. === صوبائي اسيمبلي جي نمائندگي === موجوده سنڌ اسيمبلي جي حلقه بندين ۾ شھدادڪوٽ علائقو [[پي ايس-14 قمبر شھدادڪوٽ-I]] سان لاڳاپيل آهي. موجوده سنڌ اسيمبلي جي رڪارڊ موجب [[نادر علي مگسي]] پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز جي ٽڪيٽ تي پي ايس-14 قمبر شھدادڪوٽ-I جو چونڊيل ميمبر آهي.<ref>{{cite web |title=Kamber Shahdadkot – Members Directory |url=https://pas.gov.pk/assembly-members-directory/33/141 |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=18 August 2026 }}</ref> شھدادڪوٽ جي صوبائي تڪ جو نمبر ماضي ۾ ڪيترائي ڀيرا تبديل ٿيو. اڳوڻين حلقه بندين ۾ نادر علي مگسي پي ايس-40 قمبر شھدادڪوٽ-II ۽ ٻين دورن ۾ شھدادڪوٽ سان لاڳاپيل تڪن تان پڻ چونڊجي چڪو آهي.<ref>{{cite web |title=Members Directory – Kamber Shahdadkot |url=https://www.pas.gov.pk/assembly-members-directory/19 |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=18 August 2026 }}</ref> 2013ع واري اسيمبليءَ جي رڪارڊ ۾ شھدادڪوٽ سان لاڳاپيل تڪن لاءِ پي ايس-40 ۽ پي ايس-42 جهڙا پراڻا نمبر استعمال ٿيل ملن ٿا، جڏهن ته هاڻوڪي حدبنديءَ ۾ قمبر شھدادڪوٽ ضلعي لاءِ پي ايس-14 کان پي ايس-17 تائين چار صوبائي تڪ مقرر آهن.<ref>{{cite web |title=Members Directory |url=https://www.pas.gov.pk/assembly-members-directory |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=18 August 2026 }}</ref> === چونڊ تڪن جي تبديلي === شھدادڪوٽ جي چونڊ نمائندگي پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ هڪجهڙي حلقه بنديءَ هيٺ نه رهي آهي. آباديءَ، انتظامي حدن ۽ اليڪشن ڪميشن جي نئين سر حلقه بندين سبب قومي ۽ صوبائي تڪن جا نالا، نمبر ۽ حدون مختلف چونڊن ۾ تبديل ٿينديون رهيون آهن. 2018ع کان پوءِ قمبر شھدادڪوٽ ضلعي کي قومي اسيمبليءَ جا ٻه الڳ تڪ مليا، جڏهن ته موجوده حدبنديءَ ۾ اهي [[اين اي-196 (قمبر شھدادڪوٽ-1)|اين اي-196 قمبر شھدادڪوٽ-I]] ۽ [[اين اي-197 (قمبر شھدادڪوٽ-2)|اين اي-197 قمبر شھدادڪوٽ-II]] آهن.<ref>{{cite web |title=Sindh Constituency Maps |url=https://ecp.gov.pk/map-sindh |publisher=Election Commission of Pakistan |access-date=18 August 2026 }}</ref> صوبائي سطح تي ضلعي جا موجوده تڪ [[پي ايس-14 قمبر شھدادڪوٽ-I]]، پي ايس-15 قمبر شھدادڪوٽ-II، پي ايس-16 قمبر شھدادڪوٽ-III ۽ پي ايس-17 قمبر شھدادڪوٽ-IV آهن. سنڌ اسيمبلي جي موجوده رڪارڊ موجب انهن تڪن تان ترتيبوار نادر علي مگسي، نثار احمد کهڙو، خان چانڊيو ۽ نوابزادو برهان چانڊيو چونڊيل آهن.<ref>{{cite web |title=Kamber Shahdadkot – Assembly Members Directory |url=https://pas.gov.pk/assembly-members-directory/33/141 |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=18 August 2026 }}</ref> === سياسي اثر ۽ جماعتون === شھدادڪوٽ ۾ پاڪستان پيپلز پارٽي روايتي طور سڀ کان وڌيڪ اثر رکندڙ سياسي جماعت رهي آهي. قومي ۽ صوبائي سطح تي پيپلز پارٽيءَ جا اميدوار هن علائقي مان بار بار ڪامياب ٿيندا رهيا آهن. 2008ع ۾ فريال ٽالپر جي اين اي-207 تان ڪاميابي، مختلف دورن ۾ نادر علي مگسي جي صوبائي نمائندگي، ۽ موجوده اين اي-196 ۽ پي ايس-14 تي پڻ پيپلز پارٽيءَ جي نمائندن جي موجودگي هن تسلسل کي ظاهر ڪري ٿي.<ref>{{cite web |title=General Elections 2008 – Returned Candidates |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/1/ge2008-g1.pdf |publisher=Election Commission of Pakistan |date=1 March 2008 |access-date=18 August 2026 }}</ref><ref>{{cite web |title=Kamber Shahdadkot – Assembly Members Directory |url=https://pas.gov.pk/assembly-members-directory/33/141 |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=18 August 2026 }}</ref> شهر ۾ ٻين سياسي جماعتن ۾ [[جمعيت علماءِ اسلام (ف)]], [[پاڪستان تحريڪ انصاف]], [[پاڪستان مسلم ليگ (ن)]] ۽ [[پاڪستان مسلم ليگ (فنڪشنل)]] پڻ وقت بوقت چونڊن ۽ مقامي سياست ۾ حصو وٺنديون رهيون آهن. === مڪاني حڪومت ۽ ميونسپلٽي === شھدادڪوٽ جي شهري مڪاني انتظام جو بنيادي ادارو ميونسپل ڪاميٽي آهي. سنڌ جي مڪاني حڪومت واري ڍانچي تحت شهري علائقن ۾ ميونسپل ڪاميٽيون صفائي، نيڪال، مقامي رستن، اسٽريٽ لائيٽن، مارڪيٽن، پارڪن ۽ ٻين شهري خدمتن جي انتظام جون ذميوار هونديون آهن. شھدادڪوٽ جي ميونسپل ڍانچي ۾ شهر کي مختلف وارڊن ۽ مڪاني چونڊ يونٽن ۾ ورهايو ويندو آهي. سنڌ لوڪل گورنمينٽ بورڊ قمبر شھدادڪوٽ ضلعي لاءِ ميونسپل، ٽائون ۽ يونين سطح جي ادارن بابت نوٽيفڪيشن جاري ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=Notifications – Sindh Local Government Board |url=https://slgb.lgdsindh.gov.pk/notifications/ |publisher=Sindh Local Government Board |access-date=18 August 2026 }}</ref> مڪاني ادارن جون حدون ۽ انهن جي چونڊيل عهدن جا نالا وقت بوقت نئين قانون سازي ۽ حلقه بندين سان تبديل ٿيندا رهيا آهن؛ ان ڪري پراڻي ميونسپل ڪاميٽيءَ جي جوڙجڪ کي موجوده نظام سان سڌو هڪجهڙو سمجهڻ مناسب نه آهي. === يونين ڪميٽيون ۽ انتظامي ڍانچو === شھدادڪوٽ جو مڪاني انتظام شهري وارڊن ۽ يونين ڪميٽين يا ٻين قانوني طور مقرر مڪاني يونٽن ذريعي هلايو وڃي ٿو. انهن جي حدبندي ۽ تعداد اليڪشن ڪميشن ۽ سنڌ حڪومت جي مڪاني حڪومت واري کاتي طرفان مقرر ڪيا وڃن ٿا. ضلعائي سطح تي شھدادڪوٽ [[قمبر شھدادڪوٽ ضلعو|قمبر شھدادڪوٽ ضلعي]] ۽ [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] جو حصو آهي، جڏهن ته تعلقي سطح تي ان جو انتظام [[شھدادڪوٽ تعلقو|شھدادڪوٽ تعلقي]] تحت ٿئي ٿو. شهر ۾ صوبائي حڪومت جا تعلقي سطح جا مختلف انتظامي ادارا، جن ۾ مختيارڪار آفيس، پوليس، روينيو، تعليم، صحت ۽ ٻين کاتن جون آفيسون شامل آهن، ڪم ڪن ٿيون. ميونسپل ادارو شهري خدمتن جي ذميواري سنڀالي ٿو، جڏهن ته روينيو ۽ عام انتظام صوبائي حڪومت جي تعلقي ۽ ضلعي سطح جي آفيسرن جي دائري ۾ اچي ٿو. === سياسي سرگرمين جا هنڌ === شھدادڪوٽ جو '''ڪوٽو موٽو چوڪ''' شهر جي اهم واپاري ۽ سياسي مرڪزن مان هڪ آهي. مقامي سطح تي سياسي جلوس، احتجاج، ڌرڻا ۽ عوامي گڏجاڻيون روايتي طور هن چوڪ ۽ ڀرپاسي وارن مرڪزي رستن تي ٿينديون رهيون آهن.{{حوالو گھربل|date=August 2026}} == معيشت == شھدادڪوٽ جي معيشت جو بنيادي دارومدار [[زراعت]]، خاص ڪري [[چانور|چانورن]] جي پوک، ان جي خريد ۽ وڪري، رائس ملنگ ۽ زرعي واپار تي آهي. شھدادڪوٽ ۽ ان جي ڀرپاسي وارو [[قمبر شھدادڪوٽ ضلعو]] سنڌ جي اهم چانور پيدا ڪندڙ علائقن مان شمار ٿئي ٿو. ضلعي جو سنڌ جي چانورن جي ڪل پوکي هيٺ ايراضيءَ ۾ لڳ ڀڳ 11.41 سيڪڙو ۽ پيداوار ۾ لڳ ڀڳ 11.96 سيڪڙو حصو ڄاڻايو ويو آهي.<ref>{{cite news |title=Qamber Shahdadkot — caught between two provinces |url=https://www.dawn.com/news/1621762 |work=Dawn |date=4 May 2021 |access-date=18 August 2026 }}</ref> شھدادڪوٽ شهر سنڌ ۽ پاڙيسري [[بلوچستان]] جي ڪيترن زرعي علائقن لاءِ چانورن جي خريد، وڪري ۽ پروسيسنگ جو اهم مرڪز آهي. شهر ۾ اناج منڊي ۽ وڏي تعداد ۾ رائس ملون ڪم ڪن ٿيون، جتي ڀرپاسي جي زرعي علائقن مان آيل سارين کي خريد ڪري ڇڙهائي ۽ مارڪيٽ لاءِ تيار ڪيو وڃي ٿو. اپريل 2026ع ۾ شھدادڪوٽ ۾ 105 رائس ملن ۽ شهر جي اناج منڊي جي عارضي بندش بابت رپورٽ مان شهر ۾ رائس ملنگ صنعت جي وڏي پيماني جو اندازو ٿئي ٿو.<ref>{{cite news |title=105 rice mills, grain market in Shahdadkot shut over Rs1.3m robbery |url=https://www.dawn.com/ |work=Dawn |date=27 April 2026 |access-date=18 August 2026 }}</ref> === زراعت === شھدادڪوٽ جي پسگردائيءَ ۾ آبپاشي هيٺ زمينون مقامي معيشت جو بنياد آهن. چانور اهم فصل آهي، جڏهن ته ضلعي ۾ [[ڪڻڪ]]، [[ڪمند]]، جوئر، جَوَ، چڻا، سرنهن، مسور ۽ ٻيا دال وارا فصل پڻ پوکيا وڃن ٿا.<ref>{{cite web |title=Sindh – Shahdadkot |url=https://pakistanalmanac.com/sindh-shahdadkot/ |website=Pakistan Almanac |access-date=18 August 2026 }}</ref> قمبر شھدادڪوٽ بابت زرعي تحقيقن ۾ پڻ چانور کي علائقي جي اهم آمدني ڏيندڙ فصلن مان هڪ قرار ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Chandio |first1=N. N. |title=Impact of Water Scarcity on Rice Production |journal=Journal of Development and Social Sciences |year=2023 |url=https://www.ojs.jdss.org.pk/journal/article/download/618/510 |access-date=18 August 2026 }}</ref> 2025ع ۾ قمبر شھدادڪوٽ ضلعي ۾ مختلف چانورن جي قسمن جي معاشي ڪارڪردگيءَ بابت ٿيل هڪ مطالعي ۾ 120 آبادگارن جو جائزو ورتو ويو. تحقيق مان ظاهر ٿيو ته چانورن جي پوک علائقي جي زرعي معيشت ۽ آبادگارن جي آمدنيءَ ۾ مرڪزي حيثيت رکي ٿي.<ref>{{cite journal |last1=Baseer |first1=Abdul |last2=Palal |first2=Imam Udin |last3=Bilal |first3=Muhammad |last4=Qadir |first4=Naeem |last5=Ali |first5=Haris |title=Economic Analysis of Different Rice Varieties Cultivated in Shahdadkot District of Sindh |journal=Global Research Journal of Natural Science and Technology |volume=3 |issue=1 |year=2025 |doi=10.53762/grjnst.03.01.17 }}</ref> === چانورن جو واپار ۽ رائس ملنگ === چانورن جي پوک سان گڏ رائس ملنگ شھدادڪوٽ جي سڀ کان نمايان زرعي صنعتن مان هڪ آهي. سنڌ ۾ مجموعي طور رائس ملنگ پراڻي ۽ وڏي زرعي پروسيسنگ صنعت آهي، ۽ قمبر شھدادڪوٽ سنڌ جي اهم چانور پيدا ڪندڙ ضلعن ۾ شامل آهي.<ref>{{cite journal |title=Impact of Sindh Rice Industries on Economy of Pakistan |url=https://www.ajbasweb.com/old/ajbas/853-859.pdf |journal=Australian Journal of Basic and Applied Sciences |access-date=18 August 2026 }}</ref> شھدادڪوٽ ۽ ڀرپاسي ۾ رائس ملون سارين جي ڇڙهائي، صفائي، درجابندي ۽ واپار لاءِ تياريءَ جو ڪم ڪن ٿيون. [[رائيس ايڪسپورٽرس ايسوسيئيشن آف پاڪستان]] جي ميمبرن ۾ پڻ قمبر شھدادڪوٽ جي ايم-8 رستي تي قائم رائس ملون شامل آهن، جنهن مان مقامي ملنگ صنعت جي ملڪ جي وسيع چانورن واري واپاري نيٽ ورڪ سان ڳانڍاپي جو پتو پوي ٿو.<ref>{{cite web |title=Kirther Rice Mill (Pvt) Ltd |url=https://reap.com.pk/memberDetails/2033 |publisher=Rice Exporters Association of Pakistan |access-date=18 August 2026 }}</ref> شھدادڪوٽ جي اناج منڊي مقامي آبادگارن، واپارين، آڙتين ۽ رائس ملن وچ ۾ زرعي واپار جو اهم مرڪز آهي. 2025ع ۾ شهر جي وڏي اناج منڊي ٻيهر کولجڻ بابت هڪ رپورٽ ۾ شھدادڪوٽ کي سنڌ ۽ بلوچستان جي چانورن جي واپار جو مرڪز قرار ڏنو ويو.<ref>{{cite news |title=Major grain market reopens in Sindh after stakeholders reach agreement |url=https://www.dawn.com/news/1958586 |work=Dawn |date=2 December 2025 |access-date=18 August 2026 }}</ref> === آمدرفت ۽ واپار === شھدادڪوٽ جي اقتصادي اهميت ۾ ان جي شاهراهي بيهڪ پڻ ڪردار ادا ڪري ٿي. شهر [[ايم-8 موٽر وي (پاڪستان)|ايم-8]] جي [[خضدار]]–شھدادڪوٽ–[[رتوديرو]] حصي سان ڳنڍيل آهي. وفاقي ترقياتي دستاويزن موجب، خضدار–شھدادڪوٽ–رتوديرو حصو 143 ڪلوميٽر ڊگهو آهي ۽ اهو وڏي [[گوادر]]–رتوديرو ايم-8 رستي جو حصو آهي.<ref>{{cite web |title=Federal Public Sector Development Programme 2016–17 |url=https://pc.gov.pk/uploads/archives/Details_of_Rleases_2016-17%2812-05-2017%29.pdf |publisher=Planning Commission of Pakistan |date=12 May 2017 |access-date=18 August 2026 }}</ref> هن رستي وسيلي شھدادڪوٽ جو واپاري رابطو هڪ طرف [[رتوديرو]]، [[لاڙڪاڻو]] ۽ سنڌ جي ٻين مارڪيٽن سان ۽ ٻئي طرف [[خضدار]] ۽ اڳتي بلوچستان سان قائم ٿئي ٿو. وفاقي ترقياتي پروگرام ۾ ايم-8 کي گوادر، تربت، خضدار، شھدادڪوٽ ۽ لاڙڪاڻي کي ڳنڍيندڙ رستي طور درج ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Public Sector Development Programme |url=https://pc.gov.pk/uploads/annual2017/Ch02-PSDP.pdf |publisher=Planning Commission of Pakistan |year=2017 |access-date=18 August 2026 }}</ref> اها جاگرافيائي بيهڪ زرعي پيداوار، خاص ڪري چانورن، جي سنڌ ۽ بلوچستان جي مارڪيٽن تائين پهچ لاءِ اهم آهي. === صنعت === چانورن جي ملن کان سواءِ شھدادڪوٽ ۽ قمبر شھدادڪوٽ ضلعي ۾ زرعي اوزارن، تعميراتي سامان، کاڌي جي پروسيسنگ ۽ ٻين ننڍين صنعتن سان لاڳاپيل ڪاروبار پڻ موجود آهن. ضلعي جي معاشي پروفائيل ۾ رائس هسڪنگ ملن سان گڏ زرعي اوزار، لوهه ۽ اسٽيل جون شيون، ٽريڪٽر ٽراليون ۽ روايتي گاڏيون ٺاهڻ کي مقامي صنعتي سرگرمين ۾ شامل ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Sindh – Shahdadkot |url=https://pakistanalmanac.com/sindh-shahdadkot/ |website=Pakistan Almanac |access-date=18 August 2026 }}</ref> شھدادڪوٽ تعلقي ۾ هٿ جي ڀرت سان سينگاريل ٽوپيون ۽ ٻيو دستڪاريءَ جو ڪم پڻ روايتي ننڍي صنعت جو حصو رهيو آهي، جنهن جي مقامي ۽ ضلعي کان ٻاهر مارڪيٽ موجود رهي آهي.<ref>{{cite web |title=Qambar Shahdadkot District |url=https://pakistanalmanac.com/sindh-shahdadkot/ |website=Pakistan Almanac |access-date=18 August 2026 }}</ref> === شھدادڪوٽ ٽيڪسٽائل ملز === شھدادڪوٽ جي صنعتي تاريخ ۾ '''شھدادڪوٽ ٽيڪسٽائل ملز''' اهم حيثيت رکي ٿي. هي مل 1976ع ۾ قائم ڪئي وئي ۽ 1980ع ۾ پيداوار شروع ڪئي. ان جو مقصد پٺتي پيل علائقي ۾ صنعتي روزگار پيدا ڪرڻ ۽ مقامي ماڻهن کي فني مهارتون مهيا ڪرڻ هو.<ref name="DawnTextile2002">{{cite news |last=Kalhoro |first=M. B. |title=Rekindling hopes for the locals |url=https://www.dawn.com/news/1062553 |work=Dawn |date=14 January 2002 |access-date=18 August 2026 }}</ref> مل جي پيداوار 1988ع تائين جاري رهي، جنهن کان پوءِ ڪم ڪندڙ سرمائيءَ جي کوٽ، نقصانن ۽ انتظامي مسئلن سبب اها بند ٿي وئي. 1994–95ع ۾ ان جو اسپننگ سيڪشن ٻيهر هلايو ويو ۽ حڪومت مرمت ۽ ڪم ڪندڙ سرمائي لاءِ 51.5 ملين رپيا فراهم ڪيا. 1998–99ع تائين ڌاڳي جي پيداوار نسبتاً بهتر رهي.<ref name="DawnTextile2002"/> مل جي ٻيهر فعال ٿيڻ سان شهر جي مقامي معيشت تي نمايان اثر پيو؛ نوان دڪان، رائس ملون ۽ فلور ملون قائم ٿيون ۽ روزگار جا موقعا وڌيا. 2002ع جي رپورٽ موجب ان وقت مل ۾ لڳ ڀڳ 1,000 ماڻهو ڪم ڪندا هئا ۽ ان سان سڌي يا اڻسڌي طرح هزارين ماڻهن جي روزي وابسته هئي.<ref name="DawnTextile2002"/> بعد ۾ مل ٻيهر بحران جو شڪار ٿي. 2008ع ۾ مل جي بندش خلاف شھدادڪوٽ ۾ واپارين ۽ مزدورن احتجاج پڻ ڪيو، جڏهن ته اسپننگ سيڪشن مان 435 مزدورن جي بي روزگار ٿيڻ جو ذڪر ڪيو ويو.<ref>{{cite news |title=Shutdown in Shahdadkot over mill issue |url=https://beta.dawn.com/news/303837/shutdown-in-shahdadkot-over-mill-issue |work=Dawn |date=22 May 2008 |access-date=18 August 2026 }}</ref> === روزگار ۽ ننڍو ڪاروبار === شھدادڪوٽ ۽ ڀرپاسي جي ڳوٺاڻن علائقن ۾ روزگار جو وڏو حصو زراعت ۽ ان سان لاڳاپيل سرگرمين مان اچي ٿو. ضلعي سطح جي معاشي انگن موجب زراعت، مال پالڻ، مڇي مارڻ ۽ شڪار سان لاڳاپيل سرگرميون روزگار جي وڏي حصي تي مشتمل آهن.<ref>{{cite web |title=Sindh – Shahdadkot |url=https://pakistanalmanac.com/sindh-shahdadkot/ |website=Pakistan Almanac |access-date=18 August 2026 }}</ref> شهر اندر واپار، ٽرانسپورٽ، اناج منڊي، رائس ملون، پرچون دڪان، زرعي مشينري ۽ روزمره جون خدمتون شهري روزگار جا اهم ذريعا آهن. شهر جي معيشت زرعي پيداوار جي موسمي چڪر سان ويجهي نموني ڳنڍيل آهي. چانورن جي فصل جي ڪٽائي ۽ خريداري واري موسم ۾ منڊي، ٽرانسپورٽ، رائس ملن ۽ مزدوريءَ جي سرگرمي وڌي ٿي، جڏهن ته پاڻيءَ جي کوٽ يا فصل کي نقصان سڄي مقامي واپار تي اثر وجهي سگهي ٿو. قمبر شھدادڪوٽ ۾ ٿيل تحقيق پاڻيءَ جي کوٽ کي چانورن جي پيداوار لاءِ اهم معاشي خطري طور سڃاڻي ٿي.<ref>{{cite journal |last1=Chandio |first1=N. N. |title=Impact of Water Scarcity on Rice Production |journal=Journal of Development and Social Sciences |year=2023 |url=https://www.ojs.jdss.org.pk/journal/article/download/618/510 |access-date=18 August 2026 }}</ref> == صحت == شھدادڪوٽ ۽ ڀرپاسي وارن علائقن ۾ صحت سان لاڳاپيل اهم مسئلن ۾ پيئڻ جي صاف پاڻي جي دستيابي، زيرِ زمين پاڻيءَ جي آلودگي ۽ وچڙندڙ بيمارين جي روڪٿام شامل آهن. ضلعي قمبر شھدادڪوٽ بابت مختلف سائنسي تحقيقن ۽ صحت کاتي جي انگن اکرن مان ظاهر ٿيو آهي ته پاڻيءَ جي معيار ۽ ايڇ آءِ وي سميت وچڙندڙ بيمارين جي روڪٿام مقامي صحت جي نظام لاءِ اهم مسئلا رهيا آهن. === پيئڻ جي پاڻيءَ جا مسئلا === شھدادڪوٽ ۾ پيئڻ جي پاڻيءَ جي معيار بابت ڪيل تحقيقن ۾ زيرِ زمين پاڻيءَ جي ڪيترن نمونن کي انساني استعمال لاءِ غيرموزون قرار ڏنو ويو آهي. 2018ع ۾ ''سنڌ يونيورسٽي ريسرچ جرنل (سائنس سيريز)'' ۾ شايع ٿيل هڪ تحقيق ۾ شھدادڪوٽ شهر جي ڏهن مختلف هنڌن تان زيرِ زمين پاڻيءَ جا نمونا گڏ ڪري انهن جي طبعي ۽ ڪيميائي خاصيتن جو جائزو ورتو ويو. تحقيق ۾ پاڻيءَ جي برقي چالڪتا، لوڻياٺ، ڪُل حل ٿيل مادا، سختي، ڪلورائيڊ، نائٽريٽ، الڪلينيٽي ۽ ٻين عنصرن جو تجزيو ڪيو ويو. نتيجن موجب برقي چالڪتا، پاڻيءَ جي سختي ۽ ڪُل حل ٿيل مادن سميت ڪجهه عنصر پيئڻ جي پاڻيءَ لاءِ [[عالمي صحت تنظيم]] جي مقرر ڪيل حدن کان وڌيڪ هئا، جنهن جي بنياد تي تحقيق هيٺ آيل هنڌن جي پاڻيءَ کي انساني واپرائڻ لاءِ غيرموزون قرار ڏنو ويو.<ref>{{cite journal |last1=Pathan |first1=A. M. |last2=Mastoi |first2=G. M. |last3=Qureshi |first3=M. A. |last4=Pirzada |first4=A. M. |last5=Brohi |first5=K. M. |last6=Khursheed |first6=O. A. J. |last7=Almani |first7=K. F. |last8=Siddique |first8=S. |title=Physico-chemical studies of groundwater quality in Shahdadkot City and its suitability for drinking purpose: A case study for clean water security |journal=Sindh University Research Journal (Science Series) |volume=50 |issue=4 |pages=491–494 |year=2018 |doi=10.26692/sujo/2018.12.0079 |url=https://sujo.usindh.edu.pk/index.php/SURJ/article/download/1002/925 |access-date=18 August 2026}}</ref> هڪ ٻي وسيع سائنسي تحقيق ۾ [[شھدادڪوٽ تعلقو|شھدادڪوٽ]]، [[قبوسعيد خان تعلقو|قبوسعيد خان]] ۽ [[سجاول جوڻيجو تعلقو|سجاول جوڻيجو]] تعلقن مان زيرِ زمين پاڻيءَ جا 38 نمونا گڏ ڪري 28 مختلف معيارن تي پرکيا ويا. تحقيق موجب 57.89 سيڪڙو نمونن ۾ ڪُل حل ٿيل مادن جي مقدار عالمي صحت تنظيم جي وڌ ۾ وڌ مقرر ڪيل 1,000 ملي گرام في ليٽر حد کان وڌيڪ هئي، جنهن ڪري اهي نمونا پيئڻ لاءِ مناسب نه هئا. تحقيق ۾ فلورائيڊ جي وڌيل مقدار پڻ اهم مسئلي طور سامهون آئي؛ اڌ نمونن ۾ فلورائيڊ وڌ ۾ وڌ قابلِ قبول حد کان وڌيڪ هو.<ref name="Lanjwani2020">{{cite journal |last1=Lanjwani |first1=Muhammad Farooque |last2=Khuhawar |first2=Muhammad Yar |last3=Khuhawar |first3=Taj Muhammad Jahangir |title=Groundwater quality assessment of Shahdadkot, Qubo Saeed Khan and Sijawal Junejo Talukas of District Qambar Shahdadkot, Sindh |journal=Applied Water Science |volume=10 |article-number=26 |year=2020 |doi=10.1007/s13201-019-1098-2 |url=https://link.springer.com/article/10.1007/s13201-019-1098-2 |access-date=18 August 2026}}</ref> ساڳئي تحقيق ۾ ڪجهه نمونن اندر [[ڪروميم]]، [[نڪل]]، [[ڪيڊميم]] ۽ [[سيسو|سيسي]] جي مقدار پڻ عالمي صحت تنظيم جي مقرر ڪيل حدن کان وڌيڪ ملي. ڪروميم 49.42 سيڪڙو، نڪل 21.05 سيڪڙو، ڪيڊميم 28.94 سيڪڙو ۽ سيسو 18.42 سيڪڙو نمونن ۾ مقرر حد کان وڌيڪ هو. آرسينڪ جي حوالي سان صورتحال نسبتاً مختلف هئي ۽ 38 مان رڳو هڪ نموني ۾ ان جي مقدار مقرر حد کان وڌيڪ ملي. تحقيق ڪندڙن نڪل، ڪروميم، سيسي ۽ ڪيڊميم جي وڌيل مقدار کي نيڪال جي گندي پاڻي ۽ علائقي جي ارضياتي بناوٽ سان ممڪن طور ڳنڍيو.<ref name="Lanjwani2020"/> فلورائيڊ جي ورڇ ۾ پڻ علائقائي فرق ڏٺو ويو. تحقيق موجب شھدادڪوٽ تعلقي ۾ فلورائيڊ جي مقدار نسبتاً وڌيڪ، جڏهن تہ سجاول جوڻيجو تعلقي ۾ گهٽ هئي. پاڻيءَ ۾ فلورائيڊ جي ڊگهي عرصي تائين تمام گهڻي مقدار انساني صحت لاءِ نقصانڪار ٿي سگهي ٿي ۽ [[فلوروسس]] جو سبب بڻجي سگهي ٿي.<ref name="Lanjwani2020"/> 2019ع ۾ ''دي ايڪسپريس ٽربيون'' پڻ قمبر شھدادڪوٽ ضلعي ۾ زيرِ زمين پاڻيءَ جي آلودگيءَ بابت رپورٽ ڪئي. رپورٽ موجب پاڻيءَ ۾ نقصانڪار ڪيميائي مادا ۽ ڳرا ڌاتو موجود هجڻ سبب ڪيترن علائقن ۾ زيرِ زمين پاڻي پيئڻ لاءِ محفوظ نه هو. رپورٽ ۾ سرڪاري واٽر سپلاءِ اسڪيمن مان فراهم ٿيندڙ پاڻيءَ جي صفائي ۽ مناسب ٽريٽمينٽ بابت پڻ مسئلن جي نشاندهي ڪئي وئي هئي.<ref>{{Cite web |date=18 December 2019 |title=Underground contamination: Not a drop worth drinking in Qambar-Shahdadkot |url=https://tribune.com.pk/story/2120739/underground-contamination-not-drop-worth-drinking-qambar-shahdadkot |access-date=18 August 2026 |website=The Express Tribune |language=en}}</ref> === ايڇ آءِ وي ۽ ايڊز === [[ايڇ آءِ وي]] جي پکڙجڻ جو مسئلو اتر سنڌ، خاص طور [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي]] ۽ ان جي ڀرپاسي وارن ضلعن ۾، صحت جو هڪ اهم مسئلو رهيو آهي. قمبر شھدادڪوٽ ضلعو پڻ هن علائقائي صحت جي مسئلي کان متاثر ٿيو آهي. 2010ع ۾ شايع ٿيل هڪ رپورٽ موجب لاڙڪاڻي ۾ قائم ايڇ آءِ وي علاج مرڪز تي لاڙڪاڻي، قمبر شھدادڪوٽ ۽ ٻين ڀرپاسي وارن ضلعن سان تعلق رکندڙ مريضن جو علاج ڪيو پئي ويو، جڏهن تہ صحت جي ماهرن قمبر شھدادڪوٽ ۾ پڻ ايڇ آءِ وي جا ڪيس موجود هجڻ جي نشاندهي ڪئي هئي.<ref>{{cite news |title=Extensive efforts needed to dig out hidden HIV/AIDS cases |url=https://www.dawn.com/news/587523/extensive-efforts-needed-to-dig-out-hidden-hivaids-cases |work=Dawn |date=1 December 2010 |access-date=18 August 2026}}</ref> 2016ع ۾ لاڙڪاڻي ۽ قمبر شھدادڪوٽ ۾ غيرمحفوظ رت جي منتقلي ۽ رت جي بئنڪن جي نگراني بابت خدشا سامهون اچڻ کان پوءِ اختيارين ٻنهي ضلعن ۾ ڪيترين ئي رت جي بئنڪن خلاف ڪارروائي ڪئي. رپورٽن موجب قمبر شھدادڪوٽ ۾ 20 ۽ لاڙڪاڻي ۾ پنج رت جون بئنڪون بند ڪيون ويون. ان وقت ايڇ آءِ وي جي ممڪن منتقلي ۽ رت جي مناسب اسڪريننگ نه ٿيڻ بابت پڻ جاچ ڪئي وئي.<ref>{{cite news |title=Spike in HIV/AIDS cases: Over two dozen blood banks sealed |url=https://tribune.com.pk/story/1197382/spike-hivaids-cases-two-dozen-blood-banks-sealed |work=The Express Tribune |date=11 October 2016 |access-date=18 August 2026}}</ref> 2019ع ۾ سنڌ ايڊز ڪنٽرول پروگرام جي انگن اکرن جي حوالي سان شايع ٿيل رپورٽ موجب قمبر شھدادڪوٽ ضلعي ۾ 112 ايڇ آءِ وي مثبت مريض درج ٿيل هئا.<ref>{{cite news |title=A grim reminder for Sindh on World AIDS Day |url=https://tribune.com.pk/story/2109625/grim-reminder-sindh-world-aids-day |work=The Express Tribune |date=1 December 2019 |access-date=18 August 2026}}</ref> 2019ع ۾ [[رتوديرو]] ۾ ٻارن ۾ ايڇ آءِ وي جي وڏي پيماني تي پکڙجڻ کان پوءِ ٿيندڙ سائنسي تحقيق ۾ لاڙڪاڻي سان گڏ پاڙيسري قمبر شھدادڪوٽ ۽ شڪارپور ضلعن جي ٻارن کي پڻ تحقيق جي دائري ۾ شامل ڪيو ويو.<ref>{{cite journal |title=Investigation of an extensive outbreak of HIV infection among children in Sindh, Pakistan: protocol for a matched case–control study |journal=BMJ Open |year=2020 |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7170612/ |access-date=18 August 2026}}</ref> سنڌ حڪومت جي 2021–22ع واري بجيٽ دستاويزن ۾ قمبر شھدادڪوٽ ضلعي لاءِ ايڇ آءِ وي/ايڊز جي روڪٿام ۽ ڪنٽرول جو الڳ پروگرام پڻ درج ٿيل هو، جيڪو ضلعي ۾ بيماريءَ جي نگراني ۽ روڪٿام لاءِ سرڪاري صحت جي ڍانچي جو حصو هو.<ref>{{cite web |title=Health Services – Budget Estimates 2021–2022 |url=https://www.finance.gos.pk/Home/Download?path=Budget%5CBudgetBooks%5CFY-21-22%5CVOLUME-IIIDetail%5C41.SC21144+HEALTH+SERVICES.pdf |publisher=Finance Department, Government of Sindh |year=2021 |access-date=18 August 2026}}</ref> === پوليو === شھدادڪوٽ ۾ [[پوليو]] جي ماحولياتي نگراني دوران پڻ وائرس جي موجودگي رڪارڊ ڪئي وئي آهي. جون 2024ع ۾ باقرآباد پاڙي جي گندي پاڻيءَ مان ورتل ماحولياتي نمونن ۾ پوليو وائرس جي موجودگي جي تصديق ٿي. قمبر شھدادڪوٽ جي ضلعي صحت آفيسر موجب نمونا 4 جون تي گڏ ڪري [[نيشنل انسٽيٽيوٽ آف هيلٿ، اسلام آباد]] موڪليا ويا هئا. صحت اختيارين موجب وائرس جي جينياتي مشابهت بلوچستان جي [[استا محمد ضلعو|استا محمد]] مان اڳ مليل وائرس سان هئي، جنهن کي ٻنهي علائقن وچ ۾ ماڻهن جي اچ وڃ سان ڳنڍيو ويو. ان کان پوءِ شھدادڪوٽ جي ٽن يونين ڪائونسلن ۾ نگراني ۽ پوليو خلاف مهم تيز ڪئي وئي.<ref>{{cite news |title=Sewage samples confirm poliovirus presence in Shahdadkot |url=https://www.dawn.com/news/1842635/sewage-samples-confirm-poliovirus-presence-in-shahdadkot |work=Dawn |date=29 June 2024 |access-date=18 August 2026}}</ref> === هيپاٽائيٽس === قمبر شھدادڪوٽ ۽ لاڙڪاڻي جي علائقن ۾ [[هيپاٽائيٽس بي]] ۽ [[هيپاٽائيٽس سي]] جا ڪيس پڻ صحت جي مسئلن طور رپورٽ ٿيندا رهيا آهن. 2010ع ۾ صحت جي ماهرن ٻنهي ضلعن ۾ هيپاٽائيٽس جي وڌندڙ شرح بابت خدشن جو اظهار ڪيو. قبوسعيد خان ۾ 2009ع دوران لڳايل هڪ طبي ڪئمپ ۾ معائنو ڪرايل مريضن مان 22 سيڪڙو ۾ هيپاٽائيٽس بي ۽ 18 سيڪڙو ۾ هيپاٽائيٽس سي جي نشاندهي ٿيڻ جي رپورٽ ڪئي وئي، جڏهن تہ ضلعي جي ٻين علائقن مان پڻ ٻنهي قسمن جا ڪيس رپورٽ ٿيا.<ref>{{cite news |title=Rise in hepatitis in Larkana, Qambar-Shahdadkot |url=https://www.dawn.com/news/892730/rise-in-hepatitis-in-larkana-qambar-shahdadkot |work=Dawn |date=23 July 2010 |access-date=18 August 2026}}</ref> == آبادي ۽ سماج == === آبادي === {{Historical populations |1951|8,994 |1961|15,043 |1972|24,323 |1981|32,888 |1998|60,436 |2017|118,915 |2023|120,687 |align=center |percentages=pagr |footnote=ذريعا: پاڪستان جون مختلف آدمشماريون.<ref name="PBS1951-1998">{{cite web |title=Population by Administrative Units 1951–1998 |url=https://repository.lahoreschool.edu.pk/xmlui/bitstream/handle/123456789/13673/Administrative%20Units.pdf?isAllowed=y&sequence=1 |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] |access-date=18 August 2026 }}</ref><ref name="PBS2023">{{cite web |title=7th Population and Housing Census 2023 – Detailed Results |url=https://www.pbs.gov.pk/result-excel/ |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] |access-date=18 August 2026 }}</ref> }} [[پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري|2023ع جي آدمشماري]] موجب شھدادڪوٽ شهر جي آبادي 120,687 هئي.<ref name="PBS2023"/> 2017ع جي آدمشماريءَ ۾ شهر جي آبادي 118,915 هئي، تنهنڪري 2017ع کان 2023ع تائين شهر جي آباديءَ ۾ نسبتاً ٿورو اضافو ٿيو.<ref name="PBS2023"/> شھدادڪوٽ جي آباديءَ ۾ ويهين صديءَ جي ٻئي اڌ دوران نمايان واڌ ٿي. 1951ع ۾ شهر جي آبادي رڳو 8,994 هئي، جيڪا 1961ع ۾ وڌي 15,043، 1972ع ۾ 24,323 ۽ 1981ع ۾ 32,888 ٿي. 1998ع تائين آبادي 60,436 تائين پهچي وئي، جڏهن تہ 2017ع ۾ اها لڳ ڀڳ ٻيڻي ٿي 118,915 ٿي وئي.<ref name="PBS1951-1998"/><ref name="PBS2023"/> 1951ع کان 2023ع تائين شھدادڪوٽ جي شهري آبادي مجموعي طور تي تيرهن ڀيرا کان وڌيڪ وڌي. خاص طور 1998ع کان 2017ع وارو عرصو تيز آبادي واڌ وارو رهيو، جڏهن شهر جي آبادي 60 هزار کان وڌي 118 هزار کان مٿي پهتي. ان جي ابتڙ 2017ع کان 2023ع تائين آباديءَ ۾ واڌ جو رجحان گهڻو سست رهيو.<ref name="PBS2023"/> 2023ع جي آدمشماريءَ موجب شھدادڪوٽ سنڌ جي انهن شهرن مان هڪ هو جن جي آبادي هڪ لک کان وڌيڪ هئي.<ref name="PBS2023"/> === نسلي ۽ سماجي بناوٽ === شھدادڪوٽ سنڌ ۽ [[بلوچستان]] جي سرحدي علائقن جي ويجهو واقع هجڻ سبب تاريخي طور مختلف قبيلائي ۽ ثقافتي گروهن جي رهائش جو مرڪز رهيو آهي. شهر ۽ ان جي پسگردائيءَ ۾ سنڌي ۽ بلوچ پسمنظر رکندڙ مختلف برادريون آباد آهن. مقامي روايتن ۽ تاريخي مواد ۾ کهاوڙ، سيلرا، مگسي، بروهي، کوسا، مستوئي، چنا، سومرا، سيد، جروار، مغيري، ڀٽي، شيخ ۽ ٻين برادرين جو ذڪر ملي ٿو. جديد پاڪستاني آدمشماريون عام طور آباديءَ کي ''نسلي گروهه'' يا ذات جي بنياد تي تفصيلي شهري سطح تي ورهائي پيش نٿيون ڪن؛ تنهنڪري شھدادڪوٽ جي مختلف برادرين جا صحيح سيڪڙو سرڪاري آدمشماريءَ مان مقرر ڪرڻ ممڪن ناهي. ان سبب شهر جي نسلي بناوٽ بابت مخصوص سيڪڙو ڏيڻ بدران سرڪاري طور دستياب مادري ٻولي، مذهب ۽ ٻين آبادي انگن کي وڌيڪ معتبر ڊيموگرافڪ اشارا سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="PBS2023"/> === ٻوليون === [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] شھدادڪوٽ ۽ ان جي ڀرپاسي جي مکيه مقامي ٻولي آهي. شهر جي بلوچستان سان جاگرافيائي ويجهڙائي ۽ ٻنهي علائقن وچ ۾ تاريخي سماجي لاڳاپن سبب [[براهوي ٻولي|براهوي]] ۽ [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] ڳالهائيندڙ آبادي پڻ موجود آهي، جڏهن تہ [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]] ۽ [[اردو]] پڻ استعمال ٿين ٿيون. 2023ع جي آدمشماريءَ جي ضلعي سطح وارن انگن موجب [[قمبر شھدادڪوٽ ضلعو|قمبر شھدادڪوٽ ضلعي]] جي 96 سيڪڙو کان وڌيڪ آباديءَ سنڌيءَ کي پنهنجي مادري ٻولي ڄاڻايو، جڏهن تہ براهوي ٻيو وڏو مادري ٻولي وارو گروهه هو.<ref name="PBS2023Language">{{cite web |title=7th Population and Housing Census 2023 – Population by Mother Tongue |url=https://www.pbs.gov.pk/result-excel/ |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] |year=2023 |access-date=18 August 2026 }}</ref> اهي انگ سڄي ضلعي جا آهن ۽ انهن کي صرف شھدادڪوٽ شهر جي ٻوليائي تناسب طور نه سمجهڻ گهرجي. سرڪاري ۽ تعليمي معاملن ۾ سنڌيءَ سان گڏ [[اردو]] ۽ [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] پڻ استعمال ٿين ٿيون. === مذهب === شھدادڪوٽ جي آباديءَ جي وڏي اڪثريت [[اسلام]] جي پيروڪار آهي. مسلمان آباديءَ ۾ [[سني اسلام|سني]] ۽ [[شيعو اسلام|شيعا]] برادريون شامل آهن. شهر ۾ [[هندومت|هندو]] برادري پڻ تاريخي طور آباد رهي آهي ۽ مقامي واپار ۽ ڪاروبار ۾ ان جي موجودگي رهي آهي. 2023ع جي آدمشماريءَ مطابق سڄي قمبر شھدادڪوٽ ضلعي جي 99 سيڪڙو کان وڌيڪ آبادي مسلمان هئي، جڏهن تہ هندو آبادي ضلعي جي هڪ سيڪڙو کان گهٽ آباديءَ تي مشتمل هئي. عيسائي ۽ ٻين مذهبي گروهن جي آبادي پڻ ننڍي تعداد ۾ درج ڪئي وئي.<ref name="PBS2023Religion">{{cite web |title=7th Population and Housing Census 2023 – Population by Sex, Religion and Rural/Urban |url=https://www.pbs.gov.pk/result-excel/ |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] |year=2023 |access-date=18 August 2026 }}</ref> جيئن ٻولين جي انگن سان، اهي سيڪڙو سڄي ضلعي جا آهن، نه صرف شھدادڪوٽ شهر جا. === تعليم ۽ خواندگي === {{Main|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جي تعليم}} شھدادڪوٽ [[قمبر شھدادڪوٽ ضلعو|قمبر شھدادڪوٽ ضلعي]] جي اهم شهري ۽ تعليمي مرڪزن مان هڪ آهي. شهر ۾ سرڪاري ۽ خانگي پرائمري، سيڪنڊري ۽ هائير سيڪنڊري تعليمي ادارا موجود آهن، جڏهن تہ ڀرپاسي جي ڳوٺاڻن علائقن جا شاگرد پڻ ثانوي ۽ اعليٰ تعليم لاءِ شهر ڏانهن اچن ٿا. [[پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري|2023ع جي آدمشماري]] موجب قمبر شھدادڪوٽ ضلعي ۾ ڏهن سالن ۽ ان کان وڌيڪ عمر واري آباديءَ جي مجموعي خواندگيءَ جي شرح لڳ ڀڳ 40 سيڪڙو هئي. مردن ۾ خواندگيءَ جي شرح لڳ ڀڳ 49 سيڪڙو، جڏهن تہ عورتن ۾ لڳ ڀڳ 30 سيڪڙو هئي، جنهن مان ضلعي ۾ تعليم جي حوالي سان نمايان صنفي فرق ظاهر ٿئي ٿو.<ref name="PBS2023Literacy">{{cite web |title=7th Population and Housing Census 2023 – Population (10 Years and Above) by Literacy, Sex and Rural/Urban |url=https://www.pbs.gov.pk/result-excel/ |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] |year=2023 |access-date=18 August 2026 }}</ref> اهي خواندگيءَ جا انگ سڄي ضلعي لاءِ آهن؛ شھدادڪوٽ شهر لاءِ الڳ انگ موجود هجن تہ انهن کي شهر جي انگن سان بدلائڻ گهرجي. ضلعي سطح تي مردن ۽ عورتن جي خواندگيءَ وچ ۾ لڳ ڀڳ 19 سيڪڙو پوائنٽن جو فرق تعليم تائين رسائيءَ ۾ صنفي تفاوت کي ظاهر ڪري ٿو.<ref name="PBS2023Literacy"/> قمبر شھدادڪوٽ ضلعو نوجوان آباديءَ وارو علائقو پڻ آهي. 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ ضلعي جي 34 سيڪڙو کان وڌيڪ آبادي ڏهن سالن کان گهٽ عمر جي هئي، جنهن سبب اسڪولي تعليم، استادن، اسڪولن ۽ ٻين تعليمي سهولتن جي طلب آباديءَ جي بناوٽ جو اهم پهلو آهي.<ref name="PBS2023">{{cite web |title=7th Population and Housing Census 2023 – Detailed Results |url=https://www.pbs.gov.pk/result-excel/ |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] |year=2023 |access-date=18 August 2026 }}</ref> == ڪتب خانا == شھدادڪوٽ جي علمي تاريخ ۾ ديني مدرسن سان ڳنڍيل خانگي ڪتبخانن اهم ڪردار ادا ڪيو آهي. اوڻيهين صديءَ ۾ شهر سنڌ ۽ بلوچستان جي عالمن ۽ شاگردن لاءِ هڪ علمي مرڪز طور سڃاتو ويندو هو. سنڌي ادبي بورڊ ۾ ڇپيل هڪ تحقيقي مضمون موجب، تيرهين ۽ چوڏهين صدي هجريءَ جي شروعاتي دور ۾ شھدادڪوٽ ۾ ڪيترائي عالم ۽ مدرس آباد هئا ۽ سنڌ ۽ بلوچستان جي علمي روايتن جو گڏيل اثر نظر ايندو هو.<ref name="MemonLibraries">{{cite journal |last=ميمڻ |first=عبدالغفور سنڌي |title=لاڙڪاڻي ضلعي جا ڪتبخانا |journal=مهراڻ |volume=33 |year=1984 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |url=https://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/mehran/Book7/Book_page13.html |access-date=18 August 2026 }}</ref> === مولانا نور محمد شھدادڪوٽيءَ جو ڪتبخانو === شھدادڪوٽ جي قديم علمي ڪتبخانن مان سڀ کان نمايان ڪتبخانو [[مولانا نور محمد شھدادڪوٽي]] سان منسوب هو. هو اصل ڀاڳناڙي، بلوچستان جي ڪنڊي علائقي جو رهواسي هو ۽ پنهنجي ابتدائي ۽ اعليٰ ديني تعليم مولانا عبدالحليم ڪنڊوي وٽ حاصل ڪيائين.<ref name="MemonLibraries"/><ref name="NoorBiography">{{cite web |title=مرحوم مولانا نُور محمد شهدادڪوٽي |url=https://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/mehran/Book10/Book_page3.html |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |access-date=18 August 2026 }}</ref> سندس ڄمڻ جي سال بابت مختلف ماخذن ۾ اختلاف ملي ٿو. ميمڻ عبدالغفور سنڌي کيس 1206هه/1791ع ۾ ڄاول ڄاڻائي ٿو، جڏهن ته سنڌي ادبي بورڊ تي محفوظ هڪ ٻي سوانح ۾ سندس ولادت جي تاريخ کي اڻڄاتل قرار ڏنو ويو آهي.<ref name="MemonLibraries"/><ref name="NoorBiography"/> تنهنڪري سندس پيدائش جو صحيح سال قطعي طور مقرر ڪرڻ مشڪل آهي. تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ نور محمد پهريان پنهنجي ڳوٺ ۾ تدريس شروع ڪئي. بعد ۾ هو [[رياست قلات]] سان لاڳاپيل عدالتي عهدي تي رهيو. ميمڻ عبدالغفور سنڌي موجب، کيس خان خداداد خان قلات طرفان ''قاضي القضاة'' مقرر ڪيو ويو هو. 1858ع ڌاري هڪ شرعي معاملي تي اختلاف کان پوءِ هو سنڌ آيو، پهريان [[ميروخان]] ۾ ميان حامدالله عرف حامد حضوري وٽ رهيو ۽ پوءِ سرائي پير بخش کهاوڙ جي دعوت تي شھدادڪوٽ منتقل ٿيو، جتي هن پنهنجي درسگاهه قائم ڪئي.<ref name="MemonLibraries"/> سنڌي ادبي بورڊ جي ٻي سوانحي روايت موجب، شھدادڪوٽ ۾ سندس درسگاهه مان سنڌ ۽ بلوچستان جا ڪيترائي طالب علم تعليم حاصل ڪندا هئا. سندس شاگردن ۾ مولانا گل محمد شھدادڪوٽي، مولانا غلام صديق شھدادڪوٽي، مولانا تاج محمد امروٽي، مولانا محمد حسن جوهي ۽ ٻيا عالم شامل هئا.<ref name="NoorBiography"/> هڪ ٻي علمي روايت موجب مولانا نور محمد وٽان 52 عالم فارغ التحصيل ٿيا هئا.<ref>{{cite web |title=سنڌي ادبي بورڊ آن لائين لائبريري |url=https://sindhiadabiboard.org/catalogue/Articles/Book7/Book_page36.html |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |access-date=18 August 2026 }}</ref> مولانا نور محمد 12 ذوالحج 1296هه تي شھدادڪوٽ ۾ وفات ڪئي. سنڌي ادبي بورڊ جي سوانحي ماخذ موجب سندس عمر ان وقت لڳ ڀڳ نوي سال هئي ۽ کيس شھدادڪوٽ ۾ دفن ڪيو ويو.<ref name="NoorBiography"/> === ڪتابن جو ذخيرو === مولانا نور محمد وٽ عربي ۽ فارسي ڪتابن جو وڏو ذاتي ڪتبخانو هو. ميمڻ عبدالغفور سنڌي موجب، هن ڪتبخاني ۾ لڳ ڀڳ '''هڪ هزار''' ڪتاب محفوظ هئا، جن مان وڏي تعداد ۾ قلمي نسخا شامل هئا.<ref name="MemonLibraries"/> اهي ڪتاب خاص طور ديني علوم، فقه، منطق، عربي ادب ۽ درسي نصاب سان لاڳاپيل هئا. مولانا نور محمد جي علمي ڪم بابت ماخذن ۾ پڻ ٿورو اختلاف ملي ٿو. ميمڻ عبدالغفور سنڌي سندس هڪ ڊزن کان وڌيڪ تصنيفن جو ذڪر ڪري ٿو، جڏهن ته سنڌي ادبي بورڊ جي هڪ ٻي سوانح ۾ لکيل آهي ته سندس ڪا وڏي مستقل تصنيف مشهور نه هئي، پر عربي درسي ڪتابن تي سندس ڪيترائي قلمي حاشيا موجود هئا.<ref name="MemonLibraries"/><ref name="NoorBiography"/> هڪ ٻئي تاريخي ماخذ ۾ سندس ''صرف بهائي'' ۽ ''جامع تعليمات جديد طرز موجب'' نالي تصنيفن جو ذڪر پڻ ملي ٿو.<ref>{{cite web |title=مولانا نور محمد شهدادڪوٽي جون تصنيفات |url=https://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/history/Book33/Book_page21.html |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |access-date=18 August 2026 }}</ref> انهيءَ سبب مولانا نور محمد جي علمي ورثي جو وڏو حصو ڇپيل ڪتابن جي ڀيٽ ۾ قلمي حاشين، درسي تحريرن ۽ سندس درسگاهه جي تدريسي روايت ۾ محفوظ رهيو. === مدرسه محموديه ۽ حليميه === مولانا نور محمد طرفان شھدادڪوٽ ۾ قائم ڪيل درسگاهه بعد ۾ '''مدرسه محموديه''' جي نالي سان مشهور ٿي. سندس وفات کان پوءِ سندس فرزندن، خاص طور مولانا گل محمد ۽ مولانا غلام صديق، مدرسي ۽ ڪتبخاني جي علمي ذخيري ۾ اضافو ڪيو.<ref name="MemonLibraries"/> مولانا گل محمد پنهنجي والد وٽ تعليم حاصل ڪئي ۽ پوءِ ساڳئي تدريسي سلسلي کي جاري رکيو. سنڌي ادبي بورڊ جي سوانحي مواد موجب، سندس شاگردن ۾ مولانا غلام صديق، قاضي داد محمد مڪران وارو، عبدالحڪيم افغان ۽ محمد حسين حيدرآبادي شامل هئا.<ref name="NoorBiography"/> ميمڻ عبدالغفور سنڌي موجب، مولانا نور محمد، گل محمد ۽ غلام صديق جي دور ۾ هن مدرسي جي علمي شهرت سبب سنڌ ۽ بلوچستان جي مختلف علائقن مان شاگرد شھدادڪوٽ ايندا هئا. وقت گذرڻ سان مدرسه محموديه ۽ ان سان لاڳاپيل ڪتبخاني جي اصل حيثيت گهٽجندي وئي، ۽ بعد ۾ مدرسي جو نالو '''مدرسه حليميه''' رکيو ويو.<ref name="MemonLibraries"/> === علمي اثر === شھدادڪوٽ جي هن درسگاهه جو اثر رڳو شهر تائين محدود نه رهيو. مولانا نور محمد، سندس استادن ۽ شاگردن جي علمي سند سنڌ جي ٻين ڪيترن مدرسن تائين پهتي. سنڌي ادبي بورڊ جي تاريخي مواد موجب، مولانا عبدالحليم ڪنڊويءَ جي علمي سلسلي مان مولانا نور محمد شھدادڪوٽي جهڙا عالم پيدا ٿيا ۽ ان علمي روايت جو اثر سنڌ جي ڪيترن عربي مدرسن تائين پهتو.<ref>{{cite web |title=سنڌ ۾ عربي درسگاهن جو سلسلو |url=https://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/history/Book33/Book_page20.html |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |access-date=18 August 2026 }}</ref> بعد واري دور ۾ پڻ مولانا نور محمد شھدادڪوٽيءَ جي علمي سند سنڌ جي ٻين عالمن تائين منتقل ٿيندي رهي. نوشهروفيروز ضلعي جي مخطوطات بابت هڪ تحقيقي مطالعي ۾ مولانا محمد عالم سومري جي علمي سند مولانا عبدالرحمان فيروز شاهي ۽ مولانا عطاالله فيروز شاهي وسيلي مولانا نور محمد شھدادڪوٽيءَ تائين پهچائي وئي آهي.<ref>{{cite journal |title=ضلعي نوشهروفيروز ۾ مخطوطات جا ذخيرا |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |url=https://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/mehran/Book149/Book_page3.html |access-date=18 August 2026 }}</ref> === جديد عوامي ڪتبخاني جي ضرورت === شھدادڪوٽ ۾ جديد عوامي ڪتبخاني جي کوٽ پڻ مختلف وقتن تي مقامي شاگردن ۽ شهرين جي بحث جو موضوع رهي آهي. 2021ع ۾ شايع ٿيل هڪ خط موجب، شھدادڪوٽ پريس ڪلب جي سامهون عوامي لائبريري لاءِ زمين مختص ڪئي وئي هئي، پر تعمير مڪمل نه ٿيڻ سبب شاگردن کي پڙهائي ۽ مقابلي جي امتحانن جي تياري لاءِ ٻين شهرن ڏانهن وڃڻو پوندو هو.<ref>{{cite news |title=Budget for Shahdadkot Library |url=https://www.nation.com.pk/24-May-2021/budget-for-shahdadkot-library |work=The Nation |date=24 May 2021 |access-date=18 August 2026 }}</ref> سنڌ جي ثقافت کاتي جي ڊائريڪٽوريٽ جنرل آف پبلڪ لائبريريز موجب، سنڌ ۾ سرڪاري عوامي ڪتبخانن جو صوبائي نيٽ ورڪ هلندڙ آهي؛ تنهن هوندي به ان جي موجوده سرڪاري فهرست مان شھدادڪوٽ شهر ۾ مڪمل طور فعال صوبائي عوامي ڪتبخاني جي واضح داخلا نظر نٿي اچي.<ref>{{cite web |title=Public Libraries |url=https://sindhculture.gov.pk/public-libraries/ |publisher=Culture, Tourism, Antiquities & Archives Department, Government of Sindh |access-date=18 August 2026 }}</ref> == ٻوڏ جي تباهي == {{Main|پاڪستان ۾ 2022ع واري ٻوڏ}} [[File:Flood in Pakistan 2022.png|thumb|سيپٽمبر 2022ع ۾ ٻوڏ جي پاڻيءَ ۾ گهيريل شھدادڪوٽ شهر جو فضائي منظر]] 2022ع ۾ [[پاڪستان ۾ 2022ع واري ٻوڏ|پاڪستان ۾ آيل تباهه ڪندڙ ٻوڏن]] دوران [[شھدادڪوٽ]] ۽ [[قمبر شھدادڪوٽ ضلعو|قمبر شھدادڪوٽ ضلعو]] سنڌ جي سخت متاثر علائقن ۾ شامل هئا. جون کان شروع ٿيل غيرمعمولي [[چوماسي]] برساتن ۽ بلوچستان کان ايندڙ ٻوڏ جي وهڪرن سبب ضلعي جي نيڪال ۽ آبپاشي نظام تي شديد دٻاءُ پيو. آگسٽ جي آخري هفتي ۽ سيپٽمبر جي شروعات تائين شھدادڪوٽ جي ڀرپاسي جا ڪيترائي علائقا پاڻيءَ هيٺ اچي ويا ۽ شهر پاڻ به ٻوڏ جي خطري هيٺ اچي ويو.<ref>{{cite web |title=Flood 2022 Maps |url=https://pdma.gos.pk/flood-2022-maps/ |publisher=[[Provincial Disaster Management Authority (Sindh)|Provincial Disaster Management Authority Sindh]] |access-date=18 August 2026 }}</ref><ref>{{cite web |title=Flood Inundation Map – Kamber Shahdadkot |url=https://pdma.gos.pk/Documents/Flood/Flood_2022/Flood%20Inundation%20GIS%20Maps/Flood%20Inundation%20Map-Kamber_Shahdadkot_28-08-2022.pdf |publisher=[[Provincial Disaster Management Authority (Sindh)|Provincial Disaster Management Authority Sindh]] |date=28 August 2022 |access-date=18 August 2026 }}</ref> === شھدادڪوٽ کي ٻوڏ جو خطرو === آگسٽ 2022ع جي آخري ڏينهن ۾ [[سيف الله مگسي برانچ]] ۽ گهر ڊرين ۾ گهارن ۽ بلوچستان کان ايندڙ پاڻيءَ سبب شھدادڪوٽ تي ٻوڏ جو خطرو وڌي ويو. 29 آگسٽ تي ''[[ڊان (اخبار)|ڊان]]'' ٻڌايو تہ سيف الله مگسي برانچ ۾ لڳ ڀڳ 150 فوٽ ويڪرو گهارو پوڻ ۽ [[رائٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين]] ۾ بلوچستان کان ايندڙ پاڻيءَ جو دٻاءُ وڌڻ سبب ڪچي پل وارو علائقو ٻڏي ويو هو ۽ پاڻي ڏکڻ طرف وڌي رهيو هو. ساڳئي وقت شھدادڪوٽ جي وارڊ نمبر 5 ۾ سيلرا کان لغاري ۽ مستوئي پاڙن تائين برساتي ۽ ٻوڏ جو پاڻي داخل ٿي چڪو هو.<ref name="Dawn29Aug2022">{{cite news |last=Kalhoro |first=M. B. |title=Exodus begins from Warah, Shahdadkot over fear of deluge |url=https://www.dawn.com/news/1707214/exodus-begins-from-warah-shahdadkot-over-fear-of-deluge |work=[[Dawn (newspaper)|Dawn]] |date=29 August 2022 |access-date=18 August 2026 }}</ref> پاڻيءَ جي وڌندڙ دٻاءَ سبب شهر ۾ خوف پکڙجي ويو ۽ ڪيترن رهواسين محفوظ هنڌن ڏانهن لڏپلاڻ شروع ڪئي.<ref name="Dawn29Aug2022"/> ٻوڏ جو خطرو گهٽائڻ ۽ پاڻيءَ کي ٻئي رخ ڏانهن موڙڻ لاءِ شھدادڪوٽ جي چوڌاري حفاظتي بند مضبوط ڪرڻ، مختلف هنڌن تي مٽيءَ جا بند ٻڌڻ ۽ رستن توڙي نيڪال جي نظام ۾ پاڻيءَ لاءِ رستا پيدا ڪرڻ جون ڪوششون ڪيون ويون. سيپٽمبر جي شروعات تائين صورتحال وڌيڪ سنگين ٿي وئي. سيلرا ڀرسان قمبر–شھدادڪوٽ روڊ ۾ پاڻيءَ جي نيڪال لاءِ ڪٽ ڏنا ويا، ڇاڪاڻ تہ بلوچستان کان ايندڙ ٻوڏ ۽ سم نالن ۾ پيل گهارن سبب شھدادڪوٽ ۽ ڀرپاسي وارن علائقن تي دٻاءُ وڌي رهيو هو. 4 سيپٽمبر تي شھدادڪوٽ ڊرين ۾ ڳوٺ گامن فقير کوسو ڀرسان لڳ ڀڳ 80 فوٽ ويڪرو گهارو پڻ پيو، جنهن سبب وڌيڪ ڳوٺ پاڻيءَ هيٺ آيا.<ref>{{cite news |last=Kalhoro |first=M. B. |title=Over 40,000 move out of Qambar-Shahdadkot's Warah to escape floodwater ravages |url=https://www.dawn.com/news/1708397 |work=[[Dawn (newspaper)|Dawn]] |date=5 September 2022 |access-date=18 August 2026 }}</ref> === آبپاشي ۽ نيڪال جي نظام تي دٻاءُ === ٻوڏ دوران قمبر شھدادڪوٽ ضلعي جي صورتحال رڳو مقامي برساتن سبب نه هئي، پر بلوچستان جي اتر ۽ اولهه وارن علائقن مان ايندڙ وڏي مقدار جي پاڻيءَ پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو. سنڌ جي آبپاشي کاتي موجب بلوچستان ۾ انتهائي تيز برساتن کان پوءِ وڏي مقدار ۾ ٻوڏ جو پاڻي [[ايف پي بند]] ۽ [[رائٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين]] وسيلي سنڌ ڏانهن آيو. ان سبب نيڪال وارا نالا پنهنجي گنجائش کان وڌيڪ وهڻ لڳا ۽ ڪيترن هنڌن تي گهارا پيا.<ref name="Dawn9Sep">{{cite news |title=Murad asks depts to ensure draining of water from affected towns |url=https://www.dawn.com/news/1709085 |work=[[Dawn (newspaper)|Dawn]] |date=9 September 2022 |access-date=18 August 2026 }}</ref> سيپٽمبر جي پهرئين هفتي ۾ سنڌ حڪومت کي ٻڌايو ويو تہ [[قمبر]]، شھدادڪوٽ، [[قبوسعيد خان]]، [[وارهه]]، [[نصيرآباد، سنڌ|نصيرآباد]]، [[ميهڙ]]، [[خيرپور ناٿن شاهه]] ۽ [[جوهي]] جا وڏا حصا پاڻيءَ هيٺ هئا.<ref name="Dawn9Sep"/> شھدادڪوٽ مين ڊرين، ميرو خان مين ڊرين، گهر مين ڊرين ۽ ٻين نيڪال وارن وهڪرن ۾ پاڻيءَ جي غيرمعمولي سطح سبب شهر ۽ ڳوٺن مان پاڻي ڪڍڻ هڪ وڏو مسئلو بڻجي ويو. 10 سيپٽمبر تائين شھدادڪوٽ مين ڊرين ۽ ميرو خان مين ڊرين ۾ پاڻيءَ جي سطح تقريباً هڪ کان ٻه فوٽ گهٽجڻ شروع ٿي ۽ پاڻي آر بي او ڊي-III ڏانهن وهڻ لڳو. گهر مين ڊرين، جيڪا ڪجهه وقت ابتو وهي رهي هئي، ٻيهر مين نارا ويلي ڊرين ڏانهن وهڻ شروع ڪيو. سنڌ حڪومت موجب ان وقت شھدادڪوٽ، قمبر، وارهه، نصيرآباد ۽ قبوسعيد خان جي مٿانهن علائقن ۾ پاڻيءَ جي سطح آهستي آهستي گهٽجڻ لڳي هئي.<ref>{{cite news |title=Murad orders steps to normalise life in N. Feroze, Khairpur and Kot Diji |url=https://www.dawn.com/news/1709250 |work=[[Dawn (newspaper)|Dawn]] |date=10 September 2022 |access-date=18 August 2026 }}</ref> === ميرو خان ڪئنال ۽ گهارا === ٻوڏ دوران [[ميرو خان]] ۽ شھدادڪوٽ جي وچ وارن علائقن ۾ آبپاشي ۽ نيڪال وارن نالن ۾ گهارا پوڻ سبب ڪيترائي ڳوٺ پاڻيءَ هيٺ اچي ويا. تيز وهڪري گهرن، زرعي زمينن، فصلن ۽ مال متاع کي نقصان پهچايو ۽ ڪيترن علائقن جا زميني رابطا متاثر ٿيا. اختيارين گهارن جي سببن بابت جاچ ۽ بندن کي مضبوط ڪرڻ جا قدم پڻ کنيا.<ref>{{Cite web |date=4 September 2022 |title=Several villages flooded after breach in Meeru Khan canal in Qamber |url=https://nation.com.pk/2022/09/04/several-villages-flooded-after-breach-in-meeru-khan-canal-in-qamber/ |access-date=18 August 2026 |website=The Nation |language=en }}</ref> قمبر شھدادڪوٽ ۾ پاڻيءَ جي پکڙجڻ جي شدت [[سنڌ پراونشل ڊزاسٽر مئنيجمينٽ اٿارٽي]] جي سيٽلائيٽ تي ٻڌل نقشن ۾ پڻ درج ڪئي وئي. اداري 28 آگسٽ ۽ 5 سيپٽمبر 2022ع تي ضلعي جا الڳ ٻوڏ-گرفتگي نقشا جاري ڪيا، جن ۾ ٻڏل ۽ پاڻيءَ سان گهيريل علائقن، شهرن، ڳوٺن، شاهراهن ۽ يونين ڪائونسلن جي صورتحال ڏيکاري وئي.<ref>{{cite web |title=Flood 2022 Maps |url=https://pdma.gos.pk/flood-2022-maps/ |publisher=Provincial Disaster Management Authority, Government of Sindh |access-date=18 August 2026 }}</ref> === لڏپلاڻ ۽ انساني اثر === شھدادڪوٽ جي چوڌاري پاڻي وڌڻ سان شهر ۽ ڀرپاسي جي ڳوٺن مان وڏي پيماني تي عارضي لڏپلاڻ ٿي. ڪيترن خاندانن پنهنجا گهر ڇڏي نسبتاً مٿانهن هنڌن، روڊن، بندن ۽ امدادي ڪئمپن ۾ پناهه ورتي. ساڳئي وقت قمبر شھدادڪوٽ جي ٻين شهرن ۾ پڻ اهڙي صورتحال پيدا ٿي؛ [[وارهه]] مان ڏهن هزارن جي تعداد ۾ ماڻهو ٻوڏ جي خطري سبب نڪري ويا، جڏهن تہ قبوسعيد خان پڻ پاڻيءَ سان گهيرجي ويو.<ref>{{cite news |last=Kalhoro |first=M. B. |title=Over 40,000 move out of Qambar-Shahdadkot's Warah to escape floodwater ravages |url=https://www.dawn.com/news/1708397 |work=Dawn |date=5 September 2022 |access-date=18 August 2026 }}</ref> ٻوڏ سبب بي گهر ٿيل خاندانن، خاص طور ٻارن، لاءِ تعليم ۽ بنيادي سهولتون پڻ متاثر ٿيون. [[يونيسيف]] قمبر شھدادڪوٽ جي مينهون خاني بلدي ڳوٺ ۾ ٻوڏ سبب اندروني طور بي گهر ٿيل خاندانن جي ٻارن لاءِ عارضي سکيا مرڪز قائم ڪيو. يونيسيف موجب ٻوڏ متاثر خاندانن کي پيئڻ جو محفوظ پاڻي، طبي سامان، غذائي علاج جون شيون ۽ صفائيءَ جون ڪِٽون پڻ مهيا ڪيون ويون.<ref>{{cite web |title=UNICEF delivers supplies to ensure that every child can score goals in life |url=https://www.unicef.org/supply/stories/unicef-delivers-supplies-ensure-every-child-can-score-goals-life |publisher=[[UNICEF]] |access-date=18 August 2026 }}</ref> === امدادي ڪارروايون === ضلعي انتظاميا، [[پراونشل ڊزاسٽر مئنيجمينٽ اٿارٽي، سنڌ|پراونشل ڊزاسٽر مئنيجمينٽ اٿارٽي]]، بچاءَ وارن ادارن، فوج، غير سرڪاري تنظيمن ۽ مقامي رضاڪارن ٻوڏ متاثر ماڻهن کي محفوظ هنڌن ڏانهن منتقل ڪرڻ ۽ کاڌو، پيئڻ جو پاڻي، خيما ۽ ٻيون ضروري شيون پهچائڻ جون ڪارروايون ڪيون. قمبر شھدادڪوٽ جي ڊپٽي ڪمشنر جاويد نبي کوسو، پي ڊي ايم اي سنڌ طرفان، [[قبوسعيد خان]] جي ڪچي واري ٻوڏ متاثر علائقي ۾ خوراڪ جون شيون پڻ ورهايون.<ref>{{cite web |title=Deputy Commissioner Qambar-Shahdadkot Javed Nabi Khoso distributing food items among the flood affected people |url=https://www.app.com.pk/photos-section/deputy-commissioner-qambar-shahdadkot-javed-nabi-khoso-distributing-food-items-among-the-flood-affected-people-in-the-flood-hit-katcha-area-of-qubo-saeed-khan-on-the-behalf-of-provincial-disaster-mana/ |website=[[Associated Press of Pakistan]] |date=1 August 2022 |access-date=18 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230316103302/https://www.app.com.pk/photos-section/deputy-commissioner-qambar-shahdadkot-javed-nabi-khoso-distributing-food-items-among-the-flood-affected-people-in-the-flood-hit-katcha-area-of-qubo-saeed-khan-on-the-behalf-of-provincial-disaster-mana/ |archive-date=16 March 2023 |url-status=live }}</ref> پي ڊي ايم اي سنڌ جي 2022ع واري ٻوڏ بابت رپورٽ موجب قمبر شھدادڪوٽ امدادي سامان حاصل ڪندڙ اهم ضلعن مان هو. اداري طرفان ٻوڏ متاثر آباديءَ لاءِ راشن، صاف پيئڻ جو پاڻي، خيما ۽ گهريلو استعمال جون ضروري شيون فراهم ڪيون ويون.<ref>{{cite web |title=Flood 2022 in Sindh |url=https://pdma.gos.pk/Documents/Reports/Flood%202022%20In%20Sindh.pdf |publisher=Provincial Disaster Management Authority, Government of Sindh |access-date=18 August 2026 }}</ref> ٻوڏ کان پوءِ به انساني امداد جي ضرورت جاري رهي. پاڪستان هيومينيٽيرين فورم جي 2022ع واري سالياني رپورٽ موجب [[مرسي ڪور]] قمبر شھدادڪوٽ ۽ جيڪب آباد ضلعن ۾ ٻوڏ متاثر ۽ ڪمزور برادرين لاءِ 12 مهينن جو امدادي پروگرام شروع ڪيو، جنهن جي پهرئين مرحلي ۾ صاف پاڻي، خوراڪ، غير غذائي ضروري شيون ۽ صفائي بابت آگاهي فراهم ڪئي وئي.<ref>{{cite web |title=Pakistan Humanitarian Forum Annual Report 2022 |url=https://ndma.gov.pk/public/storage/publications/July2023/4MYdOADBMNylGJdX1cY4.pdf |publisher=Pakistan Humanitarian Forum |year=2022 |access-date=18 August 2026 }}</ref> === صحت، پاڻي ۽ تعليم تي اثر === ٻوڏ جي بيٺل ۽ آلوده پاڻيءَ سبب صاف پيئڻ جي پاڻي، صفائي ۽ صحت جون ضرورتون وڌي ويون. ملڪ گير سطح تي [[يونيسيف]] خبردار ڪيو تہ 2022ع جي ٻوڏ سبب لکين ٻار پاڻيءَ مان پکڙجندڙ بيمارين، غذائي کوٽ ۽ ٻين صحت جي خطرن کي منهن ڏئي رهيا هئا.<ref>{{cite web |title=More than three million children at risk as devastating floods hit Pakistan |url=https://www.unicef.org/press-releases/more-three-million-children-risk-devastating-floods-hit-pakistan |publisher=[[UNICEF]] |date=31 August 2022 |access-date=18 August 2026 }}</ref> قمبر شھدادڪوٽ ۾ عارضي سکيا مرڪزن ۽ پاڻي، صفائي، غذائيت ۽ طبي امداد جي فراهمي اهڙين ضرورتن جي جواب جو حصو هئي.<ref>{{cite web |title=UNICEF delivers supplies to ensure that every child can score goals in life |url=https://www.unicef.org/supply/stories/unicef-delivers-supplies-ensure-every-child-can-score-goals-life |publisher=UNICEF |access-date=18 August 2026 }}</ref> 2022ع واري ٻوڏ شھدادڪوٽ لاءِ رڳو هڪ مختصر برساتي واقعو نه هئي، پر شهر جي نيڪال، آبپاشي، روڊن، پيئڻ جي پاڻي ۽ آفتن کان بچاءَ واري ڍانچي لاءِ هڪ وڏي آزمائش ثابت ٿي. سنڌ حڪومت جي رپورٽن موجب سيپٽمبر جي ٻئي هفتي کان شھدادڪوٽ ۽ ڀرپاسي وارن مٿانهن علائقن ۾ پاڻيءَ جي سطح گهٽجڻ شروع ٿي، پر ضلعي جي ڪيترن هيٺانهن علائقن مان پاڻي نيڪال ٿيڻ ۽ معمول جي زندگي بحال ٿيڻ ۾ وڌيڪ وقت لڳو.<ref name="Dawn9Sep"/> == رانديون == [[ڪرڪيٽ]] شھدادڪوٽ ۾ کيڏجندڙ نمايان راندين مان هڪ آهي. شهر ۽ ڀرپاسي ۾ مقامي ڪرڪيٽ ڪلب ۽ ٽيمون سرگرم آهن ۽ مقامي سطح تي ڪرڪيٽ جا مقابلا ۽ ٽورنامينٽ منعقد ٿيندا رهن ٿا. [[پاڪستان ڪرڪيٽ بورڊ]] جي ڪلبن واري سرڪاري فهرست ۾ شھدادڪوٽ جي ''بلوچ ٽائيگرز ڪرڪيٽ ڪلب شھدادڪوٽ'' کي سنڌ ڪرڪيٽ ايسوسيئيشن جي لاڙڪاڻو سٽي ڪرڪيٽ ايسوسيئيشن هيٺ درج ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=List of Clubs |url=https://www.pcb.com.pk/downloads/List%20of%20Clubs.pdf |publisher=[[پاڪستان ڪرڪيٽ بورڊ]] |access-date=18 August 2026 }}</ref> شهر ۾ راندين لاءِ هڪ اسٽيڊيم گرائونڊ پڻ موجود آهي. [[پراونشل ڊزاسٽر مئنيجمينٽ اٿارٽي، سنڌ]] جي 2025ع واري سرڪاري هنگامي منصوبي ۾ شھدادڪوٽ تعلقي لاءِ ''Stadium Ground, Shahdadkot'' کي باقاعدي هنڌ طور درج ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Provincial Monsoon Contingency Plan 2025 |url=https://pdma.gos.pk/Documents/Contingency_Plans/Provincial%20Monsoon%20Contingency%20Plan%202025.pdf |publisher=Provincial Disaster Management Authority, Government of Sindh |year=2025 |page=179 |access-date=18 August 2026 }}</ref> شهر ۾ مقامي ڪرڪيٽ مقابلن لاءِ راندين جا ميدان استعمال ٿيندا آهن، جڏهن تہ ضلعي سطح تي پڻ شھدادڪوٽ جون ٽيمون ڪرڪيٽ مقابلن ۾ حصو وٺنديون آهن. [[فٽبال]] پڻ شھدادڪوٽ جي منظم راندين ۾ شامل آهي. [[پاڪستان فٽبال فيڊريشن]] جي پاڪستان فٽبال ڪنيڪٽ واري ڪلبن ۽ اڪيڊمين جي سرڪاري فهرست ۾ قمبر شھدادڪوٽ ضلعي هيٺ شھدادڪوٽ جا ڪيترائي فٽبال ڪلب درج ٿيل آهن. انهن ۾ ''الشهباز فٽبال ڪلب شھدادڪوٽ''، ''حبيب اليون فٽبال ڪلب شھدادڪوٽ''، ''مهران فٽبال ڪلب شھدادڪوٽ'' ۽ ''شهيد مير اختر ساسولي فٽبال ڪلب شھدادڪوٽ'' فعال ڪلبن طور درج آهن، جڏهن تہ ''بابو غلام محمد فٽبال ڪلب شھدادڪوٽ'' ۽ ''شاهه لطيف فٽبال ڪلب شھدادڪوٽ'' پڻ رجسٽرڊ ڪلبن ۾ شامل آهن.<ref name="PFFShahdadkot">{{cite web |title=Pakistan Football Connect: Clubs & Academies Status |url=https://pff.com.pk/wp-content/uploads/2024/11/Clubs-Academies-List-3-11-2024.pdf |publisher=[[پاڪستان فٽبال فيڊريشن]] |date=3 November 2024 |page=65 |access-date=18 August 2026 }}</ref> انهن ڪلبن جي سرڪاري رجسٽريشن مان شهر ۾ ڪلب سطح تي فٽبال جي منظم سرگرمين جي موجودگي ظاهر ٿئي ٿي.<ref name="PFFShahdadkot"/> شھدادڪوٽ ۽ [[قمبر]] جون ٽيمون ضلعي سطح جي راندين ۾ پڻ هڪ ٻئي سان مقابلو ڪنديون رهيون آهن. آگسٽ 2025ع ۾ سنڌ جي راندين ۽ نوجوانن جي معاملن واري کاتي پاران آزاديءَ جي ڏهاڙي جي سلسلي ۾ قمبر شهر ۾ شھدادڪوٽ ۽ قمبر جي ٽيمن وچ ۾ ڪرڪيٽ ميچ منعقد ڪئي وئي. شھدادڪوٽ جي ٽيم 183 رنسن جي هدف جي جواب ۾ 162 رنسون ٺاهيون ۽ قمبر جي ٽيم مقابلو 21 رنسن تان کٽيو. مقابلي جو انتظام قمبر شھدادڪوٽ جي ضلعي راندين واري آفيس ڪيو هو.<ref>{{cite news |title=Cricket match organizes to celebrate Independence Day |url=https://www.urdupoint.com/en/pakistan/cricket-match-organizes-to-celebrate-independ-2026226.html |agency=[[Associated Press of Pakistan]] |date=5 August 2025 |access-date=18 August 2026 }}</ref> سنڌ حڪومت پڻ شھدادڪوٽ کي انهن علائقن ۾ شامل ڪيو آهي جتي راندين جو بنيادي ڍانچو قائم ڪيو ويو آهي. 2024ع ۾ سنڌ جي راندين ۽ نوجوانن جي معاملن واري کاتي بابت رپورٽ ۾ شھدادڪوٽ کي سنڌ جي انهن هنڌن ۾ شمار ڪيو ويو، جتي اسٽيڊيم، راندين جا ميدان يا ٻيون راندين جون سهولتون قائم ڪيون ويون آهن. ساڳئي منصوبي تحت ضلعي سطح تي نوجوانن لاءِ مختلف راندين جا مقابلا ڪرائڻ جو منصوبو پڻ پيش ڪيو ويو.<ref>{{cite news |last=Ali |first=Syed Intikhab |title=Sindh sports dept plans competitions across province |url=https://www.thenews.com.pk/print/1239809-sindh-sports-dept-plans-competitions-across-province |work=[[The News International]] |date=14 October 2024 |access-date=18 August 2026 }}</ref> [[والي بال]] پڻ شھدادڪوٽ تعلقي ۽ قمبر شھدادڪوٽ ضلعي جي ڳوٺاڻن علائقن ۾ کيڏي ويندڙ راندين مان آهي. ضلعي ۾ اسڪولن ۽ نوجوانن لاءِ ٿيندڙ راندين جي سرگرمين ۾ ڪرڪيٽ سان گڏ والي بال، بيڊمنٽن، رسو ڇڪڻ ۽ ٻيون رانديون پڻ شامل رهيون آهن. مثال طور سنڌ ڪميونٽي موبلائيزيشن پروگرام تحت قمبر شھدادڪوٽ ضلعي جي وارهه واري علائقي ۾ منعقد ڪيل ڇوڪرين جي راندين واري تقريب ۾ ڪرڪيٽ، [[بيڊمنٽن]]، والي بال ۽ رسو ڇڪڻ جا مقابلا ڪرايا ويا.<ref>{{cite web |title=Sindh Community Mobilization Program Annual Report Year III |url=https://pdf.usaid.gov/pdf_docs/PA00XDHZ.pdf |publisher=[[United States Agency for International Development]] |year=2016 |access-date=18 August 2026 }}</ref> ضلعي جي اسڪولن ۾ راندين کي غير نصابي سرگرمين طور پڻ هٿي ڏني وئي آهي. 2012ع ۾ ٻوڏ متاثر قمبر شھدادڪوٽ ضلعي ۾ [[يونيسيف]] جي مالي سهڪار سان ''رائيٽ ٽو پلي'' پاران بين المدارس راندين جا مقابلا منعقد ڪيا ويا، جن ۾ 753 ٻارن ڪرڪيٽ سميت مختلف راندين ۾ حصو ورتو.<ref>{{cite news |title=UNICEF organizes Inter School Tournaments in flood hit Sindh districts |url=https://www.pakistanchristianpost.com/head-line-news-details/3963 |date=30 November 2012 |access-date=18 August 2026 }}</ref> اهڙيءَ طرح شھدادڪوٽ ۾ راندين جون سرگرميون رڳو ڪرڪيٽ تائين محدود ناهن؛ شهر ۾ منظم فٽبال ڪلبن جي موجودگي، مقامي ڪرڪيٽ ڪلبن، اسٽيڊيم گرائونڊ ۽ ضلعي سطح جي راندين جي سرگرمين سبب ڪرڪيٽ ۽ فٽبال ٻنهي لاءِ مقامي سطح تي راندين جو ڍانچو موجود آهي، جڏهن تہ والي بال ۽ ٻيون رانديون خاص طور اسڪولن ۽ ڀرپاسي جي ڳوٺاڻن علائقن ۾ کيڏيون وڃن ٿيون. == فاصلا == هيٺ ڏنل جدول ۾ شھدادڪوٽ کان پاڪستان جي اهم شهرن ۽ دنيا جي ڪجهه وڏن شهرن تائين فاصلا ڏيکاريل آهن. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; border-collapse:collapse;" |+ style="background:#3949AB; color:white; padding:8px; font-size:115%;" | '''شھدادڪوٽ ۽ ٻين شهرن وچ ۾ فاصلا''' |- ! style="background:#5C6BC0; color:white; width:22%;" | شروعاتي هنڌ ! style="background:#5C6BC0; color:white; width:25%;" | منزل ! style="background:#00897B; color:white; width:18%;" | فاصلو (ڪ.م.) ! style="background:#F57C00; color:white; width:35%;" | روڊ ذريعي رابطو |- style="background:#E8EAF6;" | [[شھدادڪوٽ]] | [[لنڊن]] | 6,125 | نہ |- style="background:#F5F5F5;" | [[شھدادڪوٽ]] | [[نيو يارڪ شهر|نيو يارڪ]] | 11,507 | نہ |- style="background:#E8EAF6;" | [[شھدادڪوٽ]] | [[برلن]] | 5,235 | نہ |- style="background:#F5F5F5;" | [[شھدادڪوٽ]] | [[لاس اينجلس]] | 13,113 | نہ |- style="background:#E8EAF6;" | [[شھدادڪوٽ]] | [[ماسڪو]] | 3,908 | نہ |- style="background:#E8F5E9;" | [[شھدادڪوٽ]] | [[بيجنگ]] | 4,578 | ها، [[گلگت]] کان چين جي سرحد وسيلي |- style="background:#E8EAF6;" | [[شھدادڪوٽ]] | [[ٽوڪيو]] | 6,655 | نہ |- style="background:#F5F5F5;" | [[شھدادڪوٽ]] | [[سڊني]] | 11,069 | نہ |- style="background:#E8EAF6;" | [[شھدادڪوٽ]] | [[ريو ڊي جينيرو]] | 13,110 | نہ |- ! colspan="4" style="background:#00796B; color:white; padding:6px;" | '''پاڪستان جي اهم شهرن تائين فاصلا''' |- style="background:#E0F2F1;" | [[شھدادڪوٽ]] | [[ڪراچي]] | 342 | ها |- style="background:#F1F8E9;" | [[شھدادڪوٽ]] | [[لاهور]] | 746 | ها |- style="background:#E0F2F1;" | [[شھدادڪوٽ]] | [[اسلام آباد]] | 822 | ها |- style="background:#F1F8E9;" | [[شھدادڪوٽ]] | [[پشاور]] | 769 | ها |- style="background:#E0F2F1;" | [[شھدادڪوٽ]] | [[ڪوئيٽا]] | 276 | ها |- style="background:#F1F8E9;" | [[شھدادڪوٽ]] | [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] | 280 | ها |} == پڻ ڏسو == * [[قبو سعيد خان تعلقو]] * [[لاڙڪاڻو]] * [[اميد علي جوڻيجو]] * [[ڪچي پل]] * [[ڳڙهي خيرو تعلقو]] == حوالا == {{حوالا|2}} 3yp6tslldhx2fvj17cnzm53y9hjrood 404605 404602 2026-08-18T15:22:51Z Intisar Ali 8681 404605 wikitext text/x-wiki {{Short description|پاڪستان جو شهر ۽ انتظامي علائقو}} {{Infobox settlement <!-- Basic information --> | name = شھدادڪوٽ | official_name = Shahdadkot | other_name = {{lower|0.1em|[[سيلرا شھدادڪوٽ]]}} | native_name = {{nobold|{{lower|0.6em|{{Nastaliq|شہدادکوٹ}}}}}} | settlement_type = [[شهر]]، [[ميونسيپلٽي]] <!-- Images --> | image_skyline = Water supply shahdadkot.jpg | imagesize = 250 | image_caption = شھدادڪوٽ جو پاڻي فراهمي نظام | image_flag = | flag_size = 100 <!-- Maps / additional images --> | image_map = At_Kotoo_Motoo_Chowk_Shahdadkot.jpg | mapsize = 250 | map_caption = شھدادڪوٽ ۾ ڪوٽو موٽو چوڪ وٽ بئنڪون | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_label_position = bottom | pushpin_map_caption = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ شھدادڪوٽ جو مقام | pushpin_mapsize = 250 <!-- Location --> | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{flag|پاڪستان}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = {{flag|سنڌ}} | subdivision_type2 = [[پاڪستان جا ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] | subdivision_type3 = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name3 = [[قمبر شھدادڪوٽ ضلعو|قمبر شھدادڪوٽ]] | subdivision_type4 = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]] | subdivision_name4 = [[شھدادڪوٽ تعلقو]] <!-- Languages --> | blank1_name_sec1 = سرڪاري ٻوليون | blank1_info_sec1 = [[اردو]]، [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | blank2_name_sec1 = مقامي ٻولي | blank2_info_sec1 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | blank3_name_sec1 = ٻيون ڳالهايون ويندڙ ٻوليون | blank3_info_sec1 = [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]]، [[بلوچي ٻولي|بلوچي]]، [[براهوي ٻولي|براهوي]] <!-- Government --> | government_type = مڪاني حڪومت | leader_title = چيئرمين ميونسيپلٽي | leader_name = | leader_title1 = ايم اين اي | leader_name1 = <!-- Establishment --> | established_title = قيام | established_date = ڪلهوڙا خاندان جي دور ۾ | founder = شھداد خان کهاوڙ <!-- Physical characteristics --> | unit_pref = PAK | elevation_m = 13 | elevation_ft = 43 <!-- Population: latest statistics retained --> | population_total = 120,687 | population_as_of = [[پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري|2023ع]] | population_density_sq_mi = auto | population_blank1_title = شهر واسين جو نالو | population_blank1 = شھدادڪوٽي <!-- Time --> | timezone = [[پاڪستان جو معياري وقت]] | utc_offset = +05:00 <!-- Coordinates --> | coordinates = {{coord|27.8483|67.9106|region:PK_type:city|display=inline,title}} <!-- Postal and telephone codes --> | postal_code_type = پوسٽل ڪوڊ | postal_code = 77300 | area_code = 0744 | website = }} [[File:Petrol Pump At Highway - panoramio.jpg|thumb|شھدادڪوٽ جي باءِ پاس تي هڪ پيٽرول پمپ]] '''شھدادڪوٽ''' ({{langx|en|Shahdadkot}}) [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[قمبر شھدادڪوٽ ضلعو|قمبر شھدادڪوٽ ضلعي]] جو هڪ قديم ۽ اهم شهر آهي. شھدادڪوٽ اڳوڻي [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي ضلعي]] جو حصو هو، پر [[قمبر شھدادڪوٽ ضلعو|قمبر شھدادڪوٽ ضلعو]] قائم ٿيڻ کان پوءِ ان ۾ شامل ڪيو ويو. هي ضلعي جي وڏن شهرن مان هڪ ۽ [[شھدادڪوٽ تعلقو|شھدادڪوٽ تعلقي]] جو انتظامي مرڪز آهي. 2023ع جي آدمشماري موجب شهر جي آبادي 120,687 هئي. شهر جو پوسٽل ڪوڊ 77300 آهي. شهر جو نالو ان جي باني '''شھداد خان کهاوڙ''' جي نالي پٺيان رکيو ويو. شھدادڪوٽ [[لاڙڪاڻو|لاڙڪاڻي]] کان لڳ ڀڳ 51 ڪلوميٽر اتر-اولهه ۽ [[قمبر]] کان 34 ڪلوميٽر اتر طرف واقع آهي. هي شهر [[بلوچستان]] جي [[خضدار ضلعو|خضدار]]، [[جھل مگسي ضلعو|جھل مگسي]] ۽ [[استا محمد ضلعو|استا محمد]] ضلعن جي ويجهو واقع آهي. شھدادڪوٽ [[ايم-8 موٽر وي (پاڪستان)|ايم-8 موٽر وي]] جي رستي وسيلي [[گوادر]] ۽ [[رتوديرو]] سان ڳنڍيل آهي. شھدادڪوٽ ۾ مختلف سنڌي، بلوچ ۽ ٻين برادرين جا ماڻهو رهن ٿا. هتي رهندڙ برادرين ۾ شيخ، کهاوڙ، سيلرا، [[ڪنگراڻي]]، ڀٽي، کوسا، مگسي، براهوي، سومرا، مستوئي، تونيا، چنا، سيد، جروار، پٺاڻ، لانگاهه، گهلُو، وڌا، قريشي، عمراڻي، رڏ، مغيري، ڀٽا، اعواڻ ۽ ڪمبوهه شامل آهن. شهر ۾ مسلمان اڪثريت ۾ آهن، جن ۾ سني ۽ شيعا شامل آهن. هندو برادري پڻ شهر ۾ آباد آهي ۽ واپاري شعبي ۾ ان جي نمايان موجودگي رهي آهي. شيخ برادريءَ جي پڻ شهر جي واپاري طبقي ۾ وڏي نمائندگي آهي.<ref>{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=https://www.sindhidunya.com/shahdadkot/ |accessdate=2018-02-25 |archive-date=2016-08-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160829101127/http://www.sindhidunya.com/shahdadkot/ |dead-url=yes }}</ref> شھدادڪوٽ 1970ع کان وٺي [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] جو هڪ اهم سياسي ڳڙهه پڻ رهيو آهي.<ref>{{Cite web|url=http://www.pas.gov.pk/index.php/members/bydistrict/en/31/94|title=Welcome to the Website of Provincial Assembly of Sindh}}</ref> هي علائقو پاڪستان جي اڳوڻي وزيراعظم [[بينظير ڀٽو]] جو چونڊ تڪ پڻ رهيو آهي، جڏهن ته مير نادر خان مگسي پڻ هن علائقي مان ڊگهي عرصي تائين چونڊجندو رهيو آهي. == تاريخ == شھدادڪوٽ جي بنياد بابت مختلف تاريخي حوالا موجود آهن. سنڌ جي محقق [[ايم ايڇ پنھور]] موجب، شھدادڪوٽ انهن نون شهرن ۽ وسندين مان هڪ هو، جيڪي [[ڪلهوڙا خاندان|ڪلهوڙن]] جي دور ۾ سنڌ اندر زرعي ايراضي ۽ آباديءَ ۾ واڌ سان گڏ اُسريا. پنهور 1701ع کان 1758ع تائين واري عرصي بابت لکي ٿو ته سنڌ ۾ پوکيءَ هيٺ ايراضي لڳ ڀڳ ڏهن لکن ايڪڙن مان وڌي ٻاويهه لک ايڪڙ ٿي ۽ آبادي 14 لکن مان وڌي لڳ ڀڳ 30 لکن تائين پهتي. ان دور ۾ شھدادڪوٽ سان گڏ قمبر، وارهه، ميهڙ، خيرپور ناٿن شاهه، ميرپورخاص، نئون خدا آباد، شھدادپور، نوشهروفيروز، خانڳڙهه، فتح ڳڙهه، جوهي، دوست علي، رتوديرو ۽ وڳڻ جهڙيون وسنديون پڻ اُسريون.<ref>پنهور، ايم. ايڇ، ٽماهي ''مهراڻ''، 1/1996ع، ص. 35، سنڌي ادبي بورڊ، ڄامشورو.</ref> ضلعي قمبر شھدادڪوٽ بابت هڪ ضلعي پروفائيل موجب، شھدادڪوٽ جو بنياد لڳ ڀڳ '''1713ع''' ۾ ڪلهوڙن جي دور ۾ پيو ۽ اهو لاڙڪاڻي کان [[گنداوا]] ڏانهن ويندڙ واپاري رستي تي هڪ اهم شهر هو.<ref name="DistrictProfile">{{cite web |title=Pakistan Emergency Situational Analysis: District Kamber Shahdadkot |url=https://reliefweb.int/report/pakistan/pakistan-emergency-situational-analysis-district-kamber-shahdadkot-july-2014 |website=ReliefWeb |date=July 2014 |access-date=18 August 2026 }}</ref> علائقي تي [[ڪلهوڙا خاندان|ڪلهوڙن]] کان پوءِ [[ٽالپر خاندان|ٽالپرن]] جي حڪومت قائم ٿي، جيڪا 1843ع ۾ انگريزن جي سنڌ تي قبضي تائين جاري رهي.<ref name="DistrictProfile"/> === پراڻو نالو ۽ اوڻيهين صدي === شھدادڪوٽ جو پراڻو نالو '''شھدادپور''' هو. [[اي ڊبليو هيوز]] جي 1876ع ۾ ڇپيل ''A Gazetteer of the Province of Sind'' ۾ هن وسندي کي ''شھدادپور'' جي نالي سان درج ڪيو ويو آهي. ان وقت اهو قمبر تعلقي جي لاڙڪاڻي ڊپٽي ڪليڪٽريٽ جو هڪ سرڪاري شهر هو ۽ لاڙڪاڻي کان لڳ ڀڳ 30 ميل اتر-اتر اولهه طرف واقع هو. شهر داتو-جي-ڪُر واهه جي اولهندي ڪناري تي آباد هو ۽ رستن وسيلي قمبر، ڳڙهي خيرو، جمالي ۽ حمل سان ڳنڍيل هو.<ref name="Hughes1876">{{cite book |last=Hughes |first=A. W. |author-link=Albert William Hughes |title=A Gazetteer of the Province of Sind |location=London |year=1876 |pages=769–770 |language=en }}</ref> 1876ع جي گزيٽيئر موجب، ان وقت شھدادپور جي آبادي لڳ ڀڳ '''783''' هئي، جنهن مان 464 مسلمان ۽ 319 هندو هئا. مسلمان آباديءَ ۾ پيرزاده، ڪلهوڙا، لاشاري، سيال، مگسي ۽ مهاڻا شامل هئا. گزيٽيئر ۾ پير بخش کهاوڙ کي علائقي جو بااثر زميندار ڄاڻايو ويو آهي ۽ شهر جي ٻيهر ترقيءَ ۾ سندس ڪردار جو ذڪر پڻ ڪيو ويو آهي.<ref name="Hughes1876"/> ساڳئي گزيٽيئر مان معلوم ٿئي ٿو ته شھدادپور ڪنهن وقت هڪ نسبتاً وڏو ۽ اهم شهر هو. [[جان ڪين (پهريون بيرن ڪين)|سر جان ڪين]] افغانستان ڏانهن فوجي مهم تي روانو ٿيڻ وقت سنڌ مان گذرندي هتان پنهنجي فوج لاءِ رسد حاصل ڪئي هئي. ان کان پوءِ شهر زوال جو شڪار ٿيو. 1846ع ۾ چانڊڪا ضلعي جي ڊپٽي ڪليڪٽر ليفٽيننٽ جيمس جي دوري وقت شهر جي آبادي انتهائي گهٽجي چڪي هئي. بعد ۾ شهر ٻيهر آباد ٿيڻ لڳو ۽ 1870ع واري ڏهاڪي تائين هتي اُن، چانور ۽ مختلف اناجن جو واپار ٿيندو هو.<ref name="Hughes1876"/> === شھدادپور تعلقو === برطانوي دور ۾ علائقي جي انتظامي حيثيت ۾ اهم تبديلي 1884ع ۾ آئي. بمبئي حڪومت 16 جنوري 1884ع تي بمبئي لينڊ روينيو ڪوڊ 1879ع تحت حڪم جاري ڪيو ته قمبر ۽ سجاول تعلقن جا مخصوص ڳوٺ ۽ زمينون گڏ ڪري هڪ نئون تعلقو قائم ڪيو وڃي. اهو نئون انتظامي يونٽ '''شھدادپور تعلقو''' سڏيو ويو ۽ ان کي اپر سنڌ فرنٽيئر ضلعي جو حصو بڻايو ويو. حڪم پهرين فيبروري 1884ع کان لاڳو ٿيو.<ref name="BombayGazette1884">{{cite journal |title=Government Notification No. 414 A |journal=Bombay Government Gazette |date=17 January 1884 |pages=36–37 |language=en }}</ref> انهن سرڪاري دستاويزن مان اهو پڻ ظاهر ٿئي ٿو ته اوڻيهين صديءَ جي پوئين اڌ تائين موجوده شھدادڪوٽ لاءِ '''شھدادپور''' نالو سرڪاري طور استعمال ٿيندو رهيو.<ref name="Hughes1876"/><ref name="BombayGazette1884"/> بعد ۾ شهر جو نالو شھدادپور مان بدلائي '''شھدادڪوٽ''' ڪيو ويو. مقامي تاريخي روايتن موجب، سنڌ ۾ ساڳئي نالي سان هڪ ٻيو [[شھدادپور]] موجود هجڻ سبب ٽپال جي ورڇ ۾ مونجهارو پيدا ٿيندو هو، جنهن کان پوءِ ٻنهي شهرن ۾ فرق ڪرڻ لاءِ هن شهر جو نالو شھدادڪوٽ رکيو ويو.<ref>{{cite web |title=Shahdadkot History |url=https://historyofshahdadkot.blogspot.com/p/shahdadkot-history.html |access-date=18 August 2026 |language=en }}</ref> === ريلوي ۽ آمدرفت === برطانوي دور ۾ شھدادڪوٽ کي ريلوي وسيلي قمبر، لاڙڪاڻي ۽ اتر سنڌ جي ٻين علائقن سان ڳنڍيو ويو. '''لاڙڪاڻو–جيڪب آباد لائيٽ ريلوي''' جي رستي تي شھدادڪوٽ ۽ '''سيلرا شھدادڪوٽ ريلوي اسٽيشن''' قائم ڪيا ويا. هي ريلوي رستو لاڙڪاڻي کان قمبر ۽ شھدادڪوٽ مان ٿيندو ڳڙهي خيرو، استا محمد ۽ اڳتي جيڪب آباد ڏانهن ويندو هو.<ref>{{cite web |title=Indian Railways FAQ: IR History |url=https://www.irfca.org/faq/faq-history3.html |website=Indian Railways Fan Club |access-date=18 August 2026 |language=en }}</ref> 1956ع ۾ لاڙڪاڻي کان شھدادڪوٽ تائين ريلوي سيڪشن کي براڊ گيج ۾ تبديل ڪيو ويو، جڏهن ته سيلرا شھدادڪوٽ کان اڳتي پراڻي لائيٽ ريلويءَ جو هڪ حصو بعد ۾ ختم ڪيو ويو.<ref>{{cite web |title=Larkana–Jacobabad Light Railway |url=https://wiki.fibis.org/w/Larkana-Jacobabad_Light_Railway |website=Families in British India Society |access-date=18 August 2026 |language=en }}</ref> === ڪوٽو موٽو چوڪ === شھدادڪوٽ جي پراڻن ۽ مشهور هنڌن مان '''ڪوٽو موٽو چوڪ''' پڻ شامل آهي. مقامي روايت موجب، هن چوڪ جو نالو ڪوٽومل ۽ موٽومل نالي ٻن هندو واپارين جي نالن تان پيو، جن جو هتي ٻارن جي رانديڪن جو دڪان هوندو هو. سندن وفات کان پوءِ دڪان بند ٿي ويو، پر سندن نالن سان منسوب ''ڪوٽو موٽو'' نالو چوڪ لاءِ رائج رهيو.<ref>{{cite web |title=شهداد ڪوٽ شهر جون اهم تاريخي جڳهون |url=https://abdulghaffarwadho.wordpress.com/2017/03/31/%D8%B4%D9%87%D8%AF%D8%A7%D8%AF-%DA%AA%D9%88%D9%BD-%D8%B4%D9%87%D8%B1-%D8%AC%D9%88%D9%86-%D8%A7%D9%87%D9%85-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE%D9%8A-%D8%AC%DA%B3%D9%87%D9%88%D9%86/ |date=31 March 2017 |access-date=18 August 2026 |language=sd }}</ref> === پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ === [[پاڪستان جي آزادي]] کان پوءِ شھدادڪوٽ ۽ قمبر، [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي ضلعي]] جا تعلقا رهيا. 2004ع ۾ لاڙڪاڻي ضلعي کي ورهائي نئون [[قمبر شھدادڪوٽ ضلعو]] قائم ڪيو ويو، جنهن ۾ شھدادڪوٽ کي شامل ڪيو ويو.<ref name="DistrictProfile"/> شھدادڪوٽ ويهين صديءَ جي ٻئي اڌ دوران زرعي ۽ صنعتي مرڪز طور پڻ ترقي ڪئي. شهر ۽ ڀرپاسي واري علائقي ۾ چانور ۽ ڪڻڪ اهم فصل رهيا آهن ۽ چانورن جي ڇڙهائيءَ جا ڪيترائي ڪارخانا قائم ٿيا. 1970ع واري ڏهاڪي ۾ شھدادڪوٽ ٽيڪسٽائل مل پڻ قائم ڪئي وئي، جيڪا شهر جي اهم صنعتي ادارن مان هڪ هئي ۽ وڏي تعداد ۾ مقامي ماڻهن کي روزگار فراهم ڪندي هئي. مل بعد ۾ مالي ۽ انتظامي مسئلن جو شڪار ٿي ۽ 2007ع ۾ مستقل طور بند ٿي وئي. == جاگرافي == شھدادڪوٽ [[سنڌ]] جي اتر-اولهه واري حصي ۾ [[قمبر شھدادڪوٽ ضلعو|قمبر شھدادڪوٽ ضلعي]] ۾ واقع آهي. شهر جا جاگرافيائي بيهڪ لڳ ڀڳ {{coord|27.8483|67.9106|display=inline}} آهي ۽ سمنڊ جي سطح کان ان جي اوچائي لڳ ڀڳ 13 ميٽر آهي. شھدادڪوٽ [[لاڙڪاڻو|لاڙڪاڻي]] کان لڳ ڀڳ 51 ڪلوميٽر اتر-اولهه ۽ [[قمبر]] کان لڳ ڀڳ 34 ڪلوميٽر اتر طرف واقع آهي. شهر جي اولهه طرف بلوچستان جي سرحد ۽ ان کان اڳتي [[کيرٿر جبلن جو سلسلو]] واقع آهي. قمبر شھدادڪوٽ ضلعي جي جاگرافي ٻن نمايان قدرتي حصن ۾ ورهايل آهي. ان جو اوڀر ۽ وچ وارو حصو سنڌ جي ميداني علائقي تي مشتمل آهي، جتي آبپاشي هيٺ زرعي زمينون وڏي ايراضيءَ تي پکڙيل آهن، جڏهن ته اولهه طرف زمين آهستي آهستي جابلو ۽ اڻسڌي ٿيندي [[کيرٿر جبلن جو سلسلو|کيرٿر جبلن]] سان ملي ٿي. کيرٿر جا جبل گهڻي ڀاڱي چن جي پٿر جي ٽڪرين ۽ جبلن تي مشتمل آهن.<ref name="Lanjwani">{{cite journal |last1=Lanjwani |first1=Muhammad Farooque |last2=Khuhawar |first2=Muhammad Yar |last3=Khuhawar |first3=Taj Muhammad Jahangir |title=Groundwater quality assessment of Shahdadkot, Qubo Saeed Khan and Sijawal Junejo Talukas of District Qambar Shahdadkot, Sindh |journal=Applied Water Science |volume=10 |pages=26 |year=2020 |doi=10.1007/s13201-019-1098-2 |doi-access=free |url=https://link.springer.com/article/10.1007/s13201-019-1098-2 |access-date=18 August 2026 }}</ref> === شهري پکيڙ === شھدادڪوٽ جي موجوده شهري ايراضي پنهنجي تاريخي حدن کان گهڻي وڌي چڪي آهي. [[بورڊ آف روينيو سنڌ]] جي ديهن جي پراڻن نقشن موجب، شهر جي پراڻي آبادي شھدادڪوٽ ٿاڻي ۽ مختيارڪار آفيس جي ڀرپاسي تائين محدود هئي، جڏهن ته ان جي ڀرسان غريب آباد نالي ڳوٺ ۽ ڪجهه فاصلي تي سيلرا ۽ قمبراڻي جا ڳوٺ واقع هئا.{{حوالو گھربل|date=August 2026}} شهر جي آبادي ۽ اڏاوتي پکيڙ وڌڻ سان ڀرپاسي جون اڳ الڳ وسنديون شهري علائقي سان ملي ويون. غريب آباد ۽ قمبراڻي هاڻي شھدادڪوٽ جي لڳاتار شهري آباديءَ جو حصو بڻجي چڪا آهن. موجوده شهر ۾ ديهه شھدادڪوٽ جي وڏي حصي سان گڏ ديهه همير، ديهه سيلرا ۽ ديهه نورپور جا ڪجهه حصا پڻ اچي وڃن ٿا.{{حوالو گھربل|date=August 2026}} === آبهوا === شھدادڪوٽ جي آبهوا گرم ۽ خشڪ آهي. اونهاري جي موسم تمام گرم، جڏهن ته سيارو نسبتاً مختصر ۽ نرم هوندو آهي. قمبر شھدادڪوٽ ضلعي جي آفتن جي انتظام واري منصوبي ۾ علائقي جي آبهوا کي ''گرم ۽ خشڪ'' قرار ڏنو ويو آهي ۽ سالياني سراسري برسات لڳ ڀڳ 86.23 ملي ميٽر ڄاڻائي وئي آهي.<ref name="PDMAClimate">{{cite web |title=District Disaster Management Plan – Kambar Shahdadkot |url=https://pdma.gos.pk/Documents/District_Management_Plans/DMP%20Kambar%20Shahdadkot.pdf |publisher=Provincial Disaster Management Authority, Government of Sindh |year=2022 |access-date=18 August 2026 }}</ref> شھدادڪوٽ ۾ گرم موسم اپريل جي پوئين حصي کان جولاءِ تائين وڌيڪ شديد رهي ٿي. ضلعي جي هڪ تازي پروفائيل موجب جون گرم ترين مهينو آهي، جنهن ۾ سراسري وڌ ۾ وڌ گرمي پد لڳ ڀڳ 44 °C ۽ گهٽ ۾ گهٽ گرمي پد 31 °C رهي ٿو. ٿڌي موسم نومبر جي آخر کان فيبروري تائين رهي ٿي؛ جنوري سرد ترين مهينو آهي، جنهن ۾ سراسري گهٽ ۾ گهٽ گرمي پد لڳ ڀڳ 9 °C ۽ وڌ ۾ وڌ 23 °C آهي.<ref name="PILDATProfile">{{cite web |title=Qambar Shahdadkot District Profile |url=https://old.pildat.org/governance1/qambar-shahdadkot-district-profile |publisher=PILDAT |date=26 December 2024 |access-date=18 August 2026 }}</ref> گهٽ برسات ۽ تمام تيز اونهاري جي گرمي سبب علائقي جي زراعت جو دارومدار رڳو برسات تي نه آهي، بلڪه واهن ۽ ٽيوب ويلن ذريعي آبپاشي اهم حيثيت رکي ٿي. ضلعي جي آفتن جي انتظام واري منصوبي موجب ضلعي جي ڪل ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 44.3 سيڪڙو حصو آبپاشي هيٺ فصلن تي مشتمل آهي.<ref name="PDMAClimate"/> === پاڻي ۽ آبپاشي === شھدادڪوٽ ۽ ان جي ڀرپاسي ۾ زراعت لاءِ واهن ۽ زير زمين پاڻي ٻنهي جو استعمال ٿئي ٿو. قمبر شھدادڪوٽ ضلعي جي زرعي معيشت گهڻي ڀاڱي واهن جي آبپاشي ۽ ٽيوب ويلن تي دارومدار رکي ٿي.<ref name="PDMAClimate"/> شھدادڪوٽ ۾ زير زمين پاڻيءَ جي معيار بابت سائنسي تحقيق پاڻيءَ ۾ لوڻياٺ ۽ ٻين ڪيميائي جزن جي وڌيڪ مقدار کي هڪ اهم مسئلو قرار ڏنو آهي. 2020ع ۾ ''اپلائيڊ واٽر سائنس'' ۾ ڇپيل هڪ تحقيق ۾ شھدادڪوٽ، قبو سعيد خان ۽ سجاول جوڻيجو تعلقن مان زير زمين پاڻيءَ جا 38 نمونا وٺي 28 مختلف ماپن جي جاچ ڪئي وئي. تحقيق موجب 57.89 سيڪڙو نمونن ۾ ڪل حل ٿيل لوڻن (TDS) جو مقدار ان وقت استعمال ڪيل عالمي صحت تنظيم جي 1,000 ملي گرام في ليٽر واري حد کان وڌيڪ هو، جنهن سبب اهي نمونا پيئڻ لاءِ موزون نه سمجهيا ويا. ساڳئي تحقيق ۾ 60.52 سيڪڙو نمونن ۾ فلورائيڊ جو مقدار پڻ مقرر حد کان وڌيڪ مليو.<ref name="Lanjwani"/> شھدادڪوٽ '''شهر''' جي زير زمين پاڻيءَ تي ٿيل هڪ ٻي تحقيق ۾ شهر جي ڏهن مختلف هنڌن تان پاڻيءَ جا نمونا ورتا ويا. انهن ۾ سراسري ڪل حل ٿيل لوڻن جو مقدار 4,493.7 ملي گرام في ليٽر ۽ ڪلورائيڊ 848.4 ملي گرام في ليٽر رڪارڊ ڪيو ويو. تحقيق ڪندڙن بجليائي چالڪتا، سختي ۽ ڪل حل ٿيل لوڻن سميت ڪجهه ماپن کي پيئڻ جي پاڻيءَ لاءِ استعمال ڪيل محفوظ حدن کان وڌيڪ قرار ڏنو.<ref name="PathanShahdadkot">{{cite journal |last1=Pathan |first1=A. M. |last2=Mastoi |first2=G. M. |last3=Qureshi |first3=M. A. |last4=Pirzada |first4=A. M. |title=Physico-chemical studies of groundwater quality in Shahdadkot City and its suitability for drinking purpose: A case study for clean water security |journal=Sindh University Research Journal (Science Series) |volume=50 |issue=4 |year=2018 |url=https://nja.pastic.gov.pk/journals/index.php/SURJ/article/view/26300 |access-date=18 August 2026 }}</ref> جيتوڻيڪ پيئڻ جي حوالي سان زير زمين پاڻيءَ جي معيار جا مسئلا سامهون آيا آهن، پر شھدادڪوٽ ۽ ڀرپاسي جي تعلقن تي ڪيل تحقيق موجب استعمال ڪيل مختلف زرعي پاڻيءَ جي معيار وارن معيارن تحت 55 کان 100 سيڪڙو تائين نمونا آبپاشي لاءِ استعمال لائق قرار ڏنا ويا.<ref name="Lanjwani"/> === زمين ۽ ارضيات === شھدادڪوٽ شهر سنڌ جي ميداني ۽ زرعي علائقي ۾ واقع آهي، جڏهن ته قمبر شھدادڪوٽ ضلعي جي اولهندي حصي ڏانهن زمين جي بناوٽ تبديل ٿي جابلو علائقي ۾ داخل ٿئي ٿي. ضلعي ۾ وسيع ميدانن ۽ زرعي زمينن سان گڏ اولهه طرف [[کيرٿر جبلن جو سلسلو]] موجود آهي.<ref name="Lanjwani"/> کيرٿر سلسلو بنيادي طور چن جي پٿر جي جبلن ۽ ٽڪرين تي مشتمل آهي. اهو سلسلو بلوچستان ۾ مولا نديءَ جي ڀرپاسي کان ڏکڻ طرف لڳ ڀڳ 300 ڪلوميٽر تائين پکڙجي سنڌ مان ٿيندو ڪراچي جي اولهه ۾ عربي سمنڊ جي ساحلي علائقي تائين پهچي ٿو.<ref name="Lanjwani"/> شھدادڪوٽ پاڻ انهن جبلن ۾ نه، پر کيرٿر جي اوڀر واري ميداني علائقي ۾ آباد آهي. ميداني علائقن ۾ انساني آبادڪاري ۽ زراعت جي واڌ سبب زمين جو وڏو حصو پوکيءَ هيٺ اچي چڪو آهي. ان جي ابتڙ ضلعي جي اولهندي حصي ۾ برسات تي دارومدار رکندڙ زمين، کليل غير آباد ايراضيون، چراگاهه ۽ قدرتي ٻوٽن وارا علائقا ملن ٿا.<ref name="Lanjwani"/> === ماحوليات === قمبر شھدادڪوٽ ضلعي ۾ ميداني زرعي ماحول کان وٺي جابلو ۽ آبي ماحول تائين مختلف قدرتي نظام موجود آهن. ضلعي ۾ [[حمل ڍنڍ]] سميت ڪيترائي آبي علائقا موجود آهن، جڏهن ته اولهندي سرحد تي کيرٿر جو جابلو ماحول پکڙيل آهي.<ref name="Lanjwani"/> ماحولياتي لحاظ کان شھدادڪوٽ ۽ ڀرپاسي جي ميداني علائقن تي زرعي سرگرمين، آبپاشي، شهري پکيڙ ۽ پاڻيءَ جي دستيابيءَ جو وڏو اثر آهي. ضلعي جي قدرتي نباتات گهڻي ڀاڱي گهٽ برسات سان ٺهڪندڙ جڙي ٻوٽين ۽ ٻوٽن تي مشتمل آهي، جڏهن ته آبپاشي وارن ميداني حصن ۾ قدرتي زمين جو وڏو حصو زرعي زمين ۾ تبديل ٿيل آهي.<ref name="Lanjwani"/> === ٻوٽا ۽ جانور === شھدادڪوٽ شهر بابت ٻوٽن ۽ جهنگلي جانورن جي الڳ تفصيلي سائنسي فهرست موجود نه آهي، تنهنڪري شهر جي حياتياتي تنوع کي سڄي قمبر شھدادڪوٽ ضلعي يا کيرٿر واري حياتياتي نظام سان هڪجهڙو قرار ڏيڻ مناسب نه ٿيندو. ضلعي جي اولهندي گهٽ آباد علائقن ۾ قدرتي جڙي ٻوٽيون، ٻوٽا ۽ چراگاهه ملن ٿا، جڏهن ته شھدادڪوٽ جي چوڌاري ميداني علائقو گهڻي ڀاڱي زرعي زمين تي مشتمل آهي.<ref name="PDMAClimate"/> وسيع قمبر شھدادڪوٽ ضلعي ۾ ميدانن، آبي علائقن ۽ کيرٿر جي جابلو پٽي جي موجودگي سبب رهائشگاهن ۾ نمايان تنوع ملي ٿو. ضلعي بابت سائنسي اڀياس [[حمل ڍنڍ]]، ڊرگهه ۽ لانگهه سميت آبي علائقن ۽ کيرٿر جي جابلو پٽي جو ذڪر ڪن ٿا.<ref name="Lanjwani"/> انهن قدرتي علائقن جي حياتياتي تنوع کي شھدادڪوٽ جي شهري حياتيات کان الڳ سمجهڻ گهرجي. == سياست == شھدادڪوٽ سياسي طور [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] جي اهم اثر رسوخ وارن علائقن مان هڪ رهيو آهي. 1970ع واري ڏهاڪي کان وٺي هن علائقي جي قومي، صوبائي ۽ مڪاني سياست ۾ پاڪستان پيپلز پارٽيءَ جو نمايان ڪردار رهيو آهي. مختلف دورن ۾ چونڊ تڪن جون حدون ۽ نمبر تبديل ٿيندا رهيا آهن، تنهنڪري شھدادڪوٽ جي سياسي نمائندگيءَ کي موجوده ۽ تاريخي حلقه بندين جي لحاظ کان الڳ ڏسڻ ضروري آهي. === قومي اسيمبلي جي نمائندگي === موجوده حلقه بندين موجب [[شھدادڪوٽ تعلقو]] [[اين اي-196 (قمبر شھدادڪوٽ-1)|اين اي-196 قمبر شھدادڪوٽ-I]] جو حصو آهي. هن قومي تڪ ۾ شھدادڪوٽ سان گڏ [[قبو سعيد خان تعلقو|قبو سعيد خان]]، [[سجاول جوڻيجو تعلقو|سجاول جوڻيجو]]، [[ميروخان تعلقو|ميروخان]] ۽ قمبر تعلقي جا ڪجهه حصا شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Final List of National Assembly Constituencies |url=https://ecp.gov.pk/map-sindh |publisher=Election Commission of Pakistan |access-date=18 August 2026 }}</ref> 2024ع جي عام چونڊن ۾ [[بلاول ڀٽو زرداري]] اين اي-196 تان ڪامياب ٿيو، پر هن [[اين اي-194 (لاڙڪاڻو-1)|اين اي-194 لاڙڪاڻو-I]] واري سيٽ برقرار رکي ۽ قمبر شھدادڪوٽ واري سيٽ خالي ڪري ڇڏي. ان کان پوءِ 21 اپريل 2024ع تي ٿيل ضمني چونڊ ۾ [[خورشيد احمد جوڻيجو]] پاڪستان پيپلز پارٽيءَ جي اميدوار طور ڪامياب ٿيو.<ref>{{cite web |title=Notification regarding Returned Candidate NA-196 Kamber Shahdadkot-I |url=https://ecp.gov.pk/notification-regarding-returned-candidate-na-196-kamber-shahdadkot-i |publisher=Election Commission of Pakistan |access-date=18 August 2026 }}</ref> قومي اسيمبليءَ جي موجوده رڪارڊ ۾ پڻ خورشيد احمد جوڻيجو کي اين اي-196 قمبر شھدادڪوٽ-I جو ميمبر ڄاڻايو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Members of National Assembly from Sindh |url=https://www.na.gov.pk/en/mna_list.php?list=sindh |publisher=National Assembly of Pakistan |access-date=18 August 2026 }}</ref> 2018ع جي حلقه بندين کان اڳ شھدادڪوٽ مختلف وقتن تي اهڙن قومي تڪن جو حصو رهيو، جن جا نمبر اين اي-207 وغيره رهيا. 2008ع ۾ اين اي-207 لاڙڪاڻو-ڪم-شڪارپور-ڪم-قمبر شھدادڪوٽ تان [[فريال ٽالپر]] چونڊجي آئي.<ref>{{cite web |title=General Elections 2008 – Returned Candidates |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/1/ge2008-g1.pdf |publisher=Election Commission of Pakistan |date=1 March 2008 |access-date=18 August 2026 }}</ref> حلقه بندين جي تبديليءَ سبب پراڻي اين اي-207 کي موجوده اين اي-196 سان سڌي طرح هڪ ئي تڪ نه سمجهڻ گهرجي. === صوبائي اسيمبلي جي نمائندگي === موجوده سنڌ اسيمبلي جي حلقه بندين ۾ شھدادڪوٽ علائقو [[پي ايس-14 قمبر شھدادڪوٽ-I]] سان لاڳاپيل آهي. موجوده سنڌ اسيمبلي جي رڪارڊ موجب [[نادر علي مگسي]] پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز جي ٽڪيٽ تي پي ايس-14 قمبر شھدادڪوٽ-I جو چونڊيل ميمبر آهي.<ref>{{cite web |title=Kamber Shahdadkot – Members Directory |url=https://pas.gov.pk/assembly-members-directory/33/141 |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=18 August 2026 }}</ref> شھدادڪوٽ جي صوبائي تڪ جو نمبر ماضي ۾ ڪيترائي ڀيرا تبديل ٿيو. اڳوڻين حلقه بندين ۾ نادر علي مگسي پي ايس-40 قمبر شھدادڪوٽ-II ۽ ٻين دورن ۾ شھدادڪوٽ سان لاڳاپيل تڪن تان پڻ چونڊجي چڪو آهي.<ref>{{cite web |title=Members Directory – Kamber Shahdadkot |url=https://www.pas.gov.pk/assembly-members-directory/19 |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=18 August 2026 }}</ref> 2013ع واري اسيمبليءَ جي رڪارڊ ۾ شھدادڪوٽ سان لاڳاپيل تڪن لاءِ پي ايس-40 ۽ پي ايس-42 جهڙا پراڻا نمبر استعمال ٿيل ملن ٿا، جڏهن ته هاڻوڪي حدبنديءَ ۾ قمبر شھدادڪوٽ ضلعي لاءِ پي ايس-14 کان پي ايس-17 تائين چار صوبائي تڪ مقرر آهن.<ref>{{cite web |title=Members Directory |url=https://www.pas.gov.pk/assembly-members-directory |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=18 August 2026 }}</ref> === چونڊ تڪن جي تبديلي === شھدادڪوٽ جي چونڊ نمائندگي پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ هڪجهڙي حلقه بنديءَ هيٺ نه رهي آهي. آباديءَ، انتظامي حدن ۽ اليڪشن ڪميشن جي نئين سر حلقه بندين سبب قومي ۽ صوبائي تڪن جا نالا، نمبر ۽ حدون مختلف چونڊن ۾ تبديل ٿينديون رهيون آهن. 2018ع کان پوءِ قمبر شھدادڪوٽ ضلعي کي قومي اسيمبليءَ جا ٻه الڳ تڪ مليا، جڏهن ته موجوده حدبنديءَ ۾ اهي [[اين اي-196 (قمبر شھدادڪوٽ-1)|اين اي-196 قمبر شھدادڪوٽ-I]] ۽ [[اين اي-197 (قمبر شھدادڪوٽ-2)|اين اي-197 قمبر شھدادڪوٽ-II]] آهن.<ref>{{cite web |title=Sindh Constituency Maps |url=https://ecp.gov.pk/map-sindh |publisher=Election Commission of Pakistan |access-date=18 August 2026 }}</ref> صوبائي سطح تي ضلعي جا موجوده تڪ [[پي ايس-14 قمبر شھدادڪوٽ-I]]، پي ايس-15 قمبر شھدادڪوٽ-II، پي ايس-16 قمبر شھدادڪوٽ-III ۽ پي ايس-17 قمبر شھدادڪوٽ-IV آهن. سنڌ اسيمبلي جي موجوده رڪارڊ موجب انهن تڪن تان ترتيبوار نادر علي مگسي، نثار احمد کهڙو، خان چانڊيو ۽ نوابزادو برهان چانڊيو چونڊيل آهن.<ref>{{cite web |title=Kamber Shahdadkot – Assembly Members Directory |url=https://pas.gov.pk/assembly-members-directory/33/141 |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=18 August 2026 }}</ref> === سياسي اثر ۽ جماعتون === شھدادڪوٽ ۾ پاڪستان پيپلز پارٽي روايتي طور سڀ کان وڌيڪ اثر رکندڙ سياسي جماعت رهي آهي. قومي ۽ صوبائي سطح تي پيپلز پارٽيءَ جا اميدوار هن علائقي مان بار بار ڪامياب ٿيندا رهيا آهن. 2008ع ۾ فريال ٽالپر جي اين اي-207 تان ڪاميابي، مختلف دورن ۾ نادر علي مگسي جي صوبائي نمائندگي، ۽ موجوده اين اي-196 ۽ پي ايس-14 تي پڻ پيپلز پارٽيءَ جي نمائندن جي موجودگي هن تسلسل کي ظاهر ڪري ٿي.<ref>{{cite web |title=General Elections 2008 – Returned Candidates |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/1/ge2008-g1.pdf |publisher=Election Commission of Pakistan |date=1 March 2008 |access-date=18 August 2026 }}</ref><ref>{{cite web |title=Kamber Shahdadkot – Assembly Members Directory |url=https://pas.gov.pk/assembly-members-directory/33/141 |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=18 August 2026 }}</ref> شهر ۾ ٻين سياسي جماعتن ۾ [[جمعيت علماءِ اسلام (ف)]], [[پاڪستان تحريڪ انصاف]], [[پاڪستان مسلم ليگ (ن)]] ۽ [[پاڪستان مسلم ليگ (فنڪشنل)]] پڻ وقت بوقت چونڊن ۽ مقامي سياست ۾ حصو وٺنديون رهيون آهن. === مڪاني حڪومت ۽ ميونسپلٽي === شھدادڪوٽ جي شهري مڪاني انتظام جو بنيادي ادارو ميونسپل ڪاميٽي آهي. سنڌ جي مڪاني حڪومت واري ڍانچي تحت شهري علائقن ۾ ميونسپل ڪاميٽيون صفائي، نيڪال، مقامي رستن، اسٽريٽ لائيٽن، مارڪيٽن، پارڪن ۽ ٻين شهري خدمتن جي انتظام جون ذميوار هونديون آهن. شھدادڪوٽ جي ميونسپل ڍانچي ۾ شهر کي مختلف وارڊن ۽ مڪاني چونڊ يونٽن ۾ ورهايو ويندو آهي. سنڌ لوڪل گورنمينٽ بورڊ قمبر شھدادڪوٽ ضلعي لاءِ ميونسپل، ٽائون ۽ يونين سطح جي ادارن بابت نوٽيفڪيشن جاري ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=Notifications – Sindh Local Government Board |url=https://slgb.lgdsindh.gov.pk/notifications/ |publisher=Sindh Local Government Board |access-date=18 August 2026 }}</ref> مڪاني ادارن جون حدون ۽ انهن جي چونڊيل عهدن جا نالا وقت بوقت نئين قانون سازي ۽ حلقه بندين سان تبديل ٿيندا رهيا آهن؛ ان ڪري پراڻي ميونسپل ڪاميٽيءَ جي جوڙجڪ کي موجوده نظام سان سڌو هڪجهڙو سمجهڻ مناسب نه آهي. === يونين ڪميٽيون ۽ انتظامي ڍانچو === شھدادڪوٽ جو مڪاني انتظام شهري وارڊن ۽ يونين ڪميٽين يا ٻين قانوني طور مقرر مڪاني يونٽن ذريعي هلايو وڃي ٿو. انهن جي حدبندي ۽ تعداد اليڪشن ڪميشن ۽ سنڌ حڪومت جي مڪاني حڪومت واري کاتي طرفان مقرر ڪيا وڃن ٿا. ضلعائي سطح تي شھدادڪوٽ [[قمبر شھدادڪوٽ ضلعو|قمبر شھدادڪوٽ ضلعي]] ۽ [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] جو حصو آهي، جڏهن ته تعلقي سطح تي ان جو انتظام [[شھدادڪوٽ تعلقو|شھدادڪوٽ تعلقي]] تحت ٿئي ٿو. شهر ۾ صوبائي حڪومت جا تعلقي سطح جا مختلف انتظامي ادارا، جن ۾ مختيارڪار آفيس، پوليس، روينيو، تعليم، صحت ۽ ٻين کاتن جون آفيسون شامل آهن، ڪم ڪن ٿيون. ميونسپل ادارو شهري خدمتن جي ذميواري سنڀالي ٿو، جڏهن ته روينيو ۽ عام انتظام صوبائي حڪومت جي تعلقي ۽ ضلعي سطح جي آفيسرن جي دائري ۾ اچي ٿو. === سياسي سرگرمين جا هنڌ === شھدادڪوٽ جو '''ڪوٽو موٽو چوڪ''' شهر جي اهم واپاري ۽ سياسي مرڪزن مان هڪ آهي. مقامي سطح تي سياسي جلوس، احتجاج، ڌرڻا ۽ عوامي گڏجاڻيون روايتي طور هن چوڪ ۽ ڀرپاسي وارن مرڪزي رستن تي ٿينديون رهيون آهن.{{حوالو گھربل|date=August 2026}} == معيشت == شھدادڪوٽ جي معيشت جو بنيادي دارومدار [[زراعت]]، خاص ڪري [[چانور|چانورن]] جي پوک، ان جي خريد ۽ وڪري، رائس ملنگ ۽ زرعي واپار تي آهي. شھدادڪوٽ ۽ ان جي ڀرپاسي وارو [[قمبر شھدادڪوٽ ضلعو]] سنڌ جي اهم چانور پيدا ڪندڙ علائقن مان شمار ٿئي ٿو. ضلعي جو سنڌ جي چانورن جي ڪل پوکي هيٺ ايراضيءَ ۾ لڳ ڀڳ 11.41 سيڪڙو ۽ پيداوار ۾ لڳ ڀڳ 11.96 سيڪڙو حصو ڄاڻايو ويو آهي.<ref>{{cite news |title=Qamber Shahdadkot — caught between two provinces |url=https://www.dawn.com/news/1621762 |work=Dawn |date=4 May 2021 |access-date=18 August 2026 }}</ref> شھدادڪوٽ شهر سنڌ ۽ پاڙيسري [[بلوچستان]] جي ڪيترن زرعي علائقن لاءِ چانورن جي خريد، وڪري ۽ پروسيسنگ جو اهم مرڪز آهي. شهر ۾ اناج منڊي ۽ وڏي تعداد ۾ رائس ملون ڪم ڪن ٿيون، جتي ڀرپاسي جي زرعي علائقن مان آيل سارين کي خريد ڪري ڇڙهائي ۽ مارڪيٽ لاءِ تيار ڪيو وڃي ٿو. اپريل 2026ع ۾ شھدادڪوٽ ۾ 105 رائس ملن ۽ شهر جي اناج منڊي جي عارضي بندش بابت رپورٽ مان شهر ۾ رائس ملنگ صنعت جي وڏي پيماني جو اندازو ٿئي ٿو.<ref>{{cite news |title=105 rice mills, grain market in Shahdadkot shut over Rs1.3m robbery |url=https://www.dawn.com/ |work=Dawn |date=27 April 2026 |access-date=18 August 2026 }}</ref> === زراعت === شھدادڪوٽ جي پسگردائيءَ ۾ آبپاشي هيٺ زمينون مقامي معيشت جو بنياد آهن. چانور اهم فصل آهي، جڏهن ته ضلعي ۾ [[ڪڻڪ]]، [[ڪمند]]، جوئر، جَوَ، چڻا، سرنهن، مسور ۽ ٻيا دال وارا فصل پڻ پوکيا وڃن ٿا.<ref>{{cite web |title=Sindh – Shahdadkot |url=https://pakistanalmanac.com/sindh-shahdadkot/ |website=Pakistan Almanac |access-date=18 August 2026 }}</ref> قمبر شھدادڪوٽ بابت زرعي تحقيقن ۾ پڻ چانور کي علائقي جي اهم آمدني ڏيندڙ فصلن مان هڪ قرار ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Chandio |first1=N. N. |title=Impact of Water Scarcity on Rice Production |journal=Journal of Development and Social Sciences |year=2023 |url=https://www.ojs.jdss.org.pk/journal/article/download/618/510 |access-date=18 August 2026 }}</ref> 2025ع ۾ قمبر شھدادڪوٽ ضلعي ۾ مختلف چانورن جي قسمن جي معاشي ڪارڪردگيءَ بابت ٿيل هڪ مطالعي ۾ 120 آبادگارن جو جائزو ورتو ويو. تحقيق مان ظاهر ٿيو ته چانورن جي پوک علائقي جي زرعي معيشت ۽ آبادگارن جي آمدنيءَ ۾ مرڪزي حيثيت رکي ٿي.<ref>{{cite journal |last1=Baseer |first1=Abdul |last2=Palal |first2=Imam Udin |last3=Bilal |first3=Muhammad |last4=Qadir |first4=Naeem |last5=Ali |first5=Haris |title=Economic Analysis of Different Rice Varieties Cultivated in Shahdadkot District of Sindh |journal=Global Research Journal of Natural Science and Technology |volume=3 |issue=1 |year=2025 |doi=10.53762/grjnst.03.01.17 }}</ref> === چانورن جو واپار ۽ رائس ملنگ === چانورن جي پوک سان گڏ رائس ملنگ شھدادڪوٽ جي سڀ کان نمايان زرعي صنعتن مان هڪ آهي. سنڌ ۾ مجموعي طور رائس ملنگ پراڻي ۽ وڏي زرعي پروسيسنگ صنعت آهي، ۽ قمبر شھدادڪوٽ سنڌ جي اهم چانور پيدا ڪندڙ ضلعن ۾ شامل آهي.<ref>{{cite journal |title=Impact of Sindh Rice Industries on Economy of Pakistan |url=https://www.ajbasweb.com/old/ajbas/853-859.pdf |journal=Australian Journal of Basic and Applied Sciences |access-date=18 August 2026 }}</ref> شھدادڪوٽ ۽ ڀرپاسي ۾ رائس ملون سارين جي ڇڙهائي، صفائي، درجابندي ۽ واپار لاءِ تياريءَ جو ڪم ڪن ٿيون. [[رائيس ايڪسپورٽرس ايسوسيئيشن آف پاڪستان]] جي ميمبرن ۾ پڻ قمبر شھدادڪوٽ جي ايم-8 رستي تي قائم رائس ملون شامل آهن، جنهن مان مقامي ملنگ صنعت جي ملڪ جي وسيع چانورن واري واپاري نيٽ ورڪ سان ڳانڍاپي جو پتو پوي ٿو.<ref>{{cite web |title=Kirther Rice Mill (Pvt) Ltd |url=https://reap.com.pk/memberDetails/2033 |publisher=Rice Exporters Association of Pakistan |access-date=18 August 2026 }}</ref> شھدادڪوٽ جي اناج منڊي مقامي آبادگارن، واپارين، آڙتين ۽ رائس ملن وچ ۾ زرعي واپار جو اهم مرڪز آهي. 2025ع ۾ شهر جي وڏي اناج منڊي ٻيهر کولجڻ بابت هڪ رپورٽ ۾ شھدادڪوٽ کي سنڌ ۽ بلوچستان جي چانورن جي واپار جو مرڪز قرار ڏنو ويو.<ref>{{cite news |title=Major grain market reopens in Sindh after stakeholders reach agreement |url=https://www.dawn.com/news/1958586 |work=Dawn |date=2 December 2025 |access-date=18 August 2026 }}</ref> === آمدرفت ۽ واپار === شھدادڪوٽ جي اقتصادي اهميت ۾ ان جي شاهراهي بيهڪ پڻ ڪردار ادا ڪري ٿي. شهر [[ايم-8 موٽر وي (پاڪستان)|ايم-8]] جي [[خضدار]]–شھدادڪوٽ–[[رتوديرو]] حصي سان ڳنڍيل آهي. وفاقي ترقياتي دستاويزن موجب، خضدار–شھدادڪوٽ–رتوديرو حصو 143 ڪلوميٽر ڊگهو آهي ۽ اهو وڏي [[گوادر]]–رتوديرو ايم-8 رستي جو حصو آهي.<ref>{{cite web |title=Federal Public Sector Development Programme 2016–17 |url=https://pc.gov.pk/uploads/archives/Details_of_Rleases_2016-17%2812-05-2017%29.pdf |publisher=Planning Commission of Pakistan |date=12 May 2017 |access-date=18 August 2026 }}</ref> هن رستي وسيلي شھدادڪوٽ جو واپاري رابطو هڪ طرف [[رتوديرو]]، [[لاڙڪاڻو]] ۽ سنڌ جي ٻين مارڪيٽن سان ۽ ٻئي طرف [[خضدار]] ۽ اڳتي بلوچستان سان قائم ٿئي ٿو. وفاقي ترقياتي پروگرام ۾ ايم-8 کي گوادر، تربت، خضدار، شھدادڪوٽ ۽ لاڙڪاڻي کي ڳنڍيندڙ رستي طور درج ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Public Sector Development Programme |url=https://pc.gov.pk/uploads/annual2017/Ch02-PSDP.pdf |publisher=Planning Commission of Pakistan |year=2017 |access-date=18 August 2026 }}</ref> اها جاگرافيائي بيهڪ زرعي پيداوار، خاص ڪري چانورن، جي سنڌ ۽ بلوچستان جي مارڪيٽن تائين پهچ لاءِ اهم آهي. === صنعت === چانورن جي ملن کان سواءِ شھدادڪوٽ ۽ قمبر شھدادڪوٽ ضلعي ۾ زرعي اوزارن، تعميراتي سامان، کاڌي جي پروسيسنگ ۽ ٻين ننڍين صنعتن سان لاڳاپيل ڪاروبار پڻ موجود آهن. ضلعي جي معاشي پروفائيل ۾ رائس هسڪنگ ملن سان گڏ زرعي اوزار، لوهه ۽ اسٽيل جون شيون، ٽريڪٽر ٽراليون ۽ روايتي گاڏيون ٺاهڻ کي مقامي صنعتي سرگرمين ۾ شامل ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Sindh – Shahdadkot |url=https://pakistanalmanac.com/sindh-shahdadkot/ |website=Pakistan Almanac |access-date=18 August 2026 }}</ref> شھدادڪوٽ تعلقي ۾ هٿ جي ڀرت سان سينگاريل ٽوپيون ۽ ٻيو دستڪاريءَ جو ڪم پڻ روايتي ننڍي صنعت جو حصو رهيو آهي، جنهن جي مقامي ۽ ضلعي کان ٻاهر مارڪيٽ موجود رهي آهي.<ref>{{cite web |title=Qambar Shahdadkot District |url=https://pakistanalmanac.com/sindh-shahdadkot/ |website=Pakistan Almanac |access-date=18 August 2026 }}</ref> === شھدادڪوٽ ٽيڪسٽائل ملز === شھدادڪوٽ جي صنعتي تاريخ ۾ '''شھدادڪوٽ ٽيڪسٽائل ملز''' اهم حيثيت رکي ٿي. هي مل 1976ع ۾ قائم ڪئي وئي ۽ 1980ع ۾ پيداوار شروع ڪئي. ان جو مقصد پٺتي پيل علائقي ۾ صنعتي روزگار پيدا ڪرڻ ۽ مقامي ماڻهن کي فني مهارتون مهيا ڪرڻ هو.<ref name="DawnTextile2002">{{cite news |last=Kalhoro |first=M. B. |title=Rekindling hopes for the locals |url=https://www.dawn.com/news/1062553 |work=Dawn |date=14 January 2002 |access-date=18 August 2026 }}</ref> مل جي پيداوار 1988ع تائين جاري رهي، جنهن کان پوءِ ڪم ڪندڙ سرمائيءَ جي کوٽ، نقصانن ۽ انتظامي مسئلن سبب اها بند ٿي وئي. 1994–95ع ۾ ان جو اسپننگ سيڪشن ٻيهر هلايو ويو ۽ حڪومت مرمت ۽ ڪم ڪندڙ سرمائي لاءِ 51.5 ملين رپيا فراهم ڪيا. 1998–99ع تائين ڌاڳي جي پيداوار نسبتاً بهتر رهي.<ref name="DawnTextile2002"/> مل جي ٻيهر فعال ٿيڻ سان شهر جي مقامي معيشت تي نمايان اثر پيو؛ نوان دڪان، رائس ملون ۽ فلور ملون قائم ٿيون ۽ روزگار جا موقعا وڌيا. 2002ع جي رپورٽ موجب ان وقت مل ۾ لڳ ڀڳ 1,000 ماڻهو ڪم ڪندا هئا ۽ ان سان سڌي يا اڻسڌي طرح هزارين ماڻهن جي روزي وابسته هئي.<ref name="DawnTextile2002"/> بعد ۾ مل ٻيهر بحران جو شڪار ٿي. 2008ع ۾ مل جي بندش خلاف شھدادڪوٽ ۾ واپارين ۽ مزدورن احتجاج پڻ ڪيو، جڏهن ته اسپننگ سيڪشن مان 435 مزدورن جي بي روزگار ٿيڻ جو ذڪر ڪيو ويو.<ref>{{cite news |title=Shutdown in Shahdadkot over mill issue |url=https://beta.dawn.com/news/303837/shutdown-in-shahdadkot-over-mill-issue |work=Dawn |date=22 May 2008 |access-date=18 August 2026 }}</ref> === روزگار ۽ ننڍو ڪاروبار === شھدادڪوٽ ۽ ڀرپاسي جي ڳوٺاڻن علائقن ۾ روزگار جو وڏو حصو زراعت ۽ ان سان لاڳاپيل سرگرمين مان اچي ٿو. ضلعي سطح جي معاشي انگن موجب زراعت، مال پالڻ، مڇي مارڻ ۽ شڪار سان لاڳاپيل سرگرميون روزگار جي وڏي حصي تي مشتمل آهن.<ref>{{cite web |title=Sindh – Shahdadkot |url=https://pakistanalmanac.com/sindh-shahdadkot/ |website=Pakistan Almanac |access-date=18 August 2026 }}</ref> شهر اندر واپار، ٽرانسپورٽ، اناج منڊي، رائس ملون، پرچون دڪان، زرعي مشينري ۽ روزمره جون خدمتون شهري روزگار جا اهم ذريعا آهن. شهر جي معيشت زرعي پيداوار جي موسمي چڪر سان ويجهي نموني ڳنڍيل آهي. چانورن جي فصل جي ڪٽائي ۽ خريداري واري موسم ۾ منڊي، ٽرانسپورٽ، رائس ملن ۽ مزدوريءَ جي سرگرمي وڌي ٿي، جڏهن ته پاڻيءَ جي کوٽ يا فصل کي نقصان سڄي مقامي واپار تي اثر وجهي سگهي ٿو. قمبر شھدادڪوٽ ۾ ٿيل تحقيق پاڻيءَ جي کوٽ کي چانورن جي پيداوار لاءِ اهم معاشي خطري طور سڃاڻي ٿي.<ref>{{cite journal |last1=Chandio |first1=N. N. |title=Impact of Water Scarcity on Rice Production |journal=Journal of Development and Social Sciences |year=2023 |url=https://www.ojs.jdss.org.pk/journal/article/download/618/510 |access-date=18 August 2026 }}</ref> == صحت == شھدادڪوٽ ۽ ڀرپاسي وارن علائقن ۾ صحت سان لاڳاپيل اهم مسئلن ۾ پيئڻ جي صاف پاڻي جي دستيابي، زيرِ زمين پاڻيءَ جي آلودگي ۽ وچڙندڙ بيمارين جي روڪٿام شامل آهن. ضلعي قمبر شھدادڪوٽ بابت مختلف سائنسي تحقيقن ۽ صحت کاتي جي انگن اکرن مان ظاهر ٿيو آهي ته پاڻيءَ جي معيار ۽ ايڇ آءِ وي سميت وچڙندڙ بيمارين جي روڪٿام مقامي صحت جي نظام لاءِ اهم مسئلا رهيا آهن. === پيئڻ جي پاڻيءَ جا مسئلا === شھدادڪوٽ ۾ پيئڻ جي پاڻيءَ جي معيار بابت ڪيل تحقيقن ۾ زيرِ زمين پاڻيءَ جي ڪيترن نمونن کي انساني استعمال لاءِ غيرموزون قرار ڏنو ويو آهي. 2018ع ۾ ''سنڌ يونيورسٽي ريسرچ جرنل (سائنس سيريز)'' ۾ شايع ٿيل هڪ تحقيق ۾ شھدادڪوٽ شهر جي ڏهن مختلف هنڌن تان زيرِ زمين پاڻيءَ جا نمونا گڏ ڪري انهن جي طبعي ۽ ڪيميائي خاصيتن جو جائزو ورتو ويو. تحقيق ۾ پاڻيءَ جي برقي چالڪتا، لوڻياٺ، ڪُل حل ٿيل مادا، سختي، ڪلورائيڊ، نائٽريٽ، الڪلينيٽي ۽ ٻين عنصرن جو تجزيو ڪيو ويو. نتيجن موجب برقي چالڪتا، پاڻيءَ جي سختي ۽ ڪُل حل ٿيل مادن سميت ڪجهه عنصر پيئڻ جي پاڻيءَ لاءِ [[عالمي صحت تنظيم]] جي مقرر ڪيل حدن کان وڌيڪ هئا، جنهن جي بنياد تي تحقيق هيٺ آيل هنڌن جي پاڻيءَ کي انساني واپرائڻ لاءِ غيرموزون قرار ڏنو ويو.<ref>{{cite journal |last1=Pathan |first1=A. M. |last2=Mastoi |first2=G. M. |last3=Qureshi |first3=M. A. |last4=Pirzada |first4=A. M. |last5=Brohi |first5=K. M. |last6=Khursheed |first6=O. A. J. |last7=Almani |first7=K. F. |last8=Siddique |first8=S. |title=Physico-chemical studies of groundwater quality in Shahdadkot City and its suitability for drinking purpose: A case study for clean water security |journal=Sindh University Research Journal (Science Series) |volume=50 |issue=4 |pages=491–494 |year=2018 |doi=10.26692/sujo/2018.12.0079 |url=https://sujo.usindh.edu.pk/index.php/SURJ/article/download/1002/925 |access-date=18 August 2026}}</ref> هڪ ٻي وسيع سائنسي تحقيق ۾ [[شھدادڪوٽ تعلقو|شھدادڪوٽ]]، [[قبوسعيد خان تعلقو|قبوسعيد خان]] ۽ [[سجاول جوڻيجو تعلقو|سجاول جوڻيجو]] تعلقن مان زيرِ زمين پاڻيءَ جا 38 نمونا گڏ ڪري 28 مختلف معيارن تي پرکيا ويا. تحقيق موجب 57.89 سيڪڙو نمونن ۾ ڪُل حل ٿيل مادن جي مقدار عالمي صحت تنظيم جي وڌ ۾ وڌ مقرر ڪيل 1,000 ملي گرام في ليٽر حد کان وڌيڪ هئي، جنهن ڪري اهي نمونا پيئڻ لاءِ مناسب نه هئا. تحقيق ۾ فلورائيڊ جي وڌيل مقدار پڻ اهم مسئلي طور سامهون آئي؛ اڌ نمونن ۾ فلورائيڊ وڌ ۾ وڌ قابلِ قبول حد کان وڌيڪ هو.<ref name="Lanjwani2020">{{cite journal |last1=Lanjwani |first1=Muhammad Farooque |last2=Khuhawar |first2=Muhammad Yar |last3=Khuhawar |first3=Taj Muhammad Jahangir |title=Groundwater quality assessment of Shahdadkot, Qubo Saeed Khan and Sijawal Junejo Talukas of District Qambar Shahdadkot, Sindh |journal=Applied Water Science |volume=10 |article-number=26 |year=2020 |doi=10.1007/s13201-019-1098-2 |url=https://link.springer.com/article/10.1007/s13201-019-1098-2 |access-date=18 August 2026}}</ref> ساڳئي تحقيق ۾ ڪجهه نمونن اندر [[ڪروميم]]، [[نڪل]]، [[ڪيڊميم]] ۽ [[سيسو|سيسي]] جي مقدار پڻ عالمي صحت تنظيم جي مقرر ڪيل حدن کان وڌيڪ ملي. ڪروميم 49.42 سيڪڙو، نڪل 21.05 سيڪڙو، ڪيڊميم 28.94 سيڪڙو ۽ سيسو 18.42 سيڪڙو نمونن ۾ مقرر حد کان وڌيڪ هو. آرسينڪ جي حوالي سان صورتحال نسبتاً مختلف هئي ۽ 38 مان رڳو هڪ نموني ۾ ان جي مقدار مقرر حد کان وڌيڪ ملي. تحقيق ڪندڙن نڪل، ڪروميم، سيسي ۽ ڪيڊميم جي وڌيل مقدار کي نيڪال جي گندي پاڻي ۽ علائقي جي ارضياتي بناوٽ سان ممڪن طور ڳنڍيو.<ref name="Lanjwani2020"/> فلورائيڊ جي ورڇ ۾ پڻ علائقائي فرق ڏٺو ويو. تحقيق موجب شھدادڪوٽ تعلقي ۾ فلورائيڊ جي مقدار نسبتاً وڌيڪ، جڏهن تہ سجاول جوڻيجو تعلقي ۾ گهٽ هئي. پاڻيءَ ۾ فلورائيڊ جي ڊگهي عرصي تائين تمام گهڻي مقدار انساني صحت لاءِ نقصانڪار ٿي سگهي ٿي ۽ [[فلوروسس]] جو سبب بڻجي سگهي ٿي.<ref name="Lanjwani2020"/> 2019ع ۾ ''دي ايڪسپريس ٽربيون'' پڻ قمبر شھدادڪوٽ ضلعي ۾ زيرِ زمين پاڻيءَ جي آلودگيءَ بابت رپورٽ ڪئي. رپورٽ موجب پاڻيءَ ۾ نقصانڪار ڪيميائي مادا ۽ ڳرا ڌاتو موجود هجڻ سبب ڪيترن علائقن ۾ زيرِ زمين پاڻي پيئڻ لاءِ محفوظ نه هو. رپورٽ ۾ سرڪاري واٽر سپلاءِ اسڪيمن مان فراهم ٿيندڙ پاڻيءَ جي صفائي ۽ مناسب ٽريٽمينٽ بابت پڻ مسئلن جي نشاندهي ڪئي وئي هئي.<ref>{{Cite web |date=18 December 2019 |title=Underground contamination: Not a drop worth drinking in Qambar-Shahdadkot |url=https://tribune.com.pk/story/2120739/underground-contamination-not-drop-worth-drinking-qambar-shahdadkot |access-date=18 August 2026 |website=The Express Tribune |language=en}}</ref> === ايڇ آءِ وي ۽ ايڊز === [[ايڇ آءِ وي]] جي پکڙجڻ جو مسئلو اتر سنڌ، خاص طور [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي]] ۽ ان جي ڀرپاسي وارن ضلعن ۾، صحت جو هڪ اهم مسئلو رهيو آهي. قمبر شھدادڪوٽ ضلعو پڻ هن علائقائي صحت جي مسئلي کان متاثر ٿيو آهي. 2010ع ۾ شايع ٿيل هڪ رپورٽ موجب لاڙڪاڻي ۾ قائم ايڇ آءِ وي علاج مرڪز تي لاڙڪاڻي، قمبر شھدادڪوٽ ۽ ٻين ڀرپاسي وارن ضلعن سان تعلق رکندڙ مريضن جو علاج ڪيو پئي ويو، جڏهن تہ صحت جي ماهرن قمبر شھدادڪوٽ ۾ پڻ ايڇ آءِ وي جا ڪيس موجود هجڻ جي نشاندهي ڪئي هئي.<ref>{{cite news |title=Extensive efforts needed to dig out hidden HIV/AIDS cases |url=https://www.dawn.com/news/587523/extensive-efforts-needed-to-dig-out-hidden-hivaids-cases |work=Dawn |date=1 December 2010 |access-date=18 August 2026}}</ref> 2016ع ۾ لاڙڪاڻي ۽ قمبر شھدادڪوٽ ۾ غيرمحفوظ رت جي منتقلي ۽ رت جي بئنڪن جي نگراني بابت خدشا سامهون اچڻ کان پوءِ اختيارين ٻنهي ضلعن ۾ ڪيترين ئي رت جي بئنڪن خلاف ڪارروائي ڪئي. رپورٽن موجب قمبر شھدادڪوٽ ۾ 20 ۽ لاڙڪاڻي ۾ پنج رت جون بئنڪون بند ڪيون ويون. ان وقت ايڇ آءِ وي جي ممڪن منتقلي ۽ رت جي مناسب اسڪريننگ نه ٿيڻ بابت پڻ جاچ ڪئي وئي.<ref>{{cite news |title=Spike in HIV/AIDS cases: Over two dozen blood banks sealed |url=https://tribune.com.pk/story/1197382/spike-hivaids-cases-two-dozen-blood-banks-sealed |work=The Express Tribune |date=11 October 2016 |access-date=18 August 2026}}</ref> 2019ع ۾ سنڌ ايڊز ڪنٽرول پروگرام جي انگن اکرن جي حوالي سان شايع ٿيل رپورٽ موجب قمبر شھدادڪوٽ ضلعي ۾ 112 ايڇ آءِ وي مثبت مريض درج ٿيل هئا.<ref>{{cite news |title=A grim reminder for Sindh on World AIDS Day |url=https://tribune.com.pk/story/2109625/grim-reminder-sindh-world-aids-day |work=The Express Tribune |date=1 December 2019 |access-date=18 August 2026}}</ref> 2019ع ۾ [[رتوديرو]] ۾ ٻارن ۾ ايڇ آءِ وي جي وڏي پيماني تي پکڙجڻ کان پوءِ ٿيندڙ سائنسي تحقيق ۾ لاڙڪاڻي سان گڏ پاڙيسري قمبر شھدادڪوٽ ۽ شڪارپور ضلعن جي ٻارن کي پڻ تحقيق جي دائري ۾ شامل ڪيو ويو.<ref>{{cite journal |title=Investigation of an extensive outbreak of HIV infection among children in Sindh, Pakistan: protocol for a matched case–control study |journal=BMJ Open |year=2020 |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7170612/ |access-date=18 August 2026}}</ref> سنڌ حڪومت جي 2021–22ع واري بجيٽ دستاويزن ۾ قمبر شھدادڪوٽ ضلعي لاءِ ايڇ آءِ وي/ايڊز جي روڪٿام ۽ ڪنٽرول جو الڳ پروگرام پڻ درج ٿيل هو، جيڪو ضلعي ۾ بيماريءَ جي نگراني ۽ روڪٿام لاءِ سرڪاري صحت جي ڍانچي جو حصو هو.<ref>{{cite web |title=Health Services – Budget Estimates 2021–2022 |url=https://www.finance.gos.pk/Home/Download?path=Budget%5CBudgetBooks%5CFY-21-22%5CVOLUME-IIIDetail%5C41.SC21144+HEALTH+SERVICES.pdf |publisher=Finance Department, Government of Sindh |year=2021 |access-date=18 August 2026}}</ref> === پوليو === شھدادڪوٽ ۾ [[پوليو]] جي ماحولياتي نگراني دوران پڻ وائرس جي موجودگي رڪارڊ ڪئي وئي آهي. جون 2024ع ۾ باقرآباد پاڙي جي گندي پاڻيءَ مان ورتل ماحولياتي نمونن ۾ پوليو وائرس جي موجودگي جي تصديق ٿي. قمبر شھدادڪوٽ جي ضلعي صحت آفيسر موجب نمونا 4 جون تي گڏ ڪري [[نيشنل انسٽيٽيوٽ آف هيلٿ، اسلام آباد]] موڪليا ويا هئا. صحت اختيارين موجب وائرس جي جينياتي مشابهت بلوچستان جي [[استا محمد ضلعو|استا محمد]] مان اڳ مليل وائرس سان هئي، جنهن کي ٻنهي علائقن وچ ۾ ماڻهن جي اچ وڃ سان ڳنڍيو ويو. ان کان پوءِ شھدادڪوٽ جي ٽن يونين ڪائونسلن ۾ نگراني ۽ پوليو خلاف مهم تيز ڪئي وئي.<ref>{{cite news |title=Sewage samples confirm poliovirus presence in Shahdadkot |url=https://www.dawn.com/news/1842635/sewage-samples-confirm-poliovirus-presence-in-shahdadkot |work=Dawn |date=29 June 2024 |access-date=18 August 2026}}</ref> === هيپاٽائيٽس === قمبر شھدادڪوٽ ۽ لاڙڪاڻي جي علائقن ۾ [[هيپاٽائيٽس بي]] ۽ [[هيپاٽائيٽس سي]] جا ڪيس پڻ صحت جي مسئلن طور رپورٽ ٿيندا رهيا آهن. 2010ع ۾ صحت جي ماهرن ٻنهي ضلعن ۾ هيپاٽائيٽس جي وڌندڙ شرح بابت خدشن جو اظهار ڪيو. قبوسعيد خان ۾ 2009ع دوران لڳايل هڪ طبي ڪئمپ ۾ معائنو ڪرايل مريضن مان 22 سيڪڙو ۾ هيپاٽائيٽس بي ۽ 18 سيڪڙو ۾ هيپاٽائيٽس سي جي نشاندهي ٿيڻ جي رپورٽ ڪئي وئي، جڏهن تہ ضلعي جي ٻين علائقن مان پڻ ٻنهي قسمن جا ڪيس رپورٽ ٿيا.<ref>{{cite news |title=Rise in hepatitis in Larkana, Qambar-Shahdadkot |url=https://www.dawn.com/news/892730/rise-in-hepatitis-in-larkana-qambar-shahdadkot |work=Dawn |date=23 July 2010 |access-date=18 August 2026}}</ref> == آبادي ۽ سماج == === آبادي === {{Historical populations |1951|8,994 |1961|15,043 |1972|24,323 |1981|32,888 |1998|60,436 |2017|118,915 |2023|120,687 |align=center |percentages=pagr |footnote=ذريعا: پاڪستان جون مختلف آدمشماريون.<ref name="PBS1951-1998">{{cite web |title=Population by Administrative Units 1951–1998 |url=https://repository.lahoreschool.edu.pk/xmlui/bitstream/handle/123456789/13673/Administrative%20Units.pdf?isAllowed=y&sequence=1 |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] |access-date=18 August 2026 }}</ref><ref name="PBS2023">{{cite web |title=7th Population and Housing Census 2023 – Detailed Results |url=https://www.pbs.gov.pk/result-excel/ |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] |access-date=18 August 2026 }}</ref> }} [[پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري|2023ع جي آدمشماري]] موجب شھدادڪوٽ شهر جي آبادي 120,687 هئي.<ref name="PBS2023"/> 2017ع جي آدمشماريءَ ۾ شهر جي آبادي 118,915 هئي، تنهنڪري 2017ع کان 2023ع تائين شهر جي آباديءَ ۾ نسبتاً ٿورو اضافو ٿيو.<ref name="PBS2023"/> شھدادڪوٽ جي آباديءَ ۾ ويهين صديءَ جي ٻئي اڌ دوران نمايان واڌ ٿي. 1951ع ۾ شهر جي آبادي رڳو 8,994 هئي، جيڪا 1961ع ۾ وڌي 15,043، 1972ع ۾ 24,323 ۽ 1981ع ۾ 32,888 ٿي. 1998ع تائين آبادي 60,436 تائين پهچي وئي، جڏهن تہ 2017ع ۾ اها لڳ ڀڳ ٻيڻي ٿي 118,915 ٿي وئي.<ref name="PBS1951-1998"/><ref name="PBS2023"/> 1951ع کان 2023ع تائين شھدادڪوٽ جي شهري آبادي مجموعي طور تي تيرهن ڀيرا کان وڌيڪ وڌي. خاص طور 1998ع کان 2017ع وارو عرصو تيز آبادي واڌ وارو رهيو، جڏهن شهر جي آبادي 60 هزار کان وڌي 118 هزار کان مٿي پهتي. ان جي ابتڙ 2017ع کان 2023ع تائين آباديءَ ۾ واڌ جو رجحان گهڻو سست رهيو.<ref name="PBS2023"/> 2023ع جي آدمشماريءَ موجب شھدادڪوٽ سنڌ جي انهن شهرن مان هڪ هو جن جي آبادي هڪ لک کان وڌيڪ هئي.<ref name="PBS2023"/> === نسلي ۽ سماجي بناوٽ === شھدادڪوٽ سنڌ ۽ [[بلوچستان]] جي سرحدي علائقن جي ويجهو واقع هجڻ سبب تاريخي طور مختلف قبيلائي ۽ ثقافتي گروهن جي رهائش جو مرڪز رهيو آهي. شهر ۽ ان جي پسگردائيءَ ۾ سنڌي ۽ بلوچ پسمنظر رکندڙ مختلف برادريون آباد آهن. مقامي روايتن ۽ تاريخي مواد ۾ کهاوڙ، سيلرا، مگسي، بروهي، کوسا، مستوئي، چنا، سومرا، سيد، جروار، مغيري، ڀٽي، شيخ ۽ ٻين برادرين جو ذڪر ملي ٿو. جديد پاڪستاني آدمشماريون عام طور آباديءَ کي ''نسلي گروهه'' يا ذات جي بنياد تي تفصيلي شهري سطح تي ورهائي پيش نٿيون ڪن؛ تنهنڪري شھدادڪوٽ جي مختلف برادرين جا صحيح سيڪڙو سرڪاري آدمشماريءَ مان مقرر ڪرڻ ممڪن ناهي. ان سبب شهر جي نسلي بناوٽ بابت مخصوص سيڪڙو ڏيڻ بدران سرڪاري طور دستياب مادري ٻولي، مذهب ۽ ٻين آبادي انگن کي وڌيڪ معتبر ڊيموگرافڪ اشارا سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="PBS2023"/> === ٻوليون === [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] شھدادڪوٽ ۽ ان جي ڀرپاسي جي مکيه مقامي ٻولي آهي. شهر جي بلوچستان سان جاگرافيائي ويجهڙائي ۽ ٻنهي علائقن وچ ۾ تاريخي سماجي لاڳاپن سبب [[براهوي ٻولي|براهوي]] ۽ [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] ڳالهائيندڙ آبادي پڻ موجود آهي، جڏهن تہ [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]] ۽ [[اردو]] پڻ استعمال ٿين ٿيون. 2023ع جي آدمشماريءَ جي ضلعي سطح وارن انگن موجب [[قمبر شھدادڪوٽ ضلعو|قمبر شھدادڪوٽ ضلعي]] جي 96 سيڪڙو کان وڌيڪ آباديءَ سنڌيءَ کي پنهنجي مادري ٻولي ڄاڻايو، جڏهن تہ براهوي ٻيو وڏو مادري ٻولي وارو گروهه هو.<ref name="PBS2023Language">{{cite web |title=7th Population and Housing Census 2023 – Population by Mother Tongue |url=https://www.pbs.gov.pk/result-excel/ |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] |year=2023 |access-date=18 August 2026 }}</ref> اهي انگ سڄي ضلعي جا آهن ۽ انهن کي صرف شھدادڪوٽ شهر جي ٻوليائي تناسب طور نه سمجهڻ گهرجي. سرڪاري ۽ تعليمي معاملن ۾ سنڌيءَ سان گڏ [[اردو]] ۽ [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] پڻ استعمال ٿين ٿيون. === مذهب === شھدادڪوٽ جي آباديءَ جي وڏي اڪثريت [[اسلام]] جي پيروڪار آهي. مسلمان آباديءَ ۾ [[سني اسلام|سني]] ۽ [[شيعو اسلام|شيعا]] برادريون شامل آهن. شهر ۾ [[هندومت|هندو]] برادري پڻ تاريخي طور آباد رهي آهي ۽ مقامي واپار ۽ ڪاروبار ۾ ان جي موجودگي رهي آهي. 2023ع جي آدمشماريءَ مطابق سڄي قمبر شھدادڪوٽ ضلعي جي 99 سيڪڙو کان وڌيڪ آبادي مسلمان هئي، جڏهن تہ هندو آبادي ضلعي جي هڪ سيڪڙو کان گهٽ آباديءَ تي مشتمل هئي. عيسائي ۽ ٻين مذهبي گروهن جي آبادي پڻ ننڍي تعداد ۾ درج ڪئي وئي.<ref name="PBS2023Religion">{{cite web |title=7th Population and Housing Census 2023 – Population by Sex, Religion and Rural/Urban |url=https://www.pbs.gov.pk/result-excel/ |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] |year=2023 |access-date=18 August 2026 }}</ref> جيئن ٻولين جي انگن سان، اهي سيڪڙو سڄي ضلعي جا آهن، نه صرف شھدادڪوٽ شهر جا. === تعليم ۽ خواندگي === {{Main|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جي تعليم}} شھدادڪوٽ [[قمبر شھدادڪوٽ ضلعو|قمبر شھدادڪوٽ ضلعي]] جي اهم شهري ۽ تعليمي مرڪزن مان هڪ آهي. شهر ۾ سرڪاري ۽ خانگي پرائمري، سيڪنڊري ۽ هائير سيڪنڊري تعليمي ادارا موجود آهن، جڏهن تہ ڀرپاسي جي ڳوٺاڻن علائقن جا شاگرد پڻ ثانوي ۽ اعليٰ تعليم لاءِ شهر ڏانهن اچن ٿا. [[پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري|2023ع جي آدمشماري]] موجب قمبر شھدادڪوٽ ضلعي ۾ ڏهن سالن ۽ ان کان وڌيڪ عمر واري آباديءَ جي مجموعي خواندگيءَ جي شرح لڳ ڀڳ 40 سيڪڙو هئي. مردن ۾ خواندگيءَ جي شرح لڳ ڀڳ 49 سيڪڙو، جڏهن تہ عورتن ۾ لڳ ڀڳ 30 سيڪڙو هئي، جنهن مان ضلعي ۾ تعليم جي حوالي سان نمايان صنفي فرق ظاهر ٿئي ٿو.<ref name="PBS2023Literacy">{{cite web |title=7th Population and Housing Census 2023 – Population (10 Years and Above) by Literacy, Sex and Rural/Urban |url=https://www.pbs.gov.pk/result-excel/ |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] |year=2023 |access-date=18 August 2026 }}</ref> اهي خواندگيءَ جا انگ سڄي ضلعي لاءِ آهن؛ شھدادڪوٽ شهر لاءِ الڳ انگ موجود هجن تہ انهن کي شهر جي انگن سان بدلائڻ گهرجي. ضلعي سطح تي مردن ۽ عورتن جي خواندگيءَ وچ ۾ لڳ ڀڳ 19 سيڪڙو پوائنٽن جو فرق تعليم تائين رسائيءَ ۾ صنفي تفاوت کي ظاهر ڪري ٿو.<ref name="PBS2023Literacy"/> قمبر شھدادڪوٽ ضلعو نوجوان آباديءَ وارو علائقو پڻ آهي. 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ ضلعي جي 34 سيڪڙو کان وڌيڪ آبادي ڏهن سالن کان گهٽ عمر جي هئي، جنهن سبب اسڪولي تعليم، استادن، اسڪولن ۽ ٻين تعليمي سهولتن جي طلب آباديءَ جي بناوٽ جو اهم پهلو آهي.<ref name="PBS2023">{{cite web |title=7th Population and Housing Census 2023 – Detailed Results |url=https://www.pbs.gov.pk/result-excel/ |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] |year=2023 |access-date=18 August 2026 }}</ref> == ڪتب خانا == شھدادڪوٽ جي علمي تاريخ ۾ ديني مدرسن سان ڳنڍيل خانگي ڪتبخانن اهم ڪردار ادا ڪيو آهي. اوڻيهين صديءَ ۾ شهر سنڌ ۽ بلوچستان جي عالمن ۽ شاگردن لاءِ هڪ علمي مرڪز طور سڃاتو ويندو هو. سنڌي ادبي بورڊ ۾ ڇپيل هڪ تحقيقي مضمون موجب، تيرهين ۽ چوڏهين صدي هجريءَ جي شروعاتي دور ۾ شھدادڪوٽ ۾ ڪيترائي عالم ۽ مدرس آباد هئا ۽ سنڌ ۽ بلوچستان جي علمي روايتن جو گڏيل اثر نظر ايندو هو.<ref name="MemonLibraries">{{cite journal |last=ميمڻ |first=عبدالغفور سنڌي |title=لاڙڪاڻي ضلعي جا ڪتبخانا |journal=مهراڻ |volume=33 |year=1984 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |url=https://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/mehran/Book7/Book_page13.html |access-date=18 August 2026 }}</ref> === مولانا نور محمد شھدادڪوٽيءَ جو ڪتبخانو === شھدادڪوٽ جي قديم علمي ڪتبخانن مان سڀ کان نمايان ڪتبخانو [[مولانا نور محمد شھدادڪوٽي]] سان منسوب هو. هو اصل ڀاڳناڙي، بلوچستان جي ڪنڊي علائقي جو رهواسي هو ۽ پنهنجي ابتدائي ۽ اعليٰ ديني تعليم مولانا عبدالحليم ڪنڊوي وٽ حاصل ڪيائين.<ref name="MemonLibraries"/><ref name="NoorBiography">{{cite web |title=مرحوم مولانا نُور محمد شهدادڪوٽي |url=https://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/mehran/Book10/Book_page3.html |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |access-date=18 August 2026 }}</ref> سندس ڄمڻ جي سال بابت مختلف ماخذن ۾ اختلاف ملي ٿو. ميمڻ عبدالغفور سنڌي کيس 1206هه/1791ع ۾ ڄاول ڄاڻائي ٿو، جڏهن ته سنڌي ادبي بورڊ تي محفوظ هڪ ٻي سوانح ۾ سندس ولادت جي تاريخ کي اڻڄاتل قرار ڏنو ويو آهي.<ref name="MemonLibraries"/><ref name="NoorBiography"/> تنهنڪري سندس پيدائش جو صحيح سال قطعي طور مقرر ڪرڻ مشڪل آهي. تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ نور محمد پهريان پنهنجي ڳوٺ ۾ تدريس شروع ڪئي. بعد ۾ هو [[رياست قلات]] سان لاڳاپيل عدالتي عهدي تي رهيو. ميمڻ عبدالغفور سنڌي موجب، کيس خان خداداد خان قلات طرفان ''قاضي القضاة'' مقرر ڪيو ويو هو. 1858ع ڌاري هڪ شرعي معاملي تي اختلاف کان پوءِ هو سنڌ آيو، پهريان [[ميروخان]] ۾ ميان حامدالله عرف حامد حضوري وٽ رهيو ۽ پوءِ سرائي پير بخش کهاوڙ جي دعوت تي شھدادڪوٽ منتقل ٿيو، جتي هن پنهنجي درسگاهه قائم ڪئي.<ref name="MemonLibraries"/> سنڌي ادبي بورڊ جي ٻي سوانحي روايت موجب، شھدادڪوٽ ۾ سندس درسگاهه مان سنڌ ۽ بلوچستان جا ڪيترائي طالب علم تعليم حاصل ڪندا هئا. سندس شاگردن ۾ مولانا گل محمد شھدادڪوٽي، مولانا غلام صديق شھدادڪوٽي، مولانا تاج محمد امروٽي، مولانا محمد حسن جوهي ۽ ٻيا عالم شامل هئا.<ref name="NoorBiography"/> هڪ ٻي علمي روايت موجب مولانا نور محمد وٽان 52 عالم فارغ التحصيل ٿيا هئا.<ref>{{cite web |title=سنڌي ادبي بورڊ آن لائين لائبريري |url=https://sindhiadabiboard.org/catalogue/Articles/Book7/Book_page36.html |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |access-date=18 August 2026 }}</ref> مولانا نور محمد 12 ذوالحج 1296هه تي شھدادڪوٽ ۾ وفات ڪئي. سنڌي ادبي بورڊ جي سوانحي ماخذ موجب سندس عمر ان وقت لڳ ڀڳ نوي سال هئي ۽ کيس شھدادڪوٽ ۾ دفن ڪيو ويو.<ref name="NoorBiography"/> === ڪتابن جو ذخيرو === مولانا نور محمد وٽ عربي ۽ فارسي ڪتابن جو وڏو ذاتي ڪتبخانو هو. ميمڻ عبدالغفور سنڌي موجب، هن ڪتبخاني ۾ لڳ ڀڳ '''هڪ هزار''' ڪتاب محفوظ هئا، جن مان وڏي تعداد ۾ قلمي نسخا شامل هئا.<ref name="MemonLibraries"/> اهي ڪتاب خاص طور ديني علوم، فقه، منطق، عربي ادب ۽ درسي نصاب سان لاڳاپيل هئا. مولانا نور محمد جي علمي ڪم بابت ماخذن ۾ پڻ ٿورو اختلاف ملي ٿو. ميمڻ عبدالغفور سنڌي سندس هڪ ڊزن کان وڌيڪ تصنيفن جو ذڪر ڪري ٿو، جڏهن ته سنڌي ادبي بورڊ جي هڪ ٻي سوانح ۾ لکيل آهي ته سندس ڪا وڏي مستقل تصنيف مشهور نه هئي، پر عربي درسي ڪتابن تي سندس ڪيترائي قلمي حاشيا موجود هئا.<ref name="MemonLibraries"/><ref name="NoorBiography"/> هڪ ٻئي تاريخي ماخذ ۾ سندس ''صرف بهائي'' ۽ ''جامع تعليمات جديد طرز موجب'' نالي تصنيفن جو ذڪر پڻ ملي ٿو.<ref>{{cite web |title=مولانا نور محمد شهدادڪوٽي جون تصنيفات |url=https://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/history/Book33/Book_page21.html |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |access-date=18 August 2026 }}</ref> انهيءَ سبب مولانا نور محمد جي علمي ورثي جو وڏو حصو ڇپيل ڪتابن جي ڀيٽ ۾ قلمي حاشين، درسي تحريرن ۽ سندس درسگاهه جي تدريسي روايت ۾ محفوظ رهيو. === مدرسه محموديه ۽ حليميه === مولانا نور محمد طرفان شھدادڪوٽ ۾ قائم ڪيل درسگاهه بعد ۾ '''مدرسه محموديه''' جي نالي سان مشهور ٿي. سندس وفات کان پوءِ سندس فرزندن، خاص طور مولانا گل محمد ۽ مولانا غلام صديق، مدرسي ۽ ڪتبخاني جي علمي ذخيري ۾ اضافو ڪيو.<ref name="MemonLibraries"/> مولانا گل محمد پنهنجي والد وٽ تعليم حاصل ڪئي ۽ پوءِ ساڳئي تدريسي سلسلي کي جاري رکيو. سنڌي ادبي بورڊ جي سوانحي مواد موجب، سندس شاگردن ۾ مولانا غلام صديق، قاضي داد محمد مڪران وارو، عبدالحڪيم افغان ۽ محمد حسين حيدرآبادي شامل هئا.<ref name="NoorBiography"/> ميمڻ عبدالغفور سنڌي موجب، مولانا نور محمد، گل محمد ۽ غلام صديق جي دور ۾ هن مدرسي جي علمي شهرت سبب سنڌ ۽ بلوچستان جي مختلف علائقن مان شاگرد شھدادڪوٽ ايندا هئا. وقت گذرڻ سان مدرسه محموديه ۽ ان سان لاڳاپيل ڪتبخاني جي اصل حيثيت گهٽجندي وئي، ۽ بعد ۾ مدرسي جو نالو '''مدرسه حليميه''' رکيو ويو.<ref name="MemonLibraries"/> === علمي اثر === شھدادڪوٽ جي هن درسگاهه جو اثر رڳو شهر تائين محدود نه رهيو. مولانا نور محمد، سندس استادن ۽ شاگردن جي علمي سند سنڌ جي ٻين ڪيترن مدرسن تائين پهتي. سنڌي ادبي بورڊ جي تاريخي مواد موجب، مولانا عبدالحليم ڪنڊويءَ جي علمي سلسلي مان مولانا نور محمد شھدادڪوٽي جهڙا عالم پيدا ٿيا ۽ ان علمي روايت جو اثر سنڌ جي ڪيترن عربي مدرسن تائين پهتو.<ref>{{cite web |title=سنڌ ۾ عربي درسگاهن جو سلسلو |url=https://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/history/Book33/Book_page20.html |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |access-date=18 August 2026 }}</ref> بعد واري دور ۾ پڻ مولانا نور محمد شھدادڪوٽيءَ جي علمي سند سنڌ جي ٻين عالمن تائين منتقل ٿيندي رهي. نوشهروفيروز ضلعي جي مخطوطات بابت هڪ تحقيقي مطالعي ۾ مولانا محمد عالم سومري جي علمي سند مولانا عبدالرحمان فيروز شاهي ۽ مولانا عطاالله فيروز شاهي وسيلي مولانا نور محمد شھدادڪوٽيءَ تائين پهچائي وئي آهي.<ref>{{cite journal |title=ضلعي نوشهروفيروز ۾ مخطوطات جا ذخيرا |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |url=https://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/mehran/Book149/Book_page3.html |access-date=18 August 2026 }}</ref> === جديد عوامي ڪتبخاني جي ضرورت === شھدادڪوٽ ۾ جديد عوامي ڪتبخاني جي کوٽ پڻ مختلف وقتن تي مقامي شاگردن ۽ شهرين جي بحث جو موضوع رهي آهي. 2021ع ۾ شايع ٿيل هڪ خط موجب، شھدادڪوٽ پريس ڪلب جي سامهون عوامي لائبريري لاءِ زمين مختص ڪئي وئي هئي، پر تعمير مڪمل نه ٿيڻ سبب شاگردن کي پڙهائي ۽ مقابلي جي امتحانن جي تياري لاءِ ٻين شهرن ڏانهن وڃڻو پوندو هو.<ref>{{cite news |title=Budget for Shahdadkot Library |url=https://www.nation.com.pk/24-May-2021/budget-for-shahdadkot-library |work=The Nation |date=24 May 2021 |access-date=18 August 2026 }}</ref> سنڌ جي ثقافت کاتي جي ڊائريڪٽوريٽ جنرل آف پبلڪ لائبريريز موجب، سنڌ ۾ سرڪاري عوامي ڪتبخانن جو صوبائي نيٽ ورڪ هلندڙ آهي؛ تنهن هوندي به ان جي موجوده سرڪاري فهرست مان شھدادڪوٽ شهر ۾ مڪمل طور فعال صوبائي عوامي ڪتبخاني جي واضح داخلا نظر نٿي اچي.<ref>{{cite web |title=Public Libraries |url=https://sindhculture.gov.pk/public-libraries/ |publisher=Culture, Tourism, Antiquities & Archives Department, Government of Sindh |access-date=18 August 2026 }}</ref> == ٻوڏ جي تباهي == {{Main|پاڪستان ۾ 2022ع واري ٻوڏ}} [[File:Flood in Pakistan 2022.png|thumb|سيپٽمبر 2022ع ۾ ٻوڏ جي پاڻيءَ ۾ گهيريل شھدادڪوٽ شهر جو فضائي منظر]] 2022ع ۾ [[پاڪستان ۾ 2022ع واري ٻوڏ|پاڪستان ۾ آيل تباهه ڪندڙ ٻوڏن]] دوران [[شھدادڪوٽ]] ۽ [[قمبر شھدادڪوٽ ضلعو|قمبر شھدادڪوٽ ضلعو]] سنڌ جي سخت متاثر علائقن ۾ شامل هئا. جون کان شروع ٿيل غيرمعمولي [[چوماسي]] برساتن ۽ بلوچستان کان ايندڙ ٻوڏ جي وهڪرن سبب ضلعي جي نيڪال ۽ آبپاشي نظام تي شديد دٻاءُ پيو. آگسٽ جي آخري هفتي ۽ سيپٽمبر جي شروعات تائين شھدادڪوٽ جي ڀرپاسي جا ڪيترائي علائقا پاڻيءَ هيٺ اچي ويا ۽ شهر پاڻ به ٻوڏ جي خطري هيٺ اچي ويو.<ref>{{cite web |title=Flood 2022 Maps |url=https://pdma.gos.pk/flood-2022-maps/ |publisher=[[Provincial Disaster Management Authority (Sindh)|Provincial Disaster Management Authority Sindh]] |access-date=18 August 2026 }}</ref><ref>{{cite web |title=Flood Inundation Map – Kamber Shahdadkot |url=https://pdma.gos.pk/Documents/Flood/Flood_2022/Flood%20Inundation%20GIS%20Maps/Flood%20Inundation%20Map-Kamber_Shahdadkot_28-08-2022.pdf |publisher=[[Provincial Disaster Management Authority (Sindh)|Provincial Disaster Management Authority Sindh]] |date=28 August 2022 |access-date=18 August 2026 }}</ref> === شھدادڪوٽ کي ٻوڏ جو خطرو === آگسٽ 2022ع جي آخري ڏينهن ۾ [[سيف الله مگسي برانچ]] ۽ گهر ڊرين ۾ گهارن ۽ بلوچستان کان ايندڙ پاڻيءَ سبب شھدادڪوٽ تي ٻوڏ جو خطرو وڌي ويو. 29 آگسٽ تي ''[[ڊان (اخبار)|ڊان]]'' ٻڌايو تہ سيف الله مگسي برانچ ۾ لڳ ڀڳ 150 فوٽ ويڪرو گهارو پوڻ ۽ [[رائٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين]] ۾ بلوچستان کان ايندڙ پاڻيءَ جو دٻاءُ وڌڻ سبب ڪچي پل وارو علائقو ٻڏي ويو هو ۽ پاڻي ڏکڻ طرف وڌي رهيو هو. ساڳئي وقت شھدادڪوٽ جي وارڊ نمبر 5 ۾ سيلرا کان لغاري ۽ مستوئي پاڙن تائين برساتي ۽ ٻوڏ جو پاڻي داخل ٿي چڪو هو.<ref name="Dawn29Aug2022">{{cite news |last=Kalhoro |first=M. B. |title=Exodus begins from Warah, Shahdadkot over fear of deluge |url=https://www.dawn.com/news/1707214/exodus-begins-from-warah-shahdadkot-over-fear-of-deluge |work=[[Dawn (newspaper)|Dawn]] |date=29 August 2022 |access-date=18 August 2026 }}</ref> پاڻيءَ جي وڌندڙ دٻاءَ سبب شهر ۾ خوف پکڙجي ويو ۽ ڪيترن رهواسين محفوظ هنڌن ڏانهن لڏپلاڻ شروع ڪئي.<ref name="Dawn29Aug2022"/> ٻوڏ جو خطرو گهٽائڻ ۽ پاڻيءَ کي ٻئي رخ ڏانهن موڙڻ لاءِ شھدادڪوٽ جي چوڌاري حفاظتي بند مضبوط ڪرڻ، مختلف هنڌن تي مٽيءَ جا بند ٻڌڻ ۽ رستن توڙي نيڪال جي نظام ۾ پاڻيءَ لاءِ رستا پيدا ڪرڻ جون ڪوششون ڪيون ويون. سيپٽمبر جي شروعات تائين صورتحال وڌيڪ سنگين ٿي وئي. سيلرا ڀرسان قمبر–شھدادڪوٽ روڊ ۾ پاڻيءَ جي نيڪال لاءِ ڪٽ ڏنا ويا، ڇاڪاڻ تہ بلوچستان کان ايندڙ ٻوڏ ۽ سم نالن ۾ پيل گهارن سبب شھدادڪوٽ ۽ ڀرپاسي وارن علائقن تي دٻاءُ وڌي رهيو هو. 4 سيپٽمبر تي شھدادڪوٽ ڊرين ۾ ڳوٺ گامن فقير کوسو ڀرسان لڳ ڀڳ 80 فوٽ ويڪرو گهارو پڻ پيو، جنهن سبب وڌيڪ ڳوٺ پاڻيءَ هيٺ آيا.<ref>{{cite news |last=Kalhoro |first=M. B. |title=Over 40,000 move out of Qambar-Shahdadkot's Warah to escape floodwater ravages |url=https://www.dawn.com/news/1708397 |work=[[Dawn (newspaper)|Dawn]] |date=5 September 2022 |access-date=18 August 2026 }}</ref> === آبپاشي ۽ نيڪال جي نظام تي دٻاءُ === ٻوڏ دوران قمبر شھدادڪوٽ ضلعي جي صورتحال رڳو مقامي برساتن سبب نه هئي، پر بلوچستان جي اتر ۽ اولهه وارن علائقن مان ايندڙ وڏي مقدار جي پاڻيءَ پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو. سنڌ جي آبپاشي کاتي موجب بلوچستان ۾ انتهائي تيز برساتن کان پوءِ وڏي مقدار ۾ ٻوڏ جو پاڻي [[ايف پي بند]] ۽ [[رائٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين]] وسيلي سنڌ ڏانهن آيو. ان سبب نيڪال وارا نالا پنهنجي گنجائش کان وڌيڪ وهڻ لڳا ۽ ڪيترن هنڌن تي گهارا پيا.<ref name="Dawn9Sep">{{cite news |title=Murad asks depts to ensure draining of water from affected towns |url=https://www.dawn.com/news/1709085 |work=[[Dawn (newspaper)|Dawn]] |date=9 September 2022 |access-date=18 August 2026 }}</ref> سيپٽمبر جي پهرئين هفتي ۾ سنڌ حڪومت کي ٻڌايو ويو تہ [[قمبر]]، شھدادڪوٽ، [[قبوسعيد خان]]، [[وارهه]]، [[نصيرآباد، سنڌ|نصيرآباد]]، [[ميهڙ]]، [[خيرپور ناٿن شاهه]] ۽ [[جوهي]] جا وڏا حصا پاڻيءَ هيٺ هئا.<ref name="Dawn9Sep"/> شھدادڪوٽ مين ڊرين، ميرو خان مين ڊرين، گهر مين ڊرين ۽ ٻين نيڪال وارن وهڪرن ۾ پاڻيءَ جي غيرمعمولي سطح سبب شهر ۽ ڳوٺن مان پاڻي ڪڍڻ هڪ وڏو مسئلو بڻجي ويو. 10 سيپٽمبر تائين شھدادڪوٽ مين ڊرين ۽ ميرو خان مين ڊرين ۾ پاڻيءَ جي سطح تقريباً هڪ کان ٻه فوٽ گهٽجڻ شروع ٿي ۽ پاڻي آر بي او ڊي-III ڏانهن وهڻ لڳو. گهر مين ڊرين، جيڪا ڪجهه وقت ابتو وهي رهي هئي، ٻيهر مين نارا ويلي ڊرين ڏانهن وهڻ شروع ڪيو. سنڌ حڪومت موجب ان وقت شھدادڪوٽ، قمبر، وارهه، نصيرآباد ۽ قبوسعيد خان جي مٿانهن علائقن ۾ پاڻيءَ جي سطح آهستي آهستي گهٽجڻ لڳي هئي.<ref>{{cite news |title=Murad orders steps to normalise life in N. Feroze, Khairpur and Kot Diji |url=https://www.dawn.com/news/1709250 |work=[[Dawn (newspaper)|Dawn]] |date=10 September 2022 |access-date=18 August 2026 }}</ref> === ميرو خان ڪئنال ۽ گهارا === ٻوڏ دوران [[ميرو خان]] ۽ شھدادڪوٽ جي وچ وارن علائقن ۾ آبپاشي ۽ نيڪال وارن نالن ۾ گهارا پوڻ سبب ڪيترائي ڳوٺ پاڻيءَ هيٺ اچي ويا. تيز وهڪري گهرن، زرعي زمينن، فصلن ۽ مال متاع کي نقصان پهچايو ۽ ڪيترن علائقن جا زميني رابطا متاثر ٿيا. اختيارين گهارن جي سببن بابت جاچ ۽ بندن کي مضبوط ڪرڻ جا قدم پڻ کنيا.<ref>{{Cite web |date=4 September 2022 |title=Several villages flooded after breach in Meeru Khan canal in Qamber |url=https://nation.com.pk/2022/09/04/several-villages-flooded-after-breach-in-meeru-khan-canal-in-qamber/ |access-date=18 August 2026 |website=The Nation |language=en }}</ref> قمبر شھدادڪوٽ ۾ پاڻيءَ جي پکڙجڻ جي شدت [[سنڌ پراونشل ڊزاسٽر مئنيجمينٽ اٿارٽي]] جي سيٽلائيٽ تي ٻڌل نقشن ۾ پڻ درج ڪئي وئي. اداري 28 آگسٽ ۽ 5 سيپٽمبر 2022ع تي ضلعي جا الڳ ٻوڏ-گرفتگي نقشا جاري ڪيا، جن ۾ ٻڏل ۽ پاڻيءَ سان گهيريل علائقن، شهرن، ڳوٺن، شاهراهن ۽ يونين ڪائونسلن جي صورتحال ڏيکاري وئي.<ref>{{cite web |title=Flood 2022 Maps |url=https://pdma.gos.pk/flood-2022-maps/ |publisher=Provincial Disaster Management Authority, Government of Sindh |access-date=18 August 2026 }}</ref> === لڏپلاڻ ۽ انساني اثر === شھدادڪوٽ جي چوڌاري پاڻي وڌڻ سان شهر ۽ ڀرپاسي جي ڳوٺن مان وڏي پيماني تي عارضي لڏپلاڻ ٿي. ڪيترن خاندانن پنهنجا گهر ڇڏي نسبتاً مٿانهن هنڌن، روڊن، بندن ۽ امدادي ڪئمپن ۾ پناهه ورتي. ساڳئي وقت قمبر شھدادڪوٽ جي ٻين شهرن ۾ پڻ اهڙي صورتحال پيدا ٿي؛ [[وارهه]] مان ڏهن هزارن جي تعداد ۾ ماڻهو ٻوڏ جي خطري سبب نڪري ويا، جڏهن تہ قبوسعيد خان پڻ پاڻيءَ سان گهيرجي ويو.<ref>{{cite news |last=Kalhoro |first=M. B. |title=Over 40,000 move out of Qambar-Shahdadkot's Warah to escape floodwater ravages |url=https://www.dawn.com/news/1708397 |work=Dawn |date=5 September 2022 |access-date=18 August 2026 }}</ref> ٻوڏ سبب بي گهر ٿيل خاندانن، خاص طور ٻارن، لاءِ تعليم ۽ بنيادي سهولتون پڻ متاثر ٿيون. [[يونيسيف]] قمبر شھدادڪوٽ جي مينهون خاني بلدي ڳوٺ ۾ ٻوڏ سبب اندروني طور بي گهر ٿيل خاندانن جي ٻارن لاءِ عارضي سکيا مرڪز قائم ڪيو. يونيسيف موجب ٻوڏ متاثر خاندانن کي پيئڻ جو محفوظ پاڻي، طبي سامان، غذائي علاج جون شيون ۽ صفائيءَ جون ڪِٽون پڻ مهيا ڪيون ويون.<ref>{{cite web |title=UNICEF delivers supplies to ensure that every child can score goals in life |url=https://www.unicef.org/supply/stories/unicef-delivers-supplies-ensure-every-child-can-score-goals-life |publisher=[[UNICEF]] |access-date=18 August 2026 }}</ref> === امدادي ڪارروايون === ضلعي انتظاميا، [[پراونشل ڊزاسٽر مئنيجمينٽ اٿارٽي، سنڌ|پراونشل ڊزاسٽر مئنيجمينٽ اٿارٽي]]، بچاءَ وارن ادارن، فوج، غير سرڪاري تنظيمن ۽ مقامي رضاڪارن ٻوڏ متاثر ماڻهن کي محفوظ هنڌن ڏانهن منتقل ڪرڻ ۽ کاڌو، پيئڻ جو پاڻي، خيما ۽ ٻيون ضروري شيون پهچائڻ جون ڪارروايون ڪيون. قمبر شھدادڪوٽ جي ڊپٽي ڪمشنر جاويد نبي کوسو، پي ڊي ايم اي سنڌ طرفان، [[قبوسعيد خان]] جي ڪچي واري ٻوڏ متاثر علائقي ۾ خوراڪ جون شيون پڻ ورهايون.<ref>{{cite web |title=Deputy Commissioner Qambar-Shahdadkot Javed Nabi Khoso distributing food items among the flood affected people |url=https://www.app.com.pk/photos-section/deputy-commissioner-qambar-shahdadkot-javed-nabi-khoso-distributing-food-items-among-the-flood-affected-people-in-the-flood-hit-katcha-area-of-qubo-saeed-khan-on-the-behalf-of-provincial-disaster-mana/ |website=[[Associated Press of Pakistan]] |date=1 August 2022 |access-date=18 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230316103302/https://www.app.com.pk/photos-section/deputy-commissioner-qambar-shahdadkot-javed-nabi-khoso-distributing-food-items-among-the-flood-affected-people-in-the-flood-hit-katcha-area-of-qubo-saeed-khan-on-the-behalf-of-provincial-disaster-mana/ |archive-date=16 March 2023 |url-status=live }}</ref> پي ڊي ايم اي سنڌ جي 2022ع واري ٻوڏ بابت رپورٽ موجب قمبر شھدادڪوٽ امدادي سامان حاصل ڪندڙ اهم ضلعن مان هو. اداري طرفان ٻوڏ متاثر آباديءَ لاءِ راشن، صاف پيئڻ جو پاڻي، خيما ۽ گهريلو استعمال جون ضروري شيون فراهم ڪيون ويون.<ref>{{cite web |title=Flood 2022 in Sindh |url=https://pdma.gos.pk/Documents/Reports/Flood%202022%20In%20Sindh.pdf |publisher=Provincial Disaster Management Authority, Government of Sindh |access-date=18 August 2026 }}</ref> ٻوڏ کان پوءِ به انساني امداد جي ضرورت جاري رهي. پاڪستان هيومينيٽيرين فورم جي 2022ع واري سالياني رپورٽ موجب [[مرسي ڪور]] قمبر شھدادڪوٽ ۽ جيڪب آباد ضلعن ۾ ٻوڏ متاثر ۽ ڪمزور برادرين لاءِ 12 مهينن جو امدادي پروگرام شروع ڪيو، جنهن جي پهرئين مرحلي ۾ صاف پاڻي، خوراڪ، غير غذائي ضروري شيون ۽ صفائي بابت آگاهي فراهم ڪئي وئي.<ref>{{cite web |title=Pakistan Humanitarian Forum Annual Report 2022 |url=https://ndma.gov.pk/public/storage/publications/July2023/4MYdOADBMNylGJdX1cY4.pdf |publisher=Pakistan Humanitarian Forum |year=2022 |access-date=18 August 2026 }}</ref> === صحت، پاڻي ۽ تعليم تي اثر === ٻوڏ جي بيٺل ۽ آلوده پاڻيءَ سبب صاف پيئڻ جي پاڻي، صفائي ۽ صحت جون ضرورتون وڌي ويون. ملڪ گير سطح تي [[يونيسيف]] خبردار ڪيو تہ 2022ع جي ٻوڏ سبب لکين ٻار پاڻيءَ مان پکڙجندڙ بيمارين، غذائي کوٽ ۽ ٻين صحت جي خطرن کي منهن ڏئي رهيا هئا.<ref>{{cite web |title=More than three million children at risk as devastating floods hit Pakistan |url=https://www.unicef.org/press-releases/more-three-million-children-risk-devastating-floods-hit-pakistan |publisher=[[UNICEF]] |date=31 August 2022 |access-date=18 August 2026 }}</ref> قمبر شھدادڪوٽ ۾ عارضي سکيا مرڪزن ۽ پاڻي، صفائي، غذائيت ۽ طبي امداد جي فراهمي اهڙين ضرورتن جي جواب جو حصو هئي.<ref>{{cite web |title=UNICEF delivers supplies to ensure that every child can score goals in life |url=https://www.unicef.org/supply/stories/unicef-delivers-supplies-ensure-every-child-can-score-goals-life |publisher=UNICEF |access-date=18 August 2026 }}</ref> 2022ع واري ٻوڏ شھدادڪوٽ لاءِ رڳو هڪ مختصر برساتي واقعو نه هئي، پر شهر جي نيڪال، آبپاشي، روڊن، پيئڻ جي پاڻي ۽ آفتن کان بچاءَ واري ڍانچي لاءِ هڪ وڏي آزمائش ثابت ٿي. سنڌ حڪومت جي رپورٽن موجب سيپٽمبر جي ٻئي هفتي کان شھدادڪوٽ ۽ ڀرپاسي وارن مٿانهن علائقن ۾ پاڻيءَ جي سطح گهٽجڻ شروع ٿي، پر ضلعي جي ڪيترن هيٺانهن علائقن مان پاڻي نيڪال ٿيڻ ۽ معمول جي زندگي بحال ٿيڻ ۾ وڌيڪ وقت لڳو.<ref name="Dawn9Sep"/> == رانديون == [[ڪرڪيٽ]] شھدادڪوٽ ۾ کيڏجندڙ نمايان راندين مان هڪ آهي. شهر ۽ ڀرپاسي ۾ مقامي ڪرڪيٽ ڪلب ۽ ٽيمون سرگرم آهن ۽ مقامي سطح تي ڪرڪيٽ جا مقابلا ۽ ٽورنامينٽ منعقد ٿيندا رهن ٿا. [[پاڪستان ڪرڪيٽ بورڊ]] جي ڪلبن واري سرڪاري فهرست ۾ شھدادڪوٽ جي ''بلوچ ٽائيگرز ڪرڪيٽ ڪلب شھدادڪوٽ'' کي سنڌ ڪرڪيٽ ايسوسيئيشن جي لاڙڪاڻو سٽي ڪرڪيٽ ايسوسيئيشن هيٺ درج ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=List of Clubs |url=https://www.pcb.com.pk/downloads/List%20of%20Clubs.pdf |publisher=[[پاڪستان ڪرڪيٽ بورڊ]] |access-date=18 August 2026 }}</ref> شهر ۾ راندين لاءِ هڪ اسٽيڊيم گرائونڊ پڻ موجود آهي. [[پراونشل ڊزاسٽر مئنيجمينٽ اٿارٽي، سنڌ]] جي 2025ع واري سرڪاري هنگامي منصوبي ۾ شھدادڪوٽ تعلقي لاءِ ''Stadium Ground, Shahdadkot'' کي باقاعدي هنڌ طور درج ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Provincial Monsoon Contingency Plan 2025 |url=https://pdma.gos.pk/Documents/Contingency_Plans/Provincial%20Monsoon%20Contingency%20Plan%202025.pdf |publisher=Provincial Disaster Management Authority, Government of Sindh |year=2025 |page=179 |access-date=18 August 2026 }}</ref> شهر ۾ مقامي ڪرڪيٽ مقابلن لاءِ راندين جا ميدان استعمال ٿيندا آهن، جڏهن تہ ضلعي سطح تي پڻ شھدادڪوٽ جون ٽيمون ڪرڪيٽ مقابلن ۾ حصو وٺنديون آهن. [[فٽبال]] پڻ شھدادڪوٽ جي منظم راندين ۾ شامل آهي. [[پاڪستان فٽبال فيڊريشن]] جي پاڪستان فٽبال ڪنيڪٽ واري ڪلبن ۽ اڪيڊمين جي سرڪاري فهرست ۾ قمبر شھدادڪوٽ ضلعي هيٺ شھدادڪوٽ جا ڪيترائي فٽبال ڪلب درج ٿيل آهن. انهن ۾ ''الشهباز فٽبال ڪلب شھدادڪوٽ''، ''حبيب اليون فٽبال ڪلب شھدادڪوٽ''، ''مهران فٽبال ڪلب شھدادڪوٽ'' ۽ ''شهيد مير اختر ساسولي فٽبال ڪلب شھدادڪوٽ'' فعال ڪلبن طور درج آهن، جڏهن تہ ''بابو غلام محمد فٽبال ڪلب شھدادڪوٽ'' ۽ ''شاهه لطيف فٽبال ڪلب شھدادڪوٽ'' پڻ رجسٽرڊ ڪلبن ۾ شامل آهن.<ref name="PFFShahdadkot">{{cite web |title=Pakistan Football Connect: Clubs & Academies Status |url=https://pff.com.pk/wp-content/uploads/2024/11/Clubs-Academies-List-3-11-2024.pdf |publisher=[[پاڪستان فٽبال فيڊريشن]] |date=3 November 2024 |page=65 |access-date=18 August 2026 }}</ref> انهن ڪلبن جي سرڪاري رجسٽريشن مان شهر ۾ ڪلب سطح تي فٽبال جي منظم سرگرمين جي موجودگي ظاهر ٿئي ٿي.<ref name="PFFShahdadkot"/> شھدادڪوٽ ۽ [[قمبر]] جون ٽيمون ضلعي سطح جي راندين ۾ پڻ هڪ ٻئي سان مقابلو ڪنديون رهيون آهن. آگسٽ 2025ع ۾ سنڌ جي راندين ۽ نوجوانن جي معاملن واري کاتي پاران آزاديءَ جي ڏهاڙي جي سلسلي ۾ قمبر شهر ۾ شھدادڪوٽ ۽ قمبر جي ٽيمن وچ ۾ ڪرڪيٽ ميچ منعقد ڪئي وئي. شھدادڪوٽ جي ٽيم 183 رنسن جي هدف جي جواب ۾ 162 رنسون ٺاهيون ۽ قمبر جي ٽيم مقابلو 21 رنسن تان کٽيو. مقابلي جو انتظام قمبر شھدادڪوٽ جي ضلعي راندين واري آفيس ڪيو هو.<ref>{{cite news |title=Cricket match organizes to celebrate Independence Day |url=https://www.urdupoint.com/en/pakistan/cricket-match-organizes-to-celebrate-independ-2026226.html |agency=[[Associated Press of Pakistan]] |date=5 August 2025 |access-date=18 August 2026 }}</ref> سنڌ حڪومت پڻ شھدادڪوٽ کي انهن علائقن ۾ شامل ڪيو آهي جتي راندين جو بنيادي ڍانچو قائم ڪيو ويو آهي. 2024ع ۾ سنڌ جي راندين ۽ نوجوانن جي معاملن واري کاتي بابت رپورٽ ۾ شھدادڪوٽ کي سنڌ جي انهن هنڌن ۾ شمار ڪيو ويو، جتي اسٽيڊيم، راندين جا ميدان يا ٻيون راندين جون سهولتون قائم ڪيون ويون آهن. ساڳئي منصوبي تحت ضلعي سطح تي نوجوانن لاءِ مختلف راندين جا مقابلا ڪرائڻ جو منصوبو پڻ پيش ڪيو ويو.<ref>{{cite news |last=Ali |first=Syed Intikhab |title=Sindh sports dept plans competitions across province |url=https://www.thenews.com.pk/print/1239809-sindh-sports-dept-plans-competitions-across-province |work=[[The News International]] |date=14 October 2024 |access-date=18 August 2026 }}</ref> [[والي بال]] پڻ شھدادڪوٽ تعلقي ۽ قمبر شھدادڪوٽ ضلعي جي ڳوٺاڻن علائقن ۾ کيڏي ويندڙ راندين مان آهي. ضلعي ۾ اسڪولن ۽ نوجوانن لاءِ ٿيندڙ راندين جي سرگرمين ۾ ڪرڪيٽ سان گڏ والي بال، بيڊمنٽن، رسو ڇڪڻ ۽ ٻيون رانديون پڻ شامل رهيون آهن. مثال طور سنڌ ڪميونٽي موبلائيزيشن پروگرام تحت قمبر شھدادڪوٽ ضلعي جي وارهه واري علائقي ۾ منعقد ڪيل ڇوڪرين جي راندين واري تقريب ۾ ڪرڪيٽ، [[بيڊمنٽن]]، والي بال ۽ رسو ڇڪڻ جا مقابلا ڪرايا ويا.<ref>{{cite web |title=Sindh Community Mobilization Program Annual Report Year III |url=https://pdf.usaid.gov/pdf_docs/PA00XDHZ.pdf |publisher=[[United States Agency for International Development]] |year=2016 |access-date=18 August 2026 }}</ref> ضلعي جي اسڪولن ۾ راندين کي غير نصابي سرگرمين طور پڻ هٿي ڏني وئي آهي. 2012ع ۾ ٻوڏ متاثر قمبر شھدادڪوٽ ضلعي ۾ [[يونيسيف]] جي مالي سهڪار سان ''رائيٽ ٽو پلي'' پاران بين المدارس راندين جا مقابلا منعقد ڪيا ويا، جن ۾ 753 ٻارن ڪرڪيٽ سميت مختلف راندين ۾ حصو ورتو.<ref>{{cite news |title=UNICEF organizes Inter School Tournaments in flood hit Sindh districts |url=https://www.pakistanchristianpost.com/head-line-news-details/3963 |date=30 November 2012 |access-date=18 August 2026 }}</ref> اهڙيءَ طرح شھدادڪوٽ ۾ راندين جون سرگرميون رڳو ڪرڪيٽ تائين محدود ناهن؛ شهر ۾ منظم فٽبال ڪلبن جي موجودگي، مقامي ڪرڪيٽ ڪلبن، اسٽيڊيم گرائونڊ ۽ ضلعي سطح جي راندين جي سرگرمين سبب ڪرڪيٽ ۽ فٽبال ٻنهي لاءِ مقامي سطح تي راندين جو ڍانچو موجود آهي، جڏهن تہ والي بال ۽ ٻيون رانديون خاص طور اسڪولن ۽ ڀرپاسي جي ڳوٺاڻن علائقن ۾ کيڏيون وڃن ٿيون. == فاصلا == هيٺ ڏنل جدول ۾ شھدادڪوٽ کان پاڪستان جي اهم شهرن ۽ دنيا جي ڪجهه وڏن شهرن تائين فاصلا ڏيکاريل آهن. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; border-collapse:collapse;" |+ style="background:#3949AB; color:white; padding:8px; font-size:115%;" | '''شھدادڪوٽ ۽ ٻين شهرن وچ ۾ فاصلا''' |- ! style="background:#5C6BC0; color:white; width:22%;" | شروعاتي هنڌ ! style="background:#5C6BC0; color:white; width:25%;" | منزل ! style="background:#00897B; color:white; width:18%;" | فاصلو (ڪ.م.) ! style="background:#F57C00; color:white; width:35%;" | روڊ ذريعي رابطو |- style="background:#E8EAF6;" | [[شھدادڪوٽ]] | [[لنڊن]] | 6,125 | نہ |- style="background:#F5F5F5;" | [[شھدادڪوٽ]] | [[نيو يارڪ شهر|نيو يارڪ]] | 11,507 | نہ |- style="background:#E8EAF6;" | [[شھدادڪوٽ]] | [[برلن]] | 5,235 | نہ |- style="background:#F5F5F5;" | [[شھدادڪوٽ]] | [[لاس اينجلس]] | 13,113 | نہ |- style="background:#E8EAF6;" | [[شھدادڪوٽ]] | [[ماسڪو]] | 3,908 | نہ |- style="background:#E8F5E9;" | [[شھدادڪوٽ]] | [[بيجنگ]] | 4,578 | ها، [[گلگت]] کان چين جي سرحد وسيلي |- style="background:#E8EAF6;" | [[شھدادڪوٽ]] | [[ٽوڪيو]] | 6,655 | نہ |- style="background:#F5F5F5;" | [[شھدادڪوٽ]] | [[سڊني]] | 11,069 | نہ |- style="background:#E8EAF6;" | [[شھدادڪوٽ]] | [[ريو ڊي جينيرو]] | 13,110 | نہ |- ! colspan="4" style="background:#00796B; color:white; padding:6px;" | '''پاڪستان جي اهم شهرن تائين فاصلا''' |- style="background:#E0F2F1;" | [[شھدادڪوٽ]] | [[ڪراچي]] | 342 | ها |- style="background:#F1F8E9;" | [[شھدادڪوٽ]] | [[لاهور]] | 746 | ها |- style="background:#E0F2F1;" | [[شھدادڪوٽ]] | [[اسلام آباد]] | 822 | ها |- style="background:#F1F8E9;" | [[شھدادڪوٽ]] | [[پشاور]] | 769 | ها |- style="background:#E0F2F1;" | [[شھدادڪوٽ]] | [[ڪوئيٽا]] | 276 | ها |- style="background:#F1F8E9;" | [[شھدادڪوٽ]] | [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] | 280 | ها |} == پڻ ڏسو == * [[قبو سعيد خان تعلقو]] * [[لاڙڪاڻو]] * [[اميد علي جوڻيجو]] * [[ڪچي پل]] * [[ڳڙهي خيرو تعلقو]] == حوالا == {{حوالا|2}} kr5d81zzxs3cxhb3w0jkmq2zu7sorsn 404606 404605 2026-08-18T15:23:40Z Intisar Ali 8681 404606 wikitext text/x-wiki {{Short description|پاڪستان جو شهر ۽ انتظامي علائقو}} {{Infobox settlement <!-- Basic information --> | name = شھدادڪوٽ | official_name = Shahdadkot | other_name = {{lower|0.1em|[[سيلرا شھدادڪوٽ]]}} | native_name = {{nobold|{{lower|0.6em|{{Nastaliq|شہدادکوٹ}}}}}} | settlement_type = [[شهر]]، [[ميونسيپلٽي]] <!-- Images --> | image_skyline = Water supply shahdadkot.jpg | imagesize = 250 | image_caption = شھدادڪوٽ جو پاڻي فراهمي نظام | image_flag = | flag_size = 100 <!-- Maps / additional images --> | image_map = At_Kotoo_Motoo_Chowk_Shahdadkot.jpg | mapsize = 250 | map_caption = شھدادڪوٽ ۾ ڪوٽو موٽو چوڪ وٽ بئنڪون | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_label_position = bottom | pushpin_map_caption = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ شھدادڪوٽ جو مقام | pushpin_mapsize = 250 <!-- Location --> | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{flag|پاڪستان}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = {{flag|سنڌ}} | subdivision_type2 = [[پاڪستان جا ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] | subdivision_type3 = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name3 = [[قمبر شھدادڪوٽ ضلعو|قمبر شھدادڪوٽ]] | subdivision_type4 = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]] | subdivision_name4 = [[شھدادڪوٽ تعلقو]] <!-- Languages --> | blank1_name_sec1 = سرڪاري ٻوليون | blank1_info_sec1 = [[اردو]]، [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | blank2_name_sec1 = مقامي ٻولي | blank2_info_sec1 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | blank3_name_sec1 = ٻيون ڳالهايون ويندڙ ٻوليون | blank3_info_sec1 = [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]]، [[بلوچي ٻولي|بلوچي]]، [[براهوي ٻولي|براهوي]] <!-- Government --> | government_type = مڪاني حڪومت | leader_title = چيئرمين ميونسيپلٽي | leader_name = | leader_title1 = ايم اين اي | leader_name1 = <!-- Establishment --> | established_title = قيام | established_date = ڪلهوڙا خاندان جي دور ۾ | founder = شھداد خان کهاوڙ <!-- Physical characteristics --> | unit_pref = PAK | elevation_m = 13 | elevation_ft = 43 <!-- Population: latest statistics retained --> | population_total = 120,687 | population_as_of = [[پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري|2023ع]] | population_density_sq_mi = auto | population_blank1_title = شهر واسين جو نالو | population_blank1 = شھدادڪوٽي <!-- Time --> | timezone = [[پاڪستان جو معياري وقت]] | utc_offset = +05:00 <!-- Coordinates --> | coordinates = {{coord|27.8483|67.9106|region:PK_type:city|display=inline,title}} <!-- Postal and telephone codes --> | postal_code_type = پوسٽل ڪوڊ | postal_code = 77300 | area_code = 0744 | website = }} [[File:Petrol Pump At Highway - panoramio.jpg|thumb|شھدادڪوٽ جي باءِ پاس تي هڪ پيٽرول پمپ]] '''شھدادڪوٽ''' ({{langx|en|Shahdadkot}}) [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[قمبر شھدادڪوٽ ضلعو|قمبر شھدادڪوٽ ضلعي]] جو هڪ قديم ۽ اهم شهر آهي. شھدادڪوٽ اڳوڻي [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي ضلعي]] جو حصو هو، پر [[قمبر شھدادڪوٽ ضلعو|قمبر شھدادڪوٽ ضلعو]] قائم ٿيڻ کان پوءِ ان ۾ شامل ڪيو ويو. هي ضلعي جي وڏن شهرن مان هڪ ۽ [[شھدادڪوٽ تعلقو|شھدادڪوٽ تعلقي]] جو انتظامي مرڪز آهي. 2023ع جي آدمشماري موجب شهر جي آبادي 120,687 هئي. شهر جو پوسٽل ڪوڊ 77300 آهي. شهر جو نالو ان جي باني '''شھداد خان کهاوڙ''' جي نالي پٺيان رکيو ويو. شھدادڪوٽ [[لاڙڪاڻو|لاڙڪاڻي]] کان لڳ ڀڳ 51 ڪلوميٽر اتر-اولهه ۽ [[قمبر]] کان 34 ڪلوميٽر اتر طرف واقع آهي. هي شهر [[بلوچستان]] جي [[خضدار ضلعو|خضدار]]، [[جھل مگسي ضلعو|جھل مگسي]] ۽ [[استا محمد ضلعو|استا محمد]] ضلعن جي ويجهو واقع آهي. شھدادڪوٽ [[ايم-8 موٽر وي (پاڪستان)|ايم-8 موٽر وي]] جي رستي وسيلي [[گوادر]] ۽ [[رتوديرو]] سان ڳنڍيل آهي. شھدادڪوٽ ۾ مختلف سنڌي، بلوچ ۽ ٻين برادرين جا ماڻهو رهن ٿا. هتي رهندڙ برادرين ۾ شيخ، کهاوڙ، سيلرا، [[ڪنگراڻي]]، ڀٽي، کوسا، مگسي، براهوي، سومرا، مستوئي، تونيا، چنا، سيد، جروار، پٺاڻ، لانگاهه، گهلُو، وڌا، قريشي، عمراڻي، رڏ، مغيري، ڀٽا، اعواڻ ۽ ڪمبوهه شامل آهن. شهر ۾ مسلمان اڪثريت ۾ آهن، جن ۾ سني ۽ شيعا شامل آهن. هندو برادري پڻ شهر ۾ آباد آهي ۽ واپاري شعبي ۾ ان جي نمايان موجودگي رهي آهي. شيخ برادريءَ جي پڻ شهر جي واپاري طبقي ۾ وڏي نمائندگي آهي.<ref>{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=https://www.sindhidunya.com/shahdadkot/ |accessdate=2018-02-25 |archive-date=2016-08-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160829101127/http://www.sindhidunya.com/shahdadkot/ |dead-url=yes }}</ref> شھدادڪوٽ 1970ع کان وٺي [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] جو هڪ اهم سياسي ڳڙهه پڻ رهيو آهي.<ref>{{Cite web|url=http://www.pas.gov.pk/index.php/members/bydistrict/en/31/94|title=Welcome to the Website of Provincial Assembly of Sindh}}</ref> هي علائقو پاڪستان جي اڳوڻي وزيراعظم [[بينظير ڀٽو]] جو چونڊ تڪ پڻ رهيو آهي، جڏهن ته مير نادر خان مگسي پڻ هن علائقي مان ڊگهي عرصي تائين چونڊجندو رهيو آهي. == تاريخ == شھدادڪوٽ جي بنياد بابت مختلف تاريخي حوالا موجود آهن. سنڌ جي محقق [[ايم ايڇ پنھور]] موجب، شھدادڪوٽ انهن نون شهرن ۽ وسندين مان هڪ هو، جيڪي [[ڪلهوڙا خاندان|ڪلهوڙن]] جي دور ۾ سنڌ اندر زرعي ايراضي ۽ آباديءَ ۾ واڌ سان گڏ اُسريا. پنهور 1701ع کان 1758ع تائين واري عرصي بابت لکي ٿو ته سنڌ ۾ پوکيءَ هيٺ ايراضي لڳ ڀڳ ڏهن لکن ايڪڙن مان وڌي ٻاويهه لک ايڪڙ ٿي ۽ آبادي 14 لکن مان وڌي لڳ ڀڳ 30 لکن تائين پهتي. ان دور ۾ شھدادڪوٽ سان گڏ قمبر، وارهه، ميهڙ، خيرپور ناٿن شاهه، ميرپورخاص، نئون خدا آباد، شھدادپور، نوشهروفيروز، خانڳڙهه، فتح ڳڙهه، جوهي، دوست علي، رتوديرو ۽ وڳڻ جهڙيون وسنديون پڻ اُسريون.<ref>پنهور، ايم. ايڇ، ٽماهي ''مهراڻ''، 1/1996ع، ص. 35، سنڌي ادبي بورڊ، ڄامشورو.</ref> ضلعي قمبر شھدادڪوٽ بابت هڪ ضلعي پروفائيل موجب، شھدادڪوٽ جو بنياد لڳ ڀڳ '''1713ع''' ۾ ڪلهوڙن جي دور ۾ پيو ۽ اهو لاڙڪاڻي کان [[گنداوا]] ڏانهن ويندڙ واپاري رستي تي هڪ اهم شهر هو.<ref name="DistrictProfile">{{cite web |title=Pakistan Emergency Situational Analysis: District Kamber Shahdadkot |url=https://reliefweb.int/report/pakistan/pakistan-emergency-situational-analysis-district-kamber-shahdadkot-july-2014 |website=ReliefWeb |date=July 2014 |access-date=18 August 2026 }}</ref> علائقي تي [[ڪلهوڙا خاندان|ڪلهوڙن]] کان پوءِ [[ٽالپر خاندان|ٽالپرن]] جي حڪومت قائم ٿي، جيڪا 1843ع ۾ انگريزن جي سنڌ تي قبضي تائين جاري رهي.<ref name="DistrictProfile"/> === پراڻو نالو ۽ اوڻيهين صدي === شھدادڪوٽ جو پراڻو نالو '''شھدادپور''' هو. [[اي ڊبليو هيوز]] جي 1876ع ۾ ڇپيل ''A Gazetteer of the Province of Sind'' ۾ هن وسندي کي ''شھدادپور'' جي نالي سان درج ڪيو ويو آهي. ان وقت اهو قمبر تعلقي جي لاڙڪاڻي ڊپٽي ڪليڪٽريٽ جو هڪ سرڪاري شهر هو ۽ لاڙڪاڻي کان لڳ ڀڳ 30 ميل اتر-اتر اولهه طرف واقع هو. شهر داتو-جي-ڪُر واهه جي اولهندي ڪناري تي آباد هو ۽ رستن وسيلي قمبر، ڳڙهي خيرو، جمالي ۽ حمل سان ڳنڍيل هو.<ref name="Hughes1876">{{cite book |last=Hughes |first=A. W. |author-link=Albert William Hughes |title=A Gazetteer of the Province of Sind |location=London |year=1876 |pages=769–770 |language=en }}</ref> 1876ع جي گزيٽيئر موجب، ان وقت شھدادپور جي آبادي لڳ ڀڳ '''783''' هئي، جنهن مان 464 مسلمان ۽ 319 هندو هئا. مسلمان آباديءَ ۾ پيرزاده، ڪلهوڙا، لاشاري، سيال، مگسي ۽ مهاڻا شامل هئا. گزيٽيئر ۾ پير بخش کهاوڙ کي علائقي جو بااثر زميندار ڄاڻايو ويو آهي ۽ شهر جي ٻيهر ترقيءَ ۾ سندس ڪردار جو ذڪر پڻ ڪيو ويو آهي.<ref name="Hughes1876"/> ساڳئي گزيٽيئر مان معلوم ٿئي ٿو ته شھدادپور ڪنهن وقت هڪ نسبتاً وڏو ۽ اهم شهر هو. [[جان ڪين (پهريون بيرن ڪين)|سر جان ڪين]] افغانستان ڏانهن فوجي مهم تي روانو ٿيڻ وقت سنڌ مان گذرندي هتان پنهنجي فوج لاءِ رسد حاصل ڪئي هئي. ان کان پوءِ شهر زوال جو شڪار ٿيو. 1846ع ۾ چانڊڪا ضلعي جي ڊپٽي ڪليڪٽر ليفٽيننٽ جيمس جي دوري وقت شهر جي آبادي انتهائي گهٽجي چڪي هئي. بعد ۾ شهر ٻيهر آباد ٿيڻ لڳو ۽ 1870ع واري ڏهاڪي تائين هتي اُن، چانور ۽ مختلف اناجن جو واپار ٿيندو هو.<ref name="Hughes1876"/> === شھدادپور تعلقو === برطانوي دور ۾ علائقي جي انتظامي حيثيت ۾ اهم تبديلي 1884ع ۾ آئي. بمبئي حڪومت 16 جنوري 1884ع تي بمبئي لينڊ روينيو ڪوڊ 1879ع تحت حڪم جاري ڪيو ته قمبر ۽ سجاول تعلقن جا مخصوص ڳوٺ ۽ زمينون گڏ ڪري هڪ نئون تعلقو قائم ڪيو وڃي. اهو نئون انتظامي يونٽ '''شھدادپور تعلقو''' سڏيو ويو ۽ ان کي اپر سنڌ فرنٽيئر ضلعي جو حصو بڻايو ويو. حڪم پهرين فيبروري 1884ع کان لاڳو ٿيو.<ref name="BombayGazette1884">{{cite journal |title=Government Notification No. 414 A |journal=Bombay Government Gazette |date=17 January 1884 |pages=36–37 |language=en }}</ref> انهن سرڪاري دستاويزن مان اهو پڻ ظاهر ٿئي ٿو ته اوڻيهين صديءَ جي پوئين اڌ تائين موجوده شھدادڪوٽ لاءِ '''شھدادپور''' نالو سرڪاري طور استعمال ٿيندو رهيو.<ref name="Hughes1876"/><ref name="BombayGazette1884"/> بعد ۾ شهر جو نالو شھدادپور مان بدلائي '''شھدادڪوٽ''' ڪيو ويو. مقامي تاريخي روايتن موجب، سنڌ ۾ ساڳئي نالي سان هڪ ٻيو [[شھدادپور]] موجود هجڻ سبب ٽپال جي ورڇ ۾ مونجهارو پيدا ٿيندو هو، جنهن کان پوءِ ٻنهي شهرن ۾ فرق ڪرڻ لاءِ هن شهر جو نالو شھدادڪوٽ رکيو ويو.<ref>{{cite web |title=Shahdadkot History |url=https://historyofshahdadkot.blogspot.com/p/shahdadkot-history.html |access-date=18 August 2026 |language=en }}</ref> === ريلوي ۽ آمدرفت === برطانوي دور ۾ شھدادڪوٽ کي ريلوي وسيلي قمبر، لاڙڪاڻي ۽ اتر سنڌ جي ٻين علائقن سان ڳنڍيو ويو. '''لاڙڪاڻو–جيڪب آباد لائيٽ ريلوي''' جي رستي تي شھدادڪوٽ ۽ '''سيلرا شھدادڪوٽ ريلوي اسٽيشن''' قائم ڪيا ويا. هي ريلوي رستو لاڙڪاڻي کان قمبر ۽ شھدادڪوٽ مان ٿيندو ڳڙهي خيرو، استا محمد ۽ اڳتي جيڪب آباد ڏانهن ويندو هو.<ref>{{cite web |title=Indian Railways FAQ: IR History |url=https://www.irfca.org/faq/faq-history3.html |website=Indian Railways Fan Club |access-date=18 August 2026 |language=en }}</ref> 1956ع ۾ لاڙڪاڻي کان شھدادڪوٽ تائين ريلوي سيڪشن کي براڊ گيج ۾ تبديل ڪيو ويو، جڏهن ته سيلرا شھدادڪوٽ کان اڳتي پراڻي لائيٽ ريلويءَ جو هڪ حصو بعد ۾ ختم ڪيو ويو.<ref>{{cite web |title=Larkana–Jacobabad Light Railway |url=https://wiki.fibis.org/w/Larkana-Jacobabad_Light_Railway |website=Families in British India Society |access-date=18 August 2026 |language=en }}</ref> === ڪوٽو موٽو چوڪ === شھدادڪوٽ جي پراڻن ۽ مشهور هنڌن مان '''ڪوٽو موٽو چوڪ''' پڻ شامل آهي. مقامي روايت موجب، هن چوڪ جو نالو ڪوٽومل ۽ موٽومل نالي ٻن هندو واپارين جي نالن تان پيو، جن جو هتي ٻارن جي رانديڪن جو دڪان هوندو هو. سندن وفات کان پوءِ دڪان بند ٿي ويو، پر سندن نالن سان منسوب ''ڪوٽو موٽو'' نالو چوڪ لاءِ رائج رهيو.<ref>{{cite web |title=شهداد ڪوٽ شهر جون اهم تاريخي جڳهون |url=https://abdulghaffarwadho.wordpress.com/2017/03/31/%D8%B4%D9%87%D8%AF%D8%A7%D8%AF-%DA%AA%D9%88%D9%BD-%D8%B4%D9%87%D8%B1-%D8%AC%D9%88%D9%86-%D8%A7%D9%87%D9%85-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE%D9%8A-%D8%AC%DA%B3%D9%87%D9%88%D9%86/ |date=31 March 2017 |access-date=18 August 2026 |language=sd }}</ref> === پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ === [[پاڪستان جي آزادي]] کان پوءِ شھدادڪوٽ ۽ قمبر، [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي ضلعي]] جا تعلقا رهيا. 2004ع ۾ لاڙڪاڻي ضلعي کي ورهائي نئون [[قمبر شھدادڪوٽ ضلعو]] قائم ڪيو ويو، جنهن ۾ شھدادڪوٽ کي شامل ڪيو ويو.<ref name="DistrictProfile"/> شھدادڪوٽ ويهين صديءَ جي ٻئي اڌ دوران زرعي ۽ صنعتي مرڪز طور پڻ ترقي ڪئي. شهر ۽ ڀرپاسي واري علائقي ۾ چانور ۽ ڪڻڪ اهم فصل رهيا آهن ۽ چانورن جي ڇڙهائيءَ جا ڪيترائي ڪارخانا قائم ٿيا. 1970ع واري ڏهاڪي ۾ شھدادڪوٽ ٽيڪسٽائل مل پڻ قائم ڪئي وئي، جيڪا شهر جي اهم صنعتي ادارن مان هڪ هئي ۽ وڏي تعداد ۾ مقامي ماڻهن کي روزگار فراهم ڪندي هئي. مل بعد ۾ مالي ۽ انتظامي مسئلن جو شڪار ٿي ۽ 2007ع ۾ مستقل طور بند ٿي وئي. == جاگرافي == شھدادڪوٽ [[سنڌ]] جي اتر-اولهه واري حصي ۾ [[قمبر شھدادڪوٽ ضلعو|قمبر شھدادڪوٽ ضلعي]] ۾ واقع آهي. شهر جا جاگرافيائي بيهڪ لڳ ڀڳ {{coord|27.8483|67.9106|display=inline}} آهي ۽ سمنڊ جي سطح کان ان جي اوچائي لڳ ڀڳ 13 ميٽر آهي. شھدادڪوٽ [[لاڙڪاڻو|لاڙڪاڻي]] کان لڳ ڀڳ 51 ڪلوميٽر اتر-اولهه ۽ [[قمبر]] کان لڳ ڀڳ 34 ڪلوميٽر اتر طرف واقع آهي. شهر جي اولهه طرف بلوچستان جي سرحد ۽ ان کان اڳتي [[کيرٿر جبلن جو سلسلو]] واقع آهي. قمبر شھدادڪوٽ ضلعي جي جاگرافي ٻن نمايان قدرتي حصن ۾ ورهايل آهي. ان جو اوڀر ۽ وچ وارو حصو سنڌ جي ميداني علائقي تي مشتمل آهي، جتي آبپاشي هيٺ زرعي زمينون وڏي ايراضيءَ تي پکڙيل آهن، جڏهن ته اولهه طرف زمين آهستي آهستي جابلو ۽ اڻسڌي ٿيندي [[کيرٿر جبلن جو سلسلو|کيرٿر جبلن]] سان ملي ٿي. کيرٿر جا جبل گهڻي ڀاڱي چن جي پٿر جي ٽڪرين ۽ جبلن تي مشتمل آهن.<ref name="Lanjwani">{{cite journal |last1=Lanjwani |first1=Muhammad Farooque |last2=Khuhawar |first2=Muhammad Yar |last3=Khuhawar |first3=Taj Muhammad Jahangir |title=Groundwater quality assessment of Shahdadkot, Qubo Saeed Khan and Sijawal Junejo Talukas of District Qambar Shahdadkot, Sindh |journal=Applied Water Science |volume=10 |pages=26 |year=2020 |doi=10.1007/s13201-019-1098-2 |doi-access=free |url=https://link.springer.com/article/10.1007/s13201-019-1098-2 |access-date=18 August 2026 }}</ref> === شهري پکيڙ === شھدادڪوٽ جي موجوده شهري ايراضي پنهنجي تاريخي حدن کان گهڻي وڌي چڪي آهي. [[بورڊ آف روينيو سنڌ]] جي ديهن جي پراڻن نقشن موجب، شهر جي پراڻي آبادي شھدادڪوٽ ٿاڻي ۽ مختيارڪار آفيس جي ڀرپاسي تائين محدود هئي، جڏهن ته ان جي ڀرسان غريب آباد نالي ڳوٺ ۽ ڪجهه فاصلي تي سيلرا ۽ قمبراڻي جا ڳوٺ واقع هئا.{{حوالو گھربل|date=August 2026}} شهر جي آبادي ۽ اڏاوتي پکيڙ وڌڻ سان ڀرپاسي جون اڳ الڳ وسنديون شهري علائقي سان ملي ويون. غريب آباد ۽ قمبراڻي هاڻي شھدادڪوٽ جي لڳاتار شهري آباديءَ جو حصو بڻجي چڪا آهن. موجوده شهر ۾ ديهه شھدادڪوٽ جي وڏي حصي سان گڏ ديهه همير، ديهه سيلرا ۽ ديهه نورپور جا ڪجهه حصا پڻ اچي وڃن ٿا.{{حوالو گھربل|date=August 2026}} === آبهوا === شھدادڪوٽ جي آبهوا گرم ۽ خشڪ آهي. اونهاري جي موسم تمام گرم، جڏهن ته سيارو نسبتاً مختصر ۽ نرم هوندو آهي. قمبر شھدادڪوٽ ضلعي جي آفتن جي انتظام واري منصوبي ۾ علائقي جي آبهوا کي ''گرم ۽ خشڪ'' قرار ڏنو ويو آهي ۽ سالياني سراسري برسات لڳ ڀڳ 86.23 ملي ميٽر ڄاڻائي وئي آهي.<ref name="PDMAClimate">{{cite web |title=District Disaster Management Plan – Kambar Shahdadkot |url=https://pdma.gos.pk/Documents/District_Management_Plans/DMP%20Kambar%20Shahdadkot.pdf |publisher=Provincial Disaster Management Authority, Government of Sindh |year=2022 |access-date=18 August 2026 }}</ref> شھدادڪوٽ ۾ گرم موسم اپريل جي پوئين حصي کان جولاءِ تائين وڌيڪ شديد رهي ٿي. ضلعي جي هڪ تازي پروفائيل موجب جون گرم ترين مهينو آهي، جنهن ۾ سراسري وڌ ۾ وڌ گرمي پد لڳ ڀڳ 44 °C ۽ گهٽ ۾ گهٽ گرمي پد 31 °C رهي ٿو. ٿڌي موسم نومبر جي آخر کان فيبروري تائين رهي ٿي؛ جنوري سرد ترين مهينو آهي، جنهن ۾ سراسري گهٽ ۾ گهٽ گرمي پد لڳ ڀڳ 9 °C ۽ وڌ ۾ وڌ 23 °C آهي.<ref name="PILDATProfile">{{cite web |title=Qambar Shahdadkot District Profile |url=https://old.pildat.org/governance1/qambar-shahdadkot-district-profile |publisher=PILDAT |date=26 December 2024 |access-date=18 August 2026 }}</ref> گهٽ برسات ۽ تمام تيز اونهاري جي گرمي سبب علائقي جي زراعت جو دارومدار رڳو برسات تي نه آهي، بلڪه واهن ۽ ٽيوب ويلن ذريعي آبپاشي اهم حيثيت رکي ٿي. ضلعي جي آفتن جي انتظام واري منصوبي موجب ضلعي جي ڪل ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 44.3 سيڪڙو حصو آبپاشي هيٺ فصلن تي مشتمل آهي.<ref name="PDMAClimate"/> === پاڻي ۽ آبپاشي === شھدادڪوٽ ۽ ان جي ڀرپاسي ۾ زراعت لاءِ واهن ۽ زير زمين پاڻي ٻنهي جو استعمال ٿئي ٿو. قمبر شھدادڪوٽ ضلعي جي زرعي معيشت گهڻي ڀاڱي واهن جي آبپاشي ۽ ٽيوب ويلن تي دارومدار رکي ٿي.<ref name="PDMAClimate"/> شھدادڪوٽ ۾ زير زمين پاڻيءَ جي معيار بابت سائنسي تحقيق پاڻيءَ ۾ لوڻياٺ ۽ ٻين ڪيميائي جزن جي وڌيڪ مقدار کي هڪ اهم مسئلو قرار ڏنو آهي. 2020ع ۾ ''اپلائيڊ واٽر سائنس'' ۾ ڇپيل هڪ تحقيق ۾ شھدادڪوٽ، قبو سعيد خان ۽ سجاول جوڻيجو تعلقن مان زير زمين پاڻيءَ جا 38 نمونا وٺي 28 مختلف ماپن جي جاچ ڪئي وئي. تحقيق موجب 57.89 سيڪڙو نمونن ۾ ڪل حل ٿيل لوڻن (TDS) جو مقدار ان وقت استعمال ڪيل عالمي صحت تنظيم جي 1,000 ملي گرام في ليٽر واري حد کان وڌيڪ هو، جنهن سبب اهي نمونا پيئڻ لاءِ موزون نه سمجهيا ويا. ساڳئي تحقيق ۾ 60.52 سيڪڙو نمونن ۾ فلورائيڊ جو مقدار پڻ مقرر حد کان وڌيڪ مليو.<ref name="Lanjwani"/> شھدادڪوٽ '''شهر''' جي زير زمين پاڻيءَ تي ٿيل هڪ ٻي تحقيق ۾ شهر جي ڏهن مختلف هنڌن تان پاڻيءَ جا نمونا ورتا ويا. انهن ۾ سراسري ڪل حل ٿيل لوڻن جو مقدار 4,493.7 ملي گرام في ليٽر ۽ ڪلورائيڊ 848.4 ملي گرام في ليٽر رڪارڊ ڪيو ويو. تحقيق ڪندڙن بجليائي چالڪتا، سختي ۽ ڪل حل ٿيل لوڻن سميت ڪجهه ماپن کي پيئڻ جي پاڻيءَ لاءِ استعمال ڪيل محفوظ حدن کان وڌيڪ قرار ڏنو.<ref name="PathanShahdadkot">{{cite journal |last1=Pathan |first1=A. M. |last2=Mastoi |first2=G. M. |last3=Qureshi |first3=M. A. |last4=Pirzada |first4=A. M. |title=Physico-chemical studies of groundwater quality in Shahdadkot City and its suitability for drinking purpose: A case study for clean water security |journal=Sindh University Research Journal (Science Series) |volume=50 |issue=4 |year=2018 |url=https://nja.pastic.gov.pk/journals/index.php/SURJ/article/view/26300 |access-date=18 August 2026 }}</ref> جيتوڻيڪ پيئڻ جي حوالي سان زير زمين پاڻيءَ جي معيار جا مسئلا سامهون آيا آهن، پر شھدادڪوٽ ۽ ڀرپاسي جي تعلقن تي ڪيل تحقيق موجب استعمال ڪيل مختلف زرعي پاڻيءَ جي معيار وارن معيارن تحت 55 کان 100 سيڪڙو تائين نمونا آبپاشي لاءِ استعمال لائق قرار ڏنا ويا.<ref name="Lanjwani"/> === زمين ۽ ارضيات === شھدادڪوٽ شهر سنڌ جي ميداني ۽ زرعي علائقي ۾ واقع آهي، جڏهن ته قمبر شھدادڪوٽ ضلعي جي اولهندي حصي ڏانهن زمين جي بناوٽ تبديل ٿي جابلو علائقي ۾ داخل ٿئي ٿي. ضلعي ۾ وسيع ميدانن ۽ زرعي زمينن سان گڏ اولهه طرف [[کيرٿر جبلن جو سلسلو]] موجود آهي.<ref name="Lanjwani"/> کيرٿر سلسلو بنيادي طور چن جي پٿر جي جبلن ۽ ٽڪرين تي مشتمل آهي. اهو سلسلو بلوچستان ۾ مولا نديءَ جي ڀرپاسي کان ڏکڻ طرف لڳ ڀڳ 300 ڪلوميٽر تائين پکڙجي سنڌ مان ٿيندو ڪراچي جي اولهه ۾ عربي سمنڊ جي ساحلي علائقي تائين پهچي ٿو.<ref name="Lanjwani"/> شھدادڪوٽ پاڻ انهن جبلن ۾ نه، پر کيرٿر جي اوڀر واري ميداني علائقي ۾ آباد آهي. ميداني علائقن ۾ انساني آبادڪاري ۽ زراعت جي واڌ سبب زمين جو وڏو حصو پوکيءَ هيٺ اچي چڪو آهي. ان جي ابتڙ ضلعي جي اولهندي حصي ۾ برسات تي دارومدار رکندڙ زمين، کليل غير آباد ايراضيون، چراگاهه ۽ قدرتي ٻوٽن وارا علائقا ملن ٿا.<ref name="Lanjwani"/> === ماحوليات === قمبر شھدادڪوٽ ضلعي ۾ ميداني زرعي ماحول کان وٺي جابلو ۽ آبي ماحول تائين مختلف قدرتي نظام موجود آهن. ضلعي ۾ [[حمل ڍنڍ]] سميت ڪيترائي آبي علائقا موجود آهن، جڏهن ته اولهندي سرحد تي کيرٿر جو جابلو ماحول پکڙيل آهي.<ref name="Lanjwani"/> ماحولياتي لحاظ کان شھدادڪوٽ ۽ ڀرپاسي جي ميداني علائقن تي زرعي سرگرمين، آبپاشي، شهري پکيڙ ۽ پاڻيءَ جي دستيابيءَ جو وڏو اثر آهي. ضلعي جي قدرتي نباتات گهڻي ڀاڱي گهٽ برسات سان ٺهڪندڙ جڙي ٻوٽين ۽ ٻوٽن تي مشتمل آهي، جڏهن ته آبپاشي وارن ميداني حصن ۾ قدرتي زمين جو وڏو حصو زرعي زمين ۾ تبديل ٿيل آهي.<ref name="Lanjwani"/> === ٻوٽا ۽ جانور === شھدادڪوٽ شهر بابت ٻوٽن ۽ جهنگلي جانورن جي الڳ تفصيلي سائنسي فهرست موجود نه آهي، تنهنڪري شهر جي حياتياتي تنوع کي سڄي قمبر شھدادڪوٽ ضلعي يا کيرٿر واري حياتياتي نظام سان هڪجهڙو قرار ڏيڻ مناسب نه ٿيندو. ضلعي جي اولهندي گهٽ آباد علائقن ۾ قدرتي جڙي ٻوٽيون، ٻوٽا ۽ چراگاهه ملن ٿا، جڏهن ته شھدادڪوٽ جي چوڌاري ميداني علائقو گهڻي ڀاڱي زرعي زمين تي مشتمل آهي.<ref name="PDMAClimate"/> وسيع قمبر شھدادڪوٽ ضلعي ۾ ميدانن، آبي علائقن ۽ کيرٿر جي جابلو پٽي جي موجودگي سبب رهائشگاهن ۾ نمايان تنوع ملي ٿو. ضلعي بابت سائنسي اڀياس [[حمل ڍنڍ]]، ڊرگهه ۽ لانگهه سميت آبي علائقن ۽ کيرٿر جي جابلو پٽي جو ذڪر ڪن ٿا.<ref name="Lanjwani"/> انهن قدرتي علائقن جي حياتياتي تنوع کي شھدادڪوٽ جي شهري حياتيات کان الڳ سمجهڻ گهرجي. == سياست == شھدادڪوٽ سياسي طور [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] جي اهم اثر رسوخ وارن علائقن مان هڪ رهيو آهي. 1970ع واري ڏهاڪي کان وٺي هن علائقي جي قومي، صوبائي ۽ مڪاني سياست ۾ پاڪستان پيپلز پارٽيءَ جو نمايان ڪردار رهيو آهي. مختلف دورن ۾ چونڊ تڪن جون حدون ۽ نمبر تبديل ٿيندا رهيا آهن، تنهنڪري شھدادڪوٽ جي سياسي نمائندگيءَ کي موجوده ۽ تاريخي حلقه بندين جي لحاظ کان الڳ ڏسڻ ضروري آهي. === قومي اسيمبلي جي نمائندگي === موجوده حلقه بندين موجب [[شھدادڪوٽ تعلقو]] [[اين اي-196 (قمبر شھدادڪوٽ-1)|اين اي-196 قمبر شھدادڪوٽ-I]] جو حصو آهي. هن قومي تڪ ۾ شھدادڪوٽ سان گڏ [[قبو سعيد خان تعلقو|قبو سعيد خان]]، [[سجاول جوڻيجو تعلقو|سجاول جوڻيجو]]، [[ميروخان تعلقو|ميروخان]] ۽ قمبر تعلقي جا ڪجهه حصا شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Final List of National Assembly Constituencies |url=https://ecp.gov.pk/map-sindh |publisher=Election Commission of Pakistan |access-date=18 August 2026 }}</ref> 2024ع جي عام چونڊن ۾ [[بلاول ڀٽو زرداري]] اين اي-196 تان ڪامياب ٿيو، پر هن [[اين اي-194 (لاڙڪاڻو-1)|اين اي-194 لاڙڪاڻو-I]] واري سيٽ برقرار رکي ۽ قمبر شھدادڪوٽ واري سيٽ خالي ڪري ڇڏي. ان کان پوءِ 21 اپريل 2024ع تي ٿيل ضمني چونڊ ۾ [[خورشيد احمد جوڻيجو]] پاڪستان پيپلز پارٽيءَ جي اميدوار طور ڪامياب ٿيو.<ref>{{cite web |title=Notification regarding Returned Candidate NA-196 Kamber Shahdadkot-I |url=https://ecp.gov.pk/notification-regarding-returned-candidate-na-196-kamber-shahdadkot-i |publisher=Election Commission of Pakistan |access-date=18 August 2026 }}</ref> قومي اسيمبليءَ جي موجوده رڪارڊ ۾ پڻ خورشيد احمد جوڻيجو کي اين اي-196 قمبر شھدادڪوٽ-I جو ميمبر ڄاڻايو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Members of National Assembly from Sindh |url=https://www.na.gov.pk/en/mna_list.php?list=sindh |publisher=National Assembly of Pakistan |access-date=18 August 2026 }}</ref> 2018ع جي حلقه بندين کان اڳ شھدادڪوٽ مختلف وقتن تي اهڙن قومي تڪن جو حصو رهيو، جن جا نمبر اين اي-207 وغيره رهيا. 2008ع ۾ اين اي-207 لاڙڪاڻو-ڪم-شڪارپور-ڪم-قمبر شھدادڪوٽ تان [[فريال ٽالپر]] چونڊجي آئي.<ref>{{cite web |title=General Elections 2008 – Returned Candidates |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/1/ge2008-g1.pdf |publisher=Election Commission of Pakistan |date=1 March 2008 |access-date=18 August 2026 }}</ref> حلقه بندين جي تبديليءَ سبب پراڻي اين اي-207 کي موجوده اين اي-196 سان سڌي طرح هڪ ئي تڪ نه سمجهڻ گهرجي. === صوبائي اسيمبلي جي نمائندگي === موجوده سنڌ اسيمبلي جي حلقه بندين ۾ شھدادڪوٽ علائقو [[پي ايس-14 قمبر شھدادڪوٽ-I]] سان لاڳاپيل آهي. موجوده سنڌ اسيمبلي جي رڪارڊ موجب [[نادر علي مگسي]] پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز جي ٽڪيٽ تي پي ايس-14 قمبر شھدادڪوٽ-I جو چونڊيل ميمبر آهي.<ref>{{cite web |title=Kamber Shahdadkot – Members Directory |url=https://pas.gov.pk/assembly-members-directory/33/141 |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=18 August 2026 }}</ref> شھدادڪوٽ جي صوبائي تڪ جو نمبر ماضي ۾ ڪيترائي ڀيرا تبديل ٿيو. اڳوڻين حلقه بندين ۾ نادر علي مگسي پي ايس-40 قمبر شھدادڪوٽ-II ۽ ٻين دورن ۾ شھدادڪوٽ سان لاڳاپيل تڪن تان پڻ چونڊجي چڪو آهي.<ref>{{cite web |title=Members Directory – Kamber Shahdadkot |url=https://www.pas.gov.pk/assembly-members-directory/19 |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=18 August 2026 }}</ref> 2013ع واري اسيمبليءَ جي رڪارڊ ۾ شھدادڪوٽ سان لاڳاپيل تڪن لاءِ پي ايس-40 ۽ پي ايس-42 جهڙا پراڻا نمبر استعمال ٿيل ملن ٿا، جڏهن ته هاڻوڪي حدبنديءَ ۾ قمبر شھدادڪوٽ ضلعي لاءِ پي ايس-14 کان پي ايس-17 تائين چار صوبائي تڪ مقرر آهن.<ref>{{cite web |title=Members Directory |url=https://www.pas.gov.pk/assembly-members-directory |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=18 August 2026 }}</ref> === چونڊ تڪن جي تبديلي === شھدادڪوٽ جي چونڊ نمائندگي پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ هڪجهڙي حلقه بنديءَ هيٺ نه رهي آهي. آباديءَ، انتظامي حدن ۽ اليڪشن ڪميشن جي نئين سر حلقه بندين سبب قومي ۽ صوبائي تڪن جا نالا، نمبر ۽ حدون مختلف چونڊن ۾ تبديل ٿينديون رهيون آهن. 2018ع کان پوءِ قمبر شھدادڪوٽ ضلعي کي قومي اسيمبليءَ جا ٻه الڳ تڪ مليا، جڏهن ته موجوده حدبنديءَ ۾ اهي [[اين اي-196 (قمبر شھدادڪوٽ-1)|اين اي-196 قمبر شھدادڪوٽ-I]] ۽ [[اين اي-197 (قمبر شھدادڪوٽ-2)|اين اي-197 قمبر شھدادڪوٽ-II]] آهن.<ref>{{cite web |title=Sindh Constituency Maps |url=https://ecp.gov.pk/map-sindh |publisher=Election Commission of Pakistan |access-date=18 August 2026 }}</ref> صوبائي سطح تي ضلعي جا موجوده تڪ [[پي ايس-14 قمبر شھدادڪوٽ-I]]، پي ايس-15 قمبر شھدادڪوٽ-II، پي ايس-16 قمبر شھدادڪوٽ-III ۽ پي ايس-17 قمبر شھدادڪوٽ-IV آهن. سنڌ اسيمبلي جي موجوده رڪارڊ موجب انهن تڪن تان ترتيبوار نادر علي مگسي، نثار احمد کهڙو، خان چانڊيو ۽ نوابزادو برهان چانڊيو چونڊيل آهن.<ref>{{cite web |title=Kamber Shahdadkot – Assembly Members Directory |url=https://pas.gov.pk/assembly-members-directory/33/141 |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=18 August 2026 }}</ref> === سياسي اثر ۽ جماعتون === شھدادڪوٽ ۾ پاڪستان پيپلز پارٽي روايتي طور سڀ کان وڌيڪ اثر رکندڙ سياسي جماعت رهي آهي. قومي ۽ صوبائي سطح تي پيپلز پارٽيءَ جا اميدوار هن علائقي مان بار بار ڪامياب ٿيندا رهيا آهن. 2008ع ۾ فريال ٽالپر جي اين اي-207 تان ڪاميابي، مختلف دورن ۾ نادر علي مگسي جي صوبائي نمائندگي، ۽ موجوده اين اي-196 ۽ پي ايس-14 تي پڻ پيپلز پارٽيءَ جي نمائندن جي موجودگي هن تسلسل کي ظاهر ڪري ٿي.<ref>{{cite web |title=General Elections 2008 – Returned Candidates |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/1/ge2008-g1.pdf |publisher=Election Commission of Pakistan |date=1 March 2008 |access-date=18 August 2026 }}</ref><ref>{{cite web |title=Kamber Shahdadkot – Assembly Members Directory |url=https://pas.gov.pk/assembly-members-directory/33/141 |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=18 August 2026 }}</ref> شهر ۾ ٻين سياسي جماعتن ۾ [[جمعيت علماءِ اسلام (ف)]], [[پاڪستان تحريڪ انصاف]], [[پاڪستان مسلم ليگ (ن)]] ۽ [[پاڪستان مسلم ليگ (فنڪشنل)]] پڻ وقت بوقت چونڊن ۽ مقامي سياست ۾ حصو وٺنديون رهيون آهن. === مڪاني حڪومت ۽ ميونسپلٽي === شھدادڪوٽ جي شهري مڪاني انتظام جو بنيادي ادارو ميونسپل ڪاميٽي آهي. سنڌ جي مڪاني حڪومت واري ڍانچي تحت شهري علائقن ۾ ميونسپل ڪاميٽيون صفائي، نيڪال، مقامي رستن، اسٽريٽ لائيٽن، مارڪيٽن، پارڪن ۽ ٻين شهري خدمتن جي انتظام جون ذميوار هونديون آهن. شھدادڪوٽ جي ميونسپل ڍانچي ۾ شهر کي مختلف وارڊن ۽ مڪاني چونڊ يونٽن ۾ ورهايو ويندو آهي. سنڌ لوڪل گورنمينٽ بورڊ قمبر شھدادڪوٽ ضلعي لاءِ ميونسپل، ٽائون ۽ يونين سطح جي ادارن بابت نوٽيفڪيشن جاري ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=Notifications – Sindh Local Government Board |url=https://slgb.lgdsindh.gov.pk/notifications/ |publisher=Sindh Local Government Board |access-date=18 August 2026 }}</ref> مڪاني ادارن جون حدون ۽ انهن جي چونڊيل عهدن جا نالا وقت بوقت نئين قانون سازي ۽ حلقه بندين سان تبديل ٿيندا رهيا آهن؛ ان ڪري پراڻي ميونسپل ڪاميٽيءَ جي جوڙجڪ کي موجوده نظام سان سڌو هڪجهڙو سمجهڻ مناسب نه آهي. === يونين ڪميٽيون ۽ انتظامي ڍانچو === شھدادڪوٽ جو مڪاني انتظام شهري وارڊن ۽ يونين ڪميٽين يا ٻين قانوني طور مقرر مڪاني يونٽن ذريعي هلايو وڃي ٿو. انهن جي حدبندي ۽ تعداد اليڪشن ڪميشن ۽ سنڌ حڪومت جي مڪاني حڪومت واري کاتي طرفان مقرر ڪيا وڃن ٿا. ضلعائي سطح تي شھدادڪوٽ [[قمبر شھدادڪوٽ ضلعو|قمبر شھدادڪوٽ ضلعي]] ۽ [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] جو حصو آهي، جڏهن ته تعلقي سطح تي ان جو انتظام [[شھدادڪوٽ تعلقو|شھدادڪوٽ تعلقي]] تحت ٿئي ٿو. شهر ۾ صوبائي حڪومت جا تعلقي سطح جا مختلف انتظامي ادارا، جن ۾ مختيارڪار آفيس، پوليس، روينيو، تعليم، صحت ۽ ٻين کاتن جون آفيسون شامل آهن، ڪم ڪن ٿيون. ميونسپل ادارو شهري خدمتن جي ذميواري سنڀالي ٿو، جڏهن ته روينيو ۽ عام انتظام صوبائي حڪومت جي تعلقي ۽ ضلعي سطح جي آفيسرن جي دائري ۾ اچي ٿو. === سياسي سرگرمين جا هنڌ === شھدادڪوٽ جو '''ڪوٽو موٽو چوڪ''' شهر جي اهم واپاري ۽ سياسي مرڪزن مان هڪ آهي. مقامي سطح تي سياسي جلوس، احتجاج، ڌرڻا ۽ عوامي گڏجاڻيون روايتي طور هن چوڪ ۽ ڀرپاسي وارن مرڪزي رستن تي ٿينديون رهيون آهن.{{حوالو گھربل|date=August 2026}} == معيشت == شھدادڪوٽ جي معيشت جو بنيادي دارومدار [[زراعت]]، خاص ڪري [[چانور|چانورن]] جي پوک، ان جي خريد ۽ وڪري، رائس ملنگ ۽ زرعي واپار تي آهي. شھدادڪوٽ ۽ ان جي ڀرپاسي وارو [[قمبر شھدادڪوٽ ضلعو]] سنڌ جي اهم چانور پيدا ڪندڙ علائقن مان شمار ٿئي ٿو. ضلعي جو سنڌ جي چانورن جي ڪل پوکي هيٺ ايراضيءَ ۾ لڳ ڀڳ 11.41 سيڪڙو ۽ پيداوار ۾ لڳ ڀڳ 11.96 سيڪڙو حصو ڄاڻايو ويو آهي.<ref>{{cite news |title=Qamber Shahdadkot — caught between two provinces |url=https://www.dawn.com/news/1621762 |work=Dawn |date=4 May 2021 |access-date=18 August 2026 }}</ref> شھدادڪوٽ شهر سنڌ ۽ پاڙيسري [[بلوچستان]] جي ڪيترن زرعي علائقن لاءِ چانورن جي خريد، وڪري ۽ پروسيسنگ جو اهم مرڪز آهي. شهر ۾ اناج منڊي ۽ وڏي تعداد ۾ رائس ملون ڪم ڪن ٿيون، جتي ڀرپاسي جي زرعي علائقن مان آيل سارين کي خريد ڪري ڇڙهائي ۽ مارڪيٽ لاءِ تيار ڪيو وڃي ٿو. اپريل 2026ع ۾ شھدادڪوٽ ۾ 105 رائس ملن ۽ شهر جي اناج منڊي جي عارضي بندش بابت رپورٽ مان شهر ۾ رائس ملنگ صنعت جي وڏي پيماني جو اندازو ٿئي ٿو.<ref>{{cite news |title=105 rice mills, grain market in Shahdadkot shut over Rs1.3m robbery |url=https://www.dawn.com/ |work=Dawn |date=27 April 2026 |access-date=18 August 2026 }}</ref> === زراعت === شھدادڪوٽ جي پسگردائيءَ ۾ آبپاشي هيٺ زمينون مقامي معيشت جو بنياد آهن. چانور اهم فصل آهي، جڏهن ته ضلعي ۾ [[ڪڻڪ]]، [[ڪمند]]، جوئر، جَوَ، چڻا، سرنهن، مسور ۽ ٻيا دال وارا فصل پڻ پوکيا وڃن ٿا.<ref>{{cite web |title=Sindh – Shahdadkot |url=https://pakistanalmanac.com/sindh-shahdadkot/ |website=Pakistan Almanac |access-date=18 August 2026 }}</ref> قمبر شھدادڪوٽ بابت زرعي تحقيقن ۾ پڻ چانور کي علائقي جي اهم آمدني ڏيندڙ فصلن مان هڪ قرار ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Chandio |first1=N. N. |title=Impact of Water Scarcity on Rice Production |journal=Journal of Development and Social Sciences |year=2023 |url=https://www.ojs.jdss.org.pk/journal/article/download/618/510 |access-date=18 August 2026 }}</ref> 2025ع ۾ قمبر شھدادڪوٽ ضلعي ۾ مختلف چانورن جي قسمن جي معاشي ڪارڪردگيءَ بابت ٿيل هڪ مطالعي ۾ 120 آبادگارن جو جائزو ورتو ويو. تحقيق مان ظاهر ٿيو ته چانورن جي پوک علائقي جي زرعي معيشت ۽ آبادگارن جي آمدنيءَ ۾ مرڪزي حيثيت رکي ٿي.<ref>{{cite journal |last1=Baseer |first1=Abdul |last2=Palal |first2=Imam Udin |last3=Bilal |first3=Muhammad |last4=Qadir |first4=Naeem |last5=Ali |first5=Haris |title=Economic Analysis of Different Rice Varieties Cultivated in Shahdadkot District of Sindh |journal=Global Research Journal of Natural Science and Technology |volume=3 |issue=1 |year=2025 |doi=10.53762/grjnst.03.01.17 }}</ref> === چانورن جو واپار ۽ رائس ملنگ === چانورن جي پوک سان گڏ رائس ملنگ شھدادڪوٽ جي سڀ کان نمايان زرعي صنعتن مان هڪ آهي. سنڌ ۾ مجموعي طور رائس ملنگ پراڻي ۽ وڏي زرعي پروسيسنگ صنعت آهي، ۽ قمبر شھدادڪوٽ سنڌ جي اهم چانور پيدا ڪندڙ ضلعن ۾ شامل آهي.<ref>{{cite journal |title=Impact of Sindh Rice Industries on Economy of Pakistan |url=https://www.ajbasweb.com/old/ajbas/853-859.pdf |journal=Australian Journal of Basic and Applied Sciences |access-date=18 August 2026 }}</ref> شھدادڪوٽ ۽ ڀرپاسي ۾ رائس ملون سارين جي ڇڙهائي، صفائي، درجابندي ۽ واپار لاءِ تياريءَ جو ڪم ڪن ٿيون. [[رائيس ايڪسپورٽرس ايسوسيئيشن آف پاڪستان]] جي ميمبرن ۾ پڻ قمبر شھدادڪوٽ جي ايم-8 رستي تي قائم رائس ملون شامل آهن، جنهن مان مقامي ملنگ صنعت جي ملڪ جي وسيع چانورن واري واپاري نيٽ ورڪ سان ڳانڍاپي جو پتو پوي ٿو.<ref>{{cite web |title=Kirther Rice Mill (Pvt) Ltd |url=https://reap.com.pk/memberDetails/2033 |publisher=Rice Exporters Association of Pakistan |access-date=18 August 2026 }}</ref> شھدادڪوٽ جي اناج منڊي مقامي آبادگارن، واپارين، آڙتين ۽ رائس ملن وچ ۾ زرعي واپار جو اهم مرڪز آهي. 2025ع ۾ شهر جي وڏي اناج منڊي ٻيهر کولجڻ بابت هڪ رپورٽ ۾ شھدادڪوٽ کي سنڌ ۽ بلوچستان جي چانورن جي واپار جو مرڪز قرار ڏنو ويو.<ref>{{cite news |title=Major grain market reopens in Sindh after stakeholders reach agreement |url=https://www.dawn.com/news/1958586 |work=Dawn |date=2 December 2025 |access-date=18 August 2026 }}</ref> === آمدرفت ۽ واپار === شھدادڪوٽ جي اقتصادي اهميت ۾ ان جي شاهراهي بيهڪ پڻ ڪردار ادا ڪري ٿي. شهر [[ايم-8 موٽر وي (پاڪستان)|ايم-8]] جي [[خضدار]]–شھدادڪوٽ–[[رتوديرو]] حصي سان ڳنڍيل آهي. وفاقي ترقياتي دستاويزن موجب، خضدار–شھدادڪوٽ–رتوديرو حصو 143 ڪلوميٽر ڊگهو آهي ۽ اهو وڏي [[گوادر]]–رتوديرو ايم-8 رستي جو حصو آهي.<ref>{{cite web |title=Federal Public Sector Development Programme 2016–17 |url=https://pc.gov.pk/uploads/archives/Details_of_Rleases_2016-17%2812-05-2017%29.pdf |publisher=Planning Commission of Pakistan |date=12 May 2017 |access-date=18 August 2026 }}</ref> هن رستي وسيلي شھدادڪوٽ جو واپاري رابطو هڪ طرف [[رتوديرو]]، [[لاڙڪاڻو]] ۽ سنڌ جي ٻين مارڪيٽن سان ۽ ٻئي طرف [[خضدار]] ۽ اڳتي بلوچستان سان قائم ٿئي ٿو. وفاقي ترقياتي پروگرام ۾ ايم-8 کي گوادر، تربت، خضدار، شھدادڪوٽ ۽ لاڙڪاڻي کي ڳنڍيندڙ رستي طور درج ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Public Sector Development Programme |url=https://pc.gov.pk/uploads/annual2017/Ch02-PSDP.pdf |publisher=Planning Commission of Pakistan |year=2017 |access-date=18 August 2026 }}</ref> اها جاگرافيائي بيهڪ زرعي پيداوار، خاص ڪري چانورن، جي سنڌ ۽ بلوچستان جي مارڪيٽن تائين پهچ لاءِ اهم آهي. === صنعت === چانورن جي ملن کان سواءِ شھدادڪوٽ ۽ قمبر شھدادڪوٽ ضلعي ۾ زرعي اوزارن، تعميراتي سامان، کاڌي جي پروسيسنگ ۽ ٻين ننڍين صنعتن سان لاڳاپيل ڪاروبار پڻ موجود آهن. ضلعي جي معاشي پروفائيل ۾ رائس هسڪنگ ملن سان گڏ زرعي اوزار، لوهه ۽ اسٽيل جون شيون، ٽريڪٽر ٽراليون ۽ روايتي گاڏيون ٺاهڻ کي مقامي صنعتي سرگرمين ۾ شامل ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Sindh – Shahdadkot |url=https://pakistanalmanac.com/sindh-shahdadkot/ |website=Pakistan Almanac |access-date=18 August 2026 }}</ref> شھدادڪوٽ تعلقي ۾ هٿ جي ڀرت سان سينگاريل ٽوپيون ۽ ٻيو دستڪاريءَ جو ڪم پڻ روايتي ننڍي صنعت جو حصو رهيو آهي، جنهن جي مقامي ۽ ضلعي کان ٻاهر مارڪيٽ موجود رهي آهي.<ref>{{cite web |title=Qambar Shahdadkot District |url=https://pakistanalmanac.com/sindh-shahdadkot/ |website=Pakistan Almanac |access-date=18 August 2026 }}</ref> === شھدادڪوٽ ٽيڪسٽائل ملز === شھدادڪوٽ جي صنعتي تاريخ ۾ '''شھدادڪوٽ ٽيڪسٽائل ملز''' اهم حيثيت رکي ٿي. هي مل 1976ع ۾ قائم ڪئي وئي ۽ 1980ع ۾ پيداوار شروع ڪئي. ان جو مقصد پٺتي پيل علائقي ۾ صنعتي روزگار پيدا ڪرڻ ۽ مقامي ماڻهن کي فني مهارتون مهيا ڪرڻ هو.<ref name="DawnTextile2002">{{cite news |last=Kalhoro |first=M. B. |title=Rekindling hopes for the locals |url=https://www.dawn.com/news/1062553 |work=Dawn |date=14 January 2002 |access-date=18 August 2026 }}</ref> مل جي پيداوار 1988ع تائين جاري رهي، جنهن کان پوءِ ڪم ڪندڙ سرمائيءَ جي کوٽ، نقصانن ۽ انتظامي مسئلن سبب اها بند ٿي وئي. 1994–95ع ۾ ان جو اسپننگ سيڪشن ٻيهر هلايو ويو ۽ حڪومت مرمت ۽ ڪم ڪندڙ سرمائي لاءِ 51.5 ملين رپيا فراهم ڪيا. 1998–99ع تائين ڌاڳي جي پيداوار نسبتاً بهتر رهي.<ref name="DawnTextile2002"/> مل جي ٻيهر فعال ٿيڻ سان شهر جي مقامي معيشت تي نمايان اثر پيو؛ نوان دڪان، رائس ملون ۽ فلور ملون قائم ٿيون ۽ روزگار جا موقعا وڌيا. 2002ع جي رپورٽ موجب ان وقت مل ۾ لڳ ڀڳ 1,000 ماڻهو ڪم ڪندا هئا ۽ ان سان سڌي يا اڻسڌي طرح هزارين ماڻهن جي روزي وابسته هئي.<ref name="DawnTextile2002"/> بعد ۾ مل ٻيهر بحران جو شڪار ٿي. 2008ع ۾ مل جي بندش خلاف شھدادڪوٽ ۾ واپارين ۽ مزدورن احتجاج پڻ ڪيو، جڏهن ته اسپننگ سيڪشن مان 435 مزدورن جي بي روزگار ٿيڻ جو ذڪر ڪيو ويو.<ref>{{cite news |title=Shutdown in Shahdadkot over mill issue |url=https://beta.dawn.com/news/303837/shutdown-in-shahdadkot-over-mill-issue |work=Dawn |date=22 May 2008 |access-date=18 August 2026 }}</ref> === روزگار ۽ ننڍو ڪاروبار === شھدادڪوٽ ۽ ڀرپاسي جي ڳوٺاڻن علائقن ۾ روزگار جو وڏو حصو زراعت ۽ ان سان لاڳاپيل سرگرمين مان اچي ٿو. ضلعي سطح جي معاشي انگن موجب زراعت، مال پالڻ، مڇي مارڻ ۽ شڪار سان لاڳاپيل سرگرميون روزگار جي وڏي حصي تي مشتمل آهن.<ref>{{cite web |title=Sindh – Shahdadkot |url=https://pakistanalmanac.com/sindh-shahdadkot/ |website=Pakistan Almanac |access-date=18 August 2026 }}</ref> شهر اندر واپار، ٽرانسپورٽ، اناج منڊي، رائس ملون، پرچون دڪان، زرعي مشينري ۽ روزمره جون خدمتون شهري روزگار جا اهم ذريعا آهن. شهر جي معيشت زرعي پيداوار جي موسمي چڪر سان ويجهي نموني ڳنڍيل آهي. چانورن جي فصل جي ڪٽائي ۽ خريداري واري موسم ۾ منڊي، ٽرانسپورٽ، رائس ملن ۽ مزدوريءَ جي سرگرمي وڌي ٿي، جڏهن ته پاڻيءَ جي کوٽ يا فصل کي نقصان سڄي مقامي واپار تي اثر وجهي سگهي ٿو. قمبر شھدادڪوٽ ۾ ٿيل تحقيق پاڻيءَ جي کوٽ کي چانورن جي پيداوار لاءِ اهم معاشي خطري طور سڃاڻي ٿي.<ref>{{cite journal |last1=Chandio |first1=N. N. |title=Impact of Water Scarcity on Rice Production |journal=Journal of Development and Social Sciences |year=2023 |url=https://www.ojs.jdss.org.pk/journal/article/download/618/510 |access-date=18 August 2026 }}</ref> == صحت == شھدادڪوٽ ۽ ڀرپاسي وارن علائقن ۾ صحت سان لاڳاپيل اهم مسئلن ۾ پيئڻ جي صاف پاڻي جي دستيابي، زيرِ زمين پاڻيءَ جي آلودگي ۽ وچڙندڙ بيمارين جي روڪٿام شامل آهن. ضلعي قمبر شھدادڪوٽ بابت مختلف سائنسي تحقيقن ۽ صحت کاتي جي انگن اکرن مان ظاهر ٿيو آهي ته پاڻيءَ جي معيار ۽ ايڇ آءِ وي سميت وچڙندڙ بيمارين جي روڪٿام مقامي صحت جي نظام لاءِ اهم مسئلا رهيا آهن. === پيئڻ جي پاڻيءَ جا مسئلا === شھدادڪوٽ ۾ پيئڻ جي پاڻيءَ جي معيار بابت ڪيل تحقيقن ۾ زيرِ زمين پاڻيءَ جي ڪيترن نمونن کي انساني استعمال لاءِ غيرموزون قرار ڏنو ويو آهي. 2018ع ۾ ''سنڌ يونيورسٽي ريسرچ جرنل (سائنس سيريز)'' ۾ شايع ٿيل هڪ تحقيق ۾ شھدادڪوٽ شهر جي ڏهن مختلف هنڌن تان زيرِ زمين پاڻيءَ جا نمونا گڏ ڪري انهن جي طبعي ۽ ڪيميائي خاصيتن جو جائزو ورتو ويو. تحقيق ۾ پاڻيءَ جي برقي چالڪتا، لوڻياٺ، ڪُل حل ٿيل مادا، سختي، ڪلورائيڊ، نائٽريٽ، الڪلينيٽي ۽ ٻين عنصرن جو تجزيو ڪيو ويو. نتيجن موجب برقي چالڪتا، پاڻيءَ جي سختي ۽ ڪُل حل ٿيل مادن سميت ڪجهه عنصر پيئڻ جي پاڻيءَ لاءِ [[عالمي صحت تنظيم]] جي مقرر ڪيل حدن کان وڌيڪ هئا، جنهن جي بنياد تي تحقيق هيٺ آيل هنڌن جي پاڻيءَ کي انساني واپرائڻ لاءِ غيرموزون قرار ڏنو ويو.<ref>{{cite journal |last1=Pathan |first1=A. M. |last2=Mastoi |first2=G. M. |last3=Qureshi |first3=M. A. |last4=Pirzada |first4=A. M. |last5=Brohi |first5=K. M. |last6=Khursheed |first6=O. A. J. |last7=Almani |first7=K. F. |last8=Siddique |first8=S. |title=Physico-chemical studies of groundwater quality in Shahdadkot City and its suitability for drinking purpose: A case study for clean water security |journal=Sindh University Research Journal (Science Series) |volume=50 |issue=4 |pages=491–494 |year=2018 |doi=10.26692/sujo/2018.12.0079 |url=https://sujo.usindh.edu.pk/index.php/SURJ/article/download/1002/925 |access-date=18 August 2026}}</ref> هڪ ٻي وسيع سائنسي تحقيق ۾ [[شھدادڪوٽ تعلقو|شھدادڪوٽ]]، [[قبوسعيد خان تعلقو|قبوسعيد خان]] ۽ [[سجاول جوڻيجو تعلقو|سجاول جوڻيجو]] تعلقن مان زيرِ زمين پاڻيءَ جا 38 نمونا گڏ ڪري 28 مختلف معيارن تي پرکيا ويا. تحقيق موجب 57.89 سيڪڙو نمونن ۾ ڪُل حل ٿيل مادن جي مقدار عالمي صحت تنظيم جي وڌ ۾ وڌ مقرر ڪيل 1,000 ملي گرام في ليٽر حد کان وڌيڪ هئي، جنهن ڪري اهي نمونا پيئڻ لاءِ مناسب نه هئا. تحقيق ۾ فلورائيڊ جي وڌيل مقدار پڻ اهم مسئلي طور سامهون آئي؛ اڌ نمونن ۾ فلورائيڊ وڌ ۾ وڌ قابلِ قبول حد کان وڌيڪ هو.<ref name="Lanjwani2020">{{cite journal |last1=Lanjwani |first1=Muhammad Farooque |last2=Khuhawar |first2=Muhammad Yar |last3=Khuhawar |first3=Taj Muhammad Jahangir |title=Groundwater quality assessment of Shahdadkot, Qubo Saeed Khan and Sijawal Junejo Talukas of District Qambar Shahdadkot, Sindh |journal=Applied Water Science |volume=10 |article-number=26 |year=2020 |doi=10.1007/s13201-019-1098-2 |url=https://link.springer.com/article/10.1007/s13201-019-1098-2 |access-date=18 August 2026}}</ref> ساڳئي تحقيق ۾ ڪجهه نمونن اندر [[ڪروميم]]، [[نڪل]]، [[ڪيڊميم]] ۽ [[سيسو|سيسي]] جي مقدار پڻ عالمي صحت تنظيم جي مقرر ڪيل حدن کان وڌيڪ ملي. ڪروميم 49.42 سيڪڙو، نڪل 21.05 سيڪڙو، ڪيڊميم 28.94 سيڪڙو ۽ سيسو 18.42 سيڪڙو نمونن ۾ مقرر حد کان وڌيڪ هو. آرسينڪ جي حوالي سان صورتحال نسبتاً مختلف هئي ۽ 38 مان رڳو هڪ نموني ۾ ان جي مقدار مقرر حد کان وڌيڪ ملي. تحقيق ڪندڙن نڪل، ڪروميم، سيسي ۽ ڪيڊميم جي وڌيل مقدار کي نيڪال جي گندي پاڻي ۽ علائقي جي ارضياتي بناوٽ سان ممڪن طور ڳنڍيو.<ref name="Lanjwani"/> فلورائيڊ جي ورڇ ۾ پڻ علائقائي فرق ڏٺو ويو. تحقيق موجب شھدادڪوٽ تعلقي ۾ فلورائيڊ جي مقدار نسبتاً وڌيڪ، جڏهن تہ سجاول جوڻيجو تعلقي ۾ گهٽ هئي. پاڻيءَ ۾ فلورائيڊ جي ڊگهي عرصي تائين تمام گهڻي مقدار انساني صحت لاءِ نقصانڪار ٿي سگهي ٿي ۽ [[فلوروسس]] جو سبب بڻجي سگهي ٿي.<ref name="Lanjwani"/> 2019ع ۾ ''دي ايڪسپريس ٽربيون'' پڻ قمبر شھدادڪوٽ ضلعي ۾ زيرِ زمين پاڻيءَ جي آلودگيءَ بابت رپورٽ ڪئي. رپورٽ موجب پاڻيءَ ۾ نقصانڪار ڪيميائي مادا ۽ ڳرا ڌاتو موجود هجڻ سبب ڪيترن علائقن ۾ زيرِ زمين پاڻي پيئڻ لاءِ محفوظ نه هو. رپورٽ ۾ سرڪاري واٽر سپلاءِ اسڪيمن مان فراهم ٿيندڙ پاڻيءَ جي صفائي ۽ مناسب ٽريٽمينٽ بابت پڻ مسئلن جي نشاندهي ڪئي وئي هئي.<ref>{{Cite web |date=18 December 2019 |title=Underground contamination: Not a drop worth drinking in Qambar-Shahdadkot |url=https://tribune.com.pk/story/2120739/underground-contamination-not-drop-worth-drinking-qambar-shahdadkot |access-date=18 August 2026 |website=The Express Tribune |language=en}}</ref> === ايڇ آءِ وي ۽ ايڊز === [[ايڇ آءِ وي]] جي پکڙجڻ جو مسئلو اتر سنڌ، خاص طور [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي]] ۽ ان جي ڀرپاسي وارن ضلعن ۾، صحت جو هڪ اهم مسئلو رهيو آهي. قمبر شھدادڪوٽ ضلعو پڻ هن علائقائي صحت جي مسئلي کان متاثر ٿيو آهي. 2010ع ۾ شايع ٿيل هڪ رپورٽ موجب لاڙڪاڻي ۾ قائم ايڇ آءِ وي علاج مرڪز تي لاڙڪاڻي، قمبر شھدادڪوٽ ۽ ٻين ڀرپاسي وارن ضلعن سان تعلق رکندڙ مريضن جو علاج ڪيو پئي ويو، جڏهن تہ صحت جي ماهرن قمبر شھدادڪوٽ ۾ پڻ ايڇ آءِ وي جا ڪيس موجود هجڻ جي نشاندهي ڪئي هئي.<ref>{{cite news |title=Extensive efforts needed to dig out hidden HIV/AIDS cases |url=https://www.dawn.com/news/587523/extensive-efforts-needed-to-dig-out-hidden-hivaids-cases |work=Dawn |date=1 December 2010 |access-date=18 August 2026}}</ref> 2016ع ۾ لاڙڪاڻي ۽ قمبر شھدادڪوٽ ۾ غيرمحفوظ رت جي منتقلي ۽ رت جي بئنڪن جي نگراني بابت خدشا سامهون اچڻ کان پوءِ اختيارين ٻنهي ضلعن ۾ ڪيترين ئي رت جي بئنڪن خلاف ڪارروائي ڪئي. رپورٽن موجب قمبر شھدادڪوٽ ۾ 20 ۽ لاڙڪاڻي ۾ پنج رت جون بئنڪون بند ڪيون ويون. ان وقت ايڇ آءِ وي جي ممڪن منتقلي ۽ رت جي مناسب اسڪريننگ نه ٿيڻ بابت پڻ جاچ ڪئي وئي.<ref>{{cite news |title=Spike in HIV/AIDS cases: Over two dozen blood banks sealed |url=https://tribune.com.pk/story/1197382/spike-hivaids-cases-two-dozen-blood-banks-sealed |work=The Express Tribune |date=11 October 2016 |access-date=18 August 2026}}</ref> 2019ع ۾ سنڌ ايڊز ڪنٽرول پروگرام جي انگن اکرن جي حوالي سان شايع ٿيل رپورٽ موجب قمبر شھدادڪوٽ ضلعي ۾ 112 ايڇ آءِ وي مثبت مريض درج ٿيل هئا.<ref>{{cite news |title=A grim reminder for Sindh on World AIDS Day |url=https://tribune.com.pk/story/2109625/grim-reminder-sindh-world-aids-day |work=The Express Tribune |date=1 December 2019 |access-date=18 August 2026}}</ref> 2019ع ۾ [[رتوديرو]] ۾ ٻارن ۾ ايڇ آءِ وي جي وڏي پيماني تي پکڙجڻ کان پوءِ ٿيندڙ سائنسي تحقيق ۾ لاڙڪاڻي سان گڏ پاڙيسري قمبر شھدادڪوٽ ۽ شڪارپور ضلعن جي ٻارن کي پڻ تحقيق جي دائري ۾ شامل ڪيو ويو.<ref>{{cite journal |title=Investigation of an extensive outbreak of HIV infection among children in Sindh, Pakistan: protocol for a matched case–control study |journal=BMJ Open |year=2020 |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7170612/ |access-date=18 August 2026}}</ref> سنڌ حڪومت جي 2021–22ع واري بجيٽ دستاويزن ۾ قمبر شھدادڪوٽ ضلعي لاءِ ايڇ آءِ وي/ايڊز جي روڪٿام ۽ ڪنٽرول جو الڳ پروگرام پڻ درج ٿيل هو، جيڪو ضلعي ۾ بيماريءَ جي نگراني ۽ روڪٿام لاءِ سرڪاري صحت جي ڍانچي جو حصو هو.<ref>{{cite web |title=Health Services – Budget Estimates 2021–2022 |url=https://www.finance.gos.pk/Home/Download?path=Budget%5CBudgetBooks%5CFY-21-22%5CVOLUME-IIIDetail%5C41.SC21144+HEALTH+SERVICES.pdf |publisher=Finance Department, Government of Sindh |year=2021 |access-date=18 August 2026}}</ref> === پوليو === شھدادڪوٽ ۾ [[پوليو]] جي ماحولياتي نگراني دوران پڻ وائرس جي موجودگي رڪارڊ ڪئي وئي آهي. جون 2024ع ۾ باقرآباد پاڙي جي گندي پاڻيءَ مان ورتل ماحولياتي نمونن ۾ پوليو وائرس جي موجودگي جي تصديق ٿي. قمبر شھدادڪوٽ جي ضلعي صحت آفيسر موجب نمونا 4 جون تي گڏ ڪري [[نيشنل انسٽيٽيوٽ آف هيلٿ، اسلام آباد]] موڪليا ويا هئا. صحت اختيارين موجب وائرس جي جينياتي مشابهت بلوچستان جي [[استا محمد ضلعو|استا محمد]] مان اڳ مليل وائرس سان هئي، جنهن کي ٻنهي علائقن وچ ۾ ماڻهن جي اچ وڃ سان ڳنڍيو ويو. ان کان پوءِ شھدادڪوٽ جي ٽن يونين ڪائونسلن ۾ نگراني ۽ پوليو خلاف مهم تيز ڪئي وئي.<ref>{{cite news |title=Sewage samples confirm poliovirus presence in Shahdadkot |url=https://www.dawn.com/news/1842635/sewage-samples-confirm-poliovirus-presence-in-shahdadkot |work=Dawn |date=29 June 2024 |access-date=18 August 2026}}</ref> === هيپاٽائيٽس === قمبر شھدادڪوٽ ۽ لاڙڪاڻي جي علائقن ۾ [[هيپاٽائيٽس بي]] ۽ [[هيپاٽائيٽس سي]] جا ڪيس پڻ صحت جي مسئلن طور رپورٽ ٿيندا رهيا آهن. 2010ع ۾ صحت جي ماهرن ٻنهي ضلعن ۾ هيپاٽائيٽس جي وڌندڙ شرح بابت خدشن جو اظهار ڪيو. قبوسعيد خان ۾ 2009ع دوران لڳايل هڪ طبي ڪئمپ ۾ معائنو ڪرايل مريضن مان 22 سيڪڙو ۾ هيپاٽائيٽس بي ۽ 18 سيڪڙو ۾ هيپاٽائيٽس سي جي نشاندهي ٿيڻ جي رپورٽ ڪئي وئي، جڏهن تہ ضلعي جي ٻين علائقن مان پڻ ٻنهي قسمن جا ڪيس رپورٽ ٿيا.<ref>{{cite news |title=Rise in hepatitis in Larkana, Qambar-Shahdadkot |url=https://www.dawn.com/news/892730/rise-in-hepatitis-in-larkana-qambar-shahdadkot |work=Dawn |date=23 July 2010 |access-date=18 August 2026}}</ref> == آبادي ۽ سماج == === آبادي === {{Historical populations |1951|8,994 |1961|15,043 |1972|24,323 |1981|32,888 |1998|60,436 |2017|118,915 |2023|120,687 |align=center |percentages=pagr |footnote=ذريعا: پاڪستان جون مختلف آدمشماريون.<ref name="PBS1951-1998">{{cite web |title=Population by Administrative Units 1951–1998 |url=https://repository.lahoreschool.edu.pk/xmlui/bitstream/handle/123456789/13673/Administrative%20Units.pdf?isAllowed=y&sequence=1 |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] |access-date=18 August 2026 }}</ref><ref name="PBS2023">{{cite web |title=7th Population and Housing Census 2023 – Detailed Results |url=https://www.pbs.gov.pk/result-excel/ |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] |access-date=18 August 2026 }}</ref> }} [[پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري|2023ع جي آدمشماري]] موجب شھدادڪوٽ شهر جي آبادي 120,687 هئي.<ref name="PBS2023"/> 2017ع جي آدمشماريءَ ۾ شهر جي آبادي 118,915 هئي، تنهنڪري 2017ع کان 2023ع تائين شهر جي آباديءَ ۾ نسبتاً ٿورو اضافو ٿيو.<ref name="PBS2023"/> شھدادڪوٽ جي آباديءَ ۾ ويهين صديءَ جي ٻئي اڌ دوران نمايان واڌ ٿي. 1951ع ۾ شهر جي آبادي رڳو 8,994 هئي، جيڪا 1961ع ۾ وڌي 15,043، 1972ع ۾ 24,323 ۽ 1981ع ۾ 32,888 ٿي. 1998ع تائين آبادي 60,436 تائين پهچي وئي، جڏهن تہ 2017ع ۾ اها لڳ ڀڳ ٻيڻي ٿي 118,915 ٿي وئي.<ref name="PBS1951-1998"/><ref name="PBS2023"/> 1951ع کان 2023ع تائين شھدادڪوٽ جي شهري آبادي مجموعي طور تي تيرهن ڀيرا کان وڌيڪ وڌي. خاص طور 1998ع کان 2017ع وارو عرصو تيز آبادي واڌ وارو رهيو، جڏهن شهر جي آبادي 60 هزار کان وڌي 118 هزار کان مٿي پهتي. ان جي ابتڙ 2017ع کان 2023ع تائين آباديءَ ۾ واڌ جو رجحان گهڻو سست رهيو.<ref name="PBS2023"/> 2023ع جي آدمشماريءَ موجب شھدادڪوٽ سنڌ جي انهن شهرن مان هڪ هو جن جي آبادي هڪ لک کان وڌيڪ هئي.<ref name="PBS2023"/> === نسلي ۽ سماجي بناوٽ === شھدادڪوٽ سنڌ ۽ [[بلوچستان]] جي سرحدي علائقن جي ويجهو واقع هجڻ سبب تاريخي طور مختلف قبيلائي ۽ ثقافتي گروهن جي رهائش جو مرڪز رهيو آهي. شهر ۽ ان جي پسگردائيءَ ۾ سنڌي ۽ بلوچ پسمنظر رکندڙ مختلف برادريون آباد آهن. مقامي روايتن ۽ تاريخي مواد ۾ کهاوڙ، سيلرا، مگسي، بروهي، کوسا، مستوئي، چنا، سومرا، سيد، جروار، مغيري، ڀٽي، شيخ ۽ ٻين برادرين جو ذڪر ملي ٿو. جديد پاڪستاني آدمشماريون عام طور آباديءَ کي ''نسلي گروهه'' يا ذات جي بنياد تي تفصيلي شهري سطح تي ورهائي پيش نٿيون ڪن؛ تنهنڪري شھدادڪوٽ جي مختلف برادرين جا صحيح سيڪڙو سرڪاري آدمشماريءَ مان مقرر ڪرڻ ممڪن ناهي. ان سبب شهر جي نسلي بناوٽ بابت مخصوص سيڪڙو ڏيڻ بدران سرڪاري طور دستياب مادري ٻولي، مذهب ۽ ٻين آبادي انگن کي وڌيڪ معتبر ڊيموگرافڪ اشارا سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="PBS2023"/> === ٻوليون === [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] شھدادڪوٽ ۽ ان جي ڀرپاسي جي مکيه مقامي ٻولي آهي. شهر جي بلوچستان سان جاگرافيائي ويجهڙائي ۽ ٻنهي علائقن وچ ۾ تاريخي سماجي لاڳاپن سبب [[براهوي ٻولي|براهوي]] ۽ [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] ڳالهائيندڙ آبادي پڻ موجود آهي، جڏهن تہ [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]] ۽ [[اردو]] پڻ استعمال ٿين ٿيون. 2023ع جي آدمشماريءَ جي ضلعي سطح وارن انگن موجب [[قمبر شھدادڪوٽ ضلعو|قمبر شھدادڪوٽ ضلعي]] جي 96 سيڪڙو کان وڌيڪ آباديءَ سنڌيءَ کي پنهنجي مادري ٻولي ڄاڻايو، جڏهن تہ براهوي ٻيو وڏو مادري ٻولي وارو گروهه هو.<ref name="PBS2023Language">{{cite web |title=7th Population and Housing Census 2023 – Population by Mother Tongue |url=https://www.pbs.gov.pk/result-excel/ |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] |year=2023 |access-date=18 August 2026 }}</ref> اهي انگ سڄي ضلعي جا آهن ۽ انهن کي صرف شھدادڪوٽ شهر جي ٻوليائي تناسب طور نه سمجهڻ گهرجي. سرڪاري ۽ تعليمي معاملن ۾ سنڌيءَ سان گڏ [[اردو]] ۽ [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] پڻ استعمال ٿين ٿيون. === مذهب === شھدادڪوٽ جي آباديءَ جي وڏي اڪثريت [[اسلام]] جي پيروڪار آهي. مسلمان آباديءَ ۾ [[سني اسلام|سني]] ۽ [[شيعو اسلام|شيعا]] برادريون شامل آهن. شهر ۾ [[هندومت|هندو]] برادري پڻ تاريخي طور آباد رهي آهي ۽ مقامي واپار ۽ ڪاروبار ۾ ان جي موجودگي رهي آهي. 2023ع جي آدمشماريءَ مطابق سڄي قمبر شھدادڪوٽ ضلعي جي 99 سيڪڙو کان وڌيڪ آبادي مسلمان هئي، جڏهن تہ هندو آبادي ضلعي جي هڪ سيڪڙو کان گهٽ آباديءَ تي مشتمل هئي. عيسائي ۽ ٻين مذهبي گروهن جي آبادي پڻ ننڍي تعداد ۾ درج ڪئي وئي.<ref name="PBS2023Religion">{{cite web |title=7th Population and Housing Census 2023 – Population by Sex, Religion and Rural/Urban |url=https://www.pbs.gov.pk/result-excel/ |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] |year=2023 |access-date=18 August 2026 }}</ref> جيئن ٻولين جي انگن سان، اهي سيڪڙو سڄي ضلعي جا آهن، نه صرف شھدادڪوٽ شهر جا. === تعليم ۽ خواندگي === {{Main|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جي تعليم}} شھدادڪوٽ [[قمبر شھدادڪوٽ ضلعو|قمبر شھدادڪوٽ ضلعي]] جي اهم شهري ۽ تعليمي مرڪزن مان هڪ آهي. شهر ۾ سرڪاري ۽ خانگي پرائمري، سيڪنڊري ۽ هائير سيڪنڊري تعليمي ادارا موجود آهن، جڏهن تہ ڀرپاسي جي ڳوٺاڻن علائقن جا شاگرد پڻ ثانوي ۽ اعليٰ تعليم لاءِ شهر ڏانهن اچن ٿا. [[پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري|2023ع جي آدمشماري]] موجب قمبر شھدادڪوٽ ضلعي ۾ ڏهن سالن ۽ ان کان وڌيڪ عمر واري آباديءَ جي مجموعي خواندگيءَ جي شرح لڳ ڀڳ 40 سيڪڙو هئي. مردن ۾ خواندگيءَ جي شرح لڳ ڀڳ 49 سيڪڙو، جڏهن تہ عورتن ۾ لڳ ڀڳ 30 سيڪڙو هئي، جنهن مان ضلعي ۾ تعليم جي حوالي سان نمايان صنفي فرق ظاهر ٿئي ٿو.<ref name="PBS2023Literacy">{{cite web |title=7th Population and Housing Census 2023 – Population (10 Years and Above) by Literacy, Sex and Rural/Urban |url=https://www.pbs.gov.pk/result-excel/ |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] |year=2023 |access-date=18 August 2026 }}</ref> اهي خواندگيءَ جا انگ سڄي ضلعي لاءِ آهن؛ شھدادڪوٽ شهر لاءِ الڳ انگ موجود هجن تہ انهن کي شهر جي انگن سان بدلائڻ گهرجي. ضلعي سطح تي مردن ۽ عورتن جي خواندگيءَ وچ ۾ لڳ ڀڳ 19 سيڪڙو پوائنٽن جو فرق تعليم تائين رسائيءَ ۾ صنفي تفاوت کي ظاهر ڪري ٿو.<ref name="PBS2023Literacy"/> قمبر شھدادڪوٽ ضلعو نوجوان آباديءَ وارو علائقو پڻ آهي. 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ ضلعي جي 34 سيڪڙو کان وڌيڪ آبادي ڏهن سالن کان گهٽ عمر جي هئي، جنهن سبب اسڪولي تعليم، استادن، اسڪولن ۽ ٻين تعليمي سهولتن جي طلب آباديءَ جي بناوٽ جو اهم پهلو آهي.<ref name="PBS2023">{{cite web |title=7th Population and Housing Census 2023 – Detailed Results |url=https://www.pbs.gov.pk/result-excel/ |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] |year=2023 |access-date=18 August 2026 }}</ref> == ڪتب خانا == شھدادڪوٽ جي علمي تاريخ ۾ ديني مدرسن سان ڳنڍيل خانگي ڪتبخانن اهم ڪردار ادا ڪيو آهي. اوڻيهين صديءَ ۾ شهر سنڌ ۽ بلوچستان جي عالمن ۽ شاگردن لاءِ هڪ علمي مرڪز طور سڃاتو ويندو هو. سنڌي ادبي بورڊ ۾ ڇپيل هڪ تحقيقي مضمون موجب، تيرهين ۽ چوڏهين صدي هجريءَ جي شروعاتي دور ۾ شھدادڪوٽ ۾ ڪيترائي عالم ۽ مدرس آباد هئا ۽ سنڌ ۽ بلوچستان جي علمي روايتن جو گڏيل اثر نظر ايندو هو.<ref name="MemonLibraries">{{cite journal |last=ميمڻ |first=عبدالغفور سنڌي |title=لاڙڪاڻي ضلعي جا ڪتبخانا |journal=مهراڻ |volume=33 |year=1984 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |url=https://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/mehran/Book7/Book_page13.html |access-date=18 August 2026 }}</ref> === مولانا نور محمد شھدادڪوٽيءَ جو ڪتبخانو === شھدادڪوٽ جي قديم علمي ڪتبخانن مان سڀ کان نمايان ڪتبخانو [[مولانا نور محمد شھدادڪوٽي]] سان منسوب هو. هو اصل ڀاڳناڙي، بلوچستان جي ڪنڊي علائقي جو رهواسي هو ۽ پنهنجي ابتدائي ۽ اعليٰ ديني تعليم مولانا عبدالحليم ڪنڊوي وٽ حاصل ڪيائين.<ref name="MemonLibraries"/><ref name="NoorBiography">{{cite web |title=مرحوم مولانا نُور محمد شهدادڪوٽي |url=https://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/mehran/Book10/Book_page3.html |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |access-date=18 August 2026 }}</ref> سندس ڄمڻ جي سال بابت مختلف ماخذن ۾ اختلاف ملي ٿو. ميمڻ عبدالغفور سنڌي کيس 1206هه/1791ع ۾ ڄاول ڄاڻائي ٿو، جڏهن ته سنڌي ادبي بورڊ تي محفوظ هڪ ٻي سوانح ۾ سندس ولادت جي تاريخ کي اڻڄاتل قرار ڏنو ويو آهي.<ref name="MemonLibraries"/><ref name="NoorBiography"/> تنهنڪري سندس پيدائش جو صحيح سال قطعي طور مقرر ڪرڻ مشڪل آهي. تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ نور محمد پهريان پنهنجي ڳوٺ ۾ تدريس شروع ڪئي. بعد ۾ هو [[رياست قلات]] سان لاڳاپيل عدالتي عهدي تي رهيو. ميمڻ عبدالغفور سنڌي موجب، کيس خان خداداد خان قلات طرفان ''قاضي القضاة'' مقرر ڪيو ويو هو. 1858ع ڌاري هڪ شرعي معاملي تي اختلاف کان پوءِ هو سنڌ آيو، پهريان [[ميروخان]] ۾ ميان حامدالله عرف حامد حضوري وٽ رهيو ۽ پوءِ سرائي پير بخش کهاوڙ جي دعوت تي شھدادڪوٽ منتقل ٿيو، جتي هن پنهنجي درسگاهه قائم ڪئي.<ref name="MemonLibraries"/> سنڌي ادبي بورڊ جي ٻي سوانحي روايت موجب، شھدادڪوٽ ۾ سندس درسگاهه مان سنڌ ۽ بلوچستان جا ڪيترائي طالب علم تعليم حاصل ڪندا هئا. سندس شاگردن ۾ مولانا گل محمد شھدادڪوٽي، مولانا غلام صديق شھدادڪوٽي، مولانا تاج محمد امروٽي، مولانا محمد حسن جوهي ۽ ٻيا عالم شامل هئا.<ref name="NoorBiography"/> هڪ ٻي علمي روايت موجب مولانا نور محمد وٽان 52 عالم فارغ التحصيل ٿيا هئا.<ref>{{cite web |title=سنڌي ادبي بورڊ آن لائين لائبريري |url=https://sindhiadabiboard.org/catalogue/Articles/Book7/Book_page36.html |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |access-date=18 August 2026 }}</ref> مولانا نور محمد 12 ذوالحج 1296هه تي شھدادڪوٽ ۾ وفات ڪئي. سنڌي ادبي بورڊ جي سوانحي ماخذ موجب سندس عمر ان وقت لڳ ڀڳ نوي سال هئي ۽ کيس شھدادڪوٽ ۾ دفن ڪيو ويو.<ref name="NoorBiography"/> === ڪتابن جو ذخيرو === مولانا نور محمد وٽ عربي ۽ فارسي ڪتابن جو وڏو ذاتي ڪتبخانو هو. ميمڻ عبدالغفور سنڌي موجب، هن ڪتبخاني ۾ لڳ ڀڳ '''هڪ هزار''' ڪتاب محفوظ هئا، جن مان وڏي تعداد ۾ قلمي نسخا شامل هئا.<ref name="MemonLibraries"/> اهي ڪتاب خاص طور ديني علوم، فقه، منطق، عربي ادب ۽ درسي نصاب سان لاڳاپيل هئا. مولانا نور محمد جي علمي ڪم بابت ماخذن ۾ پڻ ٿورو اختلاف ملي ٿو. ميمڻ عبدالغفور سنڌي سندس هڪ ڊزن کان وڌيڪ تصنيفن جو ذڪر ڪري ٿو، جڏهن ته سنڌي ادبي بورڊ جي هڪ ٻي سوانح ۾ لکيل آهي ته سندس ڪا وڏي مستقل تصنيف مشهور نه هئي، پر عربي درسي ڪتابن تي سندس ڪيترائي قلمي حاشيا موجود هئا.<ref name="MemonLibraries"/><ref name="NoorBiography"/> هڪ ٻئي تاريخي ماخذ ۾ سندس ''صرف بهائي'' ۽ ''جامع تعليمات جديد طرز موجب'' نالي تصنيفن جو ذڪر پڻ ملي ٿو.<ref>{{cite web |title=مولانا نور محمد شهدادڪوٽي جون تصنيفات |url=https://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/history/Book33/Book_page21.html |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |access-date=18 August 2026 }}</ref> انهيءَ سبب مولانا نور محمد جي علمي ورثي جو وڏو حصو ڇپيل ڪتابن جي ڀيٽ ۾ قلمي حاشين، درسي تحريرن ۽ سندس درسگاهه جي تدريسي روايت ۾ محفوظ رهيو. === مدرسه محموديه ۽ حليميه === مولانا نور محمد طرفان شھدادڪوٽ ۾ قائم ڪيل درسگاهه بعد ۾ '''مدرسه محموديه''' جي نالي سان مشهور ٿي. سندس وفات کان پوءِ سندس فرزندن، خاص طور مولانا گل محمد ۽ مولانا غلام صديق، مدرسي ۽ ڪتبخاني جي علمي ذخيري ۾ اضافو ڪيو.<ref name="MemonLibraries"/> مولانا گل محمد پنهنجي والد وٽ تعليم حاصل ڪئي ۽ پوءِ ساڳئي تدريسي سلسلي کي جاري رکيو. سنڌي ادبي بورڊ جي سوانحي مواد موجب، سندس شاگردن ۾ مولانا غلام صديق، قاضي داد محمد مڪران وارو، عبدالحڪيم افغان ۽ محمد حسين حيدرآبادي شامل هئا.<ref name="NoorBiography"/> ميمڻ عبدالغفور سنڌي موجب، مولانا نور محمد، گل محمد ۽ غلام صديق جي دور ۾ هن مدرسي جي علمي شهرت سبب سنڌ ۽ بلوچستان جي مختلف علائقن مان شاگرد شھدادڪوٽ ايندا هئا. وقت گذرڻ سان مدرسه محموديه ۽ ان سان لاڳاپيل ڪتبخاني جي اصل حيثيت گهٽجندي وئي، ۽ بعد ۾ مدرسي جو نالو '''مدرسه حليميه''' رکيو ويو.<ref name="MemonLibraries"/> === علمي اثر === شھدادڪوٽ جي هن درسگاهه جو اثر رڳو شهر تائين محدود نه رهيو. مولانا نور محمد، سندس استادن ۽ شاگردن جي علمي سند سنڌ جي ٻين ڪيترن مدرسن تائين پهتي. سنڌي ادبي بورڊ جي تاريخي مواد موجب، مولانا عبدالحليم ڪنڊويءَ جي علمي سلسلي مان مولانا نور محمد شھدادڪوٽي جهڙا عالم پيدا ٿيا ۽ ان علمي روايت جو اثر سنڌ جي ڪيترن عربي مدرسن تائين پهتو.<ref>{{cite web |title=سنڌ ۾ عربي درسگاهن جو سلسلو |url=https://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/history/Book33/Book_page20.html |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |access-date=18 August 2026 }}</ref> بعد واري دور ۾ پڻ مولانا نور محمد شھدادڪوٽيءَ جي علمي سند سنڌ جي ٻين عالمن تائين منتقل ٿيندي رهي. نوشهروفيروز ضلعي جي مخطوطات بابت هڪ تحقيقي مطالعي ۾ مولانا محمد عالم سومري جي علمي سند مولانا عبدالرحمان فيروز شاهي ۽ مولانا عطاالله فيروز شاهي وسيلي مولانا نور محمد شھدادڪوٽيءَ تائين پهچائي وئي آهي.<ref>{{cite journal |title=ضلعي نوشهروفيروز ۾ مخطوطات جا ذخيرا |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |url=https://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/mehran/Book149/Book_page3.html |access-date=18 August 2026 }}</ref> === جديد عوامي ڪتبخاني جي ضرورت === شھدادڪوٽ ۾ جديد عوامي ڪتبخاني جي کوٽ پڻ مختلف وقتن تي مقامي شاگردن ۽ شهرين جي بحث جو موضوع رهي آهي. 2021ع ۾ شايع ٿيل هڪ خط موجب، شھدادڪوٽ پريس ڪلب جي سامهون عوامي لائبريري لاءِ زمين مختص ڪئي وئي هئي، پر تعمير مڪمل نه ٿيڻ سبب شاگردن کي پڙهائي ۽ مقابلي جي امتحانن جي تياري لاءِ ٻين شهرن ڏانهن وڃڻو پوندو هو.<ref>{{cite news |title=Budget for Shahdadkot Library |url=https://www.nation.com.pk/24-May-2021/budget-for-shahdadkot-library |work=The Nation |date=24 May 2021 |access-date=18 August 2026 }}</ref> سنڌ جي ثقافت کاتي جي ڊائريڪٽوريٽ جنرل آف پبلڪ لائبريريز موجب، سنڌ ۾ سرڪاري عوامي ڪتبخانن جو صوبائي نيٽ ورڪ هلندڙ آهي؛ تنهن هوندي به ان جي موجوده سرڪاري فهرست مان شھدادڪوٽ شهر ۾ مڪمل طور فعال صوبائي عوامي ڪتبخاني جي واضح داخلا نظر نٿي اچي.<ref>{{cite web |title=Public Libraries |url=https://sindhculture.gov.pk/public-libraries/ |publisher=Culture, Tourism, Antiquities & Archives Department, Government of Sindh |access-date=18 August 2026 }}</ref> == ٻوڏ جي تباهي == {{Main|پاڪستان ۾ 2022ع واري ٻوڏ}} [[File:Flood in Pakistan 2022.png|thumb|سيپٽمبر 2022ع ۾ ٻوڏ جي پاڻيءَ ۾ گهيريل شھدادڪوٽ شهر جو فضائي منظر]] 2022ع ۾ [[پاڪستان ۾ 2022ع واري ٻوڏ|پاڪستان ۾ آيل تباهه ڪندڙ ٻوڏن]] دوران [[شھدادڪوٽ]] ۽ [[قمبر شھدادڪوٽ ضلعو|قمبر شھدادڪوٽ ضلعو]] سنڌ جي سخت متاثر علائقن ۾ شامل هئا. جون کان شروع ٿيل غيرمعمولي [[چوماسي]] برساتن ۽ بلوچستان کان ايندڙ ٻوڏ جي وهڪرن سبب ضلعي جي نيڪال ۽ آبپاشي نظام تي شديد دٻاءُ پيو. آگسٽ جي آخري هفتي ۽ سيپٽمبر جي شروعات تائين شھدادڪوٽ جي ڀرپاسي جا ڪيترائي علائقا پاڻيءَ هيٺ اچي ويا ۽ شهر پاڻ به ٻوڏ جي خطري هيٺ اچي ويو.<ref>{{cite web |title=Flood 2022 Maps |url=https://pdma.gos.pk/flood-2022-maps/ |publisher=[[Provincial Disaster Management Authority (Sindh)|Provincial Disaster Management Authority Sindh]] |access-date=18 August 2026 }}</ref><ref>{{cite web |title=Flood Inundation Map – Kamber Shahdadkot |url=https://pdma.gos.pk/Documents/Flood/Flood_2022/Flood%20Inundation%20GIS%20Maps/Flood%20Inundation%20Map-Kamber_Shahdadkot_28-08-2022.pdf |publisher=[[Provincial Disaster Management Authority (Sindh)|Provincial Disaster Management Authority Sindh]] |date=28 August 2022 |access-date=18 August 2026 }}</ref> === شھدادڪوٽ کي ٻوڏ جو خطرو === آگسٽ 2022ع جي آخري ڏينهن ۾ [[سيف الله مگسي برانچ]] ۽ گهر ڊرين ۾ گهارن ۽ بلوچستان کان ايندڙ پاڻيءَ سبب شھدادڪوٽ تي ٻوڏ جو خطرو وڌي ويو. 29 آگسٽ تي ''[[ڊان (اخبار)|ڊان]]'' ٻڌايو تہ سيف الله مگسي برانچ ۾ لڳ ڀڳ 150 فوٽ ويڪرو گهارو پوڻ ۽ [[رائٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين]] ۾ بلوچستان کان ايندڙ پاڻيءَ جو دٻاءُ وڌڻ سبب ڪچي پل وارو علائقو ٻڏي ويو هو ۽ پاڻي ڏکڻ طرف وڌي رهيو هو. ساڳئي وقت شھدادڪوٽ جي وارڊ نمبر 5 ۾ سيلرا کان لغاري ۽ مستوئي پاڙن تائين برساتي ۽ ٻوڏ جو پاڻي داخل ٿي چڪو هو.<ref name="Dawn29Aug2022">{{cite news |last=Kalhoro |first=M. B. |title=Exodus begins from Warah, Shahdadkot over fear of deluge |url=https://www.dawn.com/news/1707214/exodus-begins-from-warah-shahdadkot-over-fear-of-deluge |work=[[Dawn (newspaper)|Dawn]] |date=29 August 2022 |access-date=18 August 2026 }}</ref> پاڻيءَ جي وڌندڙ دٻاءَ سبب شهر ۾ خوف پکڙجي ويو ۽ ڪيترن رهواسين محفوظ هنڌن ڏانهن لڏپلاڻ شروع ڪئي.<ref name="Dawn29Aug2022"/> ٻوڏ جو خطرو گهٽائڻ ۽ پاڻيءَ کي ٻئي رخ ڏانهن موڙڻ لاءِ شھدادڪوٽ جي چوڌاري حفاظتي بند مضبوط ڪرڻ، مختلف هنڌن تي مٽيءَ جا بند ٻڌڻ ۽ رستن توڙي نيڪال جي نظام ۾ پاڻيءَ لاءِ رستا پيدا ڪرڻ جون ڪوششون ڪيون ويون. سيپٽمبر جي شروعات تائين صورتحال وڌيڪ سنگين ٿي وئي. سيلرا ڀرسان قمبر–شھدادڪوٽ روڊ ۾ پاڻيءَ جي نيڪال لاءِ ڪٽ ڏنا ويا، ڇاڪاڻ تہ بلوچستان کان ايندڙ ٻوڏ ۽ سم نالن ۾ پيل گهارن سبب شھدادڪوٽ ۽ ڀرپاسي وارن علائقن تي دٻاءُ وڌي رهيو هو. 4 سيپٽمبر تي شھدادڪوٽ ڊرين ۾ ڳوٺ گامن فقير کوسو ڀرسان لڳ ڀڳ 80 فوٽ ويڪرو گهارو پڻ پيو، جنهن سبب وڌيڪ ڳوٺ پاڻيءَ هيٺ آيا.<ref>{{cite news |last=Kalhoro |first=M. B. |title=Over 40,000 move out of Qambar-Shahdadkot's Warah to escape floodwater ravages |url=https://www.dawn.com/news/1708397 |work=[[Dawn (newspaper)|Dawn]] |date=5 September 2022 |access-date=18 August 2026 }}</ref> === آبپاشي ۽ نيڪال جي نظام تي دٻاءُ === ٻوڏ دوران قمبر شھدادڪوٽ ضلعي جي صورتحال رڳو مقامي برساتن سبب نه هئي، پر بلوچستان جي اتر ۽ اولهه وارن علائقن مان ايندڙ وڏي مقدار جي پاڻيءَ پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو. سنڌ جي آبپاشي کاتي موجب بلوچستان ۾ انتهائي تيز برساتن کان پوءِ وڏي مقدار ۾ ٻوڏ جو پاڻي [[ايف پي بند]] ۽ [[رائٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين]] وسيلي سنڌ ڏانهن آيو. ان سبب نيڪال وارا نالا پنهنجي گنجائش کان وڌيڪ وهڻ لڳا ۽ ڪيترن هنڌن تي گهارا پيا.<ref name="Dawn9Sep">{{cite news |title=Murad asks depts to ensure draining of water from affected towns |url=https://www.dawn.com/news/1709085 |work=[[Dawn (newspaper)|Dawn]] |date=9 September 2022 |access-date=18 August 2026 }}</ref> سيپٽمبر جي پهرئين هفتي ۾ سنڌ حڪومت کي ٻڌايو ويو تہ [[قمبر]]، شھدادڪوٽ، [[قبوسعيد خان]]، [[وارهه]]، [[نصيرآباد، سنڌ|نصيرآباد]]، [[ميهڙ]]، [[خيرپور ناٿن شاهه]] ۽ [[جوهي]] جا وڏا حصا پاڻيءَ هيٺ هئا.<ref name="Dawn9Sep"/> شھدادڪوٽ مين ڊرين، ميرو خان مين ڊرين، گهر مين ڊرين ۽ ٻين نيڪال وارن وهڪرن ۾ پاڻيءَ جي غيرمعمولي سطح سبب شهر ۽ ڳوٺن مان پاڻي ڪڍڻ هڪ وڏو مسئلو بڻجي ويو. 10 سيپٽمبر تائين شھدادڪوٽ مين ڊرين ۽ ميرو خان مين ڊرين ۾ پاڻيءَ جي سطح تقريباً هڪ کان ٻه فوٽ گهٽجڻ شروع ٿي ۽ پاڻي آر بي او ڊي-III ڏانهن وهڻ لڳو. گهر مين ڊرين، جيڪا ڪجهه وقت ابتو وهي رهي هئي، ٻيهر مين نارا ويلي ڊرين ڏانهن وهڻ شروع ڪيو. سنڌ حڪومت موجب ان وقت شھدادڪوٽ، قمبر، وارهه، نصيرآباد ۽ قبوسعيد خان جي مٿانهن علائقن ۾ پاڻيءَ جي سطح آهستي آهستي گهٽجڻ لڳي هئي.<ref>{{cite news |title=Murad orders steps to normalise life in N. Feroze, Khairpur and Kot Diji |url=https://www.dawn.com/news/1709250 |work=[[Dawn (newspaper)|Dawn]] |date=10 September 2022 |access-date=18 August 2026 }}</ref> === ميرو خان ڪئنال ۽ گهارا === ٻوڏ دوران [[ميرو خان]] ۽ شھدادڪوٽ جي وچ وارن علائقن ۾ آبپاشي ۽ نيڪال وارن نالن ۾ گهارا پوڻ سبب ڪيترائي ڳوٺ پاڻيءَ هيٺ اچي ويا. تيز وهڪري گهرن، زرعي زمينن، فصلن ۽ مال متاع کي نقصان پهچايو ۽ ڪيترن علائقن جا زميني رابطا متاثر ٿيا. اختيارين گهارن جي سببن بابت جاچ ۽ بندن کي مضبوط ڪرڻ جا قدم پڻ کنيا.<ref>{{Cite web |date=4 September 2022 |title=Several villages flooded after breach in Meeru Khan canal in Qamber |url=https://nation.com.pk/2022/09/04/several-villages-flooded-after-breach-in-meeru-khan-canal-in-qamber/ |access-date=18 August 2026 |website=The Nation |language=en }}</ref> قمبر شھدادڪوٽ ۾ پاڻيءَ جي پکڙجڻ جي شدت [[سنڌ پراونشل ڊزاسٽر مئنيجمينٽ اٿارٽي]] جي سيٽلائيٽ تي ٻڌل نقشن ۾ پڻ درج ڪئي وئي. اداري 28 آگسٽ ۽ 5 سيپٽمبر 2022ع تي ضلعي جا الڳ ٻوڏ-گرفتگي نقشا جاري ڪيا، جن ۾ ٻڏل ۽ پاڻيءَ سان گهيريل علائقن، شهرن، ڳوٺن، شاهراهن ۽ يونين ڪائونسلن جي صورتحال ڏيکاري وئي.<ref>{{cite web |title=Flood 2022 Maps |url=https://pdma.gos.pk/flood-2022-maps/ |publisher=Provincial Disaster Management Authority, Government of Sindh |access-date=18 August 2026 }}</ref> === لڏپلاڻ ۽ انساني اثر === شھدادڪوٽ جي چوڌاري پاڻي وڌڻ سان شهر ۽ ڀرپاسي جي ڳوٺن مان وڏي پيماني تي عارضي لڏپلاڻ ٿي. ڪيترن خاندانن پنهنجا گهر ڇڏي نسبتاً مٿانهن هنڌن، روڊن، بندن ۽ امدادي ڪئمپن ۾ پناهه ورتي. ساڳئي وقت قمبر شھدادڪوٽ جي ٻين شهرن ۾ پڻ اهڙي صورتحال پيدا ٿي؛ [[وارهه]] مان ڏهن هزارن جي تعداد ۾ ماڻهو ٻوڏ جي خطري سبب نڪري ويا، جڏهن تہ قبوسعيد خان پڻ پاڻيءَ سان گهيرجي ويو.<ref>{{cite news |last=Kalhoro |first=M. B. |title=Over 40,000 move out of Qambar-Shahdadkot's Warah to escape floodwater ravages |url=https://www.dawn.com/news/1708397 |work=Dawn |date=5 September 2022 |access-date=18 August 2026 }}</ref> ٻوڏ سبب بي گهر ٿيل خاندانن، خاص طور ٻارن، لاءِ تعليم ۽ بنيادي سهولتون پڻ متاثر ٿيون. [[يونيسيف]] قمبر شھدادڪوٽ جي مينهون خاني بلدي ڳوٺ ۾ ٻوڏ سبب اندروني طور بي گهر ٿيل خاندانن جي ٻارن لاءِ عارضي سکيا مرڪز قائم ڪيو. يونيسيف موجب ٻوڏ متاثر خاندانن کي پيئڻ جو محفوظ پاڻي، طبي سامان، غذائي علاج جون شيون ۽ صفائيءَ جون ڪِٽون پڻ مهيا ڪيون ويون.<ref>{{cite web |title=UNICEF delivers supplies to ensure that every child can score goals in life |url=https://www.unicef.org/supply/stories/unicef-delivers-supplies-ensure-every-child-can-score-goals-life |publisher=[[UNICEF]] |access-date=18 August 2026 }}</ref> === امدادي ڪارروايون === ضلعي انتظاميا، [[پراونشل ڊزاسٽر مئنيجمينٽ اٿارٽي، سنڌ|پراونشل ڊزاسٽر مئنيجمينٽ اٿارٽي]]، بچاءَ وارن ادارن، فوج، غير سرڪاري تنظيمن ۽ مقامي رضاڪارن ٻوڏ متاثر ماڻهن کي محفوظ هنڌن ڏانهن منتقل ڪرڻ ۽ کاڌو، پيئڻ جو پاڻي، خيما ۽ ٻيون ضروري شيون پهچائڻ جون ڪارروايون ڪيون. قمبر شھدادڪوٽ جي ڊپٽي ڪمشنر جاويد نبي کوسو، پي ڊي ايم اي سنڌ طرفان، [[قبوسعيد خان]] جي ڪچي واري ٻوڏ متاثر علائقي ۾ خوراڪ جون شيون پڻ ورهايون.<ref>{{cite web |title=Deputy Commissioner Qambar-Shahdadkot Javed Nabi Khoso distributing food items among the flood affected people |url=https://www.app.com.pk/photos-section/deputy-commissioner-qambar-shahdadkot-javed-nabi-khoso-distributing-food-items-among-the-flood-affected-people-in-the-flood-hit-katcha-area-of-qubo-saeed-khan-on-the-behalf-of-provincial-disaster-mana/ |website=[[Associated Press of Pakistan]] |date=1 August 2022 |access-date=18 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230316103302/https://www.app.com.pk/photos-section/deputy-commissioner-qambar-shahdadkot-javed-nabi-khoso-distributing-food-items-among-the-flood-affected-people-in-the-flood-hit-katcha-area-of-qubo-saeed-khan-on-the-behalf-of-provincial-disaster-mana/ |archive-date=16 March 2023 |url-status=live }}</ref> پي ڊي ايم اي سنڌ جي 2022ع واري ٻوڏ بابت رپورٽ موجب قمبر شھدادڪوٽ امدادي سامان حاصل ڪندڙ اهم ضلعن مان هو. اداري طرفان ٻوڏ متاثر آباديءَ لاءِ راشن، صاف پيئڻ جو پاڻي، خيما ۽ گهريلو استعمال جون ضروري شيون فراهم ڪيون ويون.<ref>{{cite web |title=Flood 2022 in Sindh |url=https://pdma.gos.pk/Documents/Reports/Flood%202022%20In%20Sindh.pdf |publisher=Provincial Disaster Management Authority, Government of Sindh |access-date=18 August 2026 }}</ref> ٻوڏ کان پوءِ به انساني امداد جي ضرورت جاري رهي. پاڪستان هيومينيٽيرين فورم جي 2022ع واري سالياني رپورٽ موجب [[مرسي ڪور]] قمبر شھدادڪوٽ ۽ جيڪب آباد ضلعن ۾ ٻوڏ متاثر ۽ ڪمزور برادرين لاءِ 12 مهينن جو امدادي پروگرام شروع ڪيو، جنهن جي پهرئين مرحلي ۾ صاف پاڻي، خوراڪ، غير غذائي ضروري شيون ۽ صفائي بابت آگاهي فراهم ڪئي وئي.<ref>{{cite web |title=Pakistan Humanitarian Forum Annual Report 2022 |url=https://ndma.gov.pk/public/storage/publications/July2023/4MYdOADBMNylGJdX1cY4.pdf |publisher=Pakistan Humanitarian Forum |year=2022 |access-date=18 August 2026 }}</ref> === صحت، پاڻي ۽ تعليم تي اثر === ٻوڏ جي بيٺل ۽ آلوده پاڻيءَ سبب صاف پيئڻ جي پاڻي، صفائي ۽ صحت جون ضرورتون وڌي ويون. ملڪ گير سطح تي [[يونيسيف]] خبردار ڪيو تہ 2022ع جي ٻوڏ سبب لکين ٻار پاڻيءَ مان پکڙجندڙ بيمارين، غذائي کوٽ ۽ ٻين صحت جي خطرن کي منهن ڏئي رهيا هئا.<ref>{{cite web |title=More than three million children at risk as devastating floods hit Pakistan |url=https://www.unicef.org/press-releases/more-three-million-children-risk-devastating-floods-hit-pakistan |publisher=[[UNICEF]] |date=31 August 2022 |access-date=18 August 2026 }}</ref> قمبر شھدادڪوٽ ۾ عارضي سکيا مرڪزن ۽ پاڻي، صفائي، غذائيت ۽ طبي امداد جي فراهمي اهڙين ضرورتن جي جواب جو حصو هئي.<ref>{{cite web |title=UNICEF delivers supplies to ensure that every child can score goals in life |url=https://www.unicef.org/supply/stories/unicef-delivers-supplies-ensure-every-child-can-score-goals-life |publisher=UNICEF |access-date=18 August 2026 }}</ref> 2022ع واري ٻوڏ شھدادڪوٽ لاءِ رڳو هڪ مختصر برساتي واقعو نه هئي، پر شهر جي نيڪال، آبپاشي، روڊن، پيئڻ جي پاڻي ۽ آفتن کان بچاءَ واري ڍانچي لاءِ هڪ وڏي آزمائش ثابت ٿي. سنڌ حڪومت جي رپورٽن موجب سيپٽمبر جي ٻئي هفتي کان شھدادڪوٽ ۽ ڀرپاسي وارن مٿانهن علائقن ۾ پاڻيءَ جي سطح گهٽجڻ شروع ٿي، پر ضلعي جي ڪيترن هيٺانهن علائقن مان پاڻي نيڪال ٿيڻ ۽ معمول جي زندگي بحال ٿيڻ ۾ وڌيڪ وقت لڳو.<ref name="Dawn9Sep"/> == رانديون == [[ڪرڪيٽ]] شھدادڪوٽ ۾ کيڏجندڙ نمايان راندين مان هڪ آهي. شهر ۽ ڀرپاسي ۾ مقامي ڪرڪيٽ ڪلب ۽ ٽيمون سرگرم آهن ۽ مقامي سطح تي ڪرڪيٽ جا مقابلا ۽ ٽورنامينٽ منعقد ٿيندا رهن ٿا. [[پاڪستان ڪرڪيٽ بورڊ]] جي ڪلبن واري سرڪاري فهرست ۾ شھدادڪوٽ جي ''بلوچ ٽائيگرز ڪرڪيٽ ڪلب شھدادڪوٽ'' کي سنڌ ڪرڪيٽ ايسوسيئيشن جي لاڙڪاڻو سٽي ڪرڪيٽ ايسوسيئيشن هيٺ درج ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=List of Clubs |url=https://www.pcb.com.pk/downloads/List%20of%20Clubs.pdf |publisher=[[پاڪستان ڪرڪيٽ بورڊ]] |access-date=18 August 2026 }}</ref> شهر ۾ راندين لاءِ هڪ اسٽيڊيم گرائونڊ پڻ موجود آهي. [[پراونشل ڊزاسٽر مئنيجمينٽ اٿارٽي، سنڌ]] جي 2025ع واري سرڪاري هنگامي منصوبي ۾ شھدادڪوٽ تعلقي لاءِ ''Stadium Ground, Shahdadkot'' کي باقاعدي هنڌ طور درج ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Provincial Monsoon Contingency Plan 2025 |url=https://pdma.gos.pk/Documents/Contingency_Plans/Provincial%20Monsoon%20Contingency%20Plan%202025.pdf |publisher=Provincial Disaster Management Authority, Government of Sindh |year=2025 |page=179 |access-date=18 August 2026 }}</ref> شهر ۾ مقامي ڪرڪيٽ مقابلن لاءِ راندين جا ميدان استعمال ٿيندا آهن، جڏهن تہ ضلعي سطح تي پڻ شھدادڪوٽ جون ٽيمون ڪرڪيٽ مقابلن ۾ حصو وٺنديون آهن. [[فٽبال]] پڻ شھدادڪوٽ جي منظم راندين ۾ شامل آهي. [[پاڪستان فٽبال فيڊريشن]] جي پاڪستان فٽبال ڪنيڪٽ واري ڪلبن ۽ اڪيڊمين جي سرڪاري فهرست ۾ قمبر شھدادڪوٽ ضلعي هيٺ شھدادڪوٽ جا ڪيترائي فٽبال ڪلب درج ٿيل آهن. انهن ۾ ''الشهباز فٽبال ڪلب شھدادڪوٽ''، ''حبيب اليون فٽبال ڪلب شھدادڪوٽ''، ''مهران فٽبال ڪلب شھدادڪوٽ'' ۽ ''شهيد مير اختر ساسولي فٽبال ڪلب شھدادڪوٽ'' فعال ڪلبن طور درج آهن، جڏهن تہ ''بابو غلام محمد فٽبال ڪلب شھدادڪوٽ'' ۽ ''شاهه لطيف فٽبال ڪلب شھدادڪوٽ'' پڻ رجسٽرڊ ڪلبن ۾ شامل آهن.<ref name="PFFShahdadkot">{{cite web |title=Pakistan Football Connect: Clubs & Academies Status |url=https://pff.com.pk/wp-content/uploads/2024/11/Clubs-Academies-List-3-11-2024.pdf |publisher=[[پاڪستان فٽبال فيڊريشن]] |date=3 November 2024 |page=65 |access-date=18 August 2026 }}</ref> انهن ڪلبن جي سرڪاري رجسٽريشن مان شهر ۾ ڪلب سطح تي فٽبال جي منظم سرگرمين جي موجودگي ظاهر ٿئي ٿي.<ref name="PFFShahdadkot"/> شھدادڪوٽ ۽ [[قمبر]] جون ٽيمون ضلعي سطح جي راندين ۾ پڻ هڪ ٻئي سان مقابلو ڪنديون رهيون آهن. آگسٽ 2025ع ۾ سنڌ جي راندين ۽ نوجوانن جي معاملن واري کاتي پاران آزاديءَ جي ڏهاڙي جي سلسلي ۾ قمبر شهر ۾ شھدادڪوٽ ۽ قمبر جي ٽيمن وچ ۾ ڪرڪيٽ ميچ منعقد ڪئي وئي. شھدادڪوٽ جي ٽيم 183 رنسن جي هدف جي جواب ۾ 162 رنسون ٺاهيون ۽ قمبر جي ٽيم مقابلو 21 رنسن تان کٽيو. مقابلي جو انتظام قمبر شھدادڪوٽ جي ضلعي راندين واري آفيس ڪيو هو.<ref>{{cite news |title=Cricket match organizes to celebrate Independence Day |url=https://www.urdupoint.com/en/pakistan/cricket-match-organizes-to-celebrate-independ-2026226.html |agency=[[Associated Press of Pakistan]] |date=5 August 2025 |access-date=18 August 2026 }}</ref> سنڌ حڪومت پڻ شھدادڪوٽ کي انهن علائقن ۾ شامل ڪيو آهي جتي راندين جو بنيادي ڍانچو قائم ڪيو ويو آهي. 2024ع ۾ سنڌ جي راندين ۽ نوجوانن جي معاملن واري کاتي بابت رپورٽ ۾ شھدادڪوٽ کي سنڌ جي انهن هنڌن ۾ شمار ڪيو ويو، جتي اسٽيڊيم، راندين جا ميدان يا ٻيون راندين جون سهولتون قائم ڪيون ويون آهن. ساڳئي منصوبي تحت ضلعي سطح تي نوجوانن لاءِ مختلف راندين جا مقابلا ڪرائڻ جو منصوبو پڻ پيش ڪيو ويو.<ref>{{cite news |last=Ali |first=Syed Intikhab |title=Sindh sports dept plans competitions across province |url=https://www.thenews.com.pk/print/1239809-sindh-sports-dept-plans-competitions-across-province |work=[[The News International]] |date=14 October 2024 |access-date=18 August 2026 }}</ref> [[والي بال]] پڻ شھدادڪوٽ تعلقي ۽ قمبر شھدادڪوٽ ضلعي جي ڳوٺاڻن علائقن ۾ کيڏي ويندڙ راندين مان آهي. ضلعي ۾ اسڪولن ۽ نوجوانن لاءِ ٿيندڙ راندين جي سرگرمين ۾ ڪرڪيٽ سان گڏ والي بال، بيڊمنٽن، رسو ڇڪڻ ۽ ٻيون رانديون پڻ شامل رهيون آهن. مثال طور سنڌ ڪميونٽي موبلائيزيشن پروگرام تحت قمبر شھدادڪوٽ ضلعي جي وارهه واري علائقي ۾ منعقد ڪيل ڇوڪرين جي راندين واري تقريب ۾ ڪرڪيٽ، [[بيڊمنٽن]]، والي بال ۽ رسو ڇڪڻ جا مقابلا ڪرايا ويا.<ref>{{cite web |title=Sindh Community Mobilization Program Annual Report Year III |url=https://pdf.usaid.gov/pdf_docs/PA00XDHZ.pdf |publisher=[[United States Agency for International Development]] |year=2016 |access-date=18 August 2026 }}</ref> ضلعي جي اسڪولن ۾ راندين کي غير نصابي سرگرمين طور پڻ هٿي ڏني وئي آهي. 2012ع ۾ ٻوڏ متاثر قمبر شھدادڪوٽ ضلعي ۾ [[يونيسيف]] جي مالي سهڪار سان ''رائيٽ ٽو پلي'' پاران بين المدارس راندين جا مقابلا منعقد ڪيا ويا، جن ۾ 753 ٻارن ڪرڪيٽ سميت مختلف راندين ۾ حصو ورتو.<ref>{{cite news |title=UNICEF organizes Inter School Tournaments in flood hit Sindh districts |url=https://www.pakistanchristianpost.com/head-line-news-details/3963 |date=30 November 2012 |access-date=18 August 2026 }}</ref> اهڙيءَ طرح شھدادڪوٽ ۾ راندين جون سرگرميون رڳو ڪرڪيٽ تائين محدود ناهن؛ شهر ۾ منظم فٽبال ڪلبن جي موجودگي، مقامي ڪرڪيٽ ڪلبن، اسٽيڊيم گرائونڊ ۽ ضلعي سطح جي راندين جي سرگرمين سبب ڪرڪيٽ ۽ فٽبال ٻنهي لاءِ مقامي سطح تي راندين جو ڍانچو موجود آهي، جڏهن تہ والي بال ۽ ٻيون رانديون خاص طور اسڪولن ۽ ڀرپاسي جي ڳوٺاڻن علائقن ۾ کيڏيون وڃن ٿيون. == فاصلا == هيٺ ڏنل جدول ۾ شھدادڪوٽ کان پاڪستان جي اهم شهرن ۽ دنيا جي ڪجهه وڏن شهرن تائين فاصلا ڏيکاريل آهن. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; border-collapse:collapse;" |+ style="background:#3949AB; color:white; padding:8px; font-size:115%;" | '''شھدادڪوٽ ۽ ٻين شهرن وچ ۾ فاصلا''' |- ! style="background:#5C6BC0; color:white; width:22%;" | شروعاتي هنڌ ! style="background:#5C6BC0; color:white; width:25%;" | منزل ! style="background:#00897B; color:white; width:18%;" | فاصلو (ڪ.م.) ! style="background:#F57C00; color:white; width:35%;" | روڊ ذريعي رابطو |- style="background:#E8EAF6;" | [[شھدادڪوٽ]] | [[لنڊن]] | 6,125 | نہ |- style="background:#F5F5F5;" | [[شھدادڪوٽ]] | [[نيو يارڪ شهر|نيو يارڪ]] | 11,507 | نہ |- style="background:#E8EAF6;" | [[شھدادڪوٽ]] | [[برلن]] | 5,235 | نہ |- style="background:#F5F5F5;" | [[شھدادڪوٽ]] | [[لاس اينجلس]] | 13,113 | نہ |- style="background:#E8EAF6;" | [[شھدادڪوٽ]] | [[ماسڪو]] | 3,908 | نہ |- style="background:#E8F5E9;" | [[شھدادڪوٽ]] | [[بيجنگ]] | 4,578 | ها، [[گلگت]] کان چين جي سرحد وسيلي |- style="background:#E8EAF6;" | [[شھدادڪوٽ]] | [[ٽوڪيو]] | 6,655 | نہ |- style="background:#F5F5F5;" | [[شھدادڪوٽ]] | [[سڊني]] | 11,069 | نہ |- style="background:#E8EAF6;" | [[شھدادڪوٽ]] | [[ريو ڊي جينيرو]] | 13,110 | نہ |- ! colspan="4" style="background:#00796B; color:white; padding:6px;" | '''پاڪستان جي اهم شهرن تائين فاصلا''' |- style="background:#E0F2F1;" | [[شھدادڪوٽ]] | [[ڪراچي]] | 342 | ها |- style="background:#F1F8E9;" | [[شھدادڪوٽ]] | [[لاهور]] | 746 | ها |- style="background:#E0F2F1;" | [[شھدادڪوٽ]] | [[اسلام آباد]] | 822 | ها |- style="background:#F1F8E9;" | [[شھدادڪوٽ]] | [[پشاور]] | 769 | ها |- style="background:#E0F2F1;" | [[شھدادڪوٽ]] | [[ڪوئيٽا]] | 276 | ها |- style="background:#F1F8E9;" | [[شھدادڪوٽ]] | [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] | 280 | ها |} == پڻ ڏسو == * [[قبو سعيد خان تعلقو]] * [[لاڙڪاڻو]] * [[اميد علي جوڻيجو]] * [[ڪچي پل]] * [[ڳڙهي خيرو تعلقو]] == حوالا == {{حوالا|2}} hs7whh0x1sggz71zl3re2664ih9joeb 404607 404606 2026-08-18T15:27:07Z Intisar Ali 8681 404607 wikitext text/x-wiki {{Short description|پاڪستان جو شهر ۽ انتظامي علائقو}} {{Infobox settlement <!-- Basic information --> | name = شھدادڪوٽ | official_name = Shahdadkot | other_name = {{lower|0.1em|[[سيلرا شھدادڪوٽ]]}} | native_name = {{nobold|{{lower|0.6em|{{Nastaliq|شہدادکوٹ}}}}}} | settlement_type = [[شهر]]، [[ميونسيپلٽي]] <!-- Images --> | image_skyline = Water supply shahdadkot.jpg | imagesize = 250 | image_caption = شھدادڪوٽ جو پاڻي فراهمي نظام | image_flag = | flag_size = 100 <!-- Maps / additional images --> | image_map = At_Kotoo_Motoo_Chowk_Shahdadkot.jpg | mapsize = 250 | map_caption = شھدادڪوٽ ۾ ڪوٽو موٽو چوڪ وٽ بئنڪون | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_label_position = bottom | pushpin_map_caption = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ شھدادڪوٽ جو مقام | pushpin_mapsize = 250 <!-- Location --> | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{flag|پاڪستان}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = {{flag|سنڌ}} | subdivision_type2 = [[پاڪستان جا ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] | subdivision_type3 = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name3 = [[قمبر شھدادڪوٽ ضلعو|قمبر شھدادڪوٽ]] | subdivision_type4 = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]] | subdivision_name4 = [[شھدادڪوٽ تعلقو]] <!-- Languages --> | blank1_name_sec1 = سرڪاري ٻوليون | blank1_info_sec1 = [[اردو]]، [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | blank2_name_sec1 = مقامي ٻولي | blank2_info_sec1 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | blank3_name_sec1 = ٻيون ڳالهايون ويندڙ ٻوليون | blank3_info_sec1 = [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]]، [[بلوچي ٻولي|بلوچي]]، [[براهوي ٻولي|براهوي]] <!-- Government --> | government_type = مڪاني حڪومت | leader_title = چيئرمين ميونسيپلٽي | leader_name = | leader_title1 = ايم اين اي | leader_name1 = <!-- Establishment --> | established_title = قيام | established_date = ڪلهوڙا خاندان جي دور ۾ | founder = شھداد خان کهاوڙ <!-- Physical characteristics --> | unit_pref = PAK | elevation_m = 13 | elevation_ft = 43 <!-- Population: latest statistics retained --> | population_total = 120,687 | population_as_of = [[پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري|2023ع]] | population_density_sq_mi = auto | population_blank1_title = شهر واسين جو نالو | population_blank1 = شھدادڪوٽي <!-- Time --> | timezone = [[پاڪستان جو معياري وقت]] | utc_offset = +05:00 <!-- Coordinates --> | coordinates = {{coord|27.8483|67.9106|region:PK_type:city|display=inline,title}} <!-- Postal and telephone codes --> | postal_code_type = پوسٽل ڪوڊ | postal_code = 77300 | area_code = 0744 | website = }} [[File:Petrol Pump At Highway - panoramio.jpg|thumb|شھدادڪوٽ جي باءِ پاس تي هڪ پيٽرول پمپ]] '''شھدادڪوٽ''' ({{langx|en|Shahdadkot}}) [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[قمبر شھدادڪوٽ ضلعو|قمبر شھدادڪوٽ ضلعي]] جو هڪ قديم ۽ اهم شهر آهي. شھدادڪوٽ اڳوڻي [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي ضلعي]] جو حصو هو، پر [[قمبر شھدادڪوٽ ضلعو|قمبر شھدادڪوٽ ضلعو]] قائم ٿيڻ کان پوءِ ان ۾ شامل ڪيو ويو. هي ضلعي جي وڏن شهرن مان هڪ ۽ [[شھدادڪوٽ تعلقو|شھدادڪوٽ تعلقي]] جو انتظامي مرڪز آهي. 2023ع جي آدمشماري موجب شهر جي آبادي 120,687 هئي. شهر جو پوسٽل ڪوڊ 77300 آهي. شهر جو نالو ان جي باني '''شھداد خان کهاوڙ''' جي نالي پٺيان رکيو ويو. شھدادڪوٽ [[لاڙڪاڻو|لاڙڪاڻي]] کان لڳ ڀڳ 51 ڪلوميٽر اتر-اولهه ۽ [[قمبر]] کان 34 ڪلوميٽر اتر طرف واقع آهي. هي شهر [[بلوچستان]] جي [[خضدار ضلعو|خضدار]]، [[جھل مگسي ضلعو|جھل مگسي]] ۽ [[استا محمد ضلعو|استا محمد]] ضلعن جي ويجهو واقع آهي. شھدادڪوٽ [[ايم-8 موٽر وي (پاڪستان)|ايم-8 موٽر وي]] جي رستي وسيلي [[گوادر]] ۽ [[رتوديرو]] سان ڳنڍيل آهي. شھدادڪوٽ ۾ مختلف سنڌي، بلوچ ۽ ٻين برادرين جا ماڻهو رهن ٿا. هتي رهندڙ برادرين ۾ شيخ، کهاوڙ، سيلرا، [[ڪنگراڻي]]، ڀٽي، کوسا، مگسي، براهوي، سومرا، مستوئي، تونيا، چنا، سيد، جروار، پٺاڻ، لانگاهه، گهلُو، وڌا، قريشي، عمراڻي، رڏ، مغيري، ڀٽا، اعواڻ ۽ ڪمبوهه شامل آهن. شهر ۾ مسلمان اڪثريت ۾ آهن، جن ۾ سني ۽ شيعا شامل آهن. هندو برادري پڻ شهر ۾ آباد آهي ۽ واپاري شعبي ۾ ان جي نمايان موجودگي رهي آهي. شيخ برادريءَ جي پڻ شهر جي واپاري طبقي ۾ وڏي نمائندگي آهي.<ref>{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=https://www.sindhidunya.com/shahdadkot/ |accessdate=2018-02-25 |archive-date=2016-08-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160829101127/http://www.sindhidunya.com/shahdadkot/ |dead-url=yes }}</ref> شھدادڪوٽ 1970ع کان وٺي [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] جو هڪ اهم سياسي ڳڙهه پڻ رهيو آهي.<ref>{{Cite web|url=http://www.pas.gov.pk/index.php/members/bydistrict/en/31/94|title=Welcome to the Website of Provincial Assembly of Sindh}}</ref> هي علائقو پاڪستان جي اڳوڻي وزيراعظم [[بينظير ڀٽو]] جو چونڊ تڪ پڻ رهيو آهي، جڏهن ته مير نادر خان مگسي پڻ هن علائقي مان ڊگهي عرصي تائين چونڊجندو رهيو آهي. == تاريخ == شھدادڪوٽ جي بنياد بابت مختلف تاريخي حوالا موجود آهن. سنڌ جي محقق [[ايم ايڇ پنھور]] موجب، شھدادڪوٽ انهن نون شهرن ۽ وسندين مان هڪ هو، جيڪي [[ڪلهوڙا خاندان|ڪلهوڙن]] جي دور ۾ سنڌ اندر زرعي ايراضي ۽ آباديءَ ۾ واڌ سان گڏ اُسريا. پنهور 1701ع کان 1758ع تائين واري عرصي بابت لکي ٿو ته سنڌ ۾ پوکيءَ هيٺ ايراضي لڳ ڀڳ ڏهن لکن ايڪڙن مان وڌي ٻاويهه لک ايڪڙ ٿي ۽ آبادي 14 لکن مان وڌي لڳ ڀڳ 30 لکن تائين پهتي. ان دور ۾ شھدادڪوٽ سان گڏ قمبر، وارهه، ميهڙ، خيرپور ناٿن شاهه، ميرپورخاص، نئون خدا آباد، شھدادپور، نوشهروفيروز، خانڳڙهه، فتح ڳڙهه، جوهي، دوست علي، رتوديرو ۽ وڳڻ جهڙيون وسنديون پڻ اُسريون.<ref>پنهور، ايم. ايڇ، ٽماهي ''مهراڻ''، 1/1996ع، ص. 35، سنڌي ادبي بورڊ، ڄامشورو.</ref> ضلعي قمبر شھدادڪوٽ بابت هڪ ضلعي پروفائيل موجب، شھدادڪوٽ جو بنياد لڳ ڀڳ '''1713ع''' ۾ ڪلهوڙن جي دور ۾ پيو ۽ اهو لاڙڪاڻي کان [[گنداوا]] ڏانهن ويندڙ واپاري رستي تي هڪ اهم شهر هو.<ref name="DistrictProfile">{{cite web |title=Pakistan Emergency Situational Analysis: District Kamber Shahdadkot |url=https://reliefweb.int/report/pakistan/pakistan-emergency-situational-analysis-district-kamber-shahdadkot-july-2014 |website=ReliefWeb |date=July 2014 |access-date=18 August 2026 }}</ref> علائقي تي [[ڪلهوڙا خاندان|ڪلهوڙن]] کان پوءِ [[ٽالپر خاندان|ٽالپرن]] جي حڪومت قائم ٿي، جيڪا 1843ع ۾ انگريزن جي سنڌ تي قبضي تائين جاري رهي.<ref name="DistrictProfile"/> === پراڻو نالو ۽ اوڻيهين صدي === شھدادڪوٽ جو پراڻو نالو '''شھدادپور''' هو. [[اي ڊبليو هيوز]] جي 1876ع ۾ ڇپيل ''A Gazetteer of the Province of Sind'' ۾ هن وسندي کي ''شھدادپور'' جي نالي سان درج ڪيو ويو آهي. ان وقت اهو قمبر تعلقي جي لاڙڪاڻي ڊپٽي ڪليڪٽريٽ جو هڪ سرڪاري شهر هو ۽ لاڙڪاڻي کان لڳ ڀڳ 30 ميل اتر-اتر اولهه طرف واقع هو. شهر داتو-جي-ڪُر واهه جي اولهندي ڪناري تي آباد هو ۽ رستن وسيلي قمبر، ڳڙهي خيرو، جمالي ۽ حمل سان ڳنڍيل هو.<ref name="Hughes1876">{{cite book |last=Hughes |first=A. W. |author-link=Albert William Hughes |title=A Gazetteer of the Province of Sind |location=London |year=1876 |pages=769–770 |language=en }}</ref> 1876ع جي گزيٽيئر موجب، ان وقت شھدادپور جي آبادي لڳ ڀڳ '''783''' هئي، جنهن مان 464 مسلمان ۽ 319 هندو هئا. مسلمان آباديءَ ۾ پيرزاده، ڪلهوڙا، لاشاري، سيال، مگسي ۽ مهاڻا شامل هئا. گزيٽيئر ۾ پير بخش کهاوڙ کي علائقي جو بااثر زميندار ڄاڻايو ويو آهي ۽ شهر جي ٻيهر ترقيءَ ۾ سندس ڪردار جو ذڪر پڻ ڪيو ويو آهي.<ref name="Hughes1876"/> ساڳئي گزيٽيئر مان معلوم ٿئي ٿو ته شھدادپور ڪنهن وقت هڪ نسبتاً وڏو ۽ اهم شهر هو. [[جان ڪين (پهريون بيرن ڪين)|سر جان ڪين]] افغانستان ڏانهن فوجي مهم تي روانو ٿيڻ وقت سنڌ مان گذرندي هتان پنهنجي فوج لاءِ رسد حاصل ڪئي هئي. ان کان پوءِ شهر زوال جو شڪار ٿيو. 1846ع ۾ چانڊڪا ضلعي جي ڊپٽي ڪليڪٽر ليفٽيننٽ جيمس جي دوري وقت شهر جي آبادي انتهائي گهٽجي چڪي هئي. بعد ۾ شهر ٻيهر آباد ٿيڻ لڳو ۽ 1870ع واري ڏهاڪي تائين هتي اُن، چانور ۽ مختلف اناجن جو واپار ٿيندو هو.<ref name="Hughes1876"/> === شھدادپور تعلقو === برطانوي دور ۾ علائقي جي انتظامي حيثيت ۾ اهم تبديلي 1884ع ۾ آئي. بمبئي حڪومت 16 جنوري 1884ع تي بمبئي لينڊ روينيو ڪوڊ 1879ع تحت حڪم جاري ڪيو ته قمبر ۽ سجاول تعلقن جا مخصوص ڳوٺ ۽ زمينون گڏ ڪري هڪ نئون تعلقو قائم ڪيو وڃي. اهو نئون انتظامي يونٽ '''شھدادپور تعلقو''' سڏيو ويو ۽ ان کي اپر سنڌ فرنٽيئر ضلعي جو حصو بڻايو ويو. حڪم پهرين فيبروري 1884ع کان لاڳو ٿيو.<ref name="BombayGazette1884">{{cite journal |title=Government Notification No. 414 A |journal=Bombay Government Gazette |date=17 January 1884 |pages=36–37 |language=en }}</ref> انهن سرڪاري دستاويزن مان اهو پڻ ظاهر ٿئي ٿو ته اوڻيهين صديءَ جي پوئين اڌ تائين موجوده شھدادڪوٽ لاءِ '''شھدادپور''' نالو سرڪاري طور استعمال ٿيندو رهيو.<ref name="Hughes1876"/><ref name="BombayGazette1884"/> بعد ۾ شهر جو نالو شھدادپور مان بدلائي '''شھدادڪوٽ''' ڪيو ويو. مقامي تاريخي روايتن موجب، سنڌ ۾ ساڳئي نالي سان هڪ ٻيو [[شھدادپور]] موجود هجڻ سبب ٽپال جي ورڇ ۾ مونجهارو پيدا ٿيندو هو، جنهن کان پوءِ ٻنهي شهرن ۾ فرق ڪرڻ لاءِ هن شهر جو نالو شھدادڪوٽ رکيو ويو.<ref>{{cite web |title=Shahdadkot History |url=https://historyofshahdadkot.blogspot.com/p/shahdadkot-history.html |access-date=18 August 2026 |language=en }}</ref> === ريلوي ۽ آمدرفت === برطانوي دور ۾ شھدادڪوٽ کي ريلوي وسيلي قمبر، لاڙڪاڻي ۽ اتر سنڌ جي ٻين علائقن سان ڳنڍيو ويو. '''لاڙڪاڻو–جيڪب آباد لائيٽ ريلوي''' جي رستي تي شھدادڪوٽ ۽ '''سيلرا شھدادڪوٽ ريلوي اسٽيشن''' قائم ڪيا ويا. هي ريلوي رستو لاڙڪاڻي کان قمبر ۽ شھدادڪوٽ مان ٿيندو ڳڙهي خيرو، استا محمد ۽ اڳتي جيڪب آباد ڏانهن ويندو هو.<ref>{{cite web |title=Indian Railways FAQ: IR History |url=https://www.irfca.org/faq/faq-history3.html |website=Indian Railways Fan Club |access-date=18 August 2026 |language=en }}</ref> 1956ع ۾ لاڙڪاڻي کان شھدادڪوٽ تائين ريلوي سيڪشن کي براڊ گيج ۾ تبديل ڪيو ويو، جڏهن ته سيلرا شھدادڪوٽ کان اڳتي پراڻي لائيٽ ريلويءَ جو هڪ حصو بعد ۾ ختم ڪيو ويو.<ref>{{cite web |title=Larkana–Jacobabad Light Railway |url=https://wiki.fibis.org/w/Larkana-Jacobabad_Light_Railway |website=Families in British India Society |access-date=18 August 2026 |language=en }}</ref> === ڪوٽو موٽو چوڪ === شھدادڪوٽ جي پراڻن ۽ مشهور هنڌن مان '''ڪوٽو موٽو چوڪ''' پڻ شامل آهي. مقامي روايت موجب، هن چوڪ جو نالو ڪوٽومل ۽ موٽومل نالي ٻن هندو واپارين جي نالن تان پيو، جن جو هتي ٻارن جي رانديڪن جو دڪان هوندو هو. سندن وفات کان پوءِ دڪان بند ٿي ويو، پر سندن نالن سان منسوب ''ڪوٽو موٽو'' نالو چوڪ لاءِ رائج رهيو.<ref>{{cite web |title=شهداد ڪوٽ شهر جون اهم تاريخي جڳهون |url=https://abdulghaffarwadho.wordpress.com/2017/03/31/%D8%B4%D9%87%D8%AF%D8%A7%D8%AF-%DA%AA%D9%88%D9%BD-%D8%B4%D9%87%D8%B1-%D8%AC%D9%88%D9%86-%D8%A7%D9%87%D9%85-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE%D9%8A-%D8%AC%DA%B3%D9%87%D9%88%D9%86/ |date=31 March 2017 |access-date=18 August 2026 |language=sd }}</ref> === پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ === [[پاڪستان جي آزادي]] کان پوءِ شھدادڪوٽ ۽ قمبر، [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي ضلعي]] جا تعلقا رهيا. 2004ع ۾ لاڙڪاڻي ضلعي کي ورهائي نئون [[قمبر شھدادڪوٽ ضلعو]] قائم ڪيو ويو، جنهن ۾ شھدادڪوٽ کي شامل ڪيو ويو.<ref name="DistrictProfile"/> شھدادڪوٽ ويهين صديءَ جي ٻئي اڌ دوران زرعي ۽ صنعتي مرڪز طور پڻ ترقي ڪئي. شهر ۽ ڀرپاسي واري علائقي ۾ چانور ۽ ڪڻڪ اهم فصل رهيا آهن ۽ چانورن جي ڇڙهائيءَ جا ڪيترائي ڪارخانا قائم ٿيا. 1970ع واري ڏهاڪي ۾ شھدادڪوٽ ٽيڪسٽائل مل پڻ قائم ڪئي وئي، جيڪا شهر جي اهم صنعتي ادارن مان هڪ هئي ۽ وڏي تعداد ۾ مقامي ماڻهن کي روزگار فراهم ڪندي هئي. مل بعد ۾ مالي ۽ انتظامي مسئلن جو شڪار ٿي ۽ 2007ع ۾ مستقل طور بند ٿي وئي. == جاگرافي == شھدادڪوٽ [[سنڌ]] جي اتر-اولهه واري حصي ۾ [[قمبر شھدادڪوٽ ضلعو|قمبر شھدادڪوٽ ضلعي]] ۾ واقع آهي. شهر جا جاگرافيائي بيهڪ لڳ ڀڳ {{coord|27.8483|67.9106|display=inline}} آهي ۽ سمنڊ جي سطح کان ان جي اوچائي لڳ ڀڳ 13 ميٽر آهي. شھدادڪوٽ [[لاڙڪاڻو|لاڙڪاڻي]] کان لڳ ڀڳ 51 ڪلوميٽر اتر-اولهه ۽ [[قمبر]] کان لڳ ڀڳ 34 ڪلوميٽر اتر طرف واقع آهي. شهر جي اولهه طرف بلوچستان جي سرحد ۽ ان کان اڳتي [[کيرٿر جبلن جو سلسلو]] واقع آهي. قمبر شھدادڪوٽ ضلعي جي جاگرافي ٻن نمايان قدرتي حصن ۾ ورهايل آهي. ان جو اوڀر ۽ وچ وارو حصو سنڌ جي ميداني علائقي تي مشتمل آهي، جتي آبپاشي هيٺ زرعي زمينون وڏي ايراضيءَ تي پکڙيل آهن، جڏهن ته اولهه طرف زمين آهستي آهستي جابلو ۽ اڻسڌي ٿيندي [[کيرٿر جبلن جو سلسلو|کيرٿر جبلن]] سان ملي ٿي. کيرٿر جا جبل گهڻي ڀاڱي چن جي پٿر جي ٽڪرين ۽ جبلن تي مشتمل آهن.<ref name="Lanjwani">{{cite journal |last1=Lanjwani |first1=Muhammad Farooque |last2=Khuhawar |first2=Muhammad Yar |last3=Khuhawar |first3=Taj Muhammad Jahangir |title=Groundwater quality assessment of Shahdadkot, Qubo Saeed Khan and Sijawal Junejo Talukas of District Qambar Shahdadkot, Sindh |journal=Applied Water Science |volume=10 |pages=26 |year=2020 |doi=10.1007/s13201-019-1098-2 |doi-access=free |url=https://link.springer.com/article/10.1007/s13201-019-1098-2 |access-date=18 August 2026 }}</ref> === شهري پکيڙ === شھدادڪوٽ جي موجوده شهري ايراضي پنهنجي تاريخي حدن کان گهڻي وڌي چڪي آهي. [[بورڊ آف روينيو سنڌ]] جي ديهن جي پراڻن نقشن موجب، شهر جي پراڻي آبادي شھدادڪوٽ ٿاڻي ۽ مختيارڪار آفيس جي ڀرپاسي تائين محدود هئي، جڏهن ته ان جي ڀرسان غريب آباد نالي ڳوٺ ۽ ڪجهه فاصلي تي سيلرا ۽ قمبراڻي جا ڳوٺ واقع هئا.{{حوالو گھربل|date=August 2026}} شهر جي آبادي ۽ اڏاوتي پکيڙ وڌڻ سان ڀرپاسي جون اڳ الڳ وسنديون شهري علائقي سان ملي ويون. غريب آباد ۽ قمبراڻي هاڻي شھدادڪوٽ جي لڳاتار شهري آباديءَ جو حصو بڻجي چڪا آهن. موجوده شهر ۾ ديهه شھدادڪوٽ جي وڏي حصي سان گڏ ديهه همير، ديهه سيلرا ۽ ديهه نورپور جا ڪجهه حصا پڻ اچي وڃن ٿا.{{حوالو گھربل|date=August 2026}} === آبهوا === شھدادڪوٽ جي آبهوا گرم ۽ خشڪ آهي. اونهاري جي موسم تمام گرم، جڏهن ته سيارو نسبتاً مختصر ۽ نرم هوندو آهي. قمبر شھدادڪوٽ ضلعي جي آفتن جي انتظام واري منصوبي ۾ علائقي جي آبهوا کي ''گرم ۽ خشڪ'' قرار ڏنو ويو آهي ۽ سالياني سراسري برسات لڳ ڀڳ 86.23 ملي ميٽر ڄاڻائي وئي آهي.<ref name="PDMAClimate">{{cite web |title=District Disaster Management Plan – Kambar Shahdadkot |url=https://pdma.gos.pk/Documents/District_Management_Plans/DMP%20Kambar%20Shahdadkot.pdf |publisher=Provincial Disaster Management Authority, Government of Sindh |year=2022 |access-date=18 August 2026 }}</ref> شھدادڪوٽ ۾ گرم موسم اپريل جي پوئين حصي کان جولاءِ تائين وڌيڪ شديد رهي ٿي. ضلعي جي هڪ تازي پروفائيل موجب جون گرم ترين مهينو آهي، جنهن ۾ سراسري وڌ ۾ وڌ گرمي پد لڳ ڀڳ 44 °C ۽ گهٽ ۾ گهٽ گرمي پد 31 °C رهي ٿو. ٿڌي موسم نومبر جي آخر کان فيبروري تائين رهي ٿي؛ جنوري سرد ترين مهينو آهي، جنهن ۾ سراسري گهٽ ۾ گهٽ گرمي پد لڳ ڀڳ 9 °C ۽ وڌ ۾ وڌ 23 °C آهي.<ref name="PILDATProfile">{{cite web |title=Qambar Shahdadkot District Profile |url=https://old.pildat.org/governance1/qambar-shahdadkot-district-profile |publisher=PILDAT |date=26 December 2024 |access-date=18 August 2026 }}</ref> گهٽ برسات ۽ تمام تيز اونهاري جي گرمي سبب علائقي جي زراعت جو دارومدار رڳو برسات تي نه آهي، بلڪه واهن ۽ ٽيوب ويلن ذريعي آبپاشي اهم حيثيت رکي ٿي. ضلعي جي آفتن جي انتظام واري منصوبي موجب ضلعي جي ڪل ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 44.3 سيڪڙو حصو آبپاشي هيٺ فصلن تي مشتمل آهي.<ref name="PDMAClimate"/> === پاڻي ۽ آبپاشي === شھدادڪوٽ ۽ ان جي ڀرپاسي ۾ زراعت لاءِ واهن ۽ زير زمين پاڻي ٻنهي جو استعمال ٿئي ٿو. قمبر شھدادڪوٽ ضلعي جي زرعي معيشت گهڻي ڀاڱي واهن جي آبپاشي ۽ ٽيوب ويلن تي دارومدار رکي ٿي.<ref name="PDMAClimate"/> شھدادڪوٽ ۾ زير زمين پاڻيءَ جي معيار بابت سائنسي تحقيق پاڻيءَ ۾ لوڻياٺ ۽ ٻين ڪيميائي جزن جي وڌيڪ مقدار کي هڪ اهم مسئلو قرار ڏنو آهي. 2020ع ۾ ''اپلائيڊ واٽر سائنس'' ۾ ڇپيل هڪ تحقيق ۾ شھدادڪوٽ، قبو سعيد خان ۽ سجاول جوڻيجو تعلقن مان زير زمين پاڻيءَ جا 38 نمونا وٺي 28 مختلف ماپن جي جاچ ڪئي وئي. تحقيق موجب 57.89 سيڪڙو نمونن ۾ ڪل حل ٿيل لوڻن (TDS) جو مقدار ان وقت استعمال ڪيل عالمي صحت تنظيم جي 1,000 ملي گرام في ليٽر واري حد کان وڌيڪ هو، جنهن سبب اهي نمونا پيئڻ لاءِ موزون نه سمجهيا ويا. ساڳئي تحقيق ۾ 60.52 سيڪڙو نمونن ۾ فلورائيڊ جو مقدار پڻ مقرر حد کان وڌيڪ مليو.<ref name="Lanjwani"/> شھدادڪوٽ '''شهر''' جي زير زمين پاڻيءَ تي ٿيل هڪ ٻي تحقيق ۾ شهر جي ڏهن مختلف هنڌن تان پاڻيءَ جا نمونا ورتا ويا. انهن ۾ سراسري ڪل حل ٿيل لوڻن جو مقدار 4,493.7 ملي گرام في ليٽر ۽ ڪلورائيڊ 848.4 ملي گرام في ليٽر رڪارڊ ڪيو ويو. تحقيق ڪندڙن بجليائي چالڪتا، سختي ۽ ڪل حل ٿيل لوڻن سميت ڪجهه ماپن کي پيئڻ جي پاڻيءَ لاءِ استعمال ڪيل محفوظ حدن کان وڌيڪ قرار ڏنو.<ref name="PathanShahdadkot">{{cite journal |last1=Pathan |first1=A. M. |last2=Mastoi |first2=G. M. |last3=Qureshi |first3=M. A. |last4=Pirzada |first4=A. M. |title=Physico-chemical studies of groundwater quality in Shahdadkot City and its suitability for drinking purpose: A case study for clean water security |journal=Sindh University Research Journal (Science Series) |volume=50 |issue=4 |year=2018 |url=https://nja.pastic.gov.pk/journals/index.php/SURJ/article/view/26300 |access-date=18 August 2026 }}</ref> جيتوڻيڪ پيئڻ جي حوالي سان زير زمين پاڻيءَ جي معيار جا مسئلا سامهون آيا آهن، پر شھدادڪوٽ ۽ ڀرپاسي جي تعلقن تي ڪيل تحقيق موجب استعمال ڪيل مختلف زرعي پاڻيءَ جي معيار وارن معيارن تحت 55 کان 100 سيڪڙو تائين نمونا آبپاشي لاءِ استعمال لائق قرار ڏنا ويا.<ref name="Lanjwani"/> === زمين ۽ ارضيات === شھدادڪوٽ شهر سنڌ جي ميداني ۽ زرعي علائقي ۾ واقع آهي، جڏهن ته قمبر شھدادڪوٽ ضلعي جي اولهندي حصي ڏانهن زمين جي بناوٽ تبديل ٿي جابلو علائقي ۾ داخل ٿئي ٿي. ضلعي ۾ وسيع ميدانن ۽ زرعي زمينن سان گڏ اولهه طرف [[کيرٿر جبلن جو سلسلو]] موجود آهي.<ref name="Lanjwani"/> کيرٿر سلسلو بنيادي طور چن جي پٿر جي جبلن ۽ ٽڪرين تي مشتمل آهي. اهو سلسلو بلوچستان ۾ مولا نديءَ جي ڀرپاسي کان ڏکڻ طرف لڳ ڀڳ 300 ڪلوميٽر تائين پکڙجي سنڌ مان ٿيندو ڪراچي جي اولهه ۾ عربي سمنڊ جي ساحلي علائقي تائين پهچي ٿو.<ref name="Lanjwani"/> شھدادڪوٽ پاڻ انهن جبلن ۾ نه، پر کيرٿر جي اوڀر واري ميداني علائقي ۾ آباد آهي. ميداني علائقن ۾ انساني آبادڪاري ۽ زراعت جي واڌ سبب زمين جو وڏو حصو پوکيءَ هيٺ اچي چڪو آهي. ان جي ابتڙ ضلعي جي اولهندي حصي ۾ برسات تي دارومدار رکندڙ زمين، کليل غير آباد ايراضيون، چراگاهه ۽ قدرتي ٻوٽن وارا علائقا ملن ٿا.<ref name="Lanjwani"/> === ماحوليات === قمبر شھدادڪوٽ ضلعي ۾ ميداني زرعي ماحول کان وٺي جابلو ۽ آبي ماحول تائين مختلف قدرتي نظام موجود آهن. ضلعي ۾ [[حمل ڍنڍ]] سميت ڪيترائي آبي علائقا موجود آهن، جڏهن ته اولهندي سرحد تي کيرٿر جو جابلو ماحول پکڙيل آهي.<ref name="Lanjwani"/> ماحولياتي لحاظ کان شھدادڪوٽ ۽ ڀرپاسي جي ميداني علائقن تي زرعي سرگرمين، آبپاشي، شهري پکيڙ ۽ پاڻيءَ جي دستيابيءَ جو وڏو اثر آهي. ضلعي جي قدرتي نباتات گهڻي ڀاڱي گهٽ برسات سان ٺهڪندڙ جڙي ٻوٽين ۽ ٻوٽن تي مشتمل آهي، جڏهن ته آبپاشي وارن ميداني حصن ۾ قدرتي زمين جو وڏو حصو زرعي زمين ۾ تبديل ٿيل آهي.<ref name="Lanjwani"/> === ٻوٽا ۽ جانور === شھدادڪوٽ شهر بابت ٻوٽن ۽ جهنگلي جانورن جي الڳ تفصيلي سائنسي فهرست موجود نه آهي، تنهنڪري شهر جي حياتياتي تنوع کي سڄي قمبر شھدادڪوٽ ضلعي يا کيرٿر واري حياتياتي نظام سان هڪجهڙو قرار ڏيڻ مناسب نه ٿيندو. ضلعي جي اولهندي گهٽ آباد علائقن ۾ قدرتي جڙي ٻوٽيون، ٻوٽا ۽ چراگاهه ملن ٿا، جڏهن ته شھدادڪوٽ جي چوڌاري ميداني علائقو گهڻي ڀاڱي زرعي زمين تي مشتمل آهي.<ref name="PDMAClimate"/> وسيع قمبر شھدادڪوٽ ضلعي ۾ ميدانن، آبي علائقن ۽ کيرٿر جي جابلو پٽي جي موجودگي سبب رهائشگاهن ۾ نمايان تنوع ملي ٿو. ضلعي بابت سائنسي اڀياس [[حمل ڍنڍ]]، ڊرگهه ۽ لانگهه سميت آبي علائقن ۽ کيرٿر جي جابلو پٽي جو ذڪر ڪن ٿا.<ref name="Lanjwani"/> انهن قدرتي علائقن جي حياتياتي تنوع کي شھدادڪوٽ جي شهري حياتيات کان الڳ سمجهڻ گهرجي. == سياست == شھدادڪوٽ سياسي طور [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] جي اهم اثر رسوخ وارن علائقن مان هڪ رهيو آهي. 1970ع واري ڏهاڪي کان وٺي هن علائقي جي قومي، صوبائي ۽ مڪاني سياست ۾ پاڪستان پيپلز پارٽيءَ جو نمايان ڪردار رهيو آهي. مختلف دورن ۾ چونڊ تڪن جون حدون ۽ نمبر تبديل ٿيندا رهيا آهن، تنهنڪري شھدادڪوٽ جي سياسي نمائندگيءَ کي موجوده ۽ تاريخي حلقه بندين جي لحاظ کان الڳ ڏسڻ ضروري آهي. === قومي اسيمبلي جي نمائندگي === موجوده حلقه بندين موجب [[شھدادڪوٽ تعلقو]] [[اين اي-196 (قمبر شھدادڪوٽ-1)|اين اي-196 قمبر شھدادڪوٽ-I]] جو حصو آهي. هن قومي تڪ ۾ شھدادڪوٽ سان گڏ [[قبو سعيد خان تعلقو|قبو سعيد خان]]، [[سجاول جوڻيجو تعلقو|سجاول جوڻيجو]]، [[ميروخان تعلقو|ميروخان]] ۽ قمبر تعلقي جا ڪجهه حصا شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Final List of National Assembly Constituencies |url=https://ecp.gov.pk/map-sindh |publisher=Election Commission of Pakistan |access-date=18 August 2026 }}</ref> 2024ع جي عام چونڊن ۾ [[بلاول ڀٽو زرداري]] اين اي-196 تان ڪامياب ٿيو، پر هن [[اين اي-194 (لاڙڪاڻو-1)|اين اي-194 لاڙڪاڻو-I]] واري سيٽ برقرار رکي ۽ قمبر شھدادڪوٽ واري سيٽ خالي ڪري ڇڏي. ان کان پوءِ 21 اپريل 2024ع تي ٿيل ضمني چونڊ ۾ [[خورشيد احمد جوڻيجو]] پاڪستان پيپلز پارٽيءَ جي اميدوار طور ڪامياب ٿيو.<ref>{{cite web |title=Notification regarding Returned Candidate NA-196 Kamber Shahdadkot-I |url=https://ecp.gov.pk/notification-regarding-returned-candidate-na-196-kamber-shahdadkot-i |publisher=Election Commission of Pakistan |access-date=18 August 2026 }}</ref> قومي اسيمبليءَ جي موجوده رڪارڊ ۾ پڻ خورشيد احمد جوڻيجو کي اين اي-196 قمبر شھدادڪوٽ-I جو ميمبر ڄاڻايو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Members of National Assembly from Sindh |url=https://www.na.gov.pk/en/mna_list.php?list=sindh |publisher=National Assembly of Pakistan |access-date=18 August 2026 }}</ref> 2018ع جي حلقه بندين کان اڳ شھدادڪوٽ مختلف وقتن تي اهڙن قومي تڪن جو حصو رهيو، جن جا نمبر اين اي-207 وغيره رهيا. 2008ع ۾ اين اي-207 لاڙڪاڻو-ڪم-شڪارپور-ڪم-قمبر شھدادڪوٽ تان [[فريال ٽالپر]] چونڊجي آئي.<ref>{{cite web |title=General Elections 2008 – Returned Candidates |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/1/ge2008-g1.pdf |publisher=Election Commission of Pakistan |date=1 March 2008 |access-date=18 August 2026 }}</ref> حلقه بندين جي تبديليءَ سبب پراڻي اين اي-207 کي موجوده اين اي-196 سان سڌي طرح هڪ ئي تڪ نه سمجهڻ گهرجي. === صوبائي اسيمبلي جي نمائندگي === موجوده سنڌ اسيمبلي جي حلقه بندين ۾ شھدادڪوٽ علائقو [[پي ايس-14 قمبر شھدادڪوٽ-I]] سان لاڳاپيل آهي. موجوده سنڌ اسيمبلي جي رڪارڊ موجب [[نادر علي مگسي]] پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز جي ٽڪيٽ تي پي ايس-14 قمبر شھدادڪوٽ-I جو چونڊيل ميمبر آهي.<ref>{{cite web |title=Kamber Shahdadkot – Members Directory |url=https://pas.gov.pk/assembly-members-directory/33/141 |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=18 August 2026 }}</ref> شھدادڪوٽ جي صوبائي تڪ جو نمبر ماضي ۾ ڪيترائي ڀيرا تبديل ٿيو. اڳوڻين حلقه بندين ۾ نادر علي مگسي پي ايس-40 قمبر شھدادڪوٽ-II ۽ ٻين دورن ۾ شھدادڪوٽ سان لاڳاپيل تڪن تان پڻ چونڊجي چڪو آهي.<ref>{{cite web |title=Members Directory – Kamber Shahdadkot |url=https://www.pas.gov.pk/assembly-members-directory/19 |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=18 August 2026 }}</ref> 2013ع واري اسيمبليءَ جي رڪارڊ ۾ شھدادڪوٽ سان لاڳاپيل تڪن لاءِ پي ايس-40 ۽ پي ايس-42 جهڙا پراڻا نمبر استعمال ٿيل ملن ٿا، جڏهن ته هاڻوڪي حدبنديءَ ۾ قمبر شھدادڪوٽ ضلعي لاءِ پي ايس-14 کان پي ايس-17 تائين چار صوبائي تڪ مقرر آهن.<ref>{{cite web |title=Members Directory |url=https://www.pas.gov.pk/assembly-members-directory |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=18 August 2026 }}</ref> === چونڊ تڪن جي تبديلي === شھدادڪوٽ جي چونڊ نمائندگي پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ هڪجهڙي حلقه بنديءَ هيٺ نه رهي آهي. آباديءَ، انتظامي حدن ۽ اليڪشن ڪميشن جي نئين سر حلقه بندين سبب قومي ۽ صوبائي تڪن جا نالا، نمبر ۽ حدون مختلف چونڊن ۾ تبديل ٿينديون رهيون آهن. 2018ع کان پوءِ قمبر شھدادڪوٽ ضلعي کي قومي اسيمبليءَ جا ٻه الڳ تڪ مليا، جڏهن ته موجوده حدبنديءَ ۾ اهي [[اين اي-196 (قمبر شھدادڪوٽ-1)|اين اي-196 قمبر شھدادڪوٽ-I]] ۽ [[اين اي-197 (قمبر شھدادڪوٽ-2)|اين اي-197 قمبر شھدادڪوٽ-II]] آهن.<ref>{{cite web |title=Sindh Constituency Maps |url=https://ecp.gov.pk/map-sindh |publisher=Election Commission of Pakistan |access-date=18 August 2026 }}</ref> صوبائي سطح تي ضلعي جا موجوده تڪ [[پي ايس-14 قمبر شھدادڪوٽ-I]]، پي ايس-15 قمبر شھدادڪوٽ-II، پي ايس-16 قمبر شھدادڪوٽ-III ۽ پي ايس-17 قمبر شھدادڪوٽ-IV آهن. سنڌ اسيمبلي جي موجوده رڪارڊ موجب انهن تڪن تان ترتيبوار نادر علي مگسي، نثار احمد کهڙو، خان چانڊيو ۽ نوابزادو برهان چانڊيو چونڊيل آهن.<ref>{{cite web |title=Kamber Shahdadkot – Assembly Members Directory |url=https://pas.gov.pk/assembly-members-directory/33/141 |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=18 August 2026 }}</ref> === سياسي اثر ۽ جماعتون === شھدادڪوٽ ۾ پاڪستان پيپلز پارٽي روايتي طور سڀ کان وڌيڪ اثر رکندڙ سياسي جماعت رهي آهي. قومي ۽ صوبائي سطح تي پيپلز پارٽيءَ جا اميدوار هن علائقي مان بار بار ڪامياب ٿيندا رهيا آهن. 2008ع ۾ فريال ٽالپر جي اين اي-207 تان ڪاميابي، مختلف دورن ۾ نادر علي مگسي جي صوبائي نمائندگي، ۽ موجوده اين اي-196 ۽ پي ايس-14 تي پڻ پيپلز پارٽيءَ جي نمائندن جي موجودگي هن تسلسل کي ظاهر ڪري ٿي.<ref>{{cite web |title=General Elections 2008 – Returned Candidates |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/1/ge2008-g1.pdf |publisher=Election Commission of Pakistan |date=1 March 2008 |access-date=18 August 2026 }}</ref><ref>{{cite web |title=Kamber Shahdadkot – Assembly Members Directory |url=https://pas.gov.pk/assembly-members-directory/33/141 |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=18 August 2026 }}</ref> شهر ۾ ٻين سياسي جماعتن ۾ [[جمعيت علماءِ اسلام (ف)]], [[پاڪستان تحريڪ انصاف]], [[پاڪستان مسلم ليگ (ن)]] ۽ [[پاڪستان مسلم ليگ (فنڪشنل)]] پڻ وقت بوقت چونڊن ۽ مقامي سياست ۾ حصو وٺنديون رهيون آهن. === مڪاني حڪومت ۽ ميونسپلٽي === شھدادڪوٽ جي شهري مڪاني انتظام جو بنيادي ادارو ميونسپل ڪاميٽي آهي. سنڌ جي مڪاني حڪومت واري ڍانچي تحت شهري علائقن ۾ ميونسپل ڪاميٽيون صفائي، نيڪال، مقامي رستن، اسٽريٽ لائيٽن، مارڪيٽن، پارڪن ۽ ٻين شهري خدمتن جي انتظام جون ذميوار هونديون آهن. شھدادڪوٽ جي ميونسپل ڍانچي ۾ شهر کي مختلف وارڊن ۽ مڪاني چونڊ يونٽن ۾ ورهايو ويندو آهي. سنڌ لوڪل گورنمينٽ بورڊ قمبر شھدادڪوٽ ضلعي لاءِ ميونسپل، ٽائون ۽ يونين سطح جي ادارن بابت نوٽيفڪيشن جاري ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=Notifications – Sindh Local Government Board |url=https://slgb.lgdsindh.gov.pk/notifications/ |publisher=Sindh Local Government Board |access-date=18 August 2026 }}</ref> مڪاني ادارن جون حدون ۽ انهن جي چونڊيل عهدن جا نالا وقت بوقت نئين قانون سازي ۽ حلقه بندين سان تبديل ٿيندا رهيا آهن؛ ان ڪري پراڻي ميونسپل ڪاميٽيءَ جي جوڙجڪ کي موجوده نظام سان سڌو هڪجهڙو سمجهڻ مناسب نه آهي. === يونين ڪميٽيون ۽ انتظامي ڍانچو === شھدادڪوٽ جو مڪاني انتظام شهري وارڊن ۽ يونين ڪميٽين يا ٻين قانوني طور مقرر مڪاني يونٽن ذريعي هلايو وڃي ٿو. انهن جي حدبندي ۽ تعداد اليڪشن ڪميشن ۽ سنڌ حڪومت جي مڪاني حڪومت واري کاتي طرفان مقرر ڪيا وڃن ٿا. ضلعائي سطح تي شھدادڪوٽ [[قمبر شھدادڪوٽ ضلعو|قمبر شھدادڪوٽ ضلعي]] ۽ [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] جو حصو آهي، جڏهن ته تعلقي سطح تي ان جو انتظام [[شھدادڪوٽ تعلقو|شھدادڪوٽ تعلقي]] تحت ٿئي ٿو. شهر ۾ صوبائي حڪومت جا تعلقي سطح جا مختلف انتظامي ادارا، جن ۾ مختيارڪار آفيس، پوليس، روينيو، تعليم، صحت ۽ ٻين کاتن جون آفيسون شامل آهن، ڪم ڪن ٿيون. ميونسپل ادارو شهري خدمتن جي ذميواري سنڀالي ٿو، جڏهن ته روينيو ۽ عام انتظام صوبائي حڪومت جي تعلقي ۽ ضلعي سطح جي آفيسرن جي دائري ۾ اچي ٿو. === سياسي سرگرمين جا هنڌ === شھدادڪوٽ جو '''ڪوٽو موٽو چوڪ''' شهر جي اهم واپاري ۽ سياسي مرڪزن مان هڪ آهي. مقامي سطح تي سياسي جلوس، احتجاج، ڌرڻا ۽ عوامي گڏجاڻيون روايتي طور هن چوڪ ۽ ڀرپاسي وارن مرڪزي رستن تي ٿينديون رهيون آهن.{{حوالو گھربل|date=August 2026}} == معيشت == شھدادڪوٽ جي معيشت جو بنيادي دارومدار [[زراعت]]، خاص ڪري [[چانور|چانورن]] جي پوک، ان جي خريد ۽ وڪري، رائس ملنگ ۽ زرعي واپار تي آهي. شھدادڪوٽ ۽ ان جي ڀرپاسي وارو [[قمبر شھدادڪوٽ ضلعو]] سنڌ جي اهم چانور پيدا ڪندڙ علائقن مان شمار ٿئي ٿو. ضلعي جو سنڌ جي چانورن جي ڪل پوکي هيٺ ايراضيءَ ۾ لڳ ڀڳ 11.41 سيڪڙو ۽ پيداوار ۾ لڳ ڀڳ 11.96 سيڪڙو حصو ڄاڻايو ويو آهي.<ref>{{cite news |title=Qamber Shahdadkot — caught between two provinces |url=https://www.dawn.com/news/1621762 |work=Dawn |date=4 May 2021 |access-date=18 August 2026 }}</ref> شھدادڪوٽ شهر سنڌ ۽ پاڙيسري [[بلوچستان]] جي ڪيترن زرعي علائقن لاءِ چانورن جي خريد، وڪري ۽ پروسيسنگ جو اهم مرڪز آهي. شهر ۾ اناج منڊي ۽ وڏي تعداد ۾ رائس ملون ڪم ڪن ٿيون، جتي ڀرپاسي جي زرعي علائقن مان آيل سارين کي خريد ڪري ڇڙهائي ۽ مارڪيٽ لاءِ تيار ڪيو وڃي ٿو. اپريل 2026ع ۾ شھدادڪوٽ ۾ 105 رائس ملن ۽ شهر جي اناج منڊي جي عارضي بندش بابت رپورٽ مان شهر ۾ رائس ملنگ صنعت جي وڏي پيماني جو اندازو ٿئي ٿو.<ref>{{cite news |title=105 rice mills, grain market in Shahdadkot shut over Rs1.3m robbery |url=https://www.dawn.com/ |work=Dawn |date=27 April 2026 |access-date=18 August 2026 }}</ref> === زراعت === شھدادڪوٽ جي پسگردائيءَ ۾ آبپاشي هيٺ زمينون مقامي معيشت جو بنياد آهن. چانور اهم فصل آهي، جڏهن ته ضلعي ۾ [[ڪڻڪ]]، [[ڪمند]]، جوئر، جَوَ، چڻا، سرنهن، مسور ۽ ٻيا دال وارا فصل پڻ پوکيا وڃن ٿا.<ref>{{cite web |title=Sindh – Shahdadkot |url=https://pakistanalmanac.com/sindh-shahdadkot/ |website=Pakistan Almanac |access-date=18 August 2026 }}</ref> قمبر شھدادڪوٽ بابت زرعي تحقيقن ۾ پڻ چانور کي علائقي جي اهم آمدني ڏيندڙ فصلن مان هڪ قرار ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Chandio |first1=N. N. |title=Impact of Water Scarcity on Rice Production |journal=Journal of Development and Social Sciences |year=2023 |url=https://www.ojs.jdss.org.pk/journal/article/download/618/510 |access-date=18 August 2026 }}</ref> 2025ع ۾ قمبر شھدادڪوٽ ضلعي ۾ مختلف چانورن جي قسمن جي معاشي ڪارڪردگيءَ بابت ٿيل هڪ مطالعي ۾ 120 آبادگارن جو جائزو ورتو ويو. تحقيق مان ظاهر ٿيو ته چانورن جي پوک علائقي جي زرعي معيشت ۽ آبادگارن جي آمدنيءَ ۾ مرڪزي حيثيت رکي ٿي.<ref>{{cite journal |last1=Baseer |first1=Abdul |last2=Palal |first2=Imam Udin |last3=Bilal |first3=Muhammad |last4=Qadir |first4=Naeem |last5=Ali |first5=Haris |title=Economic Analysis of Different Rice Varieties Cultivated in Shahdadkot District of Sindh |journal=Global Research Journal of Natural Science and Technology |volume=3 |issue=1 |year=2025 |doi=10.53762/grjnst.03.01.17 }}</ref> === چانورن جو واپار ۽ رائس ملنگ === چانورن جي پوک سان گڏ رائس ملنگ شھدادڪوٽ جي سڀ کان نمايان زرعي صنعتن مان هڪ آهي. سنڌ ۾ مجموعي طور رائس ملنگ پراڻي ۽ وڏي زرعي پروسيسنگ صنعت آهي، ۽ قمبر شھدادڪوٽ سنڌ جي اهم چانور پيدا ڪندڙ ضلعن ۾ شامل آهي.<ref>{{cite journal |title=Impact of Sindh Rice Industries on Economy of Pakistan |url=https://www.ajbasweb.com/old/ajbas/853-859.pdf |journal=Australian Journal of Basic and Applied Sciences |access-date=18 August 2026 }}</ref> شھدادڪوٽ ۽ ڀرپاسي ۾ رائس ملون سارين جي ڇڙهائي، صفائي، درجابندي ۽ واپار لاءِ تياريءَ جو ڪم ڪن ٿيون. [[رائيس ايڪسپورٽرس ايسوسيئيشن آف پاڪستان]] جي ميمبرن ۾ پڻ قمبر شھدادڪوٽ جي ايم-8 رستي تي قائم رائس ملون شامل آهن، جنهن مان مقامي ملنگ صنعت جي ملڪ جي وسيع چانورن واري واپاري نيٽ ورڪ سان ڳانڍاپي جو پتو پوي ٿو.<ref>{{cite web |title=Kirther Rice Mill (Pvt) Ltd |url=https://reap.com.pk/memberDetails/2033 |publisher=Rice Exporters Association of Pakistan |access-date=18 August 2026 }}</ref> شھدادڪوٽ جي اناج منڊي مقامي آبادگارن، واپارين، آڙتين ۽ رائس ملن وچ ۾ زرعي واپار جو اهم مرڪز آهي. 2025ع ۾ شهر جي وڏي اناج منڊي ٻيهر کولجڻ بابت هڪ رپورٽ ۾ شھدادڪوٽ کي سنڌ ۽ بلوچستان جي چانورن جي واپار جو مرڪز قرار ڏنو ويو.<ref>{{cite news |title=Major grain market reopens in Sindh after stakeholders reach agreement |url=https://www.dawn.com/news/1958586 |work=Dawn |date=2 December 2025 |access-date=18 August 2026 }}</ref> === آمدرفت ۽ واپار === شھدادڪوٽ جي اقتصادي اهميت ۾ ان جي شاهراهي بيهڪ پڻ ڪردار ادا ڪري ٿي. شهر [[ايم-8 موٽر وي (پاڪستان)|ايم-8]] جي [[خضدار]]–شھدادڪوٽ–[[رتوديرو]] حصي سان ڳنڍيل آهي. وفاقي ترقياتي دستاويزن موجب، خضدار–شھدادڪوٽ–رتوديرو حصو 143 ڪلوميٽر ڊگهو آهي ۽ اهو وڏي [[گوادر]]–رتوديرو ايم-8 رستي جو حصو آهي.<ref>{{cite web |title=Federal Public Sector Development Programme 2016–17 |url=https://pc.gov.pk/uploads/archives/Details_of_Rleases_2016-17%2812-05-2017%29.pdf |publisher=Planning Commission of Pakistan |date=12 May 2017 |access-date=18 August 2026 }}</ref> هن رستي وسيلي شھدادڪوٽ جو واپاري رابطو هڪ طرف [[رتوديرو]]، [[لاڙڪاڻو]] ۽ سنڌ جي ٻين مارڪيٽن سان ۽ ٻئي طرف [[خضدار]] ۽ اڳتي بلوچستان سان قائم ٿئي ٿو. وفاقي ترقياتي پروگرام ۾ ايم-8 کي گوادر، تربت، خضدار، شھدادڪوٽ ۽ لاڙڪاڻي کي ڳنڍيندڙ رستي طور درج ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Public Sector Development Programme |url=https://pc.gov.pk/uploads/annual2017/Ch02-PSDP.pdf |publisher=Planning Commission of Pakistan |year=2017 |access-date=18 August 2026 }}</ref> اها جاگرافيائي بيهڪ زرعي پيداوار، خاص ڪري چانورن، جي سنڌ ۽ بلوچستان جي مارڪيٽن تائين پهچ لاءِ اهم آهي. === صنعت === چانورن جي ملن کان سواءِ شھدادڪوٽ ۽ قمبر شھدادڪوٽ ضلعي ۾ زرعي اوزارن، تعميراتي سامان، کاڌي جي پروسيسنگ ۽ ٻين ننڍين صنعتن سان لاڳاپيل ڪاروبار پڻ موجود آهن. ضلعي جي معاشي پروفائيل ۾ رائس هسڪنگ ملن سان گڏ زرعي اوزار، لوهه ۽ اسٽيل جون شيون، ٽريڪٽر ٽراليون ۽ روايتي گاڏيون ٺاهڻ کي مقامي صنعتي سرگرمين ۾ شامل ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Sindh – Shahdadkot |url=https://pakistanalmanac.com/sindh-shahdadkot/ |website=Pakistan Almanac |access-date=18 August 2026 }}</ref> شھدادڪوٽ تعلقي ۾ هٿ جي ڀرت سان سينگاريل ٽوپيون ۽ ٻيو دستڪاريءَ جو ڪم پڻ روايتي ننڍي صنعت جو حصو رهيو آهي، جنهن جي مقامي ۽ ضلعي کان ٻاهر مارڪيٽ موجود رهي آهي.<ref>{{cite web |title=Qambar Shahdadkot District |url=https://pakistanalmanac.com/sindh-shahdadkot/ |website=Pakistan Almanac |access-date=18 August 2026 }}</ref> === شھدادڪوٽ ٽيڪسٽائل ملز === شھدادڪوٽ جي صنعتي تاريخ ۾ '''شھدادڪوٽ ٽيڪسٽائل ملز''' اهم حيثيت رکي ٿي. هي مل 1976ع ۾ قائم ڪئي وئي ۽ 1980ع ۾ پيداوار شروع ڪئي. ان جو مقصد پٺتي پيل علائقي ۾ صنعتي روزگار پيدا ڪرڻ ۽ مقامي ماڻهن کي فني مهارتون مهيا ڪرڻ هو.<ref name="DawnTextile2002">{{cite news |last=Kalhoro |first=M. B. |title=Rekindling hopes for the locals |url=https://www.dawn.com/news/1062553 |work=Dawn |date=14 January 2002 |access-date=18 August 2026 }}</ref> مل جي پيداوار 1988ع تائين جاري رهي، جنهن کان پوءِ ڪم ڪندڙ سرمائيءَ جي کوٽ، نقصانن ۽ انتظامي مسئلن سبب اها بند ٿي وئي. 1994–95ع ۾ ان جو اسپننگ سيڪشن ٻيهر هلايو ويو ۽ حڪومت مرمت ۽ ڪم ڪندڙ سرمائي لاءِ 51.5 ملين رپيا فراهم ڪيا. 1998–99ع تائين ڌاڳي جي پيداوار نسبتاً بهتر رهي.<ref name="DawnTextile2002"/> مل جي ٻيهر فعال ٿيڻ سان شهر جي مقامي معيشت تي نمايان اثر پيو؛ نوان دڪان، رائس ملون ۽ فلور ملون قائم ٿيون ۽ روزگار جا موقعا وڌيا. 2002ع جي رپورٽ موجب ان وقت مل ۾ لڳ ڀڳ 1,000 ماڻهو ڪم ڪندا هئا ۽ ان سان سڌي يا اڻسڌي طرح هزارين ماڻهن جي روزي وابسته هئي.<ref name="DawnTextile2002"/> بعد ۾ مل ٻيهر بحران جو شڪار ٿي. 2008ع ۾ مل جي بندش خلاف شھدادڪوٽ ۾ واپارين ۽ مزدورن احتجاج پڻ ڪيو، جڏهن ته اسپننگ سيڪشن مان 435 مزدورن جي بي روزگار ٿيڻ جو ذڪر ڪيو ويو.<ref>{{cite news |title=Shutdown in Shahdadkot over mill issue |url=https://beta.dawn.com/news/303837/shutdown-in-shahdadkot-over-mill-issue |work=Dawn |date=22 May 2008 |access-date=18 August 2026 }}</ref> === روزگار ۽ ننڍو ڪاروبار === شھدادڪوٽ ۽ ڀرپاسي جي ڳوٺاڻن علائقن ۾ روزگار جو وڏو حصو زراعت ۽ ان سان لاڳاپيل سرگرمين مان اچي ٿو. ضلعي سطح جي معاشي انگن موجب زراعت، مال پالڻ، مڇي مارڻ ۽ شڪار سان لاڳاپيل سرگرميون روزگار جي وڏي حصي تي مشتمل آهن.<ref>{{cite web |title=Sindh – Shahdadkot |url=https://pakistanalmanac.com/sindh-shahdadkot/ |website=Pakistan Almanac |access-date=18 August 2026 }}</ref> شهر اندر واپار، ٽرانسپورٽ، اناج منڊي، رائس ملون، پرچون دڪان، زرعي مشينري ۽ روزمره جون خدمتون شهري روزگار جا اهم ذريعا آهن. شهر جي معيشت زرعي پيداوار جي موسمي چڪر سان ويجهي نموني ڳنڍيل آهي. چانورن جي فصل جي ڪٽائي ۽ خريداري واري موسم ۾ منڊي، ٽرانسپورٽ، رائس ملن ۽ مزدوريءَ جي سرگرمي وڌي ٿي، جڏهن ته پاڻيءَ جي کوٽ يا فصل کي نقصان سڄي مقامي واپار تي اثر وجهي سگهي ٿو. قمبر شھدادڪوٽ ۾ ٿيل تحقيق پاڻيءَ جي کوٽ کي چانورن جي پيداوار لاءِ اهم معاشي خطري طور سڃاڻي ٿي.<ref>{{cite journal |last1=Chandio |first1=N. N. |title=Impact of Water Scarcity on Rice Production |journal=Journal of Development and Social Sciences |year=2023 |url=https://www.ojs.jdss.org.pk/journal/article/download/618/510 |access-date=18 August 2026 }}</ref> == صحت == شھدادڪوٽ ۽ ڀرپاسي وارن علائقن ۾ صحت سان لاڳاپيل اهم مسئلن ۾ پيئڻ جي صاف پاڻي جي دستيابي، زيرِ زمين پاڻيءَ جي آلودگي ۽ وچڙندڙ بيمارين جي روڪٿام شامل آهن. ضلعي قمبر شھدادڪوٽ بابت مختلف سائنسي تحقيقن ۽ صحت کاتي جي انگن اکرن مان ظاهر ٿيو آهي ته پاڻيءَ جي معيار ۽ ايڇ آءِ وي سميت وچڙندڙ بيمارين جي روڪٿام مقامي صحت جي نظام لاءِ اهم مسئلا رهيا آهن. === پيئڻ جي پاڻيءَ جا مسئلا === شھدادڪوٽ ۾ پيئڻ جي پاڻيءَ جي معيار بابت ڪيل تحقيقن ۾ زيرِ زمين پاڻيءَ جي ڪيترن نمونن کي انساني استعمال لاءِ غيرموزون قرار ڏنو ويو آهي. 2018ع ۾ ''سنڌ يونيورسٽي ريسرچ جرنل (سائنس سيريز)'' ۾ شايع ٿيل هڪ تحقيق ۾ شھدادڪوٽ شهر جي ڏهن مختلف هنڌن تان زيرِ زمين پاڻيءَ جا نمونا گڏ ڪري انهن جي طبعي ۽ ڪيميائي خاصيتن جو جائزو ورتو ويو. تحقيق ۾ پاڻيءَ جي برقي چالڪتا، لوڻياٺ، ڪُل حل ٿيل مادا، سختي، ڪلورائيڊ، نائٽريٽ، الڪلينيٽي ۽ ٻين عنصرن جو تجزيو ڪيو ويو. نتيجن موجب برقي چالڪتا، پاڻيءَ جي سختي ۽ ڪُل حل ٿيل مادن سميت ڪجهه عنصر پيئڻ جي پاڻيءَ لاءِ [[عالمي صحت تنظيم]] جي مقرر ڪيل حدن کان وڌيڪ هئا، جنهن جي بنياد تي تحقيق هيٺ آيل هنڌن جي پاڻيءَ کي انساني واپرائڻ لاءِ غيرموزون قرار ڏنو ويو.<ref>{{cite journal |last1=Pathan |first1=A. M. |last2=Mastoi |first2=G. M. |last3=Qureshi |first3=M. A. |last4=Pirzada |first4=A. M. |last5=Brohi |first5=K. M. |last6=Khursheed |first6=O. A. J. |last7=Almani |first7=K. F. |last8=Siddique |first8=S. |title=Physico-chemical studies of groundwater quality in Shahdadkot City and its suitability for drinking purpose: A case study for clean water security |journal=Sindh University Research Journal (Science Series) |volume=50 |issue=4 |pages=491–494 |year=2018 |doi=10.26692/sujo/2018.12.0079 |url=https://sujo.usindh.edu.pk/index.php/SURJ/article/download/1002/925 |access-date=18 August 2026}}</ref> هڪ ٻي وسيع سائنسي تحقيق ۾ [[شھدادڪوٽ تعلقو|شھدادڪوٽ]]، [[قبوسعيد خان تعلقو|قبوسعيد خان]] ۽ [[سجاول جوڻيجو تعلقو|سجاول جوڻيجو]] تعلقن مان زيرِ زمين پاڻيءَ جا 38 نمونا گڏ ڪري 28 مختلف معيارن تي پرکيا ويا. تحقيق موجب 57.89 سيڪڙو نمونن ۾ ڪُل حل ٿيل مادن جي مقدار عالمي صحت تنظيم جي وڌ ۾ وڌ مقرر ڪيل 1,000 ملي گرام في ليٽر حد کان وڌيڪ هئي، جنهن ڪري اهي نمونا پيئڻ لاءِ مناسب نه هئا. تحقيق ۾ فلورائيڊ جي وڌيل مقدار پڻ اهم مسئلي طور سامهون آئي؛ اڌ نمونن ۾ فلورائيڊ وڌ ۾ وڌ قابلِ قبول حد کان وڌيڪ هو.<ref name="Lanjwani2020">{{cite journal |last1=Lanjwani |first1=Muhammad Farooque |last2=Khuhawar |first2=Muhammad Yar |last3=Khuhawar |first3=Taj Muhammad Jahangir |title=Groundwater quality assessment of Shahdadkot, Qubo Saeed Khan and Sijawal Junejo Talukas of District Qambar Shahdadkot, Sindh |journal=Applied Water Science |volume=10 |article-number=26 |year=2020 |doi=10.1007/s13201-019-1098-2 |url=https://link.springer.com/article/10.1007/s13201-019-1098-2 |access-date=18 August 2026}}</ref> ساڳئي تحقيق ۾ ڪجهه نمونن اندر [[ڪروميم]]، [[نڪل]]، [[ڪيڊميم]] ۽ [[سيسو|سيسي]] جي مقدار پڻ عالمي صحت تنظيم جي مقرر ڪيل حدن کان وڌيڪ ملي. ڪروميم 49.42 سيڪڙو، نڪل 21.05 سيڪڙو، ڪيڊميم 28.94 سيڪڙو ۽ سيسو 18.42 سيڪڙو نمونن ۾ مقرر حد کان وڌيڪ هو. آرسينڪ جي حوالي سان صورتحال نسبتاً مختلف هئي ۽ 38 مان رڳو هڪ نموني ۾ ان جي مقدار مقرر حد کان وڌيڪ ملي. تحقيق ڪندڙن نڪل، ڪروميم، سيسي ۽ ڪيڊميم جي وڌيل مقدار کي نيڪال جي گندي پاڻي ۽ علائقي جي ارضياتي بناوٽ سان ممڪن طور ڳنڍيو.<ref name="Lanjwani"/> فلورائيڊ جي ورڇ ۾ پڻ علائقائي فرق ڏٺو ويو. تحقيق موجب شھدادڪوٽ تعلقي ۾ فلورائيڊ جي مقدار نسبتاً وڌيڪ، جڏهن تہ سجاول جوڻيجو تعلقي ۾ گهٽ هئي. پاڻيءَ ۾ فلورائيڊ جي ڊگهي عرصي تائين تمام گهڻي مقدار انساني صحت لاءِ نقصانڪار ٿي سگهي ٿي ۽ [[فلوروسس]] جو سبب بڻجي سگهي ٿي.<ref name="Lanjwani"/> 2019ع ۾ ''دي ايڪسپريس ٽربيون'' پڻ قمبر شھدادڪوٽ ضلعي ۾ زيرِ زمين پاڻيءَ جي آلودگيءَ بابت رپورٽ ڪئي. رپورٽ موجب پاڻيءَ ۾ نقصانڪار ڪيميائي مادا ۽ ڳرا ڌاتو موجود هجڻ سبب ڪيترن علائقن ۾ زيرِ زمين پاڻي پيئڻ لاءِ محفوظ نه هو. رپورٽ ۾ سرڪاري واٽر سپلاءِ اسڪيمن مان فراهم ٿيندڙ پاڻيءَ جي صفائي ۽ مناسب ٽريٽمينٽ بابت پڻ مسئلن جي نشاندهي ڪئي وئي هئي.<ref>{{Cite web |date=18 December 2019 |title=Underground contamination: Not a drop worth drinking in Qambar-Shahdadkot |url=https://tribune.com.pk/story/2120739/underground-contamination-not-drop-worth-drinking-qambar-shahdadkot |access-date=18 August 2026 |website=The Express Tribune |language=en}}</ref> === ايڇ آءِ وي ۽ ايڊز === [[ايڇ آءِ وي]] جي پکڙجڻ جو مسئلو اتر سنڌ، خاص طور [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي]] ۽ ان جي ڀرپاسي وارن ضلعن ۾، صحت جو هڪ اهم مسئلو رهيو آهي. قمبر شھدادڪوٽ ضلعو پڻ هن علائقائي صحت جي مسئلي کان متاثر ٿيو آهي. 2010ع ۾ شايع ٿيل هڪ رپورٽ موجب لاڙڪاڻي ۾ قائم ايڇ آءِ وي علاج مرڪز تي لاڙڪاڻي، قمبر شھدادڪوٽ ۽ ٻين ڀرپاسي وارن ضلعن سان تعلق رکندڙ مريضن جو علاج ڪيو پئي ويو، جڏهن تہ صحت جي ماهرن قمبر شھدادڪوٽ ۾ پڻ ايڇ آءِ وي جا ڪيس موجود هجڻ جي نشاندهي ڪئي هئي.<ref>{{cite news |title=Extensive efforts needed to dig out hidden HIV/AIDS cases |url=https://www.dawn.com/news/587523/extensive-efforts-needed-to-dig-out-hidden-hivaids-cases |work=Dawn |date=1 December 2010 |access-date=18 August 2026}}</ref> 2016ع ۾ لاڙڪاڻي ۽ قمبر شھدادڪوٽ ۾ غيرمحفوظ رت جي منتقلي ۽ رت جي بئنڪن جي نگراني بابت خدشا سامهون اچڻ کان پوءِ اختيارين ٻنهي ضلعن ۾ ڪيترين ئي رت جي بئنڪن خلاف ڪارروائي ڪئي. رپورٽن موجب قمبر شھدادڪوٽ ۾ 20 ۽ لاڙڪاڻي ۾ پنج رت جون بئنڪون بند ڪيون ويون. ان وقت ايڇ آءِ وي جي ممڪن منتقلي ۽ رت جي مناسب اسڪريننگ نه ٿيڻ بابت پڻ جاچ ڪئي وئي.<ref>{{cite news |title=Spike in HIV/AIDS cases: Over two dozen blood banks sealed |url=https://tribune.com.pk/story/1197382/spike-hivaids-cases-two-dozen-blood-banks-sealed |work=The Express Tribune |date=11 October 2016 |access-date=18 August 2026}}</ref> 2019ع ۾ سنڌ ايڊز ڪنٽرول پروگرام جي انگن اکرن جي حوالي سان شايع ٿيل رپورٽ موجب قمبر شھدادڪوٽ ضلعي ۾ 112 ايڇ آءِ وي مثبت مريض درج ٿيل هئا.<ref>{{cite news |title=A grim reminder for Sindh on World AIDS Day |url=https://tribune.com.pk/story/2109625/grim-reminder-sindh-world-aids-day |work=The Express Tribune |date=1 December 2019 |access-date=18 August 2026}}</ref> 2019ع ۾ [[رتوديرو]] ۾ ٻارن ۾ ايڇ آءِ وي جي وڏي پيماني تي پکڙجڻ کان پوءِ ٿيندڙ سائنسي تحقيق ۾ لاڙڪاڻي سان گڏ پاڙيسري قمبر شھدادڪوٽ ۽ شڪارپور ضلعن جي ٻارن کي پڻ تحقيق جي دائري ۾ شامل ڪيو ويو.<ref>{{cite journal |title=Investigation of an extensive outbreak of HIV infection among children in Sindh, Pakistan: protocol for a matched case–control study |journal=BMJ Open |year=2020 |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7170612/ |access-date=18 August 2026}}</ref> سنڌ حڪومت جي 2021–22ع واري بجيٽ دستاويزن ۾ قمبر شھدادڪوٽ ضلعي لاءِ ايڇ آءِ وي/ايڊز جي روڪٿام ۽ ڪنٽرول جو الڳ پروگرام پڻ درج ٿيل هو، جيڪو ضلعي ۾ بيماريءَ جي نگراني ۽ روڪٿام لاءِ سرڪاري صحت جي ڍانچي جو حصو هو.<ref>{{cite web |title=Health Services – Budget Estimates 2021–2022 |url=https://www.finance.gos.pk/Home/Download?path=Budget%5CBudgetBooks%5CFY-21-22%5CVOLUME-IIIDetail%5C41.SC21144+HEALTH+SERVICES.pdf |publisher=Finance Department, Government of Sindh |year=2021 |access-date=18 August 2026}}</ref> === پوليو === شھدادڪوٽ ۾ [[پوليو]] جي ماحولياتي نگراني دوران پڻ وائرس جي موجودگي رڪارڊ ڪئي وئي آهي. جون 2024ع ۾ باقرآباد پاڙي جي گندي پاڻيءَ مان ورتل ماحولياتي نمونن ۾ پوليو وائرس جي موجودگي جي تصديق ٿي. قمبر شھدادڪوٽ جي ضلعي صحت آفيسر موجب نمونا 4 جون تي گڏ ڪري [[نيشنل انسٽيٽيوٽ آف هيلٿ، اسلام آباد]] موڪليا ويا هئا. صحت اختيارين موجب وائرس جي جينياتي مشابهت بلوچستان جي [[استا محمد ضلعو|استا محمد]] مان اڳ مليل وائرس سان هئي، جنهن کي ٻنهي علائقن وچ ۾ ماڻهن جي اچ وڃ سان ڳنڍيو ويو. ان کان پوءِ شھدادڪوٽ جي ٽن يونين ڪائونسلن ۾ نگراني ۽ پوليو خلاف مهم تيز ڪئي وئي.<ref>{{cite news |title=Sewage samples confirm poliovirus presence in Shahdadkot |url=https://www.dawn.com/news/1842635/sewage-samples-confirm-poliovirus-presence-in-shahdadkot |work=Dawn |date=29 June 2024 |access-date=18 August 2026}}</ref> === هيپاٽائيٽس === قمبر شھدادڪوٽ ۽ لاڙڪاڻي جي علائقن ۾ [[هيپاٽائيٽس بي]] ۽ [[هيپاٽائيٽس سي]] جا ڪيس پڻ صحت جي مسئلن طور رپورٽ ٿيندا رهيا آهن. 2010ع ۾ صحت جي ماهرن ٻنهي ضلعن ۾ هيپاٽائيٽس جي وڌندڙ شرح بابت خدشن جو اظهار ڪيو. قبوسعيد خان ۾ 2009ع دوران لڳايل هڪ طبي ڪئمپ ۾ معائنو ڪرايل مريضن مان 22 سيڪڙو ۾ هيپاٽائيٽس بي ۽ 18 سيڪڙو ۾ هيپاٽائيٽس سي جي نشاندهي ٿيڻ جي رپورٽ ڪئي وئي، جڏهن تہ ضلعي جي ٻين علائقن مان پڻ ٻنهي قسمن جا ڪيس رپورٽ ٿيا.<ref>{{cite news |title=Rise in hepatitis in Larkana, Qambar-Shahdadkot |url=https://www.dawn.com/news/892730/rise-in-hepatitis-in-larkana-qambar-shahdadkot |work=Dawn |date=23 July 2010 |access-date=18 August 2026}}</ref> == آبادي ۽ سماج == === آبادي === {{Historical populations |1951|8,994 |1961|15,043 |1972|24,323 |1981|32,888 |1998|60,436 |2017|118,915 |2023|120,687 |align=center |percentages=pagr |footnote=ذريعا: پاڪستان جون مختلف آدمشماريون.<ref name="PBS1951-1998">{{cite web |title=Population by Administrative Units 1951–1998 |url=https://repository.lahoreschool.edu.pk/xmlui/bitstream/handle/123456789/13673/Administrative%20Units.pdf?isAllowed=y&sequence=1 |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] |access-date=18 August 2026 }}</ref><ref name="PBSO">{{cite web |title=7th Population and Housing Census 2023 – Detailed Results |url=https://www.pbs.gov.pk/result-excel/ |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] |access-date=18 August 2026 }}</ref> }} [[پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري|2023ع جي آدمشماري]] موجب شھدادڪوٽ شهر جي آبادي 120,687 هئي.<ref name="PBS2023"/> 2017ع جي آدمشماريءَ ۾ شهر جي آبادي 118,915 هئي، تنهنڪري 2017ع کان 2023ع تائين شهر جي آباديءَ ۾ نسبتاً ٿورو اضافو ٿيو.<ref name="PBSO"/> شھدادڪوٽ جي آباديءَ ۾ ويهين صديءَ جي ٻئي اڌ دوران نمايان واڌ ٿي. 1951ع ۾ شهر جي آبادي رڳو 8,994 هئي، جيڪا 1961ع ۾ وڌي 15,043، 1972ع ۾ 24,323 ۽ 1981ع ۾ 32,888 ٿي. 1998ع تائين آبادي 60,436 تائين پهچي وئي، جڏهن تہ 2017ع ۾ اها لڳ ڀڳ ٻيڻي ٿي 118,915 ٿي وئي.<ref name="PBS1951-1998"/><ref name="PBS2023"/> 1951ع کان 2023ع تائين شھدادڪوٽ جي شهري آبادي مجموعي طور تي تيرهن ڀيرا کان وڌيڪ وڌي. خاص طور 1998ع کان 2017ع وارو عرصو تيز آبادي واڌ وارو رهيو، جڏهن شهر جي آبادي 60 هزار کان وڌي 118 هزار کان مٿي پهتي. ان جي ابتڙ 2017ع کان 2023ع تائين آباديءَ ۾ واڌ جو رجحان گهڻو سست رهيو.<ref name="PBSO"/> 2023ع جي آدمشماريءَ موجب شھدادڪوٽ سنڌ جي انهن شهرن مان هڪ هو جن جي آبادي هڪ لک کان وڌيڪ هئي.<ref name="PBSO"/> === نسلي ۽ سماجي بناوٽ === شھدادڪوٽ سنڌ ۽ [[بلوچستان]] جي سرحدي علائقن جي ويجهو واقع هجڻ سبب تاريخي طور مختلف قبيلائي ۽ ثقافتي گروهن جي رهائش جو مرڪز رهيو آهي. شهر ۽ ان جي پسگردائيءَ ۾ سنڌي ۽ بلوچ پسمنظر رکندڙ مختلف برادريون آباد آهن. مقامي روايتن ۽ تاريخي مواد ۾ کهاوڙ، سيلرا، مگسي، بروهي، کوسا، مستوئي، چنا، سومرا، سيد، جروار، مغيري، ڀٽي، شيخ ۽ ٻين برادرين جو ذڪر ملي ٿو. جديد پاڪستاني آدمشماريون عام طور آباديءَ کي ''نسلي گروهه'' يا ذات جي بنياد تي تفصيلي شهري سطح تي ورهائي پيش نٿيون ڪن؛ تنهنڪري شھدادڪوٽ جي مختلف برادرين جا صحيح سيڪڙو سرڪاري آدمشماريءَ مان مقرر ڪرڻ ممڪن ناهي. ان سبب شهر جي نسلي بناوٽ بابت مخصوص سيڪڙو ڏيڻ بدران سرڪاري طور دستياب مادري ٻولي، مذهب ۽ ٻين آبادي انگن کي وڌيڪ معتبر ڊيموگرافڪ اشارا سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="PBSO"/> === ٻوليون === [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] شھدادڪوٽ ۽ ان جي ڀرپاسي جي مکيه مقامي ٻولي آهي. شهر جي بلوچستان سان جاگرافيائي ويجهڙائي ۽ ٻنهي علائقن وچ ۾ تاريخي سماجي لاڳاپن سبب [[براهوي ٻولي|براهوي]] ۽ [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] ڳالهائيندڙ آبادي پڻ موجود آهي، جڏهن تہ [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]] ۽ [[اردو]] پڻ استعمال ٿين ٿيون. 2023ع جي آدمشماريءَ جي ضلعي سطح وارن انگن موجب [[قمبر شھدادڪوٽ ضلعو|قمبر شھدادڪوٽ ضلعي]] جي 96 سيڪڙو کان وڌيڪ آباديءَ سنڌيءَ کي پنهنجي مادري ٻولي ڄاڻايو، جڏهن تہ براهوي ٻيو وڏو مادري ٻولي وارو گروهه هو.<ref name="PBS2023Language">{{cite web |title=7th Population and Housing Census 2023 – Population by Mother Tongue |url=https://www.pbs.gov.pk/result-excel/ |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] |year=2023 |access-date=18 August 2026 }}</ref> اهي انگ سڄي ضلعي جا آهن ۽ انهن کي صرف شھدادڪوٽ شهر جي ٻوليائي تناسب طور نه سمجهڻ گهرجي. سرڪاري ۽ تعليمي معاملن ۾ سنڌيءَ سان گڏ [[اردو]] ۽ [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] پڻ استعمال ٿين ٿيون. === مذهب === شھدادڪوٽ جي آباديءَ جي وڏي اڪثريت [[اسلام]] جي پيروڪار آهي. مسلمان آباديءَ ۾ [[سني اسلام|سني]] ۽ [[شيعو اسلام|شيعا]] برادريون شامل آهن. شهر ۾ [[هندومت|هندو]] برادري پڻ تاريخي طور آباد رهي آهي ۽ مقامي واپار ۽ ڪاروبار ۾ ان جي موجودگي رهي آهي. 2023ع جي آدمشماريءَ مطابق سڄي قمبر شھدادڪوٽ ضلعي جي 99 سيڪڙو کان وڌيڪ آبادي مسلمان هئي، جڏهن تہ هندو آبادي ضلعي جي هڪ سيڪڙو کان گهٽ آباديءَ تي مشتمل هئي. عيسائي ۽ ٻين مذهبي گروهن جي آبادي پڻ ننڍي تعداد ۾ درج ڪئي وئي.<ref name="PBS2023Religion">{{cite web |title=7th Population and Housing Census 2023 – Population by Sex, Religion and Rural/Urban |url=https://www.pbs.gov.pk/result-excel/ |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] |year=2023 |access-date=18 August 2026 }}</ref> جيئن ٻولين جي انگن سان، اهي سيڪڙو سڄي ضلعي جا آهن، نه صرف شھدادڪوٽ شهر جا. === تعليم ۽ خواندگي === {{Main|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جي تعليم}} شھدادڪوٽ [[قمبر شھدادڪوٽ ضلعو|قمبر شھدادڪوٽ ضلعي]] جي اهم شهري ۽ تعليمي مرڪزن مان هڪ آهي. شهر ۾ سرڪاري ۽ خانگي پرائمري، سيڪنڊري ۽ هائير سيڪنڊري تعليمي ادارا موجود آهن، جڏهن تہ ڀرپاسي جي ڳوٺاڻن علائقن جا شاگرد پڻ ثانوي ۽ اعليٰ تعليم لاءِ شهر ڏانهن اچن ٿا. [[پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري|2023ع جي آدمشماري]] موجب قمبر شھدادڪوٽ ضلعي ۾ ڏهن سالن ۽ ان کان وڌيڪ عمر واري آباديءَ جي مجموعي خواندگيءَ جي شرح لڳ ڀڳ 40 سيڪڙو هئي. مردن ۾ خواندگيءَ جي شرح لڳ ڀڳ 49 سيڪڙو، جڏهن تہ عورتن ۾ لڳ ڀڳ 30 سيڪڙو هئي، جنهن مان ضلعي ۾ تعليم جي حوالي سان نمايان صنفي فرق ظاهر ٿئي ٿو.<ref name="PBS2023Literacy">{{cite web |title=7th Population and Housing Census 2023 – Population (10 Years and Above) by Literacy, Sex and Rural/Urban |url=https://www.pbs.gov.pk/result-excel/ |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] |year=2023 |access-date=18 August 2026 }}</ref> اهي خواندگيءَ جا انگ سڄي ضلعي لاءِ آهن؛ شھدادڪوٽ شهر لاءِ الڳ انگ موجود هجن تہ انهن کي شهر جي انگن سان بدلائڻ گهرجي. ضلعي سطح تي مردن ۽ عورتن جي خواندگيءَ وچ ۾ لڳ ڀڳ 19 سيڪڙو پوائنٽن جو فرق تعليم تائين رسائيءَ ۾ صنفي تفاوت کي ظاهر ڪري ٿو.<ref name="PBS2023Literacy"/> قمبر شھدادڪوٽ ضلعو نوجوان آباديءَ وارو علائقو پڻ آهي. 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ ضلعي جي 34 سيڪڙو کان وڌيڪ آبادي ڏهن سالن کان گهٽ عمر جي هئي، جنهن سبب اسڪولي تعليم، استادن، اسڪولن ۽ ٻين تعليمي سهولتن جي طلب آباديءَ جي بناوٽ جو اهم پهلو آهي.<ref name="PBS2023">{{cite web |title=7th Population and Housing Census 2023 – Detailed Results |url=https://www.pbs.gov.pk/result-excel/ |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] |year=2023 |access-date=18 August 2026 }}</ref> == ڪتب خانا == شھدادڪوٽ جي علمي تاريخ ۾ ديني مدرسن سان ڳنڍيل خانگي ڪتبخانن اهم ڪردار ادا ڪيو آهي. اوڻيهين صديءَ ۾ شهر سنڌ ۽ بلوچستان جي عالمن ۽ شاگردن لاءِ هڪ علمي مرڪز طور سڃاتو ويندو هو. سنڌي ادبي بورڊ ۾ ڇپيل هڪ تحقيقي مضمون موجب، تيرهين ۽ چوڏهين صدي هجريءَ جي شروعاتي دور ۾ شھدادڪوٽ ۾ ڪيترائي عالم ۽ مدرس آباد هئا ۽ سنڌ ۽ بلوچستان جي علمي روايتن جو گڏيل اثر نظر ايندو هو.<ref name="MemonLibraries">{{cite journal |last=ميمڻ |first=عبدالغفور سنڌي |title=لاڙڪاڻي ضلعي جا ڪتبخانا |journal=مهراڻ |volume=33 |year=1984 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |url=https://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/mehran/Book7/Book_page13.html |access-date=18 August 2026 }}</ref> === مولانا نور محمد شھدادڪوٽيءَ جو ڪتبخانو === شھدادڪوٽ جي قديم علمي ڪتبخانن مان سڀ کان نمايان ڪتبخانو [[مولانا نور محمد شھدادڪوٽي]] سان منسوب هو. هو اصل ڀاڳناڙي، بلوچستان جي ڪنڊي علائقي جو رهواسي هو ۽ پنهنجي ابتدائي ۽ اعليٰ ديني تعليم مولانا عبدالحليم ڪنڊوي وٽ حاصل ڪيائين.<ref name="MemonLibraries"/><ref name="NoorBiography">{{cite web |title=مرحوم مولانا نُور محمد شهدادڪوٽي |url=https://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/mehran/Book10/Book_page3.html |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |access-date=18 August 2026 }}</ref> سندس ڄمڻ جي سال بابت مختلف ماخذن ۾ اختلاف ملي ٿو. ميمڻ عبدالغفور سنڌي کيس 1206هه/1791ع ۾ ڄاول ڄاڻائي ٿو، جڏهن ته سنڌي ادبي بورڊ تي محفوظ هڪ ٻي سوانح ۾ سندس ولادت جي تاريخ کي اڻڄاتل قرار ڏنو ويو آهي.<ref name="MemonLibraries"/><ref name="NoorBiography"/> تنهنڪري سندس پيدائش جو صحيح سال قطعي طور مقرر ڪرڻ مشڪل آهي. تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ نور محمد پهريان پنهنجي ڳوٺ ۾ تدريس شروع ڪئي. بعد ۾ هو [[رياست قلات]] سان لاڳاپيل عدالتي عهدي تي رهيو. ميمڻ عبدالغفور سنڌي موجب، کيس خان خداداد خان قلات طرفان ''قاضي القضاة'' مقرر ڪيو ويو هو. 1858ع ڌاري هڪ شرعي معاملي تي اختلاف کان پوءِ هو سنڌ آيو، پهريان [[ميروخان]] ۾ ميان حامدالله عرف حامد حضوري وٽ رهيو ۽ پوءِ سرائي پير بخش کهاوڙ جي دعوت تي شھدادڪوٽ منتقل ٿيو، جتي هن پنهنجي درسگاهه قائم ڪئي.<ref name="MemonLibraries"/> سنڌي ادبي بورڊ جي ٻي سوانحي روايت موجب، شھدادڪوٽ ۾ سندس درسگاهه مان سنڌ ۽ بلوچستان جا ڪيترائي طالب علم تعليم حاصل ڪندا هئا. سندس شاگردن ۾ مولانا گل محمد شھدادڪوٽي، مولانا غلام صديق شھدادڪوٽي، مولانا تاج محمد امروٽي، مولانا محمد حسن جوهي ۽ ٻيا عالم شامل هئا.<ref name="NoorBiography"/> هڪ ٻي علمي روايت موجب مولانا نور محمد وٽان 52 عالم فارغ التحصيل ٿيا هئا.<ref>{{cite web |title=سنڌي ادبي بورڊ آن لائين لائبريري |url=https://sindhiadabiboard.org/catalogue/Articles/Book7/Book_page36.html |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |access-date=18 August 2026 }}</ref> مولانا نور محمد 12 ذوالحج 1296هه تي شھدادڪوٽ ۾ وفات ڪئي. سنڌي ادبي بورڊ جي سوانحي ماخذ موجب سندس عمر ان وقت لڳ ڀڳ نوي سال هئي ۽ کيس شھدادڪوٽ ۾ دفن ڪيو ويو.<ref name="NoorBiography"/> === ڪتابن جو ذخيرو === مولانا نور محمد وٽ عربي ۽ فارسي ڪتابن جو وڏو ذاتي ڪتبخانو هو. ميمڻ عبدالغفور سنڌي موجب، هن ڪتبخاني ۾ لڳ ڀڳ '''هڪ هزار''' ڪتاب محفوظ هئا، جن مان وڏي تعداد ۾ قلمي نسخا شامل هئا.<ref name="MemonLibraries"/> اهي ڪتاب خاص طور ديني علوم، فقه، منطق، عربي ادب ۽ درسي نصاب سان لاڳاپيل هئا. مولانا نور محمد جي علمي ڪم بابت ماخذن ۾ پڻ ٿورو اختلاف ملي ٿو. ميمڻ عبدالغفور سنڌي سندس هڪ ڊزن کان وڌيڪ تصنيفن جو ذڪر ڪري ٿو، جڏهن ته سنڌي ادبي بورڊ جي هڪ ٻي سوانح ۾ لکيل آهي ته سندس ڪا وڏي مستقل تصنيف مشهور نه هئي، پر عربي درسي ڪتابن تي سندس ڪيترائي قلمي حاشيا موجود هئا.<ref name="MemonLibraries"/><ref name="NoorBiography"/> هڪ ٻئي تاريخي ماخذ ۾ سندس ''صرف بهائي'' ۽ ''جامع تعليمات جديد طرز موجب'' نالي تصنيفن جو ذڪر پڻ ملي ٿو.<ref>{{cite web |title=مولانا نور محمد شهدادڪوٽي جون تصنيفات |url=https://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/history/Book33/Book_page21.html |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |access-date=18 August 2026 }}</ref> انهيءَ سبب مولانا نور محمد جي علمي ورثي جو وڏو حصو ڇپيل ڪتابن جي ڀيٽ ۾ قلمي حاشين، درسي تحريرن ۽ سندس درسگاهه جي تدريسي روايت ۾ محفوظ رهيو. === مدرسه محموديه ۽ حليميه === مولانا نور محمد طرفان شھدادڪوٽ ۾ قائم ڪيل درسگاهه بعد ۾ '''مدرسه محموديه''' جي نالي سان مشهور ٿي. سندس وفات کان پوءِ سندس فرزندن، خاص طور مولانا گل محمد ۽ مولانا غلام صديق، مدرسي ۽ ڪتبخاني جي علمي ذخيري ۾ اضافو ڪيو.<ref name="MemonLibraries"/> مولانا گل محمد پنهنجي والد وٽ تعليم حاصل ڪئي ۽ پوءِ ساڳئي تدريسي سلسلي کي جاري رکيو. سنڌي ادبي بورڊ جي سوانحي مواد موجب، سندس شاگردن ۾ مولانا غلام صديق، قاضي داد محمد مڪران وارو، عبدالحڪيم افغان ۽ محمد حسين حيدرآبادي شامل هئا.<ref name="NoorBiography"/> ميمڻ عبدالغفور سنڌي موجب، مولانا نور محمد، گل محمد ۽ غلام صديق جي دور ۾ هن مدرسي جي علمي شهرت سبب سنڌ ۽ بلوچستان جي مختلف علائقن مان شاگرد شھدادڪوٽ ايندا هئا. وقت گذرڻ سان مدرسه محموديه ۽ ان سان لاڳاپيل ڪتبخاني جي اصل حيثيت گهٽجندي وئي، ۽ بعد ۾ مدرسي جو نالو '''مدرسه حليميه''' رکيو ويو.<ref name="MemonLibraries"/> === علمي اثر === شھدادڪوٽ جي هن درسگاهه جو اثر رڳو شهر تائين محدود نه رهيو. مولانا نور محمد، سندس استادن ۽ شاگردن جي علمي سند سنڌ جي ٻين ڪيترن مدرسن تائين پهتي. سنڌي ادبي بورڊ جي تاريخي مواد موجب، مولانا عبدالحليم ڪنڊويءَ جي علمي سلسلي مان مولانا نور محمد شھدادڪوٽي جهڙا عالم پيدا ٿيا ۽ ان علمي روايت جو اثر سنڌ جي ڪيترن عربي مدرسن تائين پهتو.<ref>{{cite web |title=سنڌ ۾ عربي درسگاهن جو سلسلو |url=https://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/history/Book33/Book_page20.html |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |access-date=18 August 2026 }}</ref> بعد واري دور ۾ پڻ مولانا نور محمد شھدادڪوٽيءَ جي علمي سند سنڌ جي ٻين عالمن تائين منتقل ٿيندي رهي. نوشهروفيروز ضلعي جي مخطوطات بابت هڪ تحقيقي مطالعي ۾ مولانا محمد عالم سومري جي علمي سند مولانا عبدالرحمان فيروز شاهي ۽ مولانا عطاالله فيروز شاهي وسيلي مولانا نور محمد شھدادڪوٽيءَ تائين پهچائي وئي آهي.<ref>{{cite journal |title=ضلعي نوشهروفيروز ۾ مخطوطات جا ذخيرا |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |url=https://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/mehran/Book149/Book_page3.html |access-date=18 August 2026 }}</ref> === جديد عوامي ڪتبخاني جي ضرورت === شھدادڪوٽ ۾ جديد عوامي ڪتبخاني جي کوٽ پڻ مختلف وقتن تي مقامي شاگردن ۽ شهرين جي بحث جو موضوع رهي آهي. 2021ع ۾ شايع ٿيل هڪ خط موجب، شھدادڪوٽ پريس ڪلب جي سامهون عوامي لائبريري لاءِ زمين مختص ڪئي وئي هئي، پر تعمير مڪمل نه ٿيڻ سبب شاگردن کي پڙهائي ۽ مقابلي جي امتحانن جي تياري لاءِ ٻين شهرن ڏانهن وڃڻو پوندو هو.<ref>{{cite news |title=Budget for Shahdadkot Library |url=https://www.nation.com.pk/24-May-2021/budget-for-shahdadkot-library |work=The Nation |date=24 May 2021 |access-date=18 August 2026 }}</ref> سنڌ جي ثقافت کاتي جي ڊائريڪٽوريٽ جنرل آف پبلڪ لائبريريز موجب، سنڌ ۾ سرڪاري عوامي ڪتبخانن جو صوبائي نيٽ ورڪ هلندڙ آهي؛ تنهن هوندي به ان جي موجوده سرڪاري فهرست مان شھدادڪوٽ شهر ۾ مڪمل طور فعال صوبائي عوامي ڪتبخاني جي واضح داخلا نظر نٿي اچي.<ref>{{cite web |title=Public Libraries |url=https://sindhculture.gov.pk/public-libraries/ |publisher=Culture, Tourism, Antiquities & Archives Department, Government of Sindh |access-date=18 August 2026 }}</ref> == ٻوڏ جي تباهي == {{Main|پاڪستان ۾ 2022ع واري ٻوڏ}} [[File:Flood in Pakistan 2022.png|thumb|سيپٽمبر 2022ع ۾ ٻوڏ جي پاڻيءَ ۾ گهيريل شھدادڪوٽ شهر جو فضائي منظر]] 2022ع ۾ [[پاڪستان ۾ 2022ع واري ٻوڏ|پاڪستان ۾ آيل تباهه ڪندڙ ٻوڏن]] دوران [[شھدادڪوٽ]] ۽ [[قمبر شھدادڪوٽ ضلعو|قمبر شھدادڪوٽ ضلعو]] سنڌ جي سخت متاثر علائقن ۾ شامل هئا. جون کان شروع ٿيل غيرمعمولي [[چوماسي]] برساتن ۽ بلوچستان کان ايندڙ ٻوڏ جي وهڪرن سبب ضلعي جي نيڪال ۽ آبپاشي نظام تي شديد دٻاءُ پيو. آگسٽ جي آخري هفتي ۽ سيپٽمبر جي شروعات تائين شھدادڪوٽ جي ڀرپاسي جا ڪيترائي علائقا پاڻيءَ هيٺ اچي ويا ۽ شهر پاڻ به ٻوڏ جي خطري هيٺ اچي ويو.<ref>{{cite web |title=Flood 2022 Maps |url=https://pdma.gos.pk/flood-2022-maps/ |publisher=[[Provincial Disaster Management Authority (Sindh)|Provincial Disaster Management Authority Sindh]] |access-date=18 August 2026 }}</ref><ref>{{cite web |title=Flood Inundation Map – Kamber Shahdadkot |url=https://pdma.gos.pk/Documents/Flood/Flood_2022/Flood%20Inundation%20GIS%20Maps/Flood%20Inundation%20Map-Kamber_Shahdadkot_28-08-2022.pdf |publisher=[[Provincial Disaster Management Authority (Sindh)|Provincial Disaster Management Authority Sindh]] |date=28 August 2022 |access-date=18 August 2026 }}</ref> === شھدادڪوٽ کي ٻوڏ جو خطرو === آگسٽ 2022ع جي آخري ڏينهن ۾ [[سيف الله مگسي برانچ]] ۽ گهر ڊرين ۾ گهارن ۽ بلوچستان کان ايندڙ پاڻيءَ سبب شھدادڪوٽ تي ٻوڏ جو خطرو وڌي ويو. 29 آگسٽ تي ''[[ڊان (اخبار)|ڊان]]'' ٻڌايو تہ سيف الله مگسي برانچ ۾ لڳ ڀڳ 150 فوٽ ويڪرو گهارو پوڻ ۽ [[رائٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين]] ۾ بلوچستان کان ايندڙ پاڻيءَ جو دٻاءُ وڌڻ سبب ڪچي پل وارو علائقو ٻڏي ويو هو ۽ پاڻي ڏکڻ طرف وڌي رهيو هو. ساڳئي وقت شھدادڪوٽ جي وارڊ نمبر 5 ۾ سيلرا کان لغاري ۽ مستوئي پاڙن تائين برساتي ۽ ٻوڏ جو پاڻي داخل ٿي چڪو هو.<ref name="Dawn29Aug2022">{{cite news |last=Kalhoro |first=M. B. |title=Exodus begins from Warah, Shahdadkot over fear of deluge |url=https://www.dawn.com/news/1707214/exodus-begins-from-warah-shahdadkot-over-fear-of-deluge |work=[[Dawn (newspaper)|Dawn]] |date=29 August 2022 |access-date=18 August 2026 }}</ref> پاڻيءَ جي وڌندڙ دٻاءَ سبب شهر ۾ خوف پکڙجي ويو ۽ ڪيترن رهواسين محفوظ هنڌن ڏانهن لڏپلاڻ شروع ڪئي.<ref name="Dawn29Aug2022"/> ٻوڏ جو خطرو گهٽائڻ ۽ پاڻيءَ کي ٻئي رخ ڏانهن موڙڻ لاءِ شھدادڪوٽ جي چوڌاري حفاظتي بند مضبوط ڪرڻ، مختلف هنڌن تي مٽيءَ جا بند ٻڌڻ ۽ رستن توڙي نيڪال جي نظام ۾ پاڻيءَ لاءِ رستا پيدا ڪرڻ جون ڪوششون ڪيون ويون. سيپٽمبر جي شروعات تائين صورتحال وڌيڪ سنگين ٿي وئي. سيلرا ڀرسان قمبر–شھدادڪوٽ روڊ ۾ پاڻيءَ جي نيڪال لاءِ ڪٽ ڏنا ويا، ڇاڪاڻ تہ بلوچستان کان ايندڙ ٻوڏ ۽ سم نالن ۾ پيل گهارن سبب شھدادڪوٽ ۽ ڀرپاسي وارن علائقن تي دٻاءُ وڌي رهيو هو. 4 سيپٽمبر تي شھدادڪوٽ ڊرين ۾ ڳوٺ گامن فقير کوسو ڀرسان لڳ ڀڳ 80 فوٽ ويڪرو گهارو پڻ پيو، جنهن سبب وڌيڪ ڳوٺ پاڻيءَ هيٺ آيا.<ref>{{cite news |last=Kalhoro |first=M. B. |title=Over 40,000 move out of Qambar-Shahdadkot's Warah to escape floodwater ravages |url=https://www.dawn.com/news/1708397 |work=[[Dawn (newspaper)|Dawn]] |date=5 September 2022 |access-date=18 August 2026 }}</ref> === آبپاشي ۽ نيڪال جي نظام تي دٻاءُ === ٻوڏ دوران قمبر شھدادڪوٽ ضلعي جي صورتحال رڳو مقامي برساتن سبب نه هئي، پر بلوچستان جي اتر ۽ اولهه وارن علائقن مان ايندڙ وڏي مقدار جي پاڻيءَ پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو. سنڌ جي آبپاشي کاتي موجب بلوچستان ۾ انتهائي تيز برساتن کان پوءِ وڏي مقدار ۾ ٻوڏ جو پاڻي [[ايف پي بند]] ۽ [[رائٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين]] وسيلي سنڌ ڏانهن آيو. ان سبب نيڪال وارا نالا پنهنجي گنجائش کان وڌيڪ وهڻ لڳا ۽ ڪيترن هنڌن تي گهارا پيا.<ref name="Dawn9Sep">{{cite news |title=Murad asks depts to ensure draining of water from affected towns |url=https://www.dawn.com/news/1709085 |work=[[Dawn (newspaper)|Dawn]] |date=9 September 2022 |access-date=18 August 2026 }}</ref> سيپٽمبر جي پهرئين هفتي ۾ سنڌ حڪومت کي ٻڌايو ويو تہ [[قمبر]]، شھدادڪوٽ، [[قبوسعيد خان]]، [[وارهه]]، [[نصيرآباد، سنڌ|نصيرآباد]]، [[ميهڙ]]، [[خيرپور ناٿن شاهه]] ۽ [[جوهي]] جا وڏا حصا پاڻيءَ هيٺ هئا.<ref name="Dawn9Sep"/> شھدادڪوٽ مين ڊرين، ميرو خان مين ڊرين، گهر مين ڊرين ۽ ٻين نيڪال وارن وهڪرن ۾ پاڻيءَ جي غيرمعمولي سطح سبب شهر ۽ ڳوٺن مان پاڻي ڪڍڻ هڪ وڏو مسئلو بڻجي ويو. 10 سيپٽمبر تائين شھدادڪوٽ مين ڊرين ۽ ميرو خان مين ڊرين ۾ پاڻيءَ جي سطح تقريباً هڪ کان ٻه فوٽ گهٽجڻ شروع ٿي ۽ پاڻي آر بي او ڊي-III ڏانهن وهڻ لڳو. گهر مين ڊرين، جيڪا ڪجهه وقت ابتو وهي رهي هئي، ٻيهر مين نارا ويلي ڊرين ڏانهن وهڻ شروع ڪيو. سنڌ حڪومت موجب ان وقت شھدادڪوٽ، قمبر، وارهه، نصيرآباد ۽ قبوسعيد خان جي مٿانهن علائقن ۾ پاڻيءَ جي سطح آهستي آهستي گهٽجڻ لڳي هئي.<ref>{{cite news |title=Murad orders steps to normalise life in N. Feroze, Khairpur and Kot Diji |url=https://www.dawn.com/news/1709250 |work=[[Dawn (newspaper)|Dawn]] |date=10 September 2022 |access-date=18 August 2026 }}</ref> === ميرو خان ڪئنال ۽ گهارا === ٻوڏ دوران [[ميرو خان]] ۽ شھدادڪوٽ جي وچ وارن علائقن ۾ آبپاشي ۽ نيڪال وارن نالن ۾ گهارا پوڻ سبب ڪيترائي ڳوٺ پاڻيءَ هيٺ اچي ويا. تيز وهڪري گهرن، زرعي زمينن، فصلن ۽ مال متاع کي نقصان پهچايو ۽ ڪيترن علائقن جا زميني رابطا متاثر ٿيا. اختيارين گهارن جي سببن بابت جاچ ۽ بندن کي مضبوط ڪرڻ جا قدم پڻ کنيا.<ref>{{Cite web |date=4 September 2022 |title=Several villages flooded after breach in Meeru Khan canal in Qamber |url=https://nation.com.pk/2022/09/04/several-villages-flooded-after-breach-in-meeru-khan-canal-in-qamber/ |access-date=18 August 2026 |website=The Nation |language=en }}</ref> قمبر شھدادڪوٽ ۾ پاڻيءَ جي پکڙجڻ جي شدت [[سنڌ پراونشل ڊزاسٽر مئنيجمينٽ اٿارٽي]] جي سيٽلائيٽ تي ٻڌل نقشن ۾ پڻ درج ڪئي وئي. اداري 28 آگسٽ ۽ 5 سيپٽمبر 2022ع تي ضلعي جا الڳ ٻوڏ-گرفتگي نقشا جاري ڪيا، جن ۾ ٻڏل ۽ پاڻيءَ سان گهيريل علائقن، شهرن، ڳوٺن، شاهراهن ۽ يونين ڪائونسلن جي صورتحال ڏيکاري وئي.<ref>{{cite web |title=Flood 2022 Maps |url=https://pdma.gos.pk/flood-2022-maps/ |publisher=Provincial Disaster Management Authority, Government of Sindh |access-date=18 August 2026 }}</ref> === لڏپلاڻ ۽ انساني اثر === شھدادڪوٽ جي چوڌاري پاڻي وڌڻ سان شهر ۽ ڀرپاسي جي ڳوٺن مان وڏي پيماني تي عارضي لڏپلاڻ ٿي. ڪيترن خاندانن پنهنجا گهر ڇڏي نسبتاً مٿانهن هنڌن، روڊن، بندن ۽ امدادي ڪئمپن ۾ پناهه ورتي. ساڳئي وقت قمبر شھدادڪوٽ جي ٻين شهرن ۾ پڻ اهڙي صورتحال پيدا ٿي؛ [[وارهه]] مان ڏهن هزارن جي تعداد ۾ ماڻهو ٻوڏ جي خطري سبب نڪري ويا، جڏهن تہ قبوسعيد خان پڻ پاڻيءَ سان گهيرجي ويو.<ref>{{cite news |last=Kalhoro |first=M. B. |title=Over 40,000 move out of Qambar-Shahdadkot's Warah to escape floodwater ravages |url=https://www.dawn.com/news/1708397 |work=Dawn |date=5 September 2022 |access-date=18 August 2026 }}</ref> ٻوڏ سبب بي گهر ٿيل خاندانن، خاص طور ٻارن، لاءِ تعليم ۽ بنيادي سهولتون پڻ متاثر ٿيون. [[يونيسيف]] قمبر شھدادڪوٽ جي مينهون خاني بلدي ڳوٺ ۾ ٻوڏ سبب اندروني طور بي گهر ٿيل خاندانن جي ٻارن لاءِ عارضي سکيا مرڪز قائم ڪيو. يونيسيف موجب ٻوڏ متاثر خاندانن کي پيئڻ جو محفوظ پاڻي، طبي سامان، غذائي علاج جون شيون ۽ صفائيءَ جون ڪِٽون پڻ مهيا ڪيون ويون.<ref>{{cite web |title=UNICEF delivers supplies to ensure that every child can score goals in life |url=https://www.unicef.org/supply/stories/unicef-delivers-supplies-ensure-every-child-can-score-goals-life |publisher=[[UNICEF]] |access-date=18 August 2026 }}</ref> === امدادي ڪارروايون === ضلعي انتظاميا، [[پراونشل ڊزاسٽر مئنيجمينٽ اٿارٽي، سنڌ|پراونشل ڊزاسٽر مئنيجمينٽ اٿارٽي]]، بچاءَ وارن ادارن، فوج، غير سرڪاري تنظيمن ۽ مقامي رضاڪارن ٻوڏ متاثر ماڻهن کي محفوظ هنڌن ڏانهن منتقل ڪرڻ ۽ کاڌو، پيئڻ جو پاڻي، خيما ۽ ٻيون ضروري شيون پهچائڻ جون ڪارروايون ڪيون. قمبر شھدادڪوٽ جي ڊپٽي ڪمشنر جاويد نبي کوسو، پي ڊي ايم اي سنڌ طرفان، [[قبوسعيد خان]] جي ڪچي واري ٻوڏ متاثر علائقي ۾ خوراڪ جون شيون پڻ ورهايون.<ref>{{cite web |title=Deputy Commissioner Qambar-Shahdadkot Javed Nabi Khoso distributing food items among the flood affected people |url=https://www.app.com.pk/photos-section/deputy-commissioner-qambar-shahdadkot-javed-nabi-khoso-distributing-food-items-among-the-flood-affected-people-in-the-flood-hit-katcha-area-of-qubo-saeed-khan-on-the-behalf-of-provincial-disaster-mana/ |website=[[Associated Press of Pakistan]] |date=1 August 2022 |access-date=18 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230316103302/https://www.app.com.pk/photos-section/deputy-commissioner-qambar-shahdadkot-javed-nabi-khoso-distributing-food-items-among-the-flood-affected-people-in-the-flood-hit-katcha-area-of-qubo-saeed-khan-on-the-behalf-of-provincial-disaster-mana/ |archive-date=16 March 2023 |url-status=live }}</ref> پي ڊي ايم اي سنڌ جي 2022ع واري ٻوڏ بابت رپورٽ موجب قمبر شھدادڪوٽ امدادي سامان حاصل ڪندڙ اهم ضلعن مان هو. اداري طرفان ٻوڏ متاثر آباديءَ لاءِ راشن، صاف پيئڻ جو پاڻي، خيما ۽ گهريلو استعمال جون ضروري شيون فراهم ڪيون ويون.<ref>{{cite web |title=Flood 2022 in Sindh |url=https://pdma.gos.pk/Documents/Reports/Flood%202022%20In%20Sindh.pdf |publisher=Provincial Disaster Management Authority, Government of Sindh |access-date=18 August 2026 }}</ref> ٻوڏ کان پوءِ به انساني امداد جي ضرورت جاري رهي. پاڪستان هيومينيٽيرين فورم جي 2022ع واري سالياني رپورٽ موجب [[مرسي ڪور]] قمبر شھدادڪوٽ ۽ جيڪب آباد ضلعن ۾ ٻوڏ متاثر ۽ ڪمزور برادرين لاءِ 12 مهينن جو امدادي پروگرام شروع ڪيو، جنهن جي پهرئين مرحلي ۾ صاف پاڻي، خوراڪ، غير غذائي ضروري شيون ۽ صفائي بابت آگاهي فراهم ڪئي وئي.<ref>{{cite web |title=Pakistan Humanitarian Forum Annual Report 2022 |url=https://ndma.gov.pk/public/storage/publications/July2023/4MYdOADBMNylGJdX1cY4.pdf |publisher=Pakistan Humanitarian Forum |year=2022 |access-date=18 August 2026 }}</ref> === صحت، پاڻي ۽ تعليم تي اثر === ٻوڏ جي بيٺل ۽ آلوده پاڻيءَ سبب صاف پيئڻ جي پاڻي، صفائي ۽ صحت جون ضرورتون وڌي ويون. ملڪ گير سطح تي [[يونيسيف]] خبردار ڪيو تہ 2022ع جي ٻوڏ سبب لکين ٻار پاڻيءَ مان پکڙجندڙ بيمارين، غذائي کوٽ ۽ ٻين صحت جي خطرن کي منهن ڏئي رهيا هئا.<ref>{{cite web |title=More than three million children at risk as devastating floods hit Pakistan |url=https://www.unicef.org/press-releases/more-three-million-children-risk-devastating-floods-hit-pakistan |publisher=[[UNICEF]] |date=31 August 2022 |access-date=18 August 2026 }}</ref> قمبر شھدادڪوٽ ۾ عارضي سکيا مرڪزن ۽ پاڻي، صفائي، غذائيت ۽ طبي امداد جي فراهمي اهڙين ضرورتن جي جواب جو حصو هئي.<ref>{{cite web |title=UNICEF delivers supplies to ensure that every child can score goals in life |url=https://www.unicef.org/supply/stories/unicef-delivers-supplies-ensure-every-child-can-score-goals-life |publisher=UNICEF |access-date=18 August 2026 }}</ref> 2022ع واري ٻوڏ شھدادڪوٽ لاءِ رڳو هڪ مختصر برساتي واقعو نه هئي، پر شهر جي نيڪال، آبپاشي، روڊن، پيئڻ جي پاڻي ۽ آفتن کان بچاءَ واري ڍانچي لاءِ هڪ وڏي آزمائش ثابت ٿي. سنڌ حڪومت جي رپورٽن موجب سيپٽمبر جي ٻئي هفتي کان شھدادڪوٽ ۽ ڀرپاسي وارن مٿانهن علائقن ۾ پاڻيءَ جي سطح گهٽجڻ شروع ٿي، پر ضلعي جي ڪيترن هيٺانهن علائقن مان پاڻي نيڪال ٿيڻ ۽ معمول جي زندگي بحال ٿيڻ ۾ وڌيڪ وقت لڳو.<ref name="Dawn9Sep"/> == رانديون == [[ڪرڪيٽ]] شھدادڪوٽ ۾ کيڏجندڙ نمايان راندين مان هڪ آهي. شهر ۽ ڀرپاسي ۾ مقامي ڪرڪيٽ ڪلب ۽ ٽيمون سرگرم آهن ۽ مقامي سطح تي ڪرڪيٽ جا مقابلا ۽ ٽورنامينٽ منعقد ٿيندا رهن ٿا. [[پاڪستان ڪرڪيٽ بورڊ]] جي ڪلبن واري سرڪاري فهرست ۾ شھدادڪوٽ جي ''بلوچ ٽائيگرز ڪرڪيٽ ڪلب شھدادڪوٽ'' کي سنڌ ڪرڪيٽ ايسوسيئيشن جي لاڙڪاڻو سٽي ڪرڪيٽ ايسوسيئيشن هيٺ درج ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=List of Clubs |url=https://www.pcb.com.pk/downloads/List%20of%20Clubs.pdf |publisher=[[پاڪستان ڪرڪيٽ بورڊ]] |access-date=18 August 2026 }}</ref> شهر ۾ راندين لاءِ هڪ اسٽيڊيم گرائونڊ پڻ موجود آهي. [[پراونشل ڊزاسٽر مئنيجمينٽ اٿارٽي، سنڌ]] جي 2025ع واري سرڪاري هنگامي منصوبي ۾ شھدادڪوٽ تعلقي لاءِ ''Stadium Ground, Shahdadkot'' کي باقاعدي هنڌ طور درج ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Provincial Monsoon Contingency Plan 2025 |url=https://pdma.gos.pk/Documents/Contingency_Plans/Provincial%20Monsoon%20Contingency%20Plan%202025.pdf |publisher=Provincial Disaster Management Authority, Government of Sindh |year=2025 |page=179 |access-date=18 August 2026 }}</ref> شهر ۾ مقامي ڪرڪيٽ مقابلن لاءِ راندين جا ميدان استعمال ٿيندا آهن، جڏهن تہ ضلعي سطح تي پڻ شھدادڪوٽ جون ٽيمون ڪرڪيٽ مقابلن ۾ حصو وٺنديون آهن. [[فٽبال]] پڻ شھدادڪوٽ جي منظم راندين ۾ شامل آهي. [[پاڪستان فٽبال فيڊريشن]] جي پاڪستان فٽبال ڪنيڪٽ واري ڪلبن ۽ اڪيڊمين جي سرڪاري فهرست ۾ قمبر شھدادڪوٽ ضلعي هيٺ شھدادڪوٽ جا ڪيترائي فٽبال ڪلب درج ٿيل آهن. انهن ۾ ''الشهباز فٽبال ڪلب شھدادڪوٽ''، ''حبيب اليون فٽبال ڪلب شھدادڪوٽ''، ''مهران فٽبال ڪلب شھدادڪوٽ'' ۽ ''شهيد مير اختر ساسولي فٽبال ڪلب شھدادڪوٽ'' فعال ڪلبن طور درج آهن، جڏهن تہ ''بابو غلام محمد فٽبال ڪلب شھدادڪوٽ'' ۽ ''شاهه لطيف فٽبال ڪلب شھدادڪوٽ'' پڻ رجسٽرڊ ڪلبن ۾ شامل آهن.<ref name="PFFShahdadkot">{{cite web |title=Pakistan Football Connect: Clubs & Academies Status |url=https://pff.com.pk/wp-content/uploads/2024/11/Clubs-Academies-List-3-11-2024.pdf |publisher=[[پاڪستان فٽبال فيڊريشن]] |date=3 November 2024 |page=65 |access-date=18 August 2026 }}</ref> انهن ڪلبن جي سرڪاري رجسٽريشن مان شهر ۾ ڪلب سطح تي فٽبال جي منظم سرگرمين جي موجودگي ظاهر ٿئي ٿي.<ref name="PFFShahdadkot"/> شھدادڪوٽ ۽ [[قمبر]] جون ٽيمون ضلعي سطح جي راندين ۾ پڻ هڪ ٻئي سان مقابلو ڪنديون رهيون آهن. آگسٽ 2025ع ۾ سنڌ جي راندين ۽ نوجوانن جي معاملن واري کاتي پاران آزاديءَ جي ڏهاڙي جي سلسلي ۾ قمبر شهر ۾ شھدادڪوٽ ۽ قمبر جي ٽيمن وچ ۾ ڪرڪيٽ ميچ منعقد ڪئي وئي. شھدادڪوٽ جي ٽيم 183 رنسن جي هدف جي جواب ۾ 162 رنسون ٺاهيون ۽ قمبر جي ٽيم مقابلو 21 رنسن تان کٽيو. مقابلي جو انتظام قمبر شھدادڪوٽ جي ضلعي راندين واري آفيس ڪيو هو.<ref>{{cite news |title=Cricket match organizes to celebrate Independence Day |url=https://www.urdupoint.com/en/pakistan/cricket-match-organizes-to-celebrate-independ-2026226.html |agency=[[Associated Press of Pakistan]] |date=5 August 2025 |access-date=18 August 2026 }}</ref> سنڌ حڪومت پڻ شھدادڪوٽ کي انهن علائقن ۾ شامل ڪيو آهي جتي راندين جو بنيادي ڍانچو قائم ڪيو ويو آهي. 2024ع ۾ سنڌ جي راندين ۽ نوجوانن جي معاملن واري کاتي بابت رپورٽ ۾ شھدادڪوٽ کي سنڌ جي انهن هنڌن ۾ شمار ڪيو ويو، جتي اسٽيڊيم، راندين جا ميدان يا ٻيون راندين جون سهولتون قائم ڪيون ويون آهن. ساڳئي منصوبي تحت ضلعي سطح تي نوجوانن لاءِ مختلف راندين جا مقابلا ڪرائڻ جو منصوبو پڻ پيش ڪيو ويو.<ref>{{cite news |last=Ali |first=Syed Intikhab |title=Sindh sports dept plans competitions across province |url=https://www.thenews.com.pk/print/1239809-sindh-sports-dept-plans-competitions-across-province |work=[[The News International]] |date=14 October 2024 |access-date=18 August 2026 }}</ref> [[والي بال]] پڻ شھدادڪوٽ تعلقي ۽ قمبر شھدادڪوٽ ضلعي جي ڳوٺاڻن علائقن ۾ کيڏي ويندڙ راندين مان آهي. ضلعي ۾ اسڪولن ۽ نوجوانن لاءِ ٿيندڙ راندين جي سرگرمين ۾ ڪرڪيٽ سان گڏ والي بال، بيڊمنٽن، رسو ڇڪڻ ۽ ٻيون رانديون پڻ شامل رهيون آهن. مثال طور سنڌ ڪميونٽي موبلائيزيشن پروگرام تحت قمبر شھدادڪوٽ ضلعي جي وارهه واري علائقي ۾ منعقد ڪيل ڇوڪرين جي راندين واري تقريب ۾ ڪرڪيٽ، [[بيڊمنٽن]]، والي بال ۽ رسو ڇڪڻ جا مقابلا ڪرايا ويا.<ref>{{cite web |title=Sindh Community Mobilization Program Annual Report Year III |url=https://pdf.usaid.gov/pdf_docs/PA00XDHZ.pdf |publisher=[[United States Agency for International Development]] |year=2016 |access-date=18 August 2026 }}</ref> ضلعي جي اسڪولن ۾ راندين کي غير نصابي سرگرمين طور پڻ هٿي ڏني وئي آهي. 2012ع ۾ ٻوڏ متاثر قمبر شھدادڪوٽ ضلعي ۾ [[يونيسيف]] جي مالي سهڪار سان ''رائيٽ ٽو پلي'' پاران بين المدارس راندين جا مقابلا منعقد ڪيا ويا، جن ۾ 753 ٻارن ڪرڪيٽ سميت مختلف راندين ۾ حصو ورتو.<ref>{{cite news |title=UNICEF organizes Inter School Tournaments in flood hit Sindh districts |url=https://www.pakistanchristianpost.com/head-line-news-details/3963 |date=30 November 2012 |access-date=18 August 2026 }}</ref> اهڙيءَ طرح شھدادڪوٽ ۾ راندين جون سرگرميون رڳو ڪرڪيٽ تائين محدود ناهن؛ شهر ۾ منظم فٽبال ڪلبن جي موجودگي، مقامي ڪرڪيٽ ڪلبن، اسٽيڊيم گرائونڊ ۽ ضلعي سطح جي راندين جي سرگرمين سبب ڪرڪيٽ ۽ فٽبال ٻنهي لاءِ مقامي سطح تي راندين جو ڍانچو موجود آهي، جڏهن تہ والي بال ۽ ٻيون رانديون خاص طور اسڪولن ۽ ڀرپاسي جي ڳوٺاڻن علائقن ۾ کيڏيون وڃن ٿيون. == فاصلا == هيٺ ڏنل جدول ۾ شھدادڪوٽ کان پاڪستان جي اهم شهرن ۽ دنيا جي ڪجهه وڏن شهرن تائين فاصلا ڏيکاريل آهن. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; border-collapse:collapse;" |+ style="background:#3949AB; color:white; padding:8px; font-size:115%;" | '''شھدادڪوٽ ۽ ٻين شهرن وچ ۾ فاصلا''' |- ! style="background:#5C6BC0; color:white; width:22%;" | شروعاتي هنڌ ! style="background:#5C6BC0; color:white; width:25%;" | منزل ! style="background:#00897B; color:white; width:18%;" | فاصلو (ڪ.م.) ! style="background:#F57C00; color:white; width:35%;" | روڊ ذريعي رابطو |- style="background:#E8EAF6;" | [[شھدادڪوٽ]] | [[لنڊن]] | 6,125 | نہ |- style="background:#F5F5F5;" | [[شھدادڪوٽ]] | [[نيو يارڪ شهر|نيو يارڪ]] | 11,507 | نہ |- style="background:#E8EAF6;" | [[شھدادڪوٽ]] | [[برلن]] | 5,235 | نہ |- style="background:#F5F5F5;" | [[شھدادڪوٽ]] | [[لاس اينجلس]] | 13,113 | نہ |- style="background:#E8EAF6;" | [[شھدادڪوٽ]] | [[ماسڪو]] | 3,908 | نہ |- style="background:#E8F5E9;" | [[شھدادڪوٽ]] | [[بيجنگ]] | 4,578 | ها، [[گلگت]] کان چين جي سرحد وسيلي |- style="background:#E8EAF6;" | [[شھدادڪوٽ]] | [[ٽوڪيو]] | 6,655 | نہ |- style="background:#F5F5F5;" | [[شھدادڪوٽ]] | [[سڊني]] | 11,069 | نہ |- style="background:#E8EAF6;" | [[شھدادڪوٽ]] | [[ريو ڊي جينيرو]] | 13,110 | نہ |- ! colspan="4" style="background:#00796B; color:white; padding:6px;" | '''پاڪستان جي اهم شهرن تائين فاصلا''' |- style="background:#E0F2F1;" | [[شھدادڪوٽ]] | [[ڪراچي]] | 342 | ها |- style="background:#F1F8E9;" | [[شھدادڪوٽ]] | [[لاهور]] | 746 | ها |- style="background:#E0F2F1;" | [[شھدادڪوٽ]] | [[اسلام آباد]] | 822 | ها |- style="background:#F1F8E9;" | [[شھدادڪوٽ]] | [[پشاور]] | 769 | ها |- style="background:#E0F2F1;" | [[شھدادڪوٽ]] | [[ڪوئيٽا]] | 276 | ها |- style="background:#F1F8E9;" | [[شھدادڪوٽ]] | [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] | 280 | ها |} == پڻ ڏسو == * [[قبو سعيد خان تعلقو]] * [[لاڙڪاڻو]] * [[اميد علي جوڻيجو]] * [[ڪچي پل]] * [[ڳڙهي خيرو تعلقو]] == حوالا == {{حوالا|2}} fqxx9r72hoys7j383skeopklic5q997 4 47319 404577 403198 2026-08-18T12:51:48Z ListeriaBot 10240 Wikidata list updated [V2] 404577 wikitext text/x-wiki {{bots|allow=ListeriaBot}} روان سال ۾ اڄ جي تاريخ يعني '''{{#time:d F|{{REVISIONTIMESTAMP}}}}''' تي ڄمڻ (پيدا ٿيڻ وارن ماڻهن جي فهرست هيٺ درج آهي، پَڪ سان (يقيناً) ان ۾ ڪيترائي ماڻهو اڃا به جيئرا (زندهه) حيات هوندا. آخري نئين سر شروعات: <onlyinclude>{{#time: Y-m-d H:i|{{REVISIONTIMESTAMP}}}}</onlyinclude> == فهرست == {{Wikidata list |sparql=SELECT ?item WHERE { ?date_node wikibase:timePrecision "11"^^xsd:integer . ?date_node wikibase:timeValue ?date . FILTER (year(?date) > 1899) FILTER (day(?date) = day(now())) FILTER (month(?date) = month(now())) ?item p:P569/<http://www.wikidata.org/prop/statement/value/P569> ?date_node . ?item wdt:P31 wd:Q5 . OPTIONAL {?item wdt:P570 ?dod} FILTER (!bound(?dod)) } ORDER BY DESC(?date) ?item |columns=P18,P569:تاريخ پيدائش,label:ماڻهو,وضاحت,P106,P39,P27,P735 |thumb=125 |autolist=fallback |links=local }} {| class='wikitable sortable' ! عکس ! تاريخ پيدائش ! ماڻهو ! وضاحت ! پيشو ! position held ! شهريت ! ذاتي نالو |- | [[فائل:Daler Mehndi.jpg|center|125px]] | data-sort-value="1967" | 1967-08-18 | [[دلير مھندي]] | | ''[[:d:Q177220|singer]]'' | | [[ڀارت]] | |- | | data-sort-value="1959" | 1959-08-18 | [[انور پنهور]] | | [[ليکڪ]] | | [[پاڪستان]] | |- | [[فائل:Aruna Irani at 18th Lions Annual Gold Awards.jpg|center|125px]] | data-sort-value="1946" | 1946-08-18 | [[ارونا ايراني]] | | [[اداڪار]]<br/>''[[:d:Q2526255|film director]]''<br/>''[[:d:Q2059704|television director]]''<br/>''[[:d:Q10798782|television actor]]'' | | [[ڀارت]] | ''[[:d:Q47531213|अरुणा]]'' |} {{Wikidata list end}} [[زمرو:اڄ جي تاريخ ڄمڻ وارا ماڻهو]] [[زمرو:مارچ جون پيدائشون]] 36jxdd37lrmxhzqeu7qz6i0i968rk2f 0 57404 404618 338686 2026-08-18T15:50:04Z Intisar Ali 8681 /* */ 404618 wikitext text/x-wiki {{Short description|وچ يورپ جو ملڪ}} {{Redirect|آسٽريا|ملڪ جي نالي جي تاريخ|آسٽريا جو نالو|ٻيا استعمال|آسٽريا (سلجهائپ)|and|آسٽريا (سلجهائپ)}} {{Distinguish|آسٽريليا|آسٽورياس|آسٽراسيا|آسٽريليشيا}} {{Pp-move}} {{Protection padlock|small=yes}} {{Use dmy dates|date=January 2025}} {{Use British English|date=December 2024}} {{Infobox country | conventional_long_name = آسٽريا جي جمهوريه | common_name = آسٽريا | native_name = {{lang|de-AT|Republik Österreich}} | image_flag = Flag of Austria.svg | image_coat = Austria Bundesadler.svg | national_anthem = {{lang|de-AT|[[آسٽريا جو قومي ترانو|Bundeshymne der Republik Österreich]]}}<br/>"آسٽريا جي جمهوريه جو قومي ترانو"{{parabr}}[[File:Land der Berge Land am Strome instrumental.ogg|center]] | image_map = {{Switcher|[[File:EU-Austria (orthographic projection).svg|upright=1.15|frameless]]|دنيا جي گولي تي ڏيکاريو|[[File:EU-Austria.svg|upright=1.15|frameless]]|[[يورپي يونين]] جو نقشو ڏيکاريو|default=1}} | capital = [[ويانا]] | coordinates = {{Coord|48|12|N|16|21|E|type:city(2,000,000)_region:AT-9}} | largest_city = capital | languages_type = سرڪاري ٻولي | languages = [[آسٽريائي جرمن|جرمن]]{{Efn|[[آسٽريا جو وفاقي آئيني قانون|1920ع واري آسٽريائي آئين]] جي آرٽيڪل 8 جي بنياد تي}}{{Efn|[[برگنلينڊ ڪروشيائي]]، [[چيڪ ٻولي|چيڪ]]، [[هنگري ٻولي|هنگري]]، [[روماني ٻولي|روماني]]، [[سلوواڪ ٻولي|سلوواڪ]] ۽ [[سلوويني ٻولي|سلوويني]] کي [[يورپي منشور براءِ علائقائي يا اقليتي ٻوليون]] تحت سرڪاري طور تسليم ڪيو ويو آهي.}} | languages2 = {{hlist|[[هنگري ٻولي|هنگري]]|[[سلوويني ٻولي|سلوويني]]|[[برگنلينڊ ڪروشيائي]]<ref name="demokratiewebstatt.at" /><ref name="Regional Languages of Austria" />}} | languages2_type = سرڪاري [[علائقائي ٻوليون]] | ethnic_groups = {{Unbulleted list | 72.2% [[آسٽريائي ماڻهو|آسٽريائي]] | 27.8% [[آسٽريا جي آبادي#نسلي گروهه|ٻيا]] }} | ethnic_groups_year = 2024 | ethnic_groups_ref = <ref>{{cite web |title=Migration and Integration 2025 |url=https://www.statistik.at/fileadmin/announcement/2025/07/20250716MigrationIntegration2025EN.pdf |website=Statistics Austria |publisher=Statistik Austria |date=16 July 2025 |access-date=10 August 2025 |language=en}}</ref> | religion_year = 2021 | religion_ref = <ref name="statistik.at">{{Cite web|title=Religionsbekenntnis – STATISTIK AUSTRIA – die Informationsmanager|url=https://www.statistik.at/statistiken/bevoelkerung-und-soziales/bevoelkerung/weiterfuehrende-bevoelkerungsstatistiken/religionsbekenntnis|access-date=9 August 2022|archive-date=30 September 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220930022008/https://www.statistik.at/statistiken/bevoelkerung-und-soziales/bevoelkerung/weiterfuehrende-bevoelkerungsstatistiken/religionsbekenntnis|url-status=live}}</ref> | religion = {{Ublist |item_style=white-space:nowrap; | {{Tree list}} * 68.2% [[عيسائيت]] ** 55.2% [[آسٽريا ۾ ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ ازم]] ** 4.9% [[آسٽريا ۾ مشرقي آرٿوڊوڪسي|آرٿوڊوڪسي]] ** 3.8% [[پروٽيسٽنٽ ازم]] ** 4.3% [[عيسائي فرقو|ٻيا عيسائي]] {{Tree list/end}} |22.4% [[لامذهبيت|ڪو مذهب نه]] |8.3% [[آسٽريا ۾ اسلام|اسلام]] |1.1% [[آسٽريا ۾ مذهب|ٻيا]] }} | demonym = [[آسٽريائي ماڻهو|آسٽريائي]] | government_type = وفاقي [[نيم صدارتي جمهوريه]]<ref>{{Cite web|date=22 September 2022|title=Hofburg-Wahl: 'Österreich ist ein sehr ungewöhnlicher Fall'|url=https://diepresse.com/6193038|access-date=22 September 2022|language=de-AT|archive-date=3 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221003104650/https://www.diepresse.com/6193038/hofburg-wahl-oesterreich-ist-ein-sehr-ungewoehnlicher-fall|url-status=live}}</ref>{{efn|name=system|آسٽريا جي جمهوريه پنهنجي [[آسٽريا جو آئين|آئين]] مطابق قانوني طور هڪ نيم صدارتي جمهوريه آهي؛<ref name="u009">{{cite journal|last=Shugart|first=Matthew Søberg|title=Semi-Presidential Systems: Dual Executive And Mixed Authority Patterns|journal=French Politics|volume=3|issue=3|date=2005|issn=1476-3419|doi=10.1057/palgrave.fp.8200087|doi-access=free|pages=323–351|url=https://link.springer.com/content/pdf/10.1057/palgrave.fp.8200087.pdf|access-date=2024-12-16}}</ref> پر عملي طور آئيني روايتن سبب اها وڌيڪ [[پارلياماني جمهوريه]] وانگر ڪم ڪري ٿي.<ref name="y589">{{cite book|last=Müller|first=Wolfgang C.|title=Semi-Presidentialism in Europe|chapter=Austria|publisher=Oxford University PressOxford|date=1999-09-02|isbn=978-0-19-829386-6|doi=10.1093/0198293860.003.0002|pages=22–47}}</ref>}} | leader_title1 = [[آسٽريا جو صدر|صدر]] | leader_name1 = [[اليگزينڊر فان ڊير بيلن]] | leader_title2 = [[آسٽريا جو چانسلر|چانسلر]] | leader_name2 = [[ڪرسچين اسٽوڪر]] | legislature = [[آسٽريا جي پارليامينٽ|پارليامينٽ]] | upper_house = [[وفاقي ڪائونسل (آسٽريا)|وفاقي ڪائونسل]] | lower_house = [[نيشنل ڪائونسل (آسٽريا)|نيشنل ڪائونسل]] | sovereignty_type = [[آسٽريا جي تاريخ|قيام]] | established_event1 = [[آسٽريا جي مارگريويئيٽ|مارگريويئيٽ]] | established_date1 = {{circa}} 960 | established_event2 = [[آسٽريا جو نالو|نالي جو قديم ترين ذڪر]] | established_date2 = 1 نومبر 996 | established_event3 = [[آسٽريا جي ڊچي|ڊچي]] | established_date3 = 17 سيپٽمبر 1156 | established_event4 = [[آسٽريا جي آرچڊچي|آرچڊچي]] | established_date4 = 6 جنوري 1453 | established_event5 = [[آسٽريائي سرڪل|شاهي سرڪل]] | established_date5 = 1512 | established_event6 = [[آسٽريائي سلطنت|سلطنت]] | established_date6 = 11 آگسٽ 1804 | established_event7 = [[آسٽريا-هنگري]] | established_date7 = 30 مارچ 1867 | established_event8 = [[پهرين آسٽريائي جمهوريه|پهرين جمهوريه]] | established_date8 = 10 سيپٽمبر 1919 | established_event9 = [[آسٽريا جي وفاقي رياست|وفاقي رياست]] | established_date9 = 1 مئي 1934 | established_event10 = [[آنشلوس]] | established_date10 = 13 مارچ 1938 | established_event11 = [[آسٽريا جي تاريخ#ٻي جمهوريه (1945ع کان)|ٻي جمهوريه]] | established_date11 = 27 اپريل 1945 | established_event12 = [[آسٽريائي رياستي معاهدو|رياستي معاهدو]] | established_date12 = 27 جولاءِ 1955 | area_km2 = 83879<ref>{{cite web|title=Austria EN|url=https://migrants-refugees.va/wp-content/uploads/2021/03/2020-CP-Austria-EN.pdf|website=Migrants Refugees|publisher=The Vatican|date=April 2020|access-date=12 January 2024|archive-date=13 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240113014627/https://migrants-refugees.va/wp-content/uploads/2021/03/2020-CP-Austria-EN.pdf|url-status=live}}</ref> | area_rank = 113هون | area_sq_mi = | percent_water = 0.84 (2015)<ref>{{Cite web|title=Surface water and surface water change|url=https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER|access-date=11 October 2020|publisher=[[اقتصادي سهڪار ۽ ترقي جي تنظيم]]|archive-date=24 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210324133453/https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER|url-status=live}}</ref> | population_estimate = {{IncreaseNeutral}} 9,219,113<ref name="statistik-population" /> | population_estimate_year = 2026 | population_estimate_rank = 97هون | population_density_km2 = 109.9 | population_density_sq_mi = 284.6 | population_density_rank = 108هون | GDP_PPP = {{increase}} $721.033 billion<ref name="IMFWEO.AT">{{cite web |url=https://data.imf.org/en/Data-Explorer?datasetUrn=IMF.RES:WEO(9.0.0) |title=World Economic Outlook Database (April 2026 Edition) |publisher=[[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] |website=www.imf.org |date=14 April 2026 |access-date=19 April 2026}}</ref> | GDP_PPP_year = 2026 | GDP_PPP_rank = 45هون | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $78,334<ref name="IMFWEO.AT" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 18هون | GDP_nominal = {{increase}} $623.719 billion<ref name="IMFWEO.AT"/> | GDP_nominal_year = 2026 | GDP_nominal_rank = 28هون | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $67,761<ref name="IMFWEO.AT" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 13هون | Gini = 28.4 | Gini_year = 2024 | Gini_change = increase | Gini_ref = <ref name="eurogini">{{Cite web|title=Gini coefficient of equivalised disposable income – EU-SILC survey|url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tessi190/default/table?lang=en|access-date=2026-04-09|publisher=[[يورو اسٽيٽ]]|url-status=live}}</ref> | HDI = 0.930 | HDI_rank = 22هون | HDI_year = 2023 | HDI_change = increase | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{Cite web |date=6 May 2025 |title=Human Development Report 2025 |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250506051232/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf |archive-date=6 May 2025 |access-date=6 May 2025 |publisher=[[گڏيل قومن جو ترقياتي پروگرام]]}}</ref> | currency = [[يورو]] ([[يورو جو نشان|€]]) | currency_code = EUR | time_zone = [[وچ يورپي وقت|سي اي ٽي]] | utc_offset = +1 | utc_offset_DST = +2 | time_zone_DST = [[وچ يورپي اونهاري جو وقت|سي اي ايس ٽي]] | date_format = dd.mm.yyyy | calling_code = [[آسٽريا جا ٽيليفون نمبر|+43]] | cctld = [[.at]] }} '''آسٽريا'''،{{efn|اچار: {{IPAc-en|audio=en-us-Austria.ogg|ˈ|ɒ|s|t|r|i|ə}} {{respell|OST|ree|ə}} يا {{IPAc-en|ˈ|ɔː|s|t|r|i|ə}} {{respell|AW|stree|ə}}؛<ref>{{Citation|last=Roach|first=Peter|title=Cambridge English Pronouncing Dictionary|date=2011|edition=18th|place=Cambridge|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-15253-2}}</ref> {{Langx|de-AT|Österreich}} {{IPA|de-AT|ˈøːstɐraɪç||De-Österreich2.ogg}}؛ {{langx|bar|Östareich}}؛ {{langx|gsw|Öschtreich}} يا {{Lang|gsw|Eschtrych}}.}}، رسمي نالي '''آسٽريا جي جمهوريه'''،{{Efn|{{Langx|de-AT|Republik Österreich|links=no}} {{IPA|de-AT|repuˈbliːk ˈøːstɐraɪç||Republik Österreich.ogg}}.}} [[وچ يورپ]] ۾ واقع هڪ [[سامونڊي ڪناري کان محروم ملڪ]] آهي، جيڪو [[اوڀر الپس]] ۾ واقع آهي.<ref name="formal name">{{Cite web|title=Austria|url=http://unstats.un.org/unsd/geoinfo/geonames|access-date=4 January 2023|website=UNGEGN World Geographical Names|publisher=United Nations Group of Experts on Geographical Names|location=New York, NY|archive-date=7 January 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230107010908/http://unstats.un.org/unsd/geoinfo/geonames/|url-status=live}}</ref> اهو نَوَ [[آسٽريا جون وفاقي رياستون|وفاقي رياستن]] تي ٻڌل هڪ [[وفاق]] آهي، جن مان گاديءَ وارو شهر [[ويانا]] ملڪ جو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهر ۽ رياست آهي. آسٽريا جي اتر-اولهه ۾ [[جرمني]]، اتر ۾ [[چيڪ جمهوريه]]، اتر-اوڀر ۾ [[سلوواڪيا]]، اوڀر ۾ [[هنگري]]، ڏکڻ ۾ [[سلووينيا]] ۽ [[اٽلي]]، جڏهن تہ اولهه ۾ [[سوئٽزرلينڊ]] ۽ [[ليختنشتائن]] واقع آهن. ملڪ جي ايراضي {{Convert|83879|km2|sqmi|0|abbr=on}} آهي ۽ ان جي آبادي لڳ ڀڳ 9.2 ملين آهي.<ref name="statistik-population">{{Cite web|date=2026-04-09|title=Population by Year-/Quarter-beginning|url=https://www.statistik.at/en/statistics/population-and-society/population/population-stock/population-at-beginning-of-year/quarter|url-status=live|access-date=2026-04-09}}</ref> موجوده آسٽريا وارو علائقو گهٽ ۾ گهٽ [[قديم پٿر وارو دور|قديم پٿر واري دور]] کان آباد رهيو آهي. لڳ ڀڳ 400 ق.م. ڌاري هتي [[سيلٽ ماڻهو|سيلٽ]] آباد هئا، ۽ پهرين صدي ق.م. جي آخر ۾ هي علائقو [[رومي سلطنت]] ۾ شامل ڪيو ويو. علائقي ۾ [[عيسائيت اختيار ڪرڻ|عيسائيت جي پکڙجڻ]] چوٿين ۽ پنجين صديءَ ۾، [[اولهه رومي سلطنت]] جي آخري دور دوران شروع ٿي، جنهن کان پوءِ [[قومَن جي لڏپلاڻ وارو دور|قومَن جي لڏپلاڻ واري دور]] ۾ ڪيترائي [[جرمنڪ قبيلا]] هتي اچي آباد ٿيا.<ref>{{Cite web|title=Austria's History|url=https://www.austria.info/en/service-and-facts/about-austria/history|access-date=2024-06-08|website=austria.info|language=en}}</ref> آسٽريا هڪ رياست طور پهرين هزار سال جي پڇاڙيءَ ۾ [[پينونيا جي مارچ|اوڀر مارچ]] ۽ [[هنگري مارچ]] جي باقيات مان وجود ۾ آيو. شروعات ۾ اهو [[پاڪ رومي سلطنت]] جي سرحدي [[آسٽريا جي مارگريويئيٽ|مارگريويئيٽ]] هو، پوءِ 1156ع ۾ [[آسٽريا جي ڊچي|ڊچي]] بڻيو ۽ 1453ع ۾ [[آسٽريا جي آرچڊچي|آرچڊچي]] جو درجو حاصل ڪيائين. تيرهين صديءَ جي پڇاڙيءَ کان [[هيبسبرگ بادشاهت]] جو مرڪزي علائقو هجڻ سبب آسٽريا صدين تائين وچ يورپ جي وڏين شاهي طاقتن مان هڪ رهيو، ۽ سورهين صديءَ کان [[ويانا]] [[پاڪ رومي سلطنت]] جي انتظامي گاديءَ طور پڻ ڪم ڪندو رهيو.<ref>{{Cite news|date=2012-03-16|title=Austria country profile|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-17405422|access-date=2024-06-08|publisher=BBC News|language=en-GB}}</ref> [[پاڪ رومي سلطنت جو خاتمو|پاڪ رومي سلطنت]] 1806ع ۾ ختم ٿي، جنهن کان ٻه سال اڳ آسٽريا پنهنجي [[آسٽريائي سلطنت]] قائم ڪري چڪو هو. اها سلطنت هڪ [[وڏي طاقت]] ۽ يورپ جي سڀ کان وڏين رياستن مان هڪ بڻجي وئي. 1860ع واري ڏهاڪي ۾ جنگين ۾ شڪست ۽ علائقن جي نقصان کان پوءِ 1867ع واري [[آسٽرو-هنگري ٺاهه 1867ع|آسٽرو-هنگري ٺاهه]] جي نتيجي ۾ [[آسٽريا-هنگري]] قائم ٿيو.<ref>{{Cite web|title=Österreich-Ungarn|url=https://www.geschichtewiki.wien.gv.at/%C3%96sterreich-Ungarn|access-date=2024-06-08|website=geschichtewiki.wien.gv.at}}</ref> 1914ع ۾ [[آرچڊيوڪ فرانز فرڊيننڊ جو قتل|آرچڊيوڪ فرانز فرڊيننڊ جي قتل]] کان پوءِ شهنشاهه [[فرانز جوزف پهريون]] [[سربيا جي بادشاهت]] خلاف جنگ جو اعلان ڪيو، جيڪا تيزيءَ سان [[پهرين عالمي جنگ]] ۾ تبديل ٿي وئي. سلطنت جي شڪست ۽ خاتمي کان پوءِ 1918ع ۾ [[جرمن-آسٽريا جي جمهوريه]] ۽ 1919ع ۾ [[پهرين آسٽريائي جمهوريه]] قائم ٿي. [[جنگين جي وچ وارو دور|جنگين جي وچ واري دور]] ۾ پارلياماني نظام خلاف وڌندڙ لاڙ 1934ع ۾ [[آسٽريائي گهرو ويڙهه]] ۽ [[اينگلبرٽ ڊولفُس]] جي قيادت هيٺ [[آسٽريا جي وفاقي رياست|آسٽروفاشسٽ آمريت]] جي قيام تائين پهتو. [[ٻي عالمي جنگ]] شروع ٿيڻ کان هڪ سال اڳ، آسٽريا [[ايڊولف هٽلر]] جي اڳواڻي هيٺ [[نازي جرمني]] ۾ [[آنشلوس|ضم]] ڪيو ويو ۽ جرمني جي هڪ ذيلي انتظامي حصي ۾ تبديل ٿي ويو. 1945ع ۾ [[ويانا مهم|آزاديءَ]] کان پوءِ ۽ ڏهن سالن جي [[اتحادي قبضي هيٺ آسٽريا|اتحادي قبضي]] کان پوءِ ملڪ [[آسٽريائي رياستي معاهدو|رياستي معاهدي]] وسيلي ٻيهر مڪمل خودمختياري حاصل ڪئي ۽ 1955ع ۾ [[آسٽريا جي مستقل غيرجانبداري|مستقل غيرجانبداري]] جو اعلان ڪيو. آسٽريا هڪ [[نيم صدارتي نظام|نيم صدارتي]]{{efn|name=system}} نمائنده جمهوريت آهي، جنهن ۾ عوام جي چونڊيل [[آسٽريا جو صدر|صدر]] رياست جو سربراهه، جڏهن تہ [[آسٽريا جو چانسلر|چانسلر]] حڪومت جو سربراهه ۽ اعليٰ انتظامي عملدار هوندو آهي. آسٽريا في فرد نامياتي [[مجموعي گهريلو پيداوار]] جي لحاظ کان دنيا ۾ 13هين نمبر تي آهي ۽ هتي زندگيءَ جو معيار بلند آهي. ملڪ 1955ع کان [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] جو ميمبر<ref>Jelavich 267</ref> ۽ 1995ع کان [[يورپي يونين]] جو رڪن آهي.<ref name="CIA">{{Cite web|date=14 May 2009|title=Austria|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/austria|access-date=31 May 2009|website=[[The World Factbook]]|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|archive-date=10 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210110074413/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/austria|url-status=dead}}</ref> ويانا ۾ [[يورپ ۾ سلامتي ۽ سهڪار جي تنظيم]] ۽ [[پيٽروليم برآمد ڪندڙ ملڪن جي تنظيم]] جا مرڪزي دفتر موجود آهن. آسٽريا [[اقتصادي سهڪار ۽ ترقي جي تنظيم]] ۽ [[انٽرپول]] جي باني ميمبرن مان پڻ هڪ آهي.<ref name="OECD">{{Cite web|title=Austria About|url=http://www.oecd.org/about/0,3347,en_33873108_33873245_1_1_1_1_1,00.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20090506022708/http://www.oecd.org/about/0%2C3347%2Cen_33873108_33873245_1_1_1_1_1%2C00.html|archive-date=6 May 2009|access-date=20 May 2009|publisher=OECD}}</ref> ملڪ 1995ع ۾ [[شينگن معاهدو]] پڻ صحيح ڪيو<ref name="Schengen">{{Cite web |date=2024 |title=World Population Prospects: The 2024 Revision. (Medium-fertility variant). |url=https://www.worldometers.info/world-population/austria-population/ |access-date= |website=U.N. Dept. of Economic and Social Affairs - Population Division}}</ref> ۽ 1999ع ۾ [[يورو]] کي پنهنجي ڪرنسي طور اختيار ڪيو.<ref>{{Cite web|title=Austria and the euro|url=https://ec.europa.eu/info/business-economy-euro/euro-area/euro/eu-countries-and-euro/austria-and-euro_en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180108064042/https://ec.europa.eu/info/business-economy-euro/euro-area/euro/eu-countries-and-euro/austria-and-euro_en|archive-date=8 January 2018|access-date=7 January 2018|website=European Commission – European Commission}}</ref> ==تاريخ== آسٽريا جي هاڻوڪن علائقن ۾ ماڻهو هزارين سال اڳ به رهندا هئا، پر تاريخدانن کي انهن بابت ڪا ڄاڻ ناهي ملي سگهي. 800 ق.م ۾ ماڻهو کاڻين کوٽڻ جو ڪاروبار ڪندا هئا ۽ انهن جو ڌنڌو ڪچي لوهه ۽ لوڻ جو واپار هو. 15ق.م ۾ رومين هن علائقي کي پنهنجي بادشاهت ۾ شامل ڪيو. 955ع ۾ آسٽريا جرمن سلطنت جو حصو ٿيو. 964ع ۾ پوپ اوٽو پهرئين کي مقدس رومن شهنشاهه جو لقب ڏنو، ان ريت مقدس رومن امپائر جي حيثيت سان 1806ع تائين آسٽريا تي هن جي حڪومت رهي<ref name="سنڌيانا"> [http://encyclopediasindhiana.org article.php?Dflt=آسٽريا آسٽريا : (Sindhianaسنڌيانا)<!-- Bot generated title -->] </ref>. ھن ملڪ واري وچ يورپي حصي ۾ سڀ کان اول رومين جي دؤر کان اول [[ڪيلٽڪ]] قبيلا آباد ٿيا ھئا. انھن قبيلن ھتي [[نورڪم]] نالي بادشاهت قائم ڪئي جيڪا درحقيقت قبيلن جي فيڊريشن ھئي جنھن تي رومي ايمپائر قبضو ڪري پنھنجو صوبو بڻائي ڇڏيو. ھاڻوڪي دؤر ۾ اوڀر آسٽريليا ۾ واقع [[ڪارننٽم]] نالي قلعو اھم فوجي ڪيمپ ھجڻ ڪري رومي ايمپائر جي [[پنونيا صوبو|پنونيا]] صوبي جو گادي جو هنڌ بڻايو ويو اھڙي طرح اتي شھر اڏجي ويو. لڳ ڀڳ چار صدين تائين ڪارننٽم شھر جي آبادي 50000 جي لڳ ڀڳ برقرار رھي.<ref name="Carnuntum Tourism">{{cite web|last =|first =|authorlink =|title =Rome's metropolis on the Danube awakens to new life|website =Archäologischer Park Carnuntum|publisher =Archäologische Kulturpark Niederösterreich Betriebsgesellschaft m.b.H.|date =|url =http://www.carnuntum.co.at/content-en/tales-from-carnuntum|doi =|accessdate =20 February 2010|archiveurl =https://web.archive.org/web/20100116125751/http://www.carnuntum.co.at/content-en/tales-from-carnuntum|archivedate =16 January 2010|url-status=dead|df =dmy-all}}</ref> رومن ايمپائر جي زوال بعد موجوده آسٽريا ۾ [[بويريائي ماڻھو|بويريائي]]، [[سلاو ماڻھو|سلَاوَ]]، [[پينونيائي آوار|آواري]] گھري آيا ۽ اتي قبضو ڪيائون<ref name="johnson 19" /> 788ع ۾ فرينڪن جي بادشاھ [[شارليمن]] علائقو فتح ڪري ان کي پنھنجي رياست جي ڪالوني بڻايو جنھن ۾ ھن عيسائيت کي متعارف ڪرايو<ref name="johnson 19">Johnson 19</ref>. موجوده آسٽريا واري سرزمين [[ايسٽرن فرانسيا]] (ايسٽ فرينڪس بادشاهت) جي حصي ٿيڻ بعد [[بئبنبرگ گھراڻو|بئبنبرگ گھراڻي]] کي وصيت ذريعي ڏني وئي ۽ ان وقت اھا سرزمين ايسٽرن فرانسيا جي آخري اوڀر ۾ سرحد تي واقع ھجڻ ڪري ان تي [[آسٽريا جي مارچ|مارچيا اورينٽلس]] نالو پئجي ويو. اوڀر کي پراڻي جرمن ٻولي ۾ Ostarrîchi يعني آسٽريا سڏيندا ھئا. مارچ يا مارگِرَيو جي ھتي معنيَ آھي سرحد سان لڳولڳ سرزمين. اھا سرزمين بئبنبرگ گھراڻي جي [[ليئوپولڊ پھريون، بئبنبرگ|ليئوپولڊ پھرين]] کي 976ع ۾ ڏني وئي<ref name="johnson 20">Johnson 20–21</ref> [[File:2011-07-09 gasometer 28.JPG|thumb|left|[[نيچرل هسٽري ميوزيم، ويانا]] ۾ آسٽريا جي ولنڊورف ڳوٺ جي کوٽائي مان لڀيل ھڪ عورت جو مجسمو جيڪو 25 کان 28 ھزار قبل مسيح جو ٺھيل آھي]] ===ھبسبرگ گھراڻو ۽ مقدس رومن ايمپائر=== آسٽريا جي نالي جو پھريون تاريخي رڪارڊ 996ع جو آھي جنھن ۾ بئبنبرگ مارچ جي لاء آسٽريا لفظ استعمال ڪيو ويو آهي<ref name="johnson 20" /> 1156ع ۾ [[مقدس رومن ايمپائر]] جي شھنشاھ [[فريڊرڪ بارباروسا]] ھڪ قانوني دستاويز [[پروليجيم مينوس|پِروِلَيجِيم مِينُوس]] تي صحيح ڪري آسٽريا جي علائقي کي [[ڊچي|ڊَچِي]] جو درجو ڏنو. 1192ع ۾ بئبنبرگ گھراڻي ھڪ ٻي ڊچي پڻ حاصل ڪئي جنھن جو نالو [[اسٽيريا واري ڊچي|اِسٽَيريا]] ھيو. بَئبِنبَرگ گھراڻي جي 1246ع ۾ [[فيڊرڪ ٻيون، آسٽريا|فيڊرڪ ٻئين]] جي وفات سان گڏ پڄاڻي ٿي وئي<ref name="johnson 21">Johnson 21</ref>. نتيجي ۾ [[بوھيميا]] جي بادشاھ [[آٽوڪار ٻيون، بوھيميا|آٽوڪار ٻئين]] [[آسٽريا واري ڊچي|آسٽريا]]، [[اسٽيريا واري ڊچي|اِسٽَيرِيا]] ۽ [[ڪارنٿيا واري ڊچي|ڪارنٿيا]] وارين ڊچين تي پوري طاقت سان قبضو ڪيو<ref name="johnson 21" /> 1278ع ۾ ھن جي اقتدار جو سج لھي ويو جڏھن کيس جرمني جي [[رودولف پھريون، جرمني|رودولف پھرين]] [[ مارچ فيلڊ واري جنگ|دُورنڪَروت]] واري جنگ ۾ شڪست ڏني<ref>Lonnie Johnson 23</ref> ان وقت کان وٺي پھرين جنگ عظيم تائين آسٽريائي تاريخ م لڳ ڀڳ سموري دؤر ۾ [[ھبسبرگ گھراڻو|ھَبسبَرگ گھراڻي]] جي بادشاھت قائم رھندي آئي. چوڏھين ۽ پندرهين صدي عيسويءَ ۾ ھبسبرگ شاھي خاندان آسٽريا جي ڊچي ۾ نوان صوبا شامل ڪندي توسيع شروع ڪئي. [[مقدس رومن ايمپائر]] جي شھنشاھ [[سجسمنڊ، لڪسمبرگ|سجسمنڊ]] جي وفات بعد 1438ع ۾ سندس ڄاٽي ڊيوڪ [[البرٽ پنجون، آسٽريا|البرٽ پنجين]] کي بطور بوھيميا جي بادشاھت ۽ مقدس رومن ايمپائر جي وارث طور چونڊيو ويو. جيتوڻيڪ ھن ھڪ سال کن حڪومت ڪئي پر بعد ۾ ھڪ ڄڻي کان سواء مقدس رومن ايمپائر جا سمورا شھنشاھ ھبسبرگ گھراڻي مان ٿيا. 1477ع ۾ ھبسبرگ گھراڻي جو رومي شھنشاھ [[فريڊرڪ ٽيون، ھولي رومن ايمپائر|فريڊرڪ ٽئين]] جي سڪيلڌي پٽ [[آرچڊيوڪ]] [[ميڪسمليئن پھريون، ھولي رومن ايمپائر|ميڪسمليئن پھرين]] جي [[برگنڊي واري ڪائونٽي|بُرگَنڊِي]] جي وارث ماريا سان ٿي اھڙي طرح نيدرلينڊز جو ھڪ وڏو حصو ھبسبرگ گھراڻي جي ملڪيت ۾ شامل ٿي ويو<ref name="johnson 25">Lonnie Johnson 25</ref><ref name="brook 11">Brook-Shepherd 11</ref> 1496ع ۾ انھن جي پٽ [[فلپ پھريون، ڪيسٽيئل وارو|فلپ سھڻو]] [[ڪيسٽيئل وارو تخت|ڪيسٽيئل]] ۽ [[ايراگان وارو تخت|ايراگان]] جي وارث جوئيانا سان ٿي جيڪي عمر جي پوئين حصي ۾ نفسياتي بيمارين ھو شڪار ٿيڻ ڪري [[جوئيانا چري]] سڏبي آھي. ان شاديءَ سان اٽلي ۽ اسپين جا علائقا پڻ ھبسبرگ گھراڻي جي ملڪيت ۾ شامل ٿيا<ref name="johnson 25" /><ref name="brook 11" />.<br> 1526ع [[موھاچ واري جنگ]] ۾ ھنگري ھارائي ويو ۽ خلافت عثمانيه کٽي وئي. نتيجي ۾ بوھيميا ۽ ھنگري جو باقي بچيل حصو آسٽريا جي ھبسبرگ بادشاهت ۾ شامل ٿي ويا<ref>Lonnie Johnson 26</ref> جنھن بعد خلافت عثمانيه ۽ ھبسبرگ جنگين جو آغاز ٿيو جن مان ھڪ ڊگھي جنگ 1593ع کان 1606ع تائين ھلي. ترڪن [[اسٽيريا]] تي 20 دفعا چڙھائي ڪئي<ref>"'' The Catholic encyclopedia''". Charles George Herbermann (1913). Robert Appleton company.</ref> <ref>"''[https://books.google.com/books?id=8-ARAAAAYAAJ&pg=PA560#v=onepage Bentley's miscellany]''". Charles Dickens, William Harrison Ainsworth, Albert Smith (1853).</ref> سيپٽمبر 1529ع جي آخر ۾ سليمان اعظم [[ويانا جو محاصرو]] ڪيو جيڪو برفباري شروع ٿيڻ بعد بغير ڪنھن نتيجي جي ختم ڪيو ويو [[File:Anonym Entsatz Wien 1683.jpg|thumb|1683ع ۾ [[ويانا واري جنگ]] ڇيڙي خلافت عثمانيه يورپ منجھ چڙھائي شروع ڪئي]] مقدس رومن ايمپائر جي شھنشاھ ليئوپولڊ پھريون (1657–1705) جو دور حڪمراني ڊگھو ھيو جنھن ۾ ترڪن خلاف ويانا کي بچائڻ جي جنگ پولينڊ جي بادشاھ [[جان ٽيون سوبيئيسڪي]] جي اڳواڻي ۾ وڙھي وئي<ref>Lonnie Johnson 26–28</ref> ويانا کي بچائڻ ۾ ڪاميابي ملڻ بعد نيٺ زينٽا واري جنگ ۾ ترڪ خلافت کي مقدس رومن ايمپائر واري ليگ شڪست ڏني جنھن جي نتيجي ۾ 1699ع ۾ ڌرين وچ ۾ [[ڪارلووٽز وارو معاھدو]] ٿيو جنھن جي نتيجي ۾ ھنگري جا خلافت پاران کسيل علائقا واپس ٿيڻ لڳا جيڪي آسٽريا ۾ شامل ٿيندا ويا. مقدس رومن ايمپائر جي ھبسبرگ گھراڻي واري آسٽريائي شھنشاھ [[چارلس ڇھون، ھبسبرگ|چارلس ڇھين]] پٽاڻي وارث نہ ھجڻ ڪري پنھنجي ھبسبرگ گھراڻي کي درپيش نابودي واري خطرن کان بچائڻ لاءِ اھي سڀ حاصل ڪيل علائقا وراثت واري 1713ع واري منظوري جي عيوض ترڪ ڪري ڇڏيا. ھن جي خاندان م ڪو مرد وارث نہ بچيو ھو. پھرين ھڪ مرحوم ڀاءُ جي نياڻي [[ماريا جوزفيا]] وارث ھئي جنھن بعد کيس نياڻي [[ماريا ٿريسا]] ڄائي جيڪا وارث ٿي پر تخت جي نياڻين ۾ وراثت ۾ قانوني رڪاوٽ ھئي جنھن لاء عملي منظوري ۽ ان جي مقدس رومن ايمپائر ۾ شامل اتحادين جي مڃتا درڪار ھئي. وراثت واري ان معاملي تي آسٽريا-پروشيا واري رياست جرمني مان مخالفت شروع ڪئي. ماريا ٿريسا پيء جي وفات بعد مقدس رومن ايمپائر جي ايمپريس (ملڪه) ٿي پر ھن کي شريڪ حاڪم پڻ رکڻو پيو. پولينڊ جي ٽن ورھاستن مان پھرين ۽ ٽين ورھاست (1772 ۽ 1795ع ۾) آسٽريا پڻ جرمني ۽ روس سان گڏجي حصو ورتو ھو. [[File:Congress of Vienna.PNG|thumb|left|[[ويانا جي ڪانگريس]] جا 15-1814 وارا اجلاس جن ۾ مقدس رومن ايمپائر جي خاتمي ، انقلابي فرانس سان جنگين ۽ نيپولين وارين جنگين بابت فيصلا ٿيا]] آسٽريا بعد ۾ [[انقلابي فرانس]] سان جنگ ۾ جوٽجي ويو شروع ۾ نيپولين جي ھٿان ان کي لاڳيتيون شڪستون مليون جن سان پراڻي مقدس رومن ايمپائر جو 1806ع ۾ خاتمو ٿي ويو. ان کان ٻہ سال اڳ<ref>Lonnie Johnson 34</ref> آسٽريا جي ايمپائر قائم ٿي. 1814ع ۾ آسٽريا پنھجي اتحادين جيئ فوجين سان گڏجي فرانس ۾ داخل ٿي نيپولين وارين جنگين جو خاتمو آندو. 1815ع ۾ ويانا جي ڪانگريس مان آسٽريا پاڻ کي يورپ جي اندر چئن وڏين طاقتن مان ھڪ مڃائي چڪو ھو. ساڳي سال آسٽريا جي صدارت ۾ جرمن ڪنفيڊريشن جو قيام عمل ۾ آيو<ref name="johnson 36">Johnson 36</ref> [[File:Deutscher Bund.svg|thumb|جرمن ڪنفيڊريشن جو نقشو(1815–1836) جنھن ۾ 39 رياستون شامل ھيون]] ان باوجود آسٽريا جرمني جي ايمپائر 1848 جي حق ۾ پنھجي جرمن ٻولي ڳالھائيندڙ علائقن تان دستبردار نه ٿيو. نئين قائم ٿيل جرمن ايمپائر جو تخت پروشيائي بادشاھ [[فيڊرڪ ولھيم چوٿون، پروشيا|فيڊرڪ ولھيم چوٿين]] جي حوالي ڪيو ويو. 1864ع ۾ آسٽريا ۽ پروشيا ٻئي گڏجي ڊينمارڪ سان وڙھيا ۽ ڊينمارڪ کان [[شليسوگ]] ۽ [[ھولسٽائين]] واريون ڊچيون آزاد ڪرايون. ان جي انتظام تي نااتفاقي ڪري 1866ع ۾ پاڻ ۾ وڙھي پيا ۽ ان سال سندن وچ ۾ [[آسٽرو پروشين جنگ]] شروع ٿي ۽ [[ڪونجگريٽز واري لڙائي]] ۾ آسٽريا کي شڪست آئي<ref name="johnson 36" /> آسٽريا جرمن ڪنفيڊريشن مان نڪري ويو ۽ اڳتي جرمن سياست کان پڻ پاسو ڪري ويو.<ref name="johnson 55">Lonnie Johnson 55</ref><ref>Schulze 233</ref><br> ===آسٽرو ھنگري ايمپائر=== 1867ع ۾ آسٽريا جي ايمپائر ۽ ھنگري جي ايمپائر ملي ھڪ ٿي آسٽرو ھنگري ايمپائر ٺاھي جنھن جو سربراھ [[فرانز جوزف پھريون، آسٽريا|فرانز جوزف]] ٿيو.<ref>Lonnie Johnson 59</ref> ان ۾ [[سلاوڪ ماڻھو|سلاوڪ]] گروہ جھڙوڪ: ڪروٽ، چيڪ، پول، [[روسين]]، سرب ، سلوواڪ، سلوويني ۽ يوڪريني، اطالوي ۽ روماني ابادين وارا ماڻھو پڻ شامل ھيا. [[File:Austria Hungary ethnic.svg|thumb|left|upright=1.25|1910 ۾ آسٽرو ھنگري ايمپائر جي نقشي ۾ نسلي ۽ لساني گروهن جي نشاندھي]] آسٽريائي نسل جي ماڻھن ۾ جرمن قومپرستي جڙ پڪڙيندي وئي جنھن سان آسٽريا ۽ جرمني جي ھڪ ٿيڻ جي اميد جنم ورتو<ref name="DPSO">{{cite web | url=http://www.politischebildung.at/upload/polsystem.pdf | title=Das politische System in Österreich (The Political System in Austria) | publisher=Austrian Federal Press Service | date=2000 | accessdate=9 July 2014 | page=24 | language=German | location=Vienna | archive-url=https://web.archive.org/web/20140423112116/http://www.politischebildung.at/upload/polsystem.pdf | archive-date=23 April 2014 | url-status=dead | df=dmy-all }}</ref> آسٽريا ۾ ڪارل لوگر پئن جرمن ازم جي خيالن جي پرچار ڪئي. ھوڏانھن جرمني ۾ بسمارڪ جي پاليسين آسٽريائي ۽ جرمن آسٽريائي ماڻھن کي جرمني کان الڳ نہ سمجھيو. آسٽريائي پئن جرمن خيالن وارن بسمارڪ کي پنھنجو آئيڊيل بڻائي ڇڏيو ۽ انھن آسٽريا ۾ بندش ھوندي بہ نيرا ڪارن فلاور قميصن جي ڪاجن ۾ لڳائڻ شروع ڪيا ۽ ان ڪري جو اھو گل جرمن شھنشاھ [[ولھيم پھريون، جرمن|ولھيم پھرين]] جو پسنديده گل ھيو.<ref>{{Cite book |first=Daniel L. |last=Unowsky |title=The Pomp and Politics of Patriotism: Imperial Celebrations in Habsburg Austria, 1848–1916 |publisher=Purdue University Press |year=2005 |page=157}}</ref>. آسٽريا جي جرمن قوم کان دوري آسٽريائي عوام ۾ قومي سڃاڻپ جا سوال اٿاري ڇڏيو<ref>Evan Burr Bukey, Hitler's Austria: Popular Sentiment in the Nazi Era, 1938-1945, p. 6</ref> آسٽرو ھنگري ايمپائر جي ان روش آسٽريائي جرمن ماڻھن ۽ ٻين نسلي گروهن وچ ۾ ھڪ نسلي ڇڪتاڻ کي جنم ڏنو. پئن جرمن ازم جي حامي آسٽريائي ماڻھن جرمني سان گڏ ٿيڻ جي خواهش پئي ڪئي ۽ اھي ان اميد سان ھيا تہ اسٽرو ھنگري ايمپائر ختم ٿئي تہ جيئن جرمني ۽ آسٽريا ھڪ ٿي وڃن<ref>Brigitte Hamann, Hitler's Vienna: A Portrait of the Tyrant as a Young Man, p. 394</ref>. [[File:Ferdinand Schmutzer - Franz Ferdinand von Österreich-Este, um 1914.jpg|thumb|upright|[[آرچڊيوڪ فرانز فرڊيننڊ]] جنھن جي قتل سان پھرين جنگ عظيم جي شروعات ٿي]] 1908ع ۾ آسٽرو ھنگري ايمپائر بوسنيا ۽ ھرزگوينيه کي پنھنجي حدن ۾ شامل ڪري ڇڏيو<ref>{{cite web |url=https://www.mtholyoke.edu/acad/intrel/boshtml/bos127.htm |title=The Annexation of Bosnia-Herzegovina, 1908 |publisher=Mtholyoke.edu |date= |accessdate=25 March 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130323152047/https://www.mtholyoke.edu/acad/intrel/boshtml/bos127.htm |archive-date=23 March 2013 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> 1914ع ۾ [[سرجيوو]] ۾ ھڪ بوسنيائي سرب [[گويرلو پرنسپ]] [[آرچڊيوڪ فرانز فرڊيننڊ]] کي قتل ڪيو<ref>Johnson 52–54</ref> جنھن واقعي کي بنياد بڻائي سياستدانن ۽ جنرلن شھنشاھ کي سربيا خلاف جنگ شروع ڪرڻ لاء قائل ڪيو جنھن سان عالمي جنگ ڇڙي پئي ۽ نتيجتن اسٽرو ھنگري ايمپائر ٽٽي وئي. ڏھ لک کان وڌيڪ آسٽروھنگري فوجي مارجي ويا<ref>Grebler, Leo and Winkler, Wilhelm ''The Cost of the World War to Germany and Austria-Hungary'', Yale University Press, 1940.</ref>. 21 ===پھرين آسٽريائي ريپبلڪ === آڪٽوبر 1918ع تي آسٽريا جي شھر ويانا ۾ شاھي پارليامينٽ '''رائخسريٽ''' ۾ جرمن ميمبر گڏ ٿيا جتي انھن جرمن آسٽريا صوبي جي قومي اسيمبلي جو اجلاس منعقد ڪيو. 30 آڪٽوبر تي ان اسيمبليءَ سٽاٽسرٽ نالي سان جرمن آسٽريا جي ريپبلڪ جو اعلان ڪيو. شھنشاھ کين اٽلي سان جنگبندي ۾ حصي وٺڻ جي دعوت ڏني. شھنشاھ 11 نومبر تي نئين ۽ پراڻي حڪومتن جي صلاح سان اعلان ڪيو تي ھو ڪنھن بہ رياستي معاملي ۾ حصو نہ وٺندو. 12 نومبر تي جرمن آسٽريا قانوني طور تي پاڻ کي ڊيموڪريٽڪ ريپبلڪ ھجڻ جو اعلان ڪيو اھڙي طرح بادشاهت جو خاتمو آندو [[File:GermanAustriaMap.png|thumb|left|upright=1.25|جرمن ٻولي ڳالھائيندڙ صوبا 2018 ۾ جرمن آسٽريا جي دعويداري ۾ ,: ڳاڙھي رنگ سان ڏيکاريل]] ھبسبرگ گھراڻي واري آسٽرو ھنگري ۾ جرمن آسٽريا جو نالو جرمنن ابادي جي اڪثريت وارن علائقن جي لاء غيرسرڪاري طور تي استعمال ڪيو ويندو هو<ref>Alfred D. Low, The Anschluss Movement, 1918–1919, and the Paris Peace Conference, pp. 135–138</ref>. [[انچلوس]] (جرمني ۽ آسٽريا جو انضمام) جو مطالبو آسٽريا ۽ جرمني جو ھڪ ھردلعزيز مطالبو ھيو<ref>Alfred D. Low, The Anschluss Movement, 1918–1919, and the Paris Peace Conference, pp. 3–4</ref><ref>Mary Margaret Ball, Post-war German-Austrian Relations: The Anschluss Movement, 1918–1936, pp. 11–15</ref> [[سينٽ جرمين وارو معاھدو|سينٽ جرمين معاھدي]] ۽ [[ورسيليز وارو معاھدو|ورسيليز واري معاهدي]] ۾ جرمني ۽ آسٽريا جي الحاق جي لاءِ منع ڪئي وئي ھئي<ref>Roderick Stackelberg, Hitler's Germany: Origins, Interpretations, Legacies, pp. 161–162</ref><ref>{{cite web |url=http://www.austlii.edu.au/au/other/dfat/treaties/1920/3.html |title=Treaty of Peace between the Allied and Associated Powers and Austria; Protocol, Declaration and Special Declaration [1920&#93; ATS 3 |publisher=Austlii.edu.au |date= |accessdate=15 June 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20000917221810/http://www.austlii.edu.au/au/other/dfat/treaties/1920/3.html |archive-date=17 September 2000 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> انھن معاھدن جرمن آسٽريا تي زور رکيو ته ان جي نالو تبديل ڪري ريپپلڪ آف آسٽريا رکي جنھن تحت [[پھرين آسٽريائي ريپبلڪ ]]قائم ڪئي وئي<ref>Mary Margaret Ball, Post-war German-Austrian Relations: The Anschluss Movement, 1918–1936, pp. 18–19</ref><ref>Montserrat Guibernau, The Identity of Nations, pp. 70–75</ref> آسٽريائي ريپبلڪ کان ٻاھر رھندڙ 30 لک آسٽريائي جرمن نئين رياستن چيڪوسلاواڪيا، يوگوسلاويا، ھنگري ۽ اٽلي ۾ اقليتي آبادي بڻجي ويا<ref>Brook-Shepherd 246</ref> پھرين جنگ عظيم جي خاتمي بعد آسٽريائي ڪرنسي ڪرون پنھنجو قدر وڃائي چڪي ھئي ۽ معيشت [[افراط زر]] جو شڪار ٿي چڪي ھئي. معاشي بھتري آڻڻ لاءِ [[ليگ آف نيشنز]] جي نگراني ۾ آسٽريا جي بين الاقوامي قرض ڏنا ويا<ref>Brook-Shepherd 257–8</ref> تہ جيئن رياست کي ڏيوالي نڪرڻ کان بچائي ان جي ڪرنسي کي مستحڪم ڪري سگھجي. 1925ع ۾ ڪرون کي ختم ڪري آسٽريائي شلنگ نالي ڪرنسي متعارف ڪرائي وئي جنھن جي ھڪ شلنگ کي ڏھ ھزار ڪرون جي برابر ڪيو ويو اھڙي طرح چ1929ع تائين معيشيت ۾ ڪجهه بھتري آندي وئي. پھرين آسٽريائي ريپبلڪ 1933ع تائين قائم رھي سگھي ڇوتہ ان سال ريپپلڪ بجي چانسلر اينجلبرٽ ڊولفس پارليامينٽ ذريعي ملڪ ۾ اٽلي جي فاشسٽ طرز تي ھڪ آمراڻو نظام قائم ڪري چڏيو<ref name="johnson 104">Lonnie Johnson 104</ref><ref name="brook 269">Brook-Shepherd 269–70</ref><ref name="Brook-Shepherd 261">Brook-Shepherd 261</ref> <ref name="Brook-Shepherd 261" /> ملڪ ۾ گھرو ويڙھ شروع ٿي وئي<ref name="johnson 104" /><ref name="brook 269" /><ref name="johnson 107">Johnson 107</ref> <ref>Brook-Shepherd 283</ref> سوشل ڊيموڪريٽڪ پارٽي تي بندش وڌي وئي ۽ ان جي ڪارڪنن کي جيل موڪليو ويو يا کين ملڪ ڇڏڻ لاء مجبور ڪيو ويو<ref name="johnson 107" /> پھرين مئي 1934 ۾ نئون آئين نافذ ڪيو ويو جنھن ذريعي ڊولفس جي اقتدار کي مضبوط ڪيو ويو پر ان سال 25 جولاء تي کيس نازي فوجي بغاوت ۾ قتل ڪيو ويو<ref>Lonnie Johnson 109</ref><ref>Brook-Shepherd 292</ref> ===ٻين جنگ عظيم=== [[File:Bundesarchiv Bild 183-1987-0922-500, Wien, Heldenplatz, Rede Adolf Hitler.jpg|thumb|[[ايڊوولف ھٽلر]] 1938 م ويانا ۾ [[ھيلڊينپلاٽز]] ۾ تقرير ڪندي]] ڊولفس جو جائنشين [[ ڪرٽ ششنگ]] آسٽريا کي ھڪ جرمن رياست طور ۽ آسٽريائين کي بھتر جرمن طور قبوليو پر ھن آسٽريائي خودمختياري چاھي پئي<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Vsl6mwMXl4YC&pg=PA37|title=Constructing and Deconstructing National Identity: Dramatic Discourse in Tom Murphy's The Patriot Game and Felix Mitterer's In Der Löwengrube|first=Birgit|last=Ryschka|date=1 January 2008|publisher=Peter Lang|via=Google Books|isbn=9783631581117|access-date=19 June 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20160429060525/https://books.google.com/books?id=Vsl6mwMXl4YC&pg=PA37|archive-date=29 April 2016|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> ھن 13 مارچ 1938ع ۾ آسٽريا جي جرمنيءَ کان خودمختياري جو ريفرينڊم ڪرائڻ جو اعلان ڪيو پر 12 مارچ تي آسٽريائي نازين حڪومت پنھنجي ڪنٽرول ۾ آندي ۽ جرمني جي فوجين ملڪ تي قبضو ڪيو<ref name="johnson 112">Lonnie Johnson 112–3</ref> 13 مارچ 1938ع ۾ [[انچولس]] جو سرڪاري اعلان ڪيو ويو. 15 مارچ تي آسٽريا ڄاول [[هٽلر|ايڊولف ھٽلر]] ويانا شھر جي ھڪ علائقي ھيلڊينپلاٽز ۾ جرمني ۽ آسٽريا جي جرمن رائخ (نازي جرمني) سان انضمام جو اعلان ڪيو. اھڙي طرح آزاد آسٽريا جو خاتمو ٿي ويو. ھن اپريل 1938ع ۾ ان انضمام جي توثيق لاء رائشماري پڻ ڪرائي. آسٽريا اھڙي طرح ٽين رئيخ جو حصو ٿي ويو. 10 اپريل 1938 تي ان گڏيل رياست جون پارلياماني چونڊون ڪرايون جيڪي نازي دور جون جرمن رائخٽيگ جون آخرين چونڊون ھيون جيڪي درحقيقت ھڪ سوال تي ريفرنڊم وانگر ھيون جنھن ۾ عوام کان پڇيو ويو ته ڇا ووٽرن کي اڪيلي نازي پارٽيءَ سان تعلق رکندڙ 813 [[رائخٽيگ]] جي ميمبرن جي فھرست قبول آھي. يھودين ۽ خانابدوشن کي ووٽ جي اجازت نہ ڏني وئي<ref>Robert Gellately, Social Outsiders in Nazi Germany, (2001), p. 216</ref> موجوده جرمني واري حصي ۾ چونڊن ۾ عوامي شرڪت %99.5 ھئي جنھن مان %98.9 سيڪڙو جو جواب '''ھا''' ھيو. آسٽريا ايڊولف ھٽلر جو اباڻو وطن ھيو جتي %99.71 سيڪڙو ووٽرن يعني 4,484,475 ڄڻن ووٽ ڏنو جن مان %99.73 سيڪڙو '''ھا''' ۾ جواب ڏنو<ref>Evan Burr Bukey, Hitler's Austria: Popular Sentiment in the Nazi Era, 1938–1945, p. 33</ref> <ref>Ian Kershaw, 2001, Hitler 1936–1945: Nemesis, p. 83</ref> <ref>Roderick Stackelberg, Hitler's Germany: Origins, Interpretations, Legacies, p.170</ref> [[File:KZ Mauthausen.jpg|thumb|left|1945ع ۾ [[مائوٿازن حراستي ڪيمپ]] مان آزادي]] ويانا يھودي اڪثريت وارو علائقو ھيو. يھودين جون ملڪيتون ضبط ڪيون ويون، کين حراستي ڪيمپن م بند ڪيو ويو ۽ انھن کي گئس چئمبرن واري ڪيمپن ۾ ماري ساڙي ناس ڪرڻ شروع ڪيو ويو. 13 اپريل 1945ع تي نازين جي شڪست سان سوويت يونين آڏو ويانا پيش پيو ۽ جلد پوء [[ٽين رئيخ]] (جرمني جي نازي حڪومت) پڻ پيش پئي. آسٽريا جي سوشلسٽ پارٽيءَ جي سوشل ڊيموڪريٽن ۽ انقلابي سوشلسٽن [[ڪارل رينر]] ۽ [[ايڊولف شارف]]، آسٽريا جي پيپلز پارٽي ( اڳوڻي: ڪرسچين سوشل پيپلز پارٽي) جي [[ليئوپولڊ ڪنشڪ]]، آسٽريا جي ڪميونسٽ پارٽي جي [[جوھان ڪوپلينگ]] 27 اپريل 1945ع تي [[ٽين رئيخ]] (نازي جرمني) کان علحدگي جو اعلان ڪندي ويانا ۾ [[عبوري حڪومت]] قائم ڪئي جنھن جو رياستي چانسلر ڪارل رينر ٿيو جنھن کي سرخ فوج ۽ جوزف اسٽالن جي حمايت حاصل هئي<ref name="johnson 135">Lonnie Johnson 135–6</ref>. اھڙي طرح ٻين ريپپلڪ جو جنم ٿيو. اپريل جي آخر تائين اولھ ۽ ڏکڻ آسٽريا اڃان ٽئين ريخ جي قبضي ۾ ھئا. پھرين مئي 1945ع تي تي 1929ع وارو آئين بحال ڪيو ويو. <br> ٻين جنگ عظيم ۾ آسٽريا جا 260000 فوجي مارجي ويا<ref>Rüdiger Overmans. ''Deutsche militärische Verluste im Zweiten Weltkrieg.'' Oldenbourg 2000.</ref>. يھودين جي [[ھولوڪاسٽ]] ۾ 65000 يھودي ماريا ويا<ref>[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/44183/Austria/33382/Anschluss-and-World-War-II Anschluss and World War II] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090820033236/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/44183/Austria/33382/Anschluss-and-World-War-II |date=20 August 2009 }}. Britannica Online Encyclopedia.</ref> 1938 ۽ 1939ع ۾ 140000 يھودي آسٽريا مان ڀڄي وڃڻ ۾ ڪامياب ٿيا. ھزارين آسٽريائي شھرين نازين جي سنگين ڏوھن ۾ شرڪت ڪئي. 1992ع ۾ چانسلر [[فرانز ورئنتزڪي]] 1992ع ۾ سرڪاري طور تي تسليم ڪيو ته رڳو ,[[مائوٿازن حراستي ڪيمپ]] ۾ ھڪ لک کان مٿي ماڻھو ماريا ويا. ===آسٽريا جي ٻين ريپپلڪ=== [[File:Uno City Kaiserwasser.jpg|thumb|ويانا ۾ گڏيل قومن جي افيس جيڪا دنيا ۾ اقوام متحده جي چئن سڀ کان وڏين آفيسن مان ھڪ آھي]] جرمني جو وڏو حصو اتحادي فوجين جي قبضي ۾ آيو. آسٽريا چئن حصن ۾ ورھائجي ويو جن ۾ سوويت زون، آمريڪي زون، برٽش زون ۽ فرينچ زون شامل ھيا. سوويت زون کي ڇڏي باقي ٽن حصن تي آسٽريا جي اتحادي ڪميشن حڪمران ٿي <ref>Lonnie Johnson 137</ref> ويانا واري سوشل ڊيموڪريٽن ، ڪنزرويٽو ۽ ڪميونسٽن جي گڏيل آسٽريائي حڪومت کي اولھ وارن اتحادين آڪٽوبر 1945ع ۾ تسليم ڪيو جيڪا 1947ع تائين قائم رهي<ref>Manfried Rauchensteiner: Der Sonderfall. Die Besatzungszeit in Österreich 1945 bis 1955 (The Special Case. The Time of Occupation in Austria 1945 to 1955), edited by [[Heeresgeschichtliches Museum]] / Militärwissenschaftliches Institut (Museum of Army History / Institute for Military Science), Vienna 1985</ref> 15 مئي 1955 ۾ چئني قابض طاقتن وچ ۾ [[آسٽرين اسٽيٽ ٽريٽي]] نالي معاھدو ٿيو جنھن جي نتيجي ۾ 26 آڪٽوبر 1955 تي سڀئي طاقتون اتان دستبردار ٿي ويون ۽ آسٽريا ھڪ مڪمل خودمختيار ملڪ بڻجي ويو. سوويت ۽ آمريڪي بلاڪن وچ ۾ [[سرد جنگ]] جي شروعات ۾ ئي آسٽريا جي پارليامينٽ قانون منظور ڪري غيرجانبدار رھڻ جو فيصلو ڪيو<ref name="johnson 153">Lonnie Johnson 153</ref> ان ڏينھن کي ھاڻي آسٽريا جو قومي ڏينهن ڪري ملهايو ويندو آهي<ref>{{Cite web |url=https://www.austria.org/national-day/ |title=The Austrian National Day |website=Austrian Embassy, Washington |language=en-US |access-date=2018-10-24 |df=dmy-all |archive-url=https://web.archive.org/web/20181025070927/https://www.austria.org/national-day/ |archive-date=25 October 2018 |url-status=live }}</ref> [[File:Tratado de Lisboa 13 12 2007 (081).jpg|thumb|آسٽريا 1995ع ۾ يورپي يونين ۾ شامل ٿيو ۽ 2007 ۾ [[لزبن ٽريٽي]] تي صحيح ڪئي]] ٻين ريپپلڪ جو سياسي نظام 1929ع جي آئين مطابق آھي. [[ڪرٽ وئلڌيم]] 1986 کان 1992ع تائين آسٽريا جو صدر رھيو جيڪو ٻين جنگ عظيم ۾ نازي فوج ۾ آفيسر ھيو ۽ مٿس جنگي ڏوھن جا پڻ الزام ھيا<ref>{{cite web |title=Kurt Waldheim {{!}} president of Austria and secretary-general of the United Nations |url=https://www.britannica.com/biography/Kurt-Waldheim |website=Encyclopedia Britannica |accessdate=25 September 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180926052356/https://www.britannica.com/biography/Kurt-Waldheim |archive-date=26 September 2018 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> 1994ع ۾ يورپين يونين ۾ شامل ٿيڻ لاء عوامي ريفرينڊم ڪرايو ويو جنھن ۾ ٻہ ڀاڱي ٽي جي اڪثريت سان ماڻھن يورپي يونين ۾ شامل ٿيڻ لاء ووٽ ڏنو. اھڙي طرح پھرين جنوري 1995ع تي آسٽريا يورپي يونين جو حصو ٿي ويو<ref>Brook-Shepherd 447,449</ref> ==جاگرافي== [[File:Oesterreich topo.png|thumb|upright=1.25|آسٽريا جو ٽوپو گرافي وارو نقشو جنھن ۾ ھڪ لک کان مٿي آبادي وارا شھر ڏيکاريل]] [[الپس]] واري علائقي ۾ واقع ھجڻ سبب آسٽريا گھڻي ڀاڱي جابلو ملڪ آھي<ref name="BritannicaAlps">{{cite web|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/17356/Alps|title=Alps|date=11 June 2009|website=Encyclopædia Britannica|publisher=Encyclopædia Britannica Online|accessdate=12 June 2009| archiveurl= https://web.archive.org/web/20090601083317/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/17356/Alps| archivedate= 1 June 2009 | url-status=live}}</ref> وچ اوڀر وارو الپس، اتر لائم اسٽون الپس ۽ ڏکڻ لائم اسٽون الپس جزوي طور تي آسٽريا ۾ واقع آھن. آسٽريا اتر ۾ °46 ۽ °49 ڊگرين جي وچ واري ويڪرائي ڦاڪ ۽ اوڀر ۾ °9 ۽ °18 ڊگرين جي وچ واري ڊگھائي ڦاڪ ۾ واقع آهي. آسٽريا کي پنجن علائقن ۾ ورھائي سگھجي ٿو جن ۾ سڀ کان وڏو علائقو [[ايسٽرن الپس]] وارو آھي جيڪو پوري ملڪ جي پکيڙ جو %62 آھي. الپس جبلن جي دامن وارو علائقو ۽ ڪارپيٿيائي جبل وارو علائقو جيڪو ڪل پکيڙ جو %12 سيڪڙو آھي. اوڀر پاسي واري جابلو دامن لڳ پئنوني واري ھيٺاھين ٻھراڙيءَ واري علائقي جي مدار جي پسگردائيءَ جيڪا پڻ ڪل پکيڙ جو %12 سيڪڙو آھي. اتر وارا جابلو علائقا جيڪي آسٽريا جي [[گرينائيٽ]] واري پليٽ سڏبا آهن جيڪي بوھيميائي جي وچولي ۾ واقع آھن جيڪي ڪل پکيڙ جو %10 سيڪڙو آھن. ھڪ علائقو [[ويانا واري طاس]] وارو آھي جيڪو ڪل پکيڙ جو 4 سيڪڙو آھي. <gallery heights="120px" widths="160px"> File:1 hallstatt austria.jpg|[[ھال اسٽاٽ]] جو منظر File:Krems and mautern from ferdinandswarte.jpg|[[واچا واري وادي]] جي پڇاڙي ۾ ڪريمس ۽ ڊير ڊونا جا منظر File:Vorderhopfreben Üntschenspitze 1.jpg|اونھاري ۾ آسٽريا جي [[اسڪوپرنا]] جي ٻھراڙيءَ جو منظر File:Donau Linz Abend.jpg| لنز ڀرسان [[ڊينيوب ندي]] ۾ ڪروز جھازن جو منظر </gallery> ===آبھوا=== [[File:Koppen-Geiger Map AUT present.svg|thumb|[[ڪوپن واري موسمي درجابندي]] وارو آسٽريا جو نقشو<ref>{{cite journal |last1=Beck |first1=Hylke E. |last2=Zimmermann |first2=Niklaus E. |last3=McVicar |first3=Tim R. |last4=Vergopolan |first4=Noemi |last5=Berg |first5=Alexis |last6=Wood |first6=Eric F. |title=Present and future Köppen-Geiger climate classification maps at 1-km resolution |journal=Scientific Data |date=30 October 2018 |volume=5 |pages=180214 |doi=10.1038/sdata.2018.214|pmid=30375988 |pmc=6207062 |bibcode=2018NatSD...580214B }}</ref>]] آسٽريا جو وڏو حصو ٿڌ يا ٽيمپريٽ موسم واري زون ۾ واقع آهي جتي اولھ جون گھم واريون ھوائون زور سان گھلن ٿيون. ملڪ جو ٽن جو چوٿون حصو الپس جبلن تي مشتمل آهي جنھن ڪري اتي الپائين موسم غالب آھي. سياري ۾ ھن ملڪ ۾ تمام گهڻي ٿڌ ٿئي ٿي (−10 کان 0° پد) ۽ اونھاري ۾ نسبتن اوچو پد رھندو آھي<ref name="Climate">{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/weather/world/city_guides/results.shtml?tt=TT003350|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101202042009/http://www.bbc.co.uk/weather/world/city_guides/results.shtml?tt=TT003350|archivedate=2 December 2010|title=Average Conditions, Vienna, Austria|year=2006|publisher=British Broadcasting Corporation|accessdate=24 May 2009}}</ref> ملڪ ۾ سڀ کان وڌيڪَ گرمي پد °40.5 گريڊ آگسٽ 2013 ۾ رڪارڊ ڪيو ويو ھو. باقي سراسري گرمي پد °20 جي وچ تائين رھندو آھي<ref name=ZAMG>{{cite web|url= http://www.zamg.ac.at/cms/de/klima/klimauebersichten/klimamittel-1971-2000|title= Austrian Meteorological Institute|access-date= 12 August 2012|archive-url= https://web.archive.org/web/20120812220313/http://www.zamg.ac.at/cms/de/klima/klimauebersichten/klimamittel-1971-2000|archive-date= 12 August 2012|url-status=live|df= dmy-all}}</ref> [[ڪوپن واري موسمي درجابندي]] مطابق آسٽريا جون موسمون مختلف قسمن جون آھن جن ۾ سامونڊي موسم، گھميل براعظمي موسم، سب آرڪٽڪ موسم، ٽونڊرا موسم ۽ آئس ڪيپ موسم شامل آهن<ref name="ZAMG"/><ref>{{cite web|url= https://en.climate-data.org/country/4/|title= Climate-Data.org|access-date= 15 April 2017|archive-url= https://web.archive.org/web/20170415201756/https://en.climate-data.org/country/4/|archive-date= 15 April 2017|url-status=live|df= dmy-all}}</ref><ref>{{Cite journal|title= Atlantic influence on the Alps|journal= Environmental Research Letters|volume= 8|issue= 3|pages= 034026|doi= 10.1088/1748-9326/8/3/034026|year= 2013|last1= Zampieri|first1= Matteo|last2= Scoccimarro|first2= Enrico|last3= Gualdi|first3= Silvio|doi-access= free|bibcode= 2013ERL.....8c4026Z}}</ref> {{Weather box |collapsed=collapsed |location =ليخ، وورارلبرگ (1440 ميٽر، 1982ع کان 2012 تائين جا سراسري گرمي پد) |metric first = Yes |single line = Yes <!--Average high temperatures--> |Jan high C = -0.7 |Feb high C = 0.3 |Mar high C = 3.5 |Apr high C = 7.1 |May high C = 11.8 |Jun high C = 17.4 |Jul high C = 16.8 |Aug high C = 14.3 |Sep high C = 15.1 |Oct high C = 9.7 |Nov high C = 3.7 |Dec high C = 0.1 |Average high C = |Jan mean C = -4.5 |Feb mean C = -3.7 |Mar mean C = -0.6 |Apr mean C = 2.9 |May mean C = 7.3 |Jun mean C = 10.6 |Jul mean C = 12.7 |Aug mean C = 12.2 |Sep mean C = 9.9 |Oct mean C = 5.6 |Nov mean C = 0.4 |Dec mean C = -3.3 |year mean C = |Jan low C = -8.2 |Feb low C = -7.6 |Mar low C = -4.7 |Apr low C = -1.3 |May low C = 2.8 |Jun low C = 6.0 |Jul low C = 8.0 |Aug low C = 7.7 |Sep low C = 5.6 |Oct low C = 1.6 |Nov low C = -2.9 |Dec low C = -6.6 |Average low C = |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 59 |Feb precipitation mm = 54 |Mar precipitation mm = 56 |Apr precipitation mm = 70 |May precipitation mm = 103 |Jun precipitation mm = 113 |Jul precipitation mm = 133 |Aug precipitation mm = 136 |Sep precipitation mm = 95 |Oct precipitation mm = 67 |Nov precipitation mm = 78 |Dec precipitation mm = 66 |year precipitation mm = |source 1= <ref name=ZAMG /> |source 2= {{cite web|url= https://en.climate-data.org/location/117363/|title= ليخ موسمي ڄاڻ}} }} {{Weather box |collapsed=collapsed |location =ڪاھٽائي، ٽريول (2060 ميٽر؛ 1982 کان 2012 تائين سراسري گرمي پد) |metric first = Yes |single line = Yes <!--Average high temperatures--> |Jan high C = -3.3 |Feb high C = -3.2 |Mar high C = -0.9 |Apr high C = 2.3 |May high C = 7.0 |Jun high C = 10.4 |Jul high C = 12.7 |Aug high C = 12.3 |Sep high C = 9.6 |Oct high C = 6.3 |Nov high C = 0.5 |Dec high C = -2.4 |Average high C = |Jan mean C = -6.6 |Feb mean C = -6.5 |Mar mean C = -4.2 |Apr mean C = -1.1 |May mean C = 3.4 |Jun mean C = 6.6 |Jul mean C = 8.8 |Aug mean C = 8.6 |Sep mean C = 6.4 |Oct mean C = 2.9 |Nov mean C = -2.4 |Dec mean C = -5.4 |year mean C = |Jan low C = -9.9 |Feb low C = -9.8 |Mar low C = -7.5 |Apr low C = -4.4 |May low C = -0.2 |Jun low C = 2.9 |Jul low C = 4.9 |Aug low C = 4.9 |Sep low C = 3.3 |Oct low C = -0.5 |Nov low C = -5.2 |Dec low C = -8.4 |Average low C = |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 73 |Feb precipitation mm = 66 |Mar precipitation mm = 80 |Apr precipitation mm = 87 |May precipitation mm = 115 |Jun precipitation mm = 126 |Jul precipitation mm = 148 |Aug precipitation mm = 138 |Sep precipitation mm = 96 |Oct precipitation mm = 74 |Nov precipitation mm = 83 |Dec precipitation mm = 72 |year precipitation mm = |source 1= <ref name=ZAMG /> |source 2= {{cite web|url= https://en.climate-data.org/location/111749/|title= ڪاھٽائي موسمي ڄاڻ}} }} ==سياسي نظام== [[File:WienParlament.jpg|thumb|ويانا ۾ آسٽريا جي پارليامينٽ]] [[File:Wien - Hofburg, Leopoldinischer Trakt.JPG|thumb|ويانا ۾ [[ھوفبرگ شاھي محل]] جي ليئوپولڊن ونگ]] آسٽريا جي پارليامينٽ ملڪ جي گادي جي ھنڌ ويانا ۾ واقع آهي جيڪو ملڪ جو آبادي ۾ سڀ کان وڏو آھي. آسٽريا [[وفاق|وفاقي]] [[نمائندگي واري جمھوريت]] واري [[ريپپلڪ]] آھي جيڪا 1920ع واري وفاقي آئين تحت قائم آھي جنھن کي 1929 ۾ ترميمون آڻي تبديل ڪيو ويو ھو پر پھرين مئي 1945ع ۾ ان کي ٻيھر پراڻي حالت ۾ بحال ڪيو ويو ھو<ref>Lonnie Johnson 17, 142</ref> آسٽريا ڊيموڪريٽڪ فيڊرل جمهوريه آهي، جنهن جو هيڊ آف اسٽيٽ ۽ فوج جو ڪمانڊر انِ چيف صدر آهي، جنهن کي عوام 06 سالن لاءِ چونڊيندو آهي<ref name = " سنڌيانا "/>. صدر کي سڌوسنئون عوام ووٽ ذريعي چونڊيندو آھي. وفاقي حڪومت جو سربراھ چانسلر آھي جنھن کي صدر چونڊيندو آھي. آئين مطابق حڪومت کي ھٽائڻ جو اختيار صدر ۽ پارليامينٽ جي ھيٺين ايوان وٽ آهي. پارليامينٽ ٻہ ايواني آھي جي ھيٺين ايوان جو نالو [[آسٽريا جي قومي ڪائونسل|نيشنلراٽ]] آھي جنھن جون ڪل 183 سيٽون آهن ۽ رڪنن جو مدو پنج سال آھي جنھن کي 16 سال ۽ وڌيڪ عمر وارا ووٽر چونڊيندا آهن. ووٽرن جي عمر پھرين 18 سال ھئي جنھن کي 2007 ۾ گھٽائي 16 سال ڪئي وئي . صدر ۽ پارليامينٽ لاء ووٽنگ لازمي آهي<ref>{{cite web|url=http://www.bmi.gv.at/wahlen/elections_compulsorey_voting.asp|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071103221527/http://www.bmi.gv.at/wahlen/elections_compulsorey_voting.asp|archivedate=3 November 2007|title=Bundesministerium für Inneres – Elections Compulsory voting|publisher=Bmi.gv.at|accessdate=3 January 2009}}</ref> نيشنلراٽ جي تحليل چانسلر جي سفارش تي صدر جي حڪم سان ٿيندي آهي. اھو پارليامينٽ جو سڀ کان بااختيار ادارو آھي. پارليامينٽ جو ٻيون ايوان مٿيون ايوان آھي جنھن کي [[آسٽريليا جي وفاقي ڪائونسل|بندسراٽ]] سڏين ٿا. ان کي نيشنلراٽ جي قانونسازي کي محدود پيماني تي ويٽو ڪرڻ جا اختيار آھن جنھن کان پوءِ ان تي نيشنلراٽ ۾ ٻيھر ووٽنگ ڪرائي ويندي آهي جيڪا حتمي ھوندي آھي<ref>{{cite web|url=http://www.konvent.gv.at/ |title=Willkommen beim Österreich Konvent |publisher=Konvent.gv.at |accessdate=21 November 2008| archiveurl= https://web.archive.org/web/20090104001526/http://www.konvent.gv.at/| archivedate= 4 January 2009 | url-status=live}}</ref>. [[File:Wien - Bundeskanzleramt1.JPG| thumb|بالھاسپلاٽز تي واقع وفاقي چانسلري]] آڪٽوبر 2006 جي عام چونڊون ۾ [[آسٽريا جي سوشل ڊيموڪريٽڪ پارٽي]] ھڪ طاقتور پارٽي طور اڀري آئي. جڏھن تہ [[آسٽرين پيپلز پارٽي]] ٻئين نمبر تي رھي<ref name="Election2002">{{cite web|url=http://electionresources.org/at/nationalrat.php?election=2002|title=24 November 2002 General Election Results – Austria Totals|year=2006|website=Election Resources on the Internet|accessdate=12 June 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090707185433/http://electionresources.org/at/nationalrat.php?election=2002|archive-date=7 July 2009|url-status=live|df=dmy-all}}</ref><ref name="Election2006">{{cite web|url=http://electionresources.org/at/nationalrat.php?election=2006|title=October&nbsp;1st,&nbsp;2006 General Election Results – Austria Totals|year=2006|website=Election Resources on the Internet|accessdate=12 June 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090707185102/http://electionresources.org/at/nationalrat.php?election=2006|archive-date=7 July 2009|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> ان باوجود آسٽرين پيپلز پارٽي ننڍين پارٽين سان ملي ڪري مخلوط حڪومت ٺاھي.2013 ۾ سوشل ڊيموڪريٽڪ پارٽي 27 سيڪڙو ووٽ ۽ 52 سيٽون کنيون ۽ پيپلزپارٽي 24 سيڪڙو ووٽ ۽ 47 سيٽون حاصل ڪيون. فريڊم پارٽي 21 سيڪڙو ووٽ ۽ 40 سيٽون حاصل ڪيون ۽ گرين پارٽي 12 سيڪڙو ووٽ ۽ 24 سيٽون حاصل ڪيون. 2017 جي چونڊن ۾ پيپلزپارٽي نوجوان قائد [[سيباسٽيان ڪرز]] جي اڳواڻي ۾ 62 سيٽون حاصل ڪيون ۽ سوشل ڊيموڪريٽڪ پارٽي 52 سيٽون کڻي ٻئي نمبر تي آئي ۽ فريڊم پارٽي 51 سيٽون حاصل ڪيون. پيپلزپارٽي مخلوط حڪومت ٺاهي جنھن ۾ سيباسٽيان ڪرز چانسلر ٿيو ٿيو ۽ 18 ڊسمبر 2017ع ۾ پنھنجي عھدي جو قسم کنيو پر 2019 ۾ اھا حڪومت ڊھي وئي. 2019 جي چونڊن ۾ وري پيپلز پارٽي اڪثريت سان کٽي آئي، کيس 37.5 سيڪڙو ووٽ مليا ۽ گرين پارٽي سان ملي حڪومت ٺاھي. 7 جنوري 2020 تي سيباسٽيان ڪرز وري چانسلر جي عھدي جو قسم کنيو. ==انتظامي ورهاست== آسٽريا 9 رياستن تي مشتمل ھڪ وفاقي رياست آھي. جنهن کي [[جرمن ٻولي]] ۾ "بندسلينا" (Bundesländer) چوندا آهن. اھي رياستون وري ضلعن، "بزائرڪ" (Bezirke) ۽ قانون ذريعي قرار ڏنل شھرن "اسٽيچيوسٽاٽ" (<small>{{Lang|de|[[Statutarstadt|Statutarstädte]]}}</small>) ۾ ورھايل آھن. ضلعا وري ميونسپلٽين "جيمنڊن" <small>({{Lang|de|Gemeinden}})</small> ۾ ورھايل آھن. قانون ذريعي قرار ڏنل شھر ساڳي وقت ميونسپلٽين ۽ ضلعن جو درجو رکڻ ٿا. صرف [[ويانا]] شھر ھڪ منفرد حيثيت رکي ٿو هن ڪري ته اھو ساڳي وقت رياست پڻ آھي. رياستون انتظامي اختيارن کان علاوه مخصوص معاملن ۾ قانون سازي جو اختيار پڻ رکن ٿيون جن ۾ ثقافتي، سماجي ڀلائي، فطرتي تحفظ، شڪار ۽ عمارت سازي وغيره شامل آهن. {| class="sortable wikitable" style="text-align:right; font-size:100%" |- style="font-size:100%; text-align:right" ! <small>*رياست*</small> ! <small>*گادي*جو*هنڌ*</small> ! <small>'''پکيڙ'''</small> <small>'''_چورس ^{ڪلوميٽر}'''</small> ! <small>آبادي</small> <small>(2017)</small> ! <small>گھاٽائي/چورس ڪلوميٽر</small> ! <small>GDP (يورو)</small><small>(2012)</small> ! <small>GDP<br />في ڪس</small> |- | '''[[برجنلينڊ]]'''|| [[آئزن اسٽڊٽ|'''آئزن اسٽڊٽ''']] |style="text-align:right"| <small>'''3,965'''</small>|| style="text-align:right" | <small>'''291,942'''</small>|| style="text-align:right" | 73.6 ||style="text-align:right"| <small>'''7.311'''</small> ارب || style="text-align:right" | <small>'''25,600'''</small> |- | [[ڪرينٿيا (رياست)|'''ڪرينٿيا''']] || [[ڪليگنفرٽ]] |style="text-align:right"| 9,536 ||style="text-align:right"| <small>'''561,077'''</small>|| style="text-align:right" | 58.8 ||style="text-align:right"| 17.62 ارب ||style="text-align:right"| <small>'''31,700'''</small> |- | [[لوئر آسٽريا|'''لوئر''' '''آسٽريا''']] || [[سنڪٽ پولٽن]] |style="text-align:right"| <small>'''19,178'''</small>|| style="text-align:right" | <small>'''1,665,753'''</small>|| style="text-align:right" | 86.9 ||style="text-align:right"| <small>'''49.75'''</small> ارب || style="text-align:right" | <small>'''30,800'''</small> |- | [[سلزبرگ (رياست)|'''سلزبرگ''']] || [[سلزبرگ]] |style="text-align:right"| 7,154 ||style="text-align:right"| 549,263 ||style="text-align:right"| 76.8 ||style="text-align:right"| 23.585 ارب ||style="text-align:right"| <small>'''44,500'''</small> |- | '''[[اسٽيريا]]'''|| [[گراتس]] |style="text-align:right"| <small>'''16,401'''</small>|| style="text-align:right" | <small>'''1,237,298'''</small>|| style="text-align:right" | 75.4 ||style="text-align:right"| <small>'''40.7'''</small> ارب || style="text-align:right" | <small>'''33,600'''</small> |- | [[ٽرول (رياست)|'''ٽرول''']] || [[انسبروڪ]] |style="text-align:right"| <small>'''12,648'''</small>|| style="text-align:right;" | 746,153 ||style="text-align:right"| 59.0 ||style="text-align:right"| <small>'''28.05'''</small> ارب || style="text-align:right" | <small>'''39,400'''</small> |- | [[اپر آسٽريا|'''اپر آسٽريا''']] || [[لنز]] |style="text-align:right"| <small>'''11,982'''</small>|| style="text-align:right;" | <small>'''1,465,045'''</small>|| style="text-align:right" | 122.3 ||style="text-align:right"| <small>'''53.86'''</small> ارب || style="text-align:right" | <small>'''38,000'''</small> |- |colspan=2| '''[[ويانا]]''' |style="text-align:right"| 415 ||style="text-align:right;"| <small>'''1,867,582'''</small>|| style="text-align:right" | 4,500 ||style="text-align:right"| <small>'''81.77'''</small> ارب |- | '''[[وورارلبرگ]]'''|| [[بريگنز]] |style="text-align:right"| <small>'''2,601'''</small>|| style="text-align:right;" | 388,752 ||style="text-align:right"| 149.5 ||style="text-align:right"| <small>'''23.59 ارب'''</small>|| style="text-align:right" | <small>'''58,300'''</small> |- |colspan=7 |<ref>{{Cite web|title=Eurostat – Data Explorer|url=http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/submitViewTableAction.do|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006122431/http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/submitViewTableAction.do|archive-date=6 October 2014|access-date=19 October 2011}}</ref><ref>{{Cite web|title=Statistik Austria – Bevölkerung zu Jahresbeginn 2002–2017 nach Gemeinden (Gebietsstand 1.1.2017)|url=http://www.statistik.at/wcm/idc/idcplg?IdcService=GET_FILE&dID=354032&dDocName=080904|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180322204818/http://www.statistik.at/wcm/idc/idcplg?IdcService=GET_FILE&dID=354032&dDocName=080904|archive-date=22 March 2018|access-date=9 July 2018}}</ref> |} == معيشت == [[File:13-08-30-wien-by-RalfR-123.jpg|thumb|[[ويانا بين الاقوامي مرڪز]] [[گڏيل قومن]] جي آفس سميت ۽ ڊي سي ٽاورز جو ٽاور-1]] آسٽريا دنيا جي ملڪن جي ناليوار جي ڊي پي جي شرح مطابق تمام مٿاھين شرح وارن ملڪن ۾ شامل آهي.<ref name=autogenerated1>{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2012/01/weodata/weorept.aspx?sy=2009&ey=2012&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=122&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a=&pr.x=37&pr.y=14|title=Austria|publisher=International Monetary Fund|accessdate=17 April 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121125152140/http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2012/01/weodata/weorept.aspx?sy=2009&ey=2012&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=122&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a=&pr.x=37&pr.y=14|archive-date=25 November 2012|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> ان جي [[معيشت]] تمام وڏي پيماني تي صنعتي ۽ تمام ترقي يافته سوشل مارڪيٽ واري آهي. 1980ع جي ڏھاڪي تائين وڏي صنعت کي سرڪاري بڻايو ويو پر بعد ۾ نجڪاري ذريعي سرڪاري صنعتي يونٽن ۾ ڪمي آئي. صنعت کان پوءِ [[سياحت]] ھن ملڪ جي معيشيت جو وڏو شعبو آهي. سال 2007ع ۾ بين الاقوامي سياحت جي آمدني ۾ آسٽريا دنيا ۾ نائين نمبر تي ھو. ان سال ھن ملڪ جي سياحتي آمدني 18.9 ارب ڊالر ھئي. سياحن جي تعداد واري شمار ۾ ان سال ھي ملڪ ٻارھين نمبر تي آيو. ملڪ ۾ ان سال 2 ڪروڙ 8 لک سياح گھمڻ آيا.<ref name="UNTWO">{{cite web|url=http://www.tourismroi.com/Content_Attachments/27670/File_633513750035785076.pdf |title=UNTWO World Tourism Barometer, Vol.6 No.2 |accessdate=18 November 2008 |publisher=UNTWO |date=June 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081031013714/http://www.tourismroi.com/Content_Attachments/27670/File_633513750035785076.pdf |archivedate=31 October 2008 |url-status=dead }}</ref> ملڪ جو سڀ کان وڏو واپاري شراڪت دار تاريخي طور تي [[جرمني]] رھيو آھي. [[يورپي يونين]] ۾ شامل ٿيڻ سان ھن ملڪ جا يونين جي رڪن ملڪن سان معاشي لاڳاپن ۾ ويجھڙائپ وڌڻ سان ھن ملڪ جي جرمني تي واپاري دارومدار کي گھٽايو آھي. يورپي يونين جي رڪنيت سان پرڏيھي سيڙپڪاري جو ھتي زبردست اضافو ٿيو آهي. سال 2006ع ۾ جي ڊي پي جي واڌ 3.3 سيڪڙو تائين پھتي.<ref>[http://www.oenb.at/isaweb/report.do?&lang=EN&report=7.7 Real GDP Growth – Expenditure Side] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181106193328/https://www.oenb.at/isaweb/report.do?&lang=EN&report=7.7|date=6 November 2018}}, provided by the [[Oesterreichische Nationalbank|Austrian National Bank]] {{in lang|de}} </ref> ملڪ جي درآمدن جو 67 سيڪڙو يورپي يونين جي رڪن ملڪن مان آھي<ref>{{cite web|title=OEC – Austria (AUT) Exports, Imports, and Trade Partners|url=http://atlas.media.mit.edu/en/profile/country/aut/|website=atlas.media.mit.edu|accessdate=12 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160313121243/http://atlas.media.mit.edu/en/profile/country/aut/|archive-date=13 March 2016|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> [[File:BlueEurozone.svg|thumb|left|آسٽريا يوروزون (تيز نيري رنگ سان ڏيکاريل) واري مالياتي يونين م شامل آھي ۽ يورپي يونين جي سنگل مارڪيٽ جو حصو آهي]] آسٽريا جي مکيه [[زرعي پيداوار]] ۾ [[پٽاٽا]]، [[جوئر]]، [[چقندر]]، [[مڪئي]]، [[ڪڻڪ]]، [[ڪپهه]] ۽ [[انگور]] شامل آهن. مکيه [[صنعت|صنعتن]] ۾ [[فولاد]]، [[مشينري]]، [[گاڏيون]]، [[بجلي|بجليءَ]] جو سامان، [[بصريات|آپٽيڪل]] شيشي جون شيون، [[ڪاغذ]]، [[ڪپڙو|ڪپڙي]]، [[سيمنٽ]]، [[ڪيميائي شيون|ڪيميائي شيئن]] جي صنعتون آهن ۽ مکيه [[معدنيات]] ۾ [[لوھ|لوهه]]، [[پيٽرول]]، ميگنيٽائٽ، گرينائٽ، [[قدرتي گيس]]، [[جست]]، [[ٽامو]] ۽ [[زنڪ]] آهن.<ref name = " سنڌيانا "/> ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:آسٽريا]] [[زمرو:ملڪ]] [[زمرو:وفاقي جمهوريا]] [[زمرو:يورپي ملڪ]] [[زمرو:زمين بند ملڪ]] [[زمرو:وچ يورپ جا ملڪ]] [[زمرو:يورپي اتحاد جا رڪن ملڪ]] [[زمرو:گڏيل قومن جا ڀاتي ملڪ]] [[زمرو:ملڪ ۽ علائقا جتي جرمن هڪ سرڪاري ٻولي آهي]] 5lks06hu7rpsd5d052r58n4py47w0vc 404619 404618 2026-08-18T15:50:49Z Intisar Ali 8681 /* */ 404619 wikitext text/x-wiki {{Short description|وچ يورپ جو ملڪ}} {{Redirect|آسٽريا|ملڪ جي نالي جي تاريخ|آسٽريا جو نالو|ٻيا استعمال|آسٽريا (سلجهائپ)|and|آسٽريا (سلجهائپ)}} {{Distinguish|آسٽريليا|آسٽورياس|آسٽراسيا|آسٽريليشيا}} {{Pp-move}} {{Infobox country | conventional_long_name = آسٽريا جي جمهوريه | common_name = آسٽريا | native_name = {{lang|de-AT|Republik Österreich}} | image_flag = Flag of Austria.svg | image_coat = Austria Bundesadler.svg | national_anthem = {{lang|de-AT|[[آسٽريا جو قومي ترانو|Bundeshymne der Republik Österreich]]}}<br/>"آسٽريا جي جمهوريه جو قومي ترانو"{{parabr}}[[File:Land der Berge Land am Strome instrumental.ogg|center]] | image_map = {{Switcher|[[File:EU-Austria (orthographic projection).svg|upright=1.15|frameless]]|دنيا جي گولي تي ڏيکاريو|[[File:EU-Austria.svg|upright=1.15|frameless]]|[[يورپي يونين]] جو نقشو ڏيکاريو|default=1}} | capital = [[ويانا]] | coordinates = {{Coord|48|12|N|16|21|E|type:city(2,000,000)_region:AT-9}} | largest_city = capital | languages_type = سرڪاري ٻولي | languages = [[آسٽريائي جرمن|جرمن]]{{Efn|[[آسٽريا جو وفاقي آئيني قانون|1920ع واري آسٽريائي آئين]] جي آرٽيڪل 8 جي بنياد تي}}{{Efn|[[برگنلينڊ ڪروشيائي]]، [[چيڪ ٻولي|چيڪ]]، [[هنگري ٻولي|هنگري]]، [[روماني ٻولي|روماني]]، [[سلوواڪ ٻولي|سلوواڪ]] ۽ [[سلوويني ٻولي|سلوويني]] کي [[يورپي منشور براءِ علائقائي يا اقليتي ٻوليون]] تحت سرڪاري طور تسليم ڪيو ويو آهي.}} | languages2 = {{hlist|[[هنگري ٻولي|هنگري]]|[[سلوويني ٻولي|سلوويني]]|[[برگنلينڊ ڪروشيائي]]<ref name="demokratiewebstatt.at" /><ref name="Regional Languages of Austria" />}} | languages2_type = سرڪاري [[علائقائي ٻوليون]] | ethnic_groups = {{Unbulleted list | 72.2% [[آسٽريائي ماڻهو|آسٽريائي]] | 27.8% [[آسٽريا جي آبادي#نسلي گروهه|ٻيا]] }} | ethnic_groups_year = 2024 | ethnic_groups_ref = <ref>{{cite web |title=Migration and Integration 2025 |url=https://www.statistik.at/fileadmin/announcement/2025/07/20250716MigrationIntegration2025EN.pdf |website=Statistics Austria |publisher=Statistik Austria |date=16 July 2025 |access-date=10 August 2025 |language=en}}</ref> | religion_year = 2021 | religion_ref = <ref name="statistik.at">{{Cite web|title=Religionsbekenntnis – STATISTIK AUSTRIA – die Informationsmanager|url=https://www.statistik.at/statistiken/bevoelkerung-und-soziales/bevoelkerung/weiterfuehrende-bevoelkerungsstatistiken/religionsbekenntnis|access-date=9 August 2022|archive-date=30 September 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220930022008/https://www.statistik.at/statistiken/bevoelkerung-und-soziales/bevoelkerung/weiterfuehrende-bevoelkerungsstatistiken/religionsbekenntnis|url-status=live}}</ref> | religion = {{Ublist |item_style=white-space:nowrap; | {{Tree list}} * 68.2% [[عيسائيت]] ** 55.2% [[آسٽريا ۾ ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ ازم]] ** 4.9% [[آسٽريا ۾ مشرقي آرٿوڊوڪسي|آرٿوڊوڪسي]] ** 3.8% [[پروٽيسٽنٽ ازم]] ** 4.3% [[عيسائي فرقو|ٻيا عيسائي]] {{Tree list/end}} |22.4% [[لامذهبيت|ڪو مذهب نه]] |8.3% [[آسٽريا ۾ اسلام|اسلام]] |1.1% [[آسٽريا ۾ مذهب|ٻيا]] }} | demonym = [[آسٽريائي ماڻهو|آسٽريائي]] | government_type = وفاقي [[نيم صدارتي جمهوريه]]<ref>{{Cite web|date=22 September 2022|title=Hofburg-Wahl: 'Österreich ist ein sehr ungewöhnlicher Fall'|url=https://diepresse.com/6193038|access-date=22 September 2022|language=de-AT|archive-date=3 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221003104650/https://www.diepresse.com/6193038/hofburg-wahl-oesterreich-ist-ein-sehr-ungewoehnlicher-fall|url-status=live}}</ref>{{efn|name=system|آسٽريا جي جمهوريه پنهنجي [[آسٽريا جو آئين|آئين]] مطابق قانوني طور هڪ نيم صدارتي جمهوريه آهي؛<ref name="u009">{{cite journal|last=Shugart|first=Matthew Søberg|title=Semi-Presidential Systems: Dual Executive And Mixed Authority Patterns|journal=French Politics|volume=3|issue=3|date=2005|issn=1476-3419|doi=10.1057/palgrave.fp.8200087|doi-access=free|pages=323–351|url=https://link.springer.com/content/pdf/10.1057/palgrave.fp.8200087.pdf|access-date=2024-12-16}}</ref> پر عملي طور آئيني روايتن سبب اها وڌيڪ [[پارلياماني جمهوريه]] وانگر ڪم ڪري ٿي.<ref name="y589">{{cite book|last=Müller|first=Wolfgang C.|title=Semi-Presidentialism in Europe|chapter=Austria|publisher=Oxford University PressOxford|date=1999-09-02|isbn=978-0-19-829386-6|doi=10.1093/0198293860.003.0002|pages=22–47}}</ref>}} | leader_title1 = [[آسٽريا جو صدر|صدر]] | leader_name1 = [[اليگزينڊر فان ڊير بيلن]] | leader_title2 = [[آسٽريا جو چانسلر|چانسلر]] | leader_name2 = [[ڪرسچين اسٽوڪر]] | legislature = [[آسٽريا جي پارليامينٽ|پارليامينٽ]] | upper_house = [[وفاقي ڪائونسل (آسٽريا)|وفاقي ڪائونسل]] | lower_house = [[نيشنل ڪائونسل (آسٽريا)|نيشنل ڪائونسل]] | sovereignty_type = [[آسٽريا جي تاريخ|قيام]] | established_event1 = [[آسٽريا جي مارگريويئيٽ|مارگريويئيٽ]] | established_date1 = {{circa}} 960 | established_event2 = [[آسٽريا جو نالو|نالي جو قديم ترين ذڪر]] | established_date2 = 1 نومبر 996 | established_event3 = [[آسٽريا جي ڊچي|ڊچي]] | established_date3 = 17 سيپٽمبر 1156 | established_event4 = [[آسٽريا جي آرچڊچي|آرچڊچي]] | established_date4 = 6 جنوري 1453 | established_event5 = [[آسٽريائي سرڪل|شاهي سرڪل]] | established_date5 = 1512 | established_event6 = [[آسٽريائي سلطنت|سلطنت]] | established_date6 = 11 آگسٽ 1804 | established_event7 = [[آسٽريا-هنگري]] | established_date7 = 30 مارچ 1867 | established_event8 = [[پهرين آسٽريائي جمهوريه|پهرين جمهوريه]] | established_date8 = 10 سيپٽمبر 1919 | established_event9 = [[آسٽريا جي وفاقي رياست|وفاقي رياست]] | established_date9 = 1 مئي 1934 | established_event10 = [[آنشلوس]] | established_date10 = 13 مارچ 1938 | established_event11 = [[آسٽريا جي تاريخ#ٻي جمهوريه (1945ع کان)|ٻي جمهوريه]] | established_date11 = 27 اپريل 1945 | established_event12 = [[آسٽريائي رياستي معاهدو|رياستي معاهدو]] | established_date12 = 27 جولاءِ 1955 | area_km2 = 83879<ref>{{cite web|title=Austria EN|url=https://migrants-refugees.va/wp-content/uploads/2021/03/2020-CP-Austria-EN.pdf|website=Migrants Refugees|publisher=The Vatican|date=April 2020|access-date=12 January 2024|archive-date=13 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240113014627/https://migrants-refugees.va/wp-content/uploads/2021/03/2020-CP-Austria-EN.pdf|url-status=live}}</ref> | area_rank = 113هون | area_sq_mi = | percent_water = 0.84 (2015)<ref>{{Cite web|title=Surface water and surface water change|url=https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER|access-date=11 October 2020|publisher=[[اقتصادي سهڪار ۽ ترقي جي تنظيم]]|archive-date=24 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210324133453/https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER|url-status=live}}</ref> | population_estimate = {{IncreaseNeutral}} 9,219,113<ref name="statistik-population" /> | population_estimate_year = 2026 | population_estimate_rank = 97هون | population_density_km2 = 109.9 | population_density_sq_mi = 284.6 | population_density_rank = 108هون | GDP_PPP = {{increase}} $721.033 billion<ref name="IMFWEO.AT">{{cite web |url=https://data.imf.org/en/Data-Explorer?datasetUrn=IMF.RES:WEO(9.0.0) |title=World Economic Outlook Database (April 2026 Edition) |publisher=[[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] |website=www.imf.org |date=14 April 2026 |access-date=19 April 2026}}</ref> | GDP_PPP_year = 2026 | GDP_PPP_rank = 45هون | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $78,334<ref name="IMFWEO.AT" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 18هون | GDP_nominal = {{increase}} $623.719 billion<ref name="IMFWEO.AT"/> | GDP_nominal_year = 2026 | GDP_nominal_rank = 28هون | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $67,761<ref name="IMFWEO.AT" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 13هون | Gini = 28.4 | Gini_year = 2024 | Gini_change = increase | Gini_ref = <ref name="eurogini">{{Cite web|title=Gini coefficient of equivalised disposable income – EU-SILC survey|url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tessi190/default/table?lang=en|access-date=2026-04-09|publisher=[[يورو اسٽيٽ]]|url-status=live}}</ref> | HDI = 0.930 | HDI_rank = 22هون | HDI_year = 2023 | HDI_change = increase | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{Cite web |date=6 May 2025 |title=Human Development Report 2025 |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250506051232/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf |archive-date=6 May 2025 |access-date=6 May 2025 |publisher=[[گڏيل قومن جو ترقياتي پروگرام]]}}</ref> | currency = [[يورو]] ([[يورو جو نشان|€]]) | currency_code = EUR | time_zone = [[وچ يورپي وقت|سي اي ٽي]] | utc_offset = +1 | utc_offset_DST = +2 | time_zone_DST = [[وچ يورپي اونهاري جو وقت|سي اي ايس ٽي]] | date_format = dd.mm.yyyy | calling_code = [[آسٽريا جا ٽيليفون نمبر|+43]] | cctld = [[.at]] }} '''آسٽريا'''،{{efn|اچار: {{IPAc-en|audio=en-us-Austria.ogg|ˈ|ɒ|s|t|r|i|ə}} {{respell|OST|ree|ə}} يا {{IPAc-en|ˈ|ɔː|s|t|r|i|ə}} {{respell|AW|stree|ə}}؛<ref>{{Citation|last=Roach|first=Peter|title=Cambridge English Pronouncing Dictionary|date=2011|edition=18th|place=Cambridge|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-15253-2}}</ref> {{Langx|de-AT|Österreich}} {{IPA|de-AT|ˈøːstɐraɪç||De-Österreich2.ogg}}؛ {{langx|bar|Östareich}}؛ {{langx|gsw|Öschtreich}} يا {{Lang|gsw|Eschtrych}}.}}، رسمي نالي '''آسٽريا جي جمهوريه'''،{{Efn|{{Langx|de-AT|Republik Österreich|links=no}} {{IPA|de-AT|repuˈbliːk ˈøːstɐraɪç||Republik Österreich.ogg}}.}} [[وچ يورپ]] ۾ واقع هڪ [[سامونڊي ڪناري کان محروم ملڪ]] آهي، جيڪو [[اوڀر الپس]] ۾ واقع آهي.<ref name="formal name">{{Cite web|title=Austria|url=http://unstats.un.org/unsd/geoinfo/geonames|access-date=4 January 2023|website=UNGEGN World Geographical Names|publisher=United Nations Group of Experts on Geographical Names|location=New York, NY|archive-date=7 January 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230107010908/http://unstats.un.org/unsd/geoinfo/geonames/|url-status=live}}</ref> اهو نَوَ [[آسٽريا جون وفاقي رياستون|وفاقي رياستن]] تي ٻڌل هڪ [[وفاق]] آهي، جن مان گاديءَ وارو شهر [[ويانا]] ملڪ جو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهر ۽ رياست آهي. آسٽريا جي اتر-اولهه ۾ [[جرمني]]، اتر ۾ [[چيڪ جمهوريه]]، اتر-اوڀر ۾ [[سلوواڪيا]]، اوڀر ۾ [[هنگري]]، ڏکڻ ۾ [[سلووينيا]] ۽ [[اٽلي]]، جڏهن تہ اولهه ۾ [[سوئٽزرلينڊ]] ۽ [[ليختنشتائن]] واقع آهن. ملڪ جي ايراضي {{Convert|83879|km2|sqmi|0|abbr=on}} آهي ۽ ان جي آبادي لڳ ڀڳ 9.2 ملين آهي.<ref name="statistik-population">{{Cite web|date=2026-04-09|title=Population by Year-/Quarter-beginning|url=https://www.statistik.at/en/statistics/population-and-society/population/population-stock/population-at-beginning-of-year/quarter|url-status=live|access-date=2026-04-09}}</ref> موجوده آسٽريا وارو علائقو گهٽ ۾ گهٽ [[قديم پٿر وارو دور|قديم پٿر واري دور]] کان آباد رهيو آهي. لڳ ڀڳ 400 ق.م. ڌاري هتي [[سيلٽ ماڻهو|سيلٽ]] آباد هئا، ۽ پهرين صدي ق.م. جي آخر ۾ هي علائقو [[رومي سلطنت]] ۾ شامل ڪيو ويو. علائقي ۾ [[عيسائيت اختيار ڪرڻ|عيسائيت جي پکڙجڻ]] چوٿين ۽ پنجين صديءَ ۾، [[اولهه رومي سلطنت]] جي آخري دور دوران شروع ٿي، جنهن کان پوءِ [[قومَن جي لڏپلاڻ وارو دور|قومَن جي لڏپلاڻ واري دور]] ۾ ڪيترائي [[جرمنڪ قبيلا]] هتي اچي آباد ٿيا.<ref>{{Cite web|title=Austria's History|url=https://www.austria.info/en/service-and-facts/about-austria/history|access-date=2024-06-08|website=austria.info|language=en}}</ref> آسٽريا هڪ رياست طور پهرين هزار سال جي پڇاڙيءَ ۾ [[پينونيا جي مارچ|اوڀر مارچ]] ۽ [[هنگري مارچ]] جي باقيات مان وجود ۾ آيو. شروعات ۾ اهو [[پاڪ رومي سلطنت]] جي سرحدي [[آسٽريا جي مارگريويئيٽ|مارگريويئيٽ]] هو، پوءِ 1156ع ۾ [[آسٽريا جي ڊچي|ڊچي]] بڻيو ۽ 1453ع ۾ [[آسٽريا جي آرچڊچي|آرچڊچي]] جو درجو حاصل ڪيائين. تيرهين صديءَ جي پڇاڙيءَ کان [[هيبسبرگ بادشاهت]] جو مرڪزي علائقو هجڻ سبب آسٽريا صدين تائين وچ يورپ جي وڏين شاهي طاقتن مان هڪ رهيو، ۽ سورهين صديءَ کان [[ويانا]] [[پاڪ رومي سلطنت]] جي انتظامي گاديءَ طور پڻ ڪم ڪندو رهيو.<ref>{{Cite news|date=2012-03-16|title=Austria country profile|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-17405422|access-date=2024-06-08|publisher=BBC News|language=en-GB}}</ref> [[پاڪ رومي سلطنت جو خاتمو|پاڪ رومي سلطنت]] 1806ع ۾ ختم ٿي، جنهن کان ٻه سال اڳ آسٽريا پنهنجي [[آسٽريائي سلطنت]] قائم ڪري چڪو هو. اها سلطنت هڪ [[وڏي طاقت]] ۽ يورپ جي سڀ کان وڏين رياستن مان هڪ بڻجي وئي. 1860ع واري ڏهاڪي ۾ جنگين ۾ شڪست ۽ علائقن جي نقصان کان پوءِ 1867ع واري [[آسٽرو-هنگري ٺاهه 1867ع|آسٽرو-هنگري ٺاهه]] جي نتيجي ۾ [[آسٽريا-هنگري]] قائم ٿيو.<ref>{{Cite web|title=Österreich-Ungarn|url=https://www.geschichtewiki.wien.gv.at/%C3%96sterreich-Ungarn|access-date=2024-06-08|website=geschichtewiki.wien.gv.at}}</ref> 1914ع ۾ [[آرچڊيوڪ فرانز فرڊيننڊ جو قتل|آرچڊيوڪ فرانز فرڊيننڊ جي قتل]] کان پوءِ شهنشاهه [[فرانز جوزف پهريون]] [[سربيا جي بادشاهت]] خلاف جنگ جو اعلان ڪيو، جيڪا تيزيءَ سان [[پهرين عالمي جنگ]] ۾ تبديل ٿي وئي. سلطنت جي شڪست ۽ خاتمي کان پوءِ 1918ع ۾ [[جرمن-آسٽريا جي جمهوريه]] ۽ 1919ع ۾ [[پهرين آسٽريائي جمهوريه]] قائم ٿي. [[جنگين جي وچ وارو دور|جنگين جي وچ واري دور]] ۾ پارلياماني نظام خلاف وڌندڙ لاڙ 1934ع ۾ [[آسٽريائي گهرو ويڙهه]] ۽ [[اينگلبرٽ ڊولفُس]] جي قيادت هيٺ [[آسٽريا جي وفاقي رياست|آسٽروفاشسٽ آمريت]] جي قيام تائين پهتو. [[ٻي عالمي جنگ]] شروع ٿيڻ کان هڪ سال اڳ، آسٽريا [[ايڊولف هٽلر]] جي اڳواڻي هيٺ [[نازي جرمني]] ۾ [[آنشلوس|ضم]] ڪيو ويو ۽ جرمني جي هڪ ذيلي انتظامي حصي ۾ تبديل ٿي ويو. 1945ع ۾ [[ويانا مهم|آزاديءَ]] کان پوءِ ۽ ڏهن سالن جي [[اتحادي قبضي هيٺ آسٽريا|اتحادي قبضي]] کان پوءِ ملڪ [[آسٽريائي رياستي معاهدو|رياستي معاهدي]] وسيلي ٻيهر مڪمل خودمختياري حاصل ڪئي ۽ 1955ع ۾ [[آسٽريا جي مستقل غيرجانبداري|مستقل غيرجانبداري]] جو اعلان ڪيو. آسٽريا هڪ [[نيم صدارتي نظام|نيم صدارتي]]{{efn|name=system}} نمائنده جمهوريت آهي، جنهن ۾ عوام جي چونڊيل [[آسٽريا جو صدر|صدر]] رياست جو سربراهه، جڏهن تہ [[آسٽريا جو چانسلر|چانسلر]] حڪومت جو سربراهه ۽ اعليٰ انتظامي عملدار هوندو آهي. آسٽريا في فرد نامياتي [[مجموعي گهريلو پيداوار]] جي لحاظ کان دنيا ۾ 13هين نمبر تي آهي ۽ هتي زندگيءَ جو معيار بلند آهي. ملڪ 1955ع کان [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] جو ميمبر<ref>Jelavich 267</ref> ۽ 1995ع کان [[يورپي يونين]] جو رڪن آهي.<ref name="CIA">{{Cite web|date=14 May 2009|title=Austria|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/austria|access-date=31 May 2009|website=[[The World Factbook]]|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|archive-date=10 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210110074413/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/austria|url-status=dead}}</ref> ويانا ۾ [[يورپ ۾ سلامتي ۽ سهڪار جي تنظيم]] ۽ [[پيٽروليم برآمد ڪندڙ ملڪن جي تنظيم]] جا مرڪزي دفتر موجود آهن. آسٽريا [[اقتصادي سهڪار ۽ ترقي جي تنظيم]] ۽ [[انٽرپول]] جي باني ميمبرن مان پڻ هڪ آهي.<ref name="OECD">{{Cite web|title=Austria About|url=http://www.oecd.org/about/0,3347,en_33873108_33873245_1_1_1_1_1,00.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20090506022708/http://www.oecd.org/about/0%2C3347%2Cen_33873108_33873245_1_1_1_1_1%2C00.html|archive-date=6 May 2009|access-date=20 May 2009|publisher=OECD}}</ref> ملڪ 1995ع ۾ [[شينگن معاهدو]] پڻ صحيح ڪيو<ref name="Schengen">{{Cite web |date=2024 |title=World Population Prospects: The 2024 Revision. (Medium-fertility variant). |url=https://www.worldometers.info/world-population/austria-population/ |access-date= |website=U.N. Dept. of Economic and Social Affairs - Population Division}}</ref> ۽ 1999ع ۾ [[يورو]] کي پنهنجي ڪرنسي طور اختيار ڪيو.<ref>{{Cite web|title=Austria and the euro|url=https://ec.europa.eu/info/business-economy-euro/euro-area/euro/eu-countries-and-euro/austria-and-euro_en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180108064042/https://ec.europa.eu/info/business-economy-euro/euro-area/euro/eu-countries-and-euro/austria-and-euro_en|archive-date=8 January 2018|access-date=7 January 2018|website=European Commission – European Commission}}</ref> ==تاريخ== آسٽريا جي هاڻوڪن علائقن ۾ ماڻهو هزارين سال اڳ به رهندا هئا، پر تاريخدانن کي انهن بابت ڪا ڄاڻ ناهي ملي سگهي. 800 ق.م ۾ ماڻهو کاڻين کوٽڻ جو ڪاروبار ڪندا هئا ۽ انهن جو ڌنڌو ڪچي لوهه ۽ لوڻ جو واپار هو. 15ق.م ۾ رومين هن علائقي کي پنهنجي بادشاهت ۾ شامل ڪيو. 955ع ۾ آسٽريا جرمن سلطنت جو حصو ٿيو. 964ع ۾ پوپ اوٽو پهرئين کي مقدس رومن شهنشاهه جو لقب ڏنو، ان ريت مقدس رومن امپائر جي حيثيت سان 1806ع تائين آسٽريا تي هن جي حڪومت رهي<ref name="سنڌيانا"> [http://encyclopediasindhiana.org article.php?Dflt=آسٽريا آسٽريا : (Sindhianaسنڌيانا)<!-- Bot generated title -->] </ref>. ھن ملڪ واري وچ يورپي حصي ۾ سڀ کان اول رومين جي دؤر کان اول [[ڪيلٽڪ]] قبيلا آباد ٿيا ھئا. انھن قبيلن ھتي [[نورڪم]] نالي بادشاهت قائم ڪئي جيڪا درحقيقت قبيلن جي فيڊريشن ھئي جنھن تي رومي ايمپائر قبضو ڪري پنھنجو صوبو بڻائي ڇڏيو. ھاڻوڪي دؤر ۾ اوڀر آسٽريليا ۾ واقع [[ڪارننٽم]] نالي قلعو اھم فوجي ڪيمپ ھجڻ ڪري رومي ايمپائر جي [[پنونيا صوبو|پنونيا]] صوبي جو گادي جو هنڌ بڻايو ويو اھڙي طرح اتي شھر اڏجي ويو. لڳ ڀڳ چار صدين تائين ڪارننٽم شھر جي آبادي 50000 جي لڳ ڀڳ برقرار رھي.<ref name="Carnuntum Tourism">{{cite web|last =|first =|authorlink =|title =Rome's metropolis on the Danube awakens to new life|website =Archäologischer Park Carnuntum|publisher =Archäologische Kulturpark Niederösterreich Betriebsgesellschaft m.b.H.|date =|url =http://www.carnuntum.co.at/content-en/tales-from-carnuntum|doi =|accessdate =20 February 2010|archiveurl =https://web.archive.org/web/20100116125751/http://www.carnuntum.co.at/content-en/tales-from-carnuntum|archivedate =16 January 2010|url-status=dead|df =dmy-all}}</ref> رومن ايمپائر جي زوال بعد موجوده آسٽريا ۾ [[بويريائي ماڻھو|بويريائي]]، [[سلاو ماڻھو|سلَاوَ]]، [[پينونيائي آوار|آواري]] گھري آيا ۽ اتي قبضو ڪيائون<ref name="johnson 19" /> 788ع ۾ فرينڪن جي بادشاھ [[شارليمن]] علائقو فتح ڪري ان کي پنھنجي رياست جي ڪالوني بڻايو جنھن ۾ ھن عيسائيت کي متعارف ڪرايو<ref name="johnson 19">Johnson 19</ref>. موجوده آسٽريا واري سرزمين [[ايسٽرن فرانسيا]] (ايسٽ فرينڪس بادشاهت) جي حصي ٿيڻ بعد [[بئبنبرگ گھراڻو|بئبنبرگ گھراڻي]] کي وصيت ذريعي ڏني وئي ۽ ان وقت اھا سرزمين ايسٽرن فرانسيا جي آخري اوڀر ۾ سرحد تي واقع ھجڻ ڪري ان تي [[آسٽريا جي مارچ|مارچيا اورينٽلس]] نالو پئجي ويو. اوڀر کي پراڻي جرمن ٻولي ۾ Ostarrîchi يعني آسٽريا سڏيندا ھئا. مارچ يا مارگِرَيو جي ھتي معنيَ آھي سرحد سان لڳولڳ سرزمين. اھا سرزمين بئبنبرگ گھراڻي جي [[ليئوپولڊ پھريون، بئبنبرگ|ليئوپولڊ پھرين]] کي 976ع ۾ ڏني وئي<ref name="johnson 20">Johnson 20–21</ref> [[File:2011-07-09 gasometer 28.JPG|thumb|left|[[نيچرل هسٽري ميوزيم، ويانا]] ۾ آسٽريا جي ولنڊورف ڳوٺ جي کوٽائي مان لڀيل ھڪ عورت جو مجسمو جيڪو 25 کان 28 ھزار قبل مسيح جو ٺھيل آھي]] ===ھبسبرگ گھراڻو ۽ مقدس رومن ايمپائر=== آسٽريا جي نالي جو پھريون تاريخي رڪارڊ 996ع جو آھي جنھن ۾ بئبنبرگ مارچ جي لاء آسٽريا لفظ استعمال ڪيو ويو آهي<ref name="johnson 20" /> 1156ع ۾ [[مقدس رومن ايمپائر]] جي شھنشاھ [[فريڊرڪ بارباروسا]] ھڪ قانوني دستاويز [[پروليجيم مينوس|پِروِلَيجِيم مِينُوس]] تي صحيح ڪري آسٽريا جي علائقي کي [[ڊچي|ڊَچِي]] جو درجو ڏنو. 1192ع ۾ بئبنبرگ گھراڻي ھڪ ٻي ڊچي پڻ حاصل ڪئي جنھن جو نالو [[اسٽيريا واري ڊچي|اِسٽَيريا]] ھيو. بَئبِنبَرگ گھراڻي جي 1246ع ۾ [[فيڊرڪ ٻيون، آسٽريا|فيڊرڪ ٻئين]] جي وفات سان گڏ پڄاڻي ٿي وئي<ref name="johnson 21">Johnson 21</ref>. نتيجي ۾ [[بوھيميا]] جي بادشاھ [[آٽوڪار ٻيون، بوھيميا|آٽوڪار ٻئين]] [[آسٽريا واري ڊچي|آسٽريا]]، [[اسٽيريا واري ڊچي|اِسٽَيرِيا]] ۽ [[ڪارنٿيا واري ڊچي|ڪارنٿيا]] وارين ڊچين تي پوري طاقت سان قبضو ڪيو<ref name="johnson 21" /> 1278ع ۾ ھن جي اقتدار جو سج لھي ويو جڏھن کيس جرمني جي [[رودولف پھريون، جرمني|رودولف پھرين]] [[ مارچ فيلڊ واري جنگ|دُورنڪَروت]] واري جنگ ۾ شڪست ڏني<ref>Lonnie Johnson 23</ref> ان وقت کان وٺي پھرين جنگ عظيم تائين آسٽريائي تاريخ م لڳ ڀڳ سموري دؤر ۾ [[ھبسبرگ گھراڻو|ھَبسبَرگ گھراڻي]] جي بادشاھت قائم رھندي آئي. چوڏھين ۽ پندرهين صدي عيسويءَ ۾ ھبسبرگ شاھي خاندان آسٽريا جي ڊچي ۾ نوان صوبا شامل ڪندي توسيع شروع ڪئي. [[مقدس رومن ايمپائر]] جي شھنشاھ [[سجسمنڊ، لڪسمبرگ|سجسمنڊ]] جي وفات بعد 1438ع ۾ سندس ڄاٽي ڊيوڪ [[البرٽ پنجون، آسٽريا|البرٽ پنجين]] کي بطور بوھيميا جي بادشاھت ۽ مقدس رومن ايمپائر جي وارث طور چونڊيو ويو. جيتوڻيڪ ھن ھڪ سال کن حڪومت ڪئي پر بعد ۾ ھڪ ڄڻي کان سواء مقدس رومن ايمپائر جا سمورا شھنشاھ ھبسبرگ گھراڻي مان ٿيا. 1477ع ۾ ھبسبرگ گھراڻي جو رومي شھنشاھ [[فريڊرڪ ٽيون، ھولي رومن ايمپائر|فريڊرڪ ٽئين]] جي سڪيلڌي پٽ [[آرچڊيوڪ]] [[ميڪسمليئن پھريون، ھولي رومن ايمپائر|ميڪسمليئن پھرين]] جي [[برگنڊي واري ڪائونٽي|بُرگَنڊِي]] جي وارث ماريا سان ٿي اھڙي طرح نيدرلينڊز جو ھڪ وڏو حصو ھبسبرگ گھراڻي جي ملڪيت ۾ شامل ٿي ويو<ref name="johnson 25">Lonnie Johnson 25</ref><ref name="brook 11">Brook-Shepherd 11</ref> 1496ع ۾ انھن جي پٽ [[فلپ پھريون، ڪيسٽيئل وارو|فلپ سھڻو]] [[ڪيسٽيئل وارو تخت|ڪيسٽيئل]] ۽ [[ايراگان وارو تخت|ايراگان]] جي وارث جوئيانا سان ٿي جيڪي عمر جي پوئين حصي ۾ نفسياتي بيمارين ھو شڪار ٿيڻ ڪري [[جوئيانا چري]] سڏبي آھي. ان شاديءَ سان اٽلي ۽ اسپين جا علائقا پڻ ھبسبرگ گھراڻي جي ملڪيت ۾ شامل ٿيا<ref name="johnson 25" /><ref name="brook 11" />.<br> 1526ع [[موھاچ واري جنگ]] ۾ ھنگري ھارائي ويو ۽ خلافت عثمانيه کٽي وئي. نتيجي ۾ بوھيميا ۽ ھنگري جو باقي بچيل حصو آسٽريا جي ھبسبرگ بادشاهت ۾ شامل ٿي ويا<ref>Lonnie Johnson 26</ref> جنھن بعد خلافت عثمانيه ۽ ھبسبرگ جنگين جو آغاز ٿيو جن مان ھڪ ڊگھي جنگ 1593ع کان 1606ع تائين ھلي. ترڪن [[اسٽيريا]] تي 20 دفعا چڙھائي ڪئي<ref>"'' The Catholic encyclopedia''". Charles George Herbermann (1913). Robert Appleton company.</ref> <ref>"''[https://books.google.com/books?id=8-ARAAAAYAAJ&pg=PA560#v=onepage Bentley's miscellany]''". Charles Dickens, William Harrison Ainsworth, Albert Smith (1853).</ref> سيپٽمبر 1529ع جي آخر ۾ سليمان اعظم [[ويانا جو محاصرو]] ڪيو جيڪو برفباري شروع ٿيڻ بعد بغير ڪنھن نتيجي جي ختم ڪيو ويو [[File:Anonym Entsatz Wien 1683.jpg|thumb|1683ع ۾ [[ويانا واري جنگ]] ڇيڙي خلافت عثمانيه يورپ منجھ چڙھائي شروع ڪئي]] مقدس رومن ايمپائر جي شھنشاھ ليئوپولڊ پھريون (1657–1705) جو دور حڪمراني ڊگھو ھيو جنھن ۾ ترڪن خلاف ويانا کي بچائڻ جي جنگ پولينڊ جي بادشاھ [[جان ٽيون سوبيئيسڪي]] جي اڳواڻي ۾ وڙھي وئي<ref>Lonnie Johnson 26–28</ref> ويانا کي بچائڻ ۾ ڪاميابي ملڻ بعد نيٺ زينٽا واري جنگ ۾ ترڪ خلافت کي مقدس رومن ايمپائر واري ليگ شڪست ڏني جنھن جي نتيجي ۾ 1699ع ۾ ڌرين وچ ۾ [[ڪارلووٽز وارو معاھدو]] ٿيو جنھن جي نتيجي ۾ ھنگري جا خلافت پاران کسيل علائقا واپس ٿيڻ لڳا جيڪي آسٽريا ۾ شامل ٿيندا ويا. مقدس رومن ايمپائر جي ھبسبرگ گھراڻي واري آسٽريائي شھنشاھ [[چارلس ڇھون، ھبسبرگ|چارلس ڇھين]] پٽاڻي وارث نہ ھجڻ ڪري پنھنجي ھبسبرگ گھراڻي کي درپيش نابودي واري خطرن کان بچائڻ لاءِ اھي سڀ حاصل ڪيل علائقا وراثت واري 1713ع واري منظوري جي عيوض ترڪ ڪري ڇڏيا. ھن جي خاندان م ڪو مرد وارث نہ بچيو ھو. پھرين ھڪ مرحوم ڀاءُ جي نياڻي [[ماريا جوزفيا]] وارث ھئي جنھن بعد کيس نياڻي [[ماريا ٿريسا]] ڄائي جيڪا وارث ٿي پر تخت جي نياڻين ۾ وراثت ۾ قانوني رڪاوٽ ھئي جنھن لاء عملي منظوري ۽ ان جي مقدس رومن ايمپائر ۾ شامل اتحادين جي مڃتا درڪار ھئي. وراثت واري ان معاملي تي آسٽريا-پروشيا واري رياست جرمني مان مخالفت شروع ڪئي. ماريا ٿريسا پيء جي وفات بعد مقدس رومن ايمپائر جي ايمپريس (ملڪه) ٿي پر ھن کي شريڪ حاڪم پڻ رکڻو پيو. پولينڊ جي ٽن ورھاستن مان پھرين ۽ ٽين ورھاست (1772 ۽ 1795ع ۾) آسٽريا پڻ جرمني ۽ روس سان گڏجي حصو ورتو ھو. [[File:Congress of Vienna.PNG|thumb|left|[[ويانا جي ڪانگريس]] جا 15-1814 وارا اجلاس جن ۾ مقدس رومن ايمپائر جي خاتمي ، انقلابي فرانس سان جنگين ۽ نيپولين وارين جنگين بابت فيصلا ٿيا]] آسٽريا بعد ۾ [[انقلابي فرانس]] سان جنگ ۾ جوٽجي ويو شروع ۾ نيپولين جي ھٿان ان کي لاڳيتيون شڪستون مليون جن سان پراڻي مقدس رومن ايمپائر جو 1806ع ۾ خاتمو ٿي ويو. ان کان ٻہ سال اڳ<ref>Lonnie Johnson 34</ref> آسٽريا جي ايمپائر قائم ٿي. 1814ع ۾ آسٽريا پنھجي اتحادين جيئ فوجين سان گڏجي فرانس ۾ داخل ٿي نيپولين وارين جنگين جو خاتمو آندو. 1815ع ۾ ويانا جي ڪانگريس مان آسٽريا پاڻ کي يورپ جي اندر چئن وڏين طاقتن مان ھڪ مڃائي چڪو ھو. ساڳي سال آسٽريا جي صدارت ۾ جرمن ڪنفيڊريشن جو قيام عمل ۾ آيو<ref name="johnson 36">Johnson 36</ref> [[File:Deutscher Bund.svg|thumb|جرمن ڪنفيڊريشن جو نقشو(1815–1836) جنھن ۾ 39 رياستون شامل ھيون]] ان باوجود آسٽريا جرمني جي ايمپائر 1848 جي حق ۾ پنھجي جرمن ٻولي ڳالھائيندڙ علائقن تان دستبردار نه ٿيو. نئين قائم ٿيل جرمن ايمپائر جو تخت پروشيائي بادشاھ [[فيڊرڪ ولھيم چوٿون، پروشيا|فيڊرڪ ولھيم چوٿين]] جي حوالي ڪيو ويو. 1864ع ۾ آسٽريا ۽ پروشيا ٻئي گڏجي ڊينمارڪ سان وڙھيا ۽ ڊينمارڪ کان [[شليسوگ]] ۽ [[ھولسٽائين]] واريون ڊچيون آزاد ڪرايون. ان جي انتظام تي نااتفاقي ڪري 1866ع ۾ پاڻ ۾ وڙھي پيا ۽ ان سال سندن وچ ۾ [[آسٽرو پروشين جنگ]] شروع ٿي ۽ [[ڪونجگريٽز واري لڙائي]] ۾ آسٽريا کي شڪست آئي<ref name="johnson 36" /> آسٽريا جرمن ڪنفيڊريشن مان نڪري ويو ۽ اڳتي جرمن سياست کان پڻ پاسو ڪري ويو.<ref name="johnson 55">Lonnie Johnson 55</ref><ref>Schulze 233</ref><br> ===آسٽرو ھنگري ايمپائر=== 1867ع ۾ آسٽريا جي ايمپائر ۽ ھنگري جي ايمپائر ملي ھڪ ٿي آسٽرو ھنگري ايمپائر ٺاھي جنھن جو سربراھ [[فرانز جوزف پھريون، آسٽريا|فرانز جوزف]] ٿيو.<ref>Lonnie Johnson 59</ref> ان ۾ [[سلاوڪ ماڻھو|سلاوڪ]] گروہ جھڙوڪ: ڪروٽ، چيڪ، پول، [[روسين]]، سرب ، سلوواڪ، سلوويني ۽ يوڪريني، اطالوي ۽ روماني ابادين وارا ماڻھو پڻ شامل ھيا. [[File:Austria Hungary ethnic.svg|thumb|left|upright=1.25|1910 ۾ آسٽرو ھنگري ايمپائر جي نقشي ۾ نسلي ۽ لساني گروهن جي نشاندھي]] آسٽريائي نسل جي ماڻھن ۾ جرمن قومپرستي جڙ پڪڙيندي وئي جنھن سان آسٽريا ۽ جرمني جي ھڪ ٿيڻ جي اميد جنم ورتو<ref name="DPSO">{{cite web | url=http://www.politischebildung.at/upload/polsystem.pdf | title=Das politische System in Österreich (The Political System in Austria) | publisher=Austrian Federal Press Service | date=2000 | accessdate=9 July 2014 | page=24 | language=German | location=Vienna | archive-url=https://web.archive.org/web/20140423112116/http://www.politischebildung.at/upload/polsystem.pdf | archive-date=23 April 2014 | url-status=dead | df=dmy-all }}</ref> آسٽريا ۾ ڪارل لوگر پئن جرمن ازم جي خيالن جي پرچار ڪئي. ھوڏانھن جرمني ۾ بسمارڪ جي پاليسين آسٽريائي ۽ جرمن آسٽريائي ماڻھن کي جرمني کان الڳ نہ سمجھيو. آسٽريائي پئن جرمن خيالن وارن بسمارڪ کي پنھنجو آئيڊيل بڻائي ڇڏيو ۽ انھن آسٽريا ۾ بندش ھوندي بہ نيرا ڪارن فلاور قميصن جي ڪاجن ۾ لڳائڻ شروع ڪيا ۽ ان ڪري جو اھو گل جرمن شھنشاھ [[ولھيم پھريون، جرمن|ولھيم پھرين]] جو پسنديده گل ھيو.<ref>{{Cite book |first=Daniel L. |last=Unowsky |title=The Pomp and Politics of Patriotism: Imperial Celebrations in Habsburg Austria, 1848–1916 |publisher=Purdue University Press |year=2005 |page=157}}</ref>. آسٽريا جي جرمن قوم کان دوري آسٽريائي عوام ۾ قومي سڃاڻپ جا سوال اٿاري ڇڏيو<ref>Evan Burr Bukey, Hitler's Austria: Popular Sentiment in the Nazi Era, 1938-1945, p. 6</ref> آسٽرو ھنگري ايمپائر جي ان روش آسٽريائي جرمن ماڻھن ۽ ٻين نسلي گروهن وچ ۾ ھڪ نسلي ڇڪتاڻ کي جنم ڏنو. پئن جرمن ازم جي حامي آسٽريائي ماڻھن جرمني سان گڏ ٿيڻ جي خواهش پئي ڪئي ۽ اھي ان اميد سان ھيا تہ اسٽرو ھنگري ايمپائر ختم ٿئي تہ جيئن جرمني ۽ آسٽريا ھڪ ٿي وڃن<ref>Brigitte Hamann, Hitler's Vienna: A Portrait of the Tyrant as a Young Man, p. 394</ref>. [[File:Ferdinand Schmutzer - Franz Ferdinand von Österreich-Este, um 1914.jpg|thumb|upright|[[آرچڊيوڪ فرانز فرڊيننڊ]] جنھن جي قتل سان پھرين جنگ عظيم جي شروعات ٿي]] 1908ع ۾ آسٽرو ھنگري ايمپائر بوسنيا ۽ ھرزگوينيه کي پنھنجي حدن ۾ شامل ڪري ڇڏيو<ref>{{cite web |url=https://www.mtholyoke.edu/acad/intrel/boshtml/bos127.htm |title=The Annexation of Bosnia-Herzegovina, 1908 |publisher=Mtholyoke.edu |date= |accessdate=25 March 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130323152047/https://www.mtholyoke.edu/acad/intrel/boshtml/bos127.htm |archive-date=23 March 2013 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> 1914ع ۾ [[سرجيوو]] ۾ ھڪ بوسنيائي سرب [[گويرلو پرنسپ]] [[آرچڊيوڪ فرانز فرڊيننڊ]] کي قتل ڪيو<ref>Johnson 52–54</ref> جنھن واقعي کي بنياد بڻائي سياستدانن ۽ جنرلن شھنشاھ کي سربيا خلاف جنگ شروع ڪرڻ لاء قائل ڪيو جنھن سان عالمي جنگ ڇڙي پئي ۽ نتيجتن اسٽرو ھنگري ايمپائر ٽٽي وئي. ڏھ لک کان وڌيڪ آسٽروھنگري فوجي مارجي ويا<ref>Grebler, Leo and Winkler, Wilhelm ''The Cost of the World War to Germany and Austria-Hungary'', Yale University Press, 1940.</ref>. 21 ===پھرين آسٽريائي ريپبلڪ === آڪٽوبر 1918ع تي آسٽريا جي شھر ويانا ۾ شاھي پارليامينٽ '''رائخسريٽ''' ۾ جرمن ميمبر گڏ ٿيا جتي انھن جرمن آسٽريا صوبي جي قومي اسيمبلي جو اجلاس منعقد ڪيو. 30 آڪٽوبر تي ان اسيمبليءَ سٽاٽسرٽ نالي سان جرمن آسٽريا جي ريپبلڪ جو اعلان ڪيو. شھنشاھ کين اٽلي سان جنگبندي ۾ حصي وٺڻ جي دعوت ڏني. شھنشاھ 11 نومبر تي نئين ۽ پراڻي حڪومتن جي صلاح سان اعلان ڪيو تي ھو ڪنھن بہ رياستي معاملي ۾ حصو نہ وٺندو. 12 نومبر تي جرمن آسٽريا قانوني طور تي پاڻ کي ڊيموڪريٽڪ ريپبلڪ ھجڻ جو اعلان ڪيو اھڙي طرح بادشاهت جو خاتمو آندو [[File:GermanAustriaMap.png|thumb|left|upright=1.25|جرمن ٻولي ڳالھائيندڙ صوبا 2018 ۾ جرمن آسٽريا جي دعويداري ۾ ,: ڳاڙھي رنگ سان ڏيکاريل]] ھبسبرگ گھراڻي واري آسٽرو ھنگري ۾ جرمن آسٽريا جو نالو جرمنن ابادي جي اڪثريت وارن علائقن جي لاء غيرسرڪاري طور تي استعمال ڪيو ويندو هو<ref>Alfred D. Low, The Anschluss Movement, 1918–1919, and the Paris Peace Conference, pp. 135–138</ref>. [[انچلوس]] (جرمني ۽ آسٽريا جو انضمام) جو مطالبو آسٽريا ۽ جرمني جو ھڪ ھردلعزيز مطالبو ھيو<ref>Alfred D. Low, The Anschluss Movement, 1918–1919, and the Paris Peace Conference, pp. 3–4</ref><ref>Mary Margaret Ball, Post-war German-Austrian Relations: The Anschluss Movement, 1918–1936, pp. 11–15</ref> [[سينٽ جرمين وارو معاھدو|سينٽ جرمين معاھدي]] ۽ [[ورسيليز وارو معاھدو|ورسيليز واري معاهدي]] ۾ جرمني ۽ آسٽريا جي الحاق جي لاءِ منع ڪئي وئي ھئي<ref>Roderick Stackelberg, Hitler's Germany: Origins, Interpretations, Legacies, pp. 161–162</ref><ref>{{cite web |url=http://www.austlii.edu.au/au/other/dfat/treaties/1920/3.html |title=Treaty of Peace between the Allied and Associated Powers and Austria; Protocol, Declaration and Special Declaration [1920&#93; ATS 3 |publisher=Austlii.edu.au |date= |accessdate=15 June 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20000917221810/http://www.austlii.edu.au/au/other/dfat/treaties/1920/3.html |archive-date=17 September 2000 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> انھن معاھدن جرمن آسٽريا تي زور رکيو ته ان جي نالو تبديل ڪري ريپپلڪ آف آسٽريا رکي جنھن تحت [[پھرين آسٽريائي ريپبلڪ ]]قائم ڪئي وئي<ref>Mary Margaret Ball, Post-war German-Austrian Relations: The Anschluss Movement, 1918–1936, pp. 18–19</ref><ref>Montserrat Guibernau, The Identity of Nations, pp. 70–75</ref> آسٽريائي ريپبلڪ کان ٻاھر رھندڙ 30 لک آسٽريائي جرمن نئين رياستن چيڪوسلاواڪيا، يوگوسلاويا، ھنگري ۽ اٽلي ۾ اقليتي آبادي بڻجي ويا<ref>Brook-Shepherd 246</ref> پھرين جنگ عظيم جي خاتمي بعد آسٽريائي ڪرنسي ڪرون پنھنجو قدر وڃائي چڪي ھئي ۽ معيشت [[افراط زر]] جو شڪار ٿي چڪي ھئي. معاشي بھتري آڻڻ لاءِ [[ليگ آف نيشنز]] جي نگراني ۾ آسٽريا جي بين الاقوامي قرض ڏنا ويا<ref>Brook-Shepherd 257–8</ref> تہ جيئن رياست کي ڏيوالي نڪرڻ کان بچائي ان جي ڪرنسي کي مستحڪم ڪري سگھجي. 1925ع ۾ ڪرون کي ختم ڪري آسٽريائي شلنگ نالي ڪرنسي متعارف ڪرائي وئي جنھن جي ھڪ شلنگ کي ڏھ ھزار ڪرون جي برابر ڪيو ويو اھڙي طرح چ1929ع تائين معيشيت ۾ ڪجهه بھتري آندي وئي. پھرين آسٽريائي ريپبلڪ 1933ع تائين قائم رھي سگھي ڇوتہ ان سال ريپپلڪ بجي چانسلر اينجلبرٽ ڊولفس پارليامينٽ ذريعي ملڪ ۾ اٽلي جي فاشسٽ طرز تي ھڪ آمراڻو نظام قائم ڪري چڏيو<ref name="johnson 104">Lonnie Johnson 104</ref><ref name="brook 269">Brook-Shepherd 269–70</ref><ref name="Brook-Shepherd 261">Brook-Shepherd 261</ref> <ref name="Brook-Shepherd 261" /> ملڪ ۾ گھرو ويڙھ شروع ٿي وئي<ref name="johnson 104" /><ref name="brook 269" /><ref name="johnson 107">Johnson 107</ref> <ref>Brook-Shepherd 283</ref> سوشل ڊيموڪريٽڪ پارٽي تي بندش وڌي وئي ۽ ان جي ڪارڪنن کي جيل موڪليو ويو يا کين ملڪ ڇڏڻ لاء مجبور ڪيو ويو<ref name="johnson 107" /> پھرين مئي 1934 ۾ نئون آئين نافذ ڪيو ويو جنھن ذريعي ڊولفس جي اقتدار کي مضبوط ڪيو ويو پر ان سال 25 جولاء تي کيس نازي فوجي بغاوت ۾ قتل ڪيو ويو<ref>Lonnie Johnson 109</ref><ref>Brook-Shepherd 292</ref> ===ٻين جنگ عظيم=== [[File:Bundesarchiv Bild 183-1987-0922-500, Wien, Heldenplatz, Rede Adolf Hitler.jpg|thumb|[[ايڊوولف ھٽلر]] 1938 م ويانا ۾ [[ھيلڊينپلاٽز]] ۾ تقرير ڪندي]] ڊولفس جو جائنشين [[ ڪرٽ ششنگ]] آسٽريا کي ھڪ جرمن رياست طور ۽ آسٽريائين کي بھتر جرمن طور قبوليو پر ھن آسٽريائي خودمختياري چاھي پئي<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Vsl6mwMXl4YC&pg=PA37|title=Constructing and Deconstructing National Identity: Dramatic Discourse in Tom Murphy's The Patriot Game and Felix Mitterer's In Der Löwengrube|first=Birgit|last=Ryschka|date=1 January 2008|publisher=Peter Lang|via=Google Books|isbn=9783631581117|access-date=19 June 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20160429060525/https://books.google.com/books?id=Vsl6mwMXl4YC&pg=PA37|archive-date=29 April 2016|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> ھن 13 مارچ 1938ع ۾ آسٽريا جي جرمنيءَ کان خودمختياري جو ريفرينڊم ڪرائڻ جو اعلان ڪيو پر 12 مارچ تي آسٽريائي نازين حڪومت پنھنجي ڪنٽرول ۾ آندي ۽ جرمني جي فوجين ملڪ تي قبضو ڪيو<ref name="johnson 112">Lonnie Johnson 112–3</ref> 13 مارچ 1938ع ۾ [[انچولس]] جو سرڪاري اعلان ڪيو ويو. 15 مارچ تي آسٽريا ڄاول [[هٽلر|ايڊولف ھٽلر]] ويانا شھر جي ھڪ علائقي ھيلڊينپلاٽز ۾ جرمني ۽ آسٽريا جي جرمن رائخ (نازي جرمني) سان انضمام جو اعلان ڪيو. اھڙي طرح آزاد آسٽريا جو خاتمو ٿي ويو. ھن اپريل 1938ع ۾ ان انضمام جي توثيق لاء رائشماري پڻ ڪرائي. آسٽريا اھڙي طرح ٽين رئيخ جو حصو ٿي ويو. 10 اپريل 1938 تي ان گڏيل رياست جون پارلياماني چونڊون ڪرايون جيڪي نازي دور جون جرمن رائخٽيگ جون آخرين چونڊون ھيون جيڪي درحقيقت ھڪ سوال تي ريفرنڊم وانگر ھيون جنھن ۾ عوام کان پڇيو ويو ته ڇا ووٽرن کي اڪيلي نازي پارٽيءَ سان تعلق رکندڙ 813 [[رائخٽيگ]] جي ميمبرن جي فھرست قبول آھي. يھودين ۽ خانابدوشن کي ووٽ جي اجازت نہ ڏني وئي<ref>Robert Gellately, Social Outsiders in Nazi Germany, (2001), p. 216</ref> موجوده جرمني واري حصي ۾ چونڊن ۾ عوامي شرڪت %99.5 ھئي جنھن مان %98.9 سيڪڙو جو جواب '''ھا''' ھيو. آسٽريا ايڊولف ھٽلر جو اباڻو وطن ھيو جتي %99.71 سيڪڙو ووٽرن يعني 4,484,475 ڄڻن ووٽ ڏنو جن مان %99.73 سيڪڙو '''ھا''' ۾ جواب ڏنو<ref>Evan Burr Bukey, Hitler's Austria: Popular Sentiment in the Nazi Era, 1938–1945, p. 33</ref> <ref>Ian Kershaw, 2001, Hitler 1936–1945: Nemesis, p. 83</ref> <ref>Roderick Stackelberg, Hitler's Germany: Origins, Interpretations, Legacies, p.170</ref> [[File:KZ Mauthausen.jpg|thumb|left|1945ع ۾ [[مائوٿازن حراستي ڪيمپ]] مان آزادي]] ويانا يھودي اڪثريت وارو علائقو ھيو. يھودين جون ملڪيتون ضبط ڪيون ويون، کين حراستي ڪيمپن م بند ڪيو ويو ۽ انھن کي گئس چئمبرن واري ڪيمپن ۾ ماري ساڙي ناس ڪرڻ شروع ڪيو ويو. 13 اپريل 1945ع تي نازين جي شڪست سان سوويت يونين آڏو ويانا پيش پيو ۽ جلد پوء [[ٽين رئيخ]] (جرمني جي نازي حڪومت) پڻ پيش پئي. آسٽريا جي سوشلسٽ پارٽيءَ جي سوشل ڊيموڪريٽن ۽ انقلابي سوشلسٽن [[ڪارل رينر]] ۽ [[ايڊولف شارف]]، آسٽريا جي پيپلز پارٽي ( اڳوڻي: ڪرسچين سوشل پيپلز پارٽي) جي [[ليئوپولڊ ڪنشڪ]]، آسٽريا جي ڪميونسٽ پارٽي جي [[جوھان ڪوپلينگ]] 27 اپريل 1945ع تي [[ٽين رئيخ]] (نازي جرمني) کان علحدگي جو اعلان ڪندي ويانا ۾ [[عبوري حڪومت]] قائم ڪئي جنھن جو رياستي چانسلر ڪارل رينر ٿيو جنھن کي سرخ فوج ۽ جوزف اسٽالن جي حمايت حاصل هئي<ref name="johnson 135">Lonnie Johnson 135–6</ref>. اھڙي طرح ٻين ريپپلڪ جو جنم ٿيو. اپريل جي آخر تائين اولھ ۽ ڏکڻ آسٽريا اڃان ٽئين ريخ جي قبضي ۾ ھئا. پھرين مئي 1945ع تي تي 1929ع وارو آئين بحال ڪيو ويو. <br> ٻين جنگ عظيم ۾ آسٽريا جا 260000 فوجي مارجي ويا<ref>Rüdiger Overmans. ''Deutsche militärische Verluste im Zweiten Weltkrieg.'' Oldenbourg 2000.</ref>. يھودين جي [[ھولوڪاسٽ]] ۾ 65000 يھودي ماريا ويا<ref>[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/44183/Austria/33382/Anschluss-and-World-War-II Anschluss and World War II] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090820033236/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/44183/Austria/33382/Anschluss-and-World-War-II |date=20 August 2009 }}. Britannica Online Encyclopedia.</ref> 1938 ۽ 1939ع ۾ 140000 يھودي آسٽريا مان ڀڄي وڃڻ ۾ ڪامياب ٿيا. ھزارين آسٽريائي شھرين نازين جي سنگين ڏوھن ۾ شرڪت ڪئي. 1992ع ۾ چانسلر [[فرانز ورئنتزڪي]] 1992ع ۾ سرڪاري طور تي تسليم ڪيو ته رڳو ,[[مائوٿازن حراستي ڪيمپ]] ۾ ھڪ لک کان مٿي ماڻھو ماريا ويا. ===آسٽريا جي ٻين ريپپلڪ=== [[File:Uno City Kaiserwasser.jpg|thumb|ويانا ۾ گڏيل قومن جي افيس جيڪا دنيا ۾ اقوام متحده جي چئن سڀ کان وڏين آفيسن مان ھڪ آھي]] جرمني جو وڏو حصو اتحادي فوجين جي قبضي ۾ آيو. آسٽريا چئن حصن ۾ ورھائجي ويو جن ۾ سوويت زون، آمريڪي زون، برٽش زون ۽ فرينچ زون شامل ھيا. سوويت زون کي ڇڏي باقي ٽن حصن تي آسٽريا جي اتحادي ڪميشن حڪمران ٿي <ref>Lonnie Johnson 137</ref> ويانا واري سوشل ڊيموڪريٽن ، ڪنزرويٽو ۽ ڪميونسٽن جي گڏيل آسٽريائي حڪومت کي اولھ وارن اتحادين آڪٽوبر 1945ع ۾ تسليم ڪيو جيڪا 1947ع تائين قائم رهي<ref>Manfried Rauchensteiner: Der Sonderfall. Die Besatzungszeit in Österreich 1945 bis 1955 (The Special Case. The Time of Occupation in Austria 1945 to 1955), edited by [[Heeresgeschichtliches Museum]] / Militärwissenschaftliches Institut (Museum of Army History / Institute for Military Science), Vienna 1985</ref> 15 مئي 1955 ۾ چئني قابض طاقتن وچ ۾ [[آسٽرين اسٽيٽ ٽريٽي]] نالي معاھدو ٿيو جنھن جي نتيجي ۾ 26 آڪٽوبر 1955 تي سڀئي طاقتون اتان دستبردار ٿي ويون ۽ آسٽريا ھڪ مڪمل خودمختيار ملڪ بڻجي ويو. سوويت ۽ آمريڪي بلاڪن وچ ۾ [[سرد جنگ]] جي شروعات ۾ ئي آسٽريا جي پارليامينٽ قانون منظور ڪري غيرجانبدار رھڻ جو فيصلو ڪيو<ref name="johnson 153">Lonnie Johnson 153</ref> ان ڏينھن کي ھاڻي آسٽريا جو قومي ڏينهن ڪري ملهايو ويندو آهي<ref>{{Cite web |url=https://www.austria.org/national-day/ |title=The Austrian National Day |website=Austrian Embassy, Washington |language=en-US |access-date=2018-10-24 |df=dmy-all |archive-url=https://web.archive.org/web/20181025070927/https://www.austria.org/national-day/ |archive-date=25 October 2018 |url-status=live }}</ref> [[File:Tratado de Lisboa 13 12 2007 (081).jpg|thumb|آسٽريا 1995ع ۾ يورپي يونين ۾ شامل ٿيو ۽ 2007 ۾ [[لزبن ٽريٽي]] تي صحيح ڪئي]] ٻين ريپپلڪ جو سياسي نظام 1929ع جي آئين مطابق آھي. [[ڪرٽ وئلڌيم]] 1986 کان 1992ع تائين آسٽريا جو صدر رھيو جيڪو ٻين جنگ عظيم ۾ نازي فوج ۾ آفيسر ھيو ۽ مٿس جنگي ڏوھن جا پڻ الزام ھيا<ref>{{cite web |title=Kurt Waldheim {{!}} president of Austria and secretary-general of the United Nations |url=https://www.britannica.com/biography/Kurt-Waldheim |website=Encyclopedia Britannica |accessdate=25 September 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180926052356/https://www.britannica.com/biography/Kurt-Waldheim |archive-date=26 September 2018 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> 1994ع ۾ يورپين يونين ۾ شامل ٿيڻ لاء عوامي ريفرينڊم ڪرايو ويو جنھن ۾ ٻہ ڀاڱي ٽي جي اڪثريت سان ماڻھن يورپي يونين ۾ شامل ٿيڻ لاء ووٽ ڏنو. اھڙي طرح پھرين جنوري 1995ع تي آسٽريا يورپي يونين جو حصو ٿي ويو<ref>Brook-Shepherd 447,449</ref> ==جاگرافي== [[File:Oesterreich topo.png|thumb|upright=1.25|آسٽريا جو ٽوپو گرافي وارو نقشو جنھن ۾ ھڪ لک کان مٿي آبادي وارا شھر ڏيکاريل]] [[الپس]] واري علائقي ۾ واقع ھجڻ سبب آسٽريا گھڻي ڀاڱي جابلو ملڪ آھي<ref name="BritannicaAlps">{{cite web|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/17356/Alps|title=Alps|date=11 June 2009|website=Encyclopædia Britannica|publisher=Encyclopædia Britannica Online|accessdate=12 June 2009| archiveurl= https://web.archive.org/web/20090601083317/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/17356/Alps| archivedate= 1 June 2009 | url-status=live}}</ref> وچ اوڀر وارو الپس، اتر لائم اسٽون الپس ۽ ڏکڻ لائم اسٽون الپس جزوي طور تي آسٽريا ۾ واقع آھن. آسٽريا اتر ۾ °46 ۽ °49 ڊگرين جي وچ واري ويڪرائي ڦاڪ ۽ اوڀر ۾ °9 ۽ °18 ڊگرين جي وچ واري ڊگھائي ڦاڪ ۾ واقع آهي. آسٽريا کي پنجن علائقن ۾ ورھائي سگھجي ٿو جن ۾ سڀ کان وڏو علائقو [[ايسٽرن الپس]] وارو آھي جيڪو پوري ملڪ جي پکيڙ جو %62 آھي. الپس جبلن جي دامن وارو علائقو ۽ ڪارپيٿيائي جبل وارو علائقو جيڪو ڪل پکيڙ جو %12 سيڪڙو آھي. اوڀر پاسي واري جابلو دامن لڳ پئنوني واري ھيٺاھين ٻھراڙيءَ واري علائقي جي مدار جي پسگردائيءَ جيڪا پڻ ڪل پکيڙ جو %12 سيڪڙو آھي. اتر وارا جابلو علائقا جيڪي آسٽريا جي [[گرينائيٽ]] واري پليٽ سڏبا آهن جيڪي بوھيميائي جي وچولي ۾ واقع آھن جيڪي ڪل پکيڙ جو %10 سيڪڙو آھن. ھڪ علائقو [[ويانا واري طاس]] وارو آھي جيڪو ڪل پکيڙ جو 4 سيڪڙو آھي. <gallery heights="120px" widths="160px"> File:1 hallstatt austria.jpg|[[ھال اسٽاٽ]] جو منظر File:Krems and mautern from ferdinandswarte.jpg|[[واچا واري وادي]] جي پڇاڙي ۾ ڪريمس ۽ ڊير ڊونا جا منظر File:Vorderhopfreben Üntschenspitze 1.jpg|اونھاري ۾ آسٽريا جي [[اسڪوپرنا]] جي ٻھراڙيءَ جو منظر File:Donau Linz Abend.jpg| لنز ڀرسان [[ڊينيوب ندي]] ۾ ڪروز جھازن جو منظر </gallery> ===آبھوا=== [[File:Koppen-Geiger Map AUT present.svg|thumb|[[ڪوپن واري موسمي درجابندي]] وارو آسٽريا جو نقشو<ref>{{cite journal |last1=Beck |first1=Hylke E. |last2=Zimmermann |first2=Niklaus E. |last3=McVicar |first3=Tim R. |last4=Vergopolan |first4=Noemi |last5=Berg |first5=Alexis |last6=Wood |first6=Eric F. |title=Present and future Köppen-Geiger climate classification maps at 1-km resolution |journal=Scientific Data |date=30 October 2018 |volume=5 |pages=180214 |doi=10.1038/sdata.2018.214|pmid=30375988 |pmc=6207062 |bibcode=2018NatSD...580214B }}</ref>]] آسٽريا جو وڏو حصو ٿڌ يا ٽيمپريٽ موسم واري زون ۾ واقع آهي جتي اولھ جون گھم واريون ھوائون زور سان گھلن ٿيون. ملڪ جو ٽن جو چوٿون حصو الپس جبلن تي مشتمل آهي جنھن ڪري اتي الپائين موسم غالب آھي. سياري ۾ ھن ملڪ ۾ تمام گهڻي ٿڌ ٿئي ٿي (−10 کان 0° پد) ۽ اونھاري ۾ نسبتن اوچو پد رھندو آھي<ref name="Climate">{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/weather/world/city_guides/results.shtml?tt=TT003350|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101202042009/http://www.bbc.co.uk/weather/world/city_guides/results.shtml?tt=TT003350|archivedate=2 December 2010|title=Average Conditions, Vienna, Austria|year=2006|publisher=British Broadcasting Corporation|accessdate=24 May 2009}}</ref> ملڪ ۾ سڀ کان وڌيڪَ گرمي پد °40.5 گريڊ آگسٽ 2013 ۾ رڪارڊ ڪيو ويو ھو. باقي سراسري گرمي پد °20 جي وچ تائين رھندو آھي<ref name=ZAMG>{{cite web|url= http://www.zamg.ac.at/cms/de/klima/klimauebersichten/klimamittel-1971-2000|title= Austrian Meteorological Institute|access-date= 12 August 2012|archive-url= https://web.archive.org/web/20120812220313/http://www.zamg.ac.at/cms/de/klima/klimauebersichten/klimamittel-1971-2000|archive-date= 12 August 2012|url-status=live|df= dmy-all}}</ref> [[ڪوپن واري موسمي درجابندي]] مطابق آسٽريا جون موسمون مختلف قسمن جون آھن جن ۾ سامونڊي موسم، گھميل براعظمي موسم، سب آرڪٽڪ موسم، ٽونڊرا موسم ۽ آئس ڪيپ موسم شامل آهن<ref name="ZAMG"/><ref>{{cite web|url= https://en.climate-data.org/country/4/|title= Climate-Data.org|access-date= 15 April 2017|archive-url= https://web.archive.org/web/20170415201756/https://en.climate-data.org/country/4/|archive-date= 15 April 2017|url-status=live|df= dmy-all}}</ref><ref>{{Cite journal|title= Atlantic influence on the Alps|journal= Environmental Research Letters|volume= 8|issue= 3|pages= 034026|doi= 10.1088/1748-9326/8/3/034026|year= 2013|last1= Zampieri|first1= Matteo|last2= Scoccimarro|first2= Enrico|last3= Gualdi|first3= Silvio|doi-access= free|bibcode= 2013ERL.....8c4026Z}}</ref> {{Weather box |collapsed=collapsed |location =ليخ، وورارلبرگ (1440 ميٽر، 1982ع کان 2012 تائين جا سراسري گرمي پد) |metric first = Yes |single line = Yes <!--Average high temperatures--> |Jan high C = -0.7 |Feb high C = 0.3 |Mar high C = 3.5 |Apr high C = 7.1 |May high C = 11.8 |Jun high C = 17.4 |Jul high C = 16.8 |Aug high C = 14.3 |Sep high C = 15.1 |Oct high C = 9.7 |Nov high C = 3.7 |Dec high C = 0.1 |Average high C = |Jan mean C = -4.5 |Feb mean C = -3.7 |Mar mean C = -0.6 |Apr mean C = 2.9 |May mean C = 7.3 |Jun mean C = 10.6 |Jul mean C = 12.7 |Aug mean C = 12.2 |Sep mean C = 9.9 |Oct mean C = 5.6 |Nov mean C = 0.4 |Dec mean C = -3.3 |year mean C = |Jan low C = -8.2 |Feb low C = -7.6 |Mar low C = -4.7 |Apr low C = -1.3 |May low C = 2.8 |Jun low C = 6.0 |Jul low C = 8.0 |Aug low C = 7.7 |Sep low C = 5.6 |Oct low C = 1.6 |Nov low C = -2.9 |Dec low C = -6.6 |Average low C = |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 59 |Feb precipitation mm = 54 |Mar precipitation mm = 56 |Apr precipitation mm = 70 |May precipitation mm = 103 |Jun precipitation mm = 113 |Jul precipitation mm = 133 |Aug precipitation mm = 136 |Sep precipitation mm = 95 |Oct precipitation mm = 67 |Nov precipitation mm = 78 |Dec precipitation mm = 66 |year precipitation mm = |source 1= <ref name=ZAMG /> |source 2= {{cite web|url= https://en.climate-data.org/location/117363/|title= ليخ موسمي ڄاڻ}} }} {{Weather box |collapsed=collapsed |location =ڪاھٽائي، ٽريول (2060 ميٽر؛ 1982 کان 2012 تائين سراسري گرمي پد) |metric first = Yes |single line = Yes <!--Average high temperatures--> |Jan high C = -3.3 |Feb high C = -3.2 |Mar high C = -0.9 |Apr high C = 2.3 |May high C = 7.0 |Jun high C = 10.4 |Jul high C = 12.7 |Aug high C = 12.3 |Sep high C = 9.6 |Oct high C = 6.3 |Nov high C = 0.5 |Dec high C = -2.4 |Average high C = |Jan mean C = -6.6 |Feb mean C = -6.5 |Mar mean C = -4.2 |Apr mean C = -1.1 |May mean C = 3.4 |Jun mean C = 6.6 |Jul mean C = 8.8 |Aug mean C = 8.6 |Sep mean C = 6.4 |Oct mean C = 2.9 |Nov mean C = -2.4 |Dec mean C = -5.4 |year mean C = |Jan low C = -9.9 |Feb low C = -9.8 |Mar low C = -7.5 |Apr low C = -4.4 |May low C = -0.2 |Jun low C = 2.9 |Jul low C = 4.9 |Aug low C = 4.9 |Sep low C = 3.3 |Oct low C = -0.5 |Nov low C = -5.2 |Dec low C = -8.4 |Average low C = |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 73 |Feb precipitation mm = 66 |Mar precipitation mm = 80 |Apr precipitation mm = 87 |May precipitation mm = 115 |Jun precipitation mm = 126 |Jul precipitation mm = 148 |Aug precipitation mm = 138 |Sep precipitation mm = 96 |Oct precipitation mm = 74 |Nov precipitation mm = 83 |Dec precipitation mm = 72 |year precipitation mm = |source 1= <ref name=ZAMG /> |source 2= {{cite web|url= https://en.climate-data.org/location/111749/|title= ڪاھٽائي موسمي ڄاڻ}} }} ==سياسي نظام== [[File:WienParlament.jpg|thumb|ويانا ۾ آسٽريا جي پارليامينٽ]] [[File:Wien - Hofburg, Leopoldinischer Trakt.JPG|thumb|ويانا ۾ [[ھوفبرگ شاھي محل]] جي ليئوپولڊن ونگ]] آسٽريا جي پارليامينٽ ملڪ جي گادي جي ھنڌ ويانا ۾ واقع آهي جيڪو ملڪ جو آبادي ۾ سڀ کان وڏو آھي. آسٽريا [[وفاق|وفاقي]] [[نمائندگي واري جمھوريت]] واري [[ريپپلڪ]] آھي جيڪا 1920ع واري وفاقي آئين تحت قائم آھي جنھن کي 1929 ۾ ترميمون آڻي تبديل ڪيو ويو ھو پر پھرين مئي 1945ع ۾ ان کي ٻيھر پراڻي حالت ۾ بحال ڪيو ويو ھو<ref>Lonnie Johnson 17, 142</ref> آسٽريا ڊيموڪريٽڪ فيڊرل جمهوريه آهي، جنهن جو هيڊ آف اسٽيٽ ۽ فوج جو ڪمانڊر انِ چيف صدر آهي، جنهن کي عوام 06 سالن لاءِ چونڊيندو آهي<ref name = " سنڌيانا "/>. صدر کي سڌوسنئون عوام ووٽ ذريعي چونڊيندو آھي. وفاقي حڪومت جو سربراھ چانسلر آھي جنھن کي صدر چونڊيندو آھي. آئين مطابق حڪومت کي ھٽائڻ جو اختيار صدر ۽ پارليامينٽ جي ھيٺين ايوان وٽ آهي. پارليامينٽ ٻہ ايواني آھي جي ھيٺين ايوان جو نالو [[آسٽريا جي قومي ڪائونسل|نيشنلراٽ]] آھي جنھن جون ڪل 183 سيٽون آهن ۽ رڪنن جو مدو پنج سال آھي جنھن کي 16 سال ۽ وڌيڪ عمر وارا ووٽر چونڊيندا آهن. ووٽرن جي عمر پھرين 18 سال ھئي جنھن کي 2007 ۾ گھٽائي 16 سال ڪئي وئي . صدر ۽ پارليامينٽ لاء ووٽنگ لازمي آهي<ref>{{cite web|url=http://www.bmi.gv.at/wahlen/elections_compulsorey_voting.asp|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071103221527/http://www.bmi.gv.at/wahlen/elections_compulsorey_voting.asp|archivedate=3 November 2007|title=Bundesministerium für Inneres – Elections Compulsory voting|publisher=Bmi.gv.at|accessdate=3 January 2009}}</ref> نيشنلراٽ جي تحليل چانسلر جي سفارش تي صدر جي حڪم سان ٿيندي آهي. اھو پارليامينٽ جو سڀ کان بااختيار ادارو آھي. پارليامينٽ جو ٻيون ايوان مٿيون ايوان آھي جنھن کي [[آسٽريليا جي وفاقي ڪائونسل|بندسراٽ]] سڏين ٿا. ان کي نيشنلراٽ جي قانونسازي کي محدود پيماني تي ويٽو ڪرڻ جا اختيار آھن جنھن کان پوءِ ان تي نيشنلراٽ ۾ ٻيھر ووٽنگ ڪرائي ويندي آهي جيڪا حتمي ھوندي آھي<ref>{{cite web|url=http://www.konvent.gv.at/ |title=Willkommen beim Österreich Konvent |publisher=Konvent.gv.at |accessdate=21 November 2008| archiveurl= https://web.archive.org/web/20090104001526/http://www.konvent.gv.at/| archivedate= 4 January 2009 | url-status=live}}</ref>. [[File:Wien - Bundeskanzleramt1.JPG| thumb|بالھاسپلاٽز تي واقع وفاقي چانسلري]] آڪٽوبر 2006 جي عام چونڊون ۾ [[آسٽريا جي سوشل ڊيموڪريٽڪ پارٽي]] ھڪ طاقتور پارٽي طور اڀري آئي. جڏھن تہ [[آسٽرين پيپلز پارٽي]] ٻئين نمبر تي رھي<ref name="Election2002">{{cite web|url=http://electionresources.org/at/nationalrat.php?election=2002|title=24 November 2002 General Election Results – Austria Totals|year=2006|website=Election Resources on the Internet|accessdate=12 June 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090707185433/http://electionresources.org/at/nationalrat.php?election=2002|archive-date=7 July 2009|url-status=live|df=dmy-all}}</ref><ref name="Election2006">{{cite web|url=http://electionresources.org/at/nationalrat.php?election=2006|title=October&nbsp;1st,&nbsp;2006 General Election Results – Austria Totals|year=2006|website=Election Resources on the Internet|accessdate=12 June 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090707185102/http://electionresources.org/at/nationalrat.php?election=2006|archive-date=7 July 2009|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> ان باوجود آسٽرين پيپلز پارٽي ننڍين پارٽين سان ملي ڪري مخلوط حڪومت ٺاھي.2013 ۾ سوشل ڊيموڪريٽڪ پارٽي 27 سيڪڙو ووٽ ۽ 52 سيٽون کنيون ۽ پيپلزپارٽي 24 سيڪڙو ووٽ ۽ 47 سيٽون حاصل ڪيون. فريڊم پارٽي 21 سيڪڙو ووٽ ۽ 40 سيٽون حاصل ڪيون ۽ گرين پارٽي 12 سيڪڙو ووٽ ۽ 24 سيٽون حاصل ڪيون. 2017 جي چونڊن ۾ پيپلزپارٽي نوجوان قائد [[سيباسٽيان ڪرز]] جي اڳواڻي ۾ 62 سيٽون حاصل ڪيون ۽ سوشل ڊيموڪريٽڪ پارٽي 52 سيٽون کڻي ٻئي نمبر تي آئي ۽ فريڊم پارٽي 51 سيٽون حاصل ڪيون. پيپلزپارٽي مخلوط حڪومت ٺاهي جنھن ۾ سيباسٽيان ڪرز چانسلر ٿيو ٿيو ۽ 18 ڊسمبر 2017ع ۾ پنھنجي عھدي جو قسم کنيو پر 2019 ۾ اھا حڪومت ڊھي وئي. 2019 جي چونڊن ۾ وري پيپلز پارٽي اڪثريت سان کٽي آئي، کيس 37.5 سيڪڙو ووٽ مليا ۽ گرين پارٽي سان ملي حڪومت ٺاھي. 7 جنوري 2020 تي سيباسٽيان ڪرز وري چانسلر جي عھدي جو قسم کنيو. ==انتظامي ورهاست== آسٽريا 9 رياستن تي مشتمل ھڪ وفاقي رياست آھي. جنهن کي [[جرمن ٻولي]] ۾ "بندسلينا" (Bundesländer) چوندا آهن. اھي رياستون وري ضلعن، "بزائرڪ" (Bezirke) ۽ قانون ذريعي قرار ڏنل شھرن "اسٽيچيوسٽاٽ" (<small>{{Lang|de|[[Statutarstadt|Statutarstädte]]}}</small>) ۾ ورھايل آھن. ضلعا وري ميونسپلٽين "جيمنڊن" <small>({{Lang|de|Gemeinden}})</small> ۾ ورھايل آھن. قانون ذريعي قرار ڏنل شھر ساڳي وقت ميونسپلٽين ۽ ضلعن جو درجو رکڻ ٿا. صرف [[ويانا]] شھر ھڪ منفرد حيثيت رکي ٿو هن ڪري ته اھو ساڳي وقت رياست پڻ آھي. رياستون انتظامي اختيارن کان علاوه مخصوص معاملن ۾ قانون سازي جو اختيار پڻ رکن ٿيون جن ۾ ثقافتي، سماجي ڀلائي، فطرتي تحفظ، شڪار ۽ عمارت سازي وغيره شامل آهن. {| class="sortable wikitable" style="text-align:right; font-size:100%" |- style="font-size:100%; text-align:right" ! <small>*رياست*</small> ! <small>*گادي*جو*هنڌ*</small> ! <small>'''پکيڙ'''</small> <small>'''_چورس ^{ڪلوميٽر}'''</small> ! <small>آبادي</small> <small>(2017)</small> ! <small>گھاٽائي/چورس ڪلوميٽر</small> ! <small>GDP (يورو)</small><small>(2012)</small> ! <small>GDP<br />في ڪس</small> |- | '''[[برجنلينڊ]]'''|| [[آئزن اسٽڊٽ|'''آئزن اسٽڊٽ''']] |style="text-align:right"| <small>'''3,965'''</small>|| style="text-align:right" | <small>'''291,942'''</small>|| style="text-align:right" | 73.6 ||style="text-align:right"| <small>'''7.311'''</small> ارب || style="text-align:right" | <small>'''25,600'''</small> |- | [[ڪرينٿيا (رياست)|'''ڪرينٿيا''']] || [[ڪليگنفرٽ]] |style="text-align:right"| 9,536 ||style="text-align:right"| <small>'''561,077'''</small>|| style="text-align:right" | 58.8 ||style="text-align:right"| 17.62 ارب ||style="text-align:right"| <small>'''31,700'''</small> |- | [[لوئر آسٽريا|'''لوئر''' '''آسٽريا''']] || [[سنڪٽ پولٽن]] |style="text-align:right"| <small>'''19,178'''</small>|| style="text-align:right" | <small>'''1,665,753'''</small>|| style="text-align:right" | 86.9 ||style="text-align:right"| <small>'''49.75'''</small> ارب || style="text-align:right" | <small>'''30,800'''</small> |- | [[سلزبرگ (رياست)|'''سلزبرگ''']] || [[سلزبرگ]] |style="text-align:right"| 7,154 ||style="text-align:right"| 549,263 ||style="text-align:right"| 76.8 ||style="text-align:right"| 23.585 ارب ||style="text-align:right"| <small>'''44,500'''</small> |- | '''[[اسٽيريا]]'''|| [[گراتس]] |style="text-align:right"| <small>'''16,401'''</small>|| style="text-align:right" | <small>'''1,237,298'''</small>|| style="text-align:right" | 75.4 ||style="text-align:right"| <small>'''40.7'''</small> ارب || style="text-align:right" | <small>'''33,600'''</small> |- | [[ٽرول (رياست)|'''ٽرول''']] || [[انسبروڪ]] |style="text-align:right"| <small>'''12,648'''</small>|| style="text-align:right;" | 746,153 ||style="text-align:right"| 59.0 ||style="text-align:right"| <small>'''28.05'''</small> ارب || style="text-align:right" | <small>'''39,400'''</small> |- | [[اپر آسٽريا|'''اپر آسٽريا''']] || [[لنز]] |style="text-align:right"| <small>'''11,982'''</small>|| style="text-align:right;" | <small>'''1,465,045'''</small>|| style="text-align:right" | 122.3 ||style="text-align:right"| <small>'''53.86'''</small> ارب || style="text-align:right" | <small>'''38,000'''</small> |- |colspan=2| '''[[ويانا]]''' |style="text-align:right"| 415 ||style="text-align:right;"| <small>'''1,867,582'''</small>|| style="text-align:right" | 4,500 ||style="text-align:right"| <small>'''81.77'''</small> ارب |- | '''[[وورارلبرگ]]'''|| [[بريگنز]] |style="text-align:right"| <small>'''2,601'''</small>|| style="text-align:right;" | 388,752 ||style="text-align:right"| 149.5 ||style="text-align:right"| <small>'''23.59 ارب'''</small>|| style="text-align:right" | <small>'''58,300'''</small> |- |colspan=7 |<ref>{{Cite web|title=Eurostat – Data Explorer|url=http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/submitViewTableAction.do|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006122431/http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/submitViewTableAction.do|archive-date=6 October 2014|access-date=19 October 2011}}</ref><ref>{{Cite web|title=Statistik Austria – Bevölkerung zu Jahresbeginn 2002–2017 nach Gemeinden (Gebietsstand 1.1.2017)|url=http://www.statistik.at/wcm/idc/idcplg?IdcService=GET_FILE&dID=354032&dDocName=080904|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180322204818/http://www.statistik.at/wcm/idc/idcplg?IdcService=GET_FILE&dID=354032&dDocName=080904|archive-date=22 March 2018|access-date=9 July 2018}}</ref> |} == معيشت == [[File:13-08-30-wien-by-RalfR-123.jpg|thumb|[[ويانا بين الاقوامي مرڪز]] [[گڏيل قومن]] جي آفس سميت ۽ ڊي سي ٽاورز جو ٽاور-1]] آسٽريا دنيا جي ملڪن جي ناليوار جي ڊي پي جي شرح مطابق تمام مٿاھين شرح وارن ملڪن ۾ شامل آهي.<ref name=autogenerated1>{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2012/01/weodata/weorept.aspx?sy=2009&ey=2012&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=122&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a=&pr.x=37&pr.y=14|title=Austria|publisher=International Monetary Fund|accessdate=17 April 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121125152140/http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2012/01/weodata/weorept.aspx?sy=2009&ey=2012&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=122&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a=&pr.x=37&pr.y=14|archive-date=25 November 2012|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> ان جي [[معيشت]] تمام وڏي پيماني تي صنعتي ۽ تمام ترقي يافته سوشل مارڪيٽ واري آهي. 1980ع جي ڏھاڪي تائين وڏي صنعت کي سرڪاري بڻايو ويو پر بعد ۾ نجڪاري ذريعي سرڪاري صنعتي يونٽن ۾ ڪمي آئي. صنعت کان پوءِ [[سياحت]] ھن ملڪ جي معيشيت جو وڏو شعبو آهي. سال 2007ع ۾ بين الاقوامي سياحت جي آمدني ۾ آسٽريا دنيا ۾ نائين نمبر تي ھو. ان سال ھن ملڪ جي سياحتي آمدني 18.9 ارب ڊالر ھئي. سياحن جي تعداد واري شمار ۾ ان سال ھي ملڪ ٻارھين نمبر تي آيو. ملڪ ۾ ان سال 2 ڪروڙ 8 لک سياح گھمڻ آيا.<ref name="UNTWO">{{cite web|url=http://www.tourismroi.com/Content_Attachments/27670/File_633513750035785076.pdf |title=UNTWO World Tourism Barometer, Vol.6 No.2 |accessdate=18 November 2008 |publisher=UNTWO |date=June 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081031013714/http://www.tourismroi.com/Content_Attachments/27670/File_633513750035785076.pdf |archivedate=31 October 2008 |url-status=dead }}</ref> ملڪ جو سڀ کان وڏو واپاري شراڪت دار تاريخي طور تي [[جرمني]] رھيو آھي. [[يورپي يونين]] ۾ شامل ٿيڻ سان ھن ملڪ جا يونين جي رڪن ملڪن سان معاشي لاڳاپن ۾ ويجھڙائپ وڌڻ سان ھن ملڪ جي جرمني تي واپاري دارومدار کي گھٽايو آھي. يورپي يونين جي رڪنيت سان پرڏيھي سيڙپڪاري جو ھتي زبردست اضافو ٿيو آهي. سال 2006ع ۾ جي ڊي پي جي واڌ 3.3 سيڪڙو تائين پھتي.<ref>[http://www.oenb.at/isaweb/report.do?&lang=EN&report=7.7 Real GDP Growth – Expenditure Side] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181106193328/https://www.oenb.at/isaweb/report.do?&lang=EN&report=7.7|date=6 November 2018}}, provided by the [[Oesterreichische Nationalbank|Austrian National Bank]] {{in lang|de}} </ref> ملڪ جي درآمدن جو 67 سيڪڙو يورپي يونين جي رڪن ملڪن مان آھي<ref>{{cite web|title=OEC – Austria (AUT) Exports, Imports, and Trade Partners|url=http://atlas.media.mit.edu/en/profile/country/aut/|website=atlas.media.mit.edu|accessdate=12 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160313121243/http://atlas.media.mit.edu/en/profile/country/aut/|archive-date=13 March 2016|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> [[File:BlueEurozone.svg|thumb|left|آسٽريا يوروزون (تيز نيري رنگ سان ڏيکاريل) واري مالياتي يونين م شامل آھي ۽ يورپي يونين جي سنگل مارڪيٽ جو حصو آهي]] آسٽريا جي مکيه [[زرعي پيداوار]] ۾ [[پٽاٽا]]، [[جوئر]]، [[چقندر]]، [[مڪئي]]، [[ڪڻڪ]]، [[ڪپهه]] ۽ [[انگور]] شامل آهن. مکيه [[صنعت|صنعتن]] ۾ [[فولاد]]، [[مشينري]]، [[گاڏيون]]، [[بجلي|بجليءَ]] جو سامان، [[بصريات|آپٽيڪل]] شيشي جون شيون، [[ڪاغذ]]، [[ڪپڙو|ڪپڙي]]، [[سيمنٽ]]، [[ڪيميائي شيون|ڪيميائي شيئن]] جي صنعتون آهن ۽ مکيه [[معدنيات]] ۾ [[لوھ|لوهه]]، [[پيٽرول]]، ميگنيٽائٽ، گرينائٽ، [[قدرتي گيس]]، [[جست]]، [[ٽامو]] ۽ [[زنڪ]] آهن.<ref name = " سنڌيانا "/> ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:آسٽريا]] [[زمرو:ملڪ]] [[زمرو:وفاقي جمهوريا]] [[زمرو:يورپي ملڪ]] [[زمرو:زمين بند ملڪ]] [[زمرو:وچ يورپ جا ملڪ]] [[زمرو:يورپي اتحاد جا رڪن ملڪ]] [[زمرو:گڏيل قومن جا ڀاتي ملڪ]] [[زمرو:ملڪ ۽ علائقا جتي جرمن هڪ سرڪاري ٻولي آهي]] 7czrx5z2o2gb7hdlh8foa11sjnfgd1u 404620 404619 2026-08-18T15:56:05Z Intisar Ali 8681 /* */ 404620 wikitext text/x-wiki {{Short description|وچ يورپ جو ملڪ}} {{Redirect|آسٽريا|ملڪ جي نالي جي تاريخ|آسٽريا جو نالو|ٻيا استعمال|آسٽريا (سلجهائپ)|and|آسٽريا (سلجهائپ)}} {{Distinguish|آسٽريليا|آسٽورياس|آسٽراسيا|آسٽريليشيا}} {{Pp-move}} {{Infobox country | conventional_long_name = آسٽريا جي جمهوريه | common_name = آسٽريا | native_name = {{lang|de-AT|Republik Österreich}} | image_flag = Flag of Austria.svg | image_coat = Austria Bundesadler.svg | national_anthem = {{lang|de-AT|[[آسٽريا جو قومي ترانو|Bundeshymne der Republik Österreich]]}}<br/>"آسٽريا جي جمهوريه جو قومي ترانو"{{parabr}}[[File:Land der Berge Land am Strome instrumental.ogg|center]] | image_map = {{Switcher|[[File:EU-Austria (orthographic projection).svg|upright=1.15|frameless]]|دنيا جي گولي تي ڏيکاريو|[[File:EU-Austria.svg|upright=1.15|frameless]]|[[يورپي يونين]] جو نقشو ڏيکاريو|default=1}} | capital = [[ويانا]] | coordinates = {{Coord|48|12|N|16|21|E|type:city(2,000,000)_region:AT-9}} | largest_city = capital | languages_type = سرڪاري ٻولي | languages = [[آسٽريائي جرمن|جرمن]]{{Efn|[[آسٽريا جو وفاقي آئيني قانون|1920ع واري آسٽريائي آئين]] جي آرٽيڪل 8 جي بنياد تي}}{{Efn|[[برگنلينڊ ڪروشيائي]]، [[چيڪ ٻولي|چيڪ]]، [[هنگري ٻولي|هنگري]]، [[روماني ٻولي|روماني]]، [[سلوواڪ ٻولي|سلوواڪ]] ۽ [[سلوويني ٻولي|سلوويني]] کي [[يورپي منشور براءِ علائقائي يا اقليتي ٻوليون]] تحت سرڪاري طور تسليم ڪيو ويو آهي.}} | languages2 = {{hlist|[[هنگري ٻولي|هنگري]]|[[سلوويني ٻولي|سلوويني]]|[[برگنلينڊ ڪروشيائي]]<ref name="demokratiewebstatt.at" /><ref name="Regional Languages of Austria" />}} | languages2_type = سرڪاري [[علائقائي ٻوليون]] | ethnic_groups = {{Unbulleted list | 72.2% [[آسٽريائي ماڻهو|آسٽريائي]] | 27.8% [[آسٽريا جي آبادي#نسلي گروهه|ٻيا]] }} | ethnic_groups_year = 2024 | ethnic_groups_ref = <ref>{{cite web |title=Migration and Integration 2025 |url=https://www.statistik.at/fileadmin/announcement/2025/07/20250716MigrationIntegration2025EN.pdf |website=Statistics Austria |publisher=Statistik Austria |date=16 July 2025 |access-date=10 August 2025 |language=en}}</ref> | religion_year = 2021 | religion_ref = <ref name="statistik.at">{{Cite web|title=Religionsbekenntnis – STATISTIK AUSTRIA – die Informationsmanager|url=https://www.statistik.at/statistiken/bevoelkerung-und-soziales/bevoelkerung/weiterfuehrende-bevoelkerungsstatistiken/religionsbekenntnis|access-date=9 August 2022|archive-date=30 September 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220930022008/https://www.statistik.at/statistiken/bevoelkerung-und-soziales/bevoelkerung/weiterfuehrende-bevoelkerungsstatistiken/religionsbekenntnis|url-status=live}}</ref> | religion = {{Ublist |item_style=white-space:nowrap; | {{Tree list}} * 68.2% [[عيسائيت]] ** 55.2% [[آسٽريا ۾ ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ ازم]] ** 4.9% [[آسٽريا ۾ مشرقي آرٿوڊوڪسي|آرٿوڊوڪسي]] ** 3.8% [[پروٽيسٽنٽ ازم]] ** 4.3% [[عيسائي فرقو|ٻيا عيسائي]] {{Tree list/end}} |22.4% [[لامذهبيت|ڪو مذهب نه]] |8.3% [[آسٽريا ۾ اسلام|اسلام]] |1.1% [[آسٽريا ۾ مذهب|ٻيا]] }} | demonym = [[آسٽريائي ماڻهو|آسٽريائي]] | government_type = وفاقي [[نيم صدارتي جمهوريه]]<ref>{{Cite web|date=22 September 2022|title=Hofburg-Wahl: 'Österreich ist ein sehr ungewöhnlicher Fall'|url=https://diepresse.com/6193038|access-date=22 September 2022|language=de-AT|archive-date=3 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221003104650/https://www.diepresse.com/6193038/hofburg-wahl-oesterreich-ist-ein-sehr-ungewoehnlicher-fall|url-status=live}}</ref>{{efn|name=system|آسٽريا جي جمهوريه پنهنجي [[آسٽريا جو آئين|آئين]] مطابق قانوني طور هڪ نيم صدارتي جمهوريه آهي؛<ref name="u009">{{cite journal|last=Shugart|first=Matthew Søberg|title=Semi-Presidential Systems: Dual Executive And Mixed Authority Patterns|journal=French Politics|volume=3|issue=3|date=2005|issn=1476-3419|doi=10.1057/palgrave.fp.8200087|doi-access=free|pages=323–351|url=https://link.springer.com/content/pdf/10.1057/palgrave.fp.8200087.pdf|access-date=2024-12-16}}</ref> پر عملي طور آئيني روايتن سبب اها وڌيڪ [[پارلياماني جمهوريه]] وانگر ڪم ڪري ٿي.<ref name="y589">{{cite book|last=Müller|first=Wolfgang C.|title=Semi-Presidentialism in Europe|chapter=Austria|publisher=Oxford University PressOxford|date=1999-09-02|isbn=978-0-19-829386-6|doi=10.1093/0198293860.003.0002|pages=22–47}}</ref>}} | leader_title1 = [[آسٽريا جو صدر|صدر]] | leader_name1 = [[اليگزينڊر فان ڊير بيلن]] | leader_title2 = [[آسٽريا جو چانسلر|چانسلر]] | leader_name2 = [[ڪرسچين اسٽوڪر]] | legislature = [[آسٽريا جي پارليامينٽ|پارليامينٽ]] | upper_house = [[وفاقي ڪائونسل (آسٽريا)|وفاقي ڪائونسل]] | lower_house = [[نيشنل ڪائونسل (آسٽريا)|نيشنل ڪائونسل]] | sovereignty_type = [[آسٽريا جي تاريخ|قيام]] | established_event1 = [[آسٽريا جي مارگريويئيٽ|مارگريويئيٽ]] | established_date1 = {{circa}} 960 | established_event2 = [[آسٽريا جو نالو|نالي جو قديم ترين ذڪر]] | established_date2 = 1 نومبر 996 | established_event3 = [[آسٽريا جي ڊچي|ڊچي]] | established_date3 = 17 سيپٽمبر 1156 | established_event4 = [[آسٽريا جي آرچڊچي|آرچڊچي]] | established_date4 = 6 جنوري 1453 | established_event5 = [[آسٽريائي سرڪل|شاهي سرڪل]] | established_date5 = 1512 | established_event6 = [[آسٽريائي سلطنت|سلطنت]] | established_date6 = 11 آگسٽ 1804 | established_event7 = [[آسٽريا-هنگري]] | established_date7 = 30 مارچ 1867 | established_event8 = [[پهرين آسٽريائي جمهوريه|پهرين جمهوريه]] | established_date8 = 10 سيپٽمبر 1919 | established_event9 = [[آسٽريا جي وفاقي رياست|وفاقي رياست]] | established_date9 = 1 مئي 1934 | established_event10 = [[آنشلوس]] | established_date10 = 13 مارچ 1938 | established_event11 = [[آسٽريا جي تاريخ#ٻي جمهوريه (1945ع کان)|ٻي جمهوريه]] | established_date11 = 27 اپريل 1945 | established_event12 = [[آسٽريائي رياستي معاهدو|رياستي معاهدو]] | established_date12 = 27 جولاءِ 1955 | area_km2 = 83879<ref>{{cite web|title=Austria EN|url=https://migrants-refugees.va/wp-content/uploads/2021/03/2020-CP-Austria-EN.pdf|website=Migrants Refugees|publisher=The Vatican|date=April 2020|access-date=12 January 2024|archive-date=13 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240113014627/https://migrants-refugees.va/wp-content/uploads/2021/03/2020-CP-Austria-EN.pdf|url-status=live}}</ref> | area_rank = 113هون | area_sq_mi = | percent_water = 0.84 (2015)<ref>{{Cite web|title=Surface water and surface water change|url=https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER|access-date=11 October 2020|publisher=[[اقتصادي سهڪار ۽ ترقي جي تنظيم]]|archive-date=24 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210324133453/https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER|url-status=live}}</ref> | population_estimate = {{IncreaseNeutral}} 9,219,113<ref name="statistik-population" /> | population_estimate_year = 2026 | population_estimate_rank = 97هون | population_density_km2 = 109.9 | population_density_sq_mi = 284.6 | population_density_rank = 108هون | GDP_PPP = {{increase}} $721.033 billion<ref name="IMFWEO.AT">{{cite web |url=https://data.imf.org/en/Data-Explorer?datasetUrn=IMF.RES:WEO(9.0.0) |title=World Economic Outlook Database (April 2026 Edition) |publisher=[[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] |website=www.imf.org |date=14 April 2026 |access-date=19 April 2026}}</ref> | GDP_PPP_year = 2026 | GDP_PPP_rank = 45هون | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $78,334<ref name="IMFWEO.AT" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 18هون | GDP_nominal = {{increase}} $623.719 billion<ref name="IMFWEO.AT"/> | GDP_nominal_year = 2026 | GDP_nominal_rank = 28هون | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $67,761<ref name="IMFWEO.AT" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 13هون | Gini = 28.4 | Gini_year = 2024 | Gini_change = increase | Gini_ref = <ref name="eurogini">{{Cite web|title=Gini coefficient of equivalised disposable income – EU-SILC survey|url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tessi190/default/table?lang=en|access-date=2026-04-09|publisher=[[يورو اسٽيٽ]]|url-status=live}}</ref> | HDI = 0.930 | HDI_rank = 22هون | HDI_year = 2023 | HDI_change = increase | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{Cite web |date=6 May 2025 |title=Human Development Report 2025 |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250506051232/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf |archive-date=6 May 2025 |access-date=6 May 2025 |publisher=[[گڏيل قومن جو ترقياتي پروگرام]]}}</ref> | currency = [[يورو]] ([[يورو جو نشان|€]]) | currency_code = EUR | time_zone = [[وچ يورپي وقت|سي اي ٽي]] | utc_offset = +1 | utc_offset_DST = +2 | time_zone_DST = [[وچ يورپي اونهاري جو وقت|سي اي ايس ٽي]] | date_format = dd.mm.yyyy | calling_code = [[آسٽريا جا ٽيليفون نمبر|+43]] | cctld = [[.at]] }} '''آسٽريا'''،{{efn|اچار: {{IPAc-en|audio=en-us-Austria.ogg|ˈ|ɒ|s|t|r|i|ə}} {{respell|OST|ree|ə}} يا {{IPAc-en|ˈ|ɔː|s|t|r|i|ə}} {{respell|AW|stree|ə}}؛<ref>{{Citation|last=Roach|first=Peter|title=Cambridge English Pronouncing Dictionary|date=2011|edition=18th|place=Cambridge|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-15253-2}}</ref> {{Langx|de-AT|Österreich}} {{IPA|de-AT|ˈøːstɐraɪç||De-Österreich2.ogg}}؛ {{langx|bar|Östareich}}؛ {{langx|gsw|Öschtreich}} يا {{Lang|gsw|Eschtrych}}.}}، رسمي نالي '''آسٽريا جي جمهوريه'''،{{Efn|{{Langx|de-AT|Republik Österreich|links=no}} {{IPA|de-AT|repuˈbliːk ˈøːstɐraɪç||Republik Österreich.ogg}}.}} [[وچ يورپ]] ۾ واقع هڪ [[سامونڊي ڪناري کان محروم ملڪ]] آهي، جيڪو [[اوڀر الپس]] ۾ واقع آهي.<ref name="formal name">{{Cite web|title=Austria|url=http://unstats.un.org/unsd/geoinfo/geonames|access-date=4 January 2023|website=UNGEGN World Geographical Names|publisher=United Nations Group of Experts on Geographical Names|location=New York, NY|archive-date=7 January 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230107010908/http://unstats.un.org/unsd/geoinfo/geonames/|url-status=live}}</ref> اهو نَوَ [[آسٽريا جون وفاقي رياستون|وفاقي رياستن]] تي ٻڌل هڪ [[وفاق]] آهي، جن مان گاديءَ وارو شهر [[ويانا]] ملڪ جو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهر ۽ رياست آهي. آسٽريا جي اتر-اولهه ۾ [[جرمني]]، اتر ۾ [[چيڪ جمهوريه]]، اتر-اوڀر ۾ [[سلوواڪيا]]، اوڀر ۾ [[هنگري]]، ڏکڻ ۾ [[سلووينيا]] ۽ [[اٽلي]]، جڏهن تہ اولهه ۾ [[سوئٽزرلينڊ]] ۽ [[ليختنشتائن]] واقع آهن. ملڪ جي ايراضي {{Convert|83879|km2|sqmi|0|abbr=on}} آهي ۽ ان جي آبادي لڳ ڀڳ 9.2 ملين آهي.<ref name="statistik-population">{{Cite web|date=2026-04-09|title=Population by Year-/Quarter-beginning|url=https://www.statistik.at/en/statistics/population-and-society/population/population-stock/population-at-beginning-of-year/quarter|url-status=live|access-date=2026-04-09}}</ref> موجوده آسٽريا وارو علائقو گهٽ ۾ گهٽ [[قديم پٿر وارو دور|قديم پٿر واري دور]] کان آباد رهيو آهي. لڳ ڀڳ 400 ق.م. ڌاري هتي [[سيلٽ ماڻهو|سيلٽ]] آباد هئا، ۽ پهرين صدي ق.م. جي آخر ۾ هي علائقو [[رومي سلطنت]] ۾ شامل ڪيو ويو. علائقي ۾ [[عيسائيت اختيار ڪرڻ|عيسائيت جي پکڙجڻ]] چوٿين ۽ پنجين صديءَ ۾، [[اولهه رومي سلطنت]] جي آخري دور دوران شروع ٿي، جنهن کان پوءِ [[قومَن جي لڏپلاڻ وارو دور|قومَن جي لڏپلاڻ واري دور]] ۾ ڪيترائي [[جرمنڪ قبيلا]] هتي اچي آباد ٿيا.<ref>{{Cite web|title=Austria's History|url=https://www.austria.info/en/service-and-facts/about-austria/history|access-date=2024-06-08|website=austria.info|language=en}}</ref> آسٽريا هڪ رياست طور پهرين هزار سال جي پڇاڙيءَ ۾ [[پينونيا جي مارچ|اوڀر مارچ]] ۽ [[هنگري مارچ]] جي باقيات مان وجود ۾ آيو. شروعات ۾ اهو [[پاڪ رومي سلطنت]] جي سرحدي [[آسٽريا جي مارگريويئيٽ|مارگريويئيٽ]] هو، پوءِ 1156ع ۾ [[آسٽريا جي ڊچي|ڊچي]] بڻيو ۽ 1453ع ۾ [[آسٽريا جي آرچڊچي|آرچڊچي]] جو درجو حاصل ڪيائين. تيرهين صديءَ جي پڇاڙيءَ کان [[هيبسبرگ بادشاهت]] جو مرڪزي علائقو هجڻ سبب آسٽريا صدين تائين وچ يورپ جي وڏين شاهي طاقتن مان هڪ رهيو، ۽ سورهين صديءَ کان [[ويانا]] [[پاڪ رومي سلطنت]] جي انتظامي گاديءَ طور پڻ ڪم ڪندو رهيو.<ref>{{Cite news|date=2012-03-16|title=Austria country profile|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-17405422|access-date=2024-06-08|publisher=BBC News|language=en-GB}}</ref> [[پاڪ رومي سلطنت جو خاتمو|پاڪ رومي سلطنت]] 1806ع ۾ ختم ٿي، جنهن کان ٻه سال اڳ آسٽريا پنهنجي [[آسٽريائي سلطنت]] قائم ڪري چڪو هو. اها سلطنت هڪ [[وڏي طاقت]] ۽ يورپ جي سڀ کان وڏين رياستن مان هڪ بڻجي وئي. 1860ع واري ڏهاڪي ۾ جنگين ۾ شڪست ۽ علائقن جي نقصان کان پوءِ 1867ع واري [[آسٽرو-هنگري ٺاهه 1867ع|آسٽرو-هنگري ٺاهه]] جي نتيجي ۾ [[آسٽريا-هنگري]] قائم ٿيو.<ref>{{Cite web|title=Österreich-Ungarn|url=https://www.geschichtewiki.wien.gv.at/%C3%96sterreich-Ungarn|access-date=2024-06-08|website=geschichtewiki.wien.gv.at}}</ref> 1914ع ۾ [[آرچڊيوڪ فرانز فرڊيننڊ جو قتل|آرچڊيوڪ فرانز فرڊيننڊ جي قتل]] کان پوءِ شهنشاهه [[فرانز جوزف پهريون]] [[سربيا جي بادشاهت]] خلاف جنگ جو اعلان ڪيو، جيڪا تيزيءَ سان [[پهرين عالمي جنگ]] ۾ تبديل ٿي وئي. سلطنت جي شڪست ۽ خاتمي کان پوءِ 1918ع ۾ [[جرمن-آسٽريا جي جمهوريه]] ۽ 1919ع ۾ [[پهرين آسٽريائي جمهوريه]] قائم ٿي. [[جنگين جي وچ وارو دور|جنگين جي وچ واري دور]] ۾ پارلياماني نظام خلاف وڌندڙ لاڙ 1934ع ۾ [[آسٽريائي گهرو ويڙهه]] ۽ [[اينگلبرٽ ڊولفُس]] جي قيادت هيٺ [[آسٽريا جي وفاقي رياست|آسٽروفاشسٽ آمريت]] جي قيام تائين پهتو. [[ٻي عالمي جنگ]] شروع ٿيڻ کان هڪ سال اڳ، آسٽريا [[ايڊولف هٽلر]] جي اڳواڻي هيٺ [[نازي جرمني]] ۾ [[آنشلوس|ضم]] ڪيو ويو ۽ جرمني جي هڪ ذيلي انتظامي حصي ۾ تبديل ٿي ويو. 1945ع ۾ [[ويانا مهم|آزاديءَ]] کان پوءِ ۽ ڏهن سالن جي [[اتحادي قبضي هيٺ آسٽريا|اتحادي قبضي]] کان پوءِ ملڪ [[آسٽريائي رياستي معاهدو|رياستي معاهدي]] وسيلي ٻيهر مڪمل خودمختياري حاصل ڪئي ۽ 1955ع ۾ [[آسٽريا جي مستقل غيرجانبداري|مستقل غيرجانبداري]] جو اعلان ڪيو. آسٽريا هڪ [[نيم صدارتي نظام|نيم صدارتي]]{{efn|name=system}} نمائنده جمهوريت آهي، جنهن ۾ عوام جي چونڊيل [[آسٽريا جو صدر|صدر]] رياست جو سربراهه، جڏهن تہ [[آسٽريا جو چانسلر|چانسلر]] حڪومت جو سربراهه ۽ اعليٰ انتظامي عملدار هوندو آهي. آسٽريا في فرد نامياتي [[مجموعي گهريلو پيداوار]] جي لحاظ کان دنيا ۾ 13هين نمبر تي آهي ۽ هتي زندگيءَ جو معيار بلند آهي. ملڪ 1955ع کان [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] جو ميمبر<ref>Jelavich 267</ref> ۽ 1995ع کان [[يورپي يونين]] جو رڪن آهي.<ref name="CIA">{{Cite web|date=14 May 2009|title=Austria|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/austria|access-date=31 May 2009|website=[[The World Factbook]]|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|archive-date=10 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210110074413/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/austria|url-status=dead}}</ref> ويانا ۾ [[يورپ ۾ سلامتي ۽ سهڪار جي تنظيم]] ۽ [[پيٽروليم برآمد ڪندڙ ملڪن جي تنظيم]] جا مرڪزي دفتر موجود آهن. آسٽريا [[اقتصادي سهڪار ۽ ترقي جي تنظيم]] ۽ [[انٽرپول]] جي باني ميمبرن مان پڻ هڪ آهي.<ref name="OECD">{{Cite web|title=Austria About|url=http://www.oecd.org/about/0,3347,en_33873108_33873245_1_1_1_1_1,00.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20090506022708/http://www.oecd.org/about/0%2C3347%2Cen_33873108_33873245_1_1_1_1_1%2C00.html|archive-date=6 May 2009|access-date=20 May 2009|publisher=OECD}}</ref> ملڪ 1995ع ۾ [[شينگن معاهدو]] پڻ صحيح ڪيو<ref name="Schengen">{{Cite web |date=2024 |title=World Population Prospects: The 2024 Revision. (Medium-fertility variant). |url=https://www.worldometers.info/world-population/austria-population/ |access-date= |website=U.N. Dept. of Economic and Social Affairs - Population Division}}</ref> ۽ 1999ع ۾ [[يورو]] کي پنهنجي ڪرنسي طور اختيار ڪيو.<ref>{{Cite web|title=Austria and the euro|url=https://ec.europa.eu/info/business-economy-euro/euro-area/euro/eu-countries-and-euro/austria-and-euro_en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180108064042/https://ec.europa.eu/info/business-economy-euro/euro-area/euro/eu-countries-and-euro/austria-and-euro_en|archive-date=8 January 2018|access-date=7 January 2018|website=European Commission – European Commission}}</ref> == نالي جو اشتقاق == {{Main|آسٽريا جو نالو}} آسٽريا جو مقامي نالو جرمن ٻوليءَ ۾ ''اوسٽررائخ'' (Österreich)، [[قديم اپر جرمن ٻولي|قديم اپر جرمن]] لفظ ''اوستارريخي'' (Ostarrîchi) مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ ”اوڀر وارو علائقو“، ”اوڀر واري سلطنت“ يا ”اوڀر واري بادشاهت“ ٿي سگهي ٿي. هي نالو پهريون ڀيرو 996ع جي مشهور ''اوستارريچي دستاويز'' ۾ ملي ٿو.<ref name="University of Klagenfurt">{{Cite web|title=University of Klagenfurt|url=http://wwwg.uni-klu.ac.at/spw/oenf/name2.htm|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110513121957/http://wwwg.uni-klu.ac.at/spw/oenf/name2.htm|archive-date=13 May 2011|access-date=2 October 2009}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=tfhADwAAQBAJ&pg=PT34|title=Austrian Historical Memory and National Identity|date=1997|publisher=Transaction Publishers|isbn=978-1-56000-902-3|editor-last=Bischof|editor-first=Günter|editor-link=Günter Bischof|location=New Brunswick|pages=20–21|access-date=14 June 2018|editor-last2=Pelinka|editor-first2=Anton|editor-link2=Anton Pelinka|archive-url=https://web.archive.org/web/20180614144308/https://books.google.de/books?id=tfhADwAAQBAJ&pg=PT34&lpg=PA92|archive-date=14 June 2018|url-status=live}}</ref> امڪان آهي تہ هي لفظ [[وچئين دور جي لاطيني ٻولي|وچئين دور جي لاطيني]] اصطلاح [[مارڪيا اورينٽالس (آسٽريا)|مارڪيا اورينٽالس]] (Marchia orientalis) جو مقامي، يعني باويريائي لهجي ۾ ترجمو هو. 976ع ۾ آسٽريا [[باويريا]] جي هڪ سرحدي انتظامي علائقي طور قائم ٿيو. ”آسٽريا“ لفظ جرمن نالي جي لاطيني صورت آهي، جنهن جو پهريون دستاويزي استعمال ٻارهين صديءَ ۾ ملي ٿو.<ref>{{Cite book|last=Brauneder|first=Wilhelm|title=Österreichische Verfassungsgeschichte|date=2009|publisher=Manzsche Verlags- und Universitätsbuchhandlung|isbn=978-3-214-14876-8|edition=11th|location=Vienna|page=17}}</ref> ان دور ۾ [[ڊينيوب]] درياهه جو آسٽريائي طاس، يعني موجوده [[اپر آسٽريا|اپر]] ۽ [[لوئر آسٽريا]]، [[باويريا]] جي اوڀرئين ڇيڙي تي واقع هو. ==تاريخ== آسٽريا جي هاڻوڪن علائقن ۾ ماڻهو هزارين سال اڳ به رهندا هئا، پر تاريخدانن کي انهن بابت ڪا ڄاڻ ناهي ملي سگهي. 800 ق.م ۾ ماڻهو کاڻين کوٽڻ جو ڪاروبار ڪندا هئا ۽ انهن جو ڌنڌو ڪچي لوهه ۽ لوڻ جو واپار هو. 15ق.م ۾ رومين هن علائقي کي پنهنجي بادشاهت ۾ شامل ڪيو. 955ع ۾ آسٽريا جرمن سلطنت جو حصو ٿيو. 964ع ۾ پوپ اوٽو پهرئين کي مقدس رومن شهنشاهه جو لقب ڏنو، ان ريت مقدس رومن امپائر جي حيثيت سان 1806ع تائين آسٽريا تي هن جي حڪومت رهي<ref name="سنڌيانا"> [http://encyclopediasindhiana.org article.php?Dflt=آسٽريا آسٽريا : (Sindhianaسنڌيانا)<!-- Bot generated title -->] </ref>. ھن ملڪ واري وچ يورپي حصي ۾ سڀ کان اول رومين جي دؤر کان اول [[ڪيلٽڪ]] قبيلا آباد ٿيا ھئا. انھن قبيلن ھتي [[نورڪم]] نالي بادشاهت قائم ڪئي جيڪا درحقيقت قبيلن جي فيڊريشن ھئي جنھن تي رومي ايمپائر قبضو ڪري پنھنجو صوبو بڻائي ڇڏيو. ھاڻوڪي دؤر ۾ اوڀر آسٽريليا ۾ واقع [[ڪارننٽم]] نالي قلعو اھم فوجي ڪيمپ ھجڻ ڪري رومي ايمپائر جي [[پنونيا صوبو|پنونيا]] صوبي جو گادي جو هنڌ بڻايو ويو اھڙي طرح اتي شھر اڏجي ويو. لڳ ڀڳ چار صدين تائين ڪارننٽم شھر جي آبادي 50000 جي لڳ ڀڳ برقرار رھي.<ref name="Carnuntum Tourism">{{cite web|last =|first =|authorlink =|title =Rome's metropolis on the Danube awakens to new life|website =Archäologischer Park Carnuntum|publisher =Archäologische Kulturpark Niederösterreich Betriebsgesellschaft m.b.H.|date =|url =http://www.carnuntum.co.at/content-en/tales-from-carnuntum|doi =|accessdate =20 February 2010|archiveurl =https://web.archive.org/web/20100116125751/http://www.carnuntum.co.at/content-en/tales-from-carnuntum|archivedate =16 January 2010|url-status=dead|df =dmy-all}}</ref> رومن ايمپائر جي زوال بعد موجوده آسٽريا ۾ [[بويريائي ماڻھو|بويريائي]]، [[سلاو ماڻھو|سلَاوَ]]، [[پينونيائي آوار|آواري]] گھري آيا ۽ اتي قبضو ڪيائون<ref name="johnson 19" /> 788ع ۾ فرينڪن جي بادشاھ [[شارليمن]] علائقو فتح ڪري ان کي پنھنجي رياست جي ڪالوني بڻايو جنھن ۾ ھن عيسائيت کي متعارف ڪرايو<ref name="johnson 19">Johnson 19</ref>. موجوده آسٽريا واري سرزمين [[ايسٽرن فرانسيا]] (ايسٽ فرينڪس بادشاهت) جي حصي ٿيڻ بعد [[بئبنبرگ گھراڻو|بئبنبرگ گھراڻي]] کي وصيت ذريعي ڏني وئي ۽ ان وقت اھا سرزمين ايسٽرن فرانسيا جي آخري اوڀر ۾ سرحد تي واقع ھجڻ ڪري ان تي [[آسٽريا جي مارچ|مارچيا اورينٽلس]] نالو پئجي ويو. اوڀر کي پراڻي جرمن ٻولي ۾ Ostarrîchi يعني آسٽريا سڏيندا ھئا. مارچ يا مارگِرَيو جي ھتي معنيَ آھي سرحد سان لڳولڳ سرزمين. اھا سرزمين بئبنبرگ گھراڻي جي [[ليئوپولڊ پھريون، بئبنبرگ|ليئوپولڊ پھرين]] کي 976ع ۾ ڏني وئي<ref name="johnson 20">Johnson 20–21</ref> [[File:2011-07-09 gasometer 28.JPG|thumb|left|[[نيچرل هسٽري ميوزيم، ويانا]] ۾ آسٽريا جي ولنڊورف ڳوٺ جي کوٽائي مان لڀيل ھڪ عورت جو مجسمو جيڪو 25 کان 28 ھزار قبل مسيح جو ٺھيل آھي]] ===ھبسبرگ گھراڻو ۽ مقدس رومن ايمپائر=== آسٽريا جي نالي جو پھريون تاريخي رڪارڊ 996ع جو آھي جنھن ۾ بئبنبرگ مارچ جي لاء آسٽريا لفظ استعمال ڪيو ويو آهي<ref name="johnson 20" /> 1156ع ۾ [[مقدس رومن ايمپائر]] جي شھنشاھ [[فريڊرڪ بارباروسا]] ھڪ قانوني دستاويز [[پروليجيم مينوس|پِروِلَيجِيم مِينُوس]] تي صحيح ڪري آسٽريا جي علائقي کي [[ڊچي|ڊَچِي]] جو درجو ڏنو. 1192ع ۾ بئبنبرگ گھراڻي ھڪ ٻي ڊچي پڻ حاصل ڪئي جنھن جو نالو [[اسٽيريا واري ڊچي|اِسٽَيريا]] ھيو. بَئبِنبَرگ گھراڻي جي 1246ع ۾ [[فيڊرڪ ٻيون، آسٽريا|فيڊرڪ ٻئين]] جي وفات سان گڏ پڄاڻي ٿي وئي<ref name="johnson 21">Johnson 21</ref>. نتيجي ۾ [[بوھيميا]] جي بادشاھ [[آٽوڪار ٻيون، بوھيميا|آٽوڪار ٻئين]] [[آسٽريا واري ڊچي|آسٽريا]]، [[اسٽيريا واري ڊچي|اِسٽَيرِيا]] ۽ [[ڪارنٿيا واري ڊچي|ڪارنٿيا]] وارين ڊچين تي پوري طاقت سان قبضو ڪيو<ref name="johnson 21" /> 1278ع ۾ ھن جي اقتدار جو سج لھي ويو جڏھن کيس جرمني جي [[رودولف پھريون، جرمني|رودولف پھرين]] [[ مارچ فيلڊ واري جنگ|دُورنڪَروت]] واري جنگ ۾ شڪست ڏني<ref>Lonnie Johnson 23</ref> ان وقت کان وٺي پھرين جنگ عظيم تائين آسٽريائي تاريخ م لڳ ڀڳ سموري دؤر ۾ [[ھبسبرگ گھراڻو|ھَبسبَرگ گھراڻي]] جي بادشاھت قائم رھندي آئي. چوڏھين ۽ پندرهين صدي عيسويءَ ۾ ھبسبرگ شاھي خاندان آسٽريا جي ڊچي ۾ نوان صوبا شامل ڪندي توسيع شروع ڪئي. [[مقدس رومن ايمپائر]] جي شھنشاھ [[سجسمنڊ، لڪسمبرگ|سجسمنڊ]] جي وفات بعد 1438ع ۾ سندس ڄاٽي ڊيوڪ [[البرٽ پنجون، آسٽريا|البرٽ پنجين]] کي بطور بوھيميا جي بادشاھت ۽ مقدس رومن ايمپائر جي وارث طور چونڊيو ويو. جيتوڻيڪ ھن ھڪ سال کن حڪومت ڪئي پر بعد ۾ ھڪ ڄڻي کان سواء مقدس رومن ايمپائر جا سمورا شھنشاھ ھبسبرگ گھراڻي مان ٿيا. 1477ع ۾ ھبسبرگ گھراڻي جو رومي شھنشاھ [[فريڊرڪ ٽيون، ھولي رومن ايمپائر|فريڊرڪ ٽئين]] جي سڪيلڌي پٽ [[آرچڊيوڪ]] [[ميڪسمليئن پھريون، ھولي رومن ايمپائر|ميڪسمليئن پھرين]] جي [[برگنڊي واري ڪائونٽي|بُرگَنڊِي]] جي وارث ماريا سان ٿي اھڙي طرح نيدرلينڊز جو ھڪ وڏو حصو ھبسبرگ گھراڻي جي ملڪيت ۾ شامل ٿي ويو<ref name="johnson 25">Lonnie Johnson 25</ref><ref name="brook 11">Brook-Shepherd 11</ref> 1496ع ۾ انھن جي پٽ [[فلپ پھريون، ڪيسٽيئل وارو|فلپ سھڻو]] [[ڪيسٽيئل وارو تخت|ڪيسٽيئل]] ۽ [[ايراگان وارو تخت|ايراگان]] جي وارث جوئيانا سان ٿي جيڪي عمر جي پوئين حصي ۾ نفسياتي بيمارين ھو شڪار ٿيڻ ڪري [[جوئيانا چري]] سڏبي آھي. ان شاديءَ سان اٽلي ۽ اسپين جا علائقا پڻ ھبسبرگ گھراڻي جي ملڪيت ۾ شامل ٿيا<ref name="johnson 25" /><ref name="brook 11" />.<br> 1526ع [[موھاچ واري جنگ]] ۾ ھنگري ھارائي ويو ۽ خلافت عثمانيه کٽي وئي. نتيجي ۾ بوھيميا ۽ ھنگري جو باقي بچيل حصو آسٽريا جي ھبسبرگ بادشاهت ۾ شامل ٿي ويا<ref>Lonnie Johnson 26</ref> جنھن بعد خلافت عثمانيه ۽ ھبسبرگ جنگين جو آغاز ٿيو جن مان ھڪ ڊگھي جنگ 1593ع کان 1606ع تائين ھلي. ترڪن [[اسٽيريا]] تي 20 دفعا چڙھائي ڪئي<ref>"'' The Catholic encyclopedia''". Charles George Herbermann (1913). Robert Appleton company.</ref> <ref>"''[https://books.google.com/books?id=8-ARAAAAYAAJ&pg=PA560#v=onepage Bentley's miscellany]''". Charles Dickens, William Harrison Ainsworth, Albert Smith (1853).</ref> سيپٽمبر 1529ع جي آخر ۾ سليمان اعظم [[ويانا جو محاصرو]] ڪيو جيڪو برفباري شروع ٿيڻ بعد بغير ڪنھن نتيجي جي ختم ڪيو ويو [[File:Anonym Entsatz Wien 1683.jpg|thumb|1683ع ۾ [[ويانا واري جنگ]] ڇيڙي خلافت عثمانيه يورپ منجھ چڙھائي شروع ڪئي]] مقدس رومن ايمپائر جي شھنشاھ ليئوپولڊ پھريون (1657–1705) جو دور حڪمراني ڊگھو ھيو جنھن ۾ ترڪن خلاف ويانا کي بچائڻ جي جنگ پولينڊ جي بادشاھ [[جان ٽيون سوبيئيسڪي]] جي اڳواڻي ۾ وڙھي وئي<ref>Lonnie Johnson 26–28</ref> ويانا کي بچائڻ ۾ ڪاميابي ملڻ بعد نيٺ زينٽا واري جنگ ۾ ترڪ خلافت کي مقدس رومن ايمپائر واري ليگ شڪست ڏني جنھن جي نتيجي ۾ 1699ع ۾ ڌرين وچ ۾ [[ڪارلووٽز وارو معاھدو]] ٿيو جنھن جي نتيجي ۾ ھنگري جا خلافت پاران کسيل علائقا واپس ٿيڻ لڳا جيڪي آسٽريا ۾ شامل ٿيندا ويا. مقدس رومن ايمپائر جي ھبسبرگ گھراڻي واري آسٽريائي شھنشاھ [[چارلس ڇھون، ھبسبرگ|چارلس ڇھين]] پٽاڻي وارث نہ ھجڻ ڪري پنھنجي ھبسبرگ گھراڻي کي درپيش نابودي واري خطرن کان بچائڻ لاءِ اھي سڀ حاصل ڪيل علائقا وراثت واري 1713ع واري منظوري جي عيوض ترڪ ڪري ڇڏيا. ھن جي خاندان م ڪو مرد وارث نہ بچيو ھو. پھرين ھڪ مرحوم ڀاءُ جي نياڻي [[ماريا جوزفيا]] وارث ھئي جنھن بعد کيس نياڻي [[ماريا ٿريسا]] ڄائي جيڪا وارث ٿي پر تخت جي نياڻين ۾ وراثت ۾ قانوني رڪاوٽ ھئي جنھن لاء عملي منظوري ۽ ان جي مقدس رومن ايمپائر ۾ شامل اتحادين جي مڃتا درڪار ھئي. وراثت واري ان معاملي تي آسٽريا-پروشيا واري رياست جرمني مان مخالفت شروع ڪئي. ماريا ٿريسا پيء جي وفات بعد مقدس رومن ايمپائر جي ايمپريس (ملڪه) ٿي پر ھن کي شريڪ حاڪم پڻ رکڻو پيو. پولينڊ جي ٽن ورھاستن مان پھرين ۽ ٽين ورھاست (1772 ۽ 1795ع ۾) آسٽريا پڻ جرمني ۽ روس سان گڏجي حصو ورتو ھو. [[File:Congress of Vienna.PNG|thumb|left|[[ويانا جي ڪانگريس]] جا 15-1814 وارا اجلاس جن ۾ مقدس رومن ايمپائر جي خاتمي ، انقلابي فرانس سان جنگين ۽ نيپولين وارين جنگين بابت فيصلا ٿيا]] آسٽريا بعد ۾ [[انقلابي فرانس]] سان جنگ ۾ جوٽجي ويو شروع ۾ نيپولين جي ھٿان ان کي لاڳيتيون شڪستون مليون جن سان پراڻي مقدس رومن ايمپائر جو 1806ع ۾ خاتمو ٿي ويو. ان کان ٻہ سال اڳ<ref>Lonnie Johnson 34</ref> آسٽريا جي ايمپائر قائم ٿي. 1814ع ۾ آسٽريا پنھجي اتحادين جيئ فوجين سان گڏجي فرانس ۾ داخل ٿي نيپولين وارين جنگين جو خاتمو آندو. 1815ع ۾ ويانا جي ڪانگريس مان آسٽريا پاڻ کي يورپ جي اندر چئن وڏين طاقتن مان ھڪ مڃائي چڪو ھو. ساڳي سال آسٽريا جي صدارت ۾ جرمن ڪنفيڊريشن جو قيام عمل ۾ آيو<ref name="johnson 36">Johnson 36</ref> [[File:Deutscher Bund.svg|thumb|جرمن ڪنفيڊريشن جو نقشو(1815–1836) جنھن ۾ 39 رياستون شامل ھيون]] ان باوجود آسٽريا جرمني جي ايمپائر 1848 جي حق ۾ پنھجي جرمن ٻولي ڳالھائيندڙ علائقن تان دستبردار نه ٿيو. نئين قائم ٿيل جرمن ايمپائر جو تخت پروشيائي بادشاھ [[فيڊرڪ ولھيم چوٿون، پروشيا|فيڊرڪ ولھيم چوٿين]] جي حوالي ڪيو ويو. 1864ع ۾ آسٽريا ۽ پروشيا ٻئي گڏجي ڊينمارڪ سان وڙھيا ۽ ڊينمارڪ کان [[شليسوگ]] ۽ [[ھولسٽائين]] واريون ڊچيون آزاد ڪرايون. ان جي انتظام تي نااتفاقي ڪري 1866ع ۾ پاڻ ۾ وڙھي پيا ۽ ان سال سندن وچ ۾ [[آسٽرو پروشين جنگ]] شروع ٿي ۽ [[ڪونجگريٽز واري لڙائي]] ۾ آسٽريا کي شڪست آئي<ref name="johnson 36" /> آسٽريا جرمن ڪنفيڊريشن مان نڪري ويو ۽ اڳتي جرمن سياست کان پڻ پاسو ڪري ويو.<ref name="johnson 55">Lonnie Johnson 55</ref><ref>Schulze 233</ref><br> ===آسٽرو ھنگري ايمپائر=== 1867ع ۾ آسٽريا جي ايمپائر ۽ ھنگري جي ايمپائر ملي ھڪ ٿي آسٽرو ھنگري ايمپائر ٺاھي جنھن جو سربراھ [[فرانز جوزف پھريون، آسٽريا|فرانز جوزف]] ٿيو.<ref>Lonnie Johnson 59</ref> ان ۾ [[سلاوڪ ماڻھو|سلاوڪ]] گروہ جھڙوڪ: ڪروٽ، چيڪ، پول، [[روسين]]، سرب ، سلوواڪ، سلوويني ۽ يوڪريني، اطالوي ۽ روماني ابادين وارا ماڻھو پڻ شامل ھيا. [[File:Austria Hungary ethnic.svg|thumb|left|upright=1.25|1910 ۾ آسٽرو ھنگري ايمپائر جي نقشي ۾ نسلي ۽ لساني گروهن جي نشاندھي]] آسٽريائي نسل جي ماڻھن ۾ جرمن قومپرستي جڙ پڪڙيندي وئي جنھن سان آسٽريا ۽ جرمني جي ھڪ ٿيڻ جي اميد جنم ورتو<ref name="DPSO">{{cite web | url=http://www.politischebildung.at/upload/polsystem.pdf | title=Das politische System in Österreich (The Political System in Austria) | publisher=Austrian Federal Press Service | date=2000 | accessdate=9 July 2014 | page=24 | language=German | location=Vienna | archive-url=https://web.archive.org/web/20140423112116/http://www.politischebildung.at/upload/polsystem.pdf | archive-date=23 April 2014 | url-status=dead | df=dmy-all }}</ref> آسٽريا ۾ ڪارل لوگر پئن جرمن ازم جي خيالن جي پرچار ڪئي. ھوڏانھن جرمني ۾ بسمارڪ جي پاليسين آسٽريائي ۽ جرمن آسٽريائي ماڻھن کي جرمني کان الڳ نہ سمجھيو. آسٽريائي پئن جرمن خيالن وارن بسمارڪ کي پنھنجو آئيڊيل بڻائي ڇڏيو ۽ انھن آسٽريا ۾ بندش ھوندي بہ نيرا ڪارن فلاور قميصن جي ڪاجن ۾ لڳائڻ شروع ڪيا ۽ ان ڪري جو اھو گل جرمن شھنشاھ [[ولھيم پھريون، جرمن|ولھيم پھرين]] جو پسنديده گل ھيو.<ref>{{Cite book |first=Daniel L. |last=Unowsky |title=The Pomp and Politics of Patriotism: Imperial Celebrations in Habsburg Austria, 1848–1916 |publisher=Purdue University Press |year=2005 |page=157}}</ref>. آسٽريا جي جرمن قوم کان دوري آسٽريائي عوام ۾ قومي سڃاڻپ جا سوال اٿاري ڇڏيو<ref>Evan Burr Bukey, Hitler's Austria: Popular Sentiment in the Nazi Era, 1938-1945, p. 6</ref> آسٽرو ھنگري ايمپائر جي ان روش آسٽريائي جرمن ماڻھن ۽ ٻين نسلي گروهن وچ ۾ ھڪ نسلي ڇڪتاڻ کي جنم ڏنو. پئن جرمن ازم جي حامي آسٽريائي ماڻھن جرمني سان گڏ ٿيڻ جي خواهش پئي ڪئي ۽ اھي ان اميد سان ھيا تہ اسٽرو ھنگري ايمپائر ختم ٿئي تہ جيئن جرمني ۽ آسٽريا ھڪ ٿي وڃن<ref>Brigitte Hamann, Hitler's Vienna: A Portrait of the Tyrant as a Young Man, p. 394</ref>. [[File:Ferdinand Schmutzer - Franz Ferdinand von Österreich-Este, um 1914.jpg|thumb|upright|[[آرچڊيوڪ فرانز فرڊيننڊ]] جنھن جي قتل سان پھرين جنگ عظيم جي شروعات ٿي]] 1908ع ۾ آسٽرو ھنگري ايمپائر بوسنيا ۽ ھرزگوينيه کي پنھنجي حدن ۾ شامل ڪري ڇڏيو<ref>{{cite web |url=https://www.mtholyoke.edu/acad/intrel/boshtml/bos127.htm |title=The Annexation of Bosnia-Herzegovina, 1908 |publisher=Mtholyoke.edu |date= |accessdate=25 March 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130323152047/https://www.mtholyoke.edu/acad/intrel/boshtml/bos127.htm |archive-date=23 March 2013 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> 1914ع ۾ [[سرجيوو]] ۾ ھڪ بوسنيائي سرب [[گويرلو پرنسپ]] [[آرچڊيوڪ فرانز فرڊيننڊ]] کي قتل ڪيو<ref>Johnson 52–54</ref> جنھن واقعي کي بنياد بڻائي سياستدانن ۽ جنرلن شھنشاھ کي سربيا خلاف جنگ شروع ڪرڻ لاء قائل ڪيو جنھن سان عالمي جنگ ڇڙي پئي ۽ نتيجتن اسٽرو ھنگري ايمپائر ٽٽي وئي. ڏھ لک کان وڌيڪ آسٽروھنگري فوجي مارجي ويا<ref>Grebler, Leo and Winkler, Wilhelm ''The Cost of the World War to Germany and Austria-Hungary'', Yale University Press, 1940.</ref>. 21 ===پھرين آسٽريائي ريپبلڪ === آڪٽوبر 1918ع تي آسٽريا جي شھر ويانا ۾ شاھي پارليامينٽ '''رائخسريٽ''' ۾ جرمن ميمبر گڏ ٿيا جتي انھن جرمن آسٽريا صوبي جي قومي اسيمبلي جو اجلاس منعقد ڪيو. 30 آڪٽوبر تي ان اسيمبليءَ سٽاٽسرٽ نالي سان جرمن آسٽريا جي ريپبلڪ جو اعلان ڪيو. شھنشاھ کين اٽلي سان جنگبندي ۾ حصي وٺڻ جي دعوت ڏني. شھنشاھ 11 نومبر تي نئين ۽ پراڻي حڪومتن جي صلاح سان اعلان ڪيو تي ھو ڪنھن بہ رياستي معاملي ۾ حصو نہ وٺندو. 12 نومبر تي جرمن آسٽريا قانوني طور تي پاڻ کي ڊيموڪريٽڪ ريپبلڪ ھجڻ جو اعلان ڪيو اھڙي طرح بادشاهت جو خاتمو آندو [[File:GermanAustriaMap.png|thumb|left|upright=1.25|جرمن ٻولي ڳالھائيندڙ صوبا 2018 ۾ جرمن آسٽريا جي دعويداري ۾ ,: ڳاڙھي رنگ سان ڏيکاريل]] ھبسبرگ گھراڻي واري آسٽرو ھنگري ۾ جرمن آسٽريا جو نالو جرمنن ابادي جي اڪثريت وارن علائقن جي لاء غيرسرڪاري طور تي استعمال ڪيو ويندو هو<ref>Alfred D. Low, The Anschluss Movement, 1918–1919, and the Paris Peace Conference, pp. 135–138</ref>. [[انچلوس]] (جرمني ۽ آسٽريا جو انضمام) جو مطالبو آسٽريا ۽ جرمني جو ھڪ ھردلعزيز مطالبو ھيو<ref>Alfred D. Low, The Anschluss Movement, 1918–1919, and the Paris Peace Conference, pp. 3–4</ref><ref>Mary Margaret Ball, Post-war German-Austrian Relations: The Anschluss Movement, 1918–1936, pp. 11–15</ref> [[سينٽ جرمين وارو معاھدو|سينٽ جرمين معاھدي]] ۽ [[ورسيليز وارو معاھدو|ورسيليز واري معاهدي]] ۾ جرمني ۽ آسٽريا جي الحاق جي لاءِ منع ڪئي وئي ھئي<ref>Roderick Stackelberg, Hitler's Germany: Origins, Interpretations, Legacies, pp. 161–162</ref><ref>{{cite web |url=http://www.austlii.edu.au/au/other/dfat/treaties/1920/3.html |title=Treaty of Peace between the Allied and Associated Powers and Austria; Protocol, Declaration and Special Declaration [1920&#93; ATS 3 |publisher=Austlii.edu.au |date= |accessdate=15 June 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20000917221810/http://www.austlii.edu.au/au/other/dfat/treaties/1920/3.html |archive-date=17 September 2000 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> انھن معاھدن جرمن آسٽريا تي زور رکيو ته ان جي نالو تبديل ڪري ريپپلڪ آف آسٽريا رکي جنھن تحت [[پھرين آسٽريائي ريپبلڪ ]]قائم ڪئي وئي<ref>Mary Margaret Ball, Post-war German-Austrian Relations: The Anschluss Movement, 1918–1936, pp. 18–19</ref><ref>Montserrat Guibernau, The Identity of Nations, pp. 70–75</ref> آسٽريائي ريپبلڪ کان ٻاھر رھندڙ 30 لک آسٽريائي جرمن نئين رياستن چيڪوسلاواڪيا، يوگوسلاويا، ھنگري ۽ اٽلي ۾ اقليتي آبادي بڻجي ويا<ref>Brook-Shepherd 246</ref> پھرين جنگ عظيم جي خاتمي بعد آسٽريائي ڪرنسي ڪرون پنھنجو قدر وڃائي چڪي ھئي ۽ معيشت [[افراط زر]] جو شڪار ٿي چڪي ھئي. معاشي بھتري آڻڻ لاءِ [[ليگ آف نيشنز]] جي نگراني ۾ آسٽريا جي بين الاقوامي قرض ڏنا ويا<ref>Brook-Shepherd 257–8</ref> تہ جيئن رياست کي ڏيوالي نڪرڻ کان بچائي ان جي ڪرنسي کي مستحڪم ڪري سگھجي. 1925ع ۾ ڪرون کي ختم ڪري آسٽريائي شلنگ نالي ڪرنسي متعارف ڪرائي وئي جنھن جي ھڪ شلنگ کي ڏھ ھزار ڪرون جي برابر ڪيو ويو اھڙي طرح چ1929ع تائين معيشيت ۾ ڪجهه بھتري آندي وئي. پھرين آسٽريائي ريپبلڪ 1933ع تائين قائم رھي سگھي ڇوتہ ان سال ريپپلڪ بجي چانسلر اينجلبرٽ ڊولفس پارليامينٽ ذريعي ملڪ ۾ اٽلي جي فاشسٽ طرز تي ھڪ آمراڻو نظام قائم ڪري چڏيو<ref name="johnson 104">Lonnie Johnson 104</ref><ref name="brook 269">Brook-Shepherd 269–70</ref><ref name="Brook-Shepherd 261">Brook-Shepherd 261</ref> <ref name="Brook-Shepherd 261" /> ملڪ ۾ گھرو ويڙھ شروع ٿي وئي<ref name="johnson 104" /><ref name="brook 269" /><ref name="johnson 107">Johnson 107</ref> <ref>Brook-Shepherd 283</ref> سوشل ڊيموڪريٽڪ پارٽي تي بندش وڌي وئي ۽ ان جي ڪارڪنن کي جيل موڪليو ويو يا کين ملڪ ڇڏڻ لاء مجبور ڪيو ويو<ref name="johnson 107" /> پھرين مئي 1934 ۾ نئون آئين نافذ ڪيو ويو جنھن ذريعي ڊولفس جي اقتدار کي مضبوط ڪيو ويو پر ان سال 25 جولاء تي کيس نازي فوجي بغاوت ۾ قتل ڪيو ويو<ref>Lonnie Johnson 109</ref><ref>Brook-Shepherd 292</ref> ===ٻين جنگ عظيم=== [[File:Bundesarchiv Bild 183-1987-0922-500, Wien, Heldenplatz, Rede Adolf Hitler.jpg|thumb|[[ايڊوولف ھٽلر]] 1938 م ويانا ۾ [[ھيلڊينپلاٽز]] ۾ تقرير ڪندي]] ڊولفس جو جائنشين [[ ڪرٽ ششنگ]] آسٽريا کي ھڪ جرمن رياست طور ۽ آسٽريائين کي بھتر جرمن طور قبوليو پر ھن آسٽريائي خودمختياري چاھي پئي<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Vsl6mwMXl4YC&pg=PA37|title=Constructing and Deconstructing National Identity: Dramatic Discourse in Tom Murphy's The Patriot Game and Felix Mitterer's In Der Löwengrube|first=Birgit|last=Ryschka|date=1 January 2008|publisher=Peter Lang|via=Google Books|isbn=9783631581117|access-date=19 June 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20160429060525/https://books.google.com/books?id=Vsl6mwMXl4YC&pg=PA37|archive-date=29 April 2016|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> ھن 13 مارچ 1938ع ۾ آسٽريا جي جرمنيءَ کان خودمختياري جو ريفرينڊم ڪرائڻ جو اعلان ڪيو پر 12 مارچ تي آسٽريائي نازين حڪومت پنھنجي ڪنٽرول ۾ آندي ۽ جرمني جي فوجين ملڪ تي قبضو ڪيو<ref name="johnson 112">Lonnie Johnson 112–3</ref> 13 مارچ 1938ع ۾ [[انچولس]] جو سرڪاري اعلان ڪيو ويو. 15 مارچ تي آسٽريا ڄاول [[هٽلر|ايڊولف ھٽلر]] ويانا شھر جي ھڪ علائقي ھيلڊينپلاٽز ۾ جرمني ۽ آسٽريا جي جرمن رائخ (نازي جرمني) سان انضمام جو اعلان ڪيو. اھڙي طرح آزاد آسٽريا جو خاتمو ٿي ويو. ھن اپريل 1938ع ۾ ان انضمام جي توثيق لاء رائشماري پڻ ڪرائي. آسٽريا اھڙي طرح ٽين رئيخ جو حصو ٿي ويو. 10 اپريل 1938 تي ان گڏيل رياست جون پارلياماني چونڊون ڪرايون جيڪي نازي دور جون جرمن رائخٽيگ جون آخرين چونڊون ھيون جيڪي درحقيقت ھڪ سوال تي ريفرنڊم وانگر ھيون جنھن ۾ عوام کان پڇيو ويو ته ڇا ووٽرن کي اڪيلي نازي پارٽيءَ سان تعلق رکندڙ 813 [[رائخٽيگ]] جي ميمبرن جي فھرست قبول آھي. يھودين ۽ خانابدوشن کي ووٽ جي اجازت نہ ڏني وئي<ref>Robert Gellately, Social Outsiders in Nazi Germany, (2001), p. 216</ref> موجوده جرمني واري حصي ۾ چونڊن ۾ عوامي شرڪت %99.5 ھئي جنھن مان %98.9 سيڪڙو جو جواب '''ھا''' ھيو. آسٽريا ايڊولف ھٽلر جو اباڻو وطن ھيو جتي %99.71 سيڪڙو ووٽرن يعني 4,484,475 ڄڻن ووٽ ڏنو جن مان %99.73 سيڪڙو '''ھا''' ۾ جواب ڏنو<ref>Evan Burr Bukey, Hitler's Austria: Popular Sentiment in the Nazi Era, 1938–1945, p. 33</ref> <ref>Ian Kershaw, 2001, Hitler 1936–1945: Nemesis, p. 83</ref> <ref>Roderick Stackelberg, Hitler's Germany: Origins, Interpretations, Legacies, p.170</ref> [[File:KZ Mauthausen.jpg|thumb|left|1945ع ۾ [[مائوٿازن حراستي ڪيمپ]] مان آزادي]] ويانا يھودي اڪثريت وارو علائقو ھيو. يھودين جون ملڪيتون ضبط ڪيون ويون، کين حراستي ڪيمپن م بند ڪيو ويو ۽ انھن کي گئس چئمبرن واري ڪيمپن ۾ ماري ساڙي ناس ڪرڻ شروع ڪيو ويو. 13 اپريل 1945ع تي نازين جي شڪست سان سوويت يونين آڏو ويانا پيش پيو ۽ جلد پوء [[ٽين رئيخ]] (جرمني جي نازي حڪومت) پڻ پيش پئي. آسٽريا جي سوشلسٽ پارٽيءَ جي سوشل ڊيموڪريٽن ۽ انقلابي سوشلسٽن [[ڪارل رينر]] ۽ [[ايڊولف شارف]]، آسٽريا جي پيپلز پارٽي ( اڳوڻي: ڪرسچين سوشل پيپلز پارٽي) جي [[ليئوپولڊ ڪنشڪ]]، آسٽريا جي ڪميونسٽ پارٽي جي [[جوھان ڪوپلينگ]] 27 اپريل 1945ع تي [[ٽين رئيخ]] (نازي جرمني) کان علحدگي جو اعلان ڪندي ويانا ۾ [[عبوري حڪومت]] قائم ڪئي جنھن جو رياستي چانسلر ڪارل رينر ٿيو جنھن کي سرخ فوج ۽ جوزف اسٽالن جي حمايت حاصل هئي<ref name="johnson 135">Lonnie Johnson 135–6</ref>. اھڙي طرح ٻين ريپپلڪ جو جنم ٿيو. اپريل جي آخر تائين اولھ ۽ ڏکڻ آسٽريا اڃان ٽئين ريخ جي قبضي ۾ ھئا. پھرين مئي 1945ع تي تي 1929ع وارو آئين بحال ڪيو ويو. <br> ٻين جنگ عظيم ۾ آسٽريا جا 260000 فوجي مارجي ويا<ref>Rüdiger Overmans. ''Deutsche militärische Verluste im Zweiten Weltkrieg.'' Oldenbourg 2000.</ref>. يھودين جي [[ھولوڪاسٽ]] ۾ 65000 يھودي ماريا ويا<ref>[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/44183/Austria/33382/Anschluss-and-World-War-II Anschluss and World War II] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090820033236/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/44183/Austria/33382/Anschluss-and-World-War-II |date=20 August 2009 }}. Britannica Online Encyclopedia.</ref> 1938 ۽ 1939ع ۾ 140000 يھودي آسٽريا مان ڀڄي وڃڻ ۾ ڪامياب ٿيا. ھزارين آسٽريائي شھرين نازين جي سنگين ڏوھن ۾ شرڪت ڪئي. 1992ع ۾ چانسلر [[فرانز ورئنتزڪي]] 1992ع ۾ سرڪاري طور تي تسليم ڪيو ته رڳو ,[[مائوٿازن حراستي ڪيمپ]] ۾ ھڪ لک کان مٿي ماڻھو ماريا ويا. ===آسٽريا جي ٻين ريپپلڪ=== [[File:Uno City Kaiserwasser.jpg|thumb|ويانا ۾ گڏيل قومن جي افيس جيڪا دنيا ۾ اقوام متحده جي چئن سڀ کان وڏين آفيسن مان ھڪ آھي]] جرمني جو وڏو حصو اتحادي فوجين جي قبضي ۾ آيو. آسٽريا چئن حصن ۾ ورھائجي ويو جن ۾ سوويت زون، آمريڪي زون، برٽش زون ۽ فرينچ زون شامل ھيا. سوويت زون کي ڇڏي باقي ٽن حصن تي آسٽريا جي اتحادي ڪميشن حڪمران ٿي <ref>Lonnie Johnson 137</ref> ويانا واري سوشل ڊيموڪريٽن ، ڪنزرويٽو ۽ ڪميونسٽن جي گڏيل آسٽريائي حڪومت کي اولھ وارن اتحادين آڪٽوبر 1945ع ۾ تسليم ڪيو جيڪا 1947ع تائين قائم رهي<ref>Manfried Rauchensteiner: Der Sonderfall. Die Besatzungszeit in Österreich 1945 bis 1955 (The Special Case. The Time of Occupation in Austria 1945 to 1955), edited by [[Heeresgeschichtliches Museum]] / Militärwissenschaftliches Institut (Museum of Army History / Institute for Military Science), Vienna 1985</ref> 15 مئي 1955 ۾ چئني قابض طاقتن وچ ۾ [[آسٽرين اسٽيٽ ٽريٽي]] نالي معاھدو ٿيو جنھن جي نتيجي ۾ 26 آڪٽوبر 1955 تي سڀئي طاقتون اتان دستبردار ٿي ويون ۽ آسٽريا ھڪ مڪمل خودمختيار ملڪ بڻجي ويو. سوويت ۽ آمريڪي بلاڪن وچ ۾ [[سرد جنگ]] جي شروعات ۾ ئي آسٽريا جي پارليامينٽ قانون منظور ڪري غيرجانبدار رھڻ جو فيصلو ڪيو<ref name="johnson 153">Lonnie Johnson 153</ref> ان ڏينھن کي ھاڻي آسٽريا جو قومي ڏينهن ڪري ملهايو ويندو آهي<ref>{{Cite web |url=https://www.austria.org/national-day/ |title=The Austrian National Day |website=Austrian Embassy, Washington |language=en-US |access-date=2018-10-24 |df=dmy-all |archive-url=https://web.archive.org/web/20181025070927/https://www.austria.org/national-day/ |archive-date=25 October 2018 |url-status=live }}</ref> [[File:Tratado de Lisboa 13 12 2007 (081).jpg|thumb|آسٽريا 1995ع ۾ يورپي يونين ۾ شامل ٿيو ۽ 2007 ۾ [[لزبن ٽريٽي]] تي صحيح ڪئي]] ٻين ريپپلڪ جو سياسي نظام 1929ع جي آئين مطابق آھي. [[ڪرٽ وئلڌيم]] 1986 کان 1992ع تائين آسٽريا جو صدر رھيو جيڪو ٻين جنگ عظيم ۾ نازي فوج ۾ آفيسر ھيو ۽ مٿس جنگي ڏوھن جا پڻ الزام ھيا<ref>{{cite web |title=Kurt Waldheim {{!}} president of Austria and secretary-general of the United Nations |url=https://www.britannica.com/biography/Kurt-Waldheim |website=Encyclopedia Britannica |accessdate=25 September 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180926052356/https://www.britannica.com/biography/Kurt-Waldheim |archive-date=26 September 2018 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> 1994ع ۾ يورپين يونين ۾ شامل ٿيڻ لاء عوامي ريفرينڊم ڪرايو ويو جنھن ۾ ٻہ ڀاڱي ٽي جي اڪثريت سان ماڻھن يورپي يونين ۾ شامل ٿيڻ لاء ووٽ ڏنو. اھڙي طرح پھرين جنوري 1995ع تي آسٽريا يورپي يونين جو حصو ٿي ويو<ref>Brook-Shepherd 447,449</ref> ==جاگرافي== [[File:Oesterreich topo.png|thumb|upright=1.25|آسٽريا جو ٽوپو گرافي وارو نقشو جنھن ۾ ھڪ لک کان مٿي آبادي وارا شھر ڏيکاريل]] [[الپس]] واري علائقي ۾ واقع ھجڻ سبب آسٽريا گھڻي ڀاڱي جابلو ملڪ آھي<ref name="BritannicaAlps">{{cite web|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/17356/Alps|title=Alps|date=11 June 2009|website=Encyclopædia Britannica|publisher=Encyclopædia Britannica Online|accessdate=12 June 2009| archiveurl= https://web.archive.org/web/20090601083317/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/17356/Alps| archivedate= 1 June 2009 | url-status=live}}</ref> وچ اوڀر وارو الپس، اتر لائم اسٽون الپس ۽ ڏکڻ لائم اسٽون الپس جزوي طور تي آسٽريا ۾ واقع آھن. آسٽريا اتر ۾ °46 ۽ °49 ڊگرين جي وچ واري ويڪرائي ڦاڪ ۽ اوڀر ۾ °9 ۽ °18 ڊگرين جي وچ واري ڊگھائي ڦاڪ ۾ واقع آهي. آسٽريا کي پنجن علائقن ۾ ورھائي سگھجي ٿو جن ۾ سڀ کان وڏو علائقو [[ايسٽرن الپس]] وارو آھي جيڪو پوري ملڪ جي پکيڙ جو %62 آھي. الپس جبلن جي دامن وارو علائقو ۽ ڪارپيٿيائي جبل وارو علائقو جيڪو ڪل پکيڙ جو %12 سيڪڙو آھي. اوڀر پاسي واري جابلو دامن لڳ پئنوني واري ھيٺاھين ٻھراڙيءَ واري علائقي جي مدار جي پسگردائيءَ جيڪا پڻ ڪل پکيڙ جو %12 سيڪڙو آھي. اتر وارا جابلو علائقا جيڪي آسٽريا جي [[گرينائيٽ]] واري پليٽ سڏبا آهن جيڪي بوھيميائي جي وچولي ۾ واقع آھن جيڪي ڪل پکيڙ جو %10 سيڪڙو آھن. ھڪ علائقو [[ويانا واري طاس]] وارو آھي جيڪو ڪل پکيڙ جو 4 سيڪڙو آھي. <gallery heights="120px" widths="160px"> File:1 hallstatt austria.jpg|[[ھال اسٽاٽ]] جو منظر File:Krems and mautern from ferdinandswarte.jpg|[[واچا واري وادي]] جي پڇاڙي ۾ ڪريمس ۽ ڊير ڊونا جا منظر File:Vorderhopfreben Üntschenspitze 1.jpg|اونھاري ۾ آسٽريا جي [[اسڪوپرنا]] جي ٻھراڙيءَ جو منظر File:Donau Linz Abend.jpg| لنز ڀرسان [[ڊينيوب ندي]] ۾ ڪروز جھازن جو منظر </gallery> ===آبھوا=== [[File:Koppen-Geiger Map AUT present.svg|thumb|[[ڪوپن واري موسمي درجابندي]] وارو آسٽريا جو نقشو<ref>{{cite journal |last1=Beck |first1=Hylke E. |last2=Zimmermann |first2=Niklaus E. |last3=McVicar |first3=Tim R. |last4=Vergopolan |first4=Noemi |last5=Berg |first5=Alexis |last6=Wood |first6=Eric F. |title=Present and future Köppen-Geiger climate classification maps at 1-km resolution |journal=Scientific Data |date=30 October 2018 |volume=5 |pages=180214 |doi=10.1038/sdata.2018.214|pmid=30375988 |pmc=6207062 |bibcode=2018NatSD...580214B }}</ref>]] آسٽريا جو وڏو حصو ٿڌ يا ٽيمپريٽ موسم واري زون ۾ واقع آهي جتي اولھ جون گھم واريون ھوائون زور سان گھلن ٿيون. ملڪ جو ٽن جو چوٿون حصو الپس جبلن تي مشتمل آهي جنھن ڪري اتي الپائين موسم غالب آھي. سياري ۾ ھن ملڪ ۾ تمام گهڻي ٿڌ ٿئي ٿي (−10 کان 0° پد) ۽ اونھاري ۾ نسبتن اوچو پد رھندو آھي<ref name="Climate">{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/weather/world/city_guides/results.shtml?tt=TT003350|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101202042009/http://www.bbc.co.uk/weather/world/city_guides/results.shtml?tt=TT003350|archivedate=2 December 2010|title=Average Conditions, Vienna, Austria|year=2006|publisher=British Broadcasting Corporation|accessdate=24 May 2009}}</ref> ملڪ ۾ سڀ کان وڌيڪَ گرمي پد °40.5 گريڊ آگسٽ 2013 ۾ رڪارڊ ڪيو ويو ھو. باقي سراسري گرمي پد °20 جي وچ تائين رھندو آھي<ref name=ZAMG>{{cite web|url= http://www.zamg.ac.at/cms/de/klima/klimauebersichten/klimamittel-1971-2000|title= Austrian Meteorological Institute|access-date= 12 August 2012|archive-url= https://web.archive.org/web/20120812220313/http://www.zamg.ac.at/cms/de/klima/klimauebersichten/klimamittel-1971-2000|archive-date= 12 August 2012|url-status=live|df= dmy-all}}</ref> [[ڪوپن واري موسمي درجابندي]] مطابق آسٽريا جون موسمون مختلف قسمن جون آھن جن ۾ سامونڊي موسم، گھميل براعظمي موسم، سب آرڪٽڪ موسم، ٽونڊرا موسم ۽ آئس ڪيپ موسم شامل آهن<ref name="ZAMG"/><ref>{{cite web|url= https://en.climate-data.org/country/4/|title= Climate-Data.org|access-date= 15 April 2017|archive-url= https://web.archive.org/web/20170415201756/https://en.climate-data.org/country/4/|archive-date= 15 April 2017|url-status=live|df= dmy-all}}</ref><ref>{{Cite journal|title= Atlantic influence on the Alps|journal= Environmental Research Letters|volume= 8|issue= 3|pages= 034026|doi= 10.1088/1748-9326/8/3/034026|year= 2013|last1= Zampieri|first1= Matteo|last2= Scoccimarro|first2= Enrico|last3= Gualdi|first3= Silvio|doi-access= free|bibcode= 2013ERL.....8c4026Z}}</ref> {{Weather box |collapsed=collapsed |location =ليخ، وورارلبرگ (1440 ميٽر، 1982ع کان 2012 تائين جا سراسري گرمي پد) |metric first = Yes |single line = Yes <!--Average high temperatures--> |Jan high C = -0.7 |Feb high C = 0.3 |Mar high C = 3.5 |Apr high C = 7.1 |May high C = 11.8 |Jun high C = 17.4 |Jul high C = 16.8 |Aug high C = 14.3 |Sep high C = 15.1 |Oct high C = 9.7 |Nov high C = 3.7 |Dec high C = 0.1 |Average high C = |Jan mean C = -4.5 |Feb mean C = -3.7 |Mar mean C = -0.6 |Apr mean C = 2.9 |May mean C = 7.3 |Jun mean C = 10.6 |Jul mean C = 12.7 |Aug mean C = 12.2 |Sep mean C = 9.9 |Oct mean C = 5.6 |Nov mean C = 0.4 |Dec mean C = -3.3 |year mean C = |Jan low C = -8.2 |Feb low C = -7.6 |Mar low C = -4.7 |Apr low C = -1.3 |May low C = 2.8 |Jun low C = 6.0 |Jul low C = 8.0 |Aug low C = 7.7 |Sep low C = 5.6 |Oct low C = 1.6 |Nov low C = -2.9 |Dec low C = -6.6 |Average low C = |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 59 |Feb precipitation mm = 54 |Mar precipitation mm = 56 |Apr precipitation mm = 70 |May precipitation mm = 103 |Jun precipitation mm = 113 |Jul precipitation mm = 133 |Aug precipitation mm = 136 |Sep precipitation mm = 95 |Oct precipitation mm = 67 |Nov precipitation mm = 78 |Dec precipitation mm = 66 |year precipitation mm = |source 1= <ref name=ZAMG /> |source 2= {{cite web|url= https://en.climate-data.org/location/117363/|title= ليخ موسمي ڄاڻ}} }} {{Weather box |collapsed=collapsed |location =ڪاھٽائي، ٽريول (2060 ميٽر؛ 1982 کان 2012 تائين سراسري گرمي پد) |metric first = Yes |single line = Yes <!--Average high temperatures--> |Jan high C = -3.3 |Feb high C = -3.2 |Mar high C = -0.9 |Apr high C = 2.3 |May high C = 7.0 |Jun high C = 10.4 |Jul high C = 12.7 |Aug high C = 12.3 |Sep high C = 9.6 |Oct high C = 6.3 |Nov high C = 0.5 |Dec high C = -2.4 |Average high C = |Jan mean C = -6.6 |Feb mean C = -6.5 |Mar mean C = -4.2 |Apr mean C = -1.1 |May mean C = 3.4 |Jun mean C = 6.6 |Jul mean C = 8.8 |Aug mean C = 8.6 |Sep mean C = 6.4 |Oct mean C = 2.9 |Nov mean C = -2.4 |Dec mean C = -5.4 |year mean C = |Jan low C = -9.9 |Feb low C = -9.8 |Mar low C = -7.5 |Apr low C = -4.4 |May low C = -0.2 |Jun low C = 2.9 |Jul low C = 4.9 |Aug low C = 4.9 |Sep low C = 3.3 |Oct low C = -0.5 |Nov low C = -5.2 |Dec low C = -8.4 |Average low C = |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 73 |Feb precipitation mm = 66 |Mar precipitation mm = 80 |Apr precipitation mm = 87 |May precipitation mm = 115 |Jun precipitation mm = 126 |Jul precipitation mm = 148 |Aug precipitation mm = 138 |Sep precipitation mm = 96 |Oct precipitation mm = 74 |Nov precipitation mm = 83 |Dec precipitation mm = 72 |year precipitation mm = |source 1= <ref name=ZAMG /> |source 2= {{cite web|url= https://en.climate-data.org/location/111749/|title= ڪاھٽائي موسمي ڄاڻ}} }} ==سياسي نظام== [[File:WienParlament.jpg|thumb|ويانا ۾ آسٽريا جي پارليامينٽ]] [[File:Wien - Hofburg, Leopoldinischer Trakt.JPG|thumb|ويانا ۾ [[ھوفبرگ شاھي محل]] جي ليئوپولڊن ونگ]] آسٽريا جي پارليامينٽ ملڪ جي گادي جي ھنڌ ويانا ۾ واقع آهي جيڪو ملڪ جو آبادي ۾ سڀ کان وڏو آھي. آسٽريا [[وفاق|وفاقي]] [[نمائندگي واري جمھوريت]] واري [[ريپپلڪ]] آھي جيڪا 1920ع واري وفاقي آئين تحت قائم آھي جنھن کي 1929 ۾ ترميمون آڻي تبديل ڪيو ويو ھو پر پھرين مئي 1945ع ۾ ان کي ٻيھر پراڻي حالت ۾ بحال ڪيو ويو ھو<ref>Lonnie Johnson 17, 142</ref> آسٽريا ڊيموڪريٽڪ فيڊرل جمهوريه آهي، جنهن جو هيڊ آف اسٽيٽ ۽ فوج جو ڪمانڊر انِ چيف صدر آهي، جنهن کي عوام 06 سالن لاءِ چونڊيندو آهي<ref name = " سنڌيانا "/>. صدر کي سڌوسنئون عوام ووٽ ذريعي چونڊيندو آھي. وفاقي حڪومت جو سربراھ چانسلر آھي جنھن کي صدر چونڊيندو آھي. آئين مطابق حڪومت کي ھٽائڻ جو اختيار صدر ۽ پارليامينٽ جي ھيٺين ايوان وٽ آهي. پارليامينٽ ٻہ ايواني آھي جي ھيٺين ايوان جو نالو [[آسٽريا جي قومي ڪائونسل|نيشنلراٽ]] آھي جنھن جون ڪل 183 سيٽون آهن ۽ رڪنن جو مدو پنج سال آھي جنھن کي 16 سال ۽ وڌيڪ عمر وارا ووٽر چونڊيندا آهن. ووٽرن جي عمر پھرين 18 سال ھئي جنھن کي 2007 ۾ گھٽائي 16 سال ڪئي وئي . صدر ۽ پارليامينٽ لاء ووٽنگ لازمي آهي<ref>{{cite web|url=http://www.bmi.gv.at/wahlen/elections_compulsorey_voting.asp|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071103221527/http://www.bmi.gv.at/wahlen/elections_compulsorey_voting.asp|archivedate=3 November 2007|title=Bundesministerium für Inneres – Elections Compulsory voting|publisher=Bmi.gv.at|accessdate=3 January 2009}}</ref> نيشنلراٽ جي تحليل چانسلر جي سفارش تي صدر جي حڪم سان ٿيندي آهي. اھو پارليامينٽ جو سڀ کان بااختيار ادارو آھي. پارليامينٽ جو ٻيون ايوان مٿيون ايوان آھي جنھن کي [[آسٽريليا جي وفاقي ڪائونسل|بندسراٽ]] سڏين ٿا. ان کي نيشنلراٽ جي قانونسازي کي محدود پيماني تي ويٽو ڪرڻ جا اختيار آھن جنھن کان پوءِ ان تي نيشنلراٽ ۾ ٻيھر ووٽنگ ڪرائي ويندي آهي جيڪا حتمي ھوندي آھي<ref>{{cite web|url=http://www.konvent.gv.at/ |title=Willkommen beim Österreich Konvent |publisher=Konvent.gv.at |accessdate=21 November 2008| archiveurl= https://web.archive.org/web/20090104001526/http://www.konvent.gv.at/| archivedate= 4 January 2009 | url-status=live}}</ref>. [[File:Wien - Bundeskanzleramt1.JPG| thumb|بالھاسپلاٽز تي واقع وفاقي چانسلري]] آڪٽوبر 2006 جي عام چونڊون ۾ [[آسٽريا جي سوشل ڊيموڪريٽڪ پارٽي]] ھڪ طاقتور پارٽي طور اڀري آئي. جڏھن تہ [[آسٽرين پيپلز پارٽي]] ٻئين نمبر تي رھي<ref name="Election2002">{{cite web|url=http://electionresources.org/at/nationalrat.php?election=2002|title=24 November 2002 General Election Results – Austria Totals|year=2006|website=Election Resources on the Internet|accessdate=12 June 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090707185433/http://electionresources.org/at/nationalrat.php?election=2002|archive-date=7 July 2009|url-status=live|df=dmy-all}}</ref><ref name="Election2006">{{cite web|url=http://electionresources.org/at/nationalrat.php?election=2006|title=October&nbsp;1st,&nbsp;2006 General Election Results – Austria Totals|year=2006|website=Election Resources on the Internet|accessdate=12 June 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090707185102/http://electionresources.org/at/nationalrat.php?election=2006|archive-date=7 July 2009|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> ان باوجود آسٽرين پيپلز پارٽي ننڍين پارٽين سان ملي ڪري مخلوط حڪومت ٺاھي.2013 ۾ سوشل ڊيموڪريٽڪ پارٽي 27 سيڪڙو ووٽ ۽ 52 سيٽون کنيون ۽ پيپلزپارٽي 24 سيڪڙو ووٽ ۽ 47 سيٽون حاصل ڪيون. فريڊم پارٽي 21 سيڪڙو ووٽ ۽ 40 سيٽون حاصل ڪيون ۽ گرين پارٽي 12 سيڪڙو ووٽ ۽ 24 سيٽون حاصل ڪيون. 2017 جي چونڊن ۾ پيپلزپارٽي نوجوان قائد [[سيباسٽيان ڪرز]] جي اڳواڻي ۾ 62 سيٽون حاصل ڪيون ۽ سوشل ڊيموڪريٽڪ پارٽي 52 سيٽون کڻي ٻئي نمبر تي آئي ۽ فريڊم پارٽي 51 سيٽون حاصل ڪيون. پيپلزپارٽي مخلوط حڪومت ٺاهي جنھن ۾ سيباسٽيان ڪرز چانسلر ٿيو ٿيو ۽ 18 ڊسمبر 2017ع ۾ پنھنجي عھدي جو قسم کنيو پر 2019 ۾ اھا حڪومت ڊھي وئي. 2019 جي چونڊن ۾ وري پيپلز پارٽي اڪثريت سان کٽي آئي، کيس 37.5 سيڪڙو ووٽ مليا ۽ گرين پارٽي سان ملي حڪومت ٺاھي. 7 جنوري 2020 تي سيباسٽيان ڪرز وري چانسلر جي عھدي جو قسم کنيو. ==انتظامي ورهاست== آسٽريا 9 رياستن تي مشتمل ھڪ وفاقي رياست آھي. جنهن کي [[جرمن ٻولي]] ۾ "بندسلينا" (Bundesländer) چوندا آهن. اھي رياستون وري ضلعن، "بزائرڪ" (Bezirke) ۽ قانون ذريعي قرار ڏنل شھرن "اسٽيچيوسٽاٽ" (<small>{{Lang|de|[[Statutarstadt|Statutarstädte]]}}</small>) ۾ ورھايل آھن. ضلعا وري ميونسپلٽين "جيمنڊن" <small>({{Lang|de|Gemeinden}})</small> ۾ ورھايل آھن. قانون ذريعي قرار ڏنل شھر ساڳي وقت ميونسپلٽين ۽ ضلعن جو درجو رکڻ ٿا. صرف [[ويانا]] شھر ھڪ منفرد حيثيت رکي ٿو هن ڪري ته اھو ساڳي وقت رياست پڻ آھي. رياستون انتظامي اختيارن کان علاوه مخصوص معاملن ۾ قانون سازي جو اختيار پڻ رکن ٿيون جن ۾ ثقافتي، سماجي ڀلائي، فطرتي تحفظ، شڪار ۽ عمارت سازي وغيره شامل آهن. {| class="sortable wikitable" style="text-align:right; font-size:100%" |- style="font-size:100%; text-align:right" ! <small>*رياست*</small> ! <small>*گادي*جو*هنڌ*</small> ! <small>'''پکيڙ'''</small> <small>'''_چورس ^{ڪلوميٽر}'''</small> ! <small>آبادي</small> <small>(2017)</small> ! <small>گھاٽائي/چورس ڪلوميٽر</small> ! <small>GDP (يورو)</small><small>(2012)</small> ! <small>GDP<br />في ڪس</small> |- | '''[[برجنلينڊ]]'''|| [[آئزن اسٽڊٽ|'''آئزن اسٽڊٽ''']] |style="text-align:right"| <small>'''3,965'''</small>|| style="text-align:right" | <small>'''291,942'''</small>|| style="text-align:right" | 73.6 ||style="text-align:right"| <small>'''7.311'''</small> ارب || style="text-align:right" | <small>'''25,600'''</small> |- | [[ڪرينٿيا (رياست)|'''ڪرينٿيا''']] || [[ڪليگنفرٽ]] |style="text-align:right"| 9,536 ||style="text-align:right"| <small>'''561,077'''</small>|| style="text-align:right" | 58.8 ||style="text-align:right"| 17.62 ارب ||style="text-align:right"| <small>'''31,700'''</small> |- | [[لوئر آسٽريا|'''لوئر''' '''آسٽريا''']] || [[سنڪٽ پولٽن]] |style="text-align:right"| <small>'''19,178'''</small>|| style="text-align:right" | <small>'''1,665,753'''</small>|| style="text-align:right" | 86.9 ||style="text-align:right"| <small>'''49.75'''</small> ارب || style="text-align:right" | <small>'''30,800'''</small> |- | [[سلزبرگ (رياست)|'''سلزبرگ''']] || [[سلزبرگ]] |style="text-align:right"| 7,154 ||style="text-align:right"| 549,263 ||style="text-align:right"| 76.8 ||style="text-align:right"| 23.585 ارب ||style="text-align:right"| <small>'''44,500'''</small> |- | '''[[اسٽيريا]]'''|| [[گراتس]] |style="text-align:right"| <small>'''16,401'''</small>|| style="text-align:right" | <small>'''1,237,298'''</small>|| style="text-align:right" | 75.4 ||style="text-align:right"| <small>'''40.7'''</small> ارب || style="text-align:right" | <small>'''33,600'''</small> |- | [[ٽرول (رياست)|'''ٽرول''']] || [[انسبروڪ]] |style="text-align:right"| <small>'''12,648'''</small>|| style="text-align:right;" | 746,153 ||style="text-align:right"| 59.0 ||style="text-align:right"| <small>'''28.05'''</small> ارب || style="text-align:right" | <small>'''39,400'''</small> |- | [[اپر آسٽريا|'''اپر آسٽريا''']] || [[لنز]] |style="text-align:right"| <small>'''11,982'''</small>|| style="text-align:right;" | <small>'''1,465,045'''</small>|| style="text-align:right" | 122.3 ||style="text-align:right"| <small>'''53.86'''</small> ارب || style="text-align:right" | <small>'''38,000'''</small> |- |colspan=2| '''[[ويانا]]''' |style="text-align:right"| 415 ||style="text-align:right;"| <small>'''1,867,582'''</small>|| style="text-align:right" | 4,500 ||style="text-align:right"| <small>'''81.77'''</small> ارب |- | '''[[وورارلبرگ]]'''|| [[بريگنز]] |style="text-align:right"| <small>'''2,601'''</small>|| style="text-align:right;" | 388,752 ||style="text-align:right"| 149.5 ||style="text-align:right"| <small>'''23.59 ارب'''</small>|| style="text-align:right" | <small>'''58,300'''</small> |- |colspan=7 |<ref>{{Cite web|title=Eurostat – Data Explorer|url=http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/submitViewTableAction.do|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006122431/http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/submitViewTableAction.do|archive-date=6 October 2014|access-date=19 October 2011}}</ref><ref>{{Cite web|title=Statistik Austria – Bevölkerung zu Jahresbeginn 2002–2017 nach Gemeinden (Gebietsstand 1.1.2017)|url=http://www.statistik.at/wcm/idc/idcplg?IdcService=GET_FILE&dID=354032&dDocName=080904|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180322204818/http://www.statistik.at/wcm/idc/idcplg?IdcService=GET_FILE&dID=354032&dDocName=080904|archive-date=22 March 2018|access-date=9 July 2018}}</ref> |} == معيشت == [[File:13-08-30-wien-by-RalfR-123.jpg|thumb|[[ويانا بين الاقوامي مرڪز]] [[گڏيل قومن]] جي آفس سميت ۽ ڊي سي ٽاورز جو ٽاور-1]] آسٽريا دنيا جي ملڪن جي ناليوار جي ڊي پي جي شرح مطابق تمام مٿاھين شرح وارن ملڪن ۾ شامل آهي.<ref name=autogenerated1>{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2012/01/weodata/weorept.aspx?sy=2009&ey=2012&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=122&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a=&pr.x=37&pr.y=14|title=Austria|publisher=International Monetary Fund|accessdate=17 April 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121125152140/http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2012/01/weodata/weorept.aspx?sy=2009&ey=2012&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=122&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a=&pr.x=37&pr.y=14|archive-date=25 November 2012|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> ان جي [[معيشت]] تمام وڏي پيماني تي صنعتي ۽ تمام ترقي يافته سوشل مارڪيٽ واري آهي. 1980ع جي ڏھاڪي تائين وڏي صنعت کي سرڪاري بڻايو ويو پر بعد ۾ نجڪاري ذريعي سرڪاري صنعتي يونٽن ۾ ڪمي آئي. صنعت کان پوءِ [[سياحت]] ھن ملڪ جي معيشيت جو وڏو شعبو آهي. سال 2007ع ۾ بين الاقوامي سياحت جي آمدني ۾ آسٽريا دنيا ۾ نائين نمبر تي ھو. ان سال ھن ملڪ جي سياحتي آمدني 18.9 ارب ڊالر ھئي. سياحن جي تعداد واري شمار ۾ ان سال ھي ملڪ ٻارھين نمبر تي آيو. ملڪ ۾ ان سال 2 ڪروڙ 8 لک سياح گھمڻ آيا.<ref name="UNTWO">{{cite web|url=http://www.tourismroi.com/Content_Attachments/27670/File_633513750035785076.pdf |title=UNTWO World Tourism Barometer, Vol.6 No.2 |accessdate=18 November 2008 |publisher=UNTWO |date=June 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081031013714/http://www.tourismroi.com/Content_Attachments/27670/File_633513750035785076.pdf |archivedate=31 October 2008 |url-status=dead }}</ref> ملڪ جو سڀ کان وڏو واپاري شراڪت دار تاريخي طور تي [[جرمني]] رھيو آھي. [[يورپي يونين]] ۾ شامل ٿيڻ سان ھن ملڪ جا يونين جي رڪن ملڪن سان معاشي لاڳاپن ۾ ويجھڙائپ وڌڻ سان ھن ملڪ جي جرمني تي واپاري دارومدار کي گھٽايو آھي. يورپي يونين جي رڪنيت سان پرڏيھي سيڙپڪاري جو ھتي زبردست اضافو ٿيو آهي. سال 2006ع ۾ جي ڊي پي جي واڌ 3.3 سيڪڙو تائين پھتي.<ref>[http://www.oenb.at/isaweb/report.do?&lang=EN&report=7.7 Real GDP Growth – Expenditure Side] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181106193328/https://www.oenb.at/isaweb/report.do?&lang=EN&report=7.7|date=6 November 2018}}, provided by the [[Oesterreichische Nationalbank|Austrian National Bank]] {{in lang|de}} </ref> ملڪ جي درآمدن جو 67 سيڪڙو يورپي يونين جي رڪن ملڪن مان آھي<ref>{{cite web|title=OEC – Austria (AUT) Exports, Imports, and Trade Partners|url=http://atlas.media.mit.edu/en/profile/country/aut/|website=atlas.media.mit.edu|accessdate=12 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160313121243/http://atlas.media.mit.edu/en/profile/country/aut/|archive-date=13 March 2016|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> [[File:BlueEurozone.svg|thumb|left|آسٽريا يوروزون (تيز نيري رنگ سان ڏيکاريل) واري مالياتي يونين م شامل آھي ۽ يورپي يونين جي سنگل مارڪيٽ جو حصو آهي]] آسٽريا جي مکيه [[زرعي پيداوار]] ۾ [[پٽاٽا]]، [[جوئر]]، [[چقندر]]، [[مڪئي]]، [[ڪڻڪ]]، [[ڪپهه]] ۽ [[انگور]] شامل آهن. مکيه [[صنعت|صنعتن]] ۾ [[فولاد]]، [[مشينري]]، [[گاڏيون]]، [[بجلي|بجليءَ]] جو سامان، [[بصريات|آپٽيڪل]] شيشي جون شيون، [[ڪاغذ]]، [[ڪپڙو|ڪپڙي]]، [[سيمنٽ]]، [[ڪيميائي شيون|ڪيميائي شيئن]] جي صنعتون آهن ۽ مکيه [[معدنيات]] ۾ [[لوھ|لوهه]]، [[پيٽرول]]، ميگنيٽائٽ، گرينائٽ، [[قدرتي گيس]]، [[جست]]، [[ٽامو]] ۽ [[زنڪ]] آهن.<ref name = " سنڌيانا "/> ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:آسٽريا]] [[زمرو:ملڪ]] [[زمرو:وفاقي جمهوريا]] [[زمرو:يورپي ملڪ]] [[زمرو:زمين بند ملڪ]] [[زمرو:وچ يورپ جا ملڪ]] [[زمرو:يورپي اتحاد جا رڪن ملڪ]] [[زمرو:گڏيل قومن جا ڀاتي ملڪ]] [[زمرو:ملڪ ۽ علائقا جتي جرمن هڪ سرڪاري ٻولي آهي]] qwe491wkz9ovlunla1nnkmp36in8kro 404621 404620 2026-08-18T15:57:16Z Intisar Ali 8681 404621 wikitext text/x-wiki {{Short description|وچ يورپ جو ملڪ}} {{Redirect|آسٽريا|ملڪ جي نالي جي تاريخ|آسٽريا جو نالو|ٻيا استعمال|آسٽريا (سلجهائپ)|and|آسٽريا (سلجهائپ)}} {{Distinguish|آسٽريليا|آسٽورياس|آسٽراسيا|آسٽريليشيا}} {{Pp-move}} {{Infobox country | conventional_long_name = آسٽريا جي جمهوريه | common_name = آسٽريا | native_name = {{lang|de-AT|Republik Österreich}} | image_flag = Flag of Austria.svg | image_coat = Austria Bundesadler.svg | national_anthem = {{lang|de-AT|[[آسٽريا جو قومي ترانو|Bundeshymne der Republik Österreich]]}}<br/>"آسٽريا جي جمهوريه جو قومي ترانو"{{parabr}}[[File:Land der Berge Land am Strome instrumental.ogg|center]] | image_map = {{Switcher|[[File:EU-Austria (orthographic projection).svg|upright=1.15|frameless]]|دنيا جي گولي تي ڏيکاريو|[[File:EU-Austria.svg|upright=1.15|frameless]]|[[يورپي يونين]] جو نقشو ڏيکاريو|default=1}} | capital = [[ويانا]] | coordinates = {{Coord|48|12|N|16|21|E|type:city(2,000,000)_region:AT-9}} | largest_city = capital | languages_type = سرڪاري ٻولي | languages = [[آسٽريائي جرمن|جرمن]]{{Efn|[[آسٽريا جو وفاقي آئيني قانون|1920ع واري آسٽريائي آئين]] جي آرٽيڪل 8 جي بنياد تي}}{{Efn|[[برگنلينڊ ڪروشيائي]]، [[چيڪ ٻولي|چيڪ]]، [[هنگري ٻولي|هنگري]]، [[روماني ٻولي|روماني]]، [[سلوواڪ ٻولي|سلوواڪ]] ۽ [[سلوويني ٻولي|سلوويني]] کي [[يورپي منشور براءِ علائقائي يا اقليتي ٻوليون]] تحت سرڪاري طور تسليم ڪيو ويو آهي.}} | languages2 = {{hlist|[[هنگري ٻولي|هنگري]]|[[سلوويني ٻولي|سلوويني]]|[[برگنلينڊ ڪروشيائي]]<ref name="demokratiewebstatt.at" /><ref name="Regional Languages of Austria" />}} | languages2_type = سرڪاري [[علائقائي ٻوليون]] | ethnic_groups = {{Unbulleted list | 72.2% [[آسٽريائي ماڻهو|آسٽريائي]] | 27.8% [[آسٽريا جي آبادي#نسلي گروهه|ٻيا]] }} | ethnic_groups_year = 2024 | ethnic_groups_ref = <ref>{{cite web |title=Migration and Integration 2025 |url=https://www.statistik.at/fileadmin/announcement/2025/07/20250716MigrationIntegration2025EN.pdf |website=Statistics Austria |publisher=Statistik Austria |date=16 July 2025 |access-date=10 August 2025 |language=en}}</ref> | religion_year = 2021 | religion_ref = <ref name="statistik.at">{{Cite web|title=Religionsbekenntnis – STATISTIK AUSTRIA – die Informationsmanager|url=https://www.statistik.at/statistiken/bevoelkerung-und-soziales/bevoelkerung/weiterfuehrende-bevoelkerungsstatistiken/religionsbekenntnis|access-date=9 August 2022|archive-date=30 September 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220930022008/https://www.statistik.at/statistiken/bevoelkerung-und-soziales/bevoelkerung/weiterfuehrende-bevoelkerungsstatistiken/religionsbekenntnis|url-status=live}}</ref> | religion = {{Ublist |item_style=white-space:nowrap; | {{Tree list}} * 68.2% [[عيسائيت]] ** 55.2% [[آسٽريا ۾ ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ ازم]] ** 4.9% [[آسٽريا ۾ مشرقي آرٿوڊوڪسي|آرٿوڊوڪسي]] ** 3.8% [[پروٽيسٽنٽ ازم]] ** 4.3% [[عيسائي فرقو|ٻيا عيسائي]] {{Tree list/end}} |22.4% [[لامذهبيت|ڪو مذهب نه]] |8.3% [[آسٽريا ۾ اسلام|اسلام]] |1.1% [[آسٽريا ۾ مذهب|ٻيا]] }} | demonym = [[آسٽريائي ماڻهو|آسٽريائي]] | government_type = وفاقي [[نيم صدارتي جمهوريه]]<ref>{{Cite web|date=22 September 2022|title=Hofburg-Wahl: 'Österreich ist ein sehr ungewöhnlicher Fall'|url=https://diepresse.com/6193038|access-date=22 September 2022|language=de-AT|archive-date=3 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221003104650/https://www.diepresse.com/6193038/hofburg-wahl-oesterreich-ist-ein-sehr-ungewoehnlicher-fall|url-status=live}}</ref>{{efn|name=system|آسٽريا جي جمهوريه پنهنجي [[آسٽريا جو آئين|آئين]] مطابق قانوني طور هڪ نيم صدارتي جمهوريه آهي؛<ref name="u009">{{cite journal|last=Shugart|first=Matthew Søberg|title=Semi-Presidential Systems: Dual Executive And Mixed Authority Patterns|journal=French Politics|volume=3|issue=3|date=2005|issn=1476-3419|doi=10.1057/palgrave.fp.8200087|doi-access=free|pages=323–351|url=https://link.springer.com/content/pdf/10.1057/palgrave.fp.8200087.pdf|access-date=2024-12-16}}</ref> پر عملي طور آئيني روايتن سبب اها وڌيڪ [[پارلياماني جمهوريه]] وانگر ڪم ڪري ٿي.<ref name="y589">{{cite book|last=Müller|first=Wolfgang C.|title=Semi-Presidentialism in Europe|chapter=Austria|publisher=Oxford University PressOxford|date=1999-09-02|isbn=978-0-19-829386-6|doi=10.1093/0198293860.003.0002|pages=22–47}}</ref>}} | leader_title1 = [[آسٽريا جو صدر|صدر]] | leader_name1 = [[اليگزينڊر فان ڊير بيلن]] | leader_title2 = [[آسٽريا جو چانسلر|چانسلر]] | leader_name2 = [[ڪرسچين اسٽوڪر]] | legislature = [[آسٽريا جي پارليامينٽ|پارليامينٽ]] | upper_house = [[وفاقي ڪائونسل (آسٽريا)|وفاقي ڪائونسل]] | lower_house = [[نيشنل ڪائونسل (آسٽريا)|نيشنل ڪائونسل]] | sovereignty_type = [[آسٽريا جي تاريخ|قيام]] | established_event1 = [[آسٽريا جي مارگريويئيٽ|مارگريويئيٽ]] | established_date1 = {{circa}} 960 | established_event2 = [[آسٽريا جو نالو|نالي جو قديم ترين ذڪر]] | established_date2 = 1 نومبر 996 | established_event3 = [[آسٽريا جي ڊچي|ڊچي]] | established_date3 = 17 سيپٽمبر 1156 | established_event4 = [[آسٽريا جي آرچڊچي|آرچڊچي]] | established_date4 = 6 جنوري 1453 | established_event5 = [[آسٽريائي سرڪل|شاهي سرڪل]] | established_date5 = 1512 | established_event6 = [[آسٽريائي سلطنت|سلطنت]] | established_date6 = 11 آگسٽ 1804 | established_event7 = [[آسٽريا-هنگري]] | established_date7 = 30 مارچ 1867 | established_event8 = [[پهرين آسٽريائي جمهوريه|پهرين جمهوريه]] | established_date8 = 10 سيپٽمبر 1919 | established_event9 = [[آسٽريا جي وفاقي رياست|وفاقي رياست]] | established_date9 = 1 مئي 1934 | established_event10 = [[آنشلوس]] | established_date10 = 13 مارچ 1938 | established_event11 = [[آسٽريا جي تاريخ#ٻي جمهوريه (1945ع کان)|ٻي جمهوريه]] | established_date11 = 27 اپريل 1945 | established_event12 = [[آسٽريائي رياستي معاهدو|رياستي معاهدو]] | established_date12 = 27 جولاءِ 1955 | area_km2 = 83879<ref>{{cite web|title=Austria EN|url=https://migrants-refugees.va/wp-content/uploads/2021/03/2020-CP-Austria-EN.pdf|website=Migrants Refugees|publisher=The Vatican|date=April 2020|access-date=12 January 2024|archive-date=13 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240113014627/https://migrants-refugees.va/wp-content/uploads/2021/03/2020-CP-Austria-EN.pdf|url-status=live}}</ref> | area_rank = 113هون | area_sq_mi = | percent_water = 0.84 (2015)<ref>{{Cite web|title=Surface water and surface water change|url=https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER|access-date=11 October 2020|publisher=[[اقتصادي سهڪار ۽ ترقي جي تنظيم]]|archive-date=24 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210324133453/https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER|url-status=live}}</ref> | population_estimate = {{IncreaseNeutral}} 9,219,113<ref name="statistik-population" /> | population_estimate_year = 2026 | population_estimate_rank = 97هون | population_density_km2 = 109.9 | population_density_sq_mi = 284.6 | population_density_rank = 108هون | GDP_PPP = {{increase}} $721.033 billion<ref name="IMFWEO.AT">{{cite web |url=https://data.imf.org/en/Data-Explorer?datasetUrn=IMF.RES:WEO(9.0.0) |title=World Economic Outlook Database (April 2026 Edition) |publisher=[[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] |website=www.imf.org |date=14 April 2026 |access-date=19 April 2026}}</ref> | GDP_PPP_year = 2026 | GDP_PPP_rank = 45هون | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $78,334<ref name="IMFWEO.AT" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 18هون | GDP_nominal = {{increase}} $623.719 billion<ref name="IMFWEO.AT"/> | GDP_nominal_year = 2026 | GDP_nominal_rank = 28هون | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $67,761<ref name="IMFWEO.AT" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 13هون | Gini = 28.4 | Gini_year = 2024 | Gini_change = increase | Gini_ref = <ref name="eurogini">{{Cite web|title=Gini coefficient of equivalised disposable income – EU-SILC survey|url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tessi190/default/table?lang=en|access-date=2026-04-09|publisher=[[يورو اسٽيٽ]]|url-status=live}}</ref> | HDI = 0.930 | HDI_rank = 22هون | HDI_year = 2023 | HDI_change = increase | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{Cite web |date=6 May 2025 |title=Human Development Report 2025 |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250506051232/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf |archive-date=6 May 2025 |access-date=6 May 2025 |publisher=[[گڏيل قومن جو ترقياتي پروگرام]]}}</ref> | currency = [[يورو]] ([[يورو جو نشان|€]]) | currency_code = EUR | time_zone = [[وچ يورپي وقت|سي اي ٽي]] | utc_offset = +1 | utc_offset_DST = +2 | time_zone_DST = [[وچ يورپي اونهاري جو وقت|سي اي ايس ٽي]] | date_format = dd.mm.yyyy | calling_code = [[آسٽريا جا ٽيليفون نمبر|+43]] | cctld = [[.at]] }} '''آسٽريا'''،{{efn|اچار: {{IPAc-en|audio=en-us-Austria.ogg|ˈ|ɒ|s|t|r|i|ə}} {{respell|OST|ree|ə}} يا {{IPAc-en|ˈ|ɔː|s|t|r|i|ə}} {{respell|AW|stree|ə}}؛<ref>{{Citation|last=Roach|first=Peter|title=Cambridge English Pronouncing Dictionary|date=2011|edition=18th|place=Cambridge|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-15253-2}}</ref> {{Langx|de-AT|Österreich}} {{IPA|de-AT|ˈøːstɐraɪç||De-Österreich2.ogg}}؛ {{langx|bar|Östareich}}؛ {{langx|gsw|Öschtreich}} يا {{Lang|gsw|Eschtrych}}.}}، رسمي نالي '''آسٽريا جي جمهوريه'''،{{Efn|{{Langx|de-AT|Republik Österreich|links=no}} {{IPA|de-AT|repuˈbliːk ˈøːstɐraɪç||Republik Österreich.ogg}}.}} [[وچ يورپ]] ۾ واقع هڪ [[سامونڊي ڪناري کان محروم ملڪ]] آهي، جيڪو [[اوڀر الپس]] ۾ واقع آهي.<ref name="formal name">{{Cite web|title=Austria|url=http://unstats.un.org/unsd/geoinfo/geonames|access-date=4 January 2023|website=UNGEGN World Geographical Names|publisher=United Nations Group of Experts on Geographical Names|location=New York, NY|archive-date=7 January 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230107010908/http://unstats.un.org/unsd/geoinfo/geonames/|url-status=live}}</ref> اهو نَوَ [[آسٽريا جون وفاقي رياستون|وفاقي رياستن]] تي ٻڌل هڪ [[وفاق]] آهي، جن مان گاديءَ وارو شهر [[ويانا]] ملڪ جو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهر ۽ رياست آهي. آسٽريا جي اتر-اولهه ۾ [[جرمني]]، اتر ۾ [[چيڪ جمهوريه]]، اتر-اوڀر ۾ [[سلوواڪيا]]، اوڀر ۾ [[هنگري]]، ڏکڻ ۾ [[سلووينيا]] ۽ [[اٽلي]]، جڏهن تہ اولهه ۾ [[سوئٽزرلينڊ]] ۽ [[ليختنشتائن]] واقع آهن. ملڪ جي ايراضي {{Convert|83879|km2|sqmi|0|abbr=on}} آهي ۽ ان جي آبادي لڳ ڀڳ 9.2 ملين آهي.<ref name="statistik-population">{{Cite web|date=2026-04-09|title=Population by Year-/Quarter-beginning|url=https://www.statistik.at/en/statistics/population-and-society/population/population-stock/population-at-beginning-of-year/quarter|url-status=live|access-date=2026-04-09}}</ref> موجوده آسٽريا وارو علائقو گهٽ ۾ گهٽ [[قديم پٿر وارو دور|قديم پٿر واري دور]] کان آباد رهيو آهي. لڳ ڀڳ 400 ق.م. ڌاري هتي [[سيلٽ ماڻهو|سيلٽ]] آباد هئا، ۽ پهرين صدي ق.م. جي آخر ۾ هي علائقو [[رومي سلطنت]] ۾ شامل ڪيو ويو. علائقي ۾ [[عيسائيت اختيار ڪرڻ|عيسائيت جي پکڙجڻ]] چوٿين ۽ پنجين صديءَ ۾، [[اولهه رومي سلطنت]] جي آخري دور دوران شروع ٿي، جنهن کان پوءِ [[قومَن جي لڏپلاڻ وارو دور|قومَن جي لڏپلاڻ واري دور]] ۾ ڪيترائي [[جرمنڪ قبيلا]] هتي اچي آباد ٿيا.<ref>{{Cite web|title=Austria's History|url=https://www.austria.info/en/service-and-facts/about-austria/history|access-date=2024-06-08|website=austria.info|language=en}}</ref> آسٽريا هڪ رياست طور پهرين هزار سال جي پڇاڙيءَ ۾ [[پينونيا جي مارچ|اوڀر مارچ]] ۽ [[هنگري مارچ]] جي باقيات مان وجود ۾ آيو. شروعات ۾ اهو [[پاڪ رومي سلطنت]] جي سرحدي [[آسٽريا جي مارگريويئيٽ|مارگريويئيٽ]] هو، پوءِ 1156ع ۾ [[آسٽريا جي ڊچي|ڊچي]] بڻيو ۽ 1453ع ۾ [[آسٽريا جي آرچڊچي|آرچڊچي]] جو درجو حاصل ڪيائين. تيرهين صديءَ جي پڇاڙيءَ کان [[هيبسبرگ بادشاهت]] جو مرڪزي علائقو هجڻ سبب آسٽريا صدين تائين وچ يورپ جي وڏين شاهي طاقتن مان هڪ رهيو، ۽ سورهين صديءَ کان [[ويانا]] [[پاڪ رومي سلطنت]] جي انتظامي گاديءَ طور پڻ ڪم ڪندو رهيو.<ref>{{Cite news|date=2012-03-16|title=Austria country profile|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-17405422|access-date=2024-06-08|publisher=BBC News|language=en-GB}}</ref> [[پاڪ رومي سلطنت جو خاتمو|پاڪ رومي سلطنت]] 1806ع ۾ ختم ٿي، جنهن کان ٻه سال اڳ آسٽريا پنهنجي [[آسٽريائي سلطنت]] قائم ڪري چڪو هو. اها سلطنت هڪ [[وڏي طاقت]] ۽ يورپ جي سڀ کان وڏين رياستن مان هڪ بڻجي وئي. 1860ع واري ڏهاڪي ۾ جنگين ۾ شڪست ۽ علائقن جي نقصان کان پوءِ 1867ع واري [[آسٽرو-هنگري ٺاهه 1867ع|آسٽرو-هنگري ٺاهه]] جي نتيجي ۾ [[آسٽريا-هنگري]] قائم ٿيو.<ref>{{Cite web|title=Österreich-Ungarn|url=https://www.geschichtewiki.wien.gv.at/%C3%96sterreich-Ungarn|access-date=2024-06-08|website=geschichtewiki.wien.gv.at}}</ref> 1914ع ۾ [[آرچڊيوڪ فرانز فرڊيننڊ جو قتل|آرچڊيوڪ فرانز فرڊيننڊ جي قتل]] کان پوءِ شهنشاهه [[فرانز جوزف پهريون]] [[سربيا جي بادشاهت]] خلاف جنگ جو اعلان ڪيو، جيڪا تيزيءَ سان [[پهرين عالمي جنگ]] ۾ تبديل ٿي وئي. سلطنت جي شڪست ۽ خاتمي کان پوءِ 1918ع ۾ [[جرمن-آسٽريا جي جمهوريه]] ۽ 1919ع ۾ [[پهرين آسٽريائي جمهوريه]] قائم ٿي. [[جنگين جي وچ وارو دور|جنگين جي وچ واري دور]] ۾ پارلياماني نظام خلاف وڌندڙ لاڙ 1934ع ۾ [[آسٽريائي گهرو ويڙهه]] ۽ [[اينگلبرٽ ڊولفُس]] جي قيادت هيٺ [[آسٽريا جي وفاقي رياست|آسٽروفاشسٽ آمريت]] جي قيام تائين پهتو. [[ٻي عالمي جنگ]] شروع ٿيڻ کان هڪ سال اڳ، آسٽريا [[ايڊولف هٽلر]] جي اڳواڻي هيٺ [[نازي جرمني]] ۾ [[آنشلوس|ضم]] ڪيو ويو ۽ جرمني جي هڪ ذيلي انتظامي حصي ۾ تبديل ٿي ويو. 1945ع ۾ [[ويانا مهم|آزاديءَ]] کان پوءِ ۽ ڏهن سالن جي [[اتحادي قبضي هيٺ آسٽريا|اتحادي قبضي]] کان پوءِ ملڪ [[آسٽريائي رياستي معاهدو|رياستي معاهدي]] وسيلي ٻيهر مڪمل خودمختياري حاصل ڪئي ۽ 1955ع ۾ [[آسٽريا جي مستقل غيرجانبداري|مستقل غيرجانبداري]] جو اعلان ڪيو. آسٽريا هڪ [[نيم صدارتي نظام|نيم صدارتي]]{{efn|name=system}} نمائنده جمهوريت آهي، جنهن ۾ عوام جي چونڊيل [[آسٽريا جو صدر|صدر]] رياست جو سربراهه، جڏهن تہ [[آسٽريا جو چانسلر|چانسلر]] حڪومت جو سربراهه ۽ اعليٰ انتظامي عملدار هوندو آهي. آسٽريا في فرد نامياتي [[مجموعي گهريلو پيداوار]] جي لحاظ کان دنيا ۾ 13هين نمبر تي آهي ۽ هتي زندگيءَ جو معيار بلند آهي. ملڪ 1955ع کان [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] جو ميمبر<ref>Jelavich 267</ref> ۽ 1995ع کان [[يورپي يونين]] جو رڪن آهي.<ref name="CIA">{{Cite web|date=14 May 2009|title=Austria|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/austria|access-date=31 May 2009|website=[[The World Factbook]]|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|archive-date=10 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210110074413/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/austria|url-status=dead}}</ref> ويانا ۾ [[يورپ ۾ سلامتي ۽ سهڪار جي تنظيم]] ۽ [[پيٽروليم برآمد ڪندڙ ملڪن جي تنظيم]] جا مرڪزي دفتر موجود آهن. آسٽريا [[اقتصادي سهڪار ۽ ترقي جي تنظيم]] ۽ [[انٽرپول]] جي باني ميمبرن مان پڻ هڪ آهي.<ref name="OECD">{{Cite web|title=Austria About|url=http://www.oecd.org/about/0,3347,en_33873108_33873245_1_1_1_1_1,00.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20090506022708/http://www.oecd.org/about/0%2C3347%2Cen_33873108_33873245_1_1_1_1_1%2C00.html|archive-date=6 May 2009|access-date=20 May 2009|publisher=OECD}}</ref> ملڪ 1995ع ۾ [[شينگن معاهدو]] پڻ صحيح ڪيو<ref name="Schengen">{{Cite web |date=2024 |title=World Population Prospects: The 2024 Revision. (Medium-fertility variant). |url=https://www.worldometers.info/world-population/austria-population/ |access-date= |website=U.N. Dept. of Economic and Social Affairs - Population Division}}</ref> ۽ 1999ع ۾ [[يورو]] کي پنهنجي ڪرنسي طور اختيار ڪيو.<ref>{{Cite web|title=Austria and the euro|url=https://ec.europa.eu/info/business-economy-euro/euro-area/euro/eu-countries-and-euro/austria-and-euro_en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180108064042/https://ec.europa.eu/info/business-economy-euro/euro-area/euro/eu-countries-and-euro/austria-and-euro_en|archive-date=8 January 2018|access-date=7 January 2018|website=European Commission – European Commission}}</ref> == نالي جو اشتقاق == {{Main|آسٽريا جو نالو}} آسٽريا جو مقامي نالو جرمن ٻوليءَ ۾ ''اوسٽررائخ'' (Österreich)، [[قديم اپر جرمن ٻولي|قديم اپر جرمن]] لفظ ''اوستارريخي'' (Ostarrîchi) مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ ”اوڀر وارو علائقو“، ”اوڀر واري سلطنت“ يا ”اوڀر واري بادشاهت“ ٿي سگهي ٿي. هي نالو پهريون ڀيرو 996ع جي مشهور ''اوستارريچي دستاويز'' ۾ ملي ٿو.<ref name="University of Klagenfurt">{{Cite web|title=University of Klagenfurt|url=http://wwwg.uni-klu.ac.at/spw/oenf/name2.htm|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110513121957/http://wwwg.uni-klu.ac.at/spw/oenf/name2.htm|archive-date=13 May 2011|access-date=2 October 2009}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=tfhADwAAQBAJ&pg=PT34|title=Austrian Historical Memory and National Identity|date=1997|publisher=Transaction Publishers|isbn=978-1-56000-902-3|editor-last=Bischof|editor-first=Günter|editor-link=Günter Bischof|location=New Brunswick|pages=20–21|access-date=14 June 2018|editor-last2=Pelinka|editor-first2=Anton|editor-link2=Anton Pelinka|archive-url=https://web.archive.org/web/20180614144308/https://books.google.de/books?id=tfhADwAAQBAJ&pg=PT34&lpg=PA92|archive-date=14 June 2018|url-status=live}}</ref> امڪان آهي تہ هي لفظ [[وچئين دور جي لاطيني ٻولي|وچئين دور جي لاطيني]] اصطلاح [[مارڪيا اورينٽالس (آسٽريا)|مارڪيا اورينٽالس]] (Marchia orientalis) جو مقامي، يعني باويريائي لهجي ۾ ترجمو هو. 976ع ۾ آسٽريا [[باويريا]] جي هڪ سرحدي انتظامي علائقي طور قائم ٿيو. ”آسٽريا“ لفظ جرمن نالي جي لاطيني صورت آهي، جنهن جو پهريون دستاويزي استعمال ٻارهين صديءَ ۾ ملي ٿو.<ref>{{Cite book|last=Brauneder|first=Wilhelm|title=Österreichische Verfassungsgeschichte|date=2009|publisher=Manzsche Verlags- und Universitätsbuchhandlung|isbn=978-3-214-14876-8|edition=11th|location=Vienna|page=17}}</ref> ان دور ۾ [[ڊينيوب]] درياهه جو آسٽريائي طاس، يعني موجوده [[اپر آسٽريا|اپر]] ۽ [[لوئر آسٽريا]]، [[باويريا]] جي اوڀرئين ڇيڙي تي واقع هو. ==تاريخ== === قبل از تاريخ ۽ قديم دور === [[File:2011-07-09 gasometer 28.JPG|thumb|left|[[ويلينڊورف جي وينس]]، 28,000 کان 25,000 ق.م، [[ويانا جو قدرتي تاريخ جو عجائب گھر|ويانا جي قدرتي تاريخ جي عجائب گهر]] ۾]] اهو علائقو، جيڪو هاڻي [[آسٽريا]] آهي، رومي دور کان اڳ مختلف [[ڪيلٽ]] قبيلن جي آبادڪاريءَ هيٺ هو ۽ ڇهين صدي ق.م تائين [[هالشتات ثقافت]] جو مرڪزي علائقو بڻجي چڪو هو.<ref>{{Cite web|date=2024-02-11|title=What Was the Celtic "Cult of the Head"?|url=https://www.thecollector.com/what-was-celtic-cult-head/|access-date=2024-05-07|website=TheCollector|language=en|archive-date=7 May 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240507031517/https://www.thecollector.com/what-was-celtic-cult-head/|url-status=live}}</ref> [[هالشتات]] شهر ۾ يورپ جي ڪيلٽن بابت سڀ کان قديم آثار قديمه جا ثبوت مليا آهن.<ref>{{Cite web|title=Celt {{!}} History, Institutions, & Religion {{!}} Britannica|url=https://www.britannica.com/topic/Celt-people|access-date=2024-05-07|website=Encyclopædia Britannica|language=en|archive-date=11 July 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180711204423/https://www.britannica.com/topic/Celt-people|url-status=live}}</ref> ڪيلٽن جي [[نوريڪم جي بادشاهت|نوريڪم بادشاهت]]، جنهن ۾ موجوده آسٽريا جو گهڻو حصو ۽ موجوده [[سلووينيا]] جا ڪجهه علائقا شامل هئا، 16 ق.م ۾ [[رومي سلطنت]] فتح ڪري ورتي ۽ ان کي [[رومي صوبو|رومي صوبي]] [[نوريڪم]] ۾ تبديل ڪيو ويو، جيڪو 476ع تائين قائم رهيو.<ref>{{Cite web|title=Noricum {{!}} Celtic culture, Roman province, Alps {{!}} Britannica|url=https://www.britannica.com/place/Noricum|access-date=2024-04-26|website=Encyclopædia Britannica|language=en|archive-date=25 February 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240225145226/https://www.britannica.com/place/Noricum|url-status=live}}</ref> موجوده آسٽريا جا اهي علائقا، جيڪي نوريڪم صوبي ۾ شامل نه هئا، مختلف رومي صوبن ۾ ورهايل هئا؛ [[پينونيا]] ۾ اوڀر آسٽريا جا ڪجهه حصا شامل هئا، جڏهن تہ [[رائيتيا]] ۾ موجوده [[فورآرلبرگ]] ۽ [[ٽيرول (رياست)|ٽيرول]] جا علائقا شامل هئا.<ref>{{Cite web|title=Pannonia {{!}} Roman Empire, Map, Hungary, & History {{!}} Britannica|url=https://www.britannica.com/place/Pannonia|access-date=2024-05-20|website=Encyclopædia Britannica|language=en|archive-date=15 June 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230615155813/https://www.britannica.com/place/Pannonia|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|title=Raetia {{!}} Roman Empire, Alps, Gaul {{!}} Britannica|url=https://www.britannica.com/place/Raetia|access-date=2024-05-20|website=Encyclopædia Britannica|language=en|archive-date=3 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231003000521/https://www.britannica.com/place/Raetia|url-status=live}}</ref> اوڀر آسٽريا ۾ موجوده پيٽرونيل-[[ڪارنانٽم]] هڪ اهم رومي فوجي ڇانوڻي هئي، جيڪا اڳتي هلي [[پينونيا سپيريئر]] جي نالي سان سڃاتي ويندڙ صوبي جو گاديءَ وارو شهر بڻجي وئي. ڪارنانٽم لڳ ڀڳ 400 سالن تائين اٽڪل 50,000 ماڻهن جو گهر رهيو.<ref name="Carnuntum Tourism">{{Cite web|title=Rome's metropolis on the Danube awakens to new life|url=http://www.carnuntum.co.at/content-en/tales-from-carnuntum|archive-url=https://web.archive.org/web/20100116125751/http://www.carnuntum.co.at/content-en/tales-from-carnuntum|archive-date=16 January 2010|access-date=20 February 2010|website=Archäologischer Park Carnuntum|publisher=Archäologische Kulturpark Niederösterreich Betriebsgesellschaft m.b.H.}}</ref> [[File:Roman Empire 125.png|thumb|[[هيڊرين]] جي حڪمرانيءَ (117–138ع) دوران [[رومي سلطنت]]؛ [[شاهي صوبو|شاهي صوبي]] '''[[نوريڪم]]''' ۾ موجوده آسٽريا جو گهڻو حصو شامل هو، جڏهن تہ '''[[رائيتيا]]''' ۽ '''[[پينونيا سپيريئر]]''' ترتيبوار موجوده آسٽريا جي اولهندي ۽ اوڀرندي حصن تي پکڙيل هئا]] آسٽريا جي هاڻوڪن علائقن ۾ ماڻهو هزارين سال اڳ به رهندا هئا، پر تاريخدانن کي انهن بابت ڪا ڄاڻ ناهي ملي سگهي. 800 ق.م ۾ ماڻهو کاڻين کوٽڻ جو ڪاروبار ڪندا هئا ۽ انهن جو ڌنڌو ڪچي لوهه ۽ لوڻ جو واپار هو. 15ق.م ۾ رومين هن علائقي کي پنهنجي بادشاهت ۾ شامل ڪيو. 955ع ۾ آسٽريا جرمن سلطنت جو حصو ٿيو. 964ع ۾ پوپ اوٽو پهرئين کي مقدس رومن شهنشاهه جو لقب ڏنو، ان ريت مقدس رومن امپائر جي حيثيت سان 1806ع تائين آسٽريا تي هن جي حڪومت رهي<ref name="سنڌيانا"> [http://encyclopediasindhiana.org article.php?Dflt=آسٽريا آسٽريا : (Sindhianaسنڌيانا)<!-- Bot generated title -->] </ref>. ھن ملڪ واري وچ يورپي حصي ۾ سڀ کان اول رومين جي دؤر کان اول [[ڪيلٽڪ]] قبيلا آباد ٿيا ھئا. انھن قبيلن ھتي [[نورڪم]] نالي بادشاهت قائم ڪئي جيڪا درحقيقت قبيلن جي فيڊريشن ھئي جنھن تي رومي ايمپائر قبضو ڪري پنھنجو صوبو بڻائي ڇڏيو. ھاڻوڪي دؤر ۾ اوڀر آسٽريليا ۾ واقع [[ڪارننٽم]] نالي قلعو اھم فوجي ڪيمپ ھجڻ ڪري رومي ايمپائر جي [[پنونيا صوبو|پنونيا]] صوبي جو گادي جو هنڌ بڻايو ويو اھڙي طرح اتي شھر اڏجي ويو. لڳ ڀڳ چار صدين تائين ڪارننٽم شھر جي آبادي 50000 جي لڳ ڀڳ برقرار رھي.<ref name="Carnuntum Tourism">{{cite web|last =|first =|authorlink =|title =Rome's metropolis on the Danube awakens to new life|website =Archäologischer Park Carnuntum|publisher =Archäologische Kulturpark Niederösterreich Betriebsgesellschaft m.b.H.|date =|url =http://www.carnuntum.co.at/content-en/tales-from-carnuntum|doi =|accessdate =20 February 2010|archiveurl =https://web.archive.org/web/20100116125751/http://www.carnuntum.co.at/content-en/tales-from-carnuntum|archivedate =16 January 2010|url-status=dead|df =dmy-all}}</ref> رومن ايمپائر جي زوال بعد موجوده آسٽريا ۾ [[بويريائي ماڻھو|بويريائي]]، [[سلاو ماڻھو|سلَاوَ]]، [[پينونيائي آوار|آواري]] گھري آيا ۽ اتي قبضو ڪيائون<ref name="johnson 19" /> 788ع ۾ فرينڪن جي بادشاھ [[شارليمن]] علائقو فتح ڪري ان کي پنھنجي رياست جي ڪالوني بڻايو جنھن ۾ ھن عيسائيت کي متعارف ڪرايو<ref name="johnson 19">Johnson 19</ref>. موجوده آسٽريا واري سرزمين [[ايسٽرن فرانسيا]] (ايسٽ فرينڪس بادشاهت) جي حصي ٿيڻ بعد [[بئبنبرگ گھراڻو|بئبنبرگ گھراڻي]] کي وصيت ذريعي ڏني وئي ۽ ان وقت اھا سرزمين ايسٽرن فرانسيا جي آخري اوڀر ۾ سرحد تي واقع ھجڻ ڪري ان تي [[آسٽريا جي مارچ|مارچيا اورينٽلس]] نالو پئجي ويو. اوڀر کي پراڻي جرمن ٻولي ۾ Ostarrîchi يعني آسٽريا سڏيندا ھئا. مارچ يا مارگِرَيو جي ھتي معنيَ آھي سرحد سان لڳولڳ سرزمين. اھا سرزمين بئبنبرگ گھراڻي جي [[ليئوپولڊ پھريون، بئبنبرگ|ليئوپولڊ پھرين]] کي 976ع ۾ ڏني وئي<ref name="johnson 20">Johnson 20–21</ref> [[File:2011-07-09 gasometer 28.JPG|thumb|left|[[نيچرل هسٽري ميوزيم، ويانا]] ۾ آسٽريا جي ولنڊورف ڳوٺ جي کوٽائي مان لڀيل ھڪ عورت جو مجسمو جيڪو 25 کان 28 ھزار قبل مسيح جو ٺھيل آھي]] ===ھبسبرگ گھراڻو ۽ مقدس رومن ايمپائر=== آسٽريا جي نالي جو پھريون تاريخي رڪارڊ 996ع جو آھي جنھن ۾ بئبنبرگ مارچ جي لاء آسٽريا لفظ استعمال ڪيو ويو آهي<ref name="johnson 20" /> 1156ع ۾ [[مقدس رومن ايمپائر]] جي شھنشاھ [[فريڊرڪ بارباروسا]] ھڪ قانوني دستاويز [[پروليجيم مينوس|پِروِلَيجِيم مِينُوس]] تي صحيح ڪري آسٽريا جي علائقي کي [[ڊچي|ڊَچِي]] جو درجو ڏنو. 1192ع ۾ بئبنبرگ گھراڻي ھڪ ٻي ڊچي پڻ حاصل ڪئي جنھن جو نالو [[اسٽيريا واري ڊچي|اِسٽَيريا]] ھيو. بَئبِنبَرگ گھراڻي جي 1246ع ۾ [[فيڊرڪ ٻيون، آسٽريا|فيڊرڪ ٻئين]] جي وفات سان گڏ پڄاڻي ٿي وئي<ref name="johnson 21">Johnson 21</ref>. نتيجي ۾ [[بوھيميا]] جي بادشاھ [[آٽوڪار ٻيون، بوھيميا|آٽوڪار ٻئين]] [[آسٽريا واري ڊچي|آسٽريا]]، [[اسٽيريا واري ڊچي|اِسٽَيرِيا]] ۽ [[ڪارنٿيا واري ڊچي|ڪارنٿيا]] وارين ڊچين تي پوري طاقت سان قبضو ڪيو<ref name="johnson 21" /> 1278ع ۾ ھن جي اقتدار جو سج لھي ويو جڏھن کيس جرمني جي [[رودولف پھريون، جرمني|رودولف پھرين]] [[ مارچ فيلڊ واري جنگ|دُورنڪَروت]] واري جنگ ۾ شڪست ڏني<ref>Lonnie Johnson 23</ref> ان وقت کان وٺي پھرين جنگ عظيم تائين آسٽريائي تاريخ م لڳ ڀڳ سموري دؤر ۾ [[ھبسبرگ گھراڻو|ھَبسبَرگ گھراڻي]] جي بادشاھت قائم رھندي آئي. چوڏھين ۽ پندرهين صدي عيسويءَ ۾ ھبسبرگ شاھي خاندان آسٽريا جي ڊچي ۾ نوان صوبا شامل ڪندي توسيع شروع ڪئي. [[مقدس رومن ايمپائر]] جي شھنشاھ [[سجسمنڊ، لڪسمبرگ|سجسمنڊ]] جي وفات بعد 1438ع ۾ سندس ڄاٽي ڊيوڪ [[البرٽ پنجون، آسٽريا|البرٽ پنجين]] کي بطور بوھيميا جي بادشاھت ۽ مقدس رومن ايمپائر جي وارث طور چونڊيو ويو. جيتوڻيڪ ھن ھڪ سال کن حڪومت ڪئي پر بعد ۾ ھڪ ڄڻي کان سواء مقدس رومن ايمپائر جا سمورا شھنشاھ ھبسبرگ گھراڻي مان ٿيا. 1477ع ۾ ھبسبرگ گھراڻي جو رومي شھنشاھ [[فريڊرڪ ٽيون، ھولي رومن ايمپائر|فريڊرڪ ٽئين]] جي سڪيلڌي پٽ [[آرچڊيوڪ]] [[ميڪسمليئن پھريون، ھولي رومن ايمپائر|ميڪسمليئن پھرين]] جي [[برگنڊي واري ڪائونٽي|بُرگَنڊِي]] جي وارث ماريا سان ٿي اھڙي طرح نيدرلينڊز جو ھڪ وڏو حصو ھبسبرگ گھراڻي جي ملڪيت ۾ شامل ٿي ويو<ref name="johnson 25">Lonnie Johnson 25</ref><ref name="brook 11">Brook-Shepherd 11</ref> 1496ع ۾ انھن جي پٽ [[فلپ پھريون، ڪيسٽيئل وارو|فلپ سھڻو]] [[ڪيسٽيئل وارو تخت|ڪيسٽيئل]] ۽ [[ايراگان وارو تخت|ايراگان]] جي وارث جوئيانا سان ٿي جيڪي عمر جي پوئين حصي ۾ نفسياتي بيمارين ھو شڪار ٿيڻ ڪري [[جوئيانا چري]] سڏبي آھي. ان شاديءَ سان اٽلي ۽ اسپين جا علائقا پڻ ھبسبرگ گھراڻي جي ملڪيت ۾ شامل ٿيا<ref name="johnson 25" /><ref name="brook 11" />.<br> 1526ع [[موھاچ واري جنگ]] ۾ ھنگري ھارائي ويو ۽ خلافت عثمانيه کٽي وئي. نتيجي ۾ بوھيميا ۽ ھنگري جو باقي بچيل حصو آسٽريا جي ھبسبرگ بادشاهت ۾ شامل ٿي ويا<ref>Lonnie Johnson 26</ref> جنھن بعد خلافت عثمانيه ۽ ھبسبرگ جنگين جو آغاز ٿيو جن مان ھڪ ڊگھي جنگ 1593ع کان 1606ع تائين ھلي. ترڪن [[اسٽيريا]] تي 20 دفعا چڙھائي ڪئي<ref>"'' The Catholic encyclopedia''". Charles George Herbermann (1913). Robert Appleton company.</ref> <ref>"''[https://books.google.com/books?id=8-ARAAAAYAAJ&pg=PA560#v=onepage Bentley's miscellany]''". Charles Dickens, William Harrison Ainsworth, Albert Smith (1853).</ref> سيپٽمبر 1529ع جي آخر ۾ سليمان اعظم [[ويانا جو محاصرو]] ڪيو جيڪو برفباري شروع ٿيڻ بعد بغير ڪنھن نتيجي جي ختم ڪيو ويو [[File:Anonym Entsatz Wien 1683.jpg|thumb|1683ع ۾ [[ويانا واري جنگ]] ڇيڙي خلافت عثمانيه يورپ منجھ چڙھائي شروع ڪئي]] مقدس رومن ايمپائر جي شھنشاھ ليئوپولڊ پھريون (1657–1705) جو دور حڪمراني ڊگھو ھيو جنھن ۾ ترڪن خلاف ويانا کي بچائڻ جي جنگ پولينڊ جي بادشاھ [[جان ٽيون سوبيئيسڪي]] جي اڳواڻي ۾ وڙھي وئي<ref>Lonnie Johnson 26–28</ref> ويانا کي بچائڻ ۾ ڪاميابي ملڻ بعد نيٺ زينٽا واري جنگ ۾ ترڪ خلافت کي مقدس رومن ايمپائر واري ليگ شڪست ڏني جنھن جي نتيجي ۾ 1699ع ۾ ڌرين وچ ۾ [[ڪارلووٽز وارو معاھدو]] ٿيو جنھن جي نتيجي ۾ ھنگري جا خلافت پاران کسيل علائقا واپس ٿيڻ لڳا جيڪي آسٽريا ۾ شامل ٿيندا ويا. مقدس رومن ايمپائر جي ھبسبرگ گھراڻي واري آسٽريائي شھنشاھ [[چارلس ڇھون، ھبسبرگ|چارلس ڇھين]] پٽاڻي وارث نہ ھجڻ ڪري پنھنجي ھبسبرگ گھراڻي کي درپيش نابودي واري خطرن کان بچائڻ لاءِ اھي سڀ حاصل ڪيل علائقا وراثت واري 1713ع واري منظوري جي عيوض ترڪ ڪري ڇڏيا. ھن جي خاندان م ڪو مرد وارث نہ بچيو ھو. پھرين ھڪ مرحوم ڀاءُ جي نياڻي [[ماريا جوزفيا]] وارث ھئي جنھن بعد کيس نياڻي [[ماريا ٿريسا]] ڄائي جيڪا وارث ٿي پر تخت جي نياڻين ۾ وراثت ۾ قانوني رڪاوٽ ھئي جنھن لاء عملي منظوري ۽ ان جي مقدس رومن ايمپائر ۾ شامل اتحادين جي مڃتا درڪار ھئي. وراثت واري ان معاملي تي آسٽريا-پروشيا واري رياست جرمني مان مخالفت شروع ڪئي. ماريا ٿريسا پيء جي وفات بعد مقدس رومن ايمپائر جي ايمپريس (ملڪه) ٿي پر ھن کي شريڪ حاڪم پڻ رکڻو پيو. پولينڊ جي ٽن ورھاستن مان پھرين ۽ ٽين ورھاست (1772 ۽ 1795ع ۾) آسٽريا پڻ جرمني ۽ روس سان گڏجي حصو ورتو ھو. [[File:Congress of Vienna.PNG|thumb|left|[[ويانا جي ڪانگريس]] جا 15-1814 وارا اجلاس جن ۾ مقدس رومن ايمپائر جي خاتمي ، انقلابي فرانس سان جنگين ۽ نيپولين وارين جنگين بابت فيصلا ٿيا]] آسٽريا بعد ۾ [[انقلابي فرانس]] سان جنگ ۾ جوٽجي ويو شروع ۾ نيپولين جي ھٿان ان کي لاڳيتيون شڪستون مليون جن سان پراڻي مقدس رومن ايمپائر جو 1806ع ۾ خاتمو ٿي ويو. ان کان ٻہ سال اڳ<ref>Lonnie Johnson 34</ref> آسٽريا جي ايمپائر قائم ٿي. 1814ع ۾ آسٽريا پنھجي اتحادين جيئ فوجين سان گڏجي فرانس ۾ داخل ٿي نيپولين وارين جنگين جو خاتمو آندو. 1815ع ۾ ويانا جي ڪانگريس مان آسٽريا پاڻ کي يورپ جي اندر چئن وڏين طاقتن مان ھڪ مڃائي چڪو ھو. ساڳي سال آسٽريا جي صدارت ۾ جرمن ڪنفيڊريشن جو قيام عمل ۾ آيو<ref name="johnson 36">Johnson 36</ref> [[File:Deutscher Bund.svg|thumb|جرمن ڪنفيڊريشن جو نقشو(1815–1836) جنھن ۾ 39 رياستون شامل ھيون]] ان باوجود آسٽريا جرمني جي ايمپائر 1848 جي حق ۾ پنھجي جرمن ٻولي ڳالھائيندڙ علائقن تان دستبردار نه ٿيو. نئين قائم ٿيل جرمن ايمپائر جو تخت پروشيائي بادشاھ [[فيڊرڪ ولھيم چوٿون، پروشيا|فيڊرڪ ولھيم چوٿين]] جي حوالي ڪيو ويو. 1864ع ۾ آسٽريا ۽ پروشيا ٻئي گڏجي ڊينمارڪ سان وڙھيا ۽ ڊينمارڪ کان [[شليسوگ]] ۽ [[ھولسٽائين]] واريون ڊچيون آزاد ڪرايون. ان جي انتظام تي نااتفاقي ڪري 1866ع ۾ پاڻ ۾ وڙھي پيا ۽ ان سال سندن وچ ۾ [[آسٽرو پروشين جنگ]] شروع ٿي ۽ [[ڪونجگريٽز واري لڙائي]] ۾ آسٽريا کي شڪست آئي<ref name="johnson 36" /> آسٽريا جرمن ڪنفيڊريشن مان نڪري ويو ۽ اڳتي جرمن سياست کان پڻ پاسو ڪري ويو.<ref name="johnson 55">Lonnie Johnson 55</ref><ref>Schulze 233</ref><br> ===آسٽرو ھنگري ايمپائر=== 1867ع ۾ آسٽريا جي ايمپائر ۽ ھنگري جي ايمپائر ملي ھڪ ٿي آسٽرو ھنگري ايمپائر ٺاھي جنھن جو سربراھ [[فرانز جوزف پھريون، آسٽريا|فرانز جوزف]] ٿيو.<ref>Lonnie Johnson 59</ref> ان ۾ [[سلاوڪ ماڻھو|سلاوڪ]] گروہ جھڙوڪ: ڪروٽ، چيڪ، پول، [[روسين]]، سرب ، سلوواڪ، سلوويني ۽ يوڪريني، اطالوي ۽ روماني ابادين وارا ماڻھو پڻ شامل ھيا. [[File:Austria Hungary ethnic.svg|thumb|left|upright=1.25|1910 ۾ آسٽرو ھنگري ايمپائر جي نقشي ۾ نسلي ۽ لساني گروهن جي نشاندھي]] آسٽريائي نسل جي ماڻھن ۾ جرمن قومپرستي جڙ پڪڙيندي وئي جنھن سان آسٽريا ۽ جرمني جي ھڪ ٿيڻ جي اميد جنم ورتو<ref name="DPSO">{{cite web | url=http://www.politischebildung.at/upload/polsystem.pdf | title=Das politische System in Österreich (The Political System in Austria) | publisher=Austrian Federal Press Service | date=2000 | accessdate=9 July 2014 | page=24 | language=German | location=Vienna | archive-url=https://web.archive.org/web/20140423112116/http://www.politischebildung.at/upload/polsystem.pdf | archive-date=23 April 2014 | url-status=dead | df=dmy-all }}</ref> آسٽريا ۾ ڪارل لوگر پئن جرمن ازم جي خيالن جي پرچار ڪئي. ھوڏانھن جرمني ۾ بسمارڪ جي پاليسين آسٽريائي ۽ جرمن آسٽريائي ماڻھن کي جرمني کان الڳ نہ سمجھيو. آسٽريائي پئن جرمن خيالن وارن بسمارڪ کي پنھنجو آئيڊيل بڻائي ڇڏيو ۽ انھن آسٽريا ۾ بندش ھوندي بہ نيرا ڪارن فلاور قميصن جي ڪاجن ۾ لڳائڻ شروع ڪيا ۽ ان ڪري جو اھو گل جرمن شھنشاھ [[ولھيم پھريون، جرمن|ولھيم پھرين]] جو پسنديده گل ھيو.<ref>{{Cite book |first=Daniel L. |last=Unowsky |title=The Pomp and Politics of Patriotism: Imperial Celebrations in Habsburg Austria, 1848–1916 |publisher=Purdue University Press |year=2005 |page=157}}</ref>. آسٽريا جي جرمن قوم کان دوري آسٽريائي عوام ۾ قومي سڃاڻپ جا سوال اٿاري ڇڏيو<ref>Evan Burr Bukey, Hitler's Austria: Popular Sentiment in the Nazi Era, 1938-1945, p. 6</ref> آسٽرو ھنگري ايمپائر جي ان روش آسٽريائي جرمن ماڻھن ۽ ٻين نسلي گروهن وچ ۾ ھڪ نسلي ڇڪتاڻ کي جنم ڏنو. پئن جرمن ازم جي حامي آسٽريائي ماڻھن جرمني سان گڏ ٿيڻ جي خواهش پئي ڪئي ۽ اھي ان اميد سان ھيا تہ اسٽرو ھنگري ايمپائر ختم ٿئي تہ جيئن جرمني ۽ آسٽريا ھڪ ٿي وڃن<ref>Brigitte Hamann, Hitler's Vienna: A Portrait of the Tyrant as a Young Man, p. 394</ref>. [[File:Ferdinand Schmutzer - Franz Ferdinand von Österreich-Este, um 1914.jpg|thumb|upright|[[آرچڊيوڪ فرانز فرڊيننڊ]] جنھن جي قتل سان پھرين جنگ عظيم جي شروعات ٿي]] 1908ع ۾ آسٽرو ھنگري ايمپائر بوسنيا ۽ ھرزگوينيه کي پنھنجي حدن ۾ شامل ڪري ڇڏيو<ref>{{cite web |url=https://www.mtholyoke.edu/acad/intrel/boshtml/bos127.htm |title=The Annexation of Bosnia-Herzegovina, 1908 |publisher=Mtholyoke.edu |date= |accessdate=25 March 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130323152047/https://www.mtholyoke.edu/acad/intrel/boshtml/bos127.htm |archive-date=23 March 2013 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> 1914ع ۾ [[سرجيوو]] ۾ ھڪ بوسنيائي سرب [[گويرلو پرنسپ]] [[آرچڊيوڪ فرانز فرڊيننڊ]] کي قتل ڪيو<ref>Johnson 52–54</ref> جنھن واقعي کي بنياد بڻائي سياستدانن ۽ جنرلن شھنشاھ کي سربيا خلاف جنگ شروع ڪرڻ لاء قائل ڪيو جنھن سان عالمي جنگ ڇڙي پئي ۽ نتيجتن اسٽرو ھنگري ايمپائر ٽٽي وئي. ڏھ لک کان وڌيڪ آسٽروھنگري فوجي مارجي ويا<ref>Grebler, Leo and Winkler, Wilhelm ''The Cost of the World War to Germany and Austria-Hungary'', Yale University Press, 1940.</ref>. 21 ===پھرين آسٽريائي ريپبلڪ === آڪٽوبر 1918ع تي آسٽريا جي شھر ويانا ۾ شاھي پارليامينٽ '''رائخسريٽ''' ۾ جرمن ميمبر گڏ ٿيا جتي انھن جرمن آسٽريا صوبي جي قومي اسيمبلي جو اجلاس منعقد ڪيو. 30 آڪٽوبر تي ان اسيمبليءَ سٽاٽسرٽ نالي سان جرمن آسٽريا جي ريپبلڪ جو اعلان ڪيو. شھنشاھ کين اٽلي سان جنگبندي ۾ حصي وٺڻ جي دعوت ڏني. شھنشاھ 11 نومبر تي نئين ۽ پراڻي حڪومتن جي صلاح سان اعلان ڪيو تي ھو ڪنھن بہ رياستي معاملي ۾ حصو نہ وٺندو. 12 نومبر تي جرمن آسٽريا قانوني طور تي پاڻ کي ڊيموڪريٽڪ ريپبلڪ ھجڻ جو اعلان ڪيو اھڙي طرح بادشاهت جو خاتمو آندو [[File:GermanAustriaMap.png|thumb|left|upright=1.25|جرمن ٻولي ڳالھائيندڙ صوبا 2018 ۾ جرمن آسٽريا جي دعويداري ۾ ,: ڳاڙھي رنگ سان ڏيکاريل]] ھبسبرگ گھراڻي واري آسٽرو ھنگري ۾ جرمن آسٽريا جو نالو جرمنن ابادي جي اڪثريت وارن علائقن جي لاء غيرسرڪاري طور تي استعمال ڪيو ويندو هو<ref>Alfred D. Low, The Anschluss Movement, 1918–1919, and the Paris Peace Conference, pp. 135–138</ref>. [[انچلوس]] (جرمني ۽ آسٽريا جو انضمام) جو مطالبو آسٽريا ۽ جرمني جو ھڪ ھردلعزيز مطالبو ھيو<ref>Alfred D. Low, The Anschluss Movement, 1918–1919, and the Paris Peace Conference, pp. 3–4</ref><ref>Mary Margaret Ball, Post-war German-Austrian Relations: The Anschluss Movement, 1918–1936, pp. 11–15</ref> [[سينٽ جرمين وارو معاھدو|سينٽ جرمين معاھدي]] ۽ [[ورسيليز وارو معاھدو|ورسيليز واري معاهدي]] ۾ جرمني ۽ آسٽريا جي الحاق جي لاءِ منع ڪئي وئي ھئي<ref>Roderick Stackelberg, Hitler's Germany: Origins, Interpretations, Legacies, pp. 161–162</ref><ref>{{cite web |url=http://www.austlii.edu.au/au/other/dfat/treaties/1920/3.html |title=Treaty of Peace between the Allied and Associated Powers and Austria; Protocol, Declaration and Special Declaration [1920&#93; ATS 3 |publisher=Austlii.edu.au |date= |accessdate=15 June 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20000917221810/http://www.austlii.edu.au/au/other/dfat/treaties/1920/3.html |archive-date=17 September 2000 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> انھن معاھدن جرمن آسٽريا تي زور رکيو ته ان جي نالو تبديل ڪري ريپپلڪ آف آسٽريا رکي جنھن تحت [[پھرين آسٽريائي ريپبلڪ ]]قائم ڪئي وئي<ref>Mary Margaret Ball, Post-war German-Austrian Relations: The Anschluss Movement, 1918–1936, pp. 18–19</ref><ref>Montserrat Guibernau, The Identity of Nations, pp. 70–75</ref> آسٽريائي ريپبلڪ کان ٻاھر رھندڙ 30 لک آسٽريائي جرمن نئين رياستن چيڪوسلاواڪيا، يوگوسلاويا، ھنگري ۽ اٽلي ۾ اقليتي آبادي بڻجي ويا<ref>Brook-Shepherd 246</ref> پھرين جنگ عظيم جي خاتمي بعد آسٽريائي ڪرنسي ڪرون پنھنجو قدر وڃائي چڪي ھئي ۽ معيشت [[افراط زر]] جو شڪار ٿي چڪي ھئي. معاشي بھتري آڻڻ لاءِ [[ليگ آف نيشنز]] جي نگراني ۾ آسٽريا جي بين الاقوامي قرض ڏنا ويا<ref>Brook-Shepherd 257–8</ref> تہ جيئن رياست کي ڏيوالي نڪرڻ کان بچائي ان جي ڪرنسي کي مستحڪم ڪري سگھجي. 1925ع ۾ ڪرون کي ختم ڪري آسٽريائي شلنگ نالي ڪرنسي متعارف ڪرائي وئي جنھن جي ھڪ شلنگ کي ڏھ ھزار ڪرون جي برابر ڪيو ويو اھڙي طرح چ1929ع تائين معيشيت ۾ ڪجهه بھتري آندي وئي. پھرين آسٽريائي ريپبلڪ 1933ع تائين قائم رھي سگھي ڇوتہ ان سال ريپپلڪ بجي چانسلر اينجلبرٽ ڊولفس پارليامينٽ ذريعي ملڪ ۾ اٽلي جي فاشسٽ طرز تي ھڪ آمراڻو نظام قائم ڪري چڏيو<ref name="johnson 104">Lonnie Johnson 104</ref><ref name="brook 269">Brook-Shepherd 269–70</ref><ref name="Brook-Shepherd 261">Brook-Shepherd 261</ref> <ref name="Brook-Shepherd 261" /> ملڪ ۾ گھرو ويڙھ شروع ٿي وئي<ref name="johnson 104" /><ref name="brook 269" /><ref name="johnson 107">Johnson 107</ref> <ref>Brook-Shepherd 283</ref> سوشل ڊيموڪريٽڪ پارٽي تي بندش وڌي وئي ۽ ان جي ڪارڪنن کي جيل موڪليو ويو يا کين ملڪ ڇڏڻ لاء مجبور ڪيو ويو<ref name="johnson 107" /> پھرين مئي 1934 ۾ نئون آئين نافذ ڪيو ويو جنھن ذريعي ڊولفس جي اقتدار کي مضبوط ڪيو ويو پر ان سال 25 جولاء تي کيس نازي فوجي بغاوت ۾ قتل ڪيو ويو<ref>Lonnie Johnson 109</ref><ref>Brook-Shepherd 292</ref> ===ٻين جنگ عظيم=== [[File:Bundesarchiv Bild 183-1987-0922-500, Wien, Heldenplatz, Rede Adolf Hitler.jpg|thumb|[[ايڊوولف ھٽلر]] 1938 م ويانا ۾ [[ھيلڊينپلاٽز]] ۾ تقرير ڪندي]] ڊولفس جو جائنشين [[ ڪرٽ ششنگ]] آسٽريا کي ھڪ جرمن رياست طور ۽ آسٽريائين کي بھتر جرمن طور قبوليو پر ھن آسٽريائي خودمختياري چاھي پئي<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Vsl6mwMXl4YC&pg=PA37|title=Constructing and Deconstructing National Identity: Dramatic Discourse in Tom Murphy's The Patriot Game and Felix Mitterer's In Der Löwengrube|first=Birgit|last=Ryschka|date=1 January 2008|publisher=Peter Lang|via=Google Books|isbn=9783631581117|access-date=19 June 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20160429060525/https://books.google.com/books?id=Vsl6mwMXl4YC&pg=PA37|archive-date=29 April 2016|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> ھن 13 مارچ 1938ع ۾ آسٽريا جي جرمنيءَ کان خودمختياري جو ريفرينڊم ڪرائڻ جو اعلان ڪيو پر 12 مارچ تي آسٽريائي نازين حڪومت پنھنجي ڪنٽرول ۾ آندي ۽ جرمني جي فوجين ملڪ تي قبضو ڪيو<ref name="johnson 112">Lonnie Johnson 112–3</ref> 13 مارچ 1938ع ۾ [[انچولس]] جو سرڪاري اعلان ڪيو ويو. 15 مارچ تي آسٽريا ڄاول [[هٽلر|ايڊولف ھٽلر]] ويانا شھر جي ھڪ علائقي ھيلڊينپلاٽز ۾ جرمني ۽ آسٽريا جي جرمن رائخ (نازي جرمني) سان انضمام جو اعلان ڪيو. اھڙي طرح آزاد آسٽريا جو خاتمو ٿي ويو. ھن اپريل 1938ع ۾ ان انضمام جي توثيق لاء رائشماري پڻ ڪرائي. آسٽريا اھڙي طرح ٽين رئيخ جو حصو ٿي ويو. 10 اپريل 1938 تي ان گڏيل رياست جون پارلياماني چونڊون ڪرايون جيڪي نازي دور جون جرمن رائخٽيگ جون آخرين چونڊون ھيون جيڪي درحقيقت ھڪ سوال تي ريفرنڊم وانگر ھيون جنھن ۾ عوام کان پڇيو ويو ته ڇا ووٽرن کي اڪيلي نازي پارٽيءَ سان تعلق رکندڙ 813 [[رائخٽيگ]] جي ميمبرن جي فھرست قبول آھي. يھودين ۽ خانابدوشن کي ووٽ جي اجازت نہ ڏني وئي<ref>Robert Gellately, Social Outsiders in Nazi Germany, (2001), p. 216</ref> موجوده جرمني واري حصي ۾ چونڊن ۾ عوامي شرڪت %99.5 ھئي جنھن مان %98.9 سيڪڙو جو جواب '''ھا''' ھيو. آسٽريا ايڊولف ھٽلر جو اباڻو وطن ھيو جتي %99.71 سيڪڙو ووٽرن يعني 4,484,475 ڄڻن ووٽ ڏنو جن مان %99.73 سيڪڙو '''ھا''' ۾ جواب ڏنو<ref>Evan Burr Bukey, Hitler's Austria: Popular Sentiment in the Nazi Era, 1938–1945, p. 33</ref> <ref>Ian Kershaw, 2001, Hitler 1936–1945: Nemesis, p. 83</ref> <ref>Roderick Stackelberg, Hitler's Germany: Origins, Interpretations, Legacies, p.170</ref> [[File:KZ Mauthausen.jpg|thumb|left|1945ع ۾ [[مائوٿازن حراستي ڪيمپ]] مان آزادي]] ويانا يھودي اڪثريت وارو علائقو ھيو. يھودين جون ملڪيتون ضبط ڪيون ويون، کين حراستي ڪيمپن م بند ڪيو ويو ۽ انھن کي گئس چئمبرن واري ڪيمپن ۾ ماري ساڙي ناس ڪرڻ شروع ڪيو ويو. 13 اپريل 1945ع تي نازين جي شڪست سان سوويت يونين آڏو ويانا پيش پيو ۽ جلد پوء [[ٽين رئيخ]] (جرمني جي نازي حڪومت) پڻ پيش پئي. آسٽريا جي سوشلسٽ پارٽيءَ جي سوشل ڊيموڪريٽن ۽ انقلابي سوشلسٽن [[ڪارل رينر]] ۽ [[ايڊولف شارف]]، آسٽريا جي پيپلز پارٽي ( اڳوڻي: ڪرسچين سوشل پيپلز پارٽي) جي [[ليئوپولڊ ڪنشڪ]]، آسٽريا جي ڪميونسٽ پارٽي جي [[جوھان ڪوپلينگ]] 27 اپريل 1945ع تي [[ٽين رئيخ]] (نازي جرمني) کان علحدگي جو اعلان ڪندي ويانا ۾ [[عبوري حڪومت]] قائم ڪئي جنھن جو رياستي چانسلر ڪارل رينر ٿيو جنھن کي سرخ فوج ۽ جوزف اسٽالن جي حمايت حاصل هئي<ref name="johnson 135">Lonnie Johnson 135–6</ref>. اھڙي طرح ٻين ريپپلڪ جو جنم ٿيو. اپريل جي آخر تائين اولھ ۽ ڏکڻ آسٽريا اڃان ٽئين ريخ جي قبضي ۾ ھئا. پھرين مئي 1945ع تي تي 1929ع وارو آئين بحال ڪيو ويو. <br> ٻين جنگ عظيم ۾ آسٽريا جا 260000 فوجي مارجي ويا<ref>Rüdiger Overmans. ''Deutsche militärische Verluste im Zweiten Weltkrieg.'' Oldenbourg 2000.</ref>. يھودين جي [[ھولوڪاسٽ]] ۾ 65000 يھودي ماريا ويا<ref>[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/44183/Austria/33382/Anschluss-and-World-War-II Anschluss and World War II] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090820033236/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/44183/Austria/33382/Anschluss-and-World-War-II |date=20 August 2009 }}. Britannica Online Encyclopedia.</ref> 1938 ۽ 1939ع ۾ 140000 يھودي آسٽريا مان ڀڄي وڃڻ ۾ ڪامياب ٿيا. ھزارين آسٽريائي شھرين نازين جي سنگين ڏوھن ۾ شرڪت ڪئي. 1992ع ۾ چانسلر [[فرانز ورئنتزڪي]] 1992ع ۾ سرڪاري طور تي تسليم ڪيو ته رڳو ,[[مائوٿازن حراستي ڪيمپ]] ۾ ھڪ لک کان مٿي ماڻھو ماريا ويا. ===آسٽريا جي ٻين ريپپلڪ=== [[File:Uno City Kaiserwasser.jpg|thumb|ويانا ۾ گڏيل قومن جي افيس جيڪا دنيا ۾ اقوام متحده جي چئن سڀ کان وڏين آفيسن مان ھڪ آھي]] جرمني جو وڏو حصو اتحادي فوجين جي قبضي ۾ آيو. آسٽريا چئن حصن ۾ ورھائجي ويو جن ۾ سوويت زون، آمريڪي زون، برٽش زون ۽ فرينچ زون شامل ھيا. سوويت زون کي ڇڏي باقي ٽن حصن تي آسٽريا جي اتحادي ڪميشن حڪمران ٿي <ref>Lonnie Johnson 137</ref> ويانا واري سوشل ڊيموڪريٽن ، ڪنزرويٽو ۽ ڪميونسٽن جي گڏيل آسٽريائي حڪومت کي اولھ وارن اتحادين آڪٽوبر 1945ع ۾ تسليم ڪيو جيڪا 1947ع تائين قائم رهي<ref>Manfried Rauchensteiner: Der Sonderfall. Die Besatzungszeit in Österreich 1945 bis 1955 (The Special Case. The Time of Occupation in Austria 1945 to 1955), edited by [[Heeresgeschichtliches Museum]] / Militärwissenschaftliches Institut (Museum of Army History / Institute for Military Science), Vienna 1985</ref> 15 مئي 1955 ۾ چئني قابض طاقتن وچ ۾ [[آسٽرين اسٽيٽ ٽريٽي]] نالي معاھدو ٿيو جنھن جي نتيجي ۾ 26 آڪٽوبر 1955 تي سڀئي طاقتون اتان دستبردار ٿي ويون ۽ آسٽريا ھڪ مڪمل خودمختيار ملڪ بڻجي ويو. سوويت ۽ آمريڪي بلاڪن وچ ۾ [[سرد جنگ]] جي شروعات ۾ ئي آسٽريا جي پارليامينٽ قانون منظور ڪري غيرجانبدار رھڻ جو فيصلو ڪيو<ref name="johnson 153">Lonnie Johnson 153</ref> ان ڏينھن کي ھاڻي آسٽريا جو قومي ڏينهن ڪري ملهايو ويندو آهي<ref>{{Cite web |url=https://www.austria.org/national-day/ |title=The Austrian National Day |website=Austrian Embassy, Washington |language=en-US |access-date=2018-10-24 |df=dmy-all |archive-url=https://web.archive.org/web/20181025070927/https://www.austria.org/national-day/ |archive-date=25 October 2018 |url-status=live }}</ref> [[File:Tratado de Lisboa 13 12 2007 (081).jpg|thumb|آسٽريا 1995ع ۾ يورپي يونين ۾ شامل ٿيو ۽ 2007 ۾ [[لزبن ٽريٽي]] تي صحيح ڪئي]] ٻين ريپپلڪ جو سياسي نظام 1929ع جي آئين مطابق آھي. [[ڪرٽ وئلڌيم]] 1986 کان 1992ع تائين آسٽريا جو صدر رھيو جيڪو ٻين جنگ عظيم ۾ نازي فوج ۾ آفيسر ھيو ۽ مٿس جنگي ڏوھن جا پڻ الزام ھيا<ref>{{cite web |title=Kurt Waldheim {{!}} president of Austria and secretary-general of the United Nations |url=https://www.britannica.com/biography/Kurt-Waldheim |website=Encyclopedia Britannica |accessdate=25 September 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180926052356/https://www.britannica.com/biography/Kurt-Waldheim |archive-date=26 September 2018 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> 1994ع ۾ يورپين يونين ۾ شامل ٿيڻ لاء عوامي ريفرينڊم ڪرايو ويو جنھن ۾ ٻہ ڀاڱي ٽي جي اڪثريت سان ماڻھن يورپي يونين ۾ شامل ٿيڻ لاء ووٽ ڏنو. اھڙي طرح پھرين جنوري 1995ع تي آسٽريا يورپي يونين جو حصو ٿي ويو<ref>Brook-Shepherd 447,449</ref> ==جاگرافي== [[File:Oesterreich topo.png|thumb|upright=1.25|آسٽريا جو ٽوپو گرافي وارو نقشو جنھن ۾ ھڪ لک کان مٿي آبادي وارا شھر ڏيکاريل]] [[الپس]] واري علائقي ۾ واقع ھجڻ سبب آسٽريا گھڻي ڀاڱي جابلو ملڪ آھي<ref name="BritannicaAlps">{{cite web|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/17356/Alps|title=Alps|date=11 June 2009|website=Encyclopædia Britannica|publisher=Encyclopædia Britannica Online|accessdate=12 June 2009| archiveurl= https://web.archive.org/web/20090601083317/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/17356/Alps| archivedate= 1 June 2009 | url-status=live}}</ref> وچ اوڀر وارو الپس، اتر لائم اسٽون الپس ۽ ڏکڻ لائم اسٽون الپس جزوي طور تي آسٽريا ۾ واقع آھن. آسٽريا اتر ۾ °46 ۽ °49 ڊگرين جي وچ واري ويڪرائي ڦاڪ ۽ اوڀر ۾ °9 ۽ °18 ڊگرين جي وچ واري ڊگھائي ڦاڪ ۾ واقع آهي. آسٽريا کي پنجن علائقن ۾ ورھائي سگھجي ٿو جن ۾ سڀ کان وڏو علائقو [[ايسٽرن الپس]] وارو آھي جيڪو پوري ملڪ جي پکيڙ جو %62 آھي. الپس جبلن جي دامن وارو علائقو ۽ ڪارپيٿيائي جبل وارو علائقو جيڪو ڪل پکيڙ جو %12 سيڪڙو آھي. اوڀر پاسي واري جابلو دامن لڳ پئنوني واري ھيٺاھين ٻھراڙيءَ واري علائقي جي مدار جي پسگردائيءَ جيڪا پڻ ڪل پکيڙ جو %12 سيڪڙو آھي. اتر وارا جابلو علائقا جيڪي آسٽريا جي [[گرينائيٽ]] واري پليٽ سڏبا آهن جيڪي بوھيميائي جي وچولي ۾ واقع آھن جيڪي ڪل پکيڙ جو %10 سيڪڙو آھن. ھڪ علائقو [[ويانا واري طاس]] وارو آھي جيڪو ڪل پکيڙ جو 4 سيڪڙو آھي. <gallery heights="120px" widths="160px"> File:1 hallstatt austria.jpg|[[ھال اسٽاٽ]] جو منظر File:Krems and mautern from ferdinandswarte.jpg|[[واچا واري وادي]] جي پڇاڙي ۾ ڪريمس ۽ ڊير ڊونا جا منظر File:Vorderhopfreben Üntschenspitze 1.jpg|اونھاري ۾ آسٽريا جي [[اسڪوپرنا]] جي ٻھراڙيءَ جو منظر File:Donau Linz Abend.jpg| لنز ڀرسان [[ڊينيوب ندي]] ۾ ڪروز جھازن جو منظر </gallery> ===آبھوا=== [[File:Koppen-Geiger Map AUT present.svg|thumb|[[ڪوپن واري موسمي درجابندي]] وارو آسٽريا جو نقشو<ref>{{cite journal |last1=Beck |first1=Hylke E. |last2=Zimmermann |first2=Niklaus E. |last3=McVicar |first3=Tim R. |last4=Vergopolan |first4=Noemi |last5=Berg |first5=Alexis |last6=Wood |first6=Eric F. |title=Present and future Köppen-Geiger climate classification maps at 1-km resolution |journal=Scientific Data |date=30 October 2018 |volume=5 |pages=180214 |doi=10.1038/sdata.2018.214|pmid=30375988 |pmc=6207062 |bibcode=2018NatSD...580214B }}</ref>]] آسٽريا جو وڏو حصو ٿڌ يا ٽيمپريٽ موسم واري زون ۾ واقع آهي جتي اولھ جون گھم واريون ھوائون زور سان گھلن ٿيون. ملڪ جو ٽن جو چوٿون حصو الپس جبلن تي مشتمل آهي جنھن ڪري اتي الپائين موسم غالب آھي. سياري ۾ ھن ملڪ ۾ تمام گهڻي ٿڌ ٿئي ٿي (−10 کان 0° پد) ۽ اونھاري ۾ نسبتن اوچو پد رھندو آھي<ref name="Climate">{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/weather/world/city_guides/results.shtml?tt=TT003350|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101202042009/http://www.bbc.co.uk/weather/world/city_guides/results.shtml?tt=TT003350|archivedate=2 December 2010|title=Average Conditions, Vienna, Austria|year=2006|publisher=British Broadcasting Corporation|accessdate=24 May 2009}}</ref> ملڪ ۾ سڀ کان وڌيڪَ گرمي پد °40.5 گريڊ آگسٽ 2013 ۾ رڪارڊ ڪيو ويو ھو. باقي سراسري گرمي پد °20 جي وچ تائين رھندو آھي<ref name=ZAMG>{{cite web|url= http://www.zamg.ac.at/cms/de/klima/klimauebersichten/klimamittel-1971-2000|title= Austrian Meteorological Institute|access-date= 12 August 2012|archive-url= https://web.archive.org/web/20120812220313/http://www.zamg.ac.at/cms/de/klima/klimauebersichten/klimamittel-1971-2000|archive-date= 12 August 2012|url-status=live|df= dmy-all}}</ref> [[ڪوپن واري موسمي درجابندي]] مطابق آسٽريا جون موسمون مختلف قسمن جون آھن جن ۾ سامونڊي موسم، گھميل براعظمي موسم، سب آرڪٽڪ موسم، ٽونڊرا موسم ۽ آئس ڪيپ موسم شامل آهن<ref name="ZAMG"/><ref>{{cite web|url= https://en.climate-data.org/country/4/|title= Climate-Data.org|access-date= 15 April 2017|archive-url= https://web.archive.org/web/20170415201756/https://en.climate-data.org/country/4/|archive-date= 15 April 2017|url-status=live|df= dmy-all}}</ref><ref>{{Cite journal|title= Atlantic influence on the Alps|journal= Environmental Research Letters|volume= 8|issue= 3|pages= 034026|doi= 10.1088/1748-9326/8/3/034026|year= 2013|last1= Zampieri|first1= Matteo|last2= Scoccimarro|first2= Enrico|last3= Gualdi|first3= Silvio|doi-access= free|bibcode= 2013ERL.....8c4026Z}}</ref> {{Weather box |collapsed=collapsed |location =ليخ، وورارلبرگ (1440 ميٽر، 1982ع کان 2012 تائين جا سراسري گرمي پد) |metric first = Yes |single line = Yes <!--Average high temperatures--> |Jan high C = -0.7 |Feb high C = 0.3 |Mar high C = 3.5 |Apr high C = 7.1 |May high C = 11.8 |Jun high C = 17.4 |Jul high C = 16.8 |Aug high C = 14.3 |Sep high C = 15.1 |Oct high C = 9.7 |Nov high C = 3.7 |Dec high C = 0.1 |Average high C = |Jan mean C = -4.5 |Feb mean C = -3.7 |Mar mean C = -0.6 |Apr mean C = 2.9 |May mean C = 7.3 |Jun mean C = 10.6 |Jul mean C = 12.7 |Aug mean C = 12.2 |Sep mean C = 9.9 |Oct mean C = 5.6 |Nov mean C = 0.4 |Dec mean C = -3.3 |year mean C = |Jan low C = -8.2 |Feb low C = -7.6 |Mar low C = -4.7 |Apr low C = -1.3 |May low C = 2.8 |Jun low C = 6.0 |Jul low C = 8.0 |Aug low C = 7.7 |Sep low C = 5.6 |Oct low C = 1.6 |Nov low C = -2.9 |Dec low C = -6.6 |Average low C = |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 59 |Feb precipitation mm = 54 |Mar precipitation mm = 56 |Apr precipitation mm = 70 |May precipitation mm = 103 |Jun precipitation mm = 113 |Jul precipitation mm = 133 |Aug precipitation mm = 136 |Sep precipitation mm = 95 |Oct precipitation mm = 67 |Nov precipitation mm = 78 |Dec precipitation mm = 66 |year precipitation mm = |source 1= <ref name=ZAMG /> |source 2= {{cite web|url= https://en.climate-data.org/location/117363/|title= ليخ موسمي ڄاڻ}} }} {{Weather box |collapsed=collapsed |location =ڪاھٽائي، ٽريول (2060 ميٽر؛ 1982 کان 2012 تائين سراسري گرمي پد) |metric first = Yes |single line = Yes <!--Average high temperatures--> |Jan high C = -3.3 |Feb high C = -3.2 |Mar high C = -0.9 |Apr high C = 2.3 |May high C = 7.0 |Jun high C = 10.4 |Jul high C = 12.7 |Aug high C = 12.3 |Sep high C = 9.6 |Oct high C = 6.3 |Nov high C = 0.5 |Dec high C = -2.4 |Average high C = |Jan mean C = -6.6 |Feb mean C = -6.5 |Mar mean C = -4.2 |Apr mean C = -1.1 |May mean C = 3.4 |Jun mean C = 6.6 |Jul mean C = 8.8 |Aug mean C = 8.6 |Sep mean C = 6.4 |Oct mean C = 2.9 |Nov mean C = -2.4 |Dec mean C = -5.4 |year mean C = |Jan low C = -9.9 |Feb low C = -9.8 |Mar low C = -7.5 |Apr low C = -4.4 |May low C = -0.2 |Jun low C = 2.9 |Jul low C = 4.9 |Aug low C = 4.9 |Sep low C = 3.3 |Oct low C = -0.5 |Nov low C = -5.2 |Dec low C = -8.4 |Average low C = |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 73 |Feb precipitation mm = 66 |Mar precipitation mm = 80 |Apr precipitation mm = 87 |May precipitation mm = 115 |Jun precipitation mm = 126 |Jul precipitation mm = 148 |Aug precipitation mm = 138 |Sep precipitation mm = 96 |Oct precipitation mm = 74 |Nov precipitation mm = 83 |Dec precipitation mm = 72 |year precipitation mm = |source 1= <ref name=ZAMG /> |source 2= {{cite web|url= https://en.climate-data.org/location/111749/|title= ڪاھٽائي موسمي ڄاڻ}} }} ==سياسي نظام== [[File:WienParlament.jpg|thumb|ويانا ۾ آسٽريا جي پارليامينٽ]] [[File:Wien - Hofburg, Leopoldinischer Trakt.JPG|thumb|ويانا ۾ [[ھوفبرگ شاھي محل]] جي ليئوپولڊن ونگ]] آسٽريا جي پارليامينٽ ملڪ جي گادي جي ھنڌ ويانا ۾ واقع آهي جيڪو ملڪ جو آبادي ۾ سڀ کان وڏو آھي. آسٽريا [[وفاق|وفاقي]] [[نمائندگي واري جمھوريت]] واري [[ريپپلڪ]] آھي جيڪا 1920ع واري وفاقي آئين تحت قائم آھي جنھن کي 1929 ۾ ترميمون آڻي تبديل ڪيو ويو ھو پر پھرين مئي 1945ع ۾ ان کي ٻيھر پراڻي حالت ۾ بحال ڪيو ويو ھو<ref>Lonnie Johnson 17, 142</ref> آسٽريا ڊيموڪريٽڪ فيڊرل جمهوريه آهي، جنهن جو هيڊ آف اسٽيٽ ۽ فوج جو ڪمانڊر انِ چيف صدر آهي، جنهن کي عوام 06 سالن لاءِ چونڊيندو آهي<ref name = " سنڌيانا "/>. صدر کي سڌوسنئون عوام ووٽ ذريعي چونڊيندو آھي. وفاقي حڪومت جو سربراھ چانسلر آھي جنھن کي صدر چونڊيندو آھي. آئين مطابق حڪومت کي ھٽائڻ جو اختيار صدر ۽ پارليامينٽ جي ھيٺين ايوان وٽ آهي. پارليامينٽ ٻہ ايواني آھي جي ھيٺين ايوان جو نالو [[آسٽريا جي قومي ڪائونسل|نيشنلراٽ]] آھي جنھن جون ڪل 183 سيٽون آهن ۽ رڪنن جو مدو پنج سال آھي جنھن کي 16 سال ۽ وڌيڪ عمر وارا ووٽر چونڊيندا آهن. ووٽرن جي عمر پھرين 18 سال ھئي جنھن کي 2007 ۾ گھٽائي 16 سال ڪئي وئي . صدر ۽ پارليامينٽ لاء ووٽنگ لازمي آهي<ref>{{cite web|url=http://www.bmi.gv.at/wahlen/elections_compulsorey_voting.asp|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071103221527/http://www.bmi.gv.at/wahlen/elections_compulsorey_voting.asp|archivedate=3 November 2007|title=Bundesministerium für Inneres – Elections Compulsory voting|publisher=Bmi.gv.at|accessdate=3 January 2009}}</ref> نيشنلراٽ جي تحليل چانسلر جي سفارش تي صدر جي حڪم سان ٿيندي آهي. اھو پارليامينٽ جو سڀ کان بااختيار ادارو آھي. پارليامينٽ جو ٻيون ايوان مٿيون ايوان آھي جنھن کي [[آسٽريليا جي وفاقي ڪائونسل|بندسراٽ]] سڏين ٿا. ان کي نيشنلراٽ جي قانونسازي کي محدود پيماني تي ويٽو ڪرڻ جا اختيار آھن جنھن کان پوءِ ان تي نيشنلراٽ ۾ ٻيھر ووٽنگ ڪرائي ويندي آهي جيڪا حتمي ھوندي آھي<ref>{{cite web|url=http://www.konvent.gv.at/ |title=Willkommen beim Österreich Konvent |publisher=Konvent.gv.at |accessdate=21 November 2008| archiveurl= https://web.archive.org/web/20090104001526/http://www.konvent.gv.at/| archivedate= 4 January 2009 | url-status=live}}</ref>. [[File:Wien - Bundeskanzleramt1.JPG| thumb|بالھاسپلاٽز تي واقع وفاقي چانسلري]] آڪٽوبر 2006 جي عام چونڊون ۾ [[آسٽريا جي سوشل ڊيموڪريٽڪ پارٽي]] ھڪ طاقتور پارٽي طور اڀري آئي. جڏھن تہ [[آسٽرين پيپلز پارٽي]] ٻئين نمبر تي رھي<ref name="Election2002">{{cite web|url=http://electionresources.org/at/nationalrat.php?election=2002|title=24 November 2002 General Election Results – Austria Totals|year=2006|website=Election Resources on the Internet|accessdate=12 June 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090707185433/http://electionresources.org/at/nationalrat.php?election=2002|archive-date=7 July 2009|url-status=live|df=dmy-all}}</ref><ref name="Election2006">{{cite web|url=http://electionresources.org/at/nationalrat.php?election=2006|title=October&nbsp;1st,&nbsp;2006 General Election Results – Austria Totals|year=2006|website=Election Resources on the Internet|accessdate=12 June 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090707185102/http://electionresources.org/at/nationalrat.php?election=2006|archive-date=7 July 2009|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> ان باوجود آسٽرين پيپلز پارٽي ننڍين پارٽين سان ملي ڪري مخلوط حڪومت ٺاھي.2013 ۾ سوشل ڊيموڪريٽڪ پارٽي 27 سيڪڙو ووٽ ۽ 52 سيٽون کنيون ۽ پيپلزپارٽي 24 سيڪڙو ووٽ ۽ 47 سيٽون حاصل ڪيون. فريڊم پارٽي 21 سيڪڙو ووٽ ۽ 40 سيٽون حاصل ڪيون ۽ گرين پارٽي 12 سيڪڙو ووٽ ۽ 24 سيٽون حاصل ڪيون. 2017 جي چونڊن ۾ پيپلزپارٽي نوجوان قائد [[سيباسٽيان ڪرز]] جي اڳواڻي ۾ 62 سيٽون حاصل ڪيون ۽ سوشل ڊيموڪريٽڪ پارٽي 52 سيٽون کڻي ٻئي نمبر تي آئي ۽ فريڊم پارٽي 51 سيٽون حاصل ڪيون. پيپلزپارٽي مخلوط حڪومت ٺاهي جنھن ۾ سيباسٽيان ڪرز چانسلر ٿيو ٿيو ۽ 18 ڊسمبر 2017ع ۾ پنھنجي عھدي جو قسم کنيو پر 2019 ۾ اھا حڪومت ڊھي وئي. 2019 جي چونڊن ۾ وري پيپلز پارٽي اڪثريت سان کٽي آئي، کيس 37.5 سيڪڙو ووٽ مليا ۽ گرين پارٽي سان ملي حڪومت ٺاھي. 7 جنوري 2020 تي سيباسٽيان ڪرز وري چانسلر جي عھدي جو قسم کنيو. ==انتظامي ورهاست== آسٽريا 9 رياستن تي مشتمل ھڪ وفاقي رياست آھي. جنهن کي [[جرمن ٻولي]] ۾ "بندسلينا" (Bundesländer) چوندا آهن. اھي رياستون وري ضلعن، "بزائرڪ" (Bezirke) ۽ قانون ذريعي قرار ڏنل شھرن "اسٽيچيوسٽاٽ" (<small>{{Lang|de|[[Statutarstadt|Statutarstädte]]}}</small>) ۾ ورھايل آھن. ضلعا وري ميونسپلٽين "جيمنڊن" <small>({{Lang|de|Gemeinden}})</small> ۾ ورھايل آھن. قانون ذريعي قرار ڏنل شھر ساڳي وقت ميونسپلٽين ۽ ضلعن جو درجو رکڻ ٿا. صرف [[ويانا]] شھر ھڪ منفرد حيثيت رکي ٿو هن ڪري ته اھو ساڳي وقت رياست پڻ آھي. رياستون انتظامي اختيارن کان علاوه مخصوص معاملن ۾ قانون سازي جو اختيار پڻ رکن ٿيون جن ۾ ثقافتي، سماجي ڀلائي، فطرتي تحفظ، شڪار ۽ عمارت سازي وغيره شامل آهن. {| class="sortable wikitable" style="text-align:right; font-size:100%" |- style="font-size:100%; text-align:right" ! <small>*رياست*</small> ! <small>*گادي*جو*هنڌ*</small> ! <small>'''پکيڙ'''</small> <small>'''_چورس ^{ڪلوميٽر}'''</small> ! <small>آبادي</small> <small>(2017)</small> ! <small>گھاٽائي/چورس ڪلوميٽر</small> ! <small>GDP (يورو)</small><small>(2012)</small> ! <small>GDP<br />في ڪس</small> |- | '''[[برجنلينڊ]]'''|| [[آئزن اسٽڊٽ|'''آئزن اسٽڊٽ''']] |style="text-align:right"| <small>'''3,965'''</small>|| style="text-align:right" | <small>'''291,942'''</small>|| style="text-align:right" | 73.6 ||style="text-align:right"| <small>'''7.311'''</small> ارب || style="text-align:right" | <small>'''25,600'''</small> |- | [[ڪرينٿيا (رياست)|'''ڪرينٿيا''']] || [[ڪليگنفرٽ]] |style="text-align:right"| 9,536 ||style="text-align:right"| <small>'''561,077'''</small>|| style="text-align:right" | 58.8 ||style="text-align:right"| 17.62 ارب ||style="text-align:right"| <small>'''31,700'''</small> |- | [[لوئر آسٽريا|'''لوئر''' '''آسٽريا''']] || [[سنڪٽ پولٽن]] |style="text-align:right"| <small>'''19,178'''</small>|| style="text-align:right" | <small>'''1,665,753'''</small>|| style="text-align:right" | 86.9 ||style="text-align:right"| <small>'''49.75'''</small> ارب || style="text-align:right" | <small>'''30,800'''</small> |- | [[سلزبرگ (رياست)|'''سلزبرگ''']] || [[سلزبرگ]] |style="text-align:right"| 7,154 ||style="text-align:right"| 549,263 ||style="text-align:right"| 76.8 ||style="text-align:right"| 23.585 ارب ||style="text-align:right"| <small>'''44,500'''</small> |- | '''[[اسٽيريا]]'''|| [[گراتس]] |style="text-align:right"| <small>'''16,401'''</small>|| style="text-align:right" | <small>'''1,237,298'''</small>|| style="text-align:right" | 75.4 ||style="text-align:right"| <small>'''40.7'''</small> ارب || style="text-align:right" | <small>'''33,600'''</small> |- | [[ٽرول (رياست)|'''ٽرول''']] || [[انسبروڪ]] |style="text-align:right"| <small>'''12,648'''</small>|| style="text-align:right;" | 746,153 ||style="text-align:right"| 59.0 ||style="text-align:right"| <small>'''28.05'''</small> ارب || style="text-align:right" | <small>'''39,400'''</small> |- | [[اپر آسٽريا|'''اپر آسٽريا''']] || [[لنز]] |style="text-align:right"| <small>'''11,982'''</small>|| style="text-align:right;" | <small>'''1,465,045'''</small>|| style="text-align:right" | 122.3 ||style="text-align:right"| <small>'''53.86'''</small> ارب || style="text-align:right" | <small>'''38,000'''</small> |- |colspan=2| '''[[ويانا]]''' |style="text-align:right"| 415 ||style="text-align:right;"| <small>'''1,867,582'''</small>|| style="text-align:right" | 4,500 ||style="text-align:right"| <small>'''81.77'''</small> ارب |- | '''[[وورارلبرگ]]'''|| [[بريگنز]] |style="text-align:right"| <small>'''2,601'''</small>|| style="text-align:right;" | 388,752 ||style="text-align:right"| 149.5 ||style="text-align:right"| <small>'''23.59 ارب'''</small>|| style="text-align:right" | <small>'''58,300'''</small> |- |colspan=7 |<ref>{{Cite web|title=Eurostat – Data Explorer|url=http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/submitViewTableAction.do|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006122431/http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/submitViewTableAction.do|archive-date=6 October 2014|access-date=19 October 2011}}</ref><ref>{{Cite web|title=Statistik Austria – Bevölkerung zu Jahresbeginn 2002–2017 nach Gemeinden (Gebietsstand 1.1.2017)|url=http://www.statistik.at/wcm/idc/idcplg?IdcService=GET_FILE&dID=354032&dDocName=080904|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180322204818/http://www.statistik.at/wcm/idc/idcplg?IdcService=GET_FILE&dID=354032&dDocName=080904|archive-date=22 March 2018|access-date=9 July 2018}}</ref> |} == معيشت == [[File:13-08-30-wien-by-RalfR-123.jpg|thumb|[[ويانا بين الاقوامي مرڪز]] [[گڏيل قومن]] جي آفس سميت ۽ ڊي سي ٽاورز جو ٽاور-1]] آسٽريا دنيا جي ملڪن جي ناليوار جي ڊي پي جي شرح مطابق تمام مٿاھين شرح وارن ملڪن ۾ شامل آهي.<ref name=autogenerated1>{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2012/01/weodata/weorept.aspx?sy=2009&ey=2012&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=122&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a=&pr.x=37&pr.y=14|title=Austria|publisher=International Monetary Fund|accessdate=17 April 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121125152140/http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2012/01/weodata/weorept.aspx?sy=2009&ey=2012&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=122&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a=&pr.x=37&pr.y=14|archive-date=25 November 2012|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> ان جي [[معيشت]] تمام وڏي پيماني تي صنعتي ۽ تمام ترقي يافته سوشل مارڪيٽ واري آهي. 1980ع جي ڏھاڪي تائين وڏي صنعت کي سرڪاري بڻايو ويو پر بعد ۾ نجڪاري ذريعي سرڪاري صنعتي يونٽن ۾ ڪمي آئي. صنعت کان پوءِ [[سياحت]] ھن ملڪ جي معيشيت جو وڏو شعبو آهي. سال 2007ع ۾ بين الاقوامي سياحت جي آمدني ۾ آسٽريا دنيا ۾ نائين نمبر تي ھو. ان سال ھن ملڪ جي سياحتي آمدني 18.9 ارب ڊالر ھئي. سياحن جي تعداد واري شمار ۾ ان سال ھي ملڪ ٻارھين نمبر تي آيو. ملڪ ۾ ان سال 2 ڪروڙ 8 لک سياح گھمڻ آيا.<ref name="UNTWO">{{cite web|url=http://www.tourismroi.com/Content_Attachments/27670/File_633513750035785076.pdf |title=UNTWO World Tourism Barometer, Vol.6 No.2 |accessdate=18 November 2008 |publisher=UNTWO |date=June 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081031013714/http://www.tourismroi.com/Content_Attachments/27670/File_633513750035785076.pdf |archivedate=31 October 2008 |url-status=dead }}</ref> ملڪ جو سڀ کان وڏو واپاري شراڪت دار تاريخي طور تي [[جرمني]] رھيو آھي. [[يورپي يونين]] ۾ شامل ٿيڻ سان ھن ملڪ جا يونين جي رڪن ملڪن سان معاشي لاڳاپن ۾ ويجھڙائپ وڌڻ سان ھن ملڪ جي جرمني تي واپاري دارومدار کي گھٽايو آھي. يورپي يونين جي رڪنيت سان پرڏيھي سيڙپڪاري جو ھتي زبردست اضافو ٿيو آهي. سال 2006ع ۾ جي ڊي پي جي واڌ 3.3 سيڪڙو تائين پھتي.<ref>[http://www.oenb.at/isaweb/report.do?&lang=EN&report=7.7 Real GDP Growth – Expenditure Side] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181106193328/https://www.oenb.at/isaweb/report.do?&lang=EN&report=7.7|date=6 November 2018}}, provided by the [[Oesterreichische Nationalbank|Austrian National Bank]] {{in lang|de}} </ref> ملڪ جي درآمدن جو 67 سيڪڙو يورپي يونين جي رڪن ملڪن مان آھي<ref>{{cite web|title=OEC – Austria (AUT) Exports, Imports, and Trade Partners|url=http://atlas.media.mit.edu/en/profile/country/aut/|website=atlas.media.mit.edu|accessdate=12 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160313121243/http://atlas.media.mit.edu/en/profile/country/aut/|archive-date=13 March 2016|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> [[File:BlueEurozone.svg|thumb|left|آسٽريا يوروزون (تيز نيري رنگ سان ڏيکاريل) واري مالياتي يونين م شامل آھي ۽ يورپي يونين جي سنگل مارڪيٽ جو حصو آهي]] آسٽريا جي مکيه [[زرعي پيداوار]] ۾ [[پٽاٽا]]، [[جوئر]]، [[چقندر]]، [[مڪئي]]، [[ڪڻڪ]]، [[ڪپهه]] ۽ [[انگور]] شامل آهن. مکيه [[صنعت|صنعتن]] ۾ [[فولاد]]، [[مشينري]]، [[گاڏيون]]، [[بجلي|بجليءَ]] جو سامان، [[بصريات|آپٽيڪل]] شيشي جون شيون، [[ڪاغذ]]، [[ڪپڙو|ڪپڙي]]، [[سيمنٽ]]، [[ڪيميائي شيون|ڪيميائي شيئن]] جي صنعتون آهن ۽ مکيه [[معدنيات]] ۾ [[لوھ|لوهه]]، [[پيٽرول]]، ميگنيٽائٽ، گرينائٽ، [[قدرتي گيس]]، [[جست]]، [[ٽامو]] ۽ [[زنڪ]] آهن.<ref name = " سنڌيانا "/> ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:آسٽريا]] [[زمرو:ملڪ]] [[زمرو:وفاقي جمهوريا]] [[زمرو:يورپي ملڪ]] [[زمرو:زمين بند ملڪ]] [[زمرو:وچ يورپ جا ملڪ]] [[زمرو:يورپي اتحاد جا رڪن ملڪ]] [[زمرو:گڏيل قومن جا ڀاتي ملڪ]] [[زمرو:ملڪ ۽ علائقا جتي جرمن هڪ سرڪاري ٻولي آهي]] i6f4e1yylf7pui5pcn701muidini9q0 404622 404621 2026-08-18T15:58:54Z Intisar Ali 8681 404622 wikitext text/x-wiki {{Short description|وچ يورپ جو ملڪ}} {{Redirect|آسٽريا|ملڪ جي نالي جي تاريخ|آسٽريا جو نالو|ٻيا استعمال|آسٽريا (سلجهائپ)|and|آسٽريا (سلجهائپ)}} {{Distinguish|آسٽريليا|آسٽورياس|آسٽراسيا|آسٽريليشيا}} {{Pp-move}} {{Infobox country | conventional_long_name = آسٽريا جي جمهوريه | common_name = آسٽريا | native_name = {{lang|de-AT|Republik Österreich}} | image_flag = Flag of Austria.svg | image_coat = Austria Bundesadler.svg | national_anthem = {{lang|de-AT|[[آسٽريا جو قومي ترانو|Bundeshymne der Republik Österreich]]}}<br/>"آسٽريا جي جمهوريه جو قومي ترانو"{{parabr}}[[File:Land der Berge Land am Strome instrumental.ogg|center]] | image_map = {{Switcher|[[File:EU-Austria (orthographic projection).svg|upright=1.15|frameless]]|دنيا جي گولي تي ڏيکاريو|[[File:EU-Austria.svg|upright=1.15|frameless]]|[[يورپي يونين]] جو نقشو ڏيکاريو|default=1}} | capital = [[ويانا]] | coordinates = {{Coord|48|12|N|16|21|E|type:city(2,000,000)_region:AT-9}} | largest_city = capital | languages_type = سرڪاري ٻولي | languages = [[آسٽريائي جرمن|جرمن]]{{Efn|[[آسٽريا جو وفاقي آئيني قانون|1920ع واري آسٽريائي آئين]] جي آرٽيڪل 8 جي بنياد تي}}{{Efn|[[برگنلينڊ ڪروشيائي]]، [[چيڪ ٻولي|چيڪ]]، [[هنگري ٻولي|هنگري]]، [[روماني ٻولي|روماني]]، [[سلوواڪ ٻولي|سلوواڪ]] ۽ [[سلوويني ٻولي|سلوويني]] کي [[يورپي منشور براءِ علائقائي يا اقليتي ٻوليون]] تحت سرڪاري طور تسليم ڪيو ويو آهي.}} | languages2 = {{hlist|[[هنگري ٻولي|هنگري]]|[[سلوويني ٻولي|سلوويني]]|[[برگنلينڊ ڪروشيائي]]<ref name="demokratiewebstatt.at" /><ref name="Regional Languages of Austria" />}} | languages2_type = سرڪاري [[علائقائي ٻوليون]] | ethnic_groups = {{Unbulleted list | 72.2% [[آسٽريائي ماڻهو|آسٽريائي]] | 27.8% [[آسٽريا جي آبادي#نسلي گروهه|ٻيا]] }} | ethnic_groups_year = 2024 | ethnic_groups_ref = <ref>{{cite web |title=Migration and Integration 2025 |url=https://www.statistik.at/fileadmin/announcement/2025/07/20250716MigrationIntegration2025EN.pdf |website=Statistics Austria |publisher=Statistik Austria |date=16 July 2025 |access-date=10 August 2025 |language=en}}</ref> | religion_year = 2021 | religion_ref = <ref name="statistik.at">{{Cite web|title=Religionsbekenntnis – STATISTIK AUSTRIA – die Informationsmanager|url=https://www.statistik.at/statistiken/bevoelkerung-und-soziales/bevoelkerung/weiterfuehrende-bevoelkerungsstatistiken/religionsbekenntnis|access-date=9 August 2022|archive-date=30 September 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220930022008/https://www.statistik.at/statistiken/bevoelkerung-und-soziales/bevoelkerung/weiterfuehrende-bevoelkerungsstatistiken/religionsbekenntnis|url-status=live}}</ref> | religion = {{Ublist |item_style=white-space:nowrap; | {{Tree list}} * 68.2% [[عيسائيت]] ** 55.2% [[آسٽريا ۾ ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ ازم]] ** 4.9% [[آسٽريا ۾ مشرقي آرٿوڊوڪسي|آرٿوڊوڪسي]] ** 3.8% [[پروٽيسٽنٽ ازم]] ** 4.3% [[عيسائي فرقو|ٻيا عيسائي]] {{Tree list/end}} |22.4% [[لامذهبيت|ڪو مذهب نه]] |8.3% [[آسٽريا ۾ اسلام|اسلام]] |1.1% [[آسٽريا ۾ مذهب|ٻيا]] }} | demonym = [[آسٽريائي ماڻهو|آسٽريائي]] | government_type = وفاقي [[نيم صدارتي جمهوريه]]<ref>{{Cite web|date=22 September 2022|title=Hofburg-Wahl: 'Österreich ist ein sehr ungewöhnlicher Fall'|url=https://diepresse.com/6193038|access-date=22 September 2022|language=de-AT|archive-date=3 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221003104650/https://www.diepresse.com/6193038/hofburg-wahl-oesterreich-ist-ein-sehr-ungewoehnlicher-fall|url-status=live}}</ref>{{efn|name=system|آسٽريا جي جمهوريه پنهنجي [[آسٽريا جو آئين|آئين]] مطابق قانوني طور هڪ نيم صدارتي جمهوريه آهي؛<ref name="u009">{{cite journal|last=Shugart|first=Matthew Søberg|title=Semi-Presidential Systems: Dual Executive And Mixed Authority Patterns|journal=French Politics|volume=3|issue=3|date=2005|issn=1476-3419|doi=10.1057/palgrave.fp.8200087|doi-access=free|pages=323–351|url=https://link.springer.com/content/pdf/10.1057/palgrave.fp.8200087.pdf|access-date=2024-12-16}}</ref> پر عملي طور آئيني روايتن سبب اها وڌيڪ [[پارلياماني جمهوريه]] وانگر ڪم ڪري ٿي.<ref name="y589">{{cite book|last=Müller|first=Wolfgang C.|title=Semi-Presidentialism in Europe|chapter=Austria|publisher=Oxford University PressOxford|date=1999-09-02|isbn=978-0-19-829386-6|doi=10.1093/0198293860.003.0002|pages=22–47}}</ref>}} | leader_title1 = [[آسٽريا جو صدر|صدر]] | leader_name1 = [[اليگزينڊر فان ڊير بيلن]] | leader_title2 = [[آسٽريا جو چانسلر|چانسلر]] | leader_name2 = [[ڪرسچين اسٽوڪر]] | legislature = [[آسٽريا جي پارليامينٽ|پارليامينٽ]] | upper_house = [[وفاقي ڪائونسل (آسٽريا)|وفاقي ڪائونسل]] | lower_house = [[نيشنل ڪائونسل (آسٽريا)|نيشنل ڪائونسل]] | sovereignty_type = [[آسٽريا جي تاريخ|قيام]] | established_event1 = [[آسٽريا جي مارگريويئيٽ|مارگريويئيٽ]] | established_date1 = {{circa}} 960 | established_event2 = [[آسٽريا جو نالو|نالي جو قديم ترين ذڪر]] | established_date2 = 1 نومبر 996 | established_event3 = [[آسٽريا جي ڊچي|ڊچي]] | established_date3 = 17 سيپٽمبر 1156 | established_event4 = [[آسٽريا جي آرچڊچي|آرچڊچي]] | established_date4 = 6 جنوري 1453 | established_event5 = [[آسٽريائي سرڪل|شاهي سرڪل]] | established_date5 = 1512 | established_event6 = [[آسٽريائي سلطنت|سلطنت]] | established_date6 = 11 آگسٽ 1804 | established_event7 = [[آسٽريا-هنگري]] | established_date7 = 30 مارچ 1867 | established_event8 = [[پهرين آسٽريائي جمهوريه|پهرين جمهوريه]] | established_date8 = 10 سيپٽمبر 1919 | established_event9 = [[آسٽريا جي وفاقي رياست|وفاقي رياست]] | established_date9 = 1 مئي 1934 | established_event10 = [[آنشلوس]] | established_date10 = 13 مارچ 1938 | established_event11 = [[آسٽريا جي تاريخ#ٻي جمهوريه (1945ع کان)|ٻي جمهوريه]] | established_date11 = 27 اپريل 1945 | established_event12 = [[آسٽريائي رياستي معاهدو|رياستي معاهدو]] | established_date12 = 27 جولاءِ 1955 | area_km2 = 83879<ref>{{cite web|title=Austria EN|url=https://migrants-refugees.va/wp-content/uploads/2021/03/2020-CP-Austria-EN.pdf|website=Migrants Refugees|publisher=The Vatican|date=April 2020|access-date=12 January 2024|archive-date=13 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240113014627/https://migrants-refugees.va/wp-content/uploads/2021/03/2020-CP-Austria-EN.pdf|url-status=live}}</ref> | area_rank = 113هون | area_sq_mi = | percent_water = 0.84 (2015)<ref>{{Cite web|title=Surface water and surface water change|url=https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER|access-date=11 October 2020|publisher=[[اقتصادي سهڪار ۽ ترقي جي تنظيم]]|archive-date=24 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210324133453/https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER|url-status=live}}</ref> | population_estimate = {{IncreaseNeutral}} 9,219,113<ref name="statistik-population" /> | population_estimate_year = 2026 | population_estimate_rank = 97هون | population_density_km2 = 109.9 | population_density_sq_mi = 284.6 | population_density_rank = 108هون | GDP_PPP = {{increase}} $721.033 billion<ref name="IMFWEO.AT">{{cite web |url=https://data.imf.org/en/Data-Explorer?datasetUrn=IMF.RES:WEO(9.0.0) |title=World Economic Outlook Database (April 2026 Edition) |publisher=[[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] |website=www.imf.org |date=14 April 2026 |access-date=19 April 2026}}</ref> | GDP_PPP_year = 2026 | GDP_PPP_rank = 45هون | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $78,334<ref name="IMFWEO.AT" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 18هون | GDP_nominal = {{increase}} $623.719 billion<ref name="IMFWEO.AT"/> | GDP_nominal_year = 2026 | GDP_nominal_rank = 28هون | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $67,761<ref name="IMFWEO.AT" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 13هون | Gini = 28.4 | Gini_year = 2024 | Gini_change = increase | Gini_ref = <ref name="eurogini">{{Cite web|title=Gini coefficient of equivalised disposable income – EU-SILC survey|url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tessi190/default/table?lang=en|access-date=2026-04-09|publisher=[[يورو اسٽيٽ]]|url-status=live}}</ref> | HDI = 0.930 | HDI_rank = 22هون | HDI_year = 2023 | HDI_change = increase | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{Cite web |date=6 May 2025 |title=Human Development Report 2025 |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250506051232/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf |archive-date=6 May 2025 |access-date=6 May 2025 |publisher=[[گڏيل قومن جو ترقياتي پروگرام]]}}</ref> | currency = [[يورو]] ([[يورو جو نشان|€]]) | currency_code = EUR | time_zone = [[وچ يورپي وقت|سي اي ٽي]] | utc_offset = +1 | utc_offset_DST = +2 | time_zone_DST = [[وچ يورپي اونهاري جو وقت|سي اي ايس ٽي]] | date_format = dd.mm.yyyy | calling_code = [[آسٽريا جا ٽيليفون نمبر|+43]] | cctld = [[.at]] }} '''آسٽريا'''،{{efn|اچار: {{IPAc-en|audio=en-us-Austria.ogg|ˈ|ɒ|s|t|r|i|ə}} {{respell|OST|ree|ə}} يا {{IPAc-en|ˈ|ɔː|s|t|r|i|ə}} {{respell|AW|stree|ə}}؛<ref>{{Citation|last=Roach|first=Peter|title=Cambridge English Pronouncing Dictionary|date=2011|edition=18th|place=Cambridge|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-15253-2}}</ref> {{Langx|de-AT|Österreich}} {{IPA|de-AT|ˈøːstɐraɪç||De-Österreich2.ogg}}؛ {{langx|bar|Östareich}}؛ {{langx|gsw|Öschtreich}} يا {{Lang|gsw|Eschtrych}}.}}، رسمي نالي '''آسٽريا جي جمهوريه'''،{{Efn|{{Langx|de-AT|Republik Österreich|links=no}} {{IPA|de-AT|repuˈbliːk ˈøːstɐraɪç||Republik Österreich.ogg}}.}} [[وچ يورپ]] ۾ واقع هڪ [[سامونڊي ڪناري کان محروم ملڪ]] آهي، جيڪو [[اوڀر الپس]] ۾ واقع آهي.<ref name="formal name">{{Cite web|title=Austria|url=http://unstats.un.org/unsd/geoinfo/geonames|access-date=4 January 2023|website=UNGEGN World Geographical Names|publisher=United Nations Group of Experts on Geographical Names|location=New York, NY|archive-date=7 January 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230107010908/http://unstats.un.org/unsd/geoinfo/geonames/|url-status=live}}</ref> اهو نَوَ [[آسٽريا جون وفاقي رياستون|وفاقي رياستن]] تي ٻڌل هڪ [[وفاق]] آهي، جن مان گاديءَ وارو شهر [[ويانا]] ملڪ جو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهر ۽ رياست آهي. آسٽريا جي اتر-اولهه ۾ [[جرمني]]، اتر ۾ [[چيڪ جمهوريه]]، اتر-اوڀر ۾ [[سلوواڪيا]]، اوڀر ۾ [[هنگري]]، ڏکڻ ۾ [[سلووينيا]] ۽ [[اٽلي]]، جڏهن تہ اولهه ۾ [[سوئٽزرلينڊ]] ۽ [[ليختنشتائن]] واقع آهن. ملڪ جي ايراضي {{Convert|83879|km2|sqmi|0|abbr=on}} آهي ۽ ان جي آبادي لڳ ڀڳ 9.2 ملين آهي.<ref name="statistik-population">{{Cite web|date=2026-04-09|title=Population by Year-/Quarter-beginning|url=https://www.statistik.at/en/statistics/population-and-society/population/population-stock/population-at-beginning-of-year/quarter|url-status=live|access-date=2026-04-09}}</ref> موجوده آسٽريا وارو علائقو گهٽ ۾ گهٽ [[قديم پٿر وارو دور|قديم پٿر واري دور]] کان آباد رهيو آهي. لڳ ڀڳ 400 ق.م. ڌاري هتي [[سيلٽ ماڻهو|سيلٽ]] آباد هئا، ۽ پهرين صدي ق.م. جي آخر ۾ هي علائقو [[رومي سلطنت]] ۾ شامل ڪيو ويو. علائقي ۾ [[عيسائيت اختيار ڪرڻ|عيسائيت جي پکڙجڻ]] چوٿين ۽ پنجين صديءَ ۾، [[اولهه رومي سلطنت]] جي آخري دور دوران شروع ٿي، جنهن کان پوءِ [[قومَن جي لڏپلاڻ وارو دور|قومَن جي لڏپلاڻ واري دور]] ۾ ڪيترائي [[جرمنڪ قبيلا]] هتي اچي آباد ٿيا.<ref>{{Cite web|title=Austria's History|url=https://www.austria.info/en/service-and-facts/about-austria/history|access-date=2024-06-08|website=austria.info|language=en}}</ref> آسٽريا هڪ رياست طور پهرين هزار سال جي پڇاڙيءَ ۾ [[پينونيا جي مارچ|اوڀر مارچ]] ۽ [[هنگري مارچ]] جي باقيات مان وجود ۾ آيو. شروعات ۾ اهو [[پاڪ رومي سلطنت]] جي سرحدي [[آسٽريا جي مارگريويئيٽ|مارگريويئيٽ]] هو، پوءِ 1156ع ۾ [[آسٽريا جي ڊچي|ڊچي]] بڻيو ۽ 1453ع ۾ [[آسٽريا جي آرچڊچي|آرچڊچي]] جو درجو حاصل ڪيائين. تيرهين صديءَ جي پڇاڙيءَ کان [[هيبسبرگ بادشاهت]] جو مرڪزي علائقو هجڻ سبب آسٽريا صدين تائين وچ يورپ جي وڏين شاهي طاقتن مان هڪ رهيو، ۽ سورهين صديءَ کان [[ويانا]] [[پاڪ رومي سلطنت]] جي انتظامي گاديءَ طور پڻ ڪم ڪندو رهيو.<ref>{{Cite news|date=2012-03-16|title=Austria country profile|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-17405422|access-date=2024-06-08|publisher=BBC News|language=en-GB}}</ref> [[پاڪ رومي سلطنت جو خاتمو|پاڪ رومي سلطنت]] 1806ع ۾ ختم ٿي، جنهن کان ٻه سال اڳ آسٽريا پنهنجي [[آسٽريائي سلطنت]] قائم ڪري چڪو هو. اها سلطنت هڪ [[وڏي طاقت]] ۽ يورپ جي سڀ کان وڏين رياستن مان هڪ بڻجي وئي. 1860ع واري ڏهاڪي ۾ جنگين ۾ شڪست ۽ علائقن جي نقصان کان پوءِ 1867ع واري [[آسٽرو-هنگري ٺاهه 1867ع|آسٽرو-هنگري ٺاهه]] جي نتيجي ۾ [[آسٽريا-هنگري]] قائم ٿيو.<ref>{{Cite web|title=Österreich-Ungarn|url=https://www.geschichtewiki.wien.gv.at/%C3%96sterreich-Ungarn|access-date=2024-06-08|website=geschichtewiki.wien.gv.at}}</ref> 1914ع ۾ [[آرچڊيوڪ فرانز فرڊيننڊ جو قتل|آرچڊيوڪ فرانز فرڊيننڊ جي قتل]] کان پوءِ شهنشاهه [[فرانز جوزف پهريون]] [[سربيا جي بادشاهت]] خلاف جنگ جو اعلان ڪيو، جيڪا تيزيءَ سان [[پهرين عالمي جنگ]] ۾ تبديل ٿي وئي. سلطنت جي شڪست ۽ خاتمي کان پوءِ 1918ع ۾ [[جرمن-آسٽريا جي جمهوريه]] ۽ 1919ع ۾ [[پهرين آسٽريائي جمهوريه]] قائم ٿي. [[جنگين جي وچ وارو دور|جنگين جي وچ واري دور]] ۾ پارلياماني نظام خلاف وڌندڙ لاڙ 1934ع ۾ [[آسٽريائي گهرو ويڙهه]] ۽ [[اينگلبرٽ ڊولفُس]] جي قيادت هيٺ [[آسٽريا جي وفاقي رياست|آسٽروفاشسٽ آمريت]] جي قيام تائين پهتو. [[ٻي عالمي جنگ]] شروع ٿيڻ کان هڪ سال اڳ، آسٽريا [[ايڊولف هٽلر]] جي اڳواڻي هيٺ [[نازي جرمني]] ۾ [[آنشلوس|ضم]] ڪيو ويو ۽ جرمني جي هڪ ذيلي انتظامي حصي ۾ تبديل ٿي ويو. 1945ع ۾ [[ويانا مهم|آزاديءَ]] کان پوءِ ۽ ڏهن سالن جي [[اتحادي قبضي هيٺ آسٽريا|اتحادي قبضي]] کان پوءِ ملڪ [[آسٽريائي رياستي معاهدو|رياستي معاهدي]] وسيلي ٻيهر مڪمل خودمختياري حاصل ڪئي ۽ 1955ع ۾ [[آسٽريا جي مستقل غيرجانبداري|مستقل غيرجانبداري]] جو اعلان ڪيو. آسٽريا هڪ [[نيم صدارتي نظام|نيم صدارتي]]{{efn|name=system}} نمائنده جمهوريت آهي، جنهن ۾ عوام جي چونڊيل [[آسٽريا جو صدر|صدر]] رياست جو سربراهه، جڏهن تہ [[آسٽريا جو چانسلر|چانسلر]] حڪومت جو سربراهه ۽ اعليٰ انتظامي عملدار هوندو آهي. آسٽريا في فرد نامياتي [[مجموعي گهريلو پيداوار]] جي لحاظ کان دنيا ۾ 13هين نمبر تي آهي ۽ هتي زندگيءَ جو معيار بلند آهي. ملڪ 1955ع کان [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] جو ميمبر<ref>Jelavich 267</ref> ۽ 1995ع کان [[يورپي يونين]] جو رڪن آهي.<ref name="CIA">{{Cite web|date=14 May 2009|title=Austria|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/austria|access-date=31 May 2009|website=[[The World Factbook]]|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|archive-date=10 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210110074413/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/austria|url-status=dead}}</ref> ويانا ۾ [[يورپ ۾ سلامتي ۽ سهڪار جي تنظيم]] ۽ [[پيٽروليم برآمد ڪندڙ ملڪن جي تنظيم]] جا مرڪزي دفتر موجود آهن. آسٽريا [[اقتصادي سهڪار ۽ ترقي جي تنظيم]] ۽ [[انٽرپول]] جي باني ميمبرن مان پڻ هڪ آهي.<ref name="OECD">{{Cite web|title=Austria About|url=http://www.oecd.org/about/0,3347,en_33873108_33873245_1_1_1_1_1,00.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20090506022708/http://www.oecd.org/about/0%2C3347%2Cen_33873108_33873245_1_1_1_1_1%2C00.html|archive-date=6 May 2009|access-date=20 May 2009|publisher=OECD}}</ref> ملڪ 1995ع ۾ [[شينگن معاهدو]] پڻ صحيح ڪيو<ref name="Schengen">{{Cite web |date=2024 |title=World Population Prospects: The 2024 Revision. (Medium-fertility variant). |url=https://www.worldometers.info/world-population/austria-population/ |access-date= |website=U.N. Dept. of Economic and Social Affairs - Population Division}}</ref> ۽ 1999ع ۾ [[يورو]] کي پنهنجي ڪرنسي طور اختيار ڪيو.<ref>{{Cite web|title=Austria and the euro|url=https://ec.europa.eu/info/business-economy-euro/euro-area/euro/eu-countries-and-euro/austria-and-euro_en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180108064042/https://ec.europa.eu/info/business-economy-euro/euro-area/euro/eu-countries-and-euro/austria-and-euro_en|archive-date=8 January 2018|access-date=7 January 2018|website=European Commission – European Commission}}</ref> == نالي جو اشتقاق == {{Main|آسٽريا جو نالو}} آسٽريا جو مقامي نالو جرمن ٻوليءَ ۾ ''اوسٽررائخ'' (Österreich)، [[قديم اپر جرمن ٻولي|قديم اپر جرمن]] لفظ ''اوستارريخي'' (Ostarrîchi) مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ ”اوڀر وارو علائقو“، ”اوڀر واري سلطنت“ يا ”اوڀر واري بادشاهت“ ٿي سگهي ٿي. هي نالو پهريون ڀيرو 996ع جي مشهور ''اوستارريچي دستاويز'' ۾ ملي ٿو.<ref name="University of Klagenfurt">{{Cite web|title=University of Klagenfurt|url=http://wwwg.uni-klu.ac.at/spw/oenf/name2.htm|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110513121957/http://wwwg.uni-klu.ac.at/spw/oenf/name2.htm|archive-date=13 May 2011|access-date=2 October 2009}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=tfhADwAAQBAJ&pg=PT34|title=Austrian Historical Memory and National Identity|date=1997|publisher=Transaction Publishers|isbn=978-1-56000-902-3|editor-last=Bischof|editor-first=Günter|editor-link=Günter Bischof|location=New Brunswick|pages=20–21|access-date=14 June 2018|editor-last2=Pelinka|editor-first2=Anton|editor-link2=Anton Pelinka|archive-url=https://web.archive.org/web/20180614144308/https://books.google.de/books?id=tfhADwAAQBAJ&pg=PT34&lpg=PA92|archive-date=14 June 2018|url-status=live}}</ref> امڪان آهي تہ هي لفظ [[وچئين دور جي لاطيني ٻولي|وچئين دور جي لاطيني]] اصطلاح [[مارڪيا اورينٽالس (آسٽريا)|مارڪيا اورينٽالس]] (Marchia orientalis) جو مقامي، يعني باويريائي لهجي ۾ ترجمو هو. 976ع ۾ آسٽريا [[باويريا]] جي هڪ سرحدي انتظامي علائقي طور قائم ٿيو. ”آسٽريا“ لفظ جرمن نالي جي لاطيني صورت آهي، جنهن جو پهريون دستاويزي استعمال ٻارهين صديءَ ۾ ملي ٿو.<ref>{{Cite book|last=Brauneder|first=Wilhelm|title=Österreichische Verfassungsgeschichte|date=2009|publisher=Manzsche Verlags- und Universitätsbuchhandlung|isbn=978-3-214-14876-8|edition=11th|location=Vienna|page=17}}</ref> ان دور ۾ [[ڊينيوب]] درياهه جو آسٽريائي طاس، يعني موجوده [[اپر آسٽريا|اپر]] ۽ [[لوئر آسٽريا]]، [[باويريا]] جي اوڀرئين ڇيڙي تي واقع هو. ==تاريخ== === قبل از تاريخ ۽ قديم دور === [[File:2011-07-09 gasometer 28.JPG|thumb|left|[[ويلينڊورف جي وينس]]، 28,000 کان 25,000 ق.م، [[ويانا جو قدرتي تاريخ جو عجائب گھر|ويانا جي قدرتي تاريخ جي عجائب گهر]] ۾]] اهو علائقو، جيڪو هاڻي [[آسٽريا]] آهي، رومي دور کان اڳ مختلف [[ڪيلٽ]] قبيلن جي آبادڪاريءَ هيٺ هو ۽ ڇهين صدي ق.م تائين [[هالشتات ثقافت]] جو مرڪزي علائقو بڻجي چڪو هو.<ref>{{Cite web|date=2024-02-11|title=What Was the Celtic "Cult of the Head"?|url=https://www.thecollector.com/what-was-celtic-cult-head/|access-date=2024-05-07|website=TheCollector|language=en|archive-date=7 May 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240507031517/https://www.thecollector.com/what-was-celtic-cult-head/|url-status=live}}</ref> [[هالشتات]] شهر ۾ يورپ جي ڪيلٽن بابت سڀ کان قديم آثار قديمه جا ثبوت مليا آهن.<ref>{{Cite web|title=Celt {{!}} History, Institutions, & Religion {{!}} Britannica|url=https://www.britannica.com/topic/Celt-people|access-date=2024-05-07|website=Encyclopædia Britannica|language=en|archive-date=11 July 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180711204423/https://www.britannica.com/topic/Celt-people|url-status=live}}</ref> ڪيلٽن جي [[نوريڪم جي بادشاهت|نوريڪم بادشاهت]]، جنهن ۾ موجوده آسٽريا جو گهڻو حصو ۽ موجوده [[سلووينيا]] جا ڪجهه علائقا شامل هئا، 16 ق.م ۾ [[رومي سلطنت]] فتح ڪري ورتي ۽ ان کي [[رومي صوبو|رومي صوبي]] [[نوريڪم]] ۾ تبديل ڪيو ويو، جيڪو 476ع تائين قائم رهيو.<ref>{{Cite web|title=Noricum {{!}} Celtic culture, Roman province, Alps {{!}} Britannica|url=https://www.britannica.com/place/Noricum|access-date=2024-04-26|website=Encyclopædia Britannica|language=en|archive-date=25 February 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240225145226/https://www.britannica.com/place/Noricum|url-status=live}}</ref> موجوده آسٽريا جا اهي علائقا، جيڪي نوريڪم صوبي ۾ شامل نه هئا، مختلف رومي صوبن ۾ ورهايل هئا؛ [[پينونيا]] ۾ اوڀر آسٽريا جا ڪجهه حصا شامل هئا، جڏهن تہ [[رائيتيا]] ۾ موجوده [[فورآرلبرگ]] ۽ [[ٽيرول (رياست)|ٽيرول]] جا علائقا شامل هئا.<ref>{{Cite web|title=Pannonia {{!}} Roman Empire, Map, Hungary, & History {{!}} Britannica|url=https://www.britannica.com/place/Pannonia|access-date=2024-05-20|website=Encyclopædia Britannica|language=en|archive-date=15 June 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230615155813/https://www.britannica.com/place/Pannonia|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|title=Raetia {{!}} Roman Empire, Alps, Gaul {{!}} Britannica|url=https://www.britannica.com/place/Raetia|access-date=2024-05-20|website=Encyclopædia Britannica|language=en|archive-date=3 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231003000521/https://www.britannica.com/place/Raetia|url-status=live}}</ref> اوڀر آسٽريا ۾ موجوده پيٽرونيل-[[ڪارنانٽم]] هڪ اهم رومي فوجي ڇانوڻي هئي، جيڪا اڳتي هلي [[پينونيا سپيريئر]] جي نالي سان سڃاتي ويندڙ صوبي جو گاديءَ وارو شهر بڻجي وئي. ڪارنانٽم لڳ ڀڳ 400 سالن تائين اٽڪل 50,000 ماڻهن جو گهر رهيو.<ref name="Carnuntum Tourism">{{Cite web|title=Rome's metropolis on the Danube awakens to new life|url=http://www.carnuntum.co.at/content-en/tales-from-carnuntum|archive-url=https://web.archive.org/web/20100116125751/http://www.carnuntum.co.at/content-en/tales-from-carnuntum|archive-date=16 January 2010|access-date=20 February 2010|website=Archäologischer Park Carnuntum|publisher=Archäologische Kulturpark Niederösterreich Betriebsgesellschaft m.b.H.}}</ref> [[File:Roman Empire 125.png|thumb|[[هيڊرين]] جي حڪمرانيءَ (117–138ع) دوران [[رومي سلطنت]]؛ [[شاهي صوبو|شاهي صوبي]] '''[[نوريڪم]]''' ۾ موجوده آسٽريا جو گهڻو حصو شامل هو، جڏهن تہ '''[[رائيتيا]]''' ۽ '''[[پينونيا سپيريئر]]''' ترتيبوار موجوده آسٽريا جي اولهندي ۽ اوڀرندي حصن تي پکڙيل هئا]] === وچيون دور === [[رومي سلطنت جي زوال]] کان پوءِ هن علائقي تي سڀ کان پهرين جرمن نسل جي [[روگي]] قبيلي حملو ڪيو، جنهن هن خطي کي پنهنجي علائقي ”[[روگيلينڊ]]“ جو حصو بڻايو.<ref>{{Cite web|last=Kessler|first=P. L.|title=Kingdoms of the Germanic Tribes – Rugii (Rugians)|url=https://www.historyfiles.co.uk/KingListsEurope/BarbarianRugii.htm|access-date=2024-04-26|website=The History Files|language=en}}</ref> 487ع ۾ موجوده آسٽريا جو گهڻو حصو [[اوڊواڪر]] فتح ڪيو، جيڪو [[وحشي بادشاهتون|وحشي نسل]] سان تعلق رکندڙ سپاهي ۽ سياستدان هو؛ هن موجوده آسٽريا جي اڪثر علائقي کي پنهنجي [[اٽلي جي بادشاهت (476–493)|اٽلي جي بادشاهت]] ۾ شامل ڪيو. 493ع تائين هي علائقو جرمن نسل جي [[اوستروگوٿ]] قبيلن فتح ڪري ورتو، جن پنهنجي [[اوستروگوٿڪ بادشاهت]] قائم ڪئي.<ref>{{Cite web|title=Ostrogoth {{!}} Italy, Roman Empire, Arianism {{!}} Britannica|url=https://www.britannica.com/topic/Ostrogoth|access-date=2024-04-26|website=Encyclopædia Britannica|language=en|archive-date=25 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190425120017/https://www.britannica.com/topic/Ostrogoth|url-status=live}}</ref> اوستروگوٿڪ بادشاهت جي زوال کان پوءِ هن علائقي ۾ [[اليماني]]، [[بايوواري]]، [[سلاو]] ۽ [[پينونيائي آوار]] اچي آباد ٿيا يا هن علائقي تي قبضو ڪيائون.<ref name="johnson 19"/><ref>{{Cite web|title=Mittelalter|url=https://oesterreich.com/de/staat/geschichte/mittelalter|access-date=2024-04-26|website=oesterreich.com|archive-date=26 April 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240426204729/https://oesterreich.com/de/staat/geschichte/mittelalter|url-status=live}}</ref> [[فرينڪ]] بادشاهه [[شارليمين]] 788ع ۾ هن علائقي کي فتح ڪيو، آبادڪاريءَ جي حوصلا افزائي ڪئي ۽ [[عيسائيت]] کي هٿي ڏني.<ref name="johnson 19">Johnson 19</ref> [[اوڀر فرينڪيا]] جي حصي طور اهي مرڪزي علائقا، جيڪي هاڻي آسٽريا تي مشتمل آهن، [[بابنبرگ خاندان]] جي حوالي ڪيا ويا. هي علائقو ''[[آسٽريا جو مارچ|مارچيا اورينٽالس]]'' جي نالي سان سڃاتو ويندو هو ۽ 976ع ۾ [[ليوپولڊ پهريون، آسٽريا جو مارگريو|ليوپولڊ پهرئين]] کي ڏنو ويو.<ref name="johnson 20">Johnson 20–21</ref> آسٽريا جي نالي جو پهريون دستاويزي ذڪر 996ع جو آهي، جنهن ۾ اهو نالو ''[[اوستاريچي]]'' لکيل آهي ۽ ان مان بابنبرگ مارچ جو علائقو مراد ورتو ويو هو.<ref name="johnson 20"/> 1156ع ۾ ''[[پريويليگيئم مائنس]]'' ذريعي آسٽريا کي [[ڊچي]] جو درجو ڏنو ويو. 1192ع ۾ بابنبرگ خاندان [[اسٽيريا جي ڊچي|اسٽيريا جي ڊچي]] پڻ حاصل ڪئي. 1246ع ۾ [[فريڊرڪ ٻيون، آسٽريا جو ڊيوڪ|فريڊرڪ ٻئي]] جي وفات سان بابنبرگ خاندان جي حڪمرانيءَ جو سلسلو ختم ٿي ويو.<ref name="johnson 21">Johnson 21</ref> ان کان پوءِ [[بوهيميا جو اوٽوڪر ٻيون|بوهيميا جي اوٽوڪر ٻئي]] عملي طور آسٽريا، اسٽيريا ۽ [[ڪارينٿيا جي ڊچي|ڪارينٿيا جي ڊچين]] تي قبضو ڪري ورتو.<ref name="johnson 21"/> سندس حڪمراني 1278ع ۾ [[ڊورنڪروٽ]] وٽ [[جرمني جو روڊولف پهريون|جرمني جي روڊولف پهرئين]] هٿان شڪست کان پوءِ ختم ٿي وئي.<ref>Lonnie Johnson 23</ref> ان کان پوءِ [[پهرين مهاڀاري جنگ]] تائين آسٽريا جي تاريخ وڏي حد تائين ان جي حڪمران خاندان، [[هابسبرگ خاندان|هابسبرگن]]، جي تاريخ سان ڳنڍيل رهي. [[File:HRR 14Jh.jpg|thumb|[[پاڪ رومي سلطنت]] ۾ 14هين صديءَ دوران هابسبرگ (نارنگي)، لگزمبرگ (واڱڻائي) ۽ ويٽلسباخ (سائو) خاندانن جا علائقا]] 14هين ۽ 15هين صدين دوران [[هابسبرگ بادشاهت|هابسبرگن]] آسٽريا جي ڊچي جي ڀرپاسي وارن ٻين صوبن کي پنهنجي قبضي هيٺ آڻڻ شروع ڪيو. 1438ع ۾ آسٽريا جي ڊيوڪ [[آسٽريا جو البرٽ پنجون|البرٽ پنجين]] کي پنهنجي سهري، شهنشاهه [[سگسمنڊ، پاڪ رومي شهنشاهه|سگسمنڊ]] جو جانشين چونڊيو ويو. جيتوڻيڪ البرٽ پاڻ رڳو هڪ سال حڪمران رهيو، پر ان کان پوءِ فقط هڪ استثنا کي ڇڏي، [[پاڪ رومي سلطنت]] جا سمورا شهنشاهه هابسبرگ خاندان سان تعلق رکندا هئا. هابسبرگن پنهنجي موروثي علائقن کان پري به نوان علائقا حاصل ڪرڻ شروع ڪيا. 1477ع ۾ شهنشاهه [[فريڊرڪ ٽيون، پاڪ رومي شهنشاهه|فريڊرڪ ٽئين]] جي اڪيلي پٽ آرچڊيوڪ [[ميڪسميلين پهريون، پاڪ رومي شهنشاهه|ميڪسميلين]]، [[برگنڊي جي ڪائونٽي|برگنڊي]] جي وارثياڻي ماريا سان شادي ڪئي، جنهن جي نتيجي ۾ [[نيدرلينڊز]] جو گهڻو حصو هابسبرگ خاندان جي قبضي هيٺ اچي ويو.<ref name="johnson 25">Lonnie Johnson 25</ref><ref name="brook 11">Brook-Shepherd 11</ref> 1496ع ۾ سندس پٽ [[فلپ پهريون، ڪاسٽيل جو بادشاهه|فلپ دي فيئر]]، [[جوانا آف ڪاسٽيل|جوانا]] سان شادي ڪئي، جيڪا [[ڪاسٽيل جو تاج|ڪاسٽيل]] ۽ [[اراگون جو تاج|اراگون]] جي وارثياڻي هئي. ان شاديءَ جي نتيجي ۾ اسپين ۽ ان سان لاڳاپيل اطالوي، آفريڪي، [[فلپائن|ايشيائي]] ۽ [[نئين دنيا]] جا علائقا پڻ هابسبرگن جي حڪمرانيءَ جي دائري ۾ اچي ويا.<ref name="johnson 25"/><ref name="brook 11"/> 1526ع ۾ [[موهاچ جي جنگ]] کان پوءِ [[بوهيميا]] ۽ [[هنگري]] جو اهو حصو، جنهن تي عثمانين قبضو نه ڪيو هو، آسٽريائي حڪمرانيءَ هيٺ اچي ويو.<ref>Lonnie Johnson 26</ref> هنگري ڏانهن [[عثماني–هنگري جنگيون|عثماني توسيع]] سبب هابسبرگن ۽ عثمانين وچ ۾ [[عثماني–هابسبرگ جنگيون|بار بار جنگيون]] ٿيون، جن مان 1593ع کان 1606ع تائين جاري رهندڙ [[ڊگهي جنگ (عثماني جنگيون)|ڊگهي جنگ]] خاص طور اهم هئي. ترڪن [[اسٽيريا]] ۾ لڳ ڀڳ 20 ڀيرا حملا ڪيا،<ref>"'' The Catholic encyclopedia''". Charles George Herbermann (1913). Robert Appleton company.</ref> جن مان ڪجهه حملن کي ذريعن ۾ ”ساڙڻ، ڦرلٽ ڪرڻ ۽ هزارين ماڻهن کي غلام بڻائي وٺي وڃڻ“ طور بيان ڪيو ويو آهي.<ref>"''[https://books.google.com/books?id=8-ARAAAAYAAJ&pg=PA560 Bentley's miscellany] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240312192545/https://books.google.com/books?id=8-ARAAAAYAAJ&pg=PA560#v=onepage&q&f=false |date=12 March 2024 }}''". Charles Dickens, William Harrison Ainsworth, Albert Smith (1853).</ref> سيپٽمبر 1529ع جي آخر ۾ عثماني سلطان [[سليمان اعظم]] [[ويانا جو محاصرو (1529)|ويانا جو پهريون محاصرو]] شروع ڪيو، جيڪو ناڪام رهيو؛ عثماني تاريخدانن موجب ان ناڪاميءَ ۾ وقت کان اڳ شروع ٿيل سياري ۽ برفباريءَ پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو. آسٽريا جي هاڻوڪن علائقن ۾ ماڻهو هزارين سال اڳ به رهندا هئا، پر تاريخدانن کي انهن بابت ڪا ڄاڻ ناهي ملي سگهي. 800 ق.م ۾ ماڻهو کاڻين کوٽڻ جو ڪاروبار ڪندا هئا ۽ انهن جو ڌنڌو ڪچي لوهه ۽ لوڻ جو واپار هو. 15ق.م ۾ رومين هن علائقي کي پنهنجي بادشاهت ۾ شامل ڪيو. 955ع ۾ آسٽريا جرمن سلطنت جو حصو ٿيو. 964ع ۾ پوپ اوٽو پهرئين کي مقدس رومن شهنشاهه جو لقب ڏنو، ان ريت مقدس رومن امپائر جي حيثيت سان 1806ع تائين آسٽريا تي هن جي حڪومت رهي<ref name="سنڌيانا"> [http://encyclopediasindhiana.org article.php?Dflt=آسٽريا آسٽريا : (Sindhianaسنڌيانا)<!-- Bot generated title -->] </ref>. ھن ملڪ واري وچ يورپي حصي ۾ سڀ کان اول رومين جي دؤر کان اول [[ڪيلٽڪ]] قبيلا آباد ٿيا ھئا. انھن قبيلن ھتي [[نورڪم]] نالي بادشاهت قائم ڪئي جيڪا درحقيقت قبيلن جي فيڊريشن ھئي جنھن تي رومي ايمپائر قبضو ڪري پنھنجو صوبو بڻائي ڇڏيو. ھاڻوڪي دؤر ۾ اوڀر آسٽريليا ۾ واقع [[ڪارننٽم]] نالي قلعو اھم فوجي ڪيمپ ھجڻ ڪري رومي ايمپائر جي [[پنونيا صوبو|پنونيا]] صوبي جو گادي جو هنڌ بڻايو ويو اھڙي طرح اتي شھر اڏجي ويو. لڳ ڀڳ چار صدين تائين ڪارننٽم شھر جي آبادي 50000 جي لڳ ڀڳ برقرار رھي.<ref name="Carnuntum Tourism">{{cite web|last =|first =|authorlink =|title =Rome's metropolis on the Danube awakens to new life|website =Archäologischer Park Carnuntum|publisher =Archäologische Kulturpark Niederösterreich Betriebsgesellschaft m.b.H.|date =|url =http://www.carnuntum.co.at/content-en/tales-from-carnuntum|doi =|accessdate =20 February 2010|archiveurl =https://web.archive.org/web/20100116125751/http://www.carnuntum.co.at/content-en/tales-from-carnuntum|archivedate =16 January 2010|url-status=dead|df =dmy-all}}</ref> رومن ايمپائر جي زوال بعد موجوده آسٽريا ۾ [[بويريائي ماڻھو|بويريائي]]، [[سلاو ماڻھو|سلَاوَ]]، [[پينونيائي آوار|آواري]] گھري آيا ۽ اتي قبضو ڪيائون<ref name="johnson 19" /> 788ع ۾ فرينڪن جي بادشاھ [[شارليمن]] علائقو فتح ڪري ان کي پنھنجي رياست جي ڪالوني بڻايو جنھن ۾ ھن عيسائيت کي متعارف ڪرايو<ref name="johnson 19">Johnson 19</ref>. موجوده آسٽريا واري سرزمين [[ايسٽرن فرانسيا]] (ايسٽ فرينڪس بادشاهت) جي حصي ٿيڻ بعد [[بئبنبرگ گھراڻو|بئبنبرگ گھراڻي]] کي وصيت ذريعي ڏني وئي ۽ ان وقت اھا سرزمين ايسٽرن فرانسيا جي آخري اوڀر ۾ سرحد تي واقع ھجڻ ڪري ان تي [[آسٽريا جي مارچ|مارچيا اورينٽلس]] نالو پئجي ويو. اوڀر کي پراڻي جرمن ٻولي ۾ Ostarrîchi يعني آسٽريا سڏيندا ھئا. مارچ يا مارگِرَيو جي ھتي معنيَ آھي سرحد سان لڳولڳ سرزمين. اھا سرزمين بئبنبرگ گھراڻي جي [[ليئوپولڊ پھريون، بئبنبرگ|ليئوپولڊ پھرين]] کي 976ع ۾ ڏني وئي<ref name="johnson 20">Johnson 20–21</ref> [[File:2011-07-09 gasometer 28.JPG|thumb|left|[[نيچرل هسٽري ميوزيم، ويانا]] ۾ آسٽريا جي ولنڊورف ڳوٺ جي کوٽائي مان لڀيل ھڪ عورت جو مجسمو جيڪو 25 کان 28 ھزار قبل مسيح جو ٺھيل آھي]] ===ھبسبرگ گھراڻو ۽ مقدس رومن ايمپائر=== آسٽريا جي نالي جو پھريون تاريخي رڪارڊ 996ع جو آھي جنھن ۾ بئبنبرگ مارچ جي لاء آسٽريا لفظ استعمال ڪيو ويو آهي<ref name="johnson 20" /> 1156ع ۾ [[مقدس رومن ايمپائر]] جي شھنشاھ [[فريڊرڪ بارباروسا]] ھڪ قانوني دستاويز [[پروليجيم مينوس|پِروِلَيجِيم مِينُوس]] تي صحيح ڪري آسٽريا جي علائقي کي [[ڊچي|ڊَچِي]] جو درجو ڏنو. 1192ع ۾ بئبنبرگ گھراڻي ھڪ ٻي ڊچي پڻ حاصل ڪئي جنھن جو نالو [[اسٽيريا واري ڊچي|اِسٽَيريا]] ھيو. بَئبِنبَرگ گھراڻي جي 1246ع ۾ [[فيڊرڪ ٻيون، آسٽريا|فيڊرڪ ٻئين]] جي وفات سان گڏ پڄاڻي ٿي وئي<ref name="johnson 21">Johnson 21</ref>. نتيجي ۾ [[بوھيميا]] جي بادشاھ [[آٽوڪار ٻيون، بوھيميا|آٽوڪار ٻئين]] [[آسٽريا واري ڊچي|آسٽريا]]، [[اسٽيريا واري ڊچي|اِسٽَيرِيا]] ۽ [[ڪارنٿيا واري ڊچي|ڪارنٿيا]] وارين ڊچين تي پوري طاقت سان قبضو ڪيو<ref name="johnson 21" /> 1278ع ۾ ھن جي اقتدار جو سج لھي ويو جڏھن کيس جرمني جي [[رودولف پھريون، جرمني|رودولف پھرين]] [[ مارچ فيلڊ واري جنگ|دُورنڪَروت]] واري جنگ ۾ شڪست ڏني<ref>Lonnie Johnson 23</ref> ان وقت کان وٺي پھرين جنگ عظيم تائين آسٽريائي تاريخ م لڳ ڀڳ سموري دؤر ۾ [[ھبسبرگ گھراڻو|ھَبسبَرگ گھراڻي]] جي بادشاھت قائم رھندي آئي. چوڏھين ۽ پندرهين صدي عيسويءَ ۾ ھبسبرگ شاھي خاندان آسٽريا جي ڊچي ۾ نوان صوبا شامل ڪندي توسيع شروع ڪئي. [[مقدس رومن ايمپائر]] جي شھنشاھ [[سجسمنڊ، لڪسمبرگ|سجسمنڊ]] جي وفات بعد 1438ع ۾ سندس ڄاٽي ڊيوڪ [[البرٽ پنجون، آسٽريا|البرٽ پنجين]] کي بطور بوھيميا جي بادشاھت ۽ مقدس رومن ايمپائر جي وارث طور چونڊيو ويو. جيتوڻيڪ ھن ھڪ سال کن حڪومت ڪئي پر بعد ۾ ھڪ ڄڻي کان سواء مقدس رومن ايمپائر جا سمورا شھنشاھ ھبسبرگ گھراڻي مان ٿيا. 1477ع ۾ ھبسبرگ گھراڻي جو رومي شھنشاھ [[فريڊرڪ ٽيون، ھولي رومن ايمپائر|فريڊرڪ ٽئين]] جي سڪيلڌي پٽ [[آرچڊيوڪ]] [[ميڪسمليئن پھريون، ھولي رومن ايمپائر|ميڪسمليئن پھرين]] جي [[برگنڊي واري ڪائونٽي|بُرگَنڊِي]] جي وارث ماريا سان ٿي اھڙي طرح نيدرلينڊز جو ھڪ وڏو حصو ھبسبرگ گھراڻي جي ملڪيت ۾ شامل ٿي ويو<ref name="johnson 25">Lonnie Johnson 25</ref><ref name="brook 11">Brook-Shepherd 11</ref> 1496ع ۾ انھن جي پٽ [[فلپ پھريون، ڪيسٽيئل وارو|فلپ سھڻو]] [[ڪيسٽيئل وارو تخت|ڪيسٽيئل]] ۽ [[ايراگان وارو تخت|ايراگان]] جي وارث جوئيانا سان ٿي جيڪي عمر جي پوئين حصي ۾ نفسياتي بيمارين ھو شڪار ٿيڻ ڪري [[جوئيانا چري]] سڏبي آھي. ان شاديءَ سان اٽلي ۽ اسپين جا علائقا پڻ ھبسبرگ گھراڻي جي ملڪيت ۾ شامل ٿيا<ref name="johnson 25" /><ref name="brook 11" />.<br> 1526ع [[موھاچ واري جنگ]] ۾ ھنگري ھارائي ويو ۽ خلافت عثمانيه کٽي وئي. نتيجي ۾ بوھيميا ۽ ھنگري جو باقي بچيل حصو آسٽريا جي ھبسبرگ بادشاهت ۾ شامل ٿي ويا<ref>Lonnie Johnson 26</ref> جنھن بعد خلافت عثمانيه ۽ ھبسبرگ جنگين جو آغاز ٿيو جن مان ھڪ ڊگھي جنگ 1593ع کان 1606ع تائين ھلي. ترڪن [[اسٽيريا]] تي 20 دفعا چڙھائي ڪئي<ref>"'' The Catholic encyclopedia''". Charles George Herbermann (1913). Robert Appleton company.</ref> <ref>"''[https://books.google.com/books?id=8-ARAAAAYAAJ&pg=PA560#v=onepage Bentley's miscellany]''". Charles Dickens, William Harrison Ainsworth, Albert Smith (1853).</ref> سيپٽمبر 1529ع جي آخر ۾ سليمان اعظم [[ويانا جو محاصرو]] ڪيو جيڪو برفباري شروع ٿيڻ بعد بغير ڪنھن نتيجي جي ختم ڪيو ويو [[File:Anonym Entsatz Wien 1683.jpg|thumb|1683ع ۾ [[ويانا واري جنگ]] ڇيڙي خلافت عثمانيه يورپ منجھ چڙھائي شروع ڪئي]] مقدس رومن ايمپائر جي شھنشاھ ليئوپولڊ پھريون (1657–1705) جو دور حڪمراني ڊگھو ھيو جنھن ۾ ترڪن خلاف ويانا کي بچائڻ جي جنگ پولينڊ جي بادشاھ [[جان ٽيون سوبيئيسڪي]] جي اڳواڻي ۾ وڙھي وئي<ref>Lonnie Johnson 26–28</ref> ويانا کي بچائڻ ۾ ڪاميابي ملڻ بعد نيٺ زينٽا واري جنگ ۾ ترڪ خلافت کي مقدس رومن ايمپائر واري ليگ شڪست ڏني جنھن جي نتيجي ۾ 1699ع ۾ ڌرين وچ ۾ [[ڪارلووٽز وارو معاھدو]] ٿيو جنھن جي نتيجي ۾ ھنگري جا خلافت پاران کسيل علائقا واپس ٿيڻ لڳا جيڪي آسٽريا ۾ شامل ٿيندا ويا. مقدس رومن ايمپائر جي ھبسبرگ گھراڻي واري آسٽريائي شھنشاھ [[چارلس ڇھون، ھبسبرگ|چارلس ڇھين]] پٽاڻي وارث نہ ھجڻ ڪري پنھنجي ھبسبرگ گھراڻي کي درپيش نابودي واري خطرن کان بچائڻ لاءِ اھي سڀ حاصل ڪيل علائقا وراثت واري 1713ع واري منظوري جي عيوض ترڪ ڪري ڇڏيا. ھن جي خاندان م ڪو مرد وارث نہ بچيو ھو. پھرين ھڪ مرحوم ڀاءُ جي نياڻي [[ماريا جوزفيا]] وارث ھئي جنھن بعد کيس نياڻي [[ماريا ٿريسا]] ڄائي جيڪا وارث ٿي پر تخت جي نياڻين ۾ وراثت ۾ قانوني رڪاوٽ ھئي جنھن لاء عملي منظوري ۽ ان جي مقدس رومن ايمپائر ۾ شامل اتحادين جي مڃتا درڪار ھئي. وراثت واري ان معاملي تي آسٽريا-پروشيا واري رياست جرمني مان مخالفت شروع ڪئي. ماريا ٿريسا پيء جي وفات بعد مقدس رومن ايمپائر جي ايمپريس (ملڪه) ٿي پر ھن کي شريڪ حاڪم پڻ رکڻو پيو. پولينڊ جي ٽن ورھاستن مان پھرين ۽ ٽين ورھاست (1772 ۽ 1795ع ۾) آسٽريا پڻ جرمني ۽ روس سان گڏجي حصو ورتو ھو. [[File:Congress of Vienna.PNG|thumb|left|[[ويانا جي ڪانگريس]] جا 15-1814 وارا اجلاس جن ۾ مقدس رومن ايمپائر جي خاتمي ، انقلابي فرانس سان جنگين ۽ نيپولين وارين جنگين بابت فيصلا ٿيا]] آسٽريا بعد ۾ [[انقلابي فرانس]] سان جنگ ۾ جوٽجي ويو شروع ۾ نيپولين جي ھٿان ان کي لاڳيتيون شڪستون مليون جن سان پراڻي مقدس رومن ايمپائر جو 1806ع ۾ خاتمو ٿي ويو. ان کان ٻہ سال اڳ<ref>Lonnie Johnson 34</ref> آسٽريا جي ايمپائر قائم ٿي. 1814ع ۾ آسٽريا پنھجي اتحادين جيئ فوجين سان گڏجي فرانس ۾ داخل ٿي نيپولين وارين جنگين جو خاتمو آندو. 1815ع ۾ ويانا جي ڪانگريس مان آسٽريا پاڻ کي يورپ جي اندر چئن وڏين طاقتن مان ھڪ مڃائي چڪو ھو. ساڳي سال آسٽريا جي صدارت ۾ جرمن ڪنفيڊريشن جو قيام عمل ۾ آيو<ref name="johnson 36">Johnson 36</ref> [[File:Deutscher Bund.svg|thumb|جرمن ڪنفيڊريشن جو نقشو(1815–1836) جنھن ۾ 39 رياستون شامل ھيون]] ان باوجود آسٽريا جرمني جي ايمپائر 1848 جي حق ۾ پنھجي جرمن ٻولي ڳالھائيندڙ علائقن تان دستبردار نه ٿيو. نئين قائم ٿيل جرمن ايمپائر جو تخت پروشيائي بادشاھ [[فيڊرڪ ولھيم چوٿون، پروشيا|فيڊرڪ ولھيم چوٿين]] جي حوالي ڪيو ويو. 1864ع ۾ آسٽريا ۽ پروشيا ٻئي گڏجي ڊينمارڪ سان وڙھيا ۽ ڊينمارڪ کان [[شليسوگ]] ۽ [[ھولسٽائين]] واريون ڊچيون آزاد ڪرايون. ان جي انتظام تي نااتفاقي ڪري 1866ع ۾ پاڻ ۾ وڙھي پيا ۽ ان سال سندن وچ ۾ [[آسٽرو پروشين جنگ]] شروع ٿي ۽ [[ڪونجگريٽز واري لڙائي]] ۾ آسٽريا کي شڪست آئي<ref name="johnson 36" /> آسٽريا جرمن ڪنفيڊريشن مان نڪري ويو ۽ اڳتي جرمن سياست کان پڻ پاسو ڪري ويو.<ref name="johnson 55">Lonnie Johnson 55</ref><ref>Schulze 233</ref><br> ===آسٽرو ھنگري ايمپائر=== 1867ع ۾ آسٽريا جي ايمپائر ۽ ھنگري جي ايمپائر ملي ھڪ ٿي آسٽرو ھنگري ايمپائر ٺاھي جنھن جو سربراھ [[فرانز جوزف پھريون، آسٽريا|فرانز جوزف]] ٿيو.<ref>Lonnie Johnson 59</ref> ان ۾ [[سلاوڪ ماڻھو|سلاوڪ]] گروہ جھڙوڪ: ڪروٽ، چيڪ، پول، [[روسين]]، سرب ، سلوواڪ، سلوويني ۽ يوڪريني، اطالوي ۽ روماني ابادين وارا ماڻھو پڻ شامل ھيا. [[File:Austria Hungary ethnic.svg|thumb|left|upright=1.25|1910 ۾ آسٽرو ھنگري ايمپائر جي نقشي ۾ نسلي ۽ لساني گروهن جي نشاندھي]] آسٽريائي نسل جي ماڻھن ۾ جرمن قومپرستي جڙ پڪڙيندي وئي جنھن سان آسٽريا ۽ جرمني جي ھڪ ٿيڻ جي اميد جنم ورتو<ref name="DPSO">{{cite web | url=http://www.politischebildung.at/upload/polsystem.pdf | title=Das politische System in Österreich (The Political System in Austria) | publisher=Austrian Federal Press Service | date=2000 | accessdate=9 July 2014 | page=24 | language=German | location=Vienna | archive-url=https://web.archive.org/web/20140423112116/http://www.politischebildung.at/upload/polsystem.pdf | archive-date=23 April 2014 | url-status=dead | df=dmy-all }}</ref> آسٽريا ۾ ڪارل لوگر پئن جرمن ازم جي خيالن جي پرچار ڪئي. ھوڏانھن جرمني ۾ بسمارڪ جي پاليسين آسٽريائي ۽ جرمن آسٽريائي ماڻھن کي جرمني کان الڳ نہ سمجھيو. آسٽريائي پئن جرمن خيالن وارن بسمارڪ کي پنھنجو آئيڊيل بڻائي ڇڏيو ۽ انھن آسٽريا ۾ بندش ھوندي بہ نيرا ڪارن فلاور قميصن جي ڪاجن ۾ لڳائڻ شروع ڪيا ۽ ان ڪري جو اھو گل جرمن شھنشاھ [[ولھيم پھريون، جرمن|ولھيم پھرين]] جو پسنديده گل ھيو.<ref>{{Cite book |first=Daniel L. |last=Unowsky |title=The Pomp and Politics of Patriotism: Imperial Celebrations in Habsburg Austria, 1848–1916 |publisher=Purdue University Press |year=2005 |page=157}}</ref>. آسٽريا جي جرمن قوم کان دوري آسٽريائي عوام ۾ قومي سڃاڻپ جا سوال اٿاري ڇڏيو<ref>Evan Burr Bukey, Hitler's Austria: Popular Sentiment in the Nazi Era, 1938-1945, p. 6</ref> آسٽرو ھنگري ايمپائر جي ان روش آسٽريائي جرمن ماڻھن ۽ ٻين نسلي گروهن وچ ۾ ھڪ نسلي ڇڪتاڻ کي جنم ڏنو. پئن جرمن ازم جي حامي آسٽريائي ماڻھن جرمني سان گڏ ٿيڻ جي خواهش پئي ڪئي ۽ اھي ان اميد سان ھيا تہ اسٽرو ھنگري ايمپائر ختم ٿئي تہ جيئن جرمني ۽ آسٽريا ھڪ ٿي وڃن<ref>Brigitte Hamann, Hitler's Vienna: A Portrait of the Tyrant as a Young Man, p. 394</ref>. [[File:Ferdinand Schmutzer - Franz Ferdinand von Österreich-Este, um 1914.jpg|thumb|upright|[[آرچڊيوڪ فرانز فرڊيننڊ]] جنھن جي قتل سان پھرين جنگ عظيم جي شروعات ٿي]] 1908ع ۾ آسٽرو ھنگري ايمپائر بوسنيا ۽ ھرزگوينيه کي پنھنجي حدن ۾ شامل ڪري ڇڏيو<ref>{{cite web |url=https://www.mtholyoke.edu/acad/intrel/boshtml/bos127.htm |title=The Annexation of Bosnia-Herzegovina, 1908 |publisher=Mtholyoke.edu |date= |accessdate=25 March 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130323152047/https://www.mtholyoke.edu/acad/intrel/boshtml/bos127.htm |archive-date=23 March 2013 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> 1914ع ۾ [[سرجيوو]] ۾ ھڪ بوسنيائي سرب [[گويرلو پرنسپ]] [[آرچڊيوڪ فرانز فرڊيننڊ]] کي قتل ڪيو<ref>Johnson 52–54</ref> جنھن واقعي کي بنياد بڻائي سياستدانن ۽ جنرلن شھنشاھ کي سربيا خلاف جنگ شروع ڪرڻ لاء قائل ڪيو جنھن سان عالمي جنگ ڇڙي پئي ۽ نتيجتن اسٽرو ھنگري ايمپائر ٽٽي وئي. ڏھ لک کان وڌيڪ آسٽروھنگري فوجي مارجي ويا<ref>Grebler, Leo and Winkler, Wilhelm ''The Cost of the World War to Germany and Austria-Hungary'', Yale University Press, 1940.</ref>. 21 ===پھرين آسٽريائي ريپبلڪ === آڪٽوبر 1918ع تي آسٽريا جي شھر ويانا ۾ شاھي پارليامينٽ '''رائخسريٽ''' ۾ جرمن ميمبر گڏ ٿيا جتي انھن جرمن آسٽريا صوبي جي قومي اسيمبلي جو اجلاس منعقد ڪيو. 30 آڪٽوبر تي ان اسيمبليءَ سٽاٽسرٽ نالي سان جرمن آسٽريا جي ريپبلڪ جو اعلان ڪيو. شھنشاھ کين اٽلي سان جنگبندي ۾ حصي وٺڻ جي دعوت ڏني. شھنشاھ 11 نومبر تي نئين ۽ پراڻي حڪومتن جي صلاح سان اعلان ڪيو تي ھو ڪنھن بہ رياستي معاملي ۾ حصو نہ وٺندو. 12 نومبر تي جرمن آسٽريا قانوني طور تي پاڻ کي ڊيموڪريٽڪ ريپبلڪ ھجڻ جو اعلان ڪيو اھڙي طرح بادشاهت جو خاتمو آندو [[File:GermanAustriaMap.png|thumb|left|upright=1.25|جرمن ٻولي ڳالھائيندڙ صوبا 2018 ۾ جرمن آسٽريا جي دعويداري ۾ ,: ڳاڙھي رنگ سان ڏيکاريل]] ھبسبرگ گھراڻي واري آسٽرو ھنگري ۾ جرمن آسٽريا جو نالو جرمنن ابادي جي اڪثريت وارن علائقن جي لاء غيرسرڪاري طور تي استعمال ڪيو ويندو هو<ref>Alfred D. Low, The Anschluss Movement, 1918–1919, and the Paris Peace Conference, pp. 135–138</ref>. [[انچلوس]] (جرمني ۽ آسٽريا جو انضمام) جو مطالبو آسٽريا ۽ جرمني جو ھڪ ھردلعزيز مطالبو ھيو<ref>Alfred D. Low, The Anschluss Movement, 1918–1919, and the Paris Peace Conference, pp. 3–4</ref><ref>Mary Margaret Ball, Post-war German-Austrian Relations: The Anschluss Movement, 1918–1936, pp. 11–15</ref> [[سينٽ جرمين وارو معاھدو|سينٽ جرمين معاھدي]] ۽ [[ورسيليز وارو معاھدو|ورسيليز واري معاهدي]] ۾ جرمني ۽ آسٽريا جي الحاق جي لاءِ منع ڪئي وئي ھئي<ref>Roderick Stackelberg, Hitler's Germany: Origins, Interpretations, Legacies, pp. 161–162</ref><ref>{{cite web |url=http://www.austlii.edu.au/au/other/dfat/treaties/1920/3.html |title=Treaty of Peace between the Allied and Associated Powers and Austria; Protocol, Declaration and Special Declaration [1920&#93; ATS 3 |publisher=Austlii.edu.au |date= |accessdate=15 June 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20000917221810/http://www.austlii.edu.au/au/other/dfat/treaties/1920/3.html |archive-date=17 September 2000 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> انھن معاھدن جرمن آسٽريا تي زور رکيو ته ان جي نالو تبديل ڪري ريپپلڪ آف آسٽريا رکي جنھن تحت [[پھرين آسٽريائي ريپبلڪ ]]قائم ڪئي وئي<ref>Mary Margaret Ball, Post-war German-Austrian Relations: The Anschluss Movement, 1918–1936, pp. 18–19</ref><ref>Montserrat Guibernau, The Identity of Nations, pp. 70–75</ref> آسٽريائي ريپبلڪ کان ٻاھر رھندڙ 30 لک آسٽريائي جرمن نئين رياستن چيڪوسلاواڪيا، يوگوسلاويا، ھنگري ۽ اٽلي ۾ اقليتي آبادي بڻجي ويا<ref>Brook-Shepherd 246</ref> پھرين جنگ عظيم جي خاتمي بعد آسٽريائي ڪرنسي ڪرون پنھنجو قدر وڃائي چڪي ھئي ۽ معيشت [[افراط زر]] جو شڪار ٿي چڪي ھئي. معاشي بھتري آڻڻ لاءِ [[ليگ آف نيشنز]] جي نگراني ۾ آسٽريا جي بين الاقوامي قرض ڏنا ويا<ref>Brook-Shepherd 257–8</ref> تہ جيئن رياست کي ڏيوالي نڪرڻ کان بچائي ان جي ڪرنسي کي مستحڪم ڪري سگھجي. 1925ع ۾ ڪرون کي ختم ڪري آسٽريائي شلنگ نالي ڪرنسي متعارف ڪرائي وئي جنھن جي ھڪ شلنگ کي ڏھ ھزار ڪرون جي برابر ڪيو ويو اھڙي طرح چ1929ع تائين معيشيت ۾ ڪجهه بھتري آندي وئي. پھرين آسٽريائي ريپبلڪ 1933ع تائين قائم رھي سگھي ڇوتہ ان سال ريپپلڪ بجي چانسلر اينجلبرٽ ڊولفس پارليامينٽ ذريعي ملڪ ۾ اٽلي جي فاشسٽ طرز تي ھڪ آمراڻو نظام قائم ڪري چڏيو<ref name="johnson 104">Lonnie Johnson 104</ref><ref name="brook 269">Brook-Shepherd 269–70</ref><ref name="Brook-Shepherd 261">Brook-Shepherd 261</ref> <ref name="Brook-Shepherd 261" /> ملڪ ۾ گھرو ويڙھ شروع ٿي وئي<ref name="johnson 104" /><ref name="brook 269" /><ref name="johnson 107">Johnson 107</ref> <ref>Brook-Shepherd 283</ref> سوشل ڊيموڪريٽڪ پارٽي تي بندش وڌي وئي ۽ ان جي ڪارڪنن کي جيل موڪليو ويو يا کين ملڪ ڇڏڻ لاء مجبور ڪيو ويو<ref name="johnson 107" /> پھرين مئي 1934 ۾ نئون آئين نافذ ڪيو ويو جنھن ذريعي ڊولفس جي اقتدار کي مضبوط ڪيو ويو پر ان سال 25 جولاء تي کيس نازي فوجي بغاوت ۾ قتل ڪيو ويو<ref>Lonnie Johnson 109</ref><ref>Brook-Shepherd 292</ref> ===ٻين جنگ عظيم=== [[File:Bundesarchiv Bild 183-1987-0922-500, Wien, Heldenplatz, Rede Adolf Hitler.jpg|thumb|[[ايڊوولف ھٽلر]] 1938 م ويانا ۾ [[ھيلڊينپلاٽز]] ۾ تقرير ڪندي]] ڊولفس جو جائنشين [[ ڪرٽ ششنگ]] آسٽريا کي ھڪ جرمن رياست طور ۽ آسٽريائين کي بھتر جرمن طور قبوليو پر ھن آسٽريائي خودمختياري چاھي پئي<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Vsl6mwMXl4YC&pg=PA37|title=Constructing and Deconstructing National Identity: Dramatic Discourse in Tom Murphy's The Patriot Game and Felix Mitterer's In Der Löwengrube|first=Birgit|last=Ryschka|date=1 January 2008|publisher=Peter Lang|via=Google Books|isbn=9783631581117|access-date=19 June 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20160429060525/https://books.google.com/books?id=Vsl6mwMXl4YC&pg=PA37|archive-date=29 April 2016|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> ھن 13 مارچ 1938ع ۾ آسٽريا جي جرمنيءَ کان خودمختياري جو ريفرينڊم ڪرائڻ جو اعلان ڪيو پر 12 مارچ تي آسٽريائي نازين حڪومت پنھنجي ڪنٽرول ۾ آندي ۽ جرمني جي فوجين ملڪ تي قبضو ڪيو<ref name="johnson 112">Lonnie Johnson 112–3</ref> 13 مارچ 1938ع ۾ [[انچولس]] جو سرڪاري اعلان ڪيو ويو. 15 مارچ تي آسٽريا ڄاول [[هٽلر|ايڊولف ھٽلر]] ويانا شھر جي ھڪ علائقي ھيلڊينپلاٽز ۾ جرمني ۽ آسٽريا جي جرمن رائخ (نازي جرمني) سان انضمام جو اعلان ڪيو. اھڙي طرح آزاد آسٽريا جو خاتمو ٿي ويو. ھن اپريل 1938ع ۾ ان انضمام جي توثيق لاء رائشماري پڻ ڪرائي. آسٽريا اھڙي طرح ٽين رئيخ جو حصو ٿي ويو. 10 اپريل 1938 تي ان گڏيل رياست جون پارلياماني چونڊون ڪرايون جيڪي نازي دور جون جرمن رائخٽيگ جون آخرين چونڊون ھيون جيڪي درحقيقت ھڪ سوال تي ريفرنڊم وانگر ھيون جنھن ۾ عوام کان پڇيو ويو ته ڇا ووٽرن کي اڪيلي نازي پارٽيءَ سان تعلق رکندڙ 813 [[رائخٽيگ]] جي ميمبرن جي فھرست قبول آھي. يھودين ۽ خانابدوشن کي ووٽ جي اجازت نہ ڏني وئي<ref>Robert Gellately, Social Outsiders in Nazi Germany, (2001), p. 216</ref> موجوده جرمني واري حصي ۾ چونڊن ۾ عوامي شرڪت %99.5 ھئي جنھن مان %98.9 سيڪڙو جو جواب '''ھا''' ھيو. آسٽريا ايڊولف ھٽلر جو اباڻو وطن ھيو جتي %99.71 سيڪڙو ووٽرن يعني 4,484,475 ڄڻن ووٽ ڏنو جن مان %99.73 سيڪڙو '''ھا''' ۾ جواب ڏنو<ref>Evan Burr Bukey, Hitler's Austria: Popular Sentiment in the Nazi Era, 1938–1945, p. 33</ref> <ref>Ian Kershaw, 2001, Hitler 1936–1945: Nemesis, p. 83</ref> <ref>Roderick Stackelberg, Hitler's Germany: Origins, Interpretations, Legacies, p.170</ref> [[File:KZ Mauthausen.jpg|thumb|left|1945ع ۾ [[مائوٿازن حراستي ڪيمپ]] مان آزادي]] ويانا يھودي اڪثريت وارو علائقو ھيو. يھودين جون ملڪيتون ضبط ڪيون ويون، کين حراستي ڪيمپن م بند ڪيو ويو ۽ انھن کي گئس چئمبرن واري ڪيمپن ۾ ماري ساڙي ناس ڪرڻ شروع ڪيو ويو. 13 اپريل 1945ع تي نازين جي شڪست سان سوويت يونين آڏو ويانا پيش پيو ۽ جلد پوء [[ٽين رئيخ]] (جرمني جي نازي حڪومت) پڻ پيش پئي. آسٽريا جي سوشلسٽ پارٽيءَ جي سوشل ڊيموڪريٽن ۽ انقلابي سوشلسٽن [[ڪارل رينر]] ۽ [[ايڊولف شارف]]، آسٽريا جي پيپلز پارٽي ( اڳوڻي: ڪرسچين سوشل پيپلز پارٽي) جي [[ليئوپولڊ ڪنشڪ]]، آسٽريا جي ڪميونسٽ پارٽي جي [[جوھان ڪوپلينگ]] 27 اپريل 1945ع تي [[ٽين رئيخ]] (نازي جرمني) کان علحدگي جو اعلان ڪندي ويانا ۾ [[عبوري حڪومت]] قائم ڪئي جنھن جو رياستي چانسلر ڪارل رينر ٿيو جنھن کي سرخ فوج ۽ جوزف اسٽالن جي حمايت حاصل هئي<ref name="johnson 135">Lonnie Johnson 135–6</ref>. اھڙي طرح ٻين ريپپلڪ جو جنم ٿيو. اپريل جي آخر تائين اولھ ۽ ڏکڻ آسٽريا اڃان ٽئين ريخ جي قبضي ۾ ھئا. پھرين مئي 1945ع تي تي 1929ع وارو آئين بحال ڪيو ويو. <br> ٻين جنگ عظيم ۾ آسٽريا جا 260000 فوجي مارجي ويا<ref>Rüdiger Overmans. ''Deutsche militärische Verluste im Zweiten Weltkrieg.'' Oldenbourg 2000.</ref>. يھودين جي [[ھولوڪاسٽ]] ۾ 65000 يھودي ماريا ويا<ref>[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/44183/Austria/33382/Anschluss-and-World-War-II Anschluss and World War II] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090820033236/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/44183/Austria/33382/Anschluss-and-World-War-II |date=20 August 2009 }}. Britannica Online Encyclopedia.</ref> 1938 ۽ 1939ع ۾ 140000 يھودي آسٽريا مان ڀڄي وڃڻ ۾ ڪامياب ٿيا. ھزارين آسٽريائي شھرين نازين جي سنگين ڏوھن ۾ شرڪت ڪئي. 1992ع ۾ چانسلر [[فرانز ورئنتزڪي]] 1992ع ۾ سرڪاري طور تي تسليم ڪيو ته رڳو ,[[مائوٿازن حراستي ڪيمپ]] ۾ ھڪ لک کان مٿي ماڻھو ماريا ويا. ===آسٽريا جي ٻين ريپپلڪ=== [[File:Uno City Kaiserwasser.jpg|thumb|ويانا ۾ گڏيل قومن جي افيس جيڪا دنيا ۾ اقوام متحده جي چئن سڀ کان وڏين آفيسن مان ھڪ آھي]] جرمني جو وڏو حصو اتحادي فوجين جي قبضي ۾ آيو. آسٽريا چئن حصن ۾ ورھائجي ويو جن ۾ سوويت زون، آمريڪي زون، برٽش زون ۽ فرينچ زون شامل ھيا. سوويت زون کي ڇڏي باقي ٽن حصن تي آسٽريا جي اتحادي ڪميشن حڪمران ٿي <ref>Lonnie Johnson 137</ref> ويانا واري سوشل ڊيموڪريٽن ، ڪنزرويٽو ۽ ڪميونسٽن جي گڏيل آسٽريائي حڪومت کي اولھ وارن اتحادين آڪٽوبر 1945ع ۾ تسليم ڪيو جيڪا 1947ع تائين قائم رهي<ref>Manfried Rauchensteiner: Der Sonderfall. Die Besatzungszeit in Österreich 1945 bis 1955 (The Special Case. The Time of Occupation in Austria 1945 to 1955), edited by [[Heeresgeschichtliches Museum]] / Militärwissenschaftliches Institut (Museum of Army History / Institute for Military Science), Vienna 1985</ref> 15 مئي 1955 ۾ چئني قابض طاقتن وچ ۾ [[آسٽرين اسٽيٽ ٽريٽي]] نالي معاھدو ٿيو جنھن جي نتيجي ۾ 26 آڪٽوبر 1955 تي سڀئي طاقتون اتان دستبردار ٿي ويون ۽ آسٽريا ھڪ مڪمل خودمختيار ملڪ بڻجي ويو. سوويت ۽ آمريڪي بلاڪن وچ ۾ [[سرد جنگ]] جي شروعات ۾ ئي آسٽريا جي پارليامينٽ قانون منظور ڪري غيرجانبدار رھڻ جو فيصلو ڪيو<ref name="johnson 153">Lonnie Johnson 153</ref> ان ڏينھن کي ھاڻي آسٽريا جو قومي ڏينهن ڪري ملهايو ويندو آهي<ref>{{Cite web |url=https://www.austria.org/national-day/ |title=The Austrian National Day |website=Austrian Embassy, Washington |language=en-US |access-date=2018-10-24 |df=dmy-all |archive-url=https://web.archive.org/web/20181025070927/https://www.austria.org/national-day/ |archive-date=25 October 2018 |url-status=live }}</ref> [[File:Tratado de Lisboa 13 12 2007 (081).jpg|thumb|آسٽريا 1995ع ۾ يورپي يونين ۾ شامل ٿيو ۽ 2007 ۾ [[لزبن ٽريٽي]] تي صحيح ڪئي]] ٻين ريپپلڪ جو سياسي نظام 1929ع جي آئين مطابق آھي. [[ڪرٽ وئلڌيم]] 1986 کان 1992ع تائين آسٽريا جو صدر رھيو جيڪو ٻين جنگ عظيم ۾ نازي فوج ۾ آفيسر ھيو ۽ مٿس جنگي ڏوھن جا پڻ الزام ھيا<ref>{{cite web |title=Kurt Waldheim {{!}} president of Austria and secretary-general of the United Nations |url=https://www.britannica.com/biography/Kurt-Waldheim |website=Encyclopedia Britannica |accessdate=25 September 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180926052356/https://www.britannica.com/biography/Kurt-Waldheim |archive-date=26 September 2018 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> 1994ع ۾ يورپين يونين ۾ شامل ٿيڻ لاء عوامي ريفرينڊم ڪرايو ويو جنھن ۾ ٻہ ڀاڱي ٽي جي اڪثريت سان ماڻھن يورپي يونين ۾ شامل ٿيڻ لاء ووٽ ڏنو. اھڙي طرح پھرين جنوري 1995ع تي آسٽريا يورپي يونين جو حصو ٿي ويو<ref>Brook-Shepherd 447,449</ref> ==جاگرافي== [[File:Oesterreich topo.png|thumb|upright=1.25|آسٽريا جو ٽوپو گرافي وارو نقشو جنھن ۾ ھڪ لک کان مٿي آبادي وارا شھر ڏيکاريل]] [[الپس]] واري علائقي ۾ واقع ھجڻ سبب آسٽريا گھڻي ڀاڱي جابلو ملڪ آھي<ref name="BritannicaAlps">{{cite web|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/17356/Alps|title=Alps|date=11 June 2009|website=Encyclopædia Britannica|publisher=Encyclopædia Britannica Online|accessdate=12 June 2009| archiveurl= https://web.archive.org/web/20090601083317/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/17356/Alps| archivedate= 1 June 2009 | url-status=live}}</ref> وچ اوڀر وارو الپس، اتر لائم اسٽون الپس ۽ ڏکڻ لائم اسٽون الپس جزوي طور تي آسٽريا ۾ واقع آھن. آسٽريا اتر ۾ °46 ۽ °49 ڊگرين جي وچ واري ويڪرائي ڦاڪ ۽ اوڀر ۾ °9 ۽ °18 ڊگرين جي وچ واري ڊگھائي ڦاڪ ۾ واقع آهي. آسٽريا کي پنجن علائقن ۾ ورھائي سگھجي ٿو جن ۾ سڀ کان وڏو علائقو [[ايسٽرن الپس]] وارو آھي جيڪو پوري ملڪ جي پکيڙ جو %62 آھي. الپس جبلن جي دامن وارو علائقو ۽ ڪارپيٿيائي جبل وارو علائقو جيڪو ڪل پکيڙ جو %12 سيڪڙو آھي. اوڀر پاسي واري جابلو دامن لڳ پئنوني واري ھيٺاھين ٻھراڙيءَ واري علائقي جي مدار جي پسگردائيءَ جيڪا پڻ ڪل پکيڙ جو %12 سيڪڙو آھي. اتر وارا جابلو علائقا جيڪي آسٽريا جي [[گرينائيٽ]] واري پليٽ سڏبا آهن جيڪي بوھيميائي جي وچولي ۾ واقع آھن جيڪي ڪل پکيڙ جو %10 سيڪڙو آھن. ھڪ علائقو [[ويانا واري طاس]] وارو آھي جيڪو ڪل پکيڙ جو 4 سيڪڙو آھي. <gallery heights="120px" widths="160px"> File:1 hallstatt austria.jpg|[[ھال اسٽاٽ]] جو منظر File:Krems and mautern from ferdinandswarte.jpg|[[واچا واري وادي]] جي پڇاڙي ۾ ڪريمس ۽ ڊير ڊونا جا منظر File:Vorderhopfreben Üntschenspitze 1.jpg|اونھاري ۾ آسٽريا جي [[اسڪوپرنا]] جي ٻھراڙيءَ جو منظر File:Donau Linz Abend.jpg| لنز ڀرسان [[ڊينيوب ندي]] ۾ ڪروز جھازن جو منظر </gallery> ===آبھوا=== [[File:Koppen-Geiger Map AUT present.svg|thumb|[[ڪوپن واري موسمي درجابندي]] وارو آسٽريا جو نقشو<ref>{{cite journal |last1=Beck |first1=Hylke E. |last2=Zimmermann |first2=Niklaus E. |last3=McVicar |first3=Tim R. |last4=Vergopolan |first4=Noemi |last5=Berg |first5=Alexis |last6=Wood |first6=Eric F. |title=Present and future Köppen-Geiger climate classification maps at 1-km resolution |journal=Scientific Data |date=30 October 2018 |volume=5 |pages=180214 |doi=10.1038/sdata.2018.214|pmid=30375988 |pmc=6207062 |bibcode=2018NatSD...580214B }}</ref>]] آسٽريا جو وڏو حصو ٿڌ يا ٽيمپريٽ موسم واري زون ۾ واقع آهي جتي اولھ جون گھم واريون ھوائون زور سان گھلن ٿيون. ملڪ جو ٽن جو چوٿون حصو الپس جبلن تي مشتمل آهي جنھن ڪري اتي الپائين موسم غالب آھي. سياري ۾ ھن ملڪ ۾ تمام گهڻي ٿڌ ٿئي ٿي (−10 کان 0° پد) ۽ اونھاري ۾ نسبتن اوچو پد رھندو آھي<ref name="Climate">{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/weather/world/city_guides/results.shtml?tt=TT003350|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101202042009/http://www.bbc.co.uk/weather/world/city_guides/results.shtml?tt=TT003350|archivedate=2 December 2010|title=Average Conditions, Vienna, Austria|year=2006|publisher=British Broadcasting Corporation|accessdate=24 May 2009}}</ref> ملڪ ۾ سڀ کان وڌيڪَ گرمي پد °40.5 گريڊ آگسٽ 2013 ۾ رڪارڊ ڪيو ويو ھو. باقي سراسري گرمي پد °20 جي وچ تائين رھندو آھي<ref name=ZAMG>{{cite web|url= http://www.zamg.ac.at/cms/de/klima/klimauebersichten/klimamittel-1971-2000|title= Austrian Meteorological Institute|access-date= 12 August 2012|archive-url= https://web.archive.org/web/20120812220313/http://www.zamg.ac.at/cms/de/klima/klimauebersichten/klimamittel-1971-2000|archive-date= 12 August 2012|url-status=live|df= dmy-all}}</ref> [[ڪوپن واري موسمي درجابندي]] مطابق آسٽريا جون موسمون مختلف قسمن جون آھن جن ۾ سامونڊي موسم، گھميل براعظمي موسم، سب آرڪٽڪ موسم، ٽونڊرا موسم ۽ آئس ڪيپ موسم شامل آهن<ref name="ZAMG"/><ref>{{cite web|url= https://en.climate-data.org/country/4/|title= Climate-Data.org|access-date= 15 April 2017|archive-url= https://web.archive.org/web/20170415201756/https://en.climate-data.org/country/4/|archive-date= 15 April 2017|url-status=live|df= dmy-all}}</ref><ref>{{Cite journal|title= Atlantic influence on the Alps|journal= Environmental Research Letters|volume= 8|issue= 3|pages= 034026|doi= 10.1088/1748-9326/8/3/034026|year= 2013|last1= Zampieri|first1= Matteo|last2= Scoccimarro|first2= Enrico|last3= Gualdi|first3= Silvio|doi-access= free|bibcode= 2013ERL.....8c4026Z}}</ref> {{Weather box |collapsed=collapsed |location =ليخ، وورارلبرگ (1440 ميٽر، 1982ع کان 2012 تائين جا سراسري گرمي پد) |metric first = Yes |single line = Yes <!--Average high temperatures--> |Jan high C = -0.7 |Feb high C = 0.3 |Mar high C = 3.5 |Apr high C = 7.1 |May high C = 11.8 |Jun high C = 17.4 |Jul high C = 16.8 |Aug high C = 14.3 |Sep high C = 15.1 |Oct high C = 9.7 |Nov high C = 3.7 |Dec high C = 0.1 |Average high C = |Jan mean C = -4.5 |Feb mean C = -3.7 |Mar mean C = -0.6 |Apr mean C = 2.9 |May mean C = 7.3 |Jun mean C = 10.6 |Jul mean C = 12.7 |Aug mean C = 12.2 |Sep mean C = 9.9 |Oct mean C = 5.6 |Nov mean C = 0.4 |Dec mean C = -3.3 |year mean C = |Jan low C = -8.2 |Feb low C = -7.6 |Mar low C = -4.7 |Apr low C = -1.3 |May low C = 2.8 |Jun low C = 6.0 |Jul low C = 8.0 |Aug low C = 7.7 |Sep low C = 5.6 |Oct low C = 1.6 |Nov low C = -2.9 |Dec low C = -6.6 |Average low C = |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 59 |Feb precipitation mm = 54 |Mar precipitation mm = 56 |Apr precipitation mm = 70 |May precipitation mm = 103 |Jun precipitation mm = 113 |Jul precipitation mm = 133 |Aug precipitation mm = 136 |Sep precipitation mm = 95 |Oct precipitation mm = 67 |Nov precipitation mm = 78 |Dec precipitation mm = 66 |year precipitation mm = |source 1= <ref name=ZAMG /> |source 2= {{cite web|url= https://en.climate-data.org/location/117363/|title= ليخ موسمي ڄاڻ}} }} {{Weather box |collapsed=collapsed |location =ڪاھٽائي، ٽريول (2060 ميٽر؛ 1982 کان 2012 تائين سراسري گرمي پد) |metric first = Yes |single line = Yes <!--Average high temperatures--> |Jan high C = -3.3 |Feb high C = -3.2 |Mar high C = -0.9 |Apr high C = 2.3 |May high C = 7.0 |Jun high C = 10.4 |Jul high C = 12.7 |Aug high C = 12.3 |Sep high C = 9.6 |Oct high C = 6.3 |Nov high C = 0.5 |Dec high C = -2.4 |Average high C = |Jan mean C = -6.6 |Feb mean C = -6.5 |Mar mean C = -4.2 |Apr mean C = -1.1 |May mean C = 3.4 |Jun mean C = 6.6 |Jul mean C = 8.8 |Aug mean C = 8.6 |Sep mean C = 6.4 |Oct mean C = 2.9 |Nov mean C = -2.4 |Dec mean C = -5.4 |year mean C = |Jan low C = -9.9 |Feb low C = -9.8 |Mar low C = -7.5 |Apr low C = -4.4 |May low C = -0.2 |Jun low C = 2.9 |Jul low C = 4.9 |Aug low C = 4.9 |Sep low C = 3.3 |Oct low C = -0.5 |Nov low C = -5.2 |Dec low C = -8.4 |Average low C = |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 73 |Feb precipitation mm = 66 |Mar precipitation mm = 80 |Apr precipitation mm = 87 |May precipitation mm = 115 |Jun precipitation mm = 126 |Jul precipitation mm = 148 |Aug precipitation mm = 138 |Sep precipitation mm = 96 |Oct precipitation mm = 74 |Nov precipitation mm = 83 |Dec precipitation mm = 72 |year precipitation mm = |source 1= <ref name=ZAMG /> |source 2= {{cite web|url= https://en.climate-data.org/location/111749/|title= ڪاھٽائي موسمي ڄاڻ}} }} ==سياسي نظام== [[File:WienParlament.jpg|thumb|ويانا ۾ آسٽريا جي پارليامينٽ]] [[File:Wien - Hofburg, Leopoldinischer Trakt.JPG|thumb|ويانا ۾ [[ھوفبرگ شاھي محل]] جي ليئوپولڊن ونگ]] آسٽريا جي پارليامينٽ ملڪ جي گادي جي ھنڌ ويانا ۾ واقع آهي جيڪو ملڪ جو آبادي ۾ سڀ کان وڏو آھي. آسٽريا [[وفاق|وفاقي]] [[نمائندگي واري جمھوريت]] واري [[ريپپلڪ]] آھي جيڪا 1920ع واري وفاقي آئين تحت قائم آھي جنھن کي 1929 ۾ ترميمون آڻي تبديل ڪيو ويو ھو پر پھرين مئي 1945ع ۾ ان کي ٻيھر پراڻي حالت ۾ بحال ڪيو ويو ھو<ref>Lonnie Johnson 17, 142</ref> آسٽريا ڊيموڪريٽڪ فيڊرل جمهوريه آهي، جنهن جو هيڊ آف اسٽيٽ ۽ فوج جو ڪمانڊر انِ چيف صدر آهي، جنهن کي عوام 06 سالن لاءِ چونڊيندو آهي<ref name = " سنڌيانا "/>. صدر کي سڌوسنئون عوام ووٽ ذريعي چونڊيندو آھي. وفاقي حڪومت جو سربراھ چانسلر آھي جنھن کي صدر چونڊيندو آھي. آئين مطابق حڪومت کي ھٽائڻ جو اختيار صدر ۽ پارليامينٽ جي ھيٺين ايوان وٽ آهي. پارليامينٽ ٻہ ايواني آھي جي ھيٺين ايوان جو نالو [[آسٽريا جي قومي ڪائونسل|نيشنلراٽ]] آھي جنھن جون ڪل 183 سيٽون آهن ۽ رڪنن جو مدو پنج سال آھي جنھن کي 16 سال ۽ وڌيڪ عمر وارا ووٽر چونڊيندا آهن. ووٽرن جي عمر پھرين 18 سال ھئي جنھن کي 2007 ۾ گھٽائي 16 سال ڪئي وئي . صدر ۽ پارليامينٽ لاء ووٽنگ لازمي آهي<ref>{{cite web|url=http://www.bmi.gv.at/wahlen/elections_compulsorey_voting.asp|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071103221527/http://www.bmi.gv.at/wahlen/elections_compulsorey_voting.asp|archivedate=3 November 2007|title=Bundesministerium für Inneres – Elections Compulsory voting|publisher=Bmi.gv.at|accessdate=3 January 2009}}</ref> نيشنلراٽ جي تحليل چانسلر جي سفارش تي صدر جي حڪم سان ٿيندي آهي. اھو پارليامينٽ جو سڀ کان بااختيار ادارو آھي. پارليامينٽ جو ٻيون ايوان مٿيون ايوان آھي جنھن کي [[آسٽريليا جي وفاقي ڪائونسل|بندسراٽ]] سڏين ٿا. ان کي نيشنلراٽ جي قانونسازي کي محدود پيماني تي ويٽو ڪرڻ جا اختيار آھن جنھن کان پوءِ ان تي نيشنلراٽ ۾ ٻيھر ووٽنگ ڪرائي ويندي آهي جيڪا حتمي ھوندي آھي<ref>{{cite web|url=http://www.konvent.gv.at/ |title=Willkommen beim Österreich Konvent |publisher=Konvent.gv.at |accessdate=21 November 2008| archiveurl= https://web.archive.org/web/20090104001526/http://www.konvent.gv.at/| archivedate= 4 January 2009 | url-status=live}}</ref>. [[File:Wien - Bundeskanzleramt1.JPG| thumb|بالھاسپلاٽز تي واقع وفاقي چانسلري]] آڪٽوبر 2006 جي عام چونڊون ۾ [[آسٽريا جي سوشل ڊيموڪريٽڪ پارٽي]] ھڪ طاقتور پارٽي طور اڀري آئي. جڏھن تہ [[آسٽرين پيپلز پارٽي]] ٻئين نمبر تي رھي<ref name="Election2002">{{cite web|url=http://electionresources.org/at/nationalrat.php?election=2002|title=24 November 2002 General Election Results – Austria Totals|year=2006|website=Election Resources on the Internet|accessdate=12 June 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090707185433/http://electionresources.org/at/nationalrat.php?election=2002|archive-date=7 July 2009|url-status=live|df=dmy-all}}</ref><ref name="Election2006">{{cite web|url=http://electionresources.org/at/nationalrat.php?election=2006|title=October&nbsp;1st,&nbsp;2006 General Election Results – Austria Totals|year=2006|website=Election Resources on the Internet|accessdate=12 June 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090707185102/http://electionresources.org/at/nationalrat.php?election=2006|archive-date=7 July 2009|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> ان باوجود آسٽرين پيپلز پارٽي ننڍين پارٽين سان ملي ڪري مخلوط حڪومت ٺاھي.2013 ۾ سوشل ڊيموڪريٽڪ پارٽي 27 سيڪڙو ووٽ ۽ 52 سيٽون کنيون ۽ پيپلزپارٽي 24 سيڪڙو ووٽ ۽ 47 سيٽون حاصل ڪيون. فريڊم پارٽي 21 سيڪڙو ووٽ ۽ 40 سيٽون حاصل ڪيون ۽ گرين پارٽي 12 سيڪڙو ووٽ ۽ 24 سيٽون حاصل ڪيون. 2017 جي چونڊن ۾ پيپلزپارٽي نوجوان قائد [[سيباسٽيان ڪرز]] جي اڳواڻي ۾ 62 سيٽون حاصل ڪيون ۽ سوشل ڊيموڪريٽڪ پارٽي 52 سيٽون کڻي ٻئي نمبر تي آئي ۽ فريڊم پارٽي 51 سيٽون حاصل ڪيون. پيپلزپارٽي مخلوط حڪومت ٺاهي جنھن ۾ سيباسٽيان ڪرز چانسلر ٿيو ٿيو ۽ 18 ڊسمبر 2017ع ۾ پنھنجي عھدي جو قسم کنيو پر 2019 ۾ اھا حڪومت ڊھي وئي. 2019 جي چونڊن ۾ وري پيپلز پارٽي اڪثريت سان کٽي آئي، کيس 37.5 سيڪڙو ووٽ مليا ۽ گرين پارٽي سان ملي حڪومت ٺاھي. 7 جنوري 2020 تي سيباسٽيان ڪرز وري چانسلر جي عھدي جو قسم کنيو. ==انتظامي ورهاست== آسٽريا 9 رياستن تي مشتمل ھڪ وفاقي رياست آھي. جنهن کي [[جرمن ٻولي]] ۾ "بندسلينا" (Bundesländer) چوندا آهن. اھي رياستون وري ضلعن، "بزائرڪ" (Bezirke) ۽ قانون ذريعي قرار ڏنل شھرن "اسٽيچيوسٽاٽ" (<small>{{Lang|de|[[Statutarstadt|Statutarstädte]]}}</small>) ۾ ورھايل آھن. ضلعا وري ميونسپلٽين "جيمنڊن" <small>({{Lang|de|Gemeinden}})</small> ۾ ورھايل آھن. قانون ذريعي قرار ڏنل شھر ساڳي وقت ميونسپلٽين ۽ ضلعن جو درجو رکڻ ٿا. صرف [[ويانا]] شھر ھڪ منفرد حيثيت رکي ٿو هن ڪري ته اھو ساڳي وقت رياست پڻ آھي. رياستون انتظامي اختيارن کان علاوه مخصوص معاملن ۾ قانون سازي جو اختيار پڻ رکن ٿيون جن ۾ ثقافتي، سماجي ڀلائي، فطرتي تحفظ، شڪار ۽ عمارت سازي وغيره شامل آهن. {| class="sortable wikitable" style="text-align:right; font-size:100%" |- style="font-size:100%; text-align:right" ! <small>*رياست*</small> ! <small>*گادي*جو*هنڌ*</small> ! <small>'''پکيڙ'''</small> <small>'''_چورس ^{ڪلوميٽر}'''</small> ! <small>آبادي</small> <small>(2017)</small> ! <small>گھاٽائي/چورس ڪلوميٽر</small> ! <small>GDP (يورو)</small><small>(2012)</small> ! <small>GDP<br />في ڪس</small> |- | '''[[برجنلينڊ]]'''|| [[آئزن اسٽڊٽ|'''آئزن اسٽڊٽ''']] |style="text-align:right"| <small>'''3,965'''</small>|| style="text-align:right" | <small>'''291,942'''</small>|| style="text-align:right" | 73.6 ||style="text-align:right"| <small>'''7.311'''</small> ارب || style="text-align:right" | <small>'''25,600'''</small> |- | [[ڪرينٿيا (رياست)|'''ڪرينٿيا''']] || [[ڪليگنفرٽ]] |style="text-align:right"| 9,536 ||style="text-align:right"| <small>'''561,077'''</small>|| style="text-align:right" | 58.8 ||style="text-align:right"| 17.62 ارب ||style="text-align:right"| <small>'''31,700'''</small> |- | [[لوئر آسٽريا|'''لوئر''' '''آسٽريا''']] || [[سنڪٽ پولٽن]] |style="text-align:right"| <small>'''19,178'''</small>|| style="text-align:right" | <small>'''1,665,753'''</small>|| style="text-align:right" | 86.9 ||style="text-align:right"| <small>'''49.75'''</small> ارب || style="text-align:right" | <small>'''30,800'''</small> |- | [[سلزبرگ (رياست)|'''سلزبرگ''']] || [[سلزبرگ]] |style="text-align:right"| 7,154 ||style="text-align:right"| 549,263 ||style="text-align:right"| 76.8 ||style="text-align:right"| 23.585 ارب ||style="text-align:right"| <small>'''44,500'''</small> |- | '''[[اسٽيريا]]'''|| [[گراتس]] |style="text-align:right"| <small>'''16,401'''</small>|| style="text-align:right" | <small>'''1,237,298'''</small>|| style="text-align:right" | 75.4 ||style="text-align:right"| <small>'''40.7'''</small> ارب || style="text-align:right" | <small>'''33,600'''</small> |- | [[ٽرول (رياست)|'''ٽرول''']] || [[انسبروڪ]] |style="text-align:right"| <small>'''12,648'''</small>|| style="text-align:right;" | 746,153 ||style="text-align:right"| 59.0 ||style="text-align:right"| <small>'''28.05'''</small> ارب || style="text-align:right" | <small>'''39,400'''</small> |- | [[اپر آسٽريا|'''اپر آسٽريا''']] || [[لنز]] |style="text-align:right"| <small>'''11,982'''</small>|| style="text-align:right;" | <small>'''1,465,045'''</small>|| style="text-align:right" | 122.3 ||style="text-align:right"| <small>'''53.86'''</small> ارب || style="text-align:right" | <small>'''38,000'''</small> |- |colspan=2| '''[[ويانا]]''' |style="text-align:right"| 415 ||style="text-align:right;"| <small>'''1,867,582'''</small>|| style="text-align:right" | 4,500 ||style="text-align:right"| <small>'''81.77'''</small> ارب |- | '''[[وورارلبرگ]]'''|| [[بريگنز]] |style="text-align:right"| <small>'''2,601'''</small>|| style="text-align:right;" | 388,752 ||style="text-align:right"| 149.5 ||style="text-align:right"| <small>'''23.59 ارب'''</small>|| style="text-align:right" | <small>'''58,300'''</small> |- |colspan=7 |<ref>{{Cite web|title=Eurostat – Data Explorer|url=http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/submitViewTableAction.do|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006122431/http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/submitViewTableAction.do|archive-date=6 October 2014|access-date=19 October 2011}}</ref><ref>{{Cite web|title=Statistik Austria – Bevölkerung zu Jahresbeginn 2002–2017 nach Gemeinden (Gebietsstand 1.1.2017)|url=http://www.statistik.at/wcm/idc/idcplg?IdcService=GET_FILE&dID=354032&dDocName=080904|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180322204818/http://www.statistik.at/wcm/idc/idcplg?IdcService=GET_FILE&dID=354032&dDocName=080904|archive-date=22 March 2018|access-date=9 July 2018}}</ref> |} == معيشت == [[File:13-08-30-wien-by-RalfR-123.jpg|thumb|[[ويانا بين الاقوامي مرڪز]] [[گڏيل قومن]] جي آفس سميت ۽ ڊي سي ٽاورز جو ٽاور-1]] آسٽريا دنيا جي ملڪن جي ناليوار جي ڊي پي جي شرح مطابق تمام مٿاھين شرح وارن ملڪن ۾ شامل آهي.<ref name=autogenerated1>{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2012/01/weodata/weorept.aspx?sy=2009&ey=2012&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=122&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a=&pr.x=37&pr.y=14|title=Austria|publisher=International Monetary Fund|accessdate=17 April 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121125152140/http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2012/01/weodata/weorept.aspx?sy=2009&ey=2012&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=122&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a=&pr.x=37&pr.y=14|archive-date=25 November 2012|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> ان جي [[معيشت]] تمام وڏي پيماني تي صنعتي ۽ تمام ترقي يافته سوشل مارڪيٽ واري آهي. 1980ع جي ڏھاڪي تائين وڏي صنعت کي سرڪاري بڻايو ويو پر بعد ۾ نجڪاري ذريعي سرڪاري صنعتي يونٽن ۾ ڪمي آئي. صنعت کان پوءِ [[سياحت]] ھن ملڪ جي معيشيت جو وڏو شعبو آهي. سال 2007ع ۾ بين الاقوامي سياحت جي آمدني ۾ آسٽريا دنيا ۾ نائين نمبر تي ھو. ان سال ھن ملڪ جي سياحتي آمدني 18.9 ارب ڊالر ھئي. سياحن جي تعداد واري شمار ۾ ان سال ھي ملڪ ٻارھين نمبر تي آيو. ملڪ ۾ ان سال 2 ڪروڙ 8 لک سياح گھمڻ آيا.<ref name="UNTWO">{{cite web|url=http://www.tourismroi.com/Content_Attachments/27670/File_633513750035785076.pdf |title=UNTWO World Tourism Barometer, Vol.6 No.2 |accessdate=18 November 2008 |publisher=UNTWO |date=June 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081031013714/http://www.tourismroi.com/Content_Attachments/27670/File_633513750035785076.pdf |archivedate=31 October 2008 |url-status=dead }}</ref> ملڪ جو سڀ کان وڏو واپاري شراڪت دار تاريخي طور تي [[جرمني]] رھيو آھي. [[يورپي يونين]] ۾ شامل ٿيڻ سان ھن ملڪ جا يونين جي رڪن ملڪن سان معاشي لاڳاپن ۾ ويجھڙائپ وڌڻ سان ھن ملڪ جي جرمني تي واپاري دارومدار کي گھٽايو آھي. يورپي يونين جي رڪنيت سان پرڏيھي سيڙپڪاري جو ھتي زبردست اضافو ٿيو آهي. سال 2006ع ۾ جي ڊي پي جي واڌ 3.3 سيڪڙو تائين پھتي.<ref>[http://www.oenb.at/isaweb/report.do?&lang=EN&report=7.7 Real GDP Growth – Expenditure Side] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181106193328/https://www.oenb.at/isaweb/report.do?&lang=EN&report=7.7|date=6 November 2018}}, provided by the [[Oesterreichische Nationalbank|Austrian National Bank]] {{in lang|de}} </ref> ملڪ جي درآمدن جو 67 سيڪڙو يورپي يونين جي رڪن ملڪن مان آھي<ref>{{cite web|title=OEC – Austria (AUT) Exports, Imports, and Trade Partners|url=http://atlas.media.mit.edu/en/profile/country/aut/|website=atlas.media.mit.edu|accessdate=12 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160313121243/http://atlas.media.mit.edu/en/profile/country/aut/|archive-date=13 March 2016|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> [[File:BlueEurozone.svg|thumb|left|آسٽريا يوروزون (تيز نيري رنگ سان ڏيکاريل) واري مالياتي يونين م شامل آھي ۽ يورپي يونين جي سنگل مارڪيٽ جو حصو آهي]] آسٽريا جي مکيه [[زرعي پيداوار]] ۾ [[پٽاٽا]]، [[جوئر]]، [[چقندر]]، [[مڪئي]]، [[ڪڻڪ]]، [[ڪپهه]] ۽ [[انگور]] شامل آهن. مکيه [[صنعت|صنعتن]] ۾ [[فولاد]]، [[مشينري]]، [[گاڏيون]]، [[بجلي|بجليءَ]] جو سامان، [[بصريات|آپٽيڪل]] شيشي جون شيون، [[ڪاغذ]]، [[ڪپڙو|ڪپڙي]]، [[سيمنٽ]]، [[ڪيميائي شيون|ڪيميائي شيئن]] جي صنعتون آهن ۽ مکيه [[معدنيات]] ۾ [[لوھ|لوهه]]، [[پيٽرول]]، ميگنيٽائٽ، گرينائٽ، [[قدرتي گيس]]، [[جست]]، [[ٽامو]] ۽ [[زنڪ]] آهن.<ref name = " سنڌيانا "/> ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:آسٽريا]] [[زمرو:ملڪ]] [[زمرو:وفاقي جمهوريا]] [[زمرو:يورپي ملڪ]] [[زمرو:زمين بند ملڪ]] [[زمرو:وچ يورپ جا ملڪ]] [[زمرو:يورپي اتحاد جا رڪن ملڪ]] [[زمرو:گڏيل قومن جا ڀاتي ملڪ]] [[زمرو:ملڪ ۽ علائقا جتي جرمن هڪ سرڪاري ٻولي آهي]] 6rxuyexrpw7sa2zqtiwbupxyuqpijsg 404625 404622 2026-08-18T16:04:08Z Intisar Ali 8681 404625 wikitext text/x-wiki {{Short description|وچ يورپ جو ملڪ}} {{Redirect|آسٽريا|ملڪ جي نالي جي تاريخ|آسٽريا جو نالو|ٻيا استعمال|آسٽريا (سلجهائپ)|and|آسٽريا (سلجهائپ)}} {{Distinguish|آسٽريليا|آسٽورياس|آسٽراسيا|آسٽريليشيا}} {{Pp-move}} {{Infobox country | conventional_long_name = آسٽريا جي جمهوريه | common_name = آسٽريا | native_name = {{lang|de-AT|Republik Österreich}} | image_flag = Flag of Austria.svg | image_coat = Austria Bundesadler.svg | national_anthem = {{lang|de-AT|[[آسٽريا جو قومي ترانو|Bundeshymne der Republik Österreich]]}}<br/>"آسٽريا جي جمهوريه جو قومي ترانو"{{parabr}}[[File:Land der Berge Land am Strome instrumental.ogg|center]] | image_map = {{Switcher|[[File:EU-Austria (orthographic projection).svg|upright=1.15|frameless]]|دنيا جي گولي تي ڏيکاريو|[[File:EU-Austria.svg|upright=1.15|frameless]]|[[يورپي يونين]] جو نقشو ڏيکاريو|default=1}} | capital = [[ويانا]] | coordinates = {{Coord|48|12|N|16|21|E|type:city(2,000,000)_region:AT-9}} | largest_city = capital | languages_type = سرڪاري ٻولي | languages = [[آسٽريائي جرمن|جرمن]]{{Efn|[[آسٽريا جو وفاقي آئيني قانون|1920ع واري آسٽريائي آئين]] جي آرٽيڪل 8 جي بنياد تي}}{{Efn|[[برگنلينڊ ڪروشيائي]]، [[چيڪ ٻولي|چيڪ]]، [[هنگري ٻولي|هنگري]]، [[روماني ٻولي|روماني]]، [[سلوواڪ ٻولي|سلوواڪ]] ۽ [[سلوويني ٻولي|سلوويني]] کي [[يورپي منشور براءِ علائقائي يا اقليتي ٻوليون]] تحت سرڪاري طور تسليم ڪيو ويو آهي.}} | languages2 = {{hlist|[[هنگري ٻولي|هنگري]]|[[سلوويني ٻولي|سلوويني]]|[[برگنلينڊ ڪروشيائي]]<ref name="demokratiewebstatt.at" /><ref name="Regional Languages of Austria" />}} | languages2_type = سرڪاري [[علائقائي ٻوليون]] | ethnic_groups = {{Unbulleted list | 72.2% [[آسٽريائي ماڻهو|آسٽريائي]] | 27.8% [[آسٽريا جي آبادي#نسلي گروهه|ٻيا]] }} | ethnic_groups_year = 2024 | ethnic_groups_ref = <ref>{{cite web |title=Migration and Integration 2025 |url=https://www.statistik.at/fileadmin/announcement/2025/07/20250716MigrationIntegration2025EN.pdf |website=Statistics Austria |publisher=Statistik Austria |date=16 July 2025 |access-date=10 August 2025 |language=en}}</ref> | religion_year = 2021 | religion_ref = <ref name="statistik.at">{{Cite web|title=Religionsbekenntnis – STATISTIK AUSTRIA – die Informationsmanager|url=https://www.statistik.at/statistiken/bevoelkerung-und-soziales/bevoelkerung/weiterfuehrende-bevoelkerungsstatistiken/religionsbekenntnis|access-date=9 August 2022|archive-date=30 September 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220930022008/https://www.statistik.at/statistiken/bevoelkerung-und-soziales/bevoelkerung/weiterfuehrende-bevoelkerungsstatistiken/religionsbekenntnis|url-status=live}}</ref> | religion = {{Ublist |item_style=white-space:nowrap; | {{Tree list}} * 68.2% [[عيسائيت]] ** 55.2% [[آسٽريا ۾ ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ ازم]] ** 4.9% [[آسٽريا ۾ مشرقي آرٿوڊوڪسي|آرٿوڊوڪسي]] ** 3.8% [[پروٽيسٽنٽ ازم]] ** 4.3% [[عيسائي فرقو|ٻيا عيسائي]] {{Tree list/end}} |22.4% [[لامذهبيت|ڪو مذهب نه]] |8.3% [[آسٽريا ۾ اسلام|اسلام]] |1.1% [[آسٽريا ۾ مذهب|ٻيا]] }} | demonym = [[آسٽريائي ماڻهو|آسٽريائي]] | government_type = وفاقي [[نيم صدارتي جمهوريه]]<ref>{{Cite web|date=22 September 2022|title=Hofburg-Wahl: 'Österreich ist ein sehr ungewöhnlicher Fall'|url=https://diepresse.com/6193038|access-date=22 September 2022|language=de-AT|archive-date=3 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221003104650/https://www.diepresse.com/6193038/hofburg-wahl-oesterreich-ist-ein-sehr-ungewoehnlicher-fall|url-status=live}}</ref>{{efn|name=system|آسٽريا جي جمهوريه پنهنجي [[آسٽريا جو آئين|آئين]] مطابق قانوني طور هڪ نيم صدارتي جمهوريه آهي؛<ref name="u009">{{cite journal|last=Shugart|first=Matthew Søberg|title=Semi-Presidential Systems: Dual Executive And Mixed Authority Patterns|journal=French Politics|volume=3|issue=3|date=2005|issn=1476-3419|doi=10.1057/palgrave.fp.8200087|doi-access=free|pages=323–351|url=https://link.springer.com/content/pdf/10.1057/palgrave.fp.8200087.pdf|access-date=2024-12-16}}</ref> پر عملي طور آئيني روايتن سبب اها وڌيڪ [[پارلياماني جمهوريه]] وانگر ڪم ڪري ٿي.<ref name="y589">{{cite book|last=Müller|first=Wolfgang C.|title=Semi-Presidentialism in Europe|chapter=Austria|publisher=Oxford University PressOxford|date=1999-09-02|isbn=978-0-19-829386-6|doi=10.1093/0198293860.003.0002|pages=22–47}}</ref>}} | leader_title1 = [[آسٽريا جو صدر|صدر]] | leader_name1 = [[اليگزينڊر فان ڊير بيلن]] | leader_title2 = [[آسٽريا جو چانسلر|چانسلر]] | leader_name2 = [[ڪرسچين اسٽوڪر]] | legislature = [[آسٽريا جي پارليامينٽ|پارليامينٽ]] | upper_house = [[وفاقي ڪائونسل (آسٽريا)|وفاقي ڪائونسل]] | lower_house = [[نيشنل ڪائونسل (آسٽريا)|نيشنل ڪائونسل]] | sovereignty_type = [[آسٽريا جي تاريخ|قيام]] | established_event1 = [[آسٽريا جي مارگريويئيٽ|مارگريويئيٽ]] | established_date1 = {{circa}} 960 | established_event2 = [[آسٽريا جو نالو|نالي جو قديم ترين ذڪر]] | established_date2 = 1 نومبر 996 | established_event3 = [[آسٽريا جي ڊچي|ڊچي]] | established_date3 = 17 سيپٽمبر 1156 | established_event4 = [[آسٽريا جي آرچڊچي|آرچڊچي]] | established_date4 = 6 جنوري 1453 | established_event5 = [[آسٽريائي سرڪل|شاهي سرڪل]] | established_date5 = 1512 | established_event6 = [[آسٽريائي سلطنت|سلطنت]] | established_date6 = 11 آگسٽ 1804 | established_event7 = [[آسٽريا-هنگري]] | established_date7 = 30 مارچ 1867 | established_event8 = [[پهرين آسٽريائي جمهوريه|پهرين جمهوريه]] | established_date8 = 10 سيپٽمبر 1919 | established_event9 = [[آسٽريا جي وفاقي رياست|وفاقي رياست]] | established_date9 = 1 مئي 1934 | established_event10 = [[آنشلوس]] | established_date10 = 13 مارچ 1938 | established_event11 = [[آسٽريا جي تاريخ#ٻي جمهوريه (1945ع کان)|ٻي جمهوريه]] | established_date11 = 27 اپريل 1945 | established_event12 = [[آسٽريائي رياستي معاهدو|رياستي معاهدو]] | established_date12 = 27 جولاءِ 1955 | area_km2 = 83879<ref>{{cite web|title=Austria EN|url=https://migrants-refugees.va/wp-content/uploads/2021/03/2020-CP-Austria-EN.pdf|website=Migrants Refugees|publisher=The Vatican|date=April 2020|access-date=12 January 2024|archive-date=13 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240113014627/https://migrants-refugees.va/wp-content/uploads/2021/03/2020-CP-Austria-EN.pdf|url-status=live}}</ref> | area_rank = 113هون | area_sq_mi = | percent_water = 0.84 (2015)<ref>{{Cite web|title=Surface water and surface water change|url=https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER|access-date=11 October 2020|publisher=[[اقتصادي سهڪار ۽ ترقي جي تنظيم]]|archive-date=24 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210324133453/https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER|url-status=live}}</ref> | population_estimate = {{IncreaseNeutral}} 9,219,113<ref name="statistik-population" /> | population_estimate_year = 2026 | population_estimate_rank = 97هون | population_density_km2 = 109.9 | population_density_sq_mi = 284.6 | population_density_rank = 108هون | GDP_PPP = {{increase}} $721.033 billion<ref name="IMFWEO.AT">{{cite web |url=https://data.imf.org/en/Data-Explorer?datasetUrn=IMF.RES:WEO(9.0.0) |title=World Economic Outlook Database (April 2026 Edition) |publisher=[[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] |website=www.imf.org |date=14 April 2026 |access-date=19 April 2026}}</ref> | GDP_PPP_year = 2026 | GDP_PPP_rank = 45هون | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $78,334<ref name="IMFWEO.AT" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 18هون | GDP_nominal = {{increase}} $623.719 billion<ref name="IMFWEO.AT"/> | GDP_nominal_year = 2026 | GDP_nominal_rank = 28هون | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $67,761<ref name="IMFWEO.AT" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 13هون | Gini = 28.4 | Gini_year = 2024 | Gini_change = increase | Gini_ref = <ref name="eurogini">{{Cite web|title=Gini coefficient of equivalised disposable income – EU-SILC survey|url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tessi190/default/table?lang=en|access-date=2026-04-09|publisher=[[يورو اسٽيٽ]]|url-status=live}}</ref> | HDI = 0.930 | HDI_rank = 22هون | HDI_year = 2023 | HDI_change = increase | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{Cite web |date=6 May 2025 |title=Human Development Report 2025 |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250506051232/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf |archive-date=6 May 2025 |access-date=6 May 2025 |publisher=[[گڏيل قومن جو ترقياتي پروگرام]]}}</ref> | currency = [[يورو]] ([[يورو جو نشان|€]]) | currency_code = EUR | time_zone = [[وچ يورپي وقت|سي اي ٽي]] | utc_offset = +1 | utc_offset_DST = +2 | time_zone_DST = [[وچ يورپي اونهاري جو وقت|سي اي ايس ٽي]] | date_format = dd.mm.yyyy | calling_code = [[آسٽريا جا ٽيليفون نمبر|+43]] | cctld = [[.at]] }} '''آسٽريا'''،{{efn|اچار: {{IPAc-en|audio=en-us-Austria.ogg|ˈ|ɒ|s|t|r|i|ə}} {{respell|OST|ree|ə}} يا {{IPAc-en|ˈ|ɔː|s|t|r|i|ə}} {{respell|AW|stree|ə}}؛<ref>{{Citation|last=Roach|first=Peter|title=Cambridge English Pronouncing Dictionary|date=2011|edition=18th|place=Cambridge|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-15253-2}}</ref> {{Langx|de-AT|Österreich}} {{IPA|de-AT|ˈøːstɐraɪç||De-Österreich2.ogg}}؛ {{langx|bar|Östareich}}؛ {{langx|gsw|Öschtreich}} يا {{Lang|gsw|Eschtrych}}.}}، رسمي نالي '''آسٽريا جي جمهوريه'''،{{Efn|{{Langx|de-AT|Republik Österreich|links=no}} {{IPA|de-AT|repuˈbliːk ˈøːstɐraɪç||Republik Österreich.ogg}}.}} [[وچ يورپ]] ۾ واقع هڪ [[سامونڊي ڪناري کان محروم ملڪ]] آهي، جيڪو [[اوڀر الپس]] ۾ واقع آهي.<ref name="formal name">{{Cite web|title=Austria|url=http://unstats.un.org/unsd/geoinfo/geonames|access-date=4 January 2023|website=UNGEGN World Geographical Names|publisher=United Nations Group of Experts on Geographical Names|location=New York, NY|archive-date=7 January 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230107010908/http://unstats.un.org/unsd/geoinfo/geonames/|url-status=live}}</ref> اهو نَوَ [[آسٽريا جون وفاقي رياستون|وفاقي رياستن]] تي ٻڌل هڪ [[وفاق]] آهي، جن مان گاديءَ وارو شهر [[ويانا]] ملڪ جو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهر ۽ رياست آهي. آسٽريا جي اتر-اولهه ۾ [[جرمني]]، اتر ۾ [[چيڪ جمهوريه]]، اتر-اوڀر ۾ [[سلوواڪيا]]، اوڀر ۾ [[هنگري]]، ڏکڻ ۾ [[سلووينيا]] ۽ [[اٽلي]]، جڏهن تہ اولهه ۾ [[سوئٽزرلينڊ]] ۽ [[ليختنشتائن]] واقع آهن. ملڪ جي ايراضي {{Convert|83879|km2|sqmi|0|abbr=on}} آهي ۽ ان جي آبادي لڳ ڀڳ 9.2 ملين آهي.<ref name="statistik-population">{{Cite web|date=2026-04-09|title=Population by Year-/Quarter-beginning|url=https://www.statistik.at/en/statistics/population-and-society/population/population-stock/population-at-beginning-of-year/quarter|url-status=live|access-date=2026-04-09}}</ref> موجوده آسٽريا وارو علائقو گهٽ ۾ گهٽ [[قديم پٿر وارو دور|قديم پٿر واري دور]] کان آباد رهيو آهي. لڳ ڀڳ 400 ق.م. ڌاري هتي [[سيلٽ ماڻهو|سيلٽ]] آباد هئا، ۽ پهرين صدي ق.م. جي آخر ۾ هي علائقو [[رومي سلطنت]] ۾ شامل ڪيو ويو. علائقي ۾ [[عيسائيت اختيار ڪرڻ|عيسائيت جي پکڙجڻ]] چوٿين ۽ پنجين صديءَ ۾، [[اولهه رومي سلطنت]] جي آخري دور دوران شروع ٿي، جنهن کان پوءِ [[قومَن جي لڏپلاڻ وارو دور|قومَن جي لڏپلاڻ واري دور]] ۾ ڪيترائي [[جرمنڪ قبيلا]] هتي اچي آباد ٿيا.<ref>{{Cite web|title=Austria's History|url=https://www.austria.info/en/service-and-facts/about-austria/history|access-date=2024-06-08|website=austria.info|language=en}}</ref> آسٽريا هڪ رياست طور پهرين هزار سال جي پڇاڙيءَ ۾ [[پينونيا جي مارچ|اوڀر مارچ]] ۽ [[هنگري مارچ]] جي باقيات مان وجود ۾ آيو. شروعات ۾ اهو [[پاڪ رومي سلطنت]] جي سرحدي [[آسٽريا جي مارگريويئيٽ|مارگريويئيٽ]] هو، پوءِ 1156ع ۾ [[آسٽريا جي ڊچي|ڊچي]] بڻيو ۽ 1453ع ۾ [[آسٽريا جي آرچڊچي|آرچڊچي]] جو درجو حاصل ڪيائين. تيرهين صديءَ جي پڇاڙيءَ کان [[هيبسبرگ بادشاهت]] جو مرڪزي علائقو هجڻ سبب آسٽريا صدين تائين وچ يورپ جي وڏين شاهي طاقتن مان هڪ رهيو، ۽ سورهين صديءَ کان [[ويانا]] [[پاڪ رومي سلطنت]] جي انتظامي گاديءَ طور پڻ ڪم ڪندو رهيو.<ref>{{Cite news|date=2012-03-16|title=Austria country profile|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-17405422|access-date=2024-06-08|publisher=BBC News|language=en-GB}}</ref> [[پاڪ رومي سلطنت جو خاتمو|پاڪ رومي سلطنت]] 1806ع ۾ ختم ٿي، جنهن کان ٻه سال اڳ آسٽريا پنهنجي [[آسٽريائي سلطنت]] قائم ڪري چڪو هو. اها سلطنت هڪ [[وڏي طاقت]] ۽ يورپ جي سڀ کان وڏين رياستن مان هڪ بڻجي وئي. 1860ع واري ڏهاڪي ۾ جنگين ۾ شڪست ۽ علائقن جي نقصان کان پوءِ 1867ع واري [[آسٽرو-هنگري ٺاهه 1867ع|آسٽرو-هنگري ٺاهه]] جي نتيجي ۾ [[آسٽريا-هنگري]] قائم ٿيو.<ref>{{Cite web|title=Österreich-Ungarn|url=https://www.geschichtewiki.wien.gv.at/%C3%96sterreich-Ungarn|access-date=2024-06-08|website=geschichtewiki.wien.gv.at}}</ref> 1914ع ۾ [[آرچڊيوڪ فرانز فرڊيننڊ جو قتل|آرچڊيوڪ فرانز فرڊيننڊ جي قتل]] کان پوءِ شهنشاهه [[فرانز جوزف پهريون]] [[سربيا جي بادشاهت]] خلاف جنگ جو اعلان ڪيو، جيڪا تيزيءَ سان [[پهرين عالمي جنگ]] ۾ تبديل ٿي وئي. سلطنت جي شڪست ۽ خاتمي کان پوءِ 1918ع ۾ [[جرمن-آسٽريا جي جمهوريه]] ۽ 1919ع ۾ [[پهرين آسٽريائي جمهوريه]] قائم ٿي. [[جنگين جي وچ وارو دور|جنگين جي وچ واري دور]] ۾ پارلياماني نظام خلاف وڌندڙ لاڙ 1934ع ۾ [[آسٽريائي گهرو ويڙهه]] ۽ [[اينگلبرٽ ڊولفُس]] جي قيادت هيٺ [[آسٽريا جي وفاقي رياست|آسٽروفاشسٽ آمريت]] جي قيام تائين پهتو. [[ٻي عالمي جنگ]] شروع ٿيڻ کان هڪ سال اڳ، آسٽريا [[ايڊولف هٽلر]] جي اڳواڻي هيٺ [[نازي جرمني]] ۾ [[آنشلوس|ضم]] ڪيو ويو ۽ جرمني جي هڪ ذيلي انتظامي حصي ۾ تبديل ٿي ويو. 1945ع ۾ [[ويانا مهم|آزاديءَ]] کان پوءِ ۽ ڏهن سالن جي [[اتحادي قبضي هيٺ آسٽريا|اتحادي قبضي]] کان پوءِ ملڪ [[آسٽريائي رياستي معاهدو|رياستي معاهدي]] وسيلي ٻيهر مڪمل خودمختياري حاصل ڪئي ۽ 1955ع ۾ [[آسٽريا جي مستقل غيرجانبداري|مستقل غيرجانبداري]] جو اعلان ڪيو. آسٽريا هڪ [[نيم صدارتي نظام|نيم صدارتي]]{{efn|name=system}} نمائنده جمهوريت آهي، جنهن ۾ عوام جي چونڊيل [[آسٽريا جو صدر|صدر]] رياست جو سربراهه، جڏهن تہ [[آسٽريا جو چانسلر|چانسلر]] حڪومت جو سربراهه ۽ اعليٰ انتظامي عملدار هوندو آهي. آسٽريا في فرد نامياتي [[مجموعي گهريلو پيداوار]] جي لحاظ کان دنيا ۾ 13هين نمبر تي آهي ۽ هتي زندگيءَ جو معيار بلند آهي. ملڪ 1955ع کان [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] جو ميمبر<ref>Jelavich 267</ref> ۽ 1995ع کان [[يورپي يونين]] جو رڪن آهي.<ref name="CIA">{{Cite web|date=14 May 2009|title=Austria|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/austria|access-date=31 May 2009|website=[[The World Factbook]]|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|archive-date=10 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210110074413/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/austria|url-status=dead}}</ref> ويانا ۾ [[يورپ ۾ سلامتي ۽ سهڪار جي تنظيم]] ۽ [[پيٽروليم برآمد ڪندڙ ملڪن جي تنظيم]] جا مرڪزي دفتر موجود آهن. آسٽريا [[اقتصادي سهڪار ۽ ترقي جي تنظيم]] ۽ [[انٽرپول]] جي باني ميمبرن مان پڻ هڪ آهي.<ref name="OECD">{{Cite web|title=Austria About|url=http://www.oecd.org/about/0,3347,en_33873108_33873245_1_1_1_1_1,00.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20090506022708/http://www.oecd.org/about/0%2C3347%2Cen_33873108_33873245_1_1_1_1_1%2C00.html|archive-date=6 May 2009|access-date=20 May 2009|publisher=OECD}}</ref> ملڪ 1995ع ۾ [[شينگن معاهدو]] پڻ صحيح ڪيو<ref name="Schengen">{{Cite web |date=2024 |title=World Population Prospects: The 2024 Revision. (Medium-fertility variant). |url=https://www.worldometers.info/world-population/austria-population/ |access-date= |website=U.N. Dept. of Economic and Social Affairs - Population Division}}</ref> ۽ 1999ع ۾ [[يورو]] کي پنهنجي ڪرنسي طور اختيار ڪيو.<ref>{{Cite web|title=Austria and the euro|url=https://ec.europa.eu/info/business-economy-euro/euro-area/euro/eu-countries-and-euro/austria-and-euro_en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180108064042/https://ec.europa.eu/info/business-economy-euro/euro-area/euro/eu-countries-and-euro/austria-and-euro_en|archive-date=8 January 2018|access-date=7 January 2018|website=European Commission – European Commission}}</ref> == نالي جو اشتقاق == {{Main|آسٽريا جو نالو}} آسٽريا جو مقامي نالو جرمن ٻوليءَ ۾ ''اوسٽررائخ'' (Österreich)، [[قديم اپر جرمن ٻولي|قديم اپر جرمن]] لفظ ''اوستارريخي'' (Ostarrîchi) مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ ”اوڀر وارو علائقو“، ”اوڀر واري سلطنت“ يا ”اوڀر واري بادشاهت“ ٿي سگهي ٿي. هي نالو پهريون ڀيرو 996ع جي مشهور ''اوستارريچي دستاويز'' ۾ ملي ٿو.<ref name="University of Klagenfurt">{{Cite web|title=University of Klagenfurt|url=http://wwwg.uni-klu.ac.at/spw/oenf/name2.htm|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110513121957/http://wwwg.uni-klu.ac.at/spw/oenf/name2.htm|archive-date=13 May 2011|access-date=2 October 2009}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=tfhADwAAQBAJ&pg=PT34|title=Austrian Historical Memory and National Identity|date=1997|publisher=Transaction Publishers|isbn=978-1-56000-902-3|editor-last=Bischof|editor-first=Günter|editor-link=Günter Bischof|location=New Brunswick|pages=20–21|access-date=14 June 2018|editor-last2=Pelinka|editor-first2=Anton|editor-link2=Anton Pelinka|archive-url=https://web.archive.org/web/20180614144308/https://books.google.de/books?id=tfhADwAAQBAJ&pg=PT34&lpg=PA92|archive-date=14 June 2018|url-status=live}}</ref> امڪان آهي تہ هي لفظ [[وچئين دور جي لاطيني ٻولي|وچئين دور جي لاطيني]] اصطلاح [[مارڪيا اورينٽالس (آسٽريا)|مارڪيا اورينٽالس]] (Marchia orientalis) جو مقامي، يعني باويريائي لهجي ۾ ترجمو هو. 976ع ۾ آسٽريا [[باويريا]] جي هڪ سرحدي انتظامي علائقي طور قائم ٿيو. ”آسٽريا“ لفظ جرمن نالي جي لاطيني صورت آهي، جنهن جو پهريون دستاويزي استعمال ٻارهين صديءَ ۾ ملي ٿو.<ref>{{Cite book|last=Brauneder|first=Wilhelm|title=Österreichische Verfassungsgeschichte|date=2009|publisher=Manzsche Verlags- und Universitätsbuchhandlung|isbn=978-3-214-14876-8|edition=11th|location=Vienna|page=17}}</ref> ان دور ۾ [[ڊينيوب]] درياهه جو آسٽريائي طاس، يعني موجوده [[اپر آسٽريا|اپر]] ۽ [[لوئر آسٽريا]]، [[باويريا]] جي اوڀرئين ڇيڙي تي واقع هو. ==تاريخ== === قبل از تاريخ ۽ قديم دور === [[File:2011-07-09 gasometer 28.JPG|thumb|left|[[ويلينڊورف جي وينس]]، 28,000 کان 25,000 ق.م، [[ويانا جو قدرتي تاريخ جو عجائب گھر|ويانا جي قدرتي تاريخ جي عجائب گهر]] ۾]] اهو علائقو، جيڪو هاڻي [[آسٽريا]] آهي، رومي دور کان اڳ مختلف [[ڪيلٽ]] قبيلن جي آبادڪاريءَ هيٺ هو ۽ ڇهين صدي ق.م تائين [[هالشتات ثقافت]] جو مرڪزي علائقو بڻجي چڪو هو.<ref>{{Cite web|date=2024-02-11|title=What Was the Celtic "Cult of the Head"?|url=https://www.thecollector.com/what-was-celtic-cult-head/|access-date=2024-05-07|website=TheCollector|language=en|archive-date=7 May 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240507031517/https://www.thecollector.com/what-was-celtic-cult-head/|url-status=live}}</ref> [[هالشتات]] شهر ۾ يورپ جي ڪيلٽن بابت سڀ کان قديم آثار قديمه جا ثبوت مليا آهن.<ref>{{Cite web|title=Celt {{!}} History, Institutions, & Religion {{!}} Britannica|url=https://www.britannica.com/topic/Celt-people|access-date=2024-05-07|website=Encyclopædia Britannica|language=en|archive-date=11 July 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180711204423/https://www.britannica.com/topic/Celt-people|url-status=live}}</ref> ڪيلٽن جي [[نوريڪم جي بادشاهت|نوريڪم بادشاهت]]، جنهن ۾ موجوده آسٽريا جو گهڻو حصو ۽ موجوده [[سلووينيا]] جا ڪجهه علائقا شامل هئا، 16 ق.م ۾ [[رومي سلطنت]] فتح ڪري ورتي ۽ ان کي [[رومي صوبو|رومي صوبي]] [[نوريڪم]] ۾ تبديل ڪيو ويو، جيڪو 476ع تائين قائم رهيو.<ref>{{Cite web|title=Noricum {{!}} Celtic culture, Roman province, Alps {{!}} Britannica|url=https://www.britannica.com/place/Noricum|access-date=2024-04-26|website=Encyclopædia Britannica|language=en|archive-date=25 February 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240225145226/https://www.britannica.com/place/Noricum|url-status=live}}</ref> موجوده آسٽريا جا اهي علائقا، جيڪي نوريڪم صوبي ۾ شامل نه هئا، مختلف رومي صوبن ۾ ورهايل هئا؛ [[پينونيا]] ۾ اوڀر آسٽريا جا ڪجهه حصا شامل هئا، جڏهن تہ [[رائيتيا]] ۾ موجوده [[فورآرلبرگ]] ۽ [[ٽيرول (رياست)|ٽيرول]] جا علائقا شامل هئا.<ref>{{Cite web|title=Pannonia {{!}} Roman Empire, Map, Hungary, & History {{!}} Britannica|url=https://www.britannica.com/place/Pannonia|access-date=2024-05-20|website=Encyclopædia Britannica|language=en|archive-date=15 June 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230615155813/https://www.britannica.com/place/Pannonia|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|title=Raetia {{!}} Roman Empire, Alps, Gaul {{!}} Britannica|url=https://www.britannica.com/place/Raetia|access-date=2024-05-20|website=Encyclopædia Britannica|language=en|archive-date=3 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231003000521/https://www.britannica.com/place/Raetia|url-status=live}}</ref> اوڀر آسٽريا ۾ موجوده پيٽرونيل-[[ڪارنانٽم]] هڪ اهم رومي فوجي ڇانوڻي هئي، جيڪا اڳتي هلي [[پينونيا سپيريئر]] جي نالي سان سڃاتي ويندڙ صوبي جو گاديءَ وارو شهر بڻجي وئي. ڪارنانٽم لڳ ڀڳ 400 سالن تائين اٽڪل 50,000 ماڻهن جو گهر رهيو.<ref name="Carnuntum Tourism">{{Cite web|title=Rome's metropolis on the Danube awakens to new life|url=http://www.carnuntum.co.at/content-en/tales-from-carnuntum|archive-url=https://web.archive.org/web/20100116125751/http://www.carnuntum.co.at/content-en/tales-from-carnuntum|archive-date=16 January 2010|access-date=20 February 2010|website=Archäologischer Park Carnuntum|publisher=Archäologische Kulturpark Niederösterreich Betriebsgesellschaft m.b.H.}}</ref> [[File:Roman Empire 125.png|thumb|[[هيڊرين]] جي حڪمرانيءَ (117–138ع) دوران [[رومي سلطنت]]؛ [[شاهي صوبو|شاهي صوبي]] '''[[نوريڪم]]''' ۾ موجوده آسٽريا جو گهڻو حصو شامل هو، جڏهن تہ '''[[رائيتيا]]''' ۽ '''[[پينونيا سپيريئر]]''' ترتيبوار موجوده آسٽريا جي اولهندي ۽ اوڀرندي حصن تي پکڙيل هئا]] === وچيون دور === [[رومي سلطنت جي زوال]] کان پوءِ هن علائقي تي سڀ کان پهرين جرمن نسل جي [[روگي]] قبيلي حملو ڪيو، جنهن هن خطي کي پنهنجي علائقي ”[[روگيلينڊ]]“ جو حصو بڻايو.<ref>{{Cite web|last=Kessler|first=P. L.|title=Kingdoms of the Germanic Tribes – Rugii (Rugians)|url=https://www.historyfiles.co.uk/KingListsEurope/BarbarianRugii.htm|access-date=2024-04-26|website=The History Files|language=en}}</ref> 487ع ۾ موجوده آسٽريا جو گهڻو حصو [[اوڊواڪر]] فتح ڪيو، جيڪو [[وحشي بادشاهتون|وحشي نسل]] سان تعلق رکندڙ سپاهي ۽ سياستدان هو؛ هن موجوده آسٽريا جي اڪثر علائقي کي پنهنجي [[اٽلي جي بادشاهت (476–493)|اٽلي جي بادشاهت]] ۾ شامل ڪيو. 493ع تائين هي علائقو جرمن نسل جي [[اوستروگوٿ]] قبيلن فتح ڪري ورتو، جن پنهنجي [[اوستروگوٿڪ بادشاهت]] قائم ڪئي.<ref>{{Cite web|title=Ostrogoth {{!}} Italy, Roman Empire, Arianism {{!}} Britannica|url=https://www.britannica.com/topic/Ostrogoth|access-date=2024-04-26|website=Encyclopædia Britannica|language=en|archive-date=25 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190425120017/https://www.britannica.com/topic/Ostrogoth|url-status=live}}</ref> اوستروگوٿڪ بادشاهت جي زوال کان پوءِ هن علائقي ۾ [[اليماني]]، [[بايوواري]]، [[سلاو]] ۽ [[پينونيائي آوار]] اچي آباد ٿيا يا هن علائقي تي قبضو ڪيائون.<ref name="johnson 19"/><ref>{{Cite web|title=Mittelalter|url=https://oesterreich.com/de/staat/geschichte/mittelalter|access-date=2024-04-26|website=oesterreich.com|archive-date=26 April 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240426204729/https://oesterreich.com/de/staat/geschichte/mittelalter|url-status=live}}</ref> [[فرينڪ]] بادشاهه [[شارليمين]] 788ع ۾ هن علائقي کي فتح ڪيو، آبادڪاريءَ جي حوصلا افزائي ڪئي ۽ [[عيسائيت]] کي هٿي ڏني.<ref name="johnson 19">Johnson 19</ref> [[اوڀر فرينڪيا]] جي حصي طور اهي مرڪزي علائقا، جيڪي هاڻي آسٽريا تي مشتمل آهن، [[بابنبرگ خاندان]] جي حوالي ڪيا ويا. هي علائقو ''[[آسٽريا جو مارچ|مارچيا اورينٽالس]]'' جي نالي سان سڃاتو ويندو هو ۽ 976ع ۾ [[ليوپولڊ پهريون، آسٽريا جو مارگريو|ليوپولڊ پهرئين]] کي ڏنو ويو.<ref name="johnson 20">Johnson 20–21</ref> آسٽريا جي نالي جو پهريون دستاويزي ذڪر 996ع جو آهي، جنهن ۾ اهو نالو ''[[اوستاريچي]]'' لکيل آهي ۽ ان مان بابنبرگ مارچ جو علائقو مراد ورتو ويو هو.<ref name="johnson 20"/> 1156ع ۾ ''[[پريويليگيئم مائنس]]'' ذريعي آسٽريا کي [[ڊچي]] جو درجو ڏنو ويو. 1192ع ۾ بابنبرگ خاندان [[اسٽيريا جي ڊچي|اسٽيريا جي ڊچي]] پڻ حاصل ڪئي. 1246ع ۾ [[فريڊرڪ ٻيون، آسٽريا جو ڊيوڪ|فريڊرڪ ٻئي]] جي وفات سان بابنبرگ خاندان جي حڪمرانيءَ جو سلسلو ختم ٿي ويو.<ref name="johnson 21">Johnson 21</ref> ان کان پوءِ [[بوهيميا جو اوٽوڪر ٻيون|بوهيميا جي اوٽوڪر ٻئي]] عملي طور آسٽريا، اسٽيريا ۽ [[ڪارينٿيا جي ڊچي|ڪارينٿيا جي ڊچين]] تي قبضو ڪري ورتو.<ref name="johnson 21"/> سندس حڪمراني 1278ع ۾ [[ڊورنڪروٽ]] وٽ [[جرمني جو روڊولف پهريون|جرمني جي روڊولف پهرئين]] هٿان شڪست کان پوءِ ختم ٿي وئي.<ref>Lonnie Johnson 23</ref> ان کان پوءِ [[پهرين مهاڀاري جنگ]] تائين آسٽريا جي تاريخ وڏي حد تائين ان جي حڪمران خاندان، [[هابسبرگ خاندان|هابسبرگن]]، جي تاريخ سان ڳنڍيل رهي. [[File:HRR 14Jh.jpg|thumb|[[پاڪ رومي سلطنت]] ۾ 14هين صديءَ دوران هابسبرگ (نارنگي)، لگزمبرگ (واڱڻائي) ۽ ويٽلسباخ (سائو) خاندانن جا علائقا]] 14هين ۽ 15هين صدين دوران [[هابسبرگ بادشاهت|هابسبرگن]] آسٽريا جي ڊچي جي ڀرپاسي وارن ٻين صوبن کي پنهنجي قبضي هيٺ آڻڻ شروع ڪيو. 1438ع ۾ آسٽريا جي ڊيوڪ [[آسٽريا جو البرٽ پنجون|البرٽ پنجين]] کي پنهنجي سهري، شهنشاهه [[سگسمنڊ، پاڪ رومي شهنشاهه|سگسمنڊ]] جو جانشين چونڊيو ويو. جيتوڻيڪ البرٽ پاڻ رڳو هڪ سال حڪمران رهيو، پر ان کان پوءِ فقط هڪ استثنا کي ڇڏي، [[پاڪ رومي سلطنت]] جا سمورا شهنشاهه هابسبرگ خاندان سان تعلق رکندا هئا. هابسبرگن پنهنجي موروثي علائقن کان پري به نوان علائقا حاصل ڪرڻ شروع ڪيا. 1477ع ۾ شهنشاهه [[فريڊرڪ ٽيون، پاڪ رومي شهنشاهه|فريڊرڪ ٽئين]] جي اڪيلي پٽ آرچڊيوڪ [[ميڪسميلين پهريون، پاڪ رومي شهنشاهه|ميڪسميلين]]، [[برگنڊي جي ڪائونٽي|برگنڊي]] جي وارثياڻي ماريا سان شادي ڪئي، جنهن جي نتيجي ۾ [[نيدرلينڊز]] جو گهڻو حصو هابسبرگ خاندان جي قبضي هيٺ اچي ويو.<ref name="johnson 25">Lonnie Johnson 25</ref><ref name="brook 11">Brook-Shepherd 11</ref> 1496ع ۾ سندس پٽ [[فلپ پهريون، ڪاسٽيل جو بادشاهه|فلپ دي فيئر]]، [[جوانا آف ڪاسٽيل|جوانا]] سان شادي ڪئي، جيڪا [[ڪاسٽيل جو تاج|ڪاسٽيل]] ۽ [[اراگون جو تاج|اراگون]] جي وارثياڻي هئي. ان شاديءَ جي نتيجي ۾ اسپين ۽ ان سان لاڳاپيل اطالوي، آفريڪي، [[فلپائن|ايشيائي]] ۽ [[نئين دنيا]] جا علائقا پڻ هابسبرگن جي حڪمرانيءَ جي دائري ۾ اچي ويا.<ref name="johnson 25"/><ref name="brook 11"/> 1526ع ۾ [[موهاچ جي جنگ]] کان پوءِ [[بوهيميا]] ۽ [[هنگري]] جو اهو حصو، جنهن تي عثمانين قبضو نه ڪيو هو، آسٽريائي حڪمرانيءَ هيٺ اچي ويو.<ref>Lonnie Johnson 26</ref> هنگري ڏانهن [[عثماني–هنگري جنگيون|عثماني توسيع]] سبب هابسبرگن ۽ عثمانين وچ ۾ [[عثماني–هابسبرگ جنگيون|بار بار جنگيون]] ٿيون، جن مان 1593ع کان 1606ع تائين جاري رهندڙ [[ڊگهي جنگ (عثماني جنگيون)|ڊگهي جنگ]] خاص طور اهم هئي. ترڪن [[اسٽيريا]] ۾ لڳ ڀڳ 20 ڀيرا حملا ڪيا،<ref>"'' The Catholic encyclopedia''". Charles George Herbermann (1913). Robert Appleton company.</ref> جن مان ڪجهه حملن کي ذريعن ۾ ”ساڙڻ، ڦرلٽ ڪرڻ ۽ هزارين ماڻهن کي غلام بڻائي وٺي وڃڻ“ طور بيان ڪيو ويو آهي.<ref>"''[https://books.google.com/books?id=8-ARAAAAYAAJ&pg=PA560 Bentley's miscellany] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240312192545/https://books.google.com/books?id=8-ARAAAAYAAJ&pg=PA560#v=onepage&q&f=false |date=12 March 2024 }}''". Charles Dickens, William Harrison Ainsworth, Albert Smith (1853).</ref> سيپٽمبر 1529ع جي آخر ۾ عثماني سلطان [[سليمان اعظم]] [[ويانا جو محاصرو (1529)|ويانا جو پهريون محاصرو]] شروع ڪيو، جيڪو ناڪام رهيو؛ عثماني تاريخدانن موجب ان ناڪاميءَ ۾ وقت کان اڳ شروع ٿيل سياري ۽ برفباريءَ پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو. === 17هين ۽ 18هين صديون === [[File:Anonym Entsatz Wien 1683.jpg|thumb|1683ع ۾ ٿيل [[ويانا جي جنگ]]، [[عثماني سلطنت]] جي يورپ ڏانهن اڳڀرائي کي روڪي ڇڏيو.]] [[ليوپولڊ پهريون، پاڪ رومي شهنشاهه|ليوپولڊ پهرئين]] جي ڊگهي حڪمرانيءَ دوران، 1683ع ۾ پولينڊ جي بادشاهه [[جان ٽيون سوبيسڪي]] جي اڳواڻيءَ هيٺ ترڪن خلاف [[ويانا جي جنگ|ويانا جو ڪامياب دفاع]] ڪيو ويو.<ref>Lonnie Johnson 26–28</ref> ان کان پوءِ ٿيل [[عظيم ترڪ جنگ]] جي نتيجي ۾ هنگري جو گهڻو حصو آسٽريا جي قبضي هيٺ اچي ويو. ان انتظام کي 1699ع ۾ ٿيل [[ڪارلووٽس جو معاهدو|ڪارلووٽس جي معاهدي]] ذريعي باضابطه شڪل ڏني وئي. [[چارلس ڇهون، پاڪ رومي شهنشاهه|چارلس ڇهين]] انهن ڪيترين ئي حاصلات تان هٿ کنيو، جيڪي سلطنت گذريل سالن دوران حاصل ڪيون هيون. کيس [[هابسبرگ خاندان]] جي مرداڻي شاهي نسل جي ويجهي خاتمي جو خدشو هو. ان ڪري چارلس ڇهون [[1713ع جي پراگميٽڪ سينڪشن|1713ع جي پراگميٽڪ سينڪشن]] کي تسليم ڪرائڻ جي بدلي ۾ ٻين طاقتن کي علائقائي ۽ سياسي رعايتون ڏيڻ لاءِ تيار هو. ان بندوبست تحت سندس ڌيءَ [[ماريا ٿيريسا]] کي سندس وارث طور تسليم ڪيو ويو. [[پروشيا]] جي عروج سان جرمن علائقن ۾ [[آسٽريا–پروشيا رقابت]] جي شروعات ٿي. آسٽريا، پروشيا ۽ روس سان گڏجي [[پولينڊ جون ورهاستون|پولينڊ جي ٽن ورهاستن]] مان پهرين ۽ ٽين ورهاست ۾ حصو ورتو، جيڪي ترتيبوار 1772ع ۽ 1795ع ۾ ٿيون. === 19هين صدي === {{See also|آسٽريائي سلطنت|آسٽريا-هنگري}} [[File:Congress of Vienna.PNG|thumb|left|[[ويانا ڪانگريس]] 1814ع–1815ع ۾ منعقد ٿي. ڪانگريس جو مقصد [[فرانسيسي انقلابي جنگيون|فرانسيسي انقلابي جنگين]]، [[نيپولين جون جنگيون|نيپولين جي جنگين]] ۽ [[پاڪ رومي سلطنت]] جي خاتمي سبب پيدا ٿيل ڪيترن ئي مسئلن کي حل ڪرڻ هو.]] آسٽريا پهرين ۽ ٻي اتحاد جي حصي طور [[انقلابي فرانس]] خلاف جنگين ۾ شامل ٿيو ۽ ان کان پوءِ [[نيپولين جون جنگيون|نيپولين جي جنگين]] ۾ پڻ حصو ورتائين. 1792ع کان 1801ع تائين آسٽريائي فوجن کي 754,700 جاني نقصان برداشت ڪرڻا پيا.<ref>Clodfelter</ref> آسٽريا ۽ پاڪ رومي سلطنت جي هابسبرگ حڪمرانن کي [[نيپولين بوناپارٽ]] هٿان لڳاتار شڪستن کي منهن ڏيڻو پيو. نيپولين پاران فرانسيسي سلطنت قائم ڪرڻ کان پوءِ پنهنجي شاهي خاندان جي حيثيت محفوظ رکڻ لاءِ 1804ع ۾ [[آسٽريائي سلطنت]] قائم ڪئي وئي،<ref>Lonnie Johnson 34</ref> ۽ نيپولين کي سندن اڳوڻي شاهي تخت تي دعويٰ ڪرڻ کان روڪڻ لاءِ 1806ع ۾ [[پاڪ رومي سلطنت]] کي ختم ڪيو ويو. 1814ع ۾ آسٽريا انهن اتحادي فوجن جو حصو هو، جن فرانس تي حملو ڪري [[نيپولين جون جنگيون]] پڄاڻيءَ تائين پهچايون. 1815ع جي [[ويانا ڪانگريس]] کان پوءِ آسٽريائي سلطنت يورپ جي چئن غالب طاقتن مان هڪ ۽ تسليم ٿيل [[عظيم طاقت]] طور سامهون آئي. ساڳئي سال آسٽريا جي صدارت هيٺ [[جرمن ڪنفيڊريشن]] ({{Lang|de|Deutscher Bund}}) قائم ڪئي وئي. حل نه ٿيل سماجي، سياسي ۽ قومي اختلافن سبب جرمن علائقا [[1848ع جا انقلاب|1848ع جي انقلابن]] جي لپيٽ ۾ آيا، جن جو هڪ اهم مقصد متحد جرمني قائم ڪرڻ هو.<ref name="johnson 36">Johnson 36</ref> [[File:Deutscher Bund.svg|thumb|[[جرمن ڪنفيڊريشن]] ۽ ان جي 39 خودمختيار ميمبر رياستن جو نقشو]] جرمنيءَ جي اتحاد بابت مختلف تجويزون موجود هيون، جن ۾ [[ننڍو جرمني ۽ وڏو جرمني|وڏو جرمني]]، [[گريٽر آسٽريا جون گڏيل رياستون|وڏو آسٽريا]] يا آسٽريا کان سواءِ جرمن ڪنفيڊريشن شامل هيون. 1864ع ۾ آسٽريا ۽ پروشيا گڏجي [[ڊينمارڪ]] خلاف جنگ ڪئي ۽ [[شليسويگ]] ۽ [[هولسٽائن]] جون ڊچيون ڊينمارڪ جي قبضي کان آزاد ڪرايون. ٻنهي طاقتن وچ ۾ انهن ڊچين جي انتظام بابت اتفاق نه ٿي سگهيو، جنهن جي نتيجي ۾ 1866ع ۾ [[آسٽريا-پروشيا جنگ]] لڳي. [[ڪونيگريٽس جي جنگ]] ۾ پروشيا هٿان شڪست کان پوءِ<ref name="johnson 36"/> آسٽريا کي جرمن ڪنفيڊريشن ڇڏڻي پئي ۽ ان کان پوءِ هن جرمن سياست ۾ اڳوڻو ڪردار ادا نه ڪيو.<ref name="johnson 55">Lonnie Johnson 55</ref><ref>Schulze 233</ref> آسٽريا جي هابسبرگ بادشاهت پنهنجي جرمن ٻولي ڳالهائيندڙ علائقن کي [[جرمني جو اتحاد|1871ع ۾ قائم ٿيل جرمن سلطنت]] ۾ شامل ڪرڻ ۽ پنهنجي غير جرمن ٻولي ڳالهائيندڙ علائقن تان دستبردار ٿيڻ لاءِ تيار نه هئي، تنهنڪري نئين سلطنت جو تاج پروشيا جي بادشاهه [[فريڊرڪ ولهيلم چوٿون]] کي پيش ڪيو ويو. دٻايل [[1848ع جو هنگري انقلاب|1848ع جي هنگري انقلاب]] کان پوءِ رهجي ويل مسئلن کي حل ڪرڻ لاءِ 1867ع ۾ [[1867ع جو آسٽريا-هنگري ٺاهه|آسٽريا-هنگري ٺاهه]]، جنهن کي ''آؤسگلائخ'' پڻ چيو وڃي ٿو، ڪيو ويو. ان تحت [[فرانز جوزف پهريون]] جي سربراهيءَ هيٺ [[آسٽريائي سلطنت]] ۽ [[هنگري جي بادشاهت]] تي ٻڌل ٻٽي بادشاهت قائم ٿي.<ref>Lonnie Johnson 59</ref> هن گهڻ نسلي [[آسٽريا-هنگري]] سلطنت ۾ [[جرمن]]، [[هنگريائي]]، ڪروئيشيائي، چيڪ، [[پولش ماڻهو|پولش]]، [[روسين]]، سرب، سلوواڪ، سلووين ۽ يوڪريني قومن سان گڏ اطالوي ۽ روماني آباديءَ جون وڏيون برادريون پڻ شامل هيون. قومپرست تحريڪن جي عروج واري دور ۾ آسٽريا-هنگري جهڙي گهڻ نسلي سلطنت تي حڪمراني ڪرڻ ڏينهون ڏينهن وڌيڪ ڏکيو ٿيندو ويو، جنهن سبب حڪومت کي وڌايل ڳجهي پوليس تي گهڻو ڀاڙڻو پيو. تنهن هوندي به آسٽريائي حڪومت ڪجهه معاملن ۾ مختلف قومن کي سهولتون ڏيڻ جي ڪوشش ڪئي. مثال طور، [[سسلائٿينيا]] جا قانون ۽ حڪم شايع ڪندڙ ''رائخس گيزيٽس بلاٽ'' اٺن ٻولين ۾ جاري ٿيندو هو؛ جڏهن تہ سڀني قومي گروهن کي پنهنجي ٻوليءَ ۾ اسڪول هلائڻ ۽ سرڪاري آفيسن ۾ پنهنجي مادري ٻولي استعمال ڪرڻ جو حق حاصل هو. [[File:Austria Hungary ethnic.svg|thumb|[[آسٽريا-هنگري]] جو نسلي نقشو، 1910ع]] مختلف سماجي طبقن سان تعلق رکندڙ ڪيترن ئي آسٽريائي جرمنن، جن ۾ [[جارج ريٽر فون شونيرر]] پڻ شامل هو، آسٽريائي جرمنن ۾ جرمن نسلي سڃاڻپ مضبوط ڪرڻ ۽ آسٽريا کي جرمنيءَ سان ملائڻ (''[[آنشلوس]]'') جي اميد سان [[آسٽريا ۾ جرمن قومپرستي|پين-جرمنزم]] جي ڀرپور حمايت ڪئي.<ref name="DPSO">{{Cite web|date=2000|title=Das politische System in Österreich (The Political System in Austria)|url=http://www.politischebildung.at/upload/polsystem.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20140423112116/http://www.politischebildung.at/upload/polsystem.pdf|archive-date=23 April 2014|access-date=9 July 2014|publisher=Austrian Federal Press Service|page=24|language=de|location=Vienna}}</ref> [[ڪارل لوئيگر]] جهڙن ڪجهه آسٽريائين پڻ پنهنجي سياسي مقصدن کي اڳتي وڌائڻ لاءِ پين-جرمنزم کي عواميت پسنديءَ جي هڪ صورت طور استعمال ڪيو. جيتوڻيڪ بسمارڪ جي پاليسين آسٽريا ۽ آسٽريائي جرمنن کي جرمنيءَ کان ٻاهر رکيو، تڏهن به ڪيترائي آسٽريائي پين-جرمن قومپرست کيس پنهنجو مثالي اڳواڻ سمجهندا هئا. اهي جرمن شهنشاهه [[ولهيلم پهريون، جرمن شهنشاهه|ولهيلم پهرئين]] جي پسنديده گل طور مشهور نيرا ڪارن فلاور پنهنجن ڪوٽن جي بٽڻن ۾ لڳائيندا هئا ۽ جرمن قومي رنگن، ڪاري، ڳاڙهي ۽ پيلي، جون نشانيون پڻ پائيندا هئا. آسٽريائي اسڪولن ۾ انهن ٻنهي نشانين تي عارضي پابندي به لڳائي وئي، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن کي گهڻ نسلي سلطنت خلاف ناراضگيءَ جي اظهار طور استعمال ڪيو ويندو هو.<ref>{{Cite book|last=Unowsky|first=Daniel L.|title=The Pomp and Politics of Patriotism: Imperial Celebrations in Habsburg Austria, 1848–1916|publisher=Purdue University Press|date=2005|page=157}}</ref> آسٽريا کي جرمنيءَ کان ڌار رکڻ سبب ڪيترن آسٽريائين لاءِ قومي سڃاڻپ جو مسئلو پيدا ٿيو. ان صورتحال بابت سوشل ڊيموڪريٽ اڳواڻ [[اوٽو بائوئر]] چيو تہ اها ”اسان جي آسٽريائي ۽ جرمن ڪردار وچ ۾ ڇڪتاڻ“ هئي.<ref>Evan Burr Bukey, Hitler's Austria: Popular Sentiment in the Nazi Era, 1938–1945, p. 6</ref> آسٽريا-هنگري سلطنت ۾ آسٽريائي جرمنن ۽ ٻين نسلي گروهن وچ ۾ پڻ ڇڪتاڻ موجود هئي. ڪيترائي آسٽريائي، خاص طور پين-جرمن تحريڪن سان لاڳاپيل ماڻهو، جرمن نسلي سڃاڻپ کي وڌيڪ مضبوط ڪرڻ جا حامي هئا ۽ اميد رکندا هئا تہ سلطنت جي خاتمي کان پوءِ [[آنشلوس|آسٽريا جو جرمنيءَ سان الحاق]] ممڪن ٿي سگهندو.<ref>Brigitte Hamann, Hitler's Vienna: A Portrait of the Tyrant as a Young Man, p. 394</ref> ڪيترن آسٽريائي پين-جرمن قومپرستن وزيراعظم [[ڪائونٽ ڪازيمير فيلڪس باديني|ڪازيمير ڪائونٽ باديني]] جي 1897ع واري ٻوليءَ بابت فرمان خلاف سخت احتجاج ڪيو. ان فرمان تحت بوهيميا ۾ جرمن ۽ چيڪ ٻولين کي گڏيل سرڪاري ٻولين جو درجو ڏنو ويو ۽ نون سرڪاري عملدارن لاءِ ٻنهي ٻولين ۾ رواني لازمي قرار ڏني وئي. عملي طور ان جو مطلب اهو هو تہ سرڪاري ملازمتن ۾ چيڪ ماڻهن جي ڀرتيءَ جا امڪان وڌيڪ ٿي ويا، ڇاڪاڻ⁠تہ وچولي طبقي جا گهڻا چيڪ جرمن ٻولي ڳالهائي سگهندا هئا، جڏهن تہ جرمن ٻولي ڳالهائيندڙن ۾ چيڪ ٻولي ڄاڻندڙن جو تناسب گهٽ هو. [[الٽرامونٽانزم|الٽرامونٽين]] ڪيٿولڪ سياستدانن ۽ پادرين طرفان هن سڌاري جي حمايت جي ردعمل ۾ ''[[روم کان پري]]'' تحريڪ شروع ٿي، جنهن جي شروعات شونيرر جي حامين ڪئي ۽ جنهن ”جرمن“ عيسائين کي رومن ڪيٿولڪ چرچ ڇڏڻ جي اپيل ڪئي.<ref>{{cite news|last=Suppan|title='Germans' in the Habsburg Empire|publisher=The Germans and the East|date=2008|pages=164, 172}}</ref> آسٽريا جي هاڻوڪن علائقن ۾ ماڻهو هزارين سال اڳ به رهندا هئا، پر تاريخدانن کي انهن بابت ڪا ڄاڻ ناهي ملي سگهي. 800 ق.م ۾ ماڻهو کاڻين کوٽڻ جو ڪاروبار ڪندا هئا ۽ انهن جو ڌنڌو ڪچي لوهه ۽ لوڻ جو واپار هو. 15ق.م ۾ رومين هن علائقي کي پنهنجي بادشاهت ۾ شامل ڪيو. 955ع ۾ آسٽريا جرمن سلطنت جو حصو ٿيو. 964ع ۾ پوپ اوٽو پهرئين کي مقدس رومن شهنشاهه جو لقب ڏنو، ان ريت مقدس رومن امپائر جي حيثيت سان 1806ع تائين آسٽريا تي هن جي حڪومت رهي<ref name="سنڌيانا"> [http://encyclopediasindhiana.org article.php?Dflt=آسٽريا آسٽريا : (Sindhianaسنڌيانا)<!-- Bot generated title -->] </ref>. ھن ملڪ واري وچ يورپي حصي ۾ سڀ کان اول رومين جي دؤر کان اول [[ڪيلٽڪ]] قبيلا آباد ٿيا ھئا. انھن قبيلن ھتي [[نورڪم]] نالي بادشاهت قائم ڪئي جيڪا درحقيقت قبيلن جي فيڊريشن ھئي جنھن تي رومي ايمپائر قبضو ڪري پنھنجو صوبو بڻائي ڇڏيو. ھاڻوڪي دؤر ۾ اوڀر آسٽريليا ۾ واقع [[ڪارننٽم]] نالي قلعو اھم فوجي ڪيمپ ھجڻ ڪري رومي ايمپائر جي [[پنونيا صوبو|پنونيا]] صوبي جو گادي جو هنڌ بڻايو ويو اھڙي طرح اتي شھر اڏجي ويو. لڳ ڀڳ چار صدين تائين ڪارننٽم شھر جي آبادي 50000 جي لڳ ڀڳ برقرار رھي.<ref name="Carnuntum Tourism">{{cite web|last =|first =|authorlink =|title =Rome's metropolis on the Danube awakens to new life|website =Archäologischer Park Carnuntum|publisher =Archäologische Kulturpark Niederösterreich Betriebsgesellschaft m.b.H.|date =|url =http://www.carnuntum.co.at/content-en/tales-from-carnuntum|doi =|accessdate =20 February 2010|archiveurl =https://web.archive.org/web/20100116125751/http://www.carnuntum.co.at/content-en/tales-from-carnuntum|archivedate =16 January 2010|url-status=dead|df =dmy-all}}</ref> رومن ايمپائر جي زوال بعد موجوده آسٽريا ۾ [[بويريائي ماڻھو|بويريائي]]، [[سلاو ماڻھو|سلَاوَ]]، [[پينونيائي آوار|آواري]] گھري آيا ۽ اتي قبضو ڪيائون<ref name="johnson 19" /> 788ع ۾ فرينڪن جي بادشاھ [[شارليمن]] علائقو فتح ڪري ان کي پنھنجي رياست جي ڪالوني بڻايو جنھن ۾ ھن عيسائيت کي متعارف ڪرايو<ref name="johnson 19">Johnson 19</ref>. موجوده آسٽريا واري سرزمين [[ايسٽرن فرانسيا]] (ايسٽ فرينڪس بادشاهت) جي حصي ٿيڻ بعد [[بئبنبرگ گھراڻو|بئبنبرگ گھراڻي]] کي وصيت ذريعي ڏني وئي ۽ ان وقت اھا سرزمين ايسٽرن فرانسيا جي آخري اوڀر ۾ سرحد تي واقع ھجڻ ڪري ان تي [[آسٽريا جي مارچ|مارچيا اورينٽلس]] نالو پئجي ويو. اوڀر کي پراڻي جرمن ٻولي ۾ Ostarrîchi يعني آسٽريا سڏيندا ھئا. مارچ يا مارگِرَيو جي ھتي معنيَ آھي سرحد سان لڳولڳ سرزمين. اھا سرزمين بئبنبرگ گھراڻي جي [[ليئوپولڊ پھريون، بئبنبرگ|ليئوپولڊ پھرين]] کي 976ع ۾ ڏني وئي<ref name="johnson 20">Johnson 20–21</ref> [[File:2011-07-09 gasometer 28.JPG|thumb|left|[[نيچرل هسٽري ميوزيم، ويانا]] ۾ آسٽريا جي ولنڊورف ڳوٺ جي کوٽائي مان لڀيل ھڪ عورت جو مجسمو جيڪو 25 کان 28 ھزار قبل مسيح جو ٺھيل آھي]] ===ھبسبرگ گھراڻو ۽ مقدس رومن ايمپائر=== آسٽريا جي نالي جو پھريون تاريخي رڪارڊ 996ع جو آھي جنھن ۾ بئبنبرگ مارچ جي لاء آسٽريا لفظ استعمال ڪيو ويو آهي<ref name="johnson 20" /> 1156ع ۾ [[مقدس رومن ايمپائر]] جي شھنشاھ [[فريڊرڪ بارباروسا]] ھڪ قانوني دستاويز [[پروليجيم مينوس|پِروِلَيجِيم مِينُوس]] تي صحيح ڪري آسٽريا جي علائقي کي [[ڊچي|ڊَچِي]] جو درجو ڏنو. 1192ع ۾ بئبنبرگ گھراڻي ھڪ ٻي ڊچي پڻ حاصل ڪئي جنھن جو نالو [[اسٽيريا واري ڊچي|اِسٽَيريا]] ھيو. بَئبِنبَرگ گھراڻي جي 1246ع ۾ [[فيڊرڪ ٻيون، آسٽريا|فيڊرڪ ٻئين]] جي وفات سان گڏ پڄاڻي ٿي وئي<ref name="johnson 21">Johnson 21</ref>. نتيجي ۾ [[بوھيميا]] جي بادشاھ [[آٽوڪار ٻيون، بوھيميا|آٽوڪار ٻئين]] [[آسٽريا واري ڊچي|آسٽريا]]، [[اسٽيريا واري ڊچي|اِسٽَيرِيا]] ۽ [[ڪارنٿيا واري ڊچي|ڪارنٿيا]] وارين ڊچين تي پوري طاقت سان قبضو ڪيو<ref name="johnson 21" /> 1278ع ۾ ھن جي اقتدار جو سج لھي ويو جڏھن کيس جرمني جي [[رودولف پھريون، جرمني|رودولف پھرين]] [[ مارچ فيلڊ واري جنگ|دُورنڪَروت]] واري جنگ ۾ شڪست ڏني<ref>Lonnie Johnson 23</ref> ان وقت کان وٺي پھرين جنگ عظيم تائين آسٽريائي تاريخ م لڳ ڀڳ سموري دؤر ۾ [[ھبسبرگ گھراڻو|ھَبسبَرگ گھراڻي]] جي بادشاھت قائم رھندي آئي. چوڏھين ۽ پندرهين صدي عيسويءَ ۾ ھبسبرگ شاھي خاندان آسٽريا جي ڊچي ۾ نوان صوبا شامل ڪندي توسيع شروع ڪئي. [[مقدس رومن ايمپائر]] جي شھنشاھ [[سجسمنڊ، لڪسمبرگ|سجسمنڊ]] جي وفات بعد 1438ع ۾ سندس ڄاٽي ڊيوڪ [[البرٽ پنجون، آسٽريا|البرٽ پنجين]] کي بطور بوھيميا جي بادشاھت ۽ مقدس رومن ايمپائر جي وارث طور چونڊيو ويو. جيتوڻيڪ ھن ھڪ سال کن حڪومت ڪئي پر بعد ۾ ھڪ ڄڻي کان سواء مقدس رومن ايمپائر جا سمورا شھنشاھ ھبسبرگ گھراڻي مان ٿيا. 1477ع ۾ ھبسبرگ گھراڻي جو رومي شھنشاھ [[فريڊرڪ ٽيون، ھولي رومن ايمپائر|فريڊرڪ ٽئين]] جي سڪيلڌي پٽ [[آرچڊيوڪ]] [[ميڪسمليئن پھريون، ھولي رومن ايمپائر|ميڪسمليئن پھرين]] جي [[برگنڊي واري ڪائونٽي|بُرگَنڊِي]] جي وارث ماريا سان ٿي اھڙي طرح نيدرلينڊز جو ھڪ وڏو حصو ھبسبرگ گھراڻي جي ملڪيت ۾ شامل ٿي ويو<ref name="johnson 25">Lonnie Johnson 25</ref><ref name="brook 11">Brook-Shepherd 11</ref> 1496ع ۾ انھن جي پٽ [[فلپ پھريون، ڪيسٽيئل وارو|فلپ سھڻو]] [[ڪيسٽيئل وارو تخت|ڪيسٽيئل]] ۽ [[ايراگان وارو تخت|ايراگان]] جي وارث جوئيانا سان ٿي جيڪي عمر جي پوئين حصي ۾ نفسياتي بيمارين ھو شڪار ٿيڻ ڪري [[جوئيانا چري]] سڏبي آھي. ان شاديءَ سان اٽلي ۽ اسپين جا علائقا پڻ ھبسبرگ گھراڻي جي ملڪيت ۾ شامل ٿيا<ref name="johnson 25" /><ref name="brook 11" />.<br> 1526ع [[موھاچ واري جنگ]] ۾ ھنگري ھارائي ويو ۽ خلافت عثمانيه کٽي وئي. نتيجي ۾ بوھيميا ۽ ھنگري جو باقي بچيل حصو آسٽريا جي ھبسبرگ بادشاهت ۾ شامل ٿي ويا<ref>Lonnie Johnson 26</ref> جنھن بعد خلافت عثمانيه ۽ ھبسبرگ جنگين جو آغاز ٿيو جن مان ھڪ ڊگھي جنگ 1593ع کان 1606ع تائين ھلي. ترڪن [[اسٽيريا]] تي 20 دفعا چڙھائي ڪئي<ref>"'' The Catholic encyclopedia''". Charles George Herbermann (1913). Robert Appleton company.</ref> <ref>"''[https://books.google.com/books?id=8-ARAAAAYAAJ&pg=PA560#v=onepage Bentley's miscellany]''". Charles Dickens, William Harrison Ainsworth, Albert Smith (1853).</ref> سيپٽمبر 1529ع جي آخر ۾ سليمان اعظم [[ويانا جو محاصرو]] ڪيو جيڪو برفباري شروع ٿيڻ بعد بغير ڪنھن نتيجي جي ختم ڪيو ويو [[File:Anonym Entsatz Wien 1683.jpg|thumb|1683ع ۾ [[ويانا واري جنگ]] ڇيڙي خلافت عثمانيه يورپ منجھ چڙھائي شروع ڪئي]] مقدس رومن ايمپائر جي شھنشاھ ليئوپولڊ پھريون (1657–1705) جو دور حڪمراني ڊگھو ھيو جنھن ۾ ترڪن خلاف ويانا کي بچائڻ جي جنگ پولينڊ جي بادشاھ [[جان ٽيون سوبيئيسڪي]] جي اڳواڻي ۾ وڙھي وئي<ref>Lonnie Johnson 26–28</ref> ويانا کي بچائڻ ۾ ڪاميابي ملڻ بعد نيٺ زينٽا واري جنگ ۾ ترڪ خلافت کي مقدس رومن ايمپائر واري ليگ شڪست ڏني جنھن جي نتيجي ۾ 1699ع ۾ ڌرين وچ ۾ [[ڪارلووٽز وارو معاھدو]] ٿيو جنھن جي نتيجي ۾ ھنگري جا خلافت پاران کسيل علائقا واپس ٿيڻ لڳا جيڪي آسٽريا ۾ شامل ٿيندا ويا. مقدس رومن ايمپائر جي ھبسبرگ گھراڻي واري آسٽريائي شھنشاھ [[چارلس ڇھون، ھبسبرگ|چارلس ڇھين]] پٽاڻي وارث نہ ھجڻ ڪري پنھنجي ھبسبرگ گھراڻي کي درپيش نابودي واري خطرن کان بچائڻ لاءِ اھي سڀ حاصل ڪيل علائقا وراثت واري 1713ع واري منظوري جي عيوض ترڪ ڪري ڇڏيا. ھن جي خاندان م ڪو مرد وارث نہ بچيو ھو. پھرين ھڪ مرحوم ڀاءُ جي نياڻي [[ماريا جوزفيا]] وارث ھئي جنھن بعد کيس نياڻي [[ماريا ٿريسا]] ڄائي جيڪا وارث ٿي پر تخت جي نياڻين ۾ وراثت ۾ قانوني رڪاوٽ ھئي جنھن لاء عملي منظوري ۽ ان جي مقدس رومن ايمپائر ۾ شامل اتحادين جي مڃتا درڪار ھئي. وراثت واري ان معاملي تي آسٽريا-پروشيا واري رياست جرمني مان مخالفت شروع ڪئي. ماريا ٿريسا پيء جي وفات بعد مقدس رومن ايمپائر جي ايمپريس (ملڪه) ٿي پر ھن کي شريڪ حاڪم پڻ رکڻو پيو. پولينڊ جي ٽن ورھاستن مان پھرين ۽ ٽين ورھاست (1772 ۽ 1795ع ۾) آسٽريا پڻ جرمني ۽ روس سان گڏجي حصو ورتو ھو. [[File:Congress of Vienna.PNG|thumb|left|[[ويانا جي ڪانگريس]] جا 15-1814 وارا اجلاس جن ۾ مقدس رومن ايمپائر جي خاتمي ، انقلابي فرانس سان جنگين ۽ نيپولين وارين جنگين بابت فيصلا ٿيا]] آسٽريا بعد ۾ [[انقلابي فرانس]] سان جنگ ۾ جوٽجي ويو شروع ۾ نيپولين جي ھٿان ان کي لاڳيتيون شڪستون مليون جن سان پراڻي مقدس رومن ايمپائر جو 1806ع ۾ خاتمو ٿي ويو. ان کان ٻہ سال اڳ<ref>Lonnie Johnson 34</ref> آسٽريا جي ايمپائر قائم ٿي. 1814ع ۾ آسٽريا پنھجي اتحادين جيئ فوجين سان گڏجي فرانس ۾ داخل ٿي نيپولين وارين جنگين جو خاتمو آندو. 1815ع ۾ ويانا جي ڪانگريس مان آسٽريا پاڻ کي يورپ جي اندر چئن وڏين طاقتن مان ھڪ مڃائي چڪو ھو. ساڳي سال آسٽريا جي صدارت ۾ جرمن ڪنفيڊريشن جو قيام عمل ۾ آيو<ref name="johnson 36">Johnson 36</ref> [[File:Deutscher Bund.svg|thumb|جرمن ڪنفيڊريشن جو نقشو(1815–1836) جنھن ۾ 39 رياستون شامل ھيون]] ان باوجود آسٽريا جرمني جي ايمپائر 1848 جي حق ۾ پنھجي جرمن ٻولي ڳالھائيندڙ علائقن تان دستبردار نه ٿيو. نئين قائم ٿيل جرمن ايمپائر جو تخت پروشيائي بادشاھ [[فيڊرڪ ولھيم چوٿون، پروشيا|فيڊرڪ ولھيم چوٿين]] جي حوالي ڪيو ويو. 1864ع ۾ آسٽريا ۽ پروشيا ٻئي گڏجي ڊينمارڪ سان وڙھيا ۽ ڊينمارڪ کان [[شليسوگ]] ۽ [[ھولسٽائين]] واريون ڊچيون آزاد ڪرايون. ان جي انتظام تي نااتفاقي ڪري 1866ع ۾ پاڻ ۾ وڙھي پيا ۽ ان سال سندن وچ ۾ [[آسٽرو پروشين جنگ]] شروع ٿي ۽ [[ڪونجگريٽز واري لڙائي]] ۾ آسٽريا کي شڪست آئي<ref name="johnson 36" /> آسٽريا جرمن ڪنفيڊريشن مان نڪري ويو ۽ اڳتي جرمن سياست کان پڻ پاسو ڪري ويو.<ref name="johnson 55">Lonnie Johnson 55</ref><ref>Schulze 233</ref><br> ===آسٽرو ھنگري ايمپائر=== 1867ع ۾ آسٽريا جي ايمپائر ۽ ھنگري جي ايمپائر ملي ھڪ ٿي آسٽرو ھنگري ايمپائر ٺاھي جنھن جو سربراھ [[فرانز جوزف پھريون، آسٽريا|فرانز جوزف]] ٿيو.<ref>Lonnie Johnson 59</ref> ان ۾ [[سلاوڪ ماڻھو|سلاوڪ]] گروہ جھڙوڪ: ڪروٽ، چيڪ، پول، [[روسين]]، سرب ، سلوواڪ، سلوويني ۽ يوڪريني، اطالوي ۽ روماني ابادين وارا ماڻھو پڻ شامل ھيا. [[File:Austria Hungary ethnic.svg|thumb|left|upright=1.25|1910 ۾ آسٽرو ھنگري ايمپائر جي نقشي ۾ نسلي ۽ لساني گروهن جي نشاندھي]] آسٽريائي نسل جي ماڻھن ۾ جرمن قومپرستي جڙ پڪڙيندي وئي جنھن سان آسٽريا ۽ جرمني جي ھڪ ٿيڻ جي اميد جنم ورتو<ref name="DPSO">{{cite web | url=http://www.politischebildung.at/upload/polsystem.pdf | title=Das politische System in Österreich (The Political System in Austria) | publisher=Austrian Federal Press Service | date=2000 | accessdate=9 July 2014 | page=24 | language=German | location=Vienna | archive-url=https://web.archive.org/web/20140423112116/http://www.politischebildung.at/upload/polsystem.pdf | archive-date=23 April 2014 | url-status=dead | df=dmy-all }}</ref> آسٽريا ۾ ڪارل لوگر پئن جرمن ازم جي خيالن جي پرچار ڪئي. ھوڏانھن جرمني ۾ بسمارڪ جي پاليسين آسٽريائي ۽ جرمن آسٽريائي ماڻھن کي جرمني کان الڳ نہ سمجھيو. آسٽريائي پئن جرمن خيالن وارن بسمارڪ کي پنھنجو آئيڊيل بڻائي ڇڏيو ۽ انھن آسٽريا ۾ بندش ھوندي بہ نيرا ڪارن فلاور قميصن جي ڪاجن ۾ لڳائڻ شروع ڪيا ۽ ان ڪري جو اھو گل جرمن شھنشاھ [[ولھيم پھريون، جرمن|ولھيم پھرين]] جو پسنديده گل ھيو.<ref>{{Cite book |first=Daniel L. |last=Unowsky |title=The Pomp and Politics of Patriotism: Imperial Celebrations in Habsburg Austria, 1848–1916 |publisher=Purdue University Press |year=2005 |page=157}}</ref>. آسٽريا جي جرمن قوم کان دوري آسٽريائي عوام ۾ قومي سڃاڻپ جا سوال اٿاري ڇڏيو<ref>Evan Burr Bukey, Hitler's Austria: Popular Sentiment in the Nazi Era, 1938-1945, p. 6</ref> آسٽرو ھنگري ايمپائر جي ان روش آسٽريائي جرمن ماڻھن ۽ ٻين نسلي گروهن وچ ۾ ھڪ نسلي ڇڪتاڻ کي جنم ڏنو. پئن جرمن ازم جي حامي آسٽريائي ماڻھن جرمني سان گڏ ٿيڻ جي خواهش پئي ڪئي ۽ اھي ان اميد سان ھيا تہ اسٽرو ھنگري ايمپائر ختم ٿئي تہ جيئن جرمني ۽ آسٽريا ھڪ ٿي وڃن<ref>Brigitte Hamann, Hitler's Vienna: A Portrait of the Tyrant as a Young Man, p. 394</ref>. [[File:Ferdinand Schmutzer - Franz Ferdinand von Österreich-Este, um 1914.jpg|thumb|upright|[[آرچڊيوڪ فرانز فرڊيننڊ]] جنھن جي قتل سان پھرين جنگ عظيم جي شروعات ٿي]] 1908ع ۾ آسٽرو ھنگري ايمپائر بوسنيا ۽ ھرزگوينيه کي پنھنجي حدن ۾ شامل ڪري ڇڏيو<ref>{{cite web |url=https://www.mtholyoke.edu/acad/intrel/boshtml/bos127.htm |title=The Annexation of Bosnia-Herzegovina, 1908 |publisher=Mtholyoke.edu |date= |accessdate=25 March 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130323152047/https://www.mtholyoke.edu/acad/intrel/boshtml/bos127.htm |archive-date=23 March 2013 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> 1914ع ۾ [[سرجيوو]] ۾ ھڪ بوسنيائي سرب [[گويرلو پرنسپ]] [[آرچڊيوڪ فرانز فرڊيننڊ]] کي قتل ڪيو<ref>Johnson 52–54</ref> جنھن واقعي کي بنياد بڻائي سياستدانن ۽ جنرلن شھنشاھ کي سربيا خلاف جنگ شروع ڪرڻ لاء قائل ڪيو جنھن سان عالمي جنگ ڇڙي پئي ۽ نتيجتن اسٽرو ھنگري ايمپائر ٽٽي وئي. ڏھ لک کان وڌيڪ آسٽروھنگري فوجي مارجي ويا<ref>Grebler, Leo and Winkler, Wilhelm ''The Cost of the World War to Germany and Austria-Hungary'', Yale University Press, 1940.</ref>. 21 ===پھرين آسٽريائي ريپبلڪ === آڪٽوبر 1918ع تي آسٽريا جي شھر ويانا ۾ شاھي پارليامينٽ '''رائخسريٽ''' ۾ جرمن ميمبر گڏ ٿيا جتي انھن جرمن آسٽريا صوبي جي قومي اسيمبلي جو اجلاس منعقد ڪيو. 30 آڪٽوبر تي ان اسيمبليءَ سٽاٽسرٽ نالي سان جرمن آسٽريا جي ريپبلڪ جو اعلان ڪيو. شھنشاھ کين اٽلي سان جنگبندي ۾ حصي وٺڻ جي دعوت ڏني. شھنشاھ 11 نومبر تي نئين ۽ پراڻي حڪومتن جي صلاح سان اعلان ڪيو تي ھو ڪنھن بہ رياستي معاملي ۾ حصو نہ وٺندو. 12 نومبر تي جرمن آسٽريا قانوني طور تي پاڻ کي ڊيموڪريٽڪ ريپبلڪ ھجڻ جو اعلان ڪيو اھڙي طرح بادشاهت جو خاتمو آندو [[File:GermanAustriaMap.png|thumb|left|upright=1.25|جرمن ٻولي ڳالھائيندڙ صوبا 2018 ۾ جرمن آسٽريا جي دعويداري ۾ ,: ڳاڙھي رنگ سان ڏيکاريل]] ھبسبرگ گھراڻي واري آسٽرو ھنگري ۾ جرمن آسٽريا جو نالو جرمنن ابادي جي اڪثريت وارن علائقن جي لاء غيرسرڪاري طور تي استعمال ڪيو ويندو هو<ref>Alfred D. Low, The Anschluss Movement, 1918–1919, and the Paris Peace Conference, pp. 135–138</ref>. [[انچلوس]] (جرمني ۽ آسٽريا جو انضمام) جو مطالبو آسٽريا ۽ جرمني جو ھڪ ھردلعزيز مطالبو ھيو<ref>Alfred D. Low, The Anschluss Movement, 1918–1919, and the Paris Peace Conference, pp. 3–4</ref><ref>Mary Margaret Ball, Post-war German-Austrian Relations: The Anschluss Movement, 1918–1936, pp. 11–15</ref> [[سينٽ جرمين وارو معاھدو|سينٽ جرمين معاھدي]] ۽ [[ورسيليز وارو معاھدو|ورسيليز واري معاهدي]] ۾ جرمني ۽ آسٽريا جي الحاق جي لاءِ منع ڪئي وئي ھئي<ref>Roderick Stackelberg, Hitler's Germany: Origins, Interpretations, Legacies, pp. 161–162</ref><ref>{{cite web |url=http://www.austlii.edu.au/au/other/dfat/treaties/1920/3.html |title=Treaty of Peace between the Allied and Associated Powers and Austria; Protocol, Declaration and Special Declaration [1920&#93; ATS 3 |publisher=Austlii.edu.au |date= |accessdate=15 June 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20000917221810/http://www.austlii.edu.au/au/other/dfat/treaties/1920/3.html |archive-date=17 September 2000 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> انھن معاھدن جرمن آسٽريا تي زور رکيو ته ان جي نالو تبديل ڪري ريپپلڪ آف آسٽريا رکي جنھن تحت [[پھرين آسٽريائي ريپبلڪ ]]قائم ڪئي وئي<ref>Mary Margaret Ball, Post-war German-Austrian Relations: The Anschluss Movement, 1918–1936, pp. 18–19</ref><ref>Montserrat Guibernau, The Identity of Nations, pp. 70–75</ref> آسٽريائي ريپبلڪ کان ٻاھر رھندڙ 30 لک آسٽريائي جرمن نئين رياستن چيڪوسلاواڪيا، يوگوسلاويا، ھنگري ۽ اٽلي ۾ اقليتي آبادي بڻجي ويا<ref>Brook-Shepherd 246</ref> پھرين جنگ عظيم جي خاتمي بعد آسٽريائي ڪرنسي ڪرون پنھنجو قدر وڃائي چڪي ھئي ۽ معيشت [[افراط زر]] جو شڪار ٿي چڪي ھئي. معاشي بھتري آڻڻ لاءِ [[ليگ آف نيشنز]] جي نگراني ۾ آسٽريا جي بين الاقوامي قرض ڏنا ويا<ref>Brook-Shepherd 257–8</ref> تہ جيئن رياست کي ڏيوالي نڪرڻ کان بچائي ان جي ڪرنسي کي مستحڪم ڪري سگھجي. 1925ع ۾ ڪرون کي ختم ڪري آسٽريائي شلنگ نالي ڪرنسي متعارف ڪرائي وئي جنھن جي ھڪ شلنگ کي ڏھ ھزار ڪرون جي برابر ڪيو ويو اھڙي طرح چ1929ع تائين معيشيت ۾ ڪجهه بھتري آندي وئي. پھرين آسٽريائي ريپبلڪ 1933ع تائين قائم رھي سگھي ڇوتہ ان سال ريپپلڪ بجي چانسلر اينجلبرٽ ڊولفس پارليامينٽ ذريعي ملڪ ۾ اٽلي جي فاشسٽ طرز تي ھڪ آمراڻو نظام قائم ڪري چڏيو<ref name="johnson 104">Lonnie Johnson 104</ref><ref name="brook 269">Brook-Shepherd 269–70</ref><ref name="Brook-Shepherd 261">Brook-Shepherd 261</ref> <ref name="Brook-Shepherd 261" /> ملڪ ۾ گھرو ويڙھ شروع ٿي وئي<ref name="johnson 104" /><ref name="brook 269" /><ref name="johnson 107">Johnson 107</ref> <ref>Brook-Shepherd 283</ref> سوشل ڊيموڪريٽڪ پارٽي تي بندش وڌي وئي ۽ ان جي ڪارڪنن کي جيل موڪليو ويو يا کين ملڪ ڇڏڻ لاء مجبور ڪيو ويو<ref name="johnson 107" /> پھرين مئي 1934 ۾ نئون آئين نافذ ڪيو ويو جنھن ذريعي ڊولفس جي اقتدار کي مضبوط ڪيو ويو پر ان سال 25 جولاء تي کيس نازي فوجي بغاوت ۾ قتل ڪيو ويو<ref>Lonnie Johnson 109</ref><ref>Brook-Shepherd 292</ref> ===ٻين جنگ عظيم=== [[File:Bundesarchiv Bild 183-1987-0922-500, Wien, Heldenplatz, Rede Adolf Hitler.jpg|thumb|[[ايڊوولف ھٽلر]] 1938 م ويانا ۾ [[ھيلڊينپلاٽز]] ۾ تقرير ڪندي]] ڊولفس جو جائنشين [[ ڪرٽ ششنگ]] آسٽريا کي ھڪ جرمن رياست طور ۽ آسٽريائين کي بھتر جرمن طور قبوليو پر ھن آسٽريائي خودمختياري چاھي پئي<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Vsl6mwMXl4YC&pg=PA37|title=Constructing and Deconstructing National Identity: Dramatic Discourse in Tom Murphy's The Patriot Game and Felix Mitterer's In Der Löwengrube|first=Birgit|last=Ryschka|date=1 January 2008|publisher=Peter Lang|via=Google Books|isbn=9783631581117|access-date=19 June 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20160429060525/https://books.google.com/books?id=Vsl6mwMXl4YC&pg=PA37|archive-date=29 April 2016|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> ھن 13 مارچ 1938ع ۾ آسٽريا جي جرمنيءَ کان خودمختياري جو ريفرينڊم ڪرائڻ جو اعلان ڪيو پر 12 مارچ تي آسٽريائي نازين حڪومت پنھنجي ڪنٽرول ۾ آندي ۽ جرمني جي فوجين ملڪ تي قبضو ڪيو<ref name="johnson 112">Lonnie Johnson 112–3</ref> 13 مارچ 1938ع ۾ [[انچولس]] جو سرڪاري اعلان ڪيو ويو. 15 مارچ تي آسٽريا ڄاول [[هٽلر|ايڊولف ھٽلر]] ويانا شھر جي ھڪ علائقي ھيلڊينپلاٽز ۾ جرمني ۽ آسٽريا جي جرمن رائخ (نازي جرمني) سان انضمام جو اعلان ڪيو. اھڙي طرح آزاد آسٽريا جو خاتمو ٿي ويو. ھن اپريل 1938ع ۾ ان انضمام جي توثيق لاء رائشماري پڻ ڪرائي. آسٽريا اھڙي طرح ٽين رئيخ جو حصو ٿي ويو. 10 اپريل 1938 تي ان گڏيل رياست جون پارلياماني چونڊون ڪرايون جيڪي نازي دور جون جرمن رائخٽيگ جون آخرين چونڊون ھيون جيڪي درحقيقت ھڪ سوال تي ريفرنڊم وانگر ھيون جنھن ۾ عوام کان پڇيو ويو ته ڇا ووٽرن کي اڪيلي نازي پارٽيءَ سان تعلق رکندڙ 813 [[رائخٽيگ]] جي ميمبرن جي فھرست قبول آھي. يھودين ۽ خانابدوشن کي ووٽ جي اجازت نہ ڏني وئي<ref>Robert Gellately, Social Outsiders in Nazi Germany, (2001), p. 216</ref> موجوده جرمني واري حصي ۾ چونڊن ۾ عوامي شرڪت %99.5 ھئي جنھن مان %98.9 سيڪڙو جو جواب '''ھا''' ھيو. آسٽريا ايڊولف ھٽلر جو اباڻو وطن ھيو جتي %99.71 سيڪڙو ووٽرن يعني 4,484,475 ڄڻن ووٽ ڏنو جن مان %99.73 سيڪڙو '''ھا''' ۾ جواب ڏنو<ref>Evan Burr Bukey, Hitler's Austria: Popular Sentiment in the Nazi Era, 1938–1945, p. 33</ref> <ref>Ian Kershaw, 2001, Hitler 1936–1945: Nemesis, p. 83</ref> <ref>Roderick Stackelberg, Hitler's Germany: Origins, Interpretations, Legacies, p.170</ref> [[File:KZ Mauthausen.jpg|thumb|left|1945ع ۾ [[مائوٿازن حراستي ڪيمپ]] مان آزادي]] ويانا يھودي اڪثريت وارو علائقو ھيو. يھودين جون ملڪيتون ضبط ڪيون ويون، کين حراستي ڪيمپن م بند ڪيو ويو ۽ انھن کي گئس چئمبرن واري ڪيمپن ۾ ماري ساڙي ناس ڪرڻ شروع ڪيو ويو. 13 اپريل 1945ع تي نازين جي شڪست سان سوويت يونين آڏو ويانا پيش پيو ۽ جلد پوء [[ٽين رئيخ]] (جرمني جي نازي حڪومت) پڻ پيش پئي. آسٽريا جي سوشلسٽ پارٽيءَ جي سوشل ڊيموڪريٽن ۽ انقلابي سوشلسٽن [[ڪارل رينر]] ۽ [[ايڊولف شارف]]، آسٽريا جي پيپلز پارٽي ( اڳوڻي: ڪرسچين سوشل پيپلز پارٽي) جي [[ليئوپولڊ ڪنشڪ]]، آسٽريا جي ڪميونسٽ پارٽي جي [[جوھان ڪوپلينگ]] 27 اپريل 1945ع تي [[ٽين رئيخ]] (نازي جرمني) کان علحدگي جو اعلان ڪندي ويانا ۾ [[عبوري حڪومت]] قائم ڪئي جنھن جو رياستي چانسلر ڪارل رينر ٿيو جنھن کي سرخ فوج ۽ جوزف اسٽالن جي حمايت حاصل هئي<ref name="johnson 135">Lonnie Johnson 135–6</ref>. اھڙي طرح ٻين ريپپلڪ جو جنم ٿيو. اپريل جي آخر تائين اولھ ۽ ڏکڻ آسٽريا اڃان ٽئين ريخ جي قبضي ۾ ھئا. پھرين مئي 1945ع تي تي 1929ع وارو آئين بحال ڪيو ويو. <br> ٻين جنگ عظيم ۾ آسٽريا جا 260000 فوجي مارجي ويا<ref>Rüdiger Overmans. ''Deutsche militärische Verluste im Zweiten Weltkrieg.'' Oldenbourg 2000.</ref>. يھودين جي [[ھولوڪاسٽ]] ۾ 65000 يھودي ماريا ويا<ref>[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/44183/Austria/33382/Anschluss-and-World-War-II Anschluss and World War II] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090820033236/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/44183/Austria/33382/Anschluss-and-World-War-II |date=20 August 2009 }}. Britannica Online Encyclopedia.</ref> 1938 ۽ 1939ع ۾ 140000 يھودي آسٽريا مان ڀڄي وڃڻ ۾ ڪامياب ٿيا. ھزارين آسٽريائي شھرين نازين جي سنگين ڏوھن ۾ شرڪت ڪئي. 1992ع ۾ چانسلر [[فرانز ورئنتزڪي]] 1992ع ۾ سرڪاري طور تي تسليم ڪيو ته رڳو ,[[مائوٿازن حراستي ڪيمپ]] ۾ ھڪ لک کان مٿي ماڻھو ماريا ويا. ===آسٽريا جي ٻين ريپپلڪ=== [[File:Uno City Kaiserwasser.jpg|thumb|ويانا ۾ گڏيل قومن جي افيس جيڪا دنيا ۾ اقوام متحده جي چئن سڀ کان وڏين آفيسن مان ھڪ آھي]] جرمني جو وڏو حصو اتحادي فوجين جي قبضي ۾ آيو. آسٽريا چئن حصن ۾ ورھائجي ويو جن ۾ سوويت زون، آمريڪي زون، برٽش زون ۽ فرينچ زون شامل ھيا. سوويت زون کي ڇڏي باقي ٽن حصن تي آسٽريا جي اتحادي ڪميشن حڪمران ٿي <ref>Lonnie Johnson 137</ref> ويانا واري سوشل ڊيموڪريٽن ، ڪنزرويٽو ۽ ڪميونسٽن جي گڏيل آسٽريائي حڪومت کي اولھ وارن اتحادين آڪٽوبر 1945ع ۾ تسليم ڪيو جيڪا 1947ع تائين قائم رهي<ref>Manfried Rauchensteiner: Der Sonderfall. Die Besatzungszeit in Österreich 1945 bis 1955 (The Special Case. The Time of Occupation in Austria 1945 to 1955), edited by [[Heeresgeschichtliches Museum]] / Militärwissenschaftliches Institut (Museum of Army History / Institute for Military Science), Vienna 1985</ref> 15 مئي 1955 ۾ چئني قابض طاقتن وچ ۾ [[آسٽرين اسٽيٽ ٽريٽي]] نالي معاھدو ٿيو جنھن جي نتيجي ۾ 26 آڪٽوبر 1955 تي سڀئي طاقتون اتان دستبردار ٿي ويون ۽ آسٽريا ھڪ مڪمل خودمختيار ملڪ بڻجي ويو. سوويت ۽ آمريڪي بلاڪن وچ ۾ [[سرد جنگ]] جي شروعات ۾ ئي آسٽريا جي پارليامينٽ قانون منظور ڪري غيرجانبدار رھڻ جو فيصلو ڪيو<ref name="johnson 153">Lonnie Johnson 153</ref> ان ڏينھن کي ھاڻي آسٽريا جو قومي ڏينهن ڪري ملهايو ويندو آهي<ref>{{Cite web |url=https://www.austria.org/national-day/ |title=The Austrian National Day |website=Austrian Embassy, Washington |language=en-US |access-date=2018-10-24 |df=dmy-all |archive-url=https://web.archive.org/web/20181025070927/https://www.austria.org/national-day/ |archive-date=25 October 2018 |url-status=live }}</ref> [[File:Tratado de Lisboa 13 12 2007 (081).jpg|thumb|آسٽريا 1995ع ۾ يورپي يونين ۾ شامل ٿيو ۽ 2007 ۾ [[لزبن ٽريٽي]] تي صحيح ڪئي]] ٻين ريپپلڪ جو سياسي نظام 1929ع جي آئين مطابق آھي. [[ڪرٽ وئلڌيم]] 1986 کان 1992ع تائين آسٽريا جو صدر رھيو جيڪو ٻين جنگ عظيم ۾ نازي فوج ۾ آفيسر ھيو ۽ مٿس جنگي ڏوھن جا پڻ الزام ھيا<ref>{{cite web |title=Kurt Waldheim {{!}} president of Austria and secretary-general of the United Nations |url=https://www.britannica.com/biography/Kurt-Waldheim |website=Encyclopedia Britannica |accessdate=25 September 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180926052356/https://www.britannica.com/biography/Kurt-Waldheim |archive-date=26 September 2018 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> 1994ع ۾ يورپين يونين ۾ شامل ٿيڻ لاء عوامي ريفرينڊم ڪرايو ويو جنھن ۾ ٻہ ڀاڱي ٽي جي اڪثريت سان ماڻھن يورپي يونين ۾ شامل ٿيڻ لاء ووٽ ڏنو. اھڙي طرح پھرين جنوري 1995ع تي آسٽريا يورپي يونين جو حصو ٿي ويو<ref>Brook-Shepherd 447,449</ref> ==جاگرافي== [[File:Oesterreich topo.png|thumb|upright=1.25|آسٽريا جو ٽوپو گرافي وارو نقشو جنھن ۾ ھڪ لک کان مٿي آبادي وارا شھر ڏيکاريل]] [[الپس]] واري علائقي ۾ واقع ھجڻ سبب آسٽريا گھڻي ڀاڱي جابلو ملڪ آھي<ref name="BritannicaAlps">{{cite web|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/17356/Alps|title=Alps|date=11 June 2009|website=Encyclopædia Britannica|publisher=Encyclopædia Britannica Online|accessdate=12 June 2009| archiveurl= https://web.archive.org/web/20090601083317/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/17356/Alps| archivedate= 1 June 2009 | url-status=live}}</ref> وچ اوڀر وارو الپس، اتر لائم اسٽون الپس ۽ ڏکڻ لائم اسٽون الپس جزوي طور تي آسٽريا ۾ واقع آھن. آسٽريا اتر ۾ °46 ۽ °49 ڊگرين جي وچ واري ويڪرائي ڦاڪ ۽ اوڀر ۾ °9 ۽ °18 ڊگرين جي وچ واري ڊگھائي ڦاڪ ۾ واقع آهي. آسٽريا کي پنجن علائقن ۾ ورھائي سگھجي ٿو جن ۾ سڀ کان وڏو علائقو [[ايسٽرن الپس]] وارو آھي جيڪو پوري ملڪ جي پکيڙ جو %62 آھي. الپس جبلن جي دامن وارو علائقو ۽ ڪارپيٿيائي جبل وارو علائقو جيڪو ڪل پکيڙ جو %12 سيڪڙو آھي. اوڀر پاسي واري جابلو دامن لڳ پئنوني واري ھيٺاھين ٻھراڙيءَ واري علائقي جي مدار جي پسگردائيءَ جيڪا پڻ ڪل پکيڙ جو %12 سيڪڙو آھي. اتر وارا جابلو علائقا جيڪي آسٽريا جي [[گرينائيٽ]] واري پليٽ سڏبا آهن جيڪي بوھيميائي جي وچولي ۾ واقع آھن جيڪي ڪل پکيڙ جو %10 سيڪڙو آھن. ھڪ علائقو [[ويانا واري طاس]] وارو آھي جيڪو ڪل پکيڙ جو 4 سيڪڙو آھي. <gallery heights="120px" widths="160px"> File:1 hallstatt austria.jpg|[[ھال اسٽاٽ]] جو منظر File:Krems and mautern from ferdinandswarte.jpg|[[واچا واري وادي]] جي پڇاڙي ۾ ڪريمس ۽ ڊير ڊونا جا منظر File:Vorderhopfreben Üntschenspitze 1.jpg|اونھاري ۾ آسٽريا جي [[اسڪوپرنا]] جي ٻھراڙيءَ جو منظر File:Donau Linz Abend.jpg| لنز ڀرسان [[ڊينيوب ندي]] ۾ ڪروز جھازن جو منظر </gallery> ===آبھوا=== [[File:Koppen-Geiger Map AUT present.svg|thumb|[[ڪوپن واري موسمي درجابندي]] وارو آسٽريا جو نقشو<ref>{{cite journal |last1=Beck |first1=Hylke E. |last2=Zimmermann |first2=Niklaus E. |last3=McVicar |first3=Tim R. |last4=Vergopolan |first4=Noemi |last5=Berg |first5=Alexis |last6=Wood |first6=Eric F. |title=Present and future Köppen-Geiger climate classification maps at 1-km resolution |journal=Scientific Data |date=30 October 2018 |volume=5 |pages=180214 |doi=10.1038/sdata.2018.214|pmid=30375988 |pmc=6207062 |bibcode=2018NatSD...580214B }}</ref>]] آسٽريا جو وڏو حصو ٿڌ يا ٽيمپريٽ موسم واري زون ۾ واقع آهي جتي اولھ جون گھم واريون ھوائون زور سان گھلن ٿيون. ملڪ جو ٽن جو چوٿون حصو الپس جبلن تي مشتمل آهي جنھن ڪري اتي الپائين موسم غالب آھي. سياري ۾ ھن ملڪ ۾ تمام گهڻي ٿڌ ٿئي ٿي (−10 کان 0° پد) ۽ اونھاري ۾ نسبتن اوچو پد رھندو آھي<ref name="Climate">{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/weather/world/city_guides/results.shtml?tt=TT003350|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101202042009/http://www.bbc.co.uk/weather/world/city_guides/results.shtml?tt=TT003350|archivedate=2 December 2010|title=Average Conditions, Vienna, Austria|year=2006|publisher=British Broadcasting Corporation|accessdate=24 May 2009}}</ref> ملڪ ۾ سڀ کان وڌيڪَ گرمي پد °40.5 گريڊ آگسٽ 2013 ۾ رڪارڊ ڪيو ويو ھو. باقي سراسري گرمي پد °20 جي وچ تائين رھندو آھي<ref name=ZAMG>{{cite web|url= http://www.zamg.ac.at/cms/de/klima/klimauebersichten/klimamittel-1971-2000|title= Austrian Meteorological Institute|access-date= 12 August 2012|archive-url= https://web.archive.org/web/20120812220313/http://www.zamg.ac.at/cms/de/klima/klimauebersichten/klimamittel-1971-2000|archive-date= 12 August 2012|url-status=live|df= dmy-all}}</ref> [[ڪوپن واري موسمي درجابندي]] مطابق آسٽريا جون موسمون مختلف قسمن جون آھن جن ۾ سامونڊي موسم، گھميل براعظمي موسم، سب آرڪٽڪ موسم، ٽونڊرا موسم ۽ آئس ڪيپ موسم شامل آهن<ref name="ZAMG"/><ref>{{cite web|url= https://en.climate-data.org/country/4/|title= Climate-Data.org|access-date= 15 April 2017|archive-url= https://web.archive.org/web/20170415201756/https://en.climate-data.org/country/4/|archive-date= 15 April 2017|url-status=live|df= dmy-all}}</ref><ref>{{Cite journal|title= Atlantic influence on the Alps|journal= Environmental Research Letters|volume= 8|issue= 3|pages= 034026|doi= 10.1088/1748-9326/8/3/034026|year= 2013|last1= Zampieri|first1= Matteo|last2= Scoccimarro|first2= Enrico|last3= Gualdi|first3= Silvio|doi-access= free|bibcode= 2013ERL.....8c4026Z}}</ref> {{Weather box |collapsed=collapsed |location =ليخ، وورارلبرگ (1440 ميٽر، 1982ع کان 2012 تائين جا سراسري گرمي پد) |metric first = Yes |single line = Yes <!--Average high temperatures--> |Jan high C = -0.7 |Feb high C = 0.3 |Mar high C = 3.5 |Apr high C = 7.1 |May high C = 11.8 |Jun high C = 17.4 |Jul high C = 16.8 |Aug high C = 14.3 |Sep high C = 15.1 |Oct high C = 9.7 |Nov high C = 3.7 |Dec high C = 0.1 |Average high C = |Jan mean C = -4.5 |Feb mean C = -3.7 |Mar mean C = -0.6 |Apr mean C = 2.9 |May mean C = 7.3 |Jun mean C = 10.6 |Jul mean C = 12.7 |Aug mean C = 12.2 |Sep mean C = 9.9 |Oct mean C = 5.6 |Nov mean C = 0.4 |Dec mean C = -3.3 |year mean C = |Jan low C = -8.2 |Feb low C = -7.6 |Mar low C = -4.7 |Apr low C = -1.3 |May low C = 2.8 |Jun low C = 6.0 |Jul low C = 8.0 |Aug low C = 7.7 |Sep low C = 5.6 |Oct low C = 1.6 |Nov low C = -2.9 |Dec low C = -6.6 |Average low C = |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 59 |Feb precipitation mm = 54 |Mar precipitation mm = 56 |Apr precipitation mm = 70 |May precipitation mm = 103 |Jun precipitation mm = 113 |Jul precipitation mm = 133 |Aug precipitation mm = 136 |Sep precipitation mm = 95 |Oct precipitation mm = 67 |Nov precipitation mm = 78 |Dec precipitation mm = 66 |year precipitation mm = |source 1= <ref name=ZAMG /> |source 2= {{cite web|url= https://en.climate-data.org/location/117363/|title= ليخ موسمي ڄاڻ}} }} {{Weather box |collapsed=collapsed |location =ڪاھٽائي، ٽريول (2060 ميٽر؛ 1982 کان 2012 تائين سراسري گرمي پد) |metric first = Yes |single line = Yes <!--Average high temperatures--> |Jan high C = -3.3 |Feb high C = -3.2 |Mar high C = -0.9 |Apr high C = 2.3 |May high C = 7.0 |Jun high C = 10.4 |Jul high C = 12.7 |Aug high C = 12.3 |Sep high C = 9.6 |Oct high C = 6.3 |Nov high C = 0.5 |Dec high C = -2.4 |Average high C = |Jan mean C = -6.6 |Feb mean C = -6.5 |Mar mean C = -4.2 |Apr mean C = -1.1 |May mean C = 3.4 |Jun mean C = 6.6 |Jul mean C = 8.8 |Aug mean C = 8.6 |Sep mean C = 6.4 |Oct mean C = 2.9 |Nov mean C = -2.4 |Dec mean C = -5.4 |year mean C = |Jan low C = -9.9 |Feb low C = -9.8 |Mar low C = -7.5 |Apr low C = -4.4 |May low C = -0.2 |Jun low C = 2.9 |Jul low C = 4.9 |Aug low C = 4.9 |Sep low C = 3.3 |Oct low C = -0.5 |Nov low C = -5.2 |Dec low C = -8.4 |Average low C = |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 73 |Feb precipitation mm = 66 |Mar precipitation mm = 80 |Apr precipitation mm = 87 |May precipitation mm = 115 |Jun precipitation mm = 126 |Jul precipitation mm = 148 |Aug precipitation mm = 138 |Sep precipitation mm = 96 |Oct precipitation mm = 74 |Nov precipitation mm = 83 |Dec precipitation mm = 72 |year precipitation mm = |source 1= <ref name=ZAMG /> |source 2= {{cite web|url= https://en.climate-data.org/location/111749/|title= ڪاھٽائي موسمي ڄاڻ}} }} ==سياسي نظام== [[File:WienParlament.jpg|thumb|ويانا ۾ آسٽريا جي پارليامينٽ]] [[File:Wien - Hofburg, Leopoldinischer Trakt.JPG|thumb|ويانا ۾ [[ھوفبرگ شاھي محل]] جي ليئوپولڊن ونگ]] آسٽريا جي پارليامينٽ ملڪ جي گادي جي ھنڌ ويانا ۾ واقع آهي جيڪو ملڪ جو آبادي ۾ سڀ کان وڏو آھي. آسٽريا [[وفاق|وفاقي]] [[نمائندگي واري جمھوريت]] واري [[ريپپلڪ]] آھي جيڪا 1920ع واري وفاقي آئين تحت قائم آھي جنھن کي 1929 ۾ ترميمون آڻي تبديل ڪيو ويو ھو پر پھرين مئي 1945ع ۾ ان کي ٻيھر پراڻي حالت ۾ بحال ڪيو ويو ھو<ref>Lonnie Johnson 17, 142</ref> آسٽريا ڊيموڪريٽڪ فيڊرل جمهوريه آهي، جنهن جو هيڊ آف اسٽيٽ ۽ فوج جو ڪمانڊر انِ چيف صدر آهي، جنهن کي عوام 06 سالن لاءِ چونڊيندو آهي<ref name = " سنڌيانا "/>. صدر کي سڌوسنئون عوام ووٽ ذريعي چونڊيندو آھي. وفاقي حڪومت جو سربراھ چانسلر آھي جنھن کي صدر چونڊيندو آھي. آئين مطابق حڪومت کي ھٽائڻ جو اختيار صدر ۽ پارليامينٽ جي ھيٺين ايوان وٽ آهي. پارليامينٽ ٻہ ايواني آھي جي ھيٺين ايوان جو نالو [[آسٽريا جي قومي ڪائونسل|نيشنلراٽ]] آھي جنھن جون ڪل 183 سيٽون آهن ۽ رڪنن جو مدو پنج سال آھي جنھن کي 16 سال ۽ وڌيڪ عمر وارا ووٽر چونڊيندا آهن. ووٽرن جي عمر پھرين 18 سال ھئي جنھن کي 2007 ۾ گھٽائي 16 سال ڪئي وئي . صدر ۽ پارليامينٽ لاء ووٽنگ لازمي آهي<ref>{{cite web|url=http://www.bmi.gv.at/wahlen/elections_compulsorey_voting.asp|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071103221527/http://www.bmi.gv.at/wahlen/elections_compulsorey_voting.asp|archivedate=3 November 2007|title=Bundesministerium für Inneres – Elections Compulsory voting|publisher=Bmi.gv.at|accessdate=3 January 2009}}</ref> نيشنلراٽ جي تحليل چانسلر جي سفارش تي صدر جي حڪم سان ٿيندي آهي. اھو پارليامينٽ جو سڀ کان بااختيار ادارو آھي. پارليامينٽ جو ٻيون ايوان مٿيون ايوان آھي جنھن کي [[آسٽريليا جي وفاقي ڪائونسل|بندسراٽ]] سڏين ٿا. ان کي نيشنلراٽ جي قانونسازي کي محدود پيماني تي ويٽو ڪرڻ جا اختيار آھن جنھن کان پوءِ ان تي نيشنلراٽ ۾ ٻيھر ووٽنگ ڪرائي ويندي آهي جيڪا حتمي ھوندي آھي<ref>{{cite web|url=http://www.konvent.gv.at/ |title=Willkommen beim Österreich Konvent |publisher=Konvent.gv.at |accessdate=21 November 2008| archiveurl= https://web.archive.org/web/20090104001526/http://www.konvent.gv.at/| archivedate= 4 January 2009 | url-status=live}}</ref>. [[File:Wien - Bundeskanzleramt1.JPG| thumb|بالھاسپلاٽز تي واقع وفاقي چانسلري]] آڪٽوبر 2006 جي عام چونڊون ۾ [[آسٽريا جي سوشل ڊيموڪريٽڪ پارٽي]] ھڪ طاقتور پارٽي طور اڀري آئي. جڏھن تہ [[آسٽرين پيپلز پارٽي]] ٻئين نمبر تي رھي<ref name="Election2002">{{cite web|url=http://electionresources.org/at/nationalrat.php?election=2002|title=24 November 2002 General Election Results – Austria Totals|year=2006|website=Election Resources on the Internet|accessdate=12 June 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090707185433/http://electionresources.org/at/nationalrat.php?election=2002|archive-date=7 July 2009|url-status=live|df=dmy-all}}</ref><ref name="Election2006">{{cite web|url=http://electionresources.org/at/nationalrat.php?election=2006|title=October&nbsp;1st,&nbsp;2006 General Election Results – Austria Totals|year=2006|website=Election Resources on the Internet|accessdate=12 June 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090707185102/http://electionresources.org/at/nationalrat.php?election=2006|archive-date=7 July 2009|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> ان باوجود آسٽرين پيپلز پارٽي ننڍين پارٽين سان ملي ڪري مخلوط حڪومت ٺاھي.2013 ۾ سوشل ڊيموڪريٽڪ پارٽي 27 سيڪڙو ووٽ ۽ 52 سيٽون کنيون ۽ پيپلزپارٽي 24 سيڪڙو ووٽ ۽ 47 سيٽون حاصل ڪيون. فريڊم پارٽي 21 سيڪڙو ووٽ ۽ 40 سيٽون حاصل ڪيون ۽ گرين پارٽي 12 سيڪڙو ووٽ ۽ 24 سيٽون حاصل ڪيون. 2017 جي چونڊن ۾ پيپلزپارٽي نوجوان قائد [[سيباسٽيان ڪرز]] جي اڳواڻي ۾ 62 سيٽون حاصل ڪيون ۽ سوشل ڊيموڪريٽڪ پارٽي 52 سيٽون کڻي ٻئي نمبر تي آئي ۽ فريڊم پارٽي 51 سيٽون حاصل ڪيون. پيپلزپارٽي مخلوط حڪومت ٺاهي جنھن ۾ سيباسٽيان ڪرز چانسلر ٿيو ٿيو ۽ 18 ڊسمبر 2017ع ۾ پنھنجي عھدي جو قسم کنيو پر 2019 ۾ اھا حڪومت ڊھي وئي. 2019 جي چونڊن ۾ وري پيپلز پارٽي اڪثريت سان کٽي آئي، کيس 37.5 سيڪڙو ووٽ مليا ۽ گرين پارٽي سان ملي حڪومت ٺاھي. 7 جنوري 2020 تي سيباسٽيان ڪرز وري چانسلر جي عھدي جو قسم کنيو. ==انتظامي ورهاست== آسٽريا 9 رياستن تي مشتمل ھڪ وفاقي رياست آھي. جنهن کي [[جرمن ٻولي]] ۾ "بندسلينا" (Bundesländer) چوندا آهن. اھي رياستون وري ضلعن، "بزائرڪ" (Bezirke) ۽ قانون ذريعي قرار ڏنل شھرن "اسٽيچيوسٽاٽ" (<small>{{Lang|de|[[Statutarstadt|Statutarstädte]]}}</small>) ۾ ورھايل آھن. ضلعا وري ميونسپلٽين "جيمنڊن" <small>({{Lang|de|Gemeinden}})</small> ۾ ورھايل آھن. قانون ذريعي قرار ڏنل شھر ساڳي وقت ميونسپلٽين ۽ ضلعن جو درجو رکڻ ٿا. صرف [[ويانا]] شھر ھڪ منفرد حيثيت رکي ٿو هن ڪري ته اھو ساڳي وقت رياست پڻ آھي. رياستون انتظامي اختيارن کان علاوه مخصوص معاملن ۾ قانون سازي جو اختيار پڻ رکن ٿيون جن ۾ ثقافتي، سماجي ڀلائي، فطرتي تحفظ، شڪار ۽ عمارت سازي وغيره شامل آهن. {| class="sortable wikitable" style="text-align:right; font-size:100%" |- style="font-size:100%; text-align:right" ! <small>*رياست*</small> ! <small>*گادي*جو*هنڌ*</small> ! <small>'''پکيڙ'''</small> <small>'''_چورس ^{ڪلوميٽر}'''</small> ! <small>آبادي</small> <small>(2017)</small> ! <small>گھاٽائي/چورس ڪلوميٽر</small> ! <small>GDP (يورو)</small><small>(2012)</small> ! <small>GDP<br />في ڪس</small> |- | '''[[برجنلينڊ]]'''|| [[آئزن اسٽڊٽ|'''آئزن اسٽڊٽ''']] |style="text-align:right"| <small>'''3,965'''</small>|| style="text-align:right" | <small>'''291,942'''</small>|| style="text-align:right" | 73.6 ||style="text-align:right"| <small>'''7.311'''</small> ارب || style="text-align:right" | <small>'''25,600'''</small> |- | [[ڪرينٿيا (رياست)|'''ڪرينٿيا''']] || [[ڪليگنفرٽ]] |style="text-align:right"| 9,536 ||style="text-align:right"| <small>'''561,077'''</small>|| style="text-align:right" | 58.8 ||style="text-align:right"| 17.62 ارب ||style="text-align:right"| <small>'''31,700'''</small> |- | [[لوئر آسٽريا|'''لوئر''' '''آسٽريا''']] || [[سنڪٽ پولٽن]] |style="text-align:right"| <small>'''19,178'''</small>|| style="text-align:right" | <small>'''1,665,753'''</small>|| style="text-align:right" | 86.9 ||style="text-align:right"| <small>'''49.75'''</small> ارب || style="text-align:right" | <small>'''30,800'''</small> |- | [[سلزبرگ (رياست)|'''سلزبرگ''']] || [[سلزبرگ]] |style="text-align:right"| 7,154 ||style="text-align:right"| 549,263 ||style="text-align:right"| 76.8 ||style="text-align:right"| 23.585 ارب ||style="text-align:right"| <small>'''44,500'''</small> |- | '''[[اسٽيريا]]'''|| [[گراتس]] |style="text-align:right"| <small>'''16,401'''</small>|| style="text-align:right" | <small>'''1,237,298'''</small>|| style="text-align:right" | 75.4 ||style="text-align:right"| <small>'''40.7'''</small> ارب || style="text-align:right" | <small>'''33,600'''</small> |- | [[ٽرول (رياست)|'''ٽرول''']] || [[انسبروڪ]] |style="text-align:right"| <small>'''12,648'''</small>|| style="text-align:right;" | 746,153 ||style="text-align:right"| 59.0 ||style="text-align:right"| <small>'''28.05'''</small> ارب || style="text-align:right" | <small>'''39,400'''</small> |- | [[اپر آسٽريا|'''اپر آسٽريا''']] || [[لنز]] |style="text-align:right"| <small>'''11,982'''</small>|| style="text-align:right;" | <small>'''1,465,045'''</small>|| style="text-align:right" | 122.3 ||style="text-align:right"| <small>'''53.86'''</small> ارب || style="text-align:right" | <small>'''38,000'''</small> |- |colspan=2| '''[[ويانا]]''' |style="text-align:right"| 415 ||style="text-align:right;"| <small>'''1,867,582'''</small>|| style="text-align:right" | 4,500 ||style="text-align:right"| <small>'''81.77'''</small> ارب |- | '''[[وورارلبرگ]]'''|| [[بريگنز]] |style="text-align:right"| <small>'''2,601'''</small>|| style="text-align:right;" | 388,752 ||style="text-align:right"| 149.5 ||style="text-align:right"| <small>'''23.59 ارب'''</small>|| style="text-align:right" | <small>'''58,300'''</small> |- |colspan=7 |<ref>{{Cite web|title=Eurostat – Data Explorer|url=http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/submitViewTableAction.do|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006122431/http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/submitViewTableAction.do|archive-date=6 October 2014|access-date=19 October 2011}}</ref><ref>{{Cite web|title=Statistik Austria – Bevölkerung zu Jahresbeginn 2002–2017 nach Gemeinden (Gebietsstand 1.1.2017)|url=http://www.statistik.at/wcm/idc/idcplg?IdcService=GET_FILE&dID=354032&dDocName=080904|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180322204818/http://www.statistik.at/wcm/idc/idcplg?IdcService=GET_FILE&dID=354032&dDocName=080904|archive-date=22 March 2018|access-date=9 July 2018}}</ref> |} == معيشت == [[File:13-08-30-wien-by-RalfR-123.jpg|thumb|[[ويانا بين الاقوامي مرڪز]] [[گڏيل قومن]] جي آفس سميت ۽ ڊي سي ٽاورز جو ٽاور-1]] آسٽريا دنيا جي ملڪن جي ناليوار جي ڊي پي جي شرح مطابق تمام مٿاھين شرح وارن ملڪن ۾ شامل آهي.<ref name=autogenerated1>{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2012/01/weodata/weorept.aspx?sy=2009&ey=2012&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=122&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a=&pr.x=37&pr.y=14|title=Austria|publisher=International Monetary Fund|accessdate=17 April 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121125152140/http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2012/01/weodata/weorept.aspx?sy=2009&ey=2012&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=122&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a=&pr.x=37&pr.y=14|archive-date=25 November 2012|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> ان جي [[معيشت]] تمام وڏي پيماني تي صنعتي ۽ تمام ترقي يافته سوشل مارڪيٽ واري آهي. 1980ع جي ڏھاڪي تائين وڏي صنعت کي سرڪاري بڻايو ويو پر بعد ۾ نجڪاري ذريعي سرڪاري صنعتي يونٽن ۾ ڪمي آئي. صنعت کان پوءِ [[سياحت]] ھن ملڪ جي معيشيت جو وڏو شعبو آهي. سال 2007ع ۾ بين الاقوامي سياحت جي آمدني ۾ آسٽريا دنيا ۾ نائين نمبر تي ھو. ان سال ھن ملڪ جي سياحتي آمدني 18.9 ارب ڊالر ھئي. سياحن جي تعداد واري شمار ۾ ان سال ھي ملڪ ٻارھين نمبر تي آيو. ملڪ ۾ ان سال 2 ڪروڙ 8 لک سياح گھمڻ آيا.<ref name="UNTWO">{{cite web|url=http://www.tourismroi.com/Content_Attachments/27670/File_633513750035785076.pdf |title=UNTWO World Tourism Barometer, Vol.6 No.2 |accessdate=18 November 2008 |publisher=UNTWO |date=June 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081031013714/http://www.tourismroi.com/Content_Attachments/27670/File_633513750035785076.pdf |archivedate=31 October 2008 |url-status=dead }}</ref> ملڪ جو سڀ کان وڏو واپاري شراڪت دار تاريخي طور تي [[جرمني]] رھيو آھي. [[يورپي يونين]] ۾ شامل ٿيڻ سان ھن ملڪ جا يونين جي رڪن ملڪن سان معاشي لاڳاپن ۾ ويجھڙائپ وڌڻ سان ھن ملڪ جي جرمني تي واپاري دارومدار کي گھٽايو آھي. يورپي يونين جي رڪنيت سان پرڏيھي سيڙپڪاري جو ھتي زبردست اضافو ٿيو آهي. سال 2006ع ۾ جي ڊي پي جي واڌ 3.3 سيڪڙو تائين پھتي.<ref>[http://www.oenb.at/isaweb/report.do?&lang=EN&report=7.7 Real GDP Growth – Expenditure Side] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181106193328/https://www.oenb.at/isaweb/report.do?&lang=EN&report=7.7|date=6 November 2018}}, provided by the [[Oesterreichische Nationalbank|Austrian National Bank]] {{in lang|de}} </ref> ملڪ جي درآمدن جو 67 سيڪڙو يورپي يونين جي رڪن ملڪن مان آھي<ref>{{cite web|title=OEC – Austria (AUT) Exports, Imports, and Trade Partners|url=http://atlas.media.mit.edu/en/profile/country/aut/|website=atlas.media.mit.edu|accessdate=12 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160313121243/http://atlas.media.mit.edu/en/profile/country/aut/|archive-date=13 March 2016|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> [[File:BlueEurozone.svg|thumb|left|آسٽريا يوروزون (تيز نيري رنگ سان ڏيکاريل) واري مالياتي يونين م شامل آھي ۽ يورپي يونين جي سنگل مارڪيٽ جو حصو آهي]] آسٽريا جي مکيه [[زرعي پيداوار]] ۾ [[پٽاٽا]]، [[جوئر]]، [[چقندر]]، [[مڪئي]]، [[ڪڻڪ]]، [[ڪپهه]] ۽ [[انگور]] شامل آهن. مکيه [[صنعت|صنعتن]] ۾ [[فولاد]]، [[مشينري]]، [[گاڏيون]]، [[بجلي|بجليءَ]] جو سامان، [[بصريات|آپٽيڪل]] شيشي جون شيون، [[ڪاغذ]]، [[ڪپڙو|ڪپڙي]]، [[سيمنٽ]]، [[ڪيميائي شيون|ڪيميائي شيئن]] جي صنعتون آهن ۽ مکيه [[معدنيات]] ۾ [[لوھ|لوهه]]، [[پيٽرول]]، ميگنيٽائٽ، گرينائٽ، [[قدرتي گيس]]، [[جست]]، [[ٽامو]] ۽ [[زنڪ]] آهن.<ref name = " سنڌيانا "/> ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:آسٽريا]] [[زمرو:ملڪ]] [[زمرو:وفاقي جمهوريا]] [[زمرو:يورپي ملڪ]] [[زمرو:زمين بند ملڪ]] [[زمرو:وچ يورپ جا ملڪ]] [[زمرو:يورپي اتحاد جا رڪن ملڪ]] [[زمرو:گڏيل قومن جا ڀاتي ملڪ]] [[زمرو:ملڪ ۽ علائقا جتي جرمن هڪ سرڪاري ٻولي آهي]] qspisnxgm82qzhfk2z7f843806kzy1u 404626 404625 2026-08-18T16:06:56Z Intisar Ali 8681 404626 wikitext text/x-wiki {{Short description|وچ يورپ جو ملڪ}} {{Redirect|آسٽريا|ملڪ جي نالي جي تاريخ|آسٽريا جو نالو|ٻيا استعمال|آسٽريا (سلجهائپ)|and|آسٽريا (سلجهائپ)}} {{Distinguish|آسٽريليا|آسٽورياس|آسٽراسيا|آسٽريليشيا}} {{Pp-move}} {{Infobox country | conventional_long_name = آسٽريا جي جمهوريه | common_name = آسٽريا | native_name = {{lang|de-AT|Republik Österreich}} | image_flag = Flag of Austria.svg | image_coat = Austria Bundesadler.svg | national_anthem = {{lang|de-AT|[[آسٽريا جو قومي ترانو|Bundeshymne der Republik Österreich]]}}<br/>"آسٽريا جي جمهوريه جو قومي ترانو"{{parabr}}[[File:Land der Berge Land am Strome instrumental.ogg|center]] | image_map = {{Switcher|[[File:EU-Austria (orthographic projection).svg|upright=1.15|frameless]]|دنيا جي گولي تي ڏيکاريو|[[File:EU-Austria.svg|upright=1.15|frameless]]|[[يورپي يونين]] جو نقشو ڏيکاريو|default=1}} | capital = [[ويانا]] | coordinates = {{Coord|48|12|N|16|21|E|type:city(2,000,000)_region:AT-9}} | largest_city = capital | languages_type = سرڪاري ٻولي | languages = [[آسٽريائي جرمن|جرمن]]{{Efn|[[آسٽريا جو وفاقي آئيني قانون|1920ع واري آسٽريائي آئين]] جي آرٽيڪل 8 جي بنياد تي}}{{Efn|[[برگنلينڊ ڪروشيائي]]، [[چيڪ ٻولي|چيڪ]]، [[هنگري ٻولي|هنگري]]، [[روماني ٻولي|روماني]]، [[سلوواڪ ٻولي|سلوواڪ]] ۽ [[سلوويني ٻولي|سلوويني]] کي [[يورپي منشور براءِ علائقائي يا اقليتي ٻوليون]] تحت سرڪاري طور تسليم ڪيو ويو آهي.}} | languages2 = {{hlist|[[هنگري ٻولي|هنگري]]|[[سلوويني ٻولي|سلوويني]]|[[برگنلينڊ ڪروشيائي]]<ref name="demokratiewebstatt.at" /><ref name="Regional Languages of Austria" />}} | languages2_type = سرڪاري [[علائقائي ٻوليون]] | ethnic_groups = {{Unbulleted list | 72.2% [[آسٽريائي ماڻهو|آسٽريائي]] | 27.8% [[آسٽريا جي آبادي#نسلي گروهه|ٻيا]] }} | ethnic_groups_year = 2024 | ethnic_groups_ref = <ref>{{cite web |title=Migration and Integration 2025 |url=https://www.statistik.at/fileadmin/announcement/2025/07/20250716MigrationIntegration2025EN.pdf |website=Statistics Austria |publisher=Statistik Austria |date=16 July 2025 |access-date=10 August 2025 |language=en}}</ref> | religion_year = 2021 | religion_ref = <ref name="statistik.at">{{Cite web|title=Religionsbekenntnis – STATISTIK AUSTRIA – die Informationsmanager|url=https://www.statistik.at/statistiken/bevoelkerung-und-soziales/bevoelkerung/weiterfuehrende-bevoelkerungsstatistiken/religionsbekenntnis|access-date=9 August 2022|archive-date=30 September 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220930022008/https://www.statistik.at/statistiken/bevoelkerung-und-soziales/bevoelkerung/weiterfuehrende-bevoelkerungsstatistiken/religionsbekenntnis|url-status=live}}</ref> | religion = {{Ublist |item_style=white-space:nowrap; | {{Tree list}} * 68.2% [[عيسائيت]] ** 55.2% [[آسٽريا ۾ ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ ازم]] ** 4.9% [[آسٽريا ۾ مشرقي آرٿوڊوڪسي|آرٿوڊوڪسي]] ** 3.8% [[پروٽيسٽنٽ ازم]] ** 4.3% [[عيسائي فرقو|ٻيا عيسائي]] {{Tree list/end}} |22.4% [[لامذهبيت|ڪو مذهب نه]] |8.3% [[آسٽريا ۾ اسلام|اسلام]] |1.1% [[آسٽريا ۾ مذهب|ٻيا]] }} | demonym = [[آسٽريائي ماڻهو|آسٽريائي]] | government_type = وفاقي [[نيم صدارتي جمهوريه]]<ref>{{Cite web|date=22 September 2022|title=Hofburg-Wahl: 'Österreich ist ein sehr ungewöhnlicher Fall'|url=https://diepresse.com/6193038|access-date=22 September 2022|language=de-AT|archive-date=3 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221003104650/https://www.diepresse.com/6193038/hofburg-wahl-oesterreich-ist-ein-sehr-ungewoehnlicher-fall|url-status=live}}</ref>{{efn|name=system|آسٽريا جي جمهوريه پنهنجي [[آسٽريا جو آئين|آئين]] مطابق قانوني طور هڪ نيم صدارتي جمهوريه آهي؛<ref name="u009">{{cite journal|last=Shugart|first=Matthew Søberg|title=Semi-Presidential Systems: Dual Executive And Mixed Authority Patterns|journal=French Politics|volume=3|issue=3|date=2005|issn=1476-3419|doi=10.1057/palgrave.fp.8200087|doi-access=free|pages=323–351|url=https://link.springer.com/content/pdf/10.1057/palgrave.fp.8200087.pdf|access-date=2024-12-16}}</ref> پر عملي طور آئيني روايتن سبب اها وڌيڪ [[پارلياماني جمهوريه]] وانگر ڪم ڪري ٿي.<ref name="y589">{{cite book|last=Müller|first=Wolfgang C.|title=Semi-Presidentialism in Europe|chapter=Austria|publisher=Oxford University PressOxford|date=1999-09-02|isbn=978-0-19-829386-6|doi=10.1093/0198293860.003.0002|pages=22–47}}</ref>}} | leader_title1 = [[آسٽريا جو صدر|صدر]] | leader_name1 = [[اليگزينڊر فان ڊير بيلن]] | leader_title2 = [[آسٽريا جو چانسلر|چانسلر]] | leader_name2 = [[ڪرسچين اسٽوڪر]] | legislature = [[آسٽريا جي پارليامينٽ|پارليامينٽ]] | upper_house = [[وفاقي ڪائونسل (آسٽريا)|وفاقي ڪائونسل]] | lower_house = [[نيشنل ڪائونسل (آسٽريا)|نيشنل ڪائونسل]] | sovereignty_type = [[آسٽريا جي تاريخ|قيام]] | established_event1 = [[آسٽريا جي مارگريويئيٽ|مارگريويئيٽ]] | established_date1 = {{circa}} 960 | established_event2 = [[آسٽريا جو نالو|نالي جو قديم ترين ذڪر]] | established_date2 = 1 نومبر 996 | established_event3 = [[آسٽريا جي ڊچي|ڊچي]] | established_date3 = 17 سيپٽمبر 1156 | established_event4 = [[آسٽريا جي آرچڊچي|آرچڊچي]] | established_date4 = 6 جنوري 1453 | established_event5 = [[آسٽريائي سرڪل|شاهي سرڪل]] | established_date5 = 1512 | established_event6 = [[آسٽريائي سلطنت|سلطنت]] | established_date6 = 11 آگسٽ 1804 | established_event7 = [[آسٽريا-هنگري]] | established_date7 = 30 مارچ 1867 | established_event8 = [[پهرين آسٽريائي جمهوريه|پهرين جمهوريه]] | established_date8 = 10 سيپٽمبر 1919 | established_event9 = [[آسٽريا جي وفاقي رياست|وفاقي رياست]] | established_date9 = 1 مئي 1934 | established_event10 = [[آنشلوس]] | established_date10 = 13 مارچ 1938 | established_event11 = [[آسٽريا جي تاريخ#ٻي جمهوريه (1945ع کان)|ٻي جمهوريه]] | established_date11 = 27 اپريل 1945 | established_event12 = [[آسٽريائي رياستي معاهدو|رياستي معاهدو]] | established_date12 = 27 جولاءِ 1955 | area_km2 = 83879<ref>{{cite web|title=Austria EN|url=https://migrants-refugees.va/wp-content/uploads/2021/03/2020-CP-Austria-EN.pdf|website=Migrants Refugees|publisher=The Vatican|date=April 2020|access-date=12 January 2024|archive-date=13 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240113014627/https://migrants-refugees.va/wp-content/uploads/2021/03/2020-CP-Austria-EN.pdf|url-status=live}}</ref> | area_rank = 113هون | area_sq_mi = | percent_water = 0.84 (2015)<ref>{{Cite web|title=Surface water and surface water change|url=https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER|access-date=11 October 2020|publisher=[[اقتصادي سهڪار ۽ ترقي جي تنظيم]]|archive-date=24 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210324133453/https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER|url-status=live}}</ref> | population_estimate = {{IncreaseNeutral}} 9,219,113<ref name="statistik-population" /> | population_estimate_year = 2026 | population_estimate_rank = 97هون | population_density_km2 = 109.9 | population_density_sq_mi = 284.6 | population_density_rank = 108هون | GDP_PPP = {{increase}} $721.033 billion<ref name="IMFWEO.AT">{{cite web |url=https://data.imf.org/en/Data-Explorer?datasetUrn=IMF.RES:WEO(9.0.0) |title=World Economic Outlook Database (April 2026 Edition) |publisher=[[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] |website=www.imf.org |date=14 April 2026 |access-date=19 April 2026}}</ref> | GDP_PPP_year = 2026 | GDP_PPP_rank = 45هون | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $78,334<ref name="IMFWEO.AT" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 18هون | GDP_nominal = {{increase}} $623.719 billion<ref name="IMFWEO.AT"/> | GDP_nominal_year = 2026 | GDP_nominal_rank = 28هون | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $67,761<ref name="IMFWEO.AT" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 13هون | Gini = 28.4 | Gini_year = 2024 | Gini_change = increase | Gini_ref = <ref name="eurogini">{{Cite web|title=Gini coefficient of equivalised disposable income – EU-SILC survey|url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tessi190/default/table?lang=en|access-date=2026-04-09|publisher=[[يورو اسٽيٽ]]|url-status=live}}</ref> | HDI = 0.930 | HDI_rank = 22هون | HDI_year = 2023 | HDI_change = increase | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{Cite web |date=6 May 2025 |title=Human Development Report 2025 |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250506051232/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf |archive-date=6 May 2025 |access-date=6 May 2025 |publisher=[[گڏيل قومن جو ترقياتي پروگرام]]}}</ref> | currency = [[يورو]] ([[يورو جو نشان|€]]) | currency_code = EUR | time_zone = [[وچ يورپي وقت|سي اي ٽي]] | utc_offset = +1 | utc_offset_DST = +2 | time_zone_DST = [[وچ يورپي اونهاري جو وقت|سي اي ايس ٽي]] | date_format = dd.mm.yyyy | calling_code = [[آسٽريا جا ٽيليفون نمبر|+43]] | cctld = [[.at]] }} '''آسٽريا'''،{{efn|اچار: {{IPAc-en|audio=en-us-Austria.ogg|ˈ|ɒ|s|t|r|i|ə}} {{respell|OST|ree|ə}} يا {{IPAc-en|ˈ|ɔː|s|t|r|i|ə}} {{respell|AW|stree|ə}}؛<ref>{{Citation|last=Roach|first=Peter|title=Cambridge English Pronouncing Dictionary|date=2011|edition=18th|place=Cambridge|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-15253-2}}</ref> {{Langx|de-AT|Österreich}} {{IPA|de-AT|ˈøːstɐraɪç||De-Österreich2.ogg}}؛ {{langx|bar|Östareich}}؛ {{langx|gsw|Öschtreich}} يا {{Lang|gsw|Eschtrych}}.}}، رسمي نالي '''آسٽريا جي جمهوريه'''،{{Efn|{{Langx|de-AT|Republik Österreich|links=no}} {{IPA|de-AT|repuˈbliːk ˈøːstɐraɪç||Republik Österreich.ogg}}.}} [[وچ يورپ]] ۾ واقع هڪ [[سامونڊي ڪناري کان محروم ملڪ]] آهي، جيڪو [[اوڀر الپس]] ۾ واقع آهي.<ref name="formal name">{{Cite web|title=Austria|url=http://unstats.un.org/unsd/geoinfo/geonames|access-date=4 January 2023|website=UNGEGN World Geographical Names|publisher=United Nations Group of Experts on Geographical Names|location=New York, NY|archive-date=7 January 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230107010908/http://unstats.un.org/unsd/geoinfo/geonames/|url-status=live}}</ref> اهو نَوَ [[آسٽريا جون وفاقي رياستون|وفاقي رياستن]] تي ٻڌل هڪ [[وفاق]] آهي، جن مان گاديءَ وارو شهر [[ويانا]] ملڪ جو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهر ۽ رياست آهي. آسٽريا جي اتر-اولهه ۾ [[جرمني]]، اتر ۾ [[چيڪ جمهوريه]]، اتر-اوڀر ۾ [[سلوواڪيا]]، اوڀر ۾ [[هنگري]]، ڏکڻ ۾ [[سلووينيا]] ۽ [[اٽلي]]، جڏهن تہ اولهه ۾ [[سوئٽزرلينڊ]] ۽ [[ليختنشتائن]] واقع آهن. ملڪ جي ايراضي {{Convert|83879|km2|sqmi|0|abbr=on}} آهي ۽ ان جي آبادي لڳ ڀڳ 9.2 ملين آهي.<ref name="statistik-population">{{Cite web|date=2026-04-09|title=Population by Year-/Quarter-beginning|url=https://www.statistik.at/en/statistics/population-and-society/population/population-stock/population-at-beginning-of-year/quarter|url-status=live|access-date=2026-04-09}}</ref> موجوده آسٽريا وارو علائقو گهٽ ۾ گهٽ [[قديم پٿر وارو دور|قديم پٿر واري دور]] کان آباد رهيو آهي. لڳ ڀڳ 400 ق.م. ڌاري هتي [[سيلٽ ماڻهو|سيلٽ]] آباد هئا، ۽ پهرين صدي ق.م. جي آخر ۾ هي علائقو [[رومي سلطنت]] ۾ شامل ڪيو ويو. علائقي ۾ [[عيسائيت اختيار ڪرڻ|عيسائيت جي پکڙجڻ]] چوٿين ۽ پنجين صديءَ ۾، [[اولهه رومي سلطنت]] جي آخري دور دوران شروع ٿي، جنهن کان پوءِ [[قومَن جي لڏپلاڻ وارو دور|قومَن جي لڏپلاڻ واري دور]] ۾ ڪيترائي [[جرمنڪ قبيلا]] هتي اچي آباد ٿيا.<ref>{{Cite web|title=Austria's History|url=https://www.austria.info/en/service-and-facts/about-austria/history|access-date=2024-06-08|website=austria.info|language=en}}</ref> آسٽريا هڪ رياست طور پهرين هزار سال جي پڇاڙيءَ ۾ [[پينونيا جي مارچ|اوڀر مارچ]] ۽ [[هنگري مارچ]] جي باقيات مان وجود ۾ آيو. شروعات ۾ اهو [[پاڪ رومي سلطنت]] جي سرحدي [[آسٽريا جي مارگريويئيٽ|مارگريويئيٽ]] هو، پوءِ 1156ع ۾ [[آسٽريا جي ڊچي|ڊچي]] بڻيو ۽ 1453ع ۾ [[آسٽريا جي آرچڊچي|آرچڊچي]] جو درجو حاصل ڪيائين. تيرهين صديءَ جي پڇاڙيءَ کان [[هيبسبرگ بادشاهت]] جو مرڪزي علائقو هجڻ سبب آسٽريا صدين تائين وچ يورپ جي وڏين شاهي طاقتن مان هڪ رهيو، ۽ سورهين صديءَ کان [[ويانا]] [[پاڪ رومي سلطنت]] جي انتظامي گاديءَ طور پڻ ڪم ڪندو رهيو.<ref>{{Cite news|date=2012-03-16|title=Austria country profile|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-17405422|access-date=2024-06-08|publisher=BBC News|language=en-GB}}</ref> [[پاڪ رومي سلطنت جو خاتمو|پاڪ رومي سلطنت]] 1806ع ۾ ختم ٿي، جنهن کان ٻه سال اڳ آسٽريا پنهنجي [[آسٽريائي سلطنت]] قائم ڪري چڪو هو. اها سلطنت هڪ [[وڏي طاقت]] ۽ يورپ جي سڀ کان وڏين رياستن مان هڪ بڻجي وئي. 1860ع واري ڏهاڪي ۾ جنگين ۾ شڪست ۽ علائقن جي نقصان کان پوءِ 1867ع واري [[آسٽرو-هنگري ٺاهه 1867ع|آسٽرو-هنگري ٺاهه]] جي نتيجي ۾ [[آسٽريا-هنگري]] قائم ٿيو.<ref>{{Cite web|title=Österreich-Ungarn|url=https://www.geschichtewiki.wien.gv.at/%C3%96sterreich-Ungarn|access-date=2024-06-08|website=geschichtewiki.wien.gv.at}}</ref> 1914ع ۾ [[آرچڊيوڪ فرانز فرڊيننڊ جو قتل|آرچڊيوڪ فرانز فرڊيننڊ جي قتل]] کان پوءِ شهنشاهه [[فرانز جوزف پهريون]] [[سربيا جي بادشاهت]] خلاف جنگ جو اعلان ڪيو، جيڪا تيزيءَ سان [[پهرين عالمي جنگ]] ۾ تبديل ٿي وئي. سلطنت جي شڪست ۽ خاتمي کان پوءِ 1918ع ۾ [[جرمن-آسٽريا جي جمهوريه]] ۽ 1919ع ۾ [[پهرين آسٽريائي جمهوريه]] قائم ٿي. [[جنگين جي وچ وارو دور|جنگين جي وچ واري دور]] ۾ پارلياماني نظام خلاف وڌندڙ لاڙ 1934ع ۾ [[آسٽريائي گهرو ويڙهه]] ۽ [[اينگلبرٽ ڊولفُس]] جي قيادت هيٺ [[آسٽريا جي وفاقي رياست|آسٽروفاشسٽ آمريت]] جي قيام تائين پهتو. [[ٻي عالمي جنگ]] شروع ٿيڻ کان هڪ سال اڳ، آسٽريا [[ايڊولف هٽلر]] جي اڳواڻي هيٺ [[نازي جرمني]] ۾ [[آنشلوس|ضم]] ڪيو ويو ۽ جرمني جي هڪ ذيلي انتظامي حصي ۾ تبديل ٿي ويو. 1945ع ۾ [[ويانا مهم|آزاديءَ]] کان پوءِ ۽ ڏهن سالن جي [[اتحادي قبضي هيٺ آسٽريا|اتحادي قبضي]] کان پوءِ ملڪ [[آسٽريائي رياستي معاهدو|رياستي معاهدي]] وسيلي ٻيهر مڪمل خودمختياري حاصل ڪئي ۽ 1955ع ۾ [[آسٽريا جي مستقل غيرجانبداري|مستقل غيرجانبداري]] جو اعلان ڪيو. آسٽريا هڪ [[نيم صدارتي نظام|نيم صدارتي]]{{efn|name=system}} نمائنده جمهوريت آهي، جنهن ۾ عوام جي چونڊيل [[آسٽريا جو صدر|صدر]] رياست جو سربراهه، جڏهن تہ [[آسٽريا جو چانسلر|چانسلر]] حڪومت جو سربراهه ۽ اعليٰ انتظامي عملدار هوندو آهي. آسٽريا في فرد نامياتي [[مجموعي گهريلو پيداوار]] جي لحاظ کان دنيا ۾ 13هين نمبر تي آهي ۽ هتي زندگيءَ جو معيار بلند آهي. ملڪ 1955ع کان [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] جو ميمبر<ref>Jelavich 267</ref> ۽ 1995ع کان [[يورپي يونين]] جو رڪن آهي.<ref name="CIA">{{Cite web|date=14 May 2009|title=Austria|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/austria|access-date=31 May 2009|website=[[The World Factbook]]|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|archive-date=10 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210110074413/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/austria|url-status=dead}}</ref> ويانا ۾ [[يورپ ۾ سلامتي ۽ سهڪار جي تنظيم]] ۽ [[پيٽروليم برآمد ڪندڙ ملڪن جي تنظيم]] جا مرڪزي دفتر موجود آهن. آسٽريا [[اقتصادي سهڪار ۽ ترقي جي تنظيم]] ۽ [[انٽرپول]] جي باني ميمبرن مان پڻ هڪ آهي.<ref name="OECD">{{Cite web|title=Austria About|url=http://www.oecd.org/about/0,3347,en_33873108_33873245_1_1_1_1_1,00.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20090506022708/http://www.oecd.org/about/0%2C3347%2Cen_33873108_33873245_1_1_1_1_1%2C00.html|archive-date=6 May 2009|access-date=20 May 2009|publisher=OECD}}</ref> ملڪ 1995ع ۾ [[شينگن معاهدو]] پڻ صحيح ڪيو<ref name="Schengen">{{Cite web |date=2024 |title=World Population Prospects: The 2024 Revision. (Medium-fertility variant). |url=https://www.worldometers.info/world-population/austria-population/ |access-date= |website=U.N. Dept. of Economic and Social Affairs - Population Division}}</ref> ۽ 1999ع ۾ [[يورو]] کي پنهنجي ڪرنسي طور اختيار ڪيو.<ref>{{Cite web|title=Austria and the euro|url=https://ec.europa.eu/info/business-economy-euro/euro-area/euro/eu-countries-and-euro/austria-and-euro_en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180108064042/https://ec.europa.eu/info/business-economy-euro/euro-area/euro/eu-countries-and-euro/austria-and-euro_en|archive-date=8 January 2018|access-date=7 January 2018|website=European Commission – European Commission}}</ref> == نالي جو اشتقاق == {{Main|آسٽريا جو نالو}} آسٽريا جو مقامي نالو جرمن ٻوليءَ ۾ ''اوسٽررائخ'' (Österreich)، [[قديم اپر جرمن ٻولي|قديم اپر جرمن]] لفظ ''اوستارريخي'' (Ostarrîchi) مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ ”اوڀر وارو علائقو“، ”اوڀر واري سلطنت“ يا ”اوڀر واري بادشاهت“ ٿي سگهي ٿي. هي نالو پهريون ڀيرو 996ع جي مشهور ''اوستارريچي دستاويز'' ۾ ملي ٿو.<ref name="University of Klagenfurt">{{Cite web|title=University of Klagenfurt|url=http://wwwg.uni-klu.ac.at/spw/oenf/name2.htm|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110513121957/http://wwwg.uni-klu.ac.at/spw/oenf/name2.htm|archive-date=13 May 2011|access-date=2 October 2009}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=tfhADwAAQBAJ&pg=PT34|title=Austrian Historical Memory and National Identity|date=1997|publisher=Transaction Publishers|isbn=978-1-56000-902-3|editor-last=Bischof|editor-first=Günter|editor-link=Günter Bischof|location=New Brunswick|pages=20–21|access-date=14 June 2018|editor-last2=Pelinka|editor-first2=Anton|editor-link2=Anton Pelinka|archive-url=https://web.archive.org/web/20180614144308/https://books.google.de/books?id=tfhADwAAQBAJ&pg=PT34&lpg=PA92|archive-date=14 June 2018|url-status=live}}</ref> امڪان آهي تہ هي لفظ [[وچئين دور جي لاطيني ٻولي|وچئين دور جي لاطيني]] اصطلاح [[مارڪيا اورينٽالس (آسٽريا)|مارڪيا اورينٽالس]] (Marchia orientalis) جو مقامي، يعني باويريائي لهجي ۾ ترجمو هو. 976ع ۾ آسٽريا [[باويريا]] جي هڪ سرحدي انتظامي علائقي طور قائم ٿيو. ”آسٽريا“ لفظ جرمن نالي جي لاطيني صورت آهي، جنهن جو پهريون دستاويزي استعمال ٻارهين صديءَ ۾ ملي ٿو.<ref>{{Cite book|last=Brauneder|first=Wilhelm|title=Österreichische Verfassungsgeschichte|date=2009|publisher=Manzsche Verlags- und Universitätsbuchhandlung|isbn=978-3-214-14876-8|edition=11th|location=Vienna|page=17}}</ref> ان دور ۾ [[ڊينيوب]] درياهه جو آسٽريائي طاس، يعني موجوده [[اپر آسٽريا|اپر]] ۽ [[لوئر آسٽريا]]، [[باويريا]] جي اوڀرئين ڇيڙي تي واقع هو. ==تاريخ== === قبل از تاريخ ۽ قديم دور === [[File:2011-07-09 gasometer 28.JPG|thumb|left|[[ويلينڊورف جي وينس]]، 28,000 کان 25,000 ق.م، [[ويانا جو قدرتي تاريخ جو عجائب گھر|ويانا جي قدرتي تاريخ جي عجائب گهر]] ۾]] اهو علائقو، جيڪو هاڻي [[آسٽريا]] آهي، رومي دور کان اڳ مختلف [[ڪيلٽ]] قبيلن جي آبادڪاريءَ هيٺ هو ۽ ڇهين صدي ق.م تائين [[هالشتات ثقافت]] جو مرڪزي علائقو بڻجي چڪو هو.<ref>{{Cite web|date=2024-02-11|title=What Was the Celtic "Cult of the Head"?|url=https://www.thecollector.com/what-was-celtic-cult-head/|access-date=2024-05-07|website=TheCollector|language=en|archive-date=7 May 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240507031517/https://www.thecollector.com/what-was-celtic-cult-head/|url-status=live}}</ref> [[هالشتات]] شهر ۾ يورپ جي ڪيلٽن بابت سڀ کان قديم آثار قديمه جا ثبوت مليا آهن.<ref>{{Cite web|title=Celt {{!}} History, Institutions, & Religion {{!}} Britannica|url=https://www.britannica.com/topic/Celt-people|access-date=2024-05-07|website=Encyclopædia Britannica|language=en|archive-date=11 July 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180711204423/https://www.britannica.com/topic/Celt-people|url-status=live}}</ref> ڪيلٽن جي [[نوريڪم جي بادشاهت|نوريڪم بادشاهت]]، جنهن ۾ موجوده آسٽريا جو گهڻو حصو ۽ موجوده [[سلووينيا]] جا ڪجهه علائقا شامل هئا، 16 ق.م ۾ [[رومي سلطنت]] فتح ڪري ورتي ۽ ان کي [[رومي صوبو|رومي صوبي]] [[نوريڪم]] ۾ تبديل ڪيو ويو، جيڪو 476ع تائين قائم رهيو.<ref>{{Cite web|title=Noricum {{!}} Celtic culture, Roman province, Alps {{!}} Britannica|url=https://www.britannica.com/place/Noricum|access-date=2024-04-26|website=Encyclopædia Britannica|language=en|archive-date=25 February 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240225145226/https://www.britannica.com/place/Noricum|url-status=live}}</ref> موجوده آسٽريا جا اهي علائقا، جيڪي نوريڪم صوبي ۾ شامل نه هئا، مختلف رومي صوبن ۾ ورهايل هئا؛ [[پينونيا]] ۾ اوڀر آسٽريا جا ڪجهه حصا شامل هئا، جڏهن تہ [[رائيتيا]] ۾ موجوده [[فورآرلبرگ]] ۽ [[ٽيرول (رياست)|ٽيرول]] جا علائقا شامل هئا.<ref>{{Cite web|title=Pannonia {{!}} Roman Empire, Map, Hungary, & History {{!}} Britannica|url=https://www.britannica.com/place/Pannonia|access-date=2024-05-20|website=Encyclopædia Britannica|language=en|archive-date=15 June 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230615155813/https://www.britannica.com/place/Pannonia|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|title=Raetia {{!}} Roman Empire, Alps, Gaul {{!}} Britannica|url=https://www.britannica.com/place/Raetia|access-date=2024-05-20|website=Encyclopædia Britannica|language=en|archive-date=3 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231003000521/https://www.britannica.com/place/Raetia|url-status=live}}</ref> اوڀر آسٽريا ۾ موجوده پيٽرونيل-[[ڪارنانٽم]] هڪ اهم رومي فوجي ڇانوڻي هئي، جيڪا اڳتي هلي [[پينونيا سپيريئر]] جي نالي سان سڃاتي ويندڙ صوبي جو گاديءَ وارو شهر بڻجي وئي. ڪارنانٽم لڳ ڀڳ 400 سالن تائين اٽڪل 50,000 ماڻهن جو گهر رهيو.<ref name="Carnuntum Tourism">{{Cite web|title=Rome's metropolis on the Danube awakens to new life|url=http://www.carnuntum.co.at/content-en/tales-from-carnuntum|archive-url=https://web.archive.org/web/20100116125751/http://www.carnuntum.co.at/content-en/tales-from-carnuntum|archive-date=16 January 2010|access-date=20 February 2010|website=Archäologischer Park Carnuntum|publisher=Archäologische Kulturpark Niederösterreich Betriebsgesellschaft m.b.H.}}</ref> [[File:Roman Empire 125.png|thumb|[[هيڊرين]] جي حڪمرانيءَ (117–138ع) دوران [[رومي سلطنت]]؛ [[شاهي صوبو|شاهي صوبي]] '''[[نوريڪم]]''' ۾ موجوده آسٽريا جو گهڻو حصو شامل هو، جڏهن تہ '''[[رائيتيا]]''' ۽ '''[[پينونيا سپيريئر]]''' ترتيبوار موجوده آسٽريا جي اولهندي ۽ اوڀرندي حصن تي پکڙيل هئا]] === وچيون دور === [[رومي سلطنت جي زوال]] کان پوءِ هن علائقي تي سڀ کان پهرين جرمن نسل جي [[روگي]] قبيلي حملو ڪيو، جنهن هن خطي کي پنهنجي علائقي ”[[روگيلينڊ]]“ جو حصو بڻايو.<ref>{{Cite web|last=Kessler|first=P. L.|title=Kingdoms of the Germanic Tribes – Rugii (Rugians)|url=https://www.historyfiles.co.uk/KingListsEurope/BarbarianRugii.htm|access-date=2024-04-26|website=The History Files|language=en}}</ref> 487ع ۾ موجوده آسٽريا جو گهڻو حصو [[اوڊواڪر]] فتح ڪيو، جيڪو [[وحشي بادشاهتون|وحشي نسل]] سان تعلق رکندڙ سپاهي ۽ سياستدان هو؛ هن موجوده آسٽريا جي اڪثر علائقي کي پنهنجي [[اٽلي جي بادشاهت (476–493)|اٽلي جي بادشاهت]] ۾ شامل ڪيو. 493ع تائين هي علائقو جرمن نسل جي [[اوستروگوٿ]] قبيلن فتح ڪري ورتو، جن پنهنجي [[اوستروگوٿڪ بادشاهت]] قائم ڪئي.<ref>{{Cite web|title=Ostrogoth {{!}} Italy, Roman Empire, Arianism {{!}} Britannica|url=https://www.britannica.com/topic/Ostrogoth|access-date=2024-04-26|website=Encyclopædia Britannica|language=en|archive-date=25 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190425120017/https://www.britannica.com/topic/Ostrogoth|url-status=live}}</ref> اوستروگوٿڪ بادشاهت جي زوال کان پوءِ هن علائقي ۾ [[اليماني]]، [[بايوواري]]، [[سلاو]] ۽ [[پينونيائي آوار]] اچي آباد ٿيا يا هن علائقي تي قبضو ڪيائون.<ref name="johnson 19"/><ref>{{Cite web|title=Mittelalter|url=https://oesterreich.com/de/staat/geschichte/mittelalter|access-date=2024-04-26|website=oesterreich.com|archive-date=26 April 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240426204729/https://oesterreich.com/de/staat/geschichte/mittelalter|url-status=live}}</ref> [[فرينڪ]] بادشاهه [[شارليمين]] 788ع ۾ هن علائقي کي فتح ڪيو، آبادڪاريءَ جي حوصلا افزائي ڪئي ۽ [[عيسائيت]] کي هٿي ڏني.<ref name="johnson 19">Johnson 19</ref> [[اوڀر فرينڪيا]] جي حصي طور اهي مرڪزي علائقا، جيڪي هاڻي آسٽريا تي مشتمل آهن، [[بابنبرگ خاندان]] جي حوالي ڪيا ويا. هي علائقو ''[[آسٽريا جو مارچ|مارچيا اورينٽالس]]'' جي نالي سان سڃاتو ويندو هو ۽ 976ع ۾ [[ليوپولڊ پهريون، آسٽريا جو مارگريو|ليوپولڊ پهرئين]] کي ڏنو ويو.<ref name="johnson 20">Johnson 20–21</ref> آسٽريا جي نالي جو پهريون دستاويزي ذڪر 996ع جو آهي، جنهن ۾ اهو نالو ''[[اوستاريچي]]'' لکيل آهي ۽ ان مان بابنبرگ مارچ جو علائقو مراد ورتو ويو هو.<ref name="johnson 20"/> 1156ع ۾ ''[[پريويليگيئم مائنس]]'' ذريعي آسٽريا کي [[ڊچي]] جو درجو ڏنو ويو. 1192ع ۾ بابنبرگ خاندان [[اسٽيريا جي ڊچي|اسٽيريا جي ڊچي]] پڻ حاصل ڪئي. 1246ع ۾ [[فريڊرڪ ٻيون، آسٽريا جو ڊيوڪ|فريڊرڪ ٻئي]] جي وفات سان بابنبرگ خاندان جي حڪمرانيءَ جو سلسلو ختم ٿي ويو.<ref name="johnson 21">Johnson 21</ref> ان کان پوءِ [[بوهيميا جو اوٽوڪر ٻيون|بوهيميا جي اوٽوڪر ٻئي]] عملي طور آسٽريا، اسٽيريا ۽ [[ڪارينٿيا جي ڊچي|ڪارينٿيا جي ڊچين]] تي قبضو ڪري ورتو.<ref name="johnson 21"/> سندس حڪمراني 1278ع ۾ [[ڊورنڪروٽ]] وٽ [[جرمني جو روڊولف پهريون|جرمني جي روڊولف پهرئين]] هٿان شڪست کان پوءِ ختم ٿي وئي.<ref>Lonnie Johnson 23</ref> ان کان پوءِ [[پهرين مهاڀاري جنگ]] تائين آسٽريا جي تاريخ وڏي حد تائين ان جي حڪمران خاندان، [[هابسبرگ خاندان|هابسبرگن]]، جي تاريخ سان ڳنڍيل رهي. [[File:HRR 14Jh.jpg|thumb|[[پاڪ رومي سلطنت]] ۾ 14هين صديءَ دوران هابسبرگ (نارنگي)، لگزمبرگ (واڱڻائي) ۽ ويٽلسباخ (سائو) خاندانن جا علائقا]] 14هين ۽ 15هين صدين دوران [[هابسبرگ بادشاهت|هابسبرگن]] آسٽريا جي ڊچي جي ڀرپاسي وارن ٻين صوبن کي پنهنجي قبضي هيٺ آڻڻ شروع ڪيو. 1438ع ۾ آسٽريا جي ڊيوڪ [[آسٽريا جو البرٽ پنجون|البرٽ پنجين]] کي پنهنجي سهري، شهنشاهه [[سگسمنڊ، پاڪ رومي شهنشاهه|سگسمنڊ]] جو جانشين چونڊيو ويو. جيتوڻيڪ البرٽ پاڻ رڳو هڪ سال حڪمران رهيو، پر ان کان پوءِ فقط هڪ استثنا کي ڇڏي، [[پاڪ رومي سلطنت]] جا سمورا شهنشاهه هابسبرگ خاندان سان تعلق رکندا هئا. هابسبرگن پنهنجي موروثي علائقن کان پري به نوان علائقا حاصل ڪرڻ شروع ڪيا. 1477ع ۾ شهنشاهه [[فريڊرڪ ٽيون، پاڪ رومي شهنشاهه|فريڊرڪ ٽئين]] جي اڪيلي پٽ آرچڊيوڪ [[ميڪسميلين پهريون، پاڪ رومي شهنشاهه|ميڪسميلين]]، [[برگنڊي جي ڪائونٽي|برگنڊي]] جي وارثياڻي ماريا سان شادي ڪئي، جنهن جي نتيجي ۾ [[نيدرلينڊز]] جو گهڻو حصو هابسبرگ خاندان جي قبضي هيٺ اچي ويو.<ref name="johnson 25">Lonnie Johnson 25</ref><ref name="brook 11">Brook-Shepherd 11</ref> 1496ع ۾ سندس پٽ [[فلپ پهريون، ڪاسٽيل جو بادشاهه|فلپ دي فيئر]]، [[جوانا آف ڪاسٽيل|جوانا]] سان شادي ڪئي، جيڪا [[ڪاسٽيل جو تاج|ڪاسٽيل]] ۽ [[اراگون جو تاج|اراگون]] جي وارثياڻي هئي. ان شاديءَ جي نتيجي ۾ اسپين ۽ ان سان لاڳاپيل اطالوي، آفريڪي، [[فلپائن|ايشيائي]] ۽ [[نئين دنيا]] جا علائقا پڻ هابسبرگن جي حڪمرانيءَ جي دائري ۾ اچي ويا.<ref name="johnson 25"/><ref name="brook 11"/> 1526ع ۾ [[موهاچ جي جنگ]] کان پوءِ [[بوهيميا]] ۽ [[هنگري]] جو اهو حصو، جنهن تي عثمانين قبضو نه ڪيو هو، آسٽريائي حڪمرانيءَ هيٺ اچي ويو.<ref>Lonnie Johnson 26</ref> هنگري ڏانهن [[عثماني–هنگري جنگيون|عثماني توسيع]] سبب هابسبرگن ۽ عثمانين وچ ۾ [[عثماني–هابسبرگ جنگيون|بار بار جنگيون]] ٿيون، جن مان 1593ع کان 1606ع تائين جاري رهندڙ [[ڊگهي جنگ (عثماني جنگيون)|ڊگهي جنگ]] خاص طور اهم هئي. ترڪن [[اسٽيريا]] ۾ لڳ ڀڳ 20 ڀيرا حملا ڪيا،<ref>"'' The Catholic encyclopedia''". Charles George Herbermann (1913). Robert Appleton company.</ref> جن مان ڪجهه حملن کي ذريعن ۾ ”ساڙڻ، ڦرلٽ ڪرڻ ۽ هزارين ماڻهن کي غلام بڻائي وٺي وڃڻ“ طور بيان ڪيو ويو آهي.<ref>"''[https://books.google.com/books?id=8-ARAAAAYAAJ&pg=PA560 Bentley's miscellany] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240312192545/https://books.google.com/books?id=8-ARAAAAYAAJ&pg=PA560#v=onepage&q&f=false |date=12 March 2024 }}''". Charles Dickens, William Harrison Ainsworth, Albert Smith (1853).</ref> سيپٽمبر 1529ع جي آخر ۾ عثماني سلطان [[سليمان اعظم]] [[ويانا جو محاصرو (1529)|ويانا جو پهريون محاصرو]] شروع ڪيو، جيڪو ناڪام رهيو؛ عثماني تاريخدانن موجب ان ناڪاميءَ ۾ وقت کان اڳ شروع ٿيل سياري ۽ برفباريءَ پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو. === 17هين ۽ 18هين صديون === [[File:Anonym Entsatz Wien 1683.jpg|thumb|1683ع ۾ ٿيل [[ويانا جي جنگ]]، [[عثماني سلطنت]] جي يورپ ڏانهن اڳڀرائي کي روڪي ڇڏيو.]] [[ليوپولڊ پهريون، پاڪ رومي شهنشاهه|ليوپولڊ پهرئين]] جي ڊگهي حڪمرانيءَ دوران، 1683ع ۾ پولينڊ جي بادشاهه [[جان ٽيون سوبيسڪي]] جي اڳواڻيءَ هيٺ ترڪن خلاف [[ويانا جي جنگ|ويانا جو ڪامياب دفاع]] ڪيو ويو.<ref>Lonnie Johnson 26–28</ref> ان کان پوءِ ٿيل [[عظيم ترڪ جنگ]] جي نتيجي ۾ هنگري جو گهڻو حصو آسٽريا جي قبضي هيٺ اچي ويو. ان انتظام کي 1699ع ۾ ٿيل [[ڪارلووٽس جو معاهدو|ڪارلووٽس جي معاهدي]] ذريعي باضابطه شڪل ڏني وئي. [[چارلس ڇهون، پاڪ رومي شهنشاهه|چارلس ڇهين]] انهن ڪيترين ئي حاصلات تان هٿ کنيو، جيڪي سلطنت گذريل سالن دوران حاصل ڪيون هيون. کيس [[هابسبرگ خاندان]] جي مرداڻي شاهي نسل جي ويجهي خاتمي جو خدشو هو. ان ڪري چارلس ڇهون [[1713ع جي پراگميٽڪ سينڪشن|1713ع جي پراگميٽڪ سينڪشن]] کي تسليم ڪرائڻ جي بدلي ۾ ٻين طاقتن کي علائقائي ۽ سياسي رعايتون ڏيڻ لاءِ تيار هو. ان بندوبست تحت سندس ڌيءَ [[ماريا ٿيريسا]] کي سندس وارث طور تسليم ڪيو ويو. [[پروشيا]] جي عروج سان جرمن علائقن ۾ [[آسٽريا–پروشيا رقابت]] جي شروعات ٿي. آسٽريا، پروشيا ۽ روس سان گڏجي [[پولينڊ جون ورهاستون|پولينڊ جي ٽن ورهاستن]] مان پهرين ۽ ٽين ورهاست ۾ حصو ورتو، جيڪي ترتيبوار 1772ع ۽ 1795ع ۾ ٿيون. === 19هين صدي === {{See also|آسٽريائي سلطنت|آسٽريا-هنگري}} [[File:Congress of Vienna.PNG|thumb|left|[[ويانا ڪانگريس]] 1814ع–1815ع ۾ منعقد ٿي. ڪانگريس جو مقصد [[فرانسيسي انقلابي جنگيون|فرانسيسي انقلابي جنگين]]، [[نيپولين جون جنگيون|نيپولين جي جنگين]] ۽ [[پاڪ رومي سلطنت]] جي خاتمي سبب پيدا ٿيل ڪيترن ئي مسئلن کي حل ڪرڻ هو.]] آسٽريا پهرين ۽ ٻي اتحاد جي حصي طور [[انقلابي فرانس]] خلاف جنگين ۾ شامل ٿيو ۽ ان کان پوءِ [[نيپولين جون جنگيون|نيپولين جي جنگين]] ۾ پڻ حصو ورتائين. 1792ع کان 1801ع تائين آسٽريائي فوجن کي 754,700 جاني نقصان برداشت ڪرڻا پيا.<ref>Clodfelter</ref> آسٽريا ۽ پاڪ رومي سلطنت جي هابسبرگ حڪمرانن کي [[نيپولين بوناپارٽ]] هٿان لڳاتار شڪستن کي منهن ڏيڻو پيو. نيپولين پاران فرانسيسي سلطنت قائم ڪرڻ کان پوءِ پنهنجي شاهي خاندان جي حيثيت محفوظ رکڻ لاءِ 1804ع ۾ [[آسٽريائي سلطنت]] قائم ڪئي وئي،<ref>Lonnie Johnson 34</ref> ۽ نيپولين کي سندن اڳوڻي شاهي تخت تي دعويٰ ڪرڻ کان روڪڻ لاءِ 1806ع ۾ [[پاڪ رومي سلطنت]] کي ختم ڪيو ويو. 1814ع ۾ آسٽريا انهن اتحادي فوجن جو حصو هو، جن فرانس تي حملو ڪري [[نيپولين جون جنگيون]] پڄاڻيءَ تائين پهچايون. 1815ع جي [[ويانا ڪانگريس]] کان پوءِ آسٽريائي سلطنت يورپ جي چئن غالب طاقتن مان هڪ ۽ تسليم ٿيل [[عظيم طاقت]] طور سامهون آئي. ساڳئي سال آسٽريا جي صدارت هيٺ [[جرمن ڪنفيڊريشن]] ({{Lang|de|Deutscher Bund}}) قائم ڪئي وئي. حل نه ٿيل سماجي، سياسي ۽ قومي اختلافن سبب جرمن علائقا [[1848ع جا انقلاب|1848ع جي انقلابن]] جي لپيٽ ۾ آيا، جن جو هڪ اهم مقصد متحد جرمني قائم ڪرڻ هو.<ref name="johnson 36">Johnson 36</ref> [[File:Deutscher Bund.svg|thumb|[[جرمن ڪنفيڊريشن]] ۽ ان جي 39 خودمختيار ميمبر رياستن جو نقشو]] جرمنيءَ جي اتحاد بابت مختلف تجويزون موجود هيون، جن ۾ [[ننڍو جرمني ۽ وڏو جرمني|وڏو جرمني]]، [[گريٽر آسٽريا جون گڏيل رياستون|وڏو آسٽريا]] يا آسٽريا کان سواءِ جرمن ڪنفيڊريشن شامل هيون. 1864ع ۾ آسٽريا ۽ پروشيا گڏجي [[ڊينمارڪ]] خلاف جنگ ڪئي ۽ [[شليسويگ]] ۽ [[هولسٽائن]] جون ڊچيون ڊينمارڪ جي قبضي کان آزاد ڪرايون. ٻنهي طاقتن وچ ۾ انهن ڊچين جي انتظام بابت اتفاق نه ٿي سگهيو، جنهن جي نتيجي ۾ 1866ع ۾ [[آسٽريا-پروشيا جنگ]] لڳي. [[ڪونيگريٽس جي جنگ]] ۾ پروشيا هٿان شڪست کان پوءِ<ref name="johnson 36"/> آسٽريا کي جرمن ڪنفيڊريشن ڇڏڻي پئي ۽ ان کان پوءِ هن جرمن سياست ۾ اڳوڻو ڪردار ادا نه ڪيو.<ref name="johnson 55">Lonnie Johnson 55</ref><ref>Schulze 233</ref> آسٽريا جي هابسبرگ بادشاهت پنهنجي جرمن ٻولي ڳالهائيندڙ علائقن کي [[جرمني جو اتحاد|1871ع ۾ قائم ٿيل جرمن سلطنت]] ۾ شامل ڪرڻ ۽ پنهنجي غير جرمن ٻولي ڳالهائيندڙ علائقن تان دستبردار ٿيڻ لاءِ تيار نه هئي، تنهنڪري نئين سلطنت جو تاج پروشيا جي بادشاهه [[فريڊرڪ ولهيلم چوٿون]] کي پيش ڪيو ويو. دٻايل [[1848ع جو هنگري انقلاب|1848ع جي هنگري انقلاب]] کان پوءِ رهجي ويل مسئلن کي حل ڪرڻ لاءِ 1867ع ۾ [[1867ع جو آسٽريا-هنگري ٺاهه|آسٽريا-هنگري ٺاهه]]، جنهن کي ''آؤسگلائخ'' پڻ چيو وڃي ٿو، ڪيو ويو. ان تحت [[فرانز جوزف پهريون]] جي سربراهيءَ هيٺ [[آسٽريائي سلطنت]] ۽ [[هنگري جي بادشاهت]] تي ٻڌل ٻٽي بادشاهت قائم ٿي.<ref>Lonnie Johnson 59</ref> هن گهڻ نسلي [[آسٽريا-هنگري]] سلطنت ۾ [[جرمن]]، [[هنگريائي]]، ڪروئيشيائي، چيڪ، [[پولش ماڻهو|پولش]]، [[روسين]]، سرب، سلوواڪ، سلووين ۽ يوڪريني قومن سان گڏ اطالوي ۽ روماني آباديءَ جون وڏيون برادريون پڻ شامل هيون. قومپرست تحريڪن جي عروج واري دور ۾ آسٽريا-هنگري جهڙي گهڻ نسلي سلطنت تي حڪمراني ڪرڻ ڏينهون ڏينهن وڌيڪ ڏکيو ٿيندو ويو، جنهن سبب حڪومت کي وڌايل ڳجهي پوليس تي گهڻو ڀاڙڻو پيو. تنهن هوندي به آسٽريائي حڪومت ڪجهه معاملن ۾ مختلف قومن کي سهولتون ڏيڻ جي ڪوشش ڪئي. مثال طور، [[سسلائٿينيا]] جا قانون ۽ حڪم شايع ڪندڙ ''رائخس گيزيٽس بلاٽ'' اٺن ٻولين ۾ جاري ٿيندو هو؛ جڏهن تہ سڀني قومي گروهن کي پنهنجي ٻوليءَ ۾ اسڪول هلائڻ ۽ سرڪاري آفيسن ۾ پنهنجي مادري ٻولي استعمال ڪرڻ جو حق حاصل هو. [[File:Austria Hungary ethnic.svg|thumb|[[آسٽريا-هنگري]] جو نسلي نقشو، 1910ع]] مختلف سماجي طبقن سان تعلق رکندڙ ڪيترن ئي آسٽريائي جرمنن، جن ۾ [[جارج ريٽر فون شونيرر]] پڻ شامل هو، آسٽريائي جرمنن ۾ جرمن نسلي سڃاڻپ مضبوط ڪرڻ ۽ آسٽريا کي جرمنيءَ سان ملائڻ (''[[آنشلوس]]'') جي اميد سان [[آسٽريا ۾ جرمن قومپرستي|پين-جرمنزم]] جي ڀرپور حمايت ڪئي.<ref name="DPSO">{{Cite web|date=2000|title=Das politische System in Österreich (The Political System in Austria)|url=http://www.politischebildung.at/upload/polsystem.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20140423112116/http://www.politischebildung.at/upload/polsystem.pdf|archive-date=23 April 2014|access-date=9 July 2014|publisher=Austrian Federal Press Service|page=24|language=de|location=Vienna}}</ref> [[ڪارل لوئيگر]] جهڙن ڪجهه آسٽريائين پڻ پنهنجي سياسي مقصدن کي اڳتي وڌائڻ لاءِ پين-جرمنزم کي عواميت پسنديءَ جي هڪ صورت طور استعمال ڪيو. جيتوڻيڪ بسمارڪ جي پاليسين آسٽريا ۽ آسٽريائي جرمنن کي جرمنيءَ کان ٻاهر رکيو، تڏهن به ڪيترائي آسٽريائي پين-جرمن قومپرست کيس پنهنجو مثالي اڳواڻ سمجهندا هئا. اهي جرمن شهنشاهه [[ولهيلم پهريون، جرمن شهنشاهه|ولهيلم پهرئين]] جي پسنديده گل طور مشهور نيرا ڪارن فلاور پنهنجن ڪوٽن جي بٽڻن ۾ لڳائيندا هئا ۽ جرمن قومي رنگن، ڪاري، ڳاڙهي ۽ پيلي، جون نشانيون پڻ پائيندا هئا. آسٽريائي اسڪولن ۾ انهن ٻنهي نشانين تي عارضي پابندي به لڳائي وئي، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن کي گهڻ نسلي سلطنت خلاف ناراضگيءَ جي اظهار طور استعمال ڪيو ويندو هو.<ref>{{Cite book|last=Unowsky|first=Daniel L.|title=The Pomp and Politics of Patriotism: Imperial Celebrations in Habsburg Austria, 1848–1916|publisher=Purdue University Press|date=2005|page=157}}</ref> آسٽريا کي جرمنيءَ کان ڌار رکڻ سبب ڪيترن آسٽريائين لاءِ قومي سڃاڻپ جو مسئلو پيدا ٿيو. ان صورتحال بابت سوشل ڊيموڪريٽ اڳواڻ [[اوٽو بائوئر]] چيو تہ اها ”اسان جي آسٽريائي ۽ جرمن ڪردار وچ ۾ ڇڪتاڻ“ هئي.<ref>Evan Burr Bukey, Hitler's Austria: Popular Sentiment in the Nazi Era, 1938–1945, p. 6</ref> آسٽريا-هنگري سلطنت ۾ آسٽريائي جرمنن ۽ ٻين نسلي گروهن وچ ۾ پڻ ڇڪتاڻ موجود هئي. ڪيترائي آسٽريائي، خاص طور پين-جرمن تحريڪن سان لاڳاپيل ماڻهو، جرمن نسلي سڃاڻپ کي وڌيڪ مضبوط ڪرڻ جا حامي هئا ۽ اميد رکندا هئا تہ سلطنت جي خاتمي کان پوءِ [[آنشلوس|آسٽريا جو جرمنيءَ سان الحاق]] ممڪن ٿي سگهندو.<ref>Brigitte Hamann, Hitler's Vienna: A Portrait of the Tyrant as a Young Man, p. 394</ref> ڪيترن آسٽريائي پين-جرمن قومپرستن وزيراعظم [[ڪائونٽ ڪازيمير فيلڪس باديني|ڪازيمير ڪائونٽ باديني]] جي 1897ع واري ٻوليءَ بابت فرمان خلاف سخت احتجاج ڪيو. ان فرمان تحت بوهيميا ۾ جرمن ۽ چيڪ ٻولين کي گڏيل سرڪاري ٻولين جو درجو ڏنو ويو ۽ نون سرڪاري عملدارن لاءِ ٻنهي ٻولين ۾ رواني لازمي قرار ڏني وئي. عملي طور ان جو مطلب اهو هو تہ سرڪاري ملازمتن ۾ چيڪ ماڻهن جي ڀرتيءَ جا امڪان وڌيڪ ٿي ويا، ڇاڪاڻ⁠تہ وچولي طبقي جا گهڻا چيڪ جرمن ٻولي ڳالهائي سگهندا هئا، جڏهن تہ جرمن ٻولي ڳالهائيندڙن ۾ چيڪ ٻولي ڄاڻندڙن جو تناسب گهٽ هو. [[الٽرامونٽانزم|الٽرامونٽين]] ڪيٿولڪ سياستدانن ۽ پادرين طرفان هن سڌاري جي حمايت جي ردعمل ۾ ''[[روم کان پري]]'' تحريڪ شروع ٿي، جنهن جي شروعات شونيرر جي حامين ڪئي ۽ جنهن ”جرمن“ عيسائين کي رومن ڪيٿولڪ چرچ ڇڏڻ جي اپيل ڪئي.<ref>{{cite news|last=Suppan|title='Germans' in the Habsburg Empire|publisher=The Germans and the East|date=2008|pages=164, 172}}</ref> === 20هين صديءَ جي شروعات === {{See also|جرمن-آسٽريا جي جمهوريه|پهرين آسٽريائي جمهوريه}} [[عثماني سلطنت]] ۾ [[ٻئي آئيني دور]] جي شروعات کان پوءِ، آسٽريا-هنگري ان موقعي مان فائدو وٺندي 1908ع ۾ [[آسٽريا-هنگري ۾ بوسنيا ۽ هرزيگووينا|بوسنيا ۽ هرزيگووينا]] کي پنهنجي سلطنت ۾ ضم ڪري ڇڏيو.<ref>{{Cite web|title=The Annexation of Bosnia-Herzegovina 1908|url=https://www.mtholyoke.edu/acad/intrel/boshtml/bos127.htm|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130323152047/https://www.mtholyoke.edu/acad/intrel/boshtml/bos127.htm|archive-date=23 March 2013|access-date=25 March 2013|publisher=Mtholyoke.edu}}</ref> 1914ع ۾ [[سراييوو]] ۾ بوسنيائي سرب [[گاوريلو پرنسپ]] هٿان آرچڊيوڪ [[آسٽريا جو فرانز فرڊيننڊ|فرانز فرڊيننڊ جي قتل]]<ref>Johnson 52–54</ref> کي آسٽريا جي اهم سياستدانن ۽ فوجي جنرلن شهنشاهه کي سربيا خلاف جنگ جو اعلان ڪرڻ لاءِ قائل ڪرڻ جي بنياد طور استعمال ڪيو. ان فيصلي [[پهرين مهاڀاري جنگ]] شروع ٿيڻ جي خطري کي وڌايو ۽ نيٺ جنگ ڇڙي پئي، جنهن جي پڄاڻيءَ تي آسٽريا-هنگري سلطنت ٽٽي وئي. پهرين مهاڀاري جنگ ۾ ڏهه لک کان وڌيڪ آسٽريا-هنگري فوجي مارجي ويا.<ref>{{Cite book|last1=Grebler|first1=Leo|title=The Cost of the World War to Germany and Austria-Hungary|last2=Winkler|first2=Wilhelm|publisher=Yale University Press|orig-date=1940|isbn=0-598-94106-1|date=2006-02-17}}</ref> [[File:German Austria (1918) en.svg|thumb|upright=1.4|1918ع ۾ [[جرمن-آسٽريا]] پاران دعويٰ ڪيل جرمن ٻولي ڳالهائيندڙ صوبا. بعد ۾ قائم ٿيل آسٽريا جي ٻي جمهوريه جي سرحد ڳاڙهي ليڪ سان ڏيکاريل آهي.]] 21 آڪٽوبر 1918ع تي شاهي آسٽريا جي پارليامينٽ ''رائخسراٽ'' جا چونڊيل جرمن ميمبر ويانا ۾ گڏ ٿيا ۽ جرمن-آسٽريا جي عارضي قومي اسيمبلي (''Provisorische Nationalversammlung für Deutschösterreich'') قائم ڪيائون. 30 آڪٽوبر تي اسيمبليءَ ''شٽاٽسراٽ'' نالي حڪومت مقرر ڪري [[جرمن-آسٽريا جي جمهوريه]] قائم ڪئي. شهنشاهه هن نئين حڪومت کي اٽليءَ سان رٿيل جنگبندي بابت فيصلي ۾ شريڪ ٿيڻ جي دعوت ڏني، پر حڪومت ان معاملي ۾ حصو وٺڻ کان پاسو ڪيو.<ref>{{Cite book|last=Shepard|first=Gordon|title=The Austrians|date=1996|publisher=Avalon Publishing Group Inc.|isbn=978-0-7867-3066-7}}</ref> نتيجي طور 3 نومبر 1918ع تي جنگ جي خاتمي جي ذميواري رڳو شهنشاهه ۽ سندس حڪومت تي رهي. 11 نومبر تي شهنشاهه، پراڻي ۽ نئين حڪومتن جي وزيرن جي صلاح تي، اعلان ڪيو تہ هو هاڻي رياستي معاملن ۾ حصو نه وٺندو. 12 نومبر تي جرمن-آسٽريا قانوني طور پاڻ کي جمهوري جمهوريه ۽ نئين جرمن جمهوريه جو حصو قرار ڏنو. 10 نومبر 1920ع تي منظور ٿيل آئين تحت ''شٽاٽسراٽ'' جو نالو بدلائي ''بُنڊس ريگيرونگ'' (وفاقي حڪومت) ۽ ''نيشنل فرزاملونگ'' جو نالو ''نيشنل راٽ'' (قومي ڪائونسل) رکيو ويو.<ref>{{Cite web|title=Austria: notes|url=http://www.archontology.org/nations/austria/au_rep1/01_laws.php|access-date=4 February 2021|website=Archontology|archive-date=16 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210416090109/http://www.archontology.org/nations/austria/au_rep1/01_laws.php|url-status=live}}</ref> 1919ع جي [[سينٽ جرمين جو معاهدو|سينٽ جرمين جي معاهدي]] (۽ هنگري لاءِ 1920ع جي [[ٽريانون جو معاهدو|ٽريانون جي معاهدي]]) وچ يورپ جي انهيءَ نئين سياسي بندوبست جي تصديق ۽ استحڪام ڪيو، جيڪو وڏي حد تائين نومبر 1918ع ۾ وجود ۾ اچي چڪو هو. ان بندوبست تحت نيون رياستون قائم ٿيون ۽ موجوده رياستن جون سرحدون تبديل ڪيون ويون. آسٽريا-هنگري جا جرمن ٻولي ڳالهائيندڙ آسٽريائي علائقا محدود ٿي هڪ ننڍڙي رياست، جرمن-آسٽريا جي جمهوريه (جرمن: ''Republik Deutschösterreich'')، تائين رهجي ويا؛ البت گهڻو ڪري جرمن ٻولي ڳالهائيندڙ [[ڏکڻ ٽيرول]] ان ۾ شامل نه ڪيو ويو.<ref>{{Citation|last=Moos|first=Carlo|title=A Land on the Threshold. South Tyrolean Transformations, 1915–2015|pages=27–39|date=2017|editor-last=Georg Grote and Hannes Obermair|contribution=Südtirol im St. Germain-Kontext|place=Oxford-Berne-New York|publisher=Peter Lang|isbn=978-3-0343-2240-9}}</ref><ref>In Habsburg Austria-Hungary, "German-Austria" was an unofficial term for the areas of the empire inhabited by Austrian Germans.</ref><ref>Alfred D. Low, ''The Anschluss Movement, 1918–1919, and the Paris Peace Conference'', pp. 135–138.</ref> آسٽريا جي جرمنيءَ سان الحاق جي خواهش ان وقت آسٽريا ۽ جرمني ٻنهي جي مختلف سماجي طبقن ۾ وڏي پيماني تي موجود هئي.<ref>Alfred D. Low, ''The Anschluss Movement, 1918–1919, and the Paris Peace Conference'', pp. 3–4</ref> 12 نومبر تي جرمن-آسٽريا کي جمهوريه قرار ڏنو ويو ۽ سوشل ڊيموڪريٽ [[ڪارل رينر]] کي عارضي چانسلر مقرر ڪيو ويو. ساڳئي ڏينهن تيار ڪيل عارضي آئين جي شق 1 ۾ چيو ويو تہ ”جرمن-آسٽريا هڪ جمهوري جمهوريه آهي“، جڏهن تہ شق 2 ۾ چيو ويو تہ ”جرمن-آسٽريا جرمن رائخ جو اڻٽٽ حصو آهي“.<ref>Mary Margaret Ball, ''Post-war German-Austrian Relations: The Anschluss Movement, 1918–1936'', pp. 11–15</ref> [[سينٽ جرمين جو معاهدو|سينٽ جرمين جي معاهدي]] ۽ [[ورسائي جو معاهدو|ورسائي جي معاهدي]] آسٽريا ۽ جرمنيءَ جي اتحاد تي واضح پابندي لاڳو ڪئي.<ref>Roderick Stackelberg, ''Hitler's Germany: Origins, Interpretations, Legacies'', pp. 161–162</ref><ref>{{Cite web|title=Treaty of Peace between the Allied and Associated Powers and Austria; Protocol, Declaration and Special Declaration [1920&#93; ATS 3|url=http://www.austlii.edu.au/au/other/dfat/treaties/1920/3.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20000917221810/http://www.austlii.edu.au/au/other/dfat/treaties/1920/3.html|archive-date=17 September 2000|access-date=15 June 2011|publisher=Austlii.edu.au}}</ref> انهن معاهدن جرمن-آسٽريا کي پنهنجو نالو بدلائي ”آسٽريا جي جمهوريه“ رکڻ لاءِ پڻ پابند ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ [[پهرين آسٽريائي جمهوريه]] وجود ۾ آئي.<ref>Mary Margaret Ball, ''Post-war German-Austrian Relations: The Anschluss Movement, 1918–1936'', pp. 18–19</ref><ref>Montserrat Guibernau, ''The Identity of Nations'', pp. 70–75</ref> 30 لک کان وڌيڪ جرمن ٻولي ڳالهائيندڙ آسٽريائي نئين آسٽريائي جمهوريه جي سرحدن کان ٻاهر رهجي ويا ۽ نئين قائم ٿيل يا وڌايل رياستن [[چيڪوسلوواڪيا]]، [[يوگوسلاويا]]، [[هنگري]] ۽ اٽليءَ ۾ اقليتن جي حيثيت سان رهڻ لڳا.<ref>Brook-Shepherd 246</ref> انهن علائقن ۾ [[ڏکڻ ٽيرول]] ۽ [[جرمن بوهيميا]] پڻ شامل هئا. جرمن بوهيميا ۽ [[سوڊيٽن لينڊ]] جي حيثيت بعد ۾ [[ٻي مهاڀاري جنگ]] کان اڳ ۽ ان دوران اهم سياسي مسئلو بڻجي وئي.<ref name="a1">Brook-Shepherd 245</ref> آسٽريا ۽ [[يوگوسلاويا جي بادشاهت]] جي وچ واري سرحد جو فيصلو آڪٽوبر 1920ع ۾ ٿيل [[ڪارينٿيا ريفرنڊم]] ذريعي ڪيو ويو. ان جي نتيجي ۾ اڳوڻي آسٽريا-هنگري تاجي علائقي [[ڪارينٿيا]] جو وڏو حصو آسٽريا کي مليو. اهڙيءَ ريت ٻنهي ملڪن جي سرحد [[ڪاراونڪس]] جبلن جي قطار تي مقرر ٿي، جڏهن تہ سلووين آباديءَ جو هڪ وڏو حصو آسٽريا اندر رهجي ويو. آسٽريا جي هاڻوڪن علائقن ۾ ماڻهو هزارين سال اڳ به رهندا هئا، پر تاريخدانن کي انهن بابت ڪا ڄاڻ ناهي ملي سگهي. 800 ق.م ۾ ماڻهو کاڻين کوٽڻ جو ڪاروبار ڪندا هئا ۽ انهن جو ڌنڌو ڪچي لوهه ۽ لوڻ جو واپار هو. 15ق.م ۾ رومين هن علائقي کي پنهنجي بادشاهت ۾ شامل ڪيو. 955ع ۾ آسٽريا جرمن سلطنت جو حصو ٿيو. 964ع ۾ پوپ اوٽو پهرئين کي مقدس رومن شهنشاهه جو لقب ڏنو، ان ريت مقدس رومن امپائر جي حيثيت سان 1806ع تائين آسٽريا تي هن جي حڪومت رهي<ref name="سنڌيانا"> [http://encyclopediasindhiana.org article.php?Dflt=آسٽريا آسٽريا : (Sindhianaسنڌيانا)<!-- Bot generated title -->] </ref>. ھن ملڪ واري وچ يورپي حصي ۾ سڀ کان اول رومين جي دؤر کان اول [[ڪيلٽڪ]] قبيلا آباد ٿيا ھئا. انھن قبيلن ھتي [[نورڪم]] نالي بادشاهت قائم ڪئي جيڪا درحقيقت قبيلن جي فيڊريشن ھئي جنھن تي رومي ايمپائر قبضو ڪري پنھنجو صوبو بڻائي ڇڏيو. ھاڻوڪي دؤر ۾ اوڀر آسٽريليا ۾ واقع [[ڪارننٽم]] نالي قلعو اھم فوجي ڪيمپ ھجڻ ڪري رومي ايمپائر جي [[پنونيا صوبو|پنونيا]] صوبي جو گادي جو هنڌ بڻايو ويو اھڙي طرح اتي شھر اڏجي ويو. لڳ ڀڳ چار صدين تائين ڪارننٽم شھر جي آبادي 50000 جي لڳ ڀڳ برقرار رھي.<ref name="Carnuntum Tourism">{{cite web|last =|first =|authorlink =|title =Rome's metropolis on the Danube awakens to new life|website =Archäologischer Park Carnuntum|publisher =Archäologische Kulturpark Niederösterreich Betriebsgesellschaft m.b.H.|date =|url =http://www.carnuntum.co.at/content-en/tales-from-carnuntum|doi =|accessdate =20 February 2010|archiveurl =https://web.archive.org/web/20100116125751/http://www.carnuntum.co.at/content-en/tales-from-carnuntum|archivedate =16 January 2010|url-status=dead|df =dmy-all}}</ref> رومن ايمپائر جي زوال بعد موجوده آسٽريا ۾ [[بويريائي ماڻھو|بويريائي]]، [[سلاو ماڻھو|سلَاوَ]]، [[پينونيائي آوار|آواري]] گھري آيا ۽ اتي قبضو ڪيائون<ref name="johnson 19" /> 788ع ۾ فرينڪن جي بادشاھ [[شارليمن]] علائقو فتح ڪري ان کي پنھنجي رياست جي ڪالوني بڻايو جنھن ۾ ھن عيسائيت کي متعارف ڪرايو<ref name="johnson 19">Johnson 19</ref>. موجوده آسٽريا واري سرزمين [[ايسٽرن فرانسيا]] (ايسٽ فرينڪس بادشاهت) جي حصي ٿيڻ بعد [[بئبنبرگ گھراڻو|بئبنبرگ گھراڻي]] کي وصيت ذريعي ڏني وئي ۽ ان وقت اھا سرزمين ايسٽرن فرانسيا جي آخري اوڀر ۾ سرحد تي واقع ھجڻ ڪري ان تي [[آسٽريا جي مارچ|مارچيا اورينٽلس]] نالو پئجي ويو. اوڀر کي پراڻي جرمن ٻولي ۾ Ostarrîchi يعني آسٽريا سڏيندا ھئا. مارچ يا مارگِرَيو جي ھتي معنيَ آھي سرحد سان لڳولڳ سرزمين. اھا سرزمين بئبنبرگ گھراڻي جي [[ليئوپولڊ پھريون، بئبنبرگ|ليئوپولڊ پھرين]] کي 976ع ۾ ڏني وئي<ref name="johnson 20">Johnson 20–21</ref> [[File:2011-07-09 gasometer 28.JPG|thumb|left|[[نيچرل هسٽري ميوزيم، ويانا]] ۾ آسٽريا جي ولنڊورف ڳوٺ جي کوٽائي مان لڀيل ھڪ عورت جو مجسمو جيڪو 25 کان 28 ھزار قبل مسيح جو ٺھيل آھي]] ===ھبسبرگ گھراڻو ۽ مقدس رومن ايمپائر=== آسٽريا جي نالي جو پھريون تاريخي رڪارڊ 996ع جو آھي جنھن ۾ بئبنبرگ مارچ جي لاء آسٽريا لفظ استعمال ڪيو ويو آهي<ref name="johnson 20" /> 1156ع ۾ [[مقدس رومن ايمپائر]] جي شھنشاھ [[فريڊرڪ بارباروسا]] ھڪ قانوني دستاويز [[پروليجيم مينوس|پِروِلَيجِيم مِينُوس]] تي صحيح ڪري آسٽريا جي علائقي کي [[ڊچي|ڊَچِي]] جو درجو ڏنو. 1192ع ۾ بئبنبرگ گھراڻي ھڪ ٻي ڊچي پڻ حاصل ڪئي جنھن جو نالو [[اسٽيريا واري ڊچي|اِسٽَيريا]] ھيو. بَئبِنبَرگ گھراڻي جي 1246ع ۾ [[فيڊرڪ ٻيون، آسٽريا|فيڊرڪ ٻئين]] جي وفات سان گڏ پڄاڻي ٿي وئي<ref name="johnson 21">Johnson 21</ref>. نتيجي ۾ [[بوھيميا]] جي بادشاھ [[آٽوڪار ٻيون، بوھيميا|آٽوڪار ٻئين]] [[آسٽريا واري ڊچي|آسٽريا]]، [[اسٽيريا واري ڊچي|اِسٽَيرِيا]] ۽ [[ڪارنٿيا واري ڊچي|ڪارنٿيا]] وارين ڊچين تي پوري طاقت سان قبضو ڪيو<ref name="johnson 21" /> 1278ع ۾ ھن جي اقتدار جو سج لھي ويو جڏھن کيس جرمني جي [[رودولف پھريون، جرمني|رودولف پھرين]] [[ مارچ فيلڊ واري جنگ|دُورنڪَروت]] واري جنگ ۾ شڪست ڏني<ref>Lonnie Johnson 23</ref> ان وقت کان وٺي پھرين جنگ عظيم تائين آسٽريائي تاريخ م لڳ ڀڳ سموري دؤر ۾ [[ھبسبرگ گھراڻو|ھَبسبَرگ گھراڻي]] جي بادشاھت قائم رھندي آئي. چوڏھين ۽ پندرهين صدي عيسويءَ ۾ ھبسبرگ شاھي خاندان آسٽريا جي ڊچي ۾ نوان صوبا شامل ڪندي توسيع شروع ڪئي. [[مقدس رومن ايمپائر]] جي شھنشاھ [[سجسمنڊ، لڪسمبرگ|سجسمنڊ]] جي وفات بعد 1438ع ۾ سندس ڄاٽي ڊيوڪ [[البرٽ پنجون، آسٽريا|البرٽ پنجين]] کي بطور بوھيميا جي بادشاھت ۽ مقدس رومن ايمپائر جي وارث طور چونڊيو ويو. جيتوڻيڪ ھن ھڪ سال کن حڪومت ڪئي پر بعد ۾ ھڪ ڄڻي کان سواء مقدس رومن ايمپائر جا سمورا شھنشاھ ھبسبرگ گھراڻي مان ٿيا. 1477ع ۾ ھبسبرگ گھراڻي جو رومي شھنشاھ [[فريڊرڪ ٽيون، ھولي رومن ايمپائر|فريڊرڪ ٽئين]] جي سڪيلڌي پٽ [[آرچڊيوڪ]] [[ميڪسمليئن پھريون، ھولي رومن ايمپائر|ميڪسمليئن پھرين]] جي [[برگنڊي واري ڪائونٽي|بُرگَنڊِي]] جي وارث ماريا سان ٿي اھڙي طرح نيدرلينڊز جو ھڪ وڏو حصو ھبسبرگ گھراڻي جي ملڪيت ۾ شامل ٿي ويو<ref name="johnson 25">Lonnie Johnson 25</ref><ref name="brook 11">Brook-Shepherd 11</ref> 1496ع ۾ انھن جي پٽ [[فلپ پھريون، ڪيسٽيئل وارو|فلپ سھڻو]] [[ڪيسٽيئل وارو تخت|ڪيسٽيئل]] ۽ [[ايراگان وارو تخت|ايراگان]] جي وارث جوئيانا سان ٿي جيڪي عمر جي پوئين حصي ۾ نفسياتي بيمارين ھو شڪار ٿيڻ ڪري [[جوئيانا چري]] سڏبي آھي. ان شاديءَ سان اٽلي ۽ اسپين جا علائقا پڻ ھبسبرگ گھراڻي جي ملڪيت ۾ شامل ٿيا<ref name="johnson 25" /><ref name="brook 11" />.<br> 1526ع [[موھاچ واري جنگ]] ۾ ھنگري ھارائي ويو ۽ خلافت عثمانيه کٽي وئي. نتيجي ۾ بوھيميا ۽ ھنگري جو باقي بچيل حصو آسٽريا جي ھبسبرگ بادشاهت ۾ شامل ٿي ويا<ref>Lonnie Johnson 26</ref> جنھن بعد خلافت عثمانيه ۽ ھبسبرگ جنگين جو آغاز ٿيو جن مان ھڪ ڊگھي جنگ 1593ع کان 1606ع تائين ھلي. ترڪن [[اسٽيريا]] تي 20 دفعا چڙھائي ڪئي<ref>"'' The Catholic encyclopedia''". Charles George Herbermann (1913). Robert Appleton company.</ref> <ref>"''[https://books.google.com/books?id=8-ARAAAAYAAJ&pg=PA560#v=onepage Bentley's miscellany]''". Charles Dickens, William Harrison Ainsworth, Albert Smith (1853).</ref> سيپٽمبر 1529ع جي آخر ۾ سليمان اعظم [[ويانا جو محاصرو]] ڪيو جيڪو برفباري شروع ٿيڻ بعد بغير ڪنھن نتيجي جي ختم ڪيو ويو [[File:Anonym Entsatz Wien 1683.jpg|thumb|1683ع ۾ [[ويانا واري جنگ]] ڇيڙي خلافت عثمانيه يورپ منجھ چڙھائي شروع ڪئي]] مقدس رومن ايمپائر جي شھنشاھ ليئوپولڊ پھريون (1657–1705) جو دور حڪمراني ڊگھو ھيو جنھن ۾ ترڪن خلاف ويانا کي بچائڻ جي جنگ پولينڊ جي بادشاھ [[جان ٽيون سوبيئيسڪي]] جي اڳواڻي ۾ وڙھي وئي<ref>Lonnie Johnson 26–28</ref> ويانا کي بچائڻ ۾ ڪاميابي ملڻ بعد نيٺ زينٽا واري جنگ ۾ ترڪ خلافت کي مقدس رومن ايمپائر واري ليگ شڪست ڏني جنھن جي نتيجي ۾ 1699ع ۾ ڌرين وچ ۾ [[ڪارلووٽز وارو معاھدو]] ٿيو جنھن جي نتيجي ۾ ھنگري جا خلافت پاران کسيل علائقا واپس ٿيڻ لڳا جيڪي آسٽريا ۾ شامل ٿيندا ويا. مقدس رومن ايمپائر جي ھبسبرگ گھراڻي واري آسٽريائي شھنشاھ [[چارلس ڇھون، ھبسبرگ|چارلس ڇھين]] پٽاڻي وارث نہ ھجڻ ڪري پنھنجي ھبسبرگ گھراڻي کي درپيش نابودي واري خطرن کان بچائڻ لاءِ اھي سڀ حاصل ڪيل علائقا وراثت واري 1713ع واري منظوري جي عيوض ترڪ ڪري ڇڏيا. ھن جي خاندان م ڪو مرد وارث نہ بچيو ھو. پھرين ھڪ مرحوم ڀاءُ جي نياڻي [[ماريا جوزفيا]] وارث ھئي جنھن بعد کيس نياڻي [[ماريا ٿريسا]] ڄائي جيڪا وارث ٿي پر تخت جي نياڻين ۾ وراثت ۾ قانوني رڪاوٽ ھئي جنھن لاء عملي منظوري ۽ ان جي مقدس رومن ايمپائر ۾ شامل اتحادين جي مڃتا درڪار ھئي. وراثت واري ان معاملي تي آسٽريا-پروشيا واري رياست جرمني مان مخالفت شروع ڪئي. ماريا ٿريسا پيء جي وفات بعد مقدس رومن ايمپائر جي ايمپريس (ملڪه) ٿي پر ھن کي شريڪ حاڪم پڻ رکڻو پيو. پولينڊ جي ٽن ورھاستن مان پھرين ۽ ٽين ورھاست (1772 ۽ 1795ع ۾) آسٽريا پڻ جرمني ۽ روس سان گڏجي حصو ورتو ھو. [[File:Congress of Vienna.PNG|thumb|left|[[ويانا جي ڪانگريس]] جا 15-1814 وارا اجلاس جن ۾ مقدس رومن ايمپائر جي خاتمي ، انقلابي فرانس سان جنگين ۽ نيپولين وارين جنگين بابت فيصلا ٿيا]] آسٽريا بعد ۾ [[انقلابي فرانس]] سان جنگ ۾ جوٽجي ويو شروع ۾ نيپولين جي ھٿان ان کي لاڳيتيون شڪستون مليون جن سان پراڻي مقدس رومن ايمپائر جو 1806ع ۾ خاتمو ٿي ويو. ان کان ٻہ سال اڳ<ref>Lonnie Johnson 34</ref> آسٽريا جي ايمپائر قائم ٿي. 1814ع ۾ آسٽريا پنھجي اتحادين جيئ فوجين سان گڏجي فرانس ۾ داخل ٿي نيپولين وارين جنگين جو خاتمو آندو. 1815ع ۾ ويانا جي ڪانگريس مان آسٽريا پاڻ کي يورپ جي اندر چئن وڏين طاقتن مان ھڪ مڃائي چڪو ھو. ساڳي سال آسٽريا جي صدارت ۾ جرمن ڪنفيڊريشن جو قيام عمل ۾ آيو<ref name="johnson 36">Johnson 36</ref> [[File:Deutscher Bund.svg|thumb|جرمن ڪنفيڊريشن جو نقشو(1815–1836) جنھن ۾ 39 رياستون شامل ھيون]] ان باوجود آسٽريا جرمني جي ايمپائر 1848 جي حق ۾ پنھجي جرمن ٻولي ڳالھائيندڙ علائقن تان دستبردار نه ٿيو. نئين قائم ٿيل جرمن ايمپائر جو تخت پروشيائي بادشاھ [[فيڊرڪ ولھيم چوٿون، پروشيا|فيڊرڪ ولھيم چوٿين]] جي حوالي ڪيو ويو. 1864ع ۾ آسٽريا ۽ پروشيا ٻئي گڏجي ڊينمارڪ سان وڙھيا ۽ ڊينمارڪ کان [[شليسوگ]] ۽ [[ھولسٽائين]] واريون ڊچيون آزاد ڪرايون. ان جي انتظام تي نااتفاقي ڪري 1866ع ۾ پاڻ ۾ وڙھي پيا ۽ ان سال سندن وچ ۾ [[آسٽرو پروشين جنگ]] شروع ٿي ۽ [[ڪونجگريٽز واري لڙائي]] ۾ آسٽريا کي شڪست آئي<ref name="johnson 36" /> آسٽريا جرمن ڪنفيڊريشن مان نڪري ويو ۽ اڳتي جرمن سياست کان پڻ پاسو ڪري ويو.<ref name="johnson 55">Lonnie Johnson 55</ref><ref>Schulze 233</ref><br> ===آسٽرو ھنگري ايمپائر=== 1867ع ۾ آسٽريا جي ايمپائر ۽ ھنگري جي ايمپائر ملي ھڪ ٿي آسٽرو ھنگري ايمپائر ٺاھي جنھن جو سربراھ [[فرانز جوزف پھريون، آسٽريا|فرانز جوزف]] ٿيو.<ref>Lonnie Johnson 59</ref> ان ۾ [[سلاوڪ ماڻھو|سلاوڪ]] گروہ جھڙوڪ: ڪروٽ، چيڪ، پول، [[روسين]]، سرب ، سلوواڪ، سلوويني ۽ يوڪريني، اطالوي ۽ روماني ابادين وارا ماڻھو پڻ شامل ھيا. [[File:Austria Hungary ethnic.svg|thumb|left|upright=1.25|1910 ۾ آسٽرو ھنگري ايمپائر جي نقشي ۾ نسلي ۽ لساني گروهن جي نشاندھي]] آسٽريائي نسل جي ماڻھن ۾ جرمن قومپرستي جڙ پڪڙيندي وئي جنھن سان آسٽريا ۽ جرمني جي ھڪ ٿيڻ جي اميد جنم ورتو<ref name="DPSO">{{cite web | url=http://www.politischebildung.at/upload/polsystem.pdf | title=Das politische System in Österreich (The Political System in Austria) | publisher=Austrian Federal Press Service | date=2000 | accessdate=9 July 2014 | page=24 | language=German | location=Vienna | archive-url=https://web.archive.org/web/20140423112116/http://www.politischebildung.at/upload/polsystem.pdf | archive-date=23 April 2014 | url-status=dead | df=dmy-all }}</ref> آسٽريا ۾ ڪارل لوگر پئن جرمن ازم جي خيالن جي پرچار ڪئي. ھوڏانھن جرمني ۾ بسمارڪ جي پاليسين آسٽريائي ۽ جرمن آسٽريائي ماڻھن کي جرمني کان الڳ نہ سمجھيو. آسٽريائي پئن جرمن خيالن وارن بسمارڪ کي پنھنجو آئيڊيل بڻائي ڇڏيو ۽ انھن آسٽريا ۾ بندش ھوندي بہ نيرا ڪارن فلاور قميصن جي ڪاجن ۾ لڳائڻ شروع ڪيا ۽ ان ڪري جو اھو گل جرمن شھنشاھ [[ولھيم پھريون، جرمن|ولھيم پھرين]] جو پسنديده گل ھيو.<ref>{{Cite book |first=Daniel L. |last=Unowsky |title=The Pomp and Politics of Patriotism: Imperial Celebrations in Habsburg Austria, 1848–1916 |publisher=Purdue University Press |year=2005 |page=157}}</ref>. آسٽريا جي جرمن قوم کان دوري آسٽريائي عوام ۾ قومي سڃاڻپ جا سوال اٿاري ڇڏيو<ref>Evan Burr Bukey, Hitler's Austria: Popular Sentiment in the Nazi Era, 1938-1945, p. 6</ref> آسٽرو ھنگري ايمپائر جي ان روش آسٽريائي جرمن ماڻھن ۽ ٻين نسلي گروهن وچ ۾ ھڪ نسلي ڇڪتاڻ کي جنم ڏنو. پئن جرمن ازم جي حامي آسٽريائي ماڻھن جرمني سان گڏ ٿيڻ جي خواهش پئي ڪئي ۽ اھي ان اميد سان ھيا تہ اسٽرو ھنگري ايمپائر ختم ٿئي تہ جيئن جرمني ۽ آسٽريا ھڪ ٿي وڃن<ref>Brigitte Hamann, Hitler's Vienna: A Portrait of the Tyrant as a Young Man, p. 394</ref>. [[File:Ferdinand Schmutzer - Franz Ferdinand von Österreich-Este, um 1914.jpg|thumb|upright|[[آرچڊيوڪ فرانز فرڊيننڊ]] جنھن جي قتل سان پھرين جنگ عظيم جي شروعات ٿي]] 1908ع ۾ آسٽرو ھنگري ايمپائر بوسنيا ۽ ھرزگوينيه کي پنھنجي حدن ۾ شامل ڪري ڇڏيو<ref>{{cite web |url=https://www.mtholyoke.edu/acad/intrel/boshtml/bos127.htm |title=The Annexation of Bosnia-Herzegovina, 1908 |publisher=Mtholyoke.edu |date= |accessdate=25 March 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130323152047/https://www.mtholyoke.edu/acad/intrel/boshtml/bos127.htm |archive-date=23 March 2013 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> 1914ع ۾ [[سرجيوو]] ۾ ھڪ بوسنيائي سرب [[گويرلو پرنسپ]] [[آرچڊيوڪ فرانز فرڊيننڊ]] کي قتل ڪيو<ref>Johnson 52–54</ref> جنھن واقعي کي بنياد بڻائي سياستدانن ۽ جنرلن شھنشاھ کي سربيا خلاف جنگ شروع ڪرڻ لاء قائل ڪيو جنھن سان عالمي جنگ ڇڙي پئي ۽ نتيجتن اسٽرو ھنگري ايمپائر ٽٽي وئي. ڏھ لک کان وڌيڪ آسٽروھنگري فوجي مارجي ويا<ref>Grebler, Leo and Winkler, Wilhelm ''The Cost of the World War to Germany and Austria-Hungary'', Yale University Press, 1940.</ref>. 21 ===پھرين آسٽريائي ريپبلڪ === آڪٽوبر 1918ع تي آسٽريا جي شھر ويانا ۾ شاھي پارليامينٽ '''رائخسريٽ''' ۾ جرمن ميمبر گڏ ٿيا جتي انھن جرمن آسٽريا صوبي جي قومي اسيمبلي جو اجلاس منعقد ڪيو. 30 آڪٽوبر تي ان اسيمبليءَ سٽاٽسرٽ نالي سان جرمن آسٽريا جي ريپبلڪ جو اعلان ڪيو. شھنشاھ کين اٽلي سان جنگبندي ۾ حصي وٺڻ جي دعوت ڏني. شھنشاھ 11 نومبر تي نئين ۽ پراڻي حڪومتن جي صلاح سان اعلان ڪيو تي ھو ڪنھن بہ رياستي معاملي ۾ حصو نہ وٺندو. 12 نومبر تي جرمن آسٽريا قانوني طور تي پاڻ کي ڊيموڪريٽڪ ريپبلڪ ھجڻ جو اعلان ڪيو اھڙي طرح بادشاهت جو خاتمو آندو [[File:GermanAustriaMap.png|thumb|left|upright=1.25|جرمن ٻولي ڳالھائيندڙ صوبا 2018 ۾ جرمن آسٽريا جي دعويداري ۾ ,: ڳاڙھي رنگ سان ڏيکاريل]] ھبسبرگ گھراڻي واري آسٽرو ھنگري ۾ جرمن آسٽريا جو نالو جرمنن ابادي جي اڪثريت وارن علائقن جي لاء غيرسرڪاري طور تي استعمال ڪيو ويندو هو<ref>Alfred D. Low, The Anschluss Movement, 1918–1919, and the Paris Peace Conference, pp. 135–138</ref>. [[انچلوس]] (جرمني ۽ آسٽريا جو انضمام) جو مطالبو آسٽريا ۽ جرمني جو ھڪ ھردلعزيز مطالبو ھيو<ref>Alfred D. Low, The Anschluss Movement, 1918–1919, and the Paris Peace Conference, pp. 3–4</ref><ref>Mary Margaret Ball, Post-war German-Austrian Relations: The Anschluss Movement, 1918–1936, pp. 11–15</ref> [[سينٽ جرمين وارو معاھدو|سينٽ جرمين معاھدي]] ۽ [[ورسيليز وارو معاھدو|ورسيليز واري معاهدي]] ۾ جرمني ۽ آسٽريا جي الحاق جي لاءِ منع ڪئي وئي ھئي<ref>Roderick Stackelberg, Hitler's Germany: Origins, Interpretations, Legacies, pp. 161–162</ref><ref>{{cite web |url=http://www.austlii.edu.au/au/other/dfat/treaties/1920/3.html |title=Treaty of Peace between the Allied and Associated Powers and Austria; Protocol, Declaration and Special Declaration [1920&#93; ATS 3 |publisher=Austlii.edu.au |date= |accessdate=15 June 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20000917221810/http://www.austlii.edu.au/au/other/dfat/treaties/1920/3.html |archive-date=17 September 2000 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> انھن معاھدن جرمن آسٽريا تي زور رکيو ته ان جي نالو تبديل ڪري ريپپلڪ آف آسٽريا رکي جنھن تحت [[پھرين آسٽريائي ريپبلڪ ]]قائم ڪئي وئي<ref>Mary Margaret Ball, Post-war German-Austrian Relations: The Anschluss Movement, 1918–1936, pp. 18–19</ref><ref>Montserrat Guibernau, The Identity of Nations, pp. 70–75</ref> آسٽريائي ريپبلڪ کان ٻاھر رھندڙ 30 لک آسٽريائي جرمن نئين رياستن چيڪوسلاواڪيا، يوگوسلاويا، ھنگري ۽ اٽلي ۾ اقليتي آبادي بڻجي ويا<ref>Brook-Shepherd 246</ref> پھرين جنگ عظيم جي خاتمي بعد آسٽريائي ڪرنسي ڪرون پنھنجو قدر وڃائي چڪي ھئي ۽ معيشت [[افراط زر]] جو شڪار ٿي چڪي ھئي. معاشي بھتري آڻڻ لاءِ [[ليگ آف نيشنز]] جي نگراني ۾ آسٽريا جي بين الاقوامي قرض ڏنا ويا<ref>Brook-Shepherd 257–8</ref> تہ جيئن رياست کي ڏيوالي نڪرڻ کان بچائي ان جي ڪرنسي کي مستحڪم ڪري سگھجي. 1925ع ۾ ڪرون کي ختم ڪري آسٽريائي شلنگ نالي ڪرنسي متعارف ڪرائي وئي جنھن جي ھڪ شلنگ کي ڏھ ھزار ڪرون جي برابر ڪيو ويو اھڙي طرح چ1929ع تائين معيشيت ۾ ڪجهه بھتري آندي وئي. پھرين آسٽريائي ريپبلڪ 1933ع تائين قائم رھي سگھي ڇوتہ ان سال ريپپلڪ بجي چانسلر اينجلبرٽ ڊولفس پارليامينٽ ذريعي ملڪ ۾ اٽلي جي فاشسٽ طرز تي ھڪ آمراڻو نظام قائم ڪري چڏيو<ref name="johnson 104">Lonnie Johnson 104</ref><ref name="brook 269">Brook-Shepherd 269–70</ref><ref name="Brook-Shepherd 261">Brook-Shepherd 261</ref> <ref name="Brook-Shepherd 261" /> ملڪ ۾ گھرو ويڙھ شروع ٿي وئي<ref name="johnson 104" /><ref name="brook 269" /><ref name="johnson 107">Johnson 107</ref> <ref>Brook-Shepherd 283</ref> سوشل ڊيموڪريٽڪ پارٽي تي بندش وڌي وئي ۽ ان جي ڪارڪنن کي جيل موڪليو ويو يا کين ملڪ ڇڏڻ لاء مجبور ڪيو ويو<ref name="johnson 107" /> پھرين مئي 1934 ۾ نئون آئين نافذ ڪيو ويو جنھن ذريعي ڊولفس جي اقتدار کي مضبوط ڪيو ويو پر ان سال 25 جولاء تي کيس نازي فوجي بغاوت ۾ قتل ڪيو ويو<ref>Lonnie Johnson 109</ref><ref>Brook-Shepherd 292</ref> ===ٻين جنگ عظيم=== [[File:Bundesarchiv Bild 183-1987-0922-500, Wien, Heldenplatz, Rede Adolf Hitler.jpg|thumb|[[ايڊوولف ھٽلر]] 1938 م ويانا ۾ [[ھيلڊينپلاٽز]] ۾ تقرير ڪندي]] ڊولفس جو جائنشين [[ ڪرٽ ششنگ]] آسٽريا کي ھڪ جرمن رياست طور ۽ آسٽريائين کي بھتر جرمن طور قبوليو پر ھن آسٽريائي خودمختياري چاھي پئي<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Vsl6mwMXl4YC&pg=PA37|title=Constructing and Deconstructing National Identity: Dramatic Discourse in Tom Murphy's The Patriot Game and Felix Mitterer's In Der Löwengrube|first=Birgit|last=Ryschka|date=1 January 2008|publisher=Peter Lang|via=Google Books|isbn=9783631581117|access-date=19 June 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20160429060525/https://books.google.com/books?id=Vsl6mwMXl4YC&pg=PA37|archive-date=29 April 2016|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> ھن 13 مارچ 1938ع ۾ آسٽريا جي جرمنيءَ کان خودمختياري جو ريفرينڊم ڪرائڻ جو اعلان ڪيو پر 12 مارچ تي آسٽريائي نازين حڪومت پنھنجي ڪنٽرول ۾ آندي ۽ جرمني جي فوجين ملڪ تي قبضو ڪيو<ref name="johnson 112">Lonnie Johnson 112–3</ref> 13 مارچ 1938ع ۾ [[انچولس]] جو سرڪاري اعلان ڪيو ويو. 15 مارچ تي آسٽريا ڄاول [[هٽلر|ايڊولف ھٽلر]] ويانا شھر جي ھڪ علائقي ھيلڊينپلاٽز ۾ جرمني ۽ آسٽريا جي جرمن رائخ (نازي جرمني) سان انضمام جو اعلان ڪيو. اھڙي طرح آزاد آسٽريا جو خاتمو ٿي ويو. ھن اپريل 1938ع ۾ ان انضمام جي توثيق لاء رائشماري پڻ ڪرائي. آسٽريا اھڙي طرح ٽين رئيخ جو حصو ٿي ويو. 10 اپريل 1938 تي ان گڏيل رياست جون پارلياماني چونڊون ڪرايون جيڪي نازي دور جون جرمن رائخٽيگ جون آخرين چونڊون ھيون جيڪي درحقيقت ھڪ سوال تي ريفرنڊم وانگر ھيون جنھن ۾ عوام کان پڇيو ويو ته ڇا ووٽرن کي اڪيلي نازي پارٽيءَ سان تعلق رکندڙ 813 [[رائخٽيگ]] جي ميمبرن جي فھرست قبول آھي. يھودين ۽ خانابدوشن کي ووٽ جي اجازت نہ ڏني وئي<ref>Robert Gellately, Social Outsiders in Nazi Germany, (2001), p. 216</ref> موجوده جرمني واري حصي ۾ چونڊن ۾ عوامي شرڪت %99.5 ھئي جنھن مان %98.9 سيڪڙو جو جواب '''ھا''' ھيو. آسٽريا ايڊولف ھٽلر جو اباڻو وطن ھيو جتي %99.71 سيڪڙو ووٽرن يعني 4,484,475 ڄڻن ووٽ ڏنو جن مان %99.73 سيڪڙو '''ھا''' ۾ جواب ڏنو<ref>Evan Burr Bukey, Hitler's Austria: Popular Sentiment in the Nazi Era, 1938–1945, p. 33</ref> <ref>Ian Kershaw, 2001, Hitler 1936–1945: Nemesis, p. 83</ref> <ref>Roderick Stackelberg, Hitler's Germany: Origins, Interpretations, Legacies, p.170</ref> [[File:KZ Mauthausen.jpg|thumb|left|1945ع ۾ [[مائوٿازن حراستي ڪيمپ]] مان آزادي]] ويانا يھودي اڪثريت وارو علائقو ھيو. يھودين جون ملڪيتون ضبط ڪيون ويون، کين حراستي ڪيمپن م بند ڪيو ويو ۽ انھن کي گئس چئمبرن واري ڪيمپن ۾ ماري ساڙي ناس ڪرڻ شروع ڪيو ويو. 13 اپريل 1945ع تي نازين جي شڪست سان سوويت يونين آڏو ويانا پيش پيو ۽ جلد پوء [[ٽين رئيخ]] (جرمني جي نازي حڪومت) پڻ پيش پئي. آسٽريا جي سوشلسٽ پارٽيءَ جي سوشل ڊيموڪريٽن ۽ انقلابي سوشلسٽن [[ڪارل رينر]] ۽ [[ايڊولف شارف]]، آسٽريا جي پيپلز پارٽي ( اڳوڻي: ڪرسچين سوشل پيپلز پارٽي) جي [[ليئوپولڊ ڪنشڪ]]، آسٽريا جي ڪميونسٽ پارٽي جي [[جوھان ڪوپلينگ]] 27 اپريل 1945ع تي [[ٽين رئيخ]] (نازي جرمني) کان علحدگي جو اعلان ڪندي ويانا ۾ [[عبوري حڪومت]] قائم ڪئي جنھن جو رياستي چانسلر ڪارل رينر ٿيو جنھن کي سرخ فوج ۽ جوزف اسٽالن جي حمايت حاصل هئي<ref name="johnson 135">Lonnie Johnson 135–6</ref>. اھڙي طرح ٻين ريپپلڪ جو جنم ٿيو. اپريل جي آخر تائين اولھ ۽ ڏکڻ آسٽريا اڃان ٽئين ريخ جي قبضي ۾ ھئا. پھرين مئي 1945ع تي تي 1929ع وارو آئين بحال ڪيو ويو. <br> ٻين جنگ عظيم ۾ آسٽريا جا 260000 فوجي مارجي ويا<ref>Rüdiger Overmans. ''Deutsche militärische Verluste im Zweiten Weltkrieg.'' Oldenbourg 2000.</ref>. يھودين جي [[ھولوڪاسٽ]] ۾ 65000 يھودي ماريا ويا<ref>[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/44183/Austria/33382/Anschluss-and-World-War-II Anschluss and World War II] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090820033236/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/44183/Austria/33382/Anschluss-and-World-War-II |date=20 August 2009 }}. Britannica Online Encyclopedia.</ref> 1938 ۽ 1939ع ۾ 140000 يھودي آسٽريا مان ڀڄي وڃڻ ۾ ڪامياب ٿيا. ھزارين آسٽريائي شھرين نازين جي سنگين ڏوھن ۾ شرڪت ڪئي. 1992ع ۾ چانسلر [[فرانز ورئنتزڪي]] 1992ع ۾ سرڪاري طور تي تسليم ڪيو ته رڳو ,[[مائوٿازن حراستي ڪيمپ]] ۾ ھڪ لک کان مٿي ماڻھو ماريا ويا. ===آسٽريا جي ٻين ريپپلڪ=== [[File:Uno City Kaiserwasser.jpg|thumb|ويانا ۾ گڏيل قومن جي افيس جيڪا دنيا ۾ اقوام متحده جي چئن سڀ کان وڏين آفيسن مان ھڪ آھي]] جرمني جو وڏو حصو اتحادي فوجين جي قبضي ۾ آيو. آسٽريا چئن حصن ۾ ورھائجي ويو جن ۾ سوويت زون، آمريڪي زون، برٽش زون ۽ فرينچ زون شامل ھيا. سوويت زون کي ڇڏي باقي ٽن حصن تي آسٽريا جي اتحادي ڪميشن حڪمران ٿي <ref>Lonnie Johnson 137</ref> ويانا واري سوشل ڊيموڪريٽن ، ڪنزرويٽو ۽ ڪميونسٽن جي گڏيل آسٽريائي حڪومت کي اولھ وارن اتحادين آڪٽوبر 1945ع ۾ تسليم ڪيو جيڪا 1947ع تائين قائم رهي<ref>Manfried Rauchensteiner: Der Sonderfall. Die Besatzungszeit in Österreich 1945 bis 1955 (The Special Case. The Time of Occupation in Austria 1945 to 1955), edited by [[Heeresgeschichtliches Museum]] / Militärwissenschaftliches Institut (Museum of Army History / Institute for Military Science), Vienna 1985</ref> 15 مئي 1955 ۾ چئني قابض طاقتن وچ ۾ [[آسٽرين اسٽيٽ ٽريٽي]] نالي معاھدو ٿيو جنھن جي نتيجي ۾ 26 آڪٽوبر 1955 تي سڀئي طاقتون اتان دستبردار ٿي ويون ۽ آسٽريا ھڪ مڪمل خودمختيار ملڪ بڻجي ويو. سوويت ۽ آمريڪي بلاڪن وچ ۾ [[سرد جنگ]] جي شروعات ۾ ئي آسٽريا جي پارليامينٽ قانون منظور ڪري غيرجانبدار رھڻ جو فيصلو ڪيو<ref name="johnson 153">Lonnie Johnson 153</ref> ان ڏينھن کي ھاڻي آسٽريا جو قومي ڏينهن ڪري ملهايو ويندو آهي<ref>{{Cite web |url=https://www.austria.org/national-day/ |title=The Austrian National Day |website=Austrian Embassy, Washington |language=en-US |access-date=2018-10-24 |df=dmy-all |archive-url=https://web.archive.org/web/20181025070927/https://www.austria.org/national-day/ |archive-date=25 October 2018 |url-status=live }}</ref> [[File:Tratado de Lisboa 13 12 2007 (081).jpg|thumb|آسٽريا 1995ع ۾ يورپي يونين ۾ شامل ٿيو ۽ 2007 ۾ [[لزبن ٽريٽي]] تي صحيح ڪئي]] ٻين ريپپلڪ جو سياسي نظام 1929ع جي آئين مطابق آھي. [[ڪرٽ وئلڌيم]] 1986 کان 1992ع تائين آسٽريا جو صدر رھيو جيڪو ٻين جنگ عظيم ۾ نازي فوج ۾ آفيسر ھيو ۽ مٿس جنگي ڏوھن جا پڻ الزام ھيا<ref>{{cite web |title=Kurt Waldheim {{!}} president of Austria and secretary-general of the United Nations |url=https://www.britannica.com/biography/Kurt-Waldheim |website=Encyclopedia Britannica |accessdate=25 September 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180926052356/https://www.britannica.com/biography/Kurt-Waldheim |archive-date=26 September 2018 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> 1994ع ۾ يورپين يونين ۾ شامل ٿيڻ لاء عوامي ريفرينڊم ڪرايو ويو جنھن ۾ ٻہ ڀاڱي ٽي جي اڪثريت سان ماڻھن يورپي يونين ۾ شامل ٿيڻ لاء ووٽ ڏنو. اھڙي طرح پھرين جنوري 1995ع تي آسٽريا يورپي يونين جو حصو ٿي ويو<ref>Brook-Shepherd 447,449</ref> ==جاگرافي== [[File:Oesterreich topo.png|thumb|upright=1.25|آسٽريا جو ٽوپو گرافي وارو نقشو جنھن ۾ ھڪ لک کان مٿي آبادي وارا شھر ڏيکاريل]] [[الپس]] واري علائقي ۾ واقع ھجڻ سبب آسٽريا گھڻي ڀاڱي جابلو ملڪ آھي<ref name="BritannicaAlps">{{cite web|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/17356/Alps|title=Alps|date=11 June 2009|website=Encyclopædia Britannica|publisher=Encyclopædia Britannica Online|accessdate=12 June 2009| archiveurl= https://web.archive.org/web/20090601083317/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/17356/Alps| archivedate= 1 June 2009 | url-status=live}}</ref> وچ اوڀر وارو الپس، اتر لائم اسٽون الپس ۽ ڏکڻ لائم اسٽون الپس جزوي طور تي آسٽريا ۾ واقع آھن. آسٽريا اتر ۾ °46 ۽ °49 ڊگرين جي وچ واري ويڪرائي ڦاڪ ۽ اوڀر ۾ °9 ۽ °18 ڊگرين جي وچ واري ڊگھائي ڦاڪ ۾ واقع آهي. آسٽريا کي پنجن علائقن ۾ ورھائي سگھجي ٿو جن ۾ سڀ کان وڏو علائقو [[ايسٽرن الپس]] وارو آھي جيڪو پوري ملڪ جي پکيڙ جو %62 آھي. الپس جبلن جي دامن وارو علائقو ۽ ڪارپيٿيائي جبل وارو علائقو جيڪو ڪل پکيڙ جو %12 سيڪڙو آھي. اوڀر پاسي واري جابلو دامن لڳ پئنوني واري ھيٺاھين ٻھراڙيءَ واري علائقي جي مدار جي پسگردائيءَ جيڪا پڻ ڪل پکيڙ جو %12 سيڪڙو آھي. اتر وارا جابلو علائقا جيڪي آسٽريا جي [[گرينائيٽ]] واري پليٽ سڏبا آهن جيڪي بوھيميائي جي وچولي ۾ واقع آھن جيڪي ڪل پکيڙ جو %10 سيڪڙو آھن. ھڪ علائقو [[ويانا واري طاس]] وارو آھي جيڪو ڪل پکيڙ جو 4 سيڪڙو آھي. <gallery heights="120px" widths="160px"> File:1 hallstatt austria.jpg|[[ھال اسٽاٽ]] جو منظر File:Krems and mautern from ferdinandswarte.jpg|[[واچا واري وادي]] جي پڇاڙي ۾ ڪريمس ۽ ڊير ڊونا جا منظر File:Vorderhopfreben Üntschenspitze 1.jpg|اونھاري ۾ آسٽريا جي [[اسڪوپرنا]] جي ٻھراڙيءَ جو منظر File:Donau Linz Abend.jpg| لنز ڀرسان [[ڊينيوب ندي]] ۾ ڪروز جھازن جو منظر </gallery> ===آبھوا=== [[File:Koppen-Geiger Map AUT present.svg|thumb|[[ڪوپن واري موسمي درجابندي]] وارو آسٽريا جو نقشو<ref>{{cite journal |last1=Beck |first1=Hylke E. |last2=Zimmermann |first2=Niklaus E. |last3=McVicar |first3=Tim R. |last4=Vergopolan |first4=Noemi |last5=Berg |first5=Alexis |last6=Wood |first6=Eric F. |title=Present and future Köppen-Geiger climate classification maps at 1-km resolution |journal=Scientific Data |date=30 October 2018 |volume=5 |pages=180214 |doi=10.1038/sdata.2018.214|pmid=30375988 |pmc=6207062 |bibcode=2018NatSD...580214B }}</ref>]] آسٽريا جو وڏو حصو ٿڌ يا ٽيمپريٽ موسم واري زون ۾ واقع آهي جتي اولھ جون گھم واريون ھوائون زور سان گھلن ٿيون. ملڪ جو ٽن جو چوٿون حصو الپس جبلن تي مشتمل آهي جنھن ڪري اتي الپائين موسم غالب آھي. سياري ۾ ھن ملڪ ۾ تمام گهڻي ٿڌ ٿئي ٿي (−10 کان 0° پد) ۽ اونھاري ۾ نسبتن اوچو پد رھندو آھي<ref name="Climate">{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/weather/world/city_guides/results.shtml?tt=TT003350|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101202042009/http://www.bbc.co.uk/weather/world/city_guides/results.shtml?tt=TT003350|archivedate=2 December 2010|title=Average Conditions, Vienna, Austria|year=2006|publisher=British Broadcasting Corporation|accessdate=24 May 2009}}</ref> ملڪ ۾ سڀ کان وڌيڪَ گرمي پد °40.5 گريڊ آگسٽ 2013 ۾ رڪارڊ ڪيو ويو ھو. باقي سراسري گرمي پد °20 جي وچ تائين رھندو آھي<ref name=ZAMG>{{cite web|url= http://www.zamg.ac.at/cms/de/klima/klimauebersichten/klimamittel-1971-2000|title= Austrian Meteorological Institute|access-date= 12 August 2012|archive-url= https://web.archive.org/web/20120812220313/http://www.zamg.ac.at/cms/de/klima/klimauebersichten/klimamittel-1971-2000|archive-date= 12 August 2012|url-status=live|df= dmy-all}}</ref> [[ڪوپن واري موسمي درجابندي]] مطابق آسٽريا جون موسمون مختلف قسمن جون آھن جن ۾ سامونڊي موسم، گھميل براعظمي موسم، سب آرڪٽڪ موسم، ٽونڊرا موسم ۽ آئس ڪيپ موسم شامل آهن<ref name="ZAMG"/><ref>{{cite web|url= https://en.climate-data.org/country/4/|title= Climate-Data.org|access-date= 15 April 2017|archive-url= https://web.archive.org/web/20170415201756/https://en.climate-data.org/country/4/|archive-date= 15 April 2017|url-status=live|df= dmy-all}}</ref><ref>{{Cite journal|title= Atlantic influence on the Alps|journal= Environmental Research Letters|volume= 8|issue= 3|pages= 034026|doi= 10.1088/1748-9326/8/3/034026|year= 2013|last1= Zampieri|first1= Matteo|last2= Scoccimarro|first2= Enrico|last3= Gualdi|first3= Silvio|doi-access= free|bibcode= 2013ERL.....8c4026Z}}</ref> {{Weather box |collapsed=collapsed |location =ليخ، وورارلبرگ (1440 ميٽر، 1982ع کان 2012 تائين جا سراسري گرمي پد) |metric first = Yes |single line = Yes <!--Average high temperatures--> |Jan high C = -0.7 |Feb high C = 0.3 |Mar high C = 3.5 |Apr high C = 7.1 |May high C = 11.8 |Jun high C = 17.4 |Jul high C = 16.8 |Aug high C = 14.3 |Sep high C = 15.1 |Oct high C = 9.7 |Nov high C = 3.7 |Dec high C = 0.1 |Average high C = |Jan mean C = -4.5 |Feb mean C = -3.7 |Mar mean C = -0.6 |Apr mean C = 2.9 |May mean C = 7.3 |Jun mean C = 10.6 |Jul mean C = 12.7 |Aug mean C = 12.2 |Sep mean C = 9.9 |Oct mean C = 5.6 |Nov mean C = 0.4 |Dec mean C = -3.3 |year mean C = |Jan low C = -8.2 |Feb low C = -7.6 |Mar low C = -4.7 |Apr low C = -1.3 |May low C = 2.8 |Jun low C = 6.0 |Jul low C = 8.0 |Aug low C = 7.7 |Sep low C = 5.6 |Oct low C = 1.6 |Nov low C = -2.9 |Dec low C = -6.6 |Average low C = |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 59 |Feb precipitation mm = 54 |Mar precipitation mm = 56 |Apr precipitation mm = 70 |May precipitation mm = 103 |Jun precipitation mm = 113 |Jul precipitation mm = 133 |Aug precipitation mm = 136 |Sep precipitation mm = 95 |Oct precipitation mm = 67 |Nov precipitation mm = 78 |Dec precipitation mm = 66 |year precipitation mm = |source 1= <ref name=ZAMG /> |source 2= {{cite web|url= https://en.climate-data.org/location/117363/|title= ليخ موسمي ڄاڻ}} }} {{Weather box |collapsed=collapsed |location =ڪاھٽائي، ٽريول (2060 ميٽر؛ 1982 کان 2012 تائين سراسري گرمي پد) |metric first = Yes |single line = Yes <!--Average high temperatures--> |Jan high C = -3.3 |Feb high C = -3.2 |Mar high C = -0.9 |Apr high C = 2.3 |May high C = 7.0 |Jun high C = 10.4 |Jul high C = 12.7 |Aug high C = 12.3 |Sep high C = 9.6 |Oct high C = 6.3 |Nov high C = 0.5 |Dec high C = -2.4 |Average high C = |Jan mean C = -6.6 |Feb mean C = -6.5 |Mar mean C = -4.2 |Apr mean C = -1.1 |May mean C = 3.4 |Jun mean C = 6.6 |Jul mean C = 8.8 |Aug mean C = 8.6 |Sep mean C = 6.4 |Oct mean C = 2.9 |Nov mean C = -2.4 |Dec mean C = -5.4 |year mean C = |Jan low C = -9.9 |Feb low C = -9.8 |Mar low C = -7.5 |Apr low C = -4.4 |May low C = -0.2 |Jun low C = 2.9 |Jul low C = 4.9 |Aug low C = 4.9 |Sep low C = 3.3 |Oct low C = -0.5 |Nov low C = -5.2 |Dec low C = -8.4 |Average low C = |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 73 |Feb precipitation mm = 66 |Mar precipitation mm = 80 |Apr precipitation mm = 87 |May precipitation mm = 115 |Jun precipitation mm = 126 |Jul precipitation mm = 148 |Aug precipitation mm = 138 |Sep precipitation mm = 96 |Oct precipitation mm = 74 |Nov precipitation mm = 83 |Dec precipitation mm = 72 |year precipitation mm = |source 1= <ref name=ZAMG /> |source 2= {{cite web|url= https://en.climate-data.org/location/111749/|title= ڪاھٽائي موسمي ڄاڻ}} }} ==سياسي نظام== [[File:WienParlament.jpg|thumb|ويانا ۾ آسٽريا جي پارليامينٽ]] [[File:Wien - Hofburg, Leopoldinischer Trakt.JPG|thumb|ويانا ۾ [[ھوفبرگ شاھي محل]] جي ليئوپولڊن ونگ]] آسٽريا جي پارليامينٽ ملڪ جي گادي جي ھنڌ ويانا ۾ واقع آهي جيڪو ملڪ جو آبادي ۾ سڀ کان وڏو آھي. آسٽريا [[وفاق|وفاقي]] [[نمائندگي واري جمھوريت]] واري [[ريپپلڪ]] آھي جيڪا 1920ع واري وفاقي آئين تحت قائم آھي جنھن کي 1929 ۾ ترميمون آڻي تبديل ڪيو ويو ھو پر پھرين مئي 1945ع ۾ ان کي ٻيھر پراڻي حالت ۾ بحال ڪيو ويو ھو<ref>Lonnie Johnson 17, 142</ref> آسٽريا ڊيموڪريٽڪ فيڊرل جمهوريه آهي، جنهن جو هيڊ آف اسٽيٽ ۽ فوج جو ڪمانڊر انِ چيف صدر آهي، جنهن کي عوام 06 سالن لاءِ چونڊيندو آهي<ref name = " سنڌيانا "/>. صدر کي سڌوسنئون عوام ووٽ ذريعي چونڊيندو آھي. وفاقي حڪومت جو سربراھ چانسلر آھي جنھن کي صدر چونڊيندو آھي. آئين مطابق حڪومت کي ھٽائڻ جو اختيار صدر ۽ پارليامينٽ جي ھيٺين ايوان وٽ آهي. پارليامينٽ ٻہ ايواني آھي جي ھيٺين ايوان جو نالو [[آسٽريا جي قومي ڪائونسل|نيشنلراٽ]] آھي جنھن جون ڪل 183 سيٽون آهن ۽ رڪنن جو مدو پنج سال آھي جنھن کي 16 سال ۽ وڌيڪ عمر وارا ووٽر چونڊيندا آهن. ووٽرن جي عمر پھرين 18 سال ھئي جنھن کي 2007 ۾ گھٽائي 16 سال ڪئي وئي . صدر ۽ پارليامينٽ لاء ووٽنگ لازمي آهي<ref>{{cite web|url=http://www.bmi.gv.at/wahlen/elections_compulsorey_voting.asp|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071103221527/http://www.bmi.gv.at/wahlen/elections_compulsorey_voting.asp|archivedate=3 November 2007|title=Bundesministerium für Inneres – Elections Compulsory voting|publisher=Bmi.gv.at|accessdate=3 January 2009}}</ref> نيشنلراٽ جي تحليل چانسلر جي سفارش تي صدر جي حڪم سان ٿيندي آهي. اھو پارليامينٽ جو سڀ کان بااختيار ادارو آھي. پارليامينٽ جو ٻيون ايوان مٿيون ايوان آھي جنھن کي [[آسٽريليا جي وفاقي ڪائونسل|بندسراٽ]] سڏين ٿا. ان کي نيشنلراٽ جي قانونسازي کي محدود پيماني تي ويٽو ڪرڻ جا اختيار آھن جنھن کان پوءِ ان تي نيشنلراٽ ۾ ٻيھر ووٽنگ ڪرائي ويندي آهي جيڪا حتمي ھوندي آھي<ref>{{cite web|url=http://www.konvent.gv.at/ |title=Willkommen beim Österreich Konvent |publisher=Konvent.gv.at |accessdate=21 November 2008| archiveurl= https://web.archive.org/web/20090104001526/http://www.konvent.gv.at/| archivedate= 4 January 2009 | url-status=live}}</ref>. [[File:Wien - Bundeskanzleramt1.JPG| thumb|بالھاسپلاٽز تي واقع وفاقي چانسلري]] آڪٽوبر 2006 جي عام چونڊون ۾ [[آسٽريا جي سوشل ڊيموڪريٽڪ پارٽي]] ھڪ طاقتور پارٽي طور اڀري آئي. جڏھن تہ [[آسٽرين پيپلز پارٽي]] ٻئين نمبر تي رھي<ref name="Election2002">{{cite web|url=http://electionresources.org/at/nationalrat.php?election=2002|title=24 November 2002 General Election Results – Austria Totals|year=2006|website=Election Resources on the Internet|accessdate=12 June 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090707185433/http://electionresources.org/at/nationalrat.php?election=2002|archive-date=7 July 2009|url-status=live|df=dmy-all}}</ref><ref name="Election2006">{{cite web|url=http://electionresources.org/at/nationalrat.php?election=2006|title=October&nbsp;1st,&nbsp;2006 General Election Results – Austria Totals|year=2006|website=Election Resources on the Internet|accessdate=12 June 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090707185102/http://electionresources.org/at/nationalrat.php?election=2006|archive-date=7 July 2009|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> ان باوجود آسٽرين پيپلز پارٽي ننڍين پارٽين سان ملي ڪري مخلوط حڪومت ٺاھي.2013 ۾ سوشل ڊيموڪريٽڪ پارٽي 27 سيڪڙو ووٽ ۽ 52 سيٽون کنيون ۽ پيپلزپارٽي 24 سيڪڙو ووٽ ۽ 47 سيٽون حاصل ڪيون. فريڊم پارٽي 21 سيڪڙو ووٽ ۽ 40 سيٽون حاصل ڪيون ۽ گرين پارٽي 12 سيڪڙو ووٽ ۽ 24 سيٽون حاصل ڪيون. 2017 جي چونڊن ۾ پيپلزپارٽي نوجوان قائد [[سيباسٽيان ڪرز]] جي اڳواڻي ۾ 62 سيٽون حاصل ڪيون ۽ سوشل ڊيموڪريٽڪ پارٽي 52 سيٽون کڻي ٻئي نمبر تي آئي ۽ فريڊم پارٽي 51 سيٽون حاصل ڪيون. پيپلزپارٽي مخلوط حڪومت ٺاهي جنھن ۾ سيباسٽيان ڪرز چانسلر ٿيو ٿيو ۽ 18 ڊسمبر 2017ع ۾ پنھنجي عھدي جو قسم کنيو پر 2019 ۾ اھا حڪومت ڊھي وئي. 2019 جي چونڊن ۾ وري پيپلز پارٽي اڪثريت سان کٽي آئي، کيس 37.5 سيڪڙو ووٽ مليا ۽ گرين پارٽي سان ملي حڪومت ٺاھي. 7 جنوري 2020 تي سيباسٽيان ڪرز وري چانسلر جي عھدي جو قسم کنيو. ==انتظامي ورهاست== آسٽريا 9 رياستن تي مشتمل ھڪ وفاقي رياست آھي. جنهن کي [[جرمن ٻولي]] ۾ "بندسلينا" (Bundesländer) چوندا آهن. اھي رياستون وري ضلعن، "بزائرڪ" (Bezirke) ۽ قانون ذريعي قرار ڏنل شھرن "اسٽيچيوسٽاٽ" (<small>{{Lang|de|[[Statutarstadt|Statutarstädte]]}}</small>) ۾ ورھايل آھن. ضلعا وري ميونسپلٽين "جيمنڊن" <small>({{Lang|de|Gemeinden}})</small> ۾ ورھايل آھن. قانون ذريعي قرار ڏنل شھر ساڳي وقت ميونسپلٽين ۽ ضلعن جو درجو رکڻ ٿا. صرف [[ويانا]] شھر ھڪ منفرد حيثيت رکي ٿو هن ڪري ته اھو ساڳي وقت رياست پڻ آھي. رياستون انتظامي اختيارن کان علاوه مخصوص معاملن ۾ قانون سازي جو اختيار پڻ رکن ٿيون جن ۾ ثقافتي، سماجي ڀلائي، فطرتي تحفظ، شڪار ۽ عمارت سازي وغيره شامل آهن. {| class="sortable wikitable" style="text-align:right; font-size:100%" |- style="font-size:100%; text-align:right" ! <small>*رياست*</small> ! <small>*گادي*جو*هنڌ*</small> ! <small>'''پکيڙ'''</small> <small>'''_چورس ^{ڪلوميٽر}'''</small> ! <small>آبادي</small> <small>(2017)</small> ! <small>گھاٽائي/چورس ڪلوميٽر</small> ! <small>GDP (يورو)</small><small>(2012)</small> ! <small>GDP<br />في ڪس</small> |- | '''[[برجنلينڊ]]'''|| [[آئزن اسٽڊٽ|'''آئزن اسٽڊٽ''']] |style="text-align:right"| <small>'''3,965'''</small>|| style="text-align:right" | <small>'''291,942'''</small>|| style="text-align:right" | 73.6 ||style="text-align:right"| <small>'''7.311'''</small> ارب || style="text-align:right" | <small>'''25,600'''</small> |- | [[ڪرينٿيا (رياست)|'''ڪرينٿيا''']] || [[ڪليگنفرٽ]] |style="text-align:right"| 9,536 ||style="text-align:right"| <small>'''561,077'''</small>|| style="text-align:right" | 58.8 ||style="text-align:right"| 17.62 ارب ||style="text-align:right"| <small>'''31,700'''</small> |- | [[لوئر آسٽريا|'''لوئر''' '''آسٽريا''']] || [[سنڪٽ پولٽن]] |style="text-align:right"| <small>'''19,178'''</small>|| style="text-align:right" | <small>'''1,665,753'''</small>|| style="text-align:right" | 86.9 ||style="text-align:right"| <small>'''49.75'''</small> ارب || style="text-align:right" | <small>'''30,800'''</small> |- | [[سلزبرگ (رياست)|'''سلزبرگ''']] || [[سلزبرگ]] |style="text-align:right"| 7,154 ||style="text-align:right"| 549,263 ||style="text-align:right"| 76.8 ||style="text-align:right"| 23.585 ارب ||style="text-align:right"| <small>'''44,500'''</small> |- | '''[[اسٽيريا]]'''|| [[گراتس]] |style="text-align:right"| <small>'''16,401'''</small>|| style="text-align:right" | <small>'''1,237,298'''</small>|| style="text-align:right" | 75.4 ||style="text-align:right"| <small>'''40.7'''</small> ارب || style="text-align:right" | <small>'''33,600'''</small> |- | [[ٽرول (رياست)|'''ٽرول''']] || [[انسبروڪ]] |style="text-align:right"| <small>'''12,648'''</small>|| style="text-align:right;" | 746,153 ||style="text-align:right"| 59.0 ||style="text-align:right"| <small>'''28.05'''</small> ارب || style="text-align:right" | <small>'''39,400'''</small> |- | [[اپر آسٽريا|'''اپر آسٽريا''']] || [[لنز]] |style="text-align:right"| <small>'''11,982'''</small>|| style="text-align:right;" | <small>'''1,465,045'''</small>|| style="text-align:right" | 122.3 ||style="text-align:right"| <small>'''53.86'''</small> ارب || style="text-align:right" | <small>'''38,000'''</small> |- |colspan=2| '''[[ويانا]]''' |style="text-align:right"| 415 ||style="text-align:right;"| <small>'''1,867,582'''</small>|| style="text-align:right" | 4,500 ||style="text-align:right"| <small>'''81.77'''</small> ارب |- | '''[[وورارلبرگ]]'''|| [[بريگنز]] |style="text-align:right"| <small>'''2,601'''</small>|| style="text-align:right;" | 388,752 ||style="text-align:right"| 149.5 ||style="text-align:right"| <small>'''23.59 ارب'''</small>|| style="text-align:right" | <small>'''58,300'''</small> |- |colspan=7 |<ref>{{Cite web|title=Eurostat – Data Explorer|url=http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/submitViewTableAction.do|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006122431/http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/submitViewTableAction.do|archive-date=6 October 2014|access-date=19 October 2011}}</ref><ref>{{Cite web|title=Statistik Austria – Bevölkerung zu Jahresbeginn 2002–2017 nach Gemeinden (Gebietsstand 1.1.2017)|url=http://www.statistik.at/wcm/idc/idcplg?IdcService=GET_FILE&dID=354032&dDocName=080904|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180322204818/http://www.statistik.at/wcm/idc/idcplg?IdcService=GET_FILE&dID=354032&dDocName=080904|archive-date=22 March 2018|access-date=9 July 2018}}</ref> |} == معيشت == [[File:13-08-30-wien-by-RalfR-123.jpg|thumb|[[ويانا بين الاقوامي مرڪز]] [[گڏيل قومن]] جي آفس سميت ۽ ڊي سي ٽاورز جو ٽاور-1]] آسٽريا دنيا جي ملڪن جي ناليوار جي ڊي پي جي شرح مطابق تمام مٿاھين شرح وارن ملڪن ۾ شامل آهي.<ref name=autogenerated1>{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2012/01/weodata/weorept.aspx?sy=2009&ey=2012&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=122&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a=&pr.x=37&pr.y=14|title=Austria|publisher=International Monetary Fund|accessdate=17 April 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121125152140/http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2012/01/weodata/weorept.aspx?sy=2009&ey=2012&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=122&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a=&pr.x=37&pr.y=14|archive-date=25 November 2012|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> ان جي [[معيشت]] تمام وڏي پيماني تي صنعتي ۽ تمام ترقي يافته سوشل مارڪيٽ واري آهي. 1980ع جي ڏھاڪي تائين وڏي صنعت کي سرڪاري بڻايو ويو پر بعد ۾ نجڪاري ذريعي سرڪاري صنعتي يونٽن ۾ ڪمي آئي. صنعت کان پوءِ [[سياحت]] ھن ملڪ جي معيشيت جو وڏو شعبو آهي. سال 2007ع ۾ بين الاقوامي سياحت جي آمدني ۾ آسٽريا دنيا ۾ نائين نمبر تي ھو. ان سال ھن ملڪ جي سياحتي آمدني 18.9 ارب ڊالر ھئي. سياحن جي تعداد واري شمار ۾ ان سال ھي ملڪ ٻارھين نمبر تي آيو. ملڪ ۾ ان سال 2 ڪروڙ 8 لک سياح گھمڻ آيا.<ref name="UNTWO">{{cite web|url=http://www.tourismroi.com/Content_Attachments/27670/File_633513750035785076.pdf |title=UNTWO World Tourism Barometer, Vol.6 No.2 |accessdate=18 November 2008 |publisher=UNTWO |date=June 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081031013714/http://www.tourismroi.com/Content_Attachments/27670/File_633513750035785076.pdf |archivedate=31 October 2008 |url-status=dead }}</ref> ملڪ جو سڀ کان وڏو واپاري شراڪت دار تاريخي طور تي [[جرمني]] رھيو آھي. [[يورپي يونين]] ۾ شامل ٿيڻ سان ھن ملڪ جا يونين جي رڪن ملڪن سان معاشي لاڳاپن ۾ ويجھڙائپ وڌڻ سان ھن ملڪ جي جرمني تي واپاري دارومدار کي گھٽايو آھي. يورپي يونين جي رڪنيت سان پرڏيھي سيڙپڪاري جو ھتي زبردست اضافو ٿيو آهي. سال 2006ع ۾ جي ڊي پي جي واڌ 3.3 سيڪڙو تائين پھتي.<ref>[http://www.oenb.at/isaweb/report.do?&lang=EN&report=7.7 Real GDP Growth – Expenditure Side] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181106193328/https://www.oenb.at/isaweb/report.do?&lang=EN&report=7.7|date=6 November 2018}}, provided by the [[Oesterreichische Nationalbank|Austrian National Bank]] {{in lang|de}} </ref> ملڪ جي درآمدن جو 67 سيڪڙو يورپي يونين جي رڪن ملڪن مان آھي<ref>{{cite web|title=OEC – Austria (AUT) Exports, Imports, and Trade Partners|url=http://atlas.media.mit.edu/en/profile/country/aut/|website=atlas.media.mit.edu|accessdate=12 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160313121243/http://atlas.media.mit.edu/en/profile/country/aut/|archive-date=13 March 2016|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> [[File:BlueEurozone.svg|thumb|left|آسٽريا يوروزون (تيز نيري رنگ سان ڏيکاريل) واري مالياتي يونين م شامل آھي ۽ يورپي يونين جي سنگل مارڪيٽ جو حصو آهي]] آسٽريا جي مکيه [[زرعي پيداوار]] ۾ [[پٽاٽا]]، [[جوئر]]، [[چقندر]]، [[مڪئي]]، [[ڪڻڪ]]، [[ڪپهه]] ۽ [[انگور]] شامل آهن. مکيه [[صنعت|صنعتن]] ۾ [[فولاد]]، [[مشينري]]، [[گاڏيون]]، [[بجلي|بجليءَ]] جو سامان، [[بصريات|آپٽيڪل]] شيشي جون شيون، [[ڪاغذ]]، [[ڪپڙو|ڪپڙي]]، [[سيمنٽ]]، [[ڪيميائي شيون|ڪيميائي شيئن]] جي صنعتون آهن ۽ مکيه [[معدنيات]] ۾ [[لوھ|لوهه]]، [[پيٽرول]]، ميگنيٽائٽ، گرينائٽ، [[قدرتي گيس]]، [[جست]]، [[ٽامو]] ۽ [[زنڪ]] آهن.<ref name = " سنڌيانا "/> ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:آسٽريا]] [[زمرو:ملڪ]] [[زمرو:وفاقي جمهوريا]] [[زمرو:يورپي ملڪ]] [[زمرو:زمين بند ملڪ]] [[زمرو:وچ يورپ جا ملڪ]] [[زمرو:يورپي اتحاد جا رڪن ملڪ]] [[زمرو:گڏيل قومن جا ڀاتي ملڪ]] [[زمرو:ملڪ ۽ علائقا جتي جرمن هڪ سرڪاري ٻولي آهي]] lx004i3ssl95jiu2yb51yk6odqv7rah 404627 404626 2026-08-18T16:08:50Z Intisar Ali 8681 404627 wikitext text/x-wiki {{Short description|وچ يورپ جو ملڪ}} {{Redirect|آسٽريا|ملڪ جي نالي جي تاريخ|آسٽريا جو نالو|ٻيا استعمال|آسٽريا (سلجهائپ)|and|آسٽريا (سلجهائپ)}} {{Distinguish|آسٽريليا|آسٽورياس|آسٽراسيا|آسٽريليشيا}} {{Pp-move}} {{Infobox country | conventional_long_name = آسٽريا جي جمهوريه | common_name = آسٽريا | native_name = {{lang|de-AT|Republik Österreich}} | image_flag = Flag of Austria.svg | image_coat = Austria Bundesadler.svg | national_anthem = {{lang|de-AT|[[آسٽريا جو قومي ترانو|Bundeshymne der Republik Österreich]]}}<br/>"آسٽريا جي جمهوريه جو قومي ترانو"{{parabr}}[[File:Land der Berge Land am Strome instrumental.ogg|center]] | image_map = {{Switcher|[[File:EU-Austria (orthographic projection).svg|upright=1.15|frameless]]|دنيا جي گولي تي ڏيکاريو|[[File:EU-Austria.svg|upright=1.15|frameless]]|[[يورپي يونين]] جو نقشو ڏيکاريو|default=1}} | capital = [[ويانا]] | coordinates = {{Coord|48|12|N|16|21|E|type:city(2,000,000)_region:AT-9}} | largest_city = capital | languages_type = سرڪاري ٻولي | languages = [[آسٽريائي جرمن|جرمن]]{{Efn|[[آسٽريا جو وفاقي آئيني قانون|1920ع واري آسٽريائي آئين]] جي آرٽيڪل 8 جي بنياد تي}}{{Efn|[[برگنلينڊ ڪروشيائي]]، [[چيڪ ٻولي|چيڪ]]، [[هنگري ٻولي|هنگري]]، [[روماني ٻولي|روماني]]، [[سلوواڪ ٻولي|سلوواڪ]] ۽ [[سلوويني ٻولي|سلوويني]] کي [[يورپي منشور براءِ علائقائي يا اقليتي ٻوليون]] تحت سرڪاري طور تسليم ڪيو ويو آهي.}} | languages2 = {{hlist|[[هنگري ٻولي|هنگري]]|[[سلوويني ٻولي|سلوويني]]|[[برگنلينڊ ڪروشيائي]]<ref name="demokratiewebstatt.at" /><ref name="Regional Languages of Austria" />}} | languages2_type = سرڪاري [[علائقائي ٻوليون]] | ethnic_groups = {{Unbulleted list | 72.2% [[آسٽريائي ماڻهو|آسٽريائي]] | 27.8% [[آسٽريا جي آبادي#نسلي گروهه|ٻيا]] }} | ethnic_groups_year = 2024 | ethnic_groups_ref = <ref>{{cite web |title=Migration and Integration 2025 |url=https://www.statistik.at/fileadmin/announcement/2025/07/20250716MigrationIntegration2025EN.pdf |website=Statistics Austria |publisher=Statistik Austria |date=16 July 2025 |access-date=10 August 2025 |language=en}}</ref> | religion_year = 2021 | religion_ref = <ref name="statistik.at">{{Cite web|title=Religionsbekenntnis – STATISTIK AUSTRIA – die Informationsmanager|url=https://www.statistik.at/statistiken/bevoelkerung-und-soziales/bevoelkerung/weiterfuehrende-bevoelkerungsstatistiken/religionsbekenntnis|access-date=9 August 2022|archive-date=30 September 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220930022008/https://www.statistik.at/statistiken/bevoelkerung-und-soziales/bevoelkerung/weiterfuehrende-bevoelkerungsstatistiken/religionsbekenntnis|url-status=live}}</ref> | religion = {{Ublist |item_style=white-space:nowrap; | {{Tree list}} * 68.2% [[عيسائيت]] ** 55.2% [[آسٽريا ۾ ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ ازم]] ** 4.9% [[آسٽريا ۾ مشرقي آرٿوڊوڪسي|آرٿوڊوڪسي]] ** 3.8% [[پروٽيسٽنٽ ازم]] ** 4.3% [[عيسائي فرقو|ٻيا عيسائي]] {{Tree list/end}} |22.4% [[لامذهبيت|ڪو مذهب نه]] |8.3% [[آسٽريا ۾ اسلام|اسلام]] |1.1% [[آسٽريا ۾ مذهب|ٻيا]] }} | demonym = [[آسٽريائي ماڻهو|آسٽريائي]] | government_type = وفاقي [[نيم صدارتي جمهوريه]]<ref>{{Cite web|date=22 September 2022|title=Hofburg-Wahl: 'Österreich ist ein sehr ungewöhnlicher Fall'|url=https://diepresse.com/6193038|access-date=22 September 2022|language=de-AT|archive-date=3 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221003104650/https://www.diepresse.com/6193038/hofburg-wahl-oesterreich-ist-ein-sehr-ungewoehnlicher-fall|url-status=live}}</ref>{{efn|name=system|آسٽريا جي جمهوريه پنهنجي [[آسٽريا جو آئين|آئين]] مطابق قانوني طور هڪ نيم صدارتي جمهوريه آهي؛<ref name="u009">{{cite journal|last=Shugart|first=Matthew Søberg|title=Semi-Presidential Systems: Dual Executive And Mixed Authority Patterns|journal=French Politics|volume=3|issue=3|date=2005|issn=1476-3419|doi=10.1057/palgrave.fp.8200087|doi-access=free|pages=323–351|url=https://link.springer.com/content/pdf/10.1057/palgrave.fp.8200087.pdf|access-date=2024-12-16}}</ref> پر عملي طور آئيني روايتن سبب اها وڌيڪ [[پارلياماني جمهوريه]] وانگر ڪم ڪري ٿي.<ref name="y589">{{cite book|last=Müller|first=Wolfgang C.|title=Semi-Presidentialism in Europe|chapter=Austria|publisher=Oxford University PressOxford|date=1999-09-02|isbn=978-0-19-829386-6|doi=10.1093/0198293860.003.0002|pages=22–47}}</ref>}} | leader_title1 = [[آسٽريا جو صدر|صدر]] | leader_name1 = [[اليگزينڊر فان ڊير بيلن]] | leader_title2 = [[آسٽريا جو چانسلر|چانسلر]] | leader_name2 = [[ڪرسچين اسٽوڪر]] | legislature = [[آسٽريا جي پارليامينٽ|پارليامينٽ]] | upper_house = [[وفاقي ڪائونسل (آسٽريا)|وفاقي ڪائونسل]] | lower_house = [[نيشنل ڪائونسل (آسٽريا)|نيشنل ڪائونسل]] | sovereignty_type = [[آسٽريا جي تاريخ|قيام]] | established_event1 = [[آسٽريا جي مارگريويئيٽ|مارگريويئيٽ]] | established_date1 = {{circa}} 960 | established_event2 = [[آسٽريا جو نالو|نالي جو قديم ترين ذڪر]] | established_date2 = 1 نومبر 996 | established_event3 = [[آسٽريا جي ڊچي|ڊچي]] | established_date3 = 17 سيپٽمبر 1156 | established_event4 = [[آسٽريا جي آرچڊچي|آرچڊچي]] | established_date4 = 6 جنوري 1453 | established_event5 = [[آسٽريائي سرڪل|شاهي سرڪل]] | established_date5 = 1512 | established_event6 = [[آسٽريائي سلطنت|سلطنت]] | established_date6 = 11 آگسٽ 1804 | established_event7 = [[آسٽريا-هنگري]] | established_date7 = 30 مارچ 1867 | established_event8 = [[پهرين آسٽريائي جمهوريه|پهرين جمهوريه]] | established_date8 = 10 سيپٽمبر 1919 | established_event9 = [[آسٽريا جي وفاقي رياست|وفاقي رياست]] | established_date9 = 1 مئي 1934 | established_event10 = [[آنشلوس]] | established_date10 = 13 مارچ 1938 | established_event11 = [[آسٽريا جي تاريخ#ٻي جمهوريه (1945ع کان)|ٻي جمهوريه]] | established_date11 = 27 اپريل 1945 | established_event12 = [[آسٽريائي رياستي معاهدو|رياستي معاهدو]] | established_date12 = 27 جولاءِ 1955 | area_km2 = 83879<ref>{{cite web|title=Austria EN|url=https://migrants-refugees.va/wp-content/uploads/2021/03/2020-CP-Austria-EN.pdf|website=Migrants Refugees|publisher=The Vatican|date=April 2020|access-date=12 January 2024|archive-date=13 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240113014627/https://migrants-refugees.va/wp-content/uploads/2021/03/2020-CP-Austria-EN.pdf|url-status=live}}</ref> | area_rank = 113هون | area_sq_mi = | percent_water = 0.84 (2015)<ref>{{Cite web|title=Surface water and surface water change|url=https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER|access-date=11 October 2020|publisher=[[اقتصادي سهڪار ۽ ترقي جي تنظيم]]|archive-date=24 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210324133453/https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER|url-status=live}}</ref> | population_estimate = {{IncreaseNeutral}} 9,219,113<ref name="statistik-population" /> | population_estimate_year = 2026 | population_estimate_rank = 97هون | population_density_km2 = 109.9 | population_density_sq_mi = 284.6 | population_density_rank = 108هون | GDP_PPP = {{increase}} $721.033 billion<ref name="IMFWEO.AT">{{cite web |url=https://data.imf.org/en/Data-Explorer?datasetUrn=IMF.RES:WEO(9.0.0) |title=World Economic Outlook Database (April 2026 Edition) |publisher=[[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] |website=www.imf.org |date=14 April 2026 |access-date=19 April 2026}}</ref> | GDP_PPP_year = 2026 | GDP_PPP_rank = 45هون | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $78,334<ref name="IMFWEO.AT" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 18هون | GDP_nominal = {{increase}} $623.719 billion<ref name="IMFWEO.AT"/> | GDP_nominal_year = 2026 | GDP_nominal_rank = 28هون | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $67,761<ref name="IMFWEO.AT" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 13هون | Gini = 28.4 | Gini_year = 2024 | Gini_change = increase | Gini_ref = <ref name="eurogini">{{Cite web|title=Gini coefficient of equivalised disposable income – EU-SILC survey|url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tessi190/default/table?lang=en|access-date=2026-04-09|publisher=[[يورو اسٽيٽ]]|url-status=live}}</ref> | HDI = 0.930 | HDI_rank = 22هون | HDI_year = 2023 | HDI_change = increase | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{Cite web |date=6 May 2025 |title=Human Development Report 2025 |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250506051232/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf |archive-date=6 May 2025 |access-date=6 May 2025 |publisher=[[گڏيل قومن جو ترقياتي پروگرام]]}}</ref> | currency = [[يورو]] ([[يورو جو نشان|€]]) | currency_code = EUR | time_zone = [[وچ يورپي وقت|سي اي ٽي]] | utc_offset = +1 | utc_offset_DST = +2 | time_zone_DST = [[وچ يورپي اونهاري جو وقت|سي اي ايس ٽي]] | date_format = dd.mm.yyyy | calling_code = [[آسٽريا جا ٽيليفون نمبر|+43]] | cctld = [[.at]] }} '''آسٽريا'''،{{efn|اچار: {{IPAc-en|audio=en-us-Austria.ogg|ˈ|ɒ|s|t|r|i|ə}} {{respell|OST|ree|ə}} يا {{IPAc-en|ˈ|ɔː|s|t|r|i|ə}} {{respell|AW|stree|ə}}؛<ref>{{Citation|last=Roach|first=Peter|title=Cambridge English Pronouncing Dictionary|date=2011|edition=18th|place=Cambridge|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-15253-2}}</ref> {{Langx|de-AT|Österreich}} {{IPA|de-AT|ˈøːstɐraɪç||De-Österreich2.ogg}}؛ {{langx|bar|Östareich}}؛ {{langx|gsw|Öschtreich}} يا {{Lang|gsw|Eschtrych}}.}}، رسمي نالي '''آسٽريا جي جمهوريه'''،{{Efn|{{Langx|de-AT|Republik Österreich|links=no}} {{IPA|de-AT|repuˈbliːk ˈøːstɐraɪç||Republik Österreich.ogg}}.}} [[وچ يورپ]] ۾ واقع هڪ [[سامونڊي ڪناري کان محروم ملڪ]] آهي، جيڪو [[اوڀر الپس]] ۾ واقع آهي.<ref name="formal name">{{Cite web|title=Austria|url=http://unstats.un.org/unsd/geoinfo/geonames|access-date=4 January 2023|website=UNGEGN World Geographical Names|publisher=United Nations Group of Experts on Geographical Names|location=New York, NY|archive-date=7 January 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230107010908/http://unstats.un.org/unsd/geoinfo/geonames/|url-status=live}}</ref> اهو نَوَ [[آسٽريا جون وفاقي رياستون|وفاقي رياستن]] تي ٻڌل هڪ [[وفاق]] آهي، جن مان گاديءَ وارو شهر [[ويانا]] ملڪ جو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهر ۽ رياست آهي. آسٽريا جي اتر-اولهه ۾ [[جرمني]]، اتر ۾ [[چيڪ جمهوريه]]، اتر-اوڀر ۾ [[سلوواڪيا]]، اوڀر ۾ [[هنگري]]، ڏکڻ ۾ [[سلووينيا]] ۽ [[اٽلي]]، جڏهن تہ اولهه ۾ [[سوئٽزرلينڊ]] ۽ [[ليختنشتائن]] واقع آهن. ملڪ جي ايراضي {{Convert|83879|km2|sqmi|0|abbr=on}} آهي ۽ ان جي آبادي لڳ ڀڳ 9.2 ملين آهي.<ref name="statistik-population">{{Cite web|date=2026-04-09|title=Population by Year-/Quarter-beginning|url=https://www.statistik.at/en/statistics/population-and-society/population/population-stock/population-at-beginning-of-year/quarter|url-status=live|access-date=2026-04-09}}</ref> موجوده آسٽريا وارو علائقو گهٽ ۾ گهٽ [[قديم پٿر وارو دور|قديم پٿر واري دور]] کان آباد رهيو آهي. لڳ ڀڳ 400 ق.م. ڌاري هتي [[سيلٽ ماڻهو|سيلٽ]] آباد هئا، ۽ پهرين صدي ق.م. جي آخر ۾ هي علائقو [[رومي سلطنت]] ۾ شامل ڪيو ويو. علائقي ۾ [[عيسائيت اختيار ڪرڻ|عيسائيت جي پکڙجڻ]] چوٿين ۽ پنجين صديءَ ۾، [[اولهه رومي سلطنت]] جي آخري دور دوران شروع ٿي، جنهن کان پوءِ [[قومَن جي لڏپلاڻ وارو دور|قومَن جي لڏپلاڻ واري دور]] ۾ ڪيترائي [[جرمنڪ قبيلا]] هتي اچي آباد ٿيا.<ref>{{Cite web|title=Austria's History|url=https://www.austria.info/en/service-and-facts/about-austria/history|access-date=2024-06-08|website=austria.info|language=en}}</ref> آسٽريا هڪ رياست طور پهرين هزار سال جي پڇاڙيءَ ۾ [[پينونيا جي مارچ|اوڀر مارچ]] ۽ [[هنگري مارچ]] جي باقيات مان وجود ۾ آيو. شروعات ۾ اهو [[پاڪ رومي سلطنت]] جي سرحدي [[آسٽريا جي مارگريويئيٽ|مارگريويئيٽ]] هو، پوءِ 1156ع ۾ [[آسٽريا جي ڊچي|ڊچي]] بڻيو ۽ 1453ع ۾ [[آسٽريا جي آرچڊچي|آرچڊچي]] جو درجو حاصل ڪيائين. تيرهين صديءَ جي پڇاڙيءَ کان [[هيبسبرگ بادشاهت]] جو مرڪزي علائقو هجڻ سبب آسٽريا صدين تائين وچ يورپ جي وڏين شاهي طاقتن مان هڪ رهيو، ۽ سورهين صديءَ کان [[ويانا]] [[پاڪ رومي سلطنت]] جي انتظامي گاديءَ طور پڻ ڪم ڪندو رهيو.<ref>{{Cite news|date=2012-03-16|title=Austria country profile|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-17405422|access-date=2024-06-08|publisher=BBC News|language=en-GB}}</ref> [[پاڪ رومي سلطنت جو خاتمو|پاڪ رومي سلطنت]] 1806ع ۾ ختم ٿي، جنهن کان ٻه سال اڳ آسٽريا پنهنجي [[آسٽريائي سلطنت]] قائم ڪري چڪو هو. اها سلطنت هڪ [[وڏي طاقت]] ۽ يورپ جي سڀ کان وڏين رياستن مان هڪ بڻجي وئي. 1860ع واري ڏهاڪي ۾ جنگين ۾ شڪست ۽ علائقن جي نقصان کان پوءِ 1867ع واري [[آسٽرو-هنگري ٺاهه 1867ع|آسٽرو-هنگري ٺاهه]] جي نتيجي ۾ [[آسٽريا-هنگري]] قائم ٿيو.<ref>{{Cite web|title=Österreich-Ungarn|url=https://www.geschichtewiki.wien.gv.at/%C3%96sterreich-Ungarn|access-date=2024-06-08|website=geschichtewiki.wien.gv.at}}</ref> 1914ع ۾ [[آرچڊيوڪ فرانز فرڊيننڊ جو قتل|آرچڊيوڪ فرانز فرڊيننڊ جي قتل]] کان پوءِ شهنشاهه [[فرانز جوزف پهريون]] [[سربيا جي بادشاهت]] خلاف جنگ جو اعلان ڪيو، جيڪا تيزيءَ سان [[پهرين عالمي جنگ]] ۾ تبديل ٿي وئي. سلطنت جي شڪست ۽ خاتمي کان پوءِ 1918ع ۾ [[جرمن-آسٽريا جي جمهوريه]] ۽ 1919ع ۾ [[پهرين آسٽريائي جمهوريه]] قائم ٿي. [[جنگين جي وچ وارو دور|جنگين جي وچ واري دور]] ۾ پارلياماني نظام خلاف وڌندڙ لاڙ 1934ع ۾ [[آسٽريائي گهرو ويڙهه]] ۽ [[اينگلبرٽ ڊولفُس]] جي قيادت هيٺ [[آسٽريا جي وفاقي رياست|آسٽروفاشسٽ آمريت]] جي قيام تائين پهتو. [[ٻي عالمي جنگ]] شروع ٿيڻ کان هڪ سال اڳ، آسٽريا [[ايڊولف هٽلر]] جي اڳواڻي هيٺ [[نازي جرمني]] ۾ [[آنشلوس|ضم]] ڪيو ويو ۽ جرمني جي هڪ ذيلي انتظامي حصي ۾ تبديل ٿي ويو. 1945ع ۾ [[ويانا مهم|آزاديءَ]] کان پوءِ ۽ ڏهن سالن جي [[اتحادي قبضي هيٺ آسٽريا|اتحادي قبضي]] کان پوءِ ملڪ [[آسٽريائي رياستي معاهدو|رياستي معاهدي]] وسيلي ٻيهر مڪمل خودمختياري حاصل ڪئي ۽ 1955ع ۾ [[آسٽريا جي مستقل غيرجانبداري|مستقل غيرجانبداري]] جو اعلان ڪيو. آسٽريا هڪ [[نيم صدارتي نظام|نيم صدارتي]]{{efn|name=system}} نمائنده جمهوريت آهي، جنهن ۾ عوام جي چونڊيل [[آسٽريا جو صدر|صدر]] رياست جو سربراهه، جڏهن تہ [[آسٽريا جو چانسلر|چانسلر]] حڪومت جو سربراهه ۽ اعليٰ انتظامي عملدار هوندو آهي. آسٽريا في فرد نامياتي [[مجموعي گهريلو پيداوار]] جي لحاظ کان دنيا ۾ 13هين نمبر تي آهي ۽ هتي زندگيءَ جو معيار بلند آهي. ملڪ 1955ع کان [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] جو ميمبر<ref>Jelavich 267</ref> ۽ 1995ع کان [[يورپي يونين]] جو رڪن آهي.<ref name="CIA">{{Cite web|date=14 May 2009|title=Austria|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/austria|access-date=31 May 2009|website=[[The World Factbook]]|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|archive-date=10 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210110074413/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/austria|url-status=dead}}</ref> ويانا ۾ [[يورپ ۾ سلامتي ۽ سهڪار جي تنظيم]] ۽ [[پيٽروليم برآمد ڪندڙ ملڪن جي تنظيم]] جا مرڪزي دفتر موجود آهن. آسٽريا [[اقتصادي سهڪار ۽ ترقي جي تنظيم]] ۽ [[انٽرپول]] جي باني ميمبرن مان پڻ هڪ آهي.<ref name="OECD">{{Cite web|title=Austria About|url=http://www.oecd.org/about/0,3347,en_33873108_33873245_1_1_1_1_1,00.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20090506022708/http://www.oecd.org/about/0%2C3347%2Cen_33873108_33873245_1_1_1_1_1%2C00.html|archive-date=6 May 2009|access-date=20 May 2009|publisher=OECD}}</ref> ملڪ 1995ع ۾ [[شينگن معاهدو]] پڻ صحيح ڪيو<ref name="Schengen">{{Cite web |date=2024 |title=World Population Prospects: The 2024 Revision. (Medium-fertility variant). |url=https://www.worldometers.info/world-population/austria-population/ |access-date= |website=U.N. Dept. of Economic and Social Affairs - Population Division}}</ref> ۽ 1999ع ۾ [[يورو]] کي پنهنجي ڪرنسي طور اختيار ڪيو.<ref>{{Cite web|title=Austria and the euro|url=https://ec.europa.eu/info/business-economy-euro/euro-area/euro/eu-countries-and-euro/austria-and-euro_en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180108064042/https://ec.europa.eu/info/business-economy-euro/euro-area/euro/eu-countries-and-euro/austria-and-euro_en|archive-date=8 January 2018|access-date=7 January 2018|website=European Commission – European Commission}}</ref> == نالي جو اشتقاق == {{Main|آسٽريا جو نالو}} آسٽريا جو مقامي نالو جرمن ٻوليءَ ۾ ''اوسٽررائخ'' (Österreich)، [[قديم اپر جرمن ٻولي|قديم اپر جرمن]] لفظ ''اوستارريخي'' (Ostarrîchi) مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ ”اوڀر وارو علائقو“، ”اوڀر واري سلطنت“ يا ”اوڀر واري بادشاهت“ ٿي سگهي ٿي. هي نالو پهريون ڀيرو 996ع جي مشهور ''اوستارريچي دستاويز'' ۾ ملي ٿو.<ref name="University of Klagenfurt">{{Cite web|title=University of Klagenfurt|url=http://wwwg.uni-klu.ac.at/spw/oenf/name2.htm|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110513121957/http://wwwg.uni-klu.ac.at/spw/oenf/name2.htm|archive-date=13 May 2011|access-date=2 October 2009}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=tfhADwAAQBAJ&pg=PT34|title=Austrian Historical Memory and National Identity|date=1997|publisher=Transaction Publishers|isbn=978-1-56000-902-3|editor-last=Bischof|editor-first=Günter|editor-link=Günter Bischof|location=New Brunswick|pages=20–21|access-date=14 June 2018|editor-last2=Pelinka|editor-first2=Anton|editor-link2=Anton Pelinka|archive-url=https://web.archive.org/web/20180614144308/https://books.google.de/books?id=tfhADwAAQBAJ&pg=PT34&lpg=PA92|archive-date=14 June 2018|url-status=live}}</ref> امڪان آهي تہ هي لفظ [[وچئين دور جي لاطيني ٻولي|وچئين دور جي لاطيني]] اصطلاح [[مارڪيا اورينٽالس (آسٽريا)|مارڪيا اورينٽالس]] (Marchia orientalis) جو مقامي، يعني باويريائي لهجي ۾ ترجمو هو. 976ع ۾ آسٽريا [[باويريا]] جي هڪ سرحدي انتظامي علائقي طور قائم ٿيو. ”آسٽريا“ لفظ جرمن نالي جي لاطيني صورت آهي، جنهن جو پهريون دستاويزي استعمال ٻارهين صديءَ ۾ ملي ٿو.<ref>{{Cite book|last=Brauneder|first=Wilhelm|title=Österreichische Verfassungsgeschichte|date=2009|publisher=Manzsche Verlags- und Universitätsbuchhandlung|isbn=978-3-214-14876-8|edition=11th|location=Vienna|page=17}}</ref> ان دور ۾ [[ڊينيوب]] درياهه جو آسٽريائي طاس، يعني موجوده [[اپر آسٽريا|اپر]] ۽ [[لوئر آسٽريا]]، [[باويريا]] جي اوڀرئين ڇيڙي تي واقع هو. ==تاريخ== === قبل از تاريخ ۽ قديم دور === [[File:2011-07-09 gasometer 28.JPG|thumb|left|[[ويلينڊورف جي وينس]]، 28,000 کان 25,000 ق.م، [[ويانا جو قدرتي تاريخ جو عجائب گھر|ويانا جي قدرتي تاريخ جي عجائب گهر]] ۾]] اهو علائقو، جيڪو هاڻي [[آسٽريا]] آهي، رومي دور کان اڳ مختلف [[ڪيلٽ]] قبيلن جي آبادڪاريءَ هيٺ هو ۽ ڇهين صدي ق.م تائين [[هالشتات ثقافت]] جو مرڪزي علائقو بڻجي چڪو هو.<ref>{{Cite web|date=2024-02-11|title=What Was the Celtic "Cult of the Head"?|url=https://www.thecollector.com/what-was-celtic-cult-head/|access-date=2024-05-07|website=TheCollector|language=en|archive-date=7 May 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240507031517/https://www.thecollector.com/what-was-celtic-cult-head/|url-status=live}}</ref> [[هالشتات]] شهر ۾ يورپ جي ڪيلٽن بابت سڀ کان قديم آثار قديمه جا ثبوت مليا آهن.<ref>{{Cite web|title=Celt {{!}} History, Institutions, & Religion {{!}} Britannica|url=https://www.britannica.com/topic/Celt-people|access-date=2024-05-07|website=Encyclopædia Britannica|language=en|archive-date=11 July 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180711204423/https://www.britannica.com/topic/Celt-people|url-status=live}}</ref> ڪيلٽن جي [[نوريڪم جي بادشاهت|نوريڪم بادشاهت]]، جنهن ۾ موجوده آسٽريا جو گهڻو حصو ۽ موجوده [[سلووينيا]] جا ڪجهه علائقا شامل هئا، 16 ق.م ۾ [[رومي سلطنت]] فتح ڪري ورتي ۽ ان کي [[رومي صوبو|رومي صوبي]] [[نوريڪم]] ۾ تبديل ڪيو ويو، جيڪو 476ع تائين قائم رهيو.<ref>{{Cite web|title=Noricum {{!}} Celtic culture, Roman province, Alps {{!}} Britannica|url=https://www.britannica.com/place/Noricum|access-date=2024-04-26|website=Encyclopædia Britannica|language=en|archive-date=25 February 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240225145226/https://www.britannica.com/place/Noricum|url-status=live}}</ref> موجوده آسٽريا جا اهي علائقا، جيڪي نوريڪم صوبي ۾ شامل نه هئا، مختلف رومي صوبن ۾ ورهايل هئا؛ [[پينونيا]] ۾ اوڀر آسٽريا جا ڪجهه حصا شامل هئا، جڏهن تہ [[رائيتيا]] ۾ موجوده [[فورآرلبرگ]] ۽ [[ٽيرول (رياست)|ٽيرول]] جا علائقا شامل هئا.<ref>{{Cite web|title=Pannonia {{!}} Roman Empire, Map, Hungary, & History {{!}} Britannica|url=https://www.britannica.com/place/Pannonia|access-date=2024-05-20|website=Encyclopædia Britannica|language=en|archive-date=15 June 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230615155813/https://www.britannica.com/place/Pannonia|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|title=Raetia {{!}} Roman Empire, Alps, Gaul {{!}} Britannica|url=https://www.britannica.com/place/Raetia|access-date=2024-05-20|website=Encyclopædia Britannica|language=en|archive-date=3 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231003000521/https://www.britannica.com/place/Raetia|url-status=live}}</ref> اوڀر آسٽريا ۾ موجوده پيٽرونيل-[[ڪارنانٽم]] هڪ اهم رومي فوجي ڇانوڻي هئي، جيڪا اڳتي هلي [[پينونيا سپيريئر]] جي نالي سان سڃاتي ويندڙ صوبي جو گاديءَ وارو شهر بڻجي وئي. ڪارنانٽم لڳ ڀڳ 400 سالن تائين اٽڪل 50,000 ماڻهن جو گهر رهيو.<ref name="Carnuntum Tourism">{{Cite web|title=Rome's metropolis on the Danube awakens to new life|url=http://www.carnuntum.co.at/content-en/tales-from-carnuntum|archive-url=https://web.archive.org/web/20100116125751/http://www.carnuntum.co.at/content-en/tales-from-carnuntum|archive-date=16 January 2010|access-date=20 February 2010|website=Archäologischer Park Carnuntum|publisher=Archäologische Kulturpark Niederösterreich Betriebsgesellschaft m.b.H.}}</ref> [[File:Roman Empire 125.png|thumb|[[هيڊرين]] جي حڪمرانيءَ (117–138ع) دوران [[رومي سلطنت]]؛ [[شاهي صوبو|شاهي صوبي]] '''[[نوريڪم]]''' ۾ موجوده آسٽريا جو گهڻو حصو شامل هو، جڏهن تہ '''[[رائيتيا]]''' ۽ '''[[پينونيا سپيريئر]]''' ترتيبوار موجوده آسٽريا جي اولهندي ۽ اوڀرندي حصن تي پکڙيل هئا]] === وچيون دور === [[رومي سلطنت جي زوال]] کان پوءِ هن علائقي تي سڀ کان پهرين جرمن نسل جي [[روگي]] قبيلي حملو ڪيو، جنهن هن خطي کي پنهنجي علائقي ”[[روگيلينڊ]]“ جو حصو بڻايو.<ref>{{Cite web|last=Kessler|first=P. L.|title=Kingdoms of the Germanic Tribes – Rugii (Rugians)|url=https://www.historyfiles.co.uk/KingListsEurope/BarbarianRugii.htm|access-date=2024-04-26|website=The History Files|language=en}}</ref> 487ع ۾ موجوده آسٽريا جو گهڻو حصو [[اوڊواڪر]] فتح ڪيو، جيڪو [[وحشي بادشاهتون|وحشي نسل]] سان تعلق رکندڙ سپاهي ۽ سياستدان هو؛ هن موجوده آسٽريا جي اڪثر علائقي کي پنهنجي [[اٽلي جي بادشاهت (476–493)|اٽلي جي بادشاهت]] ۾ شامل ڪيو. 493ع تائين هي علائقو جرمن نسل جي [[اوستروگوٿ]] قبيلن فتح ڪري ورتو، جن پنهنجي [[اوستروگوٿڪ بادشاهت]] قائم ڪئي.<ref>{{Cite web|title=Ostrogoth {{!}} Italy, Roman Empire, Arianism {{!}} Britannica|url=https://www.britannica.com/topic/Ostrogoth|access-date=2024-04-26|website=Encyclopædia Britannica|language=en|archive-date=25 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190425120017/https://www.britannica.com/topic/Ostrogoth|url-status=live}}</ref> اوستروگوٿڪ بادشاهت جي زوال کان پوءِ هن علائقي ۾ [[اليماني]]، [[بايوواري]]، [[سلاو]] ۽ [[پينونيائي آوار]] اچي آباد ٿيا يا هن علائقي تي قبضو ڪيائون.<ref name="johnson 19"/><ref>{{Cite web|title=Mittelalter|url=https://oesterreich.com/de/staat/geschichte/mittelalter|access-date=2024-04-26|website=oesterreich.com|archive-date=26 April 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240426204729/https://oesterreich.com/de/staat/geschichte/mittelalter|url-status=live}}</ref> [[فرينڪ]] بادشاهه [[شارليمين]] 788ع ۾ هن علائقي کي فتح ڪيو، آبادڪاريءَ جي حوصلا افزائي ڪئي ۽ [[عيسائيت]] کي هٿي ڏني.<ref name="johnson 19">Johnson 19</ref> [[اوڀر فرينڪيا]] جي حصي طور اهي مرڪزي علائقا، جيڪي هاڻي آسٽريا تي مشتمل آهن، [[بابنبرگ خاندان]] جي حوالي ڪيا ويا. هي علائقو ''[[آسٽريا جو مارچ|مارچيا اورينٽالس]]'' جي نالي سان سڃاتو ويندو هو ۽ 976ع ۾ [[ليوپولڊ پهريون، آسٽريا جو مارگريو|ليوپولڊ پهرئين]] کي ڏنو ويو.<ref name="johnson 20">Johnson 20–21</ref> آسٽريا جي نالي جو پهريون دستاويزي ذڪر 996ع جو آهي، جنهن ۾ اهو نالو ''[[اوستاريچي]]'' لکيل آهي ۽ ان مان بابنبرگ مارچ جو علائقو مراد ورتو ويو هو.<ref name="johnson 20"/> 1156ع ۾ ''[[پريويليگيئم مائنس]]'' ذريعي آسٽريا کي [[ڊچي]] جو درجو ڏنو ويو. 1192ع ۾ بابنبرگ خاندان [[اسٽيريا جي ڊچي|اسٽيريا جي ڊچي]] پڻ حاصل ڪئي. 1246ع ۾ [[فريڊرڪ ٻيون، آسٽريا جو ڊيوڪ|فريڊرڪ ٻئي]] جي وفات سان بابنبرگ خاندان جي حڪمرانيءَ جو سلسلو ختم ٿي ويو.<ref name="johnson 21">Johnson 21</ref> ان کان پوءِ [[بوهيميا جو اوٽوڪر ٻيون|بوهيميا جي اوٽوڪر ٻئي]] عملي طور آسٽريا، اسٽيريا ۽ [[ڪارينٿيا جي ڊچي|ڪارينٿيا جي ڊچين]] تي قبضو ڪري ورتو.<ref name="johnson 21"/> سندس حڪمراني 1278ع ۾ [[ڊورنڪروٽ]] وٽ [[جرمني جو روڊولف پهريون|جرمني جي روڊولف پهرئين]] هٿان شڪست کان پوءِ ختم ٿي وئي.<ref>Lonnie Johnson 23</ref> ان کان پوءِ [[پهرين مهاڀاري جنگ]] تائين آسٽريا جي تاريخ وڏي حد تائين ان جي حڪمران خاندان، [[هابسبرگ خاندان|هابسبرگن]]، جي تاريخ سان ڳنڍيل رهي. [[File:HRR 14Jh.jpg|thumb|[[پاڪ رومي سلطنت]] ۾ 14هين صديءَ دوران هابسبرگ (نارنگي)، لگزمبرگ (واڱڻائي) ۽ ويٽلسباخ (سائو) خاندانن جا علائقا]] 14هين ۽ 15هين صدين دوران [[هابسبرگ بادشاهت|هابسبرگن]] آسٽريا جي ڊچي جي ڀرپاسي وارن ٻين صوبن کي پنهنجي قبضي هيٺ آڻڻ شروع ڪيو. 1438ع ۾ آسٽريا جي ڊيوڪ [[آسٽريا جو البرٽ پنجون|البرٽ پنجين]] کي پنهنجي سهري، شهنشاهه [[سگسمنڊ، پاڪ رومي شهنشاهه|سگسمنڊ]] جو جانشين چونڊيو ويو. جيتوڻيڪ البرٽ پاڻ رڳو هڪ سال حڪمران رهيو، پر ان کان پوءِ فقط هڪ استثنا کي ڇڏي، [[پاڪ رومي سلطنت]] جا سمورا شهنشاهه هابسبرگ خاندان سان تعلق رکندا هئا. هابسبرگن پنهنجي موروثي علائقن کان پري به نوان علائقا حاصل ڪرڻ شروع ڪيا. 1477ع ۾ شهنشاهه [[فريڊرڪ ٽيون، پاڪ رومي شهنشاهه|فريڊرڪ ٽئين]] جي اڪيلي پٽ آرچڊيوڪ [[ميڪسميلين پهريون، پاڪ رومي شهنشاهه|ميڪسميلين]]، [[برگنڊي جي ڪائونٽي|برگنڊي]] جي وارثياڻي ماريا سان شادي ڪئي، جنهن جي نتيجي ۾ [[نيدرلينڊز]] جو گهڻو حصو هابسبرگ خاندان جي قبضي هيٺ اچي ويو.<ref name="johnson 25">Lonnie Johnson 25</ref><ref name="brook 11">Brook-Shepherd 11</ref> 1496ع ۾ سندس پٽ [[فلپ پهريون، ڪاسٽيل جو بادشاهه|فلپ دي فيئر]]، [[جوانا آف ڪاسٽيل|جوانا]] سان شادي ڪئي، جيڪا [[ڪاسٽيل جو تاج|ڪاسٽيل]] ۽ [[اراگون جو تاج|اراگون]] جي وارثياڻي هئي. ان شاديءَ جي نتيجي ۾ اسپين ۽ ان سان لاڳاپيل اطالوي، آفريڪي، [[فلپائن|ايشيائي]] ۽ [[نئين دنيا]] جا علائقا پڻ هابسبرگن جي حڪمرانيءَ جي دائري ۾ اچي ويا.<ref name="johnson 25"/><ref name="brook 11"/> 1526ع ۾ [[موهاچ جي جنگ]] کان پوءِ [[بوهيميا]] ۽ [[هنگري]] جو اهو حصو، جنهن تي عثمانين قبضو نه ڪيو هو، آسٽريائي حڪمرانيءَ هيٺ اچي ويو.<ref>Lonnie Johnson 26</ref> هنگري ڏانهن [[عثماني–هنگري جنگيون|عثماني توسيع]] سبب هابسبرگن ۽ عثمانين وچ ۾ [[عثماني–هابسبرگ جنگيون|بار بار جنگيون]] ٿيون، جن مان 1593ع کان 1606ع تائين جاري رهندڙ [[ڊگهي جنگ (عثماني جنگيون)|ڊگهي جنگ]] خاص طور اهم هئي. ترڪن [[اسٽيريا]] ۾ لڳ ڀڳ 20 ڀيرا حملا ڪيا،<ref>"'' The Catholic encyclopedia''". Charles George Herbermann (1913). Robert Appleton company.</ref> جن مان ڪجهه حملن کي ذريعن ۾ ”ساڙڻ، ڦرلٽ ڪرڻ ۽ هزارين ماڻهن کي غلام بڻائي وٺي وڃڻ“ طور بيان ڪيو ويو آهي.<ref>"''[https://books.google.com/books?id=8-ARAAAAYAAJ&pg=PA560 Bentley's miscellany] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240312192545/https://books.google.com/books?id=8-ARAAAAYAAJ&pg=PA560#v=onepage&q&f=false |date=12 March 2024 }}''". Charles Dickens, William Harrison Ainsworth, Albert Smith (1853).</ref> سيپٽمبر 1529ع جي آخر ۾ عثماني سلطان [[سليمان اعظم]] [[ويانا جو محاصرو (1529)|ويانا جو پهريون محاصرو]] شروع ڪيو، جيڪو ناڪام رهيو؛ عثماني تاريخدانن موجب ان ناڪاميءَ ۾ وقت کان اڳ شروع ٿيل سياري ۽ برفباريءَ پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو. === 17هين ۽ 18هين صديون === [[File:Anonym Entsatz Wien 1683.jpg|thumb|1683ع ۾ ٿيل [[ويانا جي جنگ]]، [[عثماني سلطنت]] جي يورپ ڏانهن اڳڀرائي کي روڪي ڇڏيو.]] [[ليوپولڊ پهريون، پاڪ رومي شهنشاهه|ليوپولڊ پهرئين]] جي ڊگهي حڪمرانيءَ دوران، 1683ع ۾ پولينڊ جي بادشاهه [[جان ٽيون سوبيسڪي]] جي اڳواڻيءَ هيٺ ترڪن خلاف [[ويانا جي جنگ|ويانا جو ڪامياب دفاع]] ڪيو ويو.<ref>Lonnie Johnson 26–28</ref> ان کان پوءِ ٿيل [[عظيم ترڪ جنگ]] جي نتيجي ۾ هنگري جو گهڻو حصو آسٽريا جي قبضي هيٺ اچي ويو. ان انتظام کي 1699ع ۾ ٿيل [[ڪارلووٽس جو معاهدو|ڪارلووٽس جي معاهدي]] ذريعي باضابطه شڪل ڏني وئي. [[چارلس ڇهون، پاڪ رومي شهنشاهه|چارلس ڇهين]] انهن ڪيترين ئي حاصلات تان هٿ کنيو، جيڪي سلطنت گذريل سالن دوران حاصل ڪيون هيون. کيس [[هابسبرگ خاندان]] جي مرداڻي شاهي نسل جي ويجهي خاتمي جو خدشو هو. ان ڪري چارلس ڇهون [[1713ع جي پراگميٽڪ سينڪشن|1713ع جي پراگميٽڪ سينڪشن]] کي تسليم ڪرائڻ جي بدلي ۾ ٻين طاقتن کي علائقائي ۽ سياسي رعايتون ڏيڻ لاءِ تيار هو. ان بندوبست تحت سندس ڌيءَ [[ماريا ٿيريسا]] کي سندس وارث طور تسليم ڪيو ويو. [[پروشيا]] جي عروج سان جرمن علائقن ۾ [[آسٽريا–پروشيا رقابت]] جي شروعات ٿي. آسٽريا، پروشيا ۽ روس سان گڏجي [[پولينڊ جون ورهاستون|پولينڊ جي ٽن ورهاستن]] مان پهرين ۽ ٽين ورهاست ۾ حصو ورتو، جيڪي ترتيبوار 1772ع ۽ 1795ع ۾ ٿيون. === 19هين صدي === {{See also|آسٽريائي سلطنت|آسٽريا-هنگري}} [[File:Congress of Vienna.PNG|thumb|left|[[ويانا ڪانگريس]] 1814ع–1815ع ۾ منعقد ٿي. ڪانگريس جو مقصد [[فرانسيسي انقلابي جنگيون|فرانسيسي انقلابي جنگين]]، [[نيپولين جون جنگيون|نيپولين جي جنگين]] ۽ [[پاڪ رومي سلطنت]] جي خاتمي سبب پيدا ٿيل ڪيترن ئي مسئلن کي حل ڪرڻ هو.]] آسٽريا پهرين ۽ ٻي اتحاد جي حصي طور [[انقلابي فرانس]] خلاف جنگين ۾ شامل ٿيو ۽ ان کان پوءِ [[نيپولين جون جنگيون|نيپولين جي جنگين]] ۾ پڻ حصو ورتائين. 1792ع کان 1801ع تائين آسٽريائي فوجن کي 754,700 جاني نقصان برداشت ڪرڻا پيا.<ref>Clodfelter</ref> آسٽريا ۽ پاڪ رومي سلطنت جي هابسبرگ حڪمرانن کي [[نيپولين بوناپارٽ]] هٿان لڳاتار شڪستن کي منهن ڏيڻو پيو. نيپولين پاران فرانسيسي سلطنت قائم ڪرڻ کان پوءِ پنهنجي شاهي خاندان جي حيثيت محفوظ رکڻ لاءِ 1804ع ۾ [[آسٽريائي سلطنت]] قائم ڪئي وئي،<ref>Lonnie Johnson 34</ref> ۽ نيپولين کي سندن اڳوڻي شاهي تخت تي دعويٰ ڪرڻ کان روڪڻ لاءِ 1806ع ۾ [[پاڪ رومي سلطنت]] کي ختم ڪيو ويو. 1814ع ۾ آسٽريا انهن اتحادي فوجن جو حصو هو، جن فرانس تي حملو ڪري [[نيپولين جون جنگيون]] پڄاڻيءَ تائين پهچايون. 1815ع جي [[ويانا ڪانگريس]] کان پوءِ آسٽريائي سلطنت يورپ جي چئن غالب طاقتن مان هڪ ۽ تسليم ٿيل [[عظيم طاقت]] طور سامهون آئي. ساڳئي سال آسٽريا جي صدارت هيٺ [[جرمن ڪنفيڊريشن]] ({{Lang|de|Deutscher Bund}}) قائم ڪئي وئي. حل نه ٿيل سماجي، سياسي ۽ قومي اختلافن سبب جرمن علائقا [[1848ع جا انقلاب|1848ع جي انقلابن]] جي لپيٽ ۾ آيا، جن جو هڪ اهم مقصد متحد جرمني قائم ڪرڻ هو.<ref name="johnson 36">Johnson 36</ref> [[File:Deutscher Bund.svg|thumb|[[جرمن ڪنفيڊريشن]] ۽ ان جي 39 خودمختيار ميمبر رياستن جو نقشو]] جرمنيءَ جي اتحاد بابت مختلف تجويزون موجود هيون، جن ۾ [[ننڍو جرمني ۽ وڏو جرمني|وڏو جرمني]]، [[گريٽر آسٽريا جون گڏيل رياستون|وڏو آسٽريا]] يا آسٽريا کان سواءِ جرمن ڪنفيڊريشن شامل هيون. 1864ع ۾ آسٽريا ۽ پروشيا گڏجي [[ڊينمارڪ]] خلاف جنگ ڪئي ۽ [[شليسويگ]] ۽ [[هولسٽائن]] جون ڊچيون ڊينمارڪ جي قبضي کان آزاد ڪرايون. ٻنهي طاقتن وچ ۾ انهن ڊچين جي انتظام بابت اتفاق نه ٿي سگهيو، جنهن جي نتيجي ۾ 1866ع ۾ [[آسٽريا-پروشيا جنگ]] لڳي. [[ڪونيگريٽس جي جنگ]] ۾ پروشيا هٿان شڪست کان پوءِ<ref name="johnson 36"/> آسٽريا کي جرمن ڪنفيڊريشن ڇڏڻي پئي ۽ ان کان پوءِ هن جرمن سياست ۾ اڳوڻو ڪردار ادا نه ڪيو.<ref name="johnson 55">Lonnie Johnson 55</ref><ref>Schulze 233</ref> آسٽريا جي هابسبرگ بادشاهت پنهنجي جرمن ٻولي ڳالهائيندڙ علائقن کي [[جرمني جو اتحاد|1871ع ۾ قائم ٿيل جرمن سلطنت]] ۾ شامل ڪرڻ ۽ پنهنجي غير جرمن ٻولي ڳالهائيندڙ علائقن تان دستبردار ٿيڻ لاءِ تيار نه هئي، تنهنڪري نئين سلطنت جو تاج پروشيا جي بادشاهه [[فريڊرڪ ولهيلم چوٿون]] کي پيش ڪيو ويو. دٻايل [[1848ع جو هنگري انقلاب|1848ع جي هنگري انقلاب]] کان پوءِ رهجي ويل مسئلن کي حل ڪرڻ لاءِ 1867ع ۾ [[1867ع جو آسٽريا-هنگري ٺاهه|آسٽريا-هنگري ٺاهه]]، جنهن کي ''آؤسگلائخ'' پڻ چيو وڃي ٿو، ڪيو ويو. ان تحت [[فرانز جوزف پهريون]] جي سربراهيءَ هيٺ [[آسٽريائي سلطنت]] ۽ [[هنگري جي بادشاهت]] تي ٻڌل ٻٽي بادشاهت قائم ٿي.<ref>Lonnie Johnson 59</ref> هن گهڻ نسلي [[آسٽريا-هنگري]] سلطنت ۾ [[جرمن]]، [[هنگريائي]]، ڪروئيشيائي، چيڪ، [[پولش ماڻهو|پولش]]، [[روسين]]، سرب، سلوواڪ، سلووين ۽ يوڪريني قومن سان گڏ اطالوي ۽ روماني آباديءَ جون وڏيون برادريون پڻ شامل هيون. قومپرست تحريڪن جي عروج واري دور ۾ آسٽريا-هنگري جهڙي گهڻ نسلي سلطنت تي حڪمراني ڪرڻ ڏينهون ڏينهن وڌيڪ ڏکيو ٿيندو ويو، جنهن سبب حڪومت کي وڌايل ڳجهي پوليس تي گهڻو ڀاڙڻو پيو. تنهن هوندي به آسٽريائي حڪومت ڪجهه معاملن ۾ مختلف قومن کي سهولتون ڏيڻ جي ڪوشش ڪئي. مثال طور، [[سسلائٿينيا]] جا قانون ۽ حڪم شايع ڪندڙ ''رائخس گيزيٽس بلاٽ'' اٺن ٻولين ۾ جاري ٿيندو هو؛ جڏهن تہ سڀني قومي گروهن کي پنهنجي ٻوليءَ ۾ اسڪول هلائڻ ۽ سرڪاري آفيسن ۾ پنهنجي مادري ٻولي استعمال ڪرڻ جو حق حاصل هو. [[File:Austria Hungary ethnic.svg|thumb|[[آسٽريا-هنگري]] جو نسلي نقشو، 1910ع]] مختلف سماجي طبقن سان تعلق رکندڙ ڪيترن ئي آسٽريائي جرمنن، جن ۾ [[جارج ريٽر فون شونيرر]] پڻ شامل هو، آسٽريائي جرمنن ۾ جرمن نسلي سڃاڻپ مضبوط ڪرڻ ۽ آسٽريا کي جرمنيءَ سان ملائڻ (''[[آنشلوس]]'') جي اميد سان [[آسٽريا ۾ جرمن قومپرستي|پين-جرمنزم]] جي ڀرپور حمايت ڪئي.<ref name="DPSO">{{Cite web|date=2000|title=Das politische System in Österreich (The Political System in Austria)|url=http://www.politischebildung.at/upload/polsystem.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20140423112116/http://www.politischebildung.at/upload/polsystem.pdf|archive-date=23 April 2014|access-date=9 July 2014|publisher=Austrian Federal Press Service|page=24|language=de|location=Vienna}}</ref> [[ڪارل لوئيگر]] جهڙن ڪجهه آسٽريائين پڻ پنهنجي سياسي مقصدن کي اڳتي وڌائڻ لاءِ پين-جرمنزم کي عواميت پسنديءَ جي هڪ صورت طور استعمال ڪيو. جيتوڻيڪ بسمارڪ جي پاليسين آسٽريا ۽ آسٽريائي جرمنن کي جرمنيءَ کان ٻاهر رکيو، تڏهن به ڪيترائي آسٽريائي پين-جرمن قومپرست کيس پنهنجو مثالي اڳواڻ سمجهندا هئا. اهي جرمن شهنشاهه [[ولهيلم پهريون، جرمن شهنشاهه|ولهيلم پهرئين]] جي پسنديده گل طور مشهور نيرا ڪارن فلاور پنهنجن ڪوٽن جي بٽڻن ۾ لڳائيندا هئا ۽ جرمن قومي رنگن، ڪاري، ڳاڙهي ۽ پيلي، جون نشانيون پڻ پائيندا هئا. آسٽريائي اسڪولن ۾ انهن ٻنهي نشانين تي عارضي پابندي به لڳائي وئي، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن کي گهڻ نسلي سلطنت خلاف ناراضگيءَ جي اظهار طور استعمال ڪيو ويندو هو.<ref>{{Cite book|last=Unowsky|first=Daniel L.|title=The Pomp and Politics of Patriotism: Imperial Celebrations in Habsburg Austria, 1848–1916|publisher=Purdue University Press|date=2005|page=157}}</ref> آسٽريا کي جرمنيءَ کان ڌار رکڻ سبب ڪيترن آسٽريائين لاءِ قومي سڃاڻپ جو مسئلو پيدا ٿيو. ان صورتحال بابت سوشل ڊيموڪريٽ اڳواڻ [[اوٽو بائوئر]] چيو تہ اها ”اسان جي آسٽريائي ۽ جرمن ڪردار وچ ۾ ڇڪتاڻ“ هئي.<ref>Evan Burr Bukey, Hitler's Austria: Popular Sentiment in the Nazi Era, 1938–1945, p. 6</ref> آسٽريا-هنگري سلطنت ۾ آسٽريائي جرمنن ۽ ٻين نسلي گروهن وچ ۾ پڻ ڇڪتاڻ موجود هئي. ڪيترائي آسٽريائي، خاص طور پين-جرمن تحريڪن سان لاڳاپيل ماڻهو، جرمن نسلي سڃاڻپ کي وڌيڪ مضبوط ڪرڻ جا حامي هئا ۽ اميد رکندا هئا تہ سلطنت جي خاتمي کان پوءِ [[آنشلوس|آسٽريا جو جرمنيءَ سان الحاق]] ممڪن ٿي سگهندو.<ref>Brigitte Hamann, Hitler's Vienna: A Portrait of the Tyrant as a Young Man, p. 394</ref> ڪيترن آسٽريائي پين-جرمن قومپرستن وزيراعظم [[ڪائونٽ ڪازيمير فيلڪس باديني|ڪازيمير ڪائونٽ باديني]] جي 1897ع واري ٻوليءَ بابت فرمان خلاف سخت احتجاج ڪيو. ان فرمان تحت بوهيميا ۾ جرمن ۽ چيڪ ٻولين کي گڏيل سرڪاري ٻولين جو درجو ڏنو ويو ۽ نون سرڪاري عملدارن لاءِ ٻنهي ٻولين ۾ رواني لازمي قرار ڏني وئي. عملي طور ان جو مطلب اهو هو تہ سرڪاري ملازمتن ۾ چيڪ ماڻهن جي ڀرتيءَ جا امڪان وڌيڪ ٿي ويا، ڇاڪاڻ⁠تہ وچولي طبقي جا گهڻا چيڪ جرمن ٻولي ڳالهائي سگهندا هئا، جڏهن تہ جرمن ٻولي ڳالهائيندڙن ۾ چيڪ ٻولي ڄاڻندڙن جو تناسب گهٽ هو. [[الٽرامونٽانزم|الٽرامونٽين]] ڪيٿولڪ سياستدانن ۽ پادرين طرفان هن سڌاري جي حمايت جي ردعمل ۾ ''[[روم کان پري]]'' تحريڪ شروع ٿي، جنهن جي شروعات شونيرر جي حامين ڪئي ۽ جنهن ”جرمن“ عيسائين کي رومن ڪيٿولڪ چرچ ڇڏڻ جي اپيل ڪئي.<ref>{{cite news|last=Suppan|title='Germans' in the Habsburg Empire|publisher=The Germans and the East|date=2008|pages=164, 172}}</ref> === 20هين صديءَ جي شروعات === {{See also|جرمن-آسٽريا جي جمهوريه|پهرين آسٽريائي جمهوريه}} [[عثماني سلطنت]] ۾ [[ٻئي آئيني دور]] جي شروعات کان پوءِ، آسٽريا-هنگري ان موقعي مان فائدو وٺندي 1908ع ۾ [[آسٽريا-هنگري ۾ بوسنيا ۽ هرزيگووينا|بوسنيا ۽ هرزيگووينا]] کي پنهنجي سلطنت ۾ ضم ڪري ڇڏيو.<ref>{{Cite web|title=The Annexation of Bosnia-Herzegovina 1908|url=https://www.mtholyoke.edu/acad/intrel/boshtml/bos127.htm|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130323152047/https://www.mtholyoke.edu/acad/intrel/boshtml/bos127.htm|archive-date=23 March 2013|access-date=25 March 2013|publisher=Mtholyoke.edu}}</ref> 1914ع ۾ [[سراييوو]] ۾ بوسنيائي سرب [[گاوريلو پرنسپ]] هٿان آرچڊيوڪ [[آسٽريا جو فرانز فرڊيننڊ|فرانز فرڊيننڊ جي قتل]]<ref>Johnson 52–54</ref> کي آسٽريا جي اهم سياستدانن ۽ فوجي جنرلن شهنشاهه کي سربيا خلاف جنگ جو اعلان ڪرڻ لاءِ قائل ڪرڻ جي بنياد طور استعمال ڪيو. ان فيصلي [[پهرين مهاڀاري جنگ]] شروع ٿيڻ جي خطري کي وڌايو ۽ نيٺ جنگ ڇڙي پئي، جنهن جي پڄاڻيءَ تي آسٽريا-هنگري سلطنت ٽٽي وئي. پهرين مهاڀاري جنگ ۾ ڏهه لک کان وڌيڪ آسٽريا-هنگري فوجي مارجي ويا.<ref>{{Cite book|last1=Grebler|first1=Leo|title=The Cost of the World War to Germany and Austria-Hungary|last2=Winkler|first2=Wilhelm|publisher=Yale University Press|orig-date=1940|isbn=0-598-94106-1|date=2006-02-17}}</ref> [[File:German Austria (1918) en.svg|thumb|upright=1.4|1918ع ۾ [[جرمن-آسٽريا]] پاران دعويٰ ڪيل جرمن ٻولي ڳالهائيندڙ صوبا. بعد ۾ قائم ٿيل آسٽريا جي ٻي جمهوريه جي سرحد ڳاڙهي ليڪ سان ڏيکاريل آهي.]] 21 آڪٽوبر 1918ع تي شاهي آسٽريا جي پارليامينٽ ''رائخسراٽ'' جا چونڊيل جرمن ميمبر ويانا ۾ گڏ ٿيا ۽ جرمن-آسٽريا جي عارضي قومي اسيمبلي (''Provisorische Nationalversammlung für Deutschösterreich'') قائم ڪيائون. 30 آڪٽوبر تي اسيمبليءَ ''شٽاٽسراٽ'' نالي حڪومت مقرر ڪري [[جرمن-آسٽريا جي جمهوريه]] قائم ڪئي. شهنشاهه هن نئين حڪومت کي اٽليءَ سان رٿيل جنگبندي بابت فيصلي ۾ شريڪ ٿيڻ جي دعوت ڏني، پر حڪومت ان معاملي ۾ حصو وٺڻ کان پاسو ڪيو.<ref>{{Cite book|last=Shepard|first=Gordon|title=The Austrians|date=1996|publisher=Avalon Publishing Group Inc.|isbn=978-0-7867-3066-7}}</ref> نتيجي طور 3 نومبر 1918ع تي جنگ جي خاتمي جي ذميواري رڳو شهنشاهه ۽ سندس حڪومت تي رهي. 11 نومبر تي شهنشاهه، پراڻي ۽ نئين حڪومتن جي وزيرن جي صلاح تي، اعلان ڪيو تہ هو هاڻي رياستي معاملن ۾ حصو نه وٺندو. 12 نومبر تي جرمن-آسٽريا قانوني طور پاڻ کي جمهوري جمهوريه ۽ نئين جرمن جمهوريه جو حصو قرار ڏنو. 10 نومبر 1920ع تي منظور ٿيل آئين تحت ''شٽاٽسراٽ'' جو نالو بدلائي ''بُنڊس ريگيرونگ'' (وفاقي حڪومت) ۽ ''نيشنل فرزاملونگ'' جو نالو ''نيشنل راٽ'' (قومي ڪائونسل) رکيو ويو.<ref>{{Cite web|title=Austria: notes|url=http://www.archontology.org/nations/austria/au_rep1/01_laws.php|access-date=4 February 2021|website=Archontology|archive-date=16 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210416090109/http://www.archontology.org/nations/austria/au_rep1/01_laws.php|url-status=live}}</ref> 1919ع جي [[سينٽ جرمين جو معاهدو|سينٽ جرمين جي معاهدي]] (۽ هنگري لاءِ 1920ع جي [[ٽريانون جو معاهدو|ٽريانون جي معاهدي]]) وچ يورپ جي انهيءَ نئين سياسي بندوبست جي تصديق ۽ استحڪام ڪيو، جيڪو وڏي حد تائين نومبر 1918ع ۾ وجود ۾ اچي چڪو هو. ان بندوبست تحت نيون رياستون قائم ٿيون ۽ موجوده رياستن جون سرحدون تبديل ڪيون ويون. آسٽريا-هنگري جا جرمن ٻولي ڳالهائيندڙ آسٽريائي علائقا محدود ٿي هڪ ننڍڙي رياست، جرمن-آسٽريا جي جمهوريه (جرمن: ''Republik Deutschösterreich'')، تائين رهجي ويا؛ البت گهڻو ڪري جرمن ٻولي ڳالهائيندڙ [[ڏکڻ ٽيرول]] ان ۾ شامل نه ڪيو ويو.<ref>{{Citation|last=Moos|first=Carlo|title=A Land on the Threshold. South Tyrolean Transformations, 1915–2015|pages=27–39|date=2017|editor-last=Georg Grote and Hannes Obermair|contribution=Südtirol im St. Germain-Kontext|place=Oxford-Berne-New York|publisher=Peter Lang|isbn=978-3-0343-2240-9}}</ref><ref>In Habsburg Austria-Hungary, "German-Austria" was an unofficial term for the areas of the empire inhabited by Austrian Germans.</ref><ref>Alfred D. Low, ''The Anschluss Movement, 1918–1919, and the Paris Peace Conference'', pp. 135–138.</ref> آسٽريا جي جرمنيءَ سان الحاق جي خواهش ان وقت آسٽريا ۽ جرمني ٻنهي جي مختلف سماجي طبقن ۾ وڏي پيماني تي موجود هئي.<ref>Alfred D. Low, ''The Anschluss Movement, 1918–1919, and the Paris Peace Conference'', pp. 3–4</ref> 12 نومبر تي جرمن-آسٽريا کي جمهوريه قرار ڏنو ويو ۽ سوشل ڊيموڪريٽ [[ڪارل رينر]] کي عارضي چانسلر مقرر ڪيو ويو. ساڳئي ڏينهن تيار ڪيل عارضي آئين جي شق 1 ۾ چيو ويو تہ ”جرمن-آسٽريا هڪ جمهوري جمهوريه آهي“، جڏهن تہ شق 2 ۾ چيو ويو تہ ”جرمن-آسٽريا جرمن رائخ جو اڻٽٽ حصو آهي“.<ref>Mary Margaret Ball, ''Post-war German-Austrian Relations: The Anschluss Movement, 1918–1936'', pp. 11–15</ref> [[سينٽ جرمين جو معاهدو|سينٽ جرمين جي معاهدي]] ۽ [[ورسائي جو معاهدو|ورسائي جي معاهدي]] آسٽريا ۽ جرمنيءَ جي اتحاد تي واضح پابندي لاڳو ڪئي.<ref>Roderick Stackelberg, ''Hitler's Germany: Origins, Interpretations, Legacies'', pp. 161–162</ref><ref>{{Cite web|title=Treaty of Peace between the Allied and Associated Powers and Austria; Protocol, Declaration and Special Declaration [1920&#93; ATS 3|url=http://www.austlii.edu.au/au/other/dfat/treaties/1920/3.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20000917221810/http://www.austlii.edu.au/au/other/dfat/treaties/1920/3.html|archive-date=17 September 2000|access-date=15 June 2011|publisher=Austlii.edu.au}}</ref> انهن معاهدن جرمن-آسٽريا کي پنهنجو نالو بدلائي ”آسٽريا جي جمهوريه“ رکڻ لاءِ پڻ پابند ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ [[پهرين آسٽريائي جمهوريه]] وجود ۾ آئي.<ref>Mary Margaret Ball, ''Post-war German-Austrian Relations: The Anschluss Movement, 1918–1936'', pp. 18–19</ref><ref>Montserrat Guibernau, ''The Identity of Nations'', pp. 70–75</ref> 30 لک کان وڌيڪ جرمن ٻولي ڳالهائيندڙ آسٽريائي نئين آسٽريائي جمهوريه جي سرحدن کان ٻاهر رهجي ويا ۽ نئين قائم ٿيل يا وڌايل رياستن [[چيڪوسلوواڪيا]]، [[يوگوسلاويا]]، [[هنگري]] ۽ اٽليءَ ۾ اقليتن جي حيثيت سان رهڻ لڳا.<ref>Brook-Shepherd 246</ref> انهن علائقن ۾ [[ڏکڻ ٽيرول]] ۽ [[جرمن بوهيميا]] پڻ شامل هئا. جرمن بوهيميا ۽ [[سوڊيٽن لينڊ]] جي حيثيت بعد ۾ [[ٻي مهاڀاري جنگ]] کان اڳ ۽ ان دوران اهم سياسي مسئلو بڻجي وئي.<ref name="a1">Brook-Shepherd 245</ref> آسٽريا ۽ [[يوگوسلاويا جي بادشاهت]] جي وچ واري سرحد جو فيصلو آڪٽوبر 1920ع ۾ ٿيل [[ڪارينٿيا ريفرنڊم]] ذريعي ڪيو ويو. ان جي نتيجي ۾ اڳوڻي آسٽريا-هنگري تاجي علائقي [[ڪارينٿيا]] جو وڏو حصو آسٽريا کي مليو. اهڙيءَ ريت ٻنهي ملڪن جي سرحد [[ڪاراونڪس]] جبلن جي قطار تي مقرر ٿي، جڏهن تہ سلووين آباديءَ جو هڪ وڏو حصو آسٽريا اندر رهجي ويو. === جنگين جي وچ وارو دور ۽ ٻي عالمي جنگ === {{See also|پهرين آسٽريائي جمهوريه|آسٽريا جي وفاقي رياست|آنشلوس|نازي جرمنيءَ اندر آسٽريا|آسٽريا ۾ يهودين جي تاريخ#آسٽريا ۾ هولوڪاسٽ}} جنگ کان پوءِ مهانگائي سبب ڪروني، جيڪا اڃا تائين آسٽريا جي ڪرنسي هئي، جي قدر گهٽجڻ شروع ٿي. 1922ع جي سرءُ ۾ آسٽريا کي [[قومن جي ليگ]] جي نگرانيءَ هيٺ هڪ بين الاقوامي قرض ڏنو ويو.<ref>Brook-Shepherd 257–258</ref> هن قرض جو مقصد ملڪ کي ڏيوالپڻي کان بچائڻ، ڪرنسي کي مستحڪم ڪرڻ ۽ آسٽريا جي مجموعي معاشي حالت بهتر ڪرڻ هو. قرض جي شرطن سبب آسٽريا جي اقتصادي پاليسين تي قومن جي ليگ جي نگراني وڌي وئي. 1925ع ۾ ''[[آسٽريائي شلنگ]]'' متعارف ڪرايو ويو، جنهن ڪروني کي 10,000:1 جي شرح سان بدلائي ڇڏيو. ان جي استحڪام سبب ان کي بعد ۾ ”الپائن ڊالر“ جو لقب ڏنو ويو. 1925ع کان 1929ع تائين معيشت ٿوري عرصي لاءِ بهتر رهي، پر [[1929ع وارو وال اسٽريٽ ڪراش|بليڪ ٽيوزڊي]] کان پوءِ شديد بحران جي ويجهو پهچي وئي. [[پهرين آسٽريائي جمهوريه]] 1933ع تائين قائم رهي، جڏهن چانسلر [[اينگلبرٽ ڊولفُس]]، جنهن عمل کي هن [[پارليامينٽ جو پاڻمرادو خاتمو|”پارليامينٽ جو پاڻمرادو خاتمو“]] سڏيو، هڪ آمرانه نظام قائم ڪيو جيڪو [[اطالوي فاشزم]] ڏانهن مائل هو.<ref name="johnson 104">Lonnie Johnson 104</ref><ref name="brook 269">Brook-Shepherd 269–270</ref> ان وقت جون ٻه وڏيون سياسي قوتون، سوشل ڊيموڪريٽ ۽ قدامت پسند، پنهنجون نيم فوجي تنظيمون رکنديون هيون.<ref name="Brook-Shepherd 261">Brook-Shepherd 261</ref> سوشل ڊيموڪريٽن جي ''[[ريپبليڪانيشر شوتس بُنڊ]]'' کي غيرقانوني قرار ڏنو ويو، پر اها اڃا تائين سرگرم هئي،<ref name="Brook-Shepherd 261"/> ۽ 12 کان 15 فيبروري 1934ع تائين [[آسٽريائي گهرو ويڙهه]] ٿي.<ref name="johnson 104"/><ref name="brook 269"/><ref name="johnson 107">Johnson 107</ref> فيبروري 1934ع ۾ ''شوتس بُنڊ'' جي ڪيترن ميمبرن کي ڦاسي ڏني وئي،<ref>Brook-Shepherd 283</ref> سوشل ڊيموڪريٽڪ پارٽي تي پابندي لڳائي وئي ۽ ان جا ڪيترائي ميمبر قيد ٿيا يا ملڪ ڇڏڻ تي مجبور ٿيا.<ref name="johnson 107"/> 1 مئي 1934ع تي [[آسٽروفاشزم|آسٽروفاشسٽن]] نئون آئين (''Maiverfassung'') نافذ ڪيو، جنهن ڊولفُس جي اختيارن کي وڌيڪ مضبوط ڪيو، پر 25 جولاءِ تي هو [[آسٽريائي نازي]]ن جي [[جولاءِ پُچ]] واري بغاوت جي ڪوشش دوران قتل ڪيو ويو.<ref>Lonnie Johnson 109</ref><ref>Brook-Shepherd 292</ref> [[File:Bundesarchiv Bild 183-1987-0922-500, Wien, Heldenplatz, Rede Adolf Hitler.jpg|thumb|[[ايڊولف هٽلر]] 1938ع ۾ ويانا جي [[هيلڊن پلاٽس]] ۾ تقرير ڪندي]] سندس جانشين [[ڪرٽ شوشنيگ]] آسٽريا کي هڪ ”جرمن رياست“ سمجهندو هو ۽ آسٽريائين کي ”بهتر جرمن“ قرار ڏيندو هو، پر هو آسٽريا جي آزادي برقرار رکڻ جو حامي هو.<ref>{{Cite book|last=Ryschka|first=Birgit|title=Constructing and Deconstructing National Identity: Dramatic Discourse in Tom Murphy's The Patriot Game and Felix Mitterer's in Der Löwengrube|date=1 January 2008|publisher=Peter Lang|isbn=978-3-631-58111-7}}</ref> هن 9 مارچ 1938ع تي اعلان ڪيو تہ آسٽريا جي جرمنيءَ کان آزاديءَ بابت [[ريفرينڊم]] 13 مارچ تي ڪرايو ويندو. ==== نازي حڪمراني ==== 12 مارچ 1938ع تي آسٽريائي نازين حڪومت تي قبضو ڪري ورتو، جڏهن تہ جرمن فوجون ملڪ ۾ داخل ٿي ويون، جنهن سبب شوشنيگ جو ريفرينڊم نه ٿي سگهيو.<ref name="johnson 112">Lonnie Johnson 112–113</ref> 13 مارچ 1938ع تي آسٽريا جو جرمنيءَ سان ''[[آنشلوس]]''، يعني الحاق، سرڪاري طور اعلان ڪيو ويو. ٻن ڏينهن کان پوءِ آسٽريا ڄائو [[ايڊولف هٽلر]] ويانا جي [[هيلڊن پلاٽس]] ۾ پنهنجي وطن جي ”باقي [[نازي جرمني|جرمن رائخ]] سان ٻيهر اتحاد“ جو اعلان ڪيو. اپريل 1938ع ۾ هڪ ريفرينڊم ڪرايو ويو، جنهن ذريعي جرمنيءَ سان الحاق جي تصديق ڪئي وئي. 10 اپريل 1938ع تي جرمنيءَ ۾، جنهن ۾ تازو ضم ڪيل آسٽريا پڻ شامل هو، پارلياماني چونڊون ڪرايون ويون. اهي نازي حڪمرانيءَ هيٺ رائخسٽيگ جون آخري چونڊون هيون ۽ عملي طور هڪ سوال واري ريفرينڊم جي صورت ۾ هيون، جنهن ۾ ووٽرن کان 813 ميمبرن واري رائخسٽيگ لاءِ نازي پارٽيءَ جي هڪ ئي فهرست ۽ آسٽريا جي الحاق بابت منظوري پڇي وئي. يهودين، روما ۽ سنتي ماڻهن کي ووٽ ڏيڻ جي اجازت نه هئي.<ref>Robert Gellately, Social Outsiders in Nazi Germany, (2001), p. 216</ref> سرڪاري انگن موجب ٽرن آئوٽ 99.5٪ هو ۽ 98.9٪ ووٽن ”ها“ ۾ وڌا. آسٽريا ۾ 4,484,475 اهل ووٽرن مان سرڪاري طور 99.71٪ ووٽنگ ۾ حصو ورتو ۽ 99.73٪ ووٽ الحاق جي حق ۾ هئا.<ref name="test">[[1938 German election and referendum]]</ref> جيتوڻيڪ آسٽريا جي ڪيترن علائقن ۾ ''آنشلوس'' جي حمايت موجود هئي، پر جرمن فوجن جو هر هنڌ هڪجهڙي جوش سان استقبال نه ٿيو، خاص طور [[ويانا]] ۾، جتي آسٽريا جي سڀ کان وڏي يهودي آبادي رهندي هئي.<ref>Evan Burr Bukey, Hitler's Austria: Popular Sentiment in the Nazi Era, 1938–1945, p. 33</ref> تنهن هوندي به، پروپيگنڊا، دٻاءَ ۽ نتيجن ۾ هٿ چراند جي باوجود، ''آنشلوس'' لاءِ حقيقي ۽ وڏي حمايت پڻ موجود هئي،<ref>Ian Kershaw (2001) Hitler 1936-1945" Nemesis, p.83</ref> ڇاڪاڻ⁠تہ آسٽريا ۽ جرمنيءَ جي ڪيترن جرمنن ان کي سڀني جرمنن جي هڪ رياست ۾ دير سان ٿيندڙ اتحاد جي مڪمل ٿيڻ طور ڏٺو.<ref>Roderick Stackelberg, Hitler's Germany: Origins, Interpretations, Legacies, p.170</ref> [[File:OstmarkMap.png|thumb|upright=1.25|1941ع ۾ آسٽريا، جڏهن ان کي ”[[اوستمارڪ (آسٽريا)|اوستمارڪ]]“ سڏيو ويندو هو]] 13 مارچ 1938ع تي آسٽريا [[ٽئين رائخ]] ۾ ضم ٿي ويو ۽ هڪ آزاد ملڪ طور وجود وڃائي ويٺو. آسٽريائي يهودين جي ملڪيت جي [[آريائيزيشن (نازيت)|آريائيزيشن]] مارچ جي وچ ڌاري ئي شروع ٿي وئي. شروعاتي مرحلي کي ”جهنگلي“ يعني غيرقانوني آريائيزيشن چيو ويندو هو، پر جلد ئي ان کي قانوني ۽ بيوروڪريٽڪ طريقي سان منظم ڪيو ويو ته جيئن يهودي شهرين جي ملڪيت ضبط ڪري سگهجي. ان وقت [[ايڊولف آئخمان]]، جيڪو آسٽريا ۾ وڏو ٿيو هو، ويانا موڪليو ويو ۽ يهودين جي ايذاءَ ۽ جلاوطنيءَ جي ڪارروائين ۾ شامل ڪيو ويو. نومبر 1938ع جي پوگروم، جنهن کي ”[[ڪرسٽال ناخت]]“ پڻ چيو وڃي ٿو، دوران ويانا، ڪلاگنفرٽ، لنز، گراز، سالزبرگ، انسبرڪ ۽ لوئر آسٽريا جي ڪيترن شهرن ۾ يهودين ۽ يهودي ادارن، جن ۾ عبادتگاهون به شامل هيون، تي تشدد وارا حملا ڪيا ويا.<ref>{{Cite web|title=DÖW – Erkennen – Ausstellung – 1938 – Die Verfolgung der österreichischen Juden|url=https://www.doew.at/erkennen/ausstellung/1938/die-verfolgung-der-oesterreichischen-juden|website=doew.at|access-date=21 February 2021|archive-date=6 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220706103854/https://www.doew.at/erkennen/ausstellung/1938/die-verfolgung-der-oesterreichischen-juden|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|title=Jüdische Gemeinde – Wien (Österreich)|url=https://www.xn--jdische-gemeinden-22b.de/index.php/gemeinden/u-z/2087-wien-oesterreich|website=xn—jdische-gemeinden-22b.de|access-date=21 February 2021|archive-date=10 June 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220610035119/https://www.xn--jdische-gemeinden-22b.de/index.php/gemeinden/u-z/2087-wien-oesterreich|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|title=Jewish Vienna|url=https://www.wien.gv.at/english/culture/jewishvienna|website=wien.gv.at|access-date=21 February 2021|archive-date=16 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210416073430/https://www.wien.gv.at/english/culture/jewishvienna/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.zeit.de/2018/11/nationalsozialismus-oesterreich-anschluss-antisemitismus-adolf-eichmann/komplettansicht|title=Hitlers willige Vasallen|newspaper=Die Zeit|date=12 March 2018|access-date=21 February 2021|archive-date=5 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220505105703/https://www.zeit.de/2018/11/nationalsozialismus-oesterreich-anschluss-antisemitismus-adolf-eichmann/komplettansicht|url-status=live|last1=Riedl|first1=Joachim}}</ref><ref>Wolfgang Häusler, ''Das Jahr 1938 und die österreichischen Juden.'' In: Dokumentationsarchiv des österreichischen Widerstandes: "Anschluß" 1938. Vienna, 1988.</ref> [[اوٽو فون هابسبرگ]]، جيڪو نازين جو سخت مخالف ۽ آسٽريا-هنگري جو آخري ولي عهد هو، ان وقت بيلجيم ۾ هو. شوشنيگ کيس ڪجهه حد تائين بادشاهتي متبادل طور به ڏسندو هو. اوٽو ''آنشلوس'' جي کليل مخالفت ڪئي، جنهن سبب نازي حڪومت کيس گهربل شخص قرار ڏنو، سندس ملڪيت ضبط ٿيڻ واري هئي ۽ گرفتار ٿيڻ جي صورت ۾ کيس فوري طور قتل ڪرڻ جو خطرو هو.<ref>Elisabeth Boeckl-Klamper, Thomas Mang, Wolfgang Neugebauer, ''Gestapo-Leitstelle Wien 1938–1945.'' Vienna 2018, {{ISBN|978-3-9024-9483-2}}, pp. 299–305; James Longo, ''Hitler and the Habsburgs: The Fuhrer's Vendetta Against the Austrian Royals'' (2018); Stephan Baier, Eva Demmerle, ''Otto von Habsburg. Die Biografie.'' Amalthea, Wien 2002, {{ISBN|978-3-8500-2486-0}}, p. 122.</ref> 1938ع ۾ نازين آسٽريا جو نالو بدلائي ”[[اوستمارڪ (آسٽريا)|اوستمارڪ]]“ رکيو،<ref name="johnson 112"/> جيڪو 1942ع تائين استعمال ٿيندو رهيو، ان کان پوءِ ان کي ”الپائن ۽ ڊينيوب رائخسگائو“ (''Alpen-und Donau-Reichsgaue'') سڏيو ويو.<ref>{{Cite book|last=Jelavich|first=Barbara|title=Modern Austria: Empire and Republic, 1815–1986|publisher=Cambridge University Press|date=2008|isbn=978-0-521-31625-5|page=227}}</ref><ref>{{Cite book|last=Schmitz-Berning|first=Cornelia|title=Vokabular des Nationalsozialismus|publisher=de Gruyter|date=2007|isbn=978-3-11-019549-1|page=24|language=de}}</ref> جيتوڻيڪ ٽئين رائخ جي ڪل آباديءَ ۾ آسٽريائين جو حصو فقط 8٪ هو،<ref name="dav_art_nazi_past"/> پر ڪيترائي اهم نازي اڳواڻ آسٽريا ڄاوا هئا، جن ۾ [[ايڊولف هٽلر]]، [[ارنسٽ ڪالٽنبرونر]]، [[آرتھر زائس-انڪوارٽ]]، [[فرانز شٽانگل]]، [[الوئيس برونر]]، [[فريڊرڪ رائنر]] ۽ [[اوڊيلو گلوبوچنڪ]] شامل هئا.<ref>Ian Wallace (1999) "German-speaking exiles in Great Britain" Rodopi p.81 ISBN 9789042004153</ref> [[ايس ايس]] جي ميمبرن مان 13٪ کان وڌيڪ ۽ نازي [[قتل گاهه ڪئمپ|قتل گاهه ڪئمپن]] جي عملي مان 40٪ تائين آسٽريائي هئا.<ref name="dav_art_nazi_past">David Art (2006) "The politics of the Nazi past in Germany and Austria" Cambridge University Press p.43 ISBN 9780521856836</ref> [[نازي حڪمراني هيٺ آسٽريا|رائخسگائو]] ۾، مرڪزي [[مائوٿاوزن حراستي ڪئمپ|مائوٿاوزن حراستي ڪئمپ]] کان سواءِ، سڀني صوبن ۾ ڪيترائي ذيلي ڪئمپ هئا، جتي يهودين ۽ ٻين قيدين کي قتل، تشدد ۽ جبري محنت لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو.<ref>Österreichische Historikerkommission, ''Schlussbericht der Historikerkommission der Republik Österreich.'' Volume 1, 2003, pp 85.</ref> ان وقت علائقو اتحادي هوائي جهازن جي شروعاتي ڪارروائيءَ جي حد کان ٻاهر هجڻ سبب هٿيارن جي صنعت وڏي پيماني تي وڌائي وئي، جنهن ۾ حراستي ڪئمپن جي قيدين کان جبري محنت ڪرائي ويندي هئي؛ خاص طور جنگي جهازن، ٽينڪن ۽ ميزائلن جي پيداوار ۾.<ref>Norbert Schausberger, ''Rüstung in Österreich 1938–1945'', Vienna (1970).</ref><ref>{{Cite web|date=26 July 2010|title=Hitlers Schuldendiktat: Wie Hitlers Kriegswirtschaft wirklich lief|url=https://profil.at/home/hitlers-schuldendiktat-wie-hitlers-kriegswirtschaft-273933|publisher=profil.at|access-date=1 April 2021|archive-date=15 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210415232658/https://www.profil.at/home/hitlers-schuldendiktat-wie-hitlers-kriegswirtschaft-273933|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|title=Zwangsarbeit für die Rüstungsindustrie|publisher=KZ-Gedenkstätte Mauthausen|url=https://www.mauthausen-memorial.org/de/Wissen/Das-Konzentrationslager-Mauthausen-1938-1945/Zwangsarbeit-fuer-die-Ruestungsindustrie|website=mauthausen-memorial.org|access-date=21 February 2021|archive-date=16 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210416090110/https://www.mauthausen-memorial.org/de/Wissen/Das-Konzentrationslager-Mauthausen-1938-1945/Zwangsarbeit-fuer-die-Ruestungsindustrie|url-status=live}}</ref> [[آسٽريائي مزاحمت]] جا گهڻا گروهه جلد ئي [[گيسٽاپو]] هٿان ٽوڙيا ويا. [[ڪارل بوريان]] جي گروهه جا ويانا ۾ گيسٽاپو جي مرڪزي دفتر کي ڌماڪي سان اڏائڻ جا منصوبا ظاهر ٿي ويا،<ref>Karl Glanz (2020) ''Die Sozialdemokratie'' p 28</ref> پر بعد ۾ ڦاسي ڏنل پادري [[هائنريخ مائير]] جي اڳواڻيءَ وارو اهم مزاحمتي گروهه [[ٻي عالمي جنگ جا اتحادي|اتحادين]] سان رابطو قائم ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو. هن نام نهاد مائير-ميسنر گروهه اتحادين کي انهن هٿيارن جي ڪارخانن بابت ڄاڻ موڪلي، جتي [[وي-1 اڏامندڙ بم]]، [[وي-2 راڪيٽ]]، [[ٽائيگر پهريون|ٽائيگر ٽينڪ]] ۽ جهاز جهڙوڪ [[ميسرشميٽ بي ايف 109]] ۽ [[ميسرشميٽ مي 163 ڪوميٽ]] تيار ٿيندا هئا. اها ڄاڻ [[آپريشن ڪراس بو]] ۽ [[آپريشن هائڊرا (1943)|آپريشن هائڊرا]] جي ڪاميابيءَ لاءِ اهم هئي، جيڪي [[آپريشن اوورلارڊ]] کان اڳ جون ڪارروايون هيون. آمريڪي ڳجهي اداري [[آفيس آف اسٽريٽجڪ سروسز|او ايس ايس]] سان رابطي ۾ رهندڙ هن گروهه جلد ئي وڏي پيماني تي ٿيندڙ قتلن ۽ [[نازي حراستي ڪئمپون|حراستي ڪئمپن]]، جهڙوڪ [[آشويٽس حراستي ڪئمپ|آشويٽس]]، بابت پڻ معلومات فراهم ڪئي. گروهه جو مقصد نازي جرمنيءَ کي جلد کان جلد جنگ هارائڻ تي مجبور ڪرڻ ۽ هڪ آزاد آسٽريا ٻيهر قائم ڪرڻ هو.<ref>Christoph Thurner (2017) ''The CASSIA Spy Ring in World War II Austria: A History of the OSS's Maier-Messner Group'' p. 35.</ref><ref>Elisabeth Boeckl-Klamper, Thomas Mang, Wolfgang Neugebauer, (2018) ''Gestapo-Leitstelle Wien 1938–1945'' ISBN 9783902494832 p 299–305</ref><ref>Hansjakob Stehle, "Die Spione aus dem Pfarrhaus (German: The spies from the rectory)". In: Die Zeit, 5 January 1996</ref> [[File:KZ Mauthausen.jpg|thumb|1945ع ۾ [[مائوٿاوزن حراستي ڪئمپ]] جي آزادي]] آسٽريا جي هاڻوڪن علائقن ۾ ماڻهو هزارين سال اڳ به رهندا هئا، پر تاريخدانن کي انهن بابت ڪا ڄاڻ ناهي ملي سگهي. 800 ق.م ۾ ماڻهو کاڻين کوٽڻ جو ڪاروبار ڪندا هئا ۽ انهن جو ڌنڌو ڪچي لوهه ۽ لوڻ جو واپار هو. 15ق.م ۾ رومين هن علائقي کي پنهنجي بادشاهت ۾ شامل ڪيو. 955ع ۾ آسٽريا جرمن سلطنت جو حصو ٿيو. 964ع ۾ پوپ اوٽو پهرئين کي مقدس رومن شهنشاهه جو لقب ڏنو، ان ريت مقدس رومن امپائر جي حيثيت سان 1806ع تائين آسٽريا تي هن جي حڪومت رهي<ref name="سنڌيانا"> [http://encyclopediasindhiana.org article.php?Dflt=آسٽريا آسٽريا : (Sindhianaسنڌيانا)<!-- Bot generated title -->] </ref>. ھن ملڪ واري وچ يورپي حصي ۾ سڀ کان اول رومين جي دؤر کان اول [[ڪيلٽڪ]] قبيلا آباد ٿيا ھئا. انھن قبيلن ھتي [[نورڪم]] نالي بادشاهت قائم ڪئي جيڪا درحقيقت قبيلن جي فيڊريشن ھئي جنھن تي رومي ايمپائر قبضو ڪري پنھنجو صوبو بڻائي ڇڏيو. ھاڻوڪي دؤر ۾ اوڀر آسٽريليا ۾ واقع [[ڪارننٽم]] نالي قلعو اھم فوجي ڪيمپ ھجڻ ڪري رومي ايمپائر جي [[پنونيا صوبو|پنونيا]] صوبي جو گادي جو هنڌ بڻايو ويو اھڙي طرح اتي شھر اڏجي ويو. لڳ ڀڳ چار صدين تائين ڪارننٽم شھر جي آبادي 50000 جي لڳ ڀڳ برقرار رھي.<ref name="Carnuntum Tourism">{{cite web|last =|first =|authorlink =|title =Rome's metropolis on the Danube awakens to new life|website =Archäologischer Park Carnuntum|publisher =Archäologische Kulturpark Niederösterreich Betriebsgesellschaft m.b.H.|date =|url =http://www.carnuntum.co.at/content-en/tales-from-carnuntum|doi =|accessdate =20 February 2010|archiveurl =https://web.archive.org/web/20100116125751/http://www.carnuntum.co.at/content-en/tales-from-carnuntum|archivedate =16 January 2010|url-status=dead|df =dmy-all}}</ref> رومن ايمپائر جي زوال بعد موجوده آسٽريا ۾ [[بويريائي ماڻھو|بويريائي]]، [[سلاو ماڻھو|سلَاوَ]]، [[پينونيائي آوار|آواري]] گھري آيا ۽ اتي قبضو ڪيائون<ref name="johnson 19" /> 788ع ۾ فرينڪن جي بادشاھ [[شارليمن]] علائقو فتح ڪري ان کي پنھنجي رياست جي ڪالوني بڻايو جنھن ۾ ھن عيسائيت کي متعارف ڪرايو<ref name="johnson 19">Johnson 19</ref>. موجوده آسٽريا واري سرزمين [[ايسٽرن فرانسيا]] (ايسٽ فرينڪس بادشاهت) جي حصي ٿيڻ بعد [[بئبنبرگ گھراڻو|بئبنبرگ گھراڻي]] کي وصيت ذريعي ڏني وئي ۽ ان وقت اھا سرزمين ايسٽرن فرانسيا جي آخري اوڀر ۾ سرحد تي واقع ھجڻ ڪري ان تي [[آسٽريا جي مارچ|مارچيا اورينٽلس]] نالو پئجي ويو. اوڀر کي پراڻي جرمن ٻولي ۾ Ostarrîchi يعني آسٽريا سڏيندا ھئا. مارچ يا مارگِرَيو جي ھتي معنيَ آھي سرحد سان لڳولڳ سرزمين. اھا سرزمين بئبنبرگ گھراڻي جي [[ليئوپولڊ پھريون، بئبنبرگ|ليئوپولڊ پھرين]] کي 976ع ۾ ڏني وئي<ref name="johnson 20">Johnson 20–21</ref> [[File:2011-07-09 gasometer 28.JPG|thumb|left|[[نيچرل هسٽري ميوزيم، ويانا]] ۾ آسٽريا جي ولنڊورف ڳوٺ جي کوٽائي مان لڀيل ھڪ عورت جو مجسمو جيڪو 25 کان 28 ھزار قبل مسيح جو ٺھيل آھي]] ===ھبسبرگ گھراڻو ۽ مقدس رومن ايمپائر=== آسٽريا جي نالي جو پھريون تاريخي رڪارڊ 996ع جو آھي جنھن ۾ بئبنبرگ مارچ جي لاء آسٽريا لفظ استعمال ڪيو ويو آهي<ref name="johnson 20" /> 1156ع ۾ [[مقدس رومن ايمپائر]] جي شھنشاھ [[فريڊرڪ بارباروسا]] ھڪ قانوني دستاويز [[پروليجيم مينوس|پِروِلَيجِيم مِينُوس]] تي صحيح ڪري آسٽريا جي علائقي کي [[ڊچي|ڊَچِي]] جو درجو ڏنو. 1192ع ۾ بئبنبرگ گھراڻي ھڪ ٻي ڊچي پڻ حاصل ڪئي جنھن جو نالو [[اسٽيريا واري ڊچي|اِسٽَيريا]] ھيو. بَئبِنبَرگ گھراڻي جي 1246ع ۾ [[فيڊرڪ ٻيون، آسٽريا|فيڊرڪ ٻئين]] جي وفات سان گڏ پڄاڻي ٿي وئي<ref name="johnson 21">Johnson 21</ref>. نتيجي ۾ [[بوھيميا]] جي بادشاھ [[آٽوڪار ٻيون، بوھيميا|آٽوڪار ٻئين]] [[آسٽريا واري ڊچي|آسٽريا]]، [[اسٽيريا واري ڊچي|اِسٽَيرِيا]] ۽ [[ڪارنٿيا واري ڊچي|ڪارنٿيا]] وارين ڊچين تي پوري طاقت سان قبضو ڪيو<ref name="johnson 21" /> 1278ع ۾ ھن جي اقتدار جو سج لھي ويو جڏھن کيس جرمني جي [[رودولف پھريون، جرمني|رودولف پھرين]] [[ مارچ فيلڊ واري جنگ|دُورنڪَروت]] واري جنگ ۾ شڪست ڏني<ref>Lonnie Johnson 23</ref> ان وقت کان وٺي پھرين جنگ عظيم تائين آسٽريائي تاريخ م لڳ ڀڳ سموري دؤر ۾ [[ھبسبرگ گھراڻو|ھَبسبَرگ گھراڻي]] جي بادشاھت قائم رھندي آئي. چوڏھين ۽ پندرهين صدي عيسويءَ ۾ ھبسبرگ شاھي خاندان آسٽريا جي ڊچي ۾ نوان صوبا شامل ڪندي توسيع شروع ڪئي. [[مقدس رومن ايمپائر]] جي شھنشاھ [[سجسمنڊ، لڪسمبرگ|سجسمنڊ]] جي وفات بعد 1438ع ۾ سندس ڄاٽي ڊيوڪ [[البرٽ پنجون، آسٽريا|البرٽ پنجين]] کي بطور بوھيميا جي بادشاھت ۽ مقدس رومن ايمپائر جي وارث طور چونڊيو ويو. جيتوڻيڪ ھن ھڪ سال کن حڪومت ڪئي پر بعد ۾ ھڪ ڄڻي کان سواء مقدس رومن ايمپائر جا سمورا شھنشاھ ھبسبرگ گھراڻي مان ٿيا. 1477ع ۾ ھبسبرگ گھراڻي جو رومي شھنشاھ [[فريڊرڪ ٽيون، ھولي رومن ايمپائر|فريڊرڪ ٽئين]] جي سڪيلڌي پٽ [[آرچڊيوڪ]] [[ميڪسمليئن پھريون، ھولي رومن ايمپائر|ميڪسمليئن پھرين]] جي [[برگنڊي واري ڪائونٽي|بُرگَنڊِي]] جي وارث ماريا سان ٿي اھڙي طرح نيدرلينڊز جو ھڪ وڏو حصو ھبسبرگ گھراڻي جي ملڪيت ۾ شامل ٿي ويو<ref name="johnson 25">Lonnie Johnson 25</ref><ref name="brook 11">Brook-Shepherd 11</ref> 1496ع ۾ انھن جي پٽ [[فلپ پھريون، ڪيسٽيئل وارو|فلپ سھڻو]] [[ڪيسٽيئل وارو تخت|ڪيسٽيئل]] ۽ [[ايراگان وارو تخت|ايراگان]] جي وارث جوئيانا سان ٿي جيڪي عمر جي پوئين حصي ۾ نفسياتي بيمارين ھو شڪار ٿيڻ ڪري [[جوئيانا چري]] سڏبي آھي. ان شاديءَ سان اٽلي ۽ اسپين جا علائقا پڻ ھبسبرگ گھراڻي جي ملڪيت ۾ شامل ٿيا<ref name="johnson 25" /><ref name="brook 11" />.<br> 1526ع [[موھاچ واري جنگ]] ۾ ھنگري ھارائي ويو ۽ خلافت عثمانيه کٽي وئي. نتيجي ۾ بوھيميا ۽ ھنگري جو باقي بچيل حصو آسٽريا جي ھبسبرگ بادشاهت ۾ شامل ٿي ويا<ref>Lonnie Johnson 26</ref> جنھن بعد خلافت عثمانيه ۽ ھبسبرگ جنگين جو آغاز ٿيو جن مان ھڪ ڊگھي جنگ 1593ع کان 1606ع تائين ھلي. ترڪن [[اسٽيريا]] تي 20 دفعا چڙھائي ڪئي<ref>"'' The Catholic encyclopedia''". Charles George Herbermann (1913). Robert Appleton company.</ref> <ref>"''[https://books.google.com/books?id=8-ARAAAAYAAJ&pg=PA560#v=onepage Bentley's miscellany]''". Charles Dickens, William Harrison Ainsworth, Albert Smith (1853).</ref> سيپٽمبر 1529ع جي آخر ۾ سليمان اعظم [[ويانا جو محاصرو]] ڪيو جيڪو برفباري شروع ٿيڻ بعد بغير ڪنھن نتيجي جي ختم ڪيو ويو [[File:Anonym Entsatz Wien 1683.jpg|thumb|1683ع ۾ [[ويانا واري جنگ]] ڇيڙي خلافت عثمانيه يورپ منجھ چڙھائي شروع ڪئي]] مقدس رومن ايمپائر جي شھنشاھ ليئوپولڊ پھريون (1657–1705) جو دور حڪمراني ڊگھو ھيو جنھن ۾ ترڪن خلاف ويانا کي بچائڻ جي جنگ پولينڊ جي بادشاھ [[جان ٽيون سوبيئيسڪي]] جي اڳواڻي ۾ وڙھي وئي<ref>Lonnie Johnson 26–28</ref> ويانا کي بچائڻ ۾ ڪاميابي ملڻ بعد نيٺ زينٽا واري جنگ ۾ ترڪ خلافت کي مقدس رومن ايمپائر واري ليگ شڪست ڏني جنھن جي نتيجي ۾ 1699ع ۾ ڌرين وچ ۾ [[ڪارلووٽز وارو معاھدو]] ٿيو جنھن جي نتيجي ۾ ھنگري جا خلافت پاران کسيل علائقا واپس ٿيڻ لڳا جيڪي آسٽريا ۾ شامل ٿيندا ويا. مقدس رومن ايمپائر جي ھبسبرگ گھراڻي واري آسٽريائي شھنشاھ [[چارلس ڇھون، ھبسبرگ|چارلس ڇھين]] پٽاڻي وارث نہ ھجڻ ڪري پنھنجي ھبسبرگ گھراڻي کي درپيش نابودي واري خطرن کان بچائڻ لاءِ اھي سڀ حاصل ڪيل علائقا وراثت واري 1713ع واري منظوري جي عيوض ترڪ ڪري ڇڏيا. ھن جي خاندان م ڪو مرد وارث نہ بچيو ھو. پھرين ھڪ مرحوم ڀاءُ جي نياڻي [[ماريا جوزفيا]] وارث ھئي جنھن بعد کيس نياڻي [[ماريا ٿريسا]] ڄائي جيڪا وارث ٿي پر تخت جي نياڻين ۾ وراثت ۾ قانوني رڪاوٽ ھئي جنھن لاء عملي منظوري ۽ ان جي مقدس رومن ايمپائر ۾ شامل اتحادين جي مڃتا درڪار ھئي. وراثت واري ان معاملي تي آسٽريا-پروشيا واري رياست جرمني مان مخالفت شروع ڪئي. ماريا ٿريسا پيء جي وفات بعد مقدس رومن ايمپائر جي ايمپريس (ملڪه) ٿي پر ھن کي شريڪ حاڪم پڻ رکڻو پيو. پولينڊ جي ٽن ورھاستن مان پھرين ۽ ٽين ورھاست (1772 ۽ 1795ع ۾) آسٽريا پڻ جرمني ۽ روس سان گڏجي حصو ورتو ھو. [[File:Congress of Vienna.PNG|thumb|left|[[ويانا جي ڪانگريس]] جا 15-1814 وارا اجلاس جن ۾ مقدس رومن ايمپائر جي خاتمي ، انقلابي فرانس سان جنگين ۽ نيپولين وارين جنگين بابت فيصلا ٿيا]] آسٽريا بعد ۾ [[انقلابي فرانس]] سان جنگ ۾ جوٽجي ويو شروع ۾ نيپولين جي ھٿان ان کي لاڳيتيون شڪستون مليون جن سان پراڻي مقدس رومن ايمپائر جو 1806ع ۾ خاتمو ٿي ويو. ان کان ٻہ سال اڳ<ref>Lonnie Johnson 34</ref> آسٽريا جي ايمپائر قائم ٿي. 1814ع ۾ آسٽريا پنھجي اتحادين جيئ فوجين سان گڏجي فرانس ۾ داخل ٿي نيپولين وارين جنگين جو خاتمو آندو. 1815ع ۾ ويانا جي ڪانگريس مان آسٽريا پاڻ کي يورپ جي اندر چئن وڏين طاقتن مان ھڪ مڃائي چڪو ھو. ساڳي سال آسٽريا جي صدارت ۾ جرمن ڪنفيڊريشن جو قيام عمل ۾ آيو<ref name="johnson 36">Johnson 36</ref> [[File:Deutscher Bund.svg|thumb|جرمن ڪنفيڊريشن جو نقشو(1815–1836) جنھن ۾ 39 رياستون شامل ھيون]] ان باوجود آسٽريا جرمني جي ايمپائر 1848 جي حق ۾ پنھجي جرمن ٻولي ڳالھائيندڙ علائقن تان دستبردار نه ٿيو. نئين قائم ٿيل جرمن ايمپائر جو تخت پروشيائي بادشاھ [[فيڊرڪ ولھيم چوٿون، پروشيا|فيڊرڪ ولھيم چوٿين]] جي حوالي ڪيو ويو. 1864ع ۾ آسٽريا ۽ پروشيا ٻئي گڏجي ڊينمارڪ سان وڙھيا ۽ ڊينمارڪ کان [[شليسوگ]] ۽ [[ھولسٽائين]] واريون ڊچيون آزاد ڪرايون. ان جي انتظام تي نااتفاقي ڪري 1866ع ۾ پاڻ ۾ وڙھي پيا ۽ ان سال سندن وچ ۾ [[آسٽرو پروشين جنگ]] شروع ٿي ۽ [[ڪونجگريٽز واري لڙائي]] ۾ آسٽريا کي شڪست آئي<ref name="johnson 36" /> آسٽريا جرمن ڪنفيڊريشن مان نڪري ويو ۽ اڳتي جرمن سياست کان پڻ پاسو ڪري ويو.<ref name="johnson 55">Lonnie Johnson 55</ref><ref>Schulze 233</ref><br> ===آسٽرو ھنگري ايمپائر=== 1867ع ۾ آسٽريا جي ايمپائر ۽ ھنگري جي ايمپائر ملي ھڪ ٿي آسٽرو ھنگري ايمپائر ٺاھي جنھن جو سربراھ [[فرانز جوزف پھريون، آسٽريا|فرانز جوزف]] ٿيو.<ref>Lonnie Johnson 59</ref> ان ۾ [[سلاوڪ ماڻھو|سلاوڪ]] گروہ جھڙوڪ: ڪروٽ، چيڪ، پول، [[روسين]]، سرب ، سلوواڪ، سلوويني ۽ يوڪريني، اطالوي ۽ روماني ابادين وارا ماڻھو پڻ شامل ھيا. [[File:Austria Hungary ethnic.svg|thumb|left|upright=1.25|1910 ۾ آسٽرو ھنگري ايمپائر جي نقشي ۾ نسلي ۽ لساني گروهن جي نشاندھي]] آسٽريائي نسل جي ماڻھن ۾ جرمن قومپرستي جڙ پڪڙيندي وئي جنھن سان آسٽريا ۽ جرمني جي ھڪ ٿيڻ جي اميد جنم ورتو<ref name="DPSO">{{cite web | url=http://www.politischebildung.at/upload/polsystem.pdf | title=Das politische System in Österreich (The Political System in Austria) | publisher=Austrian Federal Press Service | date=2000 | accessdate=9 July 2014 | page=24 | language=German | location=Vienna | archive-url=https://web.archive.org/web/20140423112116/http://www.politischebildung.at/upload/polsystem.pdf | archive-date=23 April 2014 | url-status=dead | df=dmy-all }}</ref> آسٽريا ۾ ڪارل لوگر پئن جرمن ازم جي خيالن جي پرچار ڪئي. ھوڏانھن جرمني ۾ بسمارڪ جي پاليسين آسٽريائي ۽ جرمن آسٽريائي ماڻھن کي جرمني کان الڳ نہ سمجھيو. آسٽريائي پئن جرمن خيالن وارن بسمارڪ کي پنھنجو آئيڊيل بڻائي ڇڏيو ۽ انھن آسٽريا ۾ بندش ھوندي بہ نيرا ڪارن فلاور قميصن جي ڪاجن ۾ لڳائڻ شروع ڪيا ۽ ان ڪري جو اھو گل جرمن شھنشاھ [[ولھيم پھريون، جرمن|ولھيم پھرين]] جو پسنديده گل ھيو.<ref>{{Cite book |first=Daniel L. |last=Unowsky |title=The Pomp and Politics of Patriotism: Imperial Celebrations in Habsburg Austria, 1848–1916 |publisher=Purdue University Press |year=2005 |page=157}}</ref>. آسٽريا جي جرمن قوم کان دوري آسٽريائي عوام ۾ قومي سڃاڻپ جا سوال اٿاري ڇڏيو<ref>Evan Burr Bukey, Hitler's Austria: Popular Sentiment in the Nazi Era, 1938-1945, p. 6</ref> آسٽرو ھنگري ايمپائر جي ان روش آسٽريائي جرمن ماڻھن ۽ ٻين نسلي گروهن وچ ۾ ھڪ نسلي ڇڪتاڻ کي جنم ڏنو. پئن جرمن ازم جي حامي آسٽريائي ماڻھن جرمني سان گڏ ٿيڻ جي خواهش پئي ڪئي ۽ اھي ان اميد سان ھيا تہ اسٽرو ھنگري ايمپائر ختم ٿئي تہ جيئن جرمني ۽ آسٽريا ھڪ ٿي وڃن<ref>Brigitte Hamann, Hitler's Vienna: A Portrait of the Tyrant as a Young Man, p. 394</ref>. [[File:Ferdinand Schmutzer - Franz Ferdinand von Österreich-Este, um 1914.jpg|thumb|upright|[[آرچڊيوڪ فرانز فرڊيننڊ]] جنھن جي قتل سان پھرين جنگ عظيم جي شروعات ٿي]] 1908ع ۾ آسٽرو ھنگري ايمپائر بوسنيا ۽ ھرزگوينيه کي پنھنجي حدن ۾ شامل ڪري ڇڏيو<ref>{{cite web |url=https://www.mtholyoke.edu/acad/intrel/boshtml/bos127.htm |title=The Annexation of Bosnia-Herzegovina, 1908 |publisher=Mtholyoke.edu |date= |accessdate=25 March 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130323152047/https://www.mtholyoke.edu/acad/intrel/boshtml/bos127.htm |archive-date=23 March 2013 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> 1914ع ۾ [[سرجيوو]] ۾ ھڪ بوسنيائي سرب [[گويرلو پرنسپ]] [[آرچڊيوڪ فرانز فرڊيننڊ]] کي قتل ڪيو<ref>Johnson 52–54</ref> جنھن واقعي کي بنياد بڻائي سياستدانن ۽ جنرلن شھنشاھ کي سربيا خلاف جنگ شروع ڪرڻ لاء قائل ڪيو جنھن سان عالمي جنگ ڇڙي پئي ۽ نتيجتن اسٽرو ھنگري ايمپائر ٽٽي وئي. ڏھ لک کان وڌيڪ آسٽروھنگري فوجي مارجي ويا<ref>Grebler, Leo and Winkler, Wilhelm ''The Cost of the World War to Germany and Austria-Hungary'', Yale University Press, 1940.</ref>. 21 ===پھرين آسٽريائي ريپبلڪ === آڪٽوبر 1918ع تي آسٽريا جي شھر ويانا ۾ شاھي پارليامينٽ '''رائخسريٽ''' ۾ جرمن ميمبر گڏ ٿيا جتي انھن جرمن آسٽريا صوبي جي قومي اسيمبلي جو اجلاس منعقد ڪيو. 30 آڪٽوبر تي ان اسيمبليءَ سٽاٽسرٽ نالي سان جرمن آسٽريا جي ريپبلڪ جو اعلان ڪيو. شھنشاھ کين اٽلي سان جنگبندي ۾ حصي وٺڻ جي دعوت ڏني. شھنشاھ 11 نومبر تي نئين ۽ پراڻي حڪومتن جي صلاح سان اعلان ڪيو تي ھو ڪنھن بہ رياستي معاملي ۾ حصو نہ وٺندو. 12 نومبر تي جرمن آسٽريا قانوني طور تي پاڻ کي ڊيموڪريٽڪ ريپبلڪ ھجڻ جو اعلان ڪيو اھڙي طرح بادشاهت جو خاتمو آندو [[File:GermanAustriaMap.png|thumb|left|upright=1.25|جرمن ٻولي ڳالھائيندڙ صوبا 2018 ۾ جرمن آسٽريا جي دعويداري ۾ ,: ڳاڙھي رنگ سان ڏيکاريل]] ھبسبرگ گھراڻي واري آسٽرو ھنگري ۾ جرمن آسٽريا جو نالو جرمنن ابادي جي اڪثريت وارن علائقن جي لاء غيرسرڪاري طور تي استعمال ڪيو ويندو هو<ref>Alfred D. Low, The Anschluss Movement, 1918–1919, and the Paris Peace Conference, pp. 135–138</ref>. [[انچلوس]] (جرمني ۽ آسٽريا جو انضمام) جو مطالبو آسٽريا ۽ جرمني جو ھڪ ھردلعزيز مطالبو ھيو<ref>Alfred D. Low, The Anschluss Movement, 1918–1919, and the Paris Peace Conference, pp. 3–4</ref><ref>Mary Margaret Ball, Post-war German-Austrian Relations: The Anschluss Movement, 1918–1936, pp. 11–15</ref> [[سينٽ جرمين وارو معاھدو|سينٽ جرمين معاھدي]] ۽ [[ورسيليز وارو معاھدو|ورسيليز واري معاهدي]] ۾ جرمني ۽ آسٽريا جي الحاق جي لاءِ منع ڪئي وئي ھئي<ref>Roderick Stackelberg, Hitler's Germany: Origins, Interpretations, Legacies, pp. 161–162</ref><ref>{{cite web |url=http://www.austlii.edu.au/au/other/dfat/treaties/1920/3.html |title=Treaty of Peace between the Allied and Associated Powers and Austria; Protocol, Declaration and Special Declaration [1920&#93; ATS 3 |publisher=Austlii.edu.au |date= |accessdate=15 June 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20000917221810/http://www.austlii.edu.au/au/other/dfat/treaties/1920/3.html |archive-date=17 September 2000 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> انھن معاھدن جرمن آسٽريا تي زور رکيو ته ان جي نالو تبديل ڪري ريپپلڪ آف آسٽريا رکي جنھن تحت [[پھرين آسٽريائي ريپبلڪ ]]قائم ڪئي وئي<ref>Mary Margaret Ball, Post-war German-Austrian Relations: The Anschluss Movement, 1918–1936, pp. 18–19</ref><ref>Montserrat Guibernau, The Identity of Nations, pp. 70–75</ref> آسٽريائي ريپبلڪ کان ٻاھر رھندڙ 30 لک آسٽريائي جرمن نئين رياستن چيڪوسلاواڪيا، يوگوسلاويا، ھنگري ۽ اٽلي ۾ اقليتي آبادي بڻجي ويا<ref>Brook-Shepherd 246</ref> پھرين جنگ عظيم جي خاتمي بعد آسٽريائي ڪرنسي ڪرون پنھنجو قدر وڃائي چڪي ھئي ۽ معيشت [[افراط زر]] جو شڪار ٿي چڪي ھئي. معاشي بھتري آڻڻ لاءِ [[ليگ آف نيشنز]] جي نگراني ۾ آسٽريا جي بين الاقوامي قرض ڏنا ويا<ref>Brook-Shepherd 257–8</ref> تہ جيئن رياست کي ڏيوالي نڪرڻ کان بچائي ان جي ڪرنسي کي مستحڪم ڪري سگھجي. 1925ع ۾ ڪرون کي ختم ڪري آسٽريائي شلنگ نالي ڪرنسي متعارف ڪرائي وئي جنھن جي ھڪ شلنگ کي ڏھ ھزار ڪرون جي برابر ڪيو ويو اھڙي طرح چ1929ع تائين معيشيت ۾ ڪجهه بھتري آندي وئي. پھرين آسٽريائي ريپبلڪ 1933ع تائين قائم رھي سگھي ڇوتہ ان سال ريپپلڪ بجي چانسلر اينجلبرٽ ڊولفس پارليامينٽ ذريعي ملڪ ۾ اٽلي جي فاشسٽ طرز تي ھڪ آمراڻو نظام قائم ڪري چڏيو<ref name="johnson 104">Lonnie Johnson 104</ref><ref name="brook 269">Brook-Shepherd 269–70</ref><ref name="Brook-Shepherd 261">Brook-Shepherd 261</ref> <ref name="Brook-Shepherd 261" /> ملڪ ۾ گھرو ويڙھ شروع ٿي وئي<ref name="johnson 104" /><ref name="brook 269" /><ref name="johnson 107">Johnson 107</ref> <ref>Brook-Shepherd 283</ref> سوشل ڊيموڪريٽڪ پارٽي تي بندش وڌي وئي ۽ ان جي ڪارڪنن کي جيل موڪليو ويو يا کين ملڪ ڇڏڻ لاء مجبور ڪيو ويو<ref name="johnson 107" /> پھرين مئي 1934 ۾ نئون آئين نافذ ڪيو ويو جنھن ذريعي ڊولفس جي اقتدار کي مضبوط ڪيو ويو پر ان سال 25 جولاء تي کيس نازي فوجي بغاوت ۾ قتل ڪيو ويو<ref>Lonnie Johnson 109</ref><ref>Brook-Shepherd 292</ref> ===ٻين جنگ عظيم=== [[File:Bundesarchiv Bild 183-1987-0922-500, Wien, Heldenplatz, Rede Adolf Hitler.jpg|thumb|[[ايڊوولف ھٽلر]] 1938 م ويانا ۾ [[ھيلڊينپلاٽز]] ۾ تقرير ڪندي]] ڊولفس جو جائنشين [[ ڪرٽ ششنگ]] آسٽريا کي ھڪ جرمن رياست طور ۽ آسٽريائين کي بھتر جرمن طور قبوليو پر ھن آسٽريائي خودمختياري چاھي پئي<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Vsl6mwMXl4YC&pg=PA37|title=Constructing and Deconstructing National Identity: Dramatic Discourse in Tom Murphy's The Patriot Game and Felix Mitterer's In Der Löwengrube|first=Birgit|last=Ryschka|date=1 January 2008|publisher=Peter Lang|via=Google Books|isbn=9783631581117|access-date=19 June 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20160429060525/https://books.google.com/books?id=Vsl6mwMXl4YC&pg=PA37|archive-date=29 April 2016|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> ھن 13 مارچ 1938ع ۾ آسٽريا جي جرمنيءَ کان خودمختياري جو ريفرينڊم ڪرائڻ جو اعلان ڪيو پر 12 مارچ تي آسٽريائي نازين حڪومت پنھنجي ڪنٽرول ۾ آندي ۽ جرمني جي فوجين ملڪ تي قبضو ڪيو<ref name="johnson 112">Lonnie Johnson 112–3</ref> 13 مارچ 1938ع ۾ [[انچولس]] جو سرڪاري اعلان ڪيو ويو. 15 مارچ تي آسٽريا ڄاول [[هٽلر|ايڊولف ھٽلر]] ويانا شھر جي ھڪ علائقي ھيلڊينپلاٽز ۾ جرمني ۽ آسٽريا جي جرمن رائخ (نازي جرمني) سان انضمام جو اعلان ڪيو. اھڙي طرح آزاد آسٽريا جو خاتمو ٿي ويو. ھن اپريل 1938ع ۾ ان انضمام جي توثيق لاء رائشماري پڻ ڪرائي. آسٽريا اھڙي طرح ٽين رئيخ جو حصو ٿي ويو. 10 اپريل 1938 تي ان گڏيل رياست جون پارلياماني چونڊون ڪرايون جيڪي نازي دور جون جرمن رائخٽيگ جون آخرين چونڊون ھيون جيڪي درحقيقت ھڪ سوال تي ريفرنڊم وانگر ھيون جنھن ۾ عوام کان پڇيو ويو ته ڇا ووٽرن کي اڪيلي نازي پارٽيءَ سان تعلق رکندڙ 813 [[رائخٽيگ]] جي ميمبرن جي فھرست قبول آھي. يھودين ۽ خانابدوشن کي ووٽ جي اجازت نہ ڏني وئي<ref>Robert Gellately, Social Outsiders in Nazi Germany, (2001), p. 216</ref> موجوده جرمني واري حصي ۾ چونڊن ۾ عوامي شرڪت %99.5 ھئي جنھن مان %98.9 سيڪڙو جو جواب '''ھا''' ھيو. آسٽريا ايڊولف ھٽلر جو اباڻو وطن ھيو جتي %99.71 سيڪڙو ووٽرن يعني 4,484,475 ڄڻن ووٽ ڏنو جن مان %99.73 سيڪڙو '''ھا''' ۾ جواب ڏنو<ref>Evan Burr Bukey, Hitler's Austria: Popular Sentiment in the Nazi Era, 1938–1945, p. 33</ref> <ref>Ian Kershaw, 2001, Hitler 1936–1945: Nemesis, p. 83</ref> <ref>Roderick Stackelberg, Hitler's Germany: Origins, Interpretations, Legacies, p.170</ref> [[File:KZ Mauthausen.jpg|thumb|left|1945ع ۾ [[مائوٿازن حراستي ڪيمپ]] مان آزادي]] ويانا يھودي اڪثريت وارو علائقو ھيو. يھودين جون ملڪيتون ضبط ڪيون ويون، کين حراستي ڪيمپن م بند ڪيو ويو ۽ انھن کي گئس چئمبرن واري ڪيمپن ۾ ماري ساڙي ناس ڪرڻ شروع ڪيو ويو. 13 اپريل 1945ع تي نازين جي شڪست سان سوويت يونين آڏو ويانا پيش پيو ۽ جلد پوء [[ٽين رئيخ]] (جرمني جي نازي حڪومت) پڻ پيش پئي. آسٽريا جي سوشلسٽ پارٽيءَ جي سوشل ڊيموڪريٽن ۽ انقلابي سوشلسٽن [[ڪارل رينر]] ۽ [[ايڊولف شارف]]، آسٽريا جي پيپلز پارٽي ( اڳوڻي: ڪرسچين سوشل پيپلز پارٽي) جي [[ليئوپولڊ ڪنشڪ]]، آسٽريا جي ڪميونسٽ پارٽي جي [[جوھان ڪوپلينگ]] 27 اپريل 1945ع تي [[ٽين رئيخ]] (نازي جرمني) کان علحدگي جو اعلان ڪندي ويانا ۾ [[عبوري حڪومت]] قائم ڪئي جنھن جو رياستي چانسلر ڪارل رينر ٿيو جنھن کي سرخ فوج ۽ جوزف اسٽالن جي حمايت حاصل هئي<ref name="johnson 135">Lonnie Johnson 135–6</ref>. اھڙي طرح ٻين ريپپلڪ جو جنم ٿيو. اپريل جي آخر تائين اولھ ۽ ڏکڻ آسٽريا اڃان ٽئين ريخ جي قبضي ۾ ھئا. پھرين مئي 1945ع تي تي 1929ع وارو آئين بحال ڪيو ويو. <br> ٻين جنگ عظيم ۾ آسٽريا جا 260000 فوجي مارجي ويا<ref>Rüdiger Overmans. ''Deutsche militärische Verluste im Zweiten Weltkrieg.'' Oldenbourg 2000.</ref>. يھودين جي [[ھولوڪاسٽ]] ۾ 65000 يھودي ماريا ويا<ref>[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/44183/Austria/33382/Anschluss-and-World-War-II Anschluss and World War II] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090820033236/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/44183/Austria/33382/Anschluss-and-World-War-II |date=20 August 2009 }}. Britannica Online Encyclopedia.</ref> 1938 ۽ 1939ع ۾ 140000 يھودي آسٽريا مان ڀڄي وڃڻ ۾ ڪامياب ٿيا. ھزارين آسٽريائي شھرين نازين جي سنگين ڏوھن ۾ شرڪت ڪئي. 1992ع ۾ چانسلر [[فرانز ورئنتزڪي]] 1992ع ۾ سرڪاري طور تي تسليم ڪيو ته رڳو ,[[مائوٿازن حراستي ڪيمپ]] ۾ ھڪ لک کان مٿي ماڻھو ماريا ويا. ===آسٽريا جي ٻين ريپپلڪ=== [[File:Uno City Kaiserwasser.jpg|thumb|ويانا ۾ گڏيل قومن جي افيس جيڪا دنيا ۾ اقوام متحده جي چئن سڀ کان وڏين آفيسن مان ھڪ آھي]] جرمني جو وڏو حصو اتحادي فوجين جي قبضي ۾ آيو. آسٽريا چئن حصن ۾ ورھائجي ويو جن ۾ سوويت زون، آمريڪي زون، برٽش زون ۽ فرينچ زون شامل ھيا. سوويت زون کي ڇڏي باقي ٽن حصن تي آسٽريا جي اتحادي ڪميشن حڪمران ٿي <ref>Lonnie Johnson 137</ref> ويانا واري سوشل ڊيموڪريٽن ، ڪنزرويٽو ۽ ڪميونسٽن جي گڏيل آسٽريائي حڪومت کي اولھ وارن اتحادين آڪٽوبر 1945ع ۾ تسليم ڪيو جيڪا 1947ع تائين قائم رهي<ref>Manfried Rauchensteiner: Der Sonderfall. Die Besatzungszeit in Österreich 1945 bis 1955 (The Special Case. The Time of Occupation in Austria 1945 to 1955), edited by [[Heeresgeschichtliches Museum]] / Militärwissenschaftliches Institut (Museum of Army History / Institute for Military Science), Vienna 1985</ref> 15 مئي 1955 ۾ چئني قابض طاقتن وچ ۾ [[آسٽرين اسٽيٽ ٽريٽي]] نالي معاھدو ٿيو جنھن جي نتيجي ۾ 26 آڪٽوبر 1955 تي سڀئي طاقتون اتان دستبردار ٿي ويون ۽ آسٽريا ھڪ مڪمل خودمختيار ملڪ بڻجي ويو. سوويت ۽ آمريڪي بلاڪن وچ ۾ [[سرد جنگ]] جي شروعات ۾ ئي آسٽريا جي پارليامينٽ قانون منظور ڪري غيرجانبدار رھڻ جو فيصلو ڪيو<ref name="johnson 153">Lonnie Johnson 153</ref> ان ڏينھن کي ھاڻي آسٽريا جو قومي ڏينهن ڪري ملهايو ويندو آهي<ref>{{Cite web |url=https://www.austria.org/national-day/ |title=The Austrian National Day |website=Austrian Embassy, Washington |language=en-US |access-date=2018-10-24 |df=dmy-all |archive-url=https://web.archive.org/web/20181025070927/https://www.austria.org/national-day/ |archive-date=25 October 2018 |url-status=live }}</ref> [[File:Tratado de Lisboa 13 12 2007 (081).jpg|thumb|آسٽريا 1995ع ۾ يورپي يونين ۾ شامل ٿيو ۽ 2007 ۾ [[لزبن ٽريٽي]] تي صحيح ڪئي]] ٻين ريپپلڪ جو سياسي نظام 1929ع جي آئين مطابق آھي. [[ڪرٽ وئلڌيم]] 1986 کان 1992ع تائين آسٽريا جو صدر رھيو جيڪو ٻين جنگ عظيم ۾ نازي فوج ۾ آفيسر ھيو ۽ مٿس جنگي ڏوھن جا پڻ الزام ھيا<ref>{{cite web |title=Kurt Waldheim {{!}} president of Austria and secretary-general of the United Nations |url=https://www.britannica.com/biography/Kurt-Waldheim |website=Encyclopedia Britannica |accessdate=25 September 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180926052356/https://www.britannica.com/biography/Kurt-Waldheim |archive-date=26 September 2018 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> 1994ع ۾ يورپين يونين ۾ شامل ٿيڻ لاء عوامي ريفرينڊم ڪرايو ويو جنھن ۾ ٻہ ڀاڱي ٽي جي اڪثريت سان ماڻھن يورپي يونين ۾ شامل ٿيڻ لاء ووٽ ڏنو. اھڙي طرح پھرين جنوري 1995ع تي آسٽريا يورپي يونين جو حصو ٿي ويو<ref>Brook-Shepherd 447,449</ref> ==جاگرافي== [[File:Oesterreich topo.png|thumb|upright=1.25|آسٽريا جو ٽوپو گرافي وارو نقشو جنھن ۾ ھڪ لک کان مٿي آبادي وارا شھر ڏيکاريل]] [[الپس]] واري علائقي ۾ واقع ھجڻ سبب آسٽريا گھڻي ڀاڱي جابلو ملڪ آھي<ref name="BritannicaAlps">{{cite web|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/17356/Alps|title=Alps|date=11 June 2009|website=Encyclopædia Britannica|publisher=Encyclopædia Britannica Online|accessdate=12 June 2009| archiveurl= https://web.archive.org/web/20090601083317/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/17356/Alps| archivedate= 1 June 2009 | url-status=live}}</ref> وچ اوڀر وارو الپس، اتر لائم اسٽون الپس ۽ ڏکڻ لائم اسٽون الپس جزوي طور تي آسٽريا ۾ واقع آھن. آسٽريا اتر ۾ °46 ۽ °49 ڊگرين جي وچ واري ويڪرائي ڦاڪ ۽ اوڀر ۾ °9 ۽ °18 ڊگرين جي وچ واري ڊگھائي ڦاڪ ۾ واقع آهي. آسٽريا کي پنجن علائقن ۾ ورھائي سگھجي ٿو جن ۾ سڀ کان وڏو علائقو [[ايسٽرن الپس]] وارو آھي جيڪو پوري ملڪ جي پکيڙ جو %62 آھي. الپس جبلن جي دامن وارو علائقو ۽ ڪارپيٿيائي جبل وارو علائقو جيڪو ڪل پکيڙ جو %12 سيڪڙو آھي. اوڀر پاسي واري جابلو دامن لڳ پئنوني واري ھيٺاھين ٻھراڙيءَ واري علائقي جي مدار جي پسگردائيءَ جيڪا پڻ ڪل پکيڙ جو %12 سيڪڙو آھي. اتر وارا جابلو علائقا جيڪي آسٽريا جي [[گرينائيٽ]] واري پليٽ سڏبا آهن جيڪي بوھيميائي جي وچولي ۾ واقع آھن جيڪي ڪل پکيڙ جو %10 سيڪڙو آھن. ھڪ علائقو [[ويانا واري طاس]] وارو آھي جيڪو ڪل پکيڙ جو 4 سيڪڙو آھي. <gallery heights="120px" widths="160px"> File:1 hallstatt austria.jpg|[[ھال اسٽاٽ]] جو منظر File:Krems and mautern from ferdinandswarte.jpg|[[واچا واري وادي]] جي پڇاڙي ۾ ڪريمس ۽ ڊير ڊونا جا منظر File:Vorderhopfreben Üntschenspitze 1.jpg|اونھاري ۾ آسٽريا جي [[اسڪوپرنا]] جي ٻھراڙيءَ جو منظر File:Donau Linz Abend.jpg| لنز ڀرسان [[ڊينيوب ندي]] ۾ ڪروز جھازن جو منظر </gallery> ===آبھوا=== [[File:Koppen-Geiger Map AUT present.svg|thumb|[[ڪوپن واري موسمي درجابندي]] وارو آسٽريا جو نقشو<ref>{{cite journal |last1=Beck |first1=Hylke E. |last2=Zimmermann |first2=Niklaus E. |last3=McVicar |first3=Tim R. |last4=Vergopolan |first4=Noemi |last5=Berg |first5=Alexis |last6=Wood |first6=Eric F. |title=Present and future Köppen-Geiger climate classification maps at 1-km resolution |journal=Scientific Data |date=30 October 2018 |volume=5 |pages=180214 |doi=10.1038/sdata.2018.214|pmid=30375988 |pmc=6207062 |bibcode=2018NatSD...580214B }}</ref>]] آسٽريا جو وڏو حصو ٿڌ يا ٽيمپريٽ موسم واري زون ۾ واقع آهي جتي اولھ جون گھم واريون ھوائون زور سان گھلن ٿيون. ملڪ جو ٽن جو چوٿون حصو الپس جبلن تي مشتمل آهي جنھن ڪري اتي الپائين موسم غالب آھي. سياري ۾ ھن ملڪ ۾ تمام گهڻي ٿڌ ٿئي ٿي (−10 کان 0° پد) ۽ اونھاري ۾ نسبتن اوچو پد رھندو آھي<ref name="Climate">{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/weather/world/city_guides/results.shtml?tt=TT003350|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101202042009/http://www.bbc.co.uk/weather/world/city_guides/results.shtml?tt=TT003350|archivedate=2 December 2010|title=Average Conditions, Vienna, Austria|year=2006|publisher=British Broadcasting Corporation|accessdate=24 May 2009}}</ref> ملڪ ۾ سڀ کان وڌيڪَ گرمي پد °40.5 گريڊ آگسٽ 2013 ۾ رڪارڊ ڪيو ويو ھو. باقي سراسري گرمي پد °20 جي وچ تائين رھندو آھي<ref name=ZAMG>{{cite web|url= http://www.zamg.ac.at/cms/de/klima/klimauebersichten/klimamittel-1971-2000|title= Austrian Meteorological Institute|access-date= 12 August 2012|archive-url= https://web.archive.org/web/20120812220313/http://www.zamg.ac.at/cms/de/klima/klimauebersichten/klimamittel-1971-2000|archive-date= 12 August 2012|url-status=live|df= dmy-all}}</ref> [[ڪوپن واري موسمي درجابندي]] مطابق آسٽريا جون موسمون مختلف قسمن جون آھن جن ۾ سامونڊي موسم، گھميل براعظمي موسم، سب آرڪٽڪ موسم، ٽونڊرا موسم ۽ آئس ڪيپ موسم شامل آهن<ref name="ZAMG"/><ref>{{cite web|url= https://en.climate-data.org/country/4/|title= Climate-Data.org|access-date= 15 April 2017|archive-url= https://web.archive.org/web/20170415201756/https://en.climate-data.org/country/4/|archive-date= 15 April 2017|url-status=live|df= dmy-all}}</ref><ref>{{Cite journal|title= Atlantic influence on the Alps|journal= Environmental Research Letters|volume= 8|issue= 3|pages= 034026|doi= 10.1088/1748-9326/8/3/034026|year= 2013|last1= Zampieri|first1= Matteo|last2= Scoccimarro|first2= Enrico|last3= Gualdi|first3= Silvio|doi-access= free|bibcode= 2013ERL.....8c4026Z}}</ref> {{Weather box |collapsed=collapsed |location =ليخ، وورارلبرگ (1440 ميٽر، 1982ع کان 2012 تائين جا سراسري گرمي پد) |metric first = Yes |single line = Yes <!--Average high temperatures--> |Jan high C = -0.7 |Feb high C = 0.3 |Mar high C = 3.5 |Apr high C = 7.1 |May high C = 11.8 |Jun high C = 17.4 |Jul high C = 16.8 |Aug high C = 14.3 |Sep high C = 15.1 |Oct high C = 9.7 |Nov high C = 3.7 |Dec high C = 0.1 |Average high C = |Jan mean C = -4.5 |Feb mean C = -3.7 |Mar mean C = -0.6 |Apr mean C = 2.9 |May mean C = 7.3 |Jun mean C = 10.6 |Jul mean C = 12.7 |Aug mean C = 12.2 |Sep mean C = 9.9 |Oct mean C = 5.6 |Nov mean C = 0.4 |Dec mean C = -3.3 |year mean C = |Jan low C = -8.2 |Feb low C = -7.6 |Mar low C = -4.7 |Apr low C = -1.3 |May low C = 2.8 |Jun low C = 6.0 |Jul low C = 8.0 |Aug low C = 7.7 |Sep low C = 5.6 |Oct low C = 1.6 |Nov low C = -2.9 |Dec low C = -6.6 |Average low C = |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 59 |Feb precipitation mm = 54 |Mar precipitation mm = 56 |Apr precipitation mm = 70 |May precipitation mm = 103 |Jun precipitation mm = 113 |Jul precipitation mm = 133 |Aug precipitation mm = 136 |Sep precipitation mm = 95 |Oct precipitation mm = 67 |Nov precipitation mm = 78 |Dec precipitation mm = 66 |year precipitation mm = |source 1= <ref name=ZAMG /> |source 2= {{cite web|url= https://en.climate-data.org/location/117363/|title= ليخ موسمي ڄاڻ}} }} {{Weather box |collapsed=collapsed |location =ڪاھٽائي، ٽريول (2060 ميٽر؛ 1982 کان 2012 تائين سراسري گرمي پد) |metric first = Yes |single line = Yes <!--Average high temperatures--> |Jan high C = -3.3 |Feb high C = -3.2 |Mar high C = -0.9 |Apr high C = 2.3 |May high C = 7.0 |Jun high C = 10.4 |Jul high C = 12.7 |Aug high C = 12.3 |Sep high C = 9.6 |Oct high C = 6.3 |Nov high C = 0.5 |Dec high C = -2.4 |Average high C = |Jan mean C = -6.6 |Feb mean C = -6.5 |Mar mean C = -4.2 |Apr mean C = -1.1 |May mean C = 3.4 |Jun mean C = 6.6 |Jul mean C = 8.8 |Aug mean C = 8.6 |Sep mean C = 6.4 |Oct mean C = 2.9 |Nov mean C = -2.4 |Dec mean C = -5.4 |year mean C = |Jan low C = -9.9 |Feb low C = -9.8 |Mar low C = -7.5 |Apr low C = -4.4 |May low C = -0.2 |Jun low C = 2.9 |Jul low C = 4.9 |Aug low C = 4.9 |Sep low C = 3.3 |Oct low C = -0.5 |Nov low C = -5.2 |Dec low C = -8.4 |Average low C = |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 73 |Feb precipitation mm = 66 |Mar precipitation mm = 80 |Apr precipitation mm = 87 |May precipitation mm = 115 |Jun precipitation mm = 126 |Jul precipitation mm = 148 |Aug precipitation mm = 138 |Sep precipitation mm = 96 |Oct precipitation mm = 74 |Nov precipitation mm = 83 |Dec precipitation mm = 72 |year precipitation mm = |source 1= <ref name=ZAMG /> |source 2= {{cite web|url= https://en.climate-data.org/location/111749/|title= ڪاھٽائي موسمي ڄاڻ}} }} ==سياسي نظام== [[File:WienParlament.jpg|thumb|ويانا ۾ آسٽريا جي پارليامينٽ]] [[File:Wien - Hofburg, Leopoldinischer Trakt.JPG|thumb|ويانا ۾ [[ھوفبرگ شاھي محل]] جي ليئوپولڊن ونگ]] آسٽريا جي پارليامينٽ ملڪ جي گادي جي ھنڌ ويانا ۾ واقع آهي جيڪو ملڪ جو آبادي ۾ سڀ کان وڏو آھي. آسٽريا [[وفاق|وفاقي]] [[نمائندگي واري جمھوريت]] واري [[ريپپلڪ]] آھي جيڪا 1920ع واري وفاقي آئين تحت قائم آھي جنھن کي 1929 ۾ ترميمون آڻي تبديل ڪيو ويو ھو پر پھرين مئي 1945ع ۾ ان کي ٻيھر پراڻي حالت ۾ بحال ڪيو ويو ھو<ref>Lonnie Johnson 17, 142</ref> آسٽريا ڊيموڪريٽڪ فيڊرل جمهوريه آهي، جنهن جو هيڊ آف اسٽيٽ ۽ فوج جو ڪمانڊر انِ چيف صدر آهي، جنهن کي عوام 06 سالن لاءِ چونڊيندو آهي<ref name = " سنڌيانا "/>. صدر کي سڌوسنئون عوام ووٽ ذريعي چونڊيندو آھي. وفاقي حڪومت جو سربراھ چانسلر آھي جنھن کي صدر چونڊيندو آھي. آئين مطابق حڪومت کي ھٽائڻ جو اختيار صدر ۽ پارليامينٽ جي ھيٺين ايوان وٽ آهي. پارليامينٽ ٻہ ايواني آھي جي ھيٺين ايوان جو نالو [[آسٽريا جي قومي ڪائونسل|نيشنلراٽ]] آھي جنھن جون ڪل 183 سيٽون آهن ۽ رڪنن جو مدو پنج سال آھي جنھن کي 16 سال ۽ وڌيڪ عمر وارا ووٽر چونڊيندا آهن. ووٽرن جي عمر پھرين 18 سال ھئي جنھن کي 2007 ۾ گھٽائي 16 سال ڪئي وئي . صدر ۽ پارليامينٽ لاء ووٽنگ لازمي آهي<ref>{{cite web|url=http://www.bmi.gv.at/wahlen/elections_compulsorey_voting.asp|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071103221527/http://www.bmi.gv.at/wahlen/elections_compulsorey_voting.asp|archivedate=3 November 2007|title=Bundesministerium für Inneres – Elections Compulsory voting|publisher=Bmi.gv.at|accessdate=3 January 2009}}</ref> نيشنلراٽ جي تحليل چانسلر جي سفارش تي صدر جي حڪم سان ٿيندي آهي. اھو پارليامينٽ جو سڀ کان بااختيار ادارو آھي. پارليامينٽ جو ٻيون ايوان مٿيون ايوان آھي جنھن کي [[آسٽريليا جي وفاقي ڪائونسل|بندسراٽ]] سڏين ٿا. ان کي نيشنلراٽ جي قانونسازي کي محدود پيماني تي ويٽو ڪرڻ جا اختيار آھن جنھن کان پوءِ ان تي نيشنلراٽ ۾ ٻيھر ووٽنگ ڪرائي ويندي آهي جيڪا حتمي ھوندي آھي<ref>{{cite web|url=http://www.konvent.gv.at/ |title=Willkommen beim Österreich Konvent |publisher=Konvent.gv.at |accessdate=21 November 2008| archiveurl= https://web.archive.org/web/20090104001526/http://www.konvent.gv.at/| archivedate= 4 January 2009 | url-status=live}}</ref>. [[File:Wien - Bundeskanzleramt1.JPG| thumb|بالھاسپلاٽز تي واقع وفاقي چانسلري]] آڪٽوبر 2006 جي عام چونڊون ۾ [[آسٽريا جي سوشل ڊيموڪريٽڪ پارٽي]] ھڪ طاقتور پارٽي طور اڀري آئي. جڏھن تہ [[آسٽرين پيپلز پارٽي]] ٻئين نمبر تي رھي<ref name="Election2002">{{cite web|url=http://electionresources.org/at/nationalrat.php?election=2002|title=24 November 2002 General Election Results – Austria Totals|year=2006|website=Election Resources on the Internet|accessdate=12 June 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090707185433/http://electionresources.org/at/nationalrat.php?election=2002|archive-date=7 July 2009|url-status=live|df=dmy-all}}</ref><ref name="Election2006">{{cite web|url=http://electionresources.org/at/nationalrat.php?election=2006|title=October&nbsp;1st,&nbsp;2006 General Election Results – Austria Totals|year=2006|website=Election Resources on the Internet|accessdate=12 June 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090707185102/http://electionresources.org/at/nationalrat.php?election=2006|archive-date=7 July 2009|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> ان باوجود آسٽرين پيپلز پارٽي ننڍين پارٽين سان ملي ڪري مخلوط حڪومت ٺاھي.2013 ۾ سوشل ڊيموڪريٽڪ پارٽي 27 سيڪڙو ووٽ ۽ 52 سيٽون کنيون ۽ پيپلزپارٽي 24 سيڪڙو ووٽ ۽ 47 سيٽون حاصل ڪيون. فريڊم پارٽي 21 سيڪڙو ووٽ ۽ 40 سيٽون حاصل ڪيون ۽ گرين پارٽي 12 سيڪڙو ووٽ ۽ 24 سيٽون حاصل ڪيون. 2017 جي چونڊن ۾ پيپلزپارٽي نوجوان قائد [[سيباسٽيان ڪرز]] جي اڳواڻي ۾ 62 سيٽون حاصل ڪيون ۽ سوشل ڊيموڪريٽڪ پارٽي 52 سيٽون کڻي ٻئي نمبر تي آئي ۽ فريڊم پارٽي 51 سيٽون حاصل ڪيون. پيپلزپارٽي مخلوط حڪومت ٺاهي جنھن ۾ سيباسٽيان ڪرز چانسلر ٿيو ٿيو ۽ 18 ڊسمبر 2017ع ۾ پنھنجي عھدي جو قسم کنيو پر 2019 ۾ اھا حڪومت ڊھي وئي. 2019 جي چونڊن ۾ وري پيپلز پارٽي اڪثريت سان کٽي آئي، کيس 37.5 سيڪڙو ووٽ مليا ۽ گرين پارٽي سان ملي حڪومت ٺاھي. 7 جنوري 2020 تي سيباسٽيان ڪرز وري چانسلر جي عھدي جو قسم کنيو. ==انتظامي ورهاست== آسٽريا 9 رياستن تي مشتمل ھڪ وفاقي رياست آھي. جنهن کي [[جرمن ٻولي]] ۾ "بندسلينا" (Bundesländer) چوندا آهن. اھي رياستون وري ضلعن، "بزائرڪ" (Bezirke) ۽ قانون ذريعي قرار ڏنل شھرن "اسٽيچيوسٽاٽ" (<small>{{Lang|de|[[Statutarstadt|Statutarstädte]]}}</small>) ۾ ورھايل آھن. ضلعا وري ميونسپلٽين "جيمنڊن" <small>({{Lang|de|Gemeinden}})</small> ۾ ورھايل آھن. قانون ذريعي قرار ڏنل شھر ساڳي وقت ميونسپلٽين ۽ ضلعن جو درجو رکڻ ٿا. صرف [[ويانا]] شھر ھڪ منفرد حيثيت رکي ٿو هن ڪري ته اھو ساڳي وقت رياست پڻ آھي. رياستون انتظامي اختيارن کان علاوه مخصوص معاملن ۾ قانون سازي جو اختيار پڻ رکن ٿيون جن ۾ ثقافتي، سماجي ڀلائي، فطرتي تحفظ، شڪار ۽ عمارت سازي وغيره شامل آهن. {| class="sortable wikitable" style="text-align:right; font-size:100%" |- style="font-size:100%; text-align:right" ! <small>*رياست*</small> ! <small>*گادي*جو*هنڌ*</small> ! <small>'''پکيڙ'''</small> <small>'''_چورس ^{ڪلوميٽر}'''</small> ! <small>آبادي</small> <small>(2017)</small> ! <small>گھاٽائي/چورس ڪلوميٽر</small> ! <small>GDP (يورو)</small><small>(2012)</small> ! <small>GDP<br />في ڪس</small> |- | '''[[برجنلينڊ]]'''|| [[آئزن اسٽڊٽ|'''آئزن اسٽڊٽ''']] |style="text-align:right"| <small>'''3,965'''</small>|| style="text-align:right" | <small>'''291,942'''</small>|| style="text-align:right" | 73.6 ||style="text-align:right"| <small>'''7.311'''</small> ارب || style="text-align:right" | <small>'''25,600'''</small> |- | [[ڪرينٿيا (رياست)|'''ڪرينٿيا''']] || [[ڪليگنفرٽ]] |style="text-align:right"| 9,536 ||style="text-align:right"| <small>'''561,077'''</small>|| style="text-align:right" | 58.8 ||style="text-align:right"| 17.62 ارب ||style="text-align:right"| <small>'''31,700'''</small> |- | [[لوئر آسٽريا|'''لوئر''' '''آسٽريا''']] || [[سنڪٽ پولٽن]] |style="text-align:right"| <small>'''19,178'''</small>|| style="text-align:right" | <small>'''1,665,753'''</small>|| style="text-align:right" | 86.9 ||style="text-align:right"| <small>'''49.75'''</small> ارب || style="text-align:right" | <small>'''30,800'''</small> |- | [[سلزبرگ (رياست)|'''سلزبرگ''']] || [[سلزبرگ]] |style="text-align:right"| 7,154 ||style="text-align:right"| 549,263 ||style="text-align:right"| 76.8 ||style="text-align:right"| 23.585 ارب ||style="text-align:right"| <small>'''44,500'''</small> |- | '''[[اسٽيريا]]'''|| [[گراتس]] |style="text-align:right"| <small>'''16,401'''</small>|| style="text-align:right" | <small>'''1,237,298'''</small>|| style="text-align:right" | 75.4 ||style="text-align:right"| <small>'''40.7'''</small> ارب || style="text-align:right" | <small>'''33,600'''</small> |- | [[ٽرول (رياست)|'''ٽرول''']] || [[انسبروڪ]] |style="text-align:right"| <small>'''12,648'''</small>|| style="text-align:right;" | 746,153 ||style="text-align:right"| 59.0 ||style="text-align:right"| <small>'''28.05'''</small> ارب || style="text-align:right" | <small>'''39,400'''</small> |- | [[اپر آسٽريا|'''اپر آسٽريا''']] || [[لنز]] |style="text-align:right"| <small>'''11,982'''</small>|| style="text-align:right;" | <small>'''1,465,045'''</small>|| style="text-align:right" | 122.3 ||style="text-align:right"| <small>'''53.86'''</small> ارب || style="text-align:right" | <small>'''38,000'''</small> |- |colspan=2| '''[[ويانا]]''' |style="text-align:right"| 415 ||style="text-align:right;"| <small>'''1,867,582'''</small>|| style="text-align:right" | 4,500 ||style="text-align:right"| <small>'''81.77'''</small> ارب |- | '''[[وورارلبرگ]]'''|| [[بريگنز]] |style="text-align:right"| <small>'''2,601'''</small>|| style="text-align:right;" | 388,752 ||style="text-align:right"| 149.5 ||style="text-align:right"| <small>'''23.59 ارب'''</small>|| style="text-align:right" | <small>'''58,300'''</small> |- |colspan=7 |<ref>{{Cite web|title=Eurostat – Data Explorer|url=http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/submitViewTableAction.do|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006122431/http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/submitViewTableAction.do|archive-date=6 October 2014|access-date=19 October 2011}}</ref><ref>{{Cite web|title=Statistik Austria – Bevölkerung zu Jahresbeginn 2002–2017 nach Gemeinden (Gebietsstand 1.1.2017)|url=http://www.statistik.at/wcm/idc/idcplg?IdcService=GET_FILE&dID=354032&dDocName=080904|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180322204818/http://www.statistik.at/wcm/idc/idcplg?IdcService=GET_FILE&dID=354032&dDocName=080904|archive-date=22 March 2018|access-date=9 July 2018}}</ref> |} == معيشت == [[File:13-08-30-wien-by-RalfR-123.jpg|thumb|[[ويانا بين الاقوامي مرڪز]] [[گڏيل قومن]] جي آفس سميت ۽ ڊي سي ٽاورز جو ٽاور-1]] آسٽريا دنيا جي ملڪن جي ناليوار جي ڊي پي جي شرح مطابق تمام مٿاھين شرح وارن ملڪن ۾ شامل آهي.<ref name=autogenerated1>{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2012/01/weodata/weorept.aspx?sy=2009&ey=2012&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=122&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a=&pr.x=37&pr.y=14|title=Austria|publisher=International Monetary Fund|accessdate=17 April 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121125152140/http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2012/01/weodata/weorept.aspx?sy=2009&ey=2012&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=122&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a=&pr.x=37&pr.y=14|archive-date=25 November 2012|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> ان جي [[معيشت]] تمام وڏي پيماني تي صنعتي ۽ تمام ترقي يافته سوشل مارڪيٽ واري آهي. 1980ع جي ڏھاڪي تائين وڏي صنعت کي سرڪاري بڻايو ويو پر بعد ۾ نجڪاري ذريعي سرڪاري صنعتي يونٽن ۾ ڪمي آئي. صنعت کان پوءِ [[سياحت]] ھن ملڪ جي معيشيت جو وڏو شعبو آهي. سال 2007ع ۾ بين الاقوامي سياحت جي آمدني ۾ آسٽريا دنيا ۾ نائين نمبر تي ھو. ان سال ھن ملڪ جي سياحتي آمدني 18.9 ارب ڊالر ھئي. سياحن جي تعداد واري شمار ۾ ان سال ھي ملڪ ٻارھين نمبر تي آيو. ملڪ ۾ ان سال 2 ڪروڙ 8 لک سياح گھمڻ آيا.<ref name="UNTWO">{{cite web|url=http://www.tourismroi.com/Content_Attachments/27670/File_633513750035785076.pdf |title=UNTWO World Tourism Barometer, Vol.6 No.2 |accessdate=18 November 2008 |publisher=UNTWO |date=June 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081031013714/http://www.tourismroi.com/Content_Attachments/27670/File_633513750035785076.pdf |archivedate=31 October 2008 |url-status=dead }}</ref> ملڪ جو سڀ کان وڏو واپاري شراڪت دار تاريخي طور تي [[جرمني]] رھيو آھي. [[يورپي يونين]] ۾ شامل ٿيڻ سان ھن ملڪ جا يونين جي رڪن ملڪن سان معاشي لاڳاپن ۾ ويجھڙائپ وڌڻ سان ھن ملڪ جي جرمني تي واپاري دارومدار کي گھٽايو آھي. يورپي يونين جي رڪنيت سان پرڏيھي سيڙپڪاري جو ھتي زبردست اضافو ٿيو آهي. سال 2006ع ۾ جي ڊي پي جي واڌ 3.3 سيڪڙو تائين پھتي.<ref>[http://www.oenb.at/isaweb/report.do?&lang=EN&report=7.7 Real GDP Growth – Expenditure Side] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181106193328/https://www.oenb.at/isaweb/report.do?&lang=EN&report=7.7|date=6 November 2018}}, provided by the [[Oesterreichische Nationalbank|Austrian National Bank]] {{in lang|de}} </ref> ملڪ جي درآمدن جو 67 سيڪڙو يورپي يونين جي رڪن ملڪن مان آھي<ref>{{cite web|title=OEC – Austria (AUT) Exports, Imports, and Trade Partners|url=http://atlas.media.mit.edu/en/profile/country/aut/|website=atlas.media.mit.edu|accessdate=12 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160313121243/http://atlas.media.mit.edu/en/profile/country/aut/|archive-date=13 March 2016|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> [[File:BlueEurozone.svg|thumb|left|آسٽريا يوروزون (تيز نيري رنگ سان ڏيکاريل) واري مالياتي يونين م شامل آھي ۽ يورپي يونين جي سنگل مارڪيٽ جو حصو آهي]] آسٽريا جي مکيه [[زرعي پيداوار]] ۾ [[پٽاٽا]]، [[جوئر]]، [[چقندر]]، [[مڪئي]]، [[ڪڻڪ]]، [[ڪپهه]] ۽ [[انگور]] شامل آهن. مکيه [[صنعت|صنعتن]] ۾ [[فولاد]]، [[مشينري]]، [[گاڏيون]]، [[بجلي|بجليءَ]] جو سامان، [[بصريات|آپٽيڪل]] شيشي جون شيون، [[ڪاغذ]]، [[ڪپڙو|ڪپڙي]]، [[سيمنٽ]]، [[ڪيميائي شيون|ڪيميائي شيئن]] جي صنعتون آهن ۽ مکيه [[معدنيات]] ۾ [[لوھ|لوهه]]، [[پيٽرول]]، ميگنيٽائٽ، گرينائٽ، [[قدرتي گيس]]، [[جست]]، [[ٽامو]] ۽ [[زنڪ]] آهن.<ref name = " سنڌيانا "/> ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:آسٽريا]] [[زمرو:ملڪ]] [[زمرو:وفاقي جمهوريا]] [[زمرو:يورپي ملڪ]] [[زمرو:زمين بند ملڪ]] [[زمرو:وچ يورپ جا ملڪ]] [[زمرو:يورپي اتحاد جا رڪن ملڪ]] [[زمرو:گڏيل قومن جا ڀاتي ملڪ]] [[زمرو:ملڪ ۽ علائقا جتي جرمن هڪ سرڪاري ٻولي آهي]] k6pz81buwcj5ydd6lcwgdjt3ca3hgcl 404628 404627 2026-08-18T16:09:58Z Intisar Ali 8681 404628 wikitext text/x-wiki {{Short description|وچ يورپ جو ملڪ}} {{Redirect|آسٽريا|ملڪ جي نالي جي تاريخ|آسٽريا جو نالو|ٻيا استعمال|آسٽريا (سلجهائپ)|and|آسٽريا (سلجهائپ)}} {{Distinguish|آسٽريليا|آسٽورياس|آسٽراسيا|آسٽريليشيا}} {{Pp-move}} {{Infobox country | conventional_long_name = آسٽريا جي جمهوريه | common_name = آسٽريا | native_name = {{lang|de-AT|Republik Österreich}} | image_flag = Flag of Austria.svg | image_coat = Austria Bundesadler.svg | national_anthem = {{lang|de-AT|[[آسٽريا جو قومي ترانو|Bundeshymne der Republik Österreich]]}}<br/>"آسٽريا جي جمهوريه جو قومي ترانو"{{parabr}}[[File:Land der Berge Land am Strome instrumental.ogg|center]] | image_map = {{Switcher|[[File:EU-Austria (orthographic projection).svg|upright=1.15|frameless]]|دنيا جي گولي تي ڏيکاريو|[[File:EU-Austria.svg|upright=1.15|frameless]]|[[يورپي يونين]] جو نقشو ڏيکاريو|default=1}} | capital = [[ويانا]] | coordinates = {{Coord|48|12|N|16|21|E|type:city(2,000,000)_region:AT-9}} | largest_city = capital | languages_type = سرڪاري ٻولي | languages = [[آسٽريائي جرمن|جرمن]]{{Efn|[[آسٽريا جو وفاقي آئيني قانون|1920ع واري آسٽريائي آئين]] جي آرٽيڪل 8 جي بنياد تي}}{{Efn|[[برگنلينڊ ڪروشيائي]]، [[چيڪ ٻولي|چيڪ]]، [[هنگري ٻولي|هنگري]]، [[روماني ٻولي|روماني]]، [[سلوواڪ ٻولي|سلوواڪ]] ۽ [[سلوويني ٻولي|سلوويني]] کي [[يورپي منشور براءِ علائقائي يا اقليتي ٻوليون]] تحت سرڪاري طور تسليم ڪيو ويو آهي.}} | languages2 = {{hlist|[[هنگري ٻولي|هنگري]]|[[سلوويني ٻولي|سلوويني]]|[[برگنلينڊ ڪروشيائي]]<ref name="demokratiewebstatt.at" /><ref name="Regional Languages of Austria" />}} | languages2_type = سرڪاري [[علائقائي ٻوليون]] | ethnic_groups = {{Unbulleted list | 72.2% [[آسٽريائي ماڻهو|آسٽريائي]] | 27.8% [[آسٽريا جي آبادي#نسلي گروهه|ٻيا]] }} | ethnic_groups_year = 2024 | ethnic_groups_ref = <ref>{{cite web |title=Migration and Integration 2025 |url=https://www.statistik.at/fileadmin/announcement/2025/07/20250716MigrationIntegration2025EN.pdf |website=Statistics Austria |publisher=Statistik Austria |date=16 July 2025 |access-date=10 August 2025 |language=en}}</ref> | religion_year = 2021 | religion_ref = <ref name="statistik.at">{{Cite web|title=Religionsbekenntnis – STATISTIK AUSTRIA – die Informationsmanager|url=https://www.statistik.at/statistiken/bevoelkerung-und-soziales/bevoelkerung/weiterfuehrende-bevoelkerungsstatistiken/religionsbekenntnis|access-date=9 August 2022|archive-date=30 September 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220930022008/https://www.statistik.at/statistiken/bevoelkerung-und-soziales/bevoelkerung/weiterfuehrende-bevoelkerungsstatistiken/religionsbekenntnis|url-status=live}}</ref> | religion = {{Ublist |item_style=white-space:nowrap; | {{Tree list}} * 68.2% [[عيسائيت]] ** 55.2% [[آسٽريا ۾ ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ ازم]] ** 4.9% [[آسٽريا ۾ مشرقي آرٿوڊوڪسي|آرٿوڊوڪسي]] ** 3.8% [[پروٽيسٽنٽ ازم]] ** 4.3% [[عيسائي فرقو|ٻيا عيسائي]] {{Tree list/end}} |22.4% [[لامذهبيت|ڪو مذهب نه]] |8.3% [[آسٽريا ۾ اسلام|اسلام]] |1.1% [[آسٽريا ۾ مذهب|ٻيا]] }} | demonym = [[آسٽريائي ماڻهو|آسٽريائي]] | government_type = وفاقي [[نيم صدارتي جمهوريه]]<ref>{{Cite web|date=22 September 2022|title=Hofburg-Wahl: 'Österreich ist ein sehr ungewöhnlicher Fall'|url=https://diepresse.com/6193038|access-date=22 September 2022|language=de-AT|archive-date=3 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221003104650/https://www.diepresse.com/6193038/hofburg-wahl-oesterreich-ist-ein-sehr-ungewoehnlicher-fall|url-status=live}}</ref>{{efn|name=system|آسٽريا جي جمهوريه پنهنجي [[آسٽريا جو آئين|آئين]] مطابق قانوني طور هڪ نيم صدارتي جمهوريه آهي؛<ref name="u009">{{cite journal|last=Shugart|first=Matthew Søberg|title=Semi-Presidential Systems: Dual Executive And Mixed Authority Patterns|journal=French Politics|volume=3|issue=3|date=2005|issn=1476-3419|doi=10.1057/palgrave.fp.8200087|doi-access=free|pages=323–351|url=https://link.springer.com/content/pdf/10.1057/palgrave.fp.8200087.pdf|access-date=2024-12-16}}</ref> پر عملي طور آئيني روايتن سبب اها وڌيڪ [[پارلياماني جمهوريه]] وانگر ڪم ڪري ٿي.<ref name="y589">{{cite book|last=Müller|first=Wolfgang C.|title=Semi-Presidentialism in Europe|chapter=Austria|publisher=Oxford University PressOxford|date=1999-09-02|isbn=978-0-19-829386-6|doi=10.1093/0198293860.003.0002|pages=22–47}}</ref>}} | leader_title1 = [[آسٽريا جو صدر|صدر]] | leader_name1 = [[اليگزينڊر فان ڊير بيلن]] | leader_title2 = [[آسٽريا جو چانسلر|چانسلر]] | leader_name2 = [[ڪرسچين اسٽوڪر]] | legislature = [[آسٽريا جي پارليامينٽ|پارليامينٽ]] | upper_house = [[وفاقي ڪائونسل (آسٽريا)|وفاقي ڪائونسل]] | lower_house = [[نيشنل ڪائونسل (آسٽريا)|نيشنل ڪائونسل]] | sovereignty_type = [[آسٽريا جي تاريخ|قيام]] | established_event1 = [[آسٽريا جي مارگريويئيٽ|مارگريويئيٽ]] | established_date1 = {{circa}} 960 | established_event2 = [[آسٽريا جو نالو|نالي جو قديم ترين ذڪر]] | established_date2 = 1 نومبر 996 | established_event3 = [[آسٽريا جي ڊچي|ڊچي]] | established_date3 = 17 سيپٽمبر 1156 | established_event4 = [[آسٽريا جي آرچڊچي|آرچڊچي]] | established_date4 = 6 جنوري 1453 | established_event5 = [[آسٽريائي سرڪل|شاهي سرڪل]] | established_date5 = 1512 | established_event6 = [[آسٽريائي سلطنت|سلطنت]] | established_date6 = 11 آگسٽ 1804 | established_event7 = [[آسٽريا-هنگري]] | established_date7 = 30 مارچ 1867 | established_event8 = [[پهرين آسٽريائي جمهوريه|پهرين جمهوريه]] | established_date8 = 10 سيپٽمبر 1919 | established_event9 = [[آسٽريا جي وفاقي رياست|وفاقي رياست]] | established_date9 = 1 مئي 1934 | established_event10 = [[آنشلوس]] | established_date10 = 13 مارچ 1938 | established_event11 = [[آسٽريا جي تاريخ#ٻي جمهوريه (1945ع کان)|ٻي جمهوريه]] | established_date11 = 27 اپريل 1945 | established_event12 = [[آسٽريائي رياستي معاهدو|رياستي معاهدو]] | established_date12 = 27 جولاءِ 1955 | area_km2 = 83879<ref>{{cite web|title=Austria EN|url=https://migrants-refugees.va/wp-content/uploads/2021/03/2020-CP-Austria-EN.pdf|website=Migrants Refugees|publisher=The Vatican|date=April 2020|access-date=12 January 2024|archive-date=13 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240113014627/https://migrants-refugees.va/wp-content/uploads/2021/03/2020-CP-Austria-EN.pdf|url-status=live}}</ref> | area_rank = 113هون | area_sq_mi = | percent_water = 0.84 (2015)<ref>{{Cite web|title=Surface water and surface water change|url=https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER|access-date=11 October 2020|publisher=[[اقتصادي سهڪار ۽ ترقي جي تنظيم]]|archive-date=24 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210324133453/https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER|url-status=live}}</ref> | population_estimate = {{IncreaseNeutral}} 9,219,113<ref name="statistik-population" /> | population_estimate_year = 2026 | population_estimate_rank = 97هون | population_density_km2 = 109.9 | population_density_sq_mi = 284.6 | population_density_rank = 108هون | GDP_PPP = {{increase}} $721.033 billion<ref name="IMFWEO.AT">{{cite web |url=https://data.imf.org/en/Data-Explorer?datasetUrn=IMF.RES:WEO(9.0.0) |title=World Economic Outlook Database (April 2026 Edition) |publisher=[[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] |website=www.imf.org |date=14 April 2026 |access-date=19 April 2026}}</ref> | GDP_PPP_year = 2026 | GDP_PPP_rank = 45هون | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $78,334<ref name="IMFWEO.AT" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 18هون | GDP_nominal = {{increase}} $623.719 billion<ref name="IMFWEO.AT"/> | GDP_nominal_year = 2026 | GDP_nominal_rank = 28هون | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $67,761<ref name="IMFWEO.AT" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 13هون | Gini = 28.4 | Gini_year = 2024 | Gini_change = increase | Gini_ref = <ref name="eurogini">{{Cite web|title=Gini coefficient of equivalised disposable income – EU-SILC survey|url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tessi190/default/table?lang=en|access-date=2026-04-09|publisher=[[يورو اسٽيٽ]]|url-status=live}}</ref> | HDI = 0.930 | HDI_rank = 22هون | HDI_year = 2023 | HDI_change = increase | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{Cite web |date=6 May 2025 |title=Human Development Report 2025 |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250506051232/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf |archive-date=6 May 2025 |access-date=6 May 2025 |publisher=[[گڏيل قومن جو ترقياتي پروگرام]]}}</ref> | currency = [[يورو]] ([[يورو جو نشان|€]]) | currency_code = EUR | time_zone = [[وچ يورپي وقت|سي اي ٽي]] | utc_offset = +1 | utc_offset_DST = +2 | time_zone_DST = [[وچ يورپي اونهاري جو وقت|سي اي ايس ٽي]] | date_format = dd.mm.yyyy | calling_code = [[آسٽريا جا ٽيليفون نمبر|+43]] | cctld = [[.at]] }} '''آسٽريا'''،{{efn|اچار: {{IPAc-en|audio=en-us-Austria.ogg|ˈ|ɒ|s|t|r|i|ə}} {{respell|OST|ree|ə}} يا {{IPAc-en|ˈ|ɔː|s|t|r|i|ə}} {{respell|AW|stree|ə}}؛<ref>{{Citation|last=Roach|first=Peter|title=Cambridge English Pronouncing Dictionary|date=2011|edition=18th|place=Cambridge|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-15253-2}}</ref> {{Langx|de-AT|Österreich}} {{IPA|de-AT|ˈøːstɐraɪç||De-Österreich2.ogg}}؛ {{langx|bar|Östareich}}؛ {{langx|gsw|Öschtreich}} يا {{Lang|gsw|Eschtrych}}.}}، رسمي نالي '''آسٽريا جي جمهوريه'''،{{Efn|{{Langx|de-AT|Republik Österreich|links=no}} {{IPA|de-AT|repuˈbliːk ˈøːstɐraɪç||Republik Österreich.ogg}}.}} [[وچ يورپ]] ۾ واقع هڪ [[سامونڊي ڪناري کان محروم ملڪ]] آهي، جيڪو [[اوڀر الپس]] ۾ واقع آهي.<ref name="formal name">{{Cite web|title=Austria|url=http://unstats.un.org/unsd/geoinfo/geonames|access-date=4 January 2023|website=UNGEGN World Geographical Names|publisher=United Nations Group of Experts on Geographical Names|location=New York, NY|archive-date=7 January 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230107010908/http://unstats.un.org/unsd/geoinfo/geonames/|url-status=live}}</ref> اهو نَوَ [[آسٽريا جون وفاقي رياستون|وفاقي رياستن]] تي ٻڌل هڪ [[وفاق]] آهي، جن مان گاديءَ وارو شهر [[ويانا]] ملڪ جو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهر ۽ رياست آهي. آسٽريا جي اتر-اولهه ۾ [[جرمني]]، اتر ۾ [[چيڪ جمهوريه]]، اتر-اوڀر ۾ [[سلوواڪيا]]، اوڀر ۾ [[هنگري]]، ڏکڻ ۾ [[سلووينيا]] ۽ [[اٽلي]]، جڏهن تہ اولهه ۾ [[سوئٽزرلينڊ]] ۽ [[ليختنشتائن]] واقع آهن. ملڪ جي ايراضي {{Convert|83879|km2|sqmi|0|abbr=on}} آهي ۽ ان جي آبادي لڳ ڀڳ 9.2 ملين آهي.<ref name="statistik-population">{{Cite web|date=2026-04-09|title=Population by Year-/Quarter-beginning|url=https://www.statistik.at/en/statistics/population-and-society/population/population-stock/population-at-beginning-of-year/quarter|url-status=live|access-date=2026-04-09}}</ref> موجوده آسٽريا وارو علائقو گهٽ ۾ گهٽ [[قديم پٿر وارو دور|قديم پٿر واري دور]] کان آباد رهيو آهي. لڳ ڀڳ 400 ق.م. ڌاري هتي [[سيلٽ ماڻهو|سيلٽ]] آباد هئا، ۽ پهرين صدي ق.م. جي آخر ۾ هي علائقو [[رومي سلطنت]] ۾ شامل ڪيو ويو. علائقي ۾ [[عيسائيت اختيار ڪرڻ|عيسائيت جي پکڙجڻ]] چوٿين ۽ پنجين صديءَ ۾، [[اولهه رومي سلطنت]] جي آخري دور دوران شروع ٿي، جنهن کان پوءِ [[قومَن جي لڏپلاڻ وارو دور|قومَن جي لڏپلاڻ واري دور]] ۾ ڪيترائي [[جرمنڪ قبيلا]] هتي اچي آباد ٿيا.<ref>{{Cite web|title=Austria's History|url=https://www.austria.info/en/service-and-facts/about-austria/history|access-date=2024-06-08|website=austria.info|language=en}}</ref> آسٽريا هڪ رياست طور پهرين هزار سال جي پڇاڙيءَ ۾ [[پينونيا جي مارچ|اوڀر مارچ]] ۽ [[هنگري مارچ]] جي باقيات مان وجود ۾ آيو. شروعات ۾ اهو [[پاڪ رومي سلطنت]] جي سرحدي [[آسٽريا جي مارگريويئيٽ|مارگريويئيٽ]] هو، پوءِ 1156ع ۾ [[آسٽريا جي ڊچي|ڊچي]] بڻيو ۽ 1453ع ۾ [[آسٽريا جي آرچڊچي|آرچڊچي]] جو درجو حاصل ڪيائين. تيرهين صديءَ جي پڇاڙيءَ کان [[هيبسبرگ بادشاهت]] جو مرڪزي علائقو هجڻ سبب آسٽريا صدين تائين وچ يورپ جي وڏين شاهي طاقتن مان هڪ رهيو، ۽ سورهين صديءَ کان [[ويانا]] [[پاڪ رومي سلطنت]] جي انتظامي گاديءَ طور پڻ ڪم ڪندو رهيو.<ref>{{Cite news|date=2012-03-16|title=Austria country profile|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-17405422|access-date=2024-06-08|publisher=BBC News|language=en-GB}}</ref> [[پاڪ رومي سلطنت جو خاتمو|پاڪ رومي سلطنت]] 1806ع ۾ ختم ٿي، جنهن کان ٻه سال اڳ آسٽريا پنهنجي [[آسٽريائي سلطنت]] قائم ڪري چڪو هو. اها سلطنت هڪ [[وڏي طاقت]] ۽ يورپ جي سڀ کان وڏين رياستن مان هڪ بڻجي وئي. 1860ع واري ڏهاڪي ۾ جنگين ۾ شڪست ۽ علائقن جي نقصان کان پوءِ 1867ع واري [[آسٽرو-هنگري ٺاهه 1867ع|آسٽرو-هنگري ٺاهه]] جي نتيجي ۾ [[آسٽريا-هنگري]] قائم ٿيو.<ref>{{Cite web|title=Österreich-Ungarn|url=https://www.geschichtewiki.wien.gv.at/%C3%96sterreich-Ungarn|access-date=2024-06-08|website=geschichtewiki.wien.gv.at}}</ref> 1914ع ۾ [[آرچڊيوڪ فرانز فرڊيننڊ جو قتل|آرچڊيوڪ فرانز فرڊيننڊ جي قتل]] کان پوءِ شهنشاهه [[فرانز جوزف پهريون]] [[سربيا جي بادشاهت]] خلاف جنگ جو اعلان ڪيو، جيڪا تيزيءَ سان [[پهرين عالمي جنگ]] ۾ تبديل ٿي وئي. سلطنت جي شڪست ۽ خاتمي کان پوءِ 1918ع ۾ [[جرمن-آسٽريا جي جمهوريه]] ۽ 1919ع ۾ [[پهرين آسٽريائي جمهوريه]] قائم ٿي. [[جنگين جي وچ وارو دور|جنگين جي وچ واري دور]] ۾ پارلياماني نظام خلاف وڌندڙ لاڙ 1934ع ۾ [[آسٽريائي گهرو ويڙهه]] ۽ [[اينگلبرٽ ڊولفُس]] جي قيادت هيٺ [[آسٽريا جي وفاقي رياست|آسٽروفاشسٽ آمريت]] جي قيام تائين پهتو. [[ٻي عالمي جنگ]] شروع ٿيڻ کان هڪ سال اڳ، آسٽريا [[ايڊولف هٽلر]] جي اڳواڻي هيٺ [[نازي جرمني]] ۾ [[آنشلوس|ضم]] ڪيو ويو ۽ جرمني جي هڪ ذيلي انتظامي حصي ۾ تبديل ٿي ويو. 1945ع ۾ [[ويانا مهم|آزاديءَ]] کان پوءِ ۽ ڏهن سالن جي [[اتحادي قبضي هيٺ آسٽريا|اتحادي قبضي]] کان پوءِ ملڪ [[آسٽريائي رياستي معاهدو|رياستي معاهدي]] وسيلي ٻيهر مڪمل خودمختياري حاصل ڪئي ۽ 1955ع ۾ [[آسٽريا جي مستقل غيرجانبداري|مستقل غيرجانبداري]] جو اعلان ڪيو. آسٽريا هڪ [[نيم صدارتي نظام|نيم صدارتي]]{{efn|name=system}} نمائنده جمهوريت آهي، جنهن ۾ عوام جي چونڊيل [[آسٽريا جو صدر|صدر]] رياست جو سربراهه، جڏهن تہ [[آسٽريا جو چانسلر|چانسلر]] حڪومت جو سربراهه ۽ اعليٰ انتظامي عملدار هوندو آهي. آسٽريا في فرد نامياتي [[مجموعي گهريلو پيداوار]] جي لحاظ کان دنيا ۾ 13هين نمبر تي آهي ۽ هتي زندگيءَ جو معيار بلند آهي. ملڪ 1955ع کان [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] جو ميمبر<ref>Jelavich 267</ref> ۽ 1995ع کان [[يورپي يونين]] جو رڪن آهي.<ref name="CIA">{{Cite web|date=14 May 2009|title=Austria|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/austria|access-date=31 May 2009|website=[[The World Factbook]]|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|archive-date=10 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210110074413/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/austria|url-status=dead}}</ref> ويانا ۾ [[يورپ ۾ سلامتي ۽ سهڪار جي تنظيم]] ۽ [[پيٽروليم برآمد ڪندڙ ملڪن جي تنظيم]] جا مرڪزي دفتر موجود آهن. آسٽريا [[اقتصادي سهڪار ۽ ترقي جي تنظيم]] ۽ [[انٽرپول]] جي باني ميمبرن مان پڻ هڪ آهي.<ref name="OECD">{{Cite web|title=Austria About|url=http://www.oecd.org/about/0,3347,en_33873108_33873245_1_1_1_1_1,00.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20090506022708/http://www.oecd.org/about/0%2C3347%2Cen_33873108_33873245_1_1_1_1_1%2C00.html|archive-date=6 May 2009|access-date=20 May 2009|publisher=OECD}}</ref> ملڪ 1995ع ۾ [[شينگن معاهدو]] پڻ صحيح ڪيو<ref name="Schengen">{{Cite web |date=2024 |title=World Population Prospects: The 2024 Revision. (Medium-fertility variant). |url=https://www.worldometers.info/world-population/austria-population/ |access-date= |website=U.N. Dept. of Economic and Social Affairs - Population Division}}</ref> ۽ 1999ع ۾ [[يورو]] کي پنهنجي ڪرنسي طور اختيار ڪيو.<ref>{{Cite web|title=Austria and the euro|url=https://ec.europa.eu/info/business-economy-euro/euro-area/euro/eu-countries-and-euro/austria-and-euro_en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180108064042/https://ec.europa.eu/info/business-economy-euro/euro-area/euro/eu-countries-and-euro/austria-and-euro_en|archive-date=8 January 2018|access-date=7 January 2018|website=European Commission – European Commission}}</ref> == نالي جو اشتقاق == {{Main|آسٽريا جو نالو}} آسٽريا جو مقامي نالو جرمن ٻوليءَ ۾ ''اوسٽررائخ'' (Österreich)، [[قديم اپر جرمن ٻولي|قديم اپر جرمن]] لفظ ''اوستارريخي'' (Ostarrîchi) مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ ”اوڀر وارو علائقو“، ”اوڀر واري سلطنت“ يا ”اوڀر واري بادشاهت“ ٿي سگهي ٿي. هي نالو پهريون ڀيرو 996ع جي مشهور ''اوستارريچي دستاويز'' ۾ ملي ٿو.<ref name="University of Klagenfurt">{{Cite web|title=University of Klagenfurt|url=http://wwwg.uni-klu.ac.at/spw/oenf/name2.htm|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110513121957/http://wwwg.uni-klu.ac.at/spw/oenf/name2.htm|archive-date=13 May 2011|access-date=2 October 2009}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=tfhADwAAQBAJ&pg=PT34|title=Austrian Historical Memory and National Identity|date=1997|publisher=Transaction Publishers|isbn=978-1-56000-902-3|editor-last=Bischof|editor-first=Günter|editor-link=Günter Bischof|location=New Brunswick|pages=20–21|access-date=14 June 2018|editor-last2=Pelinka|editor-first2=Anton|editor-link2=Anton Pelinka|archive-url=https://web.archive.org/web/20180614144308/https://books.google.de/books?id=tfhADwAAQBAJ&pg=PT34&lpg=PA92|archive-date=14 June 2018|url-status=live}}</ref> امڪان آهي تہ هي لفظ [[وچئين دور جي لاطيني ٻولي|وچئين دور جي لاطيني]] اصطلاح [[مارڪيا اورينٽالس (آسٽريا)|مارڪيا اورينٽالس]] (Marchia orientalis) جو مقامي، يعني باويريائي لهجي ۾ ترجمو هو. 976ع ۾ آسٽريا [[باويريا]] جي هڪ سرحدي انتظامي علائقي طور قائم ٿيو. ”آسٽريا“ لفظ جرمن نالي جي لاطيني صورت آهي، جنهن جو پهريون دستاويزي استعمال ٻارهين صديءَ ۾ ملي ٿو.<ref>{{Cite book|last=Brauneder|first=Wilhelm|title=Österreichische Verfassungsgeschichte|date=2009|publisher=Manzsche Verlags- und Universitätsbuchhandlung|isbn=978-3-214-14876-8|edition=11th|location=Vienna|page=17}}</ref> ان دور ۾ [[ڊينيوب]] درياهه جو آسٽريائي طاس، يعني موجوده [[اپر آسٽريا|اپر]] ۽ [[لوئر آسٽريا]]، [[باويريا]] جي اوڀرئين ڇيڙي تي واقع هو. ==تاريخ== === قبل از تاريخ ۽ قديم دور === [[File:2011-07-09 gasometer 28.JPG|thumb|left|[[ويلينڊورف جي وينس]]، 28,000 کان 25,000 ق.م، [[ويانا جو قدرتي تاريخ جو عجائب گھر|ويانا جي قدرتي تاريخ جي عجائب گهر]] ۾]] اهو علائقو، جيڪو هاڻي [[آسٽريا]] آهي، رومي دور کان اڳ مختلف [[ڪيلٽ]] قبيلن جي آبادڪاريءَ هيٺ هو ۽ ڇهين صدي ق.م تائين [[هالشتات ثقافت]] جو مرڪزي علائقو بڻجي چڪو هو.<ref>{{Cite web|date=2024-02-11|title=What Was the Celtic "Cult of the Head"?|url=https://www.thecollector.com/what-was-celtic-cult-head/|access-date=2024-05-07|website=TheCollector|language=en|archive-date=7 May 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240507031517/https://www.thecollector.com/what-was-celtic-cult-head/|url-status=live}}</ref> [[هالشتات]] شهر ۾ يورپ جي ڪيلٽن بابت سڀ کان قديم آثار قديمه جا ثبوت مليا آهن.<ref>{{Cite web|title=Celt {{!}} History, Institutions, & Religion {{!}} Britannica|url=https://www.britannica.com/topic/Celt-people|access-date=2024-05-07|website=Encyclopædia Britannica|language=en|archive-date=11 July 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180711204423/https://www.britannica.com/topic/Celt-people|url-status=live}}</ref> ڪيلٽن جي [[نوريڪم جي بادشاهت|نوريڪم بادشاهت]]، جنهن ۾ موجوده آسٽريا جو گهڻو حصو ۽ موجوده [[سلووينيا]] جا ڪجهه علائقا شامل هئا، 16 ق.م ۾ [[رومي سلطنت]] فتح ڪري ورتي ۽ ان کي [[رومي صوبو|رومي صوبي]] [[نوريڪم]] ۾ تبديل ڪيو ويو، جيڪو 476ع تائين قائم رهيو.<ref>{{Cite web|title=Noricum {{!}} Celtic culture, Roman province, Alps {{!}} Britannica|url=https://www.britannica.com/place/Noricum|access-date=2024-04-26|website=Encyclopædia Britannica|language=en|archive-date=25 February 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240225145226/https://www.britannica.com/place/Noricum|url-status=live}}</ref> موجوده آسٽريا جا اهي علائقا، جيڪي نوريڪم صوبي ۾ شامل نه هئا، مختلف رومي صوبن ۾ ورهايل هئا؛ [[پينونيا]] ۾ اوڀر آسٽريا جا ڪجهه حصا شامل هئا، جڏهن تہ [[رائيتيا]] ۾ موجوده [[فورآرلبرگ]] ۽ [[ٽيرول (رياست)|ٽيرول]] جا علائقا شامل هئا.<ref>{{Cite web|title=Pannonia {{!}} Roman Empire, Map, Hungary, & History {{!}} Britannica|url=https://www.britannica.com/place/Pannonia|access-date=2024-05-20|website=Encyclopædia Britannica|language=en|archive-date=15 June 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230615155813/https://www.britannica.com/place/Pannonia|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|title=Raetia {{!}} Roman Empire, Alps, Gaul {{!}} Britannica|url=https://www.britannica.com/place/Raetia|access-date=2024-05-20|website=Encyclopædia Britannica|language=en|archive-date=3 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231003000521/https://www.britannica.com/place/Raetia|url-status=live}}</ref> اوڀر آسٽريا ۾ موجوده پيٽرونيل-[[ڪارنانٽم]] هڪ اهم رومي فوجي ڇانوڻي هئي، جيڪا اڳتي هلي [[پينونيا سپيريئر]] جي نالي سان سڃاتي ويندڙ صوبي جو گاديءَ وارو شهر بڻجي وئي. ڪارنانٽم لڳ ڀڳ 400 سالن تائين اٽڪل 50,000 ماڻهن جو گهر رهيو.<ref name="Carnuntum Tourism">{{Cite web|title=Rome's metropolis on the Danube awakens to new life|url=http://www.carnuntum.co.at/content-en/tales-from-carnuntum|archive-url=https://web.archive.org/web/20100116125751/http://www.carnuntum.co.at/content-en/tales-from-carnuntum|archive-date=16 January 2010|access-date=20 February 2010|website=Archäologischer Park Carnuntum|publisher=Archäologische Kulturpark Niederösterreich Betriebsgesellschaft m.b.H.}}</ref> [[File:Roman Empire 125.png|thumb|[[هيڊرين]] جي حڪمرانيءَ (117–138ع) دوران [[رومي سلطنت]]؛ [[شاهي صوبو|شاهي صوبي]] '''[[نوريڪم]]''' ۾ موجوده آسٽريا جو گهڻو حصو شامل هو، جڏهن تہ '''[[رائيتيا]]''' ۽ '''[[پينونيا سپيريئر]]''' ترتيبوار موجوده آسٽريا جي اولهندي ۽ اوڀرندي حصن تي پکڙيل هئا]] === وچيون دور === [[رومي سلطنت جي زوال]] کان پوءِ هن علائقي تي سڀ کان پهرين جرمن نسل جي [[روگي]] قبيلي حملو ڪيو، جنهن هن خطي کي پنهنجي علائقي ”[[روگيلينڊ]]“ جو حصو بڻايو.<ref>{{Cite web|last=Kessler|first=P. L.|title=Kingdoms of the Germanic Tribes – Rugii (Rugians)|url=https://www.historyfiles.co.uk/KingListsEurope/BarbarianRugii.htm|access-date=2024-04-26|website=The History Files|language=en}}</ref> 487ع ۾ موجوده آسٽريا جو گهڻو حصو [[اوڊواڪر]] فتح ڪيو، جيڪو [[وحشي بادشاهتون|وحشي نسل]] سان تعلق رکندڙ سپاهي ۽ سياستدان هو؛ هن موجوده آسٽريا جي اڪثر علائقي کي پنهنجي [[اٽلي جي بادشاهت (476–493)|اٽلي جي بادشاهت]] ۾ شامل ڪيو. 493ع تائين هي علائقو جرمن نسل جي [[اوستروگوٿ]] قبيلن فتح ڪري ورتو، جن پنهنجي [[اوستروگوٿڪ بادشاهت]] قائم ڪئي.<ref>{{Cite web|title=Ostrogoth {{!}} Italy, Roman Empire, Arianism {{!}} Britannica|url=https://www.britannica.com/topic/Ostrogoth|access-date=2024-04-26|website=Encyclopædia Britannica|language=en|archive-date=25 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190425120017/https://www.britannica.com/topic/Ostrogoth|url-status=live}}</ref> اوستروگوٿڪ بادشاهت جي زوال کان پوءِ هن علائقي ۾ [[اليماني]]، [[بايوواري]]، [[سلاو]] ۽ [[پينونيائي آوار]] اچي آباد ٿيا يا هن علائقي تي قبضو ڪيائون.<ref name="johnson 19"/><ref>{{Cite web|title=Mittelalter|url=https://oesterreich.com/de/staat/geschichte/mittelalter|access-date=2024-04-26|website=oesterreich.com|archive-date=26 April 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240426204729/https://oesterreich.com/de/staat/geschichte/mittelalter|url-status=live}}</ref> [[فرينڪ]] بادشاهه [[شارليمين]] 788ع ۾ هن علائقي کي فتح ڪيو، آبادڪاريءَ جي حوصلا افزائي ڪئي ۽ [[عيسائيت]] کي هٿي ڏني.<ref name="johnson 19">Johnson 19</ref> [[اوڀر فرينڪيا]] جي حصي طور اهي مرڪزي علائقا، جيڪي هاڻي آسٽريا تي مشتمل آهن، [[بابنبرگ خاندان]] جي حوالي ڪيا ويا. هي علائقو ''[[آسٽريا جو مارچ|مارچيا اورينٽالس]]'' جي نالي سان سڃاتو ويندو هو ۽ 976ع ۾ [[ليوپولڊ پهريون، آسٽريا جو مارگريو|ليوپولڊ پهرئين]] کي ڏنو ويو.<ref name="johnson 20">Johnson 20–21</ref> آسٽريا جي نالي جو پهريون دستاويزي ذڪر 996ع جو آهي، جنهن ۾ اهو نالو ''[[اوستاريچي]]'' لکيل آهي ۽ ان مان بابنبرگ مارچ جو علائقو مراد ورتو ويو هو.<ref name="johnson 20"/> 1156ع ۾ ''[[پريويليگيئم مائنس]]'' ذريعي آسٽريا کي [[ڊچي]] جو درجو ڏنو ويو. 1192ع ۾ بابنبرگ خاندان [[اسٽيريا جي ڊچي|اسٽيريا جي ڊچي]] پڻ حاصل ڪئي. 1246ع ۾ [[فريڊرڪ ٻيون، آسٽريا جو ڊيوڪ|فريڊرڪ ٻئي]] جي وفات سان بابنبرگ خاندان جي حڪمرانيءَ جو سلسلو ختم ٿي ويو.<ref name="johnson 21">Johnson 21</ref> ان کان پوءِ [[بوهيميا جو اوٽوڪر ٻيون|بوهيميا جي اوٽوڪر ٻئي]] عملي طور آسٽريا، اسٽيريا ۽ [[ڪارينٿيا جي ڊچي|ڪارينٿيا جي ڊچين]] تي قبضو ڪري ورتو.<ref name="johnson 21"/> سندس حڪمراني 1278ع ۾ [[ڊورنڪروٽ]] وٽ [[جرمني جو روڊولف پهريون|جرمني جي روڊولف پهرئين]] هٿان شڪست کان پوءِ ختم ٿي وئي.<ref>Lonnie Johnson 23</ref> ان کان پوءِ [[پهرين مهاڀاري جنگ]] تائين آسٽريا جي تاريخ وڏي حد تائين ان جي حڪمران خاندان، [[هابسبرگ خاندان|هابسبرگن]]، جي تاريخ سان ڳنڍيل رهي. [[File:HRR 14Jh.jpg|thumb|[[پاڪ رومي سلطنت]] ۾ 14هين صديءَ دوران هابسبرگ (نارنگي)، لگزمبرگ (واڱڻائي) ۽ ويٽلسباخ (سائو) خاندانن جا علائقا]] 14هين ۽ 15هين صدين دوران [[هابسبرگ بادشاهت|هابسبرگن]] آسٽريا جي ڊچي جي ڀرپاسي وارن ٻين صوبن کي پنهنجي قبضي هيٺ آڻڻ شروع ڪيو. 1438ع ۾ آسٽريا جي ڊيوڪ [[آسٽريا جو البرٽ پنجون|البرٽ پنجين]] کي پنهنجي سهري، شهنشاهه [[سگسمنڊ، پاڪ رومي شهنشاهه|سگسمنڊ]] جو جانشين چونڊيو ويو. جيتوڻيڪ البرٽ پاڻ رڳو هڪ سال حڪمران رهيو، پر ان کان پوءِ فقط هڪ استثنا کي ڇڏي، [[پاڪ رومي سلطنت]] جا سمورا شهنشاهه هابسبرگ خاندان سان تعلق رکندا هئا. هابسبرگن پنهنجي موروثي علائقن کان پري به نوان علائقا حاصل ڪرڻ شروع ڪيا. 1477ع ۾ شهنشاهه [[فريڊرڪ ٽيون، پاڪ رومي شهنشاهه|فريڊرڪ ٽئين]] جي اڪيلي پٽ آرچڊيوڪ [[ميڪسميلين پهريون، پاڪ رومي شهنشاهه|ميڪسميلين]]، [[برگنڊي جي ڪائونٽي|برگنڊي]] جي وارثياڻي ماريا سان شادي ڪئي، جنهن جي نتيجي ۾ [[نيدرلينڊز]] جو گهڻو حصو هابسبرگ خاندان جي قبضي هيٺ اچي ويو.<ref name="johnson 25">Lonnie Johnson 25</ref><ref name="brook 11">Brook-Shepherd 11</ref> 1496ع ۾ سندس پٽ [[فلپ پهريون، ڪاسٽيل جو بادشاهه|فلپ دي فيئر]]، [[جوانا آف ڪاسٽيل|جوانا]] سان شادي ڪئي، جيڪا [[ڪاسٽيل جو تاج|ڪاسٽيل]] ۽ [[اراگون جو تاج|اراگون]] جي وارثياڻي هئي. ان شاديءَ جي نتيجي ۾ اسپين ۽ ان سان لاڳاپيل اطالوي، آفريڪي، [[فلپائن|ايشيائي]] ۽ [[نئين دنيا]] جا علائقا پڻ هابسبرگن جي حڪمرانيءَ جي دائري ۾ اچي ويا.<ref name="johnson 25"/><ref name="brook 11"/> 1526ع ۾ [[موهاچ جي جنگ]] کان پوءِ [[بوهيميا]] ۽ [[هنگري]] جو اهو حصو، جنهن تي عثمانين قبضو نه ڪيو هو، آسٽريائي حڪمرانيءَ هيٺ اچي ويو.<ref>Lonnie Johnson 26</ref> هنگري ڏانهن [[عثماني–هنگري جنگيون|عثماني توسيع]] سبب هابسبرگن ۽ عثمانين وچ ۾ [[عثماني–هابسبرگ جنگيون|بار بار جنگيون]] ٿيون، جن مان 1593ع کان 1606ع تائين جاري رهندڙ [[ڊگهي جنگ (عثماني جنگيون)|ڊگهي جنگ]] خاص طور اهم هئي. ترڪن [[اسٽيريا]] ۾ لڳ ڀڳ 20 ڀيرا حملا ڪيا،<ref>"'' The Catholic encyclopedia''". Charles George Herbermann (1913). Robert Appleton company.</ref> جن مان ڪجهه حملن کي ذريعن ۾ ”ساڙڻ، ڦرلٽ ڪرڻ ۽ هزارين ماڻهن کي غلام بڻائي وٺي وڃڻ“ طور بيان ڪيو ويو آهي.<ref>"''[https://books.google.com/books?id=8-ARAAAAYAAJ&pg=PA560 Bentley's miscellany] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240312192545/https://books.google.com/books?id=8-ARAAAAYAAJ&pg=PA560#v=onepage&q&f=false |date=12 March 2024 }}''". Charles Dickens, William Harrison Ainsworth, Albert Smith (1853).</ref> سيپٽمبر 1529ع جي آخر ۾ عثماني سلطان [[سليمان اعظم]] [[ويانا جو محاصرو (1529)|ويانا جو پهريون محاصرو]] شروع ڪيو، جيڪو ناڪام رهيو؛ عثماني تاريخدانن موجب ان ناڪاميءَ ۾ وقت کان اڳ شروع ٿيل سياري ۽ برفباريءَ پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو. === 17هين ۽ 18هين صديون === [[File:Anonym Entsatz Wien 1683.jpg|thumb|1683ع ۾ ٿيل [[ويانا جي جنگ]]، [[عثماني سلطنت]] جي يورپ ڏانهن اڳڀرائي کي روڪي ڇڏيو.]] [[ليوپولڊ پهريون، پاڪ رومي شهنشاهه|ليوپولڊ پهرئين]] جي ڊگهي حڪمرانيءَ دوران، 1683ع ۾ پولينڊ جي بادشاهه [[جان ٽيون سوبيسڪي]] جي اڳواڻيءَ هيٺ ترڪن خلاف [[ويانا جي جنگ|ويانا جو ڪامياب دفاع]] ڪيو ويو.<ref>Lonnie Johnson 26–28</ref> ان کان پوءِ ٿيل [[عظيم ترڪ جنگ]] جي نتيجي ۾ هنگري جو گهڻو حصو آسٽريا جي قبضي هيٺ اچي ويو. ان انتظام کي 1699ع ۾ ٿيل [[ڪارلووٽس جو معاهدو|ڪارلووٽس جي معاهدي]] ذريعي باضابطه شڪل ڏني وئي. [[چارلس ڇهون، پاڪ رومي شهنشاهه|چارلس ڇهين]] انهن ڪيترين ئي حاصلات تان هٿ کنيو، جيڪي سلطنت گذريل سالن دوران حاصل ڪيون هيون. کيس [[هابسبرگ خاندان]] جي مرداڻي شاهي نسل جي ويجهي خاتمي جو خدشو هو. ان ڪري چارلس ڇهون [[1713ع جي پراگميٽڪ سينڪشن|1713ع جي پراگميٽڪ سينڪشن]] کي تسليم ڪرائڻ جي بدلي ۾ ٻين طاقتن کي علائقائي ۽ سياسي رعايتون ڏيڻ لاءِ تيار هو. ان بندوبست تحت سندس ڌيءَ [[ماريا ٿيريسا]] کي سندس وارث طور تسليم ڪيو ويو. [[پروشيا]] جي عروج سان جرمن علائقن ۾ [[آسٽريا–پروشيا رقابت]] جي شروعات ٿي. آسٽريا، پروشيا ۽ روس سان گڏجي [[پولينڊ جون ورهاستون|پولينڊ جي ٽن ورهاستن]] مان پهرين ۽ ٽين ورهاست ۾ حصو ورتو، جيڪي ترتيبوار 1772ع ۽ 1795ع ۾ ٿيون. === 19هين صدي === {{See also|آسٽريائي سلطنت|آسٽريا-هنگري}} [[File:Congress of Vienna.PNG|thumb|left|[[ويانا ڪانگريس]] 1814ع–1815ع ۾ منعقد ٿي. ڪانگريس جو مقصد [[فرانسيسي انقلابي جنگيون|فرانسيسي انقلابي جنگين]]، [[نيپولين جون جنگيون|نيپولين جي جنگين]] ۽ [[پاڪ رومي سلطنت]] جي خاتمي سبب پيدا ٿيل ڪيترن ئي مسئلن کي حل ڪرڻ هو.]] آسٽريا پهرين ۽ ٻي اتحاد جي حصي طور [[انقلابي فرانس]] خلاف جنگين ۾ شامل ٿيو ۽ ان کان پوءِ [[نيپولين جون جنگيون|نيپولين جي جنگين]] ۾ پڻ حصو ورتائين. 1792ع کان 1801ع تائين آسٽريائي فوجن کي 754,700 جاني نقصان برداشت ڪرڻا پيا.<ref>Clodfelter</ref> آسٽريا ۽ پاڪ رومي سلطنت جي هابسبرگ حڪمرانن کي [[نيپولين بوناپارٽ]] هٿان لڳاتار شڪستن کي منهن ڏيڻو پيو. نيپولين پاران فرانسيسي سلطنت قائم ڪرڻ کان پوءِ پنهنجي شاهي خاندان جي حيثيت محفوظ رکڻ لاءِ 1804ع ۾ [[آسٽريائي سلطنت]] قائم ڪئي وئي،<ref>Lonnie Johnson 34</ref> ۽ نيپولين کي سندن اڳوڻي شاهي تخت تي دعويٰ ڪرڻ کان روڪڻ لاءِ 1806ع ۾ [[پاڪ رومي سلطنت]] کي ختم ڪيو ويو. 1814ع ۾ آسٽريا انهن اتحادي فوجن جو حصو هو، جن فرانس تي حملو ڪري [[نيپولين جون جنگيون]] پڄاڻيءَ تائين پهچايون. 1815ع جي [[ويانا ڪانگريس]] کان پوءِ آسٽريائي سلطنت يورپ جي چئن غالب طاقتن مان هڪ ۽ تسليم ٿيل [[عظيم طاقت]] طور سامهون آئي. ساڳئي سال آسٽريا جي صدارت هيٺ [[جرمن ڪنفيڊريشن]] ({{Lang|de|Deutscher Bund}}) قائم ڪئي وئي. حل نه ٿيل سماجي، سياسي ۽ قومي اختلافن سبب جرمن علائقا [[1848ع جا انقلاب|1848ع جي انقلابن]] جي لپيٽ ۾ آيا، جن جو هڪ اهم مقصد متحد جرمني قائم ڪرڻ هو.<ref name="johnson 36">Johnson 36</ref> [[File:Deutscher Bund.svg|thumb|[[جرمن ڪنفيڊريشن]] ۽ ان جي 39 خودمختيار ميمبر رياستن جو نقشو]] جرمنيءَ جي اتحاد بابت مختلف تجويزون موجود هيون، جن ۾ [[ننڍو جرمني ۽ وڏو جرمني|وڏو جرمني]]، [[گريٽر آسٽريا جون گڏيل رياستون|وڏو آسٽريا]] يا آسٽريا کان سواءِ جرمن ڪنفيڊريشن شامل هيون. 1864ع ۾ آسٽريا ۽ پروشيا گڏجي [[ڊينمارڪ]] خلاف جنگ ڪئي ۽ [[شليسويگ]] ۽ [[هولسٽائن]] جون ڊچيون ڊينمارڪ جي قبضي کان آزاد ڪرايون. ٻنهي طاقتن وچ ۾ انهن ڊچين جي انتظام بابت اتفاق نه ٿي سگهيو، جنهن جي نتيجي ۾ 1866ع ۾ [[آسٽريا-پروشيا جنگ]] لڳي. [[ڪونيگريٽس جي جنگ]] ۾ پروشيا هٿان شڪست کان پوءِ<ref name="johnson 36"/> آسٽريا کي جرمن ڪنفيڊريشن ڇڏڻي پئي ۽ ان کان پوءِ هن جرمن سياست ۾ اڳوڻو ڪردار ادا نه ڪيو.<ref name="johnson 55">Lonnie Johnson 55</ref><ref>Schulze 233</ref> آسٽريا جي هابسبرگ بادشاهت پنهنجي جرمن ٻولي ڳالهائيندڙ علائقن کي [[جرمني جو اتحاد|1871ع ۾ قائم ٿيل جرمن سلطنت]] ۾ شامل ڪرڻ ۽ پنهنجي غير جرمن ٻولي ڳالهائيندڙ علائقن تان دستبردار ٿيڻ لاءِ تيار نه هئي، تنهنڪري نئين سلطنت جو تاج پروشيا جي بادشاهه [[فريڊرڪ ولهيلم چوٿون]] کي پيش ڪيو ويو. دٻايل [[1848ع جو هنگري انقلاب|1848ع جي هنگري انقلاب]] کان پوءِ رهجي ويل مسئلن کي حل ڪرڻ لاءِ 1867ع ۾ [[1867ع جو آسٽريا-هنگري ٺاهه|آسٽريا-هنگري ٺاهه]]، جنهن کي ''آؤسگلائخ'' پڻ چيو وڃي ٿو، ڪيو ويو. ان تحت [[فرانز جوزف پهريون]] جي سربراهيءَ هيٺ [[آسٽريائي سلطنت]] ۽ [[هنگري جي بادشاهت]] تي ٻڌل ٻٽي بادشاهت قائم ٿي.<ref>Lonnie Johnson 59</ref> هن گهڻ نسلي [[آسٽريا-هنگري]] سلطنت ۾ [[جرمن]]، [[هنگريائي]]، ڪروئيشيائي، چيڪ، [[پولش ماڻهو|پولش]]، [[روسين]]، سرب، سلوواڪ، سلووين ۽ يوڪريني قومن سان گڏ اطالوي ۽ روماني آباديءَ جون وڏيون برادريون پڻ شامل هيون. قومپرست تحريڪن جي عروج واري دور ۾ آسٽريا-هنگري جهڙي گهڻ نسلي سلطنت تي حڪمراني ڪرڻ ڏينهون ڏينهن وڌيڪ ڏکيو ٿيندو ويو، جنهن سبب حڪومت کي وڌايل ڳجهي پوليس تي گهڻو ڀاڙڻو پيو. تنهن هوندي به آسٽريائي حڪومت ڪجهه معاملن ۾ مختلف قومن کي سهولتون ڏيڻ جي ڪوشش ڪئي. مثال طور، [[سسلائٿينيا]] جا قانون ۽ حڪم شايع ڪندڙ ''رائخس گيزيٽس بلاٽ'' اٺن ٻولين ۾ جاري ٿيندو هو؛ جڏهن تہ سڀني قومي گروهن کي پنهنجي ٻوليءَ ۾ اسڪول هلائڻ ۽ سرڪاري آفيسن ۾ پنهنجي مادري ٻولي استعمال ڪرڻ جو حق حاصل هو. [[File:Austria Hungary ethnic.svg|thumb|[[آسٽريا-هنگري]] جو نسلي نقشو، 1910ع]] مختلف سماجي طبقن سان تعلق رکندڙ ڪيترن ئي آسٽريائي جرمنن، جن ۾ [[جارج ريٽر فون شونيرر]] پڻ شامل هو، آسٽريائي جرمنن ۾ جرمن نسلي سڃاڻپ مضبوط ڪرڻ ۽ آسٽريا کي جرمنيءَ سان ملائڻ (''[[آنشلوس]]'') جي اميد سان [[آسٽريا ۾ جرمن قومپرستي|پين-جرمنزم]] جي ڀرپور حمايت ڪئي.<ref name="DPSO">{{Cite web|date=2000|title=Das politische System in Österreich (The Political System in Austria)|url=http://www.politischebildung.at/upload/polsystem.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20140423112116/http://www.politischebildung.at/upload/polsystem.pdf|archive-date=23 April 2014|access-date=9 July 2014|publisher=Austrian Federal Press Service|page=24|language=de|location=Vienna}}</ref> [[ڪارل لوئيگر]] جهڙن ڪجهه آسٽريائين پڻ پنهنجي سياسي مقصدن کي اڳتي وڌائڻ لاءِ پين-جرمنزم کي عواميت پسنديءَ جي هڪ صورت طور استعمال ڪيو. جيتوڻيڪ بسمارڪ جي پاليسين آسٽريا ۽ آسٽريائي جرمنن کي جرمنيءَ کان ٻاهر رکيو، تڏهن به ڪيترائي آسٽريائي پين-جرمن قومپرست کيس پنهنجو مثالي اڳواڻ سمجهندا هئا. اهي جرمن شهنشاهه [[ولهيلم پهريون، جرمن شهنشاهه|ولهيلم پهرئين]] جي پسنديده گل طور مشهور نيرا ڪارن فلاور پنهنجن ڪوٽن جي بٽڻن ۾ لڳائيندا هئا ۽ جرمن قومي رنگن، ڪاري، ڳاڙهي ۽ پيلي، جون نشانيون پڻ پائيندا هئا. آسٽريائي اسڪولن ۾ انهن ٻنهي نشانين تي عارضي پابندي به لڳائي وئي، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن کي گهڻ نسلي سلطنت خلاف ناراضگيءَ جي اظهار طور استعمال ڪيو ويندو هو.<ref>{{Cite book|last=Unowsky|first=Daniel L.|title=The Pomp and Politics of Patriotism: Imperial Celebrations in Habsburg Austria, 1848–1916|publisher=Purdue University Press|date=2005|page=157}}</ref> آسٽريا کي جرمنيءَ کان ڌار رکڻ سبب ڪيترن آسٽريائين لاءِ قومي سڃاڻپ جو مسئلو پيدا ٿيو. ان صورتحال بابت سوشل ڊيموڪريٽ اڳواڻ [[اوٽو بائوئر]] چيو تہ اها ”اسان جي آسٽريائي ۽ جرمن ڪردار وچ ۾ ڇڪتاڻ“ هئي.<ref>Evan Burr Bukey, Hitler's Austria: Popular Sentiment in the Nazi Era, 1938–1945, p. 6</ref> آسٽريا-هنگري سلطنت ۾ آسٽريائي جرمنن ۽ ٻين نسلي گروهن وچ ۾ پڻ ڇڪتاڻ موجود هئي. ڪيترائي آسٽريائي، خاص طور پين-جرمن تحريڪن سان لاڳاپيل ماڻهو، جرمن نسلي سڃاڻپ کي وڌيڪ مضبوط ڪرڻ جا حامي هئا ۽ اميد رکندا هئا تہ سلطنت جي خاتمي کان پوءِ [[آنشلوس|آسٽريا جو جرمنيءَ سان الحاق]] ممڪن ٿي سگهندو.<ref>Brigitte Hamann, Hitler's Vienna: A Portrait of the Tyrant as a Young Man, p. 394</ref> ڪيترن آسٽريائي پين-جرمن قومپرستن وزيراعظم [[ڪائونٽ ڪازيمير فيلڪس باديني|ڪازيمير ڪائونٽ باديني]] جي 1897ع واري ٻوليءَ بابت فرمان خلاف سخت احتجاج ڪيو. ان فرمان تحت بوهيميا ۾ جرمن ۽ چيڪ ٻولين کي گڏيل سرڪاري ٻولين جو درجو ڏنو ويو ۽ نون سرڪاري عملدارن لاءِ ٻنهي ٻولين ۾ رواني لازمي قرار ڏني وئي. عملي طور ان جو مطلب اهو هو تہ سرڪاري ملازمتن ۾ چيڪ ماڻهن جي ڀرتيءَ جا امڪان وڌيڪ ٿي ويا، ڇاڪاڻ⁠تہ وچولي طبقي جا گهڻا چيڪ جرمن ٻولي ڳالهائي سگهندا هئا، جڏهن تہ جرمن ٻولي ڳالهائيندڙن ۾ چيڪ ٻولي ڄاڻندڙن جو تناسب گهٽ هو. [[الٽرامونٽانزم|الٽرامونٽين]] ڪيٿولڪ سياستدانن ۽ پادرين طرفان هن سڌاري جي حمايت جي ردعمل ۾ ''[[روم کان پري]]'' تحريڪ شروع ٿي، جنهن جي شروعات شونيرر جي حامين ڪئي ۽ جنهن ”جرمن“ عيسائين کي رومن ڪيٿولڪ چرچ ڇڏڻ جي اپيل ڪئي.<ref>{{cite news|last=Suppan|title='Germans' in the Habsburg Empire|publisher=The Germans and the East|date=2008|pages=164, 172}}</ref> === 20هين صديءَ جي شروعات === {{See also|جرمن-آسٽريا جي جمهوريه|پهرين آسٽريائي جمهوريه}} [[عثماني سلطنت]] ۾ [[ٻئي آئيني دور]] جي شروعات کان پوءِ، آسٽريا-هنگري ان موقعي مان فائدو وٺندي 1908ع ۾ [[آسٽريا-هنگري ۾ بوسنيا ۽ هرزيگووينا|بوسنيا ۽ هرزيگووينا]] کي پنهنجي سلطنت ۾ ضم ڪري ڇڏيو.<ref>{{Cite web|title=The Annexation of Bosnia-Herzegovina 1908|url=https://www.mtholyoke.edu/acad/intrel/boshtml/bos127.htm|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130323152047/https://www.mtholyoke.edu/acad/intrel/boshtml/bos127.htm|archive-date=23 March 2013|access-date=25 March 2013|publisher=Mtholyoke.edu}}</ref> 1914ع ۾ [[سراييوو]] ۾ بوسنيائي سرب [[گاوريلو پرنسپ]] هٿان آرچڊيوڪ [[آسٽريا جو فرانز فرڊيننڊ|فرانز فرڊيننڊ جي قتل]]<ref>Johnson 52–54</ref> کي آسٽريا جي اهم سياستدانن ۽ فوجي جنرلن شهنشاهه کي سربيا خلاف جنگ جو اعلان ڪرڻ لاءِ قائل ڪرڻ جي بنياد طور استعمال ڪيو. ان فيصلي [[پهرين مهاڀاري جنگ]] شروع ٿيڻ جي خطري کي وڌايو ۽ نيٺ جنگ ڇڙي پئي، جنهن جي پڄاڻيءَ تي آسٽريا-هنگري سلطنت ٽٽي وئي. پهرين مهاڀاري جنگ ۾ ڏهه لک کان وڌيڪ آسٽريا-هنگري فوجي مارجي ويا.<ref>{{Cite book|last1=Grebler|first1=Leo|title=The Cost of the World War to Germany and Austria-Hungary|last2=Winkler|first2=Wilhelm|publisher=Yale University Press|orig-date=1940|isbn=0-598-94106-1|date=2006-02-17}}</ref> [[File:German Austria (1918) en.svg|thumb|upright=1.4|1918ع ۾ [[جرمن-آسٽريا]] پاران دعويٰ ڪيل جرمن ٻولي ڳالهائيندڙ صوبا. بعد ۾ قائم ٿيل آسٽريا جي ٻي جمهوريه جي سرحد ڳاڙهي ليڪ سان ڏيکاريل آهي.]] 21 آڪٽوبر 1918ع تي شاهي آسٽريا جي پارليامينٽ ''رائخسراٽ'' جا چونڊيل جرمن ميمبر ويانا ۾ گڏ ٿيا ۽ جرمن-آسٽريا جي عارضي قومي اسيمبلي (''Provisorische Nationalversammlung für Deutschösterreich'') قائم ڪيائون. 30 آڪٽوبر تي اسيمبليءَ ''شٽاٽسراٽ'' نالي حڪومت مقرر ڪري [[جرمن-آسٽريا جي جمهوريه]] قائم ڪئي. شهنشاهه هن نئين حڪومت کي اٽليءَ سان رٿيل جنگبندي بابت فيصلي ۾ شريڪ ٿيڻ جي دعوت ڏني، پر حڪومت ان معاملي ۾ حصو وٺڻ کان پاسو ڪيو.<ref>{{Cite book|last=Shepard|first=Gordon|title=The Austrians|date=1996|publisher=Avalon Publishing Group Inc.|isbn=978-0-7867-3066-7}}</ref> نتيجي طور 3 نومبر 1918ع تي جنگ جي خاتمي جي ذميواري رڳو شهنشاهه ۽ سندس حڪومت تي رهي. 11 نومبر تي شهنشاهه، پراڻي ۽ نئين حڪومتن جي وزيرن جي صلاح تي، اعلان ڪيو تہ هو هاڻي رياستي معاملن ۾ حصو نه وٺندو. 12 نومبر تي جرمن-آسٽريا قانوني طور پاڻ کي جمهوري جمهوريه ۽ نئين جرمن جمهوريه جو حصو قرار ڏنو. 10 نومبر 1920ع تي منظور ٿيل آئين تحت ''شٽاٽسراٽ'' جو نالو بدلائي ''بُنڊس ريگيرونگ'' (وفاقي حڪومت) ۽ ''نيشنل فرزاملونگ'' جو نالو ''نيشنل راٽ'' (قومي ڪائونسل) رکيو ويو.<ref>{{Cite web|title=Austria: notes|url=http://www.archontology.org/nations/austria/au_rep1/01_laws.php|access-date=4 February 2021|website=Archontology|archive-date=16 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210416090109/http://www.archontology.org/nations/austria/au_rep1/01_laws.php|url-status=live}}</ref> 1919ع جي [[سينٽ جرمين جو معاهدو|سينٽ جرمين جي معاهدي]] (۽ هنگري لاءِ 1920ع جي [[ٽريانون جو معاهدو|ٽريانون جي معاهدي]]) وچ يورپ جي انهيءَ نئين سياسي بندوبست جي تصديق ۽ استحڪام ڪيو، جيڪو وڏي حد تائين نومبر 1918ع ۾ وجود ۾ اچي چڪو هو. ان بندوبست تحت نيون رياستون قائم ٿيون ۽ موجوده رياستن جون سرحدون تبديل ڪيون ويون. آسٽريا-هنگري جا جرمن ٻولي ڳالهائيندڙ آسٽريائي علائقا محدود ٿي هڪ ننڍڙي رياست، جرمن-آسٽريا جي جمهوريه (جرمن: ''Republik Deutschösterreich'')، تائين رهجي ويا؛ البت گهڻو ڪري جرمن ٻولي ڳالهائيندڙ [[ڏکڻ ٽيرول]] ان ۾ شامل نه ڪيو ويو.<ref>{{Citation|last=Moos|first=Carlo|title=A Land on the Threshold. South Tyrolean Transformations, 1915–2015|pages=27–39|date=2017|editor-last=Georg Grote and Hannes Obermair|contribution=Südtirol im St. Germain-Kontext|place=Oxford-Berne-New York|publisher=Peter Lang|isbn=978-3-0343-2240-9}}</ref><ref>In Habsburg Austria-Hungary, "German-Austria" was an unofficial term for the areas of the empire inhabited by Austrian Germans.</ref><ref>Alfred D. Low, ''The Anschluss Movement, 1918–1919, and the Paris Peace Conference'', pp. 135–138.</ref> آسٽريا جي جرمنيءَ سان الحاق جي خواهش ان وقت آسٽريا ۽ جرمني ٻنهي جي مختلف سماجي طبقن ۾ وڏي پيماني تي موجود هئي.<ref>Alfred D. Low, ''The Anschluss Movement, 1918–1919, and the Paris Peace Conference'', pp. 3–4</ref> 12 نومبر تي جرمن-آسٽريا کي جمهوريه قرار ڏنو ويو ۽ سوشل ڊيموڪريٽ [[ڪارل رينر]] کي عارضي چانسلر مقرر ڪيو ويو. ساڳئي ڏينهن تيار ڪيل عارضي آئين جي شق 1 ۾ چيو ويو تہ ”جرمن-آسٽريا هڪ جمهوري جمهوريه آهي“، جڏهن تہ شق 2 ۾ چيو ويو تہ ”جرمن-آسٽريا جرمن رائخ جو اڻٽٽ حصو آهي“.<ref>Mary Margaret Ball, ''Post-war German-Austrian Relations: The Anschluss Movement, 1918–1936'', pp. 11–15</ref> [[سينٽ جرمين جو معاهدو|سينٽ جرمين جي معاهدي]] ۽ [[ورسائي جو معاهدو|ورسائي جي معاهدي]] آسٽريا ۽ جرمنيءَ جي اتحاد تي واضح پابندي لاڳو ڪئي.<ref>Roderick Stackelberg, ''Hitler's Germany: Origins, Interpretations, Legacies'', pp. 161–162</ref><ref>{{Cite web|title=Treaty of Peace between the Allied and Associated Powers and Austria; Protocol, Declaration and Special Declaration [1920&#93; ATS 3|url=http://www.austlii.edu.au/au/other/dfat/treaties/1920/3.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20000917221810/http://www.austlii.edu.au/au/other/dfat/treaties/1920/3.html|archive-date=17 September 2000|access-date=15 June 2011|publisher=Austlii.edu.au}}</ref> انهن معاهدن جرمن-آسٽريا کي پنهنجو نالو بدلائي ”آسٽريا جي جمهوريه“ رکڻ لاءِ پڻ پابند ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ [[پهرين آسٽريائي جمهوريه]] وجود ۾ آئي.<ref>Mary Margaret Ball, ''Post-war German-Austrian Relations: The Anschluss Movement, 1918–1936'', pp. 18–19</ref><ref>Montserrat Guibernau, ''The Identity of Nations'', pp. 70–75</ref> 30 لک کان وڌيڪ جرمن ٻولي ڳالهائيندڙ آسٽريائي نئين آسٽريائي جمهوريه جي سرحدن کان ٻاهر رهجي ويا ۽ نئين قائم ٿيل يا وڌايل رياستن [[چيڪوسلوواڪيا]]، [[يوگوسلاويا]]، [[هنگري]] ۽ اٽليءَ ۾ اقليتن جي حيثيت سان رهڻ لڳا.<ref>Brook-Shepherd 246</ref> انهن علائقن ۾ [[ڏکڻ ٽيرول]] ۽ [[جرمن بوهيميا]] پڻ شامل هئا. جرمن بوهيميا ۽ [[سوڊيٽن لينڊ]] جي حيثيت بعد ۾ [[ٻي مهاڀاري جنگ]] کان اڳ ۽ ان دوران اهم سياسي مسئلو بڻجي وئي.<ref name="a1">Brook-Shepherd 245</ref> آسٽريا ۽ [[يوگوسلاويا جي بادشاهت]] جي وچ واري سرحد جو فيصلو آڪٽوبر 1920ع ۾ ٿيل [[ڪارينٿيا ريفرنڊم]] ذريعي ڪيو ويو. ان جي نتيجي ۾ اڳوڻي آسٽريا-هنگري تاجي علائقي [[ڪارينٿيا]] جو وڏو حصو آسٽريا کي مليو. اهڙيءَ ريت ٻنهي ملڪن جي سرحد [[ڪاراونڪس]] جبلن جي قطار تي مقرر ٿي، جڏهن تہ سلووين آباديءَ جو هڪ وڏو حصو آسٽريا اندر رهجي ويو. === جنگين جي وچ وارو دور ۽ ٻي عالمي جنگ === {{See also|پهرين آسٽريائي جمهوريه|آسٽريا جي وفاقي رياست|آنشلوس|نازي جرمنيءَ اندر آسٽريا|آسٽريا ۾ يهودين جي تاريخ#آسٽريا ۾ هولوڪاسٽ}} جنگ کان پوءِ مهانگائي سبب ڪروني، جيڪا اڃا تائين آسٽريا جي ڪرنسي هئي، جي قدر گهٽجڻ شروع ٿي. 1922ع جي سرءُ ۾ آسٽريا کي [[قومن جي ليگ]] جي نگرانيءَ هيٺ هڪ بين الاقوامي قرض ڏنو ويو.<ref>Brook-Shepherd 257–258</ref> هن قرض جو مقصد ملڪ کي ڏيوالپڻي کان بچائڻ، ڪرنسي کي مستحڪم ڪرڻ ۽ آسٽريا جي مجموعي معاشي حالت بهتر ڪرڻ هو. قرض جي شرطن سبب آسٽريا جي اقتصادي پاليسين تي قومن جي ليگ جي نگراني وڌي وئي. 1925ع ۾ ''[[آسٽريائي شلنگ]]'' متعارف ڪرايو ويو، جنهن ڪروني کي 10,000:1 جي شرح سان بدلائي ڇڏيو. ان جي استحڪام سبب ان کي بعد ۾ ”الپائن ڊالر“ جو لقب ڏنو ويو. 1925ع کان 1929ع تائين معيشت ٿوري عرصي لاءِ بهتر رهي، پر [[1929ع وارو وال اسٽريٽ ڪراش|بليڪ ٽيوزڊي]] کان پوءِ شديد بحران جي ويجهو پهچي وئي. [[پهرين آسٽريائي جمهوريه]] 1933ع تائين قائم رهي، جڏهن چانسلر [[اينگلبرٽ ڊولفُس]]، جنهن عمل کي هن [[پارليامينٽ جو پاڻمرادو خاتمو|”پارليامينٽ جو پاڻمرادو خاتمو“]] سڏيو، هڪ آمرانه نظام قائم ڪيو جيڪو [[اطالوي فاشزم]] ڏانهن مائل هو.<ref name="johnson 104">Lonnie Johnson 104</ref><ref name="brook 269">Brook-Shepherd 269–270</ref> ان وقت جون ٻه وڏيون سياسي قوتون، سوشل ڊيموڪريٽ ۽ قدامت پسند، پنهنجون نيم فوجي تنظيمون رکنديون هيون.<ref name="Brook-Shepherd 261">Brook-Shepherd 261</ref> سوشل ڊيموڪريٽن جي ''[[ريپبليڪانيشر شوتس بُنڊ]]'' کي غيرقانوني قرار ڏنو ويو، پر اها اڃا تائين سرگرم هئي،<ref name="Brook-Shepherd 261"/> ۽ 12 کان 15 فيبروري 1934ع تائين [[آسٽريائي گهرو ويڙهه]] ٿي.<ref name="johnson 104"/><ref name="brook 269"/><ref name="johnson 107">Johnson 107</ref> فيبروري 1934ع ۾ ''شوتس بُنڊ'' جي ڪيترن ميمبرن کي ڦاسي ڏني وئي،<ref>Brook-Shepherd 283</ref> سوشل ڊيموڪريٽڪ پارٽي تي پابندي لڳائي وئي ۽ ان جا ڪيترائي ميمبر قيد ٿيا يا ملڪ ڇڏڻ تي مجبور ٿيا.<ref name="johnson 107"/> 1 مئي 1934ع تي [[آسٽروفاشزم|آسٽروفاشسٽن]] نئون آئين (''Maiverfassung'') نافذ ڪيو، جنهن ڊولفُس جي اختيارن کي وڌيڪ مضبوط ڪيو، پر 25 جولاءِ تي هو [[آسٽريائي نازي]]ن جي [[جولاءِ پُچ]] واري بغاوت جي ڪوشش دوران قتل ڪيو ويو.<ref>Lonnie Johnson 109</ref><ref>Brook-Shepherd 292</ref> [[File:Bundesarchiv Bild 183-1987-0922-500, Wien, Heldenplatz, Rede Adolf Hitler.jpg|thumb|[[ايڊولف هٽلر]] 1938ع ۾ ويانا جي [[هيلڊن پلاٽس]] ۾ تقرير ڪندي]] سندس جانشين [[ڪرٽ شوشنيگ]] آسٽريا کي هڪ ”جرمن رياست“ سمجهندو هو ۽ آسٽريائين کي ”بهتر جرمن“ قرار ڏيندو هو، پر هو آسٽريا جي آزادي برقرار رکڻ جو حامي هو.<ref>{{Cite book|last=Ryschka|first=Birgit|title=Constructing and Deconstructing National Identity: Dramatic Discourse in Tom Murphy's The Patriot Game and Felix Mitterer's in Der Löwengrube|date=1 January 2008|publisher=Peter Lang|isbn=978-3-631-58111-7}}</ref> هن 9 مارچ 1938ع تي اعلان ڪيو تہ آسٽريا جي جرمنيءَ کان آزاديءَ بابت [[ريفرينڊم]] 13 مارچ تي ڪرايو ويندو. ==== نازي حڪمراني ==== 12 مارچ 1938ع تي آسٽريائي نازين حڪومت تي قبضو ڪري ورتو، جڏهن تہ جرمن فوجون ملڪ ۾ داخل ٿي ويون، جنهن سبب شوشنيگ جو ريفرينڊم نه ٿي سگهيو.<ref name="johnson 112">Lonnie Johnson 112–113</ref> 13 مارچ 1938ع تي آسٽريا جو جرمنيءَ سان ''[[آنشلوس]]''، يعني الحاق، سرڪاري طور اعلان ڪيو ويو. ٻن ڏينهن کان پوءِ آسٽريا ڄائو [[ايڊولف هٽلر]] ويانا جي [[هيلڊن پلاٽس]] ۾ پنهنجي وطن جي ”باقي [[نازي جرمني|جرمن رائخ]] سان ٻيهر اتحاد“ جو اعلان ڪيو. اپريل 1938ع ۾ هڪ ريفرينڊم ڪرايو ويو، جنهن ذريعي جرمنيءَ سان الحاق جي تصديق ڪئي وئي. 10 اپريل 1938ع تي جرمنيءَ ۾، جنهن ۾ تازو ضم ڪيل آسٽريا پڻ شامل هو، پارلياماني چونڊون ڪرايون ويون. اهي نازي حڪمرانيءَ هيٺ رائخسٽيگ جون آخري چونڊون هيون ۽ عملي طور هڪ سوال واري ريفرينڊم جي صورت ۾ هيون، جنهن ۾ ووٽرن کان 813 ميمبرن واري رائخسٽيگ لاءِ نازي پارٽيءَ جي هڪ ئي فهرست ۽ آسٽريا جي الحاق بابت منظوري پڇي وئي. يهودين، روما ۽ سنتي ماڻهن کي ووٽ ڏيڻ جي اجازت نه هئي.<ref>Robert Gellately, Social Outsiders in Nazi Germany, (2001), p. 216</ref> سرڪاري انگن موجب ٽرن آئوٽ 99.5٪ هو ۽ 98.9٪ ووٽن ”ها“ ۾ وڌا. آسٽريا ۾ 4,484,475 اهل ووٽرن مان سرڪاري طور 99.71٪ ووٽنگ ۾ حصو ورتو ۽ 99.73٪ ووٽ الحاق جي حق ۾ هئا.<ref name="test">[[1938 German election and referendum]]</ref> جيتوڻيڪ آسٽريا جي ڪيترن علائقن ۾ ''آنشلوس'' جي حمايت موجود هئي، پر جرمن فوجن جو هر هنڌ هڪجهڙي جوش سان استقبال نه ٿيو، خاص طور [[ويانا]] ۾، جتي آسٽريا جي سڀ کان وڏي يهودي آبادي رهندي هئي.<ref>Evan Burr Bukey, Hitler's Austria: Popular Sentiment in the Nazi Era, 1938–1945, p. 33</ref> تنهن هوندي به، پروپيگنڊا، دٻاءَ ۽ نتيجن ۾ هٿ چراند جي باوجود، ''آنشلوس'' لاءِ حقيقي ۽ وڏي حمايت پڻ موجود هئي،<ref>Ian Kershaw (2001) Hitler 1936-1945" Nemesis, p.83</ref> ڇاڪاڻ⁠تہ آسٽريا ۽ جرمنيءَ جي ڪيترن جرمنن ان کي سڀني جرمنن جي هڪ رياست ۾ دير سان ٿيندڙ اتحاد جي مڪمل ٿيڻ طور ڏٺو.<ref>Roderick Stackelberg, Hitler's Germany: Origins, Interpretations, Legacies, p.170</ref> [[File:OstmarkMap.png|thumb|upright=1.25|1941ع ۾ آسٽريا، جڏهن ان کي ”[[اوستمارڪ (آسٽريا)|اوستمارڪ]]“ سڏيو ويندو هو]] 13 مارچ 1938ع تي آسٽريا [[ٽئين رائخ]] ۾ ضم ٿي ويو ۽ هڪ آزاد ملڪ طور وجود وڃائي ويٺو. آسٽريائي يهودين جي ملڪيت جي [[آريائيزيشن (نازيت)|آريائيزيشن]] مارچ جي وچ ڌاري ئي شروع ٿي وئي. شروعاتي مرحلي کي ”جهنگلي“ يعني غيرقانوني آريائيزيشن چيو ويندو هو، پر جلد ئي ان کي قانوني ۽ بيوروڪريٽڪ طريقي سان منظم ڪيو ويو ته جيئن يهودي شهرين جي ملڪيت ضبط ڪري سگهجي. ان وقت [[ايڊولف آئخمان]]، جيڪو آسٽريا ۾ وڏو ٿيو هو، ويانا موڪليو ويو ۽ يهودين جي ايذاءَ ۽ جلاوطنيءَ جي ڪارروائين ۾ شامل ڪيو ويو. نومبر 1938ع جي پوگروم، جنهن کي ”[[ڪرسٽال ناخت]]“ پڻ چيو وڃي ٿو، دوران ويانا، ڪلاگنفرٽ، لنز، گراز، سالزبرگ، انسبرڪ ۽ لوئر آسٽريا جي ڪيترن شهرن ۾ يهودين ۽ يهودي ادارن، جن ۾ عبادتگاهون به شامل هيون، تي تشدد وارا حملا ڪيا ويا.<ref>{{Cite web|title=DÖW – Erkennen – Ausstellung – 1938 – Die Verfolgung der österreichischen Juden|url=https://www.doew.at/erkennen/ausstellung/1938/die-verfolgung-der-oesterreichischen-juden|website=doew.at|access-date=21 February 2021|archive-date=6 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220706103854/https://www.doew.at/erkennen/ausstellung/1938/die-verfolgung-der-oesterreichischen-juden|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|title=Jüdische Gemeinde – Wien (Österreich)|url=https://www.xn--jdische-gemeinden-22b.de/index.php/gemeinden/u-z/2087-wien-oesterreich|website=xn—jdische-gemeinden-22b.de|access-date=21 February 2021|archive-date=10 June 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220610035119/https://www.xn--jdische-gemeinden-22b.de/index.php/gemeinden/u-z/2087-wien-oesterreich|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|title=Jewish Vienna|url=https://www.wien.gv.at/english/culture/jewishvienna|website=wien.gv.at|access-date=21 February 2021|archive-date=16 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210416073430/https://www.wien.gv.at/english/culture/jewishvienna/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.zeit.de/2018/11/nationalsozialismus-oesterreich-anschluss-antisemitismus-adolf-eichmann/komplettansicht|title=Hitlers willige Vasallen|newspaper=Die Zeit|date=12 March 2018|access-date=21 February 2021|archive-date=5 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220505105703/https://www.zeit.de/2018/11/nationalsozialismus-oesterreich-anschluss-antisemitismus-adolf-eichmann/komplettansicht|url-status=live|last1=Riedl|first1=Joachim}}</ref><ref>Wolfgang Häusler, ''Das Jahr 1938 und die österreichischen Juden.'' In: Dokumentationsarchiv des österreichischen Widerstandes: "Anschluß" 1938. Vienna, 1988.</ref> [[اوٽو فون هابسبرگ]]، جيڪو نازين جو سخت مخالف ۽ آسٽريا-هنگري جو آخري ولي عهد هو، ان وقت بيلجيم ۾ هو. شوشنيگ کيس ڪجهه حد تائين بادشاهتي متبادل طور به ڏسندو هو. اوٽو ''آنشلوس'' جي کليل مخالفت ڪئي، جنهن سبب نازي حڪومت کيس گهربل شخص قرار ڏنو، سندس ملڪيت ضبط ٿيڻ واري هئي ۽ گرفتار ٿيڻ جي صورت ۾ کيس فوري طور قتل ڪرڻ جو خطرو هو.<ref>Elisabeth Boeckl-Klamper, Thomas Mang, Wolfgang Neugebauer, ''Gestapo-Leitstelle Wien 1938–1945.'' Vienna 2018, {{ISBN|978-3-9024-9483-2}}, pp. 299–305; James Longo, ''Hitler and the Habsburgs: The Fuhrer's Vendetta Against the Austrian Royals'' (2018); Stephan Baier, Eva Demmerle, ''Otto von Habsburg. Die Biografie.'' Amalthea, Wien 2002, {{ISBN|978-3-8500-2486-0}}, p. 122.</ref> 1938ع ۾ نازين آسٽريا جو نالو بدلائي ”[[اوستمارڪ (آسٽريا)|اوستمارڪ]]“ رکيو،<ref name="johnson 112"/> جيڪو 1942ع تائين استعمال ٿيندو رهيو، ان کان پوءِ ان کي ”الپائن ۽ ڊينيوب رائخسگائو“ (''Alpen-und Donau-Reichsgaue'') سڏيو ويو.<ref>{{Cite book|last=Jelavich|first=Barbara|title=Modern Austria: Empire and Republic, 1815–1986|publisher=Cambridge University Press|date=2008|isbn=978-0-521-31625-5|page=227}}</ref><ref>{{Cite book|last=Schmitz-Berning|first=Cornelia|title=Vokabular des Nationalsozialismus|publisher=de Gruyter|date=2007|isbn=978-3-11-019549-1|page=24|language=de}}</ref> جيتوڻيڪ ٽئين رائخ جي ڪل آباديءَ ۾ آسٽريائين جو حصو فقط 8٪ هو،<ref name="dav_art_nazi_past"/> پر ڪيترائي اهم نازي اڳواڻ آسٽريا ڄاوا هئا، جن ۾ [[ايڊولف هٽلر]]، [[ارنسٽ ڪالٽنبرونر]]، [[آرتھر زائس-انڪوارٽ]]، [[فرانز شٽانگل]]، [[الوئيس برونر]]، [[فريڊرڪ رائنر]] ۽ [[اوڊيلو گلوبوچنڪ]] شامل هئا.<ref>Ian Wallace (1999) "German-speaking exiles in Great Britain" Rodopi p.81 ISBN 9789042004153</ref> [[ايس ايس]] جي ميمبرن مان 13٪ کان وڌيڪ ۽ نازي [[قتل گاهه ڪئمپ|قتل گاهه ڪئمپن]] جي عملي مان 40٪ تائين آسٽريائي هئا.<ref name="dav_art_nazi_past">David Art (2006) "The politics of the Nazi past in Germany and Austria" Cambridge University Press p.43 ISBN 9780521856836</ref> [[نازي حڪمراني هيٺ آسٽريا|رائخسگائو]] ۾، مرڪزي [[مائوٿاوزن حراستي ڪئمپ|مائوٿاوزن حراستي ڪئمپ]] کان سواءِ، سڀني صوبن ۾ ڪيترائي ذيلي ڪئمپ هئا، جتي يهودين ۽ ٻين قيدين کي قتل، تشدد ۽ جبري محنت لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو.<ref>Österreichische Historikerkommission, ''Schlussbericht der Historikerkommission der Republik Österreich.'' Volume 1, 2003, pp 85.</ref> ان وقت علائقو اتحادي هوائي جهازن جي شروعاتي ڪارروائيءَ جي حد کان ٻاهر هجڻ سبب هٿيارن جي صنعت وڏي پيماني تي وڌائي وئي، جنهن ۾ حراستي ڪئمپن جي قيدين کان جبري محنت ڪرائي ويندي هئي؛ خاص طور جنگي جهازن، ٽينڪن ۽ ميزائلن جي پيداوار ۾.<ref>Norbert Schausberger, ''Rüstung in Österreich 1938–1945'', Vienna (1970).</ref><ref>{{Cite web|date=26 July 2010|title=Hitlers Schuldendiktat: Wie Hitlers Kriegswirtschaft wirklich lief|url=https://profil.at/home/hitlers-schuldendiktat-wie-hitlers-kriegswirtschaft-273933|publisher=profil.at|access-date=1 April 2021|archive-date=15 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210415232658/https://www.profil.at/home/hitlers-schuldendiktat-wie-hitlers-kriegswirtschaft-273933|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|title=Zwangsarbeit für die Rüstungsindustrie|publisher=KZ-Gedenkstätte Mauthausen|url=https://www.mauthausen-memorial.org/de/Wissen/Das-Konzentrationslager-Mauthausen-1938-1945/Zwangsarbeit-fuer-die-Ruestungsindustrie|website=mauthausen-memorial.org|access-date=21 February 2021|archive-date=16 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210416090110/https://www.mauthausen-memorial.org/de/Wissen/Das-Konzentrationslager-Mauthausen-1938-1945/Zwangsarbeit-fuer-die-Ruestungsindustrie|url-status=live}}</ref> [[آسٽريائي مزاحمت]] جا گهڻا گروهه جلد ئي [[گيسٽاپو]] هٿان ٽوڙيا ويا. [[ڪارل بوريان]] جي گروهه جا ويانا ۾ گيسٽاپو جي مرڪزي دفتر کي ڌماڪي سان اڏائڻ جا منصوبا ظاهر ٿي ويا،<ref>Karl Glanz (2020) ''Die Sozialdemokratie'' p 28</ref> پر بعد ۾ ڦاسي ڏنل پادري [[هائنريخ مائير]] جي اڳواڻيءَ وارو اهم مزاحمتي گروهه [[ٻي عالمي جنگ جا اتحادي|اتحادين]] سان رابطو قائم ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو. هن نام نهاد مائير-ميسنر گروهه اتحادين کي انهن هٿيارن جي ڪارخانن بابت ڄاڻ موڪلي، جتي [[وي-1 اڏامندڙ بم]]، [[وي-2 راڪيٽ]]، [[ٽائيگر پهريون|ٽائيگر ٽينڪ]] ۽ جهاز جهڙوڪ [[ميسرشميٽ بي ايف 109]] ۽ [[ميسرشميٽ مي 163 ڪوميٽ]] تيار ٿيندا هئا. اها ڄاڻ [[آپريشن ڪراس بو]] ۽ [[آپريشن هائڊرا (1943)|آپريشن هائڊرا]] جي ڪاميابيءَ لاءِ اهم هئي، جيڪي [[آپريشن اوورلارڊ]] کان اڳ جون ڪارروايون هيون. آمريڪي ڳجهي اداري [[آفيس آف اسٽريٽجڪ سروسز|او ايس ايس]] سان رابطي ۾ رهندڙ هن گروهه جلد ئي وڏي پيماني تي ٿيندڙ قتلن ۽ [[نازي حراستي ڪئمپون|حراستي ڪئمپن]]، جهڙوڪ [[آشويٽس حراستي ڪئمپ|آشويٽس]]، بابت پڻ معلومات فراهم ڪئي. گروهه جو مقصد نازي جرمنيءَ کي جلد کان جلد جنگ هارائڻ تي مجبور ڪرڻ ۽ هڪ آزاد آسٽريا ٻيهر قائم ڪرڻ هو.<ref>Christoph Thurner (2017) ''The CASSIA Spy Ring in World War II Austria: A History of the OSS's Maier-Messner Group'' p. 35.</ref><ref>Elisabeth Boeckl-Klamper, Thomas Mang, Wolfgang Neugebauer, (2018) ''Gestapo-Leitstelle Wien 1938–1945'' ISBN 9783902494832 p 299–305</ref><ref>Hansjakob Stehle, "Die Spione aus dem Pfarrhaus (German: The spies from the rectory)". In: Die Zeit, 5 January 1996</ref> [[File:KZ Mauthausen.jpg|thumb|1945ع ۾ [[مائوٿاوزن حراستي ڪئمپ]] جي آزادي]] === اتحادي قبضي وارو دور === 13 اپريل 1945ع تي [[سوويت يونين|سوويت]] [[ويانا مهم]] دوران ويانا تي قبضو ٿي ويو، جيڪو ٽئين رائخ جي مڪمل خاتمي کان ٿورو اڳ ٿيو. حملي آور اتحادي طاقتن، خاص طور آمريڪين، هڪ مفروضي ”الپائن قلعي واري آپريشن“ جي امڪان بابت منصوبابندي ڪئي هئي، جنهن تحت نازي قيادت جي آخري مزاحمتي مرڪز جو وڏو حصو آسٽريا جي [[اوڀر الپس]] جي جبلن ۾ قائم ٿيڻ جو انديشو هو. پر ٽئين رائخ جي تيزيءَ سان خاتمي سبب اهڙو منصوبو عملي صورت اختيار نه ڪري سگهيو. [[ڪارل رينر]] ۽ [[ايڊولف شيرف]] ([[آسٽريا جي سوشل ڊيموڪريٽڪ پارٽي|آسٽريا جي سوشلسٽ پارٽي]])، ليوپولڊ ڪنشڪ ([[ڪرسچن سوشل پارٽي (آسٽريا)|ڪرسچن سوشل پارٽي]]) ۽ [[يوهان ڪوپلينيگ]] ([[آسٽريا جي ڪميونسٽ پارٽي]]) 27 اپريل 1945ع تي آزاديءَ جي اعلان ذريعي آسٽريا جي ٽئين رائخ کان علحدگيءَ جو اعلان ڪيو ۽ ساڳئي ڏينهن ويانا ۾ رياستي چانسلر رينر جي سربراهيءَ هيٺ [[عبوري حڪومت]] قائم ڪئي. ان قدم کي فاتح [[ڳاڙهي فوج]] جي منظوري حاصل هئي ۽ [[جوزف اسٽالن]] پڻ ان جي پٺڀرائي ڪئي.<ref name="johnson 135">Lonnie Johnson 135–136</ref> هن تاريخ کي سرڪاري طور ٻي جمهوريه جي پيدائش جو ڏينهن پڻ چيو وڃي ٿو. اپريل جي آخر تائين اولهه ۽ ڏکڻ آسٽريا جو گهڻو حصو اڃا نازي قبضي هيٺ هو. 1 مئي 1945ع تي 1920ع وارو [[وفاقي آئيني قانون]]، جيڪو آمر ڊولفُس 1 مئي 1934ع تي ختم ڪيو هو، ٻيهر نافذ قرار ڏنو ويو. 1939ع کان 1945ع تائين آسٽريا جي فوجي فوتگين جو ڪل انگ 260,000 هو.<ref>Rüdiger Overmans (2000) ''Deutsche militärische Verluste im Zweiten Weltkrieg'' Oldenbourg</ref> [[آسٽريا ۾ هولوڪاسٽ|هولوڪاسٽ]] دوران مارجي ويل يهودي آسٽريائين جو ڪل انگ لڳ ڀڳ 65,000 هو.<ref>[https://www.britannica.com/EBchecked/topic/44183/Austria/33382/Anschluss-and-World-War-II Anschluss and World War II] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090820033236/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/44183/Austria/33382/Anschluss-and-World-War-II |date=20 August 2009 }}. Britannica Online Encyclopedia.</ref> لڳ ڀڳ 140,000 يهودي آسٽريائي 1938ع–1939ع دوران ملڪ ڇڏي ڀڄي ويا هئا. هزارين آسٽريائين سنگين نازي ڏوهن ۾ حصو ورتو؛ رڳو [[مائوٿاوزن حراستي ڪئمپ|مائوٿاوزن-گوسن حراستي ڪئمپ]] ۾ ئي لکين ماڻهو مارجي ويا. هن حقيقت کي چانسلر [[فرانز ورانٽسڪي]] 1992ع ۾ سرڪاري طور تسليم ڪيو. [[File:Uno City Kaiserwasser.jpg|thumb|right|[[ويانا ۾ گڏيل قومن جي آفيس]]]] [[اتحادي قبضي هيٺ آسٽريا]] کي [[ٻي عالمي جنگ]] کان پوءِ مختلف [[فوجي قبضي]] وارن علائقن ۾ ورهايو ويو. ملڪ جو انتظام [[آسٽريا لاءِ اتحادي ڪميشن]] هلائيندي هئي.<ref>Lonnie Johnson 137</ref> 1943ع جي [[ماسڪو اعلان]] ۾ طئي ڪيل اصولن موجب اتحادين آسٽريا سان جرمنيءَ جي ڀيٽ ۾ ڪجهه مختلف طريقي سان ورتاءُ ڪيو.<ref name="johnson 135"/> سوشل ڊيموڪريٽن، قدامت پسندن ۽ ڪميونسٽن تي ٻڌل آسٽريائي حڪومت [[ويانا]] ۾ قائم هئي، جيڪو سوويت قبضي واري علائقي سان گهيريل هو. [[ٻي عالمي جنگ جا اتحادي|اتحادين]] آڪٽوبر 1945ع ۾ هن حڪومت کي تسليم ڪيو، جيتوڻيڪ اهو خدشو موجود هو تہ [[ڪارل رينر]] اسٽالن جو حامي يا تابع ٿي سگهي ٿو.<ref>Manfried Rauchensteiner, ''Der Sonderfall. Die Besatzungszeit in Österreich 1945 bis 1955'' (The Special Case. The Time of Occupation in Austria 1945 to 1955), edited by Heeresgeschichtliches Museum / Militärwissenschaftliches Institut (Museum of Army History / Institute for Military Science), Vienna 1985</ref> 26 جولاءِ 1946ع تي آسٽريائي پارليامينٽ پهريون [[قومي ملڪيت ۾ وٺڻ|قومي ملڪيت ۾ وٺڻ]] وارو قانون منظور ڪيو، جنهن تحت لڳ ڀڳ 70 کاڻين ۽ صنعتي ادارن کي رياستي ملڪيت ۾ ورتو ويو. ملڪيت جي تحفظ ۽ اقتصادي منصوبابندي واري وزارت (''Ministerium für Vermögenssicherung und Wirtschaftsplanung'') وزير [[پيٽر ڪرائولانڊ]] ([[آسٽريائي عوامي پارٽي|او وي پي]]) جي سربراهيءَ هيٺ قومي ملڪيت ۾ ورتل صنعتن جي نگراني ڪندي هئي.<ref>{{cite book|editor1=Gunter Bischof|title=Austria in the Nineteen Fifties|publisher=Taylor & Francis|year=2020|isbn=978-1-000-67584-9}}</ref> === آزادي === 15 مئي 1955ع تي ڪيترن سالن تائين هلندڙ ۽ [[سرد جنگ]] کان متاثر ڳالهين کان پوءِ آسٽريا، ٻي عالمي جنگ جي اتحادي طاقتن سان [[آسٽريائي رياستي معاهدو]] ڪري مڪمل آزادي ٻيهر حاصل ڪئي. 26 آڪٽوبر 1955ع تائين سموريون قبضي واريون فوجون ملڪ ڇڏي چڪيون هيون ۽ آسٽريا پارليامينٽ جي قانون ذريعي پنهنجي ''مستقل غيرجانبداري'' جو اعلان ڪيو.<ref name="johnson 153">Lonnie Johnson 153</ref> اڄ اهو ڏينهن آسٽريا جو [[آسٽريا جو قومي ڏينهن|قومي ڏينهن]] ۽ سرڪاري موڪل آهي.<ref>{{Cite web|title=The Austrian National Day|url=https://www.austria.org/national-day|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20181025070927/https://www.austria.org/national-day|archive-date=25 October 2018|access-date=24 October 2018|publisher=Austrian Embassy, Washington|language=en-US}}</ref> [[ٽيرول]] جي حيثيت آسٽريا ۽ [[اٽلي]] وچ ۾ گهڻي عرصي تائين حل طلب مسئلو رهي. اڄ به آسٽريا جي شهرن ۾ لڳ ڀڳ 20 چوڪ ”Südtiroler Platz“، يعني ”ڏکڻ ٽيرول چوڪ“ جي نالي سان موجود آهن، جيڪي آسٽريا طرفان وڃايل سمجهيل علائقن جي ياد سان لاڳاپيل آهن. [[ڏکڻ ٽيرول جي آزاديءَ واري تحريڪ]] پاران 1950ع ۽ 1960ع واري ڏهاڪي ۾ دهشتگرد ڪاررواين جا واقعا دستاويز ٿيل آهن. بعد ۾ اطالوي مرڪزي حڪومت ٽيرول کي وڏي حد تائين خودمختياري ڏني. [[File:Tratado de Lisboa 13 12 2007 (081).jpg|thumb|right|آسٽريا 1995ع ۾ [[يورپي يونين]] جو ميمبر ٿيو ۽ 2007ع ۾ [[لزبن معاهدو]] صحيح ڪيو.]] [[ٻي آسٽريائي جمهوريه]] جو سياسي نظام 1920ع ۽ 1929ع جي آئينن تي ٻڌل آهي، جيڪي 1945ع ۾ ٻيهر نافذ ڪيا ويا. هن نظام جي هڪ خاصيت ''[[پروپورٽس]]'' هئي، جنهن تحت سياسي اهميت وارا ڪيترائي عهدا [[آسٽريا جي سوشل ڊيموڪريٽڪ پارٽي]] (ايس پي او) ۽ [[آسٽريائي عوامي پارٽي]] (او وي پي) جي ميمبرن وچ ۾ تناسب سان ورهايا ويندا هئا.<ref>Lonnie Johnson 139</ref> لازمي رڪنيت واريون مفاد گروهي ”چيمبرون“، جهڙوڪ مزدورن، واپارين ۽ هارين جون تنظيمون، به تمام اثرائتيون ٿي ويون ۽ قانون سازيءَ جي عمل ۾ اڪثر انهن سان صلاح مشورو ڪيو ويندو هو؛ ان ڪري اهڙا قانون تمام گهٽ منظور ٿيندا هئا، جن بابت وسيع اتفاق راءِ موجود نه هجي.<ref>Lonnie Johnson 165</ref> 1945ع کان پوءِ رڳو ٻه ڀيرا هڪ پارٽيءَ تي ٻڌل حڪومت قائم ٿي: 1966ع–1970ع ۾ او وي پي ۽ 1970ع–1983ع ۾ ايس پي او. ٻين سڀني پارلياماني دورن ۾ يا تہ ايس پي او ۽ او وي پي جي [[وڏي اتحاد]] واري حڪومت يا انهن مان ڪنهن هڪ وڏي پارٽي ۽ هڪ ننڍي پارٽيءَ تي ٻڌل ”ننڍو اتحاد“ ملڪ تي حڪومت ڪندو رهيو. [[ڪرٽ والڊهائيم]]، جيڪو اڳ [[گڏيل قومن]] جو سيڪريٽري جنرل رهي چڪو هو، 1986ع کان 1992ع تائين آسٽريا جو صدر رهيو. هو ٻي عالمي جنگ دوران ويرماخت جو آفيسر هو ۽ مٿس [[آسٽريا – نازين جو پهريون شڪار#والڊهائيم معاملو|جنگي ڏوهن]] جا الزام لڳا.<ref>{{Cite web|title=Kurt Waldheim {{!}} president of Austria and secretary-general of the United Nations|url=https://www.britannica.com/biography/Kurt-Waldheim|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180926052356/https://www.britannica.com/biography/Kurt-Waldheim|archive-date=26 September 2018|access-date=25 September 2018|website=Encyclopædia Britannica|language=en}}</ref> [[1994ع جو آسٽريا يورپي يونين رڪنيت ريفرينڊم|1994ع جي ريفرينڊم]] ۾ لڳ ڀڳ ٻه ٽين اڪثريت جي منظوري کان پوءِ ملڪ 1 جنوري 1995ع تي [[يورپي يونين]] جو ميمبر بڻيو.<ref>Brook-Shepherd 447,449</ref> آسٽريا جي ٻن وڏين جماعتن، ايس پي او ۽ او وي پي، ملڪ جي فوجي غير وابستگيءَ جي مستقبل بابت مختلف موقف رکن ٿيون. ايس پي او عوامي طور غيرجانبداريءَ جي ڪردار جي حمايت ڪري ٿي،<ref>{{cite web |author=Die Presse |title=SPÖ und die Neutralität – Ein Erbe der Geschichte |url=https://www.diepresse.com/5542204/spoe-und-die-neutralitaet-ein-erbe-der-geschichte |website=Die Presse |date=2019-05-05 |access-date=2025-05-25 |language=de}}</ref> جڏهن تہ او وي پي يورپي يونين جي سلامتي پاليسيءَ ۾ وڌيڪ گهري شموليت جي حمايت ڪري ٿي.<ref>{{cite web |author=ORF |title=Österreichs Rolle in der EU-Sicherheitspolitik |url=https://orf.at/stories/3193487 |website=ORF |date=2021-05-21 |access-date=2025-05-25 |language=de}}</ref> او وي پي جي ڪجهه سياستدانن، جهڙوڪ [[ويرنر فاسلابينڊ]] 1997ع ۾، مستقبل ۾ [[نيٽو]] جي رڪنيت جي امڪان کي به رد نه ڪيو.<ref>{{cite web |url=https://www.nato.int/docu/speech/1997/s971203a.htm |title=NATO Speech: MoD Austria, Brussels, 3 Dec. 1997 |author=Dr. Werner Fasslabend |date=December 3, 1997 |access-date=May 25, 2025}}</ref><ref>{{cite web |url=https://csdr.org/97Book/fasslabend-C.htm |title=Center for Strategic Decision Research: Austria's Role in European Security |author=Dr. Werner Fasslabend |date=1997 |access-date=May 25, 2025}}</ref> عملي طور آسٽريا يورپي يونين جي [[گڏيل پرڏيهي ۽ سلامتي پاليسي]] ۾ حصو وٺي ٿو، [[امن قائم رکڻ]] ۽ امن سازيءَ وارن مشنن ۾ شامل ٿئي ٿو ۽ [[نيٽو]] جي ”[[امن لاءِ ڀائيواري]]“ پروگرام جو ميمبر آهي؛ ان مقصد لاءِ آئين ۾ پڻ لاڳاپيل تبديليون ڪيون ويون آهن.<ref>{{cite web|publisher=NATO|title=Signatures of Partnership for Peace Framework Document|date=5 October 2006|url=http://www.nato.int/pfp/sig-cntr.htm|access-date=17 February 2024|archive-date=29 November 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20061129213256/http://www.nato.int/pfp/sig-cntr.htm|url-status=live}}</ref> [[ليختنشتائن]] جي 2011ع ۾ [[شينگن علائقو|شينگن علائقي]] ۾ شامل ٿيڻ کان پوءِ آسٽريا جي ڪنهن به پاڙيسري ملڪ سان مستقل سرحدي چڪاس نه رهي.<ref>{{Cite web|title=Press corner|url=https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/en/IP_11_1566|website=European Commission – European Commission|language=en|access-date=9 December 2021|archive-date=4 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220204100203/https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/en/IP_11_1566|url-status=live}}</ref> آسٽريا جي هاڻوڪن علائقن ۾ ماڻهو هزارين سال اڳ به رهندا هئا، پر تاريخدانن کي انهن بابت ڪا ڄاڻ ناهي ملي سگهي. 800 ق.م ۾ ماڻهو کاڻين کوٽڻ جو ڪاروبار ڪندا هئا ۽ انهن جو ڌنڌو ڪچي لوهه ۽ لوڻ جو واپار هو. 15ق.م ۾ رومين هن علائقي کي پنهنجي بادشاهت ۾ شامل ڪيو. 955ع ۾ آسٽريا جرمن سلطنت جو حصو ٿيو. 964ع ۾ پوپ اوٽو پهرئين کي مقدس رومن شهنشاهه جو لقب ڏنو، ان ريت مقدس رومن امپائر جي حيثيت سان 1806ع تائين آسٽريا تي هن جي حڪومت رهي<ref name="سنڌيانا"> [http://encyclopediasindhiana.org article.php?Dflt=آسٽريا آسٽريا : (Sindhianaسنڌيانا)<!-- Bot generated title -->] </ref>. ھن ملڪ واري وچ يورپي حصي ۾ سڀ کان اول رومين جي دؤر کان اول [[ڪيلٽڪ]] قبيلا آباد ٿيا ھئا. انھن قبيلن ھتي [[نورڪم]] نالي بادشاهت قائم ڪئي جيڪا درحقيقت قبيلن جي فيڊريشن ھئي جنھن تي رومي ايمپائر قبضو ڪري پنھنجو صوبو بڻائي ڇڏيو. ھاڻوڪي دؤر ۾ اوڀر آسٽريليا ۾ واقع [[ڪارننٽم]] نالي قلعو اھم فوجي ڪيمپ ھجڻ ڪري رومي ايمپائر جي [[پنونيا صوبو|پنونيا]] صوبي جو گادي جو هنڌ بڻايو ويو اھڙي طرح اتي شھر اڏجي ويو. لڳ ڀڳ چار صدين تائين ڪارننٽم شھر جي آبادي 50000 جي لڳ ڀڳ برقرار رھي.<ref name="Carnuntum Tourism">{{cite web|last =|first =|authorlink =|title =Rome's metropolis on the Danube awakens to new life|website =Archäologischer Park Carnuntum|publisher =Archäologische Kulturpark Niederösterreich Betriebsgesellschaft m.b.H.|date =|url =http://www.carnuntum.co.at/content-en/tales-from-carnuntum|doi =|accessdate =20 February 2010|archiveurl =https://web.archive.org/web/20100116125751/http://www.carnuntum.co.at/content-en/tales-from-carnuntum|archivedate =16 January 2010|url-status=dead|df =dmy-all}}</ref> رومن ايمپائر جي زوال بعد موجوده آسٽريا ۾ [[بويريائي ماڻھو|بويريائي]]، [[سلاو ماڻھو|سلَاوَ]]، [[پينونيائي آوار|آواري]] گھري آيا ۽ اتي قبضو ڪيائون<ref name="johnson 19" /> 788ع ۾ فرينڪن جي بادشاھ [[شارليمن]] علائقو فتح ڪري ان کي پنھنجي رياست جي ڪالوني بڻايو جنھن ۾ ھن عيسائيت کي متعارف ڪرايو<ref name="johnson 19">Johnson 19</ref>. موجوده آسٽريا واري سرزمين [[ايسٽرن فرانسيا]] (ايسٽ فرينڪس بادشاهت) جي حصي ٿيڻ بعد [[بئبنبرگ گھراڻو|بئبنبرگ گھراڻي]] کي وصيت ذريعي ڏني وئي ۽ ان وقت اھا سرزمين ايسٽرن فرانسيا جي آخري اوڀر ۾ سرحد تي واقع ھجڻ ڪري ان تي [[آسٽريا جي مارچ|مارچيا اورينٽلس]] نالو پئجي ويو. اوڀر کي پراڻي جرمن ٻولي ۾ Ostarrîchi يعني آسٽريا سڏيندا ھئا. مارچ يا مارگِرَيو جي ھتي معنيَ آھي سرحد سان لڳولڳ سرزمين. اھا سرزمين بئبنبرگ گھراڻي جي [[ليئوپولڊ پھريون، بئبنبرگ|ليئوپولڊ پھرين]] کي 976ع ۾ ڏني وئي<ref name="johnson 20">Johnson 20–21</ref> [[File:2011-07-09 gasometer 28.JPG|thumb|left|[[نيچرل هسٽري ميوزيم، ويانا]] ۾ آسٽريا جي ولنڊورف ڳوٺ جي کوٽائي مان لڀيل ھڪ عورت جو مجسمو جيڪو 25 کان 28 ھزار قبل مسيح جو ٺھيل آھي]] ===ھبسبرگ گھراڻو ۽ مقدس رومن ايمپائر=== آسٽريا جي نالي جو پھريون تاريخي رڪارڊ 996ع جو آھي جنھن ۾ بئبنبرگ مارچ جي لاء آسٽريا لفظ استعمال ڪيو ويو آهي<ref name="johnson 20" /> 1156ع ۾ [[مقدس رومن ايمپائر]] جي شھنشاھ [[فريڊرڪ بارباروسا]] ھڪ قانوني دستاويز [[پروليجيم مينوس|پِروِلَيجِيم مِينُوس]] تي صحيح ڪري آسٽريا جي علائقي کي [[ڊچي|ڊَچِي]] جو درجو ڏنو. 1192ع ۾ بئبنبرگ گھراڻي ھڪ ٻي ڊچي پڻ حاصل ڪئي جنھن جو نالو [[اسٽيريا واري ڊچي|اِسٽَيريا]] ھيو. بَئبِنبَرگ گھراڻي جي 1246ع ۾ [[فيڊرڪ ٻيون، آسٽريا|فيڊرڪ ٻئين]] جي وفات سان گڏ پڄاڻي ٿي وئي<ref name="johnson 21">Johnson 21</ref>. نتيجي ۾ [[بوھيميا]] جي بادشاھ [[آٽوڪار ٻيون، بوھيميا|آٽوڪار ٻئين]] [[آسٽريا واري ڊچي|آسٽريا]]، [[اسٽيريا واري ڊچي|اِسٽَيرِيا]] ۽ [[ڪارنٿيا واري ڊچي|ڪارنٿيا]] وارين ڊچين تي پوري طاقت سان قبضو ڪيو<ref name="johnson 21" /> 1278ع ۾ ھن جي اقتدار جو سج لھي ويو جڏھن کيس جرمني جي [[رودولف پھريون، جرمني|رودولف پھرين]] [[ مارچ فيلڊ واري جنگ|دُورنڪَروت]] واري جنگ ۾ شڪست ڏني<ref>Lonnie Johnson 23</ref> ان وقت کان وٺي پھرين جنگ عظيم تائين آسٽريائي تاريخ م لڳ ڀڳ سموري دؤر ۾ [[ھبسبرگ گھراڻو|ھَبسبَرگ گھراڻي]] جي بادشاھت قائم رھندي آئي. چوڏھين ۽ پندرهين صدي عيسويءَ ۾ ھبسبرگ شاھي خاندان آسٽريا جي ڊچي ۾ نوان صوبا شامل ڪندي توسيع شروع ڪئي. [[مقدس رومن ايمپائر]] جي شھنشاھ [[سجسمنڊ، لڪسمبرگ|سجسمنڊ]] جي وفات بعد 1438ع ۾ سندس ڄاٽي ڊيوڪ [[البرٽ پنجون، آسٽريا|البرٽ پنجين]] کي بطور بوھيميا جي بادشاھت ۽ مقدس رومن ايمپائر جي وارث طور چونڊيو ويو. جيتوڻيڪ ھن ھڪ سال کن حڪومت ڪئي پر بعد ۾ ھڪ ڄڻي کان سواء مقدس رومن ايمپائر جا سمورا شھنشاھ ھبسبرگ گھراڻي مان ٿيا. 1477ع ۾ ھبسبرگ گھراڻي جو رومي شھنشاھ [[فريڊرڪ ٽيون، ھولي رومن ايمپائر|فريڊرڪ ٽئين]] جي سڪيلڌي پٽ [[آرچڊيوڪ]] [[ميڪسمليئن پھريون، ھولي رومن ايمپائر|ميڪسمليئن پھرين]] جي [[برگنڊي واري ڪائونٽي|بُرگَنڊِي]] جي وارث ماريا سان ٿي اھڙي طرح نيدرلينڊز جو ھڪ وڏو حصو ھبسبرگ گھراڻي جي ملڪيت ۾ شامل ٿي ويو<ref name="johnson 25">Lonnie Johnson 25</ref><ref name="brook 11">Brook-Shepherd 11</ref> 1496ع ۾ انھن جي پٽ [[فلپ پھريون، ڪيسٽيئل وارو|فلپ سھڻو]] [[ڪيسٽيئل وارو تخت|ڪيسٽيئل]] ۽ [[ايراگان وارو تخت|ايراگان]] جي وارث جوئيانا سان ٿي جيڪي عمر جي پوئين حصي ۾ نفسياتي بيمارين ھو شڪار ٿيڻ ڪري [[جوئيانا چري]] سڏبي آھي. ان شاديءَ سان اٽلي ۽ اسپين جا علائقا پڻ ھبسبرگ گھراڻي جي ملڪيت ۾ شامل ٿيا<ref name="johnson 25" /><ref name="brook 11" />.<br> 1526ع [[موھاچ واري جنگ]] ۾ ھنگري ھارائي ويو ۽ خلافت عثمانيه کٽي وئي. نتيجي ۾ بوھيميا ۽ ھنگري جو باقي بچيل حصو آسٽريا جي ھبسبرگ بادشاهت ۾ شامل ٿي ويا<ref>Lonnie Johnson 26</ref> جنھن بعد خلافت عثمانيه ۽ ھبسبرگ جنگين جو آغاز ٿيو جن مان ھڪ ڊگھي جنگ 1593ع کان 1606ع تائين ھلي. ترڪن [[اسٽيريا]] تي 20 دفعا چڙھائي ڪئي<ref>"'' The Catholic encyclopedia''". Charles George Herbermann (1913). Robert Appleton company.</ref> <ref>"''[https://books.google.com/books?id=8-ARAAAAYAAJ&pg=PA560#v=onepage Bentley's miscellany]''". Charles Dickens, William Harrison Ainsworth, Albert Smith (1853).</ref> سيپٽمبر 1529ع جي آخر ۾ سليمان اعظم [[ويانا جو محاصرو]] ڪيو جيڪو برفباري شروع ٿيڻ بعد بغير ڪنھن نتيجي جي ختم ڪيو ويو [[File:Anonym Entsatz Wien 1683.jpg|thumb|1683ع ۾ [[ويانا واري جنگ]] ڇيڙي خلافت عثمانيه يورپ منجھ چڙھائي شروع ڪئي]] مقدس رومن ايمپائر جي شھنشاھ ليئوپولڊ پھريون (1657–1705) جو دور حڪمراني ڊگھو ھيو جنھن ۾ ترڪن خلاف ويانا کي بچائڻ جي جنگ پولينڊ جي بادشاھ [[جان ٽيون سوبيئيسڪي]] جي اڳواڻي ۾ وڙھي وئي<ref>Lonnie Johnson 26–28</ref> ويانا کي بچائڻ ۾ ڪاميابي ملڻ بعد نيٺ زينٽا واري جنگ ۾ ترڪ خلافت کي مقدس رومن ايمپائر واري ليگ شڪست ڏني جنھن جي نتيجي ۾ 1699ع ۾ ڌرين وچ ۾ [[ڪارلووٽز وارو معاھدو]] ٿيو جنھن جي نتيجي ۾ ھنگري جا خلافت پاران کسيل علائقا واپس ٿيڻ لڳا جيڪي آسٽريا ۾ شامل ٿيندا ويا. مقدس رومن ايمپائر جي ھبسبرگ گھراڻي واري آسٽريائي شھنشاھ [[چارلس ڇھون، ھبسبرگ|چارلس ڇھين]] پٽاڻي وارث نہ ھجڻ ڪري پنھنجي ھبسبرگ گھراڻي کي درپيش نابودي واري خطرن کان بچائڻ لاءِ اھي سڀ حاصل ڪيل علائقا وراثت واري 1713ع واري منظوري جي عيوض ترڪ ڪري ڇڏيا. ھن جي خاندان م ڪو مرد وارث نہ بچيو ھو. پھرين ھڪ مرحوم ڀاءُ جي نياڻي [[ماريا جوزفيا]] وارث ھئي جنھن بعد کيس نياڻي [[ماريا ٿريسا]] ڄائي جيڪا وارث ٿي پر تخت جي نياڻين ۾ وراثت ۾ قانوني رڪاوٽ ھئي جنھن لاء عملي منظوري ۽ ان جي مقدس رومن ايمپائر ۾ شامل اتحادين جي مڃتا درڪار ھئي. وراثت واري ان معاملي تي آسٽريا-پروشيا واري رياست جرمني مان مخالفت شروع ڪئي. ماريا ٿريسا پيء جي وفات بعد مقدس رومن ايمپائر جي ايمپريس (ملڪه) ٿي پر ھن کي شريڪ حاڪم پڻ رکڻو پيو. پولينڊ جي ٽن ورھاستن مان پھرين ۽ ٽين ورھاست (1772 ۽ 1795ع ۾) آسٽريا پڻ جرمني ۽ روس سان گڏجي حصو ورتو ھو. [[File:Congress of Vienna.PNG|thumb|left|[[ويانا جي ڪانگريس]] جا 15-1814 وارا اجلاس جن ۾ مقدس رومن ايمپائر جي خاتمي ، انقلابي فرانس سان جنگين ۽ نيپولين وارين جنگين بابت فيصلا ٿيا]] آسٽريا بعد ۾ [[انقلابي فرانس]] سان جنگ ۾ جوٽجي ويو شروع ۾ نيپولين جي ھٿان ان کي لاڳيتيون شڪستون مليون جن سان پراڻي مقدس رومن ايمپائر جو 1806ع ۾ خاتمو ٿي ويو. ان کان ٻہ سال اڳ<ref>Lonnie Johnson 34</ref> آسٽريا جي ايمپائر قائم ٿي. 1814ع ۾ آسٽريا پنھجي اتحادين جيئ فوجين سان گڏجي فرانس ۾ داخل ٿي نيپولين وارين جنگين جو خاتمو آندو. 1815ع ۾ ويانا جي ڪانگريس مان آسٽريا پاڻ کي يورپ جي اندر چئن وڏين طاقتن مان ھڪ مڃائي چڪو ھو. ساڳي سال آسٽريا جي صدارت ۾ جرمن ڪنفيڊريشن جو قيام عمل ۾ آيو<ref name="johnson 36">Johnson 36</ref> [[File:Deutscher Bund.svg|thumb|جرمن ڪنفيڊريشن جو نقشو(1815–1836) جنھن ۾ 39 رياستون شامل ھيون]] ان باوجود آسٽريا جرمني جي ايمپائر 1848 جي حق ۾ پنھجي جرمن ٻولي ڳالھائيندڙ علائقن تان دستبردار نه ٿيو. نئين قائم ٿيل جرمن ايمپائر جو تخت پروشيائي بادشاھ [[فيڊرڪ ولھيم چوٿون، پروشيا|فيڊرڪ ولھيم چوٿين]] جي حوالي ڪيو ويو. 1864ع ۾ آسٽريا ۽ پروشيا ٻئي گڏجي ڊينمارڪ سان وڙھيا ۽ ڊينمارڪ کان [[شليسوگ]] ۽ [[ھولسٽائين]] واريون ڊچيون آزاد ڪرايون. ان جي انتظام تي نااتفاقي ڪري 1866ع ۾ پاڻ ۾ وڙھي پيا ۽ ان سال سندن وچ ۾ [[آسٽرو پروشين جنگ]] شروع ٿي ۽ [[ڪونجگريٽز واري لڙائي]] ۾ آسٽريا کي شڪست آئي<ref name="johnson 36" /> آسٽريا جرمن ڪنفيڊريشن مان نڪري ويو ۽ اڳتي جرمن سياست کان پڻ پاسو ڪري ويو.<ref name="johnson 55">Lonnie Johnson 55</ref><ref>Schulze 233</ref><br> ===آسٽرو ھنگري ايمپائر=== 1867ع ۾ آسٽريا جي ايمپائر ۽ ھنگري جي ايمپائر ملي ھڪ ٿي آسٽرو ھنگري ايمپائر ٺاھي جنھن جو سربراھ [[فرانز جوزف پھريون، آسٽريا|فرانز جوزف]] ٿيو.<ref>Lonnie Johnson 59</ref> ان ۾ [[سلاوڪ ماڻھو|سلاوڪ]] گروہ جھڙوڪ: ڪروٽ، چيڪ، پول، [[روسين]]، سرب ، سلوواڪ، سلوويني ۽ يوڪريني، اطالوي ۽ روماني ابادين وارا ماڻھو پڻ شامل ھيا. [[File:Austria Hungary ethnic.svg|thumb|left|upright=1.25|1910 ۾ آسٽرو ھنگري ايمپائر جي نقشي ۾ نسلي ۽ لساني گروهن جي نشاندھي]] آسٽريائي نسل جي ماڻھن ۾ جرمن قومپرستي جڙ پڪڙيندي وئي جنھن سان آسٽريا ۽ جرمني جي ھڪ ٿيڻ جي اميد جنم ورتو<ref name="DPSO">{{cite web | url=http://www.politischebildung.at/upload/polsystem.pdf | title=Das politische System in Österreich (The Political System in Austria) | publisher=Austrian Federal Press Service | date=2000 | accessdate=9 July 2014 | page=24 | language=German | location=Vienna | archive-url=https://web.archive.org/web/20140423112116/http://www.politischebildung.at/upload/polsystem.pdf | archive-date=23 April 2014 | url-status=dead | df=dmy-all }}</ref> آسٽريا ۾ ڪارل لوگر پئن جرمن ازم جي خيالن جي پرچار ڪئي. ھوڏانھن جرمني ۾ بسمارڪ جي پاليسين آسٽريائي ۽ جرمن آسٽريائي ماڻھن کي جرمني کان الڳ نہ سمجھيو. آسٽريائي پئن جرمن خيالن وارن بسمارڪ کي پنھنجو آئيڊيل بڻائي ڇڏيو ۽ انھن آسٽريا ۾ بندش ھوندي بہ نيرا ڪارن فلاور قميصن جي ڪاجن ۾ لڳائڻ شروع ڪيا ۽ ان ڪري جو اھو گل جرمن شھنشاھ [[ولھيم پھريون، جرمن|ولھيم پھرين]] جو پسنديده گل ھيو.<ref>{{Cite book |first=Daniel L. |last=Unowsky |title=The Pomp and Politics of Patriotism: Imperial Celebrations in Habsburg Austria, 1848–1916 |publisher=Purdue University Press |year=2005 |page=157}}</ref>. آسٽريا جي جرمن قوم کان دوري آسٽريائي عوام ۾ قومي سڃاڻپ جا سوال اٿاري ڇڏيو<ref>Evan Burr Bukey, Hitler's Austria: Popular Sentiment in the Nazi Era, 1938-1945, p. 6</ref> آسٽرو ھنگري ايمپائر جي ان روش آسٽريائي جرمن ماڻھن ۽ ٻين نسلي گروهن وچ ۾ ھڪ نسلي ڇڪتاڻ کي جنم ڏنو. پئن جرمن ازم جي حامي آسٽريائي ماڻھن جرمني سان گڏ ٿيڻ جي خواهش پئي ڪئي ۽ اھي ان اميد سان ھيا تہ اسٽرو ھنگري ايمپائر ختم ٿئي تہ جيئن جرمني ۽ آسٽريا ھڪ ٿي وڃن<ref>Brigitte Hamann, Hitler's Vienna: A Portrait of the Tyrant as a Young Man, p. 394</ref>. [[File:Ferdinand Schmutzer - Franz Ferdinand von Österreich-Este, um 1914.jpg|thumb|upright|[[آرچڊيوڪ فرانز فرڊيننڊ]] جنھن جي قتل سان پھرين جنگ عظيم جي شروعات ٿي]] 1908ع ۾ آسٽرو ھنگري ايمپائر بوسنيا ۽ ھرزگوينيه کي پنھنجي حدن ۾ شامل ڪري ڇڏيو<ref>{{cite web |url=https://www.mtholyoke.edu/acad/intrel/boshtml/bos127.htm |title=The Annexation of Bosnia-Herzegovina, 1908 |publisher=Mtholyoke.edu |date= |accessdate=25 March 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130323152047/https://www.mtholyoke.edu/acad/intrel/boshtml/bos127.htm |archive-date=23 March 2013 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> 1914ع ۾ [[سرجيوو]] ۾ ھڪ بوسنيائي سرب [[گويرلو پرنسپ]] [[آرچڊيوڪ فرانز فرڊيننڊ]] کي قتل ڪيو<ref>Johnson 52–54</ref> جنھن واقعي کي بنياد بڻائي سياستدانن ۽ جنرلن شھنشاھ کي سربيا خلاف جنگ شروع ڪرڻ لاء قائل ڪيو جنھن سان عالمي جنگ ڇڙي پئي ۽ نتيجتن اسٽرو ھنگري ايمپائر ٽٽي وئي. ڏھ لک کان وڌيڪ آسٽروھنگري فوجي مارجي ويا<ref>Grebler, Leo and Winkler, Wilhelm ''The Cost of the World War to Germany and Austria-Hungary'', Yale University Press, 1940.</ref>. 21 ===پھرين آسٽريائي ريپبلڪ === آڪٽوبر 1918ع تي آسٽريا جي شھر ويانا ۾ شاھي پارليامينٽ '''رائخسريٽ''' ۾ جرمن ميمبر گڏ ٿيا جتي انھن جرمن آسٽريا صوبي جي قومي اسيمبلي جو اجلاس منعقد ڪيو. 30 آڪٽوبر تي ان اسيمبليءَ سٽاٽسرٽ نالي سان جرمن آسٽريا جي ريپبلڪ جو اعلان ڪيو. شھنشاھ کين اٽلي سان جنگبندي ۾ حصي وٺڻ جي دعوت ڏني. شھنشاھ 11 نومبر تي نئين ۽ پراڻي حڪومتن جي صلاح سان اعلان ڪيو تي ھو ڪنھن بہ رياستي معاملي ۾ حصو نہ وٺندو. 12 نومبر تي جرمن آسٽريا قانوني طور تي پاڻ کي ڊيموڪريٽڪ ريپبلڪ ھجڻ جو اعلان ڪيو اھڙي طرح بادشاهت جو خاتمو آندو [[File:GermanAustriaMap.png|thumb|left|upright=1.25|جرمن ٻولي ڳالھائيندڙ صوبا 2018 ۾ جرمن آسٽريا جي دعويداري ۾ ,: ڳاڙھي رنگ سان ڏيکاريل]] ھبسبرگ گھراڻي واري آسٽرو ھنگري ۾ جرمن آسٽريا جو نالو جرمنن ابادي جي اڪثريت وارن علائقن جي لاء غيرسرڪاري طور تي استعمال ڪيو ويندو هو<ref>Alfred D. Low, The Anschluss Movement, 1918–1919, and the Paris Peace Conference, pp. 135–138</ref>. [[انچلوس]] (جرمني ۽ آسٽريا جو انضمام) جو مطالبو آسٽريا ۽ جرمني جو ھڪ ھردلعزيز مطالبو ھيو<ref>Alfred D. Low, The Anschluss Movement, 1918–1919, and the Paris Peace Conference, pp. 3–4</ref><ref>Mary Margaret Ball, Post-war German-Austrian Relations: The Anschluss Movement, 1918–1936, pp. 11–15</ref> [[سينٽ جرمين وارو معاھدو|سينٽ جرمين معاھدي]] ۽ [[ورسيليز وارو معاھدو|ورسيليز واري معاهدي]] ۾ جرمني ۽ آسٽريا جي الحاق جي لاءِ منع ڪئي وئي ھئي<ref>Roderick Stackelberg, Hitler's Germany: Origins, Interpretations, Legacies, pp. 161–162</ref><ref>{{cite web |url=http://www.austlii.edu.au/au/other/dfat/treaties/1920/3.html |title=Treaty of Peace between the Allied and Associated Powers and Austria; Protocol, Declaration and Special Declaration [1920&#93; ATS 3 |publisher=Austlii.edu.au |date= |accessdate=15 June 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20000917221810/http://www.austlii.edu.au/au/other/dfat/treaties/1920/3.html |archive-date=17 September 2000 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> انھن معاھدن جرمن آسٽريا تي زور رکيو ته ان جي نالو تبديل ڪري ريپپلڪ آف آسٽريا رکي جنھن تحت [[پھرين آسٽريائي ريپبلڪ ]]قائم ڪئي وئي<ref>Mary Margaret Ball, Post-war German-Austrian Relations: The Anschluss Movement, 1918–1936, pp. 18–19</ref><ref>Montserrat Guibernau, The Identity of Nations, pp. 70–75</ref> آسٽريائي ريپبلڪ کان ٻاھر رھندڙ 30 لک آسٽريائي جرمن نئين رياستن چيڪوسلاواڪيا، يوگوسلاويا، ھنگري ۽ اٽلي ۾ اقليتي آبادي بڻجي ويا<ref>Brook-Shepherd 246</ref> پھرين جنگ عظيم جي خاتمي بعد آسٽريائي ڪرنسي ڪرون پنھنجو قدر وڃائي چڪي ھئي ۽ معيشت [[افراط زر]] جو شڪار ٿي چڪي ھئي. معاشي بھتري آڻڻ لاءِ [[ليگ آف نيشنز]] جي نگراني ۾ آسٽريا جي بين الاقوامي قرض ڏنا ويا<ref>Brook-Shepherd 257–8</ref> تہ جيئن رياست کي ڏيوالي نڪرڻ کان بچائي ان جي ڪرنسي کي مستحڪم ڪري سگھجي. 1925ع ۾ ڪرون کي ختم ڪري آسٽريائي شلنگ نالي ڪرنسي متعارف ڪرائي وئي جنھن جي ھڪ شلنگ کي ڏھ ھزار ڪرون جي برابر ڪيو ويو اھڙي طرح چ1929ع تائين معيشيت ۾ ڪجهه بھتري آندي وئي. پھرين آسٽريائي ريپبلڪ 1933ع تائين قائم رھي سگھي ڇوتہ ان سال ريپپلڪ بجي چانسلر اينجلبرٽ ڊولفس پارليامينٽ ذريعي ملڪ ۾ اٽلي جي فاشسٽ طرز تي ھڪ آمراڻو نظام قائم ڪري چڏيو<ref name="johnson 104">Lonnie Johnson 104</ref><ref name="brook 269">Brook-Shepherd 269–70</ref><ref name="Brook-Shepherd 261">Brook-Shepherd 261</ref> <ref name="Brook-Shepherd 261" /> ملڪ ۾ گھرو ويڙھ شروع ٿي وئي<ref name="johnson 104" /><ref name="brook 269" /><ref name="johnson 107">Johnson 107</ref> <ref>Brook-Shepherd 283</ref> سوشل ڊيموڪريٽڪ پارٽي تي بندش وڌي وئي ۽ ان جي ڪارڪنن کي جيل موڪليو ويو يا کين ملڪ ڇڏڻ لاء مجبور ڪيو ويو<ref name="johnson 107" /> پھرين مئي 1934 ۾ نئون آئين نافذ ڪيو ويو جنھن ذريعي ڊولفس جي اقتدار کي مضبوط ڪيو ويو پر ان سال 25 جولاء تي کيس نازي فوجي بغاوت ۾ قتل ڪيو ويو<ref>Lonnie Johnson 109</ref><ref>Brook-Shepherd 292</ref> ===ٻين جنگ عظيم=== [[File:Bundesarchiv Bild 183-1987-0922-500, Wien, Heldenplatz, Rede Adolf Hitler.jpg|thumb|[[ايڊوولف ھٽلر]] 1938 م ويانا ۾ [[ھيلڊينپلاٽز]] ۾ تقرير ڪندي]] ڊولفس جو جائنشين [[ ڪرٽ ششنگ]] آسٽريا کي ھڪ جرمن رياست طور ۽ آسٽريائين کي بھتر جرمن طور قبوليو پر ھن آسٽريائي خودمختياري چاھي پئي<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Vsl6mwMXl4YC&pg=PA37|title=Constructing and Deconstructing National Identity: Dramatic Discourse in Tom Murphy's The Patriot Game and Felix Mitterer's In Der Löwengrube|first=Birgit|last=Ryschka|date=1 January 2008|publisher=Peter Lang|via=Google Books|isbn=9783631581117|access-date=19 June 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20160429060525/https://books.google.com/books?id=Vsl6mwMXl4YC&pg=PA37|archive-date=29 April 2016|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> ھن 13 مارچ 1938ع ۾ آسٽريا جي جرمنيءَ کان خودمختياري جو ريفرينڊم ڪرائڻ جو اعلان ڪيو پر 12 مارچ تي آسٽريائي نازين حڪومت پنھنجي ڪنٽرول ۾ آندي ۽ جرمني جي فوجين ملڪ تي قبضو ڪيو<ref name="johnson 112">Lonnie Johnson 112–3</ref> 13 مارچ 1938ع ۾ [[انچولس]] جو سرڪاري اعلان ڪيو ويو. 15 مارچ تي آسٽريا ڄاول [[هٽلر|ايڊولف ھٽلر]] ويانا شھر جي ھڪ علائقي ھيلڊينپلاٽز ۾ جرمني ۽ آسٽريا جي جرمن رائخ (نازي جرمني) سان انضمام جو اعلان ڪيو. اھڙي طرح آزاد آسٽريا جو خاتمو ٿي ويو. ھن اپريل 1938ع ۾ ان انضمام جي توثيق لاء رائشماري پڻ ڪرائي. آسٽريا اھڙي طرح ٽين رئيخ جو حصو ٿي ويو. 10 اپريل 1938 تي ان گڏيل رياست جون پارلياماني چونڊون ڪرايون جيڪي نازي دور جون جرمن رائخٽيگ جون آخرين چونڊون ھيون جيڪي درحقيقت ھڪ سوال تي ريفرنڊم وانگر ھيون جنھن ۾ عوام کان پڇيو ويو ته ڇا ووٽرن کي اڪيلي نازي پارٽيءَ سان تعلق رکندڙ 813 [[رائخٽيگ]] جي ميمبرن جي فھرست قبول آھي. يھودين ۽ خانابدوشن کي ووٽ جي اجازت نہ ڏني وئي<ref>Robert Gellately, Social Outsiders in Nazi Germany, (2001), p. 216</ref> موجوده جرمني واري حصي ۾ چونڊن ۾ عوامي شرڪت %99.5 ھئي جنھن مان %98.9 سيڪڙو جو جواب '''ھا''' ھيو. آسٽريا ايڊولف ھٽلر جو اباڻو وطن ھيو جتي %99.71 سيڪڙو ووٽرن يعني 4,484,475 ڄڻن ووٽ ڏنو جن مان %99.73 سيڪڙو '''ھا''' ۾ جواب ڏنو<ref>Evan Burr Bukey, Hitler's Austria: Popular Sentiment in the Nazi Era, 1938–1945, p. 33</ref> <ref>Ian Kershaw, 2001, Hitler 1936–1945: Nemesis, p. 83</ref> <ref>Roderick Stackelberg, Hitler's Germany: Origins, Interpretations, Legacies, p.170</ref> [[File:KZ Mauthausen.jpg|thumb|left|1945ع ۾ [[مائوٿازن حراستي ڪيمپ]] مان آزادي]] ويانا يھودي اڪثريت وارو علائقو ھيو. يھودين جون ملڪيتون ضبط ڪيون ويون، کين حراستي ڪيمپن م بند ڪيو ويو ۽ انھن کي گئس چئمبرن واري ڪيمپن ۾ ماري ساڙي ناس ڪرڻ شروع ڪيو ويو. 13 اپريل 1945ع تي نازين جي شڪست سان سوويت يونين آڏو ويانا پيش پيو ۽ جلد پوء [[ٽين رئيخ]] (جرمني جي نازي حڪومت) پڻ پيش پئي. آسٽريا جي سوشلسٽ پارٽيءَ جي سوشل ڊيموڪريٽن ۽ انقلابي سوشلسٽن [[ڪارل رينر]] ۽ [[ايڊولف شارف]]، آسٽريا جي پيپلز پارٽي ( اڳوڻي: ڪرسچين سوشل پيپلز پارٽي) جي [[ليئوپولڊ ڪنشڪ]]، آسٽريا جي ڪميونسٽ پارٽي جي [[جوھان ڪوپلينگ]] 27 اپريل 1945ع تي [[ٽين رئيخ]] (نازي جرمني) کان علحدگي جو اعلان ڪندي ويانا ۾ [[عبوري حڪومت]] قائم ڪئي جنھن جو رياستي چانسلر ڪارل رينر ٿيو جنھن کي سرخ فوج ۽ جوزف اسٽالن جي حمايت حاصل هئي<ref name="johnson 135">Lonnie Johnson 135–6</ref>. اھڙي طرح ٻين ريپپلڪ جو جنم ٿيو. اپريل جي آخر تائين اولھ ۽ ڏکڻ آسٽريا اڃان ٽئين ريخ جي قبضي ۾ ھئا. پھرين مئي 1945ع تي تي 1929ع وارو آئين بحال ڪيو ويو. <br> ٻين جنگ عظيم ۾ آسٽريا جا 260000 فوجي مارجي ويا<ref>Rüdiger Overmans. ''Deutsche militärische Verluste im Zweiten Weltkrieg.'' Oldenbourg 2000.</ref>. يھودين جي [[ھولوڪاسٽ]] ۾ 65000 يھودي ماريا ويا<ref>[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/44183/Austria/33382/Anschluss-and-World-War-II Anschluss and World War II] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090820033236/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/44183/Austria/33382/Anschluss-and-World-War-II |date=20 August 2009 }}. Britannica Online Encyclopedia.</ref> 1938 ۽ 1939ع ۾ 140000 يھودي آسٽريا مان ڀڄي وڃڻ ۾ ڪامياب ٿيا. ھزارين آسٽريائي شھرين نازين جي سنگين ڏوھن ۾ شرڪت ڪئي. 1992ع ۾ چانسلر [[فرانز ورئنتزڪي]] 1992ع ۾ سرڪاري طور تي تسليم ڪيو ته رڳو ,[[مائوٿازن حراستي ڪيمپ]] ۾ ھڪ لک کان مٿي ماڻھو ماريا ويا. ===آسٽريا جي ٻين ريپپلڪ=== [[File:Uno City Kaiserwasser.jpg|thumb|ويانا ۾ گڏيل قومن جي افيس جيڪا دنيا ۾ اقوام متحده جي چئن سڀ کان وڏين آفيسن مان ھڪ آھي]] جرمني جو وڏو حصو اتحادي فوجين جي قبضي ۾ آيو. آسٽريا چئن حصن ۾ ورھائجي ويو جن ۾ سوويت زون، آمريڪي زون، برٽش زون ۽ فرينچ زون شامل ھيا. سوويت زون کي ڇڏي باقي ٽن حصن تي آسٽريا جي اتحادي ڪميشن حڪمران ٿي <ref>Lonnie Johnson 137</ref> ويانا واري سوشل ڊيموڪريٽن ، ڪنزرويٽو ۽ ڪميونسٽن جي گڏيل آسٽريائي حڪومت کي اولھ وارن اتحادين آڪٽوبر 1945ع ۾ تسليم ڪيو جيڪا 1947ع تائين قائم رهي<ref>Manfried Rauchensteiner: Der Sonderfall. Die Besatzungszeit in Österreich 1945 bis 1955 (The Special Case. The Time of Occupation in Austria 1945 to 1955), edited by [[Heeresgeschichtliches Museum]] / Militärwissenschaftliches Institut (Museum of Army History / Institute for Military Science), Vienna 1985</ref> 15 مئي 1955 ۾ چئني قابض طاقتن وچ ۾ [[آسٽرين اسٽيٽ ٽريٽي]] نالي معاھدو ٿيو جنھن جي نتيجي ۾ 26 آڪٽوبر 1955 تي سڀئي طاقتون اتان دستبردار ٿي ويون ۽ آسٽريا ھڪ مڪمل خودمختيار ملڪ بڻجي ويو. سوويت ۽ آمريڪي بلاڪن وچ ۾ [[سرد جنگ]] جي شروعات ۾ ئي آسٽريا جي پارليامينٽ قانون منظور ڪري غيرجانبدار رھڻ جو فيصلو ڪيو<ref name="johnson 153">Lonnie Johnson 153</ref> ان ڏينھن کي ھاڻي آسٽريا جو قومي ڏينهن ڪري ملهايو ويندو آهي<ref>{{Cite web |url=https://www.austria.org/national-day/ |title=The Austrian National Day |website=Austrian Embassy, Washington |language=en-US |access-date=2018-10-24 |df=dmy-all |archive-url=https://web.archive.org/web/20181025070927/https://www.austria.org/national-day/ |archive-date=25 October 2018 |url-status=live }}</ref> [[File:Tratado de Lisboa 13 12 2007 (081).jpg|thumb|آسٽريا 1995ع ۾ يورپي يونين ۾ شامل ٿيو ۽ 2007 ۾ [[لزبن ٽريٽي]] تي صحيح ڪئي]] ٻين ريپپلڪ جو سياسي نظام 1929ع جي آئين مطابق آھي. [[ڪرٽ وئلڌيم]] 1986 کان 1992ع تائين آسٽريا جو صدر رھيو جيڪو ٻين جنگ عظيم ۾ نازي فوج ۾ آفيسر ھيو ۽ مٿس جنگي ڏوھن جا پڻ الزام ھيا<ref>{{cite web |title=Kurt Waldheim {{!}} president of Austria and secretary-general of the United Nations |url=https://www.britannica.com/biography/Kurt-Waldheim |website=Encyclopedia Britannica |accessdate=25 September 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180926052356/https://www.britannica.com/biography/Kurt-Waldheim |archive-date=26 September 2018 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> 1994ع ۾ يورپين يونين ۾ شامل ٿيڻ لاء عوامي ريفرينڊم ڪرايو ويو جنھن ۾ ٻہ ڀاڱي ٽي جي اڪثريت سان ماڻھن يورپي يونين ۾ شامل ٿيڻ لاء ووٽ ڏنو. اھڙي طرح پھرين جنوري 1995ع تي آسٽريا يورپي يونين جو حصو ٿي ويو<ref>Brook-Shepherd 447,449</ref> ==جاگرافي== [[File:Oesterreich topo.png|thumb|upright=1.25|آسٽريا جو ٽوپو گرافي وارو نقشو جنھن ۾ ھڪ لک کان مٿي آبادي وارا شھر ڏيکاريل]] [[الپس]] واري علائقي ۾ واقع ھجڻ سبب آسٽريا گھڻي ڀاڱي جابلو ملڪ آھي<ref name="BritannicaAlps">{{cite web|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/17356/Alps|title=Alps|date=11 June 2009|website=Encyclopædia Britannica|publisher=Encyclopædia Britannica Online|accessdate=12 June 2009| archiveurl= https://web.archive.org/web/20090601083317/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/17356/Alps| archivedate= 1 June 2009 | url-status=live}}</ref> وچ اوڀر وارو الپس، اتر لائم اسٽون الپس ۽ ڏکڻ لائم اسٽون الپس جزوي طور تي آسٽريا ۾ واقع آھن. آسٽريا اتر ۾ °46 ۽ °49 ڊگرين جي وچ واري ويڪرائي ڦاڪ ۽ اوڀر ۾ °9 ۽ °18 ڊگرين جي وچ واري ڊگھائي ڦاڪ ۾ واقع آهي. آسٽريا کي پنجن علائقن ۾ ورھائي سگھجي ٿو جن ۾ سڀ کان وڏو علائقو [[ايسٽرن الپس]] وارو آھي جيڪو پوري ملڪ جي پکيڙ جو %62 آھي. الپس جبلن جي دامن وارو علائقو ۽ ڪارپيٿيائي جبل وارو علائقو جيڪو ڪل پکيڙ جو %12 سيڪڙو آھي. اوڀر پاسي واري جابلو دامن لڳ پئنوني واري ھيٺاھين ٻھراڙيءَ واري علائقي جي مدار جي پسگردائيءَ جيڪا پڻ ڪل پکيڙ جو %12 سيڪڙو آھي. اتر وارا جابلو علائقا جيڪي آسٽريا جي [[گرينائيٽ]] واري پليٽ سڏبا آهن جيڪي بوھيميائي جي وچولي ۾ واقع آھن جيڪي ڪل پکيڙ جو %10 سيڪڙو آھن. ھڪ علائقو [[ويانا واري طاس]] وارو آھي جيڪو ڪل پکيڙ جو 4 سيڪڙو آھي. <gallery heights="120px" widths="160px"> File:1 hallstatt austria.jpg|[[ھال اسٽاٽ]] جو منظر File:Krems and mautern from ferdinandswarte.jpg|[[واچا واري وادي]] جي پڇاڙي ۾ ڪريمس ۽ ڊير ڊونا جا منظر File:Vorderhopfreben Üntschenspitze 1.jpg|اونھاري ۾ آسٽريا جي [[اسڪوپرنا]] جي ٻھراڙيءَ جو منظر File:Donau Linz Abend.jpg| لنز ڀرسان [[ڊينيوب ندي]] ۾ ڪروز جھازن جو منظر </gallery> ===آبھوا=== [[File:Koppen-Geiger Map AUT present.svg|thumb|[[ڪوپن واري موسمي درجابندي]] وارو آسٽريا جو نقشو<ref>{{cite journal |last1=Beck |first1=Hylke E. |last2=Zimmermann |first2=Niklaus E. |last3=McVicar |first3=Tim R. |last4=Vergopolan |first4=Noemi |last5=Berg |first5=Alexis |last6=Wood |first6=Eric F. |title=Present and future Köppen-Geiger climate classification maps at 1-km resolution |journal=Scientific Data |date=30 October 2018 |volume=5 |pages=180214 |doi=10.1038/sdata.2018.214|pmid=30375988 |pmc=6207062 |bibcode=2018NatSD...580214B }}</ref>]] آسٽريا جو وڏو حصو ٿڌ يا ٽيمپريٽ موسم واري زون ۾ واقع آهي جتي اولھ جون گھم واريون ھوائون زور سان گھلن ٿيون. ملڪ جو ٽن جو چوٿون حصو الپس جبلن تي مشتمل آهي جنھن ڪري اتي الپائين موسم غالب آھي. سياري ۾ ھن ملڪ ۾ تمام گهڻي ٿڌ ٿئي ٿي (−10 کان 0° پد) ۽ اونھاري ۾ نسبتن اوچو پد رھندو آھي<ref name="Climate">{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/weather/world/city_guides/results.shtml?tt=TT003350|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101202042009/http://www.bbc.co.uk/weather/world/city_guides/results.shtml?tt=TT003350|archivedate=2 December 2010|title=Average Conditions, Vienna, Austria|year=2006|publisher=British Broadcasting Corporation|accessdate=24 May 2009}}</ref> ملڪ ۾ سڀ کان وڌيڪَ گرمي پد °40.5 گريڊ آگسٽ 2013 ۾ رڪارڊ ڪيو ويو ھو. باقي سراسري گرمي پد °20 جي وچ تائين رھندو آھي<ref name=ZAMG>{{cite web|url= http://www.zamg.ac.at/cms/de/klima/klimauebersichten/klimamittel-1971-2000|title= Austrian Meteorological Institute|access-date= 12 August 2012|archive-url= https://web.archive.org/web/20120812220313/http://www.zamg.ac.at/cms/de/klima/klimauebersichten/klimamittel-1971-2000|archive-date= 12 August 2012|url-status=live|df= dmy-all}}</ref> [[ڪوپن واري موسمي درجابندي]] مطابق آسٽريا جون موسمون مختلف قسمن جون آھن جن ۾ سامونڊي موسم، گھميل براعظمي موسم، سب آرڪٽڪ موسم، ٽونڊرا موسم ۽ آئس ڪيپ موسم شامل آهن<ref name="ZAMG"/><ref>{{cite web|url= https://en.climate-data.org/country/4/|title= Climate-Data.org|access-date= 15 April 2017|archive-url= https://web.archive.org/web/20170415201756/https://en.climate-data.org/country/4/|archive-date= 15 April 2017|url-status=live|df= dmy-all}}</ref><ref>{{Cite journal|title= Atlantic influence on the Alps|journal= Environmental Research Letters|volume= 8|issue= 3|pages= 034026|doi= 10.1088/1748-9326/8/3/034026|year= 2013|last1= Zampieri|first1= Matteo|last2= Scoccimarro|first2= Enrico|last3= Gualdi|first3= Silvio|doi-access= free|bibcode= 2013ERL.....8c4026Z}}</ref> {{Weather box |collapsed=collapsed |location =ليخ، وورارلبرگ (1440 ميٽر، 1982ع کان 2012 تائين جا سراسري گرمي پد) |metric first = Yes |single line = Yes <!--Average high temperatures--> |Jan high C = -0.7 |Feb high C = 0.3 |Mar high C = 3.5 |Apr high C = 7.1 |May high C = 11.8 |Jun high C = 17.4 |Jul high C = 16.8 |Aug high C = 14.3 |Sep high C = 15.1 |Oct high C = 9.7 |Nov high C = 3.7 |Dec high C = 0.1 |Average high C = |Jan mean C = -4.5 |Feb mean C = -3.7 |Mar mean C = -0.6 |Apr mean C = 2.9 |May mean C = 7.3 |Jun mean C = 10.6 |Jul mean C = 12.7 |Aug mean C = 12.2 |Sep mean C = 9.9 |Oct mean C = 5.6 |Nov mean C = 0.4 |Dec mean C = -3.3 |year mean C = |Jan low C = -8.2 |Feb low C = -7.6 |Mar low C = -4.7 |Apr low C = -1.3 |May low C = 2.8 |Jun low C = 6.0 |Jul low C = 8.0 |Aug low C = 7.7 |Sep low C = 5.6 |Oct low C = 1.6 |Nov low C = -2.9 |Dec low C = -6.6 |Average low C = |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 59 |Feb precipitation mm = 54 |Mar precipitation mm = 56 |Apr precipitation mm = 70 |May precipitation mm = 103 |Jun precipitation mm = 113 |Jul precipitation mm = 133 |Aug precipitation mm = 136 |Sep precipitation mm = 95 |Oct precipitation mm = 67 |Nov precipitation mm = 78 |Dec precipitation mm = 66 |year precipitation mm = |source 1= <ref name=ZAMG /> |source 2= {{cite web|url= https://en.climate-data.org/location/117363/|title= ليخ موسمي ڄاڻ}} }} {{Weather box |collapsed=collapsed |location =ڪاھٽائي، ٽريول (2060 ميٽر؛ 1982 کان 2012 تائين سراسري گرمي پد) |metric first = Yes |single line = Yes <!--Average high temperatures--> |Jan high C = -3.3 |Feb high C = -3.2 |Mar high C = -0.9 |Apr high C = 2.3 |May high C = 7.0 |Jun high C = 10.4 |Jul high C = 12.7 |Aug high C = 12.3 |Sep high C = 9.6 |Oct high C = 6.3 |Nov high C = 0.5 |Dec high C = -2.4 |Average high C = |Jan mean C = -6.6 |Feb mean C = -6.5 |Mar mean C = -4.2 |Apr mean C = -1.1 |May mean C = 3.4 |Jun mean C = 6.6 |Jul mean C = 8.8 |Aug mean C = 8.6 |Sep mean C = 6.4 |Oct mean C = 2.9 |Nov mean C = -2.4 |Dec mean C = -5.4 |year mean C = |Jan low C = -9.9 |Feb low C = -9.8 |Mar low C = -7.5 |Apr low C = -4.4 |May low C = -0.2 |Jun low C = 2.9 |Jul low C = 4.9 |Aug low C = 4.9 |Sep low C = 3.3 |Oct low C = -0.5 |Nov low C = -5.2 |Dec low C = -8.4 |Average low C = |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 73 |Feb precipitation mm = 66 |Mar precipitation mm = 80 |Apr precipitation mm = 87 |May precipitation mm = 115 |Jun precipitation mm = 126 |Jul precipitation mm = 148 |Aug precipitation mm = 138 |Sep precipitation mm = 96 |Oct precipitation mm = 74 |Nov precipitation mm = 83 |Dec precipitation mm = 72 |year precipitation mm = |source 1= <ref name=ZAMG /> |source 2= {{cite web|url= https://en.climate-data.org/location/111749/|title= ڪاھٽائي موسمي ڄاڻ}} }} ==سياسي نظام== [[File:WienParlament.jpg|thumb|ويانا ۾ آسٽريا جي پارليامينٽ]] [[File:Wien - Hofburg, Leopoldinischer Trakt.JPG|thumb|ويانا ۾ [[ھوفبرگ شاھي محل]] جي ليئوپولڊن ونگ]] آسٽريا جي پارليامينٽ ملڪ جي گادي جي ھنڌ ويانا ۾ واقع آهي جيڪو ملڪ جو آبادي ۾ سڀ کان وڏو آھي. آسٽريا [[وفاق|وفاقي]] [[نمائندگي واري جمھوريت]] واري [[ريپپلڪ]] آھي جيڪا 1920ع واري وفاقي آئين تحت قائم آھي جنھن کي 1929 ۾ ترميمون آڻي تبديل ڪيو ويو ھو پر پھرين مئي 1945ع ۾ ان کي ٻيھر پراڻي حالت ۾ بحال ڪيو ويو ھو<ref>Lonnie Johnson 17, 142</ref> آسٽريا ڊيموڪريٽڪ فيڊرل جمهوريه آهي، جنهن جو هيڊ آف اسٽيٽ ۽ فوج جو ڪمانڊر انِ چيف صدر آهي، جنهن کي عوام 06 سالن لاءِ چونڊيندو آهي<ref name = " سنڌيانا "/>. صدر کي سڌوسنئون عوام ووٽ ذريعي چونڊيندو آھي. وفاقي حڪومت جو سربراھ چانسلر آھي جنھن کي صدر چونڊيندو آھي. آئين مطابق حڪومت کي ھٽائڻ جو اختيار صدر ۽ پارليامينٽ جي ھيٺين ايوان وٽ آهي. پارليامينٽ ٻہ ايواني آھي جي ھيٺين ايوان جو نالو [[آسٽريا جي قومي ڪائونسل|نيشنلراٽ]] آھي جنھن جون ڪل 183 سيٽون آهن ۽ رڪنن جو مدو پنج سال آھي جنھن کي 16 سال ۽ وڌيڪ عمر وارا ووٽر چونڊيندا آهن. ووٽرن جي عمر پھرين 18 سال ھئي جنھن کي 2007 ۾ گھٽائي 16 سال ڪئي وئي . صدر ۽ پارليامينٽ لاء ووٽنگ لازمي آهي<ref>{{cite web|url=http://www.bmi.gv.at/wahlen/elections_compulsorey_voting.asp|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071103221527/http://www.bmi.gv.at/wahlen/elections_compulsorey_voting.asp|archivedate=3 November 2007|title=Bundesministerium für Inneres – Elections Compulsory voting|publisher=Bmi.gv.at|accessdate=3 January 2009}}</ref> نيشنلراٽ جي تحليل چانسلر جي سفارش تي صدر جي حڪم سان ٿيندي آهي. اھو پارليامينٽ جو سڀ کان بااختيار ادارو آھي. پارليامينٽ جو ٻيون ايوان مٿيون ايوان آھي جنھن کي [[آسٽريليا جي وفاقي ڪائونسل|بندسراٽ]] سڏين ٿا. ان کي نيشنلراٽ جي قانونسازي کي محدود پيماني تي ويٽو ڪرڻ جا اختيار آھن جنھن کان پوءِ ان تي نيشنلراٽ ۾ ٻيھر ووٽنگ ڪرائي ويندي آهي جيڪا حتمي ھوندي آھي<ref>{{cite web|url=http://www.konvent.gv.at/ |title=Willkommen beim Österreich Konvent |publisher=Konvent.gv.at |accessdate=21 November 2008| archiveurl= https://web.archive.org/web/20090104001526/http://www.konvent.gv.at/| archivedate= 4 January 2009 | url-status=live}}</ref>. [[File:Wien - Bundeskanzleramt1.JPG| thumb|بالھاسپلاٽز تي واقع وفاقي چانسلري]] آڪٽوبر 2006 جي عام چونڊون ۾ [[آسٽريا جي سوشل ڊيموڪريٽڪ پارٽي]] ھڪ طاقتور پارٽي طور اڀري آئي. جڏھن تہ [[آسٽرين پيپلز پارٽي]] ٻئين نمبر تي رھي<ref name="Election2002">{{cite web|url=http://electionresources.org/at/nationalrat.php?election=2002|title=24 November 2002 General Election Results – Austria Totals|year=2006|website=Election Resources on the Internet|accessdate=12 June 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090707185433/http://electionresources.org/at/nationalrat.php?election=2002|archive-date=7 July 2009|url-status=live|df=dmy-all}}</ref><ref name="Election2006">{{cite web|url=http://electionresources.org/at/nationalrat.php?election=2006|title=October&nbsp;1st,&nbsp;2006 General Election Results – Austria Totals|year=2006|website=Election Resources on the Internet|accessdate=12 June 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090707185102/http://electionresources.org/at/nationalrat.php?election=2006|archive-date=7 July 2009|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> ان باوجود آسٽرين پيپلز پارٽي ننڍين پارٽين سان ملي ڪري مخلوط حڪومت ٺاھي.2013 ۾ سوشل ڊيموڪريٽڪ پارٽي 27 سيڪڙو ووٽ ۽ 52 سيٽون کنيون ۽ پيپلزپارٽي 24 سيڪڙو ووٽ ۽ 47 سيٽون حاصل ڪيون. فريڊم پارٽي 21 سيڪڙو ووٽ ۽ 40 سيٽون حاصل ڪيون ۽ گرين پارٽي 12 سيڪڙو ووٽ ۽ 24 سيٽون حاصل ڪيون. 2017 جي چونڊن ۾ پيپلزپارٽي نوجوان قائد [[سيباسٽيان ڪرز]] جي اڳواڻي ۾ 62 سيٽون حاصل ڪيون ۽ سوشل ڊيموڪريٽڪ پارٽي 52 سيٽون کڻي ٻئي نمبر تي آئي ۽ فريڊم پارٽي 51 سيٽون حاصل ڪيون. پيپلزپارٽي مخلوط حڪومت ٺاهي جنھن ۾ سيباسٽيان ڪرز چانسلر ٿيو ٿيو ۽ 18 ڊسمبر 2017ع ۾ پنھنجي عھدي جو قسم کنيو پر 2019 ۾ اھا حڪومت ڊھي وئي. 2019 جي چونڊن ۾ وري پيپلز پارٽي اڪثريت سان کٽي آئي، کيس 37.5 سيڪڙو ووٽ مليا ۽ گرين پارٽي سان ملي حڪومت ٺاھي. 7 جنوري 2020 تي سيباسٽيان ڪرز وري چانسلر جي عھدي جو قسم کنيو. ==انتظامي ورهاست== آسٽريا 9 رياستن تي مشتمل ھڪ وفاقي رياست آھي. جنهن کي [[جرمن ٻولي]] ۾ "بندسلينا" (Bundesländer) چوندا آهن. اھي رياستون وري ضلعن، "بزائرڪ" (Bezirke) ۽ قانون ذريعي قرار ڏنل شھرن "اسٽيچيوسٽاٽ" (<small>{{Lang|de|[[Statutarstadt|Statutarstädte]]}}</small>) ۾ ورھايل آھن. ضلعا وري ميونسپلٽين "جيمنڊن" <small>({{Lang|de|Gemeinden}})</small> ۾ ورھايل آھن. قانون ذريعي قرار ڏنل شھر ساڳي وقت ميونسپلٽين ۽ ضلعن جو درجو رکڻ ٿا. صرف [[ويانا]] شھر ھڪ منفرد حيثيت رکي ٿو هن ڪري ته اھو ساڳي وقت رياست پڻ آھي. رياستون انتظامي اختيارن کان علاوه مخصوص معاملن ۾ قانون سازي جو اختيار پڻ رکن ٿيون جن ۾ ثقافتي، سماجي ڀلائي، فطرتي تحفظ، شڪار ۽ عمارت سازي وغيره شامل آهن. {| class="sortable wikitable" style="text-align:right; font-size:100%" |- style="font-size:100%; text-align:right" ! <small>*رياست*</small> ! <small>*گادي*جو*هنڌ*</small> ! <small>'''پکيڙ'''</small> <small>'''_چورس ^{ڪلوميٽر}'''</small> ! <small>آبادي</small> <small>(2017)</small> ! <small>گھاٽائي/چورس ڪلوميٽر</small> ! <small>GDP (يورو)</small><small>(2012)</small> ! <small>GDP<br />في ڪس</small> |- | '''[[برجنلينڊ]]'''|| [[آئزن اسٽڊٽ|'''آئزن اسٽڊٽ''']] |style="text-align:right"| <small>'''3,965'''</small>|| style="text-align:right" | <small>'''291,942'''</small>|| style="text-align:right" | 73.6 ||style="text-align:right"| <small>'''7.311'''</small> ارب || style="text-align:right" | <small>'''25,600'''</small> |- | [[ڪرينٿيا (رياست)|'''ڪرينٿيا''']] || [[ڪليگنفرٽ]] |style="text-align:right"| 9,536 ||style="text-align:right"| <small>'''561,077'''</small>|| style="text-align:right" | 58.8 ||style="text-align:right"| 17.62 ارب ||style="text-align:right"| <small>'''31,700'''</small> |- | [[لوئر آسٽريا|'''لوئر''' '''آسٽريا''']] || [[سنڪٽ پولٽن]] |style="text-align:right"| <small>'''19,178'''</small>|| style="text-align:right" | <small>'''1,665,753'''</small>|| style="text-align:right" | 86.9 ||style="text-align:right"| <small>'''49.75'''</small> ارب || style="text-align:right" | <small>'''30,800'''</small> |- | [[سلزبرگ (رياست)|'''سلزبرگ''']] || [[سلزبرگ]] |style="text-align:right"| 7,154 ||style="text-align:right"| 549,263 ||style="text-align:right"| 76.8 ||style="text-align:right"| 23.585 ارب ||style="text-align:right"| <small>'''44,500'''</small> |- | '''[[اسٽيريا]]'''|| [[گراتس]] |style="text-align:right"| <small>'''16,401'''</small>|| style="text-align:right" | <small>'''1,237,298'''</small>|| style="text-align:right" | 75.4 ||style="text-align:right"| <small>'''40.7'''</small> ارب || style="text-align:right" | <small>'''33,600'''</small> |- | [[ٽرول (رياست)|'''ٽرول''']] || [[انسبروڪ]] |style="text-align:right"| <small>'''12,648'''</small>|| style="text-align:right;" | 746,153 ||style="text-align:right"| 59.0 ||style="text-align:right"| <small>'''28.05'''</small> ارب || style="text-align:right" | <small>'''39,400'''</small> |- | [[اپر آسٽريا|'''اپر آسٽريا''']] || [[لنز]] |style="text-align:right"| <small>'''11,982'''</small>|| style="text-align:right;" | <small>'''1,465,045'''</small>|| style="text-align:right" | 122.3 ||style="text-align:right"| <small>'''53.86'''</small> ارب || style="text-align:right" | <small>'''38,000'''</small> |- |colspan=2| '''[[ويانا]]''' |style="text-align:right"| 415 ||style="text-align:right;"| <small>'''1,867,582'''</small>|| style="text-align:right" | 4,500 ||style="text-align:right"| <small>'''81.77'''</small> ارب |- | '''[[وورارلبرگ]]'''|| [[بريگنز]] |style="text-align:right"| <small>'''2,601'''</small>|| style="text-align:right;" | 388,752 ||style="text-align:right"| 149.5 ||style="text-align:right"| <small>'''23.59 ارب'''</small>|| style="text-align:right" | <small>'''58,300'''</small> |- |colspan=7 |<ref>{{Cite web|title=Eurostat – Data Explorer|url=http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/submitViewTableAction.do|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006122431/http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/submitViewTableAction.do|archive-date=6 October 2014|access-date=19 October 2011}}</ref><ref>{{Cite web|title=Statistik Austria – Bevölkerung zu Jahresbeginn 2002–2017 nach Gemeinden (Gebietsstand 1.1.2017)|url=http://www.statistik.at/wcm/idc/idcplg?IdcService=GET_FILE&dID=354032&dDocName=080904|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180322204818/http://www.statistik.at/wcm/idc/idcplg?IdcService=GET_FILE&dID=354032&dDocName=080904|archive-date=22 March 2018|access-date=9 July 2018}}</ref> |} == معيشت == [[File:13-08-30-wien-by-RalfR-123.jpg|thumb|[[ويانا بين الاقوامي مرڪز]] [[گڏيل قومن]] جي آفس سميت ۽ ڊي سي ٽاورز جو ٽاور-1]] آسٽريا دنيا جي ملڪن جي ناليوار جي ڊي پي جي شرح مطابق تمام مٿاھين شرح وارن ملڪن ۾ شامل آهي.<ref name=autogenerated1>{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2012/01/weodata/weorept.aspx?sy=2009&ey=2012&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=122&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a=&pr.x=37&pr.y=14|title=Austria|publisher=International Monetary Fund|accessdate=17 April 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121125152140/http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2012/01/weodata/weorept.aspx?sy=2009&ey=2012&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=122&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a=&pr.x=37&pr.y=14|archive-date=25 November 2012|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> ان جي [[معيشت]] تمام وڏي پيماني تي صنعتي ۽ تمام ترقي يافته سوشل مارڪيٽ واري آهي. 1980ع جي ڏھاڪي تائين وڏي صنعت کي سرڪاري بڻايو ويو پر بعد ۾ نجڪاري ذريعي سرڪاري صنعتي يونٽن ۾ ڪمي آئي. صنعت کان پوءِ [[سياحت]] ھن ملڪ جي معيشيت جو وڏو شعبو آهي. سال 2007ع ۾ بين الاقوامي سياحت جي آمدني ۾ آسٽريا دنيا ۾ نائين نمبر تي ھو. ان سال ھن ملڪ جي سياحتي آمدني 18.9 ارب ڊالر ھئي. سياحن جي تعداد واري شمار ۾ ان سال ھي ملڪ ٻارھين نمبر تي آيو. ملڪ ۾ ان سال 2 ڪروڙ 8 لک سياح گھمڻ آيا.<ref name="UNTWO">{{cite web|url=http://www.tourismroi.com/Content_Attachments/27670/File_633513750035785076.pdf |title=UNTWO World Tourism Barometer, Vol.6 No.2 |accessdate=18 November 2008 |publisher=UNTWO |date=June 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081031013714/http://www.tourismroi.com/Content_Attachments/27670/File_633513750035785076.pdf |archivedate=31 October 2008 |url-status=dead }}</ref> ملڪ جو سڀ کان وڏو واپاري شراڪت دار تاريخي طور تي [[جرمني]] رھيو آھي. [[يورپي يونين]] ۾ شامل ٿيڻ سان ھن ملڪ جا يونين جي رڪن ملڪن سان معاشي لاڳاپن ۾ ويجھڙائپ وڌڻ سان ھن ملڪ جي جرمني تي واپاري دارومدار کي گھٽايو آھي. يورپي يونين جي رڪنيت سان پرڏيھي سيڙپڪاري جو ھتي زبردست اضافو ٿيو آهي. سال 2006ع ۾ جي ڊي پي جي واڌ 3.3 سيڪڙو تائين پھتي.<ref>[http://www.oenb.at/isaweb/report.do?&lang=EN&report=7.7 Real GDP Growth – Expenditure Side] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181106193328/https://www.oenb.at/isaweb/report.do?&lang=EN&report=7.7|date=6 November 2018}}, provided by the [[Oesterreichische Nationalbank|Austrian National Bank]] {{in lang|de}} </ref> ملڪ جي درآمدن جو 67 سيڪڙو يورپي يونين جي رڪن ملڪن مان آھي<ref>{{cite web|title=OEC – Austria (AUT) Exports, Imports, and Trade Partners|url=http://atlas.media.mit.edu/en/profile/country/aut/|website=atlas.media.mit.edu|accessdate=12 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160313121243/http://atlas.media.mit.edu/en/profile/country/aut/|archive-date=13 March 2016|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> [[File:BlueEurozone.svg|thumb|left|آسٽريا يوروزون (تيز نيري رنگ سان ڏيکاريل) واري مالياتي يونين م شامل آھي ۽ يورپي يونين جي سنگل مارڪيٽ جو حصو آهي]] آسٽريا جي مکيه [[زرعي پيداوار]] ۾ [[پٽاٽا]]، [[جوئر]]، [[چقندر]]، [[مڪئي]]، [[ڪڻڪ]]، [[ڪپهه]] ۽ [[انگور]] شامل آهن. مکيه [[صنعت|صنعتن]] ۾ [[فولاد]]، [[مشينري]]، [[گاڏيون]]، [[بجلي|بجليءَ]] جو سامان، [[بصريات|آپٽيڪل]] شيشي جون شيون، [[ڪاغذ]]، [[ڪپڙو|ڪپڙي]]، [[سيمنٽ]]، [[ڪيميائي شيون|ڪيميائي شيئن]] جي صنعتون آهن ۽ مکيه [[معدنيات]] ۾ [[لوھ|لوهه]]، [[پيٽرول]]، ميگنيٽائٽ، گرينائٽ، [[قدرتي گيس]]، [[جست]]، [[ٽامو]] ۽ [[زنڪ]] آهن.<ref name = " سنڌيانا "/> ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:آسٽريا]] [[زمرو:ملڪ]] [[زمرو:وفاقي جمهوريا]] [[زمرو:يورپي ملڪ]] [[زمرو:زمين بند ملڪ]] [[زمرو:وچ يورپ جا ملڪ]] [[زمرو:يورپي اتحاد جا رڪن ملڪ]] [[زمرو:گڏيل قومن جا ڀاتي ملڪ]] [[زمرو:ملڪ ۽ علائقا جتي جرمن هڪ سرڪاري ٻولي آهي]] sizmk3d4obpsb1phx42onq33hgie2lf 404629 404628 2026-08-18T16:11:31Z Intisar Ali 8681 404629 wikitext text/x-wiki {{Short description|وچ يورپ جو ملڪ}} {{Redirect|آسٽريا|ملڪ جي نالي جي تاريخ|آسٽريا جو نالو|ٻيا استعمال|آسٽريا (سلجهائپ)|and|آسٽريا (سلجهائپ)}} {{Distinguish|آسٽريليا|آسٽورياس|آسٽراسيا|آسٽريليشيا}} {{Pp-move}} {{Infobox country | conventional_long_name = آسٽريا جي جمهوريه | common_name = آسٽريا | native_name = {{lang|de-AT|Republik Österreich}} | image_flag = Flag of Austria.svg | image_coat = Austria Bundesadler.svg | national_anthem = {{lang|de-AT|[[آسٽريا جو قومي ترانو|Bundeshymne der Republik Österreich]]}}<br/>"آسٽريا جي جمهوريه جو قومي ترانو"{{parabr}}[[File:Land der Berge Land am Strome instrumental.ogg|center]] | image_map = {{Switcher|[[File:EU-Austria (orthographic projection).svg|upright=1.15|frameless]]|دنيا جي گولي تي ڏيکاريو|[[File:EU-Austria.svg|upright=1.15|frameless]]|[[يورپي يونين]] جو نقشو ڏيکاريو|default=1}} | capital = [[ويانا]] | coordinates = {{Coord|48|12|N|16|21|E|type:city(2,000,000)_region:AT-9}} | largest_city = capital | languages_type = سرڪاري ٻولي | languages = [[آسٽريائي جرمن|جرمن]]{{Efn|[[آسٽريا جو وفاقي آئيني قانون|1920ع واري آسٽريائي آئين]] جي آرٽيڪل 8 جي بنياد تي}}{{Efn|[[برگنلينڊ ڪروشيائي]]، [[چيڪ ٻولي|چيڪ]]، [[هنگري ٻولي|هنگري]]، [[روماني ٻولي|روماني]]، [[سلوواڪ ٻولي|سلوواڪ]] ۽ [[سلوويني ٻولي|سلوويني]] کي [[يورپي منشور براءِ علائقائي يا اقليتي ٻوليون]] تحت سرڪاري طور تسليم ڪيو ويو آهي.}} | languages2 = {{hlist|[[هنگري ٻولي|هنگري]]|[[سلوويني ٻولي|سلوويني]]|[[برگنلينڊ ڪروشيائي]]<ref name="demokratiewebstatt.at" /><ref name="Regional Languages of Austria" />}} | languages2_type = سرڪاري [[علائقائي ٻوليون]] | ethnic_groups = {{Unbulleted list | 72.2% [[آسٽريائي ماڻهو|آسٽريائي]] | 27.8% [[آسٽريا جي آبادي#نسلي گروهه|ٻيا]] }} | ethnic_groups_year = 2024 | ethnic_groups_ref = <ref>{{cite web |title=Migration and Integration 2025 |url=https://www.statistik.at/fileadmin/announcement/2025/07/20250716MigrationIntegration2025EN.pdf |website=Statistics Austria |publisher=Statistik Austria |date=16 July 2025 |access-date=10 August 2025 |language=en}}</ref> | religion_year = 2021 | religion_ref = <ref name="statistik.at">{{Cite web|title=Religionsbekenntnis – STATISTIK AUSTRIA – die Informationsmanager|url=https://www.statistik.at/statistiken/bevoelkerung-und-soziales/bevoelkerung/weiterfuehrende-bevoelkerungsstatistiken/religionsbekenntnis|access-date=9 August 2022|archive-date=30 September 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220930022008/https://www.statistik.at/statistiken/bevoelkerung-und-soziales/bevoelkerung/weiterfuehrende-bevoelkerungsstatistiken/religionsbekenntnis|url-status=live}}</ref> | religion = {{Ublist |item_style=white-space:nowrap; | {{Tree list}} * 68.2% [[عيسائيت]] ** 55.2% [[آسٽريا ۾ ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ ازم]] ** 4.9% [[آسٽريا ۾ مشرقي آرٿوڊوڪسي|آرٿوڊوڪسي]] ** 3.8% [[پروٽيسٽنٽ ازم]] ** 4.3% [[عيسائي فرقو|ٻيا عيسائي]] {{Tree list/end}} |22.4% [[لامذهبيت|ڪو مذهب نه]] |8.3% [[آسٽريا ۾ اسلام|اسلام]] |1.1% [[آسٽريا ۾ مذهب|ٻيا]] }} | demonym = [[آسٽريائي ماڻهو|آسٽريائي]] | government_type = وفاقي [[نيم صدارتي جمهوريه]]<ref>{{Cite web|date=22 September 2022|title=Hofburg-Wahl: 'Österreich ist ein sehr ungewöhnlicher Fall'|url=https://diepresse.com/6193038|access-date=22 September 2022|language=de-AT|archive-date=3 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221003104650/https://www.diepresse.com/6193038/hofburg-wahl-oesterreich-ist-ein-sehr-ungewoehnlicher-fall|url-status=live}}</ref>{{efn|name=system|آسٽريا جي جمهوريه پنهنجي [[آسٽريا جو آئين|آئين]] مطابق قانوني طور هڪ نيم صدارتي جمهوريه آهي؛<ref name="u009">{{cite journal|last=Shugart|first=Matthew Søberg|title=Semi-Presidential Systems: Dual Executive And Mixed Authority Patterns|journal=French Politics|volume=3|issue=3|date=2005|issn=1476-3419|doi=10.1057/palgrave.fp.8200087|doi-access=free|pages=323–351|url=https://link.springer.com/content/pdf/10.1057/palgrave.fp.8200087.pdf|access-date=2024-12-16}}</ref> پر عملي طور آئيني روايتن سبب اها وڌيڪ [[پارلياماني جمهوريه]] وانگر ڪم ڪري ٿي.<ref name="y589">{{cite book|last=Müller|first=Wolfgang C.|title=Semi-Presidentialism in Europe|chapter=Austria|publisher=Oxford University PressOxford|date=1999-09-02|isbn=978-0-19-829386-6|doi=10.1093/0198293860.003.0002|pages=22–47}}</ref>}} | leader_title1 = [[آسٽريا جو صدر|صدر]] | leader_name1 = [[اليگزينڊر فان ڊير بيلن]] | leader_title2 = [[آسٽريا جو چانسلر|چانسلر]] | leader_name2 = [[ڪرسچين اسٽوڪر]] | legislature = [[آسٽريا جي پارليامينٽ|پارليامينٽ]] | upper_house = [[وفاقي ڪائونسل (آسٽريا)|وفاقي ڪائونسل]] | lower_house = [[نيشنل ڪائونسل (آسٽريا)|نيشنل ڪائونسل]] | sovereignty_type = [[آسٽريا جي تاريخ|قيام]] | established_event1 = [[آسٽريا جي مارگريويئيٽ|مارگريويئيٽ]] | established_date1 = {{circa}} 960 | established_event2 = [[آسٽريا جو نالو|نالي جو قديم ترين ذڪر]] | established_date2 = 1 نومبر 996 | established_event3 = [[آسٽريا جي ڊچي|ڊچي]] | established_date3 = 17 سيپٽمبر 1156 | established_event4 = [[آسٽريا جي آرچڊچي|آرچڊچي]] | established_date4 = 6 جنوري 1453 | established_event5 = [[آسٽريائي سرڪل|شاهي سرڪل]] | established_date5 = 1512 | established_event6 = [[آسٽريائي سلطنت|سلطنت]] | established_date6 = 11 آگسٽ 1804 | established_event7 = [[آسٽريا-هنگري]] | established_date7 = 30 مارچ 1867 | established_event8 = [[پهرين آسٽريائي جمهوريه|پهرين جمهوريه]] | established_date8 = 10 سيپٽمبر 1919 | established_event9 = [[آسٽريا جي وفاقي رياست|وفاقي رياست]] | established_date9 = 1 مئي 1934 | established_event10 = [[آنشلوس]] | established_date10 = 13 مارچ 1938 | established_event11 = [[آسٽريا جي تاريخ#ٻي جمهوريه (1945ع کان)|ٻي جمهوريه]] | established_date11 = 27 اپريل 1945 | established_event12 = [[آسٽريائي رياستي معاهدو|رياستي معاهدو]] | established_date12 = 27 جولاءِ 1955 | area_km2 = 83879<ref>{{cite web|title=Austria EN|url=https://migrants-refugees.va/wp-content/uploads/2021/03/2020-CP-Austria-EN.pdf|website=Migrants Refugees|publisher=The Vatican|date=April 2020|access-date=12 January 2024|archive-date=13 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240113014627/https://migrants-refugees.va/wp-content/uploads/2021/03/2020-CP-Austria-EN.pdf|url-status=live}}</ref> | area_rank = 113هون | area_sq_mi = | percent_water = 0.84 (2015)<ref>{{Cite web|title=Surface water and surface water change|url=https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER|access-date=11 October 2020|publisher=[[اقتصادي سهڪار ۽ ترقي جي تنظيم]]|archive-date=24 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210324133453/https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER|url-status=live}}</ref> | population_estimate = {{IncreaseNeutral}} 9,219,113<ref name="statistik-population" /> | population_estimate_year = 2026 | population_estimate_rank = 97هون | population_density_km2 = 109.9 | population_density_sq_mi = 284.6 | population_density_rank = 108هون | GDP_PPP = {{increase}} $721.033 billion<ref name="IMFWEO.AT">{{cite web |url=https://data.imf.org/en/Data-Explorer?datasetUrn=IMF.RES:WEO(9.0.0) |title=World Economic Outlook Database (April 2026 Edition) |publisher=[[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] |website=www.imf.org |date=14 April 2026 |access-date=19 April 2026}}</ref> | GDP_PPP_year = 2026 | GDP_PPP_rank = 45هون | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $78,334<ref name="IMFWEO.AT" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 18هون | GDP_nominal = {{increase}} $623.719 billion<ref name="IMFWEO.AT"/> | GDP_nominal_year = 2026 | GDP_nominal_rank = 28هون | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $67,761<ref name="IMFWEO.AT" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 13هون | Gini = 28.4 | Gini_year = 2024 | Gini_change = increase | Gini_ref = <ref name="eurogini">{{Cite web|title=Gini coefficient of equivalised disposable income – EU-SILC survey|url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tessi190/default/table?lang=en|access-date=2026-04-09|publisher=[[يورو اسٽيٽ]]|url-status=live}}</ref> | HDI = 0.930 | HDI_rank = 22هون | HDI_year = 2023 | HDI_change = increase | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{Cite web |date=6 May 2025 |title=Human Development Report 2025 |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250506051232/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf |archive-date=6 May 2025 |access-date=6 May 2025 |publisher=[[گڏيل قومن جو ترقياتي پروگرام]]}}</ref> | currency = [[يورو]] ([[يورو جو نشان|€]]) | currency_code = EUR | time_zone = [[وچ يورپي وقت|سي اي ٽي]] | utc_offset = +1 | utc_offset_DST = +2 | time_zone_DST = [[وچ يورپي اونهاري جو وقت|سي اي ايس ٽي]] | date_format = dd.mm.yyyy | calling_code = [[آسٽريا جا ٽيليفون نمبر|+43]] | cctld = [[.at]] }} '''آسٽريا'''،{{efn|اچار: {{IPAc-en|audio=en-us-Austria.ogg|ˈ|ɒ|s|t|r|i|ə}} {{respell|OST|ree|ə}} يا {{IPAc-en|ˈ|ɔː|s|t|r|i|ə}} {{respell|AW|stree|ə}}؛<ref>{{Citation|last=Roach|first=Peter|title=Cambridge English Pronouncing Dictionary|date=2011|edition=18th|place=Cambridge|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-15253-2}}</ref> {{Langx|de-AT|Österreich}} {{IPA|de-AT|ˈøːstɐraɪç||De-Österreich2.ogg}}؛ {{langx|bar|Östareich}}؛ {{langx|gsw|Öschtreich}} يا {{Lang|gsw|Eschtrych}}.}}، رسمي نالي '''آسٽريا جي جمهوريه'''،{{Efn|{{Langx|de-AT|Republik Österreich|links=no}} {{IPA|de-AT|repuˈbliːk ˈøːstɐraɪç||Republik Österreich.ogg}}.}} [[وچ يورپ]] ۾ واقع هڪ [[سامونڊي ڪناري کان محروم ملڪ]] آهي، جيڪو [[اوڀر الپس]] ۾ واقع آهي.<ref name="formal name">{{Cite web|title=Austria|url=http://unstats.un.org/unsd/geoinfo/geonames|access-date=4 January 2023|website=UNGEGN World Geographical Names|publisher=United Nations Group of Experts on Geographical Names|location=New York, NY|archive-date=7 January 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230107010908/http://unstats.un.org/unsd/geoinfo/geonames/|url-status=live}}</ref> اهو نَوَ [[آسٽريا جون وفاقي رياستون|وفاقي رياستن]] تي ٻڌل هڪ [[وفاق]] آهي، جن مان گاديءَ وارو شهر [[ويانا]] ملڪ جو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهر ۽ رياست آهي. آسٽريا جي اتر-اولهه ۾ [[جرمني]]، اتر ۾ [[چيڪ جمهوريه]]، اتر-اوڀر ۾ [[سلوواڪيا]]، اوڀر ۾ [[هنگري]]، ڏکڻ ۾ [[سلووينيا]] ۽ [[اٽلي]]، جڏهن تہ اولهه ۾ [[سوئٽزرلينڊ]] ۽ [[ليختنشتائن]] واقع آهن. ملڪ جي ايراضي {{Convert|83879|km2|sqmi|0|abbr=on}} آهي ۽ ان جي آبادي لڳ ڀڳ 9.2 ملين آهي.<ref name="statistik-population">{{Cite web|date=2026-04-09|title=Population by Year-/Quarter-beginning|url=https://www.statistik.at/en/statistics/population-and-society/population/population-stock/population-at-beginning-of-year/quarter|url-status=live|access-date=2026-04-09}}</ref> موجوده آسٽريا وارو علائقو گهٽ ۾ گهٽ [[قديم پٿر وارو دور|قديم پٿر واري دور]] کان آباد رهيو آهي. لڳ ڀڳ 400 ق.م. ڌاري هتي [[سيلٽ ماڻهو|سيلٽ]] آباد هئا، ۽ پهرين صدي ق.م. جي آخر ۾ هي علائقو [[رومي سلطنت]] ۾ شامل ڪيو ويو. علائقي ۾ [[عيسائيت اختيار ڪرڻ|عيسائيت جي پکڙجڻ]] چوٿين ۽ پنجين صديءَ ۾، [[اولهه رومي سلطنت]] جي آخري دور دوران شروع ٿي، جنهن کان پوءِ [[قومَن جي لڏپلاڻ وارو دور|قومَن جي لڏپلاڻ واري دور]] ۾ ڪيترائي [[جرمنڪ قبيلا]] هتي اچي آباد ٿيا.<ref>{{Cite web|title=Austria's History|url=https://www.austria.info/en/service-and-facts/about-austria/history|access-date=2024-06-08|website=austria.info|language=en}}</ref> آسٽريا هڪ رياست طور پهرين هزار سال جي پڇاڙيءَ ۾ [[پينونيا جي مارچ|اوڀر مارچ]] ۽ [[هنگري مارچ]] جي باقيات مان وجود ۾ آيو. شروعات ۾ اهو [[پاڪ رومي سلطنت]] جي سرحدي [[آسٽريا جي مارگريويئيٽ|مارگريويئيٽ]] هو، پوءِ 1156ع ۾ [[آسٽريا جي ڊچي|ڊچي]] بڻيو ۽ 1453ع ۾ [[آسٽريا جي آرچڊچي|آرچڊچي]] جو درجو حاصل ڪيائين. تيرهين صديءَ جي پڇاڙيءَ کان [[هيبسبرگ بادشاهت]] جو مرڪزي علائقو هجڻ سبب آسٽريا صدين تائين وچ يورپ جي وڏين شاهي طاقتن مان هڪ رهيو، ۽ سورهين صديءَ کان [[ويانا]] [[پاڪ رومي سلطنت]] جي انتظامي گاديءَ طور پڻ ڪم ڪندو رهيو.<ref>{{Cite news|date=2012-03-16|title=Austria country profile|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-17405422|access-date=2024-06-08|publisher=BBC News|language=en-GB}}</ref> [[پاڪ رومي سلطنت جو خاتمو|پاڪ رومي سلطنت]] 1806ع ۾ ختم ٿي، جنهن کان ٻه سال اڳ آسٽريا پنهنجي [[آسٽريائي سلطنت]] قائم ڪري چڪو هو. اها سلطنت هڪ [[وڏي طاقت]] ۽ يورپ جي سڀ کان وڏين رياستن مان هڪ بڻجي وئي. 1860ع واري ڏهاڪي ۾ جنگين ۾ شڪست ۽ علائقن جي نقصان کان پوءِ 1867ع واري [[آسٽرو-هنگري ٺاهه 1867ع|آسٽرو-هنگري ٺاهه]] جي نتيجي ۾ [[آسٽريا-هنگري]] قائم ٿيو.<ref>{{Cite web|title=Österreich-Ungarn|url=https://www.geschichtewiki.wien.gv.at/%C3%96sterreich-Ungarn|access-date=2024-06-08|website=geschichtewiki.wien.gv.at}}</ref> 1914ع ۾ [[آرچڊيوڪ فرانز فرڊيننڊ جو قتل|آرچڊيوڪ فرانز فرڊيننڊ جي قتل]] کان پوءِ شهنشاهه [[فرانز جوزف پهريون]] [[سربيا جي بادشاهت]] خلاف جنگ جو اعلان ڪيو، جيڪا تيزيءَ سان [[پهرين عالمي جنگ]] ۾ تبديل ٿي وئي. سلطنت جي شڪست ۽ خاتمي کان پوءِ 1918ع ۾ [[جرمن-آسٽريا جي جمهوريه]] ۽ 1919ع ۾ [[پهرين آسٽريائي جمهوريه]] قائم ٿي. [[جنگين جي وچ وارو دور|جنگين جي وچ واري دور]] ۾ پارلياماني نظام خلاف وڌندڙ لاڙ 1934ع ۾ [[آسٽريائي گهرو ويڙهه]] ۽ [[اينگلبرٽ ڊولفُس]] جي قيادت هيٺ [[آسٽريا جي وفاقي رياست|آسٽروفاشسٽ آمريت]] جي قيام تائين پهتو. [[ٻي عالمي جنگ]] شروع ٿيڻ کان هڪ سال اڳ، آسٽريا [[ايڊولف هٽلر]] جي اڳواڻي هيٺ [[نازي جرمني]] ۾ [[آنشلوس|ضم]] ڪيو ويو ۽ جرمني جي هڪ ذيلي انتظامي حصي ۾ تبديل ٿي ويو. 1945ع ۾ [[ويانا مهم|آزاديءَ]] کان پوءِ ۽ ڏهن سالن جي [[اتحادي قبضي هيٺ آسٽريا|اتحادي قبضي]] کان پوءِ ملڪ [[آسٽريائي رياستي معاهدو|رياستي معاهدي]] وسيلي ٻيهر مڪمل خودمختياري حاصل ڪئي ۽ 1955ع ۾ [[آسٽريا جي مستقل غيرجانبداري|مستقل غيرجانبداري]] جو اعلان ڪيو. آسٽريا هڪ [[نيم صدارتي نظام|نيم صدارتي]]{{efn|name=system}} نمائنده جمهوريت آهي، جنهن ۾ عوام جي چونڊيل [[آسٽريا جو صدر|صدر]] رياست جو سربراهه، جڏهن تہ [[آسٽريا جو چانسلر|چانسلر]] حڪومت جو سربراهه ۽ اعليٰ انتظامي عملدار هوندو آهي. آسٽريا في فرد نامياتي [[مجموعي گهريلو پيداوار]] جي لحاظ کان دنيا ۾ 13هين نمبر تي آهي ۽ هتي زندگيءَ جو معيار بلند آهي. ملڪ 1955ع کان [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] جو ميمبر<ref>Jelavich 267</ref> ۽ 1995ع کان [[يورپي يونين]] جو رڪن آهي.<ref name="CIA">{{Cite web|date=14 May 2009|title=Austria|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/austria|access-date=31 May 2009|website=[[The World Factbook]]|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|archive-date=10 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210110074413/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/austria|url-status=dead}}</ref> ويانا ۾ [[يورپ ۾ سلامتي ۽ سهڪار جي تنظيم]] ۽ [[پيٽروليم برآمد ڪندڙ ملڪن جي تنظيم]] جا مرڪزي دفتر موجود آهن. آسٽريا [[اقتصادي سهڪار ۽ ترقي جي تنظيم]] ۽ [[انٽرپول]] جي باني ميمبرن مان پڻ هڪ آهي.<ref name="OECD">{{Cite web|title=Austria About|url=http://www.oecd.org/about/0,3347,en_33873108_33873245_1_1_1_1_1,00.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20090506022708/http://www.oecd.org/about/0%2C3347%2Cen_33873108_33873245_1_1_1_1_1%2C00.html|archive-date=6 May 2009|access-date=20 May 2009|publisher=OECD}}</ref> ملڪ 1995ع ۾ [[شينگن معاهدو]] پڻ صحيح ڪيو<ref name="Schengen">{{Cite web |date=2024 |title=World Population Prospects: The 2024 Revision. (Medium-fertility variant). |url=https://www.worldometers.info/world-population/austria-population/ |access-date= |website=U.N. Dept. of Economic and Social Affairs - Population Division}}</ref> ۽ 1999ع ۾ [[يورو]] کي پنهنجي ڪرنسي طور اختيار ڪيو.<ref>{{Cite web|title=Austria and the euro|url=https://ec.europa.eu/info/business-economy-euro/euro-area/euro/eu-countries-and-euro/austria-and-euro_en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180108064042/https://ec.europa.eu/info/business-economy-euro/euro-area/euro/eu-countries-and-euro/austria-and-euro_en|archive-date=8 January 2018|access-date=7 January 2018|website=European Commission – European Commission}}</ref> == نالي جو اشتقاق == {{Main|آسٽريا جو نالو}} آسٽريا جو مقامي نالو جرمن ٻوليءَ ۾ ''اوسٽررائخ'' (Österreich)، [[قديم اپر جرمن ٻولي|قديم اپر جرمن]] لفظ ''اوستارريخي'' (Ostarrîchi) مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ ”اوڀر وارو علائقو“، ”اوڀر واري سلطنت“ يا ”اوڀر واري بادشاهت“ ٿي سگهي ٿي. هي نالو پهريون ڀيرو 996ع جي مشهور ''اوستارريچي دستاويز'' ۾ ملي ٿو.<ref name="University of Klagenfurt">{{Cite web|title=University of Klagenfurt|url=http://wwwg.uni-klu.ac.at/spw/oenf/name2.htm|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110513121957/http://wwwg.uni-klu.ac.at/spw/oenf/name2.htm|archive-date=13 May 2011|access-date=2 October 2009}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=tfhADwAAQBAJ&pg=PT34|title=Austrian Historical Memory and National Identity|date=1997|publisher=Transaction Publishers|isbn=978-1-56000-902-3|editor-last=Bischof|editor-first=Günter|editor-link=Günter Bischof|location=New Brunswick|pages=20–21|access-date=14 June 2018|editor-last2=Pelinka|editor-first2=Anton|editor-link2=Anton Pelinka|archive-url=https://web.archive.org/web/20180614144308/https://books.google.de/books?id=tfhADwAAQBAJ&pg=PT34&lpg=PA92|archive-date=14 June 2018|url-status=live}}</ref> امڪان آهي تہ هي لفظ [[وچئين دور جي لاطيني ٻولي|وچئين دور جي لاطيني]] اصطلاح [[مارڪيا اورينٽالس (آسٽريا)|مارڪيا اورينٽالس]] (Marchia orientalis) جو مقامي، يعني باويريائي لهجي ۾ ترجمو هو. 976ع ۾ آسٽريا [[باويريا]] جي هڪ سرحدي انتظامي علائقي طور قائم ٿيو. ”آسٽريا“ لفظ جرمن نالي جي لاطيني صورت آهي، جنهن جو پهريون دستاويزي استعمال ٻارهين صديءَ ۾ ملي ٿو.<ref>{{Cite book|last=Brauneder|first=Wilhelm|title=Österreichische Verfassungsgeschichte|date=2009|publisher=Manzsche Verlags- und Universitätsbuchhandlung|isbn=978-3-214-14876-8|edition=11th|location=Vienna|page=17}}</ref> ان دور ۾ [[ڊينيوب]] درياهه جو آسٽريائي طاس، يعني موجوده [[اپر آسٽريا|اپر]] ۽ [[لوئر آسٽريا]]، [[باويريا]] جي اوڀرئين ڇيڙي تي واقع هو. ==تاريخ== === قبل از تاريخ ۽ قديم دور === [[File:2011-07-09 gasometer 28.JPG|thumb|left|[[ويلينڊورف جي وينس]]، 28,000 کان 25,000 ق.م، [[ويانا جو قدرتي تاريخ جو عجائب گھر|ويانا جي قدرتي تاريخ جي عجائب گهر]] ۾]] اهو علائقو، جيڪو هاڻي [[آسٽريا]] آهي، رومي دور کان اڳ مختلف [[ڪيلٽ]] قبيلن جي آبادڪاريءَ هيٺ هو ۽ ڇهين صدي ق.م تائين [[هالشتات ثقافت]] جو مرڪزي علائقو بڻجي چڪو هو.<ref>{{Cite web|date=2024-02-11|title=What Was the Celtic "Cult of the Head"?|url=https://www.thecollector.com/what-was-celtic-cult-head/|access-date=2024-05-07|website=TheCollector|language=en|archive-date=7 May 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240507031517/https://www.thecollector.com/what-was-celtic-cult-head/|url-status=live}}</ref> [[هالشتات]] شهر ۾ يورپ جي ڪيلٽن بابت سڀ کان قديم آثار قديمه جا ثبوت مليا آهن.<ref>{{Cite web|title=Celt {{!}} History, Institutions, & Religion {{!}} Britannica|url=https://www.britannica.com/topic/Celt-people|access-date=2024-05-07|website=Encyclopædia Britannica|language=en|archive-date=11 July 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180711204423/https://www.britannica.com/topic/Celt-people|url-status=live}}</ref> ڪيلٽن جي [[نوريڪم جي بادشاهت|نوريڪم بادشاهت]]، جنهن ۾ موجوده آسٽريا جو گهڻو حصو ۽ موجوده [[سلووينيا]] جا ڪجهه علائقا شامل هئا، 16 ق.م ۾ [[رومي سلطنت]] فتح ڪري ورتي ۽ ان کي [[رومي صوبو|رومي صوبي]] [[نوريڪم]] ۾ تبديل ڪيو ويو، جيڪو 476ع تائين قائم رهيو.<ref>{{Cite web|title=Noricum {{!}} Celtic culture, Roman province, Alps {{!}} Britannica|url=https://www.britannica.com/place/Noricum|access-date=2024-04-26|website=Encyclopædia Britannica|language=en|archive-date=25 February 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240225145226/https://www.britannica.com/place/Noricum|url-status=live}}</ref> موجوده آسٽريا جا اهي علائقا، جيڪي نوريڪم صوبي ۾ شامل نه هئا، مختلف رومي صوبن ۾ ورهايل هئا؛ [[پينونيا]] ۾ اوڀر آسٽريا جا ڪجهه حصا شامل هئا، جڏهن تہ [[رائيتيا]] ۾ موجوده [[فورآرلبرگ]] ۽ [[ٽيرول (رياست)|ٽيرول]] جا علائقا شامل هئا.<ref>{{Cite web|title=Pannonia {{!}} Roman Empire, Map, Hungary, & History {{!}} Britannica|url=https://www.britannica.com/place/Pannonia|access-date=2024-05-20|website=Encyclopædia Britannica|language=en|archive-date=15 June 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230615155813/https://www.britannica.com/place/Pannonia|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|title=Raetia {{!}} Roman Empire, Alps, Gaul {{!}} Britannica|url=https://www.britannica.com/place/Raetia|access-date=2024-05-20|website=Encyclopædia Britannica|language=en|archive-date=3 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231003000521/https://www.britannica.com/place/Raetia|url-status=live}}</ref> اوڀر آسٽريا ۾ موجوده پيٽرونيل-[[ڪارنانٽم]] هڪ اهم رومي فوجي ڇانوڻي هئي، جيڪا اڳتي هلي [[پينونيا سپيريئر]] جي نالي سان سڃاتي ويندڙ صوبي جو گاديءَ وارو شهر بڻجي وئي. ڪارنانٽم لڳ ڀڳ 400 سالن تائين اٽڪل 50,000 ماڻهن جو گهر رهيو.<ref name="Carnuntum Tourism">{{Cite web|title=Rome's metropolis on the Danube awakens to new life|url=http://www.carnuntum.co.at/content-en/tales-from-carnuntum|archive-url=https://web.archive.org/web/20100116125751/http://www.carnuntum.co.at/content-en/tales-from-carnuntum|archive-date=16 January 2010|access-date=20 February 2010|website=Archäologischer Park Carnuntum|publisher=Archäologische Kulturpark Niederösterreich Betriebsgesellschaft m.b.H.}}</ref> [[File:Roman Empire 125.png|thumb|[[هيڊرين]] جي حڪمرانيءَ (117–138ع) دوران [[رومي سلطنت]]؛ [[شاهي صوبو|شاهي صوبي]] '''[[نوريڪم]]''' ۾ موجوده آسٽريا جو گهڻو حصو شامل هو، جڏهن تہ '''[[رائيتيا]]''' ۽ '''[[پينونيا سپيريئر]]''' ترتيبوار موجوده آسٽريا جي اولهندي ۽ اوڀرندي حصن تي پکڙيل هئا]] === وچيون دور === [[رومي سلطنت جي زوال]] کان پوءِ هن علائقي تي سڀ کان پهرين جرمن نسل جي [[روگي]] قبيلي حملو ڪيو، جنهن هن خطي کي پنهنجي علائقي ”[[روگيلينڊ]]“ جو حصو بڻايو.<ref>{{Cite web|last=Kessler|first=P. L.|title=Kingdoms of the Germanic Tribes – Rugii (Rugians)|url=https://www.historyfiles.co.uk/KingListsEurope/BarbarianRugii.htm|access-date=2024-04-26|website=The History Files|language=en}}</ref> 487ع ۾ موجوده آسٽريا جو گهڻو حصو [[اوڊواڪر]] فتح ڪيو، جيڪو [[وحشي بادشاهتون|وحشي نسل]] سان تعلق رکندڙ سپاهي ۽ سياستدان هو؛ هن موجوده آسٽريا جي اڪثر علائقي کي پنهنجي [[اٽلي جي بادشاهت (476–493)|اٽلي جي بادشاهت]] ۾ شامل ڪيو. 493ع تائين هي علائقو جرمن نسل جي [[اوستروگوٿ]] قبيلن فتح ڪري ورتو، جن پنهنجي [[اوستروگوٿڪ بادشاهت]] قائم ڪئي.<ref>{{Cite web|title=Ostrogoth {{!}} Italy, Roman Empire, Arianism {{!}} Britannica|url=https://www.britannica.com/topic/Ostrogoth|access-date=2024-04-26|website=Encyclopædia Britannica|language=en|archive-date=25 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190425120017/https://www.britannica.com/topic/Ostrogoth|url-status=live}}</ref> اوستروگوٿڪ بادشاهت جي زوال کان پوءِ هن علائقي ۾ [[اليماني]]، [[بايوواري]]، [[سلاو]] ۽ [[پينونيائي آوار]] اچي آباد ٿيا يا هن علائقي تي قبضو ڪيائون.<ref name="johnson 19"/><ref>{{Cite web|title=Mittelalter|url=https://oesterreich.com/de/staat/geschichte/mittelalter|access-date=2024-04-26|website=oesterreich.com|archive-date=26 April 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240426204729/https://oesterreich.com/de/staat/geschichte/mittelalter|url-status=live}}</ref> [[فرينڪ]] بادشاهه [[شارليمين]] 788ع ۾ هن علائقي کي فتح ڪيو، آبادڪاريءَ جي حوصلا افزائي ڪئي ۽ [[عيسائيت]] کي هٿي ڏني.<ref name="johnson 19">Johnson 19</ref> [[اوڀر فرينڪيا]] جي حصي طور اهي مرڪزي علائقا، جيڪي هاڻي آسٽريا تي مشتمل آهن، [[بابنبرگ خاندان]] جي حوالي ڪيا ويا. هي علائقو ''[[آسٽريا جو مارچ|مارچيا اورينٽالس]]'' جي نالي سان سڃاتو ويندو هو ۽ 976ع ۾ [[ليوپولڊ پهريون، آسٽريا جو مارگريو|ليوپولڊ پهرئين]] کي ڏنو ويو.<ref name="johnson 20">Johnson 20–21</ref> آسٽريا جي نالي جو پهريون دستاويزي ذڪر 996ع جو آهي، جنهن ۾ اهو نالو ''[[اوستاريچي]]'' لکيل آهي ۽ ان مان بابنبرگ مارچ جو علائقو مراد ورتو ويو هو.<ref name="johnson 20"/> 1156ع ۾ ''[[پريويليگيئم مائنس]]'' ذريعي آسٽريا کي [[ڊچي]] جو درجو ڏنو ويو. 1192ع ۾ بابنبرگ خاندان [[اسٽيريا جي ڊچي|اسٽيريا جي ڊچي]] پڻ حاصل ڪئي. 1246ع ۾ [[فريڊرڪ ٻيون، آسٽريا جو ڊيوڪ|فريڊرڪ ٻئي]] جي وفات سان بابنبرگ خاندان جي حڪمرانيءَ جو سلسلو ختم ٿي ويو.<ref name="johnson 21">Johnson 21</ref> ان کان پوءِ [[بوهيميا جو اوٽوڪر ٻيون|بوهيميا جي اوٽوڪر ٻئي]] عملي طور آسٽريا، اسٽيريا ۽ [[ڪارينٿيا جي ڊچي|ڪارينٿيا جي ڊچين]] تي قبضو ڪري ورتو.<ref name="johnson 21"/> سندس حڪمراني 1278ع ۾ [[ڊورنڪروٽ]] وٽ [[جرمني جو روڊولف پهريون|جرمني جي روڊولف پهرئين]] هٿان شڪست کان پوءِ ختم ٿي وئي.<ref>Lonnie Johnson 23</ref> ان کان پوءِ [[پهرين مهاڀاري جنگ]] تائين آسٽريا جي تاريخ وڏي حد تائين ان جي حڪمران خاندان، [[هابسبرگ خاندان|هابسبرگن]]، جي تاريخ سان ڳنڍيل رهي. [[File:HRR 14Jh.jpg|thumb|[[پاڪ رومي سلطنت]] ۾ 14هين صديءَ دوران هابسبرگ (نارنگي)، لگزمبرگ (واڱڻائي) ۽ ويٽلسباخ (سائو) خاندانن جا علائقا]] 14هين ۽ 15هين صدين دوران [[هابسبرگ بادشاهت|هابسبرگن]] آسٽريا جي ڊچي جي ڀرپاسي وارن ٻين صوبن کي پنهنجي قبضي هيٺ آڻڻ شروع ڪيو. 1438ع ۾ آسٽريا جي ڊيوڪ [[آسٽريا جو البرٽ پنجون|البرٽ پنجين]] کي پنهنجي سهري، شهنشاهه [[سگسمنڊ، پاڪ رومي شهنشاهه|سگسمنڊ]] جو جانشين چونڊيو ويو. جيتوڻيڪ البرٽ پاڻ رڳو هڪ سال حڪمران رهيو، پر ان کان پوءِ فقط هڪ استثنا کي ڇڏي، [[پاڪ رومي سلطنت]] جا سمورا شهنشاهه هابسبرگ خاندان سان تعلق رکندا هئا. هابسبرگن پنهنجي موروثي علائقن کان پري به نوان علائقا حاصل ڪرڻ شروع ڪيا. 1477ع ۾ شهنشاهه [[فريڊرڪ ٽيون، پاڪ رومي شهنشاهه|فريڊرڪ ٽئين]] جي اڪيلي پٽ آرچڊيوڪ [[ميڪسميلين پهريون، پاڪ رومي شهنشاهه|ميڪسميلين]]، [[برگنڊي جي ڪائونٽي|برگنڊي]] جي وارثياڻي ماريا سان شادي ڪئي، جنهن جي نتيجي ۾ [[نيدرلينڊز]] جو گهڻو حصو هابسبرگ خاندان جي قبضي هيٺ اچي ويو.<ref name="johnson 25">Lonnie Johnson 25</ref><ref name="brook 11">Brook-Shepherd 11</ref> 1496ع ۾ سندس پٽ [[فلپ پهريون، ڪاسٽيل جو بادشاهه|فلپ دي فيئر]]، [[جوانا آف ڪاسٽيل|جوانا]] سان شادي ڪئي، جيڪا [[ڪاسٽيل جو تاج|ڪاسٽيل]] ۽ [[اراگون جو تاج|اراگون]] جي وارثياڻي هئي. ان شاديءَ جي نتيجي ۾ اسپين ۽ ان سان لاڳاپيل اطالوي، آفريڪي، [[فلپائن|ايشيائي]] ۽ [[نئين دنيا]] جا علائقا پڻ هابسبرگن جي حڪمرانيءَ جي دائري ۾ اچي ويا.<ref name="johnson 25"/><ref name="brook 11"/> 1526ع ۾ [[موهاچ جي جنگ]] کان پوءِ [[بوهيميا]] ۽ [[هنگري]] جو اهو حصو، جنهن تي عثمانين قبضو نه ڪيو هو، آسٽريائي حڪمرانيءَ هيٺ اچي ويو.<ref>Lonnie Johnson 26</ref> هنگري ڏانهن [[عثماني–هنگري جنگيون|عثماني توسيع]] سبب هابسبرگن ۽ عثمانين وچ ۾ [[عثماني–هابسبرگ جنگيون|بار بار جنگيون]] ٿيون، جن مان 1593ع کان 1606ع تائين جاري رهندڙ [[ڊگهي جنگ (عثماني جنگيون)|ڊگهي جنگ]] خاص طور اهم هئي. ترڪن [[اسٽيريا]] ۾ لڳ ڀڳ 20 ڀيرا حملا ڪيا،<ref>"'' The Catholic encyclopedia''". Charles George Herbermann (1913). Robert Appleton company.</ref> جن مان ڪجهه حملن کي ذريعن ۾ ”ساڙڻ، ڦرلٽ ڪرڻ ۽ هزارين ماڻهن کي غلام بڻائي وٺي وڃڻ“ طور بيان ڪيو ويو آهي.<ref>"''[https://books.google.com/books?id=8-ARAAAAYAAJ&pg=PA560 Bentley's miscellany] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240312192545/https://books.google.com/books?id=8-ARAAAAYAAJ&pg=PA560#v=onepage&q&f=false |date=12 March 2024 }}''". Charles Dickens, William Harrison Ainsworth, Albert Smith (1853).</ref> سيپٽمبر 1529ع جي آخر ۾ عثماني سلطان [[سليمان اعظم]] [[ويانا جو محاصرو (1529)|ويانا جو پهريون محاصرو]] شروع ڪيو، جيڪو ناڪام رهيو؛ عثماني تاريخدانن موجب ان ناڪاميءَ ۾ وقت کان اڳ شروع ٿيل سياري ۽ برفباريءَ پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو. === 17هين ۽ 18هين صديون === [[File:Anonym Entsatz Wien 1683.jpg|thumb|1683ع ۾ ٿيل [[ويانا جي جنگ]]، [[عثماني سلطنت]] جي يورپ ڏانهن اڳڀرائي کي روڪي ڇڏيو.]] [[ليوپولڊ پهريون، پاڪ رومي شهنشاهه|ليوپولڊ پهرئين]] جي ڊگهي حڪمرانيءَ دوران، 1683ع ۾ پولينڊ جي بادشاهه [[جان ٽيون سوبيسڪي]] جي اڳواڻيءَ هيٺ ترڪن خلاف [[ويانا جي جنگ|ويانا جو ڪامياب دفاع]] ڪيو ويو.<ref>Lonnie Johnson 26–28</ref> ان کان پوءِ ٿيل [[عظيم ترڪ جنگ]] جي نتيجي ۾ هنگري جو گهڻو حصو آسٽريا جي قبضي هيٺ اچي ويو. ان انتظام کي 1699ع ۾ ٿيل [[ڪارلووٽس جو معاهدو|ڪارلووٽس جي معاهدي]] ذريعي باضابطه شڪل ڏني وئي. [[چارلس ڇهون، پاڪ رومي شهنشاهه|چارلس ڇهين]] انهن ڪيترين ئي حاصلات تان هٿ کنيو، جيڪي سلطنت گذريل سالن دوران حاصل ڪيون هيون. کيس [[هابسبرگ خاندان]] جي مرداڻي شاهي نسل جي ويجهي خاتمي جو خدشو هو. ان ڪري چارلس ڇهون [[1713ع جي پراگميٽڪ سينڪشن|1713ع جي پراگميٽڪ سينڪشن]] کي تسليم ڪرائڻ جي بدلي ۾ ٻين طاقتن کي علائقائي ۽ سياسي رعايتون ڏيڻ لاءِ تيار هو. ان بندوبست تحت سندس ڌيءَ [[ماريا ٿيريسا]] کي سندس وارث طور تسليم ڪيو ويو. [[پروشيا]] جي عروج سان جرمن علائقن ۾ [[آسٽريا–پروشيا رقابت]] جي شروعات ٿي. آسٽريا، پروشيا ۽ روس سان گڏجي [[پولينڊ جون ورهاستون|پولينڊ جي ٽن ورهاستن]] مان پهرين ۽ ٽين ورهاست ۾ حصو ورتو، جيڪي ترتيبوار 1772ع ۽ 1795ع ۾ ٿيون. === 19هين صدي === {{See also|آسٽريائي سلطنت|آسٽريا-هنگري}} [[File:Congress of Vienna.PNG|thumb|left|[[ويانا ڪانگريس]] 1814ع–1815ع ۾ منعقد ٿي. ڪانگريس جو مقصد [[فرانسيسي انقلابي جنگيون|فرانسيسي انقلابي جنگين]]، [[نيپولين جون جنگيون|نيپولين جي جنگين]] ۽ [[پاڪ رومي سلطنت]] جي خاتمي سبب پيدا ٿيل ڪيترن ئي مسئلن کي حل ڪرڻ هو.]] آسٽريا پهرين ۽ ٻي اتحاد جي حصي طور [[انقلابي فرانس]] خلاف جنگين ۾ شامل ٿيو ۽ ان کان پوءِ [[نيپولين جون جنگيون|نيپولين جي جنگين]] ۾ پڻ حصو ورتائين. 1792ع کان 1801ع تائين آسٽريائي فوجن کي 754,700 جاني نقصان برداشت ڪرڻا پيا.<ref>Clodfelter</ref> آسٽريا ۽ پاڪ رومي سلطنت جي هابسبرگ حڪمرانن کي [[نيپولين بوناپارٽ]] هٿان لڳاتار شڪستن کي منهن ڏيڻو پيو. نيپولين پاران فرانسيسي سلطنت قائم ڪرڻ کان پوءِ پنهنجي شاهي خاندان جي حيثيت محفوظ رکڻ لاءِ 1804ع ۾ [[آسٽريائي سلطنت]] قائم ڪئي وئي،<ref>Lonnie Johnson 34</ref> ۽ نيپولين کي سندن اڳوڻي شاهي تخت تي دعويٰ ڪرڻ کان روڪڻ لاءِ 1806ع ۾ [[پاڪ رومي سلطنت]] کي ختم ڪيو ويو. 1814ع ۾ آسٽريا انهن اتحادي فوجن جو حصو هو، جن فرانس تي حملو ڪري [[نيپولين جون جنگيون]] پڄاڻيءَ تائين پهچايون. 1815ع جي [[ويانا ڪانگريس]] کان پوءِ آسٽريائي سلطنت يورپ جي چئن غالب طاقتن مان هڪ ۽ تسليم ٿيل [[عظيم طاقت]] طور سامهون آئي. ساڳئي سال آسٽريا جي صدارت هيٺ [[جرمن ڪنفيڊريشن]] ({{Lang|de|Deutscher Bund}}) قائم ڪئي وئي. حل نه ٿيل سماجي، سياسي ۽ قومي اختلافن سبب جرمن علائقا [[1848ع جا انقلاب|1848ع جي انقلابن]] جي لپيٽ ۾ آيا، جن جو هڪ اهم مقصد متحد جرمني قائم ڪرڻ هو.<ref name="johnson 36">Johnson 36</ref> [[File:Deutscher Bund.svg|thumb|[[جرمن ڪنفيڊريشن]] ۽ ان جي 39 خودمختيار ميمبر رياستن جو نقشو]] جرمنيءَ جي اتحاد بابت مختلف تجويزون موجود هيون، جن ۾ [[ننڍو جرمني ۽ وڏو جرمني|وڏو جرمني]]، [[گريٽر آسٽريا جون گڏيل رياستون|وڏو آسٽريا]] يا آسٽريا کان سواءِ جرمن ڪنفيڊريشن شامل هيون. 1864ع ۾ آسٽريا ۽ پروشيا گڏجي [[ڊينمارڪ]] خلاف جنگ ڪئي ۽ [[شليسويگ]] ۽ [[هولسٽائن]] جون ڊچيون ڊينمارڪ جي قبضي کان آزاد ڪرايون. ٻنهي طاقتن وچ ۾ انهن ڊچين جي انتظام بابت اتفاق نه ٿي سگهيو، جنهن جي نتيجي ۾ 1866ع ۾ [[آسٽريا-پروشيا جنگ]] لڳي. [[ڪونيگريٽس جي جنگ]] ۾ پروشيا هٿان شڪست کان پوءِ<ref name="johnson 36"/> آسٽريا کي جرمن ڪنفيڊريشن ڇڏڻي پئي ۽ ان کان پوءِ هن جرمن سياست ۾ اڳوڻو ڪردار ادا نه ڪيو.<ref name="johnson 55">Lonnie Johnson 55</ref><ref>Schulze 233</ref> آسٽريا جي هابسبرگ بادشاهت پنهنجي جرمن ٻولي ڳالهائيندڙ علائقن کي [[جرمني جو اتحاد|1871ع ۾ قائم ٿيل جرمن سلطنت]] ۾ شامل ڪرڻ ۽ پنهنجي غير جرمن ٻولي ڳالهائيندڙ علائقن تان دستبردار ٿيڻ لاءِ تيار نه هئي، تنهنڪري نئين سلطنت جو تاج پروشيا جي بادشاهه [[فريڊرڪ ولهيلم چوٿون]] کي پيش ڪيو ويو. دٻايل [[1848ع جو هنگري انقلاب|1848ع جي هنگري انقلاب]] کان پوءِ رهجي ويل مسئلن کي حل ڪرڻ لاءِ 1867ع ۾ [[1867ع جو آسٽريا-هنگري ٺاهه|آسٽريا-هنگري ٺاهه]]، جنهن کي ''آؤسگلائخ'' پڻ چيو وڃي ٿو، ڪيو ويو. ان تحت [[فرانز جوزف پهريون]] جي سربراهيءَ هيٺ [[آسٽريائي سلطنت]] ۽ [[هنگري جي بادشاهت]] تي ٻڌل ٻٽي بادشاهت قائم ٿي.<ref>Lonnie Johnson 59</ref> هن گهڻ نسلي [[آسٽريا-هنگري]] سلطنت ۾ [[جرمن]]، [[هنگريائي]]، ڪروئيشيائي، چيڪ، [[پولش ماڻهو|پولش]]، [[روسين]]، سرب، سلوواڪ، سلووين ۽ يوڪريني قومن سان گڏ اطالوي ۽ روماني آباديءَ جون وڏيون برادريون پڻ شامل هيون. قومپرست تحريڪن جي عروج واري دور ۾ آسٽريا-هنگري جهڙي گهڻ نسلي سلطنت تي حڪمراني ڪرڻ ڏينهون ڏينهن وڌيڪ ڏکيو ٿيندو ويو، جنهن سبب حڪومت کي وڌايل ڳجهي پوليس تي گهڻو ڀاڙڻو پيو. تنهن هوندي به آسٽريائي حڪومت ڪجهه معاملن ۾ مختلف قومن کي سهولتون ڏيڻ جي ڪوشش ڪئي. مثال طور، [[سسلائٿينيا]] جا قانون ۽ حڪم شايع ڪندڙ ''رائخس گيزيٽس بلاٽ'' اٺن ٻولين ۾ جاري ٿيندو هو؛ جڏهن تہ سڀني قومي گروهن کي پنهنجي ٻوليءَ ۾ اسڪول هلائڻ ۽ سرڪاري آفيسن ۾ پنهنجي مادري ٻولي استعمال ڪرڻ جو حق حاصل هو. [[File:Austria Hungary ethnic.svg|thumb|[[آسٽريا-هنگري]] جو نسلي نقشو، 1910ع]] مختلف سماجي طبقن سان تعلق رکندڙ ڪيترن ئي آسٽريائي جرمنن، جن ۾ [[جارج ريٽر فون شونيرر]] پڻ شامل هو، آسٽريائي جرمنن ۾ جرمن نسلي سڃاڻپ مضبوط ڪرڻ ۽ آسٽريا کي جرمنيءَ سان ملائڻ (''[[آنشلوس]]'') جي اميد سان [[آسٽريا ۾ جرمن قومپرستي|پين-جرمنزم]] جي ڀرپور حمايت ڪئي.<ref name="DPSO">{{Cite web|date=2000|title=Das politische System in Österreich (The Political System in Austria)|url=http://www.politischebildung.at/upload/polsystem.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20140423112116/http://www.politischebildung.at/upload/polsystem.pdf|archive-date=23 April 2014|access-date=9 July 2014|publisher=Austrian Federal Press Service|page=24|language=de|location=Vienna}}</ref> [[ڪارل لوئيگر]] جهڙن ڪجهه آسٽريائين پڻ پنهنجي سياسي مقصدن کي اڳتي وڌائڻ لاءِ پين-جرمنزم کي عواميت پسنديءَ جي هڪ صورت طور استعمال ڪيو. جيتوڻيڪ بسمارڪ جي پاليسين آسٽريا ۽ آسٽريائي جرمنن کي جرمنيءَ کان ٻاهر رکيو، تڏهن به ڪيترائي آسٽريائي پين-جرمن قومپرست کيس پنهنجو مثالي اڳواڻ سمجهندا هئا. اهي جرمن شهنشاهه [[ولهيلم پهريون، جرمن شهنشاهه|ولهيلم پهرئين]] جي پسنديده گل طور مشهور نيرا ڪارن فلاور پنهنجن ڪوٽن جي بٽڻن ۾ لڳائيندا هئا ۽ جرمن قومي رنگن، ڪاري، ڳاڙهي ۽ پيلي، جون نشانيون پڻ پائيندا هئا. آسٽريائي اسڪولن ۾ انهن ٻنهي نشانين تي عارضي پابندي به لڳائي وئي، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن کي گهڻ نسلي سلطنت خلاف ناراضگيءَ جي اظهار طور استعمال ڪيو ويندو هو.<ref>{{Cite book|last=Unowsky|first=Daniel L.|title=The Pomp and Politics of Patriotism: Imperial Celebrations in Habsburg Austria, 1848–1916|publisher=Purdue University Press|date=2005|page=157}}</ref> آسٽريا کي جرمنيءَ کان ڌار رکڻ سبب ڪيترن آسٽريائين لاءِ قومي سڃاڻپ جو مسئلو پيدا ٿيو. ان صورتحال بابت سوشل ڊيموڪريٽ اڳواڻ [[اوٽو بائوئر]] چيو تہ اها ”اسان جي آسٽريائي ۽ جرمن ڪردار وچ ۾ ڇڪتاڻ“ هئي.<ref>Evan Burr Bukey, Hitler's Austria: Popular Sentiment in the Nazi Era, 1938–1945, p. 6</ref> آسٽريا-هنگري سلطنت ۾ آسٽريائي جرمنن ۽ ٻين نسلي گروهن وچ ۾ پڻ ڇڪتاڻ موجود هئي. ڪيترائي آسٽريائي، خاص طور پين-جرمن تحريڪن سان لاڳاپيل ماڻهو، جرمن نسلي سڃاڻپ کي وڌيڪ مضبوط ڪرڻ جا حامي هئا ۽ اميد رکندا هئا تہ سلطنت جي خاتمي کان پوءِ [[آنشلوس|آسٽريا جو جرمنيءَ سان الحاق]] ممڪن ٿي سگهندو.<ref>Brigitte Hamann, Hitler's Vienna: A Portrait of the Tyrant as a Young Man, p. 394</ref> ڪيترن آسٽريائي پين-جرمن قومپرستن وزيراعظم [[ڪائونٽ ڪازيمير فيلڪس باديني|ڪازيمير ڪائونٽ باديني]] جي 1897ع واري ٻوليءَ بابت فرمان خلاف سخت احتجاج ڪيو. ان فرمان تحت بوهيميا ۾ جرمن ۽ چيڪ ٻولين کي گڏيل سرڪاري ٻولين جو درجو ڏنو ويو ۽ نون سرڪاري عملدارن لاءِ ٻنهي ٻولين ۾ رواني لازمي قرار ڏني وئي. عملي طور ان جو مطلب اهو هو تہ سرڪاري ملازمتن ۾ چيڪ ماڻهن جي ڀرتيءَ جا امڪان وڌيڪ ٿي ويا، ڇاڪاڻ⁠تہ وچولي طبقي جا گهڻا چيڪ جرمن ٻولي ڳالهائي سگهندا هئا، جڏهن تہ جرمن ٻولي ڳالهائيندڙن ۾ چيڪ ٻولي ڄاڻندڙن جو تناسب گهٽ هو. [[الٽرامونٽانزم|الٽرامونٽين]] ڪيٿولڪ سياستدانن ۽ پادرين طرفان هن سڌاري جي حمايت جي ردعمل ۾ ''[[روم کان پري]]'' تحريڪ شروع ٿي، جنهن جي شروعات شونيرر جي حامين ڪئي ۽ جنهن ”جرمن“ عيسائين کي رومن ڪيٿولڪ چرچ ڇڏڻ جي اپيل ڪئي.<ref>{{cite news|last=Suppan|title='Germans' in the Habsburg Empire|publisher=The Germans and the East|date=2008|pages=164, 172}}</ref> === 20هين صديءَ جي شروعات === {{See also|جرمن-آسٽريا جي جمهوريه|پهرين آسٽريائي جمهوريه}} [[عثماني سلطنت]] ۾ [[ٻئي آئيني دور]] جي شروعات کان پوءِ، آسٽريا-هنگري ان موقعي مان فائدو وٺندي 1908ع ۾ [[آسٽريا-هنگري ۾ بوسنيا ۽ هرزيگووينا|بوسنيا ۽ هرزيگووينا]] کي پنهنجي سلطنت ۾ ضم ڪري ڇڏيو.<ref>{{Cite web|title=The Annexation of Bosnia-Herzegovina 1908|url=https://www.mtholyoke.edu/acad/intrel/boshtml/bos127.htm|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130323152047/https://www.mtholyoke.edu/acad/intrel/boshtml/bos127.htm|archive-date=23 March 2013|access-date=25 March 2013|publisher=Mtholyoke.edu}}</ref> 1914ع ۾ [[سراييوو]] ۾ بوسنيائي سرب [[گاوريلو پرنسپ]] هٿان آرچڊيوڪ [[آسٽريا جو فرانز فرڊيننڊ|فرانز فرڊيننڊ جي قتل]]<ref>Johnson 52–54</ref> کي آسٽريا جي اهم سياستدانن ۽ فوجي جنرلن شهنشاهه کي سربيا خلاف جنگ جو اعلان ڪرڻ لاءِ قائل ڪرڻ جي بنياد طور استعمال ڪيو. ان فيصلي [[پهرين مهاڀاري جنگ]] شروع ٿيڻ جي خطري کي وڌايو ۽ نيٺ جنگ ڇڙي پئي، جنهن جي پڄاڻيءَ تي آسٽريا-هنگري سلطنت ٽٽي وئي. پهرين مهاڀاري جنگ ۾ ڏهه لک کان وڌيڪ آسٽريا-هنگري فوجي مارجي ويا.<ref>{{Cite book|last1=Grebler|first1=Leo|title=The Cost of the World War to Germany and Austria-Hungary|last2=Winkler|first2=Wilhelm|publisher=Yale University Press|orig-date=1940|isbn=0-598-94106-1|date=2006-02-17}}</ref> [[File:German Austria (1918) en.svg|thumb|upright=1.4|1918ع ۾ [[جرمن-آسٽريا]] پاران دعويٰ ڪيل جرمن ٻولي ڳالهائيندڙ صوبا. بعد ۾ قائم ٿيل آسٽريا جي ٻي جمهوريه جي سرحد ڳاڙهي ليڪ سان ڏيکاريل آهي.]] 21 آڪٽوبر 1918ع تي شاهي آسٽريا جي پارليامينٽ ''رائخسراٽ'' جا چونڊيل جرمن ميمبر ويانا ۾ گڏ ٿيا ۽ جرمن-آسٽريا جي عارضي قومي اسيمبلي (''Provisorische Nationalversammlung für Deutschösterreich'') قائم ڪيائون. 30 آڪٽوبر تي اسيمبليءَ ''شٽاٽسراٽ'' نالي حڪومت مقرر ڪري [[جرمن-آسٽريا جي جمهوريه]] قائم ڪئي. شهنشاهه هن نئين حڪومت کي اٽليءَ سان رٿيل جنگبندي بابت فيصلي ۾ شريڪ ٿيڻ جي دعوت ڏني، پر حڪومت ان معاملي ۾ حصو وٺڻ کان پاسو ڪيو.<ref>{{Cite book|last=Shepard|first=Gordon|title=The Austrians|date=1996|publisher=Avalon Publishing Group Inc.|isbn=978-0-7867-3066-7}}</ref> نتيجي طور 3 نومبر 1918ع تي جنگ جي خاتمي جي ذميواري رڳو شهنشاهه ۽ سندس حڪومت تي رهي. 11 نومبر تي شهنشاهه، پراڻي ۽ نئين حڪومتن جي وزيرن جي صلاح تي، اعلان ڪيو تہ هو هاڻي رياستي معاملن ۾ حصو نه وٺندو. 12 نومبر تي جرمن-آسٽريا قانوني طور پاڻ کي جمهوري جمهوريه ۽ نئين جرمن جمهوريه جو حصو قرار ڏنو. 10 نومبر 1920ع تي منظور ٿيل آئين تحت ''شٽاٽسراٽ'' جو نالو بدلائي ''بُنڊس ريگيرونگ'' (وفاقي حڪومت) ۽ ''نيشنل فرزاملونگ'' جو نالو ''نيشنل راٽ'' (قومي ڪائونسل) رکيو ويو.<ref>{{Cite web|title=Austria: notes|url=http://www.archontology.org/nations/austria/au_rep1/01_laws.php|access-date=4 February 2021|website=Archontology|archive-date=16 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210416090109/http://www.archontology.org/nations/austria/au_rep1/01_laws.php|url-status=live}}</ref> 1919ع جي [[سينٽ جرمين جو معاهدو|سينٽ جرمين جي معاهدي]] (۽ هنگري لاءِ 1920ع جي [[ٽريانون جو معاهدو|ٽريانون جي معاهدي]]) وچ يورپ جي انهيءَ نئين سياسي بندوبست جي تصديق ۽ استحڪام ڪيو، جيڪو وڏي حد تائين نومبر 1918ع ۾ وجود ۾ اچي چڪو هو. ان بندوبست تحت نيون رياستون قائم ٿيون ۽ موجوده رياستن جون سرحدون تبديل ڪيون ويون. آسٽريا-هنگري جا جرمن ٻولي ڳالهائيندڙ آسٽريائي علائقا محدود ٿي هڪ ننڍڙي رياست، جرمن-آسٽريا جي جمهوريه (جرمن: ''Republik Deutschösterreich'')، تائين رهجي ويا؛ البت گهڻو ڪري جرمن ٻولي ڳالهائيندڙ [[ڏکڻ ٽيرول]] ان ۾ شامل نه ڪيو ويو.<ref>{{Citation|last=Moos|first=Carlo|title=A Land on the Threshold. South Tyrolean Transformations, 1915–2015|pages=27–39|date=2017|editor-last=Georg Grote and Hannes Obermair|contribution=Südtirol im St. Germain-Kontext|place=Oxford-Berne-New York|publisher=Peter Lang|isbn=978-3-0343-2240-9}}</ref><ref>In Habsburg Austria-Hungary, "German-Austria" was an unofficial term for the areas of the empire inhabited by Austrian Germans.</ref><ref>Alfred D. Low, ''The Anschluss Movement, 1918–1919, and the Paris Peace Conference'', pp. 135–138.</ref> آسٽريا جي جرمنيءَ سان الحاق جي خواهش ان وقت آسٽريا ۽ جرمني ٻنهي جي مختلف سماجي طبقن ۾ وڏي پيماني تي موجود هئي.<ref>Alfred D. Low, ''The Anschluss Movement, 1918–1919, and the Paris Peace Conference'', pp. 3–4</ref> 12 نومبر تي جرمن-آسٽريا کي جمهوريه قرار ڏنو ويو ۽ سوشل ڊيموڪريٽ [[ڪارل رينر]] کي عارضي چانسلر مقرر ڪيو ويو. ساڳئي ڏينهن تيار ڪيل عارضي آئين جي شق 1 ۾ چيو ويو تہ ”جرمن-آسٽريا هڪ جمهوري جمهوريه آهي“، جڏهن تہ شق 2 ۾ چيو ويو تہ ”جرمن-آسٽريا جرمن رائخ جو اڻٽٽ حصو آهي“.<ref>Mary Margaret Ball, ''Post-war German-Austrian Relations: The Anschluss Movement, 1918–1936'', pp. 11–15</ref> [[سينٽ جرمين جو معاهدو|سينٽ جرمين جي معاهدي]] ۽ [[ورسائي جو معاهدو|ورسائي جي معاهدي]] آسٽريا ۽ جرمنيءَ جي اتحاد تي واضح پابندي لاڳو ڪئي.<ref>Roderick Stackelberg, ''Hitler's Germany: Origins, Interpretations, Legacies'', pp. 161–162</ref><ref>{{Cite web|title=Treaty of Peace between the Allied and Associated Powers and Austria; Protocol, Declaration and Special Declaration [1920&#93; ATS 3|url=http://www.austlii.edu.au/au/other/dfat/treaties/1920/3.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20000917221810/http://www.austlii.edu.au/au/other/dfat/treaties/1920/3.html|archive-date=17 September 2000|access-date=15 June 2011|publisher=Austlii.edu.au}}</ref> انهن معاهدن جرمن-آسٽريا کي پنهنجو نالو بدلائي ”آسٽريا جي جمهوريه“ رکڻ لاءِ پڻ پابند ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ [[پهرين آسٽريائي جمهوريه]] وجود ۾ آئي.<ref>Mary Margaret Ball, ''Post-war German-Austrian Relations: The Anschluss Movement, 1918–1936'', pp. 18–19</ref><ref>Montserrat Guibernau, ''The Identity of Nations'', pp. 70–75</ref> 30 لک کان وڌيڪ جرمن ٻولي ڳالهائيندڙ آسٽريائي نئين آسٽريائي جمهوريه جي سرحدن کان ٻاهر رهجي ويا ۽ نئين قائم ٿيل يا وڌايل رياستن [[چيڪوسلوواڪيا]]، [[يوگوسلاويا]]، [[هنگري]] ۽ اٽليءَ ۾ اقليتن جي حيثيت سان رهڻ لڳا.<ref>Brook-Shepherd 246</ref> انهن علائقن ۾ [[ڏکڻ ٽيرول]] ۽ [[جرمن بوهيميا]] پڻ شامل هئا. جرمن بوهيميا ۽ [[سوڊيٽن لينڊ]] جي حيثيت بعد ۾ [[ٻي مهاڀاري جنگ]] کان اڳ ۽ ان دوران اهم سياسي مسئلو بڻجي وئي.<ref name="a1">Brook-Shepherd 245</ref> آسٽريا ۽ [[يوگوسلاويا جي بادشاهت]] جي وچ واري سرحد جو فيصلو آڪٽوبر 1920ع ۾ ٿيل [[ڪارينٿيا ريفرنڊم]] ذريعي ڪيو ويو. ان جي نتيجي ۾ اڳوڻي آسٽريا-هنگري تاجي علائقي [[ڪارينٿيا]] جو وڏو حصو آسٽريا کي مليو. اهڙيءَ ريت ٻنهي ملڪن جي سرحد [[ڪاراونڪس]] جبلن جي قطار تي مقرر ٿي، جڏهن تہ سلووين آباديءَ جو هڪ وڏو حصو آسٽريا اندر رهجي ويو. === جنگين جي وچ وارو دور ۽ ٻي عالمي جنگ === {{See also|پهرين آسٽريائي جمهوريه|آسٽريا جي وفاقي رياست|آنشلوس|نازي جرمنيءَ اندر آسٽريا|آسٽريا ۾ يهودين جي تاريخ#آسٽريا ۾ هولوڪاسٽ}} جنگ کان پوءِ مهانگائي سبب ڪروني، جيڪا اڃا تائين آسٽريا جي ڪرنسي هئي، جي قدر گهٽجڻ شروع ٿي. 1922ع جي سرءُ ۾ آسٽريا کي [[قومن جي ليگ]] جي نگرانيءَ هيٺ هڪ بين الاقوامي قرض ڏنو ويو.<ref>Brook-Shepherd 257–258</ref> هن قرض جو مقصد ملڪ کي ڏيوالپڻي کان بچائڻ، ڪرنسي کي مستحڪم ڪرڻ ۽ آسٽريا جي مجموعي معاشي حالت بهتر ڪرڻ هو. قرض جي شرطن سبب آسٽريا جي اقتصادي پاليسين تي قومن جي ليگ جي نگراني وڌي وئي. 1925ع ۾ ''[[آسٽريائي شلنگ]]'' متعارف ڪرايو ويو، جنهن ڪروني کي 10,000:1 جي شرح سان بدلائي ڇڏيو. ان جي استحڪام سبب ان کي بعد ۾ ”الپائن ڊالر“ جو لقب ڏنو ويو. 1925ع کان 1929ع تائين معيشت ٿوري عرصي لاءِ بهتر رهي، پر [[1929ع وارو وال اسٽريٽ ڪراش|بليڪ ٽيوزڊي]] کان پوءِ شديد بحران جي ويجهو پهچي وئي. [[پهرين آسٽريائي جمهوريه]] 1933ع تائين قائم رهي، جڏهن چانسلر [[اينگلبرٽ ڊولفُس]]، جنهن عمل کي هن [[پارليامينٽ جو پاڻمرادو خاتمو|”پارليامينٽ جو پاڻمرادو خاتمو“]] سڏيو، هڪ آمرانه نظام قائم ڪيو جيڪو [[اطالوي فاشزم]] ڏانهن مائل هو.<ref name="johnson 104">Lonnie Johnson 104</ref><ref name="brook 269">Brook-Shepherd 269–270</ref> ان وقت جون ٻه وڏيون سياسي قوتون، سوشل ڊيموڪريٽ ۽ قدامت پسند، پنهنجون نيم فوجي تنظيمون رکنديون هيون.<ref name="Brook-Shepherd 261">Brook-Shepherd 261</ref> سوشل ڊيموڪريٽن جي ''[[ريپبليڪانيشر شوتس بُنڊ]]'' کي غيرقانوني قرار ڏنو ويو، پر اها اڃا تائين سرگرم هئي،<ref name="Brook-Shepherd 261"/> ۽ 12 کان 15 فيبروري 1934ع تائين [[آسٽريائي گهرو ويڙهه]] ٿي.<ref name="johnson 104"/><ref name="brook 269"/><ref name="johnson 107">Johnson 107</ref> فيبروري 1934ع ۾ ''شوتس بُنڊ'' جي ڪيترن ميمبرن کي ڦاسي ڏني وئي،<ref>Brook-Shepherd 283</ref> سوشل ڊيموڪريٽڪ پارٽي تي پابندي لڳائي وئي ۽ ان جا ڪيترائي ميمبر قيد ٿيا يا ملڪ ڇڏڻ تي مجبور ٿيا.<ref name="johnson 107"/> 1 مئي 1934ع تي [[آسٽروفاشزم|آسٽروفاشسٽن]] نئون آئين (''Maiverfassung'') نافذ ڪيو، جنهن ڊولفُس جي اختيارن کي وڌيڪ مضبوط ڪيو، پر 25 جولاءِ تي هو [[آسٽريائي نازي]]ن جي [[جولاءِ پُچ]] واري بغاوت جي ڪوشش دوران قتل ڪيو ويو.<ref>Lonnie Johnson 109</ref><ref>Brook-Shepherd 292</ref> [[File:Bundesarchiv Bild 183-1987-0922-500, Wien, Heldenplatz, Rede Adolf Hitler.jpg|thumb|[[ايڊولف هٽلر]] 1938ع ۾ ويانا جي [[هيلڊن پلاٽس]] ۾ تقرير ڪندي]] سندس جانشين [[ڪرٽ شوشنيگ]] آسٽريا کي هڪ ”جرمن رياست“ سمجهندو هو ۽ آسٽريائين کي ”بهتر جرمن“ قرار ڏيندو هو، پر هو آسٽريا جي آزادي برقرار رکڻ جو حامي هو.<ref>{{Cite book|last=Ryschka|first=Birgit|title=Constructing and Deconstructing National Identity: Dramatic Discourse in Tom Murphy's The Patriot Game and Felix Mitterer's in Der Löwengrube|date=1 January 2008|publisher=Peter Lang|isbn=978-3-631-58111-7}}</ref> هن 9 مارچ 1938ع تي اعلان ڪيو تہ آسٽريا جي جرمنيءَ کان آزاديءَ بابت [[ريفرينڊم]] 13 مارچ تي ڪرايو ويندو. ==== نازي حڪمراني ==== 12 مارچ 1938ع تي آسٽريائي نازين حڪومت تي قبضو ڪري ورتو، جڏهن تہ جرمن فوجون ملڪ ۾ داخل ٿي ويون، جنهن سبب شوشنيگ جو ريفرينڊم نه ٿي سگهيو.<ref name="johnson 112">Lonnie Johnson 112–113</ref> 13 مارچ 1938ع تي آسٽريا جو جرمنيءَ سان ''[[آنشلوس]]''، يعني الحاق، سرڪاري طور اعلان ڪيو ويو. ٻن ڏينهن کان پوءِ آسٽريا ڄائو [[ايڊولف هٽلر]] ويانا جي [[هيلڊن پلاٽس]] ۾ پنهنجي وطن جي ”باقي [[نازي جرمني|جرمن رائخ]] سان ٻيهر اتحاد“ جو اعلان ڪيو. اپريل 1938ع ۾ هڪ ريفرينڊم ڪرايو ويو، جنهن ذريعي جرمنيءَ سان الحاق جي تصديق ڪئي وئي. 10 اپريل 1938ع تي جرمنيءَ ۾، جنهن ۾ تازو ضم ڪيل آسٽريا پڻ شامل هو، پارلياماني چونڊون ڪرايون ويون. اهي نازي حڪمرانيءَ هيٺ رائخسٽيگ جون آخري چونڊون هيون ۽ عملي طور هڪ سوال واري ريفرينڊم جي صورت ۾ هيون، جنهن ۾ ووٽرن کان 813 ميمبرن واري رائخسٽيگ لاءِ نازي پارٽيءَ جي هڪ ئي فهرست ۽ آسٽريا جي الحاق بابت منظوري پڇي وئي. يهودين، روما ۽ سنتي ماڻهن کي ووٽ ڏيڻ جي اجازت نه هئي.<ref>Robert Gellately, Social Outsiders in Nazi Germany, (2001), p. 216</ref> سرڪاري انگن موجب ٽرن آئوٽ 99.5٪ هو ۽ 98.9٪ ووٽن ”ها“ ۾ وڌا. آسٽريا ۾ 4,484,475 اهل ووٽرن مان سرڪاري طور 99.71٪ ووٽنگ ۾ حصو ورتو ۽ 99.73٪ ووٽ الحاق جي حق ۾ هئا.<ref name="test">[[1938 German election and referendum]]</ref> جيتوڻيڪ آسٽريا جي ڪيترن علائقن ۾ ''آنشلوس'' جي حمايت موجود هئي، پر جرمن فوجن جو هر هنڌ هڪجهڙي جوش سان استقبال نه ٿيو، خاص طور [[ويانا]] ۾، جتي آسٽريا جي سڀ کان وڏي يهودي آبادي رهندي هئي.<ref>Evan Burr Bukey, Hitler's Austria: Popular Sentiment in the Nazi Era, 1938–1945, p. 33</ref> تنهن هوندي به، پروپيگنڊا، دٻاءَ ۽ نتيجن ۾ هٿ چراند جي باوجود، ''آنشلوس'' لاءِ حقيقي ۽ وڏي حمايت پڻ موجود هئي،<ref>Ian Kershaw (2001) Hitler 1936-1945" Nemesis, p.83</ref> ڇاڪاڻ⁠تہ آسٽريا ۽ جرمنيءَ جي ڪيترن جرمنن ان کي سڀني جرمنن جي هڪ رياست ۾ دير سان ٿيندڙ اتحاد جي مڪمل ٿيڻ طور ڏٺو.<ref>Roderick Stackelberg, Hitler's Germany: Origins, Interpretations, Legacies, p.170</ref> [[File:OstmarkMap.png|thumb|upright=1.25|1941ع ۾ آسٽريا، جڏهن ان کي ”[[اوستمارڪ (آسٽريا)|اوستمارڪ]]“ سڏيو ويندو هو]] 13 مارچ 1938ع تي آسٽريا [[ٽئين رائخ]] ۾ ضم ٿي ويو ۽ هڪ آزاد ملڪ طور وجود وڃائي ويٺو. آسٽريائي يهودين جي ملڪيت جي [[آريائيزيشن (نازيت)|آريائيزيشن]] مارچ جي وچ ڌاري ئي شروع ٿي وئي. شروعاتي مرحلي کي ”جهنگلي“ يعني غيرقانوني آريائيزيشن چيو ويندو هو، پر جلد ئي ان کي قانوني ۽ بيوروڪريٽڪ طريقي سان منظم ڪيو ويو ته جيئن يهودي شهرين جي ملڪيت ضبط ڪري سگهجي. ان وقت [[ايڊولف آئخمان]]، جيڪو آسٽريا ۾ وڏو ٿيو هو، ويانا موڪليو ويو ۽ يهودين جي ايذاءَ ۽ جلاوطنيءَ جي ڪارروائين ۾ شامل ڪيو ويو. نومبر 1938ع جي پوگروم، جنهن کي ”[[ڪرسٽال ناخت]]“ پڻ چيو وڃي ٿو، دوران ويانا، ڪلاگنفرٽ، لنز، گراز، سالزبرگ، انسبرڪ ۽ لوئر آسٽريا جي ڪيترن شهرن ۾ يهودين ۽ يهودي ادارن، جن ۾ عبادتگاهون به شامل هيون، تي تشدد وارا حملا ڪيا ويا.<ref>{{Cite web|title=DÖW – Erkennen – Ausstellung – 1938 – Die Verfolgung der österreichischen Juden|url=https://www.doew.at/erkennen/ausstellung/1938/die-verfolgung-der-oesterreichischen-juden|website=doew.at|access-date=21 February 2021|archive-date=6 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220706103854/https://www.doew.at/erkennen/ausstellung/1938/die-verfolgung-der-oesterreichischen-juden|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|title=Jüdische Gemeinde – Wien (Österreich)|url=https://www.xn--jdische-gemeinden-22b.de/index.php/gemeinden/u-z/2087-wien-oesterreich|website=xn—jdische-gemeinden-22b.de|access-date=21 February 2021|archive-date=10 June 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220610035119/https://www.xn--jdische-gemeinden-22b.de/index.php/gemeinden/u-z/2087-wien-oesterreich|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|title=Jewish Vienna|url=https://www.wien.gv.at/english/culture/jewishvienna|website=wien.gv.at|access-date=21 February 2021|archive-date=16 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210416073430/https://www.wien.gv.at/english/culture/jewishvienna/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.zeit.de/2018/11/nationalsozialismus-oesterreich-anschluss-antisemitismus-adolf-eichmann/komplettansicht|title=Hitlers willige Vasallen|newspaper=Die Zeit|date=12 March 2018|access-date=21 February 2021|archive-date=5 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220505105703/https://www.zeit.de/2018/11/nationalsozialismus-oesterreich-anschluss-antisemitismus-adolf-eichmann/komplettansicht|url-status=live|last1=Riedl|first1=Joachim}}</ref><ref>Wolfgang Häusler, ''Das Jahr 1938 und die österreichischen Juden.'' In: Dokumentationsarchiv des österreichischen Widerstandes: "Anschluß" 1938. Vienna, 1988.</ref> [[اوٽو فون هابسبرگ]]، جيڪو نازين جو سخت مخالف ۽ آسٽريا-هنگري جو آخري ولي عهد هو، ان وقت بيلجيم ۾ هو. شوشنيگ کيس ڪجهه حد تائين بادشاهتي متبادل طور به ڏسندو هو. اوٽو ''آنشلوس'' جي کليل مخالفت ڪئي، جنهن سبب نازي حڪومت کيس گهربل شخص قرار ڏنو، سندس ملڪيت ضبط ٿيڻ واري هئي ۽ گرفتار ٿيڻ جي صورت ۾ کيس فوري طور قتل ڪرڻ جو خطرو هو.<ref>Elisabeth Boeckl-Klamper, Thomas Mang, Wolfgang Neugebauer, ''Gestapo-Leitstelle Wien 1938–1945.'' Vienna 2018, {{ISBN|978-3-9024-9483-2}}, pp. 299–305; James Longo, ''Hitler and the Habsburgs: The Fuhrer's Vendetta Against the Austrian Royals'' (2018); Stephan Baier, Eva Demmerle, ''Otto von Habsburg. Die Biografie.'' Amalthea, Wien 2002, {{ISBN|978-3-8500-2486-0}}, p. 122.</ref> 1938ع ۾ نازين آسٽريا جو نالو بدلائي ”[[اوستمارڪ (آسٽريا)|اوستمارڪ]]“ رکيو،<ref name="johnson 112"/> جيڪو 1942ع تائين استعمال ٿيندو رهيو، ان کان پوءِ ان کي ”الپائن ۽ ڊينيوب رائخسگائو“ (''Alpen-und Donau-Reichsgaue'') سڏيو ويو.<ref>{{Cite book|last=Jelavich|first=Barbara|title=Modern Austria: Empire and Republic, 1815–1986|publisher=Cambridge University Press|date=2008|isbn=978-0-521-31625-5|page=227}}</ref><ref>{{Cite book|last=Schmitz-Berning|first=Cornelia|title=Vokabular des Nationalsozialismus|publisher=de Gruyter|date=2007|isbn=978-3-11-019549-1|page=24|language=de}}</ref> جيتوڻيڪ ٽئين رائخ جي ڪل آباديءَ ۾ آسٽريائين جو حصو فقط 8٪ هو،<ref name="dav_art_nazi_past"/> پر ڪيترائي اهم نازي اڳواڻ آسٽريا ڄاوا هئا، جن ۾ [[ايڊولف هٽلر]]، [[ارنسٽ ڪالٽنبرونر]]، [[آرتھر زائس-انڪوارٽ]]، [[فرانز شٽانگل]]، [[الوئيس برونر]]، [[فريڊرڪ رائنر]] ۽ [[اوڊيلو گلوبوچنڪ]] شامل هئا.<ref>Ian Wallace (1999) "German-speaking exiles in Great Britain" Rodopi p.81 ISBN 9789042004153</ref> [[ايس ايس]] جي ميمبرن مان 13٪ کان وڌيڪ ۽ نازي [[قتل گاهه ڪئمپ|قتل گاهه ڪئمپن]] جي عملي مان 40٪ تائين آسٽريائي هئا.<ref name="dav_art_nazi_past">David Art (2006) "The politics of the Nazi past in Germany and Austria" Cambridge University Press p.43 ISBN 9780521856836</ref> [[نازي حڪمراني هيٺ آسٽريا|رائخسگائو]] ۾، مرڪزي [[مائوٿاوزن حراستي ڪئمپ|مائوٿاوزن حراستي ڪئمپ]] کان سواءِ، سڀني صوبن ۾ ڪيترائي ذيلي ڪئمپ هئا، جتي يهودين ۽ ٻين قيدين کي قتل، تشدد ۽ جبري محنت لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو.<ref>Österreichische Historikerkommission, ''Schlussbericht der Historikerkommission der Republik Österreich.'' Volume 1, 2003, pp 85.</ref> ان وقت علائقو اتحادي هوائي جهازن جي شروعاتي ڪارروائيءَ جي حد کان ٻاهر هجڻ سبب هٿيارن جي صنعت وڏي پيماني تي وڌائي وئي، جنهن ۾ حراستي ڪئمپن جي قيدين کان جبري محنت ڪرائي ويندي هئي؛ خاص طور جنگي جهازن، ٽينڪن ۽ ميزائلن جي پيداوار ۾.<ref>Norbert Schausberger, ''Rüstung in Österreich 1938–1945'', Vienna (1970).</ref><ref>{{Cite web|date=26 July 2010|title=Hitlers Schuldendiktat: Wie Hitlers Kriegswirtschaft wirklich lief|url=https://profil.at/home/hitlers-schuldendiktat-wie-hitlers-kriegswirtschaft-273933|publisher=profil.at|access-date=1 April 2021|archive-date=15 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210415232658/https://www.profil.at/home/hitlers-schuldendiktat-wie-hitlers-kriegswirtschaft-273933|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|title=Zwangsarbeit für die Rüstungsindustrie|publisher=KZ-Gedenkstätte Mauthausen|url=https://www.mauthausen-memorial.org/de/Wissen/Das-Konzentrationslager-Mauthausen-1938-1945/Zwangsarbeit-fuer-die-Ruestungsindustrie|website=mauthausen-memorial.org|access-date=21 February 2021|archive-date=16 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210416090110/https://www.mauthausen-memorial.org/de/Wissen/Das-Konzentrationslager-Mauthausen-1938-1945/Zwangsarbeit-fuer-die-Ruestungsindustrie|url-status=live}}</ref> [[آسٽريائي مزاحمت]] جا گهڻا گروهه جلد ئي [[گيسٽاپو]] هٿان ٽوڙيا ويا. [[ڪارل بوريان]] جي گروهه جا ويانا ۾ گيسٽاپو جي مرڪزي دفتر کي ڌماڪي سان اڏائڻ جا منصوبا ظاهر ٿي ويا،<ref>Karl Glanz (2020) ''Die Sozialdemokratie'' p 28</ref> پر بعد ۾ ڦاسي ڏنل پادري [[هائنريخ مائير]] جي اڳواڻيءَ وارو اهم مزاحمتي گروهه [[ٻي عالمي جنگ جا اتحادي|اتحادين]] سان رابطو قائم ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو. هن نام نهاد مائير-ميسنر گروهه اتحادين کي انهن هٿيارن جي ڪارخانن بابت ڄاڻ موڪلي، جتي [[وي-1 اڏامندڙ بم]]، [[وي-2 راڪيٽ]]، [[ٽائيگر پهريون|ٽائيگر ٽينڪ]] ۽ جهاز جهڙوڪ [[ميسرشميٽ بي ايف 109]] ۽ [[ميسرشميٽ مي 163 ڪوميٽ]] تيار ٿيندا هئا. اها ڄاڻ [[آپريشن ڪراس بو]] ۽ [[آپريشن هائڊرا (1943)|آپريشن هائڊرا]] جي ڪاميابيءَ لاءِ اهم هئي، جيڪي [[آپريشن اوورلارڊ]] کان اڳ جون ڪارروايون هيون. آمريڪي ڳجهي اداري [[آفيس آف اسٽريٽجڪ سروسز|او ايس ايس]] سان رابطي ۾ رهندڙ هن گروهه جلد ئي وڏي پيماني تي ٿيندڙ قتلن ۽ [[نازي حراستي ڪئمپون|حراستي ڪئمپن]]، جهڙوڪ [[آشويٽس حراستي ڪئمپ|آشويٽس]]، بابت پڻ معلومات فراهم ڪئي. گروهه جو مقصد نازي جرمنيءَ کي جلد کان جلد جنگ هارائڻ تي مجبور ڪرڻ ۽ هڪ آزاد آسٽريا ٻيهر قائم ڪرڻ هو.<ref>Christoph Thurner (2017) ''The CASSIA Spy Ring in World War II Austria: A History of the OSS's Maier-Messner Group'' p. 35.</ref><ref>Elisabeth Boeckl-Klamper, Thomas Mang, Wolfgang Neugebauer, (2018) ''Gestapo-Leitstelle Wien 1938–1945'' ISBN 9783902494832 p 299–305</ref><ref>Hansjakob Stehle, "Die Spione aus dem Pfarrhaus (German: The spies from the rectory)". In: Die Zeit, 5 January 1996</ref> [[File:KZ Mauthausen.jpg|thumb|1945ع ۾ [[مائوٿاوزن حراستي ڪئمپ]] جي آزادي]] === اتحادي قبضي وارو دور === 13 اپريل 1945ع تي [[سوويت يونين|سوويت]] [[ويانا مهم]] دوران ويانا تي قبضو ٿي ويو، جيڪو ٽئين رائخ جي مڪمل خاتمي کان ٿورو اڳ ٿيو. حملي آور اتحادي طاقتن، خاص طور آمريڪين، هڪ مفروضي ”الپائن قلعي واري آپريشن“ جي امڪان بابت منصوبابندي ڪئي هئي، جنهن تحت نازي قيادت جي آخري مزاحمتي مرڪز جو وڏو حصو آسٽريا جي [[اوڀر الپس]] جي جبلن ۾ قائم ٿيڻ جو انديشو هو. پر ٽئين رائخ جي تيزيءَ سان خاتمي سبب اهڙو منصوبو عملي صورت اختيار نه ڪري سگهيو. [[ڪارل رينر]] ۽ [[ايڊولف شيرف]] ([[آسٽريا جي سوشل ڊيموڪريٽڪ پارٽي|آسٽريا جي سوشلسٽ پارٽي]])، ليوپولڊ ڪنشڪ ([[ڪرسچن سوشل پارٽي (آسٽريا)|ڪرسچن سوشل پارٽي]]) ۽ [[يوهان ڪوپلينيگ]] ([[آسٽريا جي ڪميونسٽ پارٽي]]) 27 اپريل 1945ع تي آزاديءَ جي اعلان ذريعي آسٽريا جي ٽئين رائخ کان علحدگيءَ جو اعلان ڪيو ۽ ساڳئي ڏينهن ويانا ۾ رياستي چانسلر رينر جي سربراهيءَ هيٺ [[عبوري حڪومت]] قائم ڪئي. ان قدم کي فاتح [[ڳاڙهي فوج]] جي منظوري حاصل هئي ۽ [[جوزف اسٽالن]] پڻ ان جي پٺڀرائي ڪئي.<ref name="johnson 135">Lonnie Johnson 135–136</ref> هن تاريخ کي سرڪاري طور ٻي جمهوريه جي پيدائش جو ڏينهن پڻ چيو وڃي ٿو. اپريل جي آخر تائين اولهه ۽ ڏکڻ آسٽريا جو گهڻو حصو اڃا نازي قبضي هيٺ هو. 1 مئي 1945ع تي 1920ع وارو [[وفاقي آئيني قانون]]، جيڪو آمر ڊولفُس 1 مئي 1934ع تي ختم ڪيو هو، ٻيهر نافذ قرار ڏنو ويو. 1939ع کان 1945ع تائين آسٽريا جي فوجي فوتگين جو ڪل انگ 260,000 هو.<ref>Rüdiger Overmans (2000) ''Deutsche militärische Verluste im Zweiten Weltkrieg'' Oldenbourg</ref> [[آسٽريا ۾ هولوڪاسٽ|هولوڪاسٽ]] دوران مارجي ويل يهودي آسٽريائين جو ڪل انگ لڳ ڀڳ 65,000 هو.<ref>[https://www.britannica.com/EBchecked/topic/44183/Austria/33382/Anschluss-and-World-War-II Anschluss and World War II] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090820033236/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/44183/Austria/33382/Anschluss-and-World-War-II |date=20 August 2009 }}. Britannica Online Encyclopedia.</ref> لڳ ڀڳ 140,000 يهودي آسٽريائي 1938ع–1939ع دوران ملڪ ڇڏي ڀڄي ويا هئا. هزارين آسٽريائين سنگين نازي ڏوهن ۾ حصو ورتو؛ رڳو [[مائوٿاوزن حراستي ڪئمپ|مائوٿاوزن-گوسن حراستي ڪئمپ]] ۾ ئي لکين ماڻهو مارجي ويا. هن حقيقت کي چانسلر [[فرانز ورانٽسڪي]] 1992ع ۾ سرڪاري طور تسليم ڪيو. [[File:Uno City Kaiserwasser.jpg|thumb|right|[[ويانا ۾ گڏيل قومن جي آفيس]]]] [[اتحادي قبضي هيٺ آسٽريا]] کي [[ٻي عالمي جنگ]] کان پوءِ مختلف [[فوجي قبضي]] وارن علائقن ۾ ورهايو ويو. ملڪ جو انتظام [[آسٽريا لاءِ اتحادي ڪميشن]] هلائيندي هئي.<ref>Lonnie Johnson 137</ref> 1943ع جي [[ماسڪو اعلان]] ۾ طئي ڪيل اصولن موجب اتحادين آسٽريا سان جرمنيءَ جي ڀيٽ ۾ ڪجهه مختلف طريقي سان ورتاءُ ڪيو.<ref name="johnson 135"/> سوشل ڊيموڪريٽن، قدامت پسندن ۽ ڪميونسٽن تي ٻڌل آسٽريائي حڪومت [[ويانا]] ۾ قائم هئي، جيڪو سوويت قبضي واري علائقي سان گهيريل هو. [[ٻي عالمي جنگ جا اتحادي|اتحادين]] آڪٽوبر 1945ع ۾ هن حڪومت کي تسليم ڪيو، جيتوڻيڪ اهو خدشو موجود هو تہ [[ڪارل رينر]] اسٽالن جو حامي يا تابع ٿي سگهي ٿو.<ref>Manfried Rauchensteiner, ''Der Sonderfall. Die Besatzungszeit in Österreich 1945 bis 1955'' (The Special Case. The Time of Occupation in Austria 1945 to 1955), edited by Heeresgeschichtliches Museum / Militärwissenschaftliches Institut (Museum of Army History / Institute for Military Science), Vienna 1985</ref> 26 جولاءِ 1946ع تي آسٽريائي پارليامينٽ پهريون [[قومي ملڪيت ۾ وٺڻ|قومي ملڪيت ۾ وٺڻ]] وارو قانون منظور ڪيو، جنهن تحت لڳ ڀڳ 70 کاڻين ۽ صنعتي ادارن کي رياستي ملڪيت ۾ ورتو ويو. ملڪيت جي تحفظ ۽ اقتصادي منصوبابندي واري وزارت (''Ministerium für Vermögenssicherung und Wirtschaftsplanung'') وزير [[پيٽر ڪرائولانڊ]] ([[آسٽريائي عوامي پارٽي|او وي پي]]) جي سربراهيءَ هيٺ قومي ملڪيت ۾ ورتل صنعتن جي نگراني ڪندي هئي.<ref>{{cite book|editor1=Gunter Bischof|title=Austria in the Nineteen Fifties|publisher=Taylor & Francis|year=2020|isbn=978-1-000-67584-9}}</ref> === آزادي === 15 مئي 1955ع تي ڪيترن سالن تائين هلندڙ ۽ [[سرد جنگ]] کان متاثر ڳالهين کان پوءِ آسٽريا، ٻي عالمي جنگ جي اتحادي طاقتن سان [[آسٽريائي رياستي معاهدو]] ڪري مڪمل آزادي ٻيهر حاصل ڪئي. 26 آڪٽوبر 1955ع تائين سموريون قبضي واريون فوجون ملڪ ڇڏي چڪيون هيون ۽ آسٽريا پارليامينٽ جي قانون ذريعي پنهنجي ''مستقل غيرجانبداري'' جو اعلان ڪيو.<ref name="johnson 153">Lonnie Johnson 153</ref> اڄ اهو ڏينهن آسٽريا جو [[آسٽريا جو قومي ڏينهن|قومي ڏينهن]] ۽ سرڪاري موڪل آهي.<ref>{{Cite web|title=The Austrian National Day|url=https://www.austria.org/national-day|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20181025070927/https://www.austria.org/national-day|archive-date=25 October 2018|access-date=24 October 2018|publisher=Austrian Embassy, Washington|language=en-US}}</ref> [[ٽيرول]] جي حيثيت آسٽريا ۽ [[اٽلي]] وچ ۾ گهڻي عرصي تائين حل طلب مسئلو رهي. اڄ به آسٽريا جي شهرن ۾ لڳ ڀڳ 20 چوڪ ”Südtiroler Platz“، يعني ”ڏکڻ ٽيرول چوڪ“ جي نالي سان موجود آهن، جيڪي آسٽريا طرفان وڃايل سمجهيل علائقن جي ياد سان لاڳاپيل آهن. [[ڏکڻ ٽيرول جي آزاديءَ واري تحريڪ]] پاران 1950ع ۽ 1960ع واري ڏهاڪي ۾ دهشتگرد ڪاررواين جا واقعا دستاويز ٿيل آهن. بعد ۾ اطالوي مرڪزي حڪومت ٽيرول کي وڏي حد تائين خودمختياري ڏني. [[File:Tratado de Lisboa 13 12 2007 (081).jpg|thumb|right|آسٽريا 1995ع ۾ [[يورپي يونين]] جو ميمبر ٿيو ۽ 2007ع ۾ [[لزبن معاهدو]] صحيح ڪيو.]] [[ٻي آسٽريائي جمهوريه]] جو سياسي نظام 1920ع ۽ 1929ع جي آئينن تي ٻڌل آهي، جيڪي 1945ع ۾ ٻيهر نافذ ڪيا ويا. هن نظام جي هڪ خاصيت ''[[پروپورٽس]]'' هئي، جنهن تحت سياسي اهميت وارا ڪيترائي عهدا [[آسٽريا جي سوشل ڊيموڪريٽڪ پارٽي]] (ايس پي او) ۽ [[آسٽريائي عوامي پارٽي]] (او وي پي) جي ميمبرن وچ ۾ تناسب سان ورهايا ويندا هئا.<ref>Lonnie Johnson 139</ref> لازمي رڪنيت واريون مفاد گروهي ”چيمبرون“، جهڙوڪ مزدورن، واپارين ۽ هارين جون تنظيمون، به تمام اثرائتيون ٿي ويون ۽ قانون سازيءَ جي عمل ۾ اڪثر انهن سان صلاح مشورو ڪيو ويندو هو؛ ان ڪري اهڙا قانون تمام گهٽ منظور ٿيندا هئا، جن بابت وسيع اتفاق راءِ موجود نه هجي.<ref>Lonnie Johnson 165</ref> 1945ع کان پوءِ رڳو ٻه ڀيرا هڪ پارٽيءَ تي ٻڌل حڪومت قائم ٿي: 1966ع–1970ع ۾ او وي پي ۽ 1970ع–1983ع ۾ ايس پي او. ٻين سڀني پارلياماني دورن ۾ يا تہ ايس پي او ۽ او وي پي جي [[وڏي اتحاد]] واري حڪومت يا انهن مان ڪنهن هڪ وڏي پارٽي ۽ هڪ ننڍي پارٽيءَ تي ٻڌل ”ننڍو اتحاد“ ملڪ تي حڪومت ڪندو رهيو. [[ڪرٽ والڊهائيم]]، جيڪو اڳ [[گڏيل قومن]] جو سيڪريٽري جنرل رهي چڪو هو، 1986ع کان 1992ع تائين آسٽريا جو صدر رهيو. هو ٻي عالمي جنگ دوران ويرماخت جو آفيسر هو ۽ مٿس [[آسٽريا – نازين جو پهريون شڪار#والڊهائيم معاملو|جنگي ڏوهن]] جا الزام لڳا.<ref>{{Cite web|title=Kurt Waldheim {{!}} president of Austria and secretary-general of the United Nations|url=https://www.britannica.com/biography/Kurt-Waldheim|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180926052356/https://www.britannica.com/biography/Kurt-Waldheim|archive-date=26 September 2018|access-date=25 September 2018|website=Encyclopædia Britannica|language=en}}</ref> [[1994ع جو آسٽريا يورپي يونين رڪنيت ريفرينڊم|1994ع جي ريفرينڊم]] ۾ لڳ ڀڳ ٻه ٽين اڪثريت جي منظوري کان پوءِ ملڪ 1 جنوري 1995ع تي [[يورپي يونين]] جو ميمبر بڻيو.<ref>Brook-Shepherd 447,449</ref> آسٽريا جي ٻن وڏين جماعتن، ايس پي او ۽ او وي پي، ملڪ جي فوجي غير وابستگيءَ جي مستقبل بابت مختلف موقف رکن ٿيون. ايس پي او عوامي طور غيرجانبداريءَ جي ڪردار جي حمايت ڪري ٿي،<ref>{{cite web |author=Die Presse |title=SPÖ und die Neutralität – Ein Erbe der Geschichte |url=https://www.diepresse.com/5542204/spoe-und-die-neutralitaet-ein-erbe-der-geschichte |website=Die Presse |date=2019-05-05 |access-date=2025-05-25 |language=de}}</ref> جڏهن تہ او وي پي يورپي يونين جي سلامتي پاليسيءَ ۾ وڌيڪ گهري شموليت جي حمايت ڪري ٿي.<ref>{{cite web |author=ORF |title=Österreichs Rolle in der EU-Sicherheitspolitik |url=https://orf.at/stories/3193487 |website=ORF |date=2021-05-21 |access-date=2025-05-25 |language=de}}</ref> او وي پي جي ڪجهه سياستدانن، جهڙوڪ [[ويرنر فاسلابينڊ]] 1997ع ۾، مستقبل ۾ [[نيٽو]] جي رڪنيت جي امڪان کي به رد نه ڪيو.<ref>{{cite web |url=https://www.nato.int/docu/speech/1997/s971203a.htm |title=NATO Speech: MoD Austria, Brussels, 3 Dec. 1997 |author=Dr. Werner Fasslabend |date=December 3, 1997 |access-date=May 25, 2025}}</ref><ref>{{cite web |url=https://csdr.org/97Book/fasslabend-C.htm |title=Center for Strategic Decision Research: Austria's Role in European Security |author=Dr. Werner Fasslabend |date=1997 |access-date=May 25, 2025}}</ref> عملي طور آسٽريا يورپي يونين جي [[گڏيل پرڏيهي ۽ سلامتي پاليسي]] ۾ حصو وٺي ٿو، [[امن قائم رکڻ]] ۽ امن سازيءَ وارن مشنن ۾ شامل ٿئي ٿو ۽ [[نيٽو]] جي ”[[امن لاءِ ڀائيواري]]“ پروگرام جو ميمبر آهي؛ ان مقصد لاءِ آئين ۾ پڻ لاڳاپيل تبديليون ڪيون ويون آهن.<ref>{{cite web|publisher=NATO|title=Signatures of Partnership for Peace Framework Document|date=5 October 2006|url=http://www.nato.int/pfp/sig-cntr.htm|access-date=17 February 2024|archive-date=29 November 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20061129213256/http://www.nato.int/pfp/sig-cntr.htm|url-status=live}}</ref> [[ليختنشتائن]] جي 2011ع ۾ [[شينگن علائقو|شينگن علائقي]] ۾ شامل ٿيڻ کان پوءِ آسٽريا جي ڪنهن به پاڙيسري ملڪ سان مستقل سرحدي چڪاس نه رهي.<ref>{{Cite web|title=Press corner|url=https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/en/IP_11_1566|website=European Commission – European Commission|language=en|access-date=9 December 2021|archive-date=4 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220204100203/https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/en/IP_11_1566|url-status=live}}</ref> ==جاگرافي== [[File:Oesterreich topo.png|thumb|upright=1.25|آسٽريا جو ٽوپو گرافي وارو نقشو جنھن ۾ ھڪ لک کان مٿي آبادي وارا شھر ڏيکاريل]] [[الپس]] واري علائقي ۾ واقع ھجڻ سبب آسٽريا گھڻي ڀاڱي جابلو ملڪ آھي<ref name="BritannicaAlps">{{cite web|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/17356/Alps|title=Alps|date=11 June 2009|website=Encyclopædia Britannica|publisher=Encyclopædia Britannica Online|accessdate=12 June 2009| archiveurl= https://web.archive.org/web/20090601083317/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/17356/Alps| archivedate= 1 June 2009 | url-status=live}}</ref> وچ اوڀر وارو الپس، اتر لائم اسٽون الپس ۽ ڏکڻ لائم اسٽون الپس جزوي طور تي آسٽريا ۾ واقع آھن. آسٽريا اتر ۾ °46 ۽ °49 ڊگرين جي وچ واري ويڪرائي ڦاڪ ۽ اوڀر ۾ °9 ۽ °18 ڊگرين جي وچ واري ڊگھائي ڦاڪ ۾ واقع آهي. آسٽريا کي پنجن علائقن ۾ ورھائي سگھجي ٿو جن ۾ سڀ کان وڏو علائقو [[ايسٽرن الپس]] وارو آھي جيڪو پوري ملڪ جي پکيڙ جو %62 آھي. الپس جبلن جي دامن وارو علائقو ۽ ڪارپيٿيائي جبل وارو علائقو جيڪو ڪل پکيڙ جو %12 سيڪڙو آھي. اوڀر پاسي واري جابلو دامن لڳ پئنوني واري ھيٺاھين ٻھراڙيءَ واري علائقي جي مدار جي پسگردائيءَ جيڪا پڻ ڪل پکيڙ جو %12 سيڪڙو آھي. اتر وارا جابلو علائقا جيڪي آسٽريا جي [[گرينائيٽ]] واري پليٽ سڏبا آهن جيڪي بوھيميائي جي وچولي ۾ واقع آھن جيڪي ڪل پکيڙ جو %10 سيڪڙو آھن. ھڪ علائقو [[ويانا واري طاس]] وارو آھي جيڪو ڪل پکيڙ جو 4 سيڪڙو آھي. <gallery heights="120px" widths="160px"> File:1 hallstatt austria.jpg|[[ھال اسٽاٽ]] جو منظر File:Krems and mautern from ferdinandswarte.jpg|[[واچا واري وادي]] جي پڇاڙي ۾ ڪريمس ۽ ڊير ڊونا جا منظر File:Vorderhopfreben Üntschenspitze 1.jpg|اونھاري ۾ آسٽريا جي [[اسڪوپرنا]] جي ٻھراڙيءَ جو منظر File:Donau Linz Abend.jpg| لنز ڀرسان [[ڊينيوب ندي]] ۾ ڪروز جھازن جو منظر </gallery> ===آبھوا=== [[File:Koppen-Geiger Map AUT present.svg|thumb|[[ڪوپن واري موسمي درجابندي]] وارو آسٽريا جو نقشو<ref>{{cite journal |last1=Beck |first1=Hylke E. |last2=Zimmermann |first2=Niklaus E. |last3=McVicar |first3=Tim R. |last4=Vergopolan |first4=Noemi |last5=Berg |first5=Alexis |last6=Wood |first6=Eric F. |title=Present and future Köppen-Geiger climate classification maps at 1-km resolution |journal=Scientific Data |date=30 October 2018 |volume=5 |pages=180214 |doi=10.1038/sdata.2018.214|pmid=30375988 |pmc=6207062 |bibcode=2018NatSD...580214B }}</ref>]] آسٽريا جو وڏو حصو ٿڌ يا ٽيمپريٽ موسم واري زون ۾ واقع آهي جتي اولھ جون گھم واريون ھوائون زور سان گھلن ٿيون. ملڪ جو ٽن جو چوٿون حصو الپس جبلن تي مشتمل آهي جنھن ڪري اتي الپائين موسم غالب آھي. سياري ۾ ھن ملڪ ۾ تمام گهڻي ٿڌ ٿئي ٿي (−10 کان 0° پد) ۽ اونھاري ۾ نسبتن اوچو پد رھندو آھي<ref name="Climate">{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/weather/world/city_guides/results.shtml?tt=TT003350|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101202042009/http://www.bbc.co.uk/weather/world/city_guides/results.shtml?tt=TT003350|archivedate=2 December 2010|title=Average Conditions, Vienna, Austria|year=2006|publisher=British Broadcasting Corporation|accessdate=24 May 2009}}</ref> ملڪ ۾ سڀ کان وڌيڪَ گرمي پد °40.5 گريڊ آگسٽ 2013 ۾ رڪارڊ ڪيو ويو ھو. باقي سراسري گرمي پد °20 جي وچ تائين رھندو آھي<ref name=ZAMG>{{cite web|url= http://www.zamg.ac.at/cms/de/klima/klimauebersichten/klimamittel-1971-2000|title= Austrian Meteorological Institute|access-date= 12 August 2012|archive-url= https://web.archive.org/web/20120812220313/http://www.zamg.ac.at/cms/de/klima/klimauebersichten/klimamittel-1971-2000|archive-date= 12 August 2012|url-status=live|df= dmy-all}}</ref> [[ڪوپن واري موسمي درجابندي]] مطابق آسٽريا جون موسمون مختلف قسمن جون آھن جن ۾ سامونڊي موسم، گھميل براعظمي موسم، سب آرڪٽڪ موسم، ٽونڊرا موسم ۽ آئس ڪيپ موسم شامل آهن<ref name="ZAMG"/><ref>{{cite web|url= https://en.climate-data.org/country/4/|title= Climate-Data.org|access-date= 15 April 2017|archive-url= https://web.archive.org/web/20170415201756/https://en.climate-data.org/country/4/|archive-date= 15 April 2017|url-status=live|df= dmy-all}}</ref><ref>{{Cite journal|title= Atlantic influence on the Alps|journal= Environmental Research Letters|volume= 8|issue= 3|pages= 034026|doi= 10.1088/1748-9326/8/3/034026|year= 2013|last1= Zampieri|first1= Matteo|last2= Scoccimarro|first2= Enrico|last3= Gualdi|first3= Silvio|doi-access= free|bibcode= 2013ERL.....8c4026Z}}</ref> {{Weather box |collapsed=collapsed |location =ليخ، وورارلبرگ (1440 ميٽر، 1982ع کان 2012 تائين جا سراسري گرمي پد) |metric first = Yes |single line = Yes <!--Average high temperatures--> |Jan high C = -0.7 |Feb high C = 0.3 |Mar high C = 3.5 |Apr high C = 7.1 |May high C = 11.8 |Jun high C = 17.4 |Jul high C = 16.8 |Aug high C = 14.3 |Sep high C = 15.1 |Oct high C = 9.7 |Nov high C = 3.7 |Dec high C = 0.1 |Average high C = |Jan mean C = -4.5 |Feb mean C = -3.7 |Mar mean C = -0.6 |Apr mean C = 2.9 |May mean C = 7.3 |Jun mean C = 10.6 |Jul mean C = 12.7 |Aug mean C = 12.2 |Sep mean C = 9.9 |Oct mean C = 5.6 |Nov mean C = 0.4 |Dec mean C = -3.3 |year mean C = |Jan low C = -8.2 |Feb low C = -7.6 |Mar low C = -4.7 |Apr low C = -1.3 |May low C = 2.8 |Jun low C = 6.0 |Jul low C = 8.0 |Aug low C = 7.7 |Sep low C = 5.6 |Oct low C = 1.6 |Nov low C = -2.9 |Dec low C = -6.6 |Average low C = |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 59 |Feb precipitation mm = 54 |Mar precipitation mm = 56 |Apr precipitation mm = 70 |May precipitation mm = 103 |Jun precipitation mm = 113 |Jul precipitation mm = 133 |Aug precipitation mm = 136 |Sep precipitation mm = 95 |Oct precipitation mm = 67 |Nov precipitation mm = 78 |Dec precipitation mm = 66 |year precipitation mm = |source 1= <ref name=ZAMG /> |source 2= {{cite web|url= https://en.climate-data.org/location/117363/|title= ليخ موسمي ڄاڻ}} }} {{Weather box |collapsed=collapsed |location =ڪاھٽائي، ٽريول (2060 ميٽر؛ 1982 کان 2012 تائين سراسري گرمي پد) |metric first = Yes |single line = Yes <!--Average high temperatures--> |Jan high C = -3.3 |Feb high C = -3.2 |Mar high C = -0.9 |Apr high C = 2.3 |May high C = 7.0 |Jun high C = 10.4 |Jul high C = 12.7 |Aug high C = 12.3 |Sep high C = 9.6 |Oct high C = 6.3 |Nov high C = 0.5 |Dec high C = -2.4 |Average high C = |Jan mean C = -6.6 |Feb mean C = -6.5 |Mar mean C = -4.2 |Apr mean C = -1.1 |May mean C = 3.4 |Jun mean C = 6.6 |Jul mean C = 8.8 |Aug mean C = 8.6 |Sep mean C = 6.4 |Oct mean C = 2.9 |Nov mean C = -2.4 |Dec mean C = -5.4 |year mean C = |Jan low C = -9.9 |Feb low C = -9.8 |Mar low C = -7.5 |Apr low C = -4.4 |May low C = -0.2 |Jun low C = 2.9 |Jul low C = 4.9 |Aug low C = 4.9 |Sep low C = 3.3 |Oct low C = -0.5 |Nov low C = -5.2 |Dec low C = -8.4 |Average low C = |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 73 |Feb precipitation mm = 66 |Mar precipitation mm = 80 |Apr precipitation mm = 87 |May precipitation mm = 115 |Jun precipitation mm = 126 |Jul precipitation mm = 148 |Aug precipitation mm = 138 |Sep precipitation mm = 96 |Oct precipitation mm = 74 |Nov precipitation mm = 83 |Dec precipitation mm = 72 |year precipitation mm = |source 1= <ref name=ZAMG /> |source 2= {{cite web|url= https://en.climate-data.org/location/111749/|title= ڪاھٽائي موسمي ڄاڻ}} }} ==سياسي نظام== [[File:WienParlament.jpg|thumb|ويانا ۾ آسٽريا جي پارليامينٽ]] [[File:Wien - Hofburg, Leopoldinischer Trakt.JPG|thumb|ويانا ۾ [[ھوفبرگ شاھي محل]] جي ليئوپولڊن ونگ]] آسٽريا جي پارليامينٽ ملڪ جي گادي جي ھنڌ ويانا ۾ واقع آهي جيڪو ملڪ جو آبادي ۾ سڀ کان وڏو آھي. آسٽريا [[وفاق|وفاقي]] [[نمائندگي واري جمھوريت]] واري [[ريپپلڪ]] آھي جيڪا 1920ع واري وفاقي آئين تحت قائم آھي جنھن کي 1929 ۾ ترميمون آڻي تبديل ڪيو ويو ھو پر پھرين مئي 1945ع ۾ ان کي ٻيھر پراڻي حالت ۾ بحال ڪيو ويو ھو<ref>Lonnie Johnson 17, 142</ref> آسٽريا ڊيموڪريٽڪ فيڊرل جمهوريه آهي، جنهن جو هيڊ آف اسٽيٽ ۽ فوج جو ڪمانڊر انِ چيف صدر آهي، جنهن کي عوام 06 سالن لاءِ چونڊيندو آهي<ref name = " سنڌيانا "/>. صدر کي سڌوسنئون عوام ووٽ ذريعي چونڊيندو آھي. وفاقي حڪومت جو سربراھ چانسلر آھي جنھن کي صدر چونڊيندو آھي. آئين مطابق حڪومت کي ھٽائڻ جو اختيار صدر ۽ پارليامينٽ جي ھيٺين ايوان وٽ آهي. پارليامينٽ ٻہ ايواني آھي جي ھيٺين ايوان جو نالو [[آسٽريا جي قومي ڪائونسل|نيشنلراٽ]] آھي جنھن جون ڪل 183 سيٽون آهن ۽ رڪنن جو مدو پنج سال آھي جنھن کي 16 سال ۽ وڌيڪ عمر وارا ووٽر چونڊيندا آهن. ووٽرن جي عمر پھرين 18 سال ھئي جنھن کي 2007 ۾ گھٽائي 16 سال ڪئي وئي . صدر ۽ پارليامينٽ لاء ووٽنگ لازمي آهي<ref>{{cite web|url=http://www.bmi.gv.at/wahlen/elections_compulsorey_voting.asp|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071103221527/http://www.bmi.gv.at/wahlen/elections_compulsorey_voting.asp|archivedate=3 November 2007|title=Bundesministerium für Inneres – Elections Compulsory voting|publisher=Bmi.gv.at|accessdate=3 January 2009}}</ref> نيشنلراٽ جي تحليل چانسلر جي سفارش تي صدر جي حڪم سان ٿيندي آهي. اھو پارليامينٽ جو سڀ کان بااختيار ادارو آھي. پارليامينٽ جو ٻيون ايوان مٿيون ايوان آھي جنھن کي [[آسٽريليا جي وفاقي ڪائونسل|بندسراٽ]] سڏين ٿا. ان کي نيشنلراٽ جي قانونسازي کي محدود پيماني تي ويٽو ڪرڻ جا اختيار آھن جنھن کان پوءِ ان تي نيشنلراٽ ۾ ٻيھر ووٽنگ ڪرائي ويندي آهي جيڪا حتمي ھوندي آھي<ref>{{cite web|url=http://www.konvent.gv.at/ |title=Willkommen beim Österreich Konvent |publisher=Konvent.gv.at |accessdate=21 November 2008| archiveurl= https://web.archive.org/web/20090104001526/http://www.konvent.gv.at/| archivedate= 4 January 2009 | url-status=live}}</ref>. [[File:Wien - Bundeskanzleramt1.JPG| thumb|بالھاسپلاٽز تي واقع وفاقي چانسلري]] آڪٽوبر 2006 جي عام چونڊون ۾ [[آسٽريا جي سوشل ڊيموڪريٽڪ پارٽي]] ھڪ طاقتور پارٽي طور اڀري آئي. جڏھن تہ [[آسٽرين پيپلز پارٽي]] ٻئين نمبر تي رھي<ref name="Election2002">{{cite web|url=http://electionresources.org/at/nationalrat.php?election=2002|title=24 November 2002 General Election Results – Austria Totals|year=2006|website=Election Resources on the Internet|accessdate=12 June 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090707185433/http://electionresources.org/at/nationalrat.php?election=2002|archive-date=7 July 2009|url-status=live|df=dmy-all}}</ref><ref name="Election2006">{{cite web|url=http://electionresources.org/at/nationalrat.php?election=2006|title=October&nbsp;1st,&nbsp;2006 General Election Results – Austria Totals|year=2006|website=Election Resources on the Internet|accessdate=12 June 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090707185102/http://electionresources.org/at/nationalrat.php?election=2006|archive-date=7 July 2009|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> ان باوجود آسٽرين پيپلز پارٽي ننڍين پارٽين سان ملي ڪري مخلوط حڪومت ٺاھي.2013 ۾ سوشل ڊيموڪريٽڪ پارٽي 27 سيڪڙو ووٽ ۽ 52 سيٽون کنيون ۽ پيپلزپارٽي 24 سيڪڙو ووٽ ۽ 47 سيٽون حاصل ڪيون. فريڊم پارٽي 21 سيڪڙو ووٽ ۽ 40 سيٽون حاصل ڪيون ۽ گرين پارٽي 12 سيڪڙو ووٽ ۽ 24 سيٽون حاصل ڪيون. 2017 جي چونڊن ۾ پيپلزپارٽي نوجوان قائد [[سيباسٽيان ڪرز]] جي اڳواڻي ۾ 62 سيٽون حاصل ڪيون ۽ سوشل ڊيموڪريٽڪ پارٽي 52 سيٽون کڻي ٻئي نمبر تي آئي ۽ فريڊم پارٽي 51 سيٽون حاصل ڪيون. پيپلزپارٽي مخلوط حڪومت ٺاهي جنھن ۾ سيباسٽيان ڪرز چانسلر ٿيو ٿيو ۽ 18 ڊسمبر 2017ع ۾ پنھنجي عھدي جو قسم کنيو پر 2019 ۾ اھا حڪومت ڊھي وئي. 2019 جي چونڊن ۾ وري پيپلز پارٽي اڪثريت سان کٽي آئي، کيس 37.5 سيڪڙو ووٽ مليا ۽ گرين پارٽي سان ملي حڪومت ٺاھي. 7 جنوري 2020 تي سيباسٽيان ڪرز وري چانسلر جي عھدي جو قسم کنيو. ==انتظامي ورهاست== آسٽريا 9 رياستن تي مشتمل ھڪ وفاقي رياست آھي. جنهن کي [[جرمن ٻولي]] ۾ "بندسلينا" (Bundesländer) چوندا آهن. اھي رياستون وري ضلعن، "بزائرڪ" (Bezirke) ۽ قانون ذريعي قرار ڏنل شھرن "اسٽيچيوسٽاٽ" (<small>{{Lang|de|[[Statutarstadt|Statutarstädte]]}}</small>) ۾ ورھايل آھن. ضلعا وري ميونسپلٽين "جيمنڊن" <small>({{Lang|de|Gemeinden}})</small> ۾ ورھايل آھن. قانون ذريعي قرار ڏنل شھر ساڳي وقت ميونسپلٽين ۽ ضلعن جو درجو رکڻ ٿا. صرف [[ويانا]] شھر ھڪ منفرد حيثيت رکي ٿو هن ڪري ته اھو ساڳي وقت رياست پڻ آھي. رياستون انتظامي اختيارن کان علاوه مخصوص معاملن ۾ قانون سازي جو اختيار پڻ رکن ٿيون جن ۾ ثقافتي، سماجي ڀلائي، فطرتي تحفظ، شڪار ۽ عمارت سازي وغيره شامل آهن. {| class="sortable wikitable" style="text-align:right; font-size:100%" |- style="font-size:100%; text-align:right" ! <small>*رياست*</small> ! <small>*گادي*جو*هنڌ*</small> ! <small>'''پکيڙ'''</small> <small>'''_چورس ^{ڪلوميٽر}'''</small> ! <small>آبادي</small> <small>(2017)</small> ! <small>گھاٽائي/چورس ڪلوميٽر</small> ! <small>GDP (يورو)</small><small>(2012)</small> ! <small>GDP<br />في ڪس</small> |- | '''[[برجنلينڊ]]'''|| [[آئزن اسٽڊٽ|'''آئزن اسٽڊٽ''']] |style="text-align:right"| <small>'''3,965'''</small>|| style="text-align:right" | <small>'''291,942'''</small>|| style="text-align:right" | 73.6 ||style="text-align:right"| <small>'''7.311'''</small> ارب || style="text-align:right" | <small>'''25,600'''</small> |- | [[ڪرينٿيا (رياست)|'''ڪرينٿيا''']] || [[ڪليگنفرٽ]] |style="text-align:right"| 9,536 ||style="text-align:right"| <small>'''561,077'''</small>|| style="text-align:right" | 58.8 ||style="text-align:right"| 17.62 ارب ||style="text-align:right"| <small>'''31,700'''</small> |- | [[لوئر آسٽريا|'''لوئر''' '''آسٽريا''']] || [[سنڪٽ پولٽن]] |style="text-align:right"| <small>'''19,178'''</small>|| style="text-align:right" | <small>'''1,665,753'''</small>|| style="text-align:right" | 86.9 ||style="text-align:right"| <small>'''49.75'''</small> ارب || style="text-align:right" | <small>'''30,800'''</small> |- | [[سلزبرگ (رياست)|'''سلزبرگ''']] || [[سلزبرگ]] |style="text-align:right"| 7,154 ||style="text-align:right"| 549,263 ||style="text-align:right"| 76.8 ||style="text-align:right"| 23.585 ارب ||style="text-align:right"| <small>'''44,500'''</small> |- | '''[[اسٽيريا]]'''|| [[گراتس]] |style="text-align:right"| <small>'''16,401'''</small>|| style="text-align:right" | <small>'''1,237,298'''</small>|| style="text-align:right" | 75.4 ||style="text-align:right"| <small>'''40.7'''</small> ارب || style="text-align:right" | <small>'''33,600'''</small> |- | [[ٽرول (رياست)|'''ٽرول''']] || [[انسبروڪ]] |style="text-align:right"| <small>'''12,648'''</small>|| style="text-align:right;" | 746,153 ||style="text-align:right"| 59.0 ||style="text-align:right"| <small>'''28.05'''</small> ارب || style="text-align:right" | <small>'''39,400'''</small> |- | [[اپر آسٽريا|'''اپر آسٽريا''']] || [[لنز]] |style="text-align:right"| <small>'''11,982'''</small>|| style="text-align:right;" | <small>'''1,465,045'''</small>|| style="text-align:right" | 122.3 ||style="text-align:right"| <small>'''53.86'''</small> ارب || style="text-align:right" | <small>'''38,000'''</small> |- |colspan=2| '''[[ويانا]]''' |style="text-align:right"| 415 ||style="text-align:right;"| <small>'''1,867,582'''</small>|| style="text-align:right" | 4,500 ||style="text-align:right"| <small>'''81.77'''</small> ارب |- | '''[[وورارلبرگ]]'''|| [[بريگنز]] |style="text-align:right"| <small>'''2,601'''</small>|| style="text-align:right;" | 388,752 ||style="text-align:right"| 149.5 ||style="text-align:right"| <small>'''23.59 ارب'''</small>|| style="text-align:right" | <small>'''58,300'''</small> |- |colspan=7 |<ref>{{Cite web|title=Eurostat – Data Explorer|url=http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/submitViewTableAction.do|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006122431/http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/submitViewTableAction.do|archive-date=6 October 2014|access-date=19 October 2011}}</ref><ref>{{Cite web|title=Statistik Austria – Bevölkerung zu Jahresbeginn 2002–2017 nach Gemeinden (Gebietsstand 1.1.2017)|url=http://www.statistik.at/wcm/idc/idcplg?IdcService=GET_FILE&dID=354032&dDocName=080904|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180322204818/http://www.statistik.at/wcm/idc/idcplg?IdcService=GET_FILE&dID=354032&dDocName=080904|archive-date=22 March 2018|access-date=9 July 2018}}</ref> |} == معيشت == [[File:13-08-30-wien-by-RalfR-123.jpg|thumb|[[ويانا بين الاقوامي مرڪز]] [[گڏيل قومن]] جي آفس سميت ۽ ڊي سي ٽاورز جو ٽاور-1]] آسٽريا دنيا جي ملڪن جي ناليوار جي ڊي پي جي شرح مطابق تمام مٿاھين شرح وارن ملڪن ۾ شامل آهي.<ref name=autogenerated1>{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2012/01/weodata/weorept.aspx?sy=2009&ey=2012&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=122&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a=&pr.x=37&pr.y=14|title=Austria|publisher=International Monetary Fund|accessdate=17 April 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121125152140/http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2012/01/weodata/weorept.aspx?sy=2009&ey=2012&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=122&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a=&pr.x=37&pr.y=14|archive-date=25 November 2012|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> ان جي [[معيشت]] تمام وڏي پيماني تي صنعتي ۽ تمام ترقي يافته سوشل مارڪيٽ واري آهي. 1980ع جي ڏھاڪي تائين وڏي صنعت کي سرڪاري بڻايو ويو پر بعد ۾ نجڪاري ذريعي سرڪاري صنعتي يونٽن ۾ ڪمي آئي. صنعت کان پوءِ [[سياحت]] ھن ملڪ جي معيشيت جو وڏو شعبو آهي. سال 2007ع ۾ بين الاقوامي سياحت جي آمدني ۾ آسٽريا دنيا ۾ نائين نمبر تي ھو. ان سال ھن ملڪ جي سياحتي آمدني 18.9 ارب ڊالر ھئي. سياحن جي تعداد واري شمار ۾ ان سال ھي ملڪ ٻارھين نمبر تي آيو. ملڪ ۾ ان سال 2 ڪروڙ 8 لک سياح گھمڻ آيا.<ref name="UNTWO">{{cite web|url=http://www.tourismroi.com/Content_Attachments/27670/File_633513750035785076.pdf |title=UNTWO World Tourism Barometer, Vol.6 No.2 |accessdate=18 November 2008 |publisher=UNTWO |date=June 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081031013714/http://www.tourismroi.com/Content_Attachments/27670/File_633513750035785076.pdf |archivedate=31 October 2008 |url-status=dead }}</ref> ملڪ جو سڀ کان وڏو واپاري شراڪت دار تاريخي طور تي [[جرمني]] رھيو آھي. [[يورپي يونين]] ۾ شامل ٿيڻ سان ھن ملڪ جا يونين جي رڪن ملڪن سان معاشي لاڳاپن ۾ ويجھڙائپ وڌڻ سان ھن ملڪ جي جرمني تي واپاري دارومدار کي گھٽايو آھي. يورپي يونين جي رڪنيت سان پرڏيھي سيڙپڪاري جو ھتي زبردست اضافو ٿيو آهي. سال 2006ع ۾ جي ڊي پي جي واڌ 3.3 سيڪڙو تائين پھتي.<ref>[http://www.oenb.at/isaweb/report.do?&lang=EN&report=7.7 Real GDP Growth – Expenditure Side] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181106193328/https://www.oenb.at/isaweb/report.do?&lang=EN&report=7.7|date=6 November 2018}}, provided by the [[Oesterreichische Nationalbank|Austrian National Bank]] {{in lang|de}} </ref> ملڪ جي درآمدن جو 67 سيڪڙو يورپي يونين جي رڪن ملڪن مان آھي<ref>{{cite web|title=OEC – Austria (AUT) Exports, Imports, and Trade Partners|url=http://atlas.media.mit.edu/en/profile/country/aut/|website=atlas.media.mit.edu|accessdate=12 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160313121243/http://atlas.media.mit.edu/en/profile/country/aut/|archive-date=13 March 2016|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> [[File:BlueEurozone.svg|thumb|left|آسٽريا يوروزون (تيز نيري رنگ سان ڏيکاريل) واري مالياتي يونين م شامل آھي ۽ يورپي يونين جي سنگل مارڪيٽ جو حصو آهي]] آسٽريا جي مکيه [[زرعي پيداوار]] ۾ [[پٽاٽا]]، [[جوئر]]، [[چقندر]]، [[مڪئي]]، [[ڪڻڪ]]، [[ڪپهه]] ۽ [[انگور]] شامل آهن. مکيه [[صنعت|صنعتن]] ۾ [[فولاد]]، [[مشينري]]، [[گاڏيون]]، [[بجلي|بجليءَ]] جو سامان، [[بصريات|آپٽيڪل]] شيشي جون شيون، [[ڪاغذ]]، [[ڪپڙو|ڪپڙي]]، [[سيمنٽ]]، [[ڪيميائي شيون|ڪيميائي شيئن]] جي صنعتون آهن ۽ مکيه [[معدنيات]] ۾ [[لوھ|لوهه]]، [[پيٽرول]]، ميگنيٽائٽ، گرينائٽ، [[قدرتي گيس]]، [[جست]]، [[ٽامو]] ۽ [[زنڪ]] آهن.<ref name = " سنڌيانا "/> ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:آسٽريا]] [[زمرو:ملڪ]] [[زمرو:وفاقي جمهوريا]] [[زمرو:يورپي ملڪ]] [[زمرو:زمين بند ملڪ]] [[زمرو:وچ يورپ جا ملڪ]] [[زمرو:يورپي اتحاد جا رڪن ملڪ]] [[زمرو:گڏيل قومن جا ڀاتي ملڪ]] [[زمرو:ملڪ ۽ علائقا جتي جرمن هڪ سرڪاري ٻولي آهي]] i0ii3haqq58wmov0u3jxizxw9z68s01 404630 404629 2026-08-18T16:15:00Z Intisar Ali 8681 /* حڪومت ۽ سياست */ 404630 wikitext text/x-wiki {{Short description|وچ يورپ جو ملڪ}} {{Redirect|آسٽريا|ملڪ جي نالي جي تاريخ|آسٽريا جو نالو|ٻيا استعمال|آسٽريا (سلجهائپ)|and|آسٽريا (سلجهائپ)}} {{Distinguish|آسٽريليا|آسٽورياس|آسٽراسيا|آسٽريليشيا}} {{Pp-move}} {{Infobox country | conventional_long_name = آسٽريا جي جمهوريه | common_name = آسٽريا | native_name = {{lang|de-AT|Republik Österreich}} | image_flag = Flag of Austria.svg | image_coat = Austria Bundesadler.svg | national_anthem = {{lang|de-AT|[[آسٽريا جو قومي ترانو|Bundeshymne der Republik Österreich]]}}<br/>"آسٽريا جي جمهوريه جو قومي ترانو"{{parabr}}[[File:Land der Berge Land am Strome instrumental.ogg|center]] | image_map = {{Switcher|[[File:EU-Austria (orthographic projection).svg|upright=1.15|frameless]]|دنيا جي گولي تي ڏيکاريو|[[File:EU-Austria.svg|upright=1.15|frameless]]|[[يورپي يونين]] جو نقشو ڏيکاريو|default=1}} | capital = [[ويانا]] | coordinates = {{Coord|48|12|N|16|21|E|type:city(2,000,000)_region:AT-9}} | largest_city = capital | languages_type = سرڪاري ٻولي | languages = [[آسٽريائي جرمن|جرمن]]{{Efn|[[آسٽريا جو وفاقي آئيني قانون|1920ع واري آسٽريائي آئين]] جي آرٽيڪل 8 جي بنياد تي}}{{Efn|[[برگنلينڊ ڪروشيائي]]، [[چيڪ ٻولي|چيڪ]]، [[هنگري ٻولي|هنگري]]، [[روماني ٻولي|روماني]]، [[سلوواڪ ٻولي|سلوواڪ]] ۽ [[سلوويني ٻولي|سلوويني]] کي [[يورپي منشور براءِ علائقائي يا اقليتي ٻوليون]] تحت سرڪاري طور تسليم ڪيو ويو آهي.}} | languages2 = {{hlist|[[هنگري ٻولي|هنگري]]|[[سلوويني ٻولي|سلوويني]]|[[برگنلينڊ ڪروشيائي]]<ref name="demokratiewebstatt.at" /><ref name="Regional Languages of Austria" />}} | languages2_type = سرڪاري [[علائقائي ٻوليون]] | ethnic_groups = {{Unbulleted list | 72.2% [[آسٽريائي ماڻهو|آسٽريائي]] | 27.8% [[آسٽريا جي آبادي#نسلي گروهه|ٻيا]] }} | ethnic_groups_year = 2024 | ethnic_groups_ref = <ref>{{cite web |title=Migration and Integration 2025 |url=https://www.statistik.at/fileadmin/announcement/2025/07/20250716MigrationIntegration2025EN.pdf |website=Statistics Austria |publisher=Statistik Austria |date=16 July 2025 |access-date=10 August 2025 |language=en}}</ref> | religion_year = 2021 | religion_ref = <ref name="statistik.at">{{Cite web|title=Religionsbekenntnis – STATISTIK AUSTRIA – die Informationsmanager|url=https://www.statistik.at/statistiken/bevoelkerung-und-soziales/bevoelkerung/weiterfuehrende-bevoelkerungsstatistiken/religionsbekenntnis|access-date=9 August 2022|archive-date=30 September 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220930022008/https://www.statistik.at/statistiken/bevoelkerung-und-soziales/bevoelkerung/weiterfuehrende-bevoelkerungsstatistiken/religionsbekenntnis|url-status=live}}</ref> | religion = {{Ublist |item_style=white-space:nowrap; | {{Tree list}} * 68.2% [[عيسائيت]] ** 55.2% [[آسٽريا ۾ ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ ازم]] ** 4.9% [[آسٽريا ۾ مشرقي آرٿوڊوڪسي|آرٿوڊوڪسي]] ** 3.8% [[پروٽيسٽنٽ ازم]] ** 4.3% [[عيسائي فرقو|ٻيا عيسائي]] {{Tree list/end}} |22.4% [[لامذهبيت|ڪو مذهب نه]] |8.3% [[آسٽريا ۾ اسلام|اسلام]] |1.1% [[آسٽريا ۾ مذهب|ٻيا]] }} | demonym = [[آسٽريائي ماڻهو|آسٽريائي]] | government_type = وفاقي [[نيم صدارتي جمهوريه]]<ref>{{Cite web|date=22 September 2022|title=Hofburg-Wahl: 'Österreich ist ein sehr ungewöhnlicher Fall'|url=https://diepresse.com/6193038|access-date=22 September 2022|language=de-AT|archive-date=3 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221003104650/https://www.diepresse.com/6193038/hofburg-wahl-oesterreich-ist-ein-sehr-ungewoehnlicher-fall|url-status=live}}</ref>{{efn|name=system|آسٽريا جي جمهوريه پنهنجي [[آسٽريا جو آئين|آئين]] مطابق قانوني طور هڪ نيم صدارتي جمهوريه آهي؛<ref name="u009">{{cite journal|last=Shugart|first=Matthew Søberg|title=Semi-Presidential Systems: Dual Executive And Mixed Authority Patterns|journal=French Politics|volume=3|issue=3|date=2005|issn=1476-3419|doi=10.1057/palgrave.fp.8200087|doi-access=free|pages=323–351|url=https://link.springer.com/content/pdf/10.1057/palgrave.fp.8200087.pdf|access-date=2024-12-16}}</ref> پر عملي طور آئيني روايتن سبب اها وڌيڪ [[پارلياماني جمهوريه]] وانگر ڪم ڪري ٿي.<ref name="y589">{{cite book|last=Müller|first=Wolfgang C.|title=Semi-Presidentialism in Europe|chapter=Austria|publisher=Oxford University PressOxford|date=1999-09-02|isbn=978-0-19-829386-6|doi=10.1093/0198293860.003.0002|pages=22–47}}</ref>}} | leader_title1 = [[آسٽريا جو صدر|صدر]] | leader_name1 = [[اليگزينڊر فان ڊير بيلن]] | leader_title2 = [[آسٽريا جو چانسلر|چانسلر]] | leader_name2 = [[ڪرسچين اسٽوڪر]] | legislature = [[آسٽريا جي پارليامينٽ|پارليامينٽ]] | upper_house = [[وفاقي ڪائونسل (آسٽريا)|وفاقي ڪائونسل]] | lower_house = [[نيشنل ڪائونسل (آسٽريا)|نيشنل ڪائونسل]] | sovereignty_type = [[آسٽريا جي تاريخ|قيام]] | established_event1 = [[آسٽريا جي مارگريويئيٽ|مارگريويئيٽ]] | established_date1 = {{circa}} 960 | established_event2 = [[آسٽريا جو نالو|نالي جو قديم ترين ذڪر]] | established_date2 = 1 نومبر 996 | established_event3 = [[آسٽريا جي ڊچي|ڊچي]] | established_date3 = 17 سيپٽمبر 1156 | established_event4 = [[آسٽريا جي آرچڊچي|آرچڊچي]] | established_date4 = 6 جنوري 1453 | established_event5 = [[آسٽريائي سرڪل|شاهي سرڪل]] | established_date5 = 1512 | established_event6 = [[آسٽريائي سلطنت|سلطنت]] | established_date6 = 11 آگسٽ 1804 | established_event7 = [[آسٽريا-هنگري]] | established_date7 = 30 مارچ 1867 | established_event8 = [[پهرين آسٽريائي جمهوريه|پهرين جمهوريه]] | established_date8 = 10 سيپٽمبر 1919 | established_event9 = [[آسٽريا جي وفاقي رياست|وفاقي رياست]] | established_date9 = 1 مئي 1934 | established_event10 = [[آنشلوس]] | established_date10 = 13 مارچ 1938 | established_event11 = [[آسٽريا جي تاريخ#ٻي جمهوريه (1945ع کان)|ٻي جمهوريه]] | established_date11 = 27 اپريل 1945 | established_event12 = [[آسٽريائي رياستي معاهدو|رياستي معاهدو]] | established_date12 = 27 جولاءِ 1955 | area_km2 = 83879<ref>{{cite web|title=Austria EN|url=https://migrants-refugees.va/wp-content/uploads/2021/03/2020-CP-Austria-EN.pdf|website=Migrants Refugees|publisher=The Vatican|date=April 2020|access-date=12 January 2024|archive-date=13 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240113014627/https://migrants-refugees.va/wp-content/uploads/2021/03/2020-CP-Austria-EN.pdf|url-status=live}}</ref> | area_rank = 113هون | area_sq_mi = | percent_water = 0.84 (2015)<ref>{{Cite web|title=Surface water and surface water change|url=https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER|access-date=11 October 2020|publisher=[[اقتصادي سهڪار ۽ ترقي جي تنظيم]]|archive-date=24 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210324133453/https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER|url-status=live}}</ref> | population_estimate = {{IncreaseNeutral}} 9,219,113<ref name="statistik-population" /> | population_estimate_year = 2026 | population_estimate_rank = 97هون | population_density_km2 = 109.9 | population_density_sq_mi = 284.6 | population_density_rank = 108هون | GDP_PPP = {{increase}} $721.033 billion<ref name="IMFWEO.AT">{{cite web |url=https://data.imf.org/en/Data-Explorer?datasetUrn=IMF.RES:WEO(9.0.0) |title=World Economic Outlook Database (April 2026 Edition) |publisher=[[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] |website=www.imf.org |date=14 April 2026 |access-date=19 April 2026}}</ref> | GDP_PPP_year = 2026 | GDP_PPP_rank = 45هون | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $78,334<ref name="IMFWEO.AT" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 18هون | GDP_nominal = {{increase}} $623.719 billion<ref name="IMFWEO.AT"/> | GDP_nominal_year = 2026 | GDP_nominal_rank = 28هون | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $67,761<ref name="IMFWEO.AT" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 13هون | Gini = 28.4 | Gini_year = 2024 | Gini_change = increase | Gini_ref = <ref name="eurogini">{{Cite web|title=Gini coefficient of equivalised disposable income – EU-SILC survey|url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tessi190/default/table?lang=en|access-date=2026-04-09|publisher=[[يورو اسٽيٽ]]|url-status=live}}</ref> | HDI = 0.930 | HDI_rank = 22هون | HDI_year = 2023 | HDI_change = increase | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{Cite web |date=6 May 2025 |title=Human Development Report 2025 |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250506051232/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf |archive-date=6 May 2025 |access-date=6 May 2025 |publisher=[[گڏيل قومن جو ترقياتي پروگرام]]}}</ref> | currency = [[يورو]] ([[يورو جو نشان|€]]) | currency_code = EUR | time_zone = [[وچ يورپي وقت|سي اي ٽي]] | utc_offset = +1 | utc_offset_DST = +2 | time_zone_DST = [[وچ يورپي اونهاري جو وقت|سي اي ايس ٽي]] | date_format = dd.mm.yyyy | calling_code = [[آسٽريا جا ٽيليفون نمبر|+43]] | cctld = [[.at]] }} '''آسٽريا'''،{{efn|اچار: {{IPAc-en|audio=en-us-Austria.ogg|ˈ|ɒ|s|t|r|i|ə}} {{respell|OST|ree|ə}} يا {{IPAc-en|ˈ|ɔː|s|t|r|i|ə}} {{respell|AW|stree|ə}}؛<ref>{{Citation|last=Roach|first=Peter|title=Cambridge English Pronouncing Dictionary|date=2011|edition=18th|place=Cambridge|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-15253-2}}</ref> {{Langx|de-AT|Österreich}} {{IPA|de-AT|ˈøːstɐraɪç||De-Österreich2.ogg}}؛ {{langx|bar|Östareich}}؛ {{langx|gsw|Öschtreich}} يا {{Lang|gsw|Eschtrych}}.}}، رسمي نالي '''آسٽريا جي جمهوريه'''،{{Efn|{{Langx|de-AT|Republik Österreich|links=no}} {{IPA|de-AT|repuˈbliːk ˈøːstɐraɪç||Republik Österreich.ogg}}.}} [[وچ يورپ]] ۾ واقع هڪ [[سامونڊي ڪناري کان محروم ملڪ]] آهي، جيڪو [[اوڀر الپس]] ۾ واقع آهي.<ref name="formal name">{{Cite web|title=Austria|url=http://unstats.un.org/unsd/geoinfo/geonames|access-date=4 January 2023|website=UNGEGN World Geographical Names|publisher=United Nations Group of Experts on Geographical Names|location=New York, NY|archive-date=7 January 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230107010908/http://unstats.un.org/unsd/geoinfo/geonames/|url-status=live}}</ref> اهو نَوَ [[آسٽريا جون وفاقي رياستون|وفاقي رياستن]] تي ٻڌل هڪ [[وفاق]] آهي، جن مان گاديءَ وارو شهر [[ويانا]] ملڪ جو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهر ۽ رياست آهي. آسٽريا جي اتر-اولهه ۾ [[جرمني]]، اتر ۾ [[چيڪ جمهوريه]]، اتر-اوڀر ۾ [[سلوواڪيا]]، اوڀر ۾ [[هنگري]]، ڏکڻ ۾ [[سلووينيا]] ۽ [[اٽلي]]، جڏهن تہ اولهه ۾ [[سوئٽزرلينڊ]] ۽ [[ليختنشتائن]] واقع آهن. ملڪ جي ايراضي {{Convert|83879|km2|sqmi|0|abbr=on}} آهي ۽ ان جي آبادي لڳ ڀڳ 9.2 ملين آهي.<ref name="statistik-population">{{Cite web|date=2026-04-09|title=Population by Year-/Quarter-beginning|url=https://www.statistik.at/en/statistics/population-and-society/population/population-stock/population-at-beginning-of-year/quarter|url-status=live|access-date=2026-04-09}}</ref> موجوده آسٽريا وارو علائقو گهٽ ۾ گهٽ [[قديم پٿر وارو دور|قديم پٿر واري دور]] کان آباد رهيو آهي. لڳ ڀڳ 400 ق.م. ڌاري هتي [[سيلٽ ماڻهو|سيلٽ]] آباد هئا، ۽ پهرين صدي ق.م. جي آخر ۾ هي علائقو [[رومي سلطنت]] ۾ شامل ڪيو ويو. علائقي ۾ [[عيسائيت اختيار ڪرڻ|عيسائيت جي پکڙجڻ]] چوٿين ۽ پنجين صديءَ ۾، [[اولهه رومي سلطنت]] جي آخري دور دوران شروع ٿي، جنهن کان پوءِ [[قومَن جي لڏپلاڻ وارو دور|قومَن جي لڏپلاڻ واري دور]] ۾ ڪيترائي [[جرمنڪ قبيلا]] هتي اچي آباد ٿيا.<ref>{{Cite web|title=Austria's History|url=https://www.austria.info/en/service-and-facts/about-austria/history|access-date=2024-06-08|website=austria.info|language=en}}</ref> آسٽريا هڪ رياست طور پهرين هزار سال جي پڇاڙيءَ ۾ [[پينونيا جي مارچ|اوڀر مارچ]] ۽ [[هنگري مارچ]] جي باقيات مان وجود ۾ آيو. شروعات ۾ اهو [[پاڪ رومي سلطنت]] جي سرحدي [[آسٽريا جي مارگريويئيٽ|مارگريويئيٽ]] هو، پوءِ 1156ع ۾ [[آسٽريا جي ڊچي|ڊچي]] بڻيو ۽ 1453ع ۾ [[آسٽريا جي آرچڊچي|آرچڊچي]] جو درجو حاصل ڪيائين. تيرهين صديءَ جي پڇاڙيءَ کان [[هيبسبرگ بادشاهت]] جو مرڪزي علائقو هجڻ سبب آسٽريا صدين تائين وچ يورپ جي وڏين شاهي طاقتن مان هڪ رهيو، ۽ سورهين صديءَ کان [[ويانا]] [[پاڪ رومي سلطنت]] جي انتظامي گاديءَ طور پڻ ڪم ڪندو رهيو.<ref>{{Cite news|date=2012-03-16|title=Austria country profile|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-17405422|access-date=2024-06-08|publisher=BBC News|language=en-GB}}</ref> [[پاڪ رومي سلطنت جو خاتمو|پاڪ رومي سلطنت]] 1806ع ۾ ختم ٿي، جنهن کان ٻه سال اڳ آسٽريا پنهنجي [[آسٽريائي سلطنت]] قائم ڪري چڪو هو. اها سلطنت هڪ [[وڏي طاقت]] ۽ يورپ جي سڀ کان وڏين رياستن مان هڪ بڻجي وئي. 1860ع واري ڏهاڪي ۾ جنگين ۾ شڪست ۽ علائقن جي نقصان کان پوءِ 1867ع واري [[آسٽرو-هنگري ٺاهه 1867ع|آسٽرو-هنگري ٺاهه]] جي نتيجي ۾ [[آسٽريا-هنگري]] قائم ٿيو.<ref>{{Cite web|title=Österreich-Ungarn|url=https://www.geschichtewiki.wien.gv.at/%C3%96sterreich-Ungarn|access-date=2024-06-08|website=geschichtewiki.wien.gv.at}}</ref> 1914ع ۾ [[آرچڊيوڪ فرانز فرڊيننڊ جو قتل|آرچڊيوڪ فرانز فرڊيننڊ جي قتل]] کان پوءِ شهنشاهه [[فرانز جوزف پهريون]] [[سربيا جي بادشاهت]] خلاف جنگ جو اعلان ڪيو، جيڪا تيزيءَ سان [[پهرين عالمي جنگ]] ۾ تبديل ٿي وئي. سلطنت جي شڪست ۽ خاتمي کان پوءِ 1918ع ۾ [[جرمن-آسٽريا جي جمهوريه]] ۽ 1919ع ۾ [[پهرين آسٽريائي جمهوريه]] قائم ٿي. [[جنگين جي وچ وارو دور|جنگين جي وچ واري دور]] ۾ پارلياماني نظام خلاف وڌندڙ لاڙ 1934ع ۾ [[آسٽريائي گهرو ويڙهه]] ۽ [[اينگلبرٽ ڊولفُس]] جي قيادت هيٺ [[آسٽريا جي وفاقي رياست|آسٽروفاشسٽ آمريت]] جي قيام تائين پهتو. [[ٻي عالمي جنگ]] شروع ٿيڻ کان هڪ سال اڳ، آسٽريا [[ايڊولف هٽلر]] جي اڳواڻي هيٺ [[نازي جرمني]] ۾ [[آنشلوس|ضم]] ڪيو ويو ۽ جرمني جي هڪ ذيلي انتظامي حصي ۾ تبديل ٿي ويو. 1945ع ۾ [[ويانا مهم|آزاديءَ]] کان پوءِ ۽ ڏهن سالن جي [[اتحادي قبضي هيٺ آسٽريا|اتحادي قبضي]] کان پوءِ ملڪ [[آسٽريائي رياستي معاهدو|رياستي معاهدي]] وسيلي ٻيهر مڪمل خودمختياري حاصل ڪئي ۽ 1955ع ۾ [[آسٽريا جي مستقل غيرجانبداري|مستقل غيرجانبداري]] جو اعلان ڪيو. آسٽريا هڪ [[نيم صدارتي نظام|نيم صدارتي]]{{efn|name=system}} نمائنده جمهوريت آهي، جنهن ۾ عوام جي چونڊيل [[آسٽريا جو صدر|صدر]] رياست جو سربراهه، جڏهن تہ [[آسٽريا جو چانسلر|چانسلر]] حڪومت جو سربراهه ۽ اعليٰ انتظامي عملدار هوندو آهي. آسٽريا في فرد نامياتي [[مجموعي گهريلو پيداوار]] جي لحاظ کان دنيا ۾ 13هين نمبر تي آهي ۽ هتي زندگيءَ جو معيار بلند آهي. ملڪ 1955ع کان [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] جو ميمبر<ref>Jelavich 267</ref> ۽ 1995ع کان [[يورپي يونين]] جو رڪن آهي.<ref name="CIA">{{Cite web|date=14 May 2009|title=Austria|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/austria|access-date=31 May 2009|website=[[The World Factbook]]|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|archive-date=10 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210110074413/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/austria|url-status=dead}}</ref> ويانا ۾ [[يورپ ۾ سلامتي ۽ سهڪار جي تنظيم]] ۽ [[پيٽروليم برآمد ڪندڙ ملڪن جي تنظيم]] جا مرڪزي دفتر موجود آهن. آسٽريا [[اقتصادي سهڪار ۽ ترقي جي تنظيم]] ۽ [[انٽرپول]] جي باني ميمبرن مان پڻ هڪ آهي.<ref name="OECD">{{Cite web|title=Austria About|url=http://www.oecd.org/about/0,3347,en_33873108_33873245_1_1_1_1_1,00.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20090506022708/http://www.oecd.org/about/0%2C3347%2Cen_33873108_33873245_1_1_1_1_1%2C00.html|archive-date=6 May 2009|access-date=20 May 2009|publisher=OECD}}</ref> ملڪ 1995ع ۾ [[شينگن معاهدو]] پڻ صحيح ڪيو<ref name="Schengen">{{Cite web |date=2024 |title=World Population Prospects: The 2024 Revision. (Medium-fertility variant). |url=https://www.worldometers.info/world-population/austria-population/ |access-date= |website=U.N. Dept. of Economic and Social Affairs - Population Division}}</ref> ۽ 1999ع ۾ [[يورو]] کي پنهنجي ڪرنسي طور اختيار ڪيو.<ref>{{Cite web|title=Austria and the euro|url=https://ec.europa.eu/info/business-economy-euro/euro-area/euro/eu-countries-and-euro/austria-and-euro_en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180108064042/https://ec.europa.eu/info/business-economy-euro/euro-area/euro/eu-countries-and-euro/austria-and-euro_en|archive-date=8 January 2018|access-date=7 January 2018|website=European Commission – European Commission}}</ref> == نالي جو اشتقاق == {{Main|آسٽريا جو نالو}} آسٽريا جو مقامي نالو جرمن ٻوليءَ ۾ ''اوسٽررائخ'' (Österreich)، [[قديم اپر جرمن ٻولي|قديم اپر جرمن]] لفظ ''اوستارريخي'' (Ostarrîchi) مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ ”اوڀر وارو علائقو“، ”اوڀر واري سلطنت“ يا ”اوڀر واري بادشاهت“ ٿي سگهي ٿي. هي نالو پهريون ڀيرو 996ع جي مشهور ''اوستارريچي دستاويز'' ۾ ملي ٿو.<ref name="University of Klagenfurt">{{Cite web|title=University of Klagenfurt|url=http://wwwg.uni-klu.ac.at/spw/oenf/name2.htm|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110513121957/http://wwwg.uni-klu.ac.at/spw/oenf/name2.htm|archive-date=13 May 2011|access-date=2 October 2009}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=tfhADwAAQBAJ&pg=PT34|title=Austrian Historical Memory and National Identity|date=1997|publisher=Transaction Publishers|isbn=978-1-56000-902-3|editor-last=Bischof|editor-first=Günter|editor-link=Günter Bischof|location=New Brunswick|pages=20–21|access-date=14 June 2018|editor-last2=Pelinka|editor-first2=Anton|editor-link2=Anton Pelinka|archive-url=https://web.archive.org/web/20180614144308/https://books.google.de/books?id=tfhADwAAQBAJ&pg=PT34&lpg=PA92|archive-date=14 June 2018|url-status=live}}</ref> امڪان آهي تہ هي لفظ [[وچئين دور جي لاطيني ٻولي|وچئين دور جي لاطيني]] اصطلاح [[مارڪيا اورينٽالس (آسٽريا)|مارڪيا اورينٽالس]] (Marchia orientalis) جو مقامي، يعني باويريائي لهجي ۾ ترجمو هو. 976ع ۾ آسٽريا [[باويريا]] جي هڪ سرحدي انتظامي علائقي طور قائم ٿيو. ”آسٽريا“ لفظ جرمن نالي جي لاطيني صورت آهي، جنهن جو پهريون دستاويزي استعمال ٻارهين صديءَ ۾ ملي ٿو.<ref>{{Cite book|last=Brauneder|first=Wilhelm|title=Österreichische Verfassungsgeschichte|date=2009|publisher=Manzsche Verlags- und Universitätsbuchhandlung|isbn=978-3-214-14876-8|edition=11th|location=Vienna|page=17}}</ref> ان دور ۾ [[ڊينيوب]] درياهه جو آسٽريائي طاس، يعني موجوده [[اپر آسٽريا|اپر]] ۽ [[لوئر آسٽريا]]، [[باويريا]] جي اوڀرئين ڇيڙي تي واقع هو. ==تاريخ== === قبل از تاريخ ۽ قديم دور === [[File:2011-07-09 gasometer 28.JPG|thumb|left|[[ويلينڊورف جي وينس]]، 28,000 کان 25,000 ق.م، [[ويانا جو قدرتي تاريخ جو عجائب گھر|ويانا جي قدرتي تاريخ جي عجائب گهر]] ۾]] اهو علائقو، جيڪو هاڻي [[آسٽريا]] آهي، رومي دور کان اڳ مختلف [[ڪيلٽ]] قبيلن جي آبادڪاريءَ هيٺ هو ۽ ڇهين صدي ق.م تائين [[هالشتات ثقافت]] جو مرڪزي علائقو بڻجي چڪو هو.<ref>{{Cite web|date=2024-02-11|title=What Was the Celtic "Cult of the Head"?|url=https://www.thecollector.com/what-was-celtic-cult-head/|access-date=2024-05-07|website=TheCollector|language=en|archive-date=7 May 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240507031517/https://www.thecollector.com/what-was-celtic-cult-head/|url-status=live}}</ref> [[هالشتات]] شهر ۾ يورپ جي ڪيلٽن بابت سڀ کان قديم آثار قديمه جا ثبوت مليا آهن.<ref>{{Cite web|title=Celt {{!}} History, Institutions, & Religion {{!}} Britannica|url=https://www.britannica.com/topic/Celt-people|access-date=2024-05-07|website=Encyclopædia Britannica|language=en|archive-date=11 July 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180711204423/https://www.britannica.com/topic/Celt-people|url-status=live}}</ref> ڪيلٽن جي [[نوريڪم جي بادشاهت|نوريڪم بادشاهت]]، جنهن ۾ موجوده آسٽريا جو گهڻو حصو ۽ موجوده [[سلووينيا]] جا ڪجهه علائقا شامل هئا، 16 ق.م ۾ [[رومي سلطنت]] فتح ڪري ورتي ۽ ان کي [[رومي صوبو|رومي صوبي]] [[نوريڪم]] ۾ تبديل ڪيو ويو، جيڪو 476ع تائين قائم رهيو.<ref>{{Cite web|title=Noricum {{!}} Celtic culture, Roman province, Alps {{!}} Britannica|url=https://www.britannica.com/place/Noricum|access-date=2024-04-26|website=Encyclopædia Britannica|language=en|archive-date=25 February 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240225145226/https://www.britannica.com/place/Noricum|url-status=live}}</ref> موجوده آسٽريا جا اهي علائقا، جيڪي نوريڪم صوبي ۾ شامل نه هئا، مختلف رومي صوبن ۾ ورهايل هئا؛ [[پينونيا]] ۾ اوڀر آسٽريا جا ڪجهه حصا شامل هئا، جڏهن تہ [[رائيتيا]] ۾ موجوده [[فورآرلبرگ]] ۽ [[ٽيرول (رياست)|ٽيرول]] جا علائقا شامل هئا.<ref>{{Cite web|title=Pannonia {{!}} Roman Empire, Map, Hungary, & History {{!}} Britannica|url=https://www.britannica.com/place/Pannonia|access-date=2024-05-20|website=Encyclopædia Britannica|language=en|archive-date=15 June 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230615155813/https://www.britannica.com/place/Pannonia|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|title=Raetia {{!}} Roman Empire, Alps, Gaul {{!}} Britannica|url=https://www.britannica.com/place/Raetia|access-date=2024-05-20|website=Encyclopædia Britannica|language=en|archive-date=3 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231003000521/https://www.britannica.com/place/Raetia|url-status=live}}</ref> اوڀر آسٽريا ۾ موجوده پيٽرونيل-[[ڪارنانٽم]] هڪ اهم رومي فوجي ڇانوڻي هئي، جيڪا اڳتي هلي [[پينونيا سپيريئر]] جي نالي سان سڃاتي ويندڙ صوبي جو گاديءَ وارو شهر بڻجي وئي. ڪارنانٽم لڳ ڀڳ 400 سالن تائين اٽڪل 50,000 ماڻهن جو گهر رهيو.<ref name="Carnuntum Tourism">{{Cite web|title=Rome's metropolis on the Danube awakens to new life|url=http://www.carnuntum.co.at/content-en/tales-from-carnuntum|archive-url=https://web.archive.org/web/20100116125751/http://www.carnuntum.co.at/content-en/tales-from-carnuntum|archive-date=16 January 2010|access-date=20 February 2010|website=Archäologischer Park Carnuntum|publisher=Archäologische Kulturpark Niederösterreich Betriebsgesellschaft m.b.H.}}</ref> [[File:Roman Empire 125.png|thumb|[[هيڊرين]] جي حڪمرانيءَ (117–138ع) دوران [[رومي سلطنت]]؛ [[شاهي صوبو|شاهي صوبي]] '''[[نوريڪم]]''' ۾ موجوده آسٽريا جو گهڻو حصو شامل هو، جڏهن تہ '''[[رائيتيا]]''' ۽ '''[[پينونيا سپيريئر]]''' ترتيبوار موجوده آسٽريا جي اولهندي ۽ اوڀرندي حصن تي پکڙيل هئا]] === وچيون دور === [[رومي سلطنت جي زوال]] کان پوءِ هن علائقي تي سڀ کان پهرين جرمن نسل جي [[روگي]] قبيلي حملو ڪيو، جنهن هن خطي کي پنهنجي علائقي ”[[روگيلينڊ]]“ جو حصو بڻايو.<ref>{{Cite web|last=Kessler|first=P. L.|title=Kingdoms of the Germanic Tribes – Rugii (Rugians)|url=https://www.historyfiles.co.uk/KingListsEurope/BarbarianRugii.htm|access-date=2024-04-26|website=The History Files|language=en}}</ref> 487ع ۾ موجوده آسٽريا جو گهڻو حصو [[اوڊواڪر]] فتح ڪيو، جيڪو [[وحشي بادشاهتون|وحشي نسل]] سان تعلق رکندڙ سپاهي ۽ سياستدان هو؛ هن موجوده آسٽريا جي اڪثر علائقي کي پنهنجي [[اٽلي جي بادشاهت (476–493)|اٽلي جي بادشاهت]] ۾ شامل ڪيو. 493ع تائين هي علائقو جرمن نسل جي [[اوستروگوٿ]] قبيلن فتح ڪري ورتو، جن پنهنجي [[اوستروگوٿڪ بادشاهت]] قائم ڪئي.<ref>{{Cite web|title=Ostrogoth {{!}} Italy, Roman Empire, Arianism {{!}} Britannica|url=https://www.britannica.com/topic/Ostrogoth|access-date=2024-04-26|website=Encyclopædia Britannica|language=en|archive-date=25 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190425120017/https://www.britannica.com/topic/Ostrogoth|url-status=live}}</ref> اوستروگوٿڪ بادشاهت جي زوال کان پوءِ هن علائقي ۾ [[اليماني]]، [[بايوواري]]، [[سلاو]] ۽ [[پينونيائي آوار]] اچي آباد ٿيا يا هن علائقي تي قبضو ڪيائون.<ref name="johnson 19"/><ref>{{Cite web|title=Mittelalter|url=https://oesterreich.com/de/staat/geschichte/mittelalter|access-date=2024-04-26|website=oesterreich.com|archive-date=26 April 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240426204729/https://oesterreich.com/de/staat/geschichte/mittelalter|url-status=live}}</ref> [[فرينڪ]] بادشاهه [[شارليمين]] 788ع ۾ هن علائقي کي فتح ڪيو، آبادڪاريءَ جي حوصلا افزائي ڪئي ۽ [[عيسائيت]] کي هٿي ڏني.<ref name="johnson 19">Johnson 19</ref> [[اوڀر فرينڪيا]] جي حصي طور اهي مرڪزي علائقا، جيڪي هاڻي آسٽريا تي مشتمل آهن، [[بابنبرگ خاندان]] جي حوالي ڪيا ويا. هي علائقو ''[[آسٽريا جو مارچ|مارچيا اورينٽالس]]'' جي نالي سان سڃاتو ويندو هو ۽ 976ع ۾ [[ليوپولڊ پهريون، آسٽريا جو مارگريو|ليوپولڊ پهرئين]] کي ڏنو ويو.<ref name="johnson 20">Johnson 20–21</ref> آسٽريا جي نالي جو پهريون دستاويزي ذڪر 996ع جو آهي، جنهن ۾ اهو نالو ''[[اوستاريچي]]'' لکيل آهي ۽ ان مان بابنبرگ مارچ جو علائقو مراد ورتو ويو هو.<ref name="johnson 20"/> 1156ع ۾ ''[[پريويليگيئم مائنس]]'' ذريعي آسٽريا کي [[ڊچي]] جو درجو ڏنو ويو. 1192ع ۾ بابنبرگ خاندان [[اسٽيريا جي ڊچي|اسٽيريا جي ڊچي]] پڻ حاصل ڪئي. 1246ع ۾ [[فريڊرڪ ٻيون، آسٽريا جو ڊيوڪ|فريڊرڪ ٻئي]] جي وفات سان بابنبرگ خاندان جي حڪمرانيءَ جو سلسلو ختم ٿي ويو.<ref name="johnson 21">Johnson 21</ref> ان کان پوءِ [[بوهيميا جو اوٽوڪر ٻيون|بوهيميا جي اوٽوڪر ٻئي]] عملي طور آسٽريا، اسٽيريا ۽ [[ڪارينٿيا جي ڊچي|ڪارينٿيا جي ڊچين]] تي قبضو ڪري ورتو.<ref name="johnson 21"/> سندس حڪمراني 1278ع ۾ [[ڊورنڪروٽ]] وٽ [[جرمني جو روڊولف پهريون|جرمني جي روڊولف پهرئين]] هٿان شڪست کان پوءِ ختم ٿي وئي.<ref>Lonnie Johnson 23</ref> ان کان پوءِ [[پهرين مهاڀاري جنگ]] تائين آسٽريا جي تاريخ وڏي حد تائين ان جي حڪمران خاندان، [[هابسبرگ خاندان|هابسبرگن]]، جي تاريخ سان ڳنڍيل رهي. [[File:HRR 14Jh.jpg|thumb|[[پاڪ رومي سلطنت]] ۾ 14هين صديءَ دوران هابسبرگ (نارنگي)، لگزمبرگ (واڱڻائي) ۽ ويٽلسباخ (سائو) خاندانن جا علائقا]] 14هين ۽ 15هين صدين دوران [[هابسبرگ بادشاهت|هابسبرگن]] آسٽريا جي ڊچي جي ڀرپاسي وارن ٻين صوبن کي پنهنجي قبضي هيٺ آڻڻ شروع ڪيو. 1438ع ۾ آسٽريا جي ڊيوڪ [[آسٽريا جو البرٽ پنجون|البرٽ پنجين]] کي پنهنجي سهري، شهنشاهه [[سگسمنڊ، پاڪ رومي شهنشاهه|سگسمنڊ]] جو جانشين چونڊيو ويو. جيتوڻيڪ البرٽ پاڻ رڳو هڪ سال حڪمران رهيو، پر ان کان پوءِ فقط هڪ استثنا کي ڇڏي، [[پاڪ رومي سلطنت]] جا سمورا شهنشاهه هابسبرگ خاندان سان تعلق رکندا هئا. هابسبرگن پنهنجي موروثي علائقن کان پري به نوان علائقا حاصل ڪرڻ شروع ڪيا. 1477ع ۾ شهنشاهه [[فريڊرڪ ٽيون، پاڪ رومي شهنشاهه|فريڊرڪ ٽئين]] جي اڪيلي پٽ آرچڊيوڪ [[ميڪسميلين پهريون، پاڪ رومي شهنشاهه|ميڪسميلين]]، [[برگنڊي جي ڪائونٽي|برگنڊي]] جي وارثياڻي ماريا سان شادي ڪئي، جنهن جي نتيجي ۾ [[نيدرلينڊز]] جو گهڻو حصو هابسبرگ خاندان جي قبضي هيٺ اچي ويو.<ref name="johnson 25">Lonnie Johnson 25</ref><ref name="brook 11">Brook-Shepherd 11</ref> 1496ع ۾ سندس پٽ [[فلپ پهريون، ڪاسٽيل جو بادشاهه|فلپ دي فيئر]]، [[جوانا آف ڪاسٽيل|جوانا]] سان شادي ڪئي، جيڪا [[ڪاسٽيل جو تاج|ڪاسٽيل]] ۽ [[اراگون جو تاج|اراگون]] جي وارثياڻي هئي. ان شاديءَ جي نتيجي ۾ اسپين ۽ ان سان لاڳاپيل اطالوي، آفريڪي، [[فلپائن|ايشيائي]] ۽ [[نئين دنيا]] جا علائقا پڻ هابسبرگن جي حڪمرانيءَ جي دائري ۾ اچي ويا.<ref name="johnson 25"/><ref name="brook 11"/> 1526ع ۾ [[موهاچ جي جنگ]] کان پوءِ [[بوهيميا]] ۽ [[هنگري]] جو اهو حصو، جنهن تي عثمانين قبضو نه ڪيو هو، آسٽريائي حڪمرانيءَ هيٺ اچي ويو.<ref>Lonnie Johnson 26</ref> هنگري ڏانهن [[عثماني–هنگري جنگيون|عثماني توسيع]] سبب هابسبرگن ۽ عثمانين وچ ۾ [[عثماني–هابسبرگ جنگيون|بار بار جنگيون]] ٿيون، جن مان 1593ع کان 1606ع تائين جاري رهندڙ [[ڊگهي جنگ (عثماني جنگيون)|ڊگهي جنگ]] خاص طور اهم هئي. ترڪن [[اسٽيريا]] ۾ لڳ ڀڳ 20 ڀيرا حملا ڪيا،<ref>"'' The Catholic encyclopedia''". Charles George Herbermann (1913). Robert Appleton company.</ref> جن مان ڪجهه حملن کي ذريعن ۾ ”ساڙڻ، ڦرلٽ ڪرڻ ۽ هزارين ماڻهن کي غلام بڻائي وٺي وڃڻ“ طور بيان ڪيو ويو آهي.<ref>"''[https://books.google.com/books?id=8-ARAAAAYAAJ&pg=PA560 Bentley's miscellany] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240312192545/https://books.google.com/books?id=8-ARAAAAYAAJ&pg=PA560#v=onepage&q&f=false |date=12 March 2024 }}''". Charles Dickens, William Harrison Ainsworth, Albert Smith (1853).</ref> سيپٽمبر 1529ع جي آخر ۾ عثماني سلطان [[سليمان اعظم]] [[ويانا جو محاصرو (1529)|ويانا جو پهريون محاصرو]] شروع ڪيو، جيڪو ناڪام رهيو؛ عثماني تاريخدانن موجب ان ناڪاميءَ ۾ وقت کان اڳ شروع ٿيل سياري ۽ برفباريءَ پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو. === 17هين ۽ 18هين صديون === [[File:Anonym Entsatz Wien 1683.jpg|thumb|1683ع ۾ ٿيل [[ويانا جي جنگ]]، [[عثماني سلطنت]] جي يورپ ڏانهن اڳڀرائي کي روڪي ڇڏيو.]] [[ليوپولڊ پهريون، پاڪ رومي شهنشاهه|ليوپولڊ پهرئين]] جي ڊگهي حڪمرانيءَ دوران، 1683ع ۾ پولينڊ جي بادشاهه [[جان ٽيون سوبيسڪي]] جي اڳواڻيءَ هيٺ ترڪن خلاف [[ويانا جي جنگ|ويانا جو ڪامياب دفاع]] ڪيو ويو.<ref>Lonnie Johnson 26–28</ref> ان کان پوءِ ٿيل [[عظيم ترڪ جنگ]] جي نتيجي ۾ هنگري جو گهڻو حصو آسٽريا جي قبضي هيٺ اچي ويو. ان انتظام کي 1699ع ۾ ٿيل [[ڪارلووٽس جو معاهدو|ڪارلووٽس جي معاهدي]] ذريعي باضابطه شڪل ڏني وئي. [[چارلس ڇهون، پاڪ رومي شهنشاهه|چارلس ڇهين]] انهن ڪيترين ئي حاصلات تان هٿ کنيو، جيڪي سلطنت گذريل سالن دوران حاصل ڪيون هيون. کيس [[هابسبرگ خاندان]] جي مرداڻي شاهي نسل جي ويجهي خاتمي جو خدشو هو. ان ڪري چارلس ڇهون [[1713ع جي پراگميٽڪ سينڪشن|1713ع جي پراگميٽڪ سينڪشن]] کي تسليم ڪرائڻ جي بدلي ۾ ٻين طاقتن کي علائقائي ۽ سياسي رعايتون ڏيڻ لاءِ تيار هو. ان بندوبست تحت سندس ڌيءَ [[ماريا ٿيريسا]] کي سندس وارث طور تسليم ڪيو ويو. [[پروشيا]] جي عروج سان جرمن علائقن ۾ [[آسٽريا–پروشيا رقابت]] جي شروعات ٿي. آسٽريا، پروشيا ۽ روس سان گڏجي [[پولينڊ جون ورهاستون|پولينڊ جي ٽن ورهاستن]] مان پهرين ۽ ٽين ورهاست ۾ حصو ورتو، جيڪي ترتيبوار 1772ع ۽ 1795ع ۾ ٿيون. === 19هين صدي === {{See also|آسٽريائي سلطنت|آسٽريا-هنگري}} [[File:Congress of Vienna.PNG|thumb|left|[[ويانا ڪانگريس]] 1814ع–1815ع ۾ منعقد ٿي. ڪانگريس جو مقصد [[فرانسيسي انقلابي جنگيون|فرانسيسي انقلابي جنگين]]، [[نيپولين جون جنگيون|نيپولين جي جنگين]] ۽ [[پاڪ رومي سلطنت]] جي خاتمي سبب پيدا ٿيل ڪيترن ئي مسئلن کي حل ڪرڻ هو.]] آسٽريا پهرين ۽ ٻي اتحاد جي حصي طور [[انقلابي فرانس]] خلاف جنگين ۾ شامل ٿيو ۽ ان کان پوءِ [[نيپولين جون جنگيون|نيپولين جي جنگين]] ۾ پڻ حصو ورتائين. 1792ع کان 1801ع تائين آسٽريائي فوجن کي 754,700 جاني نقصان برداشت ڪرڻا پيا.<ref>Clodfelter</ref> آسٽريا ۽ پاڪ رومي سلطنت جي هابسبرگ حڪمرانن کي [[نيپولين بوناپارٽ]] هٿان لڳاتار شڪستن کي منهن ڏيڻو پيو. نيپولين پاران فرانسيسي سلطنت قائم ڪرڻ کان پوءِ پنهنجي شاهي خاندان جي حيثيت محفوظ رکڻ لاءِ 1804ع ۾ [[آسٽريائي سلطنت]] قائم ڪئي وئي،<ref>Lonnie Johnson 34</ref> ۽ نيپولين کي سندن اڳوڻي شاهي تخت تي دعويٰ ڪرڻ کان روڪڻ لاءِ 1806ع ۾ [[پاڪ رومي سلطنت]] کي ختم ڪيو ويو. 1814ع ۾ آسٽريا انهن اتحادي فوجن جو حصو هو، جن فرانس تي حملو ڪري [[نيپولين جون جنگيون]] پڄاڻيءَ تائين پهچايون. 1815ع جي [[ويانا ڪانگريس]] کان پوءِ آسٽريائي سلطنت يورپ جي چئن غالب طاقتن مان هڪ ۽ تسليم ٿيل [[عظيم طاقت]] طور سامهون آئي. ساڳئي سال آسٽريا جي صدارت هيٺ [[جرمن ڪنفيڊريشن]] ({{Lang|de|Deutscher Bund}}) قائم ڪئي وئي. حل نه ٿيل سماجي، سياسي ۽ قومي اختلافن سبب جرمن علائقا [[1848ع جا انقلاب|1848ع جي انقلابن]] جي لپيٽ ۾ آيا، جن جو هڪ اهم مقصد متحد جرمني قائم ڪرڻ هو.<ref name="johnson 36">Johnson 36</ref> [[File:Deutscher Bund.svg|thumb|[[جرمن ڪنفيڊريشن]] ۽ ان جي 39 خودمختيار ميمبر رياستن جو نقشو]] جرمنيءَ جي اتحاد بابت مختلف تجويزون موجود هيون، جن ۾ [[ننڍو جرمني ۽ وڏو جرمني|وڏو جرمني]]، [[گريٽر آسٽريا جون گڏيل رياستون|وڏو آسٽريا]] يا آسٽريا کان سواءِ جرمن ڪنفيڊريشن شامل هيون. 1864ع ۾ آسٽريا ۽ پروشيا گڏجي [[ڊينمارڪ]] خلاف جنگ ڪئي ۽ [[شليسويگ]] ۽ [[هولسٽائن]] جون ڊچيون ڊينمارڪ جي قبضي کان آزاد ڪرايون. ٻنهي طاقتن وچ ۾ انهن ڊچين جي انتظام بابت اتفاق نه ٿي سگهيو، جنهن جي نتيجي ۾ 1866ع ۾ [[آسٽريا-پروشيا جنگ]] لڳي. [[ڪونيگريٽس جي جنگ]] ۾ پروشيا هٿان شڪست کان پوءِ<ref name="johnson 36"/> آسٽريا کي جرمن ڪنفيڊريشن ڇڏڻي پئي ۽ ان کان پوءِ هن جرمن سياست ۾ اڳوڻو ڪردار ادا نه ڪيو.<ref name="johnson 55">Lonnie Johnson 55</ref><ref>Schulze 233</ref> آسٽريا جي هابسبرگ بادشاهت پنهنجي جرمن ٻولي ڳالهائيندڙ علائقن کي [[جرمني جو اتحاد|1871ع ۾ قائم ٿيل جرمن سلطنت]] ۾ شامل ڪرڻ ۽ پنهنجي غير جرمن ٻولي ڳالهائيندڙ علائقن تان دستبردار ٿيڻ لاءِ تيار نه هئي، تنهنڪري نئين سلطنت جو تاج پروشيا جي بادشاهه [[فريڊرڪ ولهيلم چوٿون]] کي پيش ڪيو ويو. دٻايل [[1848ع جو هنگري انقلاب|1848ع جي هنگري انقلاب]] کان پوءِ رهجي ويل مسئلن کي حل ڪرڻ لاءِ 1867ع ۾ [[1867ع جو آسٽريا-هنگري ٺاهه|آسٽريا-هنگري ٺاهه]]، جنهن کي ''آؤسگلائخ'' پڻ چيو وڃي ٿو، ڪيو ويو. ان تحت [[فرانز جوزف پهريون]] جي سربراهيءَ هيٺ [[آسٽريائي سلطنت]] ۽ [[هنگري جي بادشاهت]] تي ٻڌل ٻٽي بادشاهت قائم ٿي.<ref>Lonnie Johnson 59</ref> هن گهڻ نسلي [[آسٽريا-هنگري]] سلطنت ۾ [[جرمن]]، [[هنگريائي]]، ڪروئيشيائي، چيڪ، [[پولش ماڻهو|پولش]]، [[روسين]]، سرب، سلوواڪ، سلووين ۽ يوڪريني قومن سان گڏ اطالوي ۽ روماني آباديءَ جون وڏيون برادريون پڻ شامل هيون. قومپرست تحريڪن جي عروج واري دور ۾ آسٽريا-هنگري جهڙي گهڻ نسلي سلطنت تي حڪمراني ڪرڻ ڏينهون ڏينهن وڌيڪ ڏکيو ٿيندو ويو، جنهن سبب حڪومت کي وڌايل ڳجهي پوليس تي گهڻو ڀاڙڻو پيو. تنهن هوندي به آسٽريائي حڪومت ڪجهه معاملن ۾ مختلف قومن کي سهولتون ڏيڻ جي ڪوشش ڪئي. مثال طور، [[سسلائٿينيا]] جا قانون ۽ حڪم شايع ڪندڙ ''رائخس گيزيٽس بلاٽ'' اٺن ٻولين ۾ جاري ٿيندو هو؛ جڏهن تہ سڀني قومي گروهن کي پنهنجي ٻوليءَ ۾ اسڪول هلائڻ ۽ سرڪاري آفيسن ۾ پنهنجي مادري ٻولي استعمال ڪرڻ جو حق حاصل هو. [[File:Austria Hungary ethnic.svg|thumb|[[آسٽريا-هنگري]] جو نسلي نقشو، 1910ع]] مختلف سماجي طبقن سان تعلق رکندڙ ڪيترن ئي آسٽريائي جرمنن، جن ۾ [[جارج ريٽر فون شونيرر]] پڻ شامل هو، آسٽريائي جرمنن ۾ جرمن نسلي سڃاڻپ مضبوط ڪرڻ ۽ آسٽريا کي جرمنيءَ سان ملائڻ (''[[آنشلوس]]'') جي اميد سان [[آسٽريا ۾ جرمن قومپرستي|پين-جرمنزم]] جي ڀرپور حمايت ڪئي.<ref name="DPSO">{{Cite web|date=2000|title=Das politische System in Österreich (The Political System in Austria)|url=http://www.politischebildung.at/upload/polsystem.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20140423112116/http://www.politischebildung.at/upload/polsystem.pdf|archive-date=23 April 2014|access-date=9 July 2014|publisher=Austrian Federal Press Service|page=24|language=de|location=Vienna}}</ref> [[ڪارل لوئيگر]] جهڙن ڪجهه آسٽريائين پڻ پنهنجي سياسي مقصدن کي اڳتي وڌائڻ لاءِ پين-جرمنزم کي عواميت پسنديءَ جي هڪ صورت طور استعمال ڪيو. جيتوڻيڪ بسمارڪ جي پاليسين آسٽريا ۽ آسٽريائي جرمنن کي جرمنيءَ کان ٻاهر رکيو، تڏهن به ڪيترائي آسٽريائي پين-جرمن قومپرست کيس پنهنجو مثالي اڳواڻ سمجهندا هئا. اهي جرمن شهنشاهه [[ولهيلم پهريون، جرمن شهنشاهه|ولهيلم پهرئين]] جي پسنديده گل طور مشهور نيرا ڪارن فلاور پنهنجن ڪوٽن جي بٽڻن ۾ لڳائيندا هئا ۽ جرمن قومي رنگن، ڪاري، ڳاڙهي ۽ پيلي، جون نشانيون پڻ پائيندا هئا. آسٽريائي اسڪولن ۾ انهن ٻنهي نشانين تي عارضي پابندي به لڳائي وئي، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن کي گهڻ نسلي سلطنت خلاف ناراضگيءَ جي اظهار طور استعمال ڪيو ويندو هو.<ref>{{Cite book|last=Unowsky|first=Daniel L.|title=The Pomp and Politics of Patriotism: Imperial Celebrations in Habsburg Austria, 1848–1916|publisher=Purdue University Press|date=2005|page=157}}</ref> آسٽريا کي جرمنيءَ کان ڌار رکڻ سبب ڪيترن آسٽريائين لاءِ قومي سڃاڻپ جو مسئلو پيدا ٿيو. ان صورتحال بابت سوشل ڊيموڪريٽ اڳواڻ [[اوٽو بائوئر]] چيو تہ اها ”اسان جي آسٽريائي ۽ جرمن ڪردار وچ ۾ ڇڪتاڻ“ هئي.<ref>Evan Burr Bukey, Hitler's Austria: Popular Sentiment in the Nazi Era, 1938–1945, p. 6</ref> آسٽريا-هنگري سلطنت ۾ آسٽريائي جرمنن ۽ ٻين نسلي گروهن وچ ۾ پڻ ڇڪتاڻ موجود هئي. ڪيترائي آسٽريائي، خاص طور پين-جرمن تحريڪن سان لاڳاپيل ماڻهو، جرمن نسلي سڃاڻپ کي وڌيڪ مضبوط ڪرڻ جا حامي هئا ۽ اميد رکندا هئا تہ سلطنت جي خاتمي کان پوءِ [[آنشلوس|آسٽريا جو جرمنيءَ سان الحاق]] ممڪن ٿي سگهندو.<ref>Brigitte Hamann, Hitler's Vienna: A Portrait of the Tyrant as a Young Man, p. 394</ref> ڪيترن آسٽريائي پين-جرمن قومپرستن وزيراعظم [[ڪائونٽ ڪازيمير فيلڪس باديني|ڪازيمير ڪائونٽ باديني]] جي 1897ع واري ٻوليءَ بابت فرمان خلاف سخت احتجاج ڪيو. ان فرمان تحت بوهيميا ۾ جرمن ۽ چيڪ ٻولين کي گڏيل سرڪاري ٻولين جو درجو ڏنو ويو ۽ نون سرڪاري عملدارن لاءِ ٻنهي ٻولين ۾ رواني لازمي قرار ڏني وئي. عملي طور ان جو مطلب اهو هو تہ سرڪاري ملازمتن ۾ چيڪ ماڻهن جي ڀرتيءَ جا امڪان وڌيڪ ٿي ويا، ڇاڪاڻ⁠تہ وچولي طبقي جا گهڻا چيڪ جرمن ٻولي ڳالهائي سگهندا هئا، جڏهن تہ جرمن ٻولي ڳالهائيندڙن ۾ چيڪ ٻولي ڄاڻندڙن جو تناسب گهٽ هو. [[الٽرامونٽانزم|الٽرامونٽين]] ڪيٿولڪ سياستدانن ۽ پادرين طرفان هن سڌاري جي حمايت جي ردعمل ۾ ''[[روم کان پري]]'' تحريڪ شروع ٿي، جنهن جي شروعات شونيرر جي حامين ڪئي ۽ جنهن ”جرمن“ عيسائين کي رومن ڪيٿولڪ چرچ ڇڏڻ جي اپيل ڪئي.<ref>{{cite news|last=Suppan|title='Germans' in the Habsburg Empire|publisher=The Germans and the East|date=2008|pages=164, 172}}</ref> === 20هين صديءَ جي شروعات === {{See also|جرمن-آسٽريا جي جمهوريه|پهرين آسٽريائي جمهوريه}} [[عثماني سلطنت]] ۾ [[ٻئي آئيني دور]] جي شروعات کان پوءِ، آسٽريا-هنگري ان موقعي مان فائدو وٺندي 1908ع ۾ [[آسٽريا-هنگري ۾ بوسنيا ۽ هرزيگووينا|بوسنيا ۽ هرزيگووينا]] کي پنهنجي سلطنت ۾ ضم ڪري ڇڏيو.<ref>{{Cite web|title=The Annexation of Bosnia-Herzegovina 1908|url=https://www.mtholyoke.edu/acad/intrel/boshtml/bos127.htm|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130323152047/https://www.mtholyoke.edu/acad/intrel/boshtml/bos127.htm|archive-date=23 March 2013|access-date=25 March 2013|publisher=Mtholyoke.edu}}</ref> 1914ع ۾ [[سراييوو]] ۾ بوسنيائي سرب [[گاوريلو پرنسپ]] هٿان آرچڊيوڪ [[آسٽريا جو فرانز فرڊيننڊ|فرانز فرڊيننڊ جي قتل]]<ref>Johnson 52–54</ref> کي آسٽريا جي اهم سياستدانن ۽ فوجي جنرلن شهنشاهه کي سربيا خلاف جنگ جو اعلان ڪرڻ لاءِ قائل ڪرڻ جي بنياد طور استعمال ڪيو. ان فيصلي [[پهرين مهاڀاري جنگ]] شروع ٿيڻ جي خطري کي وڌايو ۽ نيٺ جنگ ڇڙي پئي، جنهن جي پڄاڻيءَ تي آسٽريا-هنگري سلطنت ٽٽي وئي. پهرين مهاڀاري جنگ ۾ ڏهه لک کان وڌيڪ آسٽريا-هنگري فوجي مارجي ويا.<ref>{{Cite book|last1=Grebler|first1=Leo|title=The Cost of the World War to Germany and Austria-Hungary|last2=Winkler|first2=Wilhelm|publisher=Yale University Press|orig-date=1940|isbn=0-598-94106-1|date=2006-02-17}}</ref> [[File:German Austria (1918) en.svg|thumb|upright=1.4|1918ع ۾ [[جرمن-آسٽريا]] پاران دعويٰ ڪيل جرمن ٻولي ڳالهائيندڙ صوبا. بعد ۾ قائم ٿيل آسٽريا جي ٻي جمهوريه جي سرحد ڳاڙهي ليڪ سان ڏيکاريل آهي.]] 21 آڪٽوبر 1918ع تي شاهي آسٽريا جي پارليامينٽ ''رائخسراٽ'' جا چونڊيل جرمن ميمبر ويانا ۾ گڏ ٿيا ۽ جرمن-آسٽريا جي عارضي قومي اسيمبلي (''Provisorische Nationalversammlung für Deutschösterreich'') قائم ڪيائون. 30 آڪٽوبر تي اسيمبليءَ ''شٽاٽسراٽ'' نالي حڪومت مقرر ڪري [[جرمن-آسٽريا جي جمهوريه]] قائم ڪئي. شهنشاهه هن نئين حڪومت کي اٽليءَ سان رٿيل جنگبندي بابت فيصلي ۾ شريڪ ٿيڻ جي دعوت ڏني، پر حڪومت ان معاملي ۾ حصو وٺڻ کان پاسو ڪيو.<ref>{{Cite book|last=Shepard|first=Gordon|title=The Austrians|date=1996|publisher=Avalon Publishing Group Inc.|isbn=978-0-7867-3066-7}}</ref> نتيجي طور 3 نومبر 1918ع تي جنگ جي خاتمي جي ذميواري رڳو شهنشاهه ۽ سندس حڪومت تي رهي. 11 نومبر تي شهنشاهه، پراڻي ۽ نئين حڪومتن جي وزيرن جي صلاح تي، اعلان ڪيو تہ هو هاڻي رياستي معاملن ۾ حصو نه وٺندو. 12 نومبر تي جرمن-آسٽريا قانوني طور پاڻ کي جمهوري جمهوريه ۽ نئين جرمن جمهوريه جو حصو قرار ڏنو. 10 نومبر 1920ع تي منظور ٿيل آئين تحت ''شٽاٽسراٽ'' جو نالو بدلائي ''بُنڊس ريگيرونگ'' (وفاقي حڪومت) ۽ ''نيشنل فرزاملونگ'' جو نالو ''نيشنل راٽ'' (قومي ڪائونسل) رکيو ويو.<ref>{{Cite web|title=Austria: notes|url=http://www.archontology.org/nations/austria/au_rep1/01_laws.php|access-date=4 February 2021|website=Archontology|archive-date=16 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210416090109/http://www.archontology.org/nations/austria/au_rep1/01_laws.php|url-status=live}}</ref> 1919ع جي [[سينٽ جرمين جو معاهدو|سينٽ جرمين جي معاهدي]] (۽ هنگري لاءِ 1920ع جي [[ٽريانون جو معاهدو|ٽريانون جي معاهدي]]) وچ يورپ جي انهيءَ نئين سياسي بندوبست جي تصديق ۽ استحڪام ڪيو، جيڪو وڏي حد تائين نومبر 1918ع ۾ وجود ۾ اچي چڪو هو. ان بندوبست تحت نيون رياستون قائم ٿيون ۽ موجوده رياستن جون سرحدون تبديل ڪيون ويون. آسٽريا-هنگري جا جرمن ٻولي ڳالهائيندڙ آسٽريائي علائقا محدود ٿي هڪ ننڍڙي رياست، جرمن-آسٽريا جي جمهوريه (جرمن: ''Republik Deutschösterreich'')، تائين رهجي ويا؛ البت گهڻو ڪري جرمن ٻولي ڳالهائيندڙ [[ڏکڻ ٽيرول]] ان ۾ شامل نه ڪيو ويو.<ref>{{Citation|last=Moos|first=Carlo|title=A Land on the Threshold. South Tyrolean Transformations, 1915–2015|pages=27–39|date=2017|editor-last=Georg Grote and Hannes Obermair|contribution=Südtirol im St. Germain-Kontext|place=Oxford-Berne-New York|publisher=Peter Lang|isbn=978-3-0343-2240-9}}</ref><ref>In Habsburg Austria-Hungary, "German-Austria" was an unofficial term for the areas of the empire inhabited by Austrian Germans.</ref><ref>Alfred D. Low, ''The Anschluss Movement, 1918–1919, and the Paris Peace Conference'', pp. 135–138.</ref> آسٽريا جي جرمنيءَ سان الحاق جي خواهش ان وقت آسٽريا ۽ جرمني ٻنهي جي مختلف سماجي طبقن ۾ وڏي پيماني تي موجود هئي.<ref>Alfred D. Low, ''The Anschluss Movement, 1918–1919, and the Paris Peace Conference'', pp. 3–4</ref> 12 نومبر تي جرمن-آسٽريا کي جمهوريه قرار ڏنو ويو ۽ سوشل ڊيموڪريٽ [[ڪارل رينر]] کي عارضي چانسلر مقرر ڪيو ويو. ساڳئي ڏينهن تيار ڪيل عارضي آئين جي شق 1 ۾ چيو ويو تہ ”جرمن-آسٽريا هڪ جمهوري جمهوريه آهي“، جڏهن تہ شق 2 ۾ چيو ويو تہ ”جرمن-آسٽريا جرمن رائخ جو اڻٽٽ حصو آهي“.<ref>Mary Margaret Ball, ''Post-war German-Austrian Relations: The Anschluss Movement, 1918–1936'', pp. 11–15</ref> [[سينٽ جرمين جو معاهدو|سينٽ جرمين جي معاهدي]] ۽ [[ورسائي جو معاهدو|ورسائي جي معاهدي]] آسٽريا ۽ جرمنيءَ جي اتحاد تي واضح پابندي لاڳو ڪئي.<ref>Roderick Stackelberg, ''Hitler's Germany: Origins, Interpretations, Legacies'', pp. 161–162</ref><ref>{{Cite web|title=Treaty of Peace between the Allied and Associated Powers and Austria; Protocol, Declaration and Special Declaration [1920&#93; ATS 3|url=http://www.austlii.edu.au/au/other/dfat/treaties/1920/3.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20000917221810/http://www.austlii.edu.au/au/other/dfat/treaties/1920/3.html|archive-date=17 September 2000|access-date=15 June 2011|publisher=Austlii.edu.au}}</ref> انهن معاهدن جرمن-آسٽريا کي پنهنجو نالو بدلائي ”آسٽريا جي جمهوريه“ رکڻ لاءِ پڻ پابند ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ [[پهرين آسٽريائي جمهوريه]] وجود ۾ آئي.<ref>Mary Margaret Ball, ''Post-war German-Austrian Relations: The Anschluss Movement, 1918–1936'', pp. 18–19</ref><ref>Montserrat Guibernau, ''The Identity of Nations'', pp. 70–75</ref> 30 لک کان وڌيڪ جرمن ٻولي ڳالهائيندڙ آسٽريائي نئين آسٽريائي جمهوريه جي سرحدن کان ٻاهر رهجي ويا ۽ نئين قائم ٿيل يا وڌايل رياستن [[چيڪوسلوواڪيا]]، [[يوگوسلاويا]]، [[هنگري]] ۽ اٽليءَ ۾ اقليتن جي حيثيت سان رهڻ لڳا.<ref>Brook-Shepherd 246</ref> انهن علائقن ۾ [[ڏکڻ ٽيرول]] ۽ [[جرمن بوهيميا]] پڻ شامل هئا. جرمن بوهيميا ۽ [[سوڊيٽن لينڊ]] جي حيثيت بعد ۾ [[ٻي مهاڀاري جنگ]] کان اڳ ۽ ان دوران اهم سياسي مسئلو بڻجي وئي.<ref name="a1">Brook-Shepherd 245</ref> آسٽريا ۽ [[يوگوسلاويا جي بادشاهت]] جي وچ واري سرحد جو فيصلو آڪٽوبر 1920ع ۾ ٿيل [[ڪارينٿيا ريفرنڊم]] ذريعي ڪيو ويو. ان جي نتيجي ۾ اڳوڻي آسٽريا-هنگري تاجي علائقي [[ڪارينٿيا]] جو وڏو حصو آسٽريا کي مليو. اهڙيءَ ريت ٻنهي ملڪن جي سرحد [[ڪاراونڪس]] جبلن جي قطار تي مقرر ٿي، جڏهن تہ سلووين آباديءَ جو هڪ وڏو حصو آسٽريا اندر رهجي ويو. === جنگين جي وچ وارو دور ۽ ٻي عالمي جنگ === {{See also|پهرين آسٽريائي جمهوريه|آسٽريا جي وفاقي رياست|آنشلوس|نازي جرمنيءَ اندر آسٽريا|آسٽريا ۾ يهودين جي تاريخ#آسٽريا ۾ هولوڪاسٽ}} جنگ کان پوءِ مهانگائي سبب ڪروني، جيڪا اڃا تائين آسٽريا جي ڪرنسي هئي، جي قدر گهٽجڻ شروع ٿي. 1922ع جي سرءُ ۾ آسٽريا کي [[قومن جي ليگ]] جي نگرانيءَ هيٺ هڪ بين الاقوامي قرض ڏنو ويو.<ref>Brook-Shepherd 257–258</ref> هن قرض جو مقصد ملڪ کي ڏيوالپڻي کان بچائڻ، ڪرنسي کي مستحڪم ڪرڻ ۽ آسٽريا جي مجموعي معاشي حالت بهتر ڪرڻ هو. قرض جي شرطن سبب آسٽريا جي اقتصادي پاليسين تي قومن جي ليگ جي نگراني وڌي وئي. 1925ع ۾ ''[[آسٽريائي شلنگ]]'' متعارف ڪرايو ويو، جنهن ڪروني کي 10,000:1 جي شرح سان بدلائي ڇڏيو. ان جي استحڪام سبب ان کي بعد ۾ ”الپائن ڊالر“ جو لقب ڏنو ويو. 1925ع کان 1929ع تائين معيشت ٿوري عرصي لاءِ بهتر رهي، پر [[1929ع وارو وال اسٽريٽ ڪراش|بليڪ ٽيوزڊي]] کان پوءِ شديد بحران جي ويجهو پهچي وئي. [[پهرين آسٽريائي جمهوريه]] 1933ع تائين قائم رهي، جڏهن چانسلر [[اينگلبرٽ ڊولفُس]]، جنهن عمل کي هن [[پارليامينٽ جو پاڻمرادو خاتمو|”پارليامينٽ جو پاڻمرادو خاتمو“]] سڏيو، هڪ آمرانه نظام قائم ڪيو جيڪو [[اطالوي فاشزم]] ڏانهن مائل هو.<ref name="johnson 104">Lonnie Johnson 104</ref><ref name="brook 269">Brook-Shepherd 269–270</ref> ان وقت جون ٻه وڏيون سياسي قوتون، سوشل ڊيموڪريٽ ۽ قدامت پسند، پنهنجون نيم فوجي تنظيمون رکنديون هيون.<ref name="Brook-Shepherd 261">Brook-Shepherd 261</ref> سوشل ڊيموڪريٽن جي ''[[ريپبليڪانيشر شوتس بُنڊ]]'' کي غيرقانوني قرار ڏنو ويو، پر اها اڃا تائين سرگرم هئي،<ref name="Brook-Shepherd 261"/> ۽ 12 کان 15 فيبروري 1934ع تائين [[آسٽريائي گهرو ويڙهه]] ٿي.<ref name="johnson 104"/><ref name="brook 269"/><ref name="johnson 107">Johnson 107</ref> فيبروري 1934ع ۾ ''شوتس بُنڊ'' جي ڪيترن ميمبرن کي ڦاسي ڏني وئي،<ref>Brook-Shepherd 283</ref> سوشل ڊيموڪريٽڪ پارٽي تي پابندي لڳائي وئي ۽ ان جا ڪيترائي ميمبر قيد ٿيا يا ملڪ ڇڏڻ تي مجبور ٿيا.<ref name="johnson 107"/> 1 مئي 1934ع تي [[آسٽروفاشزم|آسٽروفاشسٽن]] نئون آئين (''Maiverfassung'') نافذ ڪيو، جنهن ڊولفُس جي اختيارن کي وڌيڪ مضبوط ڪيو، پر 25 جولاءِ تي هو [[آسٽريائي نازي]]ن جي [[جولاءِ پُچ]] واري بغاوت جي ڪوشش دوران قتل ڪيو ويو.<ref>Lonnie Johnson 109</ref><ref>Brook-Shepherd 292</ref> [[File:Bundesarchiv Bild 183-1987-0922-500, Wien, Heldenplatz, Rede Adolf Hitler.jpg|thumb|[[ايڊولف هٽلر]] 1938ع ۾ ويانا جي [[هيلڊن پلاٽس]] ۾ تقرير ڪندي]] سندس جانشين [[ڪرٽ شوشنيگ]] آسٽريا کي هڪ ”جرمن رياست“ سمجهندو هو ۽ آسٽريائين کي ”بهتر جرمن“ قرار ڏيندو هو، پر هو آسٽريا جي آزادي برقرار رکڻ جو حامي هو.<ref>{{Cite book|last=Ryschka|first=Birgit|title=Constructing and Deconstructing National Identity: Dramatic Discourse in Tom Murphy's The Patriot Game and Felix Mitterer's in Der Löwengrube|date=1 January 2008|publisher=Peter Lang|isbn=978-3-631-58111-7}}</ref> هن 9 مارچ 1938ع تي اعلان ڪيو تہ آسٽريا جي جرمنيءَ کان آزاديءَ بابت [[ريفرينڊم]] 13 مارچ تي ڪرايو ويندو. ==== نازي حڪمراني ==== 12 مارچ 1938ع تي آسٽريائي نازين حڪومت تي قبضو ڪري ورتو، جڏهن تہ جرمن فوجون ملڪ ۾ داخل ٿي ويون، جنهن سبب شوشنيگ جو ريفرينڊم نه ٿي سگهيو.<ref name="johnson 112">Lonnie Johnson 112–113</ref> 13 مارچ 1938ع تي آسٽريا جو جرمنيءَ سان ''[[آنشلوس]]''، يعني الحاق، سرڪاري طور اعلان ڪيو ويو. ٻن ڏينهن کان پوءِ آسٽريا ڄائو [[ايڊولف هٽلر]] ويانا جي [[هيلڊن پلاٽس]] ۾ پنهنجي وطن جي ”باقي [[نازي جرمني|جرمن رائخ]] سان ٻيهر اتحاد“ جو اعلان ڪيو. اپريل 1938ع ۾ هڪ ريفرينڊم ڪرايو ويو، جنهن ذريعي جرمنيءَ سان الحاق جي تصديق ڪئي وئي. 10 اپريل 1938ع تي جرمنيءَ ۾، جنهن ۾ تازو ضم ڪيل آسٽريا پڻ شامل هو، پارلياماني چونڊون ڪرايون ويون. اهي نازي حڪمرانيءَ هيٺ رائخسٽيگ جون آخري چونڊون هيون ۽ عملي طور هڪ سوال واري ريفرينڊم جي صورت ۾ هيون، جنهن ۾ ووٽرن کان 813 ميمبرن واري رائخسٽيگ لاءِ نازي پارٽيءَ جي هڪ ئي فهرست ۽ آسٽريا جي الحاق بابت منظوري پڇي وئي. يهودين، روما ۽ سنتي ماڻهن کي ووٽ ڏيڻ جي اجازت نه هئي.<ref>Robert Gellately, Social Outsiders in Nazi Germany, (2001), p. 216</ref> سرڪاري انگن موجب ٽرن آئوٽ 99.5٪ هو ۽ 98.9٪ ووٽن ”ها“ ۾ وڌا. آسٽريا ۾ 4,484,475 اهل ووٽرن مان سرڪاري طور 99.71٪ ووٽنگ ۾ حصو ورتو ۽ 99.73٪ ووٽ الحاق جي حق ۾ هئا.<ref name="test">[[1938 German election and referendum]]</ref> جيتوڻيڪ آسٽريا جي ڪيترن علائقن ۾ ''آنشلوس'' جي حمايت موجود هئي، پر جرمن فوجن جو هر هنڌ هڪجهڙي جوش سان استقبال نه ٿيو، خاص طور [[ويانا]] ۾، جتي آسٽريا جي سڀ کان وڏي يهودي آبادي رهندي هئي.<ref>Evan Burr Bukey, Hitler's Austria: Popular Sentiment in the Nazi Era, 1938–1945, p. 33</ref> تنهن هوندي به، پروپيگنڊا، دٻاءَ ۽ نتيجن ۾ هٿ چراند جي باوجود، ''آنشلوس'' لاءِ حقيقي ۽ وڏي حمايت پڻ موجود هئي،<ref>Ian Kershaw (2001) Hitler 1936-1945" Nemesis, p.83</ref> ڇاڪاڻ⁠تہ آسٽريا ۽ جرمنيءَ جي ڪيترن جرمنن ان کي سڀني جرمنن جي هڪ رياست ۾ دير سان ٿيندڙ اتحاد جي مڪمل ٿيڻ طور ڏٺو.<ref>Roderick Stackelberg, Hitler's Germany: Origins, Interpretations, Legacies, p.170</ref> [[File:OstmarkMap.png|thumb|upright=1.25|1941ع ۾ آسٽريا، جڏهن ان کي ”[[اوستمارڪ (آسٽريا)|اوستمارڪ]]“ سڏيو ويندو هو]] 13 مارچ 1938ع تي آسٽريا [[ٽئين رائخ]] ۾ ضم ٿي ويو ۽ هڪ آزاد ملڪ طور وجود وڃائي ويٺو. آسٽريائي يهودين جي ملڪيت جي [[آريائيزيشن (نازيت)|آريائيزيشن]] مارچ جي وچ ڌاري ئي شروع ٿي وئي. شروعاتي مرحلي کي ”جهنگلي“ يعني غيرقانوني آريائيزيشن چيو ويندو هو، پر جلد ئي ان کي قانوني ۽ بيوروڪريٽڪ طريقي سان منظم ڪيو ويو ته جيئن يهودي شهرين جي ملڪيت ضبط ڪري سگهجي. ان وقت [[ايڊولف آئخمان]]، جيڪو آسٽريا ۾ وڏو ٿيو هو، ويانا موڪليو ويو ۽ يهودين جي ايذاءَ ۽ جلاوطنيءَ جي ڪارروائين ۾ شامل ڪيو ويو. نومبر 1938ع جي پوگروم، جنهن کي ”[[ڪرسٽال ناخت]]“ پڻ چيو وڃي ٿو، دوران ويانا، ڪلاگنفرٽ، لنز، گراز، سالزبرگ، انسبرڪ ۽ لوئر آسٽريا جي ڪيترن شهرن ۾ يهودين ۽ يهودي ادارن، جن ۾ عبادتگاهون به شامل هيون، تي تشدد وارا حملا ڪيا ويا.<ref>{{Cite web|title=DÖW – Erkennen – Ausstellung – 1938 – Die Verfolgung der österreichischen Juden|url=https://www.doew.at/erkennen/ausstellung/1938/die-verfolgung-der-oesterreichischen-juden|website=doew.at|access-date=21 February 2021|archive-date=6 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220706103854/https://www.doew.at/erkennen/ausstellung/1938/die-verfolgung-der-oesterreichischen-juden|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|title=Jüdische Gemeinde – Wien (Österreich)|url=https://www.xn--jdische-gemeinden-22b.de/index.php/gemeinden/u-z/2087-wien-oesterreich|website=xn—jdische-gemeinden-22b.de|access-date=21 February 2021|archive-date=10 June 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220610035119/https://www.xn--jdische-gemeinden-22b.de/index.php/gemeinden/u-z/2087-wien-oesterreich|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|title=Jewish Vienna|url=https://www.wien.gv.at/english/culture/jewishvienna|website=wien.gv.at|access-date=21 February 2021|archive-date=16 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210416073430/https://www.wien.gv.at/english/culture/jewishvienna/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.zeit.de/2018/11/nationalsozialismus-oesterreich-anschluss-antisemitismus-adolf-eichmann/komplettansicht|title=Hitlers willige Vasallen|newspaper=Die Zeit|date=12 March 2018|access-date=21 February 2021|archive-date=5 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220505105703/https://www.zeit.de/2018/11/nationalsozialismus-oesterreich-anschluss-antisemitismus-adolf-eichmann/komplettansicht|url-status=live|last1=Riedl|first1=Joachim}}</ref><ref>Wolfgang Häusler, ''Das Jahr 1938 und die österreichischen Juden.'' In: Dokumentationsarchiv des österreichischen Widerstandes: "Anschluß" 1938. Vienna, 1988.</ref> [[اوٽو فون هابسبرگ]]، جيڪو نازين جو سخت مخالف ۽ آسٽريا-هنگري جو آخري ولي عهد هو، ان وقت بيلجيم ۾ هو. شوشنيگ کيس ڪجهه حد تائين بادشاهتي متبادل طور به ڏسندو هو. اوٽو ''آنشلوس'' جي کليل مخالفت ڪئي، جنهن سبب نازي حڪومت کيس گهربل شخص قرار ڏنو، سندس ملڪيت ضبط ٿيڻ واري هئي ۽ گرفتار ٿيڻ جي صورت ۾ کيس فوري طور قتل ڪرڻ جو خطرو هو.<ref>Elisabeth Boeckl-Klamper, Thomas Mang, Wolfgang Neugebauer, ''Gestapo-Leitstelle Wien 1938–1945.'' Vienna 2018, {{ISBN|978-3-9024-9483-2}}, pp. 299–305; James Longo, ''Hitler and the Habsburgs: The Fuhrer's Vendetta Against the Austrian Royals'' (2018); Stephan Baier, Eva Demmerle, ''Otto von Habsburg. Die Biografie.'' Amalthea, Wien 2002, {{ISBN|978-3-8500-2486-0}}, p. 122.</ref> 1938ع ۾ نازين آسٽريا جو نالو بدلائي ”[[اوستمارڪ (آسٽريا)|اوستمارڪ]]“ رکيو،<ref name="johnson 112"/> جيڪو 1942ع تائين استعمال ٿيندو رهيو، ان کان پوءِ ان کي ”الپائن ۽ ڊينيوب رائخسگائو“ (''Alpen-und Donau-Reichsgaue'') سڏيو ويو.<ref>{{Cite book|last=Jelavich|first=Barbara|title=Modern Austria: Empire and Republic, 1815–1986|publisher=Cambridge University Press|date=2008|isbn=978-0-521-31625-5|page=227}}</ref><ref>{{Cite book|last=Schmitz-Berning|first=Cornelia|title=Vokabular des Nationalsozialismus|publisher=de Gruyter|date=2007|isbn=978-3-11-019549-1|page=24|language=de}}</ref> جيتوڻيڪ ٽئين رائخ جي ڪل آباديءَ ۾ آسٽريائين جو حصو فقط 8٪ هو،<ref name="dav_art_nazi_past"/> پر ڪيترائي اهم نازي اڳواڻ آسٽريا ڄاوا هئا، جن ۾ [[ايڊولف هٽلر]]، [[ارنسٽ ڪالٽنبرونر]]، [[آرتھر زائس-انڪوارٽ]]، [[فرانز شٽانگل]]، [[الوئيس برونر]]، [[فريڊرڪ رائنر]] ۽ [[اوڊيلو گلوبوچنڪ]] شامل هئا.<ref>Ian Wallace (1999) "German-speaking exiles in Great Britain" Rodopi p.81 ISBN 9789042004153</ref> [[ايس ايس]] جي ميمبرن مان 13٪ کان وڌيڪ ۽ نازي [[قتل گاهه ڪئمپ|قتل گاهه ڪئمپن]] جي عملي مان 40٪ تائين آسٽريائي هئا.<ref name="dav_art_nazi_past">David Art (2006) "The politics of the Nazi past in Germany and Austria" Cambridge University Press p.43 ISBN 9780521856836</ref> [[نازي حڪمراني هيٺ آسٽريا|رائخسگائو]] ۾، مرڪزي [[مائوٿاوزن حراستي ڪئمپ|مائوٿاوزن حراستي ڪئمپ]] کان سواءِ، سڀني صوبن ۾ ڪيترائي ذيلي ڪئمپ هئا، جتي يهودين ۽ ٻين قيدين کي قتل، تشدد ۽ جبري محنت لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو.<ref>Österreichische Historikerkommission, ''Schlussbericht der Historikerkommission der Republik Österreich.'' Volume 1, 2003, pp 85.</ref> ان وقت علائقو اتحادي هوائي جهازن جي شروعاتي ڪارروائيءَ جي حد کان ٻاهر هجڻ سبب هٿيارن جي صنعت وڏي پيماني تي وڌائي وئي، جنهن ۾ حراستي ڪئمپن جي قيدين کان جبري محنت ڪرائي ويندي هئي؛ خاص طور جنگي جهازن، ٽينڪن ۽ ميزائلن جي پيداوار ۾.<ref>Norbert Schausberger, ''Rüstung in Österreich 1938–1945'', Vienna (1970).</ref><ref>{{Cite web|date=26 July 2010|title=Hitlers Schuldendiktat: Wie Hitlers Kriegswirtschaft wirklich lief|url=https://profil.at/home/hitlers-schuldendiktat-wie-hitlers-kriegswirtschaft-273933|publisher=profil.at|access-date=1 April 2021|archive-date=15 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210415232658/https://www.profil.at/home/hitlers-schuldendiktat-wie-hitlers-kriegswirtschaft-273933|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|title=Zwangsarbeit für die Rüstungsindustrie|publisher=KZ-Gedenkstätte Mauthausen|url=https://www.mauthausen-memorial.org/de/Wissen/Das-Konzentrationslager-Mauthausen-1938-1945/Zwangsarbeit-fuer-die-Ruestungsindustrie|website=mauthausen-memorial.org|access-date=21 February 2021|archive-date=16 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210416090110/https://www.mauthausen-memorial.org/de/Wissen/Das-Konzentrationslager-Mauthausen-1938-1945/Zwangsarbeit-fuer-die-Ruestungsindustrie|url-status=live}}</ref> [[آسٽريائي مزاحمت]] جا گهڻا گروهه جلد ئي [[گيسٽاپو]] هٿان ٽوڙيا ويا. [[ڪارل بوريان]] جي گروهه جا ويانا ۾ گيسٽاپو جي مرڪزي دفتر کي ڌماڪي سان اڏائڻ جا منصوبا ظاهر ٿي ويا،<ref>Karl Glanz (2020) ''Die Sozialdemokratie'' p 28</ref> پر بعد ۾ ڦاسي ڏنل پادري [[هائنريخ مائير]] جي اڳواڻيءَ وارو اهم مزاحمتي گروهه [[ٻي عالمي جنگ جا اتحادي|اتحادين]] سان رابطو قائم ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو. هن نام نهاد مائير-ميسنر گروهه اتحادين کي انهن هٿيارن جي ڪارخانن بابت ڄاڻ موڪلي، جتي [[وي-1 اڏامندڙ بم]]، [[وي-2 راڪيٽ]]، [[ٽائيگر پهريون|ٽائيگر ٽينڪ]] ۽ جهاز جهڙوڪ [[ميسرشميٽ بي ايف 109]] ۽ [[ميسرشميٽ مي 163 ڪوميٽ]] تيار ٿيندا هئا. اها ڄاڻ [[آپريشن ڪراس بو]] ۽ [[آپريشن هائڊرا (1943)|آپريشن هائڊرا]] جي ڪاميابيءَ لاءِ اهم هئي، جيڪي [[آپريشن اوورلارڊ]] کان اڳ جون ڪارروايون هيون. آمريڪي ڳجهي اداري [[آفيس آف اسٽريٽجڪ سروسز|او ايس ايس]] سان رابطي ۾ رهندڙ هن گروهه جلد ئي وڏي پيماني تي ٿيندڙ قتلن ۽ [[نازي حراستي ڪئمپون|حراستي ڪئمپن]]، جهڙوڪ [[آشويٽس حراستي ڪئمپ|آشويٽس]]، بابت پڻ معلومات فراهم ڪئي. گروهه جو مقصد نازي جرمنيءَ کي جلد کان جلد جنگ هارائڻ تي مجبور ڪرڻ ۽ هڪ آزاد آسٽريا ٻيهر قائم ڪرڻ هو.<ref>Christoph Thurner (2017) ''The CASSIA Spy Ring in World War II Austria: A History of the OSS's Maier-Messner Group'' p. 35.</ref><ref>Elisabeth Boeckl-Klamper, Thomas Mang, Wolfgang Neugebauer, (2018) ''Gestapo-Leitstelle Wien 1938–1945'' ISBN 9783902494832 p 299–305</ref><ref>Hansjakob Stehle, "Die Spione aus dem Pfarrhaus (German: The spies from the rectory)". In: Die Zeit, 5 January 1996</ref> [[File:KZ Mauthausen.jpg|thumb|1945ع ۾ [[مائوٿاوزن حراستي ڪئمپ]] جي آزادي]] === اتحادي قبضي وارو دور === 13 اپريل 1945ع تي [[سوويت يونين|سوويت]] [[ويانا مهم]] دوران ويانا تي قبضو ٿي ويو، جيڪو ٽئين رائخ جي مڪمل خاتمي کان ٿورو اڳ ٿيو. حملي آور اتحادي طاقتن، خاص طور آمريڪين، هڪ مفروضي ”الپائن قلعي واري آپريشن“ جي امڪان بابت منصوبابندي ڪئي هئي، جنهن تحت نازي قيادت جي آخري مزاحمتي مرڪز جو وڏو حصو آسٽريا جي [[اوڀر الپس]] جي جبلن ۾ قائم ٿيڻ جو انديشو هو. پر ٽئين رائخ جي تيزيءَ سان خاتمي سبب اهڙو منصوبو عملي صورت اختيار نه ڪري سگهيو. [[ڪارل رينر]] ۽ [[ايڊولف شيرف]] ([[آسٽريا جي سوشل ڊيموڪريٽڪ پارٽي|آسٽريا جي سوشلسٽ پارٽي]])، ليوپولڊ ڪنشڪ ([[ڪرسچن سوشل پارٽي (آسٽريا)|ڪرسچن سوشل پارٽي]]) ۽ [[يوهان ڪوپلينيگ]] ([[آسٽريا جي ڪميونسٽ پارٽي]]) 27 اپريل 1945ع تي آزاديءَ جي اعلان ذريعي آسٽريا جي ٽئين رائخ کان علحدگيءَ جو اعلان ڪيو ۽ ساڳئي ڏينهن ويانا ۾ رياستي چانسلر رينر جي سربراهيءَ هيٺ [[عبوري حڪومت]] قائم ڪئي. ان قدم کي فاتح [[ڳاڙهي فوج]] جي منظوري حاصل هئي ۽ [[جوزف اسٽالن]] پڻ ان جي پٺڀرائي ڪئي.<ref name="johnson 135">Lonnie Johnson 135–136</ref> هن تاريخ کي سرڪاري طور ٻي جمهوريه جي پيدائش جو ڏينهن پڻ چيو وڃي ٿو. اپريل جي آخر تائين اولهه ۽ ڏکڻ آسٽريا جو گهڻو حصو اڃا نازي قبضي هيٺ هو. 1 مئي 1945ع تي 1920ع وارو [[وفاقي آئيني قانون]]، جيڪو آمر ڊولفُس 1 مئي 1934ع تي ختم ڪيو هو، ٻيهر نافذ قرار ڏنو ويو. 1939ع کان 1945ع تائين آسٽريا جي فوجي فوتگين جو ڪل انگ 260,000 هو.<ref>Rüdiger Overmans (2000) ''Deutsche militärische Verluste im Zweiten Weltkrieg'' Oldenbourg</ref> [[آسٽريا ۾ هولوڪاسٽ|هولوڪاسٽ]] دوران مارجي ويل يهودي آسٽريائين جو ڪل انگ لڳ ڀڳ 65,000 هو.<ref>[https://www.britannica.com/EBchecked/topic/44183/Austria/33382/Anschluss-and-World-War-II Anschluss and World War II] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090820033236/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/44183/Austria/33382/Anschluss-and-World-War-II |date=20 August 2009 }}. Britannica Online Encyclopedia.</ref> لڳ ڀڳ 140,000 يهودي آسٽريائي 1938ع–1939ع دوران ملڪ ڇڏي ڀڄي ويا هئا. هزارين آسٽريائين سنگين نازي ڏوهن ۾ حصو ورتو؛ رڳو [[مائوٿاوزن حراستي ڪئمپ|مائوٿاوزن-گوسن حراستي ڪئمپ]] ۾ ئي لکين ماڻهو مارجي ويا. هن حقيقت کي چانسلر [[فرانز ورانٽسڪي]] 1992ع ۾ سرڪاري طور تسليم ڪيو. [[File:Uno City Kaiserwasser.jpg|thumb|right|[[ويانا ۾ گڏيل قومن جي آفيس]]]] [[اتحادي قبضي هيٺ آسٽريا]] کي [[ٻي عالمي جنگ]] کان پوءِ مختلف [[فوجي قبضي]] وارن علائقن ۾ ورهايو ويو. ملڪ جو انتظام [[آسٽريا لاءِ اتحادي ڪميشن]] هلائيندي هئي.<ref>Lonnie Johnson 137</ref> 1943ع جي [[ماسڪو اعلان]] ۾ طئي ڪيل اصولن موجب اتحادين آسٽريا سان جرمنيءَ جي ڀيٽ ۾ ڪجهه مختلف طريقي سان ورتاءُ ڪيو.<ref name="johnson 135"/> سوشل ڊيموڪريٽن، قدامت پسندن ۽ ڪميونسٽن تي ٻڌل آسٽريائي حڪومت [[ويانا]] ۾ قائم هئي، جيڪو سوويت قبضي واري علائقي سان گهيريل هو. [[ٻي عالمي جنگ جا اتحادي|اتحادين]] آڪٽوبر 1945ع ۾ هن حڪومت کي تسليم ڪيو، جيتوڻيڪ اهو خدشو موجود هو تہ [[ڪارل رينر]] اسٽالن جو حامي يا تابع ٿي سگهي ٿو.<ref>Manfried Rauchensteiner, ''Der Sonderfall. Die Besatzungszeit in Österreich 1945 bis 1955'' (The Special Case. The Time of Occupation in Austria 1945 to 1955), edited by Heeresgeschichtliches Museum / Militärwissenschaftliches Institut (Museum of Army History / Institute for Military Science), Vienna 1985</ref> 26 جولاءِ 1946ع تي آسٽريائي پارليامينٽ پهريون [[قومي ملڪيت ۾ وٺڻ|قومي ملڪيت ۾ وٺڻ]] وارو قانون منظور ڪيو، جنهن تحت لڳ ڀڳ 70 کاڻين ۽ صنعتي ادارن کي رياستي ملڪيت ۾ ورتو ويو. ملڪيت جي تحفظ ۽ اقتصادي منصوبابندي واري وزارت (''Ministerium für Vermögenssicherung und Wirtschaftsplanung'') وزير [[پيٽر ڪرائولانڊ]] ([[آسٽريائي عوامي پارٽي|او وي پي]]) جي سربراهيءَ هيٺ قومي ملڪيت ۾ ورتل صنعتن جي نگراني ڪندي هئي.<ref>{{cite book|editor1=Gunter Bischof|title=Austria in the Nineteen Fifties|publisher=Taylor & Francis|year=2020|isbn=978-1-000-67584-9}}</ref> === آزادي === 15 مئي 1955ع تي ڪيترن سالن تائين هلندڙ ۽ [[سرد جنگ]] کان متاثر ڳالهين کان پوءِ آسٽريا، ٻي عالمي جنگ جي اتحادي طاقتن سان [[آسٽريائي رياستي معاهدو]] ڪري مڪمل آزادي ٻيهر حاصل ڪئي. 26 آڪٽوبر 1955ع تائين سموريون قبضي واريون فوجون ملڪ ڇڏي چڪيون هيون ۽ آسٽريا پارليامينٽ جي قانون ذريعي پنهنجي ''مستقل غيرجانبداري'' جو اعلان ڪيو.<ref name="johnson 153">Lonnie Johnson 153</ref> اڄ اهو ڏينهن آسٽريا جو [[آسٽريا جو قومي ڏينهن|قومي ڏينهن]] ۽ سرڪاري موڪل آهي.<ref>{{Cite web|title=The Austrian National Day|url=https://www.austria.org/national-day|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20181025070927/https://www.austria.org/national-day|archive-date=25 October 2018|access-date=24 October 2018|publisher=Austrian Embassy, Washington|language=en-US}}</ref> [[ٽيرول]] جي حيثيت آسٽريا ۽ [[اٽلي]] وچ ۾ گهڻي عرصي تائين حل طلب مسئلو رهي. اڄ به آسٽريا جي شهرن ۾ لڳ ڀڳ 20 چوڪ ”Südtiroler Platz“، يعني ”ڏکڻ ٽيرول چوڪ“ جي نالي سان موجود آهن، جيڪي آسٽريا طرفان وڃايل سمجهيل علائقن جي ياد سان لاڳاپيل آهن. [[ڏکڻ ٽيرول جي آزاديءَ واري تحريڪ]] پاران 1950ع ۽ 1960ع واري ڏهاڪي ۾ دهشتگرد ڪاررواين جا واقعا دستاويز ٿيل آهن. بعد ۾ اطالوي مرڪزي حڪومت ٽيرول کي وڏي حد تائين خودمختياري ڏني. [[File:Tratado de Lisboa 13 12 2007 (081).jpg|thumb|right|آسٽريا 1995ع ۾ [[يورپي يونين]] جو ميمبر ٿيو ۽ 2007ع ۾ [[لزبن معاهدو]] صحيح ڪيو.]] [[ٻي آسٽريائي جمهوريه]] جو سياسي نظام 1920ع ۽ 1929ع جي آئينن تي ٻڌل آهي، جيڪي 1945ع ۾ ٻيهر نافذ ڪيا ويا. هن نظام جي هڪ خاصيت ''[[پروپورٽس]]'' هئي، جنهن تحت سياسي اهميت وارا ڪيترائي عهدا [[آسٽريا جي سوشل ڊيموڪريٽڪ پارٽي]] (ايس پي او) ۽ [[آسٽريائي عوامي پارٽي]] (او وي پي) جي ميمبرن وچ ۾ تناسب سان ورهايا ويندا هئا.<ref>Lonnie Johnson 139</ref> لازمي رڪنيت واريون مفاد گروهي ”چيمبرون“، جهڙوڪ مزدورن، واپارين ۽ هارين جون تنظيمون، به تمام اثرائتيون ٿي ويون ۽ قانون سازيءَ جي عمل ۾ اڪثر انهن سان صلاح مشورو ڪيو ويندو هو؛ ان ڪري اهڙا قانون تمام گهٽ منظور ٿيندا هئا، جن بابت وسيع اتفاق راءِ موجود نه هجي.<ref>Lonnie Johnson 165</ref> 1945ع کان پوءِ رڳو ٻه ڀيرا هڪ پارٽيءَ تي ٻڌل حڪومت قائم ٿي: 1966ع–1970ع ۾ او وي پي ۽ 1970ع–1983ع ۾ ايس پي او. ٻين سڀني پارلياماني دورن ۾ يا تہ ايس پي او ۽ او وي پي جي [[وڏي اتحاد]] واري حڪومت يا انهن مان ڪنهن هڪ وڏي پارٽي ۽ هڪ ننڍي پارٽيءَ تي ٻڌل ”ننڍو اتحاد“ ملڪ تي حڪومت ڪندو رهيو. [[ڪرٽ والڊهائيم]]، جيڪو اڳ [[گڏيل قومن]] جو سيڪريٽري جنرل رهي چڪو هو، 1986ع کان 1992ع تائين آسٽريا جو صدر رهيو. هو ٻي عالمي جنگ دوران ويرماخت جو آفيسر هو ۽ مٿس [[آسٽريا – نازين جو پهريون شڪار#والڊهائيم معاملو|جنگي ڏوهن]] جا الزام لڳا.<ref>{{Cite web|title=Kurt Waldheim {{!}} president of Austria and secretary-general of the United Nations|url=https://www.britannica.com/biography/Kurt-Waldheim|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180926052356/https://www.britannica.com/biography/Kurt-Waldheim|archive-date=26 September 2018|access-date=25 September 2018|website=Encyclopædia Britannica|language=en}}</ref> [[1994ع جو آسٽريا يورپي يونين رڪنيت ريفرينڊم|1994ع جي ريفرينڊم]] ۾ لڳ ڀڳ ٻه ٽين اڪثريت جي منظوري کان پوءِ ملڪ 1 جنوري 1995ع تي [[يورپي يونين]] جو ميمبر بڻيو.<ref>Brook-Shepherd 447,449</ref> آسٽريا جي ٻن وڏين جماعتن، ايس پي او ۽ او وي پي، ملڪ جي فوجي غير وابستگيءَ جي مستقبل بابت مختلف موقف رکن ٿيون. ايس پي او عوامي طور غيرجانبداريءَ جي ڪردار جي حمايت ڪري ٿي،<ref>{{cite web |author=Die Presse |title=SPÖ und die Neutralität – Ein Erbe der Geschichte |url=https://www.diepresse.com/5542204/spoe-und-die-neutralitaet-ein-erbe-der-geschichte |website=Die Presse |date=2019-05-05 |access-date=2025-05-25 |language=de}}</ref> جڏهن تہ او وي پي يورپي يونين جي سلامتي پاليسيءَ ۾ وڌيڪ گهري شموليت جي حمايت ڪري ٿي.<ref>{{cite web |author=ORF |title=Österreichs Rolle in der EU-Sicherheitspolitik |url=https://orf.at/stories/3193487 |website=ORF |date=2021-05-21 |access-date=2025-05-25 |language=de}}</ref> او وي پي جي ڪجهه سياستدانن، جهڙوڪ [[ويرنر فاسلابينڊ]] 1997ع ۾، مستقبل ۾ [[نيٽو]] جي رڪنيت جي امڪان کي به رد نه ڪيو.<ref>{{cite web |url=https://www.nato.int/docu/speech/1997/s971203a.htm |title=NATO Speech: MoD Austria, Brussels, 3 Dec. 1997 |author=Dr. Werner Fasslabend |date=December 3, 1997 |access-date=May 25, 2025}}</ref><ref>{{cite web |url=https://csdr.org/97Book/fasslabend-C.htm |title=Center for Strategic Decision Research: Austria's Role in European Security |author=Dr. Werner Fasslabend |date=1997 |access-date=May 25, 2025}}</ref> عملي طور آسٽريا يورپي يونين جي [[گڏيل پرڏيهي ۽ سلامتي پاليسي]] ۾ حصو وٺي ٿو، [[امن قائم رکڻ]] ۽ امن سازيءَ وارن مشنن ۾ شامل ٿئي ٿو ۽ [[نيٽو]] جي ”[[امن لاءِ ڀائيواري]]“ پروگرام جو ميمبر آهي؛ ان مقصد لاءِ آئين ۾ پڻ لاڳاپيل تبديليون ڪيون ويون آهن.<ref>{{cite web|publisher=NATO|title=Signatures of Partnership for Peace Framework Document|date=5 October 2006|url=http://www.nato.int/pfp/sig-cntr.htm|access-date=17 February 2024|archive-date=29 November 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20061129213256/http://www.nato.int/pfp/sig-cntr.htm|url-status=live}}</ref> [[ليختنشتائن]] جي 2011ع ۾ [[شينگن علائقو|شينگن علائقي]] ۾ شامل ٿيڻ کان پوءِ آسٽريا جي ڪنهن به پاڙيسري ملڪ سان مستقل سرحدي چڪاس نه رهي.<ref>{{Cite web|title=Press corner|url=https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/en/IP_11_1566|website=European Commission – European Commission|language=en|access-date=9 December 2021|archive-date=4 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220204100203/https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/en/IP_11_1566|url-status=live}}</ref> ==جاگرافي== [[File:Oesterreich topo.png|thumb|upright=1.25|آسٽريا جو ٽوپو گرافي وارو نقشو جنھن ۾ ھڪ لک کان مٿي آبادي وارا شھر ڏيکاريل]] [[الپس]] واري علائقي ۾ واقع ھجڻ سبب آسٽريا گھڻي ڀاڱي جابلو ملڪ آھي<ref name="BritannicaAlps">{{cite web|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/17356/Alps|title=Alps|date=11 June 2009|website=Encyclopædia Britannica|publisher=Encyclopædia Britannica Online|accessdate=12 June 2009| archiveurl= https://web.archive.org/web/20090601083317/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/17356/Alps| archivedate= 1 June 2009 | url-status=live}}</ref> وچ اوڀر وارو الپس، اتر لائم اسٽون الپس ۽ ڏکڻ لائم اسٽون الپس جزوي طور تي آسٽريا ۾ واقع آھن. آسٽريا اتر ۾ °46 ۽ °49 ڊگرين جي وچ واري ويڪرائي ڦاڪ ۽ اوڀر ۾ °9 ۽ °18 ڊگرين جي وچ واري ڊگھائي ڦاڪ ۾ واقع آهي. آسٽريا کي پنجن علائقن ۾ ورھائي سگھجي ٿو جن ۾ سڀ کان وڏو علائقو [[ايسٽرن الپس]] وارو آھي جيڪو پوري ملڪ جي پکيڙ جو %62 آھي. الپس جبلن جي دامن وارو علائقو ۽ ڪارپيٿيائي جبل وارو علائقو جيڪو ڪل پکيڙ جو %12 سيڪڙو آھي. اوڀر پاسي واري جابلو دامن لڳ پئنوني واري ھيٺاھين ٻھراڙيءَ واري علائقي جي مدار جي پسگردائيءَ جيڪا پڻ ڪل پکيڙ جو %12 سيڪڙو آھي. اتر وارا جابلو علائقا جيڪي آسٽريا جي [[گرينائيٽ]] واري پليٽ سڏبا آهن جيڪي بوھيميائي جي وچولي ۾ واقع آھن جيڪي ڪل پکيڙ جو %10 سيڪڙو آھن. ھڪ علائقو [[ويانا واري طاس]] وارو آھي جيڪو ڪل پکيڙ جو 4 سيڪڙو آھي. <gallery heights="120px" widths="160px"> File:1 hallstatt austria.jpg|[[ھال اسٽاٽ]] جو منظر File:Krems and mautern from ferdinandswarte.jpg|[[واچا واري وادي]] جي پڇاڙي ۾ ڪريمس ۽ ڊير ڊونا جا منظر File:Vorderhopfreben Üntschenspitze 1.jpg|اونھاري ۾ آسٽريا جي [[اسڪوپرنا]] جي ٻھراڙيءَ جو منظر File:Donau Linz Abend.jpg| لنز ڀرسان [[ڊينيوب ندي]] ۾ ڪروز جھازن جو منظر </gallery> ===آبھوا=== [[File:Koppen-Geiger Map AUT present.svg|thumb|[[ڪوپن واري موسمي درجابندي]] وارو آسٽريا جو نقشو<ref>{{cite journal |last1=Beck |first1=Hylke E. |last2=Zimmermann |first2=Niklaus E. |last3=McVicar |first3=Tim R. |last4=Vergopolan |first4=Noemi |last5=Berg |first5=Alexis |last6=Wood |first6=Eric F. |title=Present and future Köppen-Geiger climate classification maps at 1-km resolution |journal=Scientific Data |date=30 October 2018 |volume=5 |pages=180214 |doi=10.1038/sdata.2018.214|pmid=30375988 |pmc=6207062 |bibcode=2018NatSD...580214B }}</ref>]] آسٽريا جو وڏو حصو ٿڌ يا ٽيمپريٽ موسم واري زون ۾ واقع آهي جتي اولھ جون گھم واريون ھوائون زور سان گھلن ٿيون. ملڪ جو ٽن جو چوٿون حصو الپس جبلن تي مشتمل آهي جنھن ڪري اتي الپائين موسم غالب آھي. سياري ۾ ھن ملڪ ۾ تمام گهڻي ٿڌ ٿئي ٿي (−10 کان 0° پد) ۽ اونھاري ۾ نسبتن اوچو پد رھندو آھي<ref name="Climate">{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/weather/world/city_guides/results.shtml?tt=TT003350|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101202042009/http://www.bbc.co.uk/weather/world/city_guides/results.shtml?tt=TT003350|archivedate=2 December 2010|title=Average Conditions, Vienna, Austria|year=2006|publisher=British Broadcasting Corporation|accessdate=24 May 2009}}</ref> ملڪ ۾ سڀ کان وڌيڪَ گرمي پد °40.5 گريڊ آگسٽ 2013 ۾ رڪارڊ ڪيو ويو ھو. باقي سراسري گرمي پد °20 جي وچ تائين رھندو آھي<ref name=ZAMG>{{cite web|url= http://www.zamg.ac.at/cms/de/klima/klimauebersichten/klimamittel-1971-2000|title= Austrian Meteorological Institute|access-date= 12 August 2012|archive-url= https://web.archive.org/web/20120812220313/http://www.zamg.ac.at/cms/de/klima/klimauebersichten/klimamittel-1971-2000|archive-date= 12 August 2012|url-status=live|df= dmy-all}}</ref> [[ڪوپن واري موسمي درجابندي]] مطابق آسٽريا جون موسمون مختلف قسمن جون آھن جن ۾ سامونڊي موسم، گھميل براعظمي موسم، سب آرڪٽڪ موسم، ٽونڊرا موسم ۽ آئس ڪيپ موسم شامل آهن<ref name="ZAMG"/><ref>{{cite web|url= https://en.climate-data.org/country/4/|title= Climate-Data.org|access-date= 15 April 2017|archive-url= https://web.archive.org/web/20170415201756/https://en.climate-data.org/country/4/|archive-date= 15 April 2017|url-status=live|df= dmy-all}}</ref><ref>{{Cite journal|title= Atlantic influence on the Alps|journal= Environmental Research Letters|volume= 8|issue= 3|pages= 034026|doi= 10.1088/1748-9326/8/3/034026|year= 2013|last1= Zampieri|first1= Matteo|last2= Scoccimarro|first2= Enrico|last3= Gualdi|first3= Silvio|doi-access= free|bibcode= 2013ERL.....8c4026Z}}</ref> {{Weather box |collapsed=collapsed |location =ليخ، وورارلبرگ (1440 ميٽر، 1982ع کان 2012 تائين جا سراسري گرمي پد) |metric first = Yes |single line = Yes <!--Average high temperatures--> |Jan high C = -0.7 |Feb high C = 0.3 |Mar high C = 3.5 |Apr high C = 7.1 |May high C = 11.8 |Jun high C = 17.4 |Jul high C = 16.8 |Aug high C = 14.3 |Sep high C = 15.1 |Oct high C = 9.7 |Nov high C = 3.7 |Dec high C = 0.1 |Average high C = |Jan mean C = -4.5 |Feb mean C = -3.7 |Mar mean C = -0.6 |Apr mean C = 2.9 |May mean C = 7.3 |Jun mean C = 10.6 |Jul mean C = 12.7 |Aug mean C = 12.2 |Sep mean C = 9.9 |Oct mean C = 5.6 |Nov mean C = 0.4 |Dec mean C = -3.3 |year mean C = |Jan low C = -8.2 |Feb low C = -7.6 |Mar low C = -4.7 |Apr low C = -1.3 |May low C = 2.8 |Jun low C = 6.0 |Jul low C = 8.0 |Aug low C = 7.7 |Sep low C = 5.6 |Oct low C = 1.6 |Nov low C = -2.9 |Dec low C = -6.6 |Average low C = |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 59 |Feb precipitation mm = 54 |Mar precipitation mm = 56 |Apr precipitation mm = 70 |May precipitation mm = 103 |Jun precipitation mm = 113 |Jul precipitation mm = 133 |Aug precipitation mm = 136 |Sep precipitation mm = 95 |Oct precipitation mm = 67 |Nov precipitation mm = 78 |Dec precipitation mm = 66 |year precipitation mm = |source 1= <ref name=ZAMG /> |source 2= {{cite web|url= https://en.climate-data.org/location/117363/|title= ليخ موسمي ڄاڻ}} }} {{Weather box |collapsed=collapsed |location =ڪاھٽائي، ٽريول (2060 ميٽر؛ 1982 کان 2012 تائين سراسري گرمي پد) |metric first = Yes |single line = Yes <!--Average high temperatures--> |Jan high C = -3.3 |Feb high C = -3.2 |Mar high C = -0.9 |Apr high C = 2.3 |May high C = 7.0 |Jun high C = 10.4 |Jul high C = 12.7 |Aug high C = 12.3 |Sep high C = 9.6 |Oct high C = 6.3 |Nov high C = 0.5 |Dec high C = -2.4 |Average high C = |Jan mean C = -6.6 |Feb mean C = -6.5 |Mar mean C = -4.2 |Apr mean C = -1.1 |May mean C = 3.4 |Jun mean C = 6.6 |Jul mean C = 8.8 |Aug mean C = 8.6 |Sep mean C = 6.4 |Oct mean C = 2.9 |Nov mean C = -2.4 |Dec mean C = -5.4 |year mean C = |Jan low C = -9.9 |Feb low C = -9.8 |Mar low C = -7.5 |Apr low C = -4.4 |May low C = -0.2 |Jun low C = 2.9 |Jul low C = 4.9 |Aug low C = 4.9 |Sep low C = 3.3 |Oct low C = -0.5 |Nov low C = -5.2 |Dec low C = -8.4 |Average low C = |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 73 |Feb precipitation mm = 66 |Mar precipitation mm = 80 |Apr precipitation mm = 87 |May precipitation mm = 115 |Jun precipitation mm = 126 |Jul precipitation mm = 148 |Aug precipitation mm = 138 |Sep precipitation mm = 96 |Oct precipitation mm = 74 |Nov precipitation mm = 83 |Dec precipitation mm = 72 |year precipitation mm = |source 1= <ref name=ZAMG /> |source 2= {{cite web|url= https://en.climate-data.org/location/111749/|title= ڪاھٽائي موسمي ڄاڻ}} }} == حڪومت ۽ سياست == {{Main|آسٽريا جي سياست}} <!--مهرباني ڪري نئين معلومات سلسلي جي لاڳاپيل مضمونن ۾ شامل ڪريو--> {{Multiple image | align = right | caption_align = center | image1 = Am 23. September 2025 nahm Außenministerin Beate Meinl-Reisinger gemeinsam mit Bundespräsident Alexander Van der Bellen (M) und Bundeskanzler Christian Stocker (L) (54813003241) (cropped).jpg | width1 = 300 | alt1 = اليگزينڊر فان ڊير بيلن | caption1 = [[اليگزينڊر فان ڊير بيلن]]<br/><small>[[آسٽريا جو صدر|صدر]]</small> | image2 = Christian Stocker EuCo 2026.jpg | width2 = 122 | alt2 = ڪرسچين اسٽوڪر | caption2 = [[ڪرسچين اسٽوڪر]]<br/><small>[[آسٽريا جو چانسلر|چانسلر]]</small> | total_width = 300 }} [[File:Wien - Parlamentsgebäude.JPG|thumb|ويانا ۾ [[آسٽريائي پارليامينٽ جي عمارت]]]] [[آسٽريا جي پارليامينٽ]] ملڪ جي گاديءَ ۽ سڀ کان وڏي آبادي واري شهر [[ويانا]] ۾ واقع آهي. آسٽريا 1920ع واري [[وفاقي آئيني قانون]] تحت هڪ [[وفاق]]ي، [[نمائنده جمهوريت|نمائنده جمهوري]] [[جمهوريه]] بڻيو. نَوَ [[آسٽريا جون وفاقي رياستون|وفاقي رياستن]] تي ٻڌل ٻي جمهوريه جو سياسي نظام 1920ع جي آئين تي قائم آهي، جنهن ۾ 1929ع ۾ ترميمون ڪيون ويون ۽ جيڪو 1 مئي 1945ع تي ٻيهر نافذ ڪيو ويو.<ref>Lonnie Johnson 17, 142</ref> [[آسٽريا جو صدر]] رياست جو سربراهه آهي. صدر سڌي ريت عوامي اڪثريتي ووٽ سان چونڊيو ويندو آهي، ۽ جيڪڏهن ضرورت پوي تہ سڀ کان وڌيڪ ووٽ حاصل ڪندڙ اميدوارن وچ ۾ ٻيون چونڊون ڪرايون وينديون آهن. [[آسٽريا جو چانسلر]] [[آسٽريا جي حڪومت|حڪومت]] جو سربراهه آهي. چانسلر کي صدر مقرر ڪري ٿو ۽ کيس پارليامينٽ جي هيٺين ايوان ۾ پارٽين جي جوڙجڪ مطابق حڪومت ٺاهڻ جي ذميواري سونپي ويندي آهي. حڪومت کي صدر جي فرمان ذريعي يا پارليامينٽ جي هيٺين ايوان، [[آسٽريا جي نيشنل ڪائونسل|نيشنل راٽ]]، ۾ [[عدم اعتماد جو ووٽ|عدم اعتماد جي ووٽ]] ذريعي هٽائي سگهجي ٿو. آسٽريا ۾ صدر ۽ پارليامينٽ لاءِ ووٽ ڏيڻ اڳ لازمي هوندو هو، پر اها پابندي 1982ع کان 2004ع تائين مرحليوار ختم ڪئي وئي.<ref>{{Cite web|title=Bundesministerium für Inneres – Elections Compulsory voting|url=http://www.bmi.gv.at/wahlen/elections_compulsorey_voting.asp|archive-url=https://web.archive.org/web/20071103221527/http://www.bmi.gv.at/wahlen/elections_compulsorey_voting.asp|archive-date=3 November 2007|access-date=3 January 2009|publisher=Bmi.gv.at}}</ref> آسٽريا جي پارليامينٽ ٻن ايوانن تي ٻڌل آهي. [[آسٽريا جي نيشنل ڪائونسل|نيشنل راٽ]] جا 183 ميمبر هر پنجن سالن کان پوءِ عام چونڊن ذريعي چونڊيا ويندا آهن، سواءِ ان صورت جي جڏهن وفاقي صدر، وفاقي چانسلر جي تجويز تي، يا نيشنل راٽ پاڻ ايوان کي وقت کان اڳ ٽوڙي ڇڏي. 16 سالن کان وڌيڪ عمر وارو هر شهري [[ووٽ جو حق|ووٽ ڏيڻ جو حق]] رکي ٿو. ووٽ ڏيڻ جي عمر 2007ع ۾ 18 مان گهٽائي 16 سال ڪئي وئي.<ref>{{Cite web|title=The Austrian Parliament|url=https://www.parlament.gv.at/ZUSD/DLFolder/Austrian_Parl_E_p27.pdf|website=Parlament.gv.at|access-date=22 November 2021|archive-date=25 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220425043546/https://www.parlament.gv.at/ZUSD/DLFolder/Austrian_Parl_E_p27.pdf}}</ref> وفاقي چونڊن (''Nationalratswahlen'') ۾ تناسبي نمائندگيءَ تحت سيٽون حاصل ڪرڻ لاءِ سڀني پارٽين لاءِ عام [[چونڊ حد|چونڊ حد]] 4٪ ووٽ آهي، پر 43 علائقائي چونڊ تڪن مان ڪنهن هڪ ۾ سڌي سيٽ (''[[Direktmandat]]'') کٽڻ سان پڻ پارليامينٽ ۾ داخلا ممڪن آهي. قانون سازيءَ جي عمل ۾ نيشنل راٽ غالب ايوان آهي. تنهن هوندي بہ مٿيون ايوان، [[آسٽريا جي وفاقي ڪائونسل|بُنڊس راٽ]]، محدود ويٽو جو حق رکي ٿو. تقريباً سڀني حالتن ۾ نيشنل راٽ ساڳيو بل ٻيهر ووٽنگ ذريعي منظور ڪري سگهي ٿو؛ ان عمل کي ''Beharrungsbeschluss'' يعني ”اصرار وارو فيصلو“ چيو ويندو آهي. آئيني سڌارن جو جائزو وٺڻ لاءِ {{Lang|de|Österreich-Konvent}} نالي آئيني ڪنوينشن<ref>{{Cite web|title=Willkommen beim Österreich Konvent|url=http://www.konvent.gv.at/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20090104001526/http://www.konvent.gv.at/|archive-date=4 January 2009|access-date=21 November 2008|publisher=Konvent.gv.at}}</ref> 30 جون 2003ع تي گهرايو ويو، پر اهو اهڙي تجويز پيش ڪرڻ ۾ ناڪام رهيو جيڪا آئيني ترميمن لاءِ گهربل نيشنل راٽ جي ٻه ٽين اڪثريت حاصل ڪري سگهي. جتي [[ٻه ايواني نظام|ٻه ايواني پارليامينٽ]] ۽ حڪومت ترتيبوار قانون ساز ۽ انتظامي شاخون آهن، اتي عدالتون آسٽريائي رياست جي ٽئين شاخ آهن. [[آسٽريا جي آئيني عدالت|آئيني عدالت]] کي سياسي نظام تي نمايان اثر حاصل آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اها آئين سان ٽڪراءَ ۾ ايندڙ قانونن ۽ ضابطن کي ڪالعدم قرار ڏئي سگهي ٿي. 1995ع کان [[يورپي عدالت انصاف]] يورپي يونين جي قانونن هيٺ ايندڙ معاملن ۾ آسٽريائي فيصلن کي رد ڪري سگهي ٿي. آسٽريا [[يورپي عدالت براءِ انساني حق]] جا فيصلا پڻ لاڳو ڪري ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ [[انساني حقن بابت يورپي ڪنوينشن]] آسٽريا جي آئيني قانون جو حصو آهي. === 2006ع کان پوءِ === [[File:Wien - Bundeskanzleramt1.JPG|thumb|[[بال هائوس پلاٽس]] تي وفاقي چانسلري]] [[2006ع جون آسٽريائي پارلياماني چونڊون|آڪٽوبر 2006ع جي عام چونڊن]] کان پوءِ [[آسٽريا جي سوشل ڊيموڪريٽڪ پارٽي]] (ايس پي او) سڀ کان وڏي جماعت بڻجي سامهون آئي، جڏهن تہ [[آسٽريائي عوامي پارٽي]] (او وي پي) ٻئي نمبر تي رهي ۽ پنهنجي اڳوڻي نتيجي جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ 8 [[سيڪڙو پوائنٽ]] وڃائي ويٺي.<ref name="Election2002">{{Cite web|date=2006|title=24 November 2002 General Election Results – Austria Totals|url=http://electionresources.org/at/nationalrat.php?election=2002|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20090707185433/http://electionresources.org/at/nationalrat.php?election=2002|archive-date=7 July 2009|access-date=12 June 2009|website=Election Resources on the Internet}}</ref><ref name="Election2006">{{Cite web|date=2006|title=October&nbsp;1st,&nbsp;2006 General Election Results – Austria Totals|url=http://electionresources.org/at/nationalrat.php?election=2006|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20090707185102/http://electionresources.org/at/nationalrat.php?election=2006|archive-date=7 July 2009|access-date=12 June 2009|website=Election Resources on the Internet}}</ref> سياسي صورتحال سبب ٻنهي وڏين جماعتن مان ڪا بہ ننڍين پارٽين سان مستحڪم اتحاد قائم نه ڪري سگهي. جنوري 2007ع ۾ او وي پي ۽ ايس پي او گڏجي [[الفرڊ گوزن بائوئر]] (ايس پي او) جي چانسلريءَ هيٺ وڏي اتحاد واري حڪومت قائم ڪئي. [[گوزن بائوئر حڪومت|هي اتحاد]] 7 جولاءِ 2008ع تي ٽٽي ويو.<ref>[https://web.archive.org/web/20080705204057/http://www.kurier.at/nachrichten/173528.php archive.org]</ref> [[2008ع جون آسٽريائي پارلياماني چونڊون|سيپٽمبر 2008ع جي چونڊن]] ۾ ٻنهي وڏين جماعتن جي حمايت وڌيڪ گهٽجي وئي؛ ايس پي او کي 29.3٪ ۽ او وي پي کي 26.0٪ ووٽ مليا. ٻنهي ٻيهر اتحاد قائم ڪيو ۽ [[ويرنر فائمان]] (ايس پي او) چانسلر بڻيو ([[پهرين فائمان حڪومت]]). [[گرين پارٽي – گرين متبادل]] 11٪ ووٽن سان ٽئين نمبر تي رهي. سياسي ساڄي ڌر جون [[آسٽريا جي آزادي پارٽي]] (ايف پي او) ۽ فوت ٿيل [[يورگ هائڊر]] جي نئين پارٽي [[آسٽريا جي مستقبل لاءِ اتحاد]] جي حمايت وڌي، پر ٻنهي گڏجي 20٪ کان گهٽ ووٽ حاصل ڪيا. 11 آڪٽوبر 2008ع تي يورگ هائڊر هڪ ڪار حادثي ۾ فوت ٿي ويو.<ref>{{Cite web|date=11 October 2008|title=Austrian far-right leader Jörg Haider dies in car crash|url=https://www.theguardian.com/world/2008/oct/11/austria-haider|website=The Guardian|access-date=10 December 2021|archive-date=21 June 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120621073253/http://www.guardian.co.uk/world/2008/oct/11/austria-haider|url-status=live}}</ref> [[2013ع جون آسٽريائي پارلياماني چونڊون|2013ع جي پارلياماني چونڊن]] ۾ سوشل ڊيموڪريٽڪ پارٽي 27٪ ووٽن سان 52 سيٽون، جڏهن تہ عوامي پارٽي 24٪ ووٽن سان 47 سيٽون حاصل ڪيون، ۽ گڏجي اڪثريت برقرار رکيائون. آزادي پارٽي 21٪ ووٽن سان 40 سيٽون حاصل ڪيون، جڏهن تہ گرين پارٽي 12٪ ووٽن سان 24 سيٽون ورتيون. ٻن نون جماعتن، اسٽرو ناخ ۽ [[نيوس – نئون آسٽريا ۽ لبرل فورم|نيوس]]، 10٪ کان گهٽ ووٽ حاصل ڪيا ۽ ترتيبوار 11 ۽ 9 سيٽون کٽيون.<ref>{{Cite web|title=Election Resources on the Internet: Federal Elections in Austria – Nationalrat Results Lookup|url=http://www.electionresources.org/at/nationalrat.php?election=2013|website=electionresources.org|access-date=9 December 2021|archive-date=20 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211020101927/http://www.electionresources.org/at/nationalrat.php?election=2013|url-status=live}}</ref> 17 مئي 2016ع تي سوشل ڊيموڪريٽڪ پارٽيءَ جو [[ڪرسچن ڪيرن]] نئين چانسلر طور حلف کنيو. هن قدامت پسند عوامي پارٽي (او وي پي) سان ”وڏي اتحاد“ واري حڪومت جاري رکي. هو اڳوڻي چانسلر ۽ ايس پي او اڳواڻ [[ويرنر فائمان]] جي استعيفيٰ کان پوءِ عهدي تي آيو.<ref>{{Cite news|date=17 May 2016|title=Austria's Christian Kern sworn in as new chancellor|work=DW.COM|url=https://www.dw.com/en/austrias-christian-kern-sworn-in-as-new-chancellor/a-19263395|access-date=10 December 2021|archive-date=10 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211210090552/https://www.dw.com/en/austrias-christian-kern-sworn-in-as-new-chancellor/a-19263395|url-status=live}}</ref> 26 جنوري 2017ع تي [[اليگزينڊر فان ڊير بيلن]] آسٽريا جي صدر طور حلف کنيو. صدر جو عهدو گهڻو ڪري رسمي آهي، پر علامتي ۽ آئيني لحاظ کان اهم حيثيت رکي ٿو.<ref>{{Cite news|date=26 January 2017|title=Van der Bellen takes office as Austrian president|work=DW.COM|url=https://www.dw.com/en/van-der-bellen-takes-office-as-austrian-president/a-37282299|access-date=10 December 2021|archive-date=10 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211210092251/https://www.dw.com/en/van-der-bellen-takes-office-as-austrian-president/a-37282299|url-status=live}}</ref> 2017ع جي بهار ۾ وڏي اتحاد جي خاتمي کان پوءِ [[2017ع جون آسٽريائي پارلياماني چونڊون|آڪٽوبر 2017ع لاءِ وقت کان اڳ چونڊون]] سڏايون ويون. نئين نوجوان اڳواڻ [[سيباسٽيان ڪُرتس]] جي قيادت هيٺ آسٽريائي عوامي پارٽي (او وي پي) نيشنل ڪائونسل ۾ سڀ کان وڏي پارٽي بڻجي، 31.5٪ ووٽن ۽ 183 مان 62 سيٽن تي ڪاميابي حاصل ڪئي. سوشل ڊيموڪريٽڪ پارٽي (ايس پي او) 26.9٪ ووٽن ۽ 52 سيٽن سان ٻئي نمبر تي، جڏهن تہ آسٽريا جي آزادي پارٽي (ايف پي او) 26٪ ووٽن ۽ 51 سيٽن سان ٿوري فرق سان ٽئين نمبر تي رهي. نيوس 5.3٪ ووٽن ۽ 10 سيٽن سان چوٿين، جڏهن تہ پِلز پارٽي 4.4٪ ووٽن ۽ 8 سيٽن سان پهريون ڀيرو پارليامينٽ ۾ داخل ٿي. گرين پارٽي 3.8٪ ووٽن سان 4٪ واري حد پار نه ڪري سگهي ۽ پنهنجون سڀ 24 سيٽون وڃائي ويٺي.<ref>{{Cite news|date=15 October 2017|title=Austrian elections: Sebastian Kurz becomes youngest leader|work=DW.COM|url=https://www.dw.com/en/austrian-elections-sebastian-kurz-becomes-youngest-leader/a-40959587|access-date=9 December 2021|archive-date=9 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211209130143/https://www.dw.com/en/austrian-elections-sebastian-kurz-becomes-youngest-leader/a-40959587|url-status=live}}</ref> او وي پي ايف پي او سان اتحاد قائم ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. نئين چانسلر سيباسٽيان ڪُرتس جي سربراهيءَ ۾ وچ ساڄي ڌر ۽ ساڄي ڌر جي عواميت پسند پارٽيءَ تي ٻڌل نئين حڪومت 18 ڊسمبر 2017ع تي حلف کنيو.<ref>{{Cite news|date=18 December 2017|title=Muted protests in Vienna as far-right ministers enter Austria's government|language=en|work=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/world/2017/dec/18/thousands-protest-as-far-right-ministers-enter-government-in-austria|access-date=9 December 2021|archive-date=9 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211209130143/https://www.theguardian.com/world/2017/dec/18/thousands-protest-as-far-right-ministers-enter-government-in-austria|url-status=live}}</ref> پر [[ابيزا معاملو|”ابيزا“ بدعنواني اسڪينڊل]] کان پوءِ اتحادي حڪومت ختم ٿي وئي<ref>{{Cite news|date=20 May 2019|title=Austrian government collapses after far-right minister fired|language=en|work=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/world/2019/may/20/austrian-government-collapses-after-far-fight-minister-fired|access-date=9 December 2021|archive-date=25 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201125162548/https://www.theguardian.com/world/2019/may/20/austrian-government-collapses-after-far-fight-minister-fired|url-status=live}}</ref> ۽ [[2019ع جون آسٽريائي پارلياماني چونڊون|29 سيپٽمبر 2019ع تي نيون چونڊون]] ڪرايون ويون. انهن چونڊن ۾ او وي پي 37.5٪ ووٽن سان وڏي ڪاميابي حاصل ڪئي ۽ 13.9٪ ووٽ حاصل ڪندڙ گرين پارٽي سان اتحاد قائم ڪيو. سيباسٽيان ڪُرتس جي چانسلريءَ هيٺ اها حڪومت 7 جنوري 2020ع تي حلف کنيو.<ref>{{Cite news|date=29 September 2019|title=Austrian elections: support for far-right collapses|language=en|work=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/world/2019/sep/29/austrian-elections-exit-polls-collapse-far-right-support-sebastian-kurz-victory|access-date=9 December 2021|archive-date=9 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211209125553/https://www.theguardian.com/world/2019/sep/29/austrian-elections-exit-polls-collapse-far-right-support-sebastian-kurz-victory|url-status=live}}</ref> 11 آڪٽوبر 2021ع تي بدعنواني اسڪينڊل سبب وڌندڙ دٻاءَ هيٺ چانسلر سيباسٽيان ڪُرتس استعيفيٰ ڏئي ڇڏي. او وي پي جي پرڏيهي وزير [[اليگزينڊر شالنبرگ]] سندس جانشين بڻيو، پر ٻن مهينن کان به گهٽ عرصي کان پوءِ شالنبرگ پڻ عهدو ڇڏي ڏنو. 6 ڊسمبر 2021ع تي [[ڪارل نيهمر]] چانسلر طور حلف کنيو، جنهن سان هو ٻن مهينن اندر آسٽريا جو ٽيون قدامت پسند چانسلر بڻيو. او وي پي ۽ گرين پارٽيءَ جو اتحاد جاري رهيو.<ref>{{Cite news|date=6 December 2021|title=Austria: Karl Nehammer sworn in as new chancellor|work=[[DW.COM]] |url=https://www.dw.com/en/austria-karl-nehammer-sworn-in-as-new-chancellor/a-60032938|access-date=10 December 2021|archive-date=12 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220412004047/https://www.dw.com/en/austria-karl-nehammer-sworn-in-as-new-chancellor/a-60032938|url-status=live}}</ref> [[2024ع جون آسٽريائي پارلياماني چونڊون|29 سيپٽمبر 2024ع جي چونڊن]] کان پوءِ او وي پي، ايس پي او ۽ [[نيوس (آسٽريا)|نيوس]] وچ ۾ اتحادي ڳالهيون ناڪام ٿي ويون، جنهن کان پوءِ نيهمر استعيفيٰ ڏني. [[اليگزينڊر شالنبرگ]] ٻيو ڀيرو عبوري چانسلر ٿيو. او وي پي ۽ ايف پي او وچ ۾ اتحاد ٺاهڻ جون ڪوششون پڻ ناڪام رهيون. آخرڪار او وي پي، ايس پي او ۽ نيوس وچ ۾ اتفاق ٿيو ۽ [[ڪرسچين اسٽوڪر]] (او وي پي) جي چانسلريءَ هيٺ [[اسٽوڪر حڪومت]] قائم ڪئي وئي.<ref>{{Cite web |date=2025-03-03 |title=Dreierkoalition: Neue Regierung angelobt |url=https://orf.at/stories/3386514/ |access-date=2025-03-03 |website=news.ORF.at |language=de}}</ref> ==انتظامي ورهاست== آسٽريا 9 رياستن تي مشتمل ھڪ وفاقي رياست آھي. جنهن کي [[جرمن ٻولي]] ۾ "بندسلينا" (Bundesländer) چوندا آهن. اھي رياستون وري ضلعن، "بزائرڪ" (Bezirke) ۽ قانون ذريعي قرار ڏنل شھرن "اسٽيچيوسٽاٽ" (<small>{{Lang|de|[[Statutarstadt|Statutarstädte]]}}</small>) ۾ ورھايل آھن. ضلعا وري ميونسپلٽين "جيمنڊن" <small>({{Lang|de|Gemeinden}})</small> ۾ ورھايل آھن. قانون ذريعي قرار ڏنل شھر ساڳي وقت ميونسپلٽين ۽ ضلعن جو درجو رکڻ ٿا. صرف [[ويانا]] شھر ھڪ منفرد حيثيت رکي ٿو هن ڪري ته اھو ساڳي وقت رياست پڻ آھي. رياستون انتظامي اختيارن کان علاوه مخصوص معاملن ۾ قانون سازي جو اختيار پڻ رکن ٿيون جن ۾ ثقافتي، سماجي ڀلائي، فطرتي تحفظ، شڪار ۽ عمارت سازي وغيره شامل آهن. {| class="sortable wikitable" style="text-align:right; font-size:100%" |- style="font-size:100%; text-align:right" ! <small>*رياست*</small> ! <small>*گادي*جو*هنڌ*</small> ! <small>'''پکيڙ'''</small> <small>'''_چورس ^{ڪلوميٽر}'''</small> ! <small>آبادي</small> <small>(2017)</small> ! <small>گھاٽائي/چورس ڪلوميٽر</small> ! <small>GDP (يورو)</small><small>(2012)</small> ! <small>GDP<br />في ڪس</small> |- | '''[[برجنلينڊ]]'''|| [[آئزن اسٽڊٽ|'''آئزن اسٽڊٽ''']] |style="text-align:right"| <small>'''3,965'''</small>|| style="text-align:right" | <small>'''291,942'''</small>|| style="text-align:right" | 73.6 ||style="text-align:right"| <small>'''7.311'''</small> ارب || style="text-align:right" | <small>'''25,600'''</small> |- | [[ڪرينٿيا (رياست)|'''ڪرينٿيا''']] || [[ڪليگنفرٽ]] |style="text-align:right"| 9,536 ||style="text-align:right"| <small>'''561,077'''</small>|| style="text-align:right" | 58.8 ||style="text-align:right"| 17.62 ارب ||style="text-align:right"| <small>'''31,700'''</small> |- | [[لوئر آسٽريا|'''لوئر''' '''آسٽريا''']] || [[سنڪٽ پولٽن]] |style="text-align:right"| <small>'''19,178'''</small>|| style="text-align:right" | <small>'''1,665,753'''</small>|| style="text-align:right" | 86.9 ||style="text-align:right"| <small>'''49.75'''</small> ارب || style="text-align:right" | <small>'''30,800'''</small> |- | [[سلزبرگ (رياست)|'''سلزبرگ''']] || [[سلزبرگ]] |style="text-align:right"| 7,154 ||style="text-align:right"| 549,263 ||style="text-align:right"| 76.8 ||style="text-align:right"| 23.585 ارب ||style="text-align:right"| <small>'''44,500'''</small> |- | '''[[اسٽيريا]]'''|| [[گراتس]] |style="text-align:right"| <small>'''16,401'''</small>|| style="text-align:right" | <small>'''1,237,298'''</small>|| style="text-align:right" | 75.4 ||style="text-align:right"| <small>'''40.7'''</small> ارب || style="text-align:right" | <small>'''33,600'''</small> |- | [[ٽرول (رياست)|'''ٽرول''']] || [[انسبروڪ]] |style="text-align:right"| <small>'''12,648'''</small>|| style="text-align:right;" | 746,153 ||style="text-align:right"| 59.0 ||style="text-align:right"| <small>'''28.05'''</small> ارب || style="text-align:right" | <small>'''39,400'''</small> |- | [[اپر آسٽريا|'''اپر آسٽريا''']] || [[لنز]] |style="text-align:right"| <small>'''11,982'''</small>|| style="text-align:right;" | <small>'''1,465,045'''</small>|| style="text-align:right" | 122.3 ||style="text-align:right"| <small>'''53.86'''</small> ارب || style="text-align:right" | <small>'''38,000'''</small> |- |colspan=2| '''[[ويانا]]''' |style="text-align:right"| 415 ||style="text-align:right;"| <small>'''1,867,582'''</small>|| style="text-align:right" | 4,500 ||style="text-align:right"| <small>'''81.77'''</small> ارب |- | '''[[وورارلبرگ]]'''|| [[بريگنز]] |style="text-align:right"| <small>'''2,601'''</small>|| style="text-align:right;" | 388,752 ||style="text-align:right"| 149.5 ||style="text-align:right"| <small>'''23.59 ارب'''</small>|| style="text-align:right" | <small>'''58,300'''</small> |- |colspan=7 |<ref>{{Cite web|title=Eurostat – Data Explorer|url=http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/submitViewTableAction.do|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006122431/http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/submitViewTableAction.do|archive-date=6 October 2014|access-date=19 October 2011}}</ref><ref>{{Cite web|title=Statistik Austria – Bevölkerung zu Jahresbeginn 2002–2017 nach Gemeinden (Gebietsstand 1.1.2017)|url=http://www.statistik.at/wcm/idc/idcplg?IdcService=GET_FILE&dID=354032&dDocName=080904|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180322204818/http://www.statistik.at/wcm/idc/idcplg?IdcService=GET_FILE&dID=354032&dDocName=080904|archive-date=22 March 2018|access-date=9 July 2018}}</ref> |} == معيشت == [[File:13-08-30-wien-by-RalfR-123.jpg|thumb|[[ويانا بين الاقوامي مرڪز]] [[گڏيل قومن]] جي آفس سميت ۽ ڊي سي ٽاورز جو ٽاور-1]] آسٽريا دنيا جي ملڪن جي ناليوار جي ڊي پي جي شرح مطابق تمام مٿاھين شرح وارن ملڪن ۾ شامل آهي.<ref name=autogenerated1>{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2012/01/weodata/weorept.aspx?sy=2009&ey=2012&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=122&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a=&pr.x=37&pr.y=14|title=Austria|publisher=International Monetary Fund|accessdate=17 April 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121125152140/http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2012/01/weodata/weorept.aspx?sy=2009&ey=2012&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=122&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a=&pr.x=37&pr.y=14|archive-date=25 November 2012|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> ان جي [[معيشت]] تمام وڏي پيماني تي صنعتي ۽ تمام ترقي يافته سوشل مارڪيٽ واري آهي. 1980ع جي ڏھاڪي تائين وڏي صنعت کي سرڪاري بڻايو ويو پر بعد ۾ نجڪاري ذريعي سرڪاري صنعتي يونٽن ۾ ڪمي آئي. صنعت کان پوءِ [[سياحت]] ھن ملڪ جي معيشيت جو وڏو شعبو آهي. سال 2007ع ۾ بين الاقوامي سياحت جي آمدني ۾ آسٽريا دنيا ۾ نائين نمبر تي ھو. ان سال ھن ملڪ جي سياحتي آمدني 18.9 ارب ڊالر ھئي. سياحن جي تعداد واري شمار ۾ ان سال ھي ملڪ ٻارھين نمبر تي آيو. ملڪ ۾ ان سال 2 ڪروڙ 8 لک سياح گھمڻ آيا.<ref name="UNTWO">{{cite web|url=http://www.tourismroi.com/Content_Attachments/27670/File_633513750035785076.pdf |title=UNTWO World Tourism Barometer, Vol.6 No.2 |accessdate=18 November 2008 |publisher=UNTWO |date=June 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081031013714/http://www.tourismroi.com/Content_Attachments/27670/File_633513750035785076.pdf |archivedate=31 October 2008 |url-status=dead }}</ref> ملڪ جو سڀ کان وڏو واپاري شراڪت دار تاريخي طور تي [[جرمني]] رھيو آھي. [[يورپي يونين]] ۾ شامل ٿيڻ سان ھن ملڪ جا يونين جي رڪن ملڪن سان معاشي لاڳاپن ۾ ويجھڙائپ وڌڻ سان ھن ملڪ جي جرمني تي واپاري دارومدار کي گھٽايو آھي. يورپي يونين جي رڪنيت سان پرڏيھي سيڙپڪاري جو ھتي زبردست اضافو ٿيو آهي. سال 2006ع ۾ جي ڊي پي جي واڌ 3.3 سيڪڙو تائين پھتي.<ref>[http://www.oenb.at/isaweb/report.do?&lang=EN&report=7.7 Real GDP Growth – Expenditure Side] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181106193328/https://www.oenb.at/isaweb/report.do?&lang=EN&report=7.7|date=6 November 2018}}, provided by the [[Oesterreichische Nationalbank|Austrian National Bank]] {{in lang|de}} </ref> ملڪ جي درآمدن جو 67 سيڪڙو يورپي يونين جي رڪن ملڪن مان آھي<ref>{{cite web|title=OEC – Austria (AUT) Exports, Imports, and Trade Partners|url=http://atlas.media.mit.edu/en/profile/country/aut/|website=atlas.media.mit.edu|accessdate=12 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160313121243/http://atlas.media.mit.edu/en/profile/country/aut/|archive-date=13 March 2016|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> [[File:BlueEurozone.svg|thumb|left|آسٽريا يوروزون (تيز نيري رنگ سان ڏيکاريل) واري مالياتي يونين م شامل آھي ۽ يورپي يونين جي سنگل مارڪيٽ جو حصو آهي]] آسٽريا جي مکيه [[زرعي پيداوار]] ۾ [[پٽاٽا]]، [[جوئر]]، [[چقندر]]، [[مڪئي]]، [[ڪڻڪ]]، [[ڪپهه]] ۽ [[انگور]] شامل آهن. مکيه [[صنعت|صنعتن]] ۾ [[فولاد]]، [[مشينري]]، [[گاڏيون]]، [[بجلي|بجليءَ]] جو سامان، [[بصريات|آپٽيڪل]] شيشي جون شيون، [[ڪاغذ]]، [[ڪپڙو|ڪپڙي]]، [[سيمنٽ]]، [[ڪيميائي شيون|ڪيميائي شيئن]] جي صنعتون آهن ۽ مکيه [[معدنيات]] ۾ [[لوھ|لوهه]]، [[پيٽرول]]، ميگنيٽائٽ، گرينائٽ، [[قدرتي گيس]]، [[جست]]، [[ٽامو]] ۽ [[زنڪ]] آهن.<ref name = " سنڌيانا "/> ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:آسٽريا]] [[زمرو:ملڪ]] [[زمرو:وفاقي جمهوريا]] [[زمرو:يورپي ملڪ]] [[زمرو:زمين بند ملڪ]] [[زمرو:وچ يورپ جا ملڪ]] [[زمرو:يورپي اتحاد جا رڪن ملڪ]] [[زمرو:گڏيل قومن جا ڀاتي ملڪ]] [[زمرو:ملڪ ۽ علائقا جتي جرمن هڪ سرڪاري ٻولي آهي]] r2t975gwdtcnqoky6r8w25itgtck3lw 404631 404630 2026-08-18T16:16:27Z Intisar Ali 8681 404631 wikitext text/x-wiki {{Short description|وچ يورپ جو ملڪ}} {{Redirect|آسٽريا|ملڪ جي نالي جي تاريخ|آسٽريا جو نالو|ٻيا استعمال|آسٽريا (سلجهائپ)|and|آسٽريا (سلجهائپ)}} {{Distinguish|آسٽريليا|آسٽورياس|آسٽراسيا|آسٽريليشيا}} {{Pp-move}} {{Infobox country | conventional_long_name = آسٽريا جي جمهوريه | common_name = آسٽريا | native_name = {{lang|de-AT|Republik Österreich}} | image_flag = Flag of Austria.svg | image_coat = Austria Bundesadler.svg | national_anthem = {{lang|de-AT|[[آسٽريا جو قومي ترانو|Bundeshymne der Republik Österreich]]}}<br/>"آسٽريا جي جمهوريه جو قومي ترانو"{{parabr}}[[File:Land der Berge Land am Strome instrumental.ogg|center]] | image_map = {{Switcher|[[File:EU-Austria (orthographic projection).svg|upright=1.15|frameless]]|دنيا جي گولي تي ڏيکاريو|[[File:EU-Austria.svg|upright=1.15|frameless]]|[[يورپي يونين]] جو نقشو ڏيکاريو|default=1}} | capital = [[ويانا]] | coordinates = {{Coord|48|12|N|16|21|E|type:city(2,000,000)_region:AT-9}} | largest_city = capital | languages_type = سرڪاري ٻولي | languages = [[آسٽريائي جرمن|جرمن]]{{Efn|[[آسٽريا جو وفاقي آئيني قانون|1920ع واري آسٽريائي آئين]] جي آرٽيڪل 8 جي بنياد تي}}{{Efn|[[برگنلينڊ ڪروشيائي]]، [[چيڪ ٻولي|چيڪ]]، [[هنگري ٻولي|هنگري]]، [[روماني ٻولي|روماني]]، [[سلوواڪ ٻولي|سلوواڪ]] ۽ [[سلوويني ٻولي|سلوويني]] کي [[يورپي منشور براءِ علائقائي يا اقليتي ٻوليون]] تحت سرڪاري طور تسليم ڪيو ويو آهي.}} | languages2 = {{hlist|[[هنگري ٻولي|هنگري]]|[[سلوويني ٻولي|سلوويني]]|[[برگنلينڊ ڪروشيائي]]<ref name="demokratiewebstatt.at" /><ref name="Regional Languages of Austria" />}} | languages2_type = سرڪاري [[علائقائي ٻوليون]] | ethnic_groups = {{Unbulleted list | 72.2% [[آسٽريائي ماڻهو|آسٽريائي]] | 27.8% [[آسٽريا جي آبادي#نسلي گروهه|ٻيا]] }} | ethnic_groups_year = 2024 | ethnic_groups_ref = <ref>{{cite web |title=Migration and Integration 2025 |url=https://www.statistik.at/fileadmin/announcement/2025/07/20250716MigrationIntegration2025EN.pdf |website=Statistics Austria |publisher=Statistik Austria |date=16 July 2025 |access-date=10 August 2025 |language=en}}</ref> | religion_year = 2021 | religion_ref = <ref name="statistik.at">{{Cite web|title=Religionsbekenntnis – STATISTIK AUSTRIA – die Informationsmanager|url=https://www.statistik.at/statistiken/bevoelkerung-und-soziales/bevoelkerung/weiterfuehrende-bevoelkerungsstatistiken/religionsbekenntnis|access-date=9 August 2022|archive-date=30 September 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220930022008/https://www.statistik.at/statistiken/bevoelkerung-und-soziales/bevoelkerung/weiterfuehrende-bevoelkerungsstatistiken/religionsbekenntnis|url-status=live}}</ref> | religion = {{Ublist |item_style=white-space:nowrap; | {{Tree list}} * 68.2% [[عيسائيت]] ** 55.2% [[آسٽريا ۾ ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ ازم]] ** 4.9% [[آسٽريا ۾ مشرقي آرٿوڊوڪسي|آرٿوڊوڪسي]] ** 3.8% [[پروٽيسٽنٽ ازم]] ** 4.3% [[عيسائي فرقو|ٻيا عيسائي]] {{Tree list/end}} |22.4% [[لامذهبيت|ڪو مذهب نه]] |8.3% [[آسٽريا ۾ اسلام|اسلام]] |1.1% [[آسٽريا ۾ مذهب|ٻيا]] }} | demonym = [[آسٽريائي ماڻهو|آسٽريائي]] | government_type = وفاقي [[نيم صدارتي جمهوريه]]<ref>{{Cite web|date=22 September 2022|title=Hofburg-Wahl: 'Österreich ist ein sehr ungewöhnlicher Fall'|url=https://diepresse.com/6193038|access-date=22 September 2022|language=de-AT|archive-date=3 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221003104650/https://www.diepresse.com/6193038/hofburg-wahl-oesterreich-ist-ein-sehr-ungewoehnlicher-fall|url-status=live}}</ref>{{efn|name=system|آسٽريا جي جمهوريه پنهنجي [[آسٽريا جو آئين|آئين]] مطابق قانوني طور هڪ نيم صدارتي جمهوريه آهي؛<ref name="u009">{{cite journal|last=Shugart|first=Matthew Søberg|title=Semi-Presidential Systems: Dual Executive And Mixed Authority Patterns|journal=French Politics|volume=3|issue=3|date=2005|issn=1476-3419|doi=10.1057/palgrave.fp.8200087|doi-access=free|pages=323–351|url=https://link.springer.com/content/pdf/10.1057/palgrave.fp.8200087.pdf|access-date=2024-12-16}}</ref> پر عملي طور آئيني روايتن سبب اها وڌيڪ [[پارلياماني جمهوريه]] وانگر ڪم ڪري ٿي.<ref name="y589">{{cite book|last=Müller|first=Wolfgang C.|title=Semi-Presidentialism in Europe|chapter=Austria|publisher=Oxford University PressOxford|date=1999-09-02|isbn=978-0-19-829386-6|doi=10.1093/0198293860.003.0002|pages=22–47}}</ref>}} | leader_title1 = [[آسٽريا جو صدر|صدر]] | leader_name1 = [[اليگزينڊر فان ڊير بيلن]] | leader_title2 = [[آسٽريا جو چانسلر|چانسلر]] | leader_name2 = [[ڪرسچين اسٽوڪر]] | legislature = [[آسٽريا جي پارليامينٽ|پارليامينٽ]] | upper_house = [[وفاقي ڪائونسل (آسٽريا)|وفاقي ڪائونسل]] | lower_house = [[نيشنل ڪائونسل (آسٽريا)|نيشنل ڪائونسل]] | sovereignty_type = [[آسٽريا جي تاريخ|قيام]] | established_event1 = [[آسٽريا جي مارگريويئيٽ|مارگريويئيٽ]] | established_date1 = {{circa}} 960 | established_event2 = [[آسٽريا جو نالو|نالي جو قديم ترين ذڪر]] | established_date2 = 1 نومبر 996 | established_event3 = [[آسٽريا جي ڊچي|ڊچي]] | established_date3 = 17 سيپٽمبر 1156 | established_event4 = [[آسٽريا جي آرچڊچي|آرچڊچي]] | established_date4 = 6 جنوري 1453 | established_event5 = [[آسٽريائي سرڪل|شاهي سرڪل]] | established_date5 = 1512 | established_event6 = [[آسٽريائي سلطنت|سلطنت]] | established_date6 = 11 آگسٽ 1804 | established_event7 = [[آسٽريا-هنگري]] | established_date7 = 30 مارچ 1867 | established_event8 = [[پهرين آسٽريائي جمهوريه|پهرين جمهوريه]] | established_date8 = 10 سيپٽمبر 1919 | established_event9 = [[آسٽريا جي وفاقي رياست|وفاقي رياست]] | established_date9 = 1 مئي 1934 | established_event10 = [[آنشلوس]] | established_date10 = 13 مارچ 1938 | established_event11 = [[آسٽريا جي تاريخ#ٻي جمهوريه (1945ع کان)|ٻي جمهوريه]] | established_date11 = 27 اپريل 1945 | established_event12 = [[آسٽريائي رياستي معاهدو|رياستي معاهدو]] | established_date12 = 27 جولاءِ 1955 | area_km2 = 83879<ref>{{cite web|title=Austria EN|url=https://migrants-refugees.va/wp-content/uploads/2021/03/2020-CP-Austria-EN.pdf|website=Migrants Refugees|publisher=The Vatican|date=April 2020|access-date=12 January 2024|archive-date=13 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240113014627/https://migrants-refugees.va/wp-content/uploads/2021/03/2020-CP-Austria-EN.pdf|url-status=live}}</ref> | area_rank = 113هون | area_sq_mi = | percent_water = 0.84 (2015)<ref>{{Cite web|title=Surface water and surface water change|url=https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER|access-date=11 October 2020|publisher=[[اقتصادي سهڪار ۽ ترقي جي تنظيم]]|archive-date=24 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210324133453/https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER|url-status=live}}</ref> | population_estimate = {{IncreaseNeutral}} 9,219,113<ref name="statistik-population" /> | population_estimate_year = 2026 | population_estimate_rank = 97هون | population_density_km2 = 109.9 | population_density_sq_mi = 284.6 | population_density_rank = 108هون | GDP_PPP = {{increase}} $721.033 billion<ref name="IMFWEO.AT">{{cite web |url=https://data.imf.org/en/Data-Explorer?datasetUrn=IMF.RES:WEO(9.0.0) |title=World Economic Outlook Database (April 2026 Edition) |publisher=[[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] |website=www.imf.org |date=14 April 2026 |access-date=19 April 2026}}</ref> | GDP_PPP_year = 2026 | GDP_PPP_rank = 45هون | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $78,334<ref name="IMFWEO.AT" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 18هون | GDP_nominal = {{increase}} $623.719 billion<ref name="IMFWEO.AT"/> | GDP_nominal_year = 2026 | GDP_nominal_rank = 28هون | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $67,761<ref name="IMFWEO.AT" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 13هون | Gini = 28.4 | Gini_year = 2024 | Gini_change = increase | Gini_ref = <ref name="eurogini">{{Cite web|title=Gini coefficient of equivalised disposable income – EU-SILC survey|url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tessi190/default/table?lang=en|access-date=2026-04-09|publisher=[[يورو اسٽيٽ]]|url-status=live}}</ref> | HDI = 0.930 | HDI_rank = 22هون | HDI_year = 2023 | HDI_change = increase | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{Cite web |date=6 May 2025 |title=Human Development Report 2025 |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250506051232/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf |archive-date=6 May 2025 |access-date=6 May 2025 |publisher=[[گڏيل قومن جو ترقياتي پروگرام]]}}</ref> | currency = [[يورو]] ([[يورو جو نشان|€]]) | currency_code = EUR | time_zone = [[وچ يورپي وقت|سي اي ٽي]] | utc_offset = +1 | utc_offset_DST = +2 | time_zone_DST = [[وچ يورپي اونهاري جو وقت|سي اي ايس ٽي]] | date_format = dd.mm.yyyy | calling_code = [[آسٽريا جا ٽيليفون نمبر|+43]] | cctld = [[.at]] }} '''آسٽريا'''،{{efn|اچار: {{IPAc-en|audio=en-us-Austria.ogg|ˈ|ɒ|s|t|r|i|ə}} {{respell|OST|ree|ə}} يا {{IPAc-en|ˈ|ɔː|s|t|r|i|ə}} {{respell|AW|stree|ə}}؛<ref>{{Citation|last=Roach|first=Peter|title=Cambridge English Pronouncing Dictionary|date=2011|edition=18th|place=Cambridge|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-15253-2}}</ref> {{Langx|de-AT|Österreich}} {{IPA|de-AT|ˈøːstɐraɪç||De-Österreich2.ogg}}؛ {{langx|bar|Östareich}}؛ {{langx|gsw|Öschtreich}} يا {{Lang|gsw|Eschtrych}}.}}، رسمي نالي '''آسٽريا جي جمهوريه'''،{{Efn|{{Langx|de-AT|Republik Österreich|links=no}} {{IPA|de-AT|repuˈbliːk ˈøːstɐraɪç||Republik Österreich.ogg}}.}} [[وچ يورپ]] ۾ واقع هڪ [[سامونڊي ڪناري کان محروم ملڪ]] آهي، جيڪو [[اوڀر الپس]] ۾ واقع آهي.<ref name="formal name">{{Cite web|title=Austria|url=http://unstats.un.org/unsd/geoinfo/geonames|access-date=4 January 2023|website=UNGEGN World Geographical Names|publisher=United Nations Group of Experts on Geographical Names|location=New York, NY|archive-date=7 January 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230107010908/http://unstats.un.org/unsd/geoinfo/geonames/|url-status=live}}</ref> اهو نَوَ [[آسٽريا جون وفاقي رياستون|وفاقي رياستن]] تي ٻڌل هڪ [[وفاق]] آهي، جن مان گاديءَ وارو شهر [[ويانا]] ملڪ جو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهر ۽ رياست آهي. آسٽريا جي اتر-اولهه ۾ [[جرمني]]، اتر ۾ [[چيڪ جمهوريه]]، اتر-اوڀر ۾ [[سلوواڪيا]]، اوڀر ۾ [[هنگري]]، ڏکڻ ۾ [[سلووينيا]] ۽ [[اٽلي]]، جڏهن تہ اولهه ۾ [[سوئٽزرلينڊ]] ۽ [[ليختنشتائن]] واقع آهن. ملڪ جي ايراضي {{Convert|83879|km2|sqmi|0|abbr=on}} آهي ۽ ان جي آبادي لڳ ڀڳ 9.2 ملين آهي.<ref name="statistik-population">{{Cite web|date=2026-04-09|title=Population by Year-/Quarter-beginning|url=https://www.statistik.at/en/statistics/population-and-society/population/population-stock/population-at-beginning-of-year/quarter|url-status=live|access-date=2026-04-09}}</ref> موجوده آسٽريا وارو علائقو گهٽ ۾ گهٽ [[قديم پٿر وارو دور|قديم پٿر واري دور]] کان آباد رهيو آهي. لڳ ڀڳ 400 ق.م. ڌاري هتي [[سيلٽ ماڻهو|سيلٽ]] آباد هئا، ۽ پهرين صدي ق.م. جي آخر ۾ هي علائقو [[رومي سلطنت]] ۾ شامل ڪيو ويو. علائقي ۾ [[عيسائيت اختيار ڪرڻ|عيسائيت جي پکڙجڻ]] چوٿين ۽ پنجين صديءَ ۾، [[اولهه رومي سلطنت]] جي آخري دور دوران شروع ٿي، جنهن کان پوءِ [[قومَن جي لڏپلاڻ وارو دور|قومَن جي لڏپلاڻ واري دور]] ۾ ڪيترائي [[جرمنڪ قبيلا]] هتي اچي آباد ٿيا.<ref>{{Cite web|title=Austria's History|url=https://www.austria.info/en/service-and-facts/about-austria/history|access-date=2024-06-08|website=austria.info|language=en}}</ref> آسٽريا هڪ رياست طور پهرين هزار سال جي پڇاڙيءَ ۾ [[پينونيا جي مارچ|اوڀر مارچ]] ۽ [[هنگري مارچ]] جي باقيات مان وجود ۾ آيو. شروعات ۾ اهو [[پاڪ رومي سلطنت]] جي سرحدي [[آسٽريا جي مارگريويئيٽ|مارگريويئيٽ]] هو، پوءِ 1156ع ۾ [[آسٽريا جي ڊچي|ڊچي]] بڻيو ۽ 1453ع ۾ [[آسٽريا جي آرچڊچي|آرچڊچي]] جو درجو حاصل ڪيائين. تيرهين صديءَ جي پڇاڙيءَ کان [[هيبسبرگ بادشاهت]] جو مرڪزي علائقو هجڻ سبب آسٽريا صدين تائين وچ يورپ جي وڏين شاهي طاقتن مان هڪ رهيو، ۽ سورهين صديءَ کان [[ويانا]] [[پاڪ رومي سلطنت]] جي انتظامي گاديءَ طور پڻ ڪم ڪندو رهيو.<ref>{{Cite news|date=2012-03-16|title=Austria country profile|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-17405422|access-date=2024-06-08|publisher=BBC News|language=en-GB}}</ref> [[پاڪ رومي سلطنت جو خاتمو|پاڪ رومي سلطنت]] 1806ع ۾ ختم ٿي، جنهن کان ٻه سال اڳ آسٽريا پنهنجي [[آسٽريائي سلطنت]] قائم ڪري چڪو هو. اها سلطنت هڪ [[وڏي طاقت]] ۽ يورپ جي سڀ کان وڏين رياستن مان هڪ بڻجي وئي. 1860ع واري ڏهاڪي ۾ جنگين ۾ شڪست ۽ علائقن جي نقصان کان پوءِ 1867ع واري [[آسٽرو-هنگري ٺاهه 1867ع|آسٽرو-هنگري ٺاهه]] جي نتيجي ۾ [[آسٽريا-هنگري]] قائم ٿيو.<ref>{{Cite web|title=Österreich-Ungarn|url=https://www.geschichtewiki.wien.gv.at/%C3%96sterreich-Ungarn|access-date=2024-06-08|website=geschichtewiki.wien.gv.at}}</ref> 1914ع ۾ [[آرچڊيوڪ فرانز فرڊيننڊ جو قتل|آرچڊيوڪ فرانز فرڊيننڊ جي قتل]] کان پوءِ شهنشاهه [[فرانز جوزف پهريون]] [[سربيا جي بادشاهت]] خلاف جنگ جو اعلان ڪيو، جيڪا تيزيءَ سان [[پهرين عالمي جنگ]] ۾ تبديل ٿي وئي. سلطنت جي شڪست ۽ خاتمي کان پوءِ 1918ع ۾ [[جرمن-آسٽريا جي جمهوريه]] ۽ 1919ع ۾ [[پهرين آسٽريائي جمهوريه]] قائم ٿي. [[جنگين جي وچ وارو دور|جنگين جي وچ واري دور]] ۾ پارلياماني نظام خلاف وڌندڙ لاڙ 1934ع ۾ [[آسٽريائي گهرو ويڙهه]] ۽ [[اينگلبرٽ ڊولفُس]] جي قيادت هيٺ [[آسٽريا جي وفاقي رياست|آسٽروفاشسٽ آمريت]] جي قيام تائين پهتو. [[ٻي عالمي جنگ]] شروع ٿيڻ کان هڪ سال اڳ، آسٽريا [[ايڊولف هٽلر]] جي اڳواڻي هيٺ [[نازي جرمني]] ۾ [[آنشلوس|ضم]] ڪيو ويو ۽ جرمني جي هڪ ذيلي انتظامي حصي ۾ تبديل ٿي ويو. 1945ع ۾ [[ويانا مهم|آزاديءَ]] کان پوءِ ۽ ڏهن سالن جي [[اتحادي قبضي هيٺ آسٽريا|اتحادي قبضي]] کان پوءِ ملڪ [[آسٽريائي رياستي معاهدو|رياستي معاهدي]] وسيلي ٻيهر مڪمل خودمختياري حاصل ڪئي ۽ 1955ع ۾ [[آسٽريا جي مستقل غيرجانبداري|مستقل غيرجانبداري]] جو اعلان ڪيو. آسٽريا هڪ [[نيم صدارتي نظام|نيم صدارتي]]{{efn|name=system}} نمائنده جمهوريت آهي، جنهن ۾ عوام جي چونڊيل [[آسٽريا جو صدر|صدر]] رياست جو سربراهه، جڏهن تہ [[آسٽريا جو چانسلر|چانسلر]] حڪومت جو سربراهه ۽ اعليٰ انتظامي عملدار هوندو آهي. آسٽريا في فرد نامياتي [[مجموعي گهريلو پيداوار]] جي لحاظ کان دنيا ۾ 13هين نمبر تي آهي ۽ هتي زندگيءَ جو معيار بلند آهي. ملڪ 1955ع کان [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] جو ميمبر<ref>Jelavich 267</ref> ۽ 1995ع کان [[يورپي يونين]] جو رڪن آهي.<ref name="CIA">{{Cite web|date=14 May 2009|title=Austria|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/austria|access-date=31 May 2009|website=[[The World Factbook]]|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|archive-date=10 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210110074413/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/austria|url-status=dead}}</ref> ويانا ۾ [[يورپ ۾ سلامتي ۽ سهڪار جي تنظيم]] ۽ [[پيٽروليم برآمد ڪندڙ ملڪن جي تنظيم]] جا مرڪزي دفتر موجود آهن. آسٽريا [[اقتصادي سهڪار ۽ ترقي جي تنظيم]] ۽ [[انٽرپول]] جي باني ميمبرن مان پڻ هڪ آهي.<ref name="OECD">{{Cite web|title=Austria About|url=http://www.oecd.org/about/0,3347,en_33873108_33873245_1_1_1_1_1,00.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20090506022708/http://www.oecd.org/about/0%2C3347%2Cen_33873108_33873245_1_1_1_1_1%2C00.html|archive-date=6 May 2009|access-date=20 May 2009|publisher=OECD}}</ref> ملڪ 1995ع ۾ [[شينگن معاهدو]] پڻ صحيح ڪيو<ref name="Schengen">{{Cite web |date=2024 |title=World Population Prospects: The 2024 Revision. (Medium-fertility variant). |url=https://www.worldometers.info/world-population/austria-population/ |access-date= |website=U.N. Dept. of Economic and Social Affairs - Population Division}}</ref> ۽ 1999ع ۾ [[يورو]] کي پنهنجي ڪرنسي طور اختيار ڪيو.<ref>{{Cite web|title=Austria and the euro|url=https://ec.europa.eu/info/business-economy-euro/euro-area/euro/eu-countries-and-euro/austria-and-euro_en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180108064042/https://ec.europa.eu/info/business-economy-euro/euro-area/euro/eu-countries-and-euro/austria-and-euro_en|archive-date=8 January 2018|access-date=7 January 2018|website=European Commission – European Commission}}</ref> == نالي جو اشتقاق == {{Main|آسٽريا جو نالو}} آسٽريا جو مقامي نالو جرمن ٻوليءَ ۾ ''اوسٽررائخ'' (Österreich)، [[قديم اپر جرمن ٻولي|قديم اپر جرمن]] لفظ ''اوستارريخي'' (Ostarrîchi) مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ ”اوڀر وارو علائقو“، ”اوڀر واري سلطنت“ يا ”اوڀر واري بادشاهت“ ٿي سگهي ٿي. هي نالو پهريون ڀيرو 996ع جي مشهور ''اوستارريچي دستاويز'' ۾ ملي ٿو.<ref name="University of Klagenfurt">{{Cite web|title=University of Klagenfurt|url=http://wwwg.uni-klu.ac.at/spw/oenf/name2.htm|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110513121957/http://wwwg.uni-klu.ac.at/spw/oenf/name2.htm|archive-date=13 May 2011|access-date=2 October 2009}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=tfhADwAAQBAJ&pg=PT34|title=Austrian Historical Memory and National Identity|date=1997|publisher=Transaction Publishers|isbn=978-1-56000-902-3|editor-last=Bischof|editor-first=Günter|editor-link=Günter Bischof|location=New Brunswick|pages=20–21|access-date=14 June 2018|editor-last2=Pelinka|editor-first2=Anton|editor-link2=Anton Pelinka|archive-url=https://web.archive.org/web/20180614144308/https://books.google.de/books?id=tfhADwAAQBAJ&pg=PT34&lpg=PA92|archive-date=14 June 2018|url-status=live}}</ref> امڪان آهي تہ هي لفظ [[وچئين دور جي لاطيني ٻولي|وچئين دور جي لاطيني]] اصطلاح [[مارڪيا اورينٽالس (آسٽريا)|مارڪيا اورينٽالس]] (Marchia orientalis) جو مقامي، يعني باويريائي لهجي ۾ ترجمو هو. 976ع ۾ آسٽريا [[باويريا]] جي هڪ سرحدي انتظامي علائقي طور قائم ٿيو. ”آسٽريا“ لفظ جرمن نالي جي لاطيني صورت آهي، جنهن جو پهريون دستاويزي استعمال ٻارهين صديءَ ۾ ملي ٿو.<ref>{{Cite book|last=Brauneder|first=Wilhelm|title=Österreichische Verfassungsgeschichte|date=2009|publisher=Manzsche Verlags- und Universitätsbuchhandlung|isbn=978-3-214-14876-8|edition=11th|location=Vienna|page=17}}</ref> ان دور ۾ [[ڊينيوب]] درياهه جو آسٽريائي طاس، يعني موجوده [[اپر آسٽريا|اپر]] ۽ [[لوئر آسٽريا]]، [[باويريا]] جي اوڀرئين ڇيڙي تي واقع هو. ==تاريخ== === قبل از تاريخ ۽ قديم دور === [[File:2011-07-09 gasometer 28.JPG|thumb|left|[[ويلينڊورف جي وينس]]، 28,000 کان 25,000 ق.م، [[ويانا جو قدرتي تاريخ جو عجائب گھر|ويانا جي قدرتي تاريخ جي عجائب گهر]] ۾]] اهو علائقو، جيڪو هاڻي [[آسٽريا]] آهي، رومي دور کان اڳ مختلف [[ڪيلٽ]] قبيلن جي آبادڪاريءَ هيٺ هو ۽ ڇهين صدي ق.م تائين [[هالشتات ثقافت]] جو مرڪزي علائقو بڻجي چڪو هو.<ref>{{Cite web|date=2024-02-11|title=What Was the Celtic "Cult of the Head"?|url=https://www.thecollector.com/what-was-celtic-cult-head/|access-date=2024-05-07|website=TheCollector|language=en|archive-date=7 May 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240507031517/https://www.thecollector.com/what-was-celtic-cult-head/|url-status=live}}</ref> [[هالشتات]] شهر ۾ يورپ جي ڪيلٽن بابت سڀ کان قديم آثار قديمه جا ثبوت مليا آهن.<ref>{{Cite web|title=Celt {{!}} History, Institutions, & Religion {{!}} Britannica|url=https://www.britannica.com/topic/Celt-people|access-date=2024-05-07|website=Encyclopædia Britannica|language=en|archive-date=11 July 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180711204423/https://www.britannica.com/topic/Celt-people|url-status=live}}</ref> ڪيلٽن جي [[نوريڪم جي بادشاهت|نوريڪم بادشاهت]]، جنهن ۾ موجوده آسٽريا جو گهڻو حصو ۽ موجوده [[سلووينيا]] جا ڪجهه علائقا شامل هئا، 16 ق.م ۾ [[رومي سلطنت]] فتح ڪري ورتي ۽ ان کي [[رومي صوبو|رومي صوبي]] [[نوريڪم]] ۾ تبديل ڪيو ويو، جيڪو 476ع تائين قائم رهيو.<ref>{{Cite web|title=Noricum {{!}} Celtic culture, Roman province, Alps {{!}} Britannica|url=https://www.britannica.com/place/Noricum|access-date=2024-04-26|website=Encyclopædia Britannica|language=en|archive-date=25 February 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240225145226/https://www.britannica.com/place/Noricum|url-status=live}}</ref> موجوده آسٽريا جا اهي علائقا، جيڪي نوريڪم صوبي ۾ شامل نه هئا، مختلف رومي صوبن ۾ ورهايل هئا؛ [[پينونيا]] ۾ اوڀر آسٽريا جا ڪجهه حصا شامل هئا، جڏهن تہ [[رائيتيا]] ۾ موجوده [[فورآرلبرگ]] ۽ [[ٽيرول (رياست)|ٽيرول]] جا علائقا شامل هئا.<ref>{{Cite web|title=Pannonia {{!}} Roman Empire, Map, Hungary, & History {{!}} Britannica|url=https://www.britannica.com/place/Pannonia|access-date=2024-05-20|website=Encyclopædia Britannica|language=en|archive-date=15 June 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230615155813/https://www.britannica.com/place/Pannonia|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|title=Raetia {{!}} Roman Empire, Alps, Gaul {{!}} Britannica|url=https://www.britannica.com/place/Raetia|access-date=2024-05-20|website=Encyclopædia Britannica|language=en|archive-date=3 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231003000521/https://www.britannica.com/place/Raetia|url-status=live}}</ref> اوڀر آسٽريا ۾ موجوده پيٽرونيل-[[ڪارنانٽم]] هڪ اهم رومي فوجي ڇانوڻي هئي، جيڪا اڳتي هلي [[پينونيا سپيريئر]] جي نالي سان سڃاتي ويندڙ صوبي جو گاديءَ وارو شهر بڻجي وئي. ڪارنانٽم لڳ ڀڳ 400 سالن تائين اٽڪل 50,000 ماڻهن جو گهر رهيو.<ref name="Carnuntum Tourism">{{Cite web|title=Rome's metropolis on the Danube awakens to new life|url=http://www.carnuntum.co.at/content-en/tales-from-carnuntum|archive-url=https://web.archive.org/web/20100116125751/http://www.carnuntum.co.at/content-en/tales-from-carnuntum|archive-date=16 January 2010|access-date=20 February 2010|website=Archäologischer Park Carnuntum|publisher=Archäologische Kulturpark Niederösterreich Betriebsgesellschaft m.b.H.}}</ref> [[File:Roman Empire 125.png|thumb|[[هيڊرين]] جي حڪمرانيءَ (117–138ع) دوران [[رومي سلطنت]]؛ [[شاهي صوبو|شاهي صوبي]] '''[[نوريڪم]]''' ۾ موجوده آسٽريا جو گهڻو حصو شامل هو، جڏهن تہ '''[[رائيتيا]]''' ۽ '''[[پينونيا سپيريئر]]''' ترتيبوار موجوده آسٽريا جي اولهندي ۽ اوڀرندي حصن تي پکڙيل هئا]] === وچيون دور === [[رومي سلطنت جي زوال]] کان پوءِ هن علائقي تي سڀ کان پهرين جرمن نسل جي [[روگي]] قبيلي حملو ڪيو، جنهن هن خطي کي پنهنجي علائقي ”[[روگيلينڊ]]“ جو حصو بڻايو.<ref>{{Cite web|last=Kessler|first=P. L.|title=Kingdoms of the Germanic Tribes – Rugii (Rugians)|url=https://www.historyfiles.co.uk/KingListsEurope/BarbarianRugii.htm|access-date=2024-04-26|website=The History Files|language=en}}</ref> 487ع ۾ موجوده آسٽريا جو گهڻو حصو [[اوڊواڪر]] فتح ڪيو، جيڪو [[وحشي بادشاهتون|وحشي نسل]] سان تعلق رکندڙ سپاهي ۽ سياستدان هو؛ هن موجوده آسٽريا جي اڪثر علائقي کي پنهنجي [[اٽلي جي بادشاهت (476–493)|اٽلي جي بادشاهت]] ۾ شامل ڪيو. 493ع تائين هي علائقو جرمن نسل جي [[اوستروگوٿ]] قبيلن فتح ڪري ورتو، جن پنهنجي [[اوستروگوٿڪ بادشاهت]] قائم ڪئي.<ref>{{Cite web|title=Ostrogoth {{!}} Italy, Roman Empire, Arianism {{!}} Britannica|url=https://www.britannica.com/topic/Ostrogoth|access-date=2024-04-26|website=Encyclopædia Britannica|language=en|archive-date=25 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190425120017/https://www.britannica.com/topic/Ostrogoth|url-status=live}}</ref> اوستروگوٿڪ بادشاهت جي زوال کان پوءِ هن علائقي ۾ [[اليماني]]، [[بايوواري]]، [[سلاو]] ۽ [[پينونيائي آوار]] اچي آباد ٿيا يا هن علائقي تي قبضو ڪيائون.<ref name="johnson 19"/><ref>{{Cite web|title=Mittelalter|url=https://oesterreich.com/de/staat/geschichte/mittelalter|access-date=2024-04-26|website=oesterreich.com|archive-date=26 April 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240426204729/https://oesterreich.com/de/staat/geschichte/mittelalter|url-status=live}}</ref> [[فرينڪ]] بادشاهه [[شارليمين]] 788ع ۾ هن علائقي کي فتح ڪيو، آبادڪاريءَ جي حوصلا افزائي ڪئي ۽ [[عيسائيت]] کي هٿي ڏني.<ref name="johnson 19">Johnson 19</ref> [[اوڀر فرينڪيا]] جي حصي طور اهي مرڪزي علائقا، جيڪي هاڻي آسٽريا تي مشتمل آهن، [[بابنبرگ خاندان]] جي حوالي ڪيا ويا. هي علائقو ''[[آسٽريا جو مارچ|مارچيا اورينٽالس]]'' جي نالي سان سڃاتو ويندو هو ۽ 976ع ۾ [[ليوپولڊ پهريون، آسٽريا جو مارگريو|ليوپولڊ پهرئين]] کي ڏنو ويو.<ref name="johnson 20">Johnson 20–21</ref> آسٽريا جي نالي جو پهريون دستاويزي ذڪر 996ع جو آهي، جنهن ۾ اهو نالو ''[[اوستاريچي]]'' لکيل آهي ۽ ان مان بابنبرگ مارچ جو علائقو مراد ورتو ويو هو.<ref name="johnson 20"/> 1156ع ۾ ''[[پريويليگيئم مائنس]]'' ذريعي آسٽريا کي [[ڊچي]] جو درجو ڏنو ويو. 1192ع ۾ بابنبرگ خاندان [[اسٽيريا جي ڊچي|اسٽيريا جي ڊچي]] پڻ حاصل ڪئي. 1246ع ۾ [[فريڊرڪ ٻيون، آسٽريا جو ڊيوڪ|فريڊرڪ ٻئي]] جي وفات سان بابنبرگ خاندان جي حڪمرانيءَ جو سلسلو ختم ٿي ويو.<ref name="johnson 21">Johnson 21</ref> ان کان پوءِ [[بوهيميا جو اوٽوڪر ٻيون|بوهيميا جي اوٽوڪر ٻئي]] عملي طور آسٽريا، اسٽيريا ۽ [[ڪارينٿيا جي ڊچي|ڪارينٿيا جي ڊچين]] تي قبضو ڪري ورتو.<ref name="johnson 21"/> سندس حڪمراني 1278ع ۾ [[ڊورنڪروٽ]] وٽ [[جرمني جو روڊولف پهريون|جرمني جي روڊولف پهرئين]] هٿان شڪست کان پوءِ ختم ٿي وئي.<ref>Lonnie Johnson 23</ref> ان کان پوءِ [[پهرين مهاڀاري جنگ]] تائين آسٽريا جي تاريخ وڏي حد تائين ان جي حڪمران خاندان، [[هابسبرگ خاندان|هابسبرگن]]، جي تاريخ سان ڳنڍيل رهي. [[File:HRR 14Jh.jpg|thumb|[[پاڪ رومي سلطنت]] ۾ 14هين صديءَ دوران هابسبرگ (نارنگي)، لگزمبرگ (واڱڻائي) ۽ ويٽلسباخ (سائو) خاندانن جا علائقا]] 14هين ۽ 15هين صدين دوران [[هابسبرگ بادشاهت|هابسبرگن]] آسٽريا جي ڊچي جي ڀرپاسي وارن ٻين صوبن کي پنهنجي قبضي هيٺ آڻڻ شروع ڪيو. 1438ع ۾ آسٽريا جي ڊيوڪ [[آسٽريا جو البرٽ پنجون|البرٽ پنجين]] کي پنهنجي سهري، شهنشاهه [[سگسمنڊ، پاڪ رومي شهنشاهه|سگسمنڊ]] جو جانشين چونڊيو ويو. جيتوڻيڪ البرٽ پاڻ رڳو هڪ سال حڪمران رهيو، پر ان کان پوءِ فقط هڪ استثنا کي ڇڏي، [[پاڪ رومي سلطنت]] جا سمورا شهنشاهه هابسبرگ خاندان سان تعلق رکندا هئا. هابسبرگن پنهنجي موروثي علائقن کان پري به نوان علائقا حاصل ڪرڻ شروع ڪيا. 1477ع ۾ شهنشاهه [[فريڊرڪ ٽيون، پاڪ رومي شهنشاهه|فريڊرڪ ٽئين]] جي اڪيلي پٽ آرچڊيوڪ [[ميڪسميلين پهريون، پاڪ رومي شهنشاهه|ميڪسميلين]]، [[برگنڊي جي ڪائونٽي|برگنڊي]] جي وارثياڻي ماريا سان شادي ڪئي، جنهن جي نتيجي ۾ [[نيدرلينڊز]] جو گهڻو حصو هابسبرگ خاندان جي قبضي هيٺ اچي ويو.<ref name="johnson 25">Lonnie Johnson 25</ref><ref name="brook 11">Brook-Shepherd 11</ref> 1496ع ۾ سندس پٽ [[فلپ پهريون، ڪاسٽيل جو بادشاهه|فلپ دي فيئر]]، [[جوانا آف ڪاسٽيل|جوانا]] سان شادي ڪئي، جيڪا [[ڪاسٽيل جو تاج|ڪاسٽيل]] ۽ [[اراگون جو تاج|اراگون]] جي وارثياڻي هئي. ان شاديءَ جي نتيجي ۾ اسپين ۽ ان سان لاڳاپيل اطالوي، آفريڪي، [[فلپائن|ايشيائي]] ۽ [[نئين دنيا]] جا علائقا پڻ هابسبرگن جي حڪمرانيءَ جي دائري ۾ اچي ويا.<ref name="johnson 25"/><ref name="brook 11"/> 1526ع ۾ [[موهاچ جي جنگ]] کان پوءِ [[بوهيميا]] ۽ [[هنگري]] جو اهو حصو، جنهن تي عثمانين قبضو نه ڪيو هو، آسٽريائي حڪمرانيءَ هيٺ اچي ويو.<ref>Lonnie Johnson 26</ref> هنگري ڏانهن [[عثماني–هنگري جنگيون|عثماني توسيع]] سبب هابسبرگن ۽ عثمانين وچ ۾ [[عثماني–هابسبرگ جنگيون|بار بار جنگيون]] ٿيون، جن مان 1593ع کان 1606ع تائين جاري رهندڙ [[ڊگهي جنگ (عثماني جنگيون)|ڊگهي جنگ]] خاص طور اهم هئي. ترڪن [[اسٽيريا]] ۾ لڳ ڀڳ 20 ڀيرا حملا ڪيا،<ref>"'' The Catholic encyclopedia''". Charles George Herbermann (1913). Robert Appleton company.</ref> جن مان ڪجهه حملن کي ذريعن ۾ ”ساڙڻ، ڦرلٽ ڪرڻ ۽ هزارين ماڻهن کي غلام بڻائي وٺي وڃڻ“ طور بيان ڪيو ويو آهي.<ref>"''[https://books.google.com/books?id=8-ARAAAAYAAJ&pg=PA560 Bentley's miscellany] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240312192545/https://books.google.com/books?id=8-ARAAAAYAAJ&pg=PA560#v=onepage&q&f=false |date=12 March 2024 }}''". Charles Dickens, William Harrison Ainsworth, Albert Smith (1853).</ref> سيپٽمبر 1529ع جي آخر ۾ عثماني سلطان [[سليمان اعظم]] [[ويانا جو محاصرو (1529)|ويانا جو پهريون محاصرو]] شروع ڪيو، جيڪو ناڪام رهيو؛ عثماني تاريخدانن موجب ان ناڪاميءَ ۾ وقت کان اڳ شروع ٿيل سياري ۽ برفباريءَ پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو. === 17هين ۽ 18هين صديون === [[File:Anonym Entsatz Wien 1683.jpg|thumb|1683ع ۾ ٿيل [[ويانا جي جنگ]]، [[عثماني سلطنت]] جي يورپ ڏانهن اڳڀرائي کي روڪي ڇڏيو.]] [[ليوپولڊ پهريون، پاڪ رومي شهنشاهه|ليوپولڊ پهرئين]] جي ڊگهي حڪمرانيءَ دوران، 1683ع ۾ پولينڊ جي بادشاهه [[جان ٽيون سوبيسڪي]] جي اڳواڻيءَ هيٺ ترڪن خلاف [[ويانا جي جنگ|ويانا جو ڪامياب دفاع]] ڪيو ويو.<ref>Lonnie Johnson 26–28</ref> ان کان پوءِ ٿيل [[عظيم ترڪ جنگ]] جي نتيجي ۾ هنگري جو گهڻو حصو آسٽريا جي قبضي هيٺ اچي ويو. ان انتظام کي 1699ع ۾ ٿيل [[ڪارلووٽس جو معاهدو|ڪارلووٽس جي معاهدي]] ذريعي باضابطه شڪل ڏني وئي. [[چارلس ڇهون، پاڪ رومي شهنشاهه|چارلس ڇهين]] انهن ڪيترين ئي حاصلات تان هٿ کنيو، جيڪي سلطنت گذريل سالن دوران حاصل ڪيون هيون. کيس [[هابسبرگ خاندان]] جي مرداڻي شاهي نسل جي ويجهي خاتمي جو خدشو هو. ان ڪري چارلس ڇهون [[1713ع جي پراگميٽڪ سينڪشن|1713ع جي پراگميٽڪ سينڪشن]] کي تسليم ڪرائڻ جي بدلي ۾ ٻين طاقتن کي علائقائي ۽ سياسي رعايتون ڏيڻ لاءِ تيار هو. ان بندوبست تحت سندس ڌيءَ [[ماريا ٿيريسا]] کي سندس وارث طور تسليم ڪيو ويو. [[پروشيا]] جي عروج سان جرمن علائقن ۾ [[آسٽريا–پروشيا رقابت]] جي شروعات ٿي. آسٽريا، پروشيا ۽ روس سان گڏجي [[پولينڊ جون ورهاستون|پولينڊ جي ٽن ورهاستن]] مان پهرين ۽ ٽين ورهاست ۾ حصو ورتو، جيڪي ترتيبوار 1772ع ۽ 1795ع ۾ ٿيون. === 19هين صدي === {{See also|آسٽريائي سلطنت|آسٽريا-هنگري}} [[File:Congress of Vienna.PNG|thumb|left|[[ويانا ڪانگريس]] 1814ع–1815ع ۾ منعقد ٿي. ڪانگريس جو مقصد [[فرانسيسي انقلابي جنگيون|فرانسيسي انقلابي جنگين]]، [[نيپولين جون جنگيون|نيپولين جي جنگين]] ۽ [[پاڪ رومي سلطنت]] جي خاتمي سبب پيدا ٿيل ڪيترن ئي مسئلن کي حل ڪرڻ هو.]] آسٽريا پهرين ۽ ٻي اتحاد جي حصي طور [[انقلابي فرانس]] خلاف جنگين ۾ شامل ٿيو ۽ ان کان پوءِ [[نيپولين جون جنگيون|نيپولين جي جنگين]] ۾ پڻ حصو ورتائين. 1792ع کان 1801ع تائين آسٽريائي فوجن کي 754,700 جاني نقصان برداشت ڪرڻا پيا.<ref>Clodfelter</ref> آسٽريا ۽ پاڪ رومي سلطنت جي هابسبرگ حڪمرانن کي [[نيپولين بوناپارٽ]] هٿان لڳاتار شڪستن کي منهن ڏيڻو پيو. نيپولين پاران فرانسيسي سلطنت قائم ڪرڻ کان پوءِ پنهنجي شاهي خاندان جي حيثيت محفوظ رکڻ لاءِ 1804ع ۾ [[آسٽريائي سلطنت]] قائم ڪئي وئي،<ref>Lonnie Johnson 34</ref> ۽ نيپولين کي سندن اڳوڻي شاهي تخت تي دعويٰ ڪرڻ کان روڪڻ لاءِ 1806ع ۾ [[پاڪ رومي سلطنت]] کي ختم ڪيو ويو. 1814ع ۾ آسٽريا انهن اتحادي فوجن جو حصو هو، جن فرانس تي حملو ڪري [[نيپولين جون جنگيون]] پڄاڻيءَ تائين پهچايون. 1815ع جي [[ويانا ڪانگريس]] کان پوءِ آسٽريائي سلطنت يورپ جي چئن غالب طاقتن مان هڪ ۽ تسليم ٿيل [[عظيم طاقت]] طور سامهون آئي. ساڳئي سال آسٽريا جي صدارت هيٺ [[جرمن ڪنفيڊريشن]] ({{Lang|de|Deutscher Bund}}) قائم ڪئي وئي. حل نه ٿيل سماجي، سياسي ۽ قومي اختلافن سبب جرمن علائقا [[1848ع جا انقلاب|1848ع جي انقلابن]] جي لپيٽ ۾ آيا، جن جو هڪ اهم مقصد متحد جرمني قائم ڪرڻ هو.<ref name="johnson 36">Johnson 36</ref> [[File:Deutscher Bund.svg|thumb|[[جرمن ڪنفيڊريشن]] ۽ ان جي 39 خودمختيار ميمبر رياستن جو نقشو]] جرمنيءَ جي اتحاد بابت مختلف تجويزون موجود هيون، جن ۾ [[ننڍو جرمني ۽ وڏو جرمني|وڏو جرمني]]، [[گريٽر آسٽريا جون گڏيل رياستون|وڏو آسٽريا]] يا آسٽريا کان سواءِ جرمن ڪنفيڊريشن شامل هيون. 1864ع ۾ آسٽريا ۽ پروشيا گڏجي [[ڊينمارڪ]] خلاف جنگ ڪئي ۽ [[شليسويگ]] ۽ [[هولسٽائن]] جون ڊچيون ڊينمارڪ جي قبضي کان آزاد ڪرايون. ٻنهي طاقتن وچ ۾ انهن ڊچين جي انتظام بابت اتفاق نه ٿي سگهيو، جنهن جي نتيجي ۾ 1866ع ۾ [[آسٽريا-پروشيا جنگ]] لڳي. [[ڪونيگريٽس جي جنگ]] ۾ پروشيا هٿان شڪست کان پوءِ<ref name="johnson 36"/> آسٽريا کي جرمن ڪنفيڊريشن ڇڏڻي پئي ۽ ان کان پوءِ هن جرمن سياست ۾ اڳوڻو ڪردار ادا نه ڪيو.<ref name="johnson 55">Lonnie Johnson 55</ref><ref>Schulze 233</ref> آسٽريا جي هابسبرگ بادشاهت پنهنجي جرمن ٻولي ڳالهائيندڙ علائقن کي [[جرمني جو اتحاد|1871ع ۾ قائم ٿيل جرمن سلطنت]] ۾ شامل ڪرڻ ۽ پنهنجي غير جرمن ٻولي ڳالهائيندڙ علائقن تان دستبردار ٿيڻ لاءِ تيار نه هئي، تنهنڪري نئين سلطنت جو تاج پروشيا جي بادشاهه [[فريڊرڪ ولهيلم چوٿون]] کي پيش ڪيو ويو. دٻايل [[1848ع جو هنگري انقلاب|1848ع جي هنگري انقلاب]] کان پوءِ رهجي ويل مسئلن کي حل ڪرڻ لاءِ 1867ع ۾ [[1867ع جو آسٽريا-هنگري ٺاهه|آسٽريا-هنگري ٺاهه]]، جنهن کي ''آؤسگلائخ'' پڻ چيو وڃي ٿو، ڪيو ويو. ان تحت [[فرانز جوزف پهريون]] جي سربراهيءَ هيٺ [[آسٽريائي سلطنت]] ۽ [[هنگري جي بادشاهت]] تي ٻڌل ٻٽي بادشاهت قائم ٿي.<ref>Lonnie Johnson 59</ref> هن گهڻ نسلي [[آسٽريا-هنگري]] سلطنت ۾ [[جرمن]]، [[هنگريائي]]، ڪروئيشيائي، چيڪ، [[پولش ماڻهو|پولش]]، [[روسين]]، سرب، سلوواڪ، سلووين ۽ يوڪريني قومن سان گڏ اطالوي ۽ روماني آباديءَ جون وڏيون برادريون پڻ شامل هيون. قومپرست تحريڪن جي عروج واري دور ۾ آسٽريا-هنگري جهڙي گهڻ نسلي سلطنت تي حڪمراني ڪرڻ ڏينهون ڏينهن وڌيڪ ڏکيو ٿيندو ويو، جنهن سبب حڪومت کي وڌايل ڳجهي پوليس تي گهڻو ڀاڙڻو پيو. تنهن هوندي به آسٽريائي حڪومت ڪجهه معاملن ۾ مختلف قومن کي سهولتون ڏيڻ جي ڪوشش ڪئي. مثال طور، [[سسلائٿينيا]] جا قانون ۽ حڪم شايع ڪندڙ ''رائخس گيزيٽس بلاٽ'' اٺن ٻولين ۾ جاري ٿيندو هو؛ جڏهن تہ سڀني قومي گروهن کي پنهنجي ٻوليءَ ۾ اسڪول هلائڻ ۽ سرڪاري آفيسن ۾ پنهنجي مادري ٻولي استعمال ڪرڻ جو حق حاصل هو. [[File:Austria Hungary ethnic.svg|thumb|[[آسٽريا-هنگري]] جو نسلي نقشو، 1910ع]] مختلف سماجي طبقن سان تعلق رکندڙ ڪيترن ئي آسٽريائي جرمنن، جن ۾ [[جارج ريٽر فون شونيرر]] پڻ شامل هو، آسٽريائي جرمنن ۾ جرمن نسلي سڃاڻپ مضبوط ڪرڻ ۽ آسٽريا کي جرمنيءَ سان ملائڻ (''[[آنشلوس]]'') جي اميد سان [[آسٽريا ۾ جرمن قومپرستي|پين-جرمنزم]] جي ڀرپور حمايت ڪئي.<ref name="DPSO">{{Cite web|date=2000|title=Das politische System in Österreich (The Political System in Austria)|url=http://www.politischebildung.at/upload/polsystem.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20140423112116/http://www.politischebildung.at/upload/polsystem.pdf|archive-date=23 April 2014|access-date=9 July 2014|publisher=Austrian Federal Press Service|page=24|language=de|location=Vienna}}</ref> [[ڪارل لوئيگر]] جهڙن ڪجهه آسٽريائين پڻ پنهنجي سياسي مقصدن کي اڳتي وڌائڻ لاءِ پين-جرمنزم کي عواميت پسنديءَ جي هڪ صورت طور استعمال ڪيو. جيتوڻيڪ بسمارڪ جي پاليسين آسٽريا ۽ آسٽريائي جرمنن کي جرمنيءَ کان ٻاهر رکيو، تڏهن به ڪيترائي آسٽريائي پين-جرمن قومپرست کيس پنهنجو مثالي اڳواڻ سمجهندا هئا. اهي جرمن شهنشاهه [[ولهيلم پهريون، جرمن شهنشاهه|ولهيلم پهرئين]] جي پسنديده گل طور مشهور نيرا ڪارن فلاور پنهنجن ڪوٽن جي بٽڻن ۾ لڳائيندا هئا ۽ جرمن قومي رنگن، ڪاري، ڳاڙهي ۽ پيلي، جون نشانيون پڻ پائيندا هئا. آسٽريائي اسڪولن ۾ انهن ٻنهي نشانين تي عارضي پابندي به لڳائي وئي، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن کي گهڻ نسلي سلطنت خلاف ناراضگيءَ جي اظهار طور استعمال ڪيو ويندو هو.<ref>{{Cite book|last=Unowsky|first=Daniel L.|title=The Pomp and Politics of Patriotism: Imperial Celebrations in Habsburg Austria, 1848–1916|publisher=Purdue University Press|date=2005|page=157}}</ref> آسٽريا کي جرمنيءَ کان ڌار رکڻ سبب ڪيترن آسٽريائين لاءِ قومي سڃاڻپ جو مسئلو پيدا ٿيو. ان صورتحال بابت سوشل ڊيموڪريٽ اڳواڻ [[اوٽو بائوئر]] چيو تہ اها ”اسان جي آسٽريائي ۽ جرمن ڪردار وچ ۾ ڇڪتاڻ“ هئي.<ref>Evan Burr Bukey, Hitler's Austria: Popular Sentiment in the Nazi Era, 1938–1945, p. 6</ref> آسٽريا-هنگري سلطنت ۾ آسٽريائي جرمنن ۽ ٻين نسلي گروهن وچ ۾ پڻ ڇڪتاڻ موجود هئي. ڪيترائي آسٽريائي، خاص طور پين-جرمن تحريڪن سان لاڳاپيل ماڻهو، جرمن نسلي سڃاڻپ کي وڌيڪ مضبوط ڪرڻ جا حامي هئا ۽ اميد رکندا هئا تہ سلطنت جي خاتمي کان پوءِ [[آنشلوس|آسٽريا جو جرمنيءَ سان الحاق]] ممڪن ٿي سگهندو.<ref>Brigitte Hamann, Hitler's Vienna: A Portrait of the Tyrant as a Young Man, p. 394</ref> ڪيترن آسٽريائي پين-جرمن قومپرستن وزيراعظم [[ڪائونٽ ڪازيمير فيلڪس باديني|ڪازيمير ڪائونٽ باديني]] جي 1897ع واري ٻوليءَ بابت فرمان خلاف سخت احتجاج ڪيو. ان فرمان تحت بوهيميا ۾ جرمن ۽ چيڪ ٻولين کي گڏيل سرڪاري ٻولين جو درجو ڏنو ويو ۽ نون سرڪاري عملدارن لاءِ ٻنهي ٻولين ۾ رواني لازمي قرار ڏني وئي. عملي طور ان جو مطلب اهو هو تہ سرڪاري ملازمتن ۾ چيڪ ماڻهن جي ڀرتيءَ جا امڪان وڌيڪ ٿي ويا، ڇاڪاڻ⁠تہ وچولي طبقي جا گهڻا چيڪ جرمن ٻولي ڳالهائي سگهندا هئا، جڏهن تہ جرمن ٻولي ڳالهائيندڙن ۾ چيڪ ٻولي ڄاڻندڙن جو تناسب گهٽ هو. [[الٽرامونٽانزم|الٽرامونٽين]] ڪيٿولڪ سياستدانن ۽ پادرين طرفان هن سڌاري جي حمايت جي ردعمل ۾ ''[[روم کان پري]]'' تحريڪ شروع ٿي، جنهن جي شروعات شونيرر جي حامين ڪئي ۽ جنهن ”جرمن“ عيسائين کي رومن ڪيٿولڪ چرچ ڇڏڻ جي اپيل ڪئي.<ref>{{cite news|last=Suppan|title='Germans' in the Habsburg Empire|publisher=The Germans and the East|date=2008|pages=164, 172}}</ref> === 20هين صديءَ جي شروعات === {{See also|جرمن-آسٽريا جي جمهوريه|پهرين آسٽريائي جمهوريه}} [[عثماني سلطنت]] ۾ [[ٻئي آئيني دور]] جي شروعات کان پوءِ، آسٽريا-هنگري ان موقعي مان فائدو وٺندي 1908ع ۾ [[آسٽريا-هنگري ۾ بوسنيا ۽ هرزيگووينا|بوسنيا ۽ هرزيگووينا]] کي پنهنجي سلطنت ۾ ضم ڪري ڇڏيو.<ref>{{Cite web|title=The Annexation of Bosnia-Herzegovina 1908|url=https://www.mtholyoke.edu/acad/intrel/boshtml/bos127.htm|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130323152047/https://www.mtholyoke.edu/acad/intrel/boshtml/bos127.htm|archive-date=23 March 2013|access-date=25 March 2013|publisher=Mtholyoke.edu}}</ref> 1914ع ۾ [[سراييوو]] ۾ بوسنيائي سرب [[گاوريلو پرنسپ]] هٿان آرچڊيوڪ [[آسٽريا جو فرانز فرڊيننڊ|فرانز فرڊيننڊ جي قتل]]<ref>Johnson 52–54</ref> کي آسٽريا جي اهم سياستدانن ۽ فوجي جنرلن شهنشاهه کي سربيا خلاف جنگ جو اعلان ڪرڻ لاءِ قائل ڪرڻ جي بنياد طور استعمال ڪيو. ان فيصلي [[پهرين مهاڀاري جنگ]] شروع ٿيڻ جي خطري کي وڌايو ۽ نيٺ جنگ ڇڙي پئي، جنهن جي پڄاڻيءَ تي آسٽريا-هنگري سلطنت ٽٽي وئي. پهرين مهاڀاري جنگ ۾ ڏهه لک کان وڌيڪ آسٽريا-هنگري فوجي مارجي ويا.<ref>{{Cite book|last1=Grebler|first1=Leo|title=The Cost of the World War to Germany and Austria-Hungary|last2=Winkler|first2=Wilhelm|publisher=Yale University Press|orig-date=1940|isbn=0-598-94106-1|date=2006-02-17}}</ref> [[File:German Austria (1918) en.svg|thumb|upright=1.4|1918ع ۾ [[جرمن-آسٽريا]] پاران دعويٰ ڪيل جرمن ٻولي ڳالهائيندڙ صوبا. بعد ۾ قائم ٿيل آسٽريا جي ٻي جمهوريه جي سرحد ڳاڙهي ليڪ سان ڏيکاريل آهي.]] 21 آڪٽوبر 1918ع تي شاهي آسٽريا جي پارليامينٽ ''رائخسراٽ'' جا چونڊيل جرمن ميمبر ويانا ۾ گڏ ٿيا ۽ جرمن-آسٽريا جي عارضي قومي اسيمبلي (''Provisorische Nationalversammlung für Deutschösterreich'') قائم ڪيائون. 30 آڪٽوبر تي اسيمبليءَ ''شٽاٽسراٽ'' نالي حڪومت مقرر ڪري [[جرمن-آسٽريا جي جمهوريه]] قائم ڪئي. شهنشاهه هن نئين حڪومت کي اٽليءَ سان رٿيل جنگبندي بابت فيصلي ۾ شريڪ ٿيڻ جي دعوت ڏني، پر حڪومت ان معاملي ۾ حصو وٺڻ کان پاسو ڪيو.<ref>{{Cite book|last=Shepard|first=Gordon|title=The Austrians|date=1996|publisher=Avalon Publishing Group Inc.|isbn=978-0-7867-3066-7}}</ref> نتيجي طور 3 نومبر 1918ع تي جنگ جي خاتمي جي ذميواري رڳو شهنشاهه ۽ سندس حڪومت تي رهي. 11 نومبر تي شهنشاهه، پراڻي ۽ نئين حڪومتن جي وزيرن جي صلاح تي، اعلان ڪيو تہ هو هاڻي رياستي معاملن ۾ حصو نه وٺندو. 12 نومبر تي جرمن-آسٽريا قانوني طور پاڻ کي جمهوري جمهوريه ۽ نئين جرمن جمهوريه جو حصو قرار ڏنو. 10 نومبر 1920ع تي منظور ٿيل آئين تحت ''شٽاٽسراٽ'' جو نالو بدلائي ''بُنڊس ريگيرونگ'' (وفاقي حڪومت) ۽ ''نيشنل فرزاملونگ'' جو نالو ''نيشنل راٽ'' (قومي ڪائونسل) رکيو ويو.<ref>{{Cite web|title=Austria: notes|url=http://www.archontology.org/nations/austria/au_rep1/01_laws.php|access-date=4 February 2021|website=Archontology|archive-date=16 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210416090109/http://www.archontology.org/nations/austria/au_rep1/01_laws.php|url-status=live}}</ref> 1919ع جي [[سينٽ جرمين جو معاهدو|سينٽ جرمين جي معاهدي]] (۽ هنگري لاءِ 1920ع جي [[ٽريانون جو معاهدو|ٽريانون جي معاهدي]]) وچ يورپ جي انهيءَ نئين سياسي بندوبست جي تصديق ۽ استحڪام ڪيو، جيڪو وڏي حد تائين نومبر 1918ع ۾ وجود ۾ اچي چڪو هو. ان بندوبست تحت نيون رياستون قائم ٿيون ۽ موجوده رياستن جون سرحدون تبديل ڪيون ويون. آسٽريا-هنگري جا جرمن ٻولي ڳالهائيندڙ آسٽريائي علائقا محدود ٿي هڪ ننڍڙي رياست، جرمن-آسٽريا جي جمهوريه (جرمن: ''Republik Deutschösterreich'')، تائين رهجي ويا؛ البت گهڻو ڪري جرمن ٻولي ڳالهائيندڙ [[ڏکڻ ٽيرول]] ان ۾ شامل نه ڪيو ويو.<ref>{{Citation|last=Moos|first=Carlo|title=A Land on the Threshold. South Tyrolean Transformations, 1915–2015|pages=27–39|date=2017|editor-last=Georg Grote and Hannes Obermair|contribution=Südtirol im St. Germain-Kontext|place=Oxford-Berne-New York|publisher=Peter Lang|isbn=978-3-0343-2240-9}}</ref><ref>In Habsburg Austria-Hungary, "German-Austria" was an unofficial term for the areas of the empire inhabited by Austrian Germans.</ref><ref>Alfred D. Low, ''The Anschluss Movement, 1918–1919, and the Paris Peace Conference'', pp. 135–138.</ref> آسٽريا جي جرمنيءَ سان الحاق جي خواهش ان وقت آسٽريا ۽ جرمني ٻنهي جي مختلف سماجي طبقن ۾ وڏي پيماني تي موجود هئي.<ref>Alfred D. Low, ''The Anschluss Movement, 1918–1919, and the Paris Peace Conference'', pp. 3–4</ref> 12 نومبر تي جرمن-آسٽريا کي جمهوريه قرار ڏنو ويو ۽ سوشل ڊيموڪريٽ [[ڪارل رينر]] کي عارضي چانسلر مقرر ڪيو ويو. ساڳئي ڏينهن تيار ڪيل عارضي آئين جي شق 1 ۾ چيو ويو تہ ”جرمن-آسٽريا هڪ جمهوري جمهوريه آهي“، جڏهن تہ شق 2 ۾ چيو ويو تہ ”جرمن-آسٽريا جرمن رائخ جو اڻٽٽ حصو آهي“.<ref>Mary Margaret Ball, ''Post-war German-Austrian Relations: The Anschluss Movement, 1918–1936'', pp. 11–15</ref> [[سينٽ جرمين جو معاهدو|سينٽ جرمين جي معاهدي]] ۽ [[ورسائي جو معاهدو|ورسائي جي معاهدي]] آسٽريا ۽ جرمنيءَ جي اتحاد تي واضح پابندي لاڳو ڪئي.<ref>Roderick Stackelberg, ''Hitler's Germany: Origins, Interpretations, Legacies'', pp. 161–162</ref><ref>{{Cite web|title=Treaty of Peace between the Allied and Associated Powers and Austria; Protocol, Declaration and Special Declaration [1920&#93; ATS 3|url=http://www.austlii.edu.au/au/other/dfat/treaties/1920/3.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20000917221810/http://www.austlii.edu.au/au/other/dfat/treaties/1920/3.html|archive-date=17 September 2000|access-date=15 June 2011|publisher=Austlii.edu.au}}</ref> انهن معاهدن جرمن-آسٽريا کي پنهنجو نالو بدلائي ”آسٽريا جي جمهوريه“ رکڻ لاءِ پڻ پابند ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ [[پهرين آسٽريائي جمهوريه]] وجود ۾ آئي.<ref>Mary Margaret Ball, ''Post-war German-Austrian Relations: The Anschluss Movement, 1918–1936'', pp. 18–19</ref><ref>Montserrat Guibernau, ''The Identity of Nations'', pp. 70–75</ref> 30 لک کان وڌيڪ جرمن ٻولي ڳالهائيندڙ آسٽريائي نئين آسٽريائي جمهوريه جي سرحدن کان ٻاهر رهجي ويا ۽ نئين قائم ٿيل يا وڌايل رياستن [[چيڪوسلوواڪيا]]، [[يوگوسلاويا]]، [[هنگري]] ۽ اٽليءَ ۾ اقليتن جي حيثيت سان رهڻ لڳا.<ref>Brook-Shepherd 246</ref> انهن علائقن ۾ [[ڏکڻ ٽيرول]] ۽ [[جرمن بوهيميا]] پڻ شامل هئا. جرمن بوهيميا ۽ [[سوڊيٽن لينڊ]] جي حيثيت بعد ۾ [[ٻي مهاڀاري جنگ]] کان اڳ ۽ ان دوران اهم سياسي مسئلو بڻجي وئي.<ref name="a1">Brook-Shepherd 245</ref> آسٽريا ۽ [[يوگوسلاويا جي بادشاهت]] جي وچ واري سرحد جو فيصلو آڪٽوبر 1920ع ۾ ٿيل [[ڪارينٿيا ريفرنڊم]] ذريعي ڪيو ويو. ان جي نتيجي ۾ اڳوڻي آسٽريا-هنگري تاجي علائقي [[ڪارينٿيا]] جو وڏو حصو آسٽريا کي مليو. اهڙيءَ ريت ٻنهي ملڪن جي سرحد [[ڪاراونڪس]] جبلن جي قطار تي مقرر ٿي، جڏهن تہ سلووين آباديءَ جو هڪ وڏو حصو آسٽريا اندر رهجي ويو. === جنگين جي وچ وارو دور ۽ ٻي عالمي جنگ === {{See also|پهرين آسٽريائي جمهوريه|آسٽريا جي وفاقي رياست|آنشلوس|نازي جرمنيءَ اندر آسٽريا|آسٽريا ۾ يهودين جي تاريخ#آسٽريا ۾ هولوڪاسٽ}} جنگ کان پوءِ مهانگائي سبب ڪروني، جيڪا اڃا تائين آسٽريا جي ڪرنسي هئي، جي قدر گهٽجڻ شروع ٿي. 1922ع جي سرءُ ۾ آسٽريا کي [[قومن جي ليگ]] جي نگرانيءَ هيٺ هڪ بين الاقوامي قرض ڏنو ويو.<ref>Brook-Shepherd 257–258</ref> هن قرض جو مقصد ملڪ کي ڏيوالپڻي کان بچائڻ، ڪرنسي کي مستحڪم ڪرڻ ۽ آسٽريا جي مجموعي معاشي حالت بهتر ڪرڻ هو. قرض جي شرطن سبب آسٽريا جي اقتصادي پاليسين تي قومن جي ليگ جي نگراني وڌي وئي. 1925ع ۾ ''[[آسٽريائي شلنگ]]'' متعارف ڪرايو ويو، جنهن ڪروني کي 10,000:1 جي شرح سان بدلائي ڇڏيو. ان جي استحڪام سبب ان کي بعد ۾ ”الپائن ڊالر“ جو لقب ڏنو ويو. 1925ع کان 1929ع تائين معيشت ٿوري عرصي لاءِ بهتر رهي، پر [[1929ع وارو وال اسٽريٽ ڪراش|بليڪ ٽيوزڊي]] کان پوءِ شديد بحران جي ويجهو پهچي وئي. [[پهرين آسٽريائي جمهوريه]] 1933ع تائين قائم رهي، جڏهن چانسلر [[اينگلبرٽ ڊولفُس]]، جنهن عمل کي هن [[پارليامينٽ جو پاڻمرادو خاتمو|”پارليامينٽ جو پاڻمرادو خاتمو“]] سڏيو، هڪ آمرانه نظام قائم ڪيو جيڪو [[اطالوي فاشزم]] ڏانهن مائل هو.<ref name="johnson 104">Lonnie Johnson 104</ref><ref name="brook 269">Brook-Shepherd 269–270</ref> ان وقت جون ٻه وڏيون سياسي قوتون، سوشل ڊيموڪريٽ ۽ قدامت پسند، پنهنجون نيم فوجي تنظيمون رکنديون هيون.<ref name="Brook-Shepherd 261">Brook-Shepherd 261</ref> سوشل ڊيموڪريٽن جي ''[[ريپبليڪانيشر شوتس بُنڊ]]'' کي غيرقانوني قرار ڏنو ويو، پر اها اڃا تائين سرگرم هئي،<ref name="Brook-Shepherd 261"/> ۽ 12 کان 15 فيبروري 1934ع تائين [[آسٽريائي گهرو ويڙهه]] ٿي.<ref name="johnson 104"/><ref name="brook 269"/><ref name="johnson 107">Johnson 107</ref> فيبروري 1934ع ۾ ''شوتس بُنڊ'' جي ڪيترن ميمبرن کي ڦاسي ڏني وئي،<ref>Brook-Shepherd 283</ref> سوشل ڊيموڪريٽڪ پارٽي تي پابندي لڳائي وئي ۽ ان جا ڪيترائي ميمبر قيد ٿيا يا ملڪ ڇڏڻ تي مجبور ٿيا.<ref name="johnson 107"/> 1 مئي 1934ع تي [[آسٽروفاشزم|آسٽروفاشسٽن]] نئون آئين (''Maiverfassung'') نافذ ڪيو، جنهن ڊولفُس جي اختيارن کي وڌيڪ مضبوط ڪيو، پر 25 جولاءِ تي هو [[آسٽريائي نازي]]ن جي [[جولاءِ پُچ]] واري بغاوت جي ڪوشش دوران قتل ڪيو ويو.<ref>Lonnie Johnson 109</ref><ref>Brook-Shepherd 292</ref> [[File:Bundesarchiv Bild 183-1987-0922-500, Wien, Heldenplatz, Rede Adolf Hitler.jpg|thumb|[[ايڊولف هٽلر]] 1938ع ۾ ويانا جي [[هيلڊن پلاٽس]] ۾ تقرير ڪندي]] سندس جانشين [[ڪرٽ شوشنيگ]] آسٽريا کي هڪ ”جرمن رياست“ سمجهندو هو ۽ آسٽريائين کي ”بهتر جرمن“ قرار ڏيندو هو، پر هو آسٽريا جي آزادي برقرار رکڻ جو حامي هو.<ref>{{Cite book|last=Ryschka|first=Birgit|title=Constructing and Deconstructing National Identity: Dramatic Discourse in Tom Murphy's The Patriot Game and Felix Mitterer's in Der Löwengrube|date=1 January 2008|publisher=Peter Lang|isbn=978-3-631-58111-7}}</ref> هن 9 مارچ 1938ع تي اعلان ڪيو تہ آسٽريا جي جرمنيءَ کان آزاديءَ بابت [[ريفرينڊم]] 13 مارچ تي ڪرايو ويندو. ==== نازي حڪمراني ==== 12 مارچ 1938ع تي آسٽريائي نازين حڪومت تي قبضو ڪري ورتو، جڏهن تہ جرمن فوجون ملڪ ۾ داخل ٿي ويون، جنهن سبب شوشنيگ جو ريفرينڊم نه ٿي سگهيو.<ref name="johnson 112">Lonnie Johnson 112–113</ref> 13 مارچ 1938ع تي آسٽريا جو جرمنيءَ سان ''[[آنشلوس]]''، يعني الحاق، سرڪاري طور اعلان ڪيو ويو. ٻن ڏينهن کان پوءِ آسٽريا ڄائو [[ايڊولف هٽلر]] ويانا جي [[هيلڊن پلاٽس]] ۾ پنهنجي وطن جي ”باقي [[نازي جرمني|جرمن رائخ]] سان ٻيهر اتحاد“ جو اعلان ڪيو. اپريل 1938ع ۾ هڪ ريفرينڊم ڪرايو ويو، جنهن ذريعي جرمنيءَ سان الحاق جي تصديق ڪئي وئي. 10 اپريل 1938ع تي جرمنيءَ ۾، جنهن ۾ تازو ضم ڪيل آسٽريا پڻ شامل هو، پارلياماني چونڊون ڪرايون ويون. اهي نازي حڪمرانيءَ هيٺ رائخسٽيگ جون آخري چونڊون هيون ۽ عملي طور هڪ سوال واري ريفرينڊم جي صورت ۾ هيون، جنهن ۾ ووٽرن کان 813 ميمبرن واري رائخسٽيگ لاءِ نازي پارٽيءَ جي هڪ ئي فهرست ۽ آسٽريا جي الحاق بابت منظوري پڇي وئي. يهودين، روما ۽ سنتي ماڻهن کي ووٽ ڏيڻ جي اجازت نه هئي.<ref>Robert Gellately, Social Outsiders in Nazi Germany, (2001), p. 216</ref> سرڪاري انگن موجب ٽرن آئوٽ 99.5٪ هو ۽ 98.9٪ ووٽن ”ها“ ۾ وڌا. آسٽريا ۾ 4,484,475 اهل ووٽرن مان سرڪاري طور 99.71٪ ووٽنگ ۾ حصو ورتو ۽ 99.73٪ ووٽ الحاق جي حق ۾ هئا.<ref name="test">[[1938 German election and referendum]]</ref> جيتوڻيڪ آسٽريا جي ڪيترن علائقن ۾ ''آنشلوس'' جي حمايت موجود هئي، پر جرمن فوجن جو هر هنڌ هڪجهڙي جوش سان استقبال نه ٿيو، خاص طور [[ويانا]] ۾، جتي آسٽريا جي سڀ کان وڏي يهودي آبادي رهندي هئي.<ref>Evan Burr Bukey, Hitler's Austria: Popular Sentiment in the Nazi Era, 1938–1945, p. 33</ref> تنهن هوندي به، پروپيگنڊا، دٻاءَ ۽ نتيجن ۾ هٿ چراند جي باوجود، ''آنشلوس'' لاءِ حقيقي ۽ وڏي حمايت پڻ موجود هئي،<ref>Ian Kershaw (2001) Hitler 1936-1945" Nemesis, p.83</ref> ڇاڪاڻ⁠تہ آسٽريا ۽ جرمنيءَ جي ڪيترن جرمنن ان کي سڀني جرمنن جي هڪ رياست ۾ دير سان ٿيندڙ اتحاد جي مڪمل ٿيڻ طور ڏٺو.<ref>Roderick Stackelberg, Hitler's Germany: Origins, Interpretations, Legacies, p.170</ref> [[File:OstmarkMap.png|thumb|upright=1.25|1941ع ۾ آسٽريا، جڏهن ان کي ”[[اوستمارڪ (آسٽريا)|اوستمارڪ]]“ سڏيو ويندو هو]] 13 مارچ 1938ع تي آسٽريا [[ٽئين رائخ]] ۾ ضم ٿي ويو ۽ هڪ آزاد ملڪ طور وجود وڃائي ويٺو. آسٽريائي يهودين جي ملڪيت جي [[آريائيزيشن (نازيت)|آريائيزيشن]] مارچ جي وچ ڌاري ئي شروع ٿي وئي. شروعاتي مرحلي کي ”جهنگلي“ يعني غيرقانوني آريائيزيشن چيو ويندو هو، پر جلد ئي ان کي قانوني ۽ بيوروڪريٽڪ طريقي سان منظم ڪيو ويو ته جيئن يهودي شهرين جي ملڪيت ضبط ڪري سگهجي. ان وقت [[ايڊولف آئخمان]]، جيڪو آسٽريا ۾ وڏو ٿيو هو، ويانا موڪليو ويو ۽ يهودين جي ايذاءَ ۽ جلاوطنيءَ جي ڪارروائين ۾ شامل ڪيو ويو. نومبر 1938ع جي پوگروم، جنهن کي ”[[ڪرسٽال ناخت]]“ پڻ چيو وڃي ٿو، دوران ويانا، ڪلاگنفرٽ، لنز، گراز، سالزبرگ، انسبرڪ ۽ لوئر آسٽريا جي ڪيترن شهرن ۾ يهودين ۽ يهودي ادارن، جن ۾ عبادتگاهون به شامل هيون، تي تشدد وارا حملا ڪيا ويا.<ref>{{Cite web|title=DÖW – Erkennen – Ausstellung – 1938 – Die Verfolgung der österreichischen Juden|url=https://www.doew.at/erkennen/ausstellung/1938/die-verfolgung-der-oesterreichischen-juden|website=doew.at|access-date=21 February 2021|archive-date=6 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220706103854/https://www.doew.at/erkennen/ausstellung/1938/die-verfolgung-der-oesterreichischen-juden|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|title=Jüdische Gemeinde – Wien (Österreich)|url=https://www.xn--jdische-gemeinden-22b.de/index.php/gemeinden/u-z/2087-wien-oesterreich|website=xn—jdische-gemeinden-22b.de|access-date=21 February 2021|archive-date=10 June 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220610035119/https://www.xn--jdische-gemeinden-22b.de/index.php/gemeinden/u-z/2087-wien-oesterreich|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|title=Jewish Vienna|url=https://www.wien.gv.at/english/culture/jewishvienna|website=wien.gv.at|access-date=21 February 2021|archive-date=16 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210416073430/https://www.wien.gv.at/english/culture/jewishvienna/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.zeit.de/2018/11/nationalsozialismus-oesterreich-anschluss-antisemitismus-adolf-eichmann/komplettansicht|title=Hitlers willige Vasallen|newspaper=Die Zeit|date=12 March 2018|access-date=21 February 2021|archive-date=5 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220505105703/https://www.zeit.de/2018/11/nationalsozialismus-oesterreich-anschluss-antisemitismus-adolf-eichmann/komplettansicht|url-status=live|last1=Riedl|first1=Joachim}}</ref><ref>Wolfgang Häusler, ''Das Jahr 1938 und die österreichischen Juden.'' In: Dokumentationsarchiv des österreichischen Widerstandes: "Anschluß" 1938. Vienna, 1988.</ref> [[اوٽو فون هابسبرگ]]، جيڪو نازين جو سخت مخالف ۽ آسٽريا-هنگري جو آخري ولي عهد هو، ان وقت بيلجيم ۾ هو. شوشنيگ کيس ڪجهه حد تائين بادشاهتي متبادل طور به ڏسندو هو. اوٽو ''آنشلوس'' جي کليل مخالفت ڪئي، جنهن سبب نازي حڪومت کيس گهربل شخص قرار ڏنو، سندس ملڪيت ضبط ٿيڻ واري هئي ۽ گرفتار ٿيڻ جي صورت ۾ کيس فوري طور قتل ڪرڻ جو خطرو هو.<ref>Elisabeth Boeckl-Klamper, Thomas Mang, Wolfgang Neugebauer, ''Gestapo-Leitstelle Wien 1938–1945.'' Vienna 2018, {{ISBN|978-3-9024-9483-2}}, pp. 299–305; James Longo, ''Hitler and the Habsburgs: The Fuhrer's Vendetta Against the Austrian Royals'' (2018); Stephan Baier, Eva Demmerle, ''Otto von Habsburg. Die Biografie.'' Amalthea, Wien 2002, {{ISBN|978-3-8500-2486-0}}, p. 122.</ref> 1938ع ۾ نازين آسٽريا جو نالو بدلائي ”[[اوستمارڪ (آسٽريا)|اوستمارڪ]]“ رکيو،<ref name="johnson 112"/> جيڪو 1942ع تائين استعمال ٿيندو رهيو، ان کان پوءِ ان کي ”الپائن ۽ ڊينيوب رائخسگائو“ (''Alpen-und Donau-Reichsgaue'') سڏيو ويو.<ref>{{Cite book|last=Jelavich|first=Barbara|title=Modern Austria: Empire and Republic, 1815–1986|publisher=Cambridge University Press|date=2008|isbn=978-0-521-31625-5|page=227}}</ref><ref>{{Cite book|last=Schmitz-Berning|first=Cornelia|title=Vokabular des Nationalsozialismus|publisher=de Gruyter|date=2007|isbn=978-3-11-019549-1|page=24|language=de}}</ref> جيتوڻيڪ ٽئين رائخ جي ڪل آباديءَ ۾ آسٽريائين جو حصو فقط 8٪ هو،<ref name="dav_art_nazi_past"/> پر ڪيترائي اهم نازي اڳواڻ آسٽريا ڄاوا هئا، جن ۾ [[ايڊولف هٽلر]]، [[ارنسٽ ڪالٽنبرونر]]، [[آرتھر زائس-انڪوارٽ]]، [[فرانز شٽانگل]]، [[الوئيس برونر]]، [[فريڊرڪ رائنر]] ۽ [[اوڊيلو گلوبوچنڪ]] شامل هئا.<ref>Ian Wallace (1999) "German-speaking exiles in Great Britain" Rodopi p.81 ISBN 9789042004153</ref> [[ايس ايس]] جي ميمبرن مان 13٪ کان وڌيڪ ۽ نازي [[قتل گاهه ڪئمپ|قتل گاهه ڪئمپن]] جي عملي مان 40٪ تائين آسٽريائي هئا.<ref name="dav_art_nazi_past">David Art (2006) "The politics of the Nazi past in Germany and Austria" Cambridge University Press p.43 ISBN 9780521856836</ref> [[نازي حڪمراني هيٺ آسٽريا|رائخسگائو]] ۾، مرڪزي [[مائوٿاوزن حراستي ڪئمپ|مائوٿاوزن حراستي ڪئمپ]] کان سواءِ، سڀني صوبن ۾ ڪيترائي ذيلي ڪئمپ هئا، جتي يهودين ۽ ٻين قيدين کي قتل، تشدد ۽ جبري محنت لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو.<ref>Österreichische Historikerkommission, ''Schlussbericht der Historikerkommission der Republik Österreich.'' Volume 1, 2003, pp 85.</ref> ان وقت علائقو اتحادي هوائي جهازن جي شروعاتي ڪارروائيءَ جي حد کان ٻاهر هجڻ سبب هٿيارن جي صنعت وڏي پيماني تي وڌائي وئي، جنهن ۾ حراستي ڪئمپن جي قيدين کان جبري محنت ڪرائي ويندي هئي؛ خاص طور جنگي جهازن، ٽينڪن ۽ ميزائلن جي پيداوار ۾.<ref>Norbert Schausberger, ''Rüstung in Österreich 1938–1945'', Vienna (1970).</ref><ref>{{Cite web|date=26 July 2010|title=Hitlers Schuldendiktat: Wie Hitlers Kriegswirtschaft wirklich lief|url=https://profil.at/home/hitlers-schuldendiktat-wie-hitlers-kriegswirtschaft-273933|publisher=profil.at|access-date=1 April 2021|archive-date=15 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210415232658/https://www.profil.at/home/hitlers-schuldendiktat-wie-hitlers-kriegswirtschaft-273933|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|title=Zwangsarbeit für die Rüstungsindustrie|publisher=KZ-Gedenkstätte Mauthausen|url=https://www.mauthausen-memorial.org/de/Wissen/Das-Konzentrationslager-Mauthausen-1938-1945/Zwangsarbeit-fuer-die-Ruestungsindustrie|website=mauthausen-memorial.org|access-date=21 February 2021|archive-date=16 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210416090110/https://www.mauthausen-memorial.org/de/Wissen/Das-Konzentrationslager-Mauthausen-1938-1945/Zwangsarbeit-fuer-die-Ruestungsindustrie|url-status=live}}</ref> [[آسٽريائي مزاحمت]] جا گهڻا گروهه جلد ئي [[گيسٽاپو]] هٿان ٽوڙيا ويا. [[ڪارل بوريان]] جي گروهه جا ويانا ۾ گيسٽاپو جي مرڪزي دفتر کي ڌماڪي سان اڏائڻ جا منصوبا ظاهر ٿي ويا،<ref>Karl Glanz (2020) ''Die Sozialdemokratie'' p 28</ref> پر بعد ۾ ڦاسي ڏنل پادري [[هائنريخ مائير]] جي اڳواڻيءَ وارو اهم مزاحمتي گروهه [[ٻي عالمي جنگ جا اتحادي|اتحادين]] سان رابطو قائم ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو. هن نام نهاد مائير-ميسنر گروهه اتحادين کي انهن هٿيارن جي ڪارخانن بابت ڄاڻ موڪلي، جتي [[وي-1 اڏامندڙ بم]]، [[وي-2 راڪيٽ]]، [[ٽائيگر پهريون|ٽائيگر ٽينڪ]] ۽ جهاز جهڙوڪ [[ميسرشميٽ بي ايف 109]] ۽ [[ميسرشميٽ مي 163 ڪوميٽ]] تيار ٿيندا هئا. اها ڄاڻ [[آپريشن ڪراس بو]] ۽ [[آپريشن هائڊرا (1943)|آپريشن هائڊرا]] جي ڪاميابيءَ لاءِ اهم هئي، جيڪي [[آپريشن اوورلارڊ]] کان اڳ جون ڪارروايون هيون. آمريڪي ڳجهي اداري [[آفيس آف اسٽريٽجڪ سروسز|او ايس ايس]] سان رابطي ۾ رهندڙ هن گروهه جلد ئي وڏي پيماني تي ٿيندڙ قتلن ۽ [[نازي حراستي ڪئمپون|حراستي ڪئمپن]]، جهڙوڪ [[آشويٽس حراستي ڪئمپ|آشويٽس]]، بابت پڻ معلومات فراهم ڪئي. گروهه جو مقصد نازي جرمنيءَ کي جلد کان جلد جنگ هارائڻ تي مجبور ڪرڻ ۽ هڪ آزاد آسٽريا ٻيهر قائم ڪرڻ هو.<ref>Christoph Thurner (2017) ''The CASSIA Spy Ring in World War II Austria: A History of the OSS's Maier-Messner Group'' p. 35.</ref><ref>Elisabeth Boeckl-Klamper, Thomas Mang, Wolfgang Neugebauer, (2018) ''Gestapo-Leitstelle Wien 1938–1945'' ISBN 9783902494832 p 299–305</ref><ref>Hansjakob Stehle, "Die Spione aus dem Pfarrhaus (German: The spies from the rectory)". In: Die Zeit, 5 January 1996</ref> [[File:KZ Mauthausen.jpg|thumb|1945ع ۾ [[مائوٿاوزن حراستي ڪئمپ]] جي آزادي]] === اتحادي قبضي وارو دور === 13 اپريل 1945ع تي [[سوويت يونين|سوويت]] [[ويانا مهم]] دوران ويانا تي قبضو ٿي ويو، جيڪو ٽئين رائخ جي مڪمل خاتمي کان ٿورو اڳ ٿيو. حملي آور اتحادي طاقتن، خاص طور آمريڪين، هڪ مفروضي ”الپائن قلعي واري آپريشن“ جي امڪان بابت منصوبابندي ڪئي هئي، جنهن تحت نازي قيادت جي آخري مزاحمتي مرڪز جو وڏو حصو آسٽريا جي [[اوڀر الپس]] جي جبلن ۾ قائم ٿيڻ جو انديشو هو. پر ٽئين رائخ جي تيزيءَ سان خاتمي سبب اهڙو منصوبو عملي صورت اختيار نه ڪري سگهيو. [[ڪارل رينر]] ۽ [[ايڊولف شيرف]] ([[آسٽريا جي سوشل ڊيموڪريٽڪ پارٽي|آسٽريا جي سوشلسٽ پارٽي]])، ليوپولڊ ڪنشڪ ([[ڪرسچن سوشل پارٽي (آسٽريا)|ڪرسچن سوشل پارٽي]]) ۽ [[يوهان ڪوپلينيگ]] ([[آسٽريا جي ڪميونسٽ پارٽي]]) 27 اپريل 1945ع تي آزاديءَ جي اعلان ذريعي آسٽريا جي ٽئين رائخ کان علحدگيءَ جو اعلان ڪيو ۽ ساڳئي ڏينهن ويانا ۾ رياستي چانسلر رينر جي سربراهيءَ هيٺ [[عبوري حڪومت]] قائم ڪئي. ان قدم کي فاتح [[ڳاڙهي فوج]] جي منظوري حاصل هئي ۽ [[جوزف اسٽالن]] پڻ ان جي پٺڀرائي ڪئي.<ref name="johnson 135">Lonnie Johnson 135–136</ref> هن تاريخ کي سرڪاري طور ٻي جمهوريه جي پيدائش جو ڏينهن پڻ چيو وڃي ٿو. اپريل جي آخر تائين اولهه ۽ ڏکڻ آسٽريا جو گهڻو حصو اڃا نازي قبضي هيٺ هو. 1 مئي 1945ع تي 1920ع وارو [[وفاقي آئيني قانون]]، جيڪو آمر ڊولفُس 1 مئي 1934ع تي ختم ڪيو هو، ٻيهر نافذ قرار ڏنو ويو. 1939ع کان 1945ع تائين آسٽريا جي فوجي فوتگين جو ڪل انگ 260,000 هو.<ref>Rüdiger Overmans (2000) ''Deutsche militärische Verluste im Zweiten Weltkrieg'' Oldenbourg</ref> [[آسٽريا ۾ هولوڪاسٽ|هولوڪاسٽ]] دوران مارجي ويل يهودي آسٽريائين جو ڪل انگ لڳ ڀڳ 65,000 هو.<ref>[https://www.britannica.com/EBchecked/topic/44183/Austria/33382/Anschluss-and-World-War-II Anschluss and World War II] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090820033236/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/44183/Austria/33382/Anschluss-and-World-War-II |date=20 August 2009 }}. Britannica Online Encyclopedia.</ref> لڳ ڀڳ 140,000 يهودي آسٽريائي 1938ع–1939ع دوران ملڪ ڇڏي ڀڄي ويا هئا. هزارين آسٽريائين سنگين نازي ڏوهن ۾ حصو ورتو؛ رڳو [[مائوٿاوزن حراستي ڪئمپ|مائوٿاوزن-گوسن حراستي ڪئمپ]] ۾ ئي لکين ماڻهو مارجي ويا. هن حقيقت کي چانسلر [[فرانز ورانٽسڪي]] 1992ع ۾ سرڪاري طور تسليم ڪيو. [[File:Uno City Kaiserwasser.jpg|thumb|right|[[ويانا ۾ گڏيل قومن جي آفيس]]]] [[اتحادي قبضي هيٺ آسٽريا]] کي [[ٻي عالمي جنگ]] کان پوءِ مختلف [[فوجي قبضي]] وارن علائقن ۾ ورهايو ويو. ملڪ جو انتظام [[آسٽريا لاءِ اتحادي ڪميشن]] هلائيندي هئي.<ref>Lonnie Johnson 137</ref> 1943ع جي [[ماسڪو اعلان]] ۾ طئي ڪيل اصولن موجب اتحادين آسٽريا سان جرمنيءَ جي ڀيٽ ۾ ڪجهه مختلف طريقي سان ورتاءُ ڪيو.<ref name="johnson 135"/> سوشل ڊيموڪريٽن، قدامت پسندن ۽ ڪميونسٽن تي ٻڌل آسٽريائي حڪومت [[ويانا]] ۾ قائم هئي، جيڪو سوويت قبضي واري علائقي سان گهيريل هو. [[ٻي عالمي جنگ جا اتحادي|اتحادين]] آڪٽوبر 1945ع ۾ هن حڪومت کي تسليم ڪيو، جيتوڻيڪ اهو خدشو موجود هو تہ [[ڪارل رينر]] اسٽالن جو حامي يا تابع ٿي سگهي ٿو.<ref>Manfried Rauchensteiner, ''Der Sonderfall. Die Besatzungszeit in Österreich 1945 bis 1955'' (The Special Case. The Time of Occupation in Austria 1945 to 1955), edited by Heeresgeschichtliches Museum / Militärwissenschaftliches Institut (Museum of Army History / Institute for Military Science), Vienna 1985</ref> 26 جولاءِ 1946ع تي آسٽريائي پارليامينٽ پهريون [[قومي ملڪيت ۾ وٺڻ|قومي ملڪيت ۾ وٺڻ]] وارو قانون منظور ڪيو، جنهن تحت لڳ ڀڳ 70 کاڻين ۽ صنعتي ادارن کي رياستي ملڪيت ۾ ورتو ويو. ملڪيت جي تحفظ ۽ اقتصادي منصوبابندي واري وزارت (''Ministerium für Vermögenssicherung und Wirtschaftsplanung'') وزير [[پيٽر ڪرائولانڊ]] ([[آسٽريائي عوامي پارٽي|او وي پي]]) جي سربراهيءَ هيٺ قومي ملڪيت ۾ ورتل صنعتن جي نگراني ڪندي هئي.<ref>{{cite book|editor1=Gunter Bischof|title=Austria in the Nineteen Fifties|publisher=Taylor & Francis|year=2020|isbn=978-1-000-67584-9}}</ref> === آزادي === 15 مئي 1955ع تي ڪيترن سالن تائين هلندڙ ۽ [[سرد جنگ]] کان متاثر ڳالهين کان پوءِ آسٽريا، ٻي عالمي جنگ جي اتحادي طاقتن سان [[آسٽريائي رياستي معاهدو]] ڪري مڪمل آزادي ٻيهر حاصل ڪئي. 26 آڪٽوبر 1955ع تائين سموريون قبضي واريون فوجون ملڪ ڇڏي چڪيون هيون ۽ آسٽريا پارليامينٽ جي قانون ذريعي پنهنجي ''مستقل غيرجانبداري'' جو اعلان ڪيو.<ref name="johnson 153">Lonnie Johnson 153</ref> اڄ اهو ڏينهن آسٽريا جو [[آسٽريا جو قومي ڏينهن|قومي ڏينهن]] ۽ سرڪاري موڪل آهي.<ref>{{Cite web|title=The Austrian National Day|url=https://www.austria.org/national-day|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20181025070927/https://www.austria.org/national-day|archive-date=25 October 2018|access-date=24 October 2018|publisher=Austrian Embassy, Washington|language=en-US}}</ref> [[ٽيرول]] جي حيثيت آسٽريا ۽ [[اٽلي]] وچ ۾ گهڻي عرصي تائين حل طلب مسئلو رهي. اڄ به آسٽريا جي شهرن ۾ لڳ ڀڳ 20 چوڪ ”Südtiroler Platz“، يعني ”ڏکڻ ٽيرول چوڪ“ جي نالي سان موجود آهن، جيڪي آسٽريا طرفان وڃايل سمجهيل علائقن جي ياد سان لاڳاپيل آهن. [[ڏکڻ ٽيرول جي آزاديءَ واري تحريڪ]] پاران 1950ع ۽ 1960ع واري ڏهاڪي ۾ دهشتگرد ڪاررواين جا واقعا دستاويز ٿيل آهن. بعد ۾ اطالوي مرڪزي حڪومت ٽيرول کي وڏي حد تائين خودمختياري ڏني. [[File:Tratado de Lisboa 13 12 2007 (081).jpg|thumb|right|آسٽريا 1995ع ۾ [[يورپي يونين]] جو ميمبر ٿيو ۽ 2007ع ۾ [[لزبن معاهدو]] صحيح ڪيو.]] [[ٻي آسٽريائي جمهوريه]] جو سياسي نظام 1920ع ۽ 1929ع جي آئينن تي ٻڌل آهي، جيڪي 1945ع ۾ ٻيهر نافذ ڪيا ويا. هن نظام جي هڪ خاصيت ''[[پروپورٽس]]'' هئي، جنهن تحت سياسي اهميت وارا ڪيترائي عهدا [[آسٽريا جي سوشل ڊيموڪريٽڪ پارٽي]] (ايس پي او) ۽ [[آسٽريائي عوامي پارٽي]] (او وي پي) جي ميمبرن وچ ۾ تناسب سان ورهايا ويندا هئا.<ref>Lonnie Johnson 139</ref> لازمي رڪنيت واريون مفاد گروهي ”چيمبرون“، جهڙوڪ مزدورن، واپارين ۽ هارين جون تنظيمون، به تمام اثرائتيون ٿي ويون ۽ قانون سازيءَ جي عمل ۾ اڪثر انهن سان صلاح مشورو ڪيو ويندو هو؛ ان ڪري اهڙا قانون تمام گهٽ منظور ٿيندا هئا، جن بابت وسيع اتفاق راءِ موجود نه هجي.<ref>Lonnie Johnson 165</ref> 1945ع کان پوءِ رڳو ٻه ڀيرا هڪ پارٽيءَ تي ٻڌل حڪومت قائم ٿي: 1966ع–1970ع ۾ او وي پي ۽ 1970ع–1983ع ۾ ايس پي او. ٻين سڀني پارلياماني دورن ۾ يا تہ ايس پي او ۽ او وي پي جي [[وڏي اتحاد]] واري حڪومت يا انهن مان ڪنهن هڪ وڏي پارٽي ۽ هڪ ننڍي پارٽيءَ تي ٻڌل ”ننڍو اتحاد“ ملڪ تي حڪومت ڪندو رهيو. [[ڪرٽ والڊهائيم]]، جيڪو اڳ [[گڏيل قومن]] جو سيڪريٽري جنرل رهي چڪو هو، 1986ع کان 1992ع تائين آسٽريا جو صدر رهيو. هو ٻي عالمي جنگ دوران ويرماخت جو آفيسر هو ۽ مٿس [[آسٽريا – نازين جو پهريون شڪار#والڊهائيم معاملو|جنگي ڏوهن]] جا الزام لڳا.<ref>{{Cite web|title=Kurt Waldheim {{!}} president of Austria and secretary-general of the United Nations|url=https://www.britannica.com/biography/Kurt-Waldheim|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180926052356/https://www.britannica.com/biography/Kurt-Waldheim|archive-date=26 September 2018|access-date=25 September 2018|website=Encyclopædia Britannica|language=en}}</ref> [[1994ع جو آسٽريا يورپي يونين رڪنيت ريفرينڊم|1994ع جي ريفرينڊم]] ۾ لڳ ڀڳ ٻه ٽين اڪثريت جي منظوري کان پوءِ ملڪ 1 جنوري 1995ع تي [[يورپي يونين]] جو ميمبر بڻيو.<ref>Brook-Shepherd 447,449</ref> آسٽريا جي ٻن وڏين جماعتن، ايس پي او ۽ او وي پي، ملڪ جي فوجي غير وابستگيءَ جي مستقبل بابت مختلف موقف رکن ٿيون. ايس پي او عوامي طور غيرجانبداريءَ جي ڪردار جي حمايت ڪري ٿي،<ref>{{cite web |author=Die Presse |title=SPÖ und die Neutralität – Ein Erbe der Geschichte |url=https://www.diepresse.com/5542204/spoe-und-die-neutralitaet-ein-erbe-der-geschichte |website=Die Presse |date=2019-05-05 |access-date=2025-05-25 |language=de}}</ref> جڏهن تہ او وي پي يورپي يونين جي سلامتي پاليسيءَ ۾ وڌيڪ گهري شموليت جي حمايت ڪري ٿي.<ref>{{cite web |author=ORF |title=Österreichs Rolle in der EU-Sicherheitspolitik |url=https://orf.at/stories/3193487 |website=ORF |date=2021-05-21 |access-date=2025-05-25 |language=de}}</ref> او وي پي جي ڪجهه سياستدانن، جهڙوڪ [[ويرنر فاسلابينڊ]] 1997ع ۾، مستقبل ۾ [[نيٽو]] جي رڪنيت جي امڪان کي به رد نه ڪيو.<ref>{{cite web |url=https://www.nato.int/docu/speech/1997/s971203a.htm |title=NATO Speech: MoD Austria, Brussels, 3 Dec. 1997 |author=Dr. Werner Fasslabend |date=December 3, 1997 |access-date=May 25, 2025}}</ref><ref>{{cite web |url=https://csdr.org/97Book/fasslabend-C.htm |title=Center for Strategic Decision Research: Austria's Role in European Security |author=Dr. Werner Fasslabend |date=1997 |access-date=May 25, 2025}}</ref> عملي طور آسٽريا يورپي يونين جي [[گڏيل پرڏيهي ۽ سلامتي پاليسي]] ۾ حصو وٺي ٿو، [[امن قائم رکڻ]] ۽ امن سازيءَ وارن مشنن ۾ شامل ٿئي ٿو ۽ [[نيٽو]] جي ”[[امن لاءِ ڀائيواري]]“ پروگرام جو ميمبر آهي؛ ان مقصد لاءِ آئين ۾ پڻ لاڳاپيل تبديليون ڪيون ويون آهن.<ref>{{cite web|publisher=NATO|title=Signatures of Partnership for Peace Framework Document|date=5 October 2006|url=http://www.nato.int/pfp/sig-cntr.htm|access-date=17 February 2024|archive-date=29 November 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20061129213256/http://www.nato.int/pfp/sig-cntr.htm|url-status=live}}</ref> [[ليختنشتائن]] جي 2011ع ۾ [[شينگن علائقو|شينگن علائقي]] ۾ شامل ٿيڻ کان پوءِ آسٽريا جي ڪنهن به پاڙيسري ملڪ سان مستقل سرحدي چڪاس نه رهي.<ref>{{Cite web|title=Press corner|url=https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/en/IP_11_1566|website=European Commission – European Commission|language=en|access-date=9 December 2021|archive-date=4 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220204100203/https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/en/IP_11_1566|url-status=live}}</ref> ==جاگرافي== [[File:Oesterreich topo.png|thumb|upright=1.25|آسٽريا جو ٽوپو گرافي وارو نقشو جنھن ۾ ھڪ لک کان مٿي آبادي وارا شھر ڏيکاريل]] [[الپس]] واري علائقي ۾ واقع ھجڻ سبب آسٽريا گھڻي ڀاڱي جابلو ملڪ آھي<ref name="BritannicaAlps">{{cite web|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/17356/Alps|title=Alps|date=11 June 2009|website=Encyclopædia Britannica|publisher=Encyclopædia Britannica Online|accessdate=12 June 2009| archiveurl= https://web.archive.org/web/20090601083317/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/17356/Alps| archivedate= 1 June 2009 | url-status=live}}</ref> وچ اوڀر وارو الپس، اتر لائم اسٽون الپس ۽ ڏکڻ لائم اسٽون الپس جزوي طور تي آسٽريا ۾ واقع آھن. آسٽريا اتر ۾ °46 ۽ °49 ڊگرين جي وچ واري ويڪرائي ڦاڪ ۽ اوڀر ۾ °9 ۽ °18 ڊگرين جي وچ واري ڊگھائي ڦاڪ ۾ واقع آهي. آسٽريا کي پنجن علائقن ۾ ورھائي سگھجي ٿو جن ۾ سڀ کان وڏو علائقو [[ايسٽرن الپس]] وارو آھي جيڪو پوري ملڪ جي پکيڙ جو %62 آھي. الپس جبلن جي دامن وارو علائقو ۽ ڪارپيٿيائي جبل وارو علائقو جيڪو ڪل پکيڙ جو %12 سيڪڙو آھي. اوڀر پاسي واري جابلو دامن لڳ پئنوني واري ھيٺاھين ٻھراڙيءَ واري علائقي جي مدار جي پسگردائيءَ جيڪا پڻ ڪل پکيڙ جو %12 سيڪڙو آھي. اتر وارا جابلو علائقا جيڪي آسٽريا جي [[گرينائيٽ]] واري پليٽ سڏبا آهن جيڪي بوھيميائي جي وچولي ۾ واقع آھن جيڪي ڪل پکيڙ جو %10 سيڪڙو آھن. ھڪ علائقو [[ويانا واري طاس]] وارو آھي جيڪو ڪل پکيڙ جو 4 سيڪڙو آھي. <gallery heights="120px" widths="160px"> File:1 hallstatt austria.jpg|[[ھال اسٽاٽ]] جو منظر File:Krems and mautern from ferdinandswarte.jpg|[[واچا واري وادي]] جي پڇاڙي ۾ ڪريمس ۽ ڊير ڊونا جا منظر File:Vorderhopfreben Üntschenspitze 1.jpg|اونھاري ۾ آسٽريا جي [[اسڪوپرنا]] جي ٻھراڙيءَ جو منظر File:Donau Linz Abend.jpg| لنز ڀرسان [[ڊينيوب ندي]] ۾ ڪروز جھازن جو منظر </gallery> ===آبھوا=== [[File:Koppen-Geiger Map AUT present.svg|thumb|[[ڪوپن واري موسمي درجابندي]] وارو آسٽريا جو نقشو<ref>{{cite journal |last1=Beck |first1=Hylke E. |last2=Zimmermann |first2=Niklaus E. |last3=McVicar |first3=Tim R. |last4=Vergopolan |first4=Noemi |last5=Berg |first5=Alexis |last6=Wood |first6=Eric F. |title=Present and future Köppen-Geiger climate classification maps at 1-km resolution |journal=Scientific Data |date=30 October 2018 |volume=5 |pages=180214 |doi=10.1038/sdata.2018.214|pmid=30375988 |pmc=6207062 |bibcode=2018NatSD...580214B }}</ref>]] آسٽريا جو وڏو حصو ٿڌ يا ٽيمپريٽ موسم واري زون ۾ واقع آهي جتي اولھ جون گھم واريون ھوائون زور سان گھلن ٿيون. ملڪ جو ٽن جو چوٿون حصو الپس جبلن تي مشتمل آهي جنھن ڪري اتي الپائين موسم غالب آھي. سياري ۾ ھن ملڪ ۾ تمام گهڻي ٿڌ ٿئي ٿي (−10 کان 0° پد) ۽ اونھاري ۾ نسبتن اوچو پد رھندو آھي<ref name="Climate">{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/weather/world/city_guides/results.shtml?tt=TT003350|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101202042009/http://www.bbc.co.uk/weather/world/city_guides/results.shtml?tt=TT003350|archivedate=2 December 2010|title=Average Conditions, Vienna, Austria|year=2006|publisher=British Broadcasting Corporation|accessdate=24 May 2009}}</ref> ملڪ ۾ سڀ کان وڌيڪَ گرمي پد °40.5 گريڊ آگسٽ 2013 ۾ رڪارڊ ڪيو ويو ھو. باقي سراسري گرمي پد °20 جي وچ تائين رھندو آھي<ref name=ZAMG>{{cite web|url= http://www.zamg.ac.at/cms/de/klima/klimauebersichten/klimamittel-1971-2000|title= Austrian Meteorological Institute|access-date= 12 August 2012|archive-url= https://web.archive.org/web/20120812220313/http://www.zamg.ac.at/cms/de/klima/klimauebersichten/klimamittel-1971-2000|archive-date= 12 August 2012|url-status=live|df= dmy-all}}</ref> [[ڪوپن واري موسمي درجابندي]] مطابق آسٽريا جون موسمون مختلف قسمن جون آھن جن ۾ سامونڊي موسم، گھميل براعظمي موسم، سب آرڪٽڪ موسم، ٽونڊرا موسم ۽ آئس ڪيپ موسم شامل آهن<ref name="ZAMG"/><ref>{{cite web|url= https://en.climate-data.org/country/4/|title= Climate-Data.org|access-date= 15 April 2017|archive-url= https://web.archive.org/web/20170415201756/https://en.climate-data.org/country/4/|archive-date= 15 April 2017|url-status=live|df= dmy-all}}</ref><ref>{{Cite journal|title= Atlantic influence on the Alps|journal= Environmental Research Letters|volume= 8|issue= 3|pages= 034026|doi= 10.1088/1748-9326/8/3/034026|year= 2013|last1= Zampieri|first1= Matteo|last2= Scoccimarro|first2= Enrico|last3= Gualdi|first3= Silvio|doi-access= free|bibcode= 2013ERL.....8c4026Z}}</ref> {{Weather box |collapsed=collapsed |location =ليخ، وورارلبرگ (1440 ميٽر، 1982ع کان 2012 تائين جا سراسري گرمي پد) |metric first = Yes |single line = Yes <!--Average high temperatures--> |Jan high C = -0.7 |Feb high C = 0.3 |Mar high C = 3.5 |Apr high C = 7.1 |May high C = 11.8 |Jun high C = 17.4 |Jul high C = 16.8 |Aug high C = 14.3 |Sep high C = 15.1 |Oct high C = 9.7 |Nov high C = 3.7 |Dec high C = 0.1 |Average high C = |Jan mean C = -4.5 |Feb mean C = -3.7 |Mar mean C = -0.6 |Apr mean C = 2.9 |May mean C = 7.3 |Jun mean C = 10.6 |Jul mean C = 12.7 |Aug mean C = 12.2 |Sep mean C = 9.9 |Oct mean C = 5.6 |Nov mean C = 0.4 |Dec mean C = -3.3 |year mean C = |Jan low C = -8.2 |Feb low C = -7.6 |Mar low C = -4.7 |Apr low C = -1.3 |May low C = 2.8 |Jun low C = 6.0 |Jul low C = 8.0 |Aug low C = 7.7 |Sep low C = 5.6 |Oct low C = 1.6 |Nov low C = -2.9 |Dec low C = -6.6 |Average low C = |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 59 |Feb precipitation mm = 54 |Mar precipitation mm = 56 |Apr precipitation mm = 70 |May precipitation mm = 103 |Jun precipitation mm = 113 |Jul precipitation mm = 133 |Aug precipitation mm = 136 |Sep precipitation mm = 95 |Oct precipitation mm = 67 |Nov precipitation mm = 78 |Dec precipitation mm = 66 |year precipitation mm = |source 1= <ref name=ZAMG /> |source 2= {{cite web|url= https://en.climate-data.org/location/117363/|title= ليخ موسمي ڄاڻ}} }} {{Weather box |collapsed=collapsed |location =ڪاھٽائي، ٽريول (2060 ميٽر؛ 1982 کان 2012 تائين سراسري گرمي پد) |metric first = Yes |single line = Yes <!--Average high temperatures--> |Jan high C = -3.3 |Feb high C = -3.2 |Mar high C = -0.9 |Apr high C = 2.3 |May high C = 7.0 |Jun high C = 10.4 |Jul high C = 12.7 |Aug high C = 12.3 |Sep high C = 9.6 |Oct high C = 6.3 |Nov high C = 0.5 |Dec high C = -2.4 |Average high C = |Jan mean C = -6.6 |Feb mean C = -6.5 |Mar mean C = -4.2 |Apr mean C = -1.1 |May mean C = 3.4 |Jun mean C = 6.6 |Jul mean C = 8.8 |Aug mean C = 8.6 |Sep mean C = 6.4 |Oct mean C = 2.9 |Nov mean C = -2.4 |Dec mean C = -5.4 |year mean C = |Jan low C = -9.9 |Feb low C = -9.8 |Mar low C = -7.5 |Apr low C = -4.4 |May low C = -0.2 |Jun low C = 2.9 |Jul low C = 4.9 |Aug low C = 4.9 |Sep low C = 3.3 |Oct low C = -0.5 |Nov low C = -5.2 |Dec low C = -8.4 |Average low C = |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 73 |Feb precipitation mm = 66 |Mar precipitation mm = 80 |Apr precipitation mm = 87 |May precipitation mm = 115 |Jun precipitation mm = 126 |Jul precipitation mm = 148 |Aug precipitation mm = 138 |Sep precipitation mm = 96 |Oct precipitation mm = 74 |Nov precipitation mm = 83 |Dec precipitation mm = 72 |year precipitation mm = |source 1= <ref name=ZAMG /> |source 2= {{cite web|url= https://en.climate-data.org/location/111749/|title= ڪاھٽائي موسمي ڄاڻ}} }} == حڪومت ۽ سياست == {{Main|آسٽريا جي سياست}} <!--مهرباني ڪري نئين معلومات سلسلي جي لاڳاپيل مضمونن ۾ شامل ڪريو--> {{Multiple image | align = right | caption_align = center | image1 = Am 23. September 2025 nahm Außenministerin Beate Meinl-Reisinger gemeinsam mit Bundespräsident Alexander Van der Bellen (M) und Bundeskanzler Christian Stocker (L) (54813003241) (cropped).jpg | width1 = 300 | alt1 = اليگزينڊر فان ڊير بيلن | caption1 = [[اليگزينڊر فان ڊير بيلن]]<br/><small>[[آسٽريا جو صدر|صدر]]</small> | image2 = Christian Stocker EuCo 2026.jpg | width2 = 122 | alt2 = ڪرسچين اسٽوڪر | caption2 = [[ڪرسچين اسٽوڪر]]<br/><small>[[آسٽريا جو چانسلر|چانسلر]]</small> | total_width = 300 }} [[File:Wien - Parlamentsgebäude.JPG|thumb|ويانا ۾ [[آسٽريائي پارليامينٽ جي عمارت]]]] [[آسٽريا جي پارليامينٽ]] ملڪ جي گاديءَ ۽ سڀ کان وڏي آبادي واري شهر [[ويانا]] ۾ واقع آهي. آسٽريا 1920ع واري [[وفاقي آئيني قانون]] تحت هڪ [[وفاق]]ي، [[نمائنده جمهوريت|نمائنده جمهوري]] [[جمهوريه]] بڻيو. نَوَ [[آسٽريا جون وفاقي رياستون|وفاقي رياستن]] تي ٻڌل ٻي جمهوريه جو سياسي نظام 1920ع جي آئين تي قائم آهي، جنهن ۾ 1929ع ۾ ترميمون ڪيون ويون ۽ جيڪو 1 مئي 1945ع تي ٻيهر نافذ ڪيو ويو.<ref>Lonnie Johnson 17, 142</ref> [[آسٽريا جو صدر]] رياست جو سربراهه آهي. صدر سڌي ريت عوامي اڪثريتي ووٽ سان چونڊيو ويندو آهي، ۽ جيڪڏهن ضرورت پوي تہ سڀ کان وڌيڪ ووٽ حاصل ڪندڙ اميدوارن وچ ۾ ٻيون چونڊون ڪرايون وينديون آهن. [[آسٽريا جو چانسلر]] [[آسٽريا جي حڪومت|حڪومت]] جو سربراهه آهي. چانسلر کي صدر مقرر ڪري ٿو ۽ کيس پارليامينٽ جي هيٺين ايوان ۾ پارٽين جي جوڙجڪ مطابق حڪومت ٺاهڻ جي ذميواري سونپي ويندي آهي. حڪومت کي صدر جي فرمان ذريعي يا پارليامينٽ جي هيٺين ايوان، [[آسٽريا جي نيشنل ڪائونسل|نيشنل راٽ]]، ۾ [[عدم اعتماد جو ووٽ|عدم اعتماد جي ووٽ]] ذريعي هٽائي سگهجي ٿو. آسٽريا ۾ صدر ۽ پارليامينٽ لاءِ ووٽ ڏيڻ اڳ لازمي هوندو هو، پر اها پابندي 1982ع کان 2004ع تائين مرحليوار ختم ڪئي وئي.<ref>{{Cite web|title=Bundesministerium für Inneres – Elections Compulsory voting|url=http://www.bmi.gv.at/wahlen/elections_compulsorey_voting.asp|archive-url=https://web.archive.org/web/20071103221527/http://www.bmi.gv.at/wahlen/elections_compulsorey_voting.asp|archive-date=3 November 2007|access-date=3 January 2009|publisher=Bmi.gv.at}}</ref> آسٽريا جي پارليامينٽ ٻن ايوانن تي ٻڌل آهي. [[آسٽريا جي نيشنل ڪائونسل|نيشنل راٽ]] جا 183 ميمبر هر پنجن سالن کان پوءِ عام چونڊن ذريعي چونڊيا ويندا آهن، سواءِ ان صورت جي جڏهن وفاقي صدر، وفاقي چانسلر جي تجويز تي، يا نيشنل راٽ پاڻ ايوان کي وقت کان اڳ ٽوڙي ڇڏي. 16 سالن کان وڌيڪ عمر وارو هر شهري [[ووٽ جو حق|ووٽ ڏيڻ جو حق]] رکي ٿو. ووٽ ڏيڻ جي عمر 2007ع ۾ 18 مان گهٽائي 16 سال ڪئي وئي.<ref>{{Cite web|title=The Austrian Parliament|url=https://www.parlament.gv.at/ZUSD/DLFolder/Austrian_Parl_E_p27.pdf|website=Parlament.gv.at|access-date=22 November 2021|archive-date=25 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220425043546/https://www.parlament.gv.at/ZUSD/DLFolder/Austrian_Parl_E_p27.pdf}}</ref> وفاقي چونڊن (''Nationalratswahlen'') ۾ تناسبي نمائندگيءَ تحت سيٽون حاصل ڪرڻ لاءِ سڀني پارٽين لاءِ عام [[چونڊ حد|چونڊ حد]] 4٪ ووٽ آهي، پر 43 علائقائي چونڊ تڪن مان ڪنهن هڪ ۾ سڌي سيٽ (''[[Direktmandat]]'') کٽڻ سان پڻ پارليامينٽ ۾ داخلا ممڪن آهي. قانون سازيءَ جي عمل ۾ نيشنل راٽ غالب ايوان آهي. تنهن هوندي بہ مٿيون ايوان، [[آسٽريا جي وفاقي ڪائونسل|بُنڊس راٽ]]، محدود ويٽو جو حق رکي ٿو. تقريباً سڀني حالتن ۾ نيشنل راٽ ساڳيو بل ٻيهر ووٽنگ ذريعي منظور ڪري سگهي ٿو؛ ان عمل کي ''Beharrungsbeschluss'' يعني ”اصرار وارو فيصلو“ چيو ويندو آهي. آئيني سڌارن جو جائزو وٺڻ لاءِ {{Lang|de|Österreich-Konvent}} نالي آئيني ڪنوينشن<ref>{{Cite web|title=Willkommen beim Österreich Konvent|url=http://www.konvent.gv.at/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20090104001526/http://www.konvent.gv.at/|archive-date=4 January 2009|access-date=21 November 2008|publisher=Konvent.gv.at}}</ref> 30 جون 2003ع تي گهرايو ويو، پر اهو اهڙي تجويز پيش ڪرڻ ۾ ناڪام رهيو جيڪا آئيني ترميمن لاءِ گهربل نيشنل راٽ جي ٻه ٽين اڪثريت حاصل ڪري سگهي. جتي [[ٻه ايواني نظام|ٻه ايواني پارليامينٽ]] ۽ حڪومت ترتيبوار قانون ساز ۽ انتظامي شاخون آهن، اتي عدالتون آسٽريائي رياست جي ٽئين شاخ آهن. [[آسٽريا جي آئيني عدالت|آئيني عدالت]] کي سياسي نظام تي نمايان اثر حاصل آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اها آئين سان ٽڪراءَ ۾ ايندڙ قانونن ۽ ضابطن کي ڪالعدم قرار ڏئي سگهي ٿي. 1995ع کان [[يورپي عدالت انصاف]] يورپي يونين جي قانونن هيٺ ايندڙ معاملن ۾ آسٽريائي فيصلن کي رد ڪري سگهي ٿي. آسٽريا [[يورپي عدالت براءِ انساني حق]] جا فيصلا پڻ لاڳو ڪري ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ [[انساني حقن بابت يورپي ڪنوينشن]] آسٽريا جي آئيني قانون جو حصو آهي. === 2006ع کان پوءِ === [[File:Wien - Bundeskanzleramt1.JPG|thumb|[[بال هائوس پلاٽس]] تي وفاقي چانسلري]] [[2006ع جون آسٽريائي پارلياماني چونڊون|آڪٽوبر 2006ع جي عام چونڊن]] کان پوءِ [[آسٽريا جي سوشل ڊيموڪريٽڪ پارٽي]] (ايس پي او) سڀ کان وڏي جماعت بڻجي سامهون آئي، جڏهن تہ [[آسٽريائي عوامي پارٽي]] (او وي پي) ٻئي نمبر تي رهي ۽ پنهنجي اڳوڻي نتيجي جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ 8 [[سيڪڙو پوائنٽ]] وڃائي ويٺي.<ref name="Election2002">{{Cite web|date=2006|title=24 November 2002 General Election Results – Austria Totals|url=http://electionresources.org/at/nationalrat.php?election=2002|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20090707185433/http://electionresources.org/at/nationalrat.php?election=2002|archive-date=7 July 2009|access-date=12 June 2009|website=Election Resources on the Internet}}</ref><ref name="Election2006">{{Cite web|date=2006|title=October&nbsp;1st,&nbsp;2006 General Election Results – Austria Totals|url=http://electionresources.org/at/nationalrat.php?election=2006|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20090707185102/http://electionresources.org/at/nationalrat.php?election=2006|archive-date=7 July 2009|access-date=12 June 2009|website=Election Resources on the Internet}}</ref> سياسي صورتحال سبب ٻنهي وڏين جماعتن مان ڪا بہ ننڍين پارٽين سان مستحڪم اتحاد قائم نه ڪري سگهي. جنوري 2007ع ۾ او وي پي ۽ ايس پي او گڏجي [[الفرڊ گوزن بائوئر]] (ايس پي او) جي چانسلريءَ هيٺ وڏي اتحاد واري حڪومت قائم ڪئي. [[گوزن بائوئر حڪومت|هي اتحاد]] 7 جولاءِ 2008ع تي ٽٽي ويو.<ref>[https://web.archive.org/web/20080705204057/http://www.kurier.at/nachrichten/173528.php archive.org]</ref> [[2008ع جون آسٽريائي پارلياماني چونڊون|سيپٽمبر 2008ع جي چونڊن]] ۾ ٻنهي وڏين جماعتن جي حمايت وڌيڪ گهٽجي وئي؛ ايس پي او کي 29.3٪ ۽ او وي پي کي 26.0٪ ووٽ مليا. ٻنهي ٻيهر اتحاد قائم ڪيو ۽ [[ويرنر فائمان]] (ايس پي او) چانسلر بڻيو ([[پهرين فائمان حڪومت]]). [[گرين پارٽي – گرين متبادل]] 11٪ ووٽن سان ٽئين نمبر تي رهي. سياسي ساڄي ڌر جون [[آسٽريا جي آزادي پارٽي]] (ايف پي او) ۽ فوت ٿيل [[يورگ هائڊر]] جي نئين پارٽي [[آسٽريا جي مستقبل لاءِ اتحاد]] جي حمايت وڌي، پر ٻنهي گڏجي 20٪ کان گهٽ ووٽ حاصل ڪيا. 11 آڪٽوبر 2008ع تي يورگ هائڊر هڪ ڪار حادثي ۾ فوت ٿي ويو.<ref>{{Cite web|date=11 October 2008|title=Austrian far-right leader Jörg Haider dies in car crash|url=https://www.theguardian.com/world/2008/oct/11/austria-haider|website=The Guardian|access-date=10 December 2021|archive-date=21 June 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120621073253/http://www.guardian.co.uk/world/2008/oct/11/austria-haider|url-status=live}}</ref> [[2013ع جون آسٽريائي پارلياماني چونڊون|2013ع جي پارلياماني چونڊن]] ۾ سوشل ڊيموڪريٽڪ پارٽي 27٪ ووٽن سان 52 سيٽون، جڏهن تہ عوامي پارٽي 24٪ ووٽن سان 47 سيٽون حاصل ڪيون، ۽ گڏجي اڪثريت برقرار رکيائون. آزادي پارٽي 21٪ ووٽن سان 40 سيٽون حاصل ڪيون، جڏهن تہ گرين پارٽي 12٪ ووٽن سان 24 سيٽون ورتيون. ٻن نون جماعتن، اسٽرو ناخ ۽ [[نيوس – نئون آسٽريا ۽ لبرل فورم|نيوس]]، 10٪ کان گهٽ ووٽ حاصل ڪيا ۽ ترتيبوار 11 ۽ 9 سيٽون کٽيون.<ref>{{Cite web|title=Election Resources on the Internet: Federal Elections in Austria – Nationalrat Results Lookup|url=http://www.electionresources.org/at/nationalrat.php?election=2013|website=electionresources.org|access-date=9 December 2021|archive-date=20 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211020101927/http://www.electionresources.org/at/nationalrat.php?election=2013|url-status=live}}</ref> 17 مئي 2016ع تي سوشل ڊيموڪريٽڪ پارٽيءَ جو [[ڪرسچن ڪيرن]] نئين چانسلر طور حلف کنيو. هن قدامت پسند عوامي پارٽي (او وي پي) سان ”وڏي اتحاد“ واري حڪومت جاري رکي. هو اڳوڻي چانسلر ۽ ايس پي او اڳواڻ [[ويرنر فائمان]] جي استعيفيٰ کان پوءِ عهدي تي آيو.<ref>{{Cite news|date=17 May 2016|title=Austria's Christian Kern sworn in as new chancellor|work=DW.COM|url=https://www.dw.com/en/austrias-christian-kern-sworn-in-as-new-chancellor/a-19263395|access-date=10 December 2021|archive-date=10 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211210090552/https://www.dw.com/en/austrias-christian-kern-sworn-in-as-new-chancellor/a-19263395|url-status=live}}</ref> 26 جنوري 2017ع تي [[اليگزينڊر فان ڊير بيلن]] آسٽريا جي صدر طور حلف کنيو. صدر جو عهدو گهڻو ڪري رسمي آهي، پر علامتي ۽ آئيني لحاظ کان اهم حيثيت رکي ٿو.<ref>{{Cite news|date=26 January 2017|title=Van der Bellen takes office as Austrian president|work=DW.COM|url=https://www.dw.com/en/van-der-bellen-takes-office-as-austrian-president/a-37282299|access-date=10 December 2021|archive-date=10 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211210092251/https://www.dw.com/en/van-der-bellen-takes-office-as-austrian-president/a-37282299|url-status=live}}</ref> 2017ع جي بهار ۾ وڏي اتحاد جي خاتمي کان پوءِ [[2017ع جون آسٽريائي پارلياماني چونڊون|آڪٽوبر 2017ع لاءِ وقت کان اڳ چونڊون]] سڏايون ويون. نئين نوجوان اڳواڻ [[سيباسٽيان ڪُرتس]] جي قيادت هيٺ آسٽريائي عوامي پارٽي (او وي پي) نيشنل ڪائونسل ۾ سڀ کان وڏي پارٽي بڻجي، 31.5٪ ووٽن ۽ 183 مان 62 سيٽن تي ڪاميابي حاصل ڪئي. سوشل ڊيموڪريٽڪ پارٽي (ايس پي او) 26.9٪ ووٽن ۽ 52 سيٽن سان ٻئي نمبر تي، جڏهن تہ آسٽريا جي آزادي پارٽي (ايف پي او) 26٪ ووٽن ۽ 51 سيٽن سان ٿوري فرق سان ٽئين نمبر تي رهي. نيوس 5.3٪ ووٽن ۽ 10 سيٽن سان چوٿين، جڏهن تہ پِلز پارٽي 4.4٪ ووٽن ۽ 8 سيٽن سان پهريون ڀيرو پارليامينٽ ۾ داخل ٿي. گرين پارٽي 3.8٪ ووٽن سان 4٪ واري حد پار نه ڪري سگهي ۽ پنهنجون سڀ 24 سيٽون وڃائي ويٺي.<ref>{{Cite news|date=15 October 2017|title=Austrian elections: Sebastian Kurz becomes youngest leader|work=DW.COM|url=https://www.dw.com/en/austrian-elections-sebastian-kurz-becomes-youngest-leader/a-40959587|access-date=9 December 2021|archive-date=9 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211209130143/https://www.dw.com/en/austrian-elections-sebastian-kurz-becomes-youngest-leader/a-40959587|url-status=live}}</ref> او وي پي ايف پي او سان اتحاد قائم ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. نئين چانسلر سيباسٽيان ڪُرتس جي سربراهيءَ ۾ وچ ساڄي ڌر ۽ ساڄي ڌر جي عواميت پسند پارٽيءَ تي ٻڌل نئين حڪومت 18 ڊسمبر 2017ع تي حلف کنيو.<ref>{{Cite news|date=18 December 2017|title=Muted protests in Vienna as far-right ministers enter Austria's government|language=en|work=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/world/2017/dec/18/thousands-protest-as-far-right-ministers-enter-government-in-austria|access-date=9 December 2021|archive-date=9 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211209130143/https://www.theguardian.com/world/2017/dec/18/thousands-protest-as-far-right-ministers-enter-government-in-austria|url-status=live}}</ref> پر [[ابيزا معاملو|”ابيزا“ بدعنواني اسڪينڊل]] کان پوءِ اتحادي حڪومت ختم ٿي وئي<ref>{{Cite news|date=20 May 2019|title=Austrian government collapses after far-right minister fired|language=en|work=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/world/2019/may/20/austrian-government-collapses-after-far-fight-minister-fired|access-date=9 December 2021|archive-date=25 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201125162548/https://www.theguardian.com/world/2019/may/20/austrian-government-collapses-after-far-fight-minister-fired|url-status=live}}</ref> ۽ [[2019ع جون آسٽريائي پارلياماني چونڊون|29 سيپٽمبر 2019ع تي نيون چونڊون]] ڪرايون ويون. انهن چونڊن ۾ او وي پي 37.5٪ ووٽن سان وڏي ڪاميابي حاصل ڪئي ۽ 13.9٪ ووٽ حاصل ڪندڙ گرين پارٽي سان اتحاد قائم ڪيو. سيباسٽيان ڪُرتس جي چانسلريءَ هيٺ اها حڪومت 7 جنوري 2020ع تي حلف کنيو.<ref>{{Cite news|date=29 September 2019|title=Austrian elections: support for far-right collapses|language=en|work=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/world/2019/sep/29/austrian-elections-exit-polls-collapse-far-right-support-sebastian-kurz-victory|access-date=9 December 2021|archive-date=9 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211209125553/https://www.theguardian.com/world/2019/sep/29/austrian-elections-exit-polls-collapse-far-right-support-sebastian-kurz-victory|url-status=live}}</ref> 11 آڪٽوبر 2021ع تي بدعنواني اسڪينڊل سبب وڌندڙ دٻاءَ هيٺ چانسلر سيباسٽيان ڪُرتس استعيفيٰ ڏئي ڇڏي. او وي پي جي پرڏيهي وزير [[اليگزينڊر شالنبرگ]] سندس جانشين بڻيو، پر ٻن مهينن کان به گهٽ عرصي کان پوءِ شالنبرگ پڻ عهدو ڇڏي ڏنو. 6 ڊسمبر 2021ع تي [[ڪارل نيهمر]] چانسلر طور حلف کنيو، جنهن سان هو ٻن مهينن اندر آسٽريا جو ٽيون قدامت پسند چانسلر بڻيو. او وي پي ۽ گرين پارٽيءَ جو اتحاد جاري رهيو.<ref>{{Cite news|date=6 December 2021|title=Austria: Karl Nehammer sworn in as new chancellor|work=[[DW.COM]] |url=https://www.dw.com/en/austria-karl-nehammer-sworn-in-as-new-chancellor/a-60032938|access-date=10 December 2021|archive-date=12 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220412004047/https://www.dw.com/en/austria-karl-nehammer-sworn-in-as-new-chancellor/a-60032938|url-status=live}}</ref> [[2024ع جون آسٽريائي پارلياماني چونڊون|29 سيپٽمبر 2024ع جي چونڊن]] کان پوءِ او وي پي، ايس پي او ۽ [[نيوس (آسٽريا)|نيوس]] وچ ۾ اتحادي ڳالهيون ناڪام ٿي ويون، جنهن کان پوءِ نيهمر استعيفيٰ ڏني. [[اليگزينڊر شالنبرگ]] ٻيو ڀيرو عبوري چانسلر ٿيو. او وي پي ۽ ايف پي او وچ ۾ اتحاد ٺاهڻ جون ڪوششون پڻ ناڪام رهيون. آخرڪار او وي پي، ايس پي او ۽ نيوس وچ ۾ اتفاق ٿيو ۽ [[ڪرسچين اسٽوڪر]] (او وي پي) جي چانسلريءَ هيٺ [[اسٽوڪر حڪومت]] قائم ڪئي وئي.<ref>{{Cite web |date=2025-03-03 |title=Dreierkoalition: Neue Regierung angelobt |url=https://orf.at/stories/3386514/ |access-date=2025-03-03 |website=news.ORF.at |language=de}}</ref> === انتظامي ورهاست === <!---"Administrative divisions of Austria" redirects here---> {{Main|آسٽريا جون رياستون}} آسٽريا هڪ [[وفاقي جمهوريه]] آهي، جيڪا [[آسٽريا جون رياستون|نَوَ رياستن]] ({{Langx|de-AT|link=no|Bundesländer}}) تي مشتمل آهي.<ref name="CIA"/> رياستن کي وڌيڪ [[آسٽريا جا ضلعا|ضلعن]] ({{Lang|de|[[Bezirke]]}}) ۽ قانوني شهرن ({{Lang|de|[[Statutarstadt|Statutarstädte]]}}) ۾ ورهايو ويو آهي. ضلعن کي اڳتي [[ميونسپلٽي (آسٽريا)|ميونسپلٽين]] ({{Lang|de|Gemeinden}}) ۾ ورهايو ويو آهي. قانوني شهرن کي اهي اختيار حاصل آهن، جيڪي عام طور تي ضلعن ۽ ميونسپلٽين ٻنهي کي حاصل هوندا آهن. [[ويانا]] ان لحاظ کان منفرد آهي تہ اهو هڪ ئي وقت شهر ۽ رياست ٻئي آهي. [[يورپي ڪميشن]] جو ترجمي وارو ڊائريڪٽوريٽ جنرل رياستن لاءِ ''صوبا'' جو اصطلاح استعمال ڪري ٿو. {{States of Austria labeled map|options=float:left; font-size:100%; border:3px; max-width:480px; width:100%}} {| class="sortable wikitable" style="text-align:left; font-size:100%" |- style="font-size:100%; text-align:right" ! [[آسٽريا جون رياستون|رياست]] ! گاديءَ جو هنڌ ! ايراضي<br/>{{Smaller|([[چورس ڪلوميٽر|چورس ڪلوميٽر]])}} ! آبادي<br/>{{Smaller|(1 جنوري 2025ع)}} ! آباديءَ جي گهاٽائي<br/>في ڪلوميٽر² ! جي ڊي پي (ارب يورو)<br/>{{Smaller|(2022ع يوروسٽيٽ)}} ! في ماڻهو<br/>جي ڊي پي |- | {{Flagicon|Burgenland}} [[برگن لينڊ]] || [[آئزن شٽاٽ]] |style="text-align:right"| 3,965 ||style="text-align:right"| 301,790 || style="text-align:right" | 76.1 || style="text-align:right" | 10.454||style="text-align:right"| 34,900 |- | {{Flagicon|Carinthia}} [[ڪارِنٿيا]] || [[ڪلاگن فرٽ]] |style="text-align:right"| 9,536 ||style="text-align:right"| 570,095 || style="text-align:right" | 59.7 || style="text-align:right" | 24.755||style="text-align:right"| 43,600 |- | {{Flagicon|Lower Austria}} [[هيٺيون آسٽريا]] || [[سانڪٽ پولٽن]] |style="text-align:right"| 19,178 ||style="text-align:right"| 1,727,514 || style="text-align:right" | 90.05 || style="text-align:right" | 71.757||style="text-align:right"| 41,900 |- | {{Flagicon|Salzburg}} [[سالزبرگ (رياست)|سالزبرگ]] || [[سالزبرگ]] |style="text-align:right"| 7,154 ||style="text-align:right"| 572,846 || style="text-align:right" | 80.08 || style="text-align:right" | 33.330||style="text-align:right"| 58,900 |- | {{Flagicon|Styria}} [[اسٽيريا]] || [[گراٽس]] |style="text-align:right"| 16,401 ||style="text-align:right"| 1,271,716 || style="text-align:right" | 77.5 || style="text-align:right" | 56.152||style="text-align:right"| 44,600 |- | {{Flagicon|Tyrol}} [[ٽيرول (رياست)|ٽيرول]] || [[اِنسبرڪ]] |style="text-align:right"| 12,648 ||style="text-align:right;"| 777,660 || style="text-align:right" | 61.4 || style="text-align:right" | 39.328||style="text-align:right"| 51,200 |- | {{Flagicon|Upper Austria}} [[مٿيون آسٽريا]] || [[لنٽس]] |style="text-align:right"| 11,982 ||style="text-align:right;"| 1,535,519 || style="text-align:right" | 128.1 || style="text-align:right" | 76.780||style="text-align:right"| 50,700 |- |colspan=2| {{Flagicon|Vienna}} [[ويانا]] |style="text-align:right"| 415 ||style="text-align:right;"| 2,028,289 || style="text-align:right" | 4,887 || style="text-align:right" | 110.992||style="text-align:right"| 56,600 |- | {{Flagicon|Vorarlberg}} [[فورآرلبرگ]] || [[بريگينٽس]] |style="text-align:right"| 2,601 ||style="text-align:right;"| 411,784 || style="text-align:right" | 158.3 || style="text-align:right" | 23.588||style="text-align:right"| 58,300 |- |colspan=7 |<ref>{{Cite web|title=Eurostat – Data Explorer|url=http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/submitViewTableAction.do|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006122431/http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/submitViewTableAction.do|archive-date=6 October 2014|access-date=19 October 2011}}</ref><ref>{{Cite web|title=Statistik Austria – Bevölkerung zu Jahresbeginn 2002–2017 nach Gemeinden (Gebietsstand 1.1.2017)|url=http://www.statistik.at/wcm/idc/idcplg?IdcService=GET_FILE&dID=354032&dDocName=080904|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180322204818/http://www.statistik.at/wcm/idc/idcplg?IdcService=GET_FILE&dID=354032&dDocName=080904|archive-date=22 March 2018|access-date=9 July 2018}}</ref> |} ==انتظامي ورهاست== آسٽريا 9 رياستن تي مشتمل ھڪ وفاقي رياست آھي. جنهن کي [[جرمن ٻولي]] ۾ "بندسلينا" (Bundesländer) چوندا آهن. اھي رياستون وري ضلعن، "بزائرڪ" (Bezirke) ۽ قانون ذريعي قرار ڏنل شھرن "اسٽيچيوسٽاٽ" (<small>{{Lang|de|[[Statutarstadt|Statutarstädte]]}}</small>) ۾ ورھايل آھن. ضلعا وري ميونسپلٽين "جيمنڊن" <small>({{Lang|de|Gemeinden}})</small> ۾ ورھايل آھن. قانون ذريعي قرار ڏنل شھر ساڳي وقت ميونسپلٽين ۽ ضلعن جو درجو رکڻ ٿا. صرف [[ويانا]] شھر ھڪ منفرد حيثيت رکي ٿو هن ڪري ته اھو ساڳي وقت رياست پڻ آھي. رياستون انتظامي اختيارن کان علاوه مخصوص معاملن ۾ قانون سازي جو اختيار پڻ رکن ٿيون جن ۾ ثقافتي، سماجي ڀلائي، فطرتي تحفظ، شڪار ۽ عمارت سازي وغيره شامل آهن. {| class="sortable wikitable" style="text-align:right; font-size:100%" |- style="font-size:100%; text-align:right" ! <small>*رياست*</small> ! <small>*گادي*جو*هنڌ*</small> ! <small>'''پکيڙ'''</small> <small>'''_چورس ^{ڪلوميٽر}'''</small> ! <small>آبادي</small> <small>(2017)</small> ! <small>گھاٽائي/چورس ڪلوميٽر</small> ! <small>GDP (يورو)</small><small>(2012)</small> ! <small>GDP<br />في ڪس</small> |- | '''[[برجنلينڊ]]'''|| [[آئزن اسٽڊٽ|'''آئزن اسٽڊٽ''']] |style="text-align:right"| <small>'''3,965'''</small>|| style="text-align:right" | <small>'''291,942'''</small>|| style="text-align:right" | 73.6 ||style="text-align:right"| <small>'''7.311'''</small> ارب || style="text-align:right" | <small>'''25,600'''</small> |- | [[ڪرينٿيا (رياست)|'''ڪرينٿيا''']] || [[ڪليگنفرٽ]] |style="text-align:right"| 9,536 ||style="text-align:right"| <small>'''561,077'''</small>|| style="text-align:right" | 58.8 ||style="text-align:right"| 17.62 ارب ||style="text-align:right"| <small>'''31,700'''</small> |- | [[لوئر آسٽريا|'''لوئر''' '''آسٽريا''']] || [[سنڪٽ پولٽن]] |style="text-align:right"| <small>'''19,178'''</small>|| style="text-align:right" | <small>'''1,665,753'''</small>|| style="text-align:right" | 86.9 ||style="text-align:right"| <small>'''49.75'''</small> ارب || style="text-align:right" | <small>'''30,800'''</small> |- | [[سلزبرگ (رياست)|'''سلزبرگ''']] || [[سلزبرگ]] |style="text-align:right"| 7,154 ||style="text-align:right"| 549,263 ||style="text-align:right"| 76.8 ||style="text-align:right"| 23.585 ارب ||style="text-align:right"| <small>'''44,500'''</small> |- | '''[[اسٽيريا]]'''|| [[گراتس]] |style="text-align:right"| <small>'''16,401'''</small>|| style="text-align:right" | <small>'''1,237,298'''</small>|| style="text-align:right" | 75.4 ||style="text-align:right"| <small>'''40.7'''</small> ارب || style="text-align:right" | <small>'''33,600'''</small> |- | [[ٽرول (رياست)|'''ٽرول''']] || [[انسبروڪ]] |style="text-align:right"| <small>'''12,648'''</small>|| style="text-align:right;" | 746,153 ||style="text-align:right"| 59.0 ||style="text-align:right"| <small>'''28.05'''</small> ارب || style="text-align:right" | <small>'''39,400'''</small> |- | [[اپر آسٽريا|'''اپر آسٽريا''']] || [[لنز]] |style="text-align:right"| <small>'''11,982'''</small>|| style="text-align:right;" | <small>'''1,465,045'''</small>|| style="text-align:right" | 122.3 ||style="text-align:right"| <small>'''53.86'''</small> ارب || style="text-align:right" | <small>'''38,000'''</small> |- |colspan=2| '''[[ويانا]]''' |style="text-align:right"| 415 ||style="text-align:right;"| <small>'''1,867,582'''</small>|| style="text-align:right" | 4,500 ||style="text-align:right"| <small>'''81.77'''</small> ارب |- | '''[[وورارلبرگ]]'''|| [[بريگنز]] |style="text-align:right"| <small>'''2,601'''</small>|| style="text-align:right;" | 388,752 ||style="text-align:right"| 149.5 ||style="text-align:right"| <small>'''23.59 ارب'''</small>|| style="text-align:right" | <small>'''58,300'''</small> |- |colspan=7 |<ref>{{Cite web|title=Eurostat – Data Explorer|url=http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/submitViewTableAction.do|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006122431/http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/submitViewTableAction.do|archive-date=6 October 2014|access-date=19 October 2011}}</ref><ref>{{Cite web|title=Statistik Austria – Bevölkerung zu Jahresbeginn 2002–2017 nach Gemeinden (Gebietsstand 1.1.2017)|url=http://www.statistik.at/wcm/idc/idcplg?IdcService=GET_FILE&dID=354032&dDocName=080904|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180322204818/http://www.statistik.at/wcm/idc/idcplg?IdcService=GET_FILE&dID=354032&dDocName=080904|archive-date=22 March 2018|access-date=9 July 2018}}</ref> |} == معيشت == [[File:13-08-30-wien-by-RalfR-123.jpg|thumb|[[ويانا بين الاقوامي مرڪز]] [[گڏيل قومن]] جي آفس سميت ۽ ڊي سي ٽاورز جو ٽاور-1]] آسٽريا دنيا جي ملڪن جي ناليوار جي ڊي پي جي شرح مطابق تمام مٿاھين شرح وارن ملڪن ۾ شامل آهي.<ref name=autogenerated1>{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2012/01/weodata/weorept.aspx?sy=2009&ey=2012&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=122&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a=&pr.x=37&pr.y=14|title=Austria|publisher=International Monetary Fund|accessdate=17 April 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121125152140/http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2012/01/weodata/weorept.aspx?sy=2009&ey=2012&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=122&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a=&pr.x=37&pr.y=14|archive-date=25 November 2012|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> ان جي [[معيشت]] تمام وڏي پيماني تي صنعتي ۽ تمام ترقي يافته سوشل مارڪيٽ واري آهي. 1980ع جي ڏھاڪي تائين وڏي صنعت کي سرڪاري بڻايو ويو پر بعد ۾ نجڪاري ذريعي سرڪاري صنعتي يونٽن ۾ ڪمي آئي. صنعت کان پوءِ [[سياحت]] ھن ملڪ جي معيشيت جو وڏو شعبو آهي. سال 2007ع ۾ بين الاقوامي سياحت جي آمدني ۾ آسٽريا دنيا ۾ نائين نمبر تي ھو. ان سال ھن ملڪ جي سياحتي آمدني 18.9 ارب ڊالر ھئي. سياحن جي تعداد واري شمار ۾ ان سال ھي ملڪ ٻارھين نمبر تي آيو. ملڪ ۾ ان سال 2 ڪروڙ 8 لک سياح گھمڻ آيا.<ref name="UNTWO">{{cite web|url=http://www.tourismroi.com/Content_Attachments/27670/File_633513750035785076.pdf |title=UNTWO World Tourism Barometer, Vol.6 No.2 |accessdate=18 November 2008 |publisher=UNTWO |date=June 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081031013714/http://www.tourismroi.com/Content_Attachments/27670/File_633513750035785076.pdf |archivedate=31 October 2008 |url-status=dead }}</ref> ملڪ جو سڀ کان وڏو واپاري شراڪت دار تاريخي طور تي [[جرمني]] رھيو آھي. [[يورپي يونين]] ۾ شامل ٿيڻ سان ھن ملڪ جا يونين جي رڪن ملڪن سان معاشي لاڳاپن ۾ ويجھڙائپ وڌڻ سان ھن ملڪ جي جرمني تي واپاري دارومدار کي گھٽايو آھي. يورپي يونين جي رڪنيت سان پرڏيھي سيڙپڪاري جو ھتي زبردست اضافو ٿيو آهي. سال 2006ع ۾ جي ڊي پي جي واڌ 3.3 سيڪڙو تائين پھتي.<ref>[http://www.oenb.at/isaweb/report.do?&lang=EN&report=7.7 Real GDP Growth – Expenditure Side] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181106193328/https://www.oenb.at/isaweb/report.do?&lang=EN&report=7.7|date=6 November 2018}}, provided by the [[Oesterreichische Nationalbank|Austrian National Bank]] {{in lang|de}} </ref> ملڪ جي درآمدن جو 67 سيڪڙو يورپي يونين جي رڪن ملڪن مان آھي<ref>{{cite web|title=OEC – Austria (AUT) Exports, Imports, and Trade Partners|url=http://atlas.media.mit.edu/en/profile/country/aut/|website=atlas.media.mit.edu|accessdate=12 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160313121243/http://atlas.media.mit.edu/en/profile/country/aut/|archive-date=13 March 2016|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> [[File:BlueEurozone.svg|thumb|left|آسٽريا يوروزون (تيز نيري رنگ سان ڏيکاريل) واري مالياتي يونين م شامل آھي ۽ يورپي يونين جي سنگل مارڪيٽ جو حصو آهي]] آسٽريا جي مکيه [[زرعي پيداوار]] ۾ [[پٽاٽا]]، [[جوئر]]، [[چقندر]]، [[مڪئي]]، [[ڪڻڪ]]، [[ڪپهه]] ۽ [[انگور]] شامل آهن. مکيه [[صنعت|صنعتن]] ۾ [[فولاد]]، [[مشينري]]، [[گاڏيون]]، [[بجلي|بجليءَ]] جو سامان، [[بصريات|آپٽيڪل]] شيشي جون شيون، [[ڪاغذ]]، [[ڪپڙو|ڪپڙي]]، [[سيمنٽ]]، [[ڪيميائي شيون|ڪيميائي شيئن]] جي صنعتون آهن ۽ مکيه [[معدنيات]] ۾ [[لوھ|لوهه]]، [[پيٽرول]]، ميگنيٽائٽ، گرينائٽ، [[قدرتي گيس]]، [[جست]]، [[ٽامو]] ۽ [[زنڪ]] آهن.<ref name = " سنڌيانا "/> ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:آسٽريا]] [[زمرو:ملڪ]] [[زمرو:وفاقي جمهوريا]] [[زمرو:يورپي ملڪ]] [[زمرو:زمين بند ملڪ]] [[زمرو:وچ يورپ جا ملڪ]] [[زمرو:يورپي اتحاد جا رڪن ملڪ]] [[زمرو:گڏيل قومن جا ڀاتي ملڪ]] [[زمرو:ملڪ ۽ علائقا جتي جرمن هڪ سرڪاري ٻولي آهي]] 4t60jq3an0fjtxcx2wyos1f0czpyljq 404632 404631 2026-08-18T16:20:44Z Intisar Ali 8681 404632 wikitext text/x-wiki {{Short description|وچ يورپ جو ملڪ}} {{Redirect|آسٽريا|ملڪ جي نالي جي تاريخ|آسٽريا جو نالو|ٻيا استعمال|آسٽريا (سلجهائپ)|and|آسٽريا (سلجهائپ)}} {{Distinguish|آسٽريليا|آسٽورياس|آسٽراسيا|آسٽريليشيا}} {{Pp-move}} {{Infobox country | conventional_long_name = آسٽريا جي جمهوريه | common_name = آسٽريا | native_name = {{lang|de-AT|Republik Österreich}} | image_flag = Flag of Austria.svg | image_coat = Austria Bundesadler.svg | national_anthem = {{lang|de-AT|[[آسٽريا جو قومي ترانو|Bundeshymne der Republik Österreich]]}}<br/>"آسٽريا جي جمهوريه جو قومي ترانو"{{parabr}}[[File:Land der Berge Land am Strome instrumental.ogg|center]] | image_map = {{Switcher|[[File:EU-Austria (orthographic projection).svg|upright=1.15|frameless]]|دنيا جي گولي تي ڏيکاريو|[[File:EU-Austria.svg|upright=1.15|frameless]]|[[يورپي يونين]] جو نقشو ڏيکاريو|default=1}} | capital = [[ويانا]] | coordinates = {{Coord|48|12|N|16|21|E|type:city(2,000,000)_region:AT-9}} | largest_city = capital | languages_type = سرڪاري ٻولي | languages = [[آسٽريائي جرمن|جرمن]]{{Efn|[[آسٽريا جو وفاقي آئيني قانون|1920ع واري آسٽريائي آئين]] جي آرٽيڪل 8 جي بنياد تي}}{{Efn|[[برگنلينڊ ڪروشيائي]]، [[چيڪ ٻولي|چيڪ]]، [[هنگري ٻولي|هنگري]]، [[روماني ٻولي|روماني]]، [[سلوواڪ ٻولي|سلوواڪ]] ۽ [[سلوويني ٻولي|سلوويني]] کي [[يورپي منشور براءِ علائقائي يا اقليتي ٻوليون]] تحت سرڪاري طور تسليم ڪيو ويو آهي.}} | languages2 = {{hlist|[[هنگري ٻولي|هنگري]]|[[سلوويني ٻولي|سلوويني]]|[[برگنلينڊ ڪروشيائي]]<ref name="demokratiewebstatt.at" /><ref name="Regional Languages of Austria" />}} | languages2_type = سرڪاري [[علائقائي ٻوليون]] | ethnic_groups = {{Unbulleted list | 72.2% [[آسٽريائي ماڻهو|آسٽريائي]] | 27.8% [[آسٽريا جي آبادي#نسلي گروهه|ٻيا]] }} | ethnic_groups_year = 2024 | ethnic_groups_ref = <ref>{{cite web |title=Migration and Integration 2025 |url=https://www.statistik.at/fileadmin/announcement/2025/07/20250716MigrationIntegration2025EN.pdf |website=Statistics Austria |publisher=Statistik Austria |date=16 July 2025 |access-date=10 August 2025 |language=en}}</ref> | religion_year = 2021 | religion_ref = <ref name="statistik.at">{{Cite web|title=Religionsbekenntnis – STATISTIK AUSTRIA – die Informationsmanager|url=https://www.statistik.at/statistiken/bevoelkerung-und-soziales/bevoelkerung/weiterfuehrende-bevoelkerungsstatistiken/religionsbekenntnis|access-date=9 August 2022|archive-date=30 September 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220930022008/https://www.statistik.at/statistiken/bevoelkerung-und-soziales/bevoelkerung/weiterfuehrende-bevoelkerungsstatistiken/religionsbekenntnis|url-status=live}}</ref> | religion = {{Ublist |item_style=white-space:nowrap; | {{Tree list}} * 68.2% [[عيسائيت]] ** 55.2% [[آسٽريا ۾ ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ ازم]] ** 4.9% [[آسٽريا ۾ مشرقي آرٿوڊوڪسي|آرٿوڊوڪسي]] ** 3.8% [[پروٽيسٽنٽ ازم]] ** 4.3% [[عيسائي فرقو|ٻيا عيسائي]] {{Tree list/end}} |22.4% [[لامذهبيت|ڪو مذهب نه]] |8.3% [[آسٽريا ۾ اسلام|اسلام]] |1.1% [[آسٽريا ۾ مذهب|ٻيا]] }} | demonym = [[آسٽريائي ماڻهو|آسٽريائي]] | government_type = وفاقي [[نيم صدارتي جمهوريه]]<ref>{{Cite web|date=22 September 2022|title=Hofburg-Wahl: 'Österreich ist ein sehr ungewöhnlicher Fall'|url=https://diepresse.com/6193038|access-date=22 September 2022|language=de-AT|archive-date=3 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221003104650/https://www.diepresse.com/6193038/hofburg-wahl-oesterreich-ist-ein-sehr-ungewoehnlicher-fall|url-status=live}}</ref>{{efn|name=system|آسٽريا جي جمهوريه پنهنجي [[آسٽريا جو آئين|آئين]] مطابق قانوني طور هڪ نيم صدارتي جمهوريه آهي؛<ref name="u009">{{cite journal|last=Shugart|first=Matthew Søberg|title=Semi-Presidential Systems: Dual Executive And Mixed Authority Patterns|journal=French Politics|volume=3|issue=3|date=2005|issn=1476-3419|doi=10.1057/palgrave.fp.8200087|doi-access=free|pages=323–351|url=https://link.springer.com/content/pdf/10.1057/palgrave.fp.8200087.pdf|access-date=2024-12-16}}</ref> پر عملي طور آئيني روايتن سبب اها وڌيڪ [[پارلياماني جمهوريه]] وانگر ڪم ڪري ٿي.<ref name="y589">{{cite book|last=Müller|first=Wolfgang C.|title=Semi-Presidentialism in Europe|chapter=Austria|publisher=Oxford University PressOxford|date=1999-09-02|isbn=978-0-19-829386-6|doi=10.1093/0198293860.003.0002|pages=22–47}}</ref>}} | leader_title1 = [[آسٽريا جو صدر|صدر]] | leader_name1 = [[اليگزينڊر فان ڊير بيلن]] | leader_title2 = [[آسٽريا جو چانسلر|چانسلر]] | leader_name2 = [[ڪرسچين اسٽوڪر]] | legislature = [[آسٽريا جي پارليامينٽ|پارليامينٽ]] | upper_house = [[وفاقي ڪائونسل (آسٽريا)|وفاقي ڪائونسل]] | lower_house = [[نيشنل ڪائونسل (آسٽريا)|نيشنل ڪائونسل]] | sovereignty_type = [[آسٽريا جي تاريخ|قيام]] | established_event1 = [[آسٽريا جي مارگريويئيٽ|مارگريويئيٽ]] | established_date1 = {{circa}} 960 | established_event2 = [[آسٽريا جو نالو|نالي جو قديم ترين ذڪر]] | established_date2 = 1 نومبر 996 | established_event3 = [[آسٽريا جي ڊچي|ڊچي]] | established_date3 = 17 سيپٽمبر 1156 | established_event4 = [[آسٽريا جي آرچڊچي|آرچڊچي]] | established_date4 = 6 جنوري 1453 | established_event5 = [[آسٽريائي سرڪل|شاهي سرڪل]] | established_date5 = 1512 | established_event6 = [[آسٽريائي سلطنت|سلطنت]] | established_date6 = 11 آگسٽ 1804 | established_event7 = [[آسٽريا-هنگري]] | established_date7 = 30 مارچ 1867 | established_event8 = [[پهرين آسٽريائي جمهوريه|پهرين جمهوريه]] | established_date8 = 10 سيپٽمبر 1919 | established_event9 = [[آسٽريا جي وفاقي رياست|وفاقي رياست]] | established_date9 = 1 مئي 1934 | established_event10 = [[آنشلوس]] | established_date10 = 13 مارچ 1938 | established_event11 = [[آسٽريا جي تاريخ#ٻي جمهوريه (1945ع کان)|ٻي جمهوريه]] | established_date11 = 27 اپريل 1945 | established_event12 = [[آسٽريائي رياستي معاهدو|رياستي معاهدو]] | established_date12 = 27 جولاءِ 1955 | area_km2 = 83879<ref>{{cite web|title=Austria EN|url=https://migrants-refugees.va/wp-content/uploads/2021/03/2020-CP-Austria-EN.pdf|website=Migrants Refugees|publisher=The Vatican|date=April 2020|access-date=12 January 2024|archive-date=13 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240113014627/https://migrants-refugees.va/wp-content/uploads/2021/03/2020-CP-Austria-EN.pdf|url-status=live}}</ref> | area_rank = 113هون | area_sq_mi = | percent_water = 0.84 (2015)<ref>{{Cite web|title=Surface water and surface water change|url=https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER|access-date=11 October 2020|publisher=[[اقتصادي سهڪار ۽ ترقي جي تنظيم]]|archive-date=24 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210324133453/https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER|url-status=live}}</ref> | population_estimate = {{IncreaseNeutral}} 9,219,113<ref name="statistik-population" /> | population_estimate_year = 2026 | population_estimate_rank = 97هون | population_density_km2 = 109.9 | population_density_sq_mi = 284.6 | population_density_rank = 108هون | GDP_PPP = {{increase}} $721.033 billion<ref name="IMFWEO.AT">{{cite web |url=https://data.imf.org/en/Data-Explorer?datasetUrn=IMF.RES:WEO(9.0.0) |title=World Economic Outlook Database (April 2026 Edition) |publisher=[[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] |website=www.imf.org |date=14 April 2026 |access-date=19 April 2026}}</ref> | GDP_PPP_year = 2026 | GDP_PPP_rank = 45هون | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $78,334<ref name="IMFWEO.AT" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 18هون | GDP_nominal = {{increase}} $623.719 billion<ref name="IMFWEO.AT"/> | GDP_nominal_year = 2026 | GDP_nominal_rank = 28هون | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $67,761<ref name="IMFWEO.AT" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 13هون | Gini = 28.4 | Gini_year = 2024 | Gini_change = increase | Gini_ref = <ref name="eurogini">{{Cite web|title=Gini coefficient of equivalised disposable income – EU-SILC survey|url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tessi190/default/table?lang=en|access-date=2026-04-09|publisher=[[يورو اسٽيٽ]]|url-status=live}}</ref> | HDI = 0.930 | HDI_rank = 22هون | HDI_year = 2023 | HDI_change = increase | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{Cite web |date=6 May 2025 |title=Human Development Report 2025 |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250506051232/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf |archive-date=6 May 2025 |access-date=6 May 2025 |publisher=[[گڏيل قومن جو ترقياتي پروگرام]]}}</ref> | currency = [[يورو]] ([[يورو جو نشان|€]]) | currency_code = EUR | time_zone = [[وچ يورپي وقت|سي اي ٽي]] | utc_offset = +1 | utc_offset_DST = +2 | time_zone_DST = [[وچ يورپي اونهاري جو وقت|سي اي ايس ٽي]] | date_format = dd.mm.yyyy | calling_code = [[آسٽريا جا ٽيليفون نمبر|+43]] | cctld = [[.at]] }} '''آسٽريا'''،{{efn|اچار: {{IPAc-en|audio=en-us-Austria.ogg|ˈ|ɒ|s|t|r|i|ə}} {{respell|OST|ree|ə}} يا {{IPAc-en|ˈ|ɔː|s|t|r|i|ə}} {{respell|AW|stree|ə}}؛<ref>{{Citation|last=Roach|first=Peter|title=Cambridge English Pronouncing Dictionary|date=2011|edition=18th|place=Cambridge|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-15253-2}}</ref> {{Langx|de-AT|Österreich}} {{IPA|de-AT|ˈøːstɐraɪç||De-Österreich2.ogg}}؛ {{langx|bar|Östareich}}؛ {{langx|gsw|Öschtreich}} يا {{Lang|gsw|Eschtrych}}.}}، رسمي نالي '''آسٽريا جي جمهوريه'''،{{Efn|{{Langx|de-AT|Republik Österreich|links=no}} {{IPA|de-AT|repuˈbliːk ˈøːstɐraɪç||Republik Österreich.ogg}}.}} [[وچ يورپ]] ۾ واقع هڪ [[سامونڊي ڪناري کان محروم ملڪ]] آهي، جيڪو [[اوڀر الپس]] ۾ واقع آهي.<ref name="formal name">{{Cite web|title=Austria|url=http://unstats.un.org/unsd/geoinfo/geonames|access-date=4 January 2023|website=UNGEGN World Geographical Names|publisher=United Nations Group of Experts on Geographical Names|location=New York, NY|archive-date=7 January 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230107010908/http://unstats.un.org/unsd/geoinfo/geonames/|url-status=live}}</ref> اهو نَوَ [[آسٽريا جون وفاقي رياستون|وفاقي رياستن]] تي ٻڌل هڪ [[وفاق]] آهي، جن مان گاديءَ وارو شهر [[ويانا]] ملڪ جو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهر ۽ رياست آهي. آسٽريا جي اتر-اولهه ۾ [[جرمني]]، اتر ۾ [[چيڪ جمهوريه]]، اتر-اوڀر ۾ [[سلوواڪيا]]، اوڀر ۾ [[هنگري]]، ڏکڻ ۾ [[سلووينيا]] ۽ [[اٽلي]]، جڏهن تہ اولهه ۾ [[سوئٽزرلينڊ]] ۽ [[ليختنشتائن]] واقع آهن. ملڪ جي ايراضي {{Convert|83879|km2|sqmi|0|abbr=on}} آهي ۽ ان جي آبادي لڳ ڀڳ 9.2 ملين آهي.<ref name="statistik-population">{{Cite web|date=2026-04-09|title=Population by Year-/Quarter-beginning|url=https://www.statistik.at/en/statistics/population-and-society/population/population-stock/population-at-beginning-of-year/quarter|url-status=live|access-date=2026-04-09}}</ref> موجوده آسٽريا وارو علائقو گهٽ ۾ گهٽ [[قديم پٿر وارو دور|قديم پٿر واري دور]] کان آباد رهيو آهي. لڳ ڀڳ 400 ق.م. ڌاري هتي [[سيلٽ ماڻهو|سيلٽ]] آباد هئا، ۽ پهرين صدي ق.م. جي آخر ۾ هي علائقو [[رومي سلطنت]] ۾ شامل ڪيو ويو. علائقي ۾ [[عيسائيت اختيار ڪرڻ|عيسائيت جي پکڙجڻ]] چوٿين ۽ پنجين صديءَ ۾، [[اولهه رومي سلطنت]] جي آخري دور دوران شروع ٿي، جنهن کان پوءِ [[قومَن جي لڏپلاڻ وارو دور|قومَن جي لڏپلاڻ واري دور]] ۾ ڪيترائي [[جرمنڪ قبيلا]] هتي اچي آباد ٿيا.<ref>{{Cite web|title=Austria's History|url=https://www.austria.info/en/service-and-facts/about-austria/history|access-date=2024-06-08|website=austria.info|language=en}}</ref> آسٽريا هڪ رياست طور پهرين هزار سال جي پڇاڙيءَ ۾ [[پينونيا جي مارچ|اوڀر مارچ]] ۽ [[هنگري مارچ]] جي باقيات مان وجود ۾ آيو. شروعات ۾ اهو [[پاڪ رومي سلطنت]] جي سرحدي [[آسٽريا جي مارگريويئيٽ|مارگريويئيٽ]] هو، پوءِ 1156ع ۾ [[آسٽريا جي ڊچي|ڊچي]] بڻيو ۽ 1453ع ۾ [[آسٽريا جي آرچڊچي|آرچڊچي]] جو درجو حاصل ڪيائين. تيرهين صديءَ جي پڇاڙيءَ کان [[هيبسبرگ بادشاهت]] جو مرڪزي علائقو هجڻ سبب آسٽريا صدين تائين وچ يورپ جي وڏين شاهي طاقتن مان هڪ رهيو، ۽ سورهين صديءَ کان [[ويانا]] [[پاڪ رومي سلطنت]] جي انتظامي گاديءَ طور پڻ ڪم ڪندو رهيو.<ref>{{Cite news|date=2012-03-16|title=Austria country profile|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-17405422|access-date=2024-06-08|publisher=BBC News|language=en-GB}}</ref> [[پاڪ رومي سلطنت جو خاتمو|پاڪ رومي سلطنت]] 1806ع ۾ ختم ٿي، جنهن کان ٻه سال اڳ آسٽريا پنهنجي [[آسٽريائي سلطنت]] قائم ڪري چڪو هو. اها سلطنت هڪ [[وڏي طاقت]] ۽ يورپ جي سڀ کان وڏين رياستن مان هڪ بڻجي وئي. 1860ع واري ڏهاڪي ۾ جنگين ۾ شڪست ۽ علائقن جي نقصان کان پوءِ 1867ع واري [[آسٽرو-هنگري ٺاهه 1867ع|آسٽرو-هنگري ٺاهه]] جي نتيجي ۾ [[آسٽريا-هنگري]] قائم ٿيو.<ref>{{Cite web|title=Österreich-Ungarn|url=https://www.geschichtewiki.wien.gv.at/%C3%96sterreich-Ungarn|access-date=2024-06-08|website=geschichtewiki.wien.gv.at}}</ref> 1914ع ۾ [[آرچڊيوڪ فرانز فرڊيننڊ جو قتل|آرچڊيوڪ فرانز فرڊيننڊ جي قتل]] کان پوءِ شهنشاهه [[فرانز جوزف پهريون]] [[سربيا جي بادشاهت]] خلاف جنگ جو اعلان ڪيو، جيڪا تيزيءَ سان [[پهرين عالمي جنگ]] ۾ تبديل ٿي وئي. سلطنت جي شڪست ۽ خاتمي کان پوءِ 1918ع ۾ [[جرمن-آسٽريا جي جمهوريه]] ۽ 1919ع ۾ [[پهرين آسٽريائي جمهوريه]] قائم ٿي. [[جنگين جي وچ وارو دور|جنگين جي وچ واري دور]] ۾ پارلياماني نظام خلاف وڌندڙ لاڙ 1934ع ۾ [[آسٽريائي گهرو ويڙهه]] ۽ [[اينگلبرٽ ڊولفُس]] جي قيادت هيٺ [[آسٽريا جي وفاقي رياست|آسٽروفاشسٽ آمريت]] جي قيام تائين پهتو. [[ٻي عالمي جنگ]] شروع ٿيڻ کان هڪ سال اڳ، آسٽريا [[ايڊولف هٽلر]] جي اڳواڻي هيٺ [[نازي جرمني]] ۾ [[آنشلوس|ضم]] ڪيو ويو ۽ جرمني جي هڪ ذيلي انتظامي حصي ۾ تبديل ٿي ويو. 1945ع ۾ [[ويانا مهم|آزاديءَ]] کان پوءِ ۽ ڏهن سالن جي [[اتحادي قبضي هيٺ آسٽريا|اتحادي قبضي]] کان پوءِ ملڪ [[آسٽريائي رياستي معاهدو|رياستي معاهدي]] وسيلي ٻيهر مڪمل خودمختياري حاصل ڪئي ۽ 1955ع ۾ [[آسٽريا جي مستقل غيرجانبداري|مستقل غيرجانبداري]] جو اعلان ڪيو. آسٽريا هڪ [[نيم صدارتي نظام|نيم صدارتي]]{{efn|name=system}} نمائنده جمهوريت آهي، جنهن ۾ عوام جي چونڊيل [[آسٽريا جو صدر|صدر]] رياست جو سربراهه، جڏهن تہ [[آسٽريا جو چانسلر|چانسلر]] حڪومت جو سربراهه ۽ اعليٰ انتظامي عملدار هوندو آهي. آسٽريا في فرد نامياتي [[مجموعي گهريلو پيداوار]] جي لحاظ کان دنيا ۾ 13هين نمبر تي آهي ۽ هتي زندگيءَ جو معيار بلند آهي. ملڪ 1955ع کان [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] جو ميمبر<ref>Jelavich 267</ref> ۽ 1995ع کان [[يورپي يونين]] جو رڪن آهي.<ref name="CIA">{{Cite web|date=14 May 2009|title=Austria|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/austria|access-date=31 May 2009|website=[[The World Factbook]]|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|archive-date=10 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210110074413/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/austria|url-status=dead}}</ref> ويانا ۾ [[يورپ ۾ سلامتي ۽ سهڪار جي تنظيم]] ۽ [[پيٽروليم برآمد ڪندڙ ملڪن جي تنظيم]] جا مرڪزي دفتر موجود آهن. آسٽريا [[اقتصادي سهڪار ۽ ترقي جي تنظيم]] ۽ [[انٽرپول]] جي باني ميمبرن مان پڻ هڪ آهي.<ref name="OECD">{{Cite web|title=Austria About|url=http://www.oecd.org/about/0,3347,en_33873108_33873245_1_1_1_1_1,00.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20090506022708/http://www.oecd.org/about/0%2C3347%2Cen_33873108_33873245_1_1_1_1_1%2C00.html|archive-date=6 May 2009|access-date=20 May 2009|publisher=OECD}}</ref> ملڪ 1995ع ۾ [[شينگن معاهدو]] پڻ صحيح ڪيو<ref name="Schengen">{{Cite web |date=2024 |title=World Population Prospects: The 2024 Revision. (Medium-fertility variant). |url=https://www.worldometers.info/world-population/austria-population/ |access-date= |website=U.N. Dept. of Economic and Social Affairs - Population Division}}</ref> ۽ 1999ع ۾ [[يورو]] کي پنهنجي ڪرنسي طور اختيار ڪيو.<ref>{{Cite web|title=Austria and the euro|url=https://ec.europa.eu/info/business-economy-euro/euro-area/euro/eu-countries-and-euro/austria-and-euro_en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180108064042/https://ec.europa.eu/info/business-economy-euro/euro-area/euro/eu-countries-and-euro/austria-and-euro_en|archive-date=8 January 2018|access-date=7 January 2018|website=European Commission – European Commission}}</ref> == نالي جو اشتقاق == {{Main|آسٽريا جو نالو}} آسٽريا جو مقامي نالو جرمن ٻوليءَ ۾ ''اوسٽررائخ'' (Österreich)، [[قديم اپر جرمن ٻولي|قديم اپر جرمن]] لفظ ''اوستارريخي'' (Ostarrîchi) مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ ”اوڀر وارو علائقو“، ”اوڀر واري سلطنت“ يا ”اوڀر واري بادشاهت“ ٿي سگهي ٿي. هي نالو پهريون ڀيرو 996ع جي مشهور ''اوستارريچي دستاويز'' ۾ ملي ٿو.<ref name="University of Klagenfurt">{{Cite web|title=University of Klagenfurt|url=http://wwwg.uni-klu.ac.at/spw/oenf/name2.htm|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110513121957/http://wwwg.uni-klu.ac.at/spw/oenf/name2.htm|archive-date=13 May 2011|access-date=2 October 2009}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=tfhADwAAQBAJ&pg=PT34|title=Austrian Historical Memory and National Identity|date=1997|publisher=Transaction Publishers|isbn=978-1-56000-902-3|editor-last=Bischof|editor-first=Günter|editor-link=Günter Bischof|location=New Brunswick|pages=20–21|access-date=14 June 2018|editor-last2=Pelinka|editor-first2=Anton|editor-link2=Anton Pelinka|archive-url=https://web.archive.org/web/20180614144308/https://books.google.de/books?id=tfhADwAAQBAJ&pg=PT34&lpg=PA92|archive-date=14 June 2018|url-status=live}}</ref> امڪان آهي تہ هي لفظ [[وچئين دور جي لاطيني ٻولي|وچئين دور جي لاطيني]] اصطلاح [[مارڪيا اورينٽالس (آسٽريا)|مارڪيا اورينٽالس]] (Marchia orientalis) جو مقامي، يعني باويريائي لهجي ۾ ترجمو هو. 976ع ۾ آسٽريا [[باويريا]] جي هڪ سرحدي انتظامي علائقي طور قائم ٿيو. ”آسٽريا“ لفظ جرمن نالي جي لاطيني صورت آهي، جنهن جو پهريون دستاويزي استعمال ٻارهين صديءَ ۾ ملي ٿو.<ref>{{Cite book|last=Brauneder|first=Wilhelm|title=Österreichische Verfassungsgeschichte|date=2009|publisher=Manzsche Verlags- und Universitätsbuchhandlung|isbn=978-3-214-14876-8|edition=11th|location=Vienna|page=17}}</ref> ان دور ۾ [[ڊينيوب]] درياهه جو آسٽريائي طاس، يعني موجوده [[اپر آسٽريا|اپر]] ۽ [[لوئر آسٽريا]]، [[باويريا]] جي اوڀرئين ڇيڙي تي واقع هو. ==تاريخ== === قبل از تاريخ ۽ قديم دور === [[File:2011-07-09 gasometer 28.JPG|thumb|left|[[ويلينڊورف جي وينس]]، 28,000 کان 25,000 ق.م، [[ويانا جو قدرتي تاريخ جو عجائب گھر|ويانا جي قدرتي تاريخ جي عجائب گهر]] ۾]] اهو علائقو، جيڪو هاڻي [[آسٽريا]] آهي، رومي دور کان اڳ مختلف [[ڪيلٽ]] قبيلن جي آبادڪاريءَ هيٺ هو ۽ ڇهين صدي ق.م تائين [[هالشتات ثقافت]] جو مرڪزي علائقو بڻجي چڪو هو.<ref>{{Cite web|date=2024-02-11|title=What Was the Celtic "Cult of the Head"?|url=https://www.thecollector.com/what-was-celtic-cult-head/|access-date=2024-05-07|website=TheCollector|language=en|archive-date=7 May 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240507031517/https://www.thecollector.com/what-was-celtic-cult-head/|url-status=live}}</ref> [[هالشتات]] شهر ۾ يورپ جي ڪيلٽن بابت سڀ کان قديم آثار قديمه جا ثبوت مليا آهن.<ref>{{Cite web|title=Celt {{!}} History, Institutions, & Religion {{!}} Britannica|url=https://www.britannica.com/topic/Celt-people|access-date=2024-05-07|website=Encyclopædia Britannica|language=en|archive-date=11 July 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180711204423/https://www.britannica.com/topic/Celt-people|url-status=live}}</ref> ڪيلٽن جي [[نوريڪم جي بادشاهت|نوريڪم بادشاهت]]، جنهن ۾ موجوده آسٽريا جو گهڻو حصو ۽ موجوده [[سلووينيا]] جا ڪجهه علائقا شامل هئا، 16 ق.م ۾ [[رومي سلطنت]] فتح ڪري ورتي ۽ ان کي [[رومي صوبو|رومي صوبي]] [[نوريڪم]] ۾ تبديل ڪيو ويو، جيڪو 476ع تائين قائم رهيو.<ref>{{Cite web|title=Noricum {{!}} Celtic culture, Roman province, Alps {{!}} Britannica|url=https://www.britannica.com/place/Noricum|access-date=2024-04-26|website=Encyclopædia Britannica|language=en|archive-date=25 February 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240225145226/https://www.britannica.com/place/Noricum|url-status=live}}</ref> موجوده آسٽريا جا اهي علائقا، جيڪي نوريڪم صوبي ۾ شامل نه هئا، مختلف رومي صوبن ۾ ورهايل هئا؛ [[پينونيا]] ۾ اوڀر آسٽريا جا ڪجهه حصا شامل هئا، جڏهن تہ [[رائيتيا]] ۾ موجوده [[فورآرلبرگ]] ۽ [[ٽيرول (رياست)|ٽيرول]] جا علائقا شامل هئا.<ref>{{Cite web|title=Pannonia {{!}} Roman Empire, Map, Hungary, & History {{!}} Britannica|url=https://www.britannica.com/place/Pannonia|access-date=2024-05-20|website=Encyclopædia Britannica|language=en|archive-date=15 June 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230615155813/https://www.britannica.com/place/Pannonia|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|title=Raetia {{!}} Roman Empire, Alps, Gaul {{!}} Britannica|url=https://www.britannica.com/place/Raetia|access-date=2024-05-20|website=Encyclopædia Britannica|language=en|archive-date=3 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231003000521/https://www.britannica.com/place/Raetia|url-status=live}}</ref> اوڀر آسٽريا ۾ موجوده پيٽرونيل-[[ڪارنانٽم]] هڪ اهم رومي فوجي ڇانوڻي هئي، جيڪا اڳتي هلي [[پينونيا سپيريئر]] جي نالي سان سڃاتي ويندڙ صوبي جو گاديءَ وارو شهر بڻجي وئي. ڪارنانٽم لڳ ڀڳ 400 سالن تائين اٽڪل 50,000 ماڻهن جو گهر رهيو.<ref name="Carnuntum Tourism">{{Cite web|title=Rome's metropolis on the Danube awakens to new life|url=http://www.carnuntum.co.at/content-en/tales-from-carnuntum|archive-url=https://web.archive.org/web/20100116125751/http://www.carnuntum.co.at/content-en/tales-from-carnuntum|archive-date=16 January 2010|access-date=20 February 2010|website=Archäologischer Park Carnuntum|publisher=Archäologische Kulturpark Niederösterreich Betriebsgesellschaft m.b.H.}}</ref> [[File:Roman Empire 125.png|thumb|[[هيڊرين]] جي حڪمرانيءَ (117–138ع) دوران [[رومي سلطنت]]؛ [[شاهي صوبو|شاهي صوبي]] '''[[نوريڪم]]''' ۾ موجوده آسٽريا جو گهڻو حصو شامل هو، جڏهن تہ '''[[رائيتيا]]''' ۽ '''[[پينونيا سپيريئر]]''' ترتيبوار موجوده آسٽريا جي اولهندي ۽ اوڀرندي حصن تي پکڙيل هئا]] === وچيون دور === [[رومي سلطنت جي زوال]] کان پوءِ هن علائقي تي سڀ کان پهرين جرمن نسل جي [[روگي]] قبيلي حملو ڪيو، جنهن هن خطي کي پنهنجي علائقي ”[[روگيلينڊ]]“ جو حصو بڻايو.<ref>{{Cite web|last=Kessler|first=P. L.|title=Kingdoms of the Germanic Tribes – Rugii (Rugians)|url=https://www.historyfiles.co.uk/KingListsEurope/BarbarianRugii.htm|access-date=2024-04-26|website=The History Files|language=en}}</ref> 487ع ۾ موجوده آسٽريا جو گهڻو حصو [[اوڊواڪر]] فتح ڪيو، جيڪو [[وحشي بادشاهتون|وحشي نسل]] سان تعلق رکندڙ سپاهي ۽ سياستدان هو؛ هن موجوده آسٽريا جي اڪثر علائقي کي پنهنجي [[اٽلي جي بادشاهت (476–493)|اٽلي جي بادشاهت]] ۾ شامل ڪيو. 493ع تائين هي علائقو جرمن نسل جي [[اوستروگوٿ]] قبيلن فتح ڪري ورتو، جن پنهنجي [[اوستروگوٿڪ بادشاهت]] قائم ڪئي.<ref>{{Cite web|title=Ostrogoth {{!}} Italy, Roman Empire, Arianism {{!}} Britannica|url=https://www.britannica.com/topic/Ostrogoth|access-date=2024-04-26|website=Encyclopædia Britannica|language=en|archive-date=25 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190425120017/https://www.britannica.com/topic/Ostrogoth|url-status=live}}</ref> اوستروگوٿڪ بادشاهت جي زوال کان پوءِ هن علائقي ۾ [[اليماني]]، [[بايوواري]]، [[سلاو]] ۽ [[پينونيائي آوار]] اچي آباد ٿيا يا هن علائقي تي قبضو ڪيائون.<ref name="johnson 19"/><ref>{{Cite web|title=Mittelalter|url=https://oesterreich.com/de/staat/geschichte/mittelalter|access-date=2024-04-26|website=oesterreich.com|archive-date=26 April 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240426204729/https://oesterreich.com/de/staat/geschichte/mittelalter|url-status=live}}</ref> [[فرينڪ]] بادشاهه [[شارليمين]] 788ع ۾ هن علائقي کي فتح ڪيو، آبادڪاريءَ جي حوصلا افزائي ڪئي ۽ [[عيسائيت]] کي هٿي ڏني.<ref name="johnson 19">Johnson 19</ref> [[اوڀر فرينڪيا]] جي حصي طور اهي مرڪزي علائقا، جيڪي هاڻي آسٽريا تي مشتمل آهن، [[بابنبرگ خاندان]] جي حوالي ڪيا ويا. هي علائقو ''[[آسٽريا جو مارچ|مارچيا اورينٽالس]]'' جي نالي سان سڃاتو ويندو هو ۽ 976ع ۾ [[ليوپولڊ پهريون، آسٽريا جو مارگريو|ليوپولڊ پهرئين]] کي ڏنو ويو.<ref name="johnson 20">Johnson 20–21</ref> آسٽريا جي نالي جو پهريون دستاويزي ذڪر 996ع جو آهي، جنهن ۾ اهو نالو ''[[اوستاريچي]]'' لکيل آهي ۽ ان مان بابنبرگ مارچ جو علائقو مراد ورتو ويو هو.<ref name="johnson 20"/> 1156ع ۾ ''[[پريويليگيئم مائنس]]'' ذريعي آسٽريا کي [[ڊچي]] جو درجو ڏنو ويو. 1192ع ۾ بابنبرگ خاندان [[اسٽيريا جي ڊچي|اسٽيريا جي ڊچي]] پڻ حاصل ڪئي. 1246ع ۾ [[فريڊرڪ ٻيون، آسٽريا جو ڊيوڪ|فريڊرڪ ٻئي]] جي وفات سان بابنبرگ خاندان جي حڪمرانيءَ جو سلسلو ختم ٿي ويو.<ref name="johnson 21">Johnson 21</ref> ان کان پوءِ [[بوهيميا جو اوٽوڪر ٻيون|بوهيميا جي اوٽوڪر ٻئي]] عملي طور آسٽريا، اسٽيريا ۽ [[ڪارينٿيا جي ڊچي|ڪارينٿيا جي ڊچين]] تي قبضو ڪري ورتو.<ref name="johnson 21"/> سندس حڪمراني 1278ع ۾ [[ڊورنڪروٽ]] وٽ [[جرمني جو روڊولف پهريون|جرمني جي روڊولف پهرئين]] هٿان شڪست کان پوءِ ختم ٿي وئي.<ref>Lonnie Johnson 23</ref> ان کان پوءِ [[پهرين مهاڀاري جنگ]] تائين آسٽريا جي تاريخ وڏي حد تائين ان جي حڪمران خاندان، [[هابسبرگ خاندان|هابسبرگن]]، جي تاريخ سان ڳنڍيل رهي. [[File:HRR 14Jh.jpg|thumb|[[پاڪ رومي سلطنت]] ۾ 14هين صديءَ دوران هابسبرگ (نارنگي)، لگزمبرگ (واڱڻائي) ۽ ويٽلسباخ (سائو) خاندانن جا علائقا]] 14هين ۽ 15هين صدين دوران [[هابسبرگ بادشاهت|هابسبرگن]] آسٽريا جي ڊچي جي ڀرپاسي وارن ٻين صوبن کي پنهنجي قبضي هيٺ آڻڻ شروع ڪيو. 1438ع ۾ آسٽريا جي ڊيوڪ [[آسٽريا جو البرٽ پنجون|البرٽ پنجين]] کي پنهنجي سهري، شهنشاهه [[سگسمنڊ، پاڪ رومي شهنشاهه|سگسمنڊ]] جو جانشين چونڊيو ويو. جيتوڻيڪ البرٽ پاڻ رڳو هڪ سال حڪمران رهيو، پر ان کان پوءِ فقط هڪ استثنا کي ڇڏي، [[پاڪ رومي سلطنت]] جا سمورا شهنشاهه هابسبرگ خاندان سان تعلق رکندا هئا. هابسبرگن پنهنجي موروثي علائقن کان پري به نوان علائقا حاصل ڪرڻ شروع ڪيا. 1477ع ۾ شهنشاهه [[فريڊرڪ ٽيون، پاڪ رومي شهنشاهه|فريڊرڪ ٽئين]] جي اڪيلي پٽ آرچڊيوڪ [[ميڪسميلين پهريون، پاڪ رومي شهنشاهه|ميڪسميلين]]، [[برگنڊي جي ڪائونٽي|برگنڊي]] جي وارثياڻي ماريا سان شادي ڪئي، جنهن جي نتيجي ۾ [[نيدرلينڊز]] جو گهڻو حصو هابسبرگ خاندان جي قبضي هيٺ اچي ويو.<ref name="johnson 25">Lonnie Johnson 25</ref><ref name="brook 11">Brook-Shepherd 11</ref> 1496ع ۾ سندس پٽ [[فلپ پهريون، ڪاسٽيل جو بادشاهه|فلپ دي فيئر]]، [[جوانا آف ڪاسٽيل|جوانا]] سان شادي ڪئي، جيڪا [[ڪاسٽيل جو تاج|ڪاسٽيل]] ۽ [[اراگون جو تاج|اراگون]] جي وارثياڻي هئي. ان شاديءَ جي نتيجي ۾ اسپين ۽ ان سان لاڳاپيل اطالوي، آفريڪي، [[فلپائن|ايشيائي]] ۽ [[نئين دنيا]] جا علائقا پڻ هابسبرگن جي حڪمرانيءَ جي دائري ۾ اچي ويا.<ref name="johnson 25"/><ref name="brook 11"/> 1526ع ۾ [[موهاچ جي جنگ]] کان پوءِ [[بوهيميا]] ۽ [[هنگري]] جو اهو حصو، جنهن تي عثمانين قبضو نه ڪيو هو، آسٽريائي حڪمرانيءَ هيٺ اچي ويو.<ref>Lonnie Johnson 26</ref> هنگري ڏانهن [[عثماني–هنگري جنگيون|عثماني توسيع]] سبب هابسبرگن ۽ عثمانين وچ ۾ [[عثماني–هابسبرگ جنگيون|بار بار جنگيون]] ٿيون، جن مان 1593ع کان 1606ع تائين جاري رهندڙ [[ڊگهي جنگ (عثماني جنگيون)|ڊگهي جنگ]] خاص طور اهم هئي. ترڪن [[اسٽيريا]] ۾ لڳ ڀڳ 20 ڀيرا حملا ڪيا،<ref>"'' The Catholic encyclopedia''". Charles George Herbermann (1913). Robert Appleton company.</ref> جن مان ڪجهه حملن کي ذريعن ۾ ”ساڙڻ، ڦرلٽ ڪرڻ ۽ هزارين ماڻهن کي غلام بڻائي وٺي وڃڻ“ طور بيان ڪيو ويو آهي.<ref>"''[https://books.google.com/books?id=8-ARAAAAYAAJ&pg=PA560 Bentley's miscellany] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240312192545/https://books.google.com/books?id=8-ARAAAAYAAJ&pg=PA560#v=onepage&q&f=false |date=12 March 2024 }}''". Charles Dickens, William Harrison Ainsworth, Albert Smith (1853).</ref> سيپٽمبر 1529ع جي آخر ۾ عثماني سلطان [[سليمان اعظم]] [[ويانا جو محاصرو (1529)|ويانا جو پهريون محاصرو]] شروع ڪيو، جيڪو ناڪام رهيو؛ عثماني تاريخدانن موجب ان ناڪاميءَ ۾ وقت کان اڳ شروع ٿيل سياري ۽ برفباريءَ پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو. === 17هين ۽ 18هين صديون === [[File:Anonym Entsatz Wien 1683.jpg|thumb|1683ع ۾ ٿيل [[ويانا جي جنگ]]، [[عثماني سلطنت]] جي يورپ ڏانهن اڳڀرائي کي روڪي ڇڏيو.]] [[ليوپولڊ پهريون، پاڪ رومي شهنشاهه|ليوپولڊ پهرئين]] جي ڊگهي حڪمرانيءَ دوران، 1683ع ۾ پولينڊ جي بادشاهه [[جان ٽيون سوبيسڪي]] جي اڳواڻيءَ هيٺ ترڪن خلاف [[ويانا جي جنگ|ويانا جو ڪامياب دفاع]] ڪيو ويو.<ref>Lonnie Johnson 26–28</ref> ان کان پوءِ ٿيل [[عظيم ترڪ جنگ]] جي نتيجي ۾ هنگري جو گهڻو حصو آسٽريا جي قبضي هيٺ اچي ويو. ان انتظام کي 1699ع ۾ ٿيل [[ڪارلووٽس جو معاهدو|ڪارلووٽس جي معاهدي]] ذريعي باضابطه شڪل ڏني وئي. [[چارلس ڇهون، پاڪ رومي شهنشاهه|چارلس ڇهين]] انهن ڪيترين ئي حاصلات تان هٿ کنيو، جيڪي سلطنت گذريل سالن دوران حاصل ڪيون هيون. کيس [[هابسبرگ خاندان]] جي مرداڻي شاهي نسل جي ويجهي خاتمي جو خدشو هو. ان ڪري چارلس ڇهون [[1713ع جي پراگميٽڪ سينڪشن|1713ع جي پراگميٽڪ سينڪشن]] کي تسليم ڪرائڻ جي بدلي ۾ ٻين طاقتن کي علائقائي ۽ سياسي رعايتون ڏيڻ لاءِ تيار هو. ان بندوبست تحت سندس ڌيءَ [[ماريا ٿيريسا]] کي سندس وارث طور تسليم ڪيو ويو. [[پروشيا]] جي عروج سان جرمن علائقن ۾ [[آسٽريا–پروشيا رقابت]] جي شروعات ٿي. آسٽريا، پروشيا ۽ روس سان گڏجي [[پولينڊ جون ورهاستون|پولينڊ جي ٽن ورهاستن]] مان پهرين ۽ ٽين ورهاست ۾ حصو ورتو، جيڪي ترتيبوار 1772ع ۽ 1795ع ۾ ٿيون. === 19هين صدي === {{See also|آسٽريائي سلطنت|آسٽريا-هنگري}} [[File:Congress of Vienna.PNG|thumb|left|[[ويانا ڪانگريس]] 1814ع–1815ع ۾ منعقد ٿي. ڪانگريس جو مقصد [[فرانسيسي انقلابي جنگيون|فرانسيسي انقلابي جنگين]]، [[نيپولين جون جنگيون|نيپولين جي جنگين]] ۽ [[پاڪ رومي سلطنت]] جي خاتمي سبب پيدا ٿيل ڪيترن ئي مسئلن کي حل ڪرڻ هو.]] آسٽريا پهرين ۽ ٻي اتحاد جي حصي طور [[انقلابي فرانس]] خلاف جنگين ۾ شامل ٿيو ۽ ان کان پوءِ [[نيپولين جون جنگيون|نيپولين جي جنگين]] ۾ پڻ حصو ورتائين. 1792ع کان 1801ع تائين آسٽريائي فوجن کي 754,700 جاني نقصان برداشت ڪرڻا پيا.<ref>Clodfelter</ref> آسٽريا ۽ پاڪ رومي سلطنت جي هابسبرگ حڪمرانن کي [[نيپولين بوناپارٽ]] هٿان لڳاتار شڪستن کي منهن ڏيڻو پيو. نيپولين پاران فرانسيسي سلطنت قائم ڪرڻ کان پوءِ پنهنجي شاهي خاندان جي حيثيت محفوظ رکڻ لاءِ 1804ع ۾ [[آسٽريائي سلطنت]] قائم ڪئي وئي،<ref>Lonnie Johnson 34</ref> ۽ نيپولين کي سندن اڳوڻي شاهي تخت تي دعويٰ ڪرڻ کان روڪڻ لاءِ 1806ع ۾ [[پاڪ رومي سلطنت]] کي ختم ڪيو ويو. 1814ع ۾ آسٽريا انهن اتحادي فوجن جو حصو هو، جن فرانس تي حملو ڪري [[نيپولين جون جنگيون]] پڄاڻيءَ تائين پهچايون. 1815ع جي [[ويانا ڪانگريس]] کان پوءِ آسٽريائي سلطنت يورپ جي چئن غالب طاقتن مان هڪ ۽ تسليم ٿيل [[عظيم طاقت]] طور سامهون آئي. ساڳئي سال آسٽريا جي صدارت هيٺ [[جرمن ڪنفيڊريشن]] ({{Lang|de|Deutscher Bund}}) قائم ڪئي وئي. حل نه ٿيل سماجي، سياسي ۽ قومي اختلافن سبب جرمن علائقا [[1848ع جا انقلاب|1848ع جي انقلابن]] جي لپيٽ ۾ آيا، جن جو هڪ اهم مقصد متحد جرمني قائم ڪرڻ هو.<ref name="johnson 36">Johnson 36</ref> [[File:Deutscher Bund.svg|thumb|[[جرمن ڪنفيڊريشن]] ۽ ان جي 39 خودمختيار ميمبر رياستن جو نقشو]] جرمنيءَ جي اتحاد بابت مختلف تجويزون موجود هيون، جن ۾ [[ننڍو جرمني ۽ وڏو جرمني|وڏو جرمني]]، [[گريٽر آسٽريا جون گڏيل رياستون|وڏو آسٽريا]] يا آسٽريا کان سواءِ جرمن ڪنفيڊريشن شامل هيون. 1864ع ۾ آسٽريا ۽ پروشيا گڏجي [[ڊينمارڪ]] خلاف جنگ ڪئي ۽ [[شليسويگ]] ۽ [[هولسٽائن]] جون ڊچيون ڊينمارڪ جي قبضي کان آزاد ڪرايون. ٻنهي طاقتن وچ ۾ انهن ڊچين جي انتظام بابت اتفاق نه ٿي سگهيو، جنهن جي نتيجي ۾ 1866ع ۾ [[آسٽريا-پروشيا جنگ]] لڳي. [[ڪونيگريٽس جي جنگ]] ۾ پروشيا هٿان شڪست کان پوءِ<ref name="johnson 36"/> آسٽريا کي جرمن ڪنفيڊريشن ڇڏڻي پئي ۽ ان کان پوءِ هن جرمن سياست ۾ اڳوڻو ڪردار ادا نه ڪيو.<ref name="johnson 55">Lonnie Johnson 55</ref><ref>Schulze 233</ref> آسٽريا جي هابسبرگ بادشاهت پنهنجي جرمن ٻولي ڳالهائيندڙ علائقن کي [[جرمني جو اتحاد|1871ع ۾ قائم ٿيل جرمن سلطنت]] ۾ شامل ڪرڻ ۽ پنهنجي غير جرمن ٻولي ڳالهائيندڙ علائقن تان دستبردار ٿيڻ لاءِ تيار نه هئي، تنهنڪري نئين سلطنت جو تاج پروشيا جي بادشاهه [[فريڊرڪ ولهيلم چوٿون]] کي پيش ڪيو ويو. دٻايل [[1848ع جو هنگري انقلاب|1848ع جي هنگري انقلاب]] کان پوءِ رهجي ويل مسئلن کي حل ڪرڻ لاءِ 1867ع ۾ [[1867ع جو آسٽريا-هنگري ٺاهه|آسٽريا-هنگري ٺاهه]]، جنهن کي ''آؤسگلائخ'' پڻ چيو وڃي ٿو، ڪيو ويو. ان تحت [[فرانز جوزف پهريون]] جي سربراهيءَ هيٺ [[آسٽريائي سلطنت]] ۽ [[هنگري جي بادشاهت]] تي ٻڌل ٻٽي بادشاهت قائم ٿي.<ref>Lonnie Johnson 59</ref> هن گهڻ نسلي [[آسٽريا-هنگري]] سلطنت ۾ [[جرمن]]، [[هنگريائي]]، ڪروئيشيائي، چيڪ، [[پولش ماڻهو|پولش]]، [[روسين]]، سرب، سلوواڪ، سلووين ۽ يوڪريني قومن سان گڏ اطالوي ۽ روماني آباديءَ جون وڏيون برادريون پڻ شامل هيون. قومپرست تحريڪن جي عروج واري دور ۾ آسٽريا-هنگري جهڙي گهڻ نسلي سلطنت تي حڪمراني ڪرڻ ڏينهون ڏينهن وڌيڪ ڏکيو ٿيندو ويو، جنهن سبب حڪومت کي وڌايل ڳجهي پوليس تي گهڻو ڀاڙڻو پيو. تنهن هوندي به آسٽريائي حڪومت ڪجهه معاملن ۾ مختلف قومن کي سهولتون ڏيڻ جي ڪوشش ڪئي. مثال طور، [[سسلائٿينيا]] جا قانون ۽ حڪم شايع ڪندڙ ''رائخس گيزيٽس بلاٽ'' اٺن ٻولين ۾ جاري ٿيندو هو؛ جڏهن تہ سڀني قومي گروهن کي پنهنجي ٻوليءَ ۾ اسڪول هلائڻ ۽ سرڪاري آفيسن ۾ پنهنجي مادري ٻولي استعمال ڪرڻ جو حق حاصل هو. [[File:Austria Hungary ethnic.svg|thumb|[[آسٽريا-هنگري]] جو نسلي نقشو، 1910ع]] مختلف سماجي طبقن سان تعلق رکندڙ ڪيترن ئي آسٽريائي جرمنن، جن ۾ [[جارج ريٽر فون شونيرر]] پڻ شامل هو، آسٽريائي جرمنن ۾ جرمن نسلي سڃاڻپ مضبوط ڪرڻ ۽ آسٽريا کي جرمنيءَ سان ملائڻ (''[[آنشلوس]]'') جي اميد سان [[آسٽريا ۾ جرمن قومپرستي|پين-جرمنزم]] جي ڀرپور حمايت ڪئي.<ref name="DPSO">{{Cite web|date=2000|title=Das politische System in Österreich (The Political System in Austria)|url=http://www.politischebildung.at/upload/polsystem.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20140423112116/http://www.politischebildung.at/upload/polsystem.pdf|archive-date=23 April 2014|access-date=9 July 2014|publisher=Austrian Federal Press Service|page=24|language=de|location=Vienna}}</ref> [[ڪارل لوئيگر]] جهڙن ڪجهه آسٽريائين پڻ پنهنجي سياسي مقصدن کي اڳتي وڌائڻ لاءِ پين-جرمنزم کي عواميت پسنديءَ جي هڪ صورت طور استعمال ڪيو. جيتوڻيڪ بسمارڪ جي پاليسين آسٽريا ۽ آسٽريائي جرمنن کي جرمنيءَ کان ٻاهر رکيو، تڏهن به ڪيترائي آسٽريائي پين-جرمن قومپرست کيس پنهنجو مثالي اڳواڻ سمجهندا هئا. اهي جرمن شهنشاهه [[ولهيلم پهريون، جرمن شهنشاهه|ولهيلم پهرئين]] جي پسنديده گل طور مشهور نيرا ڪارن فلاور پنهنجن ڪوٽن جي بٽڻن ۾ لڳائيندا هئا ۽ جرمن قومي رنگن، ڪاري، ڳاڙهي ۽ پيلي، جون نشانيون پڻ پائيندا هئا. آسٽريائي اسڪولن ۾ انهن ٻنهي نشانين تي عارضي پابندي به لڳائي وئي، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن کي گهڻ نسلي سلطنت خلاف ناراضگيءَ جي اظهار طور استعمال ڪيو ويندو هو.<ref>{{Cite book|last=Unowsky|first=Daniel L.|title=The Pomp and Politics of Patriotism: Imperial Celebrations in Habsburg Austria, 1848–1916|publisher=Purdue University Press|date=2005|page=157}}</ref> آسٽريا کي جرمنيءَ کان ڌار رکڻ سبب ڪيترن آسٽريائين لاءِ قومي سڃاڻپ جو مسئلو پيدا ٿيو. ان صورتحال بابت سوشل ڊيموڪريٽ اڳواڻ [[اوٽو بائوئر]] چيو تہ اها ”اسان جي آسٽريائي ۽ جرمن ڪردار وچ ۾ ڇڪتاڻ“ هئي.<ref>Evan Burr Bukey, Hitler's Austria: Popular Sentiment in the Nazi Era, 1938–1945, p. 6</ref> آسٽريا-هنگري سلطنت ۾ آسٽريائي جرمنن ۽ ٻين نسلي گروهن وچ ۾ پڻ ڇڪتاڻ موجود هئي. ڪيترائي آسٽريائي، خاص طور پين-جرمن تحريڪن سان لاڳاپيل ماڻهو، جرمن نسلي سڃاڻپ کي وڌيڪ مضبوط ڪرڻ جا حامي هئا ۽ اميد رکندا هئا تہ سلطنت جي خاتمي کان پوءِ [[آنشلوس|آسٽريا جو جرمنيءَ سان الحاق]] ممڪن ٿي سگهندو.<ref>Brigitte Hamann, Hitler's Vienna: A Portrait of the Tyrant as a Young Man, p. 394</ref> ڪيترن آسٽريائي پين-جرمن قومپرستن وزيراعظم [[ڪائونٽ ڪازيمير فيلڪس باديني|ڪازيمير ڪائونٽ باديني]] جي 1897ع واري ٻوليءَ بابت فرمان خلاف سخت احتجاج ڪيو. ان فرمان تحت بوهيميا ۾ جرمن ۽ چيڪ ٻولين کي گڏيل سرڪاري ٻولين جو درجو ڏنو ويو ۽ نون سرڪاري عملدارن لاءِ ٻنهي ٻولين ۾ رواني لازمي قرار ڏني وئي. عملي طور ان جو مطلب اهو هو تہ سرڪاري ملازمتن ۾ چيڪ ماڻهن جي ڀرتيءَ جا امڪان وڌيڪ ٿي ويا، ڇاڪاڻ⁠تہ وچولي طبقي جا گهڻا چيڪ جرمن ٻولي ڳالهائي سگهندا هئا، جڏهن تہ جرمن ٻولي ڳالهائيندڙن ۾ چيڪ ٻولي ڄاڻندڙن جو تناسب گهٽ هو. [[الٽرامونٽانزم|الٽرامونٽين]] ڪيٿولڪ سياستدانن ۽ پادرين طرفان هن سڌاري جي حمايت جي ردعمل ۾ ''[[روم کان پري]]'' تحريڪ شروع ٿي، جنهن جي شروعات شونيرر جي حامين ڪئي ۽ جنهن ”جرمن“ عيسائين کي رومن ڪيٿولڪ چرچ ڇڏڻ جي اپيل ڪئي.<ref>{{cite news|last=Suppan|title='Germans' in the Habsburg Empire|publisher=The Germans and the East|date=2008|pages=164, 172}}</ref> === 20هين صديءَ جي شروعات === {{See also|جرمن-آسٽريا جي جمهوريه|پهرين آسٽريائي جمهوريه}} [[عثماني سلطنت]] ۾ [[ٻئي آئيني دور]] جي شروعات کان پوءِ، آسٽريا-هنگري ان موقعي مان فائدو وٺندي 1908ع ۾ [[آسٽريا-هنگري ۾ بوسنيا ۽ هرزيگووينا|بوسنيا ۽ هرزيگووينا]] کي پنهنجي سلطنت ۾ ضم ڪري ڇڏيو.<ref>{{Cite web|title=The Annexation of Bosnia-Herzegovina 1908|url=https://www.mtholyoke.edu/acad/intrel/boshtml/bos127.htm|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130323152047/https://www.mtholyoke.edu/acad/intrel/boshtml/bos127.htm|archive-date=23 March 2013|access-date=25 March 2013|publisher=Mtholyoke.edu}}</ref> 1914ع ۾ [[سراييوو]] ۾ بوسنيائي سرب [[گاوريلو پرنسپ]] هٿان آرچڊيوڪ [[آسٽريا جو فرانز فرڊيننڊ|فرانز فرڊيننڊ جي قتل]]<ref>Johnson 52–54</ref> کي آسٽريا جي اهم سياستدانن ۽ فوجي جنرلن شهنشاهه کي سربيا خلاف جنگ جو اعلان ڪرڻ لاءِ قائل ڪرڻ جي بنياد طور استعمال ڪيو. ان فيصلي [[پهرين مهاڀاري جنگ]] شروع ٿيڻ جي خطري کي وڌايو ۽ نيٺ جنگ ڇڙي پئي، جنهن جي پڄاڻيءَ تي آسٽريا-هنگري سلطنت ٽٽي وئي. پهرين مهاڀاري جنگ ۾ ڏهه لک کان وڌيڪ آسٽريا-هنگري فوجي مارجي ويا.<ref>{{Cite book|last1=Grebler|first1=Leo|title=The Cost of the World War to Germany and Austria-Hungary|last2=Winkler|first2=Wilhelm|publisher=Yale University Press|orig-date=1940|isbn=0-598-94106-1|date=2006-02-17}}</ref> [[File:German Austria (1918) en.svg|thumb|upright=1.4|1918ع ۾ [[جرمن-آسٽريا]] پاران دعويٰ ڪيل جرمن ٻولي ڳالهائيندڙ صوبا. بعد ۾ قائم ٿيل آسٽريا جي ٻي جمهوريه جي سرحد ڳاڙهي ليڪ سان ڏيکاريل آهي.]] 21 آڪٽوبر 1918ع تي شاهي آسٽريا جي پارليامينٽ ''رائخسراٽ'' جا چونڊيل جرمن ميمبر ويانا ۾ گڏ ٿيا ۽ جرمن-آسٽريا جي عارضي قومي اسيمبلي (''Provisorische Nationalversammlung für Deutschösterreich'') قائم ڪيائون. 30 آڪٽوبر تي اسيمبليءَ ''شٽاٽسراٽ'' نالي حڪومت مقرر ڪري [[جرمن-آسٽريا جي جمهوريه]] قائم ڪئي. شهنشاهه هن نئين حڪومت کي اٽليءَ سان رٿيل جنگبندي بابت فيصلي ۾ شريڪ ٿيڻ جي دعوت ڏني، پر حڪومت ان معاملي ۾ حصو وٺڻ کان پاسو ڪيو.<ref>{{Cite book|last=Shepard|first=Gordon|title=The Austrians|date=1996|publisher=Avalon Publishing Group Inc.|isbn=978-0-7867-3066-7}}</ref> نتيجي طور 3 نومبر 1918ع تي جنگ جي خاتمي جي ذميواري رڳو شهنشاهه ۽ سندس حڪومت تي رهي. 11 نومبر تي شهنشاهه، پراڻي ۽ نئين حڪومتن جي وزيرن جي صلاح تي، اعلان ڪيو تہ هو هاڻي رياستي معاملن ۾ حصو نه وٺندو. 12 نومبر تي جرمن-آسٽريا قانوني طور پاڻ کي جمهوري جمهوريه ۽ نئين جرمن جمهوريه جو حصو قرار ڏنو. 10 نومبر 1920ع تي منظور ٿيل آئين تحت ''شٽاٽسراٽ'' جو نالو بدلائي ''بُنڊس ريگيرونگ'' (وفاقي حڪومت) ۽ ''نيشنل فرزاملونگ'' جو نالو ''نيشنل راٽ'' (قومي ڪائونسل) رکيو ويو.<ref>{{Cite web|title=Austria: notes|url=http://www.archontology.org/nations/austria/au_rep1/01_laws.php|access-date=4 February 2021|website=Archontology|archive-date=16 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210416090109/http://www.archontology.org/nations/austria/au_rep1/01_laws.php|url-status=live}}</ref> 1919ع جي [[سينٽ جرمين جو معاهدو|سينٽ جرمين جي معاهدي]] (۽ هنگري لاءِ 1920ع جي [[ٽريانون جو معاهدو|ٽريانون جي معاهدي]]) وچ يورپ جي انهيءَ نئين سياسي بندوبست جي تصديق ۽ استحڪام ڪيو، جيڪو وڏي حد تائين نومبر 1918ع ۾ وجود ۾ اچي چڪو هو. ان بندوبست تحت نيون رياستون قائم ٿيون ۽ موجوده رياستن جون سرحدون تبديل ڪيون ويون. آسٽريا-هنگري جا جرمن ٻولي ڳالهائيندڙ آسٽريائي علائقا محدود ٿي هڪ ننڍڙي رياست، جرمن-آسٽريا جي جمهوريه (جرمن: ''Republik Deutschösterreich'')، تائين رهجي ويا؛ البت گهڻو ڪري جرمن ٻولي ڳالهائيندڙ [[ڏکڻ ٽيرول]] ان ۾ شامل نه ڪيو ويو.<ref>{{Citation|last=Moos|first=Carlo|title=A Land on the Threshold. South Tyrolean Transformations, 1915–2015|pages=27–39|date=2017|editor-last=Georg Grote and Hannes Obermair|contribution=Südtirol im St. Germain-Kontext|place=Oxford-Berne-New York|publisher=Peter Lang|isbn=978-3-0343-2240-9}}</ref><ref>In Habsburg Austria-Hungary, "German-Austria" was an unofficial term for the areas of the empire inhabited by Austrian Germans.</ref><ref>Alfred D. Low, ''The Anschluss Movement, 1918–1919, and the Paris Peace Conference'', pp. 135–138.</ref> آسٽريا جي جرمنيءَ سان الحاق جي خواهش ان وقت آسٽريا ۽ جرمني ٻنهي جي مختلف سماجي طبقن ۾ وڏي پيماني تي موجود هئي.<ref>Alfred D. Low, ''The Anschluss Movement, 1918–1919, and the Paris Peace Conference'', pp. 3–4</ref> 12 نومبر تي جرمن-آسٽريا کي جمهوريه قرار ڏنو ويو ۽ سوشل ڊيموڪريٽ [[ڪارل رينر]] کي عارضي چانسلر مقرر ڪيو ويو. ساڳئي ڏينهن تيار ڪيل عارضي آئين جي شق 1 ۾ چيو ويو تہ ”جرمن-آسٽريا هڪ جمهوري جمهوريه آهي“، جڏهن تہ شق 2 ۾ چيو ويو تہ ”جرمن-آسٽريا جرمن رائخ جو اڻٽٽ حصو آهي“.<ref>Mary Margaret Ball, ''Post-war German-Austrian Relations: The Anschluss Movement, 1918–1936'', pp. 11–15</ref> [[سينٽ جرمين جو معاهدو|سينٽ جرمين جي معاهدي]] ۽ [[ورسائي جو معاهدو|ورسائي جي معاهدي]] آسٽريا ۽ جرمنيءَ جي اتحاد تي واضح پابندي لاڳو ڪئي.<ref>Roderick Stackelberg, ''Hitler's Germany: Origins, Interpretations, Legacies'', pp. 161–162</ref><ref>{{Cite web|title=Treaty of Peace between the Allied and Associated Powers and Austria; Protocol, Declaration and Special Declaration [1920&#93; ATS 3|url=http://www.austlii.edu.au/au/other/dfat/treaties/1920/3.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20000917221810/http://www.austlii.edu.au/au/other/dfat/treaties/1920/3.html|archive-date=17 September 2000|access-date=15 June 2011|publisher=Austlii.edu.au}}</ref> انهن معاهدن جرمن-آسٽريا کي پنهنجو نالو بدلائي ”آسٽريا جي جمهوريه“ رکڻ لاءِ پڻ پابند ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ [[پهرين آسٽريائي جمهوريه]] وجود ۾ آئي.<ref>Mary Margaret Ball, ''Post-war German-Austrian Relations: The Anschluss Movement, 1918–1936'', pp. 18–19</ref><ref>Montserrat Guibernau, ''The Identity of Nations'', pp. 70–75</ref> 30 لک کان وڌيڪ جرمن ٻولي ڳالهائيندڙ آسٽريائي نئين آسٽريائي جمهوريه جي سرحدن کان ٻاهر رهجي ويا ۽ نئين قائم ٿيل يا وڌايل رياستن [[چيڪوسلوواڪيا]]، [[يوگوسلاويا]]، [[هنگري]] ۽ اٽليءَ ۾ اقليتن جي حيثيت سان رهڻ لڳا.<ref>Brook-Shepherd 246</ref> انهن علائقن ۾ [[ڏکڻ ٽيرول]] ۽ [[جرمن بوهيميا]] پڻ شامل هئا. جرمن بوهيميا ۽ [[سوڊيٽن لينڊ]] جي حيثيت بعد ۾ [[ٻي مهاڀاري جنگ]] کان اڳ ۽ ان دوران اهم سياسي مسئلو بڻجي وئي.<ref name="a1">Brook-Shepherd 245</ref> آسٽريا ۽ [[يوگوسلاويا جي بادشاهت]] جي وچ واري سرحد جو فيصلو آڪٽوبر 1920ع ۾ ٿيل [[ڪارينٿيا ريفرنڊم]] ذريعي ڪيو ويو. ان جي نتيجي ۾ اڳوڻي آسٽريا-هنگري تاجي علائقي [[ڪارينٿيا]] جو وڏو حصو آسٽريا کي مليو. اهڙيءَ ريت ٻنهي ملڪن جي سرحد [[ڪاراونڪس]] جبلن جي قطار تي مقرر ٿي، جڏهن تہ سلووين آباديءَ جو هڪ وڏو حصو آسٽريا اندر رهجي ويو. === جنگين جي وچ وارو دور ۽ ٻي عالمي جنگ === {{See also|پهرين آسٽريائي جمهوريه|آسٽريا جي وفاقي رياست|آنشلوس|نازي جرمنيءَ اندر آسٽريا|آسٽريا ۾ يهودين جي تاريخ#آسٽريا ۾ هولوڪاسٽ}} جنگ کان پوءِ مهانگائي سبب ڪروني، جيڪا اڃا تائين آسٽريا جي ڪرنسي هئي، جي قدر گهٽجڻ شروع ٿي. 1922ع جي سرءُ ۾ آسٽريا کي [[قومن جي ليگ]] جي نگرانيءَ هيٺ هڪ بين الاقوامي قرض ڏنو ويو.<ref>Brook-Shepherd 257–258</ref> هن قرض جو مقصد ملڪ کي ڏيوالپڻي کان بچائڻ، ڪرنسي کي مستحڪم ڪرڻ ۽ آسٽريا جي مجموعي معاشي حالت بهتر ڪرڻ هو. قرض جي شرطن سبب آسٽريا جي اقتصادي پاليسين تي قومن جي ليگ جي نگراني وڌي وئي. 1925ع ۾ ''[[آسٽريائي شلنگ]]'' متعارف ڪرايو ويو، جنهن ڪروني کي 10,000:1 جي شرح سان بدلائي ڇڏيو. ان جي استحڪام سبب ان کي بعد ۾ ”الپائن ڊالر“ جو لقب ڏنو ويو. 1925ع کان 1929ع تائين معيشت ٿوري عرصي لاءِ بهتر رهي، پر [[1929ع وارو وال اسٽريٽ ڪراش|بليڪ ٽيوزڊي]] کان پوءِ شديد بحران جي ويجهو پهچي وئي. [[پهرين آسٽريائي جمهوريه]] 1933ع تائين قائم رهي، جڏهن چانسلر [[اينگلبرٽ ڊولفُس]]، جنهن عمل کي هن [[پارليامينٽ جو پاڻمرادو خاتمو|”پارليامينٽ جو پاڻمرادو خاتمو“]] سڏيو، هڪ آمرانه نظام قائم ڪيو جيڪو [[اطالوي فاشزم]] ڏانهن مائل هو.<ref name="johnson 104">Lonnie Johnson 104</ref><ref name="brook 269">Brook-Shepherd 269–270</ref> ان وقت جون ٻه وڏيون سياسي قوتون، سوشل ڊيموڪريٽ ۽ قدامت پسند، پنهنجون نيم فوجي تنظيمون رکنديون هيون.<ref name="Brook-Shepherd 261">Brook-Shepherd 261</ref> سوشل ڊيموڪريٽن جي ''[[ريپبليڪانيشر شوتس بُنڊ]]'' کي غيرقانوني قرار ڏنو ويو، پر اها اڃا تائين سرگرم هئي،<ref name="Brook-Shepherd 261"/> ۽ 12 کان 15 فيبروري 1934ع تائين [[آسٽريائي گهرو ويڙهه]] ٿي.<ref name="johnson 104"/><ref name="brook 269"/><ref name="johnson 107">Johnson 107</ref> فيبروري 1934ع ۾ ''شوتس بُنڊ'' جي ڪيترن ميمبرن کي ڦاسي ڏني وئي،<ref>Brook-Shepherd 283</ref> سوشل ڊيموڪريٽڪ پارٽي تي پابندي لڳائي وئي ۽ ان جا ڪيترائي ميمبر قيد ٿيا يا ملڪ ڇڏڻ تي مجبور ٿيا.<ref name="johnson 107"/> 1 مئي 1934ع تي [[آسٽروفاشزم|آسٽروفاشسٽن]] نئون آئين (''Maiverfassung'') نافذ ڪيو، جنهن ڊولفُس جي اختيارن کي وڌيڪ مضبوط ڪيو، پر 25 جولاءِ تي هو [[آسٽريائي نازي]]ن جي [[جولاءِ پُچ]] واري بغاوت جي ڪوشش دوران قتل ڪيو ويو.<ref>Lonnie Johnson 109</ref><ref>Brook-Shepherd 292</ref> [[File:Bundesarchiv Bild 183-1987-0922-500, Wien, Heldenplatz, Rede Adolf Hitler.jpg|thumb|[[ايڊولف هٽلر]] 1938ع ۾ ويانا جي [[هيلڊن پلاٽس]] ۾ تقرير ڪندي]] سندس جانشين [[ڪرٽ شوشنيگ]] آسٽريا کي هڪ ”جرمن رياست“ سمجهندو هو ۽ آسٽريائين کي ”بهتر جرمن“ قرار ڏيندو هو، پر هو آسٽريا جي آزادي برقرار رکڻ جو حامي هو.<ref>{{Cite book|last=Ryschka|first=Birgit|title=Constructing and Deconstructing National Identity: Dramatic Discourse in Tom Murphy's The Patriot Game and Felix Mitterer's in Der Löwengrube|date=1 January 2008|publisher=Peter Lang|isbn=978-3-631-58111-7}}</ref> هن 9 مارچ 1938ع تي اعلان ڪيو تہ آسٽريا جي جرمنيءَ کان آزاديءَ بابت [[ريفرينڊم]] 13 مارچ تي ڪرايو ويندو. ==== نازي حڪمراني ==== 12 مارچ 1938ع تي آسٽريائي نازين حڪومت تي قبضو ڪري ورتو، جڏهن تہ جرمن فوجون ملڪ ۾ داخل ٿي ويون، جنهن سبب شوشنيگ جو ريفرينڊم نه ٿي سگهيو.<ref name="johnson 112">Lonnie Johnson 112–113</ref> 13 مارچ 1938ع تي آسٽريا جو جرمنيءَ سان ''[[آنشلوس]]''، يعني الحاق، سرڪاري طور اعلان ڪيو ويو. ٻن ڏينهن کان پوءِ آسٽريا ڄائو [[ايڊولف هٽلر]] ويانا جي [[هيلڊن پلاٽس]] ۾ پنهنجي وطن جي ”باقي [[نازي جرمني|جرمن رائخ]] سان ٻيهر اتحاد“ جو اعلان ڪيو. اپريل 1938ع ۾ هڪ ريفرينڊم ڪرايو ويو، جنهن ذريعي جرمنيءَ سان الحاق جي تصديق ڪئي وئي. 10 اپريل 1938ع تي جرمنيءَ ۾، جنهن ۾ تازو ضم ڪيل آسٽريا پڻ شامل هو، پارلياماني چونڊون ڪرايون ويون. اهي نازي حڪمرانيءَ هيٺ رائخسٽيگ جون آخري چونڊون هيون ۽ عملي طور هڪ سوال واري ريفرينڊم جي صورت ۾ هيون، جنهن ۾ ووٽرن کان 813 ميمبرن واري رائخسٽيگ لاءِ نازي پارٽيءَ جي هڪ ئي فهرست ۽ آسٽريا جي الحاق بابت منظوري پڇي وئي. يهودين، روما ۽ سنتي ماڻهن کي ووٽ ڏيڻ جي اجازت نه هئي.<ref>Robert Gellately, Social Outsiders in Nazi Germany, (2001), p. 216</ref> سرڪاري انگن موجب ٽرن آئوٽ 99.5٪ هو ۽ 98.9٪ ووٽن ”ها“ ۾ وڌا. آسٽريا ۾ 4,484,475 اهل ووٽرن مان سرڪاري طور 99.71٪ ووٽنگ ۾ حصو ورتو ۽ 99.73٪ ووٽ الحاق جي حق ۾ هئا.<ref name="test">[[1938 German election and referendum]]</ref> جيتوڻيڪ آسٽريا جي ڪيترن علائقن ۾ ''آنشلوس'' جي حمايت موجود هئي، پر جرمن فوجن جو هر هنڌ هڪجهڙي جوش سان استقبال نه ٿيو، خاص طور [[ويانا]] ۾، جتي آسٽريا جي سڀ کان وڏي يهودي آبادي رهندي هئي.<ref>Evan Burr Bukey, Hitler's Austria: Popular Sentiment in the Nazi Era, 1938–1945, p. 33</ref> تنهن هوندي به، پروپيگنڊا، دٻاءَ ۽ نتيجن ۾ هٿ چراند جي باوجود، ''آنشلوس'' لاءِ حقيقي ۽ وڏي حمايت پڻ موجود هئي،<ref>Ian Kershaw (2001) Hitler 1936-1945" Nemesis, p.83</ref> ڇاڪاڻ⁠تہ آسٽريا ۽ جرمنيءَ جي ڪيترن جرمنن ان کي سڀني جرمنن جي هڪ رياست ۾ دير سان ٿيندڙ اتحاد جي مڪمل ٿيڻ طور ڏٺو.<ref>Roderick Stackelberg, Hitler's Germany: Origins, Interpretations, Legacies, p.170</ref> [[File:OstmarkMap.png|thumb|upright=1.25|1941ع ۾ آسٽريا، جڏهن ان کي ”[[اوستمارڪ (آسٽريا)|اوستمارڪ]]“ سڏيو ويندو هو]] 13 مارچ 1938ع تي آسٽريا [[ٽئين رائخ]] ۾ ضم ٿي ويو ۽ هڪ آزاد ملڪ طور وجود وڃائي ويٺو. آسٽريائي يهودين جي ملڪيت جي [[آريائيزيشن (نازيت)|آريائيزيشن]] مارچ جي وچ ڌاري ئي شروع ٿي وئي. شروعاتي مرحلي کي ”جهنگلي“ يعني غيرقانوني آريائيزيشن چيو ويندو هو، پر جلد ئي ان کي قانوني ۽ بيوروڪريٽڪ طريقي سان منظم ڪيو ويو ته جيئن يهودي شهرين جي ملڪيت ضبط ڪري سگهجي. ان وقت [[ايڊولف آئخمان]]، جيڪو آسٽريا ۾ وڏو ٿيو هو، ويانا موڪليو ويو ۽ يهودين جي ايذاءَ ۽ جلاوطنيءَ جي ڪارروائين ۾ شامل ڪيو ويو. نومبر 1938ع جي پوگروم، جنهن کي ”[[ڪرسٽال ناخت]]“ پڻ چيو وڃي ٿو، دوران ويانا، ڪلاگنفرٽ، لنز، گراز، سالزبرگ، انسبرڪ ۽ لوئر آسٽريا جي ڪيترن شهرن ۾ يهودين ۽ يهودي ادارن، جن ۾ عبادتگاهون به شامل هيون، تي تشدد وارا حملا ڪيا ويا.<ref>{{Cite web|title=DÖW – Erkennen – Ausstellung – 1938 – Die Verfolgung der österreichischen Juden|url=https://www.doew.at/erkennen/ausstellung/1938/die-verfolgung-der-oesterreichischen-juden|website=doew.at|access-date=21 February 2021|archive-date=6 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220706103854/https://www.doew.at/erkennen/ausstellung/1938/die-verfolgung-der-oesterreichischen-juden|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|title=Jüdische Gemeinde – Wien (Österreich)|url=https://www.xn--jdische-gemeinden-22b.de/index.php/gemeinden/u-z/2087-wien-oesterreich|website=xn—jdische-gemeinden-22b.de|access-date=21 February 2021|archive-date=10 June 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220610035119/https://www.xn--jdische-gemeinden-22b.de/index.php/gemeinden/u-z/2087-wien-oesterreich|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|title=Jewish Vienna|url=https://www.wien.gv.at/english/culture/jewishvienna|website=wien.gv.at|access-date=21 February 2021|archive-date=16 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210416073430/https://www.wien.gv.at/english/culture/jewishvienna/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.zeit.de/2018/11/nationalsozialismus-oesterreich-anschluss-antisemitismus-adolf-eichmann/komplettansicht|title=Hitlers willige Vasallen|newspaper=Die Zeit|date=12 March 2018|access-date=21 February 2021|archive-date=5 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220505105703/https://www.zeit.de/2018/11/nationalsozialismus-oesterreich-anschluss-antisemitismus-adolf-eichmann/komplettansicht|url-status=live|last1=Riedl|first1=Joachim}}</ref><ref>Wolfgang Häusler, ''Das Jahr 1938 und die österreichischen Juden.'' In: Dokumentationsarchiv des österreichischen Widerstandes: "Anschluß" 1938. Vienna, 1988.</ref> [[اوٽو فون هابسبرگ]]، جيڪو نازين جو سخت مخالف ۽ آسٽريا-هنگري جو آخري ولي عهد هو، ان وقت بيلجيم ۾ هو. شوشنيگ کيس ڪجهه حد تائين بادشاهتي متبادل طور به ڏسندو هو. اوٽو ''آنشلوس'' جي کليل مخالفت ڪئي، جنهن سبب نازي حڪومت کيس گهربل شخص قرار ڏنو، سندس ملڪيت ضبط ٿيڻ واري هئي ۽ گرفتار ٿيڻ جي صورت ۾ کيس فوري طور قتل ڪرڻ جو خطرو هو.<ref>Elisabeth Boeckl-Klamper, Thomas Mang, Wolfgang Neugebauer, ''Gestapo-Leitstelle Wien 1938–1945.'' Vienna 2018, {{ISBN|978-3-9024-9483-2}}, pp. 299–305; James Longo, ''Hitler and the Habsburgs: The Fuhrer's Vendetta Against the Austrian Royals'' (2018); Stephan Baier, Eva Demmerle, ''Otto von Habsburg. Die Biografie.'' Amalthea, Wien 2002, {{ISBN|978-3-8500-2486-0}}, p. 122.</ref> 1938ع ۾ نازين آسٽريا جو نالو بدلائي ”[[اوستمارڪ (آسٽريا)|اوستمارڪ]]“ رکيو،<ref name="johnson 112"/> جيڪو 1942ع تائين استعمال ٿيندو رهيو، ان کان پوءِ ان کي ”الپائن ۽ ڊينيوب رائخسگائو“ (''Alpen-und Donau-Reichsgaue'') سڏيو ويو.<ref>{{Cite book|last=Jelavich|first=Barbara|title=Modern Austria: Empire and Republic, 1815–1986|publisher=Cambridge University Press|date=2008|isbn=978-0-521-31625-5|page=227}}</ref><ref>{{Cite book|last=Schmitz-Berning|first=Cornelia|title=Vokabular des Nationalsozialismus|publisher=de Gruyter|date=2007|isbn=978-3-11-019549-1|page=24|language=de}}</ref> جيتوڻيڪ ٽئين رائخ جي ڪل آباديءَ ۾ آسٽريائين جو حصو فقط 8٪ هو،<ref name="dav_art_nazi_past"/> پر ڪيترائي اهم نازي اڳواڻ آسٽريا ڄاوا هئا، جن ۾ [[ايڊولف هٽلر]]، [[ارنسٽ ڪالٽنبرونر]]، [[آرتھر زائس-انڪوارٽ]]، [[فرانز شٽانگل]]، [[الوئيس برونر]]، [[فريڊرڪ رائنر]] ۽ [[اوڊيلو گلوبوچنڪ]] شامل هئا.<ref>Ian Wallace (1999) "German-speaking exiles in Great Britain" Rodopi p.81 ISBN 9789042004153</ref> [[ايس ايس]] جي ميمبرن مان 13٪ کان وڌيڪ ۽ نازي [[قتل گاهه ڪئمپ|قتل گاهه ڪئمپن]] جي عملي مان 40٪ تائين آسٽريائي هئا.<ref name="dav_art_nazi_past">David Art (2006) "The politics of the Nazi past in Germany and Austria" Cambridge University Press p.43 ISBN 9780521856836</ref> [[نازي حڪمراني هيٺ آسٽريا|رائخسگائو]] ۾، مرڪزي [[مائوٿاوزن حراستي ڪئمپ|مائوٿاوزن حراستي ڪئمپ]] کان سواءِ، سڀني صوبن ۾ ڪيترائي ذيلي ڪئمپ هئا، جتي يهودين ۽ ٻين قيدين کي قتل، تشدد ۽ جبري محنت لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو.<ref>Österreichische Historikerkommission, ''Schlussbericht der Historikerkommission der Republik Österreich.'' Volume 1, 2003, pp 85.</ref> ان وقت علائقو اتحادي هوائي جهازن جي شروعاتي ڪارروائيءَ جي حد کان ٻاهر هجڻ سبب هٿيارن جي صنعت وڏي پيماني تي وڌائي وئي، جنهن ۾ حراستي ڪئمپن جي قيدين کان جبري محنت ڪرائي ويندي هئي؛ خاص طور جنگي جهازن، ٽينڪن ۽ ميزائلن جي پيداوار ۾.<ref>Norbert Schausberger, ''Rüstung in Österreich 1938–1945'', Vienna (1970).</ref><ref>{{Cite web|date=26 July 2010|title=Hitlers Schuldendiktat: Wie Hitlers Kriegswirtschaft wirklich lief|url=https://profil.at/home/hitlers-schuldendiktat-wie-hitlers-kriegswirtschaft-273933|publisher=profil.at|access-date=1 April 2021|archive-date=15 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210415232658/https://www.profil.at/home/hitlers-schuldendiktat-wie-hitlers-kriegswirtschaft-273933|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|title=Zwangsarbeit für die Rüstungsindustrie|publisher=KZ-Gedenkstätte Mauthausen|url=https://www.mauthausen-memorial.org/de/Wissen/Das-Konzentrationslager-Mauthausen-1938-1945/Zwangsarbeit-fuer-die-Ruestungsindustrie|website=mauthausen-memorial.org|access-date=21 February 2021|archive-date=16 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210416090110/https://www.mauthausen-memorial.org/de/Wissen/Das-Konzentrationslager-Mauthausen-1938-1945/Zwangsarbeit-fuer-die-Ruestungsindustrie|url-status=live}}</ref> [[آسٽريائي مزاحمت]] جا گهڻا گروهه جلد ئي [[گيسٽاپو]] هٿان ٽوڙيا ويا. [[ڪارل بوريان]] جي گروهه جا ويانا ۾ گيسٽاپو جي مرڪزي دفتر کي ڌماڪي سان اڏائڻ جا منصوبا ظاهر ٿي ويا،<ref>Karl Glanz (2020) ''Die Sozialdemokratie'' p 28</ref> پر بعد ۾ ڦاسي ڏنل پادري [[هائنريخ مائير]] جي اڳواڻيءَ وارو اهم مزاحمتي گروهه [[ٻي عالمي جنگ جا اتحادي|اتحادين]] سان رابطو قائم ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو. هن نام نهاد مائير-ميسنر گروهه اتحادين کي انهن هٿيارن جي ڪارخانن بابت ڄاڻ موڪلي، جتي [[وي-1 اڏامندڙ بم]]، [[وي-2 راڪيٽ]]، [[ٽائيگر پهريون|ٽائيگر ٽينڪ]] ۽ جهاز جهڙوڪ [[ميسرشميٽ بي ايف 109]] ۽ [[ميسرشميٽ مي 163 ڪوميٽ]] تيار ٿيندا هئا. اها ڄاڻ [[آپريشن ڪراس بو]] ۽ [[آپريشن هائڊرا (1943)|آپريشن هائڊرا]] جي ڪاميابيءَ لاءِ اهم هئي، جيڪي [[آپريشن اوورلارڊ]] کان اڳ جون ڪارروايون هيون. آمريڪي ڳجهي اداري [[آفيس آف اسٽريٽجڪ سروسز|او ايس ايس]] سان رابطي ۾ رهندڙ هن گروهه جلد ئي وڏي پيماني تي ٿيندڙ قتلن ۽ [[نازي حراستي ڪئمپون|حراستي ڪئمپن]]، جهڙوڪ [[آشويٽس حراستي ڪئمپ|آشويٽس]]، بابت پڻ معلومات فراهم ڪئي. گروهه جو مقصد نازي جرمنيءَ کي جلد کان جلد جنگ هارائڻ تي مجبور ڪرڻ ۽ هڪ آزاد آسٽريا ٻيهر قائم ڪرڻ هو.<ref>Christoph Thurner (2017) ''The CASSIA Spy Ring in World War II Austria: A History of the OSS's Maier-Messner Group'' p. 35.</ref><ref>Elisabeth Boeckl-Klamper, Thomas Mang, Wolfgang Neugebauer, (2018) ''Gestapo-Leitstelle Wien 1938–1945'' ISBN 9783902494832 p 299–305</ref><ref>Hansjakob Stehle, "Die Spione aus dem Pfarrhaus (German: The spies from the rectory)". In: Die Zeit, 5 January 1996</ref> [[File:KZ Mauthausen.jpg|thumb|1945ع ۾ [[مائوٿاوزن حراستي ڪئمپ]] جي آزادي]] === اتحادي قبضي وارو دور === 13 اپريل 1945ع تي [[سوويت يونين|سوويت]] [[ويانا مهم]] دوران ويانا تي قبضو ٿي ويو، جيڪو ٽئين رائخ جي مڪمل خاتمي کان ٿورو اڳ ٿيو. حملي آور اتحادي طاقتن، خاص طور آمريڪين، هڪ مفروضي ”الپائن قلعي واري آپريشن“ جي امڪان بابت منصوبابندي ڪئي هئي، جنهن تحت نازي قيادت جي آخري مزاحمتي مرڪز جو وڏو حصو آسٽريا جي [[اوڀر الپس]] جي جبلن ۾ قائم ٿيڻ جو انديشو هو. پر ٽئين رائخ جي تيزيءَ سان خاتمي سبب اهڙو منصوبو عملي صورت اختيار نه ڪري سگهيو. [[ڪارل رينر]] ۽ [[ايڊولف شيرف]] ([[آسٽريا جي سوشل ڊيموڪريٽڪ پارٽي|آسٽريا جي سوشلسٽ پارٽي]])، ليوپولڊ ڪنشڪ ([[ڪرسچن سوشل پارٽي (آسٽريا)|ڪرسچن سوشل پارٽي]]) ۽ [[يوهان ڪوپلينيگ]] ([[آسٽريا جي ڪميونسٽ پارٽي]]) 27 اپريل 1945ع تي آزاديءَ جي اعلان ذريعي آسٽريا جي ٽئين رائخ کان علحدگيءَ جو اعلان ڪيو ۽ ساڳئي ڏينهن ويانا ۾ رياستي چانسلر رينر جي سربراهيءَ هيٺ [[عبوري حڪومت]] قائم ڪئي. ان قدم کي فاتح [[ڳاڙهي فوج]] جي منظوري حاصل هئي ۽ [[جوزف اسٽالن]] پڻ ان جي پٺڀرائي ڪئي.<ref name="johnson 135">Lonnie Johnson 135–136</ref> هن تاريخ کي سرڪاري طور ٻي جمهوريه جي پيدائش جو ڏينهن پڻ چيو وڃي ٿو. اپريل جي آخر تائين اولهه ۽ ڏکڻ آسٽريا جو گهڻو حصو اڃا نازي قبضي هيٺ هو. 1 مئي 1945ع تي 1920ع وارو [[وفاقي آئيني قانون]]، جيڪو آمر ڊولفُس 1 مئي 1934ع تي ختم ڪيو هو، ٻيهر نافذ قرار ڏنو ويو. 1939ع کان 1945ع تائين آسٽريا جي فوجي فوتگين جو ڪل انگ 260,000 هو.<ref>Rüdiger Overmans (2000) ''Deutsche militärische Verluste im Zweiten Weltkrieg'' Oldenbourg</ref> [[آسٽريا ۾ هولوڪاسٽ|هولوڪاسٽ]] دوران مارجي ويل يهودي آسٽريائين جو ڪل انگ لڳ ڀڳ 65,000 هو.<ref>[https://www.britannica.com/EBchecked/topic/44183/Austria/33382/Anschluss-and-World-War-II Anschluss and World War II] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090820033236/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/44183/Austria/33382/Anschluss-and-World-War-II |date=20 August 2009 }}. Britannica Online Encyclopedia.</ref> لڳ ڀڳ 140,000 يهودي آسٽريائي 1938ع–1939ع دوران ملڪ ڇڏي ڀڄي ويا هئا. هزارين آسٽريائين سنگين نازي ڏوهن ۾ حصو ورتو؛ رڳو [[مائوٿاوزن حراستي ڪئمپ|مائوٿاوزن-گوسن حراستي ڪئمپ]] ۾ ئي لکين ماڻهو مارجي ويا. هن حقيقت کي چانسلر [[فرانز ورانٽسڪي]] 1992ع ۾ سرڪاري طور تسليم ڪيو. [[File:Uno City Kaiserwasser.jpg|thumb|right|[[ويانا ۾ گڏيل قومن جي آفيس]]]] [[اتحادي قبضي هيٺ آسٽريا]] کي [[ٻي عالمي جنگ]] کان پوءِ مختلف [[فوجي قبضي]] وارن علائقن ۾ ورهايو ويو. ملڪ جو انتظام [[آسٽريا لاءِ اتحادي ڪميشن]] هلائيندي هئي.<ref>Lonnie Johnson 137</ref> 1943ع جي [[ماسڪو اعلان]] ۾ طئي ڪيل اصولن موجب اتحادين آسٽريا سان جرمنيءَ جي ڀيٽ ۾ ڪجهه مختلف طريقي سان ورتاءُ ڪيو.<ref name="johnson 135"/> سوشل ڊيموڪريٽن، قدامت پسندن ۽ ڪميونسٽن تي ٻڌل آسٽريائي حڪومت [[ويانا]] ۾ قائم هئي، جيڪو سوويت قبضي واري علائقي سان گهيريل هو. [[ٻي عالمي جنگ جا اتحادي|اتحادين]] آڪٽوبر 1945ع ۾ هن حڪومت کي تسليم ڪيو، جيتوڻيڪ اهو خدشو موجود هو تہ [[ڪارل رينر]] اسٽالن جو حامي يا تابع ٿي سگهي ٿو.<ref>Manfried Rauchensteiner, ''Der Sonderfall. Die Besatzungszeit in Österreich 1945 bis 1955'' (The Special Case. The Time of Occupation in Austria 1945 to 1955), edited by Heeresgeschichtliches Museum / Militärwissenschaftliches Institut (Museum of Army History / Institute for Military Science), Vienna 1985</ref> 26 جولاءِ 1946ع تي آسٽريائي پارليامينٽ پهريون [[قومي ملڪيت ۾ وٺڻ|قومي ملڪيت ۾ وٺڻ]] وارو قانون منظور ڪيو، جنهن تحت لڳ ڀڳ 70 کاڻين ۽ صنعتي ادارن کي رياستي ملڪيت ۾ ورتو ويو. ملڪيت جي تحفظ ۽ اقتصادي منصوبابندي واري وزارت (''Ministerium für Vermögenssicherung und Wirtschaftsplanung'') وزير [[پيٽر ڪرائولانڊ]] ([[آسٽريائي عوامي پارٽي|او وي پي]]) جي سربراهيءَ هيٺ قومي ملڪيت ۾ ورتل صنعتن جي نگراني ڪندي هئي.<ref>{{cite book|editor1=Gunter Bischof|title=Austria in the Nineteen Fifties|publisher=Taylor & Francis|year=2020|isbn=978-1-000-67584-9}}</ref> === آزادي === 15 مئي 1955ع تي ڪيترن سالن تائين هلندڙ ۽ [[سرد جنگ]] کان متاثر ڳالهين کان پوءِ آسٽريا، ٻي عالمي جنگ جي اتحادي طاقتن سان [[آسٽريائي رياستي معاهدو]] ڪري مڪمل آزادي ٻيهر حاصل ڪئي. 26 آڪٽوبر 1955ع تائين سموريون قبضي واريون فوجون ملڪ ڇڏي چڪيون هيون ۽ آسٽريا پارليامينٽ جي قانون ذريعي پنهنجي ''مستقل غيرجانبداري'' جو اعلان ڪيو.<ref name="johnson 153">Lonnie Johnson 153</ref> اڄ اهو ڏينهن آسٽريا جو [[آسٽريا جو قومي ڏينهن|قومي ڏينهن]] ۽ سرڪاري موڪل آهي.<ref>{{Cite web|title=The Austrian National Day|url=https://www.austria.org/national-day|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20181025070927/https://www.austria.org/national-day|archive-date=25 October 2018|access-date=24 October 2018|publisher=Austrian Embassy, Washington|language=en-US}}</ref> [[ٽيرول]] جي حيثيت آسٽريا ۽ [[اٽلي]] وچ ۾ گهڻي عرصي تائين حل طلب مسئلو رهي. اڄ به آسٽريا جي شهرن ۾ لڳ ڀڳ 20 چوڪ ”Südtiroler Platz“، يعني ”ڏکڻ ٽيرول چوڪ“ جي نالي سان موجود آهن، جيڪي آسٽريا طرفان وڃايل سمجهيل علائقن جي ياد سان لاڳاپيل آهن. [[ڏکڻ ٽيرول جي آزاديءَ واري تحريڪ]] پاران 1950ع ۽ 1960ع واري ڏهاڪي ۾ دهشتگرد ڪاررواين جا واقعا دستاويز ٿيل آهن. بعد ۾ اطالوي مرڪزي حڪومت ٽيرول کي وڏي حد تائين خودمختياري ڏني. [[File:Tratado de Lisboa 13 12 2007 (081).jpg|thumb|right|آسٽريا 1995ع ۾ [[يورپي يونين]] جو ميمبر ٿيو ۽ 2007ع ۾ [[لزبن معاهدو]] صحيح ڪيو.]] [[ٻي آسٽريائي جمهوريه]] جو سياسي نظام 1920ع ۽ 1929ع جي آئينن تي ٻڌل آهي، جيڪي 1945ع ۾ ٻيهر نافذ ڪيا ويا. هن نظام جي هڪ خاصيت ''[[پروپورٽس]]'' هئي، جنهن تحت سياسي اهميت وارا ڪيترائي عهدا [[آسٽريا جي سوشل ڊيموڪريٽڪ پارٽي]] (ايس پي او) ۽ [[آسٽريائي عوامي پارٽي]] (او وي پي) جي ميمبرن وچ ۾ تناسب سان ورهايا ويندا هئا.<ref>Lonnie Johnson 139</ref> لازمي رڪنيت واريون مفاد گروهي ”چيمبرون“، جهڙوڪ مزدورن، واپارين ۽ هارين جون تنظيمون، به تمام اثرائتيون ٿي ويون ۽ قانون سازيءَ جي عمل ۾ اڪثر انهن سان صلاح مشورو ڪيو ويندو هو؛ ان ڪري اهڙا قانون تمام گهٽ منظور ٿيندا هئا، جن بابت وسيع اتفاق راءِ موجود نه هجي.<ref>Lonnie Johnson 165</ref> 1945ع کان پوءِ رڳو ٻه ڀيرا هڪ پارٽيءَ تي ٻڌل حڪومت قائم ٿي: 1966ع–1970ع ۾ او وي پي ۽ 1970ع–1983ع ۾ ايس پي او. ٻين سڀني پارلياماني دورن ۾ يا تہ ايس پي او ۽ او وي پي جي [[وڏي اتحاد]] واري حڪومت يا انهن مان ڪنهن هڪ وڏي پارٽي ۽ هڪ ننڍي پارٽيءَ تي ٻڌل ”ننڍو اتحاد“ ملڪ تي حڪومت ڪندو رهيو. [[ڪرٽ والڊهائيم]]، جيڪو اڳ [[گڏيل قومن]] جو سيڪريٽري جنرل رهي چڪو هو، 1986ع کان 1992ع تائين آسٽريا جو صدر رهيو. هو ٻي عالمي جنگ دوران ويرماخت جو آفيسر هو ۽ مٿس [[آسٽريا – نازين جو پهريون شڪار#والڊهائيم معاملو|جنگي ڏوهن]] جا الزام لڳا.<ref>{{Cite web|title=Kurt Waldheim {{!}} president of Austria and secretary-general of the United Nations|url=https://www.britannica.com/biography/Kurt-Waldheim|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180926052356/https://www.britannica.com/biography/Kurt-Waldheim|archive-date=26 September 2018|access-date=25 September 2018|website=Encyclopædia Britannica|language=en}}</ref> [[1994ع جو آسٽريا يورپي يونين رڪنيت ريفرينڊم|1994ع جي ريفرينڊم]] ۾ لڳ ڀڳ ٻه ٽين اڪثريت جي منظوري کان پوءِ ملڪ 1 جنوري 1995ع تي [[يورپي يونين]] جو ميمبر بڻيو.<ref>Brook-Shepherd 447,449</ref> آسٽريا جي ٻن وڏين جماعتن، ايس پي او ۽ او وي پي، ملڪ جي فوجي غير وابستگيءَ جي مستقبل بابت مختلف موقف رکن ٿيون. ايس پي او عوامي طور غيرجانبداريءَ جي ڪردار جي حمايت ڪري ٿي،<ref>{{cite web |author=Die Presse |title=SPÖ und die Neutralität – Ein Erbe der Geschichte |url=https://www.diepresse.com/5542204/spoe-und-die-neutralitaet-ein-erbe-der-geschichte |website=Die Presse |date=2019-05-05 |access-date=2025-05-25 |language=de}}</ref> جڏهن تہ او وي پي يورپي يونين جي سلامتي پاليسيءَ ۾ وڌيڪ گهري شموليت جي حمايت ڪري ٿي.<ref>{{cite web |author=ORF |title=Österreichs Rolle in der EU-Sicherheitspolitik |url=https://orf.at/stories/3193487 |website=ORF |date=2021-05-21 |access-date=2025-05-25 |language=de}}</ref> او وي پي جي ڪجهه سياستدانن، جهڙوڪ [[ويرنر فاسلابينڊ]] 1997ع ۾، مستقبل ۾ [[نيٽو]] جي رڪنيت جي امڪان کي به رد نه ڪيو.<ref>{{cite web |url=https://www.nato.int/docu/speech/1997/s971203a.htm |title=NATO Speech: MoD Austria, Brussels, 3 Dec. 1997 |author=Dr. Werner Fasslabend |date=December 3, 1997 |access-date=May 25, 2025}}</ref><ref>{{cite web |url=https://csdr.org/97Book/fasslabend-C.htm |title=Center for Strategic Decision Research: Austria's Role in European Security |author=Dr. Werner Fasslabend |date=1997 |access-date=May 25, 2025}}</ref> عملي طور آسٽريا يورپي يونين جي [[گڏيل پرڏيهي ۽ سلامتي پاليسي]] ۾ حصو وٺي ٿو، [[امن قائم رکڻ]] ۽ امن سازيءَ وارن مشنن ۾ شامل ٿئي ٿو ۽ [[نيٽو]] جي ”[[امن لاءِ ڀائيواري]]“ پروگرام جو ميمبر آهي؛ ان مقصد لاءِ آئين ۾ پڻ لاڳاپيل تبديليون ڪيون ويون آهن.<ref>{{cite web|publisher=NATO|title=Signatures of Partnership for Peace Framework Document|date=5 October 2006|url=http://www.nato.int/pfp/sig-cntr.htm|access-date=17 February 2024|archive-date=29 November 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20061129213256/http://www.nato.int/pfp/sig-cntr.htm|url-status=live}}</ref> [[ليختنشتائن]] جي 2011ع ۾ [[شينگن علائقو|شينگن علائقي]] ۾ شامل ٿيڻ کان پوءِ آسٽريا جي ڪنهن به پاڙيسري ملڪ سان مستقل سرحدي چڪاس نه رهي.<ref>{{Cite web|title=Press corner|url=https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/en/IP_11_1566|website=European Commission – European Commission|language=en|access-date=9 December 2021|archive-date=4 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220204100203/https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/en/IP_11_1566|url-status=live}}</ref> ==جاگرافي== [[File:Oesterreich topo.png|thumb|upright=1.25|آسٽريا جو ٽوپو گرافي وارو نقشو جنھن ۾ ھڪ لک کان مٿي آبادي وارا شھر ڏيکاريل]] [[الپس]] واري علائقي ۾ واقع ھجڻ سبب آسٽريا گھڻي ڀاڱي جابلو ملڪ آھي<ref name="BritannicaAlps">{{cite web|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/17356/Alps|title=Alps|date=11 June 2009|website=Encyclopædia Britannica|publisher=Encyclopædia Britannica Online|accessdate=12 June 2009| archiveurl= https://web.archive.org/web/20090601083317/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/17356/Alps| archivedate= 1 June 2009 | url-status=live}}</ref> وچ اوڀر وارو الپس، اتر لائم اسٽون الپس ۽ ڏکڻ لائم اسٽون الپس جزوي طور تي آسٽريا ۾ واقع آھن. آسٽريا اتر ۾ °46 ۽ °49 ڊگرين جي وچ واري ويڪرائي ڦاڪ ۽ اوڀر ۾ °9 ۽ °18 ڊگرين جي وچ واري ڊگھائي ڦاڪ ۾ واقع آهي. آسٽريا کي پنجن علائقن ۾ ورھائي سگھجي ٿو جن ۾ سڀ کان وڏو علائقو [[ايسٽرن الپس]] وارو آھي جيڪو پوري ملڪ جي پکيڙ جو %62 آھي. الپس جبلن جي دامن وارو علائقو ۽ ڪارپيٿيائي جبل وارو علائقو جيڪو ڪل پکيڙ جو %12 سيڪڙو آھي. اوڀر پاسي واري جابلو دامن لڳ پئنوني واري ھيٺاھين ٻھراڙيءَ واري علائقي جي مدار جي پسگردائيءَ جيڪا پڻ ڪل پکيڙ جو %12 سيڪڙو آھي. اتر وارا جابلو علائقا جيڪي آسٽريا جي [[گرينائيٽ]] واري پليٽ سڏبا آهن جيڪي بوھيميائي جي وچولي ۾ واقع آھن جيڪي ڪل پکيڙ جو %10 سيڪڙو آھن. ھڪ علائقو [[ويانا واري طاس]] وارو آھي جيڪو ڪل پکيڙ جو 4 سيڪڙو آھي. <gallery heights="120px" widths="160px"> File:1 hallstatt austria.jpg|[[ھال اسٽاٽ]] جو منظر File:Krems and mautern from ferdinandswarte.jpg|[[واچا واري وادي]] جي پڇاڙي ۾ ڪريمس ۽ ڊير ڊونا جا منظر File:Vorderhopfreben Üntschenspitze 1.jpg|اونھاري ۾ آسٽريا جي [[اسڪوپرنا]] جي ٻھراڙيءَ جو منظر File:Donau Linz Abend.jpg| لنز ڀرسان [[ڊينيوب ندي]] ۾ ڪروز جھازن جو منظر </gallery> ===آبھوا=== [[File:Koppen-Geiger Map AUT present.svg|thumb|[[ڪوپن واري موسمي درجابندي]] وارو آسٽريا جو نقشو<ref>{{cite journal |last1=Beck |first1=Hylke E. |last2=Zimmermann |first2=Niklaus E. |last3=McVicar |first3=Tim R. |last4=Vergopolan |first4=Noemi |last5=Berg |first5=Alexis |last6=Wood |first6=Eric F. |title=Present and future Köppen-Geiger climate classification maps at 1-km resolution |journal=Scientific Data |date=30 October 2018 |volume=5 |pages=180214 |doi=10.1038/sdata.2018.214|pmid=30375988 |pmc=6207062 |bibcode=2018NatSD...580214B }}</ref>]] آسٽريا جو وڏو حصو ٿڌ يا ٽيمپريٽ موسم واري زون ۾ واقع آهي جتي اولھ جون گھم واريون ھوائون زور سان گھلن ٿيون. ملڪ جو ٽن جو چوٿون حصو الپس جبلن تي مشتمل آهي جنھن ڪري اتي الپائين موسم غالب آھي. سياري ۾ ھن ملڪ ۾ تمام گهڻي ٿڌ ٿئي ٿي (−10 کان 0° پد) ۽ اونھاري ۾ نسبتن اوچو پد رھندو آھي<ref name="Climate">{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/weather/world/city_guides/results.shtml?tt=TT003350|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101202042009/http://www.bbc.co.uk/weather/world/city_guides/results.shtml?tt=TT003350|archivedate=2 December 2010|title=Average Conditions, Vienna, Austria|year=2006|publisher=British Broadcasting Corporation|accessdate=24 May 2009}}</ref> ملڪ ۾ سڀ کان وڌيڪَ گرمي پد °40.5 گريڊ آگسٽ 2013 ۾ رڪارڊ ڪيو ويو ھو. باقي سراسري گرمي پد °20 جي وچ تائين رھندو آھي<ref name=ZAMG>{{cite web|url= http://www.zamg.ac.at/cms/de/klima/klimauebersichten/klimamittel-1971-2000|title= Austrian Meteorological Institute|access-date= 12 August 2012|archive-url= https://web.archive.org/web/20120812220313/http://www.zamg.ac.at/cms/de/klima/klimauebersichten/klimamittel-1971-2000|archive-date= 12 August 2012|url-status=live|df= dmy-all}}</ref> [[ڪوپن واري موسمي درجابندي]] مطابق آسٽريا جون موسمون مختلف قسمن جون آھن جن ۾ سامونڊي موسم، گھميل براعظمي موسم، سب آرڪٽڪ موسم، ٽونڊرا موسم ۽ آئس ڪيپ موسم شامل آهن<ref name="ZAMG"/><ref>{{cite web|url= https://en.climate-data.org/country/4/|title= Climate-Data.org|access-date= 15 April 2017|archive-url= https://web.archive.org/web/20170415201756/https://en.climate-data.org/country/4/|archive-date= 15 April 2017|url-status=live|df= dmy-all}}</ref><ref>{{Cite journal|title= Atlantic influence on the Alps|journal= Environmental Research Letters|volume= 8|issue= 3|pages= 034026|doi= 10.1088/1748-9326/8/3/034026|year= 2013|last1= Zampieri|first1= Matteo|last2= Scoccimarro|first2= Enrico|last3= Gualdi|first3= Silvio|doi-access= free|bibcode= 2013ERL.....8c4026Z}}</ref> {{Weather box |collapsed=collapsed |location =ليخ، وورارلبرگ (1440 ميٽر، 1982ع کان 2012 تائين جا سراسري گرمي پد) |metric first = Yes |single line = Yes <!--Average high temperatures--> |Jan high C = -0.7 |Feb high C = 0.3 |Mar high C = 3.5 |Apr high C = 7.1 |May high C = 11.8 |Jun high C = 17.4 |Jul high C = 16.8 |Aug high C = 14.3 |Sep high C = 15.1 |Oct high C = 9.7 |Nov high C = 3.7 |Dec high C = 0.1 |Average high C = |Jan mean C = -4.5 |Feb mean C = -3.7 |Mar mean C = -0.6 |Apr mean C = 2.9 |May mean C = 7.3 |Jun mean C = 10.6 |Jul mean C = 12.7 |Aug mean C = 12.2 |Sep mean C = 9.9 |Oct mean C = 5.6 |Nov mean C = 0.4 |Dec mean C = -3.3 |year mean C = |Jan low C = -8.2 |Feb low C = -7.6 |Mar low C = -4.7 |Apr low C = -1.3 |May low C = 2.8 |Jun low C = 6.0 |Jul low C = 8.0 |Aug low C = 7.7 |Sep low C = 5.6 |Oct low C = 1.6 |Nov low C = -2.9 |Dec low C = -6.6 |Average low C = |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 59 |Feb precipitation mm = 54 |Mar precipitation mm = 56 |Apr precipitation mm = 70 |May precipitation mm = 103 |Jun precipitation mm = 113 |Jul precipitation mm = 133 |Aug precipitation mm = 136 |Sep precipitation mm = 95 |Oct precipitation mm = 67 |Nov precipitation mm = 78 |Dec precipitation mm = 66 |year precipitation mm = |source 1= <ref name=ZAMG /> |source 2= {{cite web|url= https://en.climate-data.org/location/117363/|title= ليخ موسمي ڄاڻ}} }} {{Weather box |collapsed=collapsed |location =ڪاھٽائي، ٽريول (2060 ميٽر؛ 1982 کان 2012 تائين سراسري گرمي پد) |metric first = Yes |single line = Yes <!--Average high temperatures--> |Jan high C = -3.3 |Feb high C = -3.2 |Mar high C = -0.9 |Apr high C = 2.3 |May high C = 7.0 |Jun high C = 10.4 |Jul high C = 12.7 |Aug high C = 12.3 |Sep high C = 9.6 |Oct high C = 6.3 |Nov high C = 0.5 |Dec high C = -2.4 |Average high C = |Jan mean C = -6.6 |Feb mean C = -6.5 |Mar mean C = -4.2 |Apr mean C = -1.1 |May mean C = 3.4 |Jun mean C = 6.6 |Jul mean C = 8.8 |Aug mean C = 8.6 |Sep mean C = 6.4 |Oct mean C = 2.9 |Nov mean C = -2.4 |Dec mean C = -5.4 |year mean C = |Jan low C = -9.9 |Feb low C = -9.8 |Mar low C = -7.5 |Apr low C = -4.4 |May low C = -0.2 |Jun low C = 2.9 |Jul low C = 4.9 |Aug low C = 4.9 |Sep low C = 3.3 |Oct low C = -0.5 |Nov low C = -5.2 |Dec low C = -8.4 |Average low C = |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 73 |Feb precipitation mm = 66 |Mar precipitation mm = 80 |Apr precipitation mm = 87 |May precipitation mm = 115 |Jun precipitation mm = 126 |Jul precipitation mm = 148 |Aug precipitation mm = 138 |Sep precipitation mm = 96 |Oct precipitation mm = 74 |Nov precipitation mm = 83 |Dec precipitation mm = 72 |year precipitation mm = |source 1= <ref name=ZAMG /> |source 2= {{cite web|url= https://en.climate-data.org/location/111749/|title= ڪاھٽائي موسمي ڄاڻ}} }} == حڪومت ۽ سياست == {{Main|آسٽريا جي سياست}} <!--مهرباني ڪري نئين معلومات سلسلي جي لاڳاپيل مضمونن ۾ شامل ڪريو--> {{Multiple image | align = right | caption_align = center | image1 = Am 23. September 2025 nahm Außenministerin Beate Meinl-Reisinger gemeinsam mit Bundespräsident Alexander Van der Bellen (M) und Bundeskanzler Christian Stocker (L) (54813003241) (cropped).jpg | width1 = 300 | alt1 = اليگزينڊر فان ڊير بيلن | caption1 = [[اليگزينڊر فان ڊير بيلن]]<br/><small>[[آسٽريا جو صدر|صدر]]</small> | image2 = Christian Stocker EuCo 2026.jpg | width2 = 122 | alt2 = ڪرسچين اسٽوڪر | caption2 = [[ڪرسچين اسٽوڪر]]<br/><small>[[آسٽريا جو چانسلر|چانسلر]]</small> | total_width = 300 }} [[File:Wien - Parlamentsgebäude.JPG|thumb|ويانا ۾ [[آسٽريائي پارليامينٽ جي عمارت]]]] [[آسٽريا جي پارليامينٽ]] ملڪ جي گاديءَ ۽ سڀ کان وڏي آبادي واري شهر [[ويانا]] ۾ واقع آهي. آسٽريا 1920ع واري [[وفاقي آئيني قانون]] تحت هڪ [[وفاق]]ي، [[نمائنده جمهوريت|نمائنده جمهوري]] [[جمهوريه]] بڻيو. نَوَ [[آسٽريا جون وفاقي رياستون|وفاقي رياستن]] تي ٻڌل ٻي جمهوريه جو سياسي نظام 1920ع جي آئين تي قائم آهي، جنهن ۾ 1929ع ۾ ترميمون ڪيون ويون ۽ جيڪو 1 مئي 1945ع تي ٻيهر نافذ ڪيو ويو.<ref>Lonnie Johnson 17, 142</ref> [[آسٽريا جو صدر]] رياست جو سربراهه آهي. صدر سڌي ريت عوامي اڪثريتي ووٽ سان چونڊيو ويندو آهي، ۽ جيڪڏهن ضرورت پوي تہ سڀ کان وڌيڪ ووٽ حاصل ڪندڙ اميدوارن وچ ۾ ٻيون چونڊون ڪرايون وينديون آهن. [[آسٽريا جو چانسلر]] [[آسٽريا جي حڪومت|حڪومت]] جو سربراهه آهي. چانسلر کي صدر مقرر ڪري ٿو ۽ کيس پارليامينٽ جي هيٺين ايوان ۾ پارٽين جي جوڙجڪ مطابق حڪومت ٺاهڻ جي ذميواري سونپي ويندي آهي. حڪومت کي صدر جي فرمان ذريعي يا پارليامينٽ جي هيٺين ايوان، [[آسٽريا جي نيشنل ڪائونسل|نيشنل راٽ]]، ۾ [[عدم اعتماد جو ووٽ|عدم اعتماد جي ووٽ]] ذريعي هٽائي سگهجي ٿو. آسٽريا ۾ صدر ۽ پارليامينٽ لاءِ ووٽ ڏيڻ اڳ لازمي هوندو هو، پر اها پابندي 1982ع کان 2004ع تائين مرحليوار ختم ڪئي وئي.<ref>{{Cite web|title=Bundesministerium für Inneres – Elections Compulsory voting|url=http://www.bmi.gv.at/wahlen/elections_compulsorey_voting.asp|archive-url=https://web.archive.org/web/20071103221527/http://www.bmi.gv.at/wahlen/elections_compulsorey_voting.asp|archive-date=3 November 2007|access-date=3 January 2009|publisher=Bmi.gv.at}}</ref> آسٽريا جي پارليامينٽ ٻن ايوانن تي ٻڌل آهي. [[آسٽريا جي نيشنل ڪائونسل|نيشنل راٽ]] جا 183 ميمبر هر پنجن سالن کان پوءِ عام چونڊن ذريعي چونڊيا ويندا آهن، سواءِ ان صورت جي جڏهن وفاقي صدر، وفاقي چانسلر جي تجويز تي، يا نيشنل راٽ پاڻ ايوان کي وقت کان اڳ ٽوڙي ڇڏي. 16 سالن کان وڌيڪ عمر وارو هر شهري [[ووٽ جو حق|ووٽ ڏيڻ جو حق]] رکي ٿو. ووٽ ڏيڻ جي عمر 2007ع ۾ 18 مان گهٽائي 16 سال ڪئي وئي.<ref>{{Cite web|title=The Austrian Parliament|url=https://www.parlament.gv.at/ZUSD/DLFolder/Austrian_Parl_E_p27.pdf|website=Parlament.gv.at|access-date=22 November 2021|archive-date=25 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220425043546/https://www.parlament.gv.at/ZUSD/DLFolder/Austrian_Parl_E_p27.pdf}}</ref> وفاقي چونڊن (''Nationalratswahlen'') ۾ تناسبي نمائندگيءَ تحت سيٽون حاصل ڪرڻ لاءِ سڀني پارٽين لاءِ عام [[چونڊ حد|چونڊ حد]] 4٪ ووٽ آهي، پر 43 علائقائي چونڊ تڪن مان ڪنهن هڪ ۾ سڌي سيٽ (''[[Direktmandat]]'') کٽڻ سان پڻ پارليامينٽ ۾ داخلا ممڪن آهي. قانون سازيءَ جي عمل ۾ نيشنل راٽ غالب ايوان آهي. تنهن هوندي بہ مٿيون ايوان، [[آسٽريا جي وفاقي ڪائونسل|بُنڊس راٽ]]، محدود ويٽو جو حق رکي ٿو. تقريباً سڀني حالتن ۾ نيشنل راٽ ساڳيو بل ٻيهر ووٽنگ ذريعي منظور ڪري سگهي ٿو؛ ان عمل کي ''Beharrungsbeschluss'' يعني ”اصرار وارو فيصلو“ چيو ويندو آهي. آئيني سڌارن جو جائزو وٺڻ لاءِ {{Lang|de|Österreich-Konvent}} نالي آئيني ڪنوينشن<ref>{{Cite web|title=Willkommen beim Österreich Konvent|url=http://www.konvent.gv.at/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20090104001526/http://www.konvent.gv.at/|archive-date=4 January 2009|access-date=21 November 2008|publisher=Konvent.gv.at}}</ref> 30 جون 2003ع تي گهرايو ويو، پر اهو اهڙي تجويز پيش ڪرڻ ۾ ناڪام رهيو جيڪا آئيني ترميمن لاءِ گهربل نيشنل راٽ جي ٻه ٽين اڪثريت حاصل ڪري سگهي. جتي [[ٻه ايواني نظام|ٻه ايواني پارليامينٽ]] ۽ حڪومت ترتيبوار قانون ساز ۽ انتظامي شاخون آهن، اتي عدالتون آسٽريائي رياست جي ٽئين شاخ آهن. [[آسٽريا جي آئيني عدالت|آئيني عدالت]] کي سياسي نظام تي نمايان اثر حاصل آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اها آئين سان ٽڪراءَ ۾ ايندڙ قانونن ۽ ضابطن کي ڪالعدم قرار ڏئي سگهي ٿي. 1995ع کان [[يورپي عدالت انصاف]] يورپي يونين جي قانونن هيٺ ايندڙ معاملن ۾ آسٽريائي فيصلن کي رد ڪري سگهي ٿي. آسٽريا [[يورپي عدالت براءِ انساني حق]] جا فيصلا پڻ لاڳو ڪري ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ [[انساني حقن بابت يورپي ڪنوينشن]] آسٽريا جي آئيني قانون جو حصو آهي. === 2006ع کان پوءِ === [[File:Wien - Bundeskanzleramt1.JPG|thumb|[[بال هائوس پلاٽس]] تي وفاقي چانسلري]] [[2006ع جون آسٽريائي پارلياماني چونڊون|آڪٽوبر 2006ع جي عام چونڊن]] کان پوءِ [[آسٽريا جي سوشل ڊيموڪريٽڪ پارٽي]] (ايس پي او) سڀ کان وڏي جماعت بڻجي سامهون آئي، جڏهن تہ [[آسٽريائي عوامي پارٽي]] (او وي پي) ٻئي نمبر تي رهي ۽ پنهنجي اڳوڻي نتيجي جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ 8 [[سيڪڙو پوائنٽ]] وڃائي ويٺي.<ref name="Election2002">{{Cite web|date=2006|title=24 November 2002 General Election Results – Austria Totals|url=http://electionresources.org/at/nationalrat.php?election=2002|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20090707185433/http://electionresources.org/at/nationalrat.php?election=2002|archive-date=7 July 2009|access-date=12 June 2009|website=Election Resources on the Internet}}</ref><ref name="Election2006">{{Cite web|date=2006|title=October&nbsp;1st,&nbsp;2006 General Election Results – Austria Totals|url=http://electionresources.org/at/nationalrat.php?election=2006|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20090707185102/http://electionresources.org/at/nationalrat.php?election=2006|archive-date=7 July 2009|access-date=12 June 2009|website=Election Resources on the Internet}}</ref> سياسي صورتحال سبب ٻنهي وڏين جماعتن مان ڪا بہ ننڍين پارٽين سان مستحڪم اتحاد قائم نه ڪري سگهي. جنوري 2007ع ۾ او وي پي ۽ ايس پي او گڏجي [[الفرڊ گوزن بائوئر]] (ايس پي او) جي چانسلريءَ هيٺ وڏي اتحاد واري حڪومت قائم ڪئي. [[گوزن بائوئر حڪومت|هي اتحاد]] 7 جولاءِ 2008ع تي ٽٽي ويو.<ref>[https://web.archive.org/web/20080705204057/http://www.kurier.at/nachrichten/173528.php archive.org]</ref> [[2008ع جون آسٽريائي پارلياماني چونڊون|سيپٽمبر 2008ع جي چونڊن]] ۾ ٻنهي وڏين جماعتن جي حمايت وڌيڪ گهٽجي وئي؛ ايس پي او کي 29.3٪ ۽ او وي پي کي 26.0٪ ووٽ مليا. ٻنهي ٻيهر اتحاد قائم ڪيو ۽ [[ويرنر فائمان]] (ايس پي او) چانسلر بڻيو ([[پهرين فائمان حڪومت]]). [[گرين پارٽي – گرين متبادل]] 11٪ ووٽن سان ٽئين نمبر تي رهي. سياسي ساڄي ڌر جون [[آسٽريا جي آزادي پارٽي]] (ايف پي او) ۽ فوت ٿيل [[يورگ هائڊر]] جي نئين پارٽي [[آسٽريا جي مستقبل لاءِ اتحاد]] جي حمايت وڌي، پر ٻنهي گڏجي 20٪ کان گهٽ ووٽ حاصل ڪيا. 11 آڪٽوبر 2008ع تي يورگ هائڊر هڪ ڪار حادثي ۾ فوت ٿي ويو.<ref>{{Cite web|date=11 October 2008|title=Austrian far-right leader Jörg Haider dies in car crash|url=https://www.theguardian.com/world/2008/oct/11/austria-haider|website=The Guardian|access-date=10 December 2021|archive-date=21 June 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120621073253/http://www.guardian.co.uk/world/2008/oct/11/austria-haider|url-status=live}}</ref> [[2013ع جون آسٽريائي پارلياماني چونڊون|2013ع جي پارلياماني چونڊن]] ۾ سوشل ڊيموڪريٽڪ پارٽي 27٪ ووٽن سان 52 سيٽون، جڏهن تہ عوامي پارٽي 24٪ ووٽن سان 47 سيٽون حاصل ڪيون، ۽ گڏجي اڪثريت برقرار رکيائون. آزادي پارٽي 21٪ ووٽن سان 40 سيٽون حاصل ڪيون، جڏهن تہ گرين پارٽي 12٪ ووٽن سان 24 سيٽون ورتيون. ٻن نون جماعتن، اسٽرو ناخ ۽ [[نيوس – نئون آسٽريا ۽ لبرل فورم|نيوس]]، 10٪ کان گهٽ ووٽ حاصل ڪيا ۽ ترتيبوار 11 ۽ 9 سيٽون کٽيون.<ref>{{Cite web|title=Election Resources on the Internet: Federal Elections in Austria – Nationalrat Results Lookup|url=http://www.electionresources.org/at/nationalrat.php?election=2013|website=electionresources.org|access-date=9 December 2021|archive-date=20 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211020101927/http://www.electionresources.org/at/nationalrat.php?election=2013|url-status=live}}</ref> 17 مئي 2016ع تي سوشل ڊيموڪريٽڪ پارٽيءَ جو [[ڪرسچن ڪيرن]] نئين چانسلر طور حلف کنيو. هن قدامت پسند عوامي پارٽي (او وي پي) سان ”وڏي اتحاد“ واري حڪومت جاري رکي. هو اڳوڻي چانسلر ۽ ايس پي او اڳواڻ [[ويرنر فائمان]] جي استعيفيٰ کان پوءِ عهدي تي آيو.<ref>{{Cite news|date=17 May 2016|title=Austria's Christian Kern sworn in as new chancellor|work=DW.COM|url=https://www.dw.com/en/austrias-christian-kern-sworn-in-as-new-chancellor/a-19263395|access-date=10 December 2021|archive-date=10 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211210090552/https://www.dw.com/en/austrias-christian-kern-sworn-in-as-new-chancellor/a-19263395|url-status=live}}</ref> 26 جنوري 2017ع تي [[اليگزينڊر فان ڊير بيلن]] آسٽريا جي صدر طور حلف کنيو. صدر جو عهدو گهڻو ڪري رسمي آهي، پر علامتي ۽ آئيني لحاظ کان اهم حيثيت رکي ٿو.<ref>{{Cite news|date=26 January 2017|title=Van der Bellen takes office as Austrian president|work=DW.COM|url=https://www.dw.com/en/van-der-bellen-takes-office-as-austrian-president/a-37282299|access-date=10 December 2021|archive-date=10 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211210092251/https://www.dw.com/en/van-der-bellen-takes-office-as-austrian-president/a-37282299|url-status=live}}</ref> 2017ع جي بهار ۾ وڏي اتحاد جي خاتمي کان پوءِ [[2017ع جون آسٽريائي پارلياماني چونڊون|آڪٽوبر 2017ع لاءِ وقت کان اڳ چونڊون]] سڏايون ويون. نئين نوجوان اڳواڻ [[سيباسٽيان ڪُرتس]] جي قيادت هيٺ آسٽريائي عوامي پارٽي (او وي پي) نيشنل ڪائونسل ۾ سڀ کان وڏي پارٽي بڻجي، 31.5٪ ووٽن ۽ 183 مان 62 سيٽن تي ڪاميابي حاصل ڪئي. سوشل ڊيموڪريٽڪ پارٽي (ايس پي او) 26.9٪ ووٽن ۽ 52 سيٽن سان ٻئي نمبر تي، جڏهن تہ آسٽريا جي آزادي پارٽي (ايف پي او) 26٪ ووٽن ۽ 51 سيٽن سان ٿوري فرق سان ٽئين نمبر تي رهي. نيوس 5.3٪ ووٽن ۽ 10 سيٽن سان چوٿين، جڏهن تہ پِلز پارٽي 4.4٪ ووٽن ۽ 8 سيٽن سان پهريون ڀيرو پارليامينٽ ۾ داخل ٿي. گرين پارٽي 3.8٪ ووٽن سان 4٪ واري حد پار نه ڪري سگهي ۽ پنهنجون سڀ 24 سيٽون وڃائي ويٺي.<ref>{{Cite news|date=15 October 2017|title=Austrian elections: Sebastian Kurz becomes youngest leader|work=DW.COM|url=https://www.dw.com/en/austrian-elections-sebastian-kurz-becomes-youngest-leader/a-40959587|access-date=9 December 2021|archive-date=9 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211209130143/https://www.dw.com/en/austrian-elections-sebastian-kurz-becomes-youngest-leader/a-40959587|url-status=live}}</ref> او وي پي ايف پي او سان اتحاد قائم ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. نئين چانسلر سيباسٽيان ڪُرتس جي سربراهيءَ ۾ وچ ساڄي ڌر ۽ ساڄي ڌر جي عواميت پسند پارٽيءَ تي ٻڌل نئين حڪومت 18 ڊسمبر 2017ع تي حلف کنيو.<ref>{{Cite news|date=18 December 2017|title=Muted protests in Vienna as far-right ministers enter Austria's government|language=en|work=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/world/2017/dec/18/thousands-protest-as-far-right-ministers-enter-government-in-austria|access-date=9 December 2021|archive-date=9 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211209130143/https://www.theguardian.com/world/2017/dec/18/thousands-protest-as-far-right-ministers-enter-government-in-austria|url-status=live}}</ref> پر [[ابيزا معاملو|”ابيزا“ بدعنواني اسڪينڊل]] کان پوءِ اتحادي حڪومت ختم ٿي وئي<ref>{{Cite news|date=20 May 2019|title=Austrian government collapses after far-right minister fired|language=en|work=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/world/2019/may/20/austrian-government-collapses-after-far-fight-minister-fired|access-date=9 December 2021|archive-date=25 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201125162548/https://www.theguardian.com/world/2019/may/20/austrian-government-collapses-after-far-fight-minister-fired|url-status=live}}</ref> ۽ [[2019ع جون آسٽريائي پارلياماني چونڊون|29 سيپٽمبر 2019ع تي نيون چونڊون]] ڪرايون ويون. انهن چونڊن ۾ او وي پي 37.5٪ ووٽن سان وڏي ڪاميابي حاصل ڪئي ۽ 13.9٪ ووٽ حاصل ڪندڙ گرين پارٽي سان اتحاد قائم ڪيو. سيباسٽيان ڪُرتس جي چانسلريءَ هيٺ اها حڪومت 7 جنوري 2020ع تي حلف کنيو.<ref>{{Cite news|date=29 September 2019|title=Austrian elections: support for far-right collapses|language=en|work=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/world/2019/sep/29/austrian-elections-exit-polls-collapse-far-right-support-sebastian-kurz-victory|access-date=9 December 2021|archive-date=9 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211209125553/https://www.theguardian.com/world/2019/sep/29/austrian-elections-exit-polls-collapse-far-right-support-sebastian-kurz-victory|url-status=live}}</ref> 11 آڪٽوبر 2021ع تي بدعنواني اسڪينڊل سبب وڌندڙ دٻاءَ هيٺ چانسلر سيباسٽيان ڪُرتس استعيفيٰ ڏئي ڇڏي. او وي پي جي پرڏيهي وزير [[اليگزينڊر شالنبرگ]] سندس جانشين بڻيو، پر ٻن مهينن کان به گهٽ عرصي کان پوءِ شالنبرگ پڻ عهدو ڇڏي ڏنو. 6 ڊسمبر 2021ع تي [[ڪارل نيهمر]] چانسلر طور حلف کنيو، جنهن سان هو ٻن مهينن اندر آسٽريا جو ٽيون قدامت پسند چانسلر بڻيو. او وي پي ۽ گرين پارٽيءَ جو اتحاد جاري رهيو.<ref>{{Cite news|date=6 December 2021|title=Austria: Karl Nehammer sworn in as new chancellor|work=[[DW.COM]] |url=https://www.dw.com/en/austria-karl-nehammer-sworn-in-as-new-chancellor/a-60032938|access-date=10 December 2021|archive-date=12 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220412004047/https://www.dw.com/en/austria-karl-nehammer-sworn-in-as-new-chancellor/a-60032938|url-status=live}}</ref> [[2024ع جون آسٽريائي پارلياماني چونڊون|29 سيپٽمبر 2024ع جي چونڊن]] کان پوءِ او وي پي، ايس پي او ۽ [[نيوس (آسٽريا)|نيوس]] وچ ۾ اتحادي ڳالهيون ناڪام ٿي ويون، جنهن کان پوءِ نيهمر استعيفيٰ ڏني. [[اليگزينڊر شالنبرگ]] ٻيو ڀيرو عبوري چانسلر ٿيو. او وي پي ۽ ايف پي او وچ ۾ اتحاد ٺاهڻ جون ڪوششون پڻ ناڪام رهيون. آخرڪار او وي پي، ايس پي او ۽ نيوس وچ ۾ اتفاق ٿيو ۽ [[ڪرسچين اسٽوڪر]] (او وي پي) جي چانسلريءَ هيٺ [[اسٽوڪر حڪومت]] قائم ڪئي وئي.<ref>{{Cite web |date=2025-03-03 |title=Dreierkoalition: Neue Regierung angelobt |url=https://orf.at/stories/3386514/ |access-date=2025-03-03 |website=news.ORF.at |language=de}}</ref> === انتظامي ورهاست === <!---"Administrative divisions of Austria" redirects here---> {{Main|آسٽريا جون رياستون}} آسٽريا هڪ [[وفاقي جمهوريه]] آهي، جيڪا [[آسٽريا جون رياستون|نَوَ رياستن]] (بُنڊَس لينڊَر) تي مشتمل آهي.<ref name="CIA"/> رياستن کي وڌيڪ [[آسٽريا جا ضلعا|ضلعن]] (بيٽسِرڪَه) ۽ قانوني شهرن (شٽاتوٽار شٽيٽَه) ۾ ورهايو ويو آهي. ضلعن کي اڳتي [[ميونسپلٽي (آسٽريا)|ميونسپلٽين]] (گَمائنڊَن) ۾ ورهايو ويو آهي. قانوني شهرن کي اهي اختيار حاصل آهن، جيڪي عام طور تي ضلعن ۽ ميونسپلٽين ٻنهي کي حاصل هوندا آهن. [[ويانا]] ان لحاظ کان منفرد آهي تہ اهو هڪ ئي وقت شهر ۽ رياست ٻئي آهي. [[يورپي ڪميشن]] جو ترجمي وارو ڊائريڪٽوريٽ جنرل رياستن لاءِ ''صوبا'' جو اصطلاح استعمال ڪري ٿو. {{States of Austria labeled map|options=float:left; font-size:100%; border:3px; max-width:480px; width:100%}} {| class="sortable wikitable" style="text-align:left; font-size:100%" |- style="font-size:100%; text-align:right" ! [[آسٽريا جون رياستون|رياست]] ! گاديءَ جو هنڌ ! ايراضي<br/>{{Smaller|([[چورس ڪلوميٽر|چورس ڪلوميٽر]])}} ! آبادي<br/>{{Smaller|(1 جنوري 2025ع)}} ! آباديءَ جي گهاٽائي<br/>في ڪلوميٽر² ! جي ڊي پي (ارب يورو)<br/>{{Smaller|(2022ع يوروسٽيٽ)}} ! في ماڻهو<br/>جي ڊي پي |- | {{Flagicon|Burgenland}} [[برگن لينڊ]] || [[آئزن شٽاٽ]] |style="text-align:right"| 3,965 ||style="text-align:right"| 301,790 || style="text-align:right" | 76.1 || style="text-align:right" | 10.454||style="text-align:right"| 34,900 |- | {{Flagicon|Carinthia}} [[ڪارِنٿيا]] || [[ڪلاگن فرٽ]] |style="text-align:right"| 9,536 ||style="text-align:right"| 570,095 || style="text-align:right" | 59.7 || style="text-align:right" | 24.755||style="text-align:right"| 43,600 |- | {{Flagicon|Lower Austria}} [[هيٺيون آسٽريا]] || [[سانڪٽ پولٽن]] |style="text-align:right"| 19,178 ||style="text-align:right"| 1,727,514 || style="text-align:right" | 90.05 || style="text-align:right" | 71.757||style="text-align:right"| 41,900 |- | {{Flagicon|Salzburg}} [[سالزبرگ (رياست)|سالزبرگ]] || [[سالزبرگ]] |style="text-align:right"| 7,154 ||style="text-align:right"| 572,846 || style="text-align:right" | 80.08 || style="text-align:right" | 33.330||style="text-align:right"| 58,900 |- | {{Flagicon|Styria}} [[اسٽيريا]] || [[گراٽس]] |style="text-align:right"| 16,401 ||style="text-align:right"| 1,271,716 || style="text-align:right" | 77.5 || style="text-align:right" | 56.152||style="text-align:right"| 44,600 |- | {{Flagicon|Tyrol}} [[ٽيرول (رياست)|ٽيرول]] || [[اِنسبرڪ]] |style="text-align:right"| 12,648 ||style="text-align:right;"| 777,660 || style="text-align:right" | 61.4 || style="text-align:right" | 39.328||style="text-align:right"| 51,200 |- | {{Flagicon|Upper Austria}} [[مٿيون آسٽريا]] || [[لنٽس]] |style="text-align:right"| 11,982 ||style="text-align:right;"| 1,535,519 || style="text-align:right" | 128.1 || style="text-align:right" | 76.780||style="text-align:right"| 50,700 |- |colspan=2| {{Flagicon|Vienna}} [[ويانا]] |style="text-align:right"| 415 ||style="text-align:right;"| 2,028,289 || style="text-align:right" | 4,887 || style="text-align:right" | 110.992||style="text-align:right"| 56,600 |- | {{Flagicon|Vorarlberg}} [[فورآرلبرگ]] || [[بريگينٽس]] |style="text-align:right"| 2,601 ||style="text-align:right;"| 411,784 || style="text-align:right" | 158.3 || style="text-align:right" | 23.588||style="text-align:right"| 58,300 |- |colspan=7 |<ref>{{Cite web|title=Eurostat – Data Explorer|url=http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/submitViewTableAction.do|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006122431/http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/submitViewTableAction.do|archive-date=6 October 2014|access-date=19 October 2011}}</ref><ref>{{Cite web|title=Statistik Austria – Bevölkerung zu Jahresbeginn 2002–2017 nach Gemeinden (Gebietsstand 1.1.2017)|url=http://www.statistik.at/wcm/idc/idcplg?IdcService=GET_FILE&dID=354032&dDocName=080904|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180322204818/http://www.statistik.at/wcm/idc/idcplg?IdcService=GET_FILE&dID=354032&dDocName=080904|archive-date=22 March 2018|access-date=9 July 2018}}</ref> |} ==انتظامي ورهاست== آسٽريا 9 رياستن تي مشتمل ھڪ وفاقي رياست آھي. جنهن کي [[جرمن ٻولي]] ۾ "بندسلينا" (Bundesländer) چوندا آهن. اھي رياستون وري ضلعن، "بزائرڪ" (Bezirke) ۽ قانون ذريعي قرار ڏنل شھرن "اسٽيچيوسٽاٽ" (<small>{{Lang|de|[[Statutarstadt|Statutarstädte]]}}</small>) ۾ ورھايل آھن. ضلعا وري ميونسپلٽين "جيمنڊن" <small>({{Lang|de|Gemeinden}})</small> ۾ ورھايل آھن. قانون ذريعي قرار ڏنل شھر ساڳي وقت ميونسپلٽين ۽ ضلعن جو درجو رکڻ ٿا. صرف [[ويانا]] شھر ھڪ منفرد حيثيت رکي ٿو هن ڪري ته اھو ساڳي وقت رياست پڻ آھي. رياستون انتظامي اختيارن کان علاوه مخصوص معاملن ۾ قانون سازي جو اختيار پڻ رکن ٿيون جن ۾ ثقافتي، سماجي ڀلائي، فطرتي تحفظ، شڪار ۽ عمارت سازي وغيره شامل آهن. {| class="sortable wikitable" style="text-align:right; font-size:100%" |- style="font-size:100%; text-align:right" ! <small>*رياست*</small> ! <small>*گادي*جو*هنڌ*</small> ! <small>'''پکيڙ'''</small> <small>'''_چورس ^{ڪلوميٽر}'''</small> ! <small>آبادي</small> <small>(2017)</small> ! <small>گھاٽائي/چورس ڪلوميٽر</small> ! <small>GDP (يورو)</small><small>(2012)</small> ! <small>GDP<br />في ڪس</small> |- | '''[[برجنلينڊ]]'''|| [[آئزن اسٽڊٽ|'''آئزن اسٽڊٽ''']] |style="text-align:right"| <small>'''3,965'''</small>|| style="text-align:right" | <small>'''291,942'''</small>|| style="text-align:right" | 73.6 ||style="text-align:right"| <small>'''7.311'''</small> ارب || style="text-align:right" | <small>'''25,600'''</small> |- | [[ڪرينٿيا (رياست)|'''ڪرينٿيا''']] || [[ڪليگنفرٽ]] |style="text-align:right"| 9,536 ||style="text-align:right"| <small>'''561,077'''</small>|| style="text-align:right" | 58.8 ||style="text-align:right"| 17.62 ارب ||style="text-align:right"| <small>'''31,700'''</small> |- | [[لوئر آسٽريا|'''لوئر''' '''آسٽريا''']] || [[سنڪٽ پولٽن]] |style="text-align:right"| <small>'''19,178'''</small>|| style="text-align:right" | <small>'''1,665,753'''</small>|| style="text-align:right" | 86.9 ||style="text-align:right"| <small>'''49.75'''</small> ارب || style="text-align:right" | <small>'''30,800'''</small> |- | [[سلزبرگ (رياست)|'''سلزبرگ''']] || [[سلزبرگ]] |style="text-align:right"| 7,154 ||style="text-align:right"| 549,263 ||style="text-align:right"| 76.8 ||style="text-align:right"| 23.585 ارب ||style="text-align:right"| <small>'''44,500'''</small> |- | '''[[اسٽيريا]]'''|| [[گراتس]] |style="text-align:right"| <small>'''16,401'''</small>|| style="text-align:right" | <small>'''1,237,298'''</small>|| style="text-align:right" | 75.4 ||style="text-align:right"| <small>'''40.7'''</small> ارب || style="text-align:right" | <small>'''33,600'''</small> |- | [[ٽرول (رياست)|'''ٽرول''']] || [[انسبروڪ]] |style="text-align:right"| <small>'''12,648'''</small>|| style="text-align:right;" | 746,153 ||style="text-align:right"| 59.0 ||style="text-align:right"| <small>'''28.05'''</small> ارب || style="text-align:right" | <small>'''39,400'''</small> |- | [[اپر آسٽريا|'''اپر آسٽريا''']] || [[لنز]] |style="text-align:right"| <small>'''11,982'''</small>|| style="text-align:right;" | <small>'''1,465,045'''</small>|| style="text-align:right" | 122.3 ||style="text-align:right"| <small>'''53.86'''</small> ارب || style="text-align:right" | <small>'''38,000'''</small> |- |colspan=2| '''[[ويانا]]''' |style="text-align:right"| 415 ||style="text-align:right;"| <small>'''1,867,582'''</small>|| style="text-align:right" | 4,500 ||style="text-align:right"| <small>'''81.77'''</small> ارب |- | '''[[وورارلبرگ]]'''|| [[بريگنز]] |style="text-align:right"| <small>'''2,601'''</small>|| style="text-align:right;" | 388,752 ||style="text-align:right"| 149.5 ||style="text-align:right"| <small>'''23.59 ارب'''</small>|| style="text-align:right" | <small>'''58,300'''</small> |- |colspan=7 |<ref>{{Cite web|title=Eurostat – Data Explorer|url=http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/submitViewTableAction.do|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006122431/http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/submitViewTableAction.do|archive-date=6 October 2014|access-date=19 October 2011}}</ref><ref>{{Cite web|title=Statistik Austria – Bevölkerung zu Jahresbeginn 2002–2017 nach Gemeinden (Gebietsstand 1.1.2017)|url=http://www.statistik.at/wcm/idc/idcplg?IdcService=GET_FILE&dID=354032&dDocName=080904|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180322204818/http://www.statistik.at/wcm/idc/idcplg?IdcService=GET_FILE&dID=354032&dDocName=080904|archive-date=22 March 2018|access-date=9 July 2018}}</ref> |} == معيشت == [[File:13-08-30-wien-by-RalfR-123.jpg|thumb|[[ويانا بين الاقوامي مرڪز]] [[گڏيل قومن]] جي آفس سميت ۽ ڊي سي ٽاورز جو ٽاور-1]] آسٽريا دنيا جي ملڪن جي ناليوار جي ڊي پي جي شرح مطابق تمام مٿاھين شرح وارن ملڪن ۾ شامل آهي.<ref name=autogenerated1>{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2012/01/weodata/weorept.aspx?sy=2009&ey=2012&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=122&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a=&pr.x=37&pr.y=14|title=Austria|publisher=International Monetary Fund|accessdate=17 April 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121125152140/http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2012/01/weodata/weorept.aspx?sy=2009&ey=2012&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=122&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a=&pr.x=37&pr.y=14|archive-date=25 November 2012|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> ان جي [[معيشت]] تمام وڏي پيماني تي صنعتي ۽ تمام ترقي يافته سوشل مارڪيٽ واري آهي. 1980ع جي ڏھاڪي تائين وڏي صنعت کي سرڪاري بڻايو ويو پر بعد ۾ نجڪاري ذريعي سرڪاري صنعتي يونٽن ۾ ڪمي آئي. صنعت کان پوءِ [[سياحت]] ھن ملڪ جي معيشيت جو وڏو شعبو آهي. سال 2007ع ۾ بين الاقوامي سياحت جي آمدني ۾ آسٽريا دنيا ۾ نائين نمبر تي ھو. ان سال ھن ملڪ جي سياحتي آمدني 18.9 ارب ڊالر ھئي. سياحن جي تعداد واري شمار ۾ ان سال ھي ملڪ ٻارھين نمبر تي آيو. ملڪ ۾ ان سال 2 ڪروڙ 8 لک سياح گھمڻ آيا.<ref name="UNTWO">{{cite web|url=http://www.tourismroi.com/Content_Attachments/27670/File_633513750035785076.pdf |title=UNTWO World Tourism Barometer, Vol.6 No.2 |accessdate=18 November 2008 |publisher=UNTWO |date=June 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081031013714/http://www.tourismroi.com/Content_Attachments/27670/File_633513750035785076.pdf |archivedate=31 October 2008 |url-status=dead }}</ref> ملڪ جو سڀ کان وڏو واپاري شراڪت دار تاريخي طور تي [[جرمني]] رھيو آھي. [[يورپي يونين]] ۾ شامل ٿيڻ سان ھن ملڪ جا يونين جي رڪن ملڪن سان معاشي لاڳاپن ۾ ويجھڙائپ وڌڻ سان ھن ملڪ جي جرمني تي واپاري دارومدار کي گھٽايو آھي. يورپي يونين جي رڪنيت سان پرڏيھي سيڙپڪاري جو ھتي زبردست اضافو ٿيو آهي. سال 2006ع ۾ جي ڊي پي جي واڌ 3.3 سيڪڙو تائين پھتي.<ref>[http://www.oenb.at/isaweb/report.do?&lang=EN&report=7.7 Real GDP Growth – Expenditure Side] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181106193328/https://www.oenb.at/isaweb/report.do?&lang=EN&report=7.7|date=6 November 2018}}, provided by the [[Oesterreichische Nationalbank|Austrian National Bank]] {{in lang|de}} </ref> ملڪ جي درآمدن جو 67 سيڪڙو يورپي يونين جي رڪن ملڪن مان آھي<ref>{{cite web|title=OEC – Austria (AUT) Exports, Imports, and Trade Partners|url=http://atlas.media.mit.edu/en/profile/country/aut/|website=atlas.media.mit.edu|accessdate=12 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160313121243/http://atlas.media.mit.edu/en/profile/country/aut/|archive-date=13 March 2016|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> [[File:BlueEurozone.svg|thumb|left|آسٽريا يوروزون (تيز نيري رنگ سان ڏيکاريل) واري مالياتي يونين م شامل آھي ۽ يورپي يونين جي سنگل مارڪيٽ جو حصو آهي]] آسٽريا جي مکيه [[زرعي پيداوار]] ۾ [[پٽاٽا]]، [[جوئر]]، [[چقندر]]، [[مڪئي]]، [[ڪڻڪ]]، [[ڪپهه]] ۽ [[انگور]] شامل آهن. مکيه [[صنعت|صنعتن]] ۾ [[فولاد]]، [[مشينري]]، [[گاڏيون]]، [[بجلي|بجليءَ]] جو سامان، [[بصريات|آپٽيڪل]] شيشي جون شيون، [[ڪاغذ]]، [[ڪپڙو|ڪپڙي]]، [[سيمنٽ]]، [[ڪيميائي شيون|ڪيميائي شيئن]] جي صنعتون آهن ۽ مکيه [[معدنيات]] ۾ [[لوھ|لوهه]]، [[پيٽرول]]، ميگنيٽائٽ، گرينائٽ، [[قدرتي گيس]]، [[جست]]، [[ٽامو]] ۽ [[زنڪ]] آهن.<ref name = " سنڌيانا "/> ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:آسٽريا]] [[زمرو:ملڪ]] [[زمرو:وفاقي جمهوريا]] [[زمرو:يورپي ملڪ]] [[زمرو:زمين بند ملڪ]] [[زمرو:وچ يورپ جا ملڪ]] [[زمرو:يورپي اتحاد جا رڪن ملڪ]] [[زمرو:گڏيل قومن جا ڀاتي ملڪ]] [[زمرو:ملڪ ۽ علائقا جتي جرمن هڪ سرڪاري ٻولي آهي]] jlve3kabqhqxgz2bgr36jiqfqoa7u9m 404634 404632 2026-08-18T16:24:45Z Intisar Ali 8681 404634 wikitext text/x-wiki {{Short description|وچ يورپ جو ملڪ}} {{Redirect|آسٽريا|ملڪ جي نالي جي تاريخ|آسٽريا جو نالو|ٻيا استعمال|آسٽريا (سلجهائپ)|and|آسٽريا (سلجهائپ)}} {{Distinguish|آسٽريليا|آسٽورياس|آسٽراسيا|آسٽريليشيا}} {{Pp-move}} {{Infobox country | conventional_long_name = آسٽريا جي جمهوريه | common_name = آسٽريا | native_name = {{lang|de-AT|Republik Österreich}} | image_flag = Flag of Austria.svg | image_coat = Austria Bundesadler.svg | national_anthem = {{lang|de-AT|[[آسٽريا جو قومي ترانو|Bundeshymne der Republik Österreich]]}}<br/>"آسٽريا جي جمهوريه جو قومي ترانو"{{parabr}}[[File:Land der Berge Land am Strome instrumental.ogg|center]] | image_map = {{Switcher|[[File:EU-Austria (orthographic projection).svg|upright=1.15|frameless]]|دنيا جي گولي تي ڏيکاريو|[[File:EU-Austria.svg|upright=1.15|frameless]]|[[يورپي يونين]] جو نقشو ڏيکاريو|default=1}} | capital = [[ويانا]] | coordinates = {{Coord|48|12|N|16|21|E|type:city(2,000,000)_region:AT-9}} | largest_city = capital | languages_type = سرڪاري ٻولي | languages = [[آسٽريائي جرمن|جرمن]]{{Efn|[[آسٽريا جو وفاقي آئيني قانون|1920ع واري آسٽريائي آئين]] جي آرٽيڪل 8 جي بنياد تي}}{{Efn|[[برگنلينڊ ڪروشيائي]]، [[چيڪ ٻولي|چيڪ]]، [[هنگري ٻولي|هنگري]]، [[روماني ٻولي|روماني]]، [[سلوواڪ ٻولي|سلوواڪ]] ۽ [[سلوويني ٻولي|سلوويني]] کي [[يورپي منشور براءِ علائقائي يا اقليتي ٻوليون]] تحت سرڪاري طور تسليم ڪيو ويو آهي.}} | languages2 = {{hlist|[[هنگري ٻولي|هنگري]]|[[سلوويني ٻولي|سلوويني]]|[[برگنلينڊ ڪروشيائي]]<ref name="demokratiewebstatt.at" /><ref name="Regional Languages of Austria" />}} | languages2_type = سرڪاري [[علائقائي ٻوليون]] | ethnic_groups = {{Unbulleted list | 72.2% [[آسٽريائي ماڻهو|آسٽريائي]] | 27.8% [[آسٽريا جي آبادي#نسلي گروهه|ٻيا]] }} | ethnic_groups_year = 2024 | ethnic_groups_ref = <ref>{{cite web |title=Migration and Integration 2025 |url=https://www.statistik.at/fileadmin/announcement/2025/07/20250716MigrationIntegration2025EN.pdf |website=Statistics Austria |publisher=Statistik Austria |date=16 July 2025 |access-date=10 August 2025 |language=en}}</ref> | religion_year = 2021 | religion_ref = <ref name="statistik.at">{{Cite web|title=Religionsbekenntnis – STATISTIK AUSTRIA – die Informationsmanager|url=https://www.statistik.at/statistiken/bevoelkerung-und-soziales/bevoelkerung/weiterfuehrende-bevoelkerungsstatistiken/religionsbekenntnis|access-date=9 August 2022|archive-date=30 September 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220930022008/https://www.statistik.at/statistiken/bevoelkerung-und-soziales/bevoelkerung/weiterfuehrende-bevoelkerungsstatistiken/religionsbekenntnis|url-status=live}}</ref> | religion = {{Ublist |item_style=white-space:nowrap; | {{Tree list}} * 68.2% [[عيسائيت]] ** 55.2% [[آسٽريا ۾ ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ ازم]] ** 4.9% [[آسٽريا ۾ مشرقي آرٿوڊوڪسي|آرٿوڊوڪسي]] ** 3.8% [[پروٽيسٽنٽ ازم]] ** 4.3% [[عيسائي فرقو|ٻيا عيسائي]] {{Tree list/end}} |22.4% [[لامذهبيت|ڪو مذهب نه]] |8.3% [[آسٽريا ۾ اسلام|اسلام]] |1.1% [[آسٽريا ۾ مذهب|ٻيا]] }} | demonym = [[آسٽريائي ماڻهو|آسٽريائي]] | government_type = وفاقي [[نيم صدارتي جمهوريه]]<ref>{{Cite web|date=22 September 2022|title=Hofburg-Wahl: 'Österreich ist ein sehr ungewöhnlicher Fall'|url=https://diepresse.com/6193038|access-date=22 September 2022|language=de-AT|archive-date=3 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221003104650/https://www.diepresse.com/6193038/hofburg-wahl-oesterreich-ist-ein-sehr-ungewoehnlicher-fall|url-status=live}}</ref>{{efn|name=system|آسٽريا جي جمهوريه پنهنجي [[آسٽريا جو آئين|آئين]] مطابق قانوني طور هڪ نيم صدارتي جمهوريه آهي؛<ref name="u009">{{cite journal|last=Shugart|first=Matthew Søberg|title=Semi-Presidential Systems: Dual Executive And Mixed Authority Patterns|journal=French Politics|volume=3|issue=3|date=2005|issn=1476-3419|doi=10.1057/palgrave.fp.8200087|doi-access=free|pages=323–351|url=https://link.springer.com/content/pdf/10.1057/palgrave.fp.8200087.pdf|access-date=2024-12-16}}</ref> پر عملي طور آئيني روايتن سبب اها وڌيڪ [[پارلياماني جمهوريه]] وانگر ڪم ڪري ٿي.<ref name="y589">{{cite book|last=Müller|first=Wolfgang C.|title=Semi-Presidentialism in Europe|chapter=Austria|publisher=Oxford University PressOxford|date=1999-09-02|isbn=978-0-19-829386-6|doi=10.1093/0198293860.003.0002|pages=22–47}}</ref>}} | leader_title1 = [[آسٽريا جو صدر|صدر]] | leader_name1 = [[اليگزينڊر فان ڊير بيلن]] | leader_title2 = [[آسٽريا جو چانسلر|چانسلر]] | leader_name2 = [[ڪرسچين اسٽوڪر]] | legislature = [[آسٽريا جي پارليامينٽ|پارليامينٽ]] | upper_house = [[وفاقي ڪائونسل (آسٽريا)|وفاقي ڪائونسل]] | lower_house = [[نيشنل ڪائونسل (آسٽريا)|نيشنل ڪائونسل]] | sovereignty_type = [[آسٽريا جي تاريخ|قيام]] | established_event1 = [[آسٽريا جي مارگريويئيٽ|مارگريويئيٽ]] | established_date1 = {{circa}} 960 | established_event2 = [[آسٽريا جو نالو|نالي جو قديم ترين ذڪر]] | established_date2 = 1 نومبر 996 | established_event3 = [[آسٽريا جي ڊچي|ڊچي]] | established_date3 = 17 سيپٽمبر 1156 | established_event4 = [[آسٽريا جي آرچڊچي|آرچڊچي]] | established_date4 = 6 جنوري 1453 | established_event5 = [[آسٽريائي سرڪل|شاهي سرڪل]] | established_date5 = 1512 | established_event6 = [[آسٽريائي سلطنت|سلطنت]] | established_date6 = 11 آگسٽ 1804 | established_event7 = [[آسٽريا-هنگري]] | established_date7 = 30 مارچ 1867 | established_event8 = [[پهرين آسٽريائي جمهوريه|پهرين جمهوريه]] | established_date8 = 10 سيپٽمبر 1919 | established_event9 = [[آسٽريا جي وفاقي رياست|وفاقي رياست]] | established_date9 = 1 مئي 1934 | established_event10 = [[آنشلوس]] | established_date10 = 13 مارچ 1938 | established_event11 = [[آسٽريا جي تاريخ#ٻي جمهوريه (1945ع کان)|ٻي جمهوريه]] | established_date11 = 27 اپريل 1945 | established_event12 = [[آسٽريائي رياستي معاهدو|رياستي معاهدو]] | established_date12 = 27 جولاءِ 1955 | area_km2 = 83879<ref>{{cite web|title=Austria EN|url=https://migrants-refugees.va/wp-content/uploads/2021/03/2020-CP-Austria-EN.pdf|website=Migrants Refugees|publisher=The Vatican|date=April 2020|access-date=12 January 2024|archive-date=13 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240113014627/https://migrants-refugees.va/wp-content/uploads/2021/03/2020-CP-Austria-EN.pdf|url-status=live}}</ref> | area_rank = 113هون | area_sq_mi = | percent_water = 0.84 (2015)<ref>{{Cite web|title=Surface water and surface water change|url=https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER|access-date=11 October 2020|publisher=[[اقتصادي سهڪار ۽ ترقي جي تنظيم]]|archive-date=24 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210324133453/https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER|url-status=live}}</ref> | population_estimate = {{IncreaseNeutral}} 9,219,113<ref name="statistik-population" /> | population_estimate_year = 2026 | population_estimate_rank = 97هون | population_density_km2 = 109.9 | population_density_sq_mi = 284.6 | population_density_rank = 108هون | GDP_PPP = {{increase}} $721.033 billion<ref name="IMFWEO.AT">{{cite web |url=https://data.imf.org/en/Data-Explorer?datasetUrn=IMF.RES:WEO(9.0.0) |title=World Economic Outlook Database (April 2026 Edition) |publisher=[[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] |website=www.imf.org |date=14 April 2026 |access-date=19 April 2026}}</ref> | GDP_PPP_year = 2026 | GDP_PPP_rank = 45هون | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $78,334<ref name="IMFWEO.AT" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 18هون | GDP_nominal = {{increase}} $623.719 billion<ref name="IMFWEO.AT"/> | GDP_nominal_year = 2026 | GDP_nominal_rank = 28هون | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $67,761<ref name="IMFWEO.AT" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 13هون | Gini = 28.4 | Gini_year = 2024 | Gini_change = increase | Gini_ref = <ref name="eurogini">{{Cite web|title=Gini coefficient of equivalised disposable income – EU-SILC survey|url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tessi190/default/table?lang=en|access-date=2026-04-09|publisher=[[يورو اسٽيٽ]]|url-status=live}}</ref> | HDI = 0.930 | HDI_rank = 22هون | HDI_year = 2023 | HDI_change = increase | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{Cite web |date=6 May 2025 |title=Human Development Report 2025 |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250506051232/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf |archive-date=6 May 2025 |access-date=6 May 2025 |publisher=[[گڏيل قومن جو ترقياتي پروگرام]]}}</ref> | currency = [[يورو]] ([[يورو جو نشان|€]]) | currency_code = EUR | time_zone = [[وچ يورپي وقت|سي اي ٽي]] | utc_offset = +1 | utc_offset_DST = +2 | time_zone_DST = [[وچ يورپي اونهاري جو وقت|سي اي ايس ٽي]] | date_format = dd.mm.yyyy | calling_code = [[آسٽريا جا ٽيليفون نمبر|+43]] | cctld = [[.at]] }} '''آسٽريا'''،{{efn|اچار: {{IPAc-en|audio=en-us-Austria.ogg|ˈ|ɒ|s|t|r|i|ə}} {{respell|OST|ree|ə}} يا {{IPAc-en|ˈ|ɔː|s|t|r|i|ə}} {{respell|AW|stree|ə}}؛<ref>{{Citation|last=Roach|first=Peter|title=Cambridge English Pronouncing Dictionary|date=2011|edition=18th|place=Cambridge|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-15253-2}}</ref> {{Langx|de-AT|Österreich}} {{IPA|de-AT|ˈøːstɐraɪç||De-Österreich2.ogg}}؛ {{langx|bar|Östareich}}؛ {{langx|gsw|Öschtreich}} يا {{Lang|gsw|Eschtrych}}.}}، رسمي نالي '''آسٽريا جي جمهوريه'''،{{Efn|{{Langx|de-AT|Republik Österreich|links=no}} {{IPA|de-AT|repuˈbliːk ˈøːstɐraɪç||Republik Österreich.ogg}}.}} [[وچ يورپ]] ۾ واقع هڪ [[سامونڊي ڪناري کان محروم ملڪ]] آهي، جيڪو [[اوڀر الپس]] ۾ واقع آهي.<ref name="formal name">{{Cite web|title=Austria|url=http://unstats.un.org/unsd/geoinfo/geonames|access-date=4 January 2023|website=UNGEGN World Geographical Names|publisher=United Nations Group of Experts on Geographical Names|location=New York, NY|archive-date=7 January 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230107010908/http://unstats.un.org/unsd/geoinfo/geonames/|url-status=live}}</ref> اهو نَوَ [[آسٽريا جون وفاقي رياستون|وفاقي رياستن]] تي ٻڌل هڪ [[وفاق]] آهي، جن مان گاديءَ وارو شهر [[ويانا]] ملڪ جو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهر ۽ رياست آهي. آسٽريا جي اتر-اولهه ۾ [[جرمني]]، اتر ۾ [[چيڪ جمهوريه]]، اتر-اوڀر ۾ [[سلوواڪيا]]، اوڀر ۾ [[هنگري]]، ڏکڻ ۾ [[سلووينيا]] ۽ [[اٽلي]]، جڏهن تہ اولهه ۾ [[سوئٽزرلينڊ]] ۽ [[ليختنشتائن]] واقع آهن. ملڪ جي ايراضي {{Convert|83879|km2|sqmi|0|abbr=on}} آهي ۽ ان جي آبادي لڳ ڀڳ 9.2 ملين آهي.<ref name="statistik-population">{{Cite web|date=2026-04-09|title=Population by Year-/Quarter-beginning|url=https://www.statistik.at/en/statistics/population-and-society/population/population-stock/population-at-beginning-of-year/quarter|url-status=live|access-date=2026-04-09}}</ref> موجوده آسٽريا وارو علائقو گهٽ ۾ گهٽ [[قديم پٿر وارو دور|قديم پٿر واري دور]] کان آباد رهيو آهي. لڳ ڀڳ 400 ق.م. ڌاري هتي [[سيلٽ ماڻهو|سيلٽ]] آباد هئا، ۽ پهرين صدي ق.م. جي آخر ۾ هي علائقو [[رومي سلطنت]] ۾ شامل ڪيو ويو. علائقي ۾ [[عيسائيت اختيار ڪرڻ|عيسائيت جي پکڙجڻ]] چوٿين ۽ پنجين صديءَ ۾، [[اولهه رومي سلطنت]] جي آخري دور دوران شروع ٿي، جنهن کان پوءِ [[قومَن جي لڏپلاڻ وارو دور|قومَن جي لڏپلاڻ واري دور]] ۾ ڪيترائي [[جرمنڪ قبيلا]] هتي اچي آباد ٿيا.<ref>{{Cite web|title=Austria's History|url=https://www.austria.info/en/service-and-facts/about-austria/history|access-date=2024-06-08|website=austria.info|language=en}}</ref> آسٽريا هڪ رياست طور پهرين هزار سال جي پڇاڙيءَ ۾ [[پينونيا جي مارچ|اوڀر مارچ]] ۽ [[هنگري مارچ]] جي باقيات مان وجود ۾ آيو. شروعات ۾ اهو [[پاڪ رومي سلطنت]] جي سرحدي [[آسٽريا جي مارگريويئيٽ|مارگريويئيٽ]] هو، پوءِ 1156ع ۾ [[آسٽريا جي ڊچي|ڊچي]] بڻيو ۽ 1453ع ۾ [[آسٽريا جي آرچڊچي|آرچڊچي]] جو درجو حاصل ڪيائين. تيرهين صديءَ جي پڇاڙيءَ کان [[هيبسبرگ بادشاهت]] جو مرڪزي علائقو هجڻ سبب آسٽريا صدين تائين وچ يورپ جي وڏين شاهي طاقتن مان هڪ رهيو، ۽ سورهين صديءَ کان [[ويانا]] [[پاڪ رومي سلطنت]] جي انتظامي گاديءَ طور پڻ ڪم ڪندو رهيو.<ref>{{Cite news|date=2012-03-16|title=Austria country profile|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-17405422|access-date=2024-06-08|publisher=BBC News|language=en-GB}}</ref> [[پاڪ رومي سلطنت جو خاتمو|پاڪ رومي سلطنت]] 1806ع ۾ ختم ٿي، جنهن کان ٻه سال اڳ آسٽريا پنهنجي [[آسٽريائي سلطنت]] قائم ڪري چڪو هو. اها سلطنت هڪ [[وڏي طاقت]] ۽ يورپ جي سڀ کان وڏين رياستن مان هڪ بڻجي وئي. 1860ع واري ڏهاڪي ۾ جنگين ۾ شڪست ۽ علائقن جي نقصان کان پوءِ 1867ع واري [[آسٽرو-هنگري ٺاهه 1867ع|آسٽرو-هنگري ٺاهه]] جي نتيجي ۾ [[آسٽريا-هنگري]] قائم ٿيو.<ref>{{Cite web|title=Österreich-Ungarn|url=https://www.geschichtewiki.wien.gv.at/%C3%96sterreich-Ungarn|access-date=2024-06-08|website=geschichtewiki.wien.gv.at}}</ref> 1914ع ۾ [[آرچڊيوڪ فرانز فرڊيننڊ جو قتل|آرچڊيوڪ فرانز فرڊيننڊ جي قتل]] کان پوءِ شهنشاهه [[فرانز جوزف پهريون]] [[سربيا جي بادشاهت]] خلاف جنگ جو اعلان ڪيو، جيڪا تيزيءَ سان [[پهرين عالمي جنگ]] ۾ تبديل ٿي وئي. سلطنت جي شڪست ۽ خاتمي کان پوءِ 1918ع ۾ [[جرمن-آسٽريا جي جمهوريه]] ۽ 1919ع ۾ [[پهرين آسٽريائي جمهوريه]] قائم ٿي. [[جنگين جي وچ وارو دور|جنگين جي وچ واري دور]] ۾ پارلياماني نظام خلاف وڌندڙ لاڙ 1934ع ۾ [[آسٽريائي گهرو ويڙهه]] ۽ [[اينگلبرٽ ڊولفُس]] جي قيادت هيٺ [[آسٽريا جي وفاقي رياست|آسٽروفاشسٽ آمريت]] جي قيام تائين پهتو. [[ٻي عالمي جنگ]] شروع ٿيڻ کان هڪ سال اڳ، آسٽريا [[ايڊولف هٽلر]] جي اڳواڻي هيٺ [[نازي جرمني]] ۾ [[آنشلوس|ضم]] ڪيو ويو ۽ جرمني جي هڪ ذيلي انتظامي حصي ۾ تبديل ٿي ويو. 1945ع ۾ [[ويانا مهم|آزاديءَ]] کان پوءِ ۽ ڏهن سالن جي [[اتحادي قبضي هيٺ آسٽريا|اتحادي قبضي]] کان پوءِ ملڪ [[آسٽريائي رياستي معاهدو|رياستي معاهدي]] وسيلي ٻيهر مڪمل خودمختياري حاصل ڪئي ۽ 1955ع ۾ [[آسٽريا جي مستقل غيرجانبداري|مستقل غيرجانبداري]] جو اعلان ڪيو. آسٽريا هڪ [[نيم صدارتي نظام|نيم صدارتي]]{{efn|name=system}} نمائنده جمهوريت آهي، جنهن ۾ عوام جي چونڊيل [[آسٽريا جو صدر|صدر]] رياست جو سربراهه، جڏهن تہ [[آسٽريا جو چانسلر|چانسلر]] حڪومت جو سربراهه ۽ اعليٰ انتظامي عملدار هوندو آهي. آسٽريا في فرد نامياتي [[مجموعي گهريلو پيداوار]] جي لحاظ کان دنيا ۾ 13هين نمبر تي آهي ۽ هتي زندگيءَ جو معيار بلند آهي. ملڪ 1955ع کان [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] جو ميمبر<ref>Jelavich 267</ref> ۽ 1995ع کان [[يورپي يونين]] جو رڪن آهي.<ref name="CIA">{{Cite web|date=14 May 2009|title=Austria|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/austria|access-date=31 May 2009|website=[[The World Factbook]]|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|archive-date=10 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210110074413/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/austria|url-status=dead}}</ref> ويانا ۾ [[يورپ ۾ سلامتي ۽ سهڪار جي تنظيم]] ۽ [[پيٽروليم برآمد ڪندڙ ملڪن جي تنظيم]] جا مرڪزي دفتر موجود آهن. آسٽريا [[اقتصادي سهڪار ۽ ترقي جي تنظيم]] ۽ [[انٽرپول]] جي باني ميمبرن مان پڻ هڪ آهي.<ref name="OECD">{{Cite web|title=Austria About|url=http://www.oecd.org/about/0,3347,en_33873108_33873245_1_1_1_1_1,00.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20090506022708/http://www.oecd.org/about/0%2C3347%2Cen_33873108_33873245_1_1_1_1_1%2C00.html|archive-date=6 May 2009|access-date=20 May 2009|publisher=OECD}}</ref> ملڪ 1995ع ۾ [[شينگن معاهدو]] پڻ صحيح ڪيو<ref name="Schengen">{{Cite web |date=2024 |title=World Population Prospects: The 2024 Revision. (Medium-fertility variant). |url=https://www.worldometers.info/world-population/austria-population/ |access-date= |website=U.N. Dept. of Economic and Social Affairs - Population Division}}</ref> ۽ 1999ع ۾ [[يورو]] کي پنهنجي ڪرنسي طور اختيار ڪيو.<ref>{{Cite web|title=Austria and the euro|url=https://ec.europa.eu/info/business-economy-euro/euro-area/euro/eu-countries-and-euro/austria-and-euro_en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180108064042/https://ec.europa.eu/info/business-economy-euro/euro-area/euro/eu-countries-and-euro/austria-and-euro_en|archive-date=8 January 2018|access-date=7 January 2018|website=European Commission – European Commission}}</ref> == نالي جو اشتقاق == {{Main|آسٽريا جو نالو}} آسٽريا جو مقامي نالو جرمن ٻوليءَ ۾ ''اوسٽررائخ'' (Österreich)، [[قديم اپر جرمن ٻولي|قديم اپر جرمن]] لفظ ''اوستارريخي'' (Ostarrîchi) مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ ”اوڀر وارو علائقو“، ”اوڀر واري سلطنت“ يا ”اوڀر واري بادشاهت“ ٿي سگهي ٿي. هي نالو پهريون ڀيرو 996ع جي مشهور ''اوستارريچي دستاويز'' ۾ ملي ٿو.<ref name="University of Klagenfurt">{{Cite web|title=University of Klagenfurt|url=http://wwwg.uni-klu.ac.at/spw/oenf/name2.htm|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110513121957/http://wwwg.uni-klu.ac.at/spw/oenf/name2.htm|archive-date=13 May 2011|access-date=2 October 2009}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=tfhADwAAQBAJ&pg=PT34|title=Austrian Historical Memory and National Identity|date=1997|publisher=Transaction Publishers|isbn=978-1-56000-902-3|editor-last=Bischof|editor-first=Günter|editor-link=Günter Bischof|location=New Brunswick|pages=20–21|access-date=14 June 2018|editor-last2=Pelinka|editor-first2=Anton|editor-link2=Anton Pelinka|archive-url=https://web.archive.org/web/20180614144308/https://books.google.de/books?id=tfhADwAAQBAJ&pg=PT34&lpg=PA92|archive-date=14 June 2018|url-status=live}}</ref> امڪان آهي تہ هي لفظ [[وچئين دور جي لاطيني ٻولي|وچئين دور جي لاطيني]] اصطلاح [[مارڪيا اورينٽالس (آسٽريا)|مارڪيا اورينٽالس]] (Marchia orientalis) جو مقامي، يعني باويريائي لهجي ۾ ترجمو هو. 976ع ۾ آسٽريا [[باويريا]] جي هڪ سرحدي انتظامي علائقي طور قائم ٿيو. ”آسٽريا“ لفظ جرمن نالي جي لاطيني صورت آهي، جنهن جو پهريون دستاويزي استعمال ٻارهين صديءَ ۾ ملي ٿو.<ref>{{Cite book|last=Brauneder|first=Wilhelm|title=Österreichische Verfassungsgeschichte|date=2009|publisher=Manzsche Verlags- und Universitätsbuchhandlung|isbn=978-3-214-14876-8|edition=11th|location=Vienna|page=17}}</ref> ان دور ۾ [[ڊينيوب]] درياهه جو آسٽريائي طاس، يعني موجوده [[اپر آسٽريا|اپر]] ۽ [[لوئر آسٽريا]]، [[باويريا]] جي اوڀرئين ڇيڙي تي واقع هو. ==تاريخ== === قبل از تاريخ ۽ قديم دور === [[File:2011-07-09 gasometer 28.JPG|thumb|left|[[ويلينڊورف جي وينس]]، 28,000 کان 25,000 ق.م، [[ويانا جو قدرتي تاريخ جو عجائب گھر|ويانا جي قدرتي تاريخ جي عجائب گهر]] ۾]] اهو علائقو، جيڪو هاڻي [[آسٽريا]] آهي، رومي دور کان اڳ مختلف [[ڪيلٽ]] قبيلن جي آبادڪاريءَ هيٺ هو ۽ ڇهين صدي ق.م تائين [[هالشتات ثقافت]] جو مرڪزي علائقو بڻجي چڪو هو.<ref>{{Cite web|date=2024-02-11|title=What Was the Celtic "Cult of the Head"?|url=https://www.thecollector.com/what-was-celtic-cult-head/|access-date=2024-05-07|website=TheCollector|language=en|archive-date=7 May 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240507031517/https://www.thecollector.com/what-was-celtic-cult-head/|url-status=live}}</ref> [[هالشتات]] شهر ۾ يورپ جي ڪيلٽن بابت سڀ کان قديم آثار قديمه جا ثبوت مليا آهن.<ref>{{Cite web|title=Celt {{!}} History, Institutions, & Religion {{!}} Britannica|url=https://www.britannica.com/topic/Celt-people|access-date=2024-05-07|website=Encyclopædia Britannica|language=en|archive-date=11 July 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180711204423/https://www.britannica.com/topic/Celt-people|url-status=live}}</ref> ڪيلٽن جي [[نوريڪم جي بادشاهت|نوريڪم بادشاهت]]، جنهن ۾ موجوده آسٽريا جو گهڻو حصو ۽ موجوده [[سلووينيا]] جا ڪجهه علائقا شامل هئا، 16 ق.م ۾ [[رومي سلطنت]] فتح ڪري ورتي ۽ ان کي [[رومي صوبو|رومي صوبي]] [[نوريڪم]] ۾ تبديل ڪيو ويو، جيڪو 476ع تائين قائم رهيو.<ref>{{Cite web|title=Noricum {{!}} Celtic culture, Roman province, Alps {{!}} Britannica|url=https://www.britannica.com/place/Noricum|access-date=2024-04-26|website=Encyclopædia Britannica|language=en|archive-date=25 February 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240225145226/https://www.britannica.com/place/Noricum|url-status=live}}</ref> موجوده آسٽريا جا اهي علائقا، جيڪي نوريڪم صوبي ۾ شامل نه هئا، مختلف رومي صوبن ۾ ورهايل هئا؛ [[پينونيا]] ۾ اوڀر آسٽريا جا ڪجهه حصا شامل هئا، جڏهن تہ [[رائيتيا]] ۾ موجوده [[فورآرلبرگ]] ۽ [[ٽيرول (رياست)|ٽيرول]] جا علائقا شامل هئا.<ref>{{Cite web|title=Pannonia {{!}} Roman Empire, Map, Hungary, & History {{!}} Britannica|url=https://www.britannica.com/place/Pannonia|access-date=2024-05-20|website=Encyclopædia Britannica|language=en|archive-date=15 June 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230615155813/https://www.britannica.com/place/Pannonia|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|title=Raetia {{!}} Roman Empire, Alps, Gaul {{!}} Britannica|url=https://www.britannica.com/place/Raetia|access-date=2024-05-20|website=Encyclopædia Britannica|language=en|archive-date=3 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231003000521/https://www.britannica.com/place/Raetia|url-status=live}}</ref> اوڀر آسٽريا ۾ موجوده پيٽرونيل-[[ڪارنانٽم]] هڪ اهم رومي فوجي ڇانوڻي هئي، جيڪا اڳتي هلي [[پينونيا سپيريئر]] جي نالي سان سڃاتي ويندڙ صوبي جو گاديءَ وارو شهر بڻجي وئي. ڪارنانٽم لڳ ڀڳ 400 سالن تائين اٽڪل 50,000 ماڻهن جو گهر رهيو.<ref name="Carnuntum Tourism">{{Cite web|title=Rome's metropolis on the Danube awakens to new life|url=http://www.carnuntum.co.at/content-en/tales-from-carnuntum|archive-url=https://web.archive.org/web/20100116125751/http://www.carnuntum.co.at/content-en/tales-from-carnuntum|archive-date=16 January 2010|access-date=20 February 2010|website=Archäologischer Park Carnuntum|publisher=Archäologische Kulturpark Niederösterreich Betriebsgesellschaft m.b.H.}}</ref> [[File:Roman Empire 125.png|thumb|[[هيڊرين]] جي حڪمرانيءَ (117–138ع) دوران [[رومي سلطنت]]؛ [[شاهي صوبو|شاهي صوبي]] '''[[نوريڪم]]''' ۾ موجوده آسٽريا جو گهڻو حصو شامل هو، جڏهن تہ '''[[رائيتيا]]''' ۽ '''[[پينونيا سپيريئر]]''' ترتيبوار موجوده آسٽريا جي اولهندي ۽ اوڀرندي حصن تي پکڙيل هئا]] === وچيون دور === [[رومي سلطنت جي زوال]] کان پوءِ هن علائقي تي سڀ کان پهرين جرمن نسل جي [[روگي]] قبيلي حملو ڪيو، جنهن هن خطي کي پنهنجي علائقي ”[[روگيلينڊ]]“ جو حصو بڻايو.<ref>{{Cite web|last=Kessler|first=P. L.|title=Kingdoms of the Germanic Tribes – Rugii (Rugians)|url=https://www.historyfiles.co.uk/KingListsEurope/BarbarianRugii.htm|access-date=2024-04-26|website=The History Files|language=en}}</ref> 487ع ۾ موجوده آسٽريا جو گهڻو حصو [[اوڊواڪر]] فتح ڪيو، جيڪو [[وحشي بادشاهتون|وحشي نسل]] سان تعلق رکندڙ سپاهي ۽ سياستدان هو؛ هن موجوده آسٽريا جي اڪثر علائقي کي پنهنجي [[اٽلي جي بادشاهت (476–493)|اٽلي جي بادشاهت]] ۾ شامل ڪيو. 493ع تائين هي علائقو جرمن نسل جي [[اوستروگوٿ]] قبيلن فتح ڪري ورتو، جن پنهنجي [[اوستروگوٿڪ بادشاهت]] قائم ڪئي.<ref>{{Cite web|title=Ostrogoth {{!}} Italy, Roman Empire, Arianism {{!}} Britannica|url=https://www.britannica.com/topic/Ostrogoth|access-date=2024-04-26|website=Encyclopædia Britannica|language=en|archive-date=25 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190425120017/https://www.britannica.com/topic/Ostrogoth|url-status=live}}</ref> اوستروگوٿڪ بادشاهت جي زوال کان پوءِ هن علائقي ۾ [[اليماني]]، [[بايوواري]]، [[سلاو]] ۽ [[پينونيائي آوار]] اچي آباد ٿيا يا هن علائقي تي قبضو ڪيائون.<ref name="johnson 19"/><ref>{{Cite web|title=Mittelalter|url=https://oesterreich.com/de/staat/geschichte/mittelalter|access-date=2024-04-26|website=oesterreich.com|archive-date=26 April 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240426204729/https://oesterreich.com/de/staat/geschichte/mittelalter|url-status=live}}</ref> [[فرينڪ]] بادشاهه [[شارليمين]] 788ع ۾ هن علائقي کي فتح ڪيو، آبادڪاريءَ جي حوصلا افزائي ڪئي ۽ [[عيسائيت]] کي هٿي ڏني.<ref name="johnson 19">Johnson 19</ref> [[اوڀر فرينڪيا]] جي حصي طور اهي مرڪزي علائقا، جيڪي هاڻي آسٽريا تي مشتمل آهن، [[بابنبرگ خاندان]] جي حوالي ڪيا ويا. هي علائقو ''[[آسٽريا جو مارچ|مارچيا اورينٽالس]]'' جي نالي سان سڃاتو ويندو هو ۽ 976ع ۾ [[ليوپولڊ پهريون، آسٽريا جو مارگريو|ليوپولڊ پهرئين]] کي ڏنو ويو.<ref name="johnson 20">Johnson 20–21</ref> آسٽريا جي نالي جو پهريون دستاويزي ذڪر 996ع جو آهي، جنهن ۾ اهو نالو ''[[اوستاريچي]]'' لکيل آهي ۽ ان مان بابنبرگ مارچ جو علائقو مراد ورتو ويو هو.<ref name="johnson 20"/> 1156ع ۾ ''[[پريويليگيئم مائنس]]'' ذريعي آسٽريا کي [[ڊچي]] جو درجو ڏنو ويو. 1192ع ۾ بابنبرگ خاندان [[اسٽيريا جي ڊچي|اسٽيريا جي ڊچي]] پڻ حاصل ڪئي. 1246ع ۾ [[فريڊرڪ ٻيون، آسٽريا جو ڊيوڪ|فريڊرڪ ٻئي]] جي وفات سان بابنبرگ خاندان جي حڪمرانيءَ جو سلسلو ختم ٿي ويو.<ref name="johnson 21">Johnson 21</ref> ان کان پوءِ [[بوهيميا جو اوٽوڪر ٻيون|بوهيميا جي اوٽوڪر ٻئي]] عملي طور آسٽريا، اسٽيريا ۽ [[ڪارينٿيا جي ڊچي|ڪارينٿيا جي ڊچين]] تي قبضو ڪري ورتو.<ref name="johnson 21"/> سندس حڪمراني 1278ع ۾ [[ڊورنڪروٽ]] وٽ [[جرمني جو روڊولف پهريون|جرمني جي روڊولف پهرئين]] هٿان شڪست کان پوءِ ختم ٿي وئي.<ref>Lonnie Johnson 23</ref> ان کان پوءِ [[پهرين مهاڀاري جنگ]] تائين آسٽريا جي تاريخ وڏي حد تائين ان جي حڪمران خاندان، [[هابسبرگ خاندان|هابسبرگن]]، جي تاريخ سان ڳنڍيل رهي. [[File:HRR 14Jh.jpg|thumb|[[پاڪ رومي سلطنت]] ۾ 14هين صديءَ دوران هابسبرگ (نارنگي)، لگزمبرگ (واڱڻائي) ۽ ويٽلسباخ (سائو) خاندانن جا علائقا]] 14هين ۽ 15هين صدين دوران [[هابسبرگ بادشاهت|هابسبرگن]] آسٽريا جي ڊچي جي ڀرپاسي وارن ٻين صوبن کي پنهنجي قبضي هيٺ آڻڻ شروع ڪيو. 1438ع ۾ آسٽريا جي ڊيوڪ [[آسٽريا جو البرٽ پنجون|البرٽ پنجين]] کي پنهنجي سهري، شهنشاهه [[سگسمنڊ، پاڪ رومي شهنشاهه|سگسمنڊ]] جو جانشين چونڊيو ويو. جيتوڻيڪ البرٽ پاڻ رڳو هڪ سال حڪمران رهيو، پر ان کان پوءِ فقط هڪ استثنا کي ڇڏي، [[پاڪ رومي سلطنت]] جا سمورا شهنشاهه هابسبرگ خاندان سان تعلق رکندا هئا. هابسبرگن پنهنجي موروثي علائقن کان پري به نوان علائقا حاصل ڪرڻ شروع ڪيا. 1477ع ۾ شهنشاهه [[فريڊرڪ ٽيون، پاڪ رومي شهنشاهه|فريڊرڪ ٽئين]] جي اڪيلي پٽ آرچڊيوڪ [[ميڪسميلين پهريون، پاڪ رومي شهنشاهه|ميڪسميلين]]، [[برگنڊي جي ڪائونٽي|برگنڊي]] جي وارثياڻي ماريا سان شادي ڪئي، جنهن جي نتيجي ۾ [[نيدرلينڊز]] جو گهڻو حصو هابسبرگ خاندان جي قبضي هيٺ اچي ويو.<ref name="johnson 25">Lonnie Johnson 25</ref><ref name="brook 11">Brook-Shepherd 11</ref> 1496ع ۾ سندس پٽ [[فلپ پهريون، ڪاسٽيل جو بادشاهه|فلپ دي فيئر]]، [[جوانا آف ڪاسٽيل|جوانا]] سان شادي ڪئي، جيڪا [[ڪاسٽيل جو تاج|ڪاسٽيل]] ۽ [[اراگون جو تاج|اراگون]] جي وارثياڻي هئي. ان شاديءَ جي نتيجي ۾ اسپين ۽ ان سان لاڳاپيل اطالوي، آفريڪي، [[فلپائن|ايشيائي]] ۽ [[نئين دنيا]] جا علائقا پڻ هابسبرگن جي حڪمرانيءَ جي دائري ۾ اچي ويا.<ref name="johnson 25"/><ref name="brook 11"/> 1526ع ۾ [[موهاچ جي جنگ]] کان پوءِ [[بوهيميا]] ۽ [[هنگري]] جو اهو حصو، جنهن تي عثمانين قبضو نه ڪيو هو، آسٽريائي حڪمرانيءَ هيٺ اچي ويو.<ref>Lonnie Johnson 26</ref> هنگري ڏانهن [[عثماني–هنگري جنگيون|عثماني توسيع]] سبب هابسبرگن ۽ عثمانين وچ ۾ [[عثماني–هابسبرگ جنگيون|بار بار جنگيون]] ٿيون، جن مان 1593ع کان 1606ع تائين جاري رهندڙ [[ڊگهي جنگ (عثماني جنگيون)|ڊگهي جنگ]] خاص طور اهم هئي. ترڪن [[اسٽيريا]] ۾ لڳ ڀڳ 20 ڀيرا حملا ڪيا،<ref>"'' The Catholic encyclopedia''". Charles George Herbermann (1913). Robert Appleton company.</ref> جن مان ڪجهه حملن کي ذريعن ۾ ”ساڙڻ، ڦرلٽ ڪرڻ ۽ هزارين ماڻهن کي غلام بڻائي وٺي وڃڻ“ طور بيان ڪيو ويو آهي.<ref>"''[https://books.google.com/books?id=8-ARAAAAYAAJ&pg=PA560 Bentley's miscellany] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240312192545/https://books.google.com/books?id=8-ARAAAAYAAJ&pg=PA560#v=onepage&q&f=false |date=12 March 2024 }}''". Charles Dickens, William Harrison Ainsworth, Albert Smith (1853).</ref> سيپٽمبر 1529ع جي آخر ۾ عثماني سلطان [[سليمان اعظم]] [[ويانا جو محاصرو (1529)|ويانا جو پهريون محاصرو]] شروع ڪيو، جيڪو ناڪام رهيو؛ عثماني تاريخدانن موجب ان ناڪاميءَ ۾ وقت کان اڳ شروع ٿيل سياري ۽ برفباريءَ پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو. === 17هين ۽ 18هين صديون === [[File:Anonym Entsatz Wien 1683.jpg|thumb|1683ع ۾ ٿيل [[ويانا جي جنگ]]، [[عثماني سلطنت]] جي يورپ ڏانهن اڳڀرائي کي روڪي ڇڏيو.]] [[ليوپولڊ پهريون، پاڪ رومي شهنشاهه|ليوپولڊ پهرئين]] جي ڊگهي حڪمرانيءَ دوران، 1683ع ۾ پولينڊ جي بادشاهه [[جان ٽيون سوبيسڪي]] جي اڳواڻيءَ هيٺ ترڪن خلاف [[ويانا جي جنگ|ويانا جو ڪامياب دفاع]] ڪيو ويو.<ref>Lonnie Johnson 26–28</ref> ان کان پوءِ ٿيل [[عظيم ترڪ جنگ]] جي نتيجي ۾ هنگري جو گهڻو حصو آسٽريا جي قبضي هيٺ اچي ويو. ان انتظام کي 1699ع ۾ ٿيل [[ڪارلووٽس جو معاهدو|ڪارلووٽس جي معاهدي]] ذريعي باضابطه شڪل ڏني وئي. [[چارلس ڇهون، پاڪ رومي شهنشاهه|چارلس ڇهين]] انهن ڪيترين ئي حاصلات تان هٿ کنيو، جيڪي سلطنت گذريل سالن دوران حاصل ڪيون هيون. کيس [[هابسبرگ خاندان]] جي مرداڻي شاهي نسل جي ويجهي خاتمي جو خدشو هو. ان ڪري چارلس ڇهون [[1713ع جي پراگميٽڪ سينڪشن|1713ع جي پراگميٽڪ سينڪشن]] کي تسليم ڪرائڻ جي بدلي ۾ ٻين طاقتن کي علائقائي ۽ سياسي رعايتون ڏيڻ لاءِ تيار هو. ان بندوبست تحت سندس ڌيءَ [[ماريا ٿيريسا]] کي سندس وارث طور تسليم ڪيو ويو. [[پروشيا]] جي عروج سان جرمن علائقن ۾ [[آسٽريا–پروشيا رقابت]] جي شروعات ٿي. آسٽريا، پروشيا ۽ روس سان گڏجي [[پولينڊ جون ورهاستون|پولينڊ جي ٽن ورهاستن]] مان پهرين ۽ ٽين ورهاست ۾ حصو ورتو، جيڪي ترتيبوار 1772ع ۽ 1795ع ۾ ٿيون. === 19هين صدي === {{See also|آسٽريائي سلطنت|آسٽريا-هنگري}} [[File:Congress of Vienna.PNG|thumb|left|[[ويانا ڪانگريس]] 1814ع–1815ع ۾ منعقد ٿي. ڪانگريس جو مقصد [[فرانسيسي انقلابي جنگيون|فرانسيسي انقلابي جنگين]]، [[نيپولين جون جنگيون|نيپولين جي جنگين]] ۽ [[پاڪ رومي سلطنت]] جي خاتمي سبب پيدا ٿيل ڪيترن ئي مسئلن کي حل ڪرڻ هو.]] آسٽريا پهرين ۽ ٻي اتحاد جي حصي طور [[انقلابي فرانس]] خلاف جنگين ۾ شامل ٿيو ۽ ان کان پوءِ [[نيپولين جون جنگيون|نيپولين جي جنگين]] ۾ پڻ حصو ورتائين. 1792ع کان 1801ع تائين آسٽريائي فوجن کي 754,700 جاني نقصان برداشت ڪرڻا پيا.<ref>Clodfelter</ref> آسٽريا ۽ پاڪ رومي سلطنت جي هابسبرگ حڪمرانن کي [[نيپولين بوناپارٽ]] هٿان لڳاتار شڪستن کي منهن ڏيڻو پيو. نيپولين پاران فرانسيسي سلطنت قائم ڪرڻ کان پوءِ پنهنجي شاهي خاندان جي حيثيت محفوظ رکڻ لاءِ 1804ع ۾ [[آسٽريائي سلطنت]] قائم ڪئي وئي،<ref>Lonnie Johnson 34</ref> ۽ نيپولين کي سندن اڳوڻي شاهي تخت تي دعويٰ ڪرڻ کان روڪڻ لاءِ 1806ع ۾ [[پاڪ رومي سلطنت]] کي ختم ڪيو ويو. 1814ع ۾ آسٽريا انهن اتحادي فوجن جو حصو هو، جن فرانس تي حملو ڪري [[نيپولين جون جنگيون]] پڄاڻيءَ تائين پهچايون. 1815ع جي [[ويانا ڪانگريس]] کان پوءِ آسٽريائي سلطنت يورپ جي چئن غالب طاقتن مان هڪ ۽ تسليم ٿيل [[عظيم طاقت]] طور سامهون آئي. ساڳئي سال آسٽريا جي صدارت هيٺ [[جرمن ڪنفيڊريشن]] ({{Lang|de|Deutscher Bund}}) قائم ڪئي وئي. حل نه ٿيل سماجي، سياسي ۽ قومي اختلافن سبب جرمن علائقا [[1848ع جا انقلاب|1848ع جي انقلابن]] جي لپيٽ ۾ آيا، جن جو هڪ اهم مقصد متحد جرمني قائم ڪرڻ هو.<ref name="johnson 36">Johnson 36</ref> [[File:Deutscher Bund.svg|thumb|[[جرمن ڪنفيڊريشن]] ۽ ان جي 39 خودمختيار ميمبر رياستن جو نقشو]] جرمنيءَ جي اتحاد بابت مختلف تجويزون موجود هيون، جن ۾ [[ننڍو جرمني ۽ وڏو جرمني|وڏو جرمني]]، [[گريٽر آسٽريا جون گڏيل رياستون|وڏو آسٽريا]] يا آسٽريا کان سواءِ جرمن ڪنفيڊريشن شامل هيون. 1864ع ۾ آسٽريا ۽ پروشيا گڏجي [[ڊينمارڪ]] خلاف جنگ ڪئي ۽ [[شليسويگ]] ۽ [[هولسٽائن]] جون ڊچيون ڊينمارڪ جي قبضي کان آزاد ڪرايون. ٻنهي طاقتن وچ ۾ انهن ڊچين جي انتظام بابت اتفاق نه ٿي سگهيو، جنهن جي نتيجي ۾ 1866ع ۾ [[آسٽريا-پروشيا جنگ]] لڳي. [[ڪونيگريٽس جي جنگ]] ۾ پروشيا هٿان شڪست کان پوءِ<ref name="johnson 36"/> آسٽريا کي جرمن ڪنفيڊريشن ڇڏڻي پئي ۽ ان کان پوءِ هن جرمن سياست ۾ اڳوڻو ڪردار ادا نه ڪيو.<ref name="johnson 55">Lonnie Johnson 55</ref><ref>Schulze 233</ref> آسٽريا جي هابسبرگ بادشاهت پنهنجي جرمن ٻولي ڳالهائيندڙ علائقن کي [[جرمني جو اتحاد|1871ع ۾ قائم ٿيل جرمن سلطنت]] ۾ شامل ڪرڻ ۽ پنهنجي غير جرمن ٻولي ڳالهائيندڙ علائقن تان دستبردار ٿيڻ لاءِ تيار نه هئي، تنهنڪري نئين سلطنت جو تاج پروشيا جي بادشاهه [[فريڊرڪ ولهيلم چوٿون]] کي پيش ڪيو ويو. دٻايل [[1848ع جو هنگري انقلاب|1848ع جي هنگري انقلاب]] کان پوءِ رهجي ويل مسئلن کي حل ڪرڻ لاءِ 1867ع ۾ [[1867ع جو آسٽريا-هنگري ٺاهه|آسٽريا-هنگري ٺاهه]]، جنهن کي ''آؤسگلائخ'' پڻ چيو وڃي ٿو، ڪيو ويو. ان تحت [[فرانز جوزف پهريون]] جي سربراهيءَ هيٺ [[آسٽريائي سلطنت]] ۽ [[هنگري جي بادشاهت]] تي ٻڌل ٻٽي بادشاهت قائم ٿي.<ref>Lonnie Johnson 59</ref> هن گهڻ نسلي [[آسٽريا-هنگري]] سلطنت ۾ [[جرمن]]، [[هنگريائي]]، ڪروئيشيائي، چيڪ، [[پولش ماڻهو|پولش]]، [[روسين]]، سرب، سلوواڪ، سلووين ۽ يوڪريني قومن سان گڏ اطالوي ۽ روماني آباديءَ جون وڏيون برادريون پڻ شامل هيون. قومپرست تحريڪن جي عروج واري دور ۾ آسٽريا-هنگري جهڙي گهڻ نسلي سلطنت تي حڪمراني ڪرڻ ڏينهون ڏينهن وڌيڪ ڏکيو ٿيندو ويو، جنهن سبب حڪومت کي وڌايل ڳجهي پوليس تي گهڻو ڀاڙڻو پيو. تنهن هوندي به آسٽريائي حڪومت ڪجهه معاملن ۾ مختلف قومن کي سهولتون ڏيڻ جي ڪوشش ڪئي. مثال طور، [[سسلائٿينيا]] جا قانون ۽ حڪم شايع ڪندڙ ''رائخس گيزيٽس بلاٽ'' اٺن ٻولين ۾ جاري ٿيندو هو؛ جڏهن تہ سڀني قومي گروهن کي پنهنجي ٻوليءَ ۾ اسڪول هلائڻ ۽ سرڪاري آفيسن ۾ پنهنجي مادري ٻولي استعمال ڪرڻ جو حق حاصل هو. [[File:Austria Hungary ethnic.svg|thumb|[[آسٽريا-هنگري]] جو نسلي نقشو، 1910ع]] مختلف سماجي طبقن سان تعلق رکندڙ ڪيترن ئي آسٽريائي جرمنن، جن ۾ [[جارج ريٽر فون شونيرر]] پڻ شامل هو، آسٽريائي جرمنن ۾ جرمن نسلي سڃاڻپ مضبوط ڪرڻ ۽ آسٽريا کي جرمنيءَ سان ملائڻ (''[[آنشلوس]]'') جي اميد سان [[آسٽريا ۾ جرمن قومپرستي|پين-جرمنزم]] جي ڀرپور حمايت ڪئي.<ref name="DPSO">{{Cite web|date=2000|title=Das politische System in Österreich (The Political System in Austria)|url=http://www.politischebildung.at/upload/polsystem.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20140423112116/http://www.politischebildung.at/upload/polsystem.pdf|archive-date=23 April 2014|access-date=9 July 2014|publisher=Austrian Federal Press Service|page=24|language=de|location=Vienna}}</ref> [[ڪارل لوئيگر]] جهڙن ڪجهه آسٽريائين پڻ پنهنجي سياسي مقصدن کي اڳتي وڌائڻ لاءِ پين-جرمنزم کي عواميت پسنديءَ جي هڪ صورت طور استعمال ڪيو. جيتوڻيڪ بسمارڪ جي پاليسين آسٽريا ۽ آسٽريائي جرمنن کي جرمنيءَ کان ٻاهر رکيو، تڏهن به ڪيترائي آسٽريائي پين-جرمن قومپرست کيس پنهنجو مثالي اڳواڻ سمجهندا هئا. اهي جرمن شهنشاهه [[ولهيلم پهريون، جرمن شهنشاهه|ولهيلم پهرئين]] جي پسنديده گل طور مشهور نيرا ڪارن فلاور پنهنجن ڪوٽن جي بٽڻن ۾ لڳائيندا هئا ۽ جرمن قومي رنگن، ڪاري، ڳاڙهي ۽ پيلي، جون نشانيون پڻ پائيندا هئا. آسٽريائي اسڪولن ۾ انهن ٻنهي نشانين تي عارضي پابندي به لڳائي وئي، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن کي گهڻ نسلي سلطنت خلاف ناراضگيءَ جي اظهار طور استعمال ڪيو ويندو هو.<ref>{{Cite book|last=Unowsky|first=Daniel L.|title=The Pomp and Politics of Patriotism: Imperial Celebrations in Habsburg Austria, 1848–1916|publisher=Purdue University Press|date=2005|page=157}}</ref> آسٽريا کي جرمنيءَ کان ڌار رکڻ سبب ڪيترن آسٽريائين لاءِ قومي سڃاڻپ جو مسئلو پيدا ٿيو. ان صورتحال بابت سوشل ڊيموڪريٽ اڳواڻ [[اوٽو بائوئر]] چيو تہ اها ”اسان جي آسٽريائي ۽ جرمن ڪردار وچ ۾ ڇڪتاڻ“ هئي.<ref>Evan Burr Bukey, Hitler's Austria: Popular Sentiment in the Nazi Era, 1938–1945, p. 6</ref> آسٽريا-هنگري سلطنت ۾ آسٽريائي جرمنن ۽ ٻين نسلي گروهن وچ ۾ پڻ ڇڪتاڻ موجود هئي. ڪيترائي آسٽريائي، خاص طور پين-جرمن تحريڪن سان لاڳاپيل ماڻهو، جرمن نسلي سڃاڻپ کي وڌيڪ مضبوط ڪرڻ جا حامي هئا ۽ اميد رکندا هئا تہ سلطنت جي خاتمي کان پوءِ [[آنشلوس|آسٽريا جو جرمنيءَ سان الحاق]] ممڪن ٿي سگهندو.<ref>Brigitte Hamann, Hitler's Vienna: A Portrait of the Tyrant as a Young Man, p. 394</ref> ڪيترن آسٽريائي پين-جرمن قومپرستن وزيراعظم [[ڪائونٽ ڪازيمير فيلڪس باديني|ڪازيمير ڪائونٽ باديني]] جي 1897ع واري ٻوليءَ بابت فرمان خلاف سخت احتجاج ڪيو. ان فرمان تحت بوهيميا ۾ جرمن ۽ چيڪ ٻولين کي گڏيل سرڪاري ٻولين جو درجو ڏنو ويو ۽ نون سرڪاري عملدارن لاءِ ٻنهي ٻولين ۾ رواني لازمي قرار ڏني وئي. عملي طور ان جو مطلب اهو هو تہ سرڪاري ملازمتن ۾ چيڪ ماڻهن جي ڀرتيءَ جا امڪان وڌيڪ ٿي ويا، ڇاڪاڻ⁠تہ وچولي طبقي جا گهڻا چيڪ جرمن ٻولي ڳالهائي سگهندا هئا، جڏهن تہ جرمن ٻولي ڳالهائيندڙن ۾ چيڪ ٻولي ڄاڻندڙن جو تناسب گهٽ هو. [[الٽرامونٽانزم|الٽرامونٽين]] ڪيٿولڪ سياستدانن ۽ پادرين طرفان هن سڌاري جي حمايت جي ردعمل ۾ ''[[روم کان پري]]'' تحريڪ شروع ٿي، جنهن جي شروعات شونيرر جي حامين ڪئي ۽ جنهن ”جرمن“ عيسائين کي رومن ڪيٿولڪ چرچ ڇڏڻ جي اپيل ڪئي.<ref>{{cite news|last=Suppan|title='Germans' in the Habsburg Empire|publisher=The Germans and the East|date=2008|pages=164, 172}}</ref> === 20هين صديءَ جي شروعات === {{See also|جرمن-آسٽريا جي جمهوريه|پهرين آسٽريائي جمهوريه}} [[عثماني سلطنت]] ۾ [[ٻئي آئيني دور]] جي شروعات کان پوءِ، آسٽريا-هنگري ان موقعي مان فائدو وٺندي 1908ع ۾ [[آسٽريا-هنگري ۾ بوسنيا ۽ هرزيگووينا|بوسنيا ۽ هرزيگووينا]] کي پنهنجي سلطنت ۾ ضم ڪري ڇڏيو.<ref>{{Cite web|title=The Annexation of Bosnia-Herzegovina 1908|url=https://www.mtholyoke.edu/acad/intrel/boshtml/bos127.htm|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130323152047/https://www.mtholyoke.edu/acad/intrel/boshtml/bos127.htm|archive-date=23 March 2013|access-date=25 March 2013|publisher=Mtholyoke.edu}}</ref> 1914ع ۾ [[سراييوو]] ۾ بوسنيائي سرب [[گاوريلو پرنسپ]] هٿان آرچڊيوڪ [[آسٽريا جو فرانز فرڊيننڊ|فرانز فرڊيننڊ جي قتل]]<ref>Johnson 52–54</ref> کي آسٽريا جي اهم سياستدانن ۽ فوجي جنرلن شهنشاهه کي سربيا خلاف جنگ جو اعلان ڪرڻ لاءِ قائل ڪرڻ جي بنياد طور استعمال ڪيو. ان فيصلي [[پهرين مهاڀاري جنگ]] شروع ٿيڻ جي خطري کي وڌايو ۽ نيٺ جنگ ڇڙي پئي، جنهن جي پڄاڻيءَ تي آسٽريا-هنگري سلطنت ٽٽي وئي. پهرين مهاڀاري جنگ ۾ ڏهه لک کان وڌيڪ آسٽريا-هنگري فوجي مارجي ويا.<ref>{{Cite book|last1=Grebler|first1=Leo|title=The Cost of the World War to Germany and Austria-Hungary|last2=Winkler|first2=Wilhelm|publisher=Yale University Press|orig-date=1940|isbn=0-598-94106-1|date=2006-02-17}}</ref> [[File:German Austria (1918) en.svg|thumb|upright=1.4|1918ع ۾ [[جرمن-آسٽريا]] پاران دعويٰ ڪيل جرمن ٻولي ڳالهائيندڙ صوبا. بعد ۾ قائم ٿيل آسٽريا جي ٻي جمهوريه جي سرحد ڳاڙهي ليڪ سان ڏيکاريل آهي.]] 21 آڪٽوبر 1918ع تي شاهي آسٽريا جي پارليامينٽ ''رائخسراٽ'' جا چونڊيل جرمن ميمبر ويانا ۾ گڏ ٿيا ۽ جرمن-آسٽريا جي عارضي قومي اسيمبلي (''Provisorische Nationalversammlung für Deutschösterreich'') قائم ڪيائون. 30 آڪٽوبر تي اسيمبليءَ ''شٽاٽسراٽ'' نالي حڪومت مقرر ڪري [[جرمن-آسٽريا جي جمهوريه]] قائم ڪئي. شهنشاهه هن نئين حڪومت کي اٽليءَ سان رٿيل جنگبندي بابت فيصلي ۾ شريڪ ٿيڻ جي دعوت ڏني، پر حڪومت ان معاملي ۾ حصو وٺڻ کان پاسو ڪيو.<ref>{{Cite book|last=Shepard|first=Gordon|title=The Austrians|date=1996|publisher=Avalon Publishing Group Inc.|isbn=978-0-7867-3066-7}}</ref> نتيجي طور 3 نومبر 1918ع تي جنگ جي خاتمي جي ذميواري رڳو شهنشاهه ۽ سندس حڪومت تي رهي. 11 نومبر تي شهنشاهه، پراڻي ۽ نئين حڪومتن جي وزيرن جي صلاح تي، اعلان ڪيو تہ هو هاڻي رياستي معاملن ۾ حصو نه وٺندو. 12 نومبر تي جرمن-آسٽريا قانوني طور پاڻ کي جمهوري جمهوريه ۽ نئين جرمن جمهوريه جو حصو قرار ڏنو. 10 نومبر 1920ع تي منظور ٿيل آئين تحت ''شٽاٽسراٽ'' جو نالو بدلائي ''بُنڊس ريگيرونگ'' (وفاقي حڪومت) ۽ ''نيشنل فرزاملونگ'' جو نالو ''نيشنل راٽ'' (قومي ڪائونسل) رکيو ويو.<ref>{{Cite web|title=Austria: notes|url=http://www.archontology.org/nations/austria/au_rep1/01_laws.php|access-date=4 February 2021|website=Archontology|archive-date=16 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210416090109/http://www.archontology.org/nations/austria/au_rep1/01_laws.php|url-status=live}}</ref> 1919ع جي [[سينٽ جرمين جو معاهدو|سينٽ جرمين جي معاهدي]] (۽ هنگري لاءِ 1920ع جي [[ٽريانون جو معاهدو|ٽريانون جي معاهدي]]) وچ يورپ جي انهيءَ نئين سياسي بندوبست جي تصديق ۽ استحڪام ڪيو، جيڪو وڏي حد تائين نومبر 1918ع ۾ وجود ۾ اچي چڪو هو. ان بندوبست تحت نيون رياستون قائم ٿيون ۽ موجوده رياستن جون سرحدون تبديل ڪيون ويون. آسٽريا-هنگري جا جرمن ٻولي ڳالهائيندڙ آسٽريائي علائقا محدود ٿي هڪ ننڍڙي رياست، جرمن-آسٽريا جي جمهوريه (جرمن: ''Republik Deutschösterreich'')، تائين رهجي ويا؛ البت گهڻو ڪري جرمن ٻولي ڳالهائيندڙ [[ڏکڻ ٽيرول]] ان ۾ شامل نه ڪيو ويو.<ref>{{Citation|last=Moos|first=Carlo|title=A Land on the Threshold. South Tyrolean Transformations, 1915–2015|pages=27–39|date=2017|editor-last=Georg Grote and Hannes Obermair|contribution=Südtirol im St. Germain-Kontext|place=Oxford-Berne-New York|publisher=Peter Lang|isbn=978-3-0343-2240-9}}</ref><ref>In Habsburg Austria-Hungary, "German-Austria" was an unofficial term for the areas of the empire inhabited by Austrian Germans.</ref><ref>Alfred D. Low, ''The Anschluss Movement, 1918–1919, and the Paris Peace Conference'', pp. 135–138.</ref> آسٽريا جي جرمنيءَ سان الحاق جي خواهش ان وقت آسٽريا ۽ جرمني ٻنهي جي مختلف سماجي طبقن ۾ وڏي پيماني تي موجود هئي.<ref>Alfred D. Low, ''The Anschluss Movement, 1918–1919, and the Paris Peace Conference'', pp. 3–4</ref> 12 نومبر تي جرمن-آسٽريا کي جمهوريه قرار ڏنو ويو ۽ سوشل ڊيموڪريٽ [[ڪارل رينر]] کي عارضي چانسلر مقرر ڪيو ويو. ساڳئي ڏينهن تيار ڪيل عارضي آئين جي شق 1 ۾ چيو ويو تہ ”جرمن-آسٽريا هڪ جمهوري جمهوريه آهي“، جڏهن تہ شق 2 ۾ چيو ويو تہ ”جرمن-آسٽريا جرمن رائخ جو اڻٽٽ حصو آهي“.<ref>Mary Margaret Ball, ''Post-war German-Austrian Relations: The Anschluss Movement, 1918–1936'', pp. 11–15</ref> [[سينٽ جرمين جو معاهدو|سينٽ جرمين جي معاهدي]] ۽ [[ورسائي جو معاهدو|ورسائي جي معاهدي]] آسٽريا ۽ جرمنيءَ جي اتحاد تي واضح پابندي لاڳو ڪئي.<ref>Roderick Stackelberg, ''Hitler's Germany: Origins, Interpretations, Legacies'', pp. 161–162</ref><ref>{{Cite web|title=Treaty of Peace between the Allied and Associated Powers and Austria; Protocol, Declaration and Special Declaration [1920&#93; ATS 3|url=http://www.austlii.edu.au/au/other/dfat/treaties/1920/3.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20000917221810/http://www.austlii.edu.au/au/other/dfat/treaties/1920/3.html|archive-date=17 September 2000|access-date=15 June 2011|publisher=Austlii.edu.au}}</ref> انهن معاهدن جرمن-آسٽريا کي پنهنجو نالو بدلائي ”آسٽريا جي جمهوريه“ رکڻ لاءِ پڻ پابند ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ [[پهرين آسٽريائي جمهوريه]] وجود ۾ آئي.<ref>Mary Margaret Ball, ''Post-war German-Austrian Relations: The Anschluss Movement, 1918–1936'', pp. 18–19</ref><ref>Montserrat Guibernau, ''The Identity of Nations'', pp. 70–75</ref> 30 لک کان وڌيڪ جرمن ٻولي ڳالهائيندڙ آسٽريائي نئين آسٽريائي جمهوريه جي سرحدن کان ٻاهر رهجي ويا ۽ نئين قائم ٿيل يا وڌايل رياستن [[چيڪوسلوواڪيا]]، [[يوگوسلاويا]]، [[هنگري]] ۽ اٽليءَ ۾ اقليتن جي حيثيت سان رهڻ لڳا.<ref>Brook-Shepherd 246</ref> انهن علائقن ۾ [[ڏکڻ ٽيرول]] ۽ [[جرمن بوهيميا]] پڻ شامل هئا. جرمن بوهيميا ۽ [[سوڊيٽن لينڊ]] جي حيثيت بعد ۾ [[ٻي مهاڀاري جنگ]] کان اڳ ۽ ان دوران اهم سياسي مسئلو بڻجي وئي.<ref name="a1">Brook-Shepherd 245</ref> آسٽريا ۽ [[يوگوسلاويا جي بادشاهت]] جي وچ واري سرحد جو فيصلو آڪٽوبر 1920ع ۾ ٿيل [[ڪارينٿيا ريفرنڊم]] ذريعي ڪيو ويو. ان جي نتيجي ۾ اڳوڻي آسٽريا-هنگري تاجي علائقي [[ڪارينٿيا]] جو وڏو حصو آسٽريا کي مليو. اهڙيءَ ريت ٻنهي ملڪن جي سرحد [[ڪاراونڪس]] جبلن جي قطار تي مقرر ٿي، جڏهن تہ سلووين آباديءَ جو هڪ وڏو حصو آسٽريا اندر رهجي ويو. === جنگين جي وچ وارو دور ۽ ٻي عالمي جنگ === {{See also|پهرين آسٽريائي جمهوريه|آسٽريا جي وفاقي رياست|آنشلوس|نازي جرمنيءَ اندر آسٽريا|آسٽريا ۾ يهودين جي تاريخ#آسٽريا ۾ هولوڪاسٽ}} جنگ کان پوءِ مهانگائي سبب ڪروني، جيڪا اڃا تائين آسٽريا جي ڪرنسي هئي، جي قدر گهٽجڻ شروع ٿي. 1922ع جي سرءُ ۾ آسٽريا کي [[قومن جي ليگ]] جي نگرانيءَ هيٺ هڪ بين الاقوامي قرض ڏنو ويو.<ref>Brook-Shepherd 257–258</ref> هن قرض جو مقصد ملڪ کي ڏيوالپڻي کان بچائڻ، ڪرنسي کي مستحڪم ڪرڻ ۽ آسٽريا جي مجموعي معاشي حالت بهتر ڪرڻ هو. قرض جي شرطن سبب آسٽريا جي اقتصادي پاليسين تي قومن جي ليگ جي نگراني وڌي وئي. 1925ع ۾ ''[[آسٽريائي شلنگ]]'' متعارف ڪرايو ويو، جنهن ڪروني کي 10,000:1 جي شرح سان بدلائي ڇڏيو. ان جي استحڪام سبب ان کي بعد ۾ ”الپائن ڊالر“ جو لقب ڏنو ويو. 1925ع کان 1929ع تائين معيشت ٿوري عرصي لاءِ بهتر رهي، پر [[1929ع وارو وال اسٽريٽ ڪراش|بليڪ ٽيوزڊي]] کان پوءِ شديد بحران جي ويجهو پهچي وئي. [[پهرين آسٽريائي جمهوريه]] 1933ع تائين قائم رهي، جڏهن چانسلر [[اينگلبرٽ ڊولفُس]]، جنهن عمل کي هن [[پارليامينٽ جو پاڻمرادو خاتمو|”پارليامينٽ جو پاڻمرادو خاتمو“]] سڏيو، هڪ آمرانه نظام قائم ڪيو جيڪو [[اطالوي فاشزم]] ڏانهن مائل هو.<ref name="johnson 104">Lonnie Johnson 104</ref><ref name="brook 269">Brook-Shepherd 269–270</ref> ان وقت جون ٻه وڏيون سياسي قوتون، سوشل ڊيموڪريٽ ۽ قدامت پسند، پنهنجون نيم فوجي تنظيمون رکنديون هيون.<ref name="Brook-Shepherd 261">Brook-Shepherd 261</ref> سوشل ڊيموڪريٽن جي ''[[ريپبليڪانيشر شوتس بُنڊ]]'' کي غيرقانوني قرار ڏنو ويو، پر اها اڃا تائين سرگرم هئي،<ref name="Brook-Shepherd 261"/> ۽ 12 کان 15 فيبروري 1934ع تائين [[آسٽريائي گهرو ويڙهه]] ٿي.<ref name="johnson 104"/><ref name="brook 269"/><ref name="johnson 107">Johnson 107</ref> فيبروري 1934ع ۾ ''شوتس بُنڊ'' جي ڪيترن ميمبرن کي ڦاسي ڏني وئي،<ref>Brook-Shepherd 283</ref> سوشل ڊيموڪريٽڪ پارٽي تي پابندي لڳائي وئي ۽ ان جا ڪيترائي ميمبر قيد ٿيا يا ملڪ ڇڏڻ تي مجبور ٿيا.<ref name="johnson 107"/> 1 مئي 1934ع تي [[آسٽروفاشزم|آسٽروفاشسٽن]] نئون آئين (''Maiverfassung'') نافذ ڪيو، جنهن ڊولفُس جي اختيارن کي وڌيڪ مضبوط ڪيو، پر 25 جولاءِ تي هو [[آسٽريائي نازي]]ن جي [[جولاءِ پُچ]] واري بغاوت جي ڪوشش دوران قتل ڪيو ويو.<ref>Lonnie Johnson 109</ref><ref>Brook-Shepherd 292</ref> [[File:Bundesarchiv Bild 183-1987-0922-500, Wien, Heldenplatz, Rede Adolf Hitler.jpg|thumb|[[ايڊولف هٽلر]] 1938ع ۾ ويانا جي [[هيلڊن پلاٽس]] ۾ تقرير ڪندي]] سندس جانشين [[ڪرٽ شوشنيگ]] آسٽريا کي هڪ ”جرمن رياست“ سمجهندو هو ۽ آسٽريائين کي ”بهتر جرمن“ قرار ڏيندو هو، پر هو آسٽريا جي آزادي برقرار رکڻ جو حامي هو.<ref>{{Cite book|last=Ryschka|first=Birgit|title=Constructing and Deconstructing National Identity: Dramatic Discourse in Tom Murphy's The Patriot Game and Felix Mitterer's in Der Löwengrube|date=1 January 2008|publisher=Peter Lang|isbn=978-3-631-58111-7}}</ref> هن 9 مارچ 1938ع تي اعلان ڪيو تہ آسٽريا جي جرمنيءَ کان آزاديءَ بابت [[ريفرينڊم]] 13 مارچ تي ڪرايو ويندو. ==== نازي حڪمراني ==== 12 مارچ 1938ع تي آسٽريائي نازين حڪومت تي قبضو ڪري ورتو، جڏهن تہ جرمن فوجون ملڪ ۾ داخل ٿي ويون، جنهن سبب شوشنيگ جو ريفرينڊم نه ٿي سگهيو.<ref name="johnson 112">Lonnie Johnson 112–113</ref> 13 مارچ 1938ع تي آسٽريا جو جرمنيءَ سان ''[[آنشلوس]]''، يعني الحاق، سرڪاري طور اعلان ڪيو ويو. ٻن ڏينهن کان پوءِ آسٽريا ڄائو [[ايڊولف هٽلر]] ويانا جي [[هيلڊن پلاٽس]] ۾ پنهنجي وطن جي ”باقي [[نازي جرمني|جرمن رائخ]] سان ٻيهر اتحاد“ جو اعلان ڪيو. اپريل 1938ع ۾ هڪ ريفرينڊم ڪرايو ويو، جنهن ذريعي جرمنيءَ سان الحاق جي تصديق ڪئي وئي. 10 اپريل 1938ع تي جرمنيءَ ۾، جنهن ۾ تازو ضم ڪيل آسٽريا پڻ شامل هو، پارلياماني چونڊون ڪرايون ويون. اهي نازي حڪمرانيءَ هيٺ رائخسٽيگ جون آخري چونڊون هيون ۽ عملي طور هڪ سوال واري ريفرينڊم جي صورت ۾ هيون، جنهن ۾ ووٽرن کان 813 ميمبرن واري رائخسٽيگ لاءِ نازي پارٽيءَ جي هڪ ئي فهرست ۽ آسٽريا جي الحاق بابت منظوري پڇي وئي. يهودين، روما ۽ سنتي ماڻهن کي ووٽ ڏيڻ جي اجازت نه هئي.<ref>Robert Gellately, Social Outsiders in Nazi Germany, (2001), p. 216</ref> سرڪاري انگن موجب ٽرن آئوٽ 99.5٪ هو ۽ 98.9٪ ووٽن ”ها“ ۾ وڌا. آسٽريا ۾ 4,484,475 اهل ووٽرن مان سرڪاري طور 99.71٪ ووٽنگ ۾ حصو ورتو ۽ 99.73٪ ووٽ الحاق جي حق ۾ هئا.<ref name="test">[[1938 German election and referendum]]</ref> جيتوڻيڪ آسٽريا جي ڪيترن علائقن ۾ ''آنشلوس'' جي حمايت موجود هئي، پر جرمن فوجن جو هر هنڌ هڪجهڙي جوش سان استقبال نه ٿيو، خاص طور [[ويانا]] ۾، جتي آسٽريا جي سڀ کان وڏي يهودي آبادي رهندي هئي.<ref>Evan Burr Bukey, Hitler's Austria: Popular Sentiment in the Nazi Era, 1938–1945, p. 33</ref> تنهن هوندي به، پروپيگنڊا، دٻاءَ ۽ نتيجن ۾ هٿ چراند جي باوجود، ''آنشلوس'' لاءِ حقيقي ۽ وڏي حمايت پڻ موجود هئي،<ref>Ian Kershaw (2001) Hitler 1936-1945" Nemesis, p.83</ref> ڇاڪاڻ⁠تہ آسٽريا ۽ جرمنيءَ جي ڪيترن جرمنن ان کي سڀني جرمنن جي هڪ رياست ۾ دير سان ٿيندڙ اتحاد جي مڪمل ٿيڻ طور ڏٺو.<ref>Roderick Stackelberg, Hitler's Germany: Origins, Interpretations, Legacies, p.170</ref> [[File:OstmarkMap.png|thumb|upright=1.25|1941ع ۾ آسٽريا، جڏهن ان کي ”[[اوستمارڪ (آسٽريا)|اوستمارڪ]]“ سڏيو ويندو هو]] 13 مارچ 1938ع تي آسٽريا [[ٽئين رائخ]] ۾ ضم ٿي ويو ۽ هڪ آزاد ملڪ طور وجود وڃائي ويٺو. آسٽريائي يهودين جي ملڪيت جي [[آريائيزيشن (نازيت)|آريائيزيشن]] مارچ جي وچ ڌاري ئي شروع ٿي وئي. شروعاتي مرحلي کي ”جهنگلي“ يعني غيرقانوني آريائيزيشن چيو ويندو هو، پر جلد ئي ان کي قانوني ۽ بيوروڪريٽڪ طريقي سان منظم ڪيو ويو ته جيئن يهودي شهرين جي ملڪيت ضبط ڪري سگهجي. ان وقت [[ايڊولف آئخمان]]، جيڪو آسٽريا ۾ وڏو ٿيو هو، ويانا موڪليو ويو ۽ يهودين جي ايذاءَ ۽ جلاوطنيءَ جي ڪارروائين ۾ شامل ڪيو ويو. نومبر 1938ع جي پوگروم، جنهن کي ”[[ڪرسٽال ناخت]]“ پڻ چيو وڃي ٿو، دوران ويانا، ڪلاگنفرٽ، لنز، گراز، سالزبرگ، انسبرڪ ۽ لوئر آسٽريا جي ڪيترن شهرن ۾ يهودين ۽ يهودي ادارن، جن ۾ عبادتگاهون به شامل هيون، تي تشدد وارا حملا ڪيا ويا.<ref>{{Cite web|title=DÖW – Erkennen – Ausstellung – 1938 – Die Verfolgung der österreichischen Juden|url=https://www.doew.at/erkennen/ausstellung/1938/die-verfolgung-der-oesterreichischen-juden|website=doew.at|access-date=21 February 2021|archive-date=6 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220706103854/https://www.doew.at/erkennen/ausstellung/1938/die-verfolgung-der-oesterreichischen-juden|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|title=Jüdische Gemeinde – Wien (Österreich)|url=https://www.xn--jdische-gemeinden-22b.de/index.php/gemeinden/u-z/2087-wien-oesterreich|website=xn—jdische-gemeinden-22b.de|access-date=21 February 2021|archive-date=10 June 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220610035119/https://www.xn--jdische-gemeinden-22b.de/index.php/gemeinden/u-z/2087-wien-oesterreich|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|title=Jewish Vienna|url=https://www.wien.gv.at/english/culture/jewishvienna|website=wien.gv.at|access-date=21 February 2021|archive-date=16 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210416073430/https://www.wien.gv.at/english/culture/jewishvienna/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.zeit.de/2018/11/nationalsozialismus-oesterreich-anschluss-antisemitismus-adolf-eichmann/komplettansicht|title=Hitlers willige Vasallen|newspaper=Die Zeit|date=12 March 2018|access-date=21 February 2021|archive-date=5 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220505105703/https://www.zeit.de/2018/11/nationalsozialismus-oesterreich-anschluss-antisemitismus-adolf-eichmann/komplettansicht|url-status=live|last1=Riedl|first1=Joachim}}</ref><ref>Wolfgang Häusler, ''Das Jahr 1938 und die österreichischen Juden.'' In: Dokumentationsarchiv des österreichischen Widerstandes: "Anschluß" 1938. Vienna, 1988.</ref> [[اوٽو فون هابسبرگ]]، جيڪو نازين جو سخت مخالف ۽ آسٽريا-هنگري جو آخري ولي عهد هو، ان وقت بيلجيم ۾ هو. شوشنيگ کيس ڪجهه حد تائين بادشاهتي متبادل طور به ڏسندو هو. اوٽو ''آنشلوس'' جي کليل مخالفت ڪئي، جنهن سبب نازي حڪومت کيس گهربل شخص قرار ڏنو، سندس ملڪيت ضبط ٿيڻ واري هئي ۽ گرفتار ٿيڻ جي صورت ۾ کيس فوري طور قتل ڪرڻ جو خطرو هو.<ref>Elisabeth Boeckl-Klamper, Thomas Mang, Wolfgang Neugebauer, ''Gestapo-Leitstelle Wien 1938–1945.'' Vienna 2018, {{ISBN|978-3-9024-9483-2}}, pp. 299–305; James Longo, ''Hitler and the Habsburgs: The Fuhrer's Vendetta Against the Austrian Royals'' (2018); Stephan Baier, Eva Demmerle, ''Otto von Habsburg. Die Biografie.'' Amalthea, Wien 2002, {{ISBN|978-3-8500-2486-0}}, p. 122.</ref> 1938ع ۾ نازين آسٽريا جو نالو بدلائي ”[[اوستمارڪ (آسٽريا)|اوستمارڪ]]“ رکيو،<ref name="johnson 112"/> جيڪو 1942ع تائين استعمال ٿيندو رهيو، ان کان پوءِ ان کي ”الپائن ۽ ڊينيوب رائخسگائو“ (''Alpen-und Donau-Reichsgaue'') سڏيو ويو.<ref>{{Cite book|last=Jelavich|first=Barbara|title=Modern Austria: Empire and Republic, 1815–1986|publisher=Cambridge University Press|date=2008|isbn=978-0-521-31625-5|page=227}}</ref><ref>{{Cite book|last=Schmitz-Berning|first=Cornelia|title=Vokabular des Nationalsozialismus|publisher=de Gruyter|date=2007|isbn=978-3-11-019549-1|page=24|language=de}}</ref> جيتوڻيڪ ٽئين رائخ جي ڪل آباديءَ ۾ آسٽريائين جو حصو فقط 8٪ هو،<ref name="dav_art_nazi_past"/> پر ڪيترائي اهم نازي اڳواڻ آسٽريا ڄاوا هئا، جن ۾ [[ايڊولف هٽلر]]، [[ارنسٽ ڪالٽنبرونر]]، [[آرتھر زائس-انڪوارٽ]]، [[فرانز شٽانگل]]، [[الوئيس برونر]]، [[فريڊرڪ رائنر]] ۽ [[اوڊيلو گلوبوچنڪ]] شامل هئا.<ref>Ian Wallace (1999) "German-speaking exiles in Great Britain" Rodopi p.81 ISBN 9789042004153</ref> [[ايس ايس]] جي ميمبرن مان 13٪ کان وڌيڪ ۽ نازي [[قتل گاهه ڪئمپ|قتل گاهه ڪئمپن]] جي عملي مان 40٪ تائين آسٽريائي هئا.<ref name="dav_art_nazi_past">David Art (2006) "The politics of the Nazi past in Germany and Austria" Cambridge University Press p.43 ISBN 9780521856836</ref> [[نازي حڪمراني هيٺ آسٽريا|رائخسگائو]] ۾، مرڪزي [[مائوٿاوزن حراستي ڪئمپ|مائوٿاوزن حراستي ڪئمپ]] کان سواءِ، سڀني صوبن ۾ ڪيترائي ذيلي ڪئمپ هئا، جتي يهودين ۽ ٻين قيدين کي قتل، تشدد ۽ جبري محنت لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو.<ref>Österreichische Historikerkommission, ''Schlussbericht der Historikerkommission der Republik Österreich.'' Volume 1, 2003, pp 85.</ref> ان وقت علائقو اتحادي هوائي جهازن جي شروعاتي ڪارروائيءَ جي حد کان ٻاهر هجڻ سبب هٿيارن جي صنعت وڏي پيماني تي وڌائي وئي، جنهن ۾ حراستي ڪئمپن جي قيدين کان جبري محنت ڪرائي ويندي هئي؛ خاص طور جنگي جهازن، ٽينڪن ۽ ميزائلن جي پيداوار ۾.<ref>Norbert Schausberger, ''Rüstung in Österreich 1938–1945'', Vienna (1970).</ref><ref>{{Cite web|date=26 July 2010|title=Hitlers Schuldendiktat: Wie Hitlers Kriegswirtschaft wirklich lief|url=https://profil.at/home/hitlers-schuldendiktat-wie-hitlers-kriegswirtschaft-273933|publisher=profil.at|access-date=1 April 2021|archive-date=15 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210415232658/https://www.profil.at/home/hitlers-schuldendiktat-wie-hitlers-kriegswirtschaft-273933|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|title=Zwangsarbeit für die Rüstungsindustrie|publisher=KZ-Gedenkstätte Mauthausen|url=https://www.mauthausen-memorial.org/de/Wissen/Das-Konzentrationslager-Mauthausen-1938-1945/Zwangsarbeit-fuer-die-Ruestungsindustrie|website=mauthausen-memorial.org|access-date=21 February 2021|archive-date=16 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210416090110/https://www.mauthausen-memorial.org/de/Wissen/Das-Konzentrationslager-Mauthausen-1938-1945/Zwangsarbeit-fuer-die-Ruestungsindustrie|url-status=live}}</ref> [[آسٽريائي مزاحمت]] جا گهڻا گروهه جلد ئي [[گيسٽاپو]] هٿان ٽوڙيا ويا. [[ڪارل بوريان]] جي گروهه جا ويانا ۾ گيسٽاپو جي مرڪزي دفتر کي ڌماڪي سان اڏائڻ جا منصوبا ظاهر ٿي ويا،<ref>Karl Glanz (2020) ''Die Sozialdemokratie'' p 28</ref> پر بعد ۾ ڦاسي ڏنل پادري [[هائنريخ مائير]] جي اڳواڻيءَ وارو اهم مزاحمتي گروهه [[ٻي عالمي جنگ جا اتحادي|اتحادين]] سان رابطو قائم ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو. هن نام نهاد مائير-ميسنر گروهه اتحادين کي انهن هٿيارن جي ڪارخانن بابت ڄاڻ موڪلي، جتي [[وي-1 اڏامندڙ بم]]، [[وي-2 راڪيٽ]]، [[ٽائيگر پهريون|ٽائيگر ٽينڪ]] ۽ جهاز جهڙوڪ [[ميسرشميٽ بي ايف 109]] ۽ [[ميسرشميٽ مي 163 ڪوميٽ]] تيار ٿيندا هئا. اها ڄاڻ [[آپريشن ڪراس بو]] ۽ [[آپريشن هائڊرا (1943)|آپريشن هائڊرا]] جي ڪاميابيءَ لاءِ اهم هئي، جيڪي [[آپريشن اوورلارڊ]] کان اڳ جون ڪارروايون هيون. آمريڪي ڳجهي اداري [[آفيس آف اسٽريٽجڪ سروسز|او ايس ايس]] سان رابطي ۾ رهندڙ هن گروهه جلد ئي وڏي پيماني تي ٿيندڙ قتلن ۽ [[نازي حراستي ڪئمپون|حراستي ڪئمپن]]، جهڙوڪ [[آشويٽس حراستي ڪئمپ|آشويٽس]]، بابت پڻ معلومات فراهم ڪئي. گروهه جو مقصد نازي جرمنيءَ کي جلد کان جلد جنگ هارائڻ تي مجبور ڪرڻ ۽ هڪ آزاد آسٽريا ٻيهر قائم ڪرڻ هو.<ref>Christoph Thurner (2017) ''The CASSIA Spy Ring in World War II Austria: A History of the OSS's Maier-Messner Group'' p. 35.</ref><ref>Elisabeth Boeckl-Klamper, Thomas Mang, Wolfgang Neugebauer, (2018) ''Gestapo-Leitstelle Wien 1938–1945'' ISBN 9783902494832 p 299–305</ref><ref>Hansjakob Stehle, "Die Spione aus dem Pfarrhaus (German: The spies from the rectory)". In: Die Zeit, 5 January 1996</ref> [[File:KZ Mauthausen.jpg|thumb|1945ع ۾ [[مائوٿاوزن حراستي ڪئمپ]] جي آزادي]] === اتحادي قبضي وارو دور === 13 اپريل 1945ع تي [[سوويت يونين|سوويت]] [[ويانا مهم]] دوران ويانا تي قبضو ٿي ويو، جيڪو ٽئين رائخ جي مڪمل خاتمي کان ٿورو اڳ ٿيو. حملي آور اتحادي طاقتن، خاص طور آمريڪين، هڪ مفروضي ”الپائن قلعي واري آپريشن“ جي امڪان بابت منصوبابندي ڪئي هئي، جنهن تحت نازي قيادت جي آخري مزاحمتي مرڪز جو وڏو حصو آسٽريا جي [[اوڀر الپس]] جي جبلن ۾ قائم ٿيڻ جو انديشو هو. پر ٽئين رائخ جي تيزيءَ سان خاتمي سبب اهڙو منصوبو عملي صورت اختيار نه ڪري سگهيو. [[ڪارل رينر]] ۽ [[ايڊولف شيرف]] ([[آسٽريا جي سوشل ڊيموڪريٽڪ پارٽي|آسٽريا جي سوشلسٽ پارٽي]])، ليوپولڊ ڪنشڪ ([[ڪرسچن سوشل پارٽي (آسٽريا)|ڪرسچن سوشل پارٽي]]) ۽ [[يوهان ڪوپلينيگ]] ([[آسٽريا جي ڪميونسٽ پارٽي]]) 27 اپريل 1945ع تي آزاديءَ جي اعلان ذريعي آسٽريا جي ٽئين رائخ کان علحدگيءَ جو اعلان ڪيو ۽ ساڳئي ڏينهن ويانا ۾ رياستي چانسلر رينر جي سربراهيءَ هيٺ [[عبوري حڪومت]] قائم ڪئي. ان قدم کي فاتح [[ڳاڙهي فوج]] جي منظوري حاصل هئي ۽ [[جوزف اسٽالن]] پڻ ان جي پٺڀرائي ڪئي.<ref name="johnson 135">Lonnie Johnson 135–136</ref> هن تاريخ کي سرڪاري طور ٻي جمهوريه جي پيدائش جو ڏينهن پڻ چيو وڃي ٿو. اپريل جي آخر تائين اولهه ۽ ڏکڻ آسٽريا جو گهڻو حصو اڃا نازي قبضي هيٺ هو. 1 مئي 1945ع تي 1920ع وارو [[وفاقي آئيني قانون]]، جيڪو آمر ڊولفُس 1 مئي 1934ع تي ختم ڪيو هو، ٻيهر نافذ قرار ڏنو ويو. 1939ع کان 1945ع تائين آسٽريا جي فوجي فوتگين جو ڪل انگ 260,000 هو.<ref>Rüdiger Overmans (2000) ''Deutsche militärische Verluste im Zweiten Weltkrieg'' Oldenbourg</ref> [[آسٽريا ۾ هولوڪاسٽ|هولوڪاسٽ]] دوران مارجي ويل يهودي آسٽريائين جو ڪل انگ لڳ ڀڳ 65,000 هو.<ref>[https://www.britannica.com/EBchecked/topic/44183/Austria/33382/Anschluss-and-World-War-II Anschluss and World War II] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090820033236/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/44183/Austria/33382/Anschluss-and-World-War-II |date=20 August 2009 }}. Britannica Online Encyclopedia.</ref> لڳ ڀڳ 140,000 يهودي آسٽريائي 1938ع–1939ع دوران ملڪ ڇڏي ڀڄي ويا هئا. هزارين آسٽريائين سنگين نازي ڏوهن ۾ حصو ورتو؛ رڳو [[مائوٿاوزن حراستي ڪئمپ|مائوٿاوزن-گوسن حراستي ڪئمپ]] ۾ ئي لکين ماڻهو مارجي ويا. هن حقيقت کي چانسلر [[فرانز ورانٽسڪي]] 1992ع ۾ سرڪاري طور تسليم ڪيو. [[File:Uno City Kaiserwasser.jpg|thumb|right|[[ويانا ۾ گڏيل قومن جي آفيس]]]] [[اتحادي قبضي هيٺ آسٽريا]] کي [[ٻي عالمي جنگ]] کان پوءِ مختلف [[فوجي قبضي]] وارن علائقن ۾ ورهايو ويو. ملڪ جو انتظام [[آسٽريا لاءِ اتحادي ڪميشن]] هلائيندي هئي.<ref>Lonnie Johnson 137</ref> 1943ع جي [[ماسڪو اعلان]] ۾ طئي ڪيل اصولن موجب اتحادين آسٽريا سان جرمنيءَ جي ڀيٽ ۾ ڪجهه مختلف طريقي سان ورتاءُ ڪيو.<ref name="johnson 135"/> سوشل ڊيموڪريٽن، قدامت پسندن ۽ ڪميونسٽن تي ٻڌل آسٽريائي حڪومت [[ويانا]] ۾ قائم هئي، جيڪو سوويت قبضي واري علائقي سان گهيريل هو. [[ٻي عالمي جنگ جا اتحادي|اتحادين]] آڪٽوبر 1945ع ۾ هن حڪومت کي تسليم ڪيو، جيتوڻيڪ اهو خدشو موجود هو تہ [[ڪارل رينر]] اسٽالن جو حامي يا تابع ٿي سگهي ٿو.<ref>Manfried Rauchensteiner, ''Der Sonderfall. Die Besatzungszeit in Österreich 1945 bis 1955'' (The Special Case. The Time of Occupation in Austria 1945 to 1955), edited by Heeresgeschichtliches Museum / Militärwissenschaftliches Institut (Museum of Army History / Institute for Military Science), Vienna 1985</ref> 26 جولاءِ 1946ع تي آسٽريائي پارليامينٽ پهريون [[قومي ملڪيت ۾ وٺڻ|قومي ملڪيت ۾ وٺڻ]] وارو قانون منظور ڪيو، جنهن تحت لڳ ڀڳ 70 کاڻين ۽ صنعتي ادارن کي رياستي ملڪيت ۾ ورتو ويو. ملڪيت جي تحفظ ۽ اقتصادي منصوبابندي واري وزارت (''Ministerium für Vermögenssicherung und Wirtschaftsplanung'') وزير [[پيٽر ڪرائولانڊ]] ([[آسٽريائي عوامي پارٽي|او وي پي]]) جي سربراهيءَ هيٺ قومي ملڪيت ۾ ورتل صنعتن جي نگراني ڪندي هئي.<ref>{{cite book|editor1=Gunter Bischof|title=Austria in the Nineteen Fifties|publisher=Taylor & Francis|year=2020|isbn=978-1-000-67584-9}}</ref> === آزادي === 15 مئي 1955ع تي ڪيترن سالن تائين هلندڙ ۽ [[سرد جنگ]] کان متاثر ڳالهين کان پوءِ آسٽريا، ٻي عالمي جنگ جي اتحادي طاقتن سان [[آسٽريائي رياستي معاهدو]] ڪري مڪمل آزادي ٻيهر حاصل ڪئي. 26 آڪٽوبر 1955ع تائين سموريون قبضي واريون فوجون ملڪ ڇڏي چڪيون هيون ۽ آسٽريا پارليامينٽ جي قانون ذريعي پنهنجي ''مستقل غيرجانبداري'' جو اعلان ڪيو.<ref name="johnson 153">Lonnie Johnson 153</ref> اڄ اهو ڏينهن آسٽريا جو [[آسٽريا جو قومي ڏينهن|قومي ڏينهن]] ۽ سرڪاري موڪل آهي.<ref>{{Cite web|title=The Austrian National Day|url=https://www.austria.org/national-day|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20181025070927/https://www.austria.org/national-day|archive-date=25 October 2018|access-date=24 October 2018|publisher=Austrian Embassy, Washington|language=en-US}}</ref> [[ٽيرول]] جي حيثيت آسٽريا ۽ [[اٽلي]] وچ ۾ گهڻي عرصي تائين حل طلب مسئلو رهي. اڄ به آسٽريا جي شهرن ۾ لڳ ڀڳ 20 چوڪ ”Südtiroler Platz“، يعني ”ڏکڻ ٽيرول چوڪ“ جي نالي سان موجود آهن، جيڪي آسٽريا طرفان وڃايل سمجهيل علائقن جي ياد سان لاڳاپيل آهن. [[ڏکڻ ٽيرول جي آزاديءَ واري تحريڪ]] پاران 1950ع ۽ 1960ع واري ڏهاڪي ۾ دهشتگرد ڪاررواين جا واقعا دستاويز ٿيل آهن. بعد ۾ اطالوي مرڪزي حڪومت ٽيرول کي وڏي حد تائين خودمختياري ڏني. [[File:Tratado de Lisboa 13 12 2007 (081).jpg|thumb|right|آسٽريا 1995ع ۾ [[يورپي يونين]] جو ميمبر ٿيو ۽ 2007ع ۾ [[لزبن معاهدو]] صحيح ڪيو.]] [[ٻي آسٽريائي جمهوريه]] جو سياسي نظام 1920ع ۽ 1929ع جي آئينن تي ٻڌل آهي، جيڪي 1945ع ۾ ٻيهر نافذ ڪيا ويا. هن نظام جي هڪ خاصيت ''[[پروپورٽس]]'' هئي، جنهن تحت سياسي اهميت وارا ڪيترائي عهدا [[آسٽريا جي سوشل ڊيموڪريٽڪ پارٽي]] (ايس پي او) ۽ [[آسٽريائي عوامي پارٽي]] (او وي پي) جي ميمبرن وچ ۾ تناسب سان ورهايا ويندا هئا.<ref>Lonnie Johnson 139</ref> لازمي رڪنيت واريون مفاد گروهي ”چيمبرون“، جهڙوڪ مزدورن، واپارين ۽ هارين جون تنظيمون، به تمام اثرائتيون ٿي ويون ۽ قانون سازيءَ جي عمل ۾ اڪثر انهن سان صلاح مشورو ڪيو ويندو هو؛ ان ڪري اهڙا قانون تمام گهٽ منظور ٿيندا هئا، جن بابت وسيع اتفاق راءِ موجود نه هجي.<ref>Lonnie Johnson 165</ref> 1945ع کان پوءِ رڳو ٻه ڀيرا هڪ پارٽيءَ تي ٻڌل حڪومت قائم ٿي: 1966ع–1970ع ۾ او وي پي ۽ 1970ع–1983ع ۾ ايس پي او. ٻين سڀني پارلياماني دورن ۾ يا تہ ايس پي او ۽ او وي پي جي [[وڏي اتحاد]] واري حڪومت يا انهن مان ڪنهن هڪ وڏي پارٽي ۽ هڪ ننڍي پارٽيءَ تي ٻڌل ”ننڍو اتحاد“ ملڪ تي حڪومت ڪندو رهيو. [[ڪرٽ والڊهائيم]]، جيڪو اڳ [[گڏيل قومن]] جو سيڪريٽري جنرل رهي چڪو هو، 1986ع کان 1992ع تائين آسٽريا جو صدر رهيو. هو ٻي عالمي جنگ دوران ويرماخت جو آفيسر هو ۽ مٿس [[آسٽريا – نازين جو پهريون شڪار#والڊهائيم معاملو|جنگي ڏوهن]] جا الزام لڳا.<ref>{{Cite web|title=Kurt Waldheim {{!}} president of Austria and secretary-general of the United Nations|url=https://www.britannica.com/biography/Kurt-Waldheim|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180926052356/https://www.britannica.com/biography/Kurt-Waldheim|archive-date=26 September 2018|access-date=25 September 2018|website=Encyclopædia Britannica|language=en}}</ref> [[1994ع جو آسٽريا يورپي يونين رڪنيت ريفرينڊم|1994ع جي ريفرينڊم]] ۾ لڳ ڀڳ ٻه ٽين اڪثريت جي منظوري کان پوءِ ملڪ 1 جنوري 1995ع تي [[يورپي يونين]] جو ميمبر بڻيو.<ref>Brook-Shepherd 447,449</ref> آسٽريا جي ٻن وڏين جماعتن، ايس پي او ۽ او وي پي، ملڪ جي فوجي غير وابستگيءَ جي مستقبل بابت مختلف موقف رکن ٿيون. ايس پي او عوامي طور غيرجانبداريءَ جي ڪردار جي حمايت ڪري ٿي،<ref>{{cite web |author=Die Presse |title=SPÖ und die Neutralität – Ein Erbe der Geschichte |url=https://www.diepresse.com/5542204/spoe-und-die-neutralitaet-ein-erbe-der-geschichte |website=Die Presse |date=2019-05-05 |access-date=2025-05-25 |language=de}}</ref> جڏهن تہ او وي پي يورپي يونين جي سلامتي پاليسيءَ ۾ وڌيڪ گهري شموليت جي حمايت ڪري ٿي.<ref>{{cite web |author=ORF |title=Österreichs Rolle in der EU-Sicherheitspolitik |url=https://orf.at/stories/3193487 |website=ORF |date=2021-05-21 |access-date=2025-05-25 |language=de}}</ref> او وي پي جي ڪجهه سياستدانن، جهڙوڪ [[ويرنر فاسلابينڊ]] 1997ع ۾، مستقبل ۾ [[نيٽو]] جي رڪنيت جي امڪان کي به رد نه ڪيو.<ref>{{cite web |url=https://www.nato.int/docu/speech/1997/s971203a.htm |title=NATO Speech: MoD Austria, Brussels, 3 Dec. 1997 |author=Dr. Werner Fasslabend |date=December 3, 1997 |access-date=May 25, 2025}}</ref><ref>{{cite web |url=https://csdr.org/97Book/fasslabend-C.htm |title=Center for Strategic Decision Research: Austria's Role in European Security |author=Dr. Werner Fasslabend |date=1997 |access-date=May 25, 2025}}</ref> عملي طور آسٽريا يورپي يونين جي [[گڏيل پرڏيهي ۽ سلامتي پاليسي]] ۾ حصو وٺي ٿو، [[امن قائم رکڻ]] ۽ امن سازيءَ وارن مشنن ۾ شامل ٿئي ٿو ۽ [[نيٽو]] جي ”[[امن لاءِ ڀائيواري]]“ پروگرام جو ميمبر آهي؛ ان مقصد لاءِ آئين ۾ پڻ لاڳاپيل تبديليون ڪيون ويون آهن.<ref>{{cite web|publisher=NATO|title=Signatures of Partnership for Peace Framework Document|date=5 October 2006|url=http://www.nato.int/pfp/sig-cntr.htm|access-date=17 February 2024|archive-date=29 November 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20061129213256/http://www.nato.int/pfp/sig-cntr.htm|url-status=live}}</ref> [[ليختنشتائن]] جي 2011ع ۾ [[شينگن علائقو|شينگن علائقي]] ۾ شامل ٿيڻ کان پوءِ آسٽريا جي ڪنهن به پاڙيسري ملڪ سان مستقل سرحدي چڪاس نه رهي.<ref>{{Cite web|title=Press corner|url=https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/en/IP_11_1566|website=European Commission – European Commission|language=en|access-date=9 December 2021|archive-date=4 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220204100203/https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/en/IP_11_1566|url-status=live}}</ref> ==جاگرافي== [[File:Oesterreich topo.png|thumb|upright=1.25|آسٽريا جو ٽوپو گرافي وارو نقشو جنھن ۾ ھڪ لک کان مٿي آبادي وارا شھر ڏيکاريل]] [[الپس]] واري علائقي ۾ واقع ھجڻ سبب آسٽريا گھڻي ڀاڱي جابلو ملڪ آھي<ref name="BritannicaAlps">{{cite web|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/17356/Alps|title=Alps|date=11 June 2009|website=Encyclopædia Britannica|publisher=Encyclopædia Britannica Online|accessdate=12 June 2009| archiveurl= https://web.archive.org/web/20090601083317/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/17356/Alps| archivedate= 1 June 2009 | url-status=live}}</ref> وچ اوڀر وارو الپس، اتر لائم اسٽون الپس ۽ ڏکڻ لائم اسٽون الپس جزوي طور تي آسٽريا ۾ واقع آھن. آسٽريا اتر ۾ °46 ۽ °49 ڊگرين جي وچ واري ويڪرائي ڦاڪ ۽ اوڀر ۾ °9 ۽ °18 ڊگرين جي وچ واري ڊگھائي ڦاڪ ۾ واقع آهي. آسٽريا کي پنجن علائقن ۾ ورھائي سگھجي ٿو جن ۾ سڀ کان وڏو علائقو [[ايسٽرن الپس]] وارو آھي جيڪو پوري ملڪ جي پکيڙ جو %62 آھي. الپس جبلن جي دامن وارو علائقو ۽ ڪارپيٿيائي جبل وارو علائقو جيڪو ڪل پکيڙ جو %12 سيڪڙو آھي. اوڀر پاسي واري جابلو دامن لڳ پئنوني واري ھيٺاھين ٻھراڙيءَ واري علائقي جي مدار جي پسگردائيءَ جيڪا پڻ ڪل پکيڙ جو %12 سيڪڙو آھي. اتر وارا جابلو علائقا جيڪي آسٽريا جي [[گرينائيٽ]] واري پليٽ سڏبا آهن جيڪي بوھيميائي جي وچولي ۾ واقع آھن جيڪي ڪل پکيڙ جو %10 سيڪڙو آھن. ھڪ علائقو [[ويانا واري طاس]] وارو آھي جيڪو ڪل پکيڙ جو 4 سيڪڙو آھي. <gallery heights="120px" widths="160px"> File:1 hallstatt austria.jpg|[[ھال اسٽاٽ]] جو منظر File:Krems and mautern from ferdinandswarte.jpg|[[واچا واري وادي]] جي پڇاڙي ۾ ڪريمس ۽ ڊير ڊونا جا منظر File:Vorderhopfreben Üntschenspitze 1.jpg|اونھاري ۾ آسٽريا جي [[اسڪوپرنا]] جي ٻھراڙيءَ جو منظر File:Donau Linz Abend.jpg| لنز ڀرسان [[ڊينيوب ندي]] ۾ ڪروز جھازن جو منظر </gallery> ===آبھوا=== [[File:Koppen-Geiger Map AUT present.svg|thumb|[[ڪوپن واري موسمي درجابندي]] وارو آسٽريا جو نقشو<ref>{{cite journal |last1=Beck |first1=Hylke E. |last2=Zimmermann |first2=Niklaus E. |last3=McVicar |first3=Tim R. |last4=Vergopolan |first4=Noemi |last5=Berg |first5=Alexis |last6=Wood |first6=Eric F. |title=Present and future Köppen-Geiger climate classification maps at 1-km resolution |journal=Scientific Data |date=30 October 2018 |volume=5 |pages=180214 |doi=10.1038/sdata.2018.214|pmid=30375988 |pmc=6207062 |bibcode=2018NatSD...580214B }}</ref>]] آسٽريا جو وڏو حصو ٿڌ يا ٽيمپريٽ موسم واري زون ۾ واقع آهي جتي اولھ جون گھم واريون ھوائون زور سان گھلن ٿيون. ملڪ جو ٽن جو چوٿون حصو الپس جبلن تي مشتمل آهي جنھن ڪري اتي الپائين موسم غالب آھي. سياري ۾ ھن ملڪ ۾ تمام گهڻي ٿڌ ٿئي ٿي (−10 کان 0° پد) ۽ اونھاري ۾ نسبتن اوچو پد رھندو آھي<ref name="Climate">{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/weather/world/city_guides/results.shtml?tt=TT003350|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101202042009/http://www.bbc.co.uk/weather/world/city_guides/results.shtml?tt=TT003350|archivedate=2 December 2010|title=Average Conditions, Vienna, Austria|year=2006|publisher=British Broadcasting Corporation|accessdate=24 May 2009}}</ref> ملڪ ۾ سڀ کان وڌيڪَ گرمي پد °40.5 گريڊ آگسٽ 2013 ۾ رڪارڊ ڪيو ويو ھو. باقي سراسري گرمي پد °20 جي وچ تائين رھندو آھي<ref name=ZAMG>{{cite web|url= http://www.zamg.ac.at/cms/de/klima/klimauebersichten/klimamittel-1971-2000|title= Austrian Meteorological Institute|access-date= 12 August 2012|archive-url= https://web.archive.org/web/20120812220313/http://www.zamg.ac.at/cms/de/klima/klimauebersichten/klimamittel-1971-2000|archive-date= 12 August 2012|url-status=live|df= dmy-all}}</ref> [[ڪوپن واري موسمي درجابندي]] مطابق آسٽريا جون موسمون مختلف قسمن جون آھن جن ۾ سامونڊي موسم، گھميل براعظمي موسم، سب آرڪٽڪ موسم، ٽونڊرا موسم ۽ آئس ڪيپ موسم شامل آهن<ref name="ZAMG"/><ref>{{cite web|url= https://en.climate-data.org/country/4/|title= Climate-Data.org|access-date= 15 April 2017|archive-url= https://web.archive.org/web/20170415201756/https://en.climate-data.org/country/4/|archive-date= 15 April 2017|url-status=live|df= dmy-all}}</ref><ref>{{Cite journal|title= Atlantic influence on the Alps|journal= Environmental Research Letters|volume= 8|issue= 3|pages= 034026|doi= 10.1088/1748-9326/8/3/034026|year= 2013|last1= Zampieri|first1= Matteo|last2= Scoccimarro|first2= Enrico|last3= Gualdi|first3= Silvio|doi-access= free|bibcode= 2013ERL.....8c4026Z}}</ref> {{Weather box |collapsed=collapsed |location =ليخ، وورارلبرگ (1440 ميٽر، 1982ع کان 2012 تائين جا سراسري گرمي پد) |metric first = Yes |single line = Yes <!--Average high temperatures--> |Jan high C = -0.7 |Feb high C = 0.3 |Mar high C = 3.5 |Apr high C = 7.1 |May high C = 11.8 |Jun high C = 17.4 |Jul high C = 16.8 |Aug high C = 14.3 |Sep high C = 15.1 |Oct high C = 9.7 |Nov high C = 3.7 |Dec high C = 0.1 |Average high C = |Jan mean C = -4.5 |Feb mean C = -3.7 |Mar mean C = -0.6 |Apr mean C = 2.9 |May mean C = 7.3 |Jun mean C = 10.6 |Jul mean C = 12.7 |Aug mean C = 12.2 |Sep mean C = 9.9 |Oct mean C = 5.6 |Nov mean C = 0.4 |Dec mean C = -3.3 |year mean C = |Jan low C = -8.2 |Feb low C = -7.6 |Mar low C = -4.7 |Apr low C = -1.3 |May low C = 2.8 |Jun low C = 6.0 |Jul low C = 8.0 |Aug low C = 7.7 |Sep low C = 5.6 |Oct low C = 1.6 |Nov low C = -2.9 |Dec low C = -6.6 |Average low C = |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 59 |Feb precipitation mm = 54 |Mar precipitation mm = 56 |Apr precipitation mm = 70 |May precipitation mm = 103 |Jun precipitation mm = 113 |Jul precipitation mm = 133 |Aug precipitation mm = 136 |Sep precipitation mm = 95 |Oct precipitation mm = 67 |Nov precipitation mm = 78 |Dec precipitation mm = 66 |year precipitation mm = |source 1= <ref name=ZAMG /> |source 2= {{cite web|url= https://en.climate-data.org/location/117363/|title= ليخ موسمي ڄاڻ}} }} {{Weather box |collapsed=collapsed |location =ڪاھٽائي، ٽريول (2060 ميٽر؛ 1982 کان 2012 تائين سراسري گرمي پد) |metric first = Yes |single line = Yes <!--Average high temperatures--> |Jan high C = -3.3 |Feb high C = -3.2 |Mar high C = -0.9 |Apr high C = 2.3 |May high C = 7.0 |Jun high C = 10.4 |Jul high C = 12.7 |Aug high C = 12.3 |Sep high C = 9.6 |Oct high C = 6.3 |Nov high C = 0.5 |Dec high C = -2.4 |Average high C = |Jan mean C = -6.6 |Feb mean C = -6.5 |Mar mean C = -4.2 |Apr mean C = -1.1 |May mean C = 3.4 |Jun mean C = 6.6 |Jul mean C = 8.8 |Aug mean C = 8.6 |Sep mean C = 6.4 |Oct mean C = 2.9 |Nov mean C = -2.4 |Dec mean C = -5.4 |year mean C = |Jan low C = -9.9 |Feb low C = -9.8 |Mar low C = -7.5 |Apr low C = -4.4 |May low C = -0.2 |Jun low C = 2.9 |Jul low C = 4.9 |Aug low C = 4.9 |Sep low C = 3.3 |Oct low C = -0.5 |Nov low C = -5.2 |Dec low C = -8.4 |Average low C = |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 73 |Feb precipitation mm = 66 |Mar precipitation mm = 80 |Apr precipitation mm = 87 |May precipitation mm = 115 |Jun precipitation mm = 126 |Jul precipitation mm = 148 |Aug precipitation mm = 138 |Sep precipitation mm = 96 |Oct precipitation mm = 74 |Nov precipitation mm = 83 |Dec precipitation mm = 72 |year precipitation mm = |source 1= <ref name=ZAMG /> |source 2= {{cite web|url= https://en.climate-data.org/location/111749/|title= ڪاھٽائي موسمي ڄاڻ}} }} == حڪومت ۽ سياست == {{Main|آسٽريا جي سياست}} <!--مهرباني ڪري نئين معلومات سلسلي جي لاڳاپيل مضمونن ۾ شامل ڪريو--> {{Multiple image | align = right | caption_align = center | image1 = Am 23. September 2025 nahm Außenministerin Beate Meinl-Reisinger gemeinsam mit Bundespräsident Alexander Van der Bellen (M) und Bundeskanzler Christian Stocker (L) (54813003241) (cropped).jpg | width1 = 300 | alt1 = اليگزينڊر فان ڊير بيلن | caption1 = [[اليگزينڊر فان ڊير بيلن]]<br/><small>[[آسٽريا جو صدر|صدر]]</small> | image2 = Christian Stocker EuCo 2026.jpg | width2 = 122 | alt2 = ڪرسچين اسٽوڪر | caption2 = [[ڪرسچين اسٽوڪر]]<br/><small>[[آسٽريا جو چانسلر|چانسلر]]</small> | total_width = 300 }} [[File:Wien - Parlamentsgebäude.JPG|thumb|ويانا ۾ [[آسٽريائي پارليامينٽ جي عمارت]]]] [[آسٽريا جي پارليامينٽ]] ملڪ جي گاديءَ ۽ سڀ کان وڏي آبادي واري شهر [[ويانا]] ۾ واقع آهي. آسٽريا 1920ع واري [[وفاقي آئيني قانون]] تحت هڪ [[وفاق]]ي، [[نمائنده جمهوريت|نمائنده جمهوري]] [[جمهوريه]] بڻيو. نَوَ [[آسٽريا جون وفاقي رياستون|وفاقي رياستن]] تي ٻڌل ٻي جمهوريه جو سياسي نظام 1920ع جي آئين تي قائم آهي، جنهن ۾ 1929ع ۾ ترميمون ڪيون ويون ۽ جيڪو 1 مئي 1945ع تي ٻيهر نافذ ڪيو ويو.<ref>Lonnie Johnson 17, 142</ref> [[آسٽريا جو صدر]] رياست جو سربراهه آهي. صدر سڌي ريت عوامي اڪثريتي ووٽ سان چونڊيو ويندو آهي، ۽ جيڪڏهن ضرورت پوي تہ سڀ کان وڌيڪ ووٽ حاصل ڪندڙ اميدوارن وچ ۾ ٻيون چونڊون ڪرايون وينديون آهن. [[آسٽريا جو چانسلر]] [[آسٽريا جي حڪومت|حڪومت]] جو سربراهه آهي. چانسلر کي صدر مقرر ڪري ٿو ۽ کيس پارليامينٽ جي هيٺين ايوان ۾ پارٽين جي جوڙجڪ مطابق حڪومت ٺاهڻ جي ذميواري سونپي ويندي آهي. حڪومت کي صدر جي فرمان ذريعي يا پارليامينٽ جي هيٺين ايوان، [[آسٽريا جي نيشنل ڪائونسل|نيشنل راٽ]]، ۾ [[عدم اعتماد جو ووٽ|عدم اعتماد جي ووٽ]] ذريعي هٽائي سگهجي ٿو. آسٽريا ۾ صدر ۽ پارليامينٽ لاءِ ووٽ ڏيڻ اڳ لازمي هوندو هو، پر اها پابندي 1982ع کان 2004ع تائين مرحليوار ختم ڪئي وئي.<ref>{{Cite web|title=Bundesministerium für Inneres – Elections Compulsory voting|url=http://www.bmi.gv.at/wahlen/elections_compulsorey_voting.asp|archive-url=https://web.archive.org/web/20071103221527/http://www.bmi.gv.at/wahlen/elections_compulsorey_voting.asp|archive-date=3 November 2007|access-date=3 January 2009|publisher=Bmi.gv.at}}</ref> آسٽريا جي پارليامينٽ ٻن ايوانن تي ٻڌل آهي. [[آسٽريا جي نيشنل ڪائونسل|نيشنل راٽ]] جا 183 ميمبر هر پنجن سالن کان پوءِ عام چونڊن ذريعي چونڊيا ويندا آهن، سواءِ ان صورت جي جڏهن وفاقي صدر، وفاقي چانسلر جي تجويز تي، يا نيشنل راٽ پاڻ ايوان کي وقت کان اڳ ٽوڙي ڇڏي. 16 سالن کان وڌيڪ عمر وارو هر شهري [[ووٽ جو حق|ووٽ ڏيڻ جو حق]] رکي ٿو. ووٽ ڏيڻ جي عمر 2007ع ۾ 18 مان گهٽائي 16 سال ڪئي وئي.<ref>{{Cite web|title=The Austrian Parliament|url=https://www.parlament.gv.at/ZUSD/DLFolder/Austrian_Parl_E_p27.pdf|website=Parlament.gv.at|access-date=22 November 2021|archive-date=25 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220425043546/https://www.parlament.gv.at/ZUSD/DLFolder/Austrian_Parl_E_p27.pdf}}</ref> وفاقي چونڊن (''Nationalratswahlen'') ۾ تناسبي نمائندگيءَ تحت سيٽون حاصل ڪرڻ لاءِ سڀني پارٽين لاءِ عام [[چونڊ حد|چونڊ حد]] 4٪ ووٽ آهي، پر 43 علائقائي چونڊ تڪن مان ڪنهن هڪ ۾ سڌي سيٽ (''[[Direktmandat]]'') کٽڻ سان پڻ پارليامينٽ ۾ داخلا ممڪن آهي. قانون سازيءَ جي عمل ۾ نيشنل راٽ غالب ايوان آهي. تنهن هوندي بہ مٿيون ايوان، [[آسٽريا جي وفاقي ڪائونسل|بُنڊس راٽ]]، محدود ويٽو جو حق رکي ٿو. تقريباً سڀني حالتن ۾ نيشنل راٽ ساڳيو بل ٻيهر ووٽنگ ذريعي منظور ڪري سگهي ٿو؛ ان عمل کي ''Beharrungsbeschluss'' يعني ”اصرار وارو فيصلو“ چيو ويندو آهي. آئيني سڌارن جو جائزو وٺڻ لاءِ {{Lang|de|Österreich-Konvent}} نالي آئيني ڪنوينشن<ref>{{Cite web|title=Willkommen beim Österreich Konvent|url=http://www.konvent.gv.at/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20090104001526/http://www.konvent.gv.at/|archive-date=4 January 2009|access-date=21 November 2008|publisher=Konvent.gv.at}}</ref> 30 جون 2003ع تي گهرايو ويو، پر اهو اهڙي تجويز پيش ڪرڻ ۾ ناڪام رهيو جيڪا آئيني ترميمن لاءِ گهربل نيشنل راٽ جي ٻه ٽين اڪثريت حاصل ڪري سگهي. جتي [[ٻه ايواني نظام|ٻه ايواني پارليامينٽ]] ۽ حڪومت ترتيبوار قانون ساز ۽ انتظامي شاخون آهن، اتي عدالتون آسٽريائي رياست جي ٽئين شاخ آهن. [[آسٽريا جي آئيني عدالت|آئيني عدالت]] کي سياسي نظام تي نمايان اثر حاصل آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اها آئين سان ٽڪراءَ ۾ ايندڙ قانونن ۽ ضابطن کي ڪالعدم قرار ڏئي سگهي ٿي. 1995ع کان [[يورپي عدالت انصاف]] يورپي يونين جي قانونن هيٺ ايندڙ معاملن ۾ آسٽريائي فيصلن کي رد ڪري سگهي ٿي. آسٽريا [[يورپي عدالت براءِ انساني حق]] جا فيصلا پڻ لاڳو ڪري ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ [[انساني حقن بابت يورپي ڪنوينشن]] آسٽريا جي آئيني قانون جو حصو آهي. === 2006ع کان پوءِ === [[File:Wien - Bundeskanzleramt1.JPG|thumb|[[بال هائوس پلاٽس]] تي وفاقي چانسلري]] [[2006ع جون آسٽريائي پارلياماني چونڊون|آڪٽوبر 2006ع جي عام چونڊن]] کان پوءِ [[آسٽريا جي سوشل ڊيموڪريٽڪ پارٽي]] (ايس پي او) سڀ کان وڏي جماعت بڻجي سامهون آئي، جڏهن تہ [[آسٽريائي عوامي پارٽي]] (او وي پي) ٻئي نمبر تي رهي ۽ پنهنجي اڳوڻي نتيجي جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ 8 [[سيڪڙو پوائنٽ]] وڃائي ويٺي.<ref name="Election2002">{{Cite web|date=2006|title=24 November 2002 General Election Results – Austria Totals|url=http://electionresources.org/at/nationalrat.php?election=2002|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20090707185433/http://electionresources.org/at/nationalrat.php?election=2002|archive-date=7 July 2009|access-date=12 June 2009|website=Election Resources on the Internet}}</ref><ref name="Election2006">{{Cite web|date=2006|title=October&nbsp;1st,&nbsp;2006 General Election Results – Austria Totals|url=http://electionresources.org/at/nationalrat.php?election=2006|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20090707185102/http://electionresources.org/at/nationalrat.php?election=2006|archive-date=7 July 2009|access-date=12 June 2009|website=Election Resources on the Internet}}</ref> سياسي صورتحال سبب ٻنهي وڏين جماعتن مان ڪا بہ ننڍين پارٽين سان مستحڪم اتحاد قائم نه ڪري سگهي. جنوري 2007ع ۾ او وي پي ۽ ايس پي او گڏجي [[الفرڊ گوزن بائوئر]] (ايس پي او) جي چانسلريءَ هيٺ وڏي اتحاد واري حڪومت قائم ڪئي. [[گوزن بائوئر حڪومت|هي اتحاد]] 7 جولاءِ 2008ع تي ٽٽي ويو.<ref>[https://web.archive.org/web/20080705204057/http://www.kurier.at/nachrichten/173528.php archive.org]</ref> [[2008ع جون آسٽريائي پارلياماني چونڊون|سيپٽمبر 2008ع جي چونڊن]] ۾ ٻنهي وڏين جماعتن جي حمايت وڌيڪ گهٽجي وئي؛ ايس پي او کي 29.3٪ ۽ او وي پي کي 26.0٪ ووٽ مليا. ٻنهي ٻيهر اتحاد قائم ڪيو ۽ [[ويرنر فائمان]] (ايس پي او) چانسلر بڻيو ([[پهرين فائمان حڪومت]]). [[گرين پارٽي – گرين متبادل]] 11٪ ووٽن سان ٽئين نمبر تي رهي. سياسي ساڄي ڌر جون [[آسٽريا جي آزادي پارٽي]] (ايف پي او) ۽ فوت ٿيل [[يورگ هائڊر]] جي نئين پارٽي [[آسٽريا جي مستقبل لاءِ اتحاد]] جي حمايت وڌي، پر ٻنهي گڏجي 20٪ کان گهٽ ووٽ حاصل ڪيا. 11 آڪٽوبر 2008ع تي يورگ هائڊر هڪ ڪار حادثي ۾ فوت ٿي ويو.<ref>{{Cite web|date=11 October 2008|title=Austrian far-right leader Jörg Haider dies in car crash|url=https://www.theguardian.com/world/2008/oct/11/austria-haider|website=The Guardian|access-date=10 December 2021|archive-date=21 June 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120621073253/http://www.guardian.co.uk/world/2008/oct/11/austria-haider|url-status=live}}</ref> [[2013ع جون آسٽريائي پارلياماني چونڊون|2013ع جي پارلياماني چونڊن]] ۾ سوشل ڊيموڪريٽڪ پارٽي 27٪ ووٽن سان 52 سيٽون، جڏهن تہ عوامي پارٽي 24٪ ووٽن سان 47 سيٽون حاصل ڪيون، ۽ گڏجي اڪثريت برقرار رکيائون. آزادي پارٽي 21٪ ووٽن سان 40 سيٽون حاصل ڪيون، جڏهن تہ گرين پارٽي 12٪ ووٽن سان 24 سيٽون ورتيون. ٻن نون جماعتن، اسٽرو ناخ ۽ [[نيوس – نئون آسٽريا ۽ لبرل فورم|نيوس]]، 10٪ کان گهٽ ووٽ حاصل ڪيا ۽ ترتيبوار 11 ۽ 9 سيٽون کٽيون.<ref>{{Cite web|title=Election Resources on the Internet: Federal Elections in Austria – Nationalrat Results Lookup|url=http://www.electionresources.org/at/nationalrat.php?election=2013|website=electionresources.org|access-date=9 December 2021|archive-date=20 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211020101927/http://www.electionresources.org/at/nationalrat.php?election=2013|url-status=live}}</ref> 17 مئي 2016ع تي سوشل ڊيموڪريٽڪ پارٽيءَ جو [[ڪرسچن ڪيرن]] نئين چانسلر طور حلف کنيو. هن قدامت پسند عوامي پارٽي (او وي پي) سان ”وڏي اتحاد“ واري حڪومت جاري رکي. هو اڳوڻي چانسلر ۽ ايس پي او اڳواڻ [[ويرنر فائمان]] جي استعيفيٰ کان پوءِ عهدي تي آيو.<ref>{{Cite news|date=17 May 2016|title=Austria's Christian Kern sworn in as new chancellor|work=DW.COM|url=https://www.dw.com/en/austrias-christian-kern-sworn-in-as-new-chancellor/a-19263395|access-date=10 December 2021|archive-date=10 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211210090552/https://www.dw.com/en/austrias-christian-kern-sworn-in-as-new-chancellor/a-19263395|url-status=live}}</ref> 26 جنوري 2017ع تي [[اليگزينڊر فان ڊير بيلن]] آسٽريا جي صدر طور حلف کنيو. صدر جو عهدو گهڻو ڪري رسمي آهي، پر علامتي ۽ آئيني لحاظ کان اهم حيثيت رکي ٿو.<ref>{{Cite news|date=26 January 2017|title=Van der Bellen takes office as Austrian president|work=DW.COM|url=https://www.dw.com/en/van-der-bellen-takes-office-as-austrian-president/a-37282299|access-date=10 December 2021|archive-date=10 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211210092251/https://www.dw.com/en/van-der-bellen-takes-office-as-austrian-president/a-37282299|url-status=live}}</ref> 2017ع جي بهار ۾ وڏي اتحاد جي خاتمي کان پوءِ [[2017ع جون آسٽريائي پارلياماني چونڊون|آڪٽوبر 2017ع لاءِ وقت کان اڳ چونڊون]] سڏايون ويون. نئين نوجوان اڳواڻ [[سيباسٽيان ڪُرتس]] جي قيادت هيٺ آسٽريائي عوامي پارٽي (او وي پي) نيشنل ڪائونسل ۾ سڀ کان وڏي پارٽي بڻجي، 31.5٪ ووٽن ۽ 183 مان 62 سيٽن تي ڪاميابي حاصل ڪئي. سوشل ڊيموڪريٽڪ پارٽي (ايس پي او) 26.9٪ ووٽن ۽ 52 سيٽن سان ٻئي نمبر تي، جڏهن تہ آسٽريا جي آزادي پارٽي (ايف پي او) 26٪ ووٽن ۽ 51 سيٽن سان ٿوري فرق سان ٽئين نمبر تي رهي. نيوس 5.3٪ ووٽن ۽ 10 سيٽن سان چوٿين، جڏهن تہ پِلز پارٽي 4.4٪ ووٽن ۽ 8 سيٽن سان پهريون ڀيرو پارليامينٽ ۾ داخل ٿي. گرين پارٽي 3.8٪ ووٽن سان 4٪ واري حد پار نه ڪري سگهي ۽ پنهنجون سڀ 24 سيٽون وڃائي ويٺي.<ref>{{Cite news|date=15 October 2017|title=Austrian elections: Sebastian Kurz becomes youngest leader|work=DW.COM|url=https://www.dw.com/en/austrian-elections-sebastian-kurz-becomes-youngest-leader/a-40959587|access-date=9 December 2021|archive-date=9 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211209130143/https://www.dw.com/en/austrian-elections-sebastian-kurz-becomes-youngest-leader/a-40959587|url-status=live}}</ref> او وي پي ايف پي او سان اتحاد قائم ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. نئين چانسلر سيباسٽيان ڪُرتس جي سربراهيءَ ۾ وچ ساڄي ڌر ۽ ساڄي ڌر جي عواميت پسند پارٽيءَ تي ٻڌل نئين حڪومت 18 ڊسمبر 2017ع تي حلف کنيو.<ref>{{Cite news|date=18 December 2017|title=Muted protests in Vienna as far-right ministers enter Austria's government|language=en|work=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/world/2017/dec/18/thousands-protest-as-far-right-ministers-enter-government-in-austria|access-date=9 December 2021|archive-date=9 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211209130143/https://www.theguardian.com/world/2017/dec/18/thousands-protest-as-far-right-ministers-enter-government-in-austria|url-status=live}}</ref> پر [[ابيزا معاملو|”ابيزا“ بدعنواني اسڪينڊل]] کان پوءِ اتحادي حڪومت ختم ٿي وئي<ref>{{Cite news|date=20 May 2019|title=Austrian government collapses after far-right minister fired|language=en|work=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/world/2019/may/20/austrian-government-collapses-after-far-fight-minister-fired|access-date=9 December 2021|archive-date=25 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201125162548/https://www.theguardian.com/world/2019/may/20/austrian-government-collapses-after-far-fight-minister-fired|url-status=live}}</ref> ۽ [[2019ع جون آسٽريائي پارلياماني چونڊون|29 سيپٽمبر 2019ع تي نيون چونڊون]] ڪرايون ويون. انهن چونڊن ۾ او وي پي 37.5٪ ووٽن سان وڏي ڪاميابي حاصل ڪئي ۽ 13.9٪ ووٽ حاصل ڪندڙ گرين پارٽي سان اتحاد قائم ڪيو. سيباسٽيان ڪُرتس جي چانسلريءَ هيٺ اها حڪومت 7 جنوري 2020ع تي حلف کنيو.<ref>{{Cite news|date=29 September 2019|title=Austrian elections: support for far-right collapses|language=en|work=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/world/2019/sep/29/austrian-elections-exit-polls-collapse-far-right-support-sebastian-kurz-victory|access-date=9 December 2021|archive-date=9 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211209125553/https://www.theguardian.com/world/2019/sep/29/austrian-elections-exit-polls-collapse-far-right-support-sebastian-kurz-victory|url-status=live}}</ref> 11 آڪٽوبر 2021ع تي بدعنواني اسڪينڊل سبب وڌندڙ دٻاءَ هيٺ چانسلر سيباسٽيان ڪُرتس استعيفيٰ ڏئي ڇڏي. او وي پي جي پرڏيهي وزير [[اليگزينڊر شالنبرگ]] سندس جانشين بڻيو، پر ٻن مهينن کان به گهٽ عرصي کان پوءِ شالنبرگ پڻ عهدو ڇڏي ڏنو. 6 ڊسمبر 2021ع تي [[ڪارل نيهمر]] چانسلر طور حلف کنيو، جنهن سان هو ٻن مهينن اندر آسٽريا جو ٽيون قدامت پسند چانسلر بڻيو. او وي پي ۽ گرين پارٽيءَ جو اتحاد جاري رهيو.<ref>{{Cite news|date=6 December 2021|title=Austria: Karl Nehammer sworn in as new chancellor|work=[[DW.COM]] |url=https://www.dw.com/en/austria-karl-nehammer-sworn-in-as-new-chancellor/a-60032938|access-date=10 December 2021|archive-date=12 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220412004047/https://www.dw.com/en/austria-karl-nehammer-sworn-in-as-new-chancellor/a-60032938|url-status=live}}</ref> [[2024ع جون آسٽريائي پارلياماني چونڊون|29 سيپٽمبر 2024ع جي چونڊن]] کان پوءِ او وي پي، ايس پي او ۽ [[نيوس (آسٽريا)|نيوس]] وچ ۾ اتحادي ڳالهيون ناڪام ٿي ويون، جنهن کان پوءِ نيهمر استعيفيٰ ڏني. [[اليگزينڊر شالنبرگ]] ٻيو ڀيرو عبوري چانسلر ٿيو. او وي پي ۽ ايف پي او وچ ۾ اتحاد ٺاهڻ جون ڪوششون پڻ ناڪام رهيون. آخرڪار او وي پي، ايس پي او ۽ نيوس وچ ۾ اتفاق ٿيو ۽ [[ڪرسچين اسٽوڪر]] (او وي پي) جي چانسلريءَ هيٺ [[اسٽوڪر حڪومت]] قائم ڪئي وئي.<ref>{{Cite web |date=2025-03-03 |title=Dreierkoalition: Neue Regierung angelobt |url=https://orf.at/stories/3386514/ |access-date=2025-03-03 |website=news.ORF.at |language=de}}</ref> === انتظامي ورهاست === <!---"Administrative divisions of Austria" redirects here---> {{Main|آسٽريا جون رياستون}} آسٽريا هڪ [[وفاقي جمهوريه]] آهي، جيڪا [[آسٽريا جون رياستون|نَوَ رياستن]] (بُنڊَس لينڊَر) تي مشتمل آهي.<ref name="CIA"/> رياستن کي وڌيڪ [[آسٽريا جا ضلعا|ضلعن]] (بيٽسِرڪَه) ۽ قانوني شهرن (شٽاتوٽار شٽيٽَه) ۾ ورهايو ويو آهي. ضلعن کي اڳتي [[ميونسپلٽي (آسٽريا)|ميونسپلٽين]] (گَمائنڊَن) ۾ ورهايو ويو آهي. قانوني شهرن کي اهي اختيار حاصل آهن، جيڪي عام طور تي ضلعن ۽ ميونسپلٽين ٻنهي کي حاصل هوندا آهن. [[ويانا]] ان لحاظ کان منفرد آهي تہ اهو هڪ ئي وقت شهر ۽ رياست ٻئي آهي. [[يورپي ڪميشن]] جو ترجمي وارو ڊائريڪٽوريٽ جنرل رياستن لاءِ ''صوبا'' جو اصطلاح استعمال ڪري ٿو. {{States of Austria labeled map|options=float:left; font-size:100%; border:3px; max-width:480px; width:100%}} {| class="sortable wikitable" style="text-align:left; font-size:100%" |- style="font-size:100%; text-align:right" ! [[آسٽريا جون رياستون|رياست]] ! گاديءَ جو هنڌ ! ايراضي<br/>{{Smaller|([[چورس ڪلوميٽر|چورس ڪلوميٽر]])}} ! آبادي<br/>{{Smaller|(1 جنوري 2025ع)}} ! آباديءَ جي گهاٽائي<br/>في ڪلوميٽر² ! جي ڊي پي (ارب يورو)<br/>{{Smaller|(2022ع يوروسٽيٽ)}} ! في ماڻهو<br/>جي ڊي پي |- | [[برگن لينڊ]] || [[آئزن شٽاٽ]] |style="text-align:right"| 3,965 ||style="text-align:right"| 301,790 || style="text-align:right" | 76.1 || style="text-align:right" | 10.454||style="text-align:right"| 34,900 |- | [[ڪارِنٿيا]] || [[ڪلاگن فرٽ]] |style="text-align:right"| 9,536 ||style="text-align:right"| 570,095 || style="text-align:right" | 59.7 || style="text-align:right" | 24.755||style="text-align:right"| 43,600 |- | [[هيٺيون آسٽريا]] || [[سانڪٽ پولٽن]] |style="text-align:right"| 19,178 ||style="text-align:right"| 1,727,514 || style="text-align:right" | 90.05 || style="text-align:right" | 71.757||style="text-align:right"| 41,900 |- | [[سالزبرگ (رياست)|سالزبرگ]] || [[سالزبرگ]] |style="text-align:right"| 7,154 ||style="text-align:right"| 572,846 || style="text-align:right" | 80.08 || style="text-align:right" | 33.330||style="text-align:right"| 58,900 |- | [[اسٽيريا]] || [[گراٽس]] |style="text-align:right"| 16,401 ||style="text-align:right"| 1,271,716 || style="text-align:right" | 77.5 || style="text-align:right" | 56.152||style="text-align:right"| 44,600 |- | [[ٽيرول (رياست)|ٽيرول]] || [[اِنسبرڪ]] |style="text-align:right"| 12,648 ||style="text-align:right;"| 777,660 || style="text-align:right" | 61.4 || style="text-align:right" | 39.328||style="text-align:right"| 51,200 |- | [[مٿيون آسٽريا]] || [[لنٽس]] |style="text-align:right"| 11,982 ||style="text-align:right;"| 1,535,519 || style="text-align:right" | 128.1 || style="text-align:right" | 76.780||style="text-align:right"| 50,700 |- |colspan=2| [[ويانا]] |style="text-align:right"| 415 ||style="text-align:right;"| 2,028,289 || style="text-align:right" | 4,887 || style="text-align:right" | 110.992||style="text-align:right"| 56,600 |- | [[فورآرلبرگ]] || [[بريگينٽس]] |style="text-align:right"| 2,601 ||style="text-align:right;"| 411,784 || style="text-align:right" | 158.3 || style="text-align:right" | 23.588||style="text-align:right"| 58,300 |- |colspan=7 |<ref>{{Cite web|title=Eurostat – Data Explorer|url=http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/submitViewTableAction.do|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006122431/http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/submitViewTableAction.do|archive-date=6 October 2014|access-date=19 October 2011}}</ref><ref>{{Cite web|title=Statistik Austria – Bevölkerung zu Jahresbeginn 2002–2017 nach Gemeinden (Gebietsstand 1.1.2017)|url=http://www.statistik.at/wcm/idc/idcplg?IdcService=GET_FILE&dID=354032&dDocName=080904|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180322204818/http://www.statistik.at/wcm/idc/idcplg?IdcService=GET_FILE&dID=354032&dDocName=080904|archive-date=22 March 2018|access-date=9 July 2018}}</ref> |} ==انتظامي ورهاست== آسٽريا 9 رياستن تي مشتمل ھڪ وفاقي رياست آھي. جنهن کي [[جرمن ٻولي]] ۾ "بندسلينا" (Bundesländer) چوندا آهن. اھي رياستون وري ضلعن، "بزائرڪ" (Bezirke) ۽ قانون ذريعي قرار ڏنل شھرن "اسٽيچيوسٽاٽ" (<small>{{Lang|de|[[Statutarstadt|Statutarstädte]]}}</small>) ۾ ورھايل آھن. ضلعا وري ميونسپلٽين "جيمنڊن" <small>({{Lang|de|Gemeinden}})</small> ۾ ورھايل آھن. قانون ذريعي قرار ڏنل شھر ساڳي وقت ميونسپلٽين ۽ ضلعن جو درجو رکڻ ٿا. صرف [[ويانا]] شھر ھڪ منفرد حيثيت رکي ٿو هن ڪري ته اھو ساڳي وقت رياست پڻ آھي. رياستون انتظامي اختيارن کان علاوه مخصوص معاملن ۾ قانون سازي جو اختيار پڻ رکن ٿيون جن ۾ ثقافتي، سماجي ڀلائي، فطرتي تحفظ، شڪار ۽ عمارت سازي وغيره شامل آهن. {| class="sortable wikitable" style="text-align:right; font-size:100%" |- style="font-size:100%; text-align:right" ! <small>*رياست*</small> ! <small>*گادي*جو*هنڌ*</small> ! <small>'''پکيڙ'''</small> <small>'''_چورس ^{ڪلوميٽر}'''</small> ! <small>آبادي</small> <small>(2017)</small> ! <small>گھاٽائي/چورس ڪلوميٽر</small> ! <small>GDP (يورو)</small><small>(2012)</small> ! <small>GDP<br />في ڪس</small> |- | '''[[برجنلينڊ]]'''|| [[آئزن اسٽڊٽ|'''آئزن اسٽڊٽ''']] |style="text-align:right"| <small>'''3,965'''</small>|| style="text-align:right" | <small>'''291,942'''</small>|| style="text-align:right" | 73.6 ||style="text-align:right"| <small>'''7.311'''</small> ارب || style="text-align:right" | <small>'''25,600'''</small> |- | [[ڪرينٿيا (رياست)|'''ڪرينٿيا''']] || [[ڪليگنفرٽ]] |style="text-align:right"| 9,536 ||style="text-align:right"| <small>'''561,077'''</small>|| style="text-align:right" | 58.8 ||style="text-align:right"| 17.62 ارب ||style="text-align:right"| <small>'''31,700'''</small> |- | [[لوئر آسٽريا|'''لوئر''' '''آسٽريا''']] || [[سنڪٽ پولٽن]] |style="text-align:right"| <small>'''19,178'''</small>|| style="text-align:right" | <small>'''1,665,753'''</small>|| style="text-align:right" | 86.9 ||style="text-align:right"| <small>'''49.75'''</small> ارب || style="text-align:right" | <small>'''30,800'''</small> |- | [[سلزبرگ (رياست)|'''سلزبرگ''']] || [[سلزبرگ]] |style="text-align:right"| 7,154 ||style="text-align:right"| 549,263 ||style="text-align:right"| 76.8 ||style="text-align:right"| 23.585 ارب ||style="text-align:right"| <small>'''44,500'''</small> |- | '''[[اسٽيريا]]'''|| [[گراتس]] |style="text-align:right"| <small>'''16,401'''</small>|| style="text-align:right" | <small>'''1,237,298'''</small>|| style="text-align:right" | 75.4 ||style="text-align:right"| <small>'''40.7'''</small> ارب || style="text-align:right" | <small>'''33,600'''</small> |- | [[ٽرول (رياست)|'''ٽرول''']] || [[انسبروڪ]] |style="text-align:right"| <small>'''12,648'''</small>|| style="text-align:right;" | 746,153 ||style="text-align:right"| 59.0 ||style="text-align:right"| <small>'''28.05'''</small> ارب || style="text-align:right" | <small>'''39,400'''</small> |- | [[اپر آسٽريا|'''اپر آسٽريا''']] || [[لنز]] |style="text-align:right"| <small>'''11,982'''</small>|| style="text-align:right;" | <small>'''1,465,045'''</small>|| style="text-align:right" | 122.3 ||style="text-align:right"| <small>'''53.86'''</small> ارب || style="text-align:right" | <small>'''38,000'''</small> |- |colspan=2| '''[[ويانا]]''' |style="text-align:right"| 415 ||style="text-align:right;"| <small>'''1,867,582'''</small>|| style="text-align:right" | 4,500 ||style="text-align:right"| <small>'''81.77'''</small> ارب |- | '''[[وورارلبرگ]]'''|| [[بريگنز]] |style="text-align:right"| <small>'''2,601'''</small>|| style="text-align:right;" | 388,752 ||style="text-align:right"| 149.5 ||style="text-align:right"| <small>'''23.59 ارب'''</small>|| style="text-align:right" | <small>'''58,300'''</small> |- |colspan=7 |<ref>{{Cite web|title=Eurostat – Data Explorer|url=http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/submitViewTableAction.do|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006122431/http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/submitViewTableAction.do|archive-date=6 October 2014|access-date=19 October 2011}}</ref><ref>{{Cite web|title=Statistik Austria – Bevölkerung zu Jahresbeginn 2002–2017 nach Gemeinden (Gebietsstand 1.1.2017)|url=http://www.statistik.at/wcm/idc/idcplg?IdcService=GET_FILE&dID=354032&dDocName=080904|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180322204818/http://www.statistik.at/wcm/idc/idcplg?IdcService=GET_FILE&dID=354032&dDocName=080904|archive-date=22 March 2018|access-date=9 July 2018}}</ref> |} == معيشت == [[File:13-08-30-wien-by-RalfR-123.jpg|thumb|[[ويانا بين الاقوامي مرڪز]] [[گڏيل قومن]] جي آفس سميت ۽ ڊي سي ٽاورز جو ٽاور-1]] آسٽريا دنيا جي ملڪن جي ناليوار جي ڊي پي جي شرح مطابق تمام مٿاھين شرح وارن ملڪن ۾ شامل آهي.<ref name=autogenerated1>{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2012/01/weodata/weorept.aspx?sy=2009&ey=2012&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=122&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a=&pr.x=37&pr.y=14|title=Austria|publisher=International Monetary Fund|accessdate=17 April 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121125152140/http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2012/01/weodata/weorept.aspx?sy=2009&ey=2012&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=122&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a=&pr.x=37&pr.y=14|archive-date=25 November 2012|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> ان جي [[معيشت]] تمام وڏي پيماني تي صنعتي ۽ تمام ترقي يافته سوشل مارڪيٽ واري آهي. 1980ع جي ڏھاڪي تائين وڏي صنعت کي سرڪاري بڻايو ويو پر بعد ۾ نجڪاري ذريعي سرڪاري صنعتي يونٽن ۾ ڪمي آئي. صنعت کان پوءِ [[سياحت]] ھن ملڪ جي معيشيت جو وڏو شعبو آهي. سال 2007ع ۾ بين الاقوامي سياحت جي آمدني ۾ آسٽريا دنيا ۾ نائين نمبر تي ھو. ان سال ھن ملڪ جي سياحتي آمدني 18.9 ارب ڊالر ھئي. سياحن جي تعداد واري شمار ۾ ان سال ھي ملڪ ٻارھين نمبر تي آيو. ملڪ ۾ ان سال 2 ڪروڙ 8 لک سياح گھمڻ آيا.<ref name="UNTWO">{{cite web|url=http://www.tourismroi.com/Content_Attachments/27670/File_633513750035785076.pdf |title=UNTWO World Tourism Barometer, Vol.6 No.2 |accessdate=18 November 2008 |publisher=UNTWO |date=June 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081031013714/http://www.tourismroi.com/Content_Attachments/27670/File_633513750035785076.pdf |archivedate=31 October 2008 |url-status=dead }}</ref> ملڪ جو سڀ کان وڏو واپاري شراڪت دار تاريخي طور تي [[جرمني]] رھيو آھي. [[يورپي يونين]] ۾ شامل ٿيڻ سان ھن ملڪ جا يونين جي رڪن ملڪن سان معاشي لاڳاپن ۾ ويجھڙائپ وڌڻ سان ھن ملڪ جي جرمني تي واپاري دارومدار کي گھٽايو آھي. يورپي يونين جي رڪنيت سان پرڏيھي سيڙپڪاري جو ھتي زبردست اضافو ٿيو آهي. سال 2006ع ۾ جي ڊي پي جي واڌ 3.3 سيڪڙو تائين پھتي.<ref>[http://www.oenb.at/isaweb/report.do?&lang=EN&report=7.7 Real GDP Growth – Expenditure Side] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181106193328/https://www.oenb.at/isaweb/report.do?&lang=EN&report=7.7|date=6 November 2018}}, provided by the [[Oesterreichische Nationalbank|Austrian National Bank]] {{in lang|de}} </ref> ملڪ جي درآمدن جو 67 سيڪڙو يورپي يونين جي رڪن ملڪن مان آھي<ref>{{cite web|title=OEC – Austria (AUT) Exports, Imports, and Trade Partners|url=http://atlas.media.mit.edu/en/profile/country/aut/|website=atlas.media.mit.edu|accessdate=12 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160313121243/http://atlas.media.mit.edu/en/profile/country/aut/|archive-date=13 March 2016|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> [[File:BlueEurozone.svg|thumb|left|آسٽريا يوروزون (تيز نيري رنگ سان ڏيکاريل) واري مالياتي يونين م شامل آھي ۽ يورپي يونين جي سنگل مارڪيٽ جو حصو آهي]] آسٽريا جي مکيه [[زرعي پيداوار]] ۾ [[پٽاٽا]]، [[جوئر]]، [[چقندر]]، [[مڪئي]]، [[ڪڻڪ]]، [[ڪپهه]] ۽ [[انگور]] شامل آهن. مکيه [[صنعت|صنعتن]] ۾ [[فولاد]]، [[مشينري]]، [[گاڏيون]]، [[بجلي|بجليءَ]] جو سامان، [[بصريات|آپٽيڪل]] شيشي جون شيون، [[ڪاغذ]]، [[ڪپڙو|ڪپڙي]]، [[سيمنٽ]]، [[ڪيميائي شيون|ڪيميائي شيئن]] جي صنعتون آهن ۽ مکيه [[معدنيات]] ۾ [[لوھ|لوهه]]، [[پيٽرول]]، ميگنيٽائٽ، گرينائٽ، [[قدرتي گيس]]، [[جست]]، [[ٽامو]] ۽ [[زنڪ]] آهن.<ref name = " سنڌيانا "/> ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:آسٽريا]] [[زمرو:ملڪ]] [[زمرو:وفاقي جمهوريا]] [[زمرو:يورپي ملڪ]] [[زمرو:زمين بند ملڪ]] [[زمرو:وچ يورپ جا ملڪ]] [[زمرو:يورپي اتحاد جا رڪن ملڪ]] [[زمرو:گڏيل قومن جا ڀاتي ملڪ]] [[زمرو:ملڪ ۽ علائقا جتي جرمن هڪ سرڪاري ٻولي آهي]] 5b03qtv6vfyf0qwvuocqhy8fnlw2irk 404635 404634 2026-08-18T16:28:13Z Intisar Ali 8681 404635 wikitext text/x-wiki {{Short description|وچ يورپ جو ملڪ}} {{Redirect|آسٽريا|ملڪ جي نالي جي تاريخ|آسٽريا جو نالو|ٻيا استعمال|آسٽريا (سلجهائپ)|and|آسٽريا (سلجهائپ)}} {{Distinguish|آسٽريليا|آسٽورياس|آسٽراسيا|آسٽريليشيا}} {{Pp-move}} {{Infobox country | conventional_long_name = آسٽريا جي جمهوريه | common_name = آسٽريا | native_name = {{lang|de-AT|Republik Österreich}} | image_flag = Flag of Austria.svg | image_coat = Austria Bundesadler.svg | national_anthem = {{lang|de-AT|[[آسٽريا جو قومي ترانو|Bundeshymne der Republik Österreich]]}}<br/>"آسٽريا جي جمهوريه جو قومي ترانو"{{parabr}}[[File:Land der Berge Land am Strome instrumental.ogg|center]] | image_map = {{Switcher|[[File:EU-Austria (orthographic projection).svg|upright=1.15|frameless]]|دنيا جي گولي تي ڏيکاريو|[[File:EU-Austria.svg|upright=1.15|frameless]]|[[يورپي يونين]] جو نقشو ڏيکاريو|default=1}} | capital = [[ويانا]] | coordinates = {{Coord|48|12|N|16|21|E|type:city(2,000,000)_region:AT-9}} | largest_city = capital | languages_type = سرڪاري ٻولي | languages = [[آسٽريائي جرمن|جرمن]]{{Efn|[[آسٽريا جو وفاقي آئيني قانون|1920ع واري آسٽريائي آئين]] جي آرٽيڪل 8 جي بنياد تي}}{{Efn|[[برگنلينڊ ڪروشيائي]]، [[چيڪ ٻولي|چيڪ]]، [[هنگري ٻولي|هنگري]]، [[روماني ٻولي|روماني]]، [[سلوواڪ ٻولي|سلوواڪ]] ۽ [[سلوويني ٻولي|سلوويني]] کي [[يورپي منشور براءِ علائقائي يا اقليتي ٻوليون]] تحت سرڪاري طور تسليم ڪيو ويو آهي.}} | languages2 = {{hlist|[[هنگري ٻولي|هنگري]]|[[سلوويني ٻولي|سلوويني]]|[[برگنلينڊ ڪروشيائي]]<ref name="demokratiewebstatt.at" /><ref name="Regional Languages of Austria" />}} | languages2_type = سرڪاري [[علائقائي ٻوليون]] | ethnic_groups = {{Unbulleted list | 72.2% [[آسٽريائي ماڻهو|آسٽريائي]] | 27.8% [[آسٽريا جي آبادي#نسلي گروهه|ٻيا]] }} | ethnic_groups_year = 2024 | ethnic_groups_ref = <ref>{{cite web |title=Migration and Integration 2025 |url=https://www.statistik.at/fileadmin/announcement/2025/07/20250716MigrationIntegration2025EN.pdf |website=Statistics Austria |publisher=Statistik Austria |date=16 July 2025 |access-date=10 August 2025 |language=en}}</ref> | religion_year = 2021 | religion_ref = <ref name="statistik.at">{{Cite web|title=Religionsbekenntnis – STATISTIK AUSTRIA – die Informationsmanager|url=https://www.statistik.at/statistiken/bevoelkerung-und-soziales/bevoelkerung/weiterfuehrende-bevoelkerungsstatistiken/religionsbekenntnis|access-date=9 August 2022|archive-date=30 September 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220930022008/https://www.statistik.at/statistiken/bevoelkerung-und-soziales/bevoelkerung/weiterfuehrende-bevoelkerungsstatistiken/religionsbekenntnis|url-status=live}}</ref> | religion = {{Ublist |item_style=white-space:nowrap; | {{Tree list}} * 68.2% [[عيسائيت]] ** 55.2% [[آسٽريا ۾ ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ ازم]] ** 4.9% [[آسٽريا ۾ مشرقي آرٿوڊوڪسي|آرٿوڊوڪسي]] ** 3.8% [[پروٽيسٽنٽ ازم]] ** 4.3% [[عيسائي فرقو|ٻيا عيسائي]] {{Tree list/end}} |22.4% [[لامذهبيت|ڪو مذهب نه]] |8.3% [[آسٽريا ۾ اسلام|اسلام]] |1.1% [[آسٽريا ۾ مذهب|ٻيا]] }} | demonym = [[آسٽريائي ماڻهو|آسٽريائي]] | government_type = وفاقي [[نيم صدارتي جمهوريه]]<ref>{{Cite web|date=22 September 2022|title=Hofburg-Wahl: 'Österreich ist ein sehr ungewöhnlicher Fall'|url=https://diepresse.com/6193038|access-date=22 September 2022|language=de-AT|archive-date=3 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221003104650/https://www.diepresse.com/6193038/hofburg-wahl-oesterreich-ist-ein-sehr-ungewoehnlicher-fall|url-status=live}}</ref>{{efn|name=system|آسٽريا جي جمهوريه پنهنجي [[آسٽريا جو آئين|آئين]] مطابق قانوني طور هڪ نيم صدارتي جمهوريه آهي؛<ref name="u009">{{cite journal|last=Shugart|first=Matthew Søberg|title=Semi-Presidential Systems: Dual Executive And Mixed Authority Patterns|journal=French Politics|volume=3|issue=3|date=2005|issn=1476-3419|doi=10.1057/palgrave.fp.8200087|doi-access=free|pages=323–351|url=https://link.springer.com/content/pdf/10.1057/palgrave.fp.8200087.pdf|access-date=2024-12-16}}</ref> پر عملي طور آئيني روايتن سبب اها وڌيڪ [[پارلياماني جمهوريه]] وانگر ڪم ڪري ٿي.<ref name="y589">{{cite book|last=Müller|first=Wolfgang C.|title=Semi-Presidentialism in Europe|chapter=Austria|publisher=Oxford University PressOxford|date=1999-09-02|isbn=978-0-19-829386-6|doi=10.1093/0198293860.003.0002|pages=22–47}}</ref>}} | leader_title1 = [[آسٽريا جو صدر|صدر]] | leader_name1 = [[اليگزينڊر فان ڊير بيلن]] | leader_title2 = [[آسٽريا جو چانسلر|چانسلر]] | leader_name2 = [[ڪرسچين اسٽوڪر]] | legislature = [[آسٽريا جي پارليامينٽ|پارليامينٽ]] | upper_house = [[وفاقي ڪائونسل (آسٽريا)|وفاقي ڪائونسل]] | lower_house = [[نيشنل ڪائونسل (آسٽريا)|نيشنل ڪائونسل]] | sovereignty_type = [[آسٽريا جي تاريخ|قيام]] | established_event1 = [[آسٽريا جي مارگريويئيٽ|مارگريويئيٽ]] | established_date1 = {{circa}} 960 | established_event2 = [[آسٽريا جو نالو|نالي جو قديم ترين ذڪر]] | established_date2 = 1 نومبر 996 | established_event3 = [[آسٽريا جي ڊچي|ڊچي]] | established_date3 = 17 سيپٽمبر 1156 | established_event4 = [[آسٽريا جي آرچڊچي|آرچڊچي]] | established_date4 = 6 جنوري 1453 | established_event5 = [[آسٽريائي سرڪل|شاهي سرڪل]] | established_date5 = 1512 | established_event6 = [[آسٽريائي سلطنت|سلطنت]] | established_date6 = 11 آگسٽ 1804 | established_event7 = [[آسٽريا-هنگري]] | established_date7 = 30 مارچ 1867 | established_event8 = [[پهرين آسٽريائي جمهوريه|پهرين جمهوريه]] | established_date8 = 10 سيپٽمبر 1919 | established_event9 = [[آسٽريا جي وفاقي رياست|وفاقي رياست]] | established_date9 = 1 مئي 1934 | established_event10 = [[آنشلوس]] | established_date10 = 13 مارچ 1938 | established_event11 = [[آسٽريا جي تاريخ#ٻي جمهوريه (1945ع کان)|ٻي جمهوريه]] | established_date11 = 27 اپريل 1945 | established_event12 = [[آسٽريائي رياستي معاهدو|رياستي معاهدو]] | established_date12 = 27 جولاءِ 1955 | area_km2 = 83879<ref>{{cite web|title=Austria EN|url=https://migrants-refugees.va/wp-content/uploads/2021/03/2020-CP-Austria-EN.pdf|website=Migrants Refugees|publisher=The Vatican|date=April 2020|access-date=12 January 2024|archive-date=13 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240113014627/https://migrants-refugees.va/wp-content/uploads/2021/03/2020-CP-Austria-EN.pdf|url-status=live}}</ref> | area_rank = 113هون | area_sq_mi = | percent_water = 0.84 (2015)<ref>{{Cite web|title=Surface water and surface water change|url=https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER|access-date=11 October 2020|publisher=[[اقتصادي سهڪار ۽ ترقي جي تنظيم]]|archive-date=24 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210324133453/https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER|url-status=live}}</ref> | population_estimate = {{IncreaseNeutral}} 9,219,113<ref name="statistik-population" /> | population_estimate_year = 2026 | population_estimate_rank = 97هون | population_density_km2 = 109.9 | population_density_sq_mi = 284.6 | population_density_rank = 108هون | GDP_PPP = {{increase}} $721.033 billion<ref name="IMFWEO.AT">{{cite web |url=https://data.imf.org/en/Data-Explorer?datasetUrn=IMF.RES:WEO(9.0.0) |title=World Economic Outlook Database (April 2026 Edition) |publisher=[[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] |website=www.imf.org |date=14 April 2026 |access-date=19 April 2026}}</ref> | GDP_PPP_year = 2026 | GDP_PPP_rank = 45هون | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $78,334<ref name="IMFWEO.AT" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 18هون | GDP_nominal = {{increase}} $623.719 billion<ref name="IMFWEO.AT"/> | GDP_nominal_year = 2026 | GDP_nominal_rank = 28هون | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $67,761<ref name="IMFWEO.AT" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 13هون | Gini = 28.4 | Gini_year = 2024 | Gini_change = increase | Gini_ref = <ref name="eurogini">{{Cite web|title=Gini coefficient of equivalised disposable income – EU-SILC survey|url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tessi190/default/table?lang=en|access-date=2026-04-09|publisher=[[يورو اسٽيٽ]]|url-status=live}}</ref> | HDI = 0.930 | HDI_rank = 22هون | HDI_year = 2023 | HDI_change = increase | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{Cite web |date=6 May 2025 |title=Human Development Report 2025 |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250506051232/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf |archive-date=6 May 2025 |access-date=6 May 2025 |publisher=[[گڏيل قومن جو ترقياتي پروگرام]]}}</ref> | currency = [[يورو]] ([[يورو جو نشان|€]]) | currency_code = EUR | time_zone = [[وچ يورپي وقت|سي اي ٽي]] | utc_offset = +1 | utc_offset_DST = +2 | time_zone_DST = [[وچ يورپي اونهاري جو وقت|سي اي ايس ٽي]] | date_format = dd.mm.yyyy | calling_code = [[آسٽريا جا ٽيليفون نمبر|+43]] | cctld = [[.at]] }} '''آسٽريا'''،{{efn|اچار: {{IPAc-en|audio=en-us-Austria.ogg|ˈ|ɒ|s|t|r|i|ə}} {{respell|OST|ree|ə}} يا {{IPAc-en|ˈ|ɔː|s|t|r|i|ə}} {{respell|AW|stree|ə}}؛<ref>{{Citation|last=Roach|first=Peter|title=Cambridge English Pronouncing Dictionary|date=2011|edition=18th|place=Cambridge|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-15253-2}}</ref> {{Langx|de-AT|Österreich}} {{IPA|de-AT|ˈøːstɐraɪç||De-Österreich2.ogg}}؛ {{langx|bar|Östareich}}؛ {{langx|gsw|Öschtreich}} يا {{Lang|gsw|Eschtrych}}.}}، رسمي نالي '''آسٽريا جي جمهوريه'''،{{Efn|{{Langx|de-AT|Republik Österreich|links=no}} {{IPA|de-AT|repuˈbliːk ˈøːstɐraɪç||Republik Österreich.ogg}}.}} [[وچ يورپ]] ۾ واقع هڪ [[سامونڊي ڪناري کان محروم ملڪ]] آهي، جيڪو [[اوڀر الپس]] ۾ واقع آهي.<ref name="formal name">{{Cite web|title=Austria|url=http://unstats.un.org/unsd/geoinfo/geonames|access-date=4 January 2023|website=UNGEGN World Geographical Names|publisher=United Nations Group of Experts on Geographical Names|location=New York, NY|archive-date=7 January 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230107010908/http://unstats.un.org/unsd/geoinfo/geonames/|url-status=live}}</ref> اهو نَوَ [[آسٽريا جون وفاقي رياستون|وفاقي رياستن]] تي ٻڌل هڪ [[وفاق]] آهي، جن مان گاديءَ وارو شهر [[ويانا]] ملڪ جو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهر ۽ رياست آهي. آسٽريا جي اتر-اولهه ۾ [[جرمني]]، اتر ۾ [[چيڪ جمهوريه]]، اتر-اوڀر ۾ [[سلوواڪيا]]، اوڀر ۾ [[هنگري]]، ڏکڻ ۾ [[سلووينيا]] ۽ [[اٽلي]]، جڏهن تہ اولهه ۾ [[سوئٽزرلينڊ]] ۽ [[ليختنشتائن]] واقع آهن. ملڪ جي ايراضي {{Convert|83879|km2|sqmi|0|abbr=on}} آهي ۽ ان جي آبادي لڳ ڀڳ 9.2 ملين آهي.<ref name="statistik-population">{{Cite web|date=2026-04-09|title=Population by Year-/Quarter-beginning|url=https://www.statistik.at/en/statistics/population-and-society/population/population-stock/population-at-beginning-of-year/quarter|url-status=live|access-date=2026-04-09}}</ref> موجوده آسٽريا وارو علائقو گهٽ ۾ گهٽ [[قديم پٿر وارو دور|قديم پٿر واري دور]] کان آباد رهيو آهي. لڳ ڀڳ 400 ق.م. ڌاري هتي [[سيلٽ ماڻهو|سيلٽ]] آباد هئا، ۽ پهرين صدي ق.م. جي آخر ۾ هي علائقو [[رومي سلطنت]] ۾ شامل ڪيو ويو. علائقي ۾ [[عيسائيت اختيار ڪرڻ|عيسائيت جي پکڙجڻ]] چوٿين ۽ پنجين صديءَ ۾، [[اولهه رومي سلطنت]] جي آخري دور دوران شروع ٿي، جنهن کان پوءِ [[قومَن جي لڏپلاڻ وارو دور|قومَن جي لڏپلاڻ واري دور]] ۾ ڪيترائي [[جرمنڪ قبيلا]] هتي اچي آباد ٿيا.<ref>{{Cite web|title=Austria's History|url=https://www.austria.info/en/service-and-facts/about-austria/history|access-date=2024-06-08|website=austria.info|language=en}}</ref> آسٽريا هڪ رياست طور پهرين هزار سال جي پڇاڙيءَ ۾ [[پينونيا جي مارچ|اوڀر مارچ]] ۽ [[هنگري مارچ]] جي باقيات مان وجود ۾ آيو. شروعات ۾ اهو [[پاڪ رومي سلطنت]] جي سرحدي [[آسٽريا جي مارگريويئيٽ|مارگريويئيٽ]] هو، پوءِ 1156ع ۾ [[آسٽريا جي ڊچي|ڊچي]] بڻيو ۽ 1453ع ۾ [[آسٽريا جي آرچڊچي|آرچڊچي]] جو درجو حاصل ڪيائين. تيرهين صديءَ جي پڇاڙيءَ کان [[هيبسبرگ بادشاهت]] جو مرڪزي علائقو هجڻ سبب آسٽريا صدين تائين وچ يورپ جي وڏين شاهي طاقتن مان هڪ رهيو، ۽ سورهين صديءَ کان [[ويانا]] [[پاڪ رومي سلطنت]] جي انتظامي گاديءَ طور پڻ ڪم ڪندو رهيو.<ref>{{Cite news|date=2012-03-16|title=Austria country profile|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-17405422|access-date=2024-06-08|publisher=BBC News|language=en-GB}}</ref> [[پاڪ رومي سلطنت جو خاتمو|پاڪ رومي سلطنت]] 1806ع ۾ ختم ٿي، جنهن کان ٻه سال اڳ آسٽريا پنهنجي [[آسٽريائي سلطنت]] قائم ڪري چڪو هو. اها سلطنت هڪ [[وڏي طاقت]] ۽ يورپ جي سڀ کان وڏين رياستن مان هڪ بڻجي وئي. 1860ع واري ڏهاڪي ۾ جنگين ۾ شڪست ۽ علائقن جي نقصان کان پوءِ 1867ع واري [[آسٽرو-هنگري ٺاهه 1867ع|آسٽرو-هنگري ٺاهه]] جي نتيجي ۾ [[آسٽريا-هنگري]] قائم ٿيو.<ref>{{Cite web|title=Österreich-Ungarn|url=https://www.geschichtewiki.wien.gv.at/%C3%96sterreich-Ungarn|access-date=2024-06-08|website=geschichtewiki.wien.gv.at}}</ref> 1914ع ۾ [[آرچڊيوڪ فرانز فرڊيننڊ جو قتل|آرچڊيوڪ فرانز فرڊيننڊ جي قتل]] کان پوءِ شهنشاهه [[فرانز جوزف پهريون]] [[سربيا جي بادشاهت]] خلاف جنگ جو اعلان ڪيو، جيڪا تيزيءَ سان [[پهرين عالمي جنگ]] ۾ تبديل ٿي وئي. سلطنت جي شڪست ۽ خاتمي کان پوءِ 1918ع ۾ [[جرمن-آسٽريا جي جمهوريه]] ۽ 1919ع ۾ [[پهرين آسٽريائي جمهوريه]] قائم ٿي. [[جنگين جي وچ وارو دور|جنگين جي وچ واري دور]] ۾ پارلياماني نظام خلاف وڌندڙ لاڙ 1934ع ۾ [[آسٽريائي گهرو ويڙهه]] ۽ [[اينگلبرٽ ڊولفُس]] جي قيادت هيٺ [[آسٽريا جي وفاقي رياست|آسٽروفاشسٽ آمريت]] جي قيام تائين پهتو. [[ٻي عالمي جنگ]] شروع ٿيڻ کان هڪ سال اڳ، آسٽريا [[ايڊولف هٽلر]] جي اڳواڻي هيٺ [[نازي جرمني]] ۾ [[آنشلوس|ضم]] ڪيو ويو ۽ جرمني جي هڪ ذيلي انتظامي حصي ۾ تبديل ٿي ويو. 1945ع ۾ [[ويانا مهم|آزاديءَ]] کان پوءِ ۽ ڏهن سالن جي [[اتحادي قبضي هيٺ آسٽريا|اتحادي قبضي]] کان پوءِ ملڪ [[آسٽريائي رياستي معاهدو|رياستي معاهدي]] وسيلي ٻيهر مڪمل خودمختياري حاصل ڪئي ۽ 1955ع ۾ [[آسٽريا جي مستقل غيرجانبداري|مستقل غيرجانبداري]] جو اعلان ڪيو. آسٽريا هڪ [[نيم صدارتي نظام|نيم صدارتي]]{{efn|name=system}} نمائنده جمهوريت آهي، جنهن ۾ عوام جي چونڊيل [[آسٽريا جو صدر|صدر]] رياست جو سربراهه، جڏهن تہ [[آسٽريا جو چانسلر|چانسلر]] حڪومت جو سربراهه ۽ اعليٰ انتظامي عملدار هوندو آهي. آسٽريا في فرد نامياتي [[مجموعي گهريلو پيداوار]] جي لحاظ کان دنيا ۾ 13هين نمبر تي آهي ۽ هتي زندگيءَ جو معيار بلند آهي. ملڪ 1955ع کان [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] جو ميمبر<ref>Jelavich 267</ref> ۽ 1995ع کان [[يورپي يونين]] جو رڪن آهي.<ref name="CIA">{{Cite web|date=14 May 2009|title=Austria|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/austria|access-date=31 May 2009|website=[[The World Factbook]]|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|archive-date=10 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210110074413/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/austria|url-status=dead}}</ref> ويانا ۾ [[يورپ ۾ سلامتي ۽ سهڪار جي تنظيم]] ۽ [[پيٽروليم برآمد ڪندڙ ملڪن جي تنظيم]] جا مرڪزي دفتر موجود آهن. آسٽريا [[اقتصادي سهڪار ۽ ترقي جي تنظيم]] ۽ [[انٽرپول]] جي باني ميمبرن مان پڻ هڪ آهي.<ref name="OECD">{{Cite web|title=Austria About|url=http://www.oecd.org/about/0,3347,en_33873108_33873245_1_1_1_1_1,00.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20090506022708/http://www.oecd.org/about/0%2C3347%2Cen_33873108_33873245_1_1_1_1_1%2C00.html|archive-date=6 May 2009|access-date=20 May 2009|publisher=OECD}}</ref> ملڪ 1995ع ۾ [[شينگن معاهدو]] پڻ صحيح ڪيو<ref name="Schengen">{{Cite web |date=2024 |title=World Population Prospects: The 2024 Revision. (Medium-fertility variant). |url=https://www.worldometers.info/world-population/austria-population/ |access-date= |website=U.N. Dept. of Economic and Social Affairs - Population Division}}</ref> ۽ 1999ع ۾ [[يورو]] کي پنهنجي ڪرنسي طور اختيار ڪيو.<ref>{{Cite web|title=Austria and the euro|url=https://ec.europa.eu/info/business-economy-euro/euro-area/euro/eu-countries-and-euro/austria-and-euro_en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180108064042/https://ec.europa.eu/info/business-economy-euro/euro-area/euro/eu-countries-and-euro/austria-and-euro_en|archive-date=8 January 2018|access-date=7 January 2018|website=European Commission – European Commission}}</ref> == نالي جو اشتقاق == {{Main|آسٽريا جو نالو}} آسٽريا جو مقامي نالو جرمن ٻوليءَ ۾ ''اوسٽررائخ'' (Österreich)، [[قديم اپر جرمن ٻولي|قديم اپر جرمن]] لفظ ''اوستارريخي'' (Ostarrîchi) مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ ”اوڀر وارو علائقو“، ”اوڀر واري سلطنت“ يا ”اوڀر واري بادشاهت“ ٿي سگهي ٿي. هي نالو پهريون ڀيرو 996ع جي مشهور ''اوستارريچي دستاويز'' ۾ ملي ٿو.<ref name="University of Klagenfurt">{{Cite web|title=University of Klagenfurt|url=http://wwwg.uni-klu.ac.at/spw/oenf/name2.htm|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110513121957/http://wwwg.uni-klu.ac.at/spw/oenf/name2.htm|archive-date=13 May 2011|access-date=2 October 2009}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=tfhADwAAQBAJ&pg=PT34|title=Austrian Historical Memory and National Identity|date=1997|publisher=Transaction Publishers|isbn=978-1-56000-902-3|editor-last=Bischof|editor-first=Günter|editor-link=Günter Bischof|location=New Brunswick|pages=20–21|access-date=14 June 2018|editor-last2=Pelinka|editor-first2=Anton|editor-link2=Anton Pelinka|archive-url=https://web.archive.org/web/20180614144308/https://books.google.de/books?id=tfhADwAAQBAJ&pg=PT34&lpg=PA92|archive-date=14 June 2018|url-status=live}}</ref> امڪان آهي تہ هي لفظ [[وچئين دور جي لاطيني ٻولي|وچئين دور جي لاطيني]] اصطلاح [[مارڪيا اورينٽالس (آسٽريا)|مارڪيا اورينٽالس]] (Marchia orientalis) جو مقامي، يعني باويريائي لهجي ۾ ترجمو هو. 976ع ۾ آسٽريا [[باويريا]] جي هڪ سرحدي انتظامي علائقي طور قائم ٿيو. ”آسٽريا“ لفظ جرمن نالي جي لاطيني صورت آهي، جنهن جو پهريون دستاويزي استعمال ٻارهين صديءَ ۾ ملي ٿو.<ref>{{Cite book|last=Brauneder|first=Wilhelm|title=Österreichische Verfassungsgeschichte|date=2009|publisher=Manzsche Verlags- und Universitätsbuchhandlung|isbn=978-3-214-14876-8|edition=11th|location=Vienna|page=17}}</ref> ان دور ۾ [[ڊينيوب]] درياهه جو آسٽريائي طاس، يعني موجوده [[اپر آسٽريا|اپر]] ۽ [[لوئر آسٽريا]]، [[باويريا]] جي اوڀرئين ڇيڙي تي واقع هو. ==تاريخ== === قبل از تاريخ ۽ قديم دور === [[File:2011-07-09 gasometer 28.JPG|thumb|left|[[ويلينڊورف جي وينس]]، 28,000 کان 25,000 ق.م، [[ويانا جو قدرتي تاريخ جو عجائب گھر|ويانا جي قدرتي تاريخ جي عجائب گهر]] ۾]] اهو علائقو، جيڪو هاڻي [[آسٽريا]] آهي، رومي دور کان اڳ مختلف [[ڪيلٽ]] قبيلن جي آبادڪاريءَ هيٺ هو ۽ ڇهين صدي ق.م تائين [[هالشتات ثقافت]] جو مرڪزي علائقو بڻجي چڪو هو.<ref>{{Cite web|date=2024-02-11|title=What Was the Celtic "Cult of the Head"?|url=https://www.thecollector.com/what-was-celtic-cult-head/|access-date=2024-05-07|website=TheCollector|language=en|archive-date=7 May 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240507031517/https://www.thecollector.com/what-was-celtic-cult-head/|url-status=live}}</ref> [[هالشتات]] شهر ۾ يورپ جي ڪيلٽن بابت سڀ کان قديم آثار قديمه جا ثبوت مليا آهن.<ref>{{Cite web|title=Celt {{!}} History, Institutions, & Religion {{!}} Britannica|url=https://www.britannica.com/topic/Celt-people|access-date=2024-05-07|website=Encyclopædia Britannica|language=en|archive-date=11 July 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180711204423/https://www.britannica.com/topic/Celt-people|url-status=live}}</ref> ڪيلٽن جي [[نوريڪم جي بادشاهت|نوريڪم بادشاهت]]، جنهن ۾ موجوده آسٽريا جو گهڻو حصو ۽ موجوده [[سلووينيا]] جا ڪجهه علائقا شامل هئا، 16 ق.م ۾ [[رومي سلطنت]] فتح ڪري ورتي ۽ ان کي [[رومي صوبو|رومي صوبي]] [[نوريڪم]] ۾ تبديل ڪيو ويو، جيڪو 476ع تائين قائم رهيو.<ref>{{Cite web|title=Noricum {{!}} Celtic culture, Roman province, Alps {{!}} Britannica|url=https://www.britannica.com/place/Noricum|access-date=2024-04-26|website=Encyclopædia Britannica|language=en|archive-date=25 February 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240225145226/https://www.britannica.com/place/Noricum|url-status=live}}</ref> موجوده آسٽريا جا اهي علائقا، جيڪي نوريڪم صوبي ۾ شامل نه هئا، مختلف رومي صوبن ۾ ورهايل هئا؛ [[پينونيا]] ۾ اوڀر آسٽريا جا ڪجهه حصا شامل هئا، جڏهن تہ [[رائيتيا]] ۾ موجوده [[فورآرلبرگ]] ۽ [[ٽيرول (رياست)|ٽيرول]] جا علائقا شامل هئا.<ref>{{Cite web|title=Pannonia {{!}} Roman Empire, Map, Hungary, & History {{!}} Britannica|url=https://www.britannica.com/place/Pannonia|access-date=2024-05-20|website=Encyclopædia Britannica|language=en|archive-date=15 June 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230615155813/https://www.britannica.com/place/Pannonia|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|title=Raetia {{!}} Roman Empire, Alps, Gaul {{!}} Britannica|url=https://www.britannica.com/place/Raetia|access-date=2024-05-20|website=Encyclopædia Britannica|language=en|archive-date=3 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231003000521/https://www.britannica.com/place/Raetia|url-status=live}}</ref> اوڀر آسٽريا ۾ موجوده پيٽرونيل-[[ڪارنانٽم]] هڪ اهم رومي فوجي ڇانوڻي هئي، جيڪا اڳتي هلي [[پينونيا سپيريئر]] جي نالي سان سڃاتي ويندڙ صوبي جو گاديءَ وارو شهر بڻجي وئي. ڪارنانٽم لڳ ڀڳ 400 سالن تائين اٽڪل 50,000 ماڻهن جو گهر رهيو.<ref name="Carnuntum Tourism">{{Cite web|title=Rome's metropolis on the Danube awakens to new life|url=http://www.carnuntum.co.at/content-en/tales-from-carnuntum|archive-url=https://web.archive.org/web/20100116125751/http://www.carnuntum.co.at/content-en/tales-from-carnuntum|archive-date=16 January 2010|access-date=20 February 2010|website=Archäologischer Park Carnuntum|publisher=Archäologische Kulturpark Niederösterreich Betriebsgesellschaft m.b.H.}}</ref> [[File:Roman Empire 125.png|thumb|[[هيڊرين]] جي حڪمرانيءَ (117–138ع) دوران [[رومي سلطنت]]؛ [[شاهي صوبو|شاهي صوبي]] '''[[نوريڪم]]''' ۾ موجوده آسٽريا جو گهڻو حصو شامل هو، جڏهن تہ '''[[رائيتيا]]''' ۽ '''[[پينونيا سپيريئر]]''' ترتيبوار موجوده آسٽريا جي اولهندي ۽ اوڀرندي حصن تي پکڙيل هئا]] === وچيون دور === [[رومي سلطنت جي زوال]] کان پوءِ هن علائقي تي سڀ کان پهرين جرمن نسل جي [[روگي]] قبيلي حملو ڪيو، جنهن هن خطي کي پنهنجي علائقي ”[[روگيلينڊ]]“ جو حصو بڻايو.<ref>{{Cite web|last=Kessler|first=P. L.|title=Kingdoms of the Germanic Tribes – Rugii (Rugians)|url=https://www.historyfiles.co.uk/KingListsEurope/BarbarianRugii.htm|access-date=2024-04-26|website=The History Files|language=en}}</ref> 487ع ۾ موجوده آسٽريا جو گهڻو حصو [[اوڊواڪر]] فتح ڪيو، جيڪو [[وحشي بادشاهتون|وحشي نسل]] سان تعلق رکندڙ سپاهي ۽ سياستدان هو؛ هن موجوده آسٽريا جي اڪثر علائقي کي پنهنجي [[اٽلي جي بادشاهت (476–493)|اٽلي جي بادشاهت]] ۾ شامل ڪيو. 493ع تائين هي علائقو جرمن نسل جي [[اوستروگوٿ]] قبيلن فتح ڪري ورتو، جن پنهنجي [[اوستروگوٿڪ بادشاهت]] قائم ڪئي.<ref>{{Cite web|title=Ostrogoth {{!}} Italy, Roman Empire, Arianism {{!}} Britannica|url=https://www.britannica.com/topic/Ostrogoth|access-date=2024-04-26|website=Encyclopædia Britannica|language=en|archive-date=25 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190425120017/https://www.britannica.com/topic/Ostrogoth|url-status=live}}</ref> اوستروگوٿڪ بادشاهت جي زوال کان پوءِ هن علائقي ۾ [[اليماني]]، [[بايوواري]]، [[سلاو]] ۽ [[پينونيائي آوار]] اچي آباد ٿيا يا هن علائقي تي قبضو ڪيائون.<ref name="johnson 19"/><ref>{{Cite web|title=Mittelalter|url=https://oesterreich.com/de/staat/geschichte/mittelalter|access-date=2024-04-26|website=oesterreich.com|archive-date=26 April 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240426204729/https://oesterreich.com/de/staat/geschichte/mittelalter|url-status=live}}</ref> [[فرينڪ]] بادشاهه [[شارليمين]] 788ع ۾ هن علائقي کي فتح ڪيو، آبادڪاريءَ جي حوصلا افزائي ڪئي ۽ [[عيسائيت]] کي هٿي ڏني.<ref name="johnson 19">Johnson 19</ref> [[اوڀر فرينڪيا]] جي حصي طور اهي مرڪزي علائقا، جيڪي هاڻي آسٽريا تي مشتمل آهن، [[بابنبرگ خاندان]] جي حوالي ڪيا ويا. هي علائقو ''[[آسٽريا جو مارچ|مارچيا اورينٽالس]]'' جي نالي سان سڃاتو ويندو هو ۽ 976ع ۾ [[ليوپولڊ پهريون، آسٽريا جو مارگريو|ليوپولڊ پهرئين]] کي ڏنو ويو.<ref name="johnson 20">Johnson 20–21</ref> آسٽريا جي نالي جو پهريون دستاويزي ذڪر 996ع جو آهي، جنهن ۾ اهو نالو ''[[اوستاريچي]]'' لکيل آهي ۽ ان مان بابنبرگ مارچ جو علائقو مراد ورتو ويو هو.<ref name="johnson 20"/> 1156ع ۾ ''[[پريويليگيئم مائنس]]'' ذريعي آسٽريا کي [[ڊچي]] جو درجو ڏنو ويو. 1192ع ۾ بابنبرگ خاندان [[اسٽيريا جي ڊچي|اسٽيريا جي ڊچي]] پڻ حاصل ڪئي. 1246ع ۾ [[فريڊرڪ ٻيون، آسٽريا جو ڊيوڪ|فريڊرڪ ٻئي]] جي وفات سان بابنبرگ خاندان جي حڪمرانيءَ جو سلسلو ختم ٿي ويو.<ref name="johnson 21">Johnson 21</ref> ان کان پوءِ [[بوهيميا جو اوٽوڪر ٻيون|بوهيميا جي اوٽوڪر ٻئي]] عملي طور آسٽريا، اسٽيريا ۽ [[ڪارينٿيا جي ڊچي|ڪارينٿيا جي ڊچين]] تي قبضو ڪري ورتو.<ref name="johnson 21"/> سندس حڪمراني 1278ع ۾ [[ڊورنڪروٽ]] وٽ [[جرمني جو روڊولف پهريون|جرمني جي روڊولف پهرئين]] هٿان شڪست کان پوءِ ختم ٿي وئي.<ref>Lonnie Johnson 23</ref> ان کان پوءِ [[پهرين مهاڀاري جنگ]] تائين آسٽريا جي تاريخ وڏي حد تائين ان جي حڪمران خاندان، [[هابسبرگ خاندان|هابسبرگن]]، جي تاريخ سان ڳنڍيل رهي. [[File:HRR 14Jh.jpg|thumb|[[پاڪ رومي سلطنت]] ۾ 14هين صديءَ دوران هابسبرگ (نارنگي)، لگزمبرگ (واڱڻائي) ۽ ويٽلسباخ (سائو) خاندانن جا علائقا]] 14هين ۽ 15هين صدين دوران [[هابسبرگ بادشاهت|هابسبرگن]] آسٽريا جي ڊچي جي ڀرپاسي وارن ٻين صوبن کي پنهنجي قبضي هيٺ آڻڻ شروع ڪيو. 1438ع ۾ آسٽريا جي ڊيوڪ [[آسٽريا جو البرٽ پنجون|البرٽ پنجين]] کي پنهنجي سهري، شهنشاهه [[سگسمنڊ، پاڪ رومي شهنشاهه|سگسمنڊ]] جو جانشين چونڊيو ويو. جيتوڻيڪ البرٽ پاڻ رڳو هڪ سال حڪمران رهيو، پر ان کان پوءِ فقط هڪ استثنا کي ڇڏي، [[پاڪ رومي سلطنت]] جا سمورا شهنشاهه هابسبرگ خاندان سان تعلق رکندا هئا. هابسبرگن پنهنجي موروثي علائقن کان پري به نوان علائقا حاصل ڪرڻ شروع ڪيا. 1477ع ۾ شهنشاهه [[فريڊرڪ ٽيون، پاڪ رومي شهنشاهه|فريڊرڪ ٽئين]] جي اڪيلي پٽ آرچڊيوڪ [[ميڪسميلين پهريون، پاڪ رومي شهنشاهه|ميڪسميلين]]، [[برگنڊي جي ڪائونٽي|برگنڊي]] جي وارثياڻي ماريا سان شادي ڪئي، جنهن جي نتيجي ۾ [[نيدرلينڊز]] جو گهڻو حصو هابسبرگ خاندان جي قبضي هيٺ اچي ويو.<ref name="johnson 25">Lonnie Johnson 25</ref><ref name="brook 11">Brook-Shepherd 11</ref> 1496ع ۾ سندس پٽ [[فلپ پهريون، ڪاسٽيل جو بادشاهه|فلپ دي فيئر]]، [[جوانا آف ڪاسٽيل|جوانا]] سان شادي ڪئي، جيڪا [[ڪاسٽيل جو تاج|ڪاسٽيل]] ۽ [[اراگون جو تاج|اراگون]] جي وارثياڻي هئي. ان شاديءَ جي نتيجي ۾ اسپين ۽ ان سان لاڳاپيل اطالوي، آفريڪي، [[فلپائن|ايشيائي]] ۽ [[نئين دنيا]] جا علائقا پڻ هابسبرگن جي حڪمرانيءَ جي دائري ۾ اچي ويا.<ref name="johnson 25"/><ref name="brook 11"/> 1526ع ۾ [[موهاچ جي جنگ]] کان پوءِ [[بوهيميا]] ۽ [[هنگري]] جو اهو حصو، جنهن تي عثمانين قبضو نه ڪيو هو، آسٽريائي حڪمرانيءَ هيٺ اچي ويو.<ref>Lonnie Johnson 26</ref> هنگري ڏانهن [[عثماني–هنگري جنگيون|عثماني توسيع]] سبب هابسبرگن ۽ عثمانين وچ ۾ [[عثماني–هابسبرگ جنگيون|بار بار جنگيون]] ٿيون، جن مان 1593ع کان 1606ع تائين جاري رهندڙ [[ڊگهي جنگ (عثماني جنگيون)|ڊگهي جنگ]] خاص طور اهم هئي. ترڪن [[اسٽيريا]] ۾ لڳ ڀڳ 20 ڀيرا حملا ڪيا،<ref>"'' The Catholic encyclopedia''". Charles George Herbermann (1913). Robert Appleton company.</ref> جن مان ڪجهه حملن کي ذريعن ۾ ”ساڙڻ، ڦرلٽ ڪرڻ ۽ هزارين ماڻهن کي غلام بڻائي وٺي وڃڻ“ طور بيان ڪيو ويو آهي.<ref>"''[https://books.google.com/books?id=8-ARAAAAYAAJ&pg=PA560 Bentley's miscellany] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240312192545/https://books.google.com/books?id=8-ARAAAAYAAJ&pg=PA560#v=onepage&q&f=false |date=12 March 2024 }}''". Charles Dickens, William Harrison Ainsworth, Albert Smith (1853).</ref> سيپٽمبر 1529ع جي آخر ۾ عثماني سلطان [[سليمان اعظم]] [[ويانا جو محاصرو (1529)|ويانا جو پهريون محاصرو]] شروع ڪيو، جيڪو ناڪام رهيو؛ عثماني تاريخدانن موجب ان ناڪاميءَ ۾ وقت کان اڳ شروع ٿيل سياري ۽ برفباريءَ پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو. === 17هين ۽ 18هين صديون === [[File:Anonym Entsatz Wien 1683.jpg|thumb|1683ع ۾ ٿيل [[ويانا جي جنگ]]، [[عثماني سلطنت]] جي يورپ ڏانهن اڳڀرائي کي روڪي ڇڏيو.]] [[ليوپولڊ پهريون، پاڪ رومي شهنشاهه|ليوپولڊ پهرئين]] جي ڊگهي حڪمرانيءَ دوران، 1683ع ۾ پولينڊ جي بادشاهه [[جان ٽيون سوبيسڪي]] جي اڳواڻيءَ هيٺ ترڪن خلاف [[ويانا جي جنگ|ويانا جو ڪامياب دفاع]] ڪيو ويو.<ref>Lonnie Johnson 26–28</ref> ان کان پوءِ ٿيل [[عظيم ترڪ جنگ]] جي نتيجي ۾ هنگري جو گهڻو حصو آسٽريا جي قبضي هيٺ اچي ويو. ان انتظام کي 1699ع ۾ ٿيل [[ڪارلووٽس جو معاهدو|ڪارلووٽس جي معاهدي]] ذريعي باضابطه شڪل ڏني وئي. [[چارلس ڇهون، پاڪ رومي شهنشاهه|چارلس ڇهين]] انهن ڪيترين ئي حاصلات تان هٿ کنيو، جيڪي سلطنت گذريل سالن دوران حاصل ڪيون هيون. کيس [[هابسبرگ خاندان]] جي مرداڻي شاهي نسل جي ويجهي خاتمي جو خدشو هو. ان ڪري چارلس ڇهون [[1713ع جي پراگميٽڪ سينڪشن|1713ع جي پراگميٽڪ سينڪشن]] کي تسليم ڪرائڻ جي بدلي ۾ ٻين طاقتن کي علائقائي ۽ سياسي رعايتون ڏيڻ لاءِ تيار هو. ان بندوبست تحت سندس ڌيءَ [[ماريا ٿيريسا]] کي سندس وارث طور تسليم ڪيو ويو. [[پروشيا]] جي عروج سان جرمن علائقن ۾ [[آسٽريا–پروشيا رقابت]] جي شروعات ٿي. آسٽريا، پروشيا ۽ روس سان گڏجي [[پولينڊ جون ورهاستون|پولينڊ جي ٽن ورهاستن]] مان پهرين ۽ ٽين ورهاست ۾ حصو ورتو، جيڪي ترتيبوار 1772ع ۽ 1795ع ۾ ٿيون. === 19هين صدي === {{See also|آسٽريائي سلطنت|آسٽريا-هنگري}} [[File:Congress of Vienna.PNG|thumb|left|[[ويانا ڪانگريس]] 1814ع–1815ع ۾ منعقد ٿي. ڪانگريس جو مقصد [[فرانسيسي انقلابي جنگيون|فرانسيسي انقلابي جنگين]]، [[نيپولين جون جنگيون|نيپولين جي جنگين]] ۽ [[پاڪ رومي سلطنت]] جي خاتمي سبب پيدا ٿيل ڪيترن ئي مسئلن کي حل ڪرڻ هو.]] آسٽريا پهرين ۽ ٻي اتحاد جي حصي طور [[انقلابي فرانس]] خلاف جنگين ۾ شامل ٿيو ۽ ان کان پوءِ [[نيپولين جون جنگيون|نيپولين جي جنگين]] ۾ پڻ حصو ورتائين. 1792ع کان 1801ع تائين آسٽريائي فوجن کي 754,700 جاني نقصان برداشت ڪرڻا پيا.<ref>Clodfelter</ref> آسٽريا ۽ پاڪ رومي سلطنت جي هابسبرگ حڪمرانن کي [[نيپولين بوناپارٽ]] هٿان لڳاتار شڪستن کي منهن ڏيڻو پيو. نيپولين پاران فرانسيسي سلطنت قائم ڪرڻ کان پوءِ پنهنجي شاهي خاندان جي حيثيت محفوظ رکڻ لاءِ 1804ع ۾ [[آسٽريائي سلطنت]] قائم ڪئي وئي،<ref>Lonnie Johnson 34</ref> ۽ نيپولين کي سندن اڳوڻي شاهي تخت تي دعويٰ ڪرڻ کان روڪڻ لاءِ 1806ع ۾ [[پاڪ رومي سلطنت]] کي ختم ڪيو ويو. 1814ع ۾ آسٽريا انهن اتحادي فوجن جو حصو هو، جن فرانس تي حملو ڪري [[نيپولين جون جنگيون]] پڄاڻيءَ تائين پهچايون. 1815ع جي [[ويانا ڪانگريس]] کان پوءِ آسٽريائي سلطنت يورپ جي چئن غالب طاقتن مان هڪ ۽ تسليم ٿيل [[عظيم طاقت]] طور سامهون آئي. ساڳئي سال آسٽريا جي صدارت هيٺ [[جرمن ڪنفيڊريشن]] ({{Lang|de|Deutscher Bund}}) قائم ڪئي وئي. حل نه ٿيل سماجي، سياسي ۽ قومي اختلافن سبب جرمن علائقا [[1848ع جا انقلاب|1848ع جي انقلابن]] جي لپيٽ ۾ آيا، جن جو هڪ اهم مقصد متحد جرمني قائم ڪرڻ هو.<ref name="johnson 36">Johnson 36</ref> [[File:Deutscher Bund.svg|thumb|[[جرمن ڪنفيڊريشن]] ۽ ان جي 39 خودمختيار ميمبر رياستن جو نقشو]] جرمنيءَ جي اتحاد بابت مختلف تجويزون موجود هيون، جن ۾ [[ننڍو جرمني ۽ وڏو جرمني|وڏو جرمني]]، [[گريٽر آسٽريا جون گڏيل رياستون|وڏو آسٽريا]] يا آسٽريا کان سواءِ جرمن ڪنفيڊريشن شامل هيون. 1864ع ۾ آسٽريا ۽ پروشيا گڏجي [[ڊينمارڪ]] خلاف جنگ ڪئي ۽ [[شليسويگ]] ۽ [[هولسٽائن]] جون ڊچيون ڊينمارڪ جي قبضي کان آزاد ڪرايون. ٻنهي طاقتن وچ ۾ انهن ڊچين جي انتظام بابت اتفاق نه ٿي سگهيو، جنهن جي نتيجي ۾ 1866ع ۾ [[آسٽريا-پروشيا جنگ]] لڳي. [[ڪونيگريٽس جي جنگ]] ۾ پروشيا هٿان شڪست کان پوءِ<ref name="johnson 36"/> آسٽريا کي جرمن ڪنفيڊريشن ڇڏڻي پئي ۽ ان کان پوءِ هن جرمن سياست ۾ اڳوڻو ڪردار ادا نه ڪيو.<ref name="johnson 55">Lonnie Johnson 55</ref><ref>Schulze 233</ref> آسٽريا جي هابسبرگ بادشاهت پنهنجي جرمن ٻولي ڳالهائيندڙ علائقن کي [[جرمني جو اتحاد|1871ع ۾ قائم ٿيل جرمن سلطنت]] ۾ شامل ڪرڻ ۽ پنهنجي غير جرمن ٻولي ڳالهائيندڙ علائقن تان دستبردار ٿيڻ لاءِ تيار نه هئي، تنهنڪري نئين سلطنت جو تاج پروشيا جي بادشاهه [[فريڊرڪ ولهيلم چوٿون]] کي پيش ڪيو ويو. دٻايل [[1848ع جو هنگري انقلاب|1848ع جي هنگري انقلاب]] کان پوءِ رهجي ويل مسئلن کي حل ڪرڻ لاءِ 1867ع ۾ [[1867ع جو آسٽريا-هنگري ٺاهه|آسٽريا-هنگري ٺاهه]]، جنهن کي ''آؤسگلائخ'' پڻ چيو وڃي ٿو، ڪيو ويو. ان تحت [[فرانز جوزف پهريون]] جي سربراهيءَ هيٺ [[آسٽريائي سلطنت]] ۽ [[هنگري جي بادشاهت]] تي ٻڌل ٻٽي بادشاهت قائم ٿي.<ref>Lonnie Johnson 59</ref> هن گهڻ نسلي [[آسٽريا-هنگري]] سلطنت ۾ [[جرمن]]، [[هنگريائي]]، ڪروئيشيائي، چيڪ، [[پولش ماڻهو|پولش]]، [[روسين]]، سرب، سلوواڪ، سلووين ۽ يوڪريني قومن سان گڏ اطالوي ۽ روماني آباديءَ جون وڏيون برادريون پڻ شامل هيون. قومپرست تحريڪن جي عروج واري دور ۾ آسٽريا-هنگري جهڙي گهڻ نسلي سلطنت تي حڪمراني ڪرڻ ڏينهون ڏينهن وڌيڪ ڏکيو ٿيندو ويو، جنهن سبب حڪومت کي وڌايل ڳجهي پوليس تي گهڻو ڀاڙڻو پيو. تنهن هوندي به آسٽريائي حڪومت ڪجهه معاملن ۾ مختلف قومن کي سهولتون ڏيڻ جي ڪوشش ڪئي. مثال طور، [[سسلائٿينيا]] جا قانون ۽ حڪم شايع ڪندڙ ''رائخس گيزيٽس بلاٽ'' اٺن ٻولين ۾ جاري ٿيندو هو؛ جڏهن تہ سڀني قومي گروهن کي پنهنجي ٻوليءَ ۾ اسڪول هلائڻ ۽ سرڪاري آفيسن ۾ پنهنجي مادري ٻولي استعمال ڪرڻ جو حق حاصل هو. [[File:Austria Hungary ethnic.svg|thumb|[[آسٽريا-هنگري]] جو نسلي نقشو، 1910ع]] مختلف سماجي طبقن سان تعلق رکندڙ ڪيترن ئي آسٽريائي جرمنن، جن ۾ [[جارج ريٽر فون شونيرر]] پڻ شامل هو، آسٽريائي جرمنن ۾ جرمن نسلي سڃاڻپ مضبوط ڪرڻ ۽ آسٽريا کي جرمنيءَ سان ملائڻ (''[[آنشلوس]]'') جي اميد سان [[آسٽريا ۾ جرمن قومپرستي|پين-جرمنزم]] جي ڀرپور حمايت ڪئي.<ref name="DPSO">{{Cite web|date=2000|title=Das politische System in Österreich (The Political System in Austria)|url=http://www.politischebildung.at/upload/polsystem.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20140423112116/http://www.politischebildung.at/upload/polsystem.pdf|archive-date=23 April 2014|access-date=9 July 2014|publisher=Austrian Federal Press Service|page=24|language=de|location=Vienna}}</ref> [[ڪارل لوئيگر]] جهڙن ڪجهه آسٽريائين پڻ پنهنجي سياسي مقصدن کي اڳتي وڌائڻ لاءِ پين-جرمنزم کي عواميت پسنديءَ جي هڪ صورت طور استعمال ڪيو. جيتوڻيڪ بسمارڪ جي پاليسين آسٽريا ۽ آسٽريائي جرمنن کي جرمنيءَ کان ٻاهر رکيو، تڏهن به ڪيترائي آسٽريائي پين-جرمن قومپرست کيس پنهنجو مثالي اڳواڻ سمجهندا هئا. اهي جرمن شهنشاهه [[ولهيلم پهريون، جرمن شهنشاهه|ولهيلم پهرئين]] جي پسنديده گل طور مشهور نيرا ڪارن فلاور پنهنجن ڪوٽن جي بٽڻن ۾ لڳائيندا هئا ۽ جرمن قومي رنگن، ڪاري، ڳاڙهي ۽ پيلي، جون نشانيون پڻ پائيندا هئا. آسٽريائي اسڪولن ۾ انهن ٻنهي نشانين تي عارضي پابندي به لڳائي وئي، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن کي گهڻ نسلي سلطنت خلاف ناراضگيءَ جي اظهار طور استعمال ڪيو ويندو هو.<ref>{{Cite book|last=Unowsky|first=Daniel L.|title=The Pomp and Politics of Patriotism: Imperial Celebrations in Habsburg Austria, 1848–1916|publisher=Purdue University Press|date=2005|page=157}}</ref> آسٽريا کي جرمنيءَ کان ڌار رکڻ سبب ڪيترن آسٽريائين لاءِ قومي سڃاڻپ جو مسئلو پيدا ٿيو. ان صورتحال بابت سوشل ڊيموڪريٽ اڳواڻ [[اوٽو بائوئر]] چيو تہ اها ”اسان جي آسٽريائي ۽ جرمن ڪردار وچ ۾ ڇڪتاڻ“ هئي.<ref>Evan Burr Bukey, Hitler's Austria: Popular Sentiment in the Nazi Era, 1938–1945, p. 6</ref> آسٽريا-هنگري سلطنت ۾ آسٽريائي جرمنن ۽ ٻين نسلي گروهن وچ ۾ پڻ ڇڪتاڻ موجود هئي. ڪيترائي آسٽريائي، خاص طور پين-جرمن تحريڪن سان لاڳاپيل ماڻهو، جرمن نسلي سڃاڻپ کي وڌيڪ مضبوط ڪرڻ جا حامي هئا ۽ اميد رکندا هئا تہ سلطنت جي خاتمي کان پوءِ [[آنشلوس|آسٽريا جو جرمنيءَ سان الحاق]] ممڪن ٿي سگهندو.<ref>Brigitte Hamann, Hitler's Vienna: A Portrait of the Tyrant as a Young Man, p. 394</ref> ڪيترن آسٽريائي پين-جرمن قومپرستن وزيراعظم [[ڪائونٽ ڪازيمير فيلڪس باديني|ڪازيمير ڪائونٽ باديني]] جي 1897ع واري ٻوليءَ بابت فرمان خلاف سخت احتجاج ڪيو. ان فرمان تحت بوهيميا ۾ جرمن ۽ چيڪ ٻولين کي گڏيل سرڪاري ٻولين جو درجو ڏنو ويو ۽ نون سرڪاري عملدارن لاءِ ٻنهي ٻولين ۾ رواني لازمي قرار ڏني وئي. عملي طور ان جو مطلب اهو هو تہ سرڪاري ملازمتن ۾ چيڪ ماڻهن جي ڀرتيءَ جا امڪان وڌيڪ ٿي ويا، ڇاڪاڻ⁠تہ وچولي طبقي جا گهڻا چيڪ جرمن ٻولي ڳالهائي سگهندا هئا، جڏهن تہ جرمن ٻولي ڳالهائيندڙن ۾ چيڪ ٻولي ڄاڻندڙن جو تناسب گهٽ هو. [[الٽرامونٽانزم|الٽرامونٽين]] ڪيٿولڪ سياستدانن ۽ پادرين طرفان هن سڌاري جي حمايت جي ردعمل ۾ ''[[روم کان پري]]'' تحريڪ شروع ٿي، جنهن جي شروعات شونيرر جي حامين ڪئي ۽ جنهن ”جرمن“ عيسائين کي رومن ڪيٿولڪ چرچ ڇڏڻ جي اپيل ڪئي.<ref>{{cite news|last=Suppan|title='Germans' in the Habsburg Empire|publisher=The Germans and the East|date=2008|pages=164, 172}}</ref> === 20هين صديءَ جي شروعات === {{See also|جرمن-آسٽريا جي جمهوريه|پهرين آسٽريائي جمهوريه}} [[عثماني سلطنت]] ۾ [[ٻئي آئيني دور]] جي شروعات کان پوءِ، آسٽريا-هنگري ان موقعي مان فائدو وٺندي 1908ع ۾ [[آسٽريا-هنگري ۾ بوسنيا ۽ هرزيگووينا|بوسنيا ۽ هرزيگووينا]] کي پنهنجي سلطنت ۾ ضم ڪري ڇڏيو.<ref>{{Cite web|title=The Annexation of Bosnia-Herzegovina 1908|url=https://www.mtholyoke.edu/acad/intrel/boshtml/bos127.htm|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130323152047/https://www.mtholyoke.edu/acad/intrel/boshtml/bos127.htm|archive-date=23 March 2013|access-date=25 March 2013|publisher=Mtholyoke.edu}}</ref> 1914ع ۾ [[سراييوو]] ۾ بوسنيائي سرب [[گاوريلو پرنسپ]] هٿان آرچڊيوڪ [[آسٽريا جو فرانز فرڊيننڊ|فرانز فرڊيننڊ جي قتل]]<ref>Johnson 52–54</ref> کي آسٽريا جي اهم سياستدانن ۽ فوجي جنرلن شهنشاهه کي سربيا خلاف جنگ جو اعلان ڪرڻ لاءِ قائل ڪرڻ جي بنياد طور استعمال ڪيو. ان فيصلي [[پهرين مهاڀاري جنگ]] شروع ٿيڻ جي خطري کي وڌايو ۽ نيٺ جنگ ڇڙي پئي، جنهن جي پڄاڻيءَ تي آسٽريا-هنگري سلطنت ٽٽي وئي. پهرين مهاڀاري جنگ ۾ ڏهه لک کان وڌيڪ آسٽريا-هنگري فوجي مارجي ويا.<ref>{{Cite book|last1=Grebler|first1=Leo|title=The Cost of the World War to Germany and Austria-Hungary|last2=Winkler|first2=Wilhelm|publisher=Yale University Press|orig-date=1940|isbn=0-598-94106-1|date=2006-02-17}}</ref> [[File:German Austria (1918) en.svg|thumb|upright=1.4|1918ع ۾ [[جرمن-آسٽريا]] پاران دعويٰ ڪيل جرمن ٻولي ڳالهائيندڙ صوبا. بعد ۾ قائم ٿيل آسٽريا جي ٻي جمهوريه جي سرحد ڳاڙهي ليڪ سان ڏيکاريل آهي.]] 21 آڪٽوبر 1918ع تي شاهي آسٽريا جي پارليامينٽ ''رائخسراٽ'' جا چونڊيل جرمن ميمبر ويانا ۾ گڏ ٿيا ۽ جرمن-آسٽريا جي عارضي قومي اسيمبلي (''Provisorische Nationalversammlung für Deutschösterreich'') قائم ڪيائون. 30 آڪٽوبر تي اسيمبليءَ ''شٽاٽسراٽ'' نالي حڪومت مقرر ڪري [[جرمن-آسٽريا جي جمهوريه]] قائم ڪئي. شهنشاهه هن نئين حڪومت کي اٽليءَ سان رٿيل جنگبندي بابت فيصلي ۾ شريڪ ٿيڻ جي دعوت ڏني، پر حڪومت ان معاملي ۾ حصو وٺڻ کان پاسو ڪيو.<ref>{{Cite book|last=Shepard|first=Gordon|title=The Austrians|date=1996|publisher=Avalon Publishing Group Inc.|isbn=978-0-7867-3066-7}}</ref> نتيجي طور 3 نومبر 1918ع تي جنگ جي خاتمي جي ذميواري رڳو شهنشاهه ۽ سندس حڪومت تي رهي. 11 نومبر تي شهنشاهه، پراڻي ۽ نئين حڪومتن جي وزيرن جي صلاح تي، اعلان ڪيو تہ هو هاڻي رياستي معاملن ۾ حصو نه وٺندو. 12 نومبر تي جرمن-آسٽريا قانوني طور پاڻ کي جمهوري جمهوريه ۽ نئين جرمن جمهوريه جو حصو قرار ڏنو. 10 نومبر 1920ع تي منظور ٿيل آئين تحت ''شٽاٽسراٽ'' جو نالو بدلائي ''بُنڊس ريگيرونگ'' (وفاقي حڪومت) ۽ ''نيشنل فرزاملونگ'' جو نالو ''نيشنل راٽ'' (قومي ڪائونسل) رکيو ويو.<ref>{{Cite web|title=Austria: notes|url=http://www.archontology.org/nations/austria/au_rep1/01_laws.php|access-date=4 February 2021|website=Archontology|archive-date=16 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210416090109/http://www.archontology.org/nations/austria/au_rep1/01_laws.php|url-status=live}}</ref> 1919ع جي [[سينٽ جرمين جو معاهدو|سينٽ جرمين جي معاهدي]] (۽ هنگري لاءِ 1920ع جي [[ٽريانون جو معاهدو|ٽريانون جي معاهدي]]) وچ يورپ جي انهيءَ نئين سياسي بندوبست جي تصديق ۽ استحڪام ڪيو، جيڪو وڏي حد تائين نومبر 1918ع ۾ وجود ۾ اچي چڪو هو. ان بندوبست تحت نيون رياستون قائم ٿيون ۽ موجوده رياستن جون سرحدون تبديل ڪيون ويون. آسٽريا-هنگري جا جرمن ٻولي ڳالهائيندڙ آسٽريائي علائقا محدود ٿي هڪ ننڍڙي رياست، جرمن-آسٽريا جي جمهوريه (جرمن: ''Republik Deutschösterreich'')، تائين رهجي ويا؛ البت گهڻو ڪري جرمن ٻولي ڳالهائيندڙ [[ڏکڻ ٽيرول]] ان ۾ شامل نه ڪيو ويو.<ref>{{Citation|last=Moos|first=Carlo|title=A Land on the Threshold. South Tyrolean Transformations, 1915–2015|pages=27–39|date=2017|editor-last=Georg Grote and Hannes Obermair|contribution=Südtirol im St. Germain-Kontext|place=Oxford-Berne-New York|publisher=Peter Lang|isbn=978-3-0343-2240-9}}</ref><ref>In Habsburg Austria-Hungary, "German-Austria" was an unofficial term for the areas of the empire inhabited by Austrian Germans.</ref><ref>Alfred D. Low, ''The Anschluss Movement, 1918–1919, and the Paris Peace Conference'', pp. 135–138.</ref> آسٽريا جي جرمنيءَ سان الحاق جي خواهش ان وقت آسٽريا ۽ جرمني ٻنهي جي مختلف سماجي طبقن ۾ وڏي پيماني تي موجود هئي.<ref>Alfred D. Low, ''The Anschluss Movement, 1918–1919, and the Paris Peace Conference'', pp. 3–4</ref> 12 نومبر تي جرمن-آسٽريا کي جمهوريه قرار ڏنو ويو ۽ سوشل ڊيموڪريٽ [[ڪارل رينر]] کي عارضي چانسلر مقرر ڪيو ويو. ساڳئي ڏينهن تيار ڪيل عارضي آئين جي شق 1 ۾ چيو ويو تہ ”جرمن-آسٽريا هڪ جمهوري جمهوريه آهي“، جڏهن تہ شق 2 ۾ چيو ويو تہ ”جرمن-آسٽريا جرمن رائخ جو اڻٽٽ حصو آهي“.<ref>Mary Margaret Ball, ''Post-war German-Austrian Relations: The Anschluss Movement, 1918–1936'', pp. 11–15</ref> [[سينٽ جرمين جو معاهدو|سينٽ جرمين جي معاهدي]] ۽ [[ورسائي جو معاهدو|ورسائي جي معاهدي]] آسٽريا ۽ جرمنيءَ جي اتحاد تي واضح پابندي لاڳو ڪئي.<ref>Roderick Stackelberg, ''Hitler's Germany: Origins, Interpretations, Legacies'', pp. 161–162</ref><ref>{{Cite web|title=Treaty of Peace between the Allied and Associated Powers and Austria; Protocol, Declaration and Special Declaration [1920&#93; ATS 3|url=http://www.austlii.edu.au/au/other/dfat/treaties/1920/3.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20000917221810/http://www.austlii.edu.au/au/other/dfat/treaties/1920/3.html|archive-date=17 September 2000|access-date=15 June 2011|publisher=Austlii.edu.au}}</ref> انهن معاهدن جرمن-آسٽريا کي پنهنجو نالو بدلائي ”آسٽريا جي جمهوريه“ رکڻ لاءِ پڻ پابند ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ [[پهرين آسٽريائي جمهوريه]] وجود ۾ آئي.<ref>Mary Margaret Ball, ''Post-war German-Austrian Relations: The Anschluss Movement, 1918–1936'', pp. 18–19</ref><ref>Montserrat Guibernau, ''The Identity of Nations'', pp. 70–75</ref> 30 لک کان وڌيڪ جرمن ٻولي ڳالهائيندڙ آسٽريائي نئين آسٽريائي جمهوريه جي سرحدن کان ٻاهر رهجي ويا ۽ نئين قائم ٿيل يا وڌايل رياستن [[چيڪوسلوواڪيا]]، [[يوگوسلاويا]]، [[هنگري]] ۽ اٽليءَ ۾ اقليتن جي حيثيت سان رهڻ لڳا.<ref>Brook-Shepherd 246</ref> انهن علائقن ۾ [[ڏکڻ ٽيرول]] ۽ [[جرمن بوهيميا]] پڻ شامل هئا. جرمن بوهيميا ۽ [[سوڊيٽن لينڊ]] جي حيثيت بعد ۾ [[ٻي مهاڀاري جنگ]] کان اڳ ۽ ان دوران اهم سياسي مسئلو بڻجي وئي.<ref name="a1">Brook-Shepherd 245</ref> آسٽريا ۽ [[يوگوسلاويا جي بادشاهت]] جي وچ واري سرحد جو فيصلو آڪٽوبر 1920ع ۾ ٿيل [[ڪارينٿيا ريفرنڊم]] ذريعي ڪيو ويو. ان جي نتيجي ۾ اڳوڻي آسٽريا-هنگري تاجي علائقي [[ڪارينٿيا]] جو وڏو حصو آسٽريا کي مليو. اهڙيءَ ريت ٻنهي ملڪن جي سرحد [[ڪاراونڪس]] جبلن جي قطار تي مقرر ٿي، جڏهن تہ سلووين آباديءَ جو هڪ وڏو حصو آسٽريا اندر رهجي ويو. === جنگين جي وچ وارو دور ۽ ٻي عالمي جنگ === {{See also|پهرين آسٽريائي جمهوريه|آسٽريا جي وفاقي رياست|آنشلوس|نازي جرمنيءَ اندر آسٽريا|آسٽريا ۾ يهودين جي تاريخ#آسٽريا ۾ هولوڪاسٽ}} جنگ کان پوءِ مهانگائي سبب ڪروني، جيڪا اڃا تائين آسٽريا جي ڪرنسي هئي، جي قدر گهٽجڻ شروع ٿي. 1922ع جي سرءُ ۾ آسٽريا کي [[قومن جي ليگ]] جي نگرانيءَ هيٺ هڪ بين الاقوامي قرض ڏنو ويو.<ref>Brook-Shepherd 257–258</ref> هن قرض جو مقصد ملڪ کي ڏيوالپڻي کان بچائڻ، ڪرنسي کي مستحڪم ڪرڻ ۽ آسٽريا جي مجموعي معاشي حالت بهتر ڪرڻ هو. قرض جي شرطن سبب آسٽريا جي اقتصادي پاليسين تي قومن جي ليگ جي نگراني وڌي وئي. 1925ع ۾ ''[[آسٽريائي شلنگ]]'' متعارف ڪرايو ويو، جنهن ڪروني کي 10,000:1 جي شرح سان بدلائي ڇڏيو. ان جي استحڪام سبب ان کي بعد ۾ ”الپائن ڊالر“ جو لقب ڏنو ويو. 1925ع کان 1929ع تائين معيشت ٿوري عرصي لاءِ بهتر رهي، پر [[1929ع وارو وال اسٽريٽ ڪراش|بليڪ ٽيوزڊي]] کان پوءِ شديد بحران جي ويجهو پهچي وئي. [[پهرين آسٽريائي جمهوريه]] 1933ع تائين قائم رهي، جڏهن چانسلر [[اينگلبرٽ ڊولفُس]]، جنهن عمل کي هن [[پارليامينٽ جو پاڻمرادو خاتمو|”پارليامينٽ جو پاڻمرادو خاتمو“]] سڏيو، هڪ آمرانه نظام قائم ڪيو جيڪو [[اطالوي فاشزم]] ڏانهن مائل هو.<ref name="johnson 104">Lonnie Johnson 104</ref><ref name="brook 269">Brook-Shepherd 269–270</ref> ان وقت جون ٻه وڏيون سياسي قوتون، سوشل ڊيموڪريٽ ۽ قدامت پسند، پنهنجون نيم فوجي تنظيمون رکنديون هيون.<ref name="Brook-Shepherd 261">Brook-Shepherd 261</ref> سوشل ڊيموڪريٽن جي ''[[ريپبليڪانيشر شوتس بُنڊ]]'' کي غيرقانوني قرار ڏنو ويو، پر اها اڃا تائين سرگرم هئي،<ref name="Brook-Shepherd 261"/> ۽ 12 کان 15 فيبروري 1934ع تائين [[آسٽريائي گهرو ويڙهه]] ٿي.<ref name="johnson 104"/><ref name="brook 269"/><ref name="johnson 107">Johnson 107</ref> فيبروري 1934ع ۾ ''شوتس بُنڊ'' جي ڪيترن ميمبرن کي ڦاسي ڏني وئي،<ref>Brook-Shepherd 283</ref> سوشل ڊيموڪريٽڪ پارٽي تي پابندي لڳائي وئي ۽ ان جا ڪيترائي ميمبر قيد ٿيا يا ملڪ ڇڏڻ تي مجبور ٿيا.<ref name="johnson 107"/> 1 مئي 1934ع تي [[آسٽروفاشزم|آسٽروفاشسٽن]] نئون آئين (''Maiverfassung'') نافذ ڪيو، جنهن ڊولفُس جي اختيارن کي وڌيڪ مضبوط ڪيو، پر 25 جولاءِ تي هو [[آسٽريائي نازي]]ن جي [[جولاءِ پُچ]] واري بغاوت جي ڪوشش دوران قتل ڪيو ويو.<ref>Lonnie Johnson 109</ref><ref>Brook-Shepherd 292</ref> [[File:Bundesarchiv Bild 183-1987-0922-500, Wien, Heldenplatz, Rede Adolf Hitler.jpg|thumb|[[ايڊولف هٽلر]] 1938ع ۾ ويانا جي [[هيلڊن پلاٽس]] ۾ تقرير ڪندي]] سندس جانشين [[ڪرٽ شوشنيگ]] آسٽريا کي هڪ ”جرمن رياست“ سمجهندو هو ۽ آسٽريائين کي ”بهتر جرمن“ قرار ڏيندو هو، پر هو آسٽريا جي آزادي برقرار رکڻ جو حامي هو.<ref>{{Cite book|last=Ryschka|first=Birgit|title=Constructing and Deconstructing National Identity: Dramatic Discourse in Tom Murphy's The Patriot Game and Felix Mitterer's in Der Löwengrube|date=1 January 2008|publisher=Peter Lang|isbn=978-3-631-58111-7}}</ref> هن 9 مارچ 1938ع تي اعلان ڪيو تہ آسٽريا جي جرمنيءَ کان آزاديءَ بابت [[ريفرينڊم]] 13 مارچ تي ڪرايو ويندو. ==== نازي حڪمراني ==== 12 مارچ 1938ع تي آسٽريائي نازين حڪومت تي قبضو ڪري ورتو، جڏهن تہ جرمن فوجون ملڪ ۾ داخل ٿي ويون، جنهن سبب شوشنيگ جو ريفرينڊم نه ٿي سگهيو.<ref name="johnson 112">Lonnie Johnson 112–113</ref> 13 مارچ 1938ع تي آسٽريا جو جرمنيءَ سان ''[[آنشلوس]]''، يعني الحاق، سرڪاري طور اعلان ڪيو ويو. ٻن ڏينهن کان پوءِ آسٽريا ڄائو [[ايڊولف هٽلر]] ويانا جي [[هيلڊن پلاٽس]] ۾ پنهنجي وطن جي ”باقي [[نازي جرمني|جرمن رائخ]] سان ٻيهر اتحاد“ جو اعلان ڪيو. اپريل 1938ع ۾ هڪ ريفرينڊم ڪرايو ويو، جنهن ذريعي جرمنيءَ سان الحاق جي تصديق ڪئي وئي. 10 اپريل 1938ع تي جرمنيءَ ۾، جنهن ۾ تازو ضم ڪيل آسٽريا پڻ شامل هو، پارلياماني چونڊون ڪرايون ويون. اهي نازي حڪمرانيءَ هيٺ رائخسٽيگ جون آخري چونڊون هيون ۽ عملي طور هڪ سوال واري ريفرينڊم جي صورت ۾ هيون، جنهن ۾ ووٽرن کان 813 ميمبرن واري رائخسٽيگ لاءِ نازي پارٽيءَ جي هڪ ئي فهرست ۽ آسٽريا جي الحاق بابت منظوري پڇي وئي. يهودين، روما ۽ سنتي ماڻهن کي ووٽ ڏيڻ جي اجازت نه هئي.<ref>Robert Gellately, Social Outsiders in Nazi Germany, (2001), p. 216</ref> سرڪاري انگن موجب ٽرن آئوٽ 99.5٪ هو ۽ 98.9٪ ووٽن ”ها“ ۾ وڌا. آسٽريا ۾ 4,484,475 اهل ووٽرن مان سرڪاري طور 99.71٪ ووٽنگ ۾ حصو ورتو ۽ 99.73٪ ووٽ الحاق جي حق ۾ هئا.<ref name="test">[[1938 German election and referendum]]</ref> جيتوڻيڪ آسٽريا جي ڪيترن علائقن ۾ ''آنشلوس'' جي حمايت موجود هئي، پر جرمن فوجن جو هر هنڌ هڪجهڙي جوش سان استقبال نه ٿيو، خاص طور [[ويانا]] ۾، جتي آسٽريا جي سڀ کان وڏي يهودي آبادي رهندي هئي.<ref>Evan Burr Bukey, Hitler's Austria: Popular Sentiment in the Nazi Era, 1938–1945, p. 33</ref> تنهن هوندي به، پروپيگنڊا، دٻاءَ ۽ نتيجن ۾ هٿ چراند جي باوجود، ''آنشلوس'' لاءِ حقيقي ۽ وڏي حمايت پڻ موجود هئي،<ref>Ian Kershaw (2001) Hitler 1936-1945" Nemesis, p.83</ref> ڇاڪاڻ⁠تہ آسٽريا ۽ جرمنيءَ جي ڪيترن جرمنن ان کي سڀني جرمنن جي هڪ رياست ۾ دير سان ٿيندڙ اتحاد جي مڪمل ٿيڻ طور ڏٺو.<ref>Roderick Stackelberg, Hitler's Germany: Origins, Interpretations, Legacies, p.170</ref> [[File:OstmarkMap.png|thumb|upright=1.25|1941ع ۾ آسٽريا، جڏهن ان کي ”[[اوستمارڪ (آسٽريا)|اوستمارڪ]]“ سڏيو ويندو هو]] 13 مارچ 1938ع تي آسٽريا [[ٽئين رائخ]] ۾ ضم ٿي ويو ۽ هڪ آزاد ملڪ طور وجود وڃائي ويٺو. آسٽريائي يهودين جي ملڪيت جي [[آريائيزيشن (نازيت)|آريائيزيشن]] مارچ جي وچ ڌاري ئي شروع ٿي وئي. شروعاتي مرحلي کي ”جهنگلي“ يعني غيرقانوني آريائيزيشن چيو ويندو هو، پر جلد ئي ان کي قانوني ۽ بيوروڪريٽڪ طريقي سان منظم ڪيو ويو ته جيئن يهودي شهرين جي ملڪيت ضبط ڪري سگهجي. ان وقت [[ايڊولف آئخمان]]، جيڪو آسٽريا ۾ وڏو ٿيو هو، ويانا موڪليو ويو ۽ يهودين جي ايذاءَ ۽ جلاوطنيءَ جي ڪارروائين ۾ شامل ڪيو ويو. نومبر 1938ع جي پوگروم، جنهن کي ”[[ڪرسٽال ناخت]]“ پڻ چيو وڃي ٿو، دوران ويانا، ڪلاگنفرٽ، لنز، گراز، سالزبرگ، انسبرڪ ۽ لوئر آسٽريا جي ڪيترن شهرن ۾ يهودين ۽ يهودي ادارن، جن ۾ عبادتگاهون به شامل هيون، تي تشدد وارا حملا ڪيا ويا.<ref>{{Cite web|title=DÖW – Erkennen – Ausstellung – 1938 – Die Verfolgung der österreichischen Juden|url=https://www.doew.at/erkennen/ausstellung/1938/die-verfolgung-der-oesterreichischen-juden|website=doew.at|access-date=21 February 2021|archive-date=6 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220706103854/https://www.doew.at/erkennen/ausstellung/1938/die-verfolgung-der-oesterreichischen-juden|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|title=Jüdische Gemeinde – Wien (Österreich)|url=https://www.xn--jdische-gemeinden-22b.de/index.php/gemeinden/u-z/2087-wien-oesterreich|website=xn—jdische-gemeinden-22b.de|access-date=21 February 2021|archive-date=10 June 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220610035119/https://www.xn--jdische-gemeinden-22b.de/index.php/gemeinden/u-z/2087-wien-oesterreich|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|title=Jewish Vienna|url=https://www.wien.gv.at/english/culture/jewishvienna|website=wien.gv.at|access-date=21 February 2021|archive-date=16 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210416073430/https://www.wien.gv.at/english/culture/jewishvienna/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.zeit.de/2018/11/nationalsozialismus-oesterreich-anschluss-antisemitismus-adolf-eichmann/komplettansicht|title=Hitlers willige Vasallen|newspaper=Die Zeit|date=12 March 2018|access-date=21 February 2021|archive-date=5 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220505105703/https://www.zeit.de/2018/11/nationalsozialismus-oesterreich-anschluss-antisemitismus-adolf-eichmann/komplettansicht|url-status=live|last1=Riedl|first1=Joachim}}</ref><ref>Wolfgang Häusler, ''Das Jahr 1938 und die österreichischen Juden.'' In: Dokumentationsarchiv des österreichischen Widerstandes: "Anschluß" 1938. Vienna, 1988.</ref> [[اوٽو فون هابسبرگ]]، جيڪو نازين جو سخت مخالف ۽ آسٽريا-هنگري جو آخري ولي عهد هو، ان وقت بيلجيم ۾ هو. شوشنيگ کيس ڪجهه حد تائين بادشاهتي متبادل طور به ڏسندو هو. اوٽو ''آنشلوس'' جي کليل مخالفت ڪئي، جنهن سبب نازي حڪومت کيس گهربل شخص قرار ڏنو، سندس ملڪيت ضبط ٿيڻ واري هئي ۽ گرفتار ٿيڻ جي صورت ۾ کيس فوري طور قتل ڪرڻ جو خطرو هو.<ref>Elisabeth Boeckl-Klamper, Thomas Mang, Wolfgang Neugebauer, ''Gestapo-Leitstelle Wien 1938–1945.'' Vienna 2018, {{ISBN|978-3-9024-9483-2}}, pp. 299–305; James Longo, ''Hitler and the Habsburgs: The Fuhrer's Vendetta Against the Austrian Royals'' (2018); Stephan Baier, Eva Demmerle, ''Otto von Habsburg. Die Biografie.'' Amalthea, Wien 2002, {{ISBN|978-3-8500-2486-0}}, p. 122.</ref> 1938ع ۾ نازين آسٽريا جو نالو بدلائي ”[[اوستمارڪ (آسٽريا)|اوستمارڪ]]“ رکيو،<ref name="johnson 112"/> جيڪو 1942ع تائين استعمال ٿيندو رهيو، ان کان پوءِ ان کي ”الپائن ۽ ڊينيوب رائخسگائو“ (''Alpen-und Donau-Reichsgaue'') سڏيو ويو.<ref>{{Cite book|last=Jelavich|first=Barbara|title=Modern Austria: Empire and Republic, 1815–1986|publisher=Cambridge University Press|date=2008|isbn=978-0-521-31625-5|page=227}}</ref><ref>{{Cite book|last=Schmitz-Berning|first=Cornelia|title=Vokabular des Nationalsozialismus|publisher=de Gruyter|date=2007|isbn=978-3-11-019549-1|page=24|language=de}}</ref> جيتوڻيڪ ٽئين رائخ جي ڪل آباديءَ ۾ آسٽريائين جو حصو فقط 8٪ هو،<ref name="dav_art_nazi_past"/> پر ڪيترائي اهم نازي اڳواڻ آسٽريا ڄاوا هئا، جن ۾ [[ايڊولف هٽلر]]، [[ارنسٽ ڪالٽنبرونر]]، [[آرتھر زائس-انڪوارٽ]]، [[فرانز شٽانگل]]، [[الوئيس برونر]]، [[فريڊرڪ رائنر]] ۽ [[اوڊيلو گلوبوچنڪ]] شامل هئا.<ref>Ian Wallace (1999) "German-speaking exiles in Great Britain" Rodopi p.81 ISBN 9789042004153</ref> [[ايس ايس]] جي ميمبرن مان 13٪ کان وڌيڪ ۽ نازي [[قتل گاهه ڪئمپ|قتل گاهه ڪئمپن]] جي عملي مان 40٪ تائين آسٽريائي هئا.<ref name="dav_art_nazi_past">David Art (2006) "The politics of the Nazi past in Germany and Austria" Cambridge University Press p.43 ISBN 9780521856836</ref> [[نازي حڪمراني هيٺ آسٽريا|رائخسگائو]] ۾، مرڪزي [[مائوٿاوزن حراستي ڪئمپ|مائوٿاوزن حراستي ڪئمپ]] کان سواءِ، سڀني صوبن ۾ ڪيترائي ذيلي ڪئمپ هئا، جتي يهودين ۽ ٻين قيدين کي قتل، تشدد ۽ جبري محنت لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو.<ref>Österreichische Historikerkommission, ''Schlussbericht der Historikerkommission der Republik Österreich.'' Volume 1, 2003, pp 85.</ref> ان وقت علائقو اتحادي هوائي جهازن جي شروعاتي ڪارروائيءَ جي حد کان ٻاهر هجڻ سبب هٿيارن جي صنعت وڏي پيماني تي وڌائي وئي، جنهن ۾ حراستي ڪئمپن جي قيدين کان جبري محنت ڪرائي ويندي هئي؛ خاص طور جنگي جهازن، ٽينڪن ۽ ميزائلن جي پيداوار ۾.<ref>Norbert Schausberger, ''Rüstung in Österreich 1938–1945'', Vienna (1970).</ref><ref>{{Cite web|date=26 July 2010|title=Hitlers Schuldendiktat: Wie Hitlers Kriegswirtschaft wirklich lief|url=https://profil.at/home/hitlers-schuldendiktat-wie-hitlers-kriegswirtschaft-273933|publisher=profil.at|access-date=1 April 2021|archive-date=15 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210415232658/https://www.profil.at/home/hitlers-schuldendiktat-wie-hitlers-kriegswirtschaft-273933|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|title=Zwangsarbeit für die Rüstungsindustrie|publisher=KZ-Gedenkstätte Mauthausen|url=https://www.mauthausen-memorial.org/de/Wissen/Das-Konzentrationslager-Mauthausen-1938-1945/Zwangsarbeit-fuer-die-Ruestungsindustrie|website=mauthausen-memorial.org|access-date=21 February 2021|archive-date=16 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210416090110/https://www.mauthausen-memorial.org/de/Wissen/Das-Konzentrationslager-Mauthausen-1938-1945/Zwangsarbeit-fuer-die-Ruestungsindustrie|url-status=live}}</ref> [[آسٽريائي مزاحمت]] جا گهڻا گروهه جلد ئي [[گيسٽاپو]] هٿان ٽوڙيا ويا. [[ڪارل بوريان]] جي گروهه جا ويانا ۾ گيسٽاپو جي مرڪزي دفتر کي ڌماڪي سان اڏائڻ جا منصوبا ظاهر ٿي ويا،<ref>Karl Glanz (2020) ''Die Sozialdemokratie'' p 28</ref> پر بعد ۾ ڦاسي ڏنل پادري [[هائنريخ مائير]] جي اڳواڻيءَ وارو اهم مزاحمتي گروهه [[ٻي عالمي جنگ جا اتحادي|اتحادين]] سان رابطو قائم ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو. هن نام نهاد مائير-ميسنر گروهه اتحادين کي انهن هٿيارن جي ڪارخانن بابت ڄاڻ موڪلي، جتي [[وي-1 اڏامندڙ بم]]، [[وي-2 راڪيٽ]]، [[ٽائيگر پهريون|ٽائيگر ٽينڪ]] ۽ جهاز جهڙوڪ [[ميسرشميٽ بي ايف 109]] ۽ [[ميسرشميٽ مي 163 ڪوميٽ]] تيار ٿيندا هئا. اها ڄاڻ [[آپريشن ڪراس بو]] ۽ [[آپريشن هائڊرا (1943)|آپريشن هائڊرا]] جي ڪاميابيءَ لاءِ اهم هئي، جيڪي [[آپريشن اوورلارڊ]] کان اڳ جون ڪارروايون هيون. آمريڪي ڳجهي اداري [[آفيس آف اسٽريٽجڪ سروسز|او ايس ايس]] سان رابطي ۾ رهندڙ هن گروهه جلد ئي وڏي پيماني تي ٿيندڙ قتلن ۽ [[نازي حراستي ڪئمپون|حراستي ڪئمپن]]، جهڙوڪ [[آشويٽس حراستي ڪئمپ|آشويٽس]]، بابت پڻ معلومات فراهم ڪئي. گروهه جو مقصد نازي جرمنيءَ کي جلد کان جلد جنگ هارائڻ تي مجبور ڪرڻ ۽ هڪ آزاد آسٽريا ٻيهر قائم ڪرڻ هو.<ref>Christoph Thurner (2017) ''The CASSIA Spy Ring in World War II Austria: A History of the OSS's Maier-Messner Group'' p. 35.</ref><ref>Elisabeth Boeckl-Klamper, Thomas Mang, Wolfgang Neugebauer, (2018) ''Gestapo-Leitstelle Wien 1938–1945'' ISBN 9783902494832 p 299–305</ref><ref>Hansjakob Stehle, "Die Spione aus dem Pfarrhaus (German: The spies from the rectory)". In: Die Zeit, 5 January 1996</ref> [[File:KZ Mauthausen.jpg|thumb|1945ع ۾ [[مائوٿاوزن حراستي ڪئمپ]] جي آزادي]] === اتحادي قبضي وارو دور === 13 اپريل 1945ع تي [[سوويت يونين|سوويت]] [[ويانا مهم]] دوران ويانا تي قبضو ٿي ويو، جيڪو ٽئين رائخ جي مڪمل خاتمي کان ٿورو اڳ ٿيو. حملي آور اتحادي طاقتن، خاص طور آمريڪين، هڪ مفروضي ”الپائن قلعي واري آپريشن“ جي امڪان بابت منصوبابندي ڪئي هئي، جنهن تحت نازي قيادت جي آخري مزاحمتي مرڪز جو وڏو حصو آسٽريا جي [[اوڀر الپس]] جي جبلن ۾ قائم ٿيڻ جو انديشو هو. پر ٽئين رائخ جي تيزيءَ سان خاتمي سبب اهڙو منصوبو عملي صورت اختيار نه ڪري سگهيو. [[ڪارل رينر]] ۽ [[ايڊولف شيرف]] ([[آسٽريا جي سوشل ڊيموڪريٽڪ پارٽي|آسٽريا جي سوشلسٽ پارٽي]])، ليوپولڊ ڪنشڪ ([[ڪرسچن سوشل پارٽي (آسٽريا)|ڪرسچن سوشل پارٽي]]) ۽ [[يوهان ڪوپلينيگ]] ([[آسٽريا جي ڪميونسٽ پارٽي]]) 27 اپريل 1945ع تي آزاديءَ جي اعلان ذريعي آسٽريا جي ٽئين رائخ کان علحدگيءَ جو اعلان ڪيو ۽ ساڳئي ڏينهن ويانا ۾ رياستي چانسلر رينر جي سربراهيءَ هيٺ [[عبوري حڪومت]] قائم ڪئي. ان قدم کي فاتح [[ڳاڙهي فوج]] جي منظوري حاصل هئي ۽ [[جوزف اسٽالن]] پڻ ان جي پٺڀرائي ڪئي.<ref name="johnson 135">Lonnie Johnson 135–136</ref> هن تاريخ کي سرڪاري طور ٻي جمهوريه جي پيدائش جو ڏينهن پڻ چيو وڃي ٿو. اپريل جي آخر تائين اولهه ۽ ڏکڻ آسٽريا جو گهڻو حصو اڃا نازي قبضي هيٺ هو. 1 مئي 1945ع تي 1920ع وارو [[وفاقي آئيني قانون]]، جيڪو آمر ڊولفُس 1 مئي 1934ع تي ختم ڪيو هو، ٻيهر نافذ قرار ڏنو ويو. 1939ع کان 1945ع تائين آسٽريا جي فوجي فوتگين جو ڪل انگ 260,000 هو.<ref>Rüdiger Overmans (2000) ''Deutsche militärische Verluste im Zweiten Weltkrieg'' Oldenbourg</ref> [[آسٽريا ۾ هولوڪاسٽ|هولوڪاسٽ]] دوران مارجي ويل يهودي آسٽريائين جو ڪل انگ لڳ ڀڳ 65,000 هو.<ref>[https://www.britannica.com/EBchecked/topic/44183/Austria/33382/Anschluss-and-World-War-II Anschluss and World War II] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090820033236/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/44183/Austria/33382/Anschluss-and-World-War-II |date=20 August 2009 }}. Britannica Online Encyclopedia.</ref> لڳ ڀڳ 140,000 يهودي آسٽريائي 1938ع–1939ع دوران ملڪ ڇڏي ڀڄي ويا هئا. هزارين آسٽريائين سنگين نازي ڏوهن ۾ حصو ورتو؛ رڳو [[مائوٿاوزن حراستي ڪئمپ|مائوٿاوزن-گوسن حراستي ڪئمپ]] ۾ ئي لکين ماڻهو مارجي ويا. هن حقيقت کي چانسلر [[فرانز ورانٽسڪي]] 1992ع ۾ سرڪاري طور تسليم ڪيو. [[File:Uno City Kaiserwasser.jpg|thumb|right|[[ويانا ۾ گڏيل قومن جي آفيس]]]] [[اتحادي قبضي هيٺ آسٽريا]] کي [[ٻي عالمي جنگ]] کان پوءِ مختلف [[فوجي قبضي]] وارن علائقن ۾ ورهايو ويو. ملڪ جو انتظام [[آسٽريا لاءِ اتحادي ڪميشن]] هلائيندي هئي.<ref>Lonnie Johnson 137</ref> 1943ع جي [[ماسڪو اعلان]] ۾ طئي ڪيل اصولن موجب اتحادين آسٽريا سان جرمنيءَ جي ڀيٽ ۾ ڪجهه مختلف طريقي سان ورتاءُ ڪيو.<ref name="johnson 135"/> سوشل ڊيموڪريٽن، قدامت پسندن ۽ ڪميونسٽن تي ٻڌل آسٽريائي حڪومت [[ويانا]] ۾ قائم هئي، جيڪو سوويت قبضي واري علائقي سان گهيريل هو. [[ٻي عالمي جنگ جا اتحادي|اتحادين]] آڪٽوبر 1945ع ۾ هن حڪومت کي تسليم ڪيو، جيتوڻيڪ اهو خدشو موجود هو تہ [[ڪارل رينر]] اسٽالن جو حامي يا تابع ٿي سگهي ٿو.<ref>Manfried Rauchensteiner, ''Der Sonderfall. Die Besatzungszeit in Österreich 1945 bis 1955'' (The Special Case. The Time of Occupation in Austria 1945 to 1955), edited by Heeresgeschichtliches Museum / Militärwissenschaftliches Institut (Museum of Army History / Institute for Military Science), Vienna 1985</ref> 26 جولاءِ 1946ع تي آسٽريائي پارليامينٽ پهريون [[قومي ملڪيت ۾ وٺڻ|قومي ملڪيت ۾ وٺڻ]] وارو قانون منظور ڪيو، جنهن تحت لڳ ڀڳ 70 کاڻين ۽ صنعتي ادارن کي رياستي ملڪيت ۾ ورتو ويو. ملڪيت جي تحفظ ۽ اقتصادي منصوبابندي واري وزارت (''Ministerium für Vermögenssicherung und Wirtschaftsplanung'') وزير [[پيٽر ڪرائولانڊ]] ([[آسٽريائي عوامي پارٽي|او وي پي]]) جي سربراهيءَ هيٺ قومي ملڪيت ۾ ورتل صنعتن جي نگراني ڪندي هئي.<ref>{{cite book|editor1=Gunter Bischof|title=Austria in the Nineteen Fifties|publisher=Taylor & Francis|year=2020|isbn=978-1-000-67584-9}}</ref> === آزادي === 15 مئي 1955ع تي ڪيترن سالن تائين هلندڙ ۽ [[سرد جنگ]] کان متاثر ڳالهين کان پوءِ آسٽريا، ٻي عالمي جنگ جي اتحادي طاقتن سان [[آسٽريائي رياستي معاهدو]] ڪري مڪمل آزادي ٻيهر حاصل ڪئي. 26 آڪٽوبر 1955ع تائين سموريون قبضي واريون فوجون ملڪ ڇڏي چڪيون هيون ۽ آسٽريا پارليامينٽ جي قانون ذريعي پنهنجي ''مستقل غيرجانبداري'' جو اعلان ڪيو.<ref name="johnson 153">Lonnie Johnson 153</ref> اڄ اهو ڏينهن آسٽريا جو [[آسٽريا جو قومي ڏينهن|قومي ڏينهن]] ۽ سرڪاري موڪل آهي.<ref>{{Cite web|title=The Austrian National Day|url=https://www.austria.org/national-day|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20181025070927/https://www.austria.org/national-day|archive-date=25 October 2018|access-date=24 October 2018|publisher=Austrian Embassy, Washington|language=en-US}}</ref> [[ٽيرول]] جي حيثيت آسٽريا ۽ [[اٽلي]] وچ ۾ گهڻي عرصي تائين حل طلب مسئلو رهي. اڄ به آسٽريا جي شهرن ۾ لڳ ڀڳ 20 چوڪ ”Südtiroler Platz“، يعني ”ڏکڻ ٽيرول چوڪ“ جي نالي سان موجود آهن، جيڪي آسٽريا طرفان وڃايل سمجهيل علائقن جي ياد سان لاڳاپيل آهن. [[ڏکڻ ٽيرول جي آزاديءَ واري تحريڪ]] پاران 1950ع ۽ 1960ع واري ڏهاڪي ۾ دهشتگرد ڪاررواين جا واقعا دستاويز ٿيل آهن. بعد ۾ اطالوي مرڪزي حڪومت ٽيرول کي وڏي حد تائين خودمختياري ڏني. [[File:Tratado de Lisboa 13 12 2007 (081).jpg|thumb|right|آسٽريا 1995ع ۾ [[يورپي يونين]] جو ميمبر ٿيو ۽ 2007ع ۾ [[لزبن معاهدو]] صحيح ڪيو.]] [[ٻي آسٽريائي جمهوريه]] جو سياسي نظام 1920ع ۽ 1929ع جي آئينن تي ٻڌل آهي، جيڪي 1945ع ۾ ٻيهر نافذ ڪيا ويا. هن نظام جي هڪ خاصيت ''[[پروپورٽس]]'' هئي، جنهن تحت سياسي اهميت وارا ڪيترائي عهدا [[آسٽريا جي سوشل ڊيموڪريٽڪ پارٽي]] (ايس پي او) ۽ [[آسٽريائي عوامي پارٽي]] (او وي پي) جي ميمبرن وچ ۾ تناسب سان ورهايا ويندا هئا.<ref>Lonnie Johnson 139</ref> لازمي رڪنيت واريون مفاد گروهي ”چيمبرون“، جهڙوڪ مزدورن، واپارين ۽ هارين جون تنظيمون، به تمام اثرائتيون ٿي ويون ۽ قانون سازيءَ جي عمل ۾ اڪثر انهن سان صلاح مشورو ڪيو ويندو هو؛ ان ڪري اهڙا قانون تمام گهٽ منظور ٿيندا هئا، جن بابت وسيع اتفاق راءِ موجود نه هجي.<ref>Lonnie Johnson 165</ref> 1945ع کان پوءِ رڳو ٻه ڀيرا هڪ پارٽيءَ تي ٻڌل حڪومت قائم ٿي: 1966ع–1970ع ۾ او وي پي ۽ 1970ع–1983ع ۾ ايس پي او. ٻين سڀني پارلياماني دورن ۾ يا تہ ايس پي او ۽ او وي پي جي [[وڏي اتحاد]] واري حڪومت يا انهن مان ڪنهن هڪ وڏي پارٽي ۽ هڪ ننڍي پارٽيءَ تي ٻڌل ”ننڍو اتحاد“ ملڪ تي حڪومت ڪندو رهيو. [[ڪرٽ والڊهائيم]]، جيڪو اڳ [[گڏيل قومن]] جو سيڪريٽري جنرل رهي چڪو هو، 1986ع کان 1992ع تائين آسٽريا جو صدر رهيو. هو ٻي عالمي جنگ دوران ويرماخت جو آفيسر هو ۽ مٿس [[آسٽريا – نازين جو پهريون شڪار#والڊهائيم معاملو|جنگي ڏوهن]] جا الزام لڳا.<ref>{{Cite web|title=Kurt Waldheim {{!}} president of Austria and secretary-general of the United Nations|url=https://www.britannica.com/biography/Kurt-Waldheim|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180926052356/https://www.britannica.com/biography/Kurt-Waldheim|archive-date=26 September 2018|access-date=25 September 2018|website=Encyclopædia Britannica|language=en}}</ref> [[1994ع جو آسٽريا يورپي يونين رڪنيت ريفرينڊم|1994ع جي ريفرينڊم]] ۾ لڳ ڀڳ ٻه ٽين اڪثريت جي منظوري کان پوءِ ملڪ 1 جنوري 1995ع تي [[يورپي يونين]] جو ميمبر بڻيو.<ref>Brook-Shepherd 447,449</ref> آسٽريا جي ٻن وڏين جماعتن، ايس پي او ۽ او وي پي، ملڪ جي فوجي غير وابستگيءَ جي مستقبل بابت مختلف موقف رکن ٿيون. ايس پي او عوامي طور غيرجانبداريءَ جي ڪردار جي حمايت ڪري ٿي،<ref>{{cite web |author=Die Presse |title=SPÖ und die Neutralität – Ein Erbe der Geschichte |url=https://www.diepresse.com/5542204/spoe-und-die-neutralitaet-ein-erbe-der-geschichte |website=Die Presse |date=2019-05-05 |access-date=2025-05-25 |language=de}}</ref> جڏهن تہ او وي پي يورپي يونين جي سلامتي پاليسيءَ ۾ وڌيڪ گهري شموليت جي حمايت ڪري ٿي.<ref>{{cite web |author=ORF |title=Österreichs Rolle in der EU-Sicherheitspolitik |url=https://orf.at/stories/3193487 |website=ORF |date=2021-05-21 |access-date=2025-05-25 |language=de}}</ref> او وي پي جي ڪجهه سياستدانن، جهڙوڪ [[ويرنر فاسلابينڊ]] 1997ع ۾، مستقبل ۾ [[نيٽو]] جي رڪنيت جي امڪان کي به رد نه ڪيو.<ref>{{cite web |url=https://www.nato.int/docu/speech/1997/s971203a.htm |title=NATO Speech: MoD Austria, Brussels, 3 Dec. 1997 |author=Dr. Werner Fasslabend |date=December 3, 1997 |access-date=May 25, 2025}}</ref><ref>{{cite web |url=https://csdr.org/97Book/fasslabend-C.htm |title=Center for Strategic Decision Research: Austria's Role in European Security |author=Dr. Werner Fasslabend |date=1997 |access-date=May 25, 2025}}</ref> عملي طور آسٽريا يورپي يونين جي [[گڏيل پرڏيهي ۽ سلامتي پاليسي]] ۾ حصو وٺي ٿو، [[امن قائم رکڻ]] ۽ امن سازيءَ وارن مشنن ۾ شامل ٿئي ٿو ۽ [[نيٽو]] جي ”[[امن لاءِ ڀائيواري]]“ پروگرام جو ميمبر آهي؛ ان مقصد لاءِ آئين ۾ پڻ لاڳاپيل تبديليون ڪيون ويون آهن.<ref>{{cite web|publisher=NATO|title=Signatures of Partnership for Peace Framework Document|date=5 October 2006|url=http://www.nato.int/pfp/sig-cntr.htm|access-date=17 February 2024|archive-date=29 November 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20061129213256/http://www.nato.int/pfp/sig-cntr.htm|url-status=live}}</ref> [[ليختنشتائن]] جي 2011ع ۾ [[شينگن علائقو|شينگن علائقي]] ۾ شامل ٿيڻ کان پوءِ آسٽريا جي ڪنهن به پاڙيسري ملڪ سان مستقل سرحدي چڪاس نه رهي.<ref>{{Cite web|title=Press corner|url=https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/en/IP_11_1566|website=European Commission – European Commission|language=en|access-date=9 December 2021|archive-date=4 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220204100203/https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/en/IP_11_1566|url-status=live}}</ref> ==جاگرافي== [[File:Oesterreich topo.png|thumb|upright=1.25|آسٽريا جو ٽوپو گرافي وارو نقشو جنھن ۾ ھڪ لک کان مٿي آبادي وارا شھر ڏيکاريل]] [[الپس]] واري علائقي ۾ واقع ھجڻ سبب آسٽريا گھڻي ڀاڱي جابلو ملڪ آھي<ref name="BritannicaAlps">{{cite web|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/17356/Alps|title=Alps|date=11 June 2009|website=Encyclopædia Britannica|publisher=Encyclopædia Britannica Online|accessdate=12 June 2009| archiveurl= https://web.archive.org/web/20090601083317/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/17356/Alps| archivedate= 1 June 2009 | url-status=live}}</ref> وچ اوڀر وارو الپس، اتر لائم اسٽون الپس ۽ ڏکڻ لائم اسٽون الپس جزوي طور تي آسٽريا ۾ واقع آھن. آسٽريا اتر ۾ °46 ۽ °49 ڊگرين جي وچ واري ويڪرائي ڦاڪ ۽ اوڀر ۾ °9 ۽ °18 ڊگرين جي وچ واري ڊگھائي ڦاڪ ۾ واقع آهي. آسٽريا کي پنجن علائقن ۾ ورھائي سگھجي ٿو جن ۾ سڀ کان وڏو علائقو [[ايسٽرن الپس]] وارو آھي جيڪو پوري ملڪ جي پکيڙ جو %62 آھي. الپس جبلن جي دامن وارو علائقو ۽ ڪارپيٿيائي جبل وارو علائقو جيڪو ڪل پکيڙ جو %12 سيڪڙو آھي. اوڀر پاسي واري جابلو دامن لڳ پئنوني واري ھيٺاھين ٻھراڙيءَ واري علائقي جي مدار جي پسگردائيءَ جيڪا پڻ ڪل پکيڙ جو %12 سيڪڙو آھي. اتر وارا جابلو علائقا جيڪي آسٽريا جي [[گرينائيٽ]] واري پليٽ سڏبا آهن جيڪي بوھيميائي جي وچولي ۾ واقع آھن جيڪي ڪل پکيڙ جو %10 سيڪڙو آھن. ھڪ علائقو [[ويانا واري طاس]] وارو آھي جيڪو ڪل پکيڙ جو 4 سيڪڙو آھي. <gallery heights="120px" widths="160px"> File:1 hallstatt austria.jpg|[[ھال اسٽاٽ]] جو منظر File:Krems and mautern from ferdinandswarte.jpg|[[واچا واري وادي]] جي پڇاڙي ۾ ڪريمس ۽ ڊير ڊونا جا منظر File:Vorderhopfreben Üntschenspitze 1.jpg|اونھاري ۾ آسٽريا جي [[اسڪوپرنا]] جي ٻھراڙيءَ جو منظر File:Donau Linz Abend.jpg| لنز ڀرسان [[ڊينيوب ندي]] ۾ ڪروز جھازن جو منظر </gallery> ===آبھوا=== [[File:Koppen-Geiger Map AUT present.svg|thumb|[[ڪوپن واري موسمي درجابندي]] وارو آسٽريا جو نقشو<ref>{{cite journal |last1=Beck |first1=Hylke E. |last2=Zimmermann |first2=Niklaus E. |last3=McVicar |first3=Tim R. |last4=Vergopolan |first4=Noemi |last5=Berg |first5=Alexis |last6=Wood |first6=Eric F. |title=Present and future Köppen-Geiger climate classification maps at 1-km resolution |journal=Scientific Data |date=30 October 2018 |volume=5 |pages=180214 |doi=10.1038/sdata.2018.214|pmid=30375988 |pmc=6207062 |bibcode=2018NatSD...580214B }}</ref>]] آسٽريا جو وڏو حصو ٿڌ يا ٽيمپريٽ موسم واري زون ۾ واقع آهي جتي اولھ جون گھم واريون ھوائون زور سان گھلن ٿيون. ملڪ جو ٽن جو چوٿون حصو الپس جبلن تي مشتمل آهي جنھن ڪري اتي الپائين موسم غالب آھي. سياري ۾ ھن ملڪ ۾ تمام گهڻي ٿڌ ٿئي ٿي (−10 کان 0° پد) ۽ اونھاري ۾ نسبتن اوچو پد رھندو آھي<ref name="Climate">{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/weather/world/city_guides/results.shtml?tt=TT003350|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101202042009/http://www.bbc.co.uk/weather/world/city_guides/results.shtml?tt=TT003350|archivedate=2 December 2010|title=Average Conditions, Vienna, Austria|year=2006|publisher=British Broadcasting Corporation|accessdate=24 May 2009}}</ref> ملڪ ۾ سڀ کان وڌيڪَ گرمي پد °40.5 گريڊ آگسٽ 2013 ۾ رڪارڊ ڪيو ويو ھو. باقي سراسري گرمي پد °20 جي وچ تائين رھندو آھي<ref name=ZAMG>{{cite web|url= http://www.zamg.ac.at/cms/de/klima/klimauebersichten/klimamittel-1971-2000|title= Austrian Meteorological Institute|access-date= 12 August 2012|archive-url= https://web.archive.org/web/20120812220313/http://www.zamg.ac.at/cms/de/klima/klimauebersichten/klimamittel-1971-2000|archive-date= 12 August 2012|url-status=live|df= dmy-all}}</ref> [[ڪوپن واري موسمي درجابندي]] مطابق آسٽريا جون موسمون مختلف قسمن جون آھن جن ۾ سامونڊي موسم، گھميل براعظمي موسم، سب آرڪٽڪ موسم، ٽونڊرا موسم ۽ آئس ڪيپ موسم شامل آهن<ref name="ZAMG"/><ref>{{cite web|url= https://en.climate-data.org/country/4/|title= Climate-Data.org|access-date= 15 April 2017|archive-url= https://web.archive.org/web/20170415201756/https://en.climate-data.org/country/4/|archive-date= 15 April 2017|url-status=live|df= dmy-all}}</ref><ref>{{Cite journal|title= Atlantic influence on the Alps|journal= Environmental Research Letters|volume= 8|issue= 3|pages= 034026|doi= 10.1088/1748-9326/8/3/034026|year= 2013|last1= Zampieri|first1= Matteo|last2= Scoccimarro|first2= Enrico|last3= Gualdi|first3= Silvio|doi-access= free|bibcode= 2013ERL.....8c4026Z}}</ref> {{Weather box |collapsed=collapsed |location =ليخ، وورارلبرگ (1440 ميٽر، 1982ع کان 2012 تائين جا سراسري گرمي پد) |metric first = Yes |single line = Yes <!--Average high temperatures--> |Jan high C = -0.7 |Feb high C = 0.3 |Mar high C = 3.5 |Apr high C = 7.1 |May high C = 11.8 |Jun high C = 17.4 |Jul high C = 16.8 |Aug high C = 14.3 |Sep high C = 15.1 |Oct high C = 9.7 |Nov high C = 3.7 |Dec high C = 0.1 |Average high C = |Jan mean C = -4.5 |Feb mean C = -3.7 |Mar mean C = -0.6 |Apr mean C = 2.9 |May mean C = 7.3 |Jun mean C = 10.6 |Jul mean C = 12.7 |Aug mean C = 12.2 |Sep mean C = 9.9 |Oct mean C = 5.6 |Nov mean C = 0.4 |Dec mean C = -3.3 |year mean C = |Jan low C = -8.2 |Feb low C = -7.6 |Mar low C = -4.7 |Apr low C = -1.3 |May low C = 2.8 |Jun low C = 6.0 |Jul low C = 8.0 |Aug low C = 7.7 |Sep low C = 5.6 |Oct low C = 1.6 |Nov low C = -2.9 |Dec low C = -6.6 |Average low C = |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 59 |Feb precipitation mm = 54 |Mar precipitation mm = 56 |Apr precipitation mm = 70 |May precipitation mm = 103 |Jun precipitation mm = 113 |Jul precipitation mm = 133 |Aug precipitation mm = 136 |Sep precipitation mm = 95 |Oct precipitation mm = 67 |Nov precipitation mm = 78 |Dec precipitation mm = 66 |year precipitation mm = |source 1= <ref name=ZAMG /> |source 2= {{cite web|url= https://en.climate-data.org/location/117363/|title= ليخ موسمي ڄاڻ}} }} {{Weather box |collapsed=collapsed |location =ڪاھٽائي، ٽريول (2060 ميٽر؛ 1982 کان 2012 تائين سراسري گرمي پد) |metric first = Yes |single line = Yes <!--Average high temperatures--> |Jan high C = -3.3 |Feb high C = -3.2 |Mar high C = -0.9 |Apr high C = 2.3 |May high C = 7.0 |Jun high C = 10.4 |Jul high C = 12.7 |Aug high C = 12.3 |Sep high C = 9.6 |Oct high C = 6.3 |Nov high C = 0.5 |Dec high C = -2.4 |Average high C = |Jan mean C = -6.6 |Feb mean C = -6.5 |Mar mean C = -4.2 |Apr mean C = -1.1 |May mean C = 3.4 |Jun mean C = 6.6 |Jul mean C = 8.8 |Aug mean C = 8.6 |Sep mean C = 6.4 |Oct mean C = 2.9 |Nov mean C = -2.4 |Dec mean C = -5.4 |year mean C = |Jan low C = -9.9 |Feb low C = -9.8 |Mar low C = -7.5 |Apr low C = -4.4 |May low C = -0.2 |Jun low C = 2.9 |Jul low C = 4.9 |Aug low C = 4.9 |Sep low C = 3.3 |Oct low C = -0.5 |Nov low C = -5.2 |Dec low C = -8.4 |Average low C = |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 73 |Feb precipitation mm = 66 |Mar precipitation mm = 80 |Apr precipitation mm = 87 |May precipitation mm = 115 |Jun precipitation mm = 126 |Jul precipitation mm = 148 |Aug precipitation mm = 138 |Sep precipitation mm = 96 |Oct precipitation mm = 74 |Nov precipitation mm = 83 |Dec precipitation mm = 72 |year precipitation mm = |source 1= <ref name=ZAMG /> |source 2= {{cite web|url= https://en.climate-data.org/location/111749/|title= ڪاھٽائي موسمي ڄاڻ}} }} == حڪومت ۽ سياست == {{Main|آسٽريا جي سياست}} <!--مهرباني ڪري نئين معلومات سلسلي جي لاڳاپيل مضمونن ۾ شامل ڪريو--> {{Multiple image | align = right | caption_align = center | image1 = Am 23. September 2025 nahm Außenministerin Beate Meinl-Reisinger gemeinsam mit Bundespräsident Alexander Van der Bellen (M) und Bundeskanzler Christian Stocker (L) (54813003241) (cropped).jpg | width1 = 300 | alt1 = اليگزينڊر فان ڊير بيلن | caption1 = [[اليگزينڊر فان ڊير بيلن]]<br/><small>[[آسٽريا جو صدر|صدر]]</small> | image2 = Christian Stocker EuCo 2026.jpg | width2 = 122 | alt2 = ڪرسچين اسٽوڪر | caption2 = [[ڪرسچين اسٽوڪر]]<br/><small>[[آسٽريا جو چانسلر|چانسلر]]</small> | total_width = 300 }} [[File:Wien - Parlamentsgebäude.JPG|thumb|ويانا ۾ [[آسٽريائي پارليامينٽ جي عمارت]]]] [[آسٽريا جي پارليامينٽ]] ملڪ جي گاديءَ ۽ سڀ کان وڏي آبادي واري شهر [[ويانا]] ۾ واقع آهي. آسٽريا 1920ع واري [[وفاقي آئيني قانون]] تحت هڪ [[وفاق]]ي، [[نمائنده جمهوريت|نمائنده جمهوري]] [[جمهوريه]] بڻيو. نَوَ [[آسٽريا جون وفاقي رياستون|وفاقي رياستن]] تي ٻڌل ٻي جمهوريه جو سياسي نظام 1920ع جي آئين تي قائم آهي، جنهن ۾ 1929ع ۾ ترميمون ڪيون ويون ۽ جيڪو 1 مئي 1945ع تي ٻيهر نافذ ڪيو ويو.<ref>Lonnie Johnson 17, 142</ref> [[آسٽريا جو صدر]] رياست جو سربراهه آهي. صدر سڌي ريت عوامي اڪثريتي ووٽ سان چونڊيو ويندو آهي، ۽ جيڪڏهن ضرورت پوي تہ سڀ کان وڌيڪ ووٽ حاصل ڪندڙ اميدوارن وچ ۾ ٻيون چونڊون ڪرايون وينديون آهن. [[آسٽريا جو چانسلر]] [[آسٽريا جي حڪومت|حڪومت]] جو سربراهه آهي. چانسلر کي صدر مقرر ڪري ٿو ۽ کيس پارليامينٽ جي هيٺين ايوان ۾ پارٽين جي جوڙجڪ مطابق حڪومت ٺاهڻ جي ذميواري سونپي ويندي آهي. حڪومت کي صدر جي فرمان ذريعي يا پارليامينٽ جي هيٺين ايوان، [[آسٽريا جي نيشنل ڪائونسل|نيشنل راٽ]]، ۾ [[عدم اعتماد جو ووٽ|عدم اعتماد جي ووٽ]] ذريعي هٽائي سگهجي ٿو. آسٽريا ۾ صدر ۽ پارليامينٽ لاءِ ووٽ ڏيڻ اڳ لازمي هوندو هو، پر اها پابندي 1982ع کان 2004ع تائين مرحليوار ختم ڪئي وئي.<ref>{{Cite web|title=Bundesministerium für Inneres – Elections Compulsory voting|url=http://www.bmi.gv.at/wahlen/elections_compulsorey_voting.asp|archive-url=https://web.archive.org/web/20071103221527/http://www.bmi.gv.at/wahlen/elections_compulsorey_voting.asp|archive-date=3 November 2007|access-date=3 January 2009|publisher=Bmi.gv.at}}</ref> آسٽريا جي پارليامينٽ ٻن ايوانن تي ٻڌل آهي. [[آسٽريا جي نيشنل ڪائونسل|نيشنل راٽ]] جا 183 ميمبر هر پنجن سالن کان پوءِ عام چونڊن ذريعي چونڊيا ويندا آهن، سواءِ ان صورت جي جڏهن وفاقي صدر، وفاقي چانسلر جي تجويز تي، يا نيشنل راٽ پاڻ ايوان کي وقت کان اڳ ٽوڙي ڇڏي. 16 سالن کان وڌيڪ عمر وارو هر شهري [[ووٽ جو حق|ووٽ ڏيڻ جو حق]] رکي ٿو. ووٽ ڏيڻ جي عمر 2007ع ۾ 18 مان گهٽائي 16 سال ڪئي وئي.<ref>{{Cite web|title=The Austrian Parliament|url=https://www.parlament.gv.at/ZUSD/DLFolder/Austrian_Parl_E_p27.pdf|website=Parlament.gv.at|access-date=22 November 2021|archive-date=25 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220425043546/https://www.parlament.gv.at/ZUSD/DLFolder/Austrian_Parl_E_p27.pdf}}</ref> وفاقي چونڊن (''Nationalratswahlen'') ۾ تناسبي نمائندگيءَ تحت سيٽون حاصل ڪرڻ لاءِ سڀني پارٽين لاءِ عام [[چونڊ حد|چونڊ حد]] 4٪ ووٽ آهي، پر 43 علائقائي چونڊ تڪن مان ڪنهن هڪ ۾ سڌي سيٽ (''[[Direktmandat]]'') کٽڻ سان پڻ پارليامينٽ ۾ داخلا ممڪن آهي. قانون سازيءَ جي عمل ۾ نيشنل راٽ غالب ايوان آهي. تنهن هوندي بہ مٿيون ايوان، [[آسٽريا جي وفاقي ڪائونسل|بُنڊس راٽ]]، محدود ويٽو جو حق رکي ٿو. تقريباً سڀني حالتن ۾ نيشنل راٽ ساڳيو بل ٻيهر ووٽنگ ذريعي منظور ڪري سگهي ٿو؛ ان عمل کي ''Beharrungsbeschluss'' يعني ”اصرار وارو فيصلو“ چيو ويندو آهي. آئيني سڌارن جو جائزو وٺڻ لاءِ {{Lang|de|Österreich-Konvent}} نالي آئيني ڪنوينشن<ref>{{Cite web|title=Willkommen beim Österreich Konvent|url=http://www.konvent.gv.at/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20090104001526/http://www.konvent.gv.at/|archive-date=4 January 2009|access-date=21 November 2008|publisher=Konvent.gv.at}}</ref> 30 جون 2003ع تي گهرايو ويو، پر اهو اهڙي تجويز پيش ڪرڻ ۾ ناڪام رهيو جيڪا آئيني ترميمن لاءِ گهربل نيشنل راٽ جي ٻه ٽين اڪثريت حاصل ڪري سگهي. جتي [[ٻه ايواني نظام|ٻه ايواني پارليامينٽ]] ۽ حڪومت ترتيبوار قانون ساز ۽ انتظامي شاخون آهن، اتي عدالتون آسٽريائي رياست جي ٽئين شاخ آهن. [[آسٽريا جي آئيني عدالت|آئيني عدالت]] کي سياسي نظام تي نمايان اثر حاصل آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اها آئين سان ٽڪراءَ ۾ ايندڙ قانونن ۽ ضابطن کي ڪالعدم قرار ڏئي سگهي ٿي. 1995ع کان [[يورپي عدالت انصاف]] يورپي يونين جي قانونن هيٺ ايندڙ معاملن ۾ آسٽريائي فيصلن کي رد ڪري سگهي ٿي. آسٽريا [[يورپي عدالت براءِ انساني حق]] جا فيصلا پڻ لاڳو ڪري ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ [[انساني حقن بابت يورپي ڪنوينشن]] آسٽريا جي آئيني قانون جو حصو آهي. === 2006ع کان پوءِ === [[File:Wien - Bundeskanzleramt1.JPG|thumb|[[بال هائوس پلاٽس]] تي وفاقي چانسلري]] [[2006ع جون آسٽريائي پارلياماني چونڊون|آڪٽوبر 2006ع جي عام چونڊن]] کان پوءِ [[آسٽريا جي سوشل ڊيموڪريٽڪ پارٽي]] (ايس پي او) سڀ کان وڏي جماعت بڻجي سامهون آئي، جڏهن تہ [[آسٽريائي عوامي پارٽي]] (او وي پي) ٻئي نمبر تي رهي ۽ پنهنجي اڳوڻي نتيجي جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ 8 [[سيڪڙو پوائنٽ]] وڃائي ويٺي.<ref name="Election2002">{{Cite web|date=2006|title=24 November 2002 General Election Results – Austria Totals|url=http://electionresources.org/at/nationalrat.php?election=2002|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20090707185433/http://electionresources.org/at/nationalrat.php?election=2002|archive-date=7 July 2009|access-date=12 June 2009|website=Election Resources on the Internet}}</ref><ref name="Election2006">{{Cite web|date=2006|title=October&nbsp;1st,&nbsp;2006 General Election Results – Austria Totals|url=http://electionresources.org/at/nationalrat.php?election=2006|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20090707185102/http://electionresources.org/at/nationalrat.php?election=2006|archive-date=7 July 2009|access-date=12 June 2009|website=Election Resources on the Internet}}</ref> سياسي صورتحال سبب ٻنهي وڏين جماعتن مان ڪا بہ ننڍين پارٽين سان مستحڪم اتحاد قائم نه ڪري سگهي. جنوري 2007ع ۾ او وي پي ۽ ايس پي او گڏجي [[الفرڊ گوزن بائوئر]] (ايس پي او) جي چانسلريءَ هيٺ وڏي اتحاد واري حڪومت قائم ڪئي. [[گوزن بائوئر حڪومت|هي اتحاد]] 7 جولاءِ 2008ع تي ٽٽي ويو.<ref>[https://web.archive.org/web/20080705204057/http://www.kurier.at/nachrichten/173528.php archive.org]</ref> [[2008ع جون آسٽريائي پارلياماني چونڊون|سيپٽمبر 2008ع جي چونڊن]] ۾ ٻنهي وڏين جماعتن جي حمايت وڌيڪ گهٽجي وئي؛ ايس پي او کي 29.3٪ ۽ او وي پي کي 26.0٪ ووٽ مليا. ٻنهي ٻيهر اتحاد قائم ڪيو ۽ [[ويرنر فائمان]] (ايس پي او) چانسلر بڻيو ([[پهرين فائمان حڪومت]]). [[گرين پارٽي – گرين متبادل]] 11٪ ووٽن سان ٽئين نمبر تي رهي. سياسي ساڄي ڌر جون [[آسٽريا جي آزادي پارٽي]] (ايف پي او) ۽ فوت ٿيل [[يورگ هائڊر]] جي نئين پارٽي [[آسٽريا جي مستقبل لاءِ اتحاد]] جي حمايت وڌي، پر ٻنهي گڏجي 20٪ کان گهٽ ووٽ حاصل ڪيا. 11 آڪٽوبر 2008ع تي يورگ هائڊر هڪ ڪار حادثي ۾ فوت ٿي ويو.<ref>{{Cite web|date=11 October 2008|title=Austrian far-right leader Jörg Haider dies in car crash|url=https://www.theguardian.com/world/2008/oct/11/austria-haider|website=The Guardian|access-date=10 December 2021|archive-date=21 June 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120621073253/http://www.guardian.co.uk/world/2008/oct/11/austria-haider|url-status=live}}</ref> [[2013ع جون آسٽريائي پارلياماني چونڊون|2013ع جي پارلياماني چونڊن]] ۾ سوشل ڊيموڪريٽڪ پارٽي 27٪ ووٽن سان 52 سيٽون، جڏهن تہ عوامي پارٽي 24٪ ووٽن سان 47 سيٽون حاصل ڪيون، ۽ گڏجي اڪثريت برقرار رکيائون. آزادي پارٽي 21٪ ووٽن سان 40 سيٽون حاصل ڪيون، جڏهن تہ گرين پارٽي 12٪ ووٽن سان 24 سيٽون ورتيون. ٻن نون جماعتن، اسٽرو ناخ ۽ [[نيوس – نئون آسٽريا ۽ لبرل فورم|نيوس]]، 10٪ کان گهٽ ووٽ حاصل ڪيا ۽ ترتيبوار 11 ۽ 9 سيٽون کٽيون.<ref>{{Cite web|title=Election Resources on the Internet: Federal Elections in Austria – Nationalrat Results Lookup|url=http://www.electionresources.org/at/nationalrat.php?election=2013|website=electionresources.org|access-date=9 December 2021|archive-date=20 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211020101927/http://www.electionresources.org/at/nationalrat.php?election=2013|url-status=live}}</ref> 17 مئي 2016ع تي سوشل ڊيموڪريٽڪ پارٽيءَ جو [[ڪرسچن ڪيرن]] نئين چانسلر طور حلف کنيو. هن قدامت پسند عوامي پارٽي (او وي پي) سان ”وڏي اتحاد“ واري حڪومت جاري رکي. هو اڳوڻي چانسلر ۽ ايس پي او اڳواڻ [[ويرنر فائمان]] جي استعيفيٰ کان پوءِ عهدي تي آيو.<ref>{{Cite news|date=17 May 2016|title=Austria's Christian Kern sworn in as new chancellor|work=DW.COM|url=https://www.dw.com/en/austrias-christian-kern-sworn-in-as-new-chancellor/a-19263395|access-date=10 December 2021|archive-date=10 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211210090552/https://www.dw.com/en/austrias-christian-kern-sworn-in-as-new-chancellor/a-19263395|url-status=live}}</ref> 26 جنوري 2017ع تي [[اليگزينڊر فان ڊير بيلن]] آسٽريا جي صدر طور حلف کنيو. صدر جو عهدو گهڻو ڪري رسمي آهي، پر علامتي ۽ آئيني لحاظ کان اهم حيثيت رکي ٿو.<ref>{{Cite news|date=26 January 2017|title=Van der Bellen takes office as Austrian president|work=DW.COM|url=https://www.dw.com/en/van-der-bellen-takes-office-as-austrian-president/a-37282299|access-date=10 December 2021|archive-date=10 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211210092251/https://www.dw.com/en/van-der-bellen-takes-office-as-austrian-president/a-37282299|url-status=live}}</ref> 2017ع جي بهار ۾ وڏي اتحاد جي خاتمي کان پوءِ [[2017ع جون آسٽريائي پارلياماني چونڊون|آڪٽوبر 2017ع لاءِ وقت کان اڳ چونڊون]] سڏايون ويون. نئين نوجوان اڳواڻ [[سيباسٽيان ڪُرتس]] جي قيادت هيٺ آسٽريائي عوامي پارٽي (او وي پي) نيشنل ڪائونسل ۾ سڀ کان وڏي پارٽي بڻجي، 31.5٪ ووٽن ۽ 183 مان 62 سيٽن تي ڪاميابي حاصل ڪئي. سوشل ڊيموڪريٽڪ پارٽي (ايس پي او) 26.9٪ ووٽن ۽ 52 سيٽن سان ٻئي نمبر تي، جڏهن تہ آسٽريا جي آزادي پارٽي (ايف پي او) 26٪ ووٽن ۽ 51 سيٽن سان ٿوري فرق سان ٽئين نمبر تي رهي. نيوس 5.3٪ ووٽن ۽ 10 سيٽن سان چوٿين، جڏهن تہ پِلز پارٽي 4.4٪ ووٽن ۽ 8 سيٽن سان پهريون ڀيرو پارليامينٽ ۾ داخل ٿي. گرين پارٽي 3.8٪ ووٽن سان 4٪ واري حد پار نه ڪري سگهي ۽ پنهنجون سڀ 24 سيٽون وڃائي ويٺي.<ref>{{Cite news|date=15 October 2017|title=Austrian elections: Sebastian Kurz becomes youngest leader|work=DW.COM|url=https://www.dw.com/en/austrian-elections-sebastian-kurz-becomes-youngest-leader/a-40959587|access-date=9 December 2021|archive-date=9 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211209130143/https://www.dw.com/en/austrian-elections-sebastian-kurz-becomes-youngest-leader/a-40959587|url-status=live}}</ref> او وي پي ايف پي او سان اتحاد قائم ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. نئين چانسلر سيباسٽيان ڪُرتس جي سربراهيءَ ۾ وچ ساڄي ڌر ۽ ساڄي ڌر جي عواميت پسند پارٽيءَ تي ٻڌل نئين حڪومت 18 ڊسمبر 2017ع تي حلف کنيو.<ref>{{Cite news|date=18 December 2017|title=Muted protests in Vienna as far-right ministers enter Austria's government|language=en|work=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/world/2017/dec/18/thousands-protest-as-far-right-ministers-enter-government-in-austria|access-date=9 December 2021|archive-date=9 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211209130143/https://www.theguardian.com/world/2017/dec/18/thousands-protest-as-far-right-ministers-enter-government-in-austria|url-status=live}}</ref> پر [[ابيزا معاملو|”ابيزا“ بدعنواني اسڪينڊل]] کان پوءِ اتحادي حڪومت ختم ٿي وئي<ref>{{Cite news|date=20 May 2019|title=Austrian government collapses after far-right minister fired|language=en|work=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/world/2019/may/20/austrian-government-collapses-after-far-fight-minister-fired|access-date=9 December 2021|archive-date=25 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201125162548/https://www.theguardian.com/world/2019/may/20/austrian-government-collapses-after-far-fight-minister-fired|url-status=live}}</ref> ۽ [[2019ع جون آسٽريائي پارلياماني چونڊون|29 سيپٽمبر 2019ع تي نيون چونڊون]] ڪرايون ويون. انهن چونڊن ۾ او وي پي 37.5٪ ووٽن سان وڏي ڪاميابي حاصل ڪئي ۽ 13.9٪ ووٽ حاصل ڪندڙ گرين پارٽي سان اتحاد قائم ڪيو. سيباسٽيان ڪُرتس جي چانسلريءَ هيٺ اها حڪومت 7 جنوري 2020ع تي حلف کنيو.<ref>{{Cite news|date=29 September 2019|title=Austrian elections: support for far-right collapses|language=en|work=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/world/2019/sep/29/austrian-elections-exit-polls-collapse-far-right-support-sebastian-kurz-victory|access-date=9 December 2021|archive-date=9 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211209125553/https://www.theguardian.com/world/2019/sep/29/austrian-elections-exit-polls-collapse-far-right-support-sebastian-kurz-victory|url-status=live}}</ref> 11 آڪٽوبر 2021ع تي بدعنواني اسڪينڊل سبب وڌندڙ دٻاءَ هيٺ چانسلر سيباسٽيان ڪُرتس استعيفيٰ ڏئي ڇڏي. او وي پي جي پرڏيهي وزير [[اليگزينڊر شالنبرگ]] سندس جانشين بڻيو، پر ٻن مهينن کان به گهٽ عرصي کان پوءِ شالنبرگ پڻ عهدو ڇڏي ڏنو. 6 ڊسمبر 2021ع تي [[ڪارل نيهمر]] چانسلر طور حلف کنيو، جنهن سان هو ٻن مهينن اندر آسٽريا جو ٽيون قدامت پسند چانسلر بڻيو. او وي پي ۽ گرين پارٽيءَ جو اتحاد جاري رهيو.<ref>{{Cite news|date=6 December 2021|title=Austria: Karl Nehammer sworn in as new chancellor|work=[[DW.COM]] |url=https://www.dw.com/en/austria-karl-nehammer-sworn-in-as-new-chancellor/a-60032938|access-date=10 December 2021|archive-date=12 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220412004047/https://www.dw.com/en/austria-karl-nehammer-sworn-in-as-new-chancellor/a-60032938|url-status=live}}</ref> [[2024ع جون آسٽريائي پارلياماني چونڊون|29 سيپٽمبر 2024ع جي چونڊن]] کان پوءِ او وي پي، ايس پي او ۽ [[نيوس (آسٽريا)|نيوس]] وچ ۾ اتحادي ڳالهيون ناڪام ٿي ويون، جنهن کان پوءِ نيهمر استعيفيٰ ڏني. [[اليگزينڊر شالنبرگ]] ٻيو ڀيرو عبوري چانسلر ٿيو. او وي پي ۽ ايف پي او وچ ۾ اتحاد ٺاهڻ جون ڪوششون پڻ ناڪام رهيون. آخرڪار او وي پي، ايس پي او ۽ نيوس وچ ۾ اتفاق ٿيو ۽ [[ڪرسچين اسٽوڪر]] (او وي پي) جي چانسلريءَ هيٺ [[اسٽوڪر حڪومت]] قائم ڪئي وئي.<ref>{{Cite web |date=2025-03-03 |title=Dreierkoalition: Neue Regierung angelobt |url=https://orf.at/stories/3386514/ |access-date=2025-03-03 |website=news.ORF.at |language=de}}</ref> === انتظامي ورهاست === <!---"Administrative divisions of Austria" redirects here---> {{Main|آسٽريا جون رياستون}} آسٽريا هڪ [[وفاقي جمهوريه]] آهي، جيڪا [[آسٽريا جون رياستون|نَوَ رياستن]] (بُنڊَس لينڊَر) تي مشتمل آهي.<ref name="CIA"/> رياستن کي وڌيڪ [[آسٽريا جا ضلعا|ضلعن]] (بيٽسِرڪَه) ۽ قانوني شهرن (شٽاتوٽار شٽيٽَه) ۾ ورهايو ويو آهي. ضلعن کي اڳتي [[ميونسپلٽي (آسٽريا)|ميونسپلٽين]] (گَمائنڊَن) ۾ ورهايو ويو آهي. قانوني شهرن کي اهي اختيار حاصل آهن، جيڪي عام طور تي ضلعن ۽ ميونسپلٽين ٻنهي کي حاصل هوندا آهن. [[ويانا]] ان لحاظ کان منفرد آهي تہ اهو هڪ ئي وقت شهر ۽ رياست ٻئي آهي. [[يورپي ڪميشن]] جو ترجمي وارو ڊائريڪٽوريٽ جنرل رياستن لاءِ ''صوبا'' جو اصطلاح استعمال ڪري ٿو. {{States of Austria labeled map|options=float:left; font-size:100%; border:3px; max-width:480px; width:100%}} {{Clear}} {| class="sortable wikitable" style="text-align:left; font-size:100%" |- style="font-size:100%; text-align:right" ! [[آسٽريا جون رياستون|رياست]] ! گاديءَ جو هنڌ ! ايراضي<br/>{{Smaller|([[چورس ڪلوميٽر|چورس ڪلوميٽر]])}} ! آبادي<br/>{{Smaller|(1 جنوري 2025ع)}} ! آباديءَ جي گهاٽائي<br/>في ڪلوميٽر² ! جي ڊي پي (ارب يورو)<br/>{{Smaller|(2022ع يوروسٽيٽ)}} ! في ماڻهو<br/>جي ڊي پي |- | [[برگن لينڊ]] || [[آئزن شٽاٽ]] |style="text-align:right"| 3,965 ||style="text-align:right"| 301,790 || style="text-align:right" | 76.1 || style="text-align:right" | 10.454||style="text-align:right"| 34,900 |- | [[ڪارِنٿيا]] || [[ڪلاگن فرٽ]] |style="text-align:right"| 9,536 ||style="text-align:right"| 570,095 || style="text-align:right" | 59.7 || style="text-align:right" | 24.755||style="text-align:right"| 43,600 |- | [[هيٺيون آسٽريا]] || [[سانڪٽ پولٽن]] |style="text-align:right"| 19,178 ||style="text-align:right"| 1,727,514 || style="text-align:right" | 90.05 || style="text-align:right" | 71.757||style="text-align:right"| 41,900 |- | [[سالزبرگ (رياست)|سالزبرگ]] || [[سالزبرگ]] |style="text-align:right"| 7,154 ||style="text-align:right"| 572,846 || style="text-align:right" | 80.08 || style="text-align:right" | 33.330||style="text-align:right"| 58,900 |- | [[اسٽيريا]] || [[گراٽس]] |style="text-align:right"| 16,401 ||style="text-align:right"| 1,271,716 || style="text-align:right" | 77.5 || style="text-align:right" | 56.152||style="text-align:right"| 44,600 |- | [[ٽيرول (رياست)|ٽيرول]] || [[اِنسبرڪ]] |style="text-align:right"| 12,648 ||style="text-align:right;"| 777,660 || style="text-align:right" | 61.4 || style="text-align:right" | 39.328||style="text-align:right"| 51,200 |- | [[مٿيون آسٽريا]] || [[لنٽس]] |style="text-align:right"| 11,982 ||style="text-align:right;"| 1,535,519 || style="text-align:right" | 128.1 || style="text-align:right" | 76.780||style="text-align:right"| 50,700 |- |colspan=2| [[ويانا]] |style="text-align:right"| 415 ||style="text-align:right;"| 2,028,289 || style="text-align:right" | 4,887 || style="text-align:right" | 110.992||style="text-align:right"| 56,600 |- | [[فورآرلبرگ]] || [[بريگينٽس]] |style="text-align:right"| 2,601 ||style="text-align:right;"| 411,784 || style="text-align:right" | 158.3 || style="text-align:right" | 23.588||style="text-align:right"| 58,300 |- |colspan=7 |<ref>{{Cite web|title=Eurostat – Data Explorer|url=http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/submitViewTableAction.do|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006122431/http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/submitViewTableAction.do|archive-date=6 October 2014|access-date=19 October 2011}}</ref><ref>{{Cite web|title=Statistik Austria – Bevölkerung zu Jahresbeginn 2002–2017 nach Gemeinden (Gebietsstand 1.1.2017)|url=http://www.statistik.at/wcm/idc/idcplg?IdcService=GET_FILE&dID=354032&dDocName=080904|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180322204818/http://www.statistik.at/wcm/idc/idcplg?IdcService=GET_FILE&dID=354032&dDocName=080904|archive-date=22 March 2018|access-date=9 July 2018}}</ref> |} ==انتظامي ورهاست== آسٽريا 9 رياستن تي مشتمل ھڪ وفاقي رياست آھي. جنهن کي [[جرمن ٻولي]] ۾ "بندسلينا" (Bundesländer) چوندا آهن. اھي رياستون وري ضلعن، "بزائرڪ" (Bezirke) ۽ قانون ذريعي قرار ڏنل شھرن "اسٽيچيوسٽاٽ" (<small>{{Lang|de|[[Statutarstadt|Statutarstädte]]}}</small>) ۾ ورھايل آھن. ضلعا وري ميونسپلٽين "جيمنڊن" <small>({{Lang|de|Gemeinden}})</small> ۾ ورھايل آھن. قانون ذريعي قرار ڏنل شھر ساڳي وقت ميونسپلٽين ۽ ضلعن جو درجو رکڻ ٿا. صرف [[ويانا]] شھر ھڪ منفرد حيثيت رکي ٿو هن ڪري ته اھو ساڳي وقت رياست پڻ آھي. رياستون انتظامي اختيارن کان علاوه مخصوص معاملن ۾ قانون سازي جو اختيار پڻ رکن ٿيون جن ۾ ثقافتي، سماجي ڀلائي، فطرتي تحفظ، شڪار ۽ عمارت سازي وغيره شامل آهن. {| class="sortable wikitable" style="text-align:right; font-size:100%" |- style="font-size:100%; text-align:right" ! <small>*رياست*</small> ! <small>*گادي*جو*هنڌ*</small> ! <small>'''پکيڙ'''</small> <small>'''_چورس ^{ڪلوميٽر}'''</small> ! <small>آبادي</small> <small>(2017)</small> ! <small>گھاٽائي/چورس ڪلوميٽر</small> ! <small>GDP (يورو)</small><small>(2012)</small> ! <small>GDP<br />في ڪس</small> |- | '''[[برجنلينڊ]]'''|| [[آئزن اسٽڊٽ|'''آئزن اسٽڊٽ''']] |style="text-align:right"| <small>'''3,965'''</small>|| style="text-align:right" | <small>'''291,942'''</small>|| style="text-align:right" | 73.6 ||style="text-align:right"| <small>'''7.311'''</small> ارب || style="text-align:right" | <small>'''25,600'''</small> |- | [[ڪرينٿيا (رياست)|'''ڪرينٿيا''']] || [[ڪليگنفرٽ]] |style="text-align:right"| 9,536 ||style="text-align:right"| <small>'''561,077'''</small>|| style="text-align:right" | 58.8 ||style="text-align:right"| 17.62 ارب ||style="text-align:right"| <small>'''31,700'''</small> |- | [[لوئر آسٽريا|'''لوئر''' '''آسٽريا''']] || [[سنڪٽ پولٽن]] |style="text-align:right"| <small>'''19,178'''</small>|| style="text-align:right" | <small>'''1,665,753'''</small>|| style="text-align:right" | 86.9 ||style="text-align:right"| <small>'''49.75'''</small> ارب || style="text-align:right" | <small>'''30,800'''</small> |- | [[سلزبرگ (رياست)|'''سلزبرگ''']] || [[سلزبرگ]] |style="text-align:right"| 7,154 ||style="text-align:right"| 549,263 ||style="text-align:right"| 76.8 ||style="text-align:right"| 23.585 ارب ||style="text-align:right"| <small>'''44,500'''</small> |- | '''[[اسٽيريا]]'''|| [[گراتس]] |style="text-align:right"| <small>'''16,401'''</small>|| style="text-align:right" | <small>'''1,237,298'''</small>|| style="text-align:right" | 75.4 ||style="text-align:right"| <small>'''40.7'''</small> ارب || style="text-align:right" | <small>'''33,600'''</small> |- | [[ٽرول (رياست)|'''ٽرول''']] || [[انسبروڪ]] |style="text-align:right"| <small>'''12,648'''</small>|| style="text-align:right;" | 746,153 ||style="text-align:right"| 59.0 ||style="text-align:right"| <small>'''28.05'''</small> ارب || style="text-align:right" | <small>'''39,400'''</small> |- | [[اپر آسٽريا|'''اپر آسٽريا''']] || [[لنز]] |style="text-align:right"| <small>'''11,982'''</small>|| style="text-align:right;" | <small>'''1,465,045'''</small>|| style="text-align:right" | 122.3 ||style="text-align:right"| <small>'''53.86'''</small> ارب || style="text-align:right" | <small>'''38,000'''</small> |- |colspan=2| '''[[ويانا]]''' |style="text-align:right"| 415 ||style="text-align:right;"| <small>'''1,867,582'''</small>|| style="text-align:right" | 4,500 ||style="text-align:right"| <small>'''81.77'''</small> ارب |- | '''[[وورارلبرگ]]'''|| [[بريگنز]] |style="text-align:right"| <small>'''2,601'''</small>|| style="text-align:right;" | 388,752 ||style="text-align:right"| 149.5 ||style="text-align:right"| <small>'''23.59 ارب'''</small>|| style="text-align:right" | <small>'''58,300'''</small> |- |colspan=7 |<ref>{{Cite web|title=Eurostat – Data Explorer|url=http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/submitViewTableAction.do|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006122431/http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/submitViewTableAction.do|archive-date=6 October 2014|access-date=19 October 2011}}</ref><ref>{{Cite web|title=Statistik Austria – Bevölkerung zu Jahresbeginn 2002–2017 nach Gemeinden (Gebietsstand 1.1.2017)|url=http://www.statistik.at/wcm/idc/idcplg?IdcService=GET_FILE&dID=354032&dDocName=080904|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180322204818/http://www.statistik.at/wcm/idc/idcplg?IdcService=GET_FILE&dID=354032&dDocName=080904|archive-date=22 March 2018|access-date=9 July 2018}}</ref> |} == معيشت == [[File:13-08-30-wien-by-RalfR-123.jpg|thumb|[[ويانا بين الاقوامي مرڪز]] [[گڏيل قومن]] جي آفس سميت ۽ ڊي سي ٽاورز جو ٽاور-1]] آسٽريا دنيا جي ملڪن جي ناليوار جي ڊي پي جي شرح مطابق تمام مٿاھين شرح وارن ملڪن ۾ شامل آهي.<ref name=autogenerated1>{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2012/01/weodata/weorept.aspx?sy=2009&ey=2012&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=122&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a=&pr.x=37&pr.y=14|title=Austria|publisher=International Monetary Fund|accessdate=17 April 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121125152140/http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2012/01/weodata/weorept.aspx?sy=2009&ey=2012&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=122&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a=&pr.x=37&pr.y=14|archive-date=25 November 2012|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> ان جي [[معيشت]] تمام وڏي پيماني تي صنعتي ۽ تمام ترقي يافته سوشل مارڪيٽ واري آهي. 1980ع جي ڏھاڪي تائين وڏي صنعت کي سرڪاري بڻايو ويو پر بعد ۾ نجڪاري ذريعي سرڪاري صنعتي يونٽن ۾ ڪمي آئي. صنعت کان پوءِ [[سياحت]] ھن ملڪ جي معيشيت جو وڏو شعبو آهي. سال 2007ع ۾ بين الاقوامي سياحت جي آمدني ۾ آسٽريا دنيا ۾ نائين نمبر تي ھو. ان سال ھن ملڪ جي سياحتي آمدني 18.9 ارب ڊالر ھئي. سياحن جي تعداد واري شمار ۾ ان سال ھي ملڪ ٻارھين نمبر تي آيو. ملڪ ۾ ان سال 2 ڪروڙ 8 لک سياح گھمڻ آيا.<ref name="UNTWO">{{cite web|url=http://www.tourismroi.com/Content_Attachments/27670/File_633513750035785076.pdf |title=UNTWO World Tourism Barometer, Vol.6 No.2 |accessdate=18 November 2008 |publisher=UNTWO |date=June 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081031013714/http://www.tourismroi.com/Content_Attachments/27670/File_633513750035785076.pdf |archivedate=31 October 2008 |url-status=dead }}</ref> ملڪ جو سڀ کان وڏو واپاري شراڪت دار تاريخي طور تي [[جرمني]] رھيو آھي. [[يورپي يونين]] ۾ شامل ٿيڻ سان ھن ملڪ جا يونين جي رڪن ملڪن سان معاشي لاڳاپن ۾ ويجھڙائپ وڌڻ سان ھن ملڪ جي جرمني تي واپاري دارومدار کي گھٽايو آھي. يورپي يونين جي رڪنيت سان پرڏيھي سيڙپڪاري جو ھتي زبردست اضافو ٿيو آهي. سال 2006ع ۾ جي ڊي پي جي واڌ 3.3 سيڪڙو تائين پھتي.<ref>[http://www.oenb.at/isaweb/report.do?&lang=EN&report=7.7 Real GDP Growth – Expenditure Side] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181106193328/https://www.oenb.at/isaweb/report.do?&lang=EN&report=7.7|date=6 November 2018}}, provided by the [[Oesterreichische Nationalbank|Austrian National Bank]] {{in lang|de}} </ref> ملڪ جي درآمدن جو 67 سيڪڙو يورپي يونين جي رڪن ملڪن مان آھي<ref>{{cite web|title=OEC – Austria (AUT) Exports, Imports, and Trade Partners|url=http://atlas.media.mit.edu/en/profile/country/aut/|website=atlas.media.mit.edu|accessdate=12 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160313121243/http://atlas.media.mit.edu/en/profile/country/aut/|archive-date=13 March 2016|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> [[File:BlueEurozone.svg|thumb|left|آسٽريا يوروزون (تيز نيري رنگ سان ڏيکاريل) واري مالياتي يونين م شامل آھي ۽ يورپي يونين جي سنگل مارڪيٽ جو حصو آهي]] آسٽريا جي مکيه [[زرعي پيداوار]] ۾ [[پٽاٽا]]، [[جوئر]]، [[چقندر]]، [[مڪئي]]، [[ڪڻڪ]]، [[ڪپهه]] ۽ [[انگور]] شامل آهن. مکيه [[صنعت|صنعتن]] ۾ [[فولاد]]، [[مشينري]]، [[گاڏيون]]، [[بجلي|بجليءَ]] جو سامان، [[بصريات|آپٽيڪل]] شيشي جون شيون، [[ڪاغذ]]، [[ڪپڙو|ڪپڙي]]، [[سيمنٽ]]، [[ڪيميائي شيون|ڪيميائي شيئن]] جي صنعتون آهن ۽ مکيه [[معدنيات]] ۾ [[لوھ|لوهه]]، [[پيٽرول]]، ميگنيٽائٽ، گرينائٽ، [[قدرتي گيس]]، [[جست]]، [[ٽامو]] ۽ [[زنڪ]] آهن.<ref name = " سنڌيانا "/> ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:آسٽريا]] [[زمرو:ملڪ]] [[زمرو:وفاقي جمهوريا]] [[زمرو:يورپي ملڪ]] [[زمرو:زمين بند ملڪ]] [[زمرو:وچ يورپ جا ملڪ]] [[زمرو:يورپي اتحاد جا رڪن ملڪ]] [[زمرو:گڏيل قومن جا ڀاتي ملڪ]] [[زمرو:ملڪ ۽ علائقا جتي جرمن هڪ سرڪاري ٻولي آهي]] evg54i31etc1t5ieujljbuj1ju7aqti 404636 404635 2026-08-18T16:30:23Z Intisar Ali 8681 /* انتظامي ورهاست */ 404636 wikitext text/x-wiki {{Short description|وچ يورپ جو ملڪ}} {{Redirect|آسٽريا|ملڪ جي نالي جي تاريخ|آسٽريا جو نالو|ٻيا استعمال|آسٽريا (سلجهائپ)|and|آسٽريا (سلجهائپ)}} {{Distinguish|آسٽريليا|آسٽورياس|آسٽراسيا|آسٽريليشيا}} {{Pp-move}} {{Infobox country | conventional_long_name = آسٽريا جي جمهوريه | common_name = آسٽريا | native_name = {{lang|de-AT|Republik Österreich}} | image_flag = Flag of Austria.svg | image_coat = Austria Bundesadler.svg | national_anthem = {{lang|de-AT|[[آسٽريا جو قومي ترانو|Bundeshymne der Republik Österreich]]}}<br/>"آسٽريا جي جمهوريه جو قومي ترانو"{{parabr}}[[File:Land der Berge Land am Strome instrumental.ogg|center]] | image_map = {{Switcher|[[File:EU-Austria (orthographic projection).svg|upright=1.15|frameless]]|دنيا جي گولي تي ڏيکاريو|[[File:EU-Austria.svg|upright=1.15|frameless]]|[[يورپي يونين]] جو نقشو ڏيکاريو|default=1}} | capital = [[ويانا]] | coordinates = {{Coord|48|12|N|16|21|E|type:city(2,000,000)_region:AT-9}} | largest_city = capital | languages_type = سرڪاري ٻولي | languages = [[آسٽريائي جرمن|جرمن]]{{Efn|[[آسٽريا جو وفاقي آئيني قانون|1920ع واري آسٽريائي آئين]] جي آرٽيڪل 8 جي بنياد تي}}{{Efn|[[برگنلينڊ ڪروشيائي]]، [[چيڪ ٻولي|چيڪ]]، [[هنگري ٻولي|هنگري]]، [[روماني ٻولي|روماني]]، [[سلوواڪ ٻولي|سلوواڪ]] ۽ [[سلوويني ٻولي|سلوويني]] کي [[يورپي منشور براءِ علائقائي يا اقليتي ٻوليون]] تحت سرڪاري طور تسليم ڪيو ويو آهي.}} | languages2 = {{hlist|[[هنگري ٻولي|هنگري]]|[[سلوويني ٻولي|سلوويني]]|[[برگنلينڊ ڪروشيائي]]<ref name="demokratiewebstatt.at" /><ref name="Regional Languages of Austria" />}} | languages2_type = سرڪاري [[علائقائي ٻوليون]] | ethnic_groups = {{Unbulleted list | 72.2% [[آسٽريائي ماڻهو|آسٽريائي]] | 27.8% [[آسٽريا جي آبادي#نسلي گروهه|ٻيا]] }} | ethnic_groups_year = 2024 | ethnic_groups_ref = <ref>{{cite web |title=Migration and Integration 2025 |url=https://www.statistik.at/fileadmin/announcement/2025/07/20250716MigrationIntegration2025EN.pdf |website=Statistics Austria |publisher=Statistik Austria |date=16 July 2025 |access-date=10 August 2025 |language=en}}</ref> | religion_year = 2021 | religion_ref = <ref name="statistik.at">{{Cite web|title=Religionsbekenntnis – STATISTIK AUSTRIA – die Informationsmanager|url=https://www.statistik.at/statistiken/bevoelkerung-und-soziales/bevoelkerung/weiterfuehrende-bevoelkerungsstatistiken/religionsbekenntnis|access-date=9 August 2022|archive-date=30 September 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220930022008/https://www.statistik.at/statistiken/bevoelkerung-und-soziales/bevoelkerung/weiterfuehrende-bevoelkerungsstatistiken/religionsbekenntnis|url-status=live}}</ref> | religion = {{Ublist |item_style=white-space:nowrap; | {{Tree list}} * 68.2% [[عيسائيت]] ** 55.2% [[آسٽريا ۾ ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ ازم]] ** 4.9% [[آسٽريا ۾ مشرقي آرٿوڊوڪسي|آرٿوڊوڪسي]] ** 3.8% [[پروٽيسٽنٽ ازم]] ** 4.3% [[عيسائي فرقو|ٻيا عيسائي]] {{Tree list/end}} |22.4% [[لامذهبيت|ڪو مذهب نه]] |8.3% [[آسٽريا ۾ اسلام|اسلام]] |1.1% [[آسٽريا ۾ مذهب|ٻيا]] }} | demonym = [[آسٽريائي ماڻهو|آسٽريائي]] | government_type = وفاقي [[نيم صدارتي جمهوريه]]<ref>{{Cite web|date=22 September 2022|title=Hofburg-Wahl: 'Österreich ist ein sehr ungewöhnlicher Fall'|url=https://diepresse.com/6193038|access-date=22 September 2022|language=de-AT|archive-date=3 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221003104650/https://www.diepresse.com/6193038/hofburg-wahl-oesterreich-ist-ein-sehr-ungewoehnlicher-fall|url-status=live}}</ref>{{efn|name=system|آسٽريا جي جمهوريه پنهنجي [[آسٽريا جو آئين|آئين]] مطابق قانوني طور هڪ نيم صدارتي جمهوريه آهي؛<ref name="u009">{{cite journal|last=Shugart|first=Matthew Søberg|title=Semi-Presidential Systems: Dual Executive And Mixed Authority Patterns|journal=French Politics|volume=3|issue=3|date=2005|issn=1476-3419|doi=10.1057/palgrave.fp.8200087|doi-access=free|pages=323–351|url=https://link.springer.com/content/pdf/10.1057/palgrave.fp.8200087.pdf|access-date=2024-12-16}}</ref> پر عملي طور آئيني روايتن سبب اها وڌيڪ [[پارلياماني جمهوريه]] وانگر ڪم ڪري ٿي.<ref name="y589">{{cite book|last=Müller|first=Wolfgang C.|title=Semi-Presidentialism in Europe|chapter=Austria|publisher=Oxford University PressOxford|date=1999-09-02|isbn=978-0-19-829386-6|doi=10.1093/0198293860.003.0002|pages=22–47}}</ref>}} | leader_title1 = [[آسٽريا جو صدر|صدر]] | leader_name1 = [[اليگزينڊر فان ڊير بيلن]] | leader_title2 = [[آسٽريا جو چانسلر|چانسلر]] | leader_name2 = [[ڪرسچين اسٽوڪر]] | legislature = [[آسٽريا جي پارليامينٽ|پارليامينٽ]] | upper_house = [[وفاقي ڪائونسل (آسٽريا)|وفاقي ڪائونسل]] | lower_house = [[نيشنل ڪائونسل (آسٽريا)|نيشنل ڪائونسل]] | sovereignty_type = [[آسٽريا جي تاريخ|قيام]] | established_event1 = [[آسٽريا جي مارگريويئيٽ|مارگريويئيٽ]] | established_date1 = {{circa}} 960 | established_event2 = [[آسٽريا جو نالو|نالي جو قديم ترين ذڪر]] | established_date2 = 1 نومبر 996 | established_event3 = [[آسٽريا جي ڊچي|ڊچي]] | established_date3 = 17 سيپٽمبر 1156 | established_event4 = [[آسٽريا جي آرچڊچي|آرچڊچي]] | established_date4 = 6 جنوري 1453 | established_event5 = [[آسٽريائي سرڪل|شاهي سرڪل]] | established_date5 = 1512 | established_event6 = [[آسٽريائي سلطنت|سلطنت]] | established_date6 = 11 آگسٽ 1804 | established_event7 = [[آسٽريا-هنگري]] | established_date7 = 30 مارچ 1867 | established_event8 = [[پهرين آسٽريائي جمهوريه|پهرين جمهوريه]] | established_date8 = 10 سيپٽمبر 1919 | established_event9 = [[آسٽريا جي وفاقي رياست|وفاقي رياست]] | established_date9 = 1 مئي 1934 | established_event10 = [[آنشلوس]] | established_date10 = 13 مارچ 1938 | established_event11 = [[آسٽريا جي تاريخ#ٻي جمهوريه (1945ع کان)|ٻي جمهوريه]] | established_date11 = 27 اپريل 1945 | established_event12 = [[آسٽريائي رياستي معاهدو|رياستي معاهدو]] | established_date12 = 27 جولاءِ 1955 | area_km2 = 83879<ref>{{cite web|title=Austria EN|url=https://migrants-refugees.va/wp-content/uploads/2021/03/2020-CP-Austria-EN.pdf|website=Migrants Refugees|publisher=The Vatican|date=April 2020|access-date=12 January 2024|archive-date=13 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240113014627/https://migrants-refugees.va/wp-content/uploads/2021/03/2020-CP-Austria-EN.pdf|url-status=live}}</ref> | area_rank = 113هون | area_sq_mi = | percent_water = 0.84 (2015)<ref>{{Cite web|title=Surface water and surface water change|url=https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER|access-date=11 October 2020|publisher=[[اقتصادي سهڪار ۽ ترقي جي تنظيم]]|archive-date=24 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210324133453/https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER|url-status=live}}</ref> | population_estimate = {{IncreaseNeutral}} 9,219,113<ref name="statistik-population" /> | population_estimate_year = 2026 | population_estimate_rank = 97هون | population_density_km2 = 109.9 | population_density_sq_mi = 284.6 | population_density_rank = 108هون | GDP_PPP = {{increase}} $721.033 billion<ref name="IMFWEO.AT">{{cite web |url=https://data.imf.org/en/Data-Explorer?datasetUrn=IMF.RES:WEO(9.0.0) |title=World Economic Outlook Database (April 2026 Edition) |publisher=[[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] |website=www.imf.org |date=14 April 2026 |access-date=19 April 2026}}</ref> | GDP_PPP_year = 2026 | GDP_PPP_rank = 45هون | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $78,334<ref name="IMFWEO.AT" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 18هون | GDP_nominal = {{increase}} $623.719 billion<ref name="IMFWEO.AT"/> | GDP_nominal_year = 2026 | GDP_nominal_rank = 28هون | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $67,761<ref name="IMFWEO.AT" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 13هون | Gini = 28.4 | Gini_year = 2024 | Gini_change = increase | Gini_ref = <ref name="eurogini">{{Cite web|title=Gini coefficient of equivalised disposable income – EU-SILC survey|url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tessi190/default/table?lang=en|access-date=2026-04-09|publisher=[[يورو اسٽيٽ]]|url-status=live}}</ref> | HDI = 0.930 | HDI_rank = 22هون | HDI_year = 2023 | HDI_change = increase | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{Cite web |date=6 May 2025 |title=Human Development Report 2025 |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250506051232/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf |archive-date=6 May 2025 |access-date=6 May 2025 |publisher=[[گڏيل قومن جو ترقياتي پروگرام]]}}</ref> | currency = [[يورو]] ([[يورو جو نشان|€]]) | currency_code = EUR | time_zone = [[وچ يورپي وقت|سي اي ٽي]] | utc_offset = +1 | utc_offset_DST = +2 | time_zone_DST = [[وچ يورپي اونهاري جو وقت|سي اي ايس ٽي]] | date_format = dd.mm.yyyy | calling_code = [[آسٽريا جا ٽيليفون نمبر|+43]] | cctld = [[.at]] }} '''آسٽريا'''،{{efn|اچار: {{IPAc-en|audio=en-us-Austria.ogg|ˈ|ɒ|s|t|r|i|ə}} {{respell|OST|ree|ə}} يا {{IPAc-en|ˈ|ɔː|s|t|r|i|ə}} {{respell|AW|stree|ə}}؛<ref>{{Citation|last=Roach|first=Peter|title=Cambridge English Pronouncing Dictionary|date=2011|edition=18th|place=Cambridge|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-15253-2}}</ref> {{Langx|de-AT|Österreich}} {{IPA|de-AT|ˈøːstɐraɪç||De-Österreich2.ogg}}؛ {{langx|bar|Östareich}}؛ {{langx|gsw|Öschtreich}} يا {{Lang|gsw|Eschtrych}}.}}، رسمي نالي '''آسٽريا جي جمهوريه'''،{{Efn|{{Langx|de-AT|Republik Österreich|links=no}} {{IPA|de-AT|repuˈbliːk ˈøːstɐraɪç||Republik Österreich.ogg}}.}} [[وچ يورپ]] ۾ واقع هڪ [[سامونڊي ڪناري کان محروم ملڪ]] آهي، جيڪو [[اوڀر الپس]] ۾ واقع آهي.<ref name="formal name">{{Cite web|title=Austria|url=http://unstats.un.org/unsd/geoinfo/geonames|access-date=4 January 2023|website=UNGEGN World Geographical Names|publisher=United Nations Group of Experts on Geographical Names|location=New York, NY|archive-date=7 January 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230107010908/http://unstats.un.org/unsd/geoinfo/geonames/|url-status=live}}</ref> اهو نَوَ [[آسٽريا جون وفاقي رياستون|وفاقي رياستن]] تي ٻڌل هڪ [[وفاق]] آهي، جن مان گاديءَ وارو شهر [[ويانا]] ملڪ جو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهر ۽ رياست آهي. آسٽريا جي اتر-اولهه ۾ [[جرمني]]، اتر ۾ [[چيڪ جمهوريه]]، اتر-اوڀر ۾ [[سلوواڪيا]]، اوڀر ۾ [[هنگري]]، ڏکڻ ۾ [[سلووينيا]] ۽ [[اٽلي]]، جڏهن تہ اولهه ۾ [[سوئٽزرلينڊ]] ۽ [[ليختنشتائن]] واقع آهن. ملڪ جي ايراضي {{Convert|83879|km2|sqmi|0|abbr=on}} آهي ۽ ان جي آبادي لڳ ڀڳ 9.2 ملين آهي.<ref name="statistik-population">{{Cite web|date=2026-04-09|title=Population by Year-/Quarter-beginning|url=https://www.statistik.at/en/statistics/population-and-society/population/population-stock/population-at-beginning-of-year/quarter|url-status=live|access-date=2026-04-09}}</ref> موجوده آسٽريا وارو علائقو گهٽ ۾ گهٽ [[قديم پٿر وارو دور|قديم پٿر واري دور]] کان آباد رهيو آهي. لڳ ڀڳ 400 ق.م. ڌاري هتي [[سيلٽ ماڻهو|سيلٽ]] آباد هئا، ۽ پهرين صدي ق.م. جي آخر ۾ هي علائقو [[رومي سلطنت]] ۾ شامل ڪيو ويو. علائقي ۾ [[عيسائيت اختيار ڪرڻ|عيسائيت جي پکڙجڻ]] چوٿين ۽ پنجين صديءَ ۾، [[اولهه رومي سلطنت]] جي آخري دور دوران شروع ٿي، جنهن کان پوءِ [[قومَن جي لڏپلاڻ وارو دور|قومَن جي لڏپلاڻ واري دور]] ۾ ڪيترائي [[جرمنڪ قبيلا]] هتي اچي آباد ٿيا.<ref>{{Cite web|title=Austria's History|url=https://www.austria.info/en/service-and-facts/about-austria/history|access-date=2024-06-08|website=austria.info|language=en}}</ref> آسٽريا هڪ رياست طور پهرين هزار سال جي پڇاڙيءَ ۾ [[پينونيا جي مارچ|اوڀر مارچ]] ۽ [[هنگري مارچ]] جي باقيات مان وجود ۾ آيو. شروعات ۾ اهو [[پاڪ رومي سلطنت]] جي سرحدي [[آسٽريا جي مارگريويئيٽ|مارگريويئيٽ]] هو، پوءِ 1156ع ۾ [[آسٽريا جي ڊچي|ڊچي]] بڻيو ۽ 1453ع ۾ [[آسٽريا جي آرچڊچي|آرچڊچي]] جو درجو حاصل ڪيائين. تيرهين صديءَ جي پڇاڙيءَ کان [[هيبسبرگ بادشاهت]] جو مرڪزي علائقو هجڻ سبب آسٽريا صدين تائين وچ يورپ جي وڏين شاهي طاقتن مان هڪ رهيو، ۽ سورهين صديءَ کان [[ويانا]] [[پاڪ رومي سلطنت]] جي انتظامي گاديءَ طور پڻ ڪم ڪندو رهيو.<ref>{{Cite news|date=2012-03-16|title=Austria country profile|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-17405422|access-date=2024-06-08|publisher=BBC News|language=en-GB}}</ref> [[پاڪ رومي سلطنت جو خاتمو|پاڪ رومي سلطنت]] 1806ع ۾ ختم ٿي، جنهن کان ٻه سال اڳ آسٽريا پنهنجي [[آسٽريائي سلطنت]] قائم ڪري چڪو هو. اها سلطنت هڪ [[وڏي طاقت]] ۽ يورپ جي سڀ کان وڏين رياستن مان هڪ بڻجي وئي. 1860ع واري ڏهاڪي ۾ جنگين ۾ شڪست ۽ علائقن جي نقصان کان پوءِ 1867ع واري [[آسٽرو-هنگري ٺاهه 1867ع|آسٽرو-هنگري ٺاهه]] جي نتيجي ۾ [[آسٽريا-هنگري]] قائم ٿيو.<ref>{{Cite web|title=Österreich-Ungarn|url=https://www.geschichtewiki.wien.gv.at/%C3%96sterreich-Ungarn|access-date=2024-06-08|website=geschichtewiki.wien.gv.at}}</ref> 1914ع ۾ [[آرچڊيوڪ فرانز فرڊيننڊ جو قتل|آرچڊيوڪ فرانز فرڊيننڊ جي قتل]] کان پوءِ شهنشاهه [[فرانز جوزف پهريون]] [[سربيا جي بادشاهت]] خلاف جنگ جو اعلان ڪيو، جيڪا تيزيءَ سان [[پهرين عالمي جنگ]] ۾ تبديل ٿي وئي. سلطنت جي شڪست ۽ خاتمي کان پوءِ 1918ع ۾ [[جرمن-آسٽريا جي جمهوريه]] ۽ 1919ع ۾ [[پهرين آسٽريائي جمهوريه]] قائم ٿي. [[جنگين جي وچ وارو دور|جنگين جي وچ واري دور]] ۾ پارلياماني نظام خلاف وڌندڙ لاڙ 1934ع ۾ [[آسٽريائي گهرو ويڙهه]] ۽ [[اينگلبرٽ ڊولفُس]] جي قيادت هيٺ [[آسٽريا جي وفاقي رياست|آسٽروفاشسٽ آمريت]] جي قيام تائين پهتو. [[ٻي عالمي جنگ]] شروع ٿيڻ کان هڪ سال اڳ، آسٽريا [[ايڊولف هٽلر]] جي اڳواڻي هيٺ [[نازي جرمني]] ۾ [[آنشلوس|ضم]] ڪيو ويو ۽ جرمني جي هڪ ذيلي انتظامي حصي ۾ تبديل ٿي ويو. 1945ع ۾ [[ويانا مهم|آزاديءَ]] کان پوءِ ۽ ڏهن سالن جي [[اتحادي قبضي هيٺ آسٽريا|اتحادي قبضي]] کان پوءِ ملڪ [[آسٽريائي رياستي معاهدو|رياستي معاهدي]] وسيلي ٻيهر مڪمل خودمختياري حاصل ڪئي ۽ 1955ع ۾ [[آسٽريا جي مستقل غيرجانبداري|مستقل غيرجانبداري]] جو اعلان ڪيو. آسٽريا هڪ [[نيم صدارتي نظام|نيم صدارتي]]{{efn|name=system}} نمائنده جمهوريت آهي، جنهن ۾ عوام جي چونڊيل [[آسٽريا جو صدر|صدر]] رياست جو سربراهه، جڏهن تہ [[آسٽريا جو چانسلر|چانسلر]] حڪومت جو سربراهه ۽ اعليٰ انتظامي عملدار هوندو آهي. آسٽريا في فرد نامياتي [[مجموعي گهريلو پيداوار]] جي لحاظ کان دنيا ۾ 13هين نمبر تي آهي ۽ هتي زندگيءَ جو معيار بلند آهي. ملڪ 1955ع کان [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] جو ميمبر<ref>Jelavich 267</ref> ۽ 1995ع کان [[يورپي يونين]] جو رڪن آهي.<ref name="CIA">{{Cite web|date=14 May 2009|title=Austria|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/austria|access-date=31 May 2009|website=[[The World Factbook]]|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|archive-date=10 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210110074413/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/austria|url-status=dead}}</ref> ويانا ۾ [[يورپ ۾ سلامتي ۽ سهڪار جي تنظيم]] ۽ [[پيٽروليم برآمد ڪندڙ ملڪن جي تنظيم]] جا مرڪزي دفتر موجود آهن. آسٽريا [[اقتصادي سهڪار ۽ ترقي جي تنظيم]] ۽ [[انٽرپول]] جي باني ميمبرن مان پڻ هڪ آهي.<ref name="OECD">{{Cite web|title=Austria About|url=http://www.oecd.org/about/0,3347,en_33873108_33873245_1_1_1_1_1,00.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20090506022708/http://www.oecd.org/about/0%2C3347%2Cen_33873108_33873245_1_1_1_1_1%2C00.html|archive-date=6 May 2009|access-date=20 May 2009|publisher=OECD}}</ref> ملڪ 1995ع ۾ [[شينگن معاهدو]] پڻ صحيح ڪيو<ref name="Schengen">{{Cite web |date=2024 |title=World Population Prospects: The 2024 Revision. (Medium-fertility variant). |url=https://www.worldometers.info/world-population/austria-population/ |access-date= |website=U.N. Dept. of Economic and Social Affairs - Population Division}}</ref> ۽ 1999ع ۾ [[يورو]] کي پنهنجي ڪرنسي طور اختيار ڪيو.<ref>{{Cite web|title=Austria and the euro|url=https://ec.europa.eu/info/business-economy-euro/euro-area/euro/eu-countries-and-euro/austria-and-euro_en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180108064042/https://ec.europa.eu/info/business-economy-euro/euro-area/euro/eu-countries-and-euro/austria-and-euro_en|archive-date=8 January 2018|access-date=7 January 2018|website=European Commission – European Commission}}</ref> == نالي جو اشتقاق == {{Main|آسٽريا جو نالو}} آسٽريا جو مقامي نالو جرمن ٻوليءَ ۾ ''اوسٽررائخ'' (Österreich)، [[قديم اپر جرمن ٻولي|قديم اپر جرمن]] لفظ ''اوستارريخي'' (Ostarrîchi) مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ ”اوڀر وارو علائقو“، ”اوڀر واري سلطنت“ يا ”اوڀر واري بادشاهت“ ٿي سگهي ٿي. هي نالو پهريون ڀيرو 996ع جي مشهور ''اوستارريچي دستاويز'' ۾ ملي ٿو.<ref name="University of Klagenfurt">{{Cite web|title=University of Klagenfurt|url=http://wwwg.uni-klu.ac.at/spw/oenf/name2.htm|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110513121957/http://wwwg.uni-klu.ac.at/spw/oenf/name2.htm|archive-date=13 May 2011|access-date=2 October 2009}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=tfhADwAAQBAJ&pg=PT34|title=Austrian Historical Memory and National Identity|date=1997|publisher=Transaction Publishers|isbn=978-1-56000-902-3|editor-last=Bischof|editor-first=Günter|editor-link=Günter Bischof|location=New Brunswick|pages=20–21|access-date=14 June 2018|editor-last2=Pelinka|editor-first2=Anton|editor-link2=Anton Pelinka|archive-url=https://web.archive.org/web/20180614144308/https://books.google.de/books?id=tfhADwAAQBAJ&pg=PT34&lpg=PA92|archive-date=14 June 2018|url-status=live}}</ref> امڪان آهي تہ هي لفظ [[وچئين دور جي لاطيني ٻولي|وچئين دور جي لاطيني]] اصطلاح [[مارڪيا اورينٽالس (آسٽريا)|مارڪيا اورينٽالس]] (Marchia orientalis) جو مقامي، يعني باويريائي لهجي ۾ ترجمو هو. 976ع ۾ آسٽريا [[باويريا]] جي هڪ سرحدي انتظامي علائقي طور قائم ٿيو. ”آسٽريا“ لفظ جرمن نالي جي لاطيني صورت آهي، جنهن جو پهريون دستاويزي استعمال ٻارهين صديءَ ۾ ملي ٿو.<ref>{{Cite book|last=Brauneder|first=Wilhelm|title=Österreichische Verfassungsgeschichte|date=2009|publisher=Manzsche Verlags- und Universitätsbuchhandlung|isbn=978-3-214-14876-8|edition=11th|location=Vienna|page=17}}</ref> ان دور ۾ [[ڊينيوب]] درياهه جو آسٽريائي طاس، يعني موجوده [[اپر آسٽريا|اپر]] ۽ [[لوئر آسٽريا]]، [[باويريا]] جي اوڀرئين ڇيڙي تي واقع هو. ==تاريخ== === قبل از تاريخ ۽ قديم دور === [[File:2011-07-09 gasometer 28.JPG|thumb|left|[[ويلينڊورف جي وينس]]، 28,000 کان 25,000 ق.م، [[ويانا جو قدرتي تاريخ جو عجائب گھر|ويانا جي قدرتي تاريخ جي عجائب گهر]] ۾]] اهو علائقو، جيڪو هاڻي [[آسٽريا]] آهي، رومي دور کان اڳ مختلف [[ڪيلٽ]] قبيلن جي آبادڪاريءَ هيٺ هو ۽ ڇهين صدي ق.م تائين [[هالشتات ثقافت]] جو مرڪزي علائقو بڻجي چڪو هو.<ref>{{Cite web|date=2024-02-11|title=What Was the Celtic "Cult of the Head"?|url=https://www.thecollector.com/what-was-celtic-cult-head/|access-date=2024-05-07|website=TheCollector|language=en|archive-date=7 May 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240507031517/https://www.thecollector.com/what-was-celtic-cult-head/|url-status=live}}</ref> [[هالشتات]] شهر ۾ يورپ جي ڪيلٽن بابت سڀ کان قديم آثار قديمه جا ثبوت مليا آهن.<ref>{{Cite web|title=Celt {{!}} History, Institutions, & Religion {{!}} Britannica|url=https://www.britannica.com/topic/Celt-people|access-date=2024-05-07|website=Encyclopædia Britannica|language=en|archive-date=11 July 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180711204423/https://www.britannica.com/topic/Celt-people|url-status=live}}</ref> ڪيلٽن جي [[نوريڪم جي بادشاهت|نوريڪم بادشاهت]]، جنهن ۾ موجوده آسٽريا جو گهڻو حصو ۽ موجوده [[سلووينيا]] جا ڪجهه علائقا شامل هئا، 16 ق.م ۾ [[رومي سلطنت]] فتح ڪري ورتي ۽ ان کي [[رومي صوبو|رومي صوبي]] [[نوريڪم]] ۾ تبديل ڪيو ويو، جيڪو 476ع تائين قائم رهيو.<ref>{{Cite web|title=Noricum {{!}} Celtic culture, Roman province, Alps {{!}} Britannica|url=https://www.britannica.com/place/Noricum|access-date=2024-04-26|website=Encyclopædia Britannica|language=en|archive-date=25 February 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240225145226/https://www.britannica.com/place/Noricum|url-status=live}}</ref> موجوده آسٽريا جا اهي علائقا، جيڪي نوريڪم صوبي ۾ شامل نه هئا، مختلف رومي صوبن ۾ ورهايل هئا؛ [[پينونيا]] ۾ اوڀر آسٽريا جا ڪجهه حصا شامل هئا، جڏهن تہ [[رائيتيا]] ۾ موجوده [[فورآرلبرگ]] ۽ [[ٽيرول (رياست)|ٽيرول]] جا علائقا شامل هئا.<ref>{{Cite web|title=Pannonia {{!}} Roman Empire, Map, Hungary, & History {{!}} Britannica|url=https://www.britannica.com/place/Pannonia|access-date=2024-05-20|website=Encyclopædia Britannica|language=en|archive-date=15 June 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230615155813/https://www.britannica.com/place/Pannonia|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|title=Raetia {{!}} Roman Empire, Alps, Gaul {{!}} Britannica|url=https://www.britannica.com/place/Raetia|access-date=2024-05-20|website=Encyclopædia Britannica|language=en|archive-date=3 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231003000521/https://www.britannica.com/place/Raetia|url-status=live}}</ref> اوڀر آسٽريا ۾ موجوده پيٽرونيل-[[ڪارنانٽم]] هڪ اهم رومي فوجي ڇانوڻي هئي، جيڪا اڳتي هلي [[پينونيا سپيريئر]] جي نالي سان سڃاتي ويندڙ صوبي جو گاديءَ وارو شهر بڻجي وئي. ڪارنانٽم لڳ ڀڳ 400 سالن تائين اٽڪل 50,000 ماڻهن جو گهر رهيو.<ref name="Carnuntum Tourism">{{Cite web|title=Rome's metropolis on the Danube awakens to new life|url=http://www.carnuntum.co.at/content-en/tales-from-carnuntum|archive-url=https://web.archive.org/web/20100116125751/http://www.carnuntum.co.at/content-en/tales-from-carnuntum|archive-date=16 January 2010|access-date=20 February 2010|website=Archäologischer Park Carnuntum|publisher=Archäologische Kulturpark Niederösterreich Betriebsgesellschaft m.b.H.}}</ref> [[File:Roman Empire 125.png|thumb|[[هيڊرين]] جي حڪمرانيءَ (117–138ع) دوران [[رومي سلطنت]]؛ [[شاهي صوبو|شاهي صوبي]] '''[[نوريڪم]]''' ۾ موجوده آسٽريا جو گهڻو حصو شامل هو، جڏهن تہ '''[[رائيتيا]]''' ۽ '''[[پينونيا سپيريئر]]''' ترتيبوار موجوده آسٽريا جي اولهندي ۽ اوڀرندي حصن تي پکڙيل هئا]] === وچيون دور === [[رومي سلطنت جي زوال]] کان پوءِ هن علائقي تي سڀ کان پهرين جرمن نسل جي [[روگي]] قبيلي حملو ڪيو، جنهن هن خطي کي پنهنجي علائقي ”[[روگيلينڊ]]“ جو حصو بڻايو.<ref>{{Cite web|last=Kessler|first=P. L.|title=Kingdoms of the Germanic Tribes – Rugii (Rugians)|url=https://www.historyfiles.co.uk/KingListsEurope/BarbarianRugii.htm|access-date=2024-04-26|website=The History Files|language=en}}</ref> 487ع ۾ موجوده آسٽريا جو گهڻو حصو [[اوڊواڪر]] فتح ڪيو، جيڪو [[وحشي بادشاهتون|وحشي نسل]] سان تعلق رکندڙ سپاهي ۽ سياستدان هو؛ هن موجوده آسٽريا جي اڪثر علائقي کي پنهنجي [[اٽلي جي بادشاهت (476–493)|اٽلي جي بادشاهت]] ۾ شامل ڪيو. 493ع تائين هي علائقو جرمن نسل جي [[اوستروگوٿ]] قبيلن فتح ڪري ورتو، جن پنهنجي [[اوستروگوٿڪ بادشاهت]] قائم ڪئي.<ref>{{Cite web|title=Ostrogoth {{!}} Italy, Roman Empire, Arianism {{!}} Britannica|url=https://www.britannica.com/topic/Ostrogoth|access-date=2024-04-26|website=Encyclopædia Britannica|language=en|archive-date=25 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190425120017/https://www.britannica.com/topic/Ostrogoth|url-status=live}}</ref> اوستروگوٿڪ بادشاهت جي زوال کان پوءِ هن علائقي ۾ [[اليماني]]، [[بايوواري]]، [[سلاو]] ۽ [[پينونيائي آوار]] اچي آباد ٿيا يا هن علائقي تي قبضو ڪيائون.<ref name="johnson 19"/><ref>{{Cite web|title=Mittelalter|url=https://oesterreich.com/de/staat/geschichte/mittelalter|access-date=2024-04-26|website=oesterreich.com|archive-date=26 April 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240426204729/https://oesterreich.com/de/staat/geschichte/mittelalter|url-status=live}}</ref> [[فرينڪ]] بادشاهه [[شارليمين]] 788ع ۾ هن علائقي کي فتح ڪيو، آبادڪاريءَ جي حوصلا افزائي ڪئي ۽ [[عيسائيت]] کي هٿي ڏني.<ref name="johnson 19">Johnson 19</ref> [[اوڀر فرينڪيا]] جي حصي طور اهي مرڪزي علائقا، جيڪي هاڻي آسٽريا تي مشتمل آهن، [[بابنبرگ خاندان]] جي حوالي ڪيا ويا. هي علائقو ''[[آسٽريا جو مارچ|مارچيا اورينٽالس]]'' جي نالي سان سڃاتو ويندو هو ۽ 976ع ۾ [[ليوپولڊ پهريون، آسٽريا جو مارگريو|ليوپولڊ پهرئين]] کي ڏنو ويو.<ref name="johnson 20">Johnson 20–21</ref> آسٽريا جي نالي جو پهريون دستاويزي ذڪر 996ع جو آهي، جنهن ۾ اهو نالو ''[[اوستاريچي]]'' لکيل آهي ۽ ان مان بابنبرگ مارچ جو علائقو مراد ورتو ويو هو.<ref name="johnson 20"/> 1156ع ۾ ''[[پريويليگيئم مائنس]]'' ذريعي آسٽريا کي [[ڊچي]] جو درجو ڏنو ويو. 1192ع ۾ بابنبرگ خاندان [[اسٽيريا جي ڊچي|اسٽيريا جي ڊچي]] پڻ حاصل ڪئي. 1246ع ۾ [[فريڊرڪ ٻيون، آسٽريا جو ڊيوڪ|فريڊرڪ ٻئي]] جي وفات سان بابنبرگ خاندان جي حڪمرانيءَ جو سلسلو ختم ٿي ويو.<ref name="johnson 21">Johnson 21</ref> ان کان پوءِ [[بوهيميا جو اوٽوڪر ٻيون|بوهيميا جي اوٽوڪر ٻئي]] عملي طور آسٽريا، اسٽيريا ۽ [[ڪارينٿيا جي ڊچي|ڪارينٿيا جي ڊچين]] تي قبضو ڪري ورتو.<ref name="johnson 21"/> سندس حڪمراني 1278ع ۾ [[ڊورنڪروٽ]] وٽ [[جرمني جو روڊولف پهريون|جرمني جي روڊولف پهرئين]] هٿان شڪست کان پوءِ ختم ٿي وئي.<ref>Lonnie Johnson 23</ref> ان کان پوءِ [[پهرين مهاڀاري جنگ]] تائين آسٽريا جي تاريخ وڏي حد تائين ان جي حڪمران خاندان، [[هابسبرگ خاندان|هابسبرگن]]، جي تاريخ سان ڳنڍيل رهي. [[File:HRR 14Jh.jpg|thumb|[[پاڪ رومي سلطنت]] ۾ 14هين صديءَ دوران هابسبرگ (نارنگي)، لگزمبرگ (واڱڻائي) ۽ ويٽلسباخ (سائو) خاندانن جا علائقا]] 14هين ۽ 15هين صدين دوران [[هابسبرگ بادشاهت|هابسبرگن]] آسٽريا جي ڊچي جي ڀرپاسي وارن ٻين صوبن کي پنهنجي قبضي هيٺ آڻڻ شروع ڪيو. 1438ع ۾ آسٽريا جي ڊيوڪ [[آسٽريا جو البرٽ پنجون|البرٽ پنجين]] کي پنهنجي سهري، شهنشاهه [[سگسمنڊ، پاڪ رومي شهنشاهه|سگسمنڊ]] جو جانشين چونڊيو ويو. جيتوڻيڪ البرٽ پاڻ رڳو هڪ سال حڪمران رهيو، پر ان کان پوءِ فقط هڪ استثنا کي ڇڏي، [[پاڪ رومي سلطنت]] جا سمورا شهنشاهه هابسبرگ خاندان سان تعلق رکندا هئا. هابسبرگن پنهنجي موروثي علائقن کان پري به نوان علائقا حاصل ڪرڻ شروع ڪيا. 1477ع ۾ شهنشاهه [[فريڊرڪ ٽيون، پاڪ رومي شهنشاهه|فريڊرڪ ٽئين]] جي اڪيلي پٽ آرچڊيوڪ [[ميڪسميلين پهريون، پاڪ رومي شهنشاهه|ميڪسميلين]]، [[برگنڊي جي ڪائونٽي|برگنڊي]] جي وارثياڻي ماريا سان شادي ڪئي، جنهن جي نتيجي ۾ [[نيدرلينڊز]] جو گهڻو حصو هابسبرگ خاندان جي قبضي هيٺ اچي ويو.<ref name="johnson 25">Lonnie Johnson 25</ref><ref name="brook 11">Brook-Shepherd 11</ref> 1496ع ۾ سندس پٽ [[فلپ پهريون، ڪاسٽيل جو بادشاهه|فلپ دي فيئر]]، [[جوانا آف ڪاسٽيل|جوانا]] سان شادي ڪئي، جيڪا [[ڪاسٽيل جو تاج|ڪاسٽيل]] ۽ [[اراگون جو تاج|اراگون]] جي وارثياڻي هئي. ان شاديءَ جي نتيجي ۾ اسپين ۽ ان سان لاڳاپيل اطالوي، آفريڪي، [[فلپائن|ايشيائي]] ۽ [[نئين دنيا]] جا علائقا پڻ هابسبرگن جي حڪمرانيءَ جي دائري ۾ اچي ويا.<ref name="johnson 25"/><ref name="brook 11"/> 1526ع ۾ [[موهاچ جي جنگ]] کان پوءِ [[بوهيميا]] ۽ [[هنگري]] جو اهو حصو، جنهن تي عثمانين قبضو نه ڪيو هو، آسٽريائي حڪمرانيءَ هيٺ اچي ويو.<ref>Lonnie Johnson 26</ref> هنگري ڏانهن [[عثماني–هنگري جنگيون|عثماني توسيع]] سبب هابسبرگن ۽ عثمانين وچ ۾ [[عثماني–هابسبرگ جنگيون|بار بار جنگيون]] ٿيون، جن مان 1593ع کان 1606ع تائين جاري رهندڙ [[ڊگهي جنگ (عثماني جنگيون)|ڊگهي جنگ]] خاص طور اهم هئي. ترڪن [[اسٽيريا]] ۾ لڳ ڀڳ 20 ڀيرا حملا ڪيا،<ref>"'' The Catholic encyclopedia''". Charles George Herbermann (1913). Robert Appleton company.</ref> جن مان ڪجهه حملن کي ذريعن ۾ ”ساڙڻ، ڦرلٽ ڪرڻ ۽ هزارين ماڻهن کي غلام بڻائي وٺي وڃڻ“ طور بيان ڪيو ويو آهي.<ref>"''[https://books.google.com/books?id=8-ARAAAAYAAJ&pg=PA560 Bentley's miscellany] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240312192545/https://books.google.com/books?id=8-ARAAAAYAAJ&pg=PA560#v=onepage&q&f=false |date=12 March 2024 }}''". Charles Dickens, William Harrison Ainsworth, Albert Smith (1853).</ref> سيپٽمبر 1529ع جي آخر ۾ عثماني سلطان [[سليمان اعظم]] [[ويانا جو محاصرو (1529)|ويانا جو پهريون محاصرو]] شروع ڪيو، جيڪو ناڪام رهيو؛ عثماني تاريخدانن موجب ان ناڪاميءَ ۾ وقت کان اڳ شروع ٿيل سياري ۽ برفباريءَ پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو. === 17هين ۽ 18هين صديون === [[File:Anonym Entsatz Wien 1683.jpg|thumb|1683ع ۾ ٿيل [[ويانا جي جنگ]]، [[عثماني سلطنت]] جي يورپ ڏانهن اڳڀرائي کي روڪي ڇڏيو.]] [[ليوپولڊ پهريون، پاڪ رومي شهنشاهه|ليوپولڊ پهرئين]] جي ڊگهي حڪمرانيءَ دوران، 1683ع ۾ پولينڊ جي بادشاهه [[جان ٽيون سوبيسڪي]] جي اڳواڻيءَ هيٺ ترڪن خلاف [[ويانا جي جنگ|ويانا جو ڪامياب دفاع]] ڪيو ويو.<ref>Lonnie Johnson 26–28</ref> ان کان پوءِ ٿيل [[عظيم ترڪ جنگ]] جي نتيجي ۾ هنگري جو گهڻو حصو آسٽريا جي قبضي هيٺ اچي ويو. ان انتظام کي 1699ع ۾ ٿيل [[ڪارلووٽس جو معاهدو|ڪارلووٽس جي معاهدي]] ذريعي باضابطه شڪل ڏني وئي. [[چارلس ڇهون، پاڪ رومي شهنشاهه|چارلس ڇهين]] انهن ڪيترين ئي حاصلات تان هٿ کنيو، جيڪي سلطنت گذريل سالن دوران حاصل ڪيون هيون. کيس [[هابسبرگ خاندان]] جي مرداڻي شاهي نسل جي ويجهي خاتمي جو خدشو هو. ان ڪري چارلس ڇهون [[1713ع جي پراگميٽڪ سينڪشن|1713ع جي پراگميٽڪ سينڪشن]] کي تسليم ڪرائڻ جي بدلي ۾ ٻين طاقتن کي علائقائي ۽ سياسي رعايتون ڏيڻ لاءِ تيار هو. ان بندوبست تحت سندس ڌيءَ [[ماريا ٿيريسا]] کي سندس وارث طور تسليم ڪيو ويو. [[پروشيا]] جي عروج سان جرمن علائقن ۾ [[آسٽريا–پروشيا رقابت]] جي شروعات ٿي. آسٽريا، پروشيا ۽ روس سان گڏجي [[پولينڊ جون ورهاستون|پولينڊ جي ٽن ورهاستن]] مان پهرين ۽ ٽين ورهاست ۾ حصو ورتو، جيڪي ترتيبوار 1772ع ۽ 1795ع ۾ ٿيون. === 19هين صدي === {{See also|آسٽريائي سلطنت|آسٽريا-هنگري}} [[File:Congress of Vienna.PNG|thumb|left|[[ويانا ڪانگريس]] 1814ع–1815ع ۾ منعقد ٿي. ڪانگريس جو مقصد [[فرانسيسي انقلابي جنگيون|فرانسيسي انقلابي جنگين]]، [[نيپولين جون جنگيون|نيپولين جي جنگين]] ۽ [[پاڪ رومي سلطنت]] جي خاتمي سبب پيدا ٿيل ڪيترن ئي مسئلن کي حل ڪرڻ هو.]] آسٽريا پهرين ۽ ٻي اتحاد جي حصي طور [[انقلابي فرانس]] خلاف جنگين ۾ شامل ٿيو ۽ ان کان پوءِ [[نيپولين جون جنگيون|نيپولين جي جنگين]] ۾ پڻ حصو ورتائين. 1792ع کان 1801ع تائين آسٽريائي فوجن کي 754,700 جاني نقصان برداشت ڪرڻا پيا.<ref>Clodfelter</ref> آسٽريا ۽ پاڪ رومي سلطنت جي هابسبرگ حڪمرانن کي [[نيپولين بوناپارٽ]] هٿان لڳاتار شڪستن کي منهن ڏيڻو پيو. نيپولين پاران فرانسيسي سلطنت قائم ڪرڻ کان پوءِ پنهنجي شاهي خاندان جي حيثيت محفوظ رکڻ لاءِ 1804ع ۾ [[آسٽريائي سلطنت]] قائم ڪئي وئي،<ref>Lonnie Johnson 34</ref> ۽ نيپولين کي سندن اڳوڻي شاهي تخت تي دعويٰ ڪرڻ کان روڪڻ لاءِ 1806ع ۾ [[پاڪ رومي سلطنت]] کي ختم ڪيو ويو. 1814ع ۾ آسٽريا انهن اتحادي فوجن جو حصو هو، جن فرانس تي حملو ڪري [[نيپولين جون جنگيون]] پڄاڻيءَ تائين پهچايون. 1815ع جي [[ويانا ڪانگريس]] کان پوءِ آسٽريائي سلطنت يورپ جي چئن غالب طاقتن مان هڪ ۽ تسليم ٿيل [[عظيم طاقت]] طور سامهون آئي. ساڳئي سال آسٽريا جي صدارت هيٺ [[جرمن ڪنفيڊريشن]] ({{Lang|de|Deutscher Bund}}) قائم ڪئي وئي. حل نه ٿيل سماجي، سياسي ۽ قومي اختلافن سبب جرمن علائقا [[1848ع جا انقلاب|1848ع جي انقلابن]] جي لپيٽ ۾ آيا، جن جو هڪ اهم مقصد متحد جرمني قائم ڪرڻ هو.<ref name="johnson 36">Johnson 36</ref> [[File:Deutscher Bund.svg|thumb|[[جرمن ڪنفيڊريشن]] ۽ ان جي 39 خودمختيار ميمبر رياستن جو نقشو]] جرمنيءَ جي اتحاد بابت مختلف تجويزون موجود هيون، جن ۾ [[ننڍو جرمني ۽ وڏو جرمني|وڏو جرمني]]، [[گريٽر آسٽريا جون گڏيل رياستون|وڏو آسٽريا]] يا آسٽريا کان سواءِ جرمن ڪنفيڊريشن شامل هيون. 1864ع ۾ آسٽريا ۽ پروشيا گڏجي [[ڊينمارڪ]] خلاف جنگ ڪئي ۽ [[شليسويگ]] ۽ [[هولسٽائن]] جون ڊچيون ڊينمارڪ جي قبضي کان آزاد ڪرايون. ٻنهي طاقتن وچ ۾ انهن ڊچين جي انتظام بابت اتفاق نه ٿي سگهيو، جنهن جي نتيجي ۾ 1866ع ۾ [[آسٽريا-پروشيا جنگ]] لڳي. [[ڪونيگريٽس جي جنگ]] ۾ پروشيا هٿان شڪست کان پوءِ<ref name="johnson 36"/> آسٽريا کي جرمن ڪنفيڊريشن ڇڏڻي پئي ۽ ان کان پوءِ هن جرمن سياست ۾ اڳوڻو ڪردار ادا نه ڪيو.<ref name="johnson 55">Lonnie Johnson 55</ref><ref>Schulze 233</ref> آسٽريا جي هابسبرگ بادشاهت پنهنجي جرمن ٻولي ڳالهائيندڙ علائقن کي [[جرمني جو اتحاد|1871ع ۾ قائم ٿيل جرمن سلطنت]] ۾ شامل ڪرڻ ۽ پنهنجي غير جرمن ٻولي ڳالهائيندڙ علائقن تان دستبردار ٿيڻ لاءِ تيار نه هئي، تنهنڪري نئين سلطنت جو تاج پروشيا جي بادشاهه [[فريڊرڪ ولهيلم چوٿون]] کي پيش ڪيو ويو. دٻايل [[1848ع جو هنگري انقلاب|1848ع جي هنگري انقلاب]] کان پوءِ رهجي ويل مسئلن کي حل ڪرڻ لاءِ 1867ع ۾ [[1867ع جو آسٽريا-هنگري ٺاهه|آسٽريا-هنگري ٺاهه]]، جنهن کي ''آؤسگلائخ'' پڻ چيو وڃي ٿو، ڪيو ويو. ان تحت [[فرانز جوزف پهريون]] جي سربراهيءَ هيٺ [[آسٽريائي سلطنت]] ۽ [[هنگري جي بادشاهت]] تي ٻڌل ٻٽي بادشاهت قائم ٿي.<ref>Lonnie Johnson 59</ref> هن گهڻ نسلي [[آسٽريا-هنگري]] سلطنت ۾ [[جرمن]]، [[هنگريائي]]، ڪروئيشيائي، چيڪ، [[پولش ماڻهو|پولش]]، [[روسين]]، سرب، سلوواڪ، سلووين ۽ يوڪريني قومن سان گڏ اطالوي ۽ روماني آباديءَ جون وڏيون برادريون پڻ شامل هيون. قومپرست تحريڪن جي عروج واري دور ۾ آسٽريا-هنگري جهڙي گهڻ نسلي سلطنت تي حڪمراني ڪرڻ ڏينهون ڏينهن وڌيڪ ڏکيو ٿيندو ويو، جنهن سبب حڪومت کي وڌايل ڳجهي پوليس تي گهڻو ڀاڙڻو پيو. تنهن هوندي به آسٽريائي حڪومت ڪجهه معاملن ۾ مختلف قومن کي سهولتون ڏيڻ جي ڪوشش ڪئي. مثال طور، [[سسلائٿينيا]] جا قانون ۽ حڪم شايع ڪندڙ ''رائخس گيزيٽس بلاٽ'' اٺن ٻولين ۾ جاري ٿيندو هو؛ جڏهن تہ سڀني قومي گروهن کي پنهنجي ٻوليءَ ۾ اسڪول هلائڻ ۽ سرڪاري آفيسن ۾ پنهنجي مادري ٻولي استعمال ڪرڻ جو حق حاصل هو. [[File:Austria Hungary ethnic.svg|thumb|[[آسٽريا-هنگري]] جو نسلي نقشو، 1910ع]] مختلف سماجي طبقن سان تعلق رکندڙ ڪيترن ئي آسٽريائي جرمنن، جن ۾ [[جارج ريٽر فون شونيرر]] پڻ شامل هو، آسٽريائي جرمنن ۾ جرمن نسلي سڃاڻپ مضبوط ڪرڻ ۽ آسٽريا کي جرمنيءَ سان ملائڻ (''[[آنشلوس]]'') جي اميد سان [[آسٽريا ۾ جرمن قومپرستي|پين-جرمنزم]] جي ڀرپور حمايت ڪئي.<ref name="DPSO">{{Cite web|date=2000|title=Das politische System in Österreich (The Political System in Austria)|url=http://www.politischebildung.at/upload/polsystem.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20140423112116/http://www.politischebildung.at/upload/polsystem.pdf|archive-date=23 April 2014|access-date=9 July 2014|publisher=Austrian Federal Press Service|page=24|language=de|location=Vienna}}</ref> [[ڪارل لوئيگر]] جهڙن ڪجهه آسٽريائين پڻ پنهنجي سياسي مقصدن کي اڳتي وڌائڻ لاءِ پين-جرمنزم کي عواميت پسنديءَ جي هڪ صورت طور استعمال ڪيو. جيتوڻيڪ بسمارڪ جي پاليسين آسٽريا ۽ آسٽريائي جرمنن کي جرمنيءَ کان ٻاهر رکيو، تڏهن به ڪيترائي آسٽريائي پين-جرمن قومپرست کيس پنهنجو مثالي اڳواڻ سمجهندا هئا. اهي جرمن شهنشاهه [[ولهيلم پهريون، جرمن شهنشاهه|ولهيلم پهرئين]] جي پسنديده گل طور مشهور نيرا ڪارن فلاور پنهنجن ڪوٽن جي بٽڻن ۾ لڳائيندا هئا ۽ جرمن قومي رنگن، ڪاري، ڳاڙهي ۽ پيلي، جون نشانيون پڻ پائيندا هئا. آسٽريائي اسڪولن ۾ انهن ٻنهي نشانين تي عارضي پابندي به لڳائي وئي، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن کي گهڻ نسلي سلطنت خلاف ناراضگيءَ جي اظهار طور استعمال ڪيو ويندو هو.<ref>{{Cite book|last=Unowsky|first=Daniel L.|title=The Pomp and Politics of Patriotism: Imperial Celebrations in Habsburg Austria, 1848–1916|publisher=Purdue University Press|date=2005|page=157}}</ref> آسٽريا کي جرمنيءَ کان ڌار رکڻ سبب ڪيترن آسٽريائين لاءِ قومي سڃاڻپ جو مسئلو پيدا ٿيو. ان صورتحال بابت سوشل ڊيموڪريٽ اڳواڻ [[اوٽو بائوئر]] چيو تہ اها ”اسان جي آسٽريائي ۽ جرمن ڪردار وچ ۾ ڇڪتاڻ“ هئي.<ref>Evan Burr Bukey, Hitler's Austria: Popular Sentiment in the Nazi Era, 1938–1945, p. 6</ref> آسٽريا-هنگري سلطنت ۾ آسٽريائي جرمنن ۽ ٻين نسلي گروهن وچ ۾ پڻ ڇڪتاڻ موجود هئي. ڪيترائي آسٽريائي، خاص طور پين-جرمن تحريڪن سان لاڳاپيل ماڻهو، جرمن نسلي سڃاڻپ کي وڌيڪ مضبوط ڪرڻ جا حامي هئا ۽ اميد رکندا هئا تہ سلطنت جي خاتمي کان پوءِ [[آنشلوس|آسٽريا جو جرمنيءَ سان الحاق]] ممڪن ٿي سگهندو.<ref>Brigitte Hamann, Hitler's Vienna: A Portrait of the Tyrant as a Young Man, p. 394</ref> ڪيترن آسٽريائي پين-جرمن قومپرستن وزيراعظم [[ڪائونٽ ڪازيمير فيلڪس باديني|ڪازيمير ڪائونٽ باديني]] جي 1897ع واري ٻوليءَ بابت فرمان خلاف سخت احتجاج ڪيو. ان فرمان تحت بوهيميا ۾ جرمن ۽ چيڪ ٻولين کي گڏيل سرڪاري ٻولين جو درجو ڏنو ويو ۽ نون سرڪاري عملدارن لاءِ ٻنهي ٻولين ۾ رواني لازمي قرار ڏني وئي. عملي طور ان جو مطلب اهو هو تہ سرڪاري ملازمتن ۾ چيڪ ماڻهن جي ڀرتيءَ جا امڪان وڌيڪ ٿي ويا، ڇاڪاڻ⁠تہ وچولي طبقي جا گهڻا چيڪ جرمن ٻولي ڳالهائي سگهندا هئا، جڏهن تہ جرمن ٻولي ڳالهائيندڙن ۾ چيڪ ٻولي ڄاڻندڙن جو تناسب گهٽ هو. [[الٽرامونٽانزم|الٽرامونٽين]] ڪيٿولڪ سياستدانن ۽ پادرين طرفان هن سڌاري جي حمايت جي ردعمل ۾ ''[[روم کان پري]]'' تحريڪ شروع ٿي، جنهن جي شروعات شونيرر جي حامين ڪئي ۽ جنهن ”جرمن“ عيسائين کي رومن ڪيٿولڪ چرچ ڇڏڻ جي اپيل ڪئي.<ref>{{cite news|last=Suppan|title='Germans' in the Habsburg Empire|publisher=The Germans and the East|date=2008|pages=164, 172}}</ref> === 20هين صديءَ جي شروعات === {{See also|جرمن-آسٽريا جي جمهوريه|پهرين آسٽريائي جمهوريه}} [[عثماني سلطنت]] ۾ [[ٻئي آئيني دور]] جي شروعات کان پوءِ، آسٽريا-هنگري ان موقعي مان فائدو وٺندي 1908ع ۾ [[آسٽريا-هنگري ۾ بوسنيا ۽ هرزيگووينا|بوسنيا ۽ هرزيگووينا]] کي پنهنجي سلطنت ۾ ضم ڪري ڇڏيو.<ref>{{Cite web|title=The Annexation of Bosnia-Herzegovina 1908|url=https://www.mtholyoke.edu/acad/intrel/boshtml/bos127.htm|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130323152047/https://www.mtholyoke.edu/acad/intrel/boshtml/bos127.htm|archive-date=23 March 2013|access-date=25 March 2013|publisher=Mtholyoke.edu}}</ref> 1914ع ۾ [[سراييوو]] ۾ بوسنيائي سرب [[گاوريلو پرنسپ]] هٿان آرچڊيوڪ [[آسٽريا جو فرانز فرڊيننڊ|فرانز فرڊيننڊ جي قتل]]<ref>Johnson 52–54</ref> کي آسٽريا جي اهم سياستدانن ۽ فوجي جنرلن شهنشاهه کي سربيا خلاف جنگ جو اعلان ڪرڻ لاءِ قائل ڪرڻ جي بنياد طور استعمال ڪيو. ان فيصلي [[پهرين مهاڀاري جنگ]] شروع ٿيڻ جي خطري کي وڌايو ۽ نيٺ جنگ ڇڙي پئي، جنهن جي پڄاڻيءَ تي آسٽريا-هنگري سلطنت ٽٽي وئي. پهرين مهاڀاري جنگ ۾ ڏهه لک کان وڌيڪ آسٽريا-هنگري فوجي مارجي ويا.<ref>{{Cite book|last1=Grebler|first1=Leo|title=The Cost of the World War to Germany and Austria-Hungary|last2=Winkler|first2=Wilhelm|publisher=Yale University Press|orig-date=1940|isbn=0-598-94106-1|date=2006-02-17}}</ref> [[File:German Austria (1918) en.svg|thumb|upright=1.4|1918ع ۾ [[جرمن-آسٽريا]] پاران دعويٰ ڪيل جرمن ٻولي ڳالهائيندڙ صوبا. بعد ۾ قائم ٿيل آسٽريا جي ٻي جمهوريه جي سرحد ڳاڙهي ليڪ سان ڏيکاريل آهي.]] 21 آڪٽوبر 1918ع تي شاهي آسٽريا جي پارليامينٽ ''رائخسراٽ'' جا چونڊيل جرمن ميمبر ويانا ۾ گڏ ٿيا ۽ جرمن-آسٽريا جي عارضي قومي اسيمبلي (''Provisorische Nationalversammlung für Deutschösterreich'') قائم ڪيائون. 30 آڪٽوبر تي اسيمبليءَ ''شٽاٽسراٽ'' نالي حڪومت مقرر ڪري [[جرمن-آسٽريا جي جمهوريه]] قائم ڪئي. شهنشاهه هن نئين حڪومت کي اٽليءَ سان رٿيل جنگبندي بابت فيصلي ۾ شريڪ ٿيڻ جي دعوت ڏني، پر حڪومت ان معاملي ۾ حصو وٺڻ کان پاسو ڪيو.<ref>{{Cite book|last=Shepard|first=Gordon|title=The Austrians|date=1996|publisher=Avalon Publishing Group Inc.|isbn=978-0-7867-3066-7}}</ref> نتيجي طور 3 نومبر 1918ع تي جنگ جي خاتمي جي ذميواري رڳو شهنشاهه ۽ سندس حڪومت تي رهي. 11 نومبر تي شهنشاهه، پراڻي ۽ نئين حڪومتن جي وزيرن جي صلاح تي، اعلان ڪيو تہ هو هاڻي رياستي معاملن ۾ حصو نه وٺندو. 12 نومبر تي جرمن-آسٽريا قانوني طور پاڻ کي جمهوري جمهوريه ۽ نئين جرمن جمهوريه جو حصو قرار ڏنو. 10 نومبر 1920ع تي منظور ٿيل آئين تحت ''شٽاٽسراٽ'' جو نالو بدلائي ''بُنڊس ريگيرونگ'' (وفاقي حڪومت) ۽ ''نيشنل فرزاملونگ'' جو نالو ''نيشنل راٽ'' (قومي ڪائونسل) رکيو ويو.<ref>{{Cite web|title=Austria: notes|url=http://www.archontology.org/nations/austria/au_rep1/01_laws.php|access-date=4 February 2021|website=Archontology|archive-date=16 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210416090109/http://www.archontology.org/nations/austria/au_rep1/01_laws.php|url-status=live}}</ref> 1919ع جي [[سينٽ جرمين جو معاهدو|سينٽ جرمين جي معاهدي]] (۽ هنگري لاءِ 1920ع جي [[ٽريانون جو معاهدو|ٽريانون جي معاهدي]]) وچ يورپ جي انهيءَ نئين سياسي بندوبست جي تصديق ۽ استحڪام ڪيو، جيڪو وڏي حد تائين نومبر 1918ع ۾ وجود ۾ اچي چڪو هو. ان بندوبست تحت نيون رياستون قائم ٿيون ۽ موجوده رياستن جون سرحدون تبديل ڪيون ويون. آسٽريا-هنگري جا جرمن ٻولي ڳالهائيندڙ آسٽريائي علائقا محدود ٿي هڪ ننڍڙي رياست، جرمن-آسٽريا جي جمهوريه (جرمن: ''Republik Deutschösterreich'')، تائين رهجي ويا؛ البت گهڻو ڪري جرمن ٻولي ڳالهائيندڙ [[ڏکڻ ٽيرول]] ان ۾ شامل نه ڪيو ويو.<ref>{{Citation|last=Moos|first=Carlo|title=A Land on the Threshold. South Tyrolean Transformations, 1915–2015|pages=27–39|date=2017|editor-last=Georg Grote and Hannes Obermair|contribution=Südtirol im St. Germain-Kontext|place=Oxford-Berne-New York|publisher=Peter Lang|isbn=978-3-0343-2240-9}}</ref><ref>In Habsburg Austria-Hungary, "German-Austria" was an unofficial term for the areas of the empire inhabited by Austrian Germans.</ref><ref>Alfred D. Low, ''The Anschluss Movement, 1918–1919, and the Paris Peace Conference'', pp. 135–138.</ref> آسٽريا جي جرمنيءَ سان الحاق جي خواهش ان وقت آسٽريا ۽ جرمني ٻنهي جي مختلف سماجي طبقن ۾ وڏي پيماني تي موجود هئي.<ref>Alfred D. Low, ''The Anschluss Movement, 1918–1919, and the Paris Peace Conference'', pp. 3–4</ref> 12 نومبر تي جرمن-آسٽريا کي جمهوريه قرار ڏنو ويو ۽ سوشل ڊيموڪريٽ [[ڪارل رينر]] کي عارضي چانسلر مقرر ڪيو ويو. ساڳئي ڏينهن تيار ڪيل عارضي آئين جي شق 1 ۾ چيو ويو تہ ”جرمن-آسٽريا هڪ جمهوري جمهوريه آهي“، جڏهن تہ شق 2 ۾ چيو ويو تہ ”جرمن-آسٽريا جرمن رائخ جو اڻٽٽ حصو آهي“.<ref>Mary Margaret Ball, ''Post-war German-Austrian Relations: The Anschluss Movement, 1918–1936'', pp. 11–15</ref> [[سينٽ جرمين جو معاهدو|سينٽ جرمين جي معاهدي]] ۽ [[ورسائي جو معاهدو|ورسائي جي معاهدي]] آسٽريا ۽ جرمنيءَ جي اتحاد تي واضح پابندي لاڳو ڪئي.<ref>Roderick Stackelberg, ''Hitler's Germany: Origins, Interpretations, Legacies'', pp. 161–162</ref><ref>{{Cite web|title=Treaty of Peace between the Allied and Associated Powers and Austria; Protocol, Declaration and Special Declaration [1920&#93; ATS 3|url=http://www.austlii.edu.au/au/other/dfat/treaties/1920/3.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20000917221810/http://www.austlii.edu.au/au/other/dfat/treaties/1920/3.html|archive-date=17 September 2000|access-date=15 June 2011|publisher=Austlii.edu.au}}</ref> انهن معاهدن جرمن-آسٽريا کي پنهنجو نالو بدلائي ”آسٽريا جي جمهوريه“ رکڻ لاءِ پڻ پابند ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ [[پهرين آسٽريائي جمهوريه]] وجود ۾ آئي.<ref>Mary Margaret Ball, ''Post-war German-Austrian Relations: The Anschluss Movement, 1918–1936'', pp. 18–19</ref><ref>Montserrat Guibernau, ''The Identity of Nations'', pp. 70–75</ref> 30 لک کان وڌيڪ جرمن ٻولي ڳالهائيندڙ آسٽريائي نئين آسٽريائي جمهوريه جي سرحدن کان ٻاهر رهجي ويا ۽ نئين قائم ٿيل يا وڌايل رياستن [[چيڪوسلوواڪيا]]، [[يوگوسلاويا]]، [[هنگري]] ۽ اٽليءَ ۾ اقليتن جي حيثيت سان رهڻ لڳا.<ref>Brook-Shepherd 246</ref> انهن علائقن ۾ [[ڏکڻ ٽيرول]] ۽ [[جرمن بوهيميا]] پڻ شامل هئا. جرمن بوهيميا ۽ [[سوڊيٽن لينڊ]] جي حيثيت بعد ۾ [[ٻي مهاڀاري جنگ]] کان اڳ ۽ ان دوران اهم سياسي مسئلو بڻجي وئي.<ref name="a1">Brook-Shepherd 245</ref> آسٽريا ۽ [[يوگوسلاويا جي بادشاهت]] جي وچ واري سرحد جو فيصلو آڪٽوبر 1920ع ۾ ٿيل [[ڪارينٿيا ريفرنڊم]] ذريعي ڪيو ويو. ان جي نتيجي ۾ اڳوڻي آسٽريا-هنگري تاجي علائقي [[ڪارينٿيا]] جو وڏو حصو آسٽريا کي مليو. اهڙيءَ ريت ٻنهي ملڪن جي سرحد [[ڪاراونڪس]] جبلن جي قطار تي مقرر ٿي، جڏهن تہ سلووين آباديءَ جو هڪ وڏو حصو آسٽريا اندر رهجي ويو. === جنگين جي وچ وارو دور ۽ ٻي عالمي جنگ === {{See also|پهرين آسٽريائي جمهوريه|آسٽريا جي وفاقي رياست|آنشلوس|نازي جرمنيءَ اندر آسٽريا|آسٽريا ۾ يهودين جي تاريخ#آسٽريا ۾ هولوڪاسٽ}} جنگ کان پوءِ مهانگائي سبب ڪروني، جيڪا اڃا تائين آسٽريا جي ڪرنسي هئي، جي قدر گهٽجڻ شروع ٿي. 1922ع جي سرءُ ۾ آسٽريا کي [[قومن جي ليگ]] جي نگرانيءَ هيٺ هڪ بين الاقوامي قرض ڏنو ويو.<ref>Brook-Shepherd 257–258</ref> هن قرض جو مقصد ملڪ کي ڏيوالپڻي کان بچائڻ، ڪرنسي کي مستحڪم ڪرڻ ۽ آسٽريا جي مجموعي معاشي حالت بهتر ڪرڻ هو. قرض جي شرطن سبب آسٽريا جي اقتصادي پاليسين تي قومن جي ليگ جي نگراني وڌي وئي. 1925ع ۾ ''[[آسٽريائي شلنگ]]'' متعارف ڪرايو ويو، جنهن ڪروني کي 10,000:1 جي شرح سان بدلائي ڇڏيو. ان جي استحڪام سبب ان کي بعد ۾ ”الپائن ڊالر“ جو لقب ڏنو ويو. 1925ع کان 1929ع تائين معيشت ٿوري عرصي لاءِ بهتر رهي، پر [[1929ع وارو وال اسٽريٽ ڪراش|بليڪ ٽيوزڊي]] کان پوءِ شديد بحران جي ويجهو پهچي وئي. [[پهرين آسٽريائي جمهوريه]] 1933ع تائين قائم رهي، جڏهن چانسلر [[اينگلبرٽ ڊولفُس]]، جنهن عمل کي هن [[پارليامينٽ جو پاڻمرادو خاتمو|”پارليامينٽ جو پاڻمرادو خاتمو“]] سڏيو، هڪ آمرانه نظام قائم ڪيو جيڪو [[اطالوي فاشزم]] ڏانهن مائل هو.<ref name="johnson 104">Lonnie Johnson 104</ref><ref name="brook 269">Brook-Shepherd 269–270</ref> ان وقت جون ٻه وڏيون سياسي قوتون، سوشل ڊيموڪريٽ ۽ قدامت پسند، پنهنجون نيم فوجي تنظيمون رکنديون هيون.<ref name="Brook-Shepherd 261">Brook-Shepherd 261</ref> سوشل ڊيموڪريٽن جي ''[[ريپبليڪانيشر شوتس بُنڊ]]'' کي غيرقانوني قرار ڏنو ويو، پر اها اڃا تائين سرگرم هئي،<ref name="Brook-Shepherd 261"/> ۽ 12 کان 15 فيبروري 1934ع تائين [[آسٽريائي گهرو ويڙهه]] ٿي.<ref name="johnson 104"/><ref name="brook 269"/><ref name="johnson 107">Johnson 107</ref> فيبروري 1934ع ۾ ''شوتس بُنڊ'' جي ڪيترن ميمبرن کي ڦاسي ڏني وئي،<ref>Brook-Shepherd 283</ref> سوشل ڊيموڪريٽڪ پارٽي تي پابندي لڳائي وئي ۽ ان جا ڪيترائي ميمبر قيد ٿيا يا ملڪ ڇڏڻ تي مجبور ٿيا.<ref name="johnson 107"/> 1 مئي 1934ع تي [[آسٽروفاشزم|آسٽروفاشسٽن]] نئون آئين (''Maiverfassung'') نافذ ڪيو، جنهن ڊولفُس جي اختيارن کي وڌيڪ مضبوط ڪيو، پر 25 جولاءِ تي هو [[آسٽريائي نازي]]ن جي [[جولاءِ پُچ]] واري بغاوت جي ڪوشش دوران قتل ڪيو ويو.<ref>Lonnie Johnson 109</ref><ref>Brook-Shepherd 292</ref> [[File:Bundesarchiv Bild 183-1987-0922-500, Wien, Heldenplatz, Rede Adolf Hitler.jpg|thumb|[[ايڊولف هٽلر]] 1938ع ۾ ويانا جي [[هيلڊن پلاٽس]] ۾ تقرير ڪندي]] سندس جانشين [[ڪرٽ شوشنيگ]] آسٽريا کي هڪ ”جرمن رياست“ سمجهندو هو ۽ آسٽريائين کي ”بهتر جرمن“ قرار ڏيندو هو، پر هو آسٽريا جي آزادي برقرار رکڻ جو حامي هو.<ref>{{Cite book|last=Ryschka|first=Birgit|title=Constructing and Deconstructing National Identity: Dramatic Discourse in Tom Murphy's The Patriot Game and Felix Mitterer's in Der Löwengrube|date=1 January 2008|publisher=Peter Lang|isbn=978-3-631-58111-7}}</ref> هن 9 مارچ 1938ع تي اعلان ڪيو تہ آسٽريا جي جرمنيءَ کان آزاديءَ بابت [[ريفرينڊم]] 13 مارچ تي ڪرايو ويندو. ==== نازي حڪمراني ==== 12 مارچ 1938ع تي آسٽريائي نازين حڪومت تي قبضو ڪري ورتو، جڏهن تہ جرمن فوجون ملڪ ۾ داخل ٿي ويون، جنهن سبب شوشنيگ جو ريفرينڊم نه ٿي سگهيو.<ref name="johnson 112">Lonnie Johnson 112–113</ref> 13 مارچ 1938ع تي آسٽريا جو جرمنيءَ سان ''[[آنشلوس]]''، يعني الحاق، سرڪاري طور اعلان ڪيو ويو. ٻن ڏينهن کان پوءِ آسٽريا ڄائو [[ايڊولف هٽلر]] ويانا جي [[هيلڊن پلاٽس]] ۾ پنهنجي وطن جي ”باقي [[نازي جرمني|جرمن رائخ]] سان ٻيهر اتحاد“ جو اعلان ڪيو. اپريل 1938ع ۾ هڪ ريفرينڊم ڪرايو ويو، جنهن ذريعي جرمنيءَ سان الحاق جي تصديق ڪئي وئي. 10 اپريل 1938ع تي جرمنيءَ ۾، جنهن ۾ تازو ضم ڪيل آسٽريا پڻ شامل هو، پارلياماني چونڊون ڪرايون ويون. اهي نازي حڪمرانيءَ هيٺ رائخسٽيگ جون آخري چونڊون هيون ۽ عملي طور هڪ سوال واري ريفرينڊم جي صورت ۾ هيون، جنهن ۾ ووٽرن کان 813 ميمبرن واري رائخسٽيگ لاءِ نازي پارٽيءَ جي هڪ ئي فهرست ۽ آسٽريا جي الحاق بابت منظوري پڇي وئي. يهودين، روما ۽ سنتي ماڻهن کي ووٽ ڏيڻ جي اجازت نه هئي.<ref>Robert Gellately, Social Outsiders in Nazi Germany, (2001), p. 216</ref> سرڪاري انگن موجب ٽرن آئوٽ 99.5٪ هو ۽ 98.9٪ ووٽن ”ها“ ۾ وڌا. آسٽريا ۾ 4,484,475 اهل ووٽرن مان سرڪاري طور 99.71٪ ووٽنگ ۾ حصو ورتو ۽ 99.73٪ ووٽ الحاق جي حق ۾ هئا.<ref name="test">[[1938 German election and referendum]]</ref> جيتوڻيڪ آسٽريا جي ڪيترن علائقن ۾ ''آنشلوس'' جي حمايت موجود هئي، پر جرمن فوجن جو هر هنڌ هڪجهڙي جوش سان استقبال نه ٿيو، خاص طور [[ويانا]] ۾، جتي آسٽريا جي سڀ کان وڏي يهودي آبادي رهندي هئي.<ref>Evan Burr Bukey, Hitler's Austria: Popular Sentiment in the Nazi Era, 1938–1945, p. 33</ref> تنهن هوندي به، پروپيگنڊا، دٻاءَ ۽ نتيجن ۾ هٿ چراند جي باوجود، ''آنشلوس'' لاءِ حقيقي ۽ وڏي حمايت پڻ موجود هئي،<ref>Ian Kershaw (2001) Hitler 1936-1945" Nemesis, p.83</ref> ڇاڪاڻ⁠تہ آسٽريا ۽ جرمنيءَ جي ڪيترن جرمنن ان کي سڀني جرمنن جي هڪ رياست ۾ دير سان ٿيندڙ اتحاد جي مڪمل ٿيڻ طور ڏٺو.<ref>Roderick Stackelberg, Hitler's Germany: Origins, Interpretations, Legacies, p.170</ref> [[File:OstmarkMap.png|thumb|upright=1.25|1941ع ۾ آسٽريا، جڏهن ان کي ”[[اوستمارڪ (آسٽريا)|اوستمارڪ]]“ سڏيو ويندو هو]] 13 مارچ 1938ع تي آسٽريا [[ٽئين رائخ]] ۾ ضم ٿي ويو ۽ هڪ آزاد ملڪ طور وجود وڃائي ويٺو. آسٽريائي يهودين جي ملڪيت جي [[آريائيزيشن (نازيت)|آريائيزيشن]] مارچ جي وچ ڌاري ئي شروع ٿي وئي. شروعاتي مرحلي کي ”جهنگلي“ يعني غيرقانوني آريائيزيشن چيو ويندو هو، پر جلد ئي ان کي قانوني ۽ بيوروڪريٽڪ طريقي سان منظم ڪيو ويو ته جيئن يهودي شهرين جي ملڪيت ضبط ڪري سگهجي. ان وقت [[ايڊولف آئخمان]]، جيڪو آسٽريا ۾ وڏو ٿيو هو، ويانا موڪليو ويو ۽ يهودين جي ايذاءَ ۽ جلاوطنيءَ جي ڪارروائين ۾ شامل ڪيو ويو. نومبر 1938ع جي پوگروم، جنهن کي ”[[ڪرسٽال ناخت]]“ پڻ چيو وڃي ٿو، دوران ويانا، ڪلاگنفرٽ، لنز، گراز، سالزبرگ، انسبرڪ ۽ لوئر آسٽريا جي ڪيترن شهرن ۾ يهودين ۽ يهودي ادارن، جن ۾ عبادتگاهون به شامل هيون، تي تشدد وارا حملا ڪيا ويا.<ref>{{Cite web|title=DÖW – Erkennen – Ausstellung – 1938 – Die Verfolgung der österreichischen Juden|url=https://www.doew.at/erkennen/ausstellung/1938/die-verfolgung-der-oesterreichischen-juden|website=doew.at|access-date=21 February 2021|archive-date=6 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220706103854/https://www.doew.at/erkennen/ausstellung/1938/die-verfolgung-der-oesterreichischen-juden|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|title=Jüdische Gemeinde – Wien (Österreich)|url=https://www.xn--jdische-gemeinden-22b.de/index.php/gemeinden/u-z/2087-wien-oesterreich|website=xn—jdische-gemeinden-22b.de|access-date=21 February 2021|archive-date=10 June 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220610035119/https://www.xn--jdische-gemeinden-22b.de/index.php/gemeinden/u-z/2087-wien-oesterreich|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|title=Jewish Vienna|url=https://www.wien.gv.at/english/culture/jewishvienna|website=wien.gv.at|access-date=21 February 2021|archive-date=16 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210416073430/https://www.wien.gv.at/english/culture/jewishvienna/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.zeit.de/2018/11/nationalsozialismus-oesterreich-anschluss-antisemitismus-adolf-eichmann/komplettansicht|title=Hitlers willige Vasallen|newspaper=Die Zeit|date=12 March 2018|access-date=21 February 2021|archive-date=5 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220505105703/https://www.zeit.de/2018/11/nationalsozialismus-oesterreich-anschluss-antisemitismus-adolf-eichmann/komplettansicht|url-status=live|last1=Riedl|first1=Joachim}}</ref><ref>Wolfgang Häusler, ''Das Jahr 1938 und die österreichischen Juden.'' In: Dokumentationsarchiv des österreichischen Widerstandes: "Anschluß" 1938. Vienna, 1988.</ref> [[اوٽو فون هابسبرگ]]، جيڪو نازين جو سخت مخالف ۽ آسٽريا-هنگري جو آخري ولي عهد هو، ان وقت بيلجيم ۾ هو. شوشنيگ کيس ڪجهه حد تائين بادشاهتي متبادل طور به ڏسندو هو. اوٽو ''آنشلوس'' جي کليل مخالفت ڪئي، جنهن سبب نازي حڪومت کيس گهربل شخص قرار ڏنو، سندس ملڪيت ضبط ٿيڻ واري هئي ۽ گرفتار ٿيڻ جي صورت ۾ کيس فوري طور قتل ڪرڻ جو خطرو هو.<ref>Elisabeth Boeckl-Klamper, Thomas Mang, Wolfgang Neugebauer, ''Gestapo-Leitstelle Wien 1938–1945.'' Vienna 2018, {{ISBN|978-3-9024-9483-2}}, pp. 299–305; James Longo, ''Hitler and the Habsburgs: The Fuhrer's Vendetta Against the Austrian Royals'' (2018); Stephan Baier, Eva Demmerle, ''Otto von Habsburg. Die Biografie.'' Amalthea, Wien 2002, {{ISBN|978-3-8500-2486-0}}, p. 122.</ref> 1938ع ۾ نازين آسٽريا جو نالو بدلائي ”[[اوستمارڪ (آسٽريا)|اوستمارڪ]]“ رکيو،<ref name="johnson 112"/> جيڪو 1942ع تائين استعمال ٿيندو رهيو، ان کان پوءِ ان کي ”الپائن ۽ ڊينيوب رائخسگائو“ (''Alpen-und Donau-Reichsgaue'') سڏيو ويو.<ref>{{Cite book|last=Jelavich|first=Barbara|title=Modern Austria: Empire and Republic, 1815–1986|publisher=Cambridge University Press|date=2008|isbn=978-0-521-31625-5|page=227}}</ref><ref>{{Cite book|last=Schmitz-Berning|first=Cornelia|title=Vokabular des Nationalsozialismus|publisher=de Gruyter|date=2007|isbn=978-3-11-019549-1|page=24|language=de}}</ref> جيتوڻيڪ ٽئين رائخ جي ڪل آباديءَ ۾ آسٽريائين جو حصو فقط 8٪ هو،<ref name="dav_art_nazi_past"/> پر ڪيترائي اهم نازي اڳواڻ آسٽريا ڄاوا هئا، جن ۾ [[ايڊولف هٽلر]]، [[ارنسٽ ڪالٽنبرونر]]، [[آرتھر زائس-انڪوارٽ]]، [[فرانز شٽانگل]]، [[الوئيس برونر]]، [[فريڊرڪ رائنر]] ۽ [[اوڊيلو گلوبوچنڪ]] شامل هئا.<ref>Ian Wallace (1999) "German-speaking exiles in Great Britain" Rodopi p.81 ISBN 9789042004153</ref> [[ايس ايس]] جي ميمبرن مان 13٪ کان وڌيڪ ۽ نازي [[قتل گاهه ڪئمپ|قتل گاهه ڪئمپن]] جي عملي مان 40٪ تائين آسٽريائي هئا.<ref name="dav_art_nazi_past">David Art (2006) "The politics of the Nazi past in Germany and Austria" Cambridge University Press p.43 ISBN 9780521856836</ref> [[نازي حڪمراني هيٺ آسٽريا|رائخسگائو]] ۾، مرڪزي [[مائوٿاوزن حراستي ڪئمپ|مائوٿاوزن حراستي ڪئمپ]] کان سواءِ، سڀني صوبن ۾ ڪيترائي ذيلي ڪئمپ هئا، جتي يهودين ۽ ٻين قيدين کي قتل، تشدد ۽ جبري محنت لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو.<ref>Österreichische Historikerkommission, ''Schlussbericht der Historikerkommission der Republik Österreich.'' Volume 1, 2003, pp 85.</ref> ان وقت علائقو اتحادي هوائي جهازن جي شروعاتي ڪارروائيءَ جي حد کان ٻاهر هجڻ سبب هٿيارن جي صنعت وڏي پيماني تي وڌائي وئي، جنهن ۾ حراستي ڪئمپن جي قيدين کان جبري محنت ڪرائي ويندي هئي؛ خاص طور جنگي جهازن، ٽينڪن ۽ ميزائلن جي پيداوار ۾.<ref>Norbert Schausberger, ''Rüstung in Österreich 1938–1945'', Vienna (1970).</ref><ref>{{Cite web|date=26 July 2010|title=Hitlers Schuldendiktat: Wie Hitlers Kriegswirtschaft wirklich lief|url=https://profil.at/home/hitlers-schuldendiktat-wie-hitlers-kriegswirtschaft-273933|publisher=profil.at|access-date=1 April 2021|archive-date=15 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210415232658/https://www.profil.at/home/hitlers-schuldendiktat-wie-hitlers-kriegswirtschaft-273933|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|title=Zwangsarbeit für die Rüstungsindustrie|publisher=KZ-Gedenkstätte Mauthausen|url=https://www.mauthausen-memorial.org/de/Wissen/Das-Konzentrationslager-Mauthausen-1938-1945/Zwangsarbeit-fuer-die-Ruestungsindustrie|website=mauthausen-memorial.org|access-date=21 February 2021|archive-date=16 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210416090110/https://www.mauthausen-memorial.org/de/Wissen/Das-Konzentrationslager-Mauthausen-1938-1945/Zwangsarbeit-fuer-die-Ruestungsindustrie|url-status=live}}</ref> [[آسٽريائي مزاحمت]] جا گهڻا گروهه جلد ئي [[گيسٽاپو]] هٿان ٽوڙيا ويا. [[ڪارل بوريان]] جي گروهه جا ويانا ۾ گيسٽاپو جي مرڪزي دفتر کي ڌماڪي سان اڏائڻ جا منصوبا ظاهر ٿي ويا،<ref>Karl Glanz (2020) ''Die Sozialdemokratie'' p 28</ref> پر بعد ۾ ڦاسي ڏنل پادري [[هائنريخ مائير]] جي اڳواڻيءَ وارو اهم مزاحمتي گروهه [[ٻي عالمي جنگ جا اتحادي|اتحادين]] سان رابطو قائم ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو. هن نام نهاد مائير-ميسنر گروهه اتحادين کي انهن هٿيارن جي ڪارخانن بابت ڄاڻ موڪلي، جتي [[وي-1 اڏامندڙ بم]]، [[وي-2 راڪيٽ]]، [[ٽائيگر پهريون|ٽائيگر ٽينڪ]] ۽ جهاز جهڙوڪ [[ميسرشميٽ بي ايف 109]] ۽ [[ميسرشميٽ مي 163 ڪوميٽ]] تيار ٿيندا هئا. اها ڄاڻ [[آپريشن ڪراس بو]] ۽ [[آپريشن هائڊرا (1943)|آپريشن هائڊرا]] جي ڪاميابيءَ لاءِ اهم هئي، جيڪي [[آپريشن اوورلارڊ]] کان اڳ جون ڪارروايون هيون. آمريڪي ڳجهي اداري [[آفيس آف اسٽريٽجڪ سروسز|او ايس ايس]] سان رابطي ۾ رهندڙ هن گروهه جلد ئي وڏي پيماني تي ٿيندڙ قتلن ۽ [[نازي حراستي ڪئمپون|حراستي ڪئمپن]]، جهڙوڪ [[آشويٽس حراستي ڪئمپ|آشويٽس]]، بابت پڻ معلومات فراهم ڪئي. گروهه جو مقصد نازي جرمنيءَ کي جلد کان جلد جنگ هارائڻ تي مجبور ڪرڻ ۽ هڪ آزاد آسٽريا ٻيهر قائم ڪرڻ هو.<ref>Christoph Thurner (2017) ''The CASSIA Spy Ring in World War II Austria: A History of the OSS's Maier-Messner Group'' p. 35.</ref><ref>Elisabeth Boeckl-Klamper, Thomas Mang, Wolfgang Neugebauer, (2018) ''Gestapo-Leitstelle Wien 1938–1945'' ISBN 9783902494832 p 299–305</ref><ref>Hansjakob Stehle, "Die Spione aus dem Pfarrhaus (German: The spies from the rectory)". In: Die Zeit, 5 January 1996</ref> [[File:KZ Mauthausen.jpg|thumb|1945ع ۾ [[مائوٿاوزن حراستي ڪئمپ]] جي آزادي]] === اتحادي قبضي وارو دور === 13 اپريل 1945ع تي [[سوويت يونين|سوويت]] [[ويانا مهم]] دوران ويانا تي قبضو ٿي ويو، جيڪو ٽئين رائخ جي مڪمل خاتمي کان ٿورو اڳ ٿيو. حملي آور اتحادي طاقتن، خاص طور آمريڪين، هڪ مفروضي ”الپائن قلعي واري آپريشن“ جي امڪان بابت منصوبابندي ڪئي هئي، جنهن تحت نازي قيادت جي آخري مزاحمتي مرڪز جو وڏو حصو آسٽريا جي [[اوڀر الپس]] جي جبلن ۾ قائم ٿيڻ جو انديشو هو. پر ٽئين رائخ جي تيزيءَ سان خاتمي سبب اهڙو منصوبو عملي صورت اختيار نه ڪري سگهيو. [[ڪارل رينر]] ۽ [[ايڊولف شيرف]] ([[آسٽريا جي سوشل ڊيموڪريٽڪ پارٽي|آسٽريا جي سوشلسٽ پارٽي]])، ليوپولڊ ڪنشڪ ([[ڪرسچن سوشل پارٽي (آسٽريا)|ڪرسچن سوشل پارٽي]]) ۽ [[يوهان ڪوپلينيگ]] ([[آسٽريا جي ڪميونسٽ پارٽي]]) 27 اپريل 1945ع تي آزاديءَ جي اعلان ذريعي آسٽريا جي ٽئين رائخ کان علحدگيءَ جو اعلان ڪيو ۽ ساڳئي ڏينهن ويانا ۾ رياستي چانسلر رينر جي سربراهيءَ هيٺ [[عبوري حڪومت]] قائم ڪئي. ان قدم کي فاتح [[ڳاڙهي فوج]] جي منظوري حاصل هئي ۽ [[جوزف اسٽالن]] پڻ ان جي پٺڀرائي ڪئي.<ref name="johnson 135">Lonnie Johnson 135–136</ref> هن تاريخ کي سرڪاري طور ٻي جمهوريه جي پيدائش جو ڏينهن پڻ چيو وڃي ٿو. اپريل جي آخر تائين اولهه ۽ ڏکڻ آسٽريا جو گهڻو حصو اڃا نازي قبضي هيٺ هو. 1 مئي 1945ع تي 1920ع وارو [[وفاقي آئيني قانون]]، جيڪو آمر ڊولفُس 1 مئي 1934ع تي ختم ڪيو هو، ٻيهر نافذ قرار ڏنو ويو. 1939ع کان 1945ع تائين آسٽريا جي فوجي فوتگين جو ڪل انگ 260,000 هو.<ref>Rüdiger Overmans (2000) ''Deutsche militärische Verluste im Zweiten Weltkrieg'' Oldenbourg</ref> [[آسٽريا ۾ هولوڪاسٽ|هولوڪاسٽ]] دوران مارجي ويل يهودي آسٽريائين جو ڪل انگ لڳ ڀڳ 65,000 هو.<ref>[https://www.britannica.com/EBchecked/topic/44183/Austria/33382/Anschluss-and-World-War-II Anschluss and World War II] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090820033236/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/44183/Austria/33382/Anschluss-and-World-War-II |date=20 August 2009 }}. Britannica Online Encyclopedia.</ref> لڳ ڀڳ 140,000 يهودي آسٽريائي 1938ع–1939ع دوران ملڪ ڇڏي ڀڄي ويا هئا. هزارين آسٽريائين سنگين نازي ڏوهن ۾ حصو ورتو؛ رڳو [[مائوٿاوزن حراستي ڪئمپ|مائوٿاوزن-گوسن حراستي ڪئمپ]] ۾ ئي لکين ماڻهو مارجي ويا. هن حقيقت کي چانسلر [[فرانز ورانٽسڪي]] 1992ع ۾ سرڪاري طور تسليم ڪيو. [[File:Uno City Kaiserwasser.jpg|thumb|right|[[ويانا ۾ گڏيل قومن جي آفيس]]]] [[اتحادي قبضي هيٺ آسٽريا]] کي [[ٻي عالمي جنگ]] کان پوءِ مختلف [[فوجي قبضي]] وارن علائقن ۾ ورهايو ويو. ملڪ جو انتظام [[آسٽريا لاءِ اتحادي ڪميشن]] هلائيندي هئي.<ref>Lonnie Johnson 137</ref> 1943ع جي [[ماسڪو اعلان]] ۾ طئي ڪيل اصولن موجب اتحادين آسٽريا سان جرمنيءَ جي ڀيٽ ۾ ڪجهه مختلف طريقي سان ورتاءُ ڪيو.<ref name="johnson 135"/> سوشل ڊيموڪريٽن، قدامت پسندن ۽ ڪميونسٽن تي ٻڌل آسٽريائي حڪومت [[ويانا]] ۾ قائم هئي، جيڪو سوويت قبضي واري علائقي سان گهيريل هو. [[ٻي عالمي جنگ جا اتحادي|اتحادين]] آڪٽوبر 1945ع ۾ هن حڪومت کي تسليم ڪيو، جيتوڻيڪ اهو خدشو موجود هو تہ [[ڪارل رينر]] اسٽالن جو حامي يا تابع ٿي سگهي ٿو.<ref>Manfried Rauchensteiner, ''Der Sonderfall. Die Besatzungszeit in Österreich 1945 bis 1955'' (The Special Case. The Time of Occupation in Austria 1945 to 1955), edited by Heeresgeschichtliches Museum / Militärwissenschaftliches Institut (Museum of Army History / Institute for Military Science), Vienna 1985</ref> 26 جولاءِ 1946ع تي آسٽريائي پارليامينٽ پهريون [[قومي ملڪيت ۾ وٺڻ|قومي ملڪيت ۾ وٺڻ]] وارو قانون منظور ڪيو، جنهن تحت لڳ ڀڳ 70 کاڻين ۽ صنعتي ادارن کي رياستي ملڪيت ۾ ورتو ويو. ملڪيت جي تحفظ ۽ اقتصادي منصوبابندي واري وزارت (''Ministerium für Vermögenssicherung und Wirtschaftsplanung'') وزير [[پيٽر ڪرائولانڊ]] ([[آسٽريائي عوامي پارٽي|او وي پي]]) جي سربراهيءَ هيٺ قومي ملڪيت ۾ ورتل صنعتن جي نگراني ڪندي هئي.<ref>{{cite book|editor1=Gunter Bischof|title=Austria in the Nineteen Fifties|publisher=Taylor & Francis|year=2020|isbn=978-1-000-67584-9}}</ref> === آزادي === 15 مئي 1955ع تي ڪيترن سالن تائين هلندڙ ۽ [[سرد جنگ]] کان متاثر ڳالهين کان پوءِ آسٽريا، ٻي عالمي جنگ جي اتحادي طاقتن سان [[آسٽريائي رياستي معاهدو]] ڪري مڪمل آزادي ٻيهر حاصل ڪئي. 26 آڪٽوبر 1955ع تائين سموريون قبضي واريون فوجون ملڪ ڇڏي چڪيون هيون ۽ آسٽريا پارليامينٽ جي قانون ذريعي پنهنجي ''مستقل غيرجانبداري'' جو اعلان ڪيو.<ref name="johnson 153">Lonnie Johnson 153</ref> اڄ اهو ڏينهن آسٽريا جو [[آسٽريا جو قومي ڏينهن|قومي ڏينهن]] ۽ سرڪاري موڪل آهي.<ref>{{Cite web|title=The Austrian National Day|url=https://www.austria.org/national-day|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20181025070927/https://www.austria.org/national-day|archive-date=25 October 2018|access-date=24 October 2018|publisher=Austrian Embassy, Washington|language=en-US}}</ref> [[ٽيرول]] جي حيثيت آسٽريا ۽ [[اٽلي]] وچ ۾ گهڻي عرصي تائين حل طلب مسئلو رهي. اڄ به آسٽريا جي شهرن ۾ لڳ ڀڳ 20 چوڪ ”Südtiroler Platz“، يعني ”ڏکڻ ٽيرول چوڪ“ جي نالي سان موجود آهن، جيڪي آسٽريا طرفان وڃايل سمجهيل علائقن جي ياد سان لاڳاپيل آهن. [[ڏکڻ ٽيرول جي آزاديءَ واري تحريڪ]] پاران 1950ع ۽ 1960ع واري ڏهاڪي ۾ دهشتگرد ڪاررواين جا واقعا دستاويز ٿيل آهن. بعد ۾ اطالوي مرڪزي حڪومت ٽيرول کي وڏي حد تائين خودمختياري ڏني. [[File:Tratado de Lisboa 13 12 2007 (081).jpg|thumb|right|آسٽريا 1995ع ۾ [[يورپي يونين]] جو ميمبر ٿيو ۽ 2007ع ۾ [[لزبن معاهدو]] صحيح ڪيو.]] [[ٻي آسٽريائي جمهوريه]] جو سياسي نظام 1920ع ۽ 1929ع جي آئينن تي ٻڌل آهي، جيڪي 1945ع ۾ ٻيهر نافذ ڪيا ويا. هن نظام جي هڪ خاصيت ''[[پروپورٽس]]'' هئي، جنهن تحت سياسي اهميت وارا ڪيترائي عهدا [[آسٽريا جي سوشل ڊيموڪريٽڪ پارٽي]] (ايس پي او) ۽ [[آسٽريائي عوامي پارٽي]] (او وي پي) جي ميمبرن وچ ۾ تناسب سان ورهايا ويندا هئا.<ref>Lonnie Johnson 139</ref> لازمي رڪنيت واريون مفاد گروهي ”چيمبرون“، جهڙوڪ مزدورن، واپارين ۽ هارين جون تنظيمون، به تمام اثرائتيون ٿي ويون ۽ قانون سازيءَ جي عمل ۾ اڪثر انهن سان صلاح مشورو ڪيو ويندو هو؛ ان ڪري اهڙا قانون تمام گهٽ منظور ٿيندا هئا، جن بابت وسيع اتفاق راءِ موجود نه هجي.<ref>Lonnie Johnson 165</ref> 1945ع کان پوءِ رڳو ٻه ڀيرا هڪ پارٽيءَ تي ٻڌل حڪومت قائم ٿي: 1966ع–1970ع ۾ او وي پي ۽ 1970ع–1983ع ۾ ايس پي او. ٻين سڀني پارلياماني دورن ۾ يا تہ ايس پي او ۽ او وي پي جي [[وڏي اتحاد]] واري حڪومت يا انهن مان ڪنهن هڪ وڏي پارٽي ۽ هڪ ننڍي پارٽيءَ تي ٻڌل ”ننڍو اتحاد“ ملڪ تي حڪومت ڪندو رهيو. [[ڪرٽ والڊهائيم]]، جيڪو اڳ [[گڏيل قومن]] جو سيڪريٽري جنرل رهي چڪو هو، 1986ع کان 1992ع تائين آسٽريا جو صدر رهيو. هو ٻي عالمي جنگ دوران ويرماخت جو آفيسر هو ۽ مٿس [[آسٽريا – نازين جو پهريون شڪار#والڊهائيم معاملو|جنگي ڏوهن]] جا الزام لڳا.<ref>{{Cite web|title=Kurt Waldheim {{!}} president of Austria and secretary-general of the United Nations|url=https://www.britannica.com/biography/Kurt-Waldheim|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180926052356/https://www.britannica.com/biography/Kurt-Waldheim|archive-date=26 September 2018|access-date=25 September 2018|website=Encyclopædia Britannica|language=en}}</ref> [[1994ع جو آسٽريا يورپي يونين رڪنيت ريفرينڊم|1994ع جي ريفرينڊم]] ۾ لڳ ڀڳ ٻه ٽين اڪثريت جي منظوري کان پوءِ ملڪ 1 جنوري 1995ع تي [[يورپي يونين]] جو ميمبر بڻيو.<ref>Brook-Shepherd 447,449</ref> آسٽريا جي ٻن وڏين جماعتن، ايس پي او ۽ او وي پي، ملڪ جي فوجي غير وابستگيءَ جي مستقبل بابت مختلف موقف رکن ٿيون. ايس پي او عوامي طور غيرجانبداريءَ جي ڪردار جي حمايت ڪري ٿي،<ref>{{cite web |author=Die Presse |title=SPÖ und die Neutralität – Ein Erbe der Geschichte |url=https://www.diepresse.com/5542204/spoe-und-die-neutralitaet-ein-erbe-der-geschichte |website=Die Presse |date=2019-05-05 |access-date=2025-05-25 |language=de}}</ref> جڏهن تہ او وي پي يورپي يونين جي سلامتي پاليسيءَ ۾ وڌيڪ گهري شموليت جي حمايت ڪري ٿي.<ref>{{cite web |author=ORF |title=Österreichs Rolle in der EU-Sicherheitspolitik |url=https://orf.at/stories/3193487 |website=ORF |date=2021-05-21 |access-date=2025-05-25 |language=de}}</ref> او وي پي جي ڪجهه سياستدانن، جهڙوڪ [[ويرنر فاسلابينڊ]] 1997ع ۾، مستقبل ۾ [[نيٽو]] جي رڪنيت جي امڪان کي به رد نه ڪيو.<ref>{{cite web |url=https://www.nato.int/docu/speech/1997/s971203a.htm |title=NATO Speech: MoD Austria, Brussels, 3 Dec. 1997 |author=Dr. Werner Fasslabend |date=December 3, 1997 |access-date=May 25, 2025}}</ref><ref>{{cite web |url=https://csdr.org/97Book/fasslabend-C.htm |title=Center for Strategic Decision Research: Austria's Role in European Security |author=Dr. Werner Fasslabend |date=1997 |access-date=May 25, 2025}}</ref> عملي طور آسٽريا يورپي يونين جي [[گڏيل پرڏيهي ۽ سلامتي پاليسي]] ۾ حصو وٺي ٿو، [[امن قائم رکڻ]] ۽ امن سازيءَ وارن مشنن ۾ شامل ٿئي ٿو ۽ [[نيٽو]] جي ”[[امن لاءِ ڀائيواري]]“ پروگرام جو ميمبر آهي؛ ان مقصد لاءِ آئين ۾ پڻ لاڳاپيل تبديليون ڪيون ويون آهن.<ref>{{cite web|publisher=NATO|title=Signatures of Partnership for Peace Framework Document|date=5 October 2006|url=http://www.nato.int/pfp/sig-cntr.htm|access-date=17 February 2024|archive-date=29 November 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20061129213256/http://www.nato.int/pfp/sig-cntr.htm|url-status=live}}</ref> [[ليختنشتائن]] جي 2011ع ۾ [[شينگن علائقو|شينگن علائقي]] ۾ شامل ٿيڻ کان پوءِ آسٽريا جي ڪنهن به پاڙيسري ملڪ سان مستقل سرحدي چڪاس نه رهي.<ref>{{Cite web|title=Press corner|url=https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/en/IP_11_1566|website=European Commission – European Commission|language=en|access-date=9 December 2021|archive-date=4 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220204100203/https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/en/IP_11_1566|url-status=live}}</ref> ==جاگرافي== [[File:Oesterreich topo.png|thumb|upright=1.25|آسٽريا جو ٽوپو گرافي وارو نقشو جنھن ۾ ھڪ لک کان مٿي آبادي وارا شھر ڏيکاريل]] [[الپس]] واري علائقي ۾ واقع ھجڻ سبب آسٽريا گھڻي ڀاڱي جابلو ملڪ آھي<ref name="BritannicaAlps">{{cite web|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/17356/Alps|title=Alps|date=11 June 2009|website=Encyclopædia Britannica|publisher=Encyclopædia Britannica Online|accessdate=12 June 2009| archiveurl= https://web.archive.org/web/20090601083317/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/17356/Alps| archivedate= 1 June 2009 | url-status=live}}</ref> وچ اوڀر وارو الپس، اتر لائم اسٽون الپس ۽ ڏکڻ لائم اسٽون الپس جزوي طور تي آسٽريا ۾ واقع آھن. آسٽريا اتر ۾ °46 ۽ °49 ڊگرين جي وچ واري ويڪرائي ڦاڪ ۽ اوڀر ۾ °9 ۽ °18 ڊگرين جي وچ واري ڊگھائي ڦاڪ ۾ واقع آهي. آسٽريا کي پنجن علائقن ۾ ورھائي سگھجي ٿو جن ۾ سڀ کان وڏو علائقو [[ايسٽرن الپس]] وارو آھي جيڪو پوري ملڪ جي پکيڙ جو %62 آھي. الپس جبلن جي دامن وارو علائقو ۽ ڪارپيٿيائي جبل وارو علائقو جيڪو ڪل پکيڙ جو %12 سيڪڙو آھي. اوڀر پاسي واري جابلو دامن لڳ پئنوني واري ھيٺاھين ٻھراڙيءَ واري علائقي جي مدار جي پسگردائيءَ جيڪا پڻ ڪل پکيڙ جو %12 سيڪڙو آھي. اتر وارا جابلو علائقا جيڪي آسٽريا جي [[گرينائيٽ]] واري پليٽ سڏبا آهن جيڪي بوھيميائي جي وچولي ۾ واقع آھن جيڪي ڪل پکيڙ جو %10 سيڪڙو آھن. ھڪ علائقو [[ويانا واري طاس]] وارو آھي جيڪو ڪل پکيڙ جو 4 سيڪڙو آھي. <gallery heights="120px" widths="160px"> File:1 hallstatt austria.jpg|[[ھال اسٽاٽ]] جو منظر File:Krems and mautern from ferdinandswarte.jpg|[[واچا واري وادي]] جي پڇاڙي ۾ ڪريمس ۽ ڊير ڊونا جا منظر File:Vorderhopfreben Üntschenspitze 1.jpg|اونھاري ۾ آسٽريا جي [[اسڪوپرنا]] جي ٻھراڙيءَ جو منظر File:Donau Linz Abend.jpg| لنز ڀرسان [[ڊينيوب ندي]] ۾ ڪروز جھازن جو منظر </gallery> ===آبھوا=== [[File:Koppen-Geiger Map AUT present.svg|thumb|[[ڪوپن واري موسمي درجابندي]] وارو آسٽريا جو نقشو<ref>{{cite journal |last1=Beck |first1=Hylke E. |last2=Zimmermann |first2=Niklaus E. |last3=McVicar |first3=Tim R. |last4=Vergopolan |first4=Noemi |last5=Berg |first5=Alexis |last6=Wood |first6=Eric F. |title=Present and future Köppen-Geiger climate classification maps at 1-km resolution |journal=Scientific Data |date=30 October 2018 |volume=5 |pages=180214 |doi=10.1038/sdata.2018.214|pmid=30375988 |pmc=6207062 |bibcode=2018NatSD...580214B }}</ref>]] آسٽريا جو وڏو حصو ٿڌ يا ٽيمپريٽ موسم واري زون ۾ واقع آهي جتي اولھ جون گھم واريون ھوائون زور سان گھلن ٿيون. ملڪ جو ٽن جو چوٿون حصو الپس جبلن تي مشتمل آهي جنھن ڪري اتي الپائين موسم غالب آھي. سياري ۾ ھن ملڪ ۾ تمام گهڻي ٿڌ ٿئي ٿي (−10 کان 0° پد) ۽ اونھاري ۾ نسبتن اوچو پد رھندو آھي<ref name="Climate">{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/weather/world/city_guides/results.shtml?tt=TT003350|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101202042009/http://www.bbc.co.uk/weather/world/city_guides/results.shtml?tt=TT003350|archivedate=2 December 2010|title=Average Conditions, Vienna, Austria|year=2006|publisher=British Broadcasting Corporation|accessdate=24 May 2009}}</ref> ملڪ ۾ سڀ کان وڌيڪَ گرمي پد °40.5 گريڊ آگسٽ 2013 ۾ رڪارڊ ڪيو ويو ھو. باقي سراسري گرمي پد °20 جي وچ تائين رھندو آھي<ref name=ZAMG>{{cite web|url= http://www.zamg.ac.at/cms/de/klima/klimauebersichten/klimamittel-1971-2000|title= Austrian Meteorological Institute|access-date= 12 August 2012|archive-url= https://web.archive.org/web/20120812220313/http://www.zamg.ac.at/cms/de/klima/klimauebersichten/klimamittel-1971-2000|archive-date= 12 August 2012|url-status=live|df= dmy-all}}</ref> [[ڪوپن واري موسمي درجابندي]] مطابق آسٽريا جون موسمون مختلف قسمن جون آھن جن ۾ سامونڊي موسم، گھميل براعظمي موسم، سب آرڪٽڪ موسم، ٽونڊرا موسم ۽ آئس ڪيپ موسم شامل آهن<ref name="ZAMG"/><ref>{{cite web|url= https://en.climate-data.org/country/4/|title= Climate-Data.org|access-date= 15 April 2017|archive-url= https://web.archive.org/web/20170415201756/https://en.climate-data.org/country/4/|archive-date= 15 April 2017|url-status=live|df= dmy-all}}</ref><ref>{{Cite journal|title= Atlantic influence on the Alps|journal= Environmental Research Letters|volume= 8|issue= 3|pages= 034026|doi= 10.1088/1748-9326/8/3/034026|year= 2013|last1= Zampieri|first1= Matteo|last2= Scoccimarro|first2= Enrico|last3= Gualdi|first3= Silvio|doi-access= free|bibcode= 2013ERL.....8c4026Z}}</ref> {{Weather box |collapsed=collapsed |location =ليخ، وورارلبرگ (1440 ميٽر، 1982ع کان 2012 تائين جا سراسري گرمي پد) |metric first = Yes |single line = Yes <!--Average high temperatures--> |Jan high C = -0.7 |Feb high C = 0.3 |Mar high C = 3.5 |Apr high C = 7.1 |May high C = 11.8 |Jun high C = 17.4 |Jul high C = 16.8 |Aug high C = 14.3 |Sep high C = 15.1 |Oct high C = 9.7 |Nov high C = 3.7 |Dec high C = 0.1 |Average high C = |Jan mean C = -4.5 |Feb mean C = -3.7 |Mar mean C = -0.6 |Apr mean C = 2.9 |May mean C = 7.3 |Jun mean C = 10.6 |Jul mean C = 12.7 |Aug mean C = 12.2 |Sep mean C = 9.9 |Oct mean C = 5.6 |Nov mean C = 0.4 |Dec mean C = -3.3 |year mean C = |Jan low C = -8.2 |Feb low C = -7.6 |Mar low C = -4.7 |Apr low C = -1.3 |May low C = 2.8 |Jun low C = 6.0 |Jul low C = 8.0 |Aug low C = 7.7 |Sep low C = 5.6 |Oct low C = 1.6 |Nov low C = -2.9 |Dec low C = -6.6 |Average low C = |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 59 |Feb precipitation mm = 54 |Mar precipitation mm = 56 |Apr precipitation mm = 70 |May precipitation mm = 103 |Jun precipitation mm = 113 |Jul precipitation mm = 133 |Aug precipitation mm = 136 |Sep precipitation mm = 95 |Oct precipitation mm = 67 |Nov precipitation mm = 78 |Dec precipitation mm = 66 |year precipitation mm = |source 1= <ref name=ZAMG /> |source 2= {{cite web|url= https://en.climate-data.org/location/117363/|title= ليخ موسمي ڄاڻ}} }} {{Weather box |collapsed=collapsed |location =ڪاھٽائي، ٽريول (2060 ميٽر؛ 1982 کان 2012 تائين سراسري گرمي پد) |metric first = Yes |single line = Yes <!--Average high temperatures--> |Jan high C = -3.3 |Feb high C = -3.2 |Mar high C = -0.9 |Apr high C = 2.3 |May high C = 7.0 |Jun high C = 10.4 |Jul high C = 12.7 |Aug high C = 12.3 |Sep high C = 9.6 |Oct high C = 6.3 |Nov high C = 0.5 |Dec high C = -2.4 |Average high C = |Jan mean C = -6.6 |Feb mean C = -6.5 |Mar mean C = -4.2 |Apr mean C = -1.1 |May mean C = 3.4 |Jun mean C = 6.6 |Jul mean C = 8.8 |Aug mean C = 8.6 |Sep mean C = 6.4 |Oct mean C = 2.9 |Nov mean C = -2.4 |Dec mean C = -5.4 |year mean C = |Jan low C = -9.9 |Feb low C = -9.8 |Mar low C = -7.5 |Apr low C = -4.4 |May low C = -0.2 |Jun low C = 2.9 |Jul low C = 4.9 |Aug low C = 4.9 |Sep low C = 3.3 |Oct low C = -0.5 |Nov low C = -5.2 |Dec low C = -8.4 |Average low C = |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 73 |Feb precipitation mm = 66 |Mar precipitation mm = 80 |Apr precipitation mm = 87 |May precipitation mm = 115 |Jun precipitation mm = 126 |Jul precipitation mm = 148 |Aug precipitation mm = 138 |Sep precipitation mm = 96 |Oct precipitation mm = 74 |Nov precipitation mm = 83 |Dec precipitation mm = 72 |year precipitation mm = |source 1= <ref name=ZAMG /> |source 2= {{cite web|url= https://en.climate-data.org/location/111749/|title= ڪاھٽائي موسمي ڄاڻ}} }} == حڪومت ۽ سياست == {{Main|آسٽريا جي سياست}} <!--مهرباني ڪري نئين معلومات سلسلي جي لاڳاپيل مضمونن ۾ شامل ڪريو--> {{Multiple image | align = right | caption_align = center | image1 = Am 23. September 2025 nahm Außenministerin Beate Meinl-Reisinger gemeinsam mit Bundespräsident Alexander Van der Bellen (M) und Bundeskanzler Christian Stocker (L) (54813003241) (cropped).jpg | width1 = 300 | alt1 = اليگزينڊر فان ڊير بيلن | caption1 = [[اليگزينڊر فان ڊير بيلن]]<br/><small>[[آسٽريا جو صدر|صدر]]</small> | image2 = Christian Stocker EuCo 2026.jpg | width2 = 122 | alt2 = ڪرسچين اسٽوڪر | caption2 = [[ڪرسچين اسٽوڪر]]<br/><small>[[آسٽريا جو چانسلر|چانسلر]]</small> | total_width = 300 }} [[File:Wien - Parlamentsgebäude.JPG|thumb|ويانا ۾ [[آسٽريائي پارليامينٽ جي عمارت]]]] [[آسٽريا جي پارليامينٽ]] ملڪ جي گاديءَ ۽ سڀ کان وڏي آبادي واري شهر [[ويانا]] ۾ واقع آهي. آسٽريا 1920ع واري [[وفاقي آئيني قانون]] تحت هڪ [[وفاق]]ي، [[نمائنده جمهوريت|نمائنده جمهوري]] [[جمهوريه]] بڻيو. نَوَ [[آسٽريا جون وفاقي رياستون|وفاقي رياستن]] تي ٻڌل ٻي جمهوريه جو سياسي نظام 1920ع جي آئين تي قائم آهي، جنهن ۾ 1929ع ۾ ترميمون ڪيون ويون ۽ جيڪو 1 مئي 1945ع تي ٻيهر نافذ ڪيو ويو.<ref>Lonnie Johnson 17, 142</ref> [[آسٽريا جو صدر]] رياست جو سربراهه آهي. صدر سڌي ريت عوامي اڪثريتي ووٽ سان چونڊيو ويندو آهي، ۽ جيڪڏهن ضرورت پوي تہ سڀ کان وڌيڪ ووٽ حاصل ڪندڙ اميدوارن وچ ۾ ٻيون چونڊون ڪرايون وينديون آهن. [[آسٽريا جو چانسلر]] [[آسٽريا جي حڪومت|حڪومت]] جو سربراهه آهي. چانسلر کي صدر مقرر ڪري ٿو ۽ کيس پارليامينٽ جي هيٺين ايوان ۾ پارٽين جي جوڙجڪ مطابق حڪومت ٺاهڻ جي ذميواري سونپي ويندي آهي. حڪومت کي صدر جي فرمان ذريعي يا پارليامينٽ جي هيٺين ايوان، [[آسٽريا جي نيشنل ڪائونسل|نيشنل راٽ]]، ۾ [[عدم اعتماد جو ووٽ|عدم اعتماد جي ووٽ]] ذريعي هٽائي سگهجي ٿو. آسٽريا ۾ صدر ۽ پارليامينٽ لاءِ ووٽ ڏيڻ اڳ لازمي هوندو هو، پر اها پابندي 1982ع کان 2004ع تائين مرحليوار ختم ڪئي وئي.<ref>{{Cite web|title=Bundesministerium für Inneres – Elections Compulsory voting|url=http://www.bmi.gv.at/wahlen/elections_compulsorey_voting.asp|archive-url=https://web.archive.org/web/20071103221527/http://www.bmi.gv.at/wahlen/elections_compulsorey_voting.asp|archive-date=3 November 2007|access-date=3 January 2009|publisher=Bmi.gv.at}}</ref> آسٽريا جي پارليامينٽ ٻن ايوانن تي ٻڌل آهي. [[آسٽريا جي نيشنل ڪائونسل|نيشنل راٽ]] جا 183 ميمبر هر پنجن سالن کان پوءِ عام چونڊن ذريعي چونڊيا ويندا آهن، سواءِ ان صورت جي جڏهن وفاقي صدر، وفاقي چانسلر جي تجويز تي، يا نيشنل راٽ پاڻ ايوان کي وقت کان اڳ ٽوڙي ڇڏي. 16 سالن کان وڌيڪ عمر وارو هر شهري [[ووٽ جو حق|ووٽ ڏيڻ جو حق]] رکي ٿو. ووٽ ڏيڻ جي عمر 2007ع ۾ 18 مان گهٽائي 16 سال ڪئي وئي.<ref>{{Cite web|title=The Austrian Parliament|url=https://www.parlament.gv.at/ZUSD/DLFolder/Austrian_Parl_E_p27.pdf|website=Parlament.gv.at|access-date=22 November 2021|archive-date=25 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220425043546/https://www.parlament.gv.at/ZUSD/DLFolder/Austrian_Parl_E_p27.pdf}}</ref> وفاقي چونڊن (''Nationalratswahlen'') ۾ تناسبي نمائندگيءَ تحت سيٽون حاصل ڪرڻ لاءِ سڀني پارٽين لاءِ عام [[چونڊ حد|چونڊ حد]] 4٪ ووٽ آهي، پر 43 علائقائي چونڊ تڪن مان ڪنهن هڪ ۾ سڌي سيٽ (''[[Direktmandat]]'') کٽڻ سان پڻ پارليامينٽ ۾ داخلا ممڪن آهي. قانون سازيءَ جي عمل ۾ نيشنل راٽ غالب ايوان آهي. تنهن هوندي بہ مٿيون ايوان، [[آسٽريا جي وفاقي ڪائونسل|بُنڊس راٽ]]، محدود ويٽو جو حق رکي ٿو. تقريباً سڀني حالتن ۾ نيشنل راٽ ساڳيو بل ٻيهر ووٽنگ ذريعي منظور ڪري سگهي ٿو؛ ان عمل کي ''Beharrungsbeschluss'' يعني ”اصرار وارو فيصلو“ چيو ويندو آهي. آئيني سڌارن جو جائزو وٺڻ لاءِ {{Lang|de|Österreich-Konvent}} نالي آئيني ڪنوينشن<ref>{{Cite web|title=Willkommen beim Österreich Konvent|url=http://www.konvent.gv.at/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20090104001526/http://www.konvent.gv.at/|archive-date=4 January 2009|access-date=21 November 2008|publisher=Konvent.gv.at}}</ref> 30 جون 2003ع تي گهرايو ويو، پر اهو اهڙي تجويز پيش ڪرڻ ۾ ناڪام رهيو جيڪا آئيني ترميمن لاءِ گهربل نيشنل راٽ جي ٻه ٽين اڪثريت حاصل ڪري سگهي. جتي [[ٻه ايواني نظام|ٻه ايواني پارليامينٽ]] ۽ حڪومت ترتيبوار قانون ساز ۽ انتظامي شاخون آهن، اتي عدالتون آسٽريائي رياست جي ٽئين شاخ آهن. [[آسٽريا جي آئيني عدالت|آئيني عدالت]] کي سياسي نظام تي نمايان اثر حاصل آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اها آئين سان ٽڪراءَ ۾ ايندڙ قانونن ۽ ضابطن کي ڪالعدم قرار ڏئي سگهي ٿي. 1995ع کان [[يورپي عدالت انصاف]] يورپي يونين جي قانونن هيٺ ايندڙ معاملن ۾ آسٽريائي فيصلن کي رد ڪري سگهي ٿي. آسٽريا [[يورپي عدالت براءِ انساني حق]] جا فيصلا پڻ لاڳو ڪري ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ [[انساني حقن بابت يورپي ڪنوينشن]] آسٽريا جي آئيني قانون جو حصو آهي. === 2006ع کان پوءِ === [[File:Wien - Bundeskanzleramt1.JPG|thumb|[[بال هائوس پلاٽس]] تي وفاقي چانسلري]] [[2006ع جون آسٽريائي پارلياماني چونڊون|آڪٽوبر 2006ع جي عام چونڊن]] کان پوءِ [[آسٽريا جي سوشل ڊيموڪريٽڪ پارٽي]] (ايس پي او) سڀ کان وڏي جماعت بڻجي سامهون آئي، جڏهن تہ [[آسٽريائي عوامي پارٽي]] (او وي پي) ٻئي نمبر تي رهي ۽ پنهنجي اڳوڻي نتيجي جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ 8 [[سيڪڙو پوائنٽ]] وڃائي ويٺي.<ref name="Election2002">{{Cite web|date=2006|title=24 November 2002 General Election Results – Austria Totals|url=http://electionresources.org/at/nationalrat.php?election=2002|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20090707185433/http://electionresources.org/at/nationalrat.php?election=2002|archive-date=7 July 2009|access-date=12 June 2009|website=Election Resources on the Internet}}</ref><ref name="Election2006">{{Cite web|date=2006|title=October&nbsp;1st,&nbsp;2006 General Election Results – Austria Totals|url=http://electionresources.org/at/nationalrat.php?election=2006|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20090707185102/http://electionresources.org/at/nationalrat.php?election=2006|archive-date=7 July 2009|access-date=12 June 2009|website=Election Resources on the Internet}}</ref> سياسي صورتحال سبب ٻنهي وڏين جماعتن مان ڪا بہ ننڍين پارٽين سان مستحڪم اتحاد قائم نه ڪري سگهي. جنوري 2007ع ۾ او وي پي ۽ ايس پي او گڏجي [[الفرڊ گوزن بائوئر]] (ايس پي او) جي چانسلريءَ هيٺ وڏي اتحاد واري حڪومت قائم ڪئي. [[گوزن بائوئر حڪومت|هي اتحاد]] 7 جولاءِ 2008ع تي ٽٽي ويو.<ref>[https://web.archive.org/web/20080705204057/http://www.kurier.at/nachrichten/173528.php archive.org]</ref> [[2008ع جون آسٽريائي پارلياماني چونڊون|سيپٽمبر 2008ع جي چونڊن]] ۾ ٻنهي وڏين جماعتن جي حمايت وڌيڪ گهٽجي وئي؛ ايس پي او کي 29.3٪ ۽ او وي پي کي 26.0٪ ووٽ مليا. ٻنهي ٻيهر اتحاد قائم ڪيو ۽ [[ويرنر فائمان]] (ايس پي او) چانسلر بڻيو ([[پهرين فائمان حڪومت]]). [[گرين پارٽي – گرين متبادل]] 11٪ ووٽن سان ٽئين نمبر تي رهي. سياسي ساڄي ڌر جون [[آسٽريا جي آزادي پارٽي]] (ايف پي او) ۽ فوت ٿيل [[يورگ هائڊر]] جي نئين پارٽي [[آسٽريا جي مستقبل لاءِ اتحاد]] جي حمايت وڌي، پر ٻنهي گڏجي 20٪ کان گهٽ ووٽ حاصل ڪيا. 11 آڪٽوبر 2008ع تي يورگ هائڊر هڪ ڪار حادثي ۾ فوت ٿي ويو.<ref>{{Cite web|date=11 October 2008|title=Austrian far-right leader Jörg Haider dies in car crash|url=https://www.theguardian.com/world/2008/oct/11/austria-haider|website=The Guardian|access-date=10 December 2021|archive-date=21 June 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120621073253/http://www.guardian.co.uk/world/2008/oct/11/austria-haider|url-status=live}}</ref> [[2013ع جون آسٽريائي پارلياماني چونڊون|2013ع جي پارلياماني چونڊن]] ۾ سوشل ڊيموڪريٽڪ پارٽي 27٪ ووٽن سان 52 سيٽون، جڏهن تہ عوامي پارٽي 24٪ ووٽن سان 47 سيٽون حاصل ڪيون، ۽ گڏجي اڪثريت برقرار رکيائون. آزادي پارٽي 21٪ ووٽن سان 40 سيٽون حاصل ڪيون، جڏهن تہ گرين پارٽي 12٪ ووٽن سان 24 سيٽون ورتيون. ٻن نون جماعتن، اسٽرو ناخ ۽ [[نيوس – نئون آسٽريا ۽ لبرل فورم|نيوس]]، 10٪ کان گهٽ ووٽ حاصل ڪيا ۽ ترتيبوار 11 ۽ 9 سيٽون کٽيون.<ref>{{Cite web|title=Election Resources on the Internet: Federal Elections in Austria – Nationalrat Results Lookup|url=http://www.electionresources.org/at/nationalrat.php?election=2013|website=electionresources.org|access-date=9 December 2021|archive-date=20 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211020101927/http://www.electionresources.org/at/nationalrat.php?election=2013|url-status=live}}</ref> 17 مئي 2016ع تي سوشل ڊيموڪريٽڪ پارٽيءَ جو [[ڪرسچن ڪيرن]] نئين چانسلر طور حلف کنيو. هن قدامت پسند عوامي پارٽي (او وي پي) سان ”وڏي اتحاد“ واري حڪومت جاري رکي. هو اڳوڻي چانسلر ۽ ايس پي او اڳواڻ [[ويرنر فائمان]] جي استعيفيٰ کان پوءِ عهدي تي آيو.<ref>{{Cite news|date=17 May 2016|title=Austria's Christian Kern sworn in as new chancellor|work=DW.COM|url=https://www.dw.com/en/austrias-christian-kern-sworn-in-as-new-chancellor/a-19263395|access-date=10 December 2021|archive-date=10 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211210090552/https://www.dw.com/en/austrias-christian-kern-sworn-in-as-new-chancellor/a-19263395|url-status=live}}</ref> 26 جنوري 2017ع تي [[اليگزينڊر فان ڊير بيلن]] آسٽريا جي صدر طور حلف کنيو. صدر جو عهدو گهڻو ڪري رسمي آهي، پر علامتي ۽ آئيني لحاظ کان اهم حيثيت رکي ٿو.<ref>{{Cite news|date=26 January 2017|title=Van der Bellen takes office as Austrian president|work=DW.COM|url=https://www.dw.com/en/van-der-bellen-takes-office-as-austrian-president/a-37282299|access-date=10 December 2021|archive-date=10 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211210092251/https://www.dw.com/en/van-der-bellen-takes-office-as-austrian-president/a-37282299|url-status=live}}</ref> 2017ع جي بهار ۾ وڏي اتحاد جي خاتمي کان پوءِ [[2017ع جون آسٽريائي پارلياماني چونڊون|آڪٽوبر 2017ع لاءِ وقت کان اڳ چونڊون]] سڏايون ويون. نئين نوجوان اڳواڻ [[سيباسٽيان ڪُرتس]] جي قيادت هيٺ آسٽريائي عوامي پارٽي (او وي پي) نيشنل ڪائونسل ۾ سڀ کان وڏي پارٽي بڻجي، 31.5٪ ووٽن ۽ 183 مان 62 سيٽن تي ڪاميابي حاصل ڪئي. سوشل ڊيموڪريٽڪ پارٽي (ايس پي او) 26.9٪ ووٽن ۽ 52 سيٽن سان ٻئي نمبر تي، جڏهن تہ آسٽريا جي آزادي پارٽي (ايف پي او) 26٪ ووٽن ۽ 51 سيٽن سان ٿوري فرق سان ٽئين نمبر تي رهي. نيوس 5.3٪ ووٽن ۽ 10 سيٽن سان چوٿين، جڏهن تہ پِلز پارٽي 4.4٪ ووٽن ۽ 8 سيٽن سان پهريون ڀيرو پارليامينٽ ۾ داخل ٿي. گرين پارٽي 3.8٪ ووٽن سان 4٪ واري حد پار نه ڪري سگهي ۽ پنهنجون سڀ 24 سيٽون وڃائي ويٺي.<ref>{{Cite news|date=15 October 2017|title=Austrian elections: Sebastian Kurz becomes youngest leader|work=DW.COM|url=https://www.dw.com/en/austrian-elections-sebastian-kurz-becomes-youngest-leader/a-40959587|access-date=9 December 2021|archive-date=9 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211209130143/https://www.dw.com/en/austrian-elections-sebastian-kurz-becomes-youngest-leader/a-40959587|url-status=live}}</ref> او وي پي ايف پي او سان اتحاد قائم ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. نئين چانسلر سيباسٽيان ڪُرتس جي سربراهيءَ ۾ وچ ساڄي ڌر ۽ ساڄي ڌر جي عواميت پسند پارٽيءَ تي ٻڌل نئين حڪومت 18 ڊسمبر 2017ع تي حلف کنيو.<ref>{{Cite news|date=18 December 2017|title=Muted protests in Vienna as far-right ministers enter Austria's government|language=en|work=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/world/2017/dec/18/thousands-protest-as-far-right-ministers-enter-government-in-austria|access-date=9 December 2021|archive-date=9 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211209130143/https://www.theguardian.com/world/2017/dec/18/thousands-protest-as-far-right-ministers-enter-government-in-austria|url-status=live}}</ref> پر [[ابيزا معاملو|”ابيزا“ بدعنواني اسڪينڊل]] کان پوءِ اتحادي حڪومت ختم ٿي وئي<ref>{{Cite news|date=20 May 2019|title=Austrian government collapses after far-right minister fired|language=en|work=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/world/2019/may/20/austrian-government-collapses-after-far-fight-minister-fired|access-date=9 December 2021|archive-date=25 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201125162548/https://www.theguardian.com/world/2019/may/20/austrian-government-collapses-after-far-fight-minister-fired|url-status=live}}</ref> ۽ [[2019ع جون آسٽريائي پارلياماني چونڊون|29 سيپٽمبر 2019ع تي نيون چونڊون]] ڪرايون ويون. انهن چونڊن ۾ او وي پي 37.5٪ ووٽن سان وڏي ڪاميابي حاصل ڪئي ۽ 13.9٪ ووٽ حاصل ڪندڙ گرين پارٽي سان اتحاد قائم ڪيو. سيباسٽيان ڪُرتس جي چانسلريءَ هيٺ اها حڪومت 7 جنوري 2020ع تي حلف کنيو.<ref>{{Cite news|date=29 September 2019|title=Austrian elections: support for far-right collapses|language=en|work=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/world/2019/sep/29/austrian-elections-exit-polls-collapse-far-right-support-sebastian-kurz-victory|access-date=9 December 2021|archive-date=9 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211209125553/https://www.theguardian.com/world/2019/sep/29/austrian-elections-exit-polls-collapse-far-right-support-sebastian-kurz-victory|url-status=live}}</ref> 11 آڪٽوبر 2021ع تي بدعنواني اسڪينڊل سبب وڌندڙ دٻاءَ هيٺ چانسلر سيباسٽيان ڪُرتس استعيفيٰ ڏئي ڇڏي. او وي پي جي پرڏيهي وزير [[اليگزينڊر شالنبرگ]] سندس جانشين بڻيو، پر ٻن مهينن کان به گهٽ عرصي کان پوءِ شالنبرگ پڻ عهدو ڇڏي ڏنو. 6 ڊسمبر 2021ع تي [[ڪارل نيهمر]] چانسلر طور حلف کنيو، جنهن سان هو ٻن مهينن اندر آسٽريا جو ٽيون قدامت پسند چانسلر بڻيو. او وي پي ۽ گرين پارٽيءَ جو اتحاد جاري رهيو.<ref>{{Cite news|date=6 December 2021|title=Austria: Karl Nehammer sworn in as new chancellor|work=[[DW.COM]] |url=https://www.dw.com/en/austria-karl-nehammer-sworn-in-as-new-chancellor/a-60032938|access-date=10 December 2021|archive-date=12 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220412004047/https://www.dw.com/en/austria-karl-nehammer-sworn-in-as-new-chancellor/a-60032938|url-status=live}}</ref> [[2024ع جون آسٽريائي پارلياماني چونڊون|29 سيپٽمبر 2024ع جي چونڊن]] کان پوءِ او وي پي، ايس پي او ۽ [[نيوس (آسٽريا)|نيوس]] وچ ۾ اتحادي ڳالهيون ناڪام ٿي ويون، جنهن کان پوءِ نيهمر استعيفيٰ ڏني. [[اليگزينڊر شالنبرگ]] ٻيو ڀيرو عبوري چانسلر ٿيو. او وي پي ۽ ايف پي او وچ ۾ اتحاد ٺاهڻ جون ڪوششون پڻ ناڪام رهيون. آخرڪار او وي پي، ايس پي او ۽ نيوس وچ ۾ اتفاق ٿيو ۽ [[ڪرسچين اسٽوڪر]] (او وي پي) جي چانسلريءَ هيٺ [[اسٽوڪر حڪومت]] قائم ڪئي وئي.<ref>{{Cite web |date=2025-03-03 |title=Dreierkoalition: Neue Regierung angelobt |url=https://orf.at/stories/3386514/ |access-date=2025-03-03 |website=news.ORF.at |language=de}}</ref> === انتظامي ورهاست === <!---"Administrative divisions of Austria" redirects here---> {{Main|آسٽريا جون رياستون}} آسٽريا هڪ [[وفاقي جمهوريه]] آهي، جيڪا [[آسٽريا جون رياستون|نَوَ رياستن]] (بُنڊَس لينڊَر) تي مشتمل آهي.<ref name="CIA"/> رياستن کي وڌيڪ [[آسٽريا جا ضلعا|ضلعن]] (بيٽسِرڪَه) ۽ قانوني شهرن (شٽاتوٽار شٽيٽَه) ۾ ورهايو ويو آهي. ضلعن کي اڳتي [[ميونسپلٽي (آسٽريا)|ميونسپلٽين]] (گَمائنڊَن) ۾ ورهايو ويو آهي. قانوني شهرن کي اهي اختيار حاصل آهن، جيڪي عام طور تي ضلعن ۽ ميونسپلٽين ٻنهي کي حاصل هوندا آهن. [[ويانا]] ان لحاظ کان منفرد آهي تہ اهو هڪ ئي وقت شهر ۽ رياست ٻئي آهي. [[يورپي ڪميشن]] جو ترجمي وارو ڊائريڪٽوريٽ جنرل رياستن لاءِ ''صوبا'' جو اصطلاح استعمال ڪري ٿو. {{States of Austria labeled map|options=float:left; font-size:100%; border:3px; max-width:480px; width:100%}} {| class="sortable wikitable" style="text-align:left; font-size:100%" |- style="font-size:100%; text-align:right" ! [[آسٽريا جون رياستون|رياست]] ! گاديءَ جو هنڌ ! ايراضي<br/>{{Smaller|([[چورس ڪلوميٽر|چورس ڪلوميٽر]])}} ! آبادي<br/>{{Smaller|(1 جنوري 2025ع)}} ! آباديءَ جي گهاٽائي<br/>في ڪلوميٽر² ! جي ڊي پي (ارب يورو)<br/>{{Smaller|(2022ع يوروسٽيٽ)}} ! في ماڻهو<br/>جي ڊي پي |- | {{Flagicon|Burgenland}} [[برگن لينڊ]] || [[آئزن شٽاٽ]] |style="text-align:right"| 3,965 ||style="text-align:right"| 301,790 || style="text-align:right" | 76.1 || style="text-align:right" | 10.454||style="text-align:right"| 34,900 |- | {{Flagicon|Carinthia}} [[ڪارِنٿيا]] || [[ڪلاگن فرٽ]] |style="text-align:right"| 9,536 ||style="text-align:right"| 570,095 || style="text-align:right" | 59.7 || style="text-align:right" | 24.755||style="text-align:right"| 43,600 |- | {{Flagicon|Lower Austria}} [[هيٺيون آسٽريا]] || [[سانڪٽ پولٽن]] |style="text-align:right"| 19,178 ||style="text-align:right"| 1,727,514 || style="text-align:right" | 90.05 || style="text-align:right" | 71.757||style="text-align:right"| 41,900 |- | {{Flagicon|Salzburg}} [[سالزبرگ (رياست)|سالزبرگ]] || [[سالزبرگ]] |style="text-align:right"| 7,154 ||style="text-align:right"| 572,846 || style="text-align:right" | 80.08 || style="text-align:right" | 33.330||style="text-align:right"| 58,900 |- | {{Flagicon|Styria}} [[اسٽيريا]] || [[گراٽس]] |style="text-align:right"| 16,401 ||style="text-align:right"| 1,271,716 || style="text-align:right" | 77.5 || style="text-align:right" | 56.152||style="text-align:right"| 44,600 |- | {{Flagicon|Tyrol}} [[ٽيرول (رياست)|ٽيرول]] || [[اِنسبرڪ]] |style="text-align:right"| 12,648 ||style="text-align:right;"| 777,660 || style="text-align:right" | 61.4 || style="text-align:right" | 39.328||style="text-align:right"| 51,200 |- | {{Flagicon|Upper Austria}} [[مٿيون آسٽريا]] || [[لنٽس]] |style="text-align:right"| 11,982 ||style="text-align:right;"| 1,535,519 || style="text-align:right" | 128.1 || style="text-align:right" | 76.780||style="text-align:right"| 50,700 |- |colspan=2| {{Flagicon|Vienna}} [[ويانا]] |style="text-align:right"| 415 ||style="text-align:right;"| 2,028,289 || style="text-align:right" | 4,887 || style="text-align:right" | 110.992||style="text-align:right"| 56,600 |- | {{Flagicon|Vorarlberg}} [[فورآرلبرگ]] || [[بريگينٽس]] |style="text-align:right"| 2,601 ||style="text-align:right;"| 411,784 || style="text-align:right" | 158.3 || style="text-align:right" | 23.588||style="text-align:right"| 58,300 |- |colspan=7 |<ref>{{Cite web|title=Eurostat – Data Explorer|url=http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/submitViewTableAction.do|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006122431/http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/submitViewTableAction.do|archive-date=6 October 2014|access-date=19 October 2011}}</ref><ref>{{Cite web|title=Statistik Austria – Bevölkerung zu Jahresbeginn 2002–2017 nach Gemeinden (Gebietsstand 1.1.2017)|url=http://www.statistik.at/wcm/idc/idcplg?IdcService=GET_FILE&dID=354032&dDocName=080904|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180322204818/http://www.statistik.at/wcm/idc/idcplg?IdcService=GET_FILE&dID=354032&dDocName=080904|archive-date=22 March 2018|access-date=9 July 2018}}</ref> |} {{Clear}} ==انتظامي ورهاست== آسٽريا 9 رياستن تي مشتمل ھڪ وفاقي رياست آھي. جنهن کي [[جرمن ٻولي]] ۾ "بندسلينا" (Bundesländer) چوندا آهن. اھي رياستون وري ضلعن، "بزائرڪ" (Bezirke) ۽ قانون ذريعي قرار ڏنل شھرن "اسٽيچيوسٽاٽ" (<small>{{Lang|de|[[Statutarstadt|Statutarstädte]]}}</small>) ۾ ورھايل آھن. ضلعا وري ميونسپلٽين "جيمنڊن" <small>({{Lang|de|Gemeinden}})</small> ۾ ورھايل آھن. قانون ذريعي قرار ڏنل شھر ساڳي وقت ميونسپلٽين ۽ ضلعن جو درجو رکڻ ٿا. صرف [[ويانا]] شھر ھڪ منفرد حيثيت رکي ٿو هن ڪري ته اھو ساڳي وقت رياست پڻ آھي. رياستون انتظامي اختيارن کان علاوه مخصوص معاملن ۾ قانون سازي جو اختيار پڻ رکن ٿيون جن ۾ ثقافتي، سماجي ڀلائي، فطرتي تحفظ، شڪار ۽ عمارت سازي وغيره شامل آهن. {| class="sortable wikitable" style="text-align:right; font-size:100%" |- style="font-size:100%; text-align:right" ! <small>*رياست*</small> ! <small>*گادي*جو*هنڌ*</small> ! <small>'''پکيڙ'''</small> <small>'''_چورس ^{ڪلوميٽر}'''</small> ! <small>آبادي</small> <small>(2017)</small> ! <small>گھاٽائي/چورس ڪلوميٽر</small> ! <small>GDP (يورو)</small><small>(2012)</small> ! <small>GDP<br />في ڪس</small> |- | '''[[برجنلينڊ]]'''|| [[آئزن اسٽڊٽ|'''آئزن اسٽڊٽ''']] |style="text-align:right"| <small>'''3,965'''</small>|| style="text-align:right" | <small>'''291,942'''</small>|| style="text-align:right" | 73.6 ||style="text-align:right"| <small>'''7.311'''</small> ارب || style="text-align:right" | <small>'''25,600'''</small> |- | [[ڪرينٿيا (رياست)|'''ڪرينٿيا''']] || [[ڪليگنفرٽ]] |style="text-align:right"| 9,536 ||style="text-align:right"| <small>'''561,077'''</small>|| style="text-align:right" | 58.8 ||style="text-align:right"| 17.62 ارب ||style="text-align:right"| <small>'''31,700'''</small> |- | [[لوئر آسٽريا|'''لوئر''' '''آسٽريا''']] || [[سنڪٽ پولٽن]] |style="text-align:right"| <small>'''19,178'''</small>|| style="text-align:right" | <small>'''1,665,753'''</small>|| style="text-align:right" | 86.9 ||style="text-align:right"| <small>'''49.75'''</small> ارب || style="text-align:right" | <small>'''30,800'''</small> |- | [[سلزبرگ (رياست)|'''سلزبرگ''']] || [[سلزبرگ]] |style="text-align:right"| 7,154 ||style="text-align:right"| 549,263 ||style="text-align:right"| 76.8 ||style="text-align:right"| 23.585 ارب ||style="text-align:right"| <small>'''44,500'''</small> |- | '''[[اسٽيريا]]'''|| [[گراتس]] |style="text-align:right"| <small>'''16,401'''</small>|| style="text-align:right" | <small>'''1,237,298'''</small>|| style="text-align:right" | 75.4 ||style="text-align:right"| <small>'''40.7'''</small> ارب || style="text-align:right" | <small>'''33,600'''</small> |- | [[ٽرول (رياست)|'''ٽرول''']] || [[انسبروڪ]] |style="text-align:right"| <small>'''12,648'''</small>|| style="text-align:right;" | 746,153 ||style="text-align:right"| 59.0 ||style="text-align:right"| <small>'''28.05'''</small> ارب || style="text-align:right" | <small>'''39,400'''</small> |- | [[اپر آسٽريا|'''اپر آسٽريا''']] || [[لنز]] |style="text-align:right"| <small>'''11,982'''</small>|| style="text-align:right;" | <small>'''1,465,045'''</small>|| style="text-align:right" | 122.3 ||style="text-align:right"| <small>'''53.86'''</small> ارب || style="text-align:right" | <small>'''38,000'''</small> |- |colspan=2| '''[[ويانا]]''' |style="text-align:right"| 415 ||style="text-align:right;"| <small>'''1,867,582'''</small>|| style="text-align:right" | 4,500 ||style="text-align:right"| <small>'''81.77'''</small> ارب |- | '''[[وورارلبرگ]]'''|| [[بريگنز]] |style="text-align:right"| <small>'''2,601'''</small>|| style="text-align:right;" | 388,752 ||style="text-align:right"| 149.5 ||style="text-align:right"| <small>'''23.59 ارب'''</small>|| style="text-align:right" | <small>'''58,300'''</small> |- |colspan=7 |<ref>{{Cite web|title=Eurostat – Data Explorer|url=http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/submitViewTableAction.do|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006122431/http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/submitViewTableAction.do|archive-date=6 October 2014|access-date=19 October 2011}}</ref><ref>{{Cite web|title=Statistik Austria – Bevölkerung zu Jahresbeginn 2002–2017 nach Gemeinden (Gebietsstand 1.1.2017)|url=http://www.statistik.at/wcm/idc/idcplg?IdcService=GET_FILE&dID=354032&dDocName=080904|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180322204818/http://www.statistik.at/wcm/idc/idcplg?IdcService=GET_FILE&dID=354032&dDocName=080904|archive-date=22 March 2018|access-date=9 July 2018}}</ref> |} == معيشت == [[File:13-08-30-wien-by-RalfR-123.jpg|thumb|[[ويانا بين الاقوامي مرڪز]] [[گڏيل قومن]] جي آفس سميت ۽ ڊي سي ٽاورز جو ٽاور-1]] آسٽريا دنيا جي ملڪن جي ناليوار جي ڊي پي جي شرح مطابق تمام مٿاھين شرح وارن ملڪن ۾ شامل آهي.<ref name=autogenerated1>{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2012/01/weodata/weorept.aspx?sy=2009&ey=2012&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=122&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a=&pr.x=37&pr.y=14|title=Austria|publisher=International Monetary Fund|accessdate=17 April 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121125152140/http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2012/01/weodata/weorept.aspx?sy=2009&ey=2012&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=122&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a=&pr.x=37&pr.y=14|archive-date=25 November 2012|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> ان جي [[معيشت]] تمام وڏي پيماني تي صنعتي ۽ تمام ترقي يافته سوشل مارڪيٽ واري آهي. 1980ع جي ڏھاڪي تائين وڏي صنعت کي سرڪاري بڻايو ويو پر بعد ۾ نجڪاري ذريعي سرڪاري صنعتي يونٽن ۾ ڪمي آئي. صنعت کان پوءِ [[سياحت]] ھن ملڪ جي معيشيت جو وڏو شعبو آهي. سال 2007ع ۾ بين الاقوامي سياحت جي آمدني ۾ آسٽريا دنيا ۾ نائين نمبر تي ھو. ان سال ھن ملڪ جي سياحتي آمدني 18.9 ارب ڊالر ھئي. سياحن جي تعداد واري شمار ۾ ان سال ھي ملڪ ٻارھين نمبر تي آيو. ملڪ ۾ ان سال 2 ڪروڙ 8 لک سياح گھمڻ آيا.<ref name="UNTWO">{{cite web|url=http://www.tourismroi.com/Content_Attachments/27670/File_633513750035785076.pdf |title=UNTWO World Tourism Barometer, Vol.6 No.2 |accessdate=18 November 2008 |publisher=UNTWO |date=June 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081031013714/http://www.tourismroi.com/Content_Attachments/27670/File_633513750035785076.pdf |archivedate=31 October 2008 |url-status=dead }}</ref> ملڪ جو سڀ کان وڏو واپاري شراڪت دار تاريخي طور تي [[جرمني]] رھيو آھي. [[يورپي يونين]] ۾ شامل ٿيڻ سان ھن ملڪ جا يونين جي رڪن ملڪن سان معاشي لاڳاپن ۾ ويجھڙائپ وڌڻ سان ھن ملڪ جي جرمني تي واپاري دارومدار کي گھٽايو آھي. يورپي يونين جي رڪنيت سان پرڏيھي سيڙپڪاري جو ھتي زبردست اضافو ٿيو آهي. سال 2006ع ۾ جي ڊي پي جي واڌ 3.3 سيڪڙو تائين پھتي.<ref>[http://www.oenb.at/isaweb/report.do?&lang=EN&report=7.7 Real GDP Growth – Expenditure Side] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181106193328/https://www.oenb.at/isaweb/report.do?&lang=EN&report=7.7|date=6 November 2018}}, provided by the [[Oesterreichische Nationalbank|Austrian National Bank]] {{in lang|de}} </ref> ملڪ جي درآمدن جو 67 سيڪڙو يورپي يونين جي رڪن ملڪن مان آھي<ref>{{cite web|title=OEC – Austria (AUT) Exports, Imports, and Trade Partners|url=http://atlas.media.mit.edu/en/profile/country/aut/|website=atlas.media.mit.edu|accessdate=12 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160313121243/http://atlas.media.mit.edu/en/profile/country/aut/|archive-date=13 March 2016|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> [[File:BlueEurozone.svg|thumb|left|آسٽريا يوروزون (تيز نيري رنگ سان ڏيکاريل) واري مالياتي يونين م شامل آھي ۽ يورپي يونين جي سنگل مارڪيٽ جو حصو آهي]] آسٽريا جي مکيه [[زرعي پيداوار]] ۾ [[پٽاٽا]]، [[جوئر]]، [[چقندر]]، [[مڪئي]]، [[ڪڻڪ]]، [[ڪپهه]] ۽ [[انگور]] شامل آهن. مکيه [[صنعت|صنعتن]] ۾ [[فولاد]]، [[مشينري]]، [[گاڏيون]]، [[بجلي|بجليءَ]] جو سامان، [[بصريات|آپٽيڪل]] شيشي جون شيون، [[ڪاغذ]]، [[ڪپڙو|ڪپڙي]]، [[سيمنٽ]]، [[ڪيميائي شيون|ڪيميائي شيئن]] جي صنعتون آهن ۽ مکيه [[معدنيات]] ۾ [[لوھ|لوهه]]، [[پيٽرول]]، ميگنيٽائٽ، گرينائٽ، [[قدرتي گيس]]، [[جست]]، [[ٽامو]] ۽ [[زنڪ]] آهن.<ref name = " سنڌيانا "/> ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:آسٽريا]] [[زمرو:ملڪ]] [[زمرو:وفاقي جمهوريا]] [[زمرو:يورپي ملڪ]] [[زمرو:زمين بند ملڪ]] [[زمرو:وچ يورپ جا ملڪ]] [[زمرو:يورپي اتحاد جا رڪن ملڪ]] [[زمرو:گڏيل قومن جا ڀاتي ملڪ]] [[زمرو:ملڪ ۽ علائقا جتي جرمن هڪ سرڪاري ٻولي آهي]] ky4j3sdbwc3thlmt6vojhqwvcgsz19j 404637 404636 2026-08-18T16:31:53Z Intisar Ali 8681 /* انتظامي ورهاست */ 404637 wikitext text/x-wiki {{Short description|وچ يورپ جو ملڪ}} {{Redirect|آسٽريا|ملڪ جي نالي جي تاريخ|آسٽريا جو نالو|ٻيا استعمال|آسٽريا (سلجهائپ)|and|آسٽريا (سلجهائپ)}} {{Distinguish|آسٽريليا|آسٽورياس|آسٽراسيا|آسٽريليشيا}} {{Pp-move}} {{Infobox country | conventional_long_name = آسٽريا جي جمهوريه | common_name = آسٽريا | native_name = {{lang|de-AT|Republik Österreich}} | image_flag = Flag of Austria.svg | image_coat = Austria Bundesadler.svg | national_anthem = {{lang|de-AT|[[آسٽريا جو قومي ترانو|Bundeshymne der Republik Österreich]]}}<br/>"آسٽريا جي جمهوريه جو قومي ترانو"{{parabr}}[[File:Land der Berge Land am Strome instrumental.ogg|center]] | image_map = {{Switcher|[[File:EU-Austria (orthographic projection).svg|upright=1.15|frameless]]|دنيا جي گولي تي ڏيکاريو|[[File:EU-Austria.svg|upright=1.15|frameless]]|[[يورپي يونين]] جو نقشو ڏيکاريو|default=1}} | capital = [[ويانا]] | coordinates = {{Coord|48|12|N|16|21|E|type:city(2,000,000)_region:AT-9}} | largest_city = capital | languages_type = سرڪاري ٻولي | languages = [[آسٽريائي جرمن|جرمن]]{{Efn|[[آسٽريا جو وفاقي آئيني قانون|1920ع واري آسٽريائي آئين]] جي آرٽيڪل 8 جي بنياد تي}}{{Efn|[[برگنلينڊ ڪروشيائي]]، [[چيڪ ٻولي|چيڪ]]، [[هنگري ٻولي|هنگري]]، [[روماني ٻولي|روماني]]، [[سلوواڪ ٻولي|سلوواڪ]] ۽ [[سلوويني ٻولي|سلوويني]] کي [[يورپي منشور براءِ علائقائي يا اقليتي ٻوليون]] تحت سرڪاري طور تسليم ڪيو ويو آهي.}} | languages2 = {{hlist|[[هنگري ٻولي|هنگري]]|[[سلوويني ٻولي|سلوويني]]|[[برگنلينڊ ڪروشيائي]]<ref name="demokratiewebstatt.at" /><ref name="Regional Languages of Austria" />}} | languages2_type = سرڪاري [[علائقائي ٻوليون]] | ethnic_groups = {{Unbulleted list | 72.2% [[آسٽريائي ماڻهو|آسٽريائي]] | 27.8% [[آسٽريا جي آبادي#نسلي گروهه|ٻيا]] }} | ethnic_groups_year = 2024 | ethnic_groups_ref = <ref>{{cite web |title=Migration and Integration 2025 |url=https://www.statistik.at/fileadmin/announcement/2025/07/20250716MigrationIntegration2025EN.pdf |website=Statistics Austria |publisher=Statistik Austria |date=16 July 2025 |access-date=10 August 2025 |language=en}}</ref> | religion_year = 2021 | religion_ref = <ref name="statistik.at">{{Cite web|title=Religionsbekenntnis – STATISTIK AUSTRIA – die Informationsmanager|url=https://www.statistik.at/statistiken/bevoelkerung-und-soziales/bevoelkerung/weiterfuehrende-bevoelkerungsstatistiken/religionsbekenntnis|access-date=9 August 2022|archive-date=30 September 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220930022008/https://www.statistik.at/statistiken/bevoelkerung-und-soziales/bevoelkerung/weiterfuehrende-bevoelkerungsstatistiken/religionsbekenntnis|url-status=live}}</ref> | religion = {{Ublist |item_style=white-space:nowrap; | {{Tree list}} * 68.2% [[عيسائيت]] ** 55.2% [[آسٽريا ۾ ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ ازم]] ** 4.9% [[آسٽريا ۾ مشرقي آرٿوڊوڪسي|آرٿوڊوڪسي]] ** 3.8% [[پروٽيسٽنٽ ازم]] ** 4.3% [[عيسائي فرقو|ٻيا عيسائي]] {{Tree list/end}} |22.4% [[لامذهبيت|ڪو مذهب نه]] |8.3% [[آسٽريا ۾ اسلام|اسلام]] |1.1% [[آسٽريا ۾ مذهب|ٻيا]] }} | demonym = [[آسٽريائي ماڻهو|آسٽريائي]] | government_type = وفاقي [[نيم صدارتي جمهوريه]]<ref>{{Cite web|date=22 September 2022|title=Hofburg-Wahl: 'Österreich ist ein sehr ungewöhnlicher Fall'|url=https://diepresse.com/6193038|access-date=22 September 2022|language=de-AT|archive-date=3 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221003104650/https://www.diepresse.com/6193038/hofburg-wahl-oesterreich-ist-ein-sehr-ungewoehnlicher-fall|url-status=live}}</ref>{{efn|name=system|آسٽريا جي جمهوريه پنهنجي [[آسٽريا جو آئين|آئين]] مطابق قانوني طور هڪ نيم صدارتي جمهوريه آهي؛<ref name="u009">{{cite journal|last=Shugart|first=Matthew Søberg|title=Semi-Presidential Systems: Dual Executive And Mixed Authority Patterns|journal=French Politics|volume=3|issue=3|date=2005|issn=1476-3419|doi=10.1057/palgrave.fp.8200087|doi-access=free|pages=323–351|url=https://link.springer.com/content/pdf/10.1057/palgrave.fp.8200087.pdf|access-date=2024-12-16}}</ref> پر عملي طور آئيني روايتن سبب اها وڌيڪ [[پارلياماني جمهوريه]] وانگر ڪم ڪري ٿي.<ref name="y589">{{cite book|last=Müller|first=Wolfgang C.|title=Semi-Presidentialism in Europe|chapter=Austria|publisher=Oxford University PressOxford|date=1999-09-02|isbn=978-0-19-829386-6|doi=10.1093/0198293860.003.0002|pages=22–47}}</ref>}} | leader_title1 = [[آسٽريا جو صدر|صدر]] | leader_name1 = [[اليگزينڊر فان ڊير بيلن]] | leader_title2 = [[آسٽريا جو چانسلر|چانسلر]] | leader_name2 = [[ڪرسچين اسٽوڪر]] | legislature = [[آسٽريا جي پارليامينٽ|پارليامينٽ]] | upper_house = [[وفاقي ڪائونسل (آسٽريا)|وفاقي ڪائونسل]] | lower_house = [[نيشنل ڪائونسل (آسٽريا)|نيشنل ڪائونسل]] | sovereignty_type = [[آسٽريا جي تاريخ|قيام]] | established_event1 = [[آسٽريا جي مارگريويئيٽ|مارگريويئيٽ]] | established_date1 = {{circa}} 960 | established_event2 = [[آسٽريا جو نالو|نالي جو قديم ترين ذڪر]] | established_date2 = 1 نومبر 996 | established_event3 = [[آسٽريا جي ڊچي|ڊچي]] | established_date3 = 17 سيپٽمبر 1156 | established_event4 = [[آسٽريا جي آرچڊچي|آرچڊچي]] | established_date4 = 6 جنوري 1453 | established_event5 = [[آسٽريائي سرڪل|شاهي سرڪل]] | established_date5 = 1512 | established_event6 = [[آسٽريائي سلطنت|سلطنت]] | established_date6 = 11 آگسٽ 1804 | established_event7 = [[آسٽريا-هنگري]] | established_date7 = 30 مارچ 1867 | established_event8 = [[پهرين آسٽريائي جمهوريه|پهرين جمهوريه]] | established_date8 = 10 سيپٽمبر 1919 | established_event9 = [[آسٽريا جي وفاقي رياست|وفاقي رياست]] | established_date9 = 1 مئي 1934 | established_event10 = [[آنشلوس]] | established_date10 = 13 مارچ 1938 | established_event11 = [[آسٽريا جي تاريخ#ٻي جمهوريه (1945ع کان)|ٻي جمهوريه]] | established_date11 = 27 اپريل 1945 | established_event12 = [[آسٽريائي رياستي معاهدو|رياستي معاهدو]] | established_date12 = 27 جولاءِ 1955 | area_km2 = 83879<ref>{{cite web|title=Austria EN|url=https://migrants-refugees.va/wp-content/uploads/2021/03/2020-CP-Austria-EN.pdf|website=Migrants Refugees|publisher=The Vatican|date=April 2020|access-date=12 January 2024|archive-date=13 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240113014627/https://migrants-refugees.va/wp-content/uploads/2021/03/2020-CP-Austria-EN.pdf|url-status=live}}</ref> | area_rank = 113هون | area_sq_mi = | percent_water = 0.84 (2015)<ref>{{Cite web|title=Surface water and surface water change|url=https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER|access-date=11 October 2020|publisher=[[اقتصادي سهڪار ۽ ترقي جي تنظيم]]|archive-date=24 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210324133453/https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER|url-status=live}}</ref> | population_estimate = {{IncreaseNeutral}} 9,219,113<ref name="statistik-population" /> | population_estimate_year = 2026 | population_estimate_rank = 97هون | population_density_km2 = 109.9 | population_density_sq_mi = 284.6 | population_density_rank = 108هون | GDP_PPP = {{increase}} $721.033 billion<ref name="IMFWEO.AT">{{cite web |url=https://data.imf.org/en/Data-Explorer?datasetUrn=IMF.RES:WEO(9.0.0) |title=World Economic Outlook Database (April 2026 Edition) |publisher=[[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] |website=www.imf.org |date=14 April 2026 |access-date=19 April 2026}}</ref> | GDP_PPP_year = 2026 | GDP_PPP_rank = 45هون | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $78,334<ref name="IMFWEO.AT" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 18هون | GDP_nominal = {{increase}} $623.719 billion<ref name="IMFWEO.AT"/> | GDP_nominal_year = 2026 | GDP_nominal_rank = 28هون | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $67,761<ref name="IMFWEO.AT" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 13هون | Gini = 28.4 | Gini_year = 2024 | Gini_change = increase | Gini_ref = <ref name="eurogini">{{Cite web|title=Gini coefficient of equivalised disposable income – EU-SILC survey|url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tessi190/default/table?lang=en|access-date=2026-04-09|publisher=[[يورو اسٽيٽ]]|url-status=live}}</ref> | HDI = 0.930 | HDI_rank = 22هون | HDI_year = 2023 | HDI_change = increase | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{Cite web |date=6 May 2025 |title=Human Development Report 2025 |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250506051232/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf |archive-date=6 May 2025 |access-date=6 May 2025 |publisher=[[گڏيل قومن جو ترقياتي پروگرام]]}}</ref> | currency = [[يورو]] ([[يورو جو نشان|€]]) | currency_code = EUR | time_zone = [[وچ يورپي وقت|سي اي ٽي]] | utc_offset = +1 | utc_offset_DST = +2 | time_zone_DST = [[وچ يورپي اونهاري جو وقت|سي اي ايس ٽي]] | date_format = dd.mm.yyyy | calling_code = [[آسٽريا جا ٽيليفون نمبر|+43]] | cctld = [[.at]] }} '''آسٽريا'''،{{efn|اچار: {{IPAc-en|audio=en-us-Austria.ogg|ˈ|ɒ|s|t|r|i|ə}} {{respell|OST|ree|ə}} يا {{IPAc-en|ˈ|ɔː|s|t|r|i|ə}} {{respell|AW|stree|ə}}؛<ref>{{Citation|last=Roach|first=Peter|title=Cambridge English Pronouncing Dictionary|date=2011|edition=18th|place=Cambridge|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-15253-2}}</ref> {{Langx|de-AT|Österreich}} {{IPA|de-AT|ˈøːstɐraɪç||De-Österreich2.ogg}}؛ {{langx|bar|Östareich}}؛ {{langx|gsw|Öschtreich}} يا {{Lang|gsw|Eschtrych}}.}}، رسمي نالي '''آسٽريا جي جمهوريه'''،{{Efn|{{Langx|de-AT|Republik Österreich|links=no}} {{IPA|de-AT|repuˈbliːk ˈøːstɐraɪç||Republik Österreich.ogg}}.}} [[وچ يورپ]] ۾ واقع هڪ [[سامونڊي ڪناري کان محروم ملڪ]] آهي، جيڪو [[اوڀر الپس]] ۾ واقع آهي.<ref name="formal name">{{Cite web|title=Austria|url=http://unstats.un.org/unsd/geoinfo/geonames|access-date=4 January 2023|website=UNGEGN World Geographical Names|publisher=United Nations Group of Experts on Geographical Names|location=New York, NY|archive-date=7 January 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230107010908/http://unstats.un.org/unsd/geoinfo/geonames/|url-status=live}}</ref> اهو نَوَ [[آسٽريا جون وفاقي رياستون|وفاقي رياستن]] تي ٻڌل هڪ [[وفاق]] آهي، جن مان گاديءَ وارو شهر [[ويانا]] ملڪ جو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهر ۽ رياست آهي. آسٽريا جي اتر-اولهه ۾ [[جرمني]]، اتر ۾ [[چيڪ جمهوريه]]، اتر-اوڀر ۾ [[سلوواڪيا]]، اوڀر ۾ [[هنگري]]، ڏکڻ ۾ [[سلووينيا]] ۽ [[اٽلي]]، جڏهن تہ اولهه ۾ [[سوئٽزرلينڊ]] ۽ [[ليختنشتائن]] واقع آهن. ملڪ جي ايراضي {{Convert|83879|km2|sqmi|0|abbr=on}} آهي ۽ ان جي آبادي لڳ ڀڳ 9.2 ملين آهي.<ref name="statistik-population">{{Cite web|date=2026-04-09|title=Population by Year-/Quarter-beginning|url=https://www.statistik.at/en/statistics/population-and-society/population/population-stock/population-at-beginning-of-year/quarter|url-status=live|access-date=2026-04-09}}</ref> موجوده آسٽريا وارو علائقو گهٽ ۾ گهٽ [[قديم پٿر وارو دور|قديم پٿر واري دور]] کان آباد رهيو آهي. لڳ ڀڳ 400 ق.م. ڌاري هتي [[سيلٽ ماڻهو|سيلٽ]] آباد هئا، ۽ پهرين صدي ق.م. جي آخر ۾ هي علائقو [[رومي سلطنت]] ۾ شامل ڪيو ويو. علائقي ۾ [[عيسائيت اختيار ڪرڻ|عيسائيت جي پکڙجڻ]] چوٿين ۽ پنجين صديءَ ۾، [[اولهه رومي سلطنت]] جي آخري دور دوران شروع ٿي، جنهن کان پوءِ [[قومَن جي لڏپلاڻ وارو دور|قومَن جي لڏپلاڻ واري دور]] ۾ ڪيترائي [[جرمنڪ قبيلا]] هتي اچي آباد ٿيا.<ref>{{Cite web|title=Austria's History|url=https://www.austria.info/en/service-and-facts/about-austria/history|access-date=2024-06-08|website=austria.info|language=en}}</ref> آسٽريا هڪ رياست طور پهرين هزار سال جي پڇاڙيءَ ۾ [[پينونيا جي مارچ|اوڀر مارچ]] ۽ [[هنگري مارچ]] جي باقيات مان وجود ۾ آيو. شروعات ۾ اهو [[پاڪ رومي سلطنت]] جي سرحدي [[آسٽريا جي مارگريويئيٽ|مارگريويئيٽ]] هو، پوءِ 1156ع ۾ [[آسٽريا جي ڊچي|ڊچي]] بڻيو ۽ 1453ع ۾ [[آسٽريا جي آرچڊچي|آرچڊچي]] جو درجو حاصل ڪيائين. تيرهين صديءَ جي پڇاڙيءَ کان [[هيبسبرگ بادشاهت]] جو مرڪزي علائقو هجڻ سبب آسٽريا صدين تائين وچ يورپ جي وڏين شاهي طاقتن مان هڪ رهيو، ۽ سورهين صديءَ کان [[ويانا]] [[پاڪ رومي سلطنت]] جي انتظامي گاديءَ طور پڻ ڪم ڪندو رهيو.<ref>{{Cite news|date=2012-03-16|title=Austria country profile|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-17405422|access-date=2024-06-08|publisher=BBC News|language=en-GB}}</ref> [[پاڪ رومي سلطنت جو خاتمو|پاڪ رومي سلطنت]] 1806ع ۾ ختم ٿي، جنهن کان ٻه سال اڳ آسٽريا پنهنجي [[آسٽريائي سلطنت]] قائم ڪري چڪو هو. اها سلطنت هڪ [[وڏي طاقت]] ۽ يورپ جي سڀ کان وڏين رياستن مان هڪ بڻجي وئي. 1860ع واري ڏهاڪي ۾ جنگين ۾ شڪست ۽ علائقن جي نقصان کان پوءِ 1867ع واري [[آسٽرو-هنگري ٺاهه 1867ع|آسٽرو-هنگري ٺاهه]] جي نتيجي ۾ [[آسٽريا-هنگري]] قائم ٿيو.<ref>{{Cite web|title=Österreich-Ungarn|url=https://www.geschichtewiki.wien.gv.at/%C3%96sterreich-Ungarn|access-date=2024-06-08|website=geschichtewiki.wien.gv.at}}</ref> 1914ع ۾ [[آرچڊيوڪ فرانز فرڊيننڊ جو قتل|آرچڊيوڪ فرانز فرڊيننڊ جي قتل]] کان پوءِ شهنشاهه [[فرانز جوزف پهريون]] [[سربيا جي بادشاهت]] خلاف جنگ جو اعلان ڪيو، جيڪا تيزيءَ سان [[پهرين عالمي جنگ]] ۾ تبديل ٿي وئي. سلطنت جي شڪست ۽ خاتمي کان پوءِ 1918ع ۾ [[جرمن-آسٽريا جي جمهوريه]] ۽ 1919ع ۾ [[پهرين آسٽريائي جمهوريه]] قائم ٿي. [[جنگين جي وچ وارو دور|جنگين جي وچ واري دور]] ۾ پارلياماني نظام خلاف وڌندڙ لاڙ 1934ع ۾ [[آسٽريائي گهرو ويڙهه]] ۽ [[اينگلبرٽ ڊولفُس]] جي قيادت هيٺ [[آسٽريا جي وفاقي رياست|آسٽروفاشسٽ آمريت]] جي قيام تائين پهتو. [[ٻي عالمي جنگ]] شروع ٿيڻ کان هڪ سال اڳ، آسٽريا [[ايڊولف هٽلر]] جي اڳواڻي هيٺ [[نازي جرمني]] ۾ [[آنشلوس|ضم]] ڪيو ويو ۽ جرمني جي هڪ ذيلي انتظامي حصي ۾ تبديل ٿي ويو. 1945ع ۾ [[ويانا مهم|آزاديءَ]] کان پوءِ ۽ ڏهن سالن جي [[اتحادي قبضي هيٺ آسٽريا|اتحادي قبضي]] کان پوءِ ملڪ [[آسٽريائي رياستي معاهدو|رياستي معاهدي]] وسيلي ٻيهر مڪمل خودمختياري حاصل ڪئي ۽ 1955ع ۾ [[آسٽريا جي مستقل غيرجانبداري|مستقل غيرجانبداري]] جو اعلان ڪيو. آسٽريا هڪ [[نيم صدارتي نظام|نيم صدارتي]]{{efn|name=system}} نمائنده جمهوريت آهي، جنهن ۾ عوام جي چونڊيل [[آسٽريا جو صدر|صدر]] رياست جو سربراهه، جڏهن تہ [[آسٽريا جو چانسلر|چانسلر]] حڪومت جو سربراهه ۽ اعليٰ انتظامي عملدار هوندو آهي. آسٽريا في فرد نامياتي [[مجموعي گهريلو پيداوار]] جي لحاظ کان دنيا ۾ 13هين نمبر تي آهي ۽ هتي زندگيءَ جو معيار بلند آهي. ملڪ 1955ع کان [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] جو ميمبر<ref>Jelavich 267</ref> ۽ 1995ع کان [[يورپي يونين]] جو رڪن آهي.<ref name="CIA">{{Cite web|date=14 May 2009|title=Austria|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/austria|access-date=31 May 2009|website=[[The World Factbook]]|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|archive-date=10 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210110074413/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/austria|url-status=dead}}</ref> ويانا ۾ [[يورپ ۾ سلامتي ۽ سهڪار جي تنظيم]] ۽ [[پيٽروليم برآمد ڪندڙ ملڪن جي تنظيم]] جا مرڪزي دفتر موجود آهن. آسٽريا [[اقتصادي سهڪار ۽ ترقي جي تنظيم]] ۽ [[انٽرپول]] جي باني ميمبرن مان پڻ هڪ آهي.<ref name="OECD">{{Cite web|title=Austria About|url=http://www.oecd.org/about/0,3347,en_33873108_33873245_1_1_1_1_1,00.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20090506022708/http://www.oecd.org/about/0%2C3347%2Cen_33873108_33873245_1_1_1_1_1%2C00.html|archive-date=6 May 2009|access-date=20 May 2009|publisher=OECD}}</ref> ملڪ 1995ع ۾ [[شينگن معاهدو]] پڻ صحيح ڪيو<ref name="Schengen">{{Cite web |date=2024 |title=World Population Prospects: The 2024 Revision. (Medium-fertility variant). |url=https://www.worldometers.info/world-population/austria-population/ |access-date= |website=U.N. Dept. of Economic and Social Affairs - Population Division}}</ref> ۽ 1999ع ۾ [[يورو]] کي پنهنجي ڪرنسي طور اختيار ڪيو.<ref>{{Cite web|title=Austria and the euro|url=https://ec.europa.eu/info/business-economy-euro/euro-area/euro/eu-countries-and-euro/austria-and-euro_en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180108064042/https://ec.europa.eu/info/business-economy-euro/euro-area/euro/eu-countries-and-euro/austria-and-euro_en|archive-date=8 January 2018|access-date=7 January 2018|website=European Commission – European Commission}}</ref> == نالي جو اشتقاق == {{Main|آسٽريا جو نالو}} آسٽريا جو مقامي نالو جرمن ٻوليءَ ۾ ''اوسٽررائخ'' (Österreich)، [[قديم اپر جرمن ٻولي|قديم اپر جرمن]] لفظ ''اوستارريخي'' (Ostarrîchi) مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ ”اوڀر وارو علائقو“، ”اوڀر واري سلطنت“ يا ”اوڀر واري بادشاهت“ ٿي سگهي ٿي. هي نالو پهريون ڀيرو 996ع جي مشهور ''اوستارريچي دستاويز'' ۾ ملي ٿو.<ref name="University of Klagenfurt">{{Cite web|title=University of Klagenfurt|url=http://wwwg.uni-klu.ac.at/spw/oenf/name2.htm|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110513121957/http://wwwg.uni-klu.ac.at/spw/oenf/name2.htm|archive-date=13 May 2011|access-date=2 October 2009}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=tfhADwAAQBAJ&pg=PT34|title=Austrian Historical Memory and National Identity|date=1997|publisher=Transaction Publishers|isbn=978-1-56000-902-3|editor-last=Bischof|editor-first=Günter|editor-link=Günter Bischof|location=New Brunswick|pages=20–21|access-date=14 June 2018|editor-last2=Pelinka|editor-first2=Anton|editor-link2=Anton Pelinka|archive-url=https://web.archive.org/web/20180614144308/https://books.google.de/books?id=tfhADwAAQBAJ&pg=PT34&lpg=PA92|archive-date=14 June 2018|url-status=live}}</ref> امڪان آهي تہ هي لفظ [[وچئين دور جي لاطيني ٻولي|وچئين دور جي لاطيني]] اصطلاح [[مارڪيا اورينٽالس (آسٽريا)|مارڪيا اورينٽالس]] (Marchia orientalis) جو مقامي، يعني باويريائي لهجي ۾ ترجمو هو. 976ع ۾ آسٽريا [[باويريا]] جي هڪ سرحدي انتظامي علائقي طور قائم ٿيو. ”آسٽريا“ لفظ جرمن نالي جي لاطيني صورت آهي، جنهن جو پهريون دستاويزي استعمال ٻارهين صديءَ ۾ ملي ٿو.<ref>{{Cite book|last=Brauneder|first=Wilhelm|title=Österreichische Verfassungsgeschichte|date=2009|publisher=Manzsche Verlags- und Universitätsbuchhandlung|isbn=978-3-214-14876-8|edition=11th|location=Vienna|page=17}}</ref> ان دور ۾ [[ڊينيوب]] درياهه جو آسٽريائي طاس، يعني موجوده [[اپر آسٽريا|اپر]] ۽ [[لوئر آسٽريا]]، [[باويريا]] جي اوڀرئين ڇيڙي تي واقع هو. ==تاريخ== === قبل از تاريخ ۽ قديم دور === [[File:2011-07-09 gasometer 28.JPG|thumb|left|[[ويلينڊورف جي وينس]]، 28,000 کان 25,000 ق.م، [[ويانا جو قدرتي تاريخ جو عجائب گھر|ويانا جي قدرتي تاريخ جي عجائب گهر]] ۾]] اهو علائقو، جيڪو هاڻي [[آسٽريا]] آهي، رومي دور کان اڳ مختلف [[ڪيلٽ]] قبيلن جي آبادڪاريءَ هيٺ هو ۽ ڇهين صدي ق.م تائين [[هالشتات ثقافت]] جو مرڪزي علائقو بڻجي چڪو هو.<ref>{{Cite web|date=2024-02-11|title=What Was the Celtic "Cult of the Head"?|url=https://www.thecollector.com/what-was-celtic-cult-head/|access-date=2024-05-07|website=TheCollector|language=en|archive-date=7 May 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240507031517/https://www.thecollector.com/what-was-celtic-cult-head/|url-status=live}}</ref> [[هالشتات]] شهر ۾ يورپ جي ڪيلٽن بابت سڀ کان قديم آثار قديمه جا ثبوت مليا آهن.<ref>{{Cite web|title=Celt {{!}} History, Institutions, & Religion {{!}} Britannica|url=https://www.britannica.com/topic/Celt-people|access-date=2024-05-07|website=Encyclopædia Britannica|language=en|archive-date=11 July 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180711204423/https://www.britannica.com/topic/Celt-people|url-status=live}}</ref> ڪيلٽن جي [[نوريڪم جي بادشاهت|نوريڪم بادشاهت]]، جنهن ۾ موجوده آسٽريا جو گهڻو حصو ۽ موجوده [[سلووينيا]] جا ڪجهه علائقا شامل هئا، 16 ق.م ۾ [[رومي سلطنت]] فتح ڪري ورتي ۽ ان کي [[رومي صوبو|رومي صوبي]] [[نوريڪم]] ۾ تبديل ڪيو ويو، جيڪو 476ع تائين قائم رهيو.<ref>{{Cite web|title=Noricum {{!}} Celtic culture, Roman province, Alps {{!}} Britannica|url=https://www.britannica.com/place/Noricum|access-date=2024-04-26|website=Encyclopædia Britannica|language=en|archive-date=25 February 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240225145226/https://www.britannica.com/place/Noricum|url-status=live}}</ref> موجوده آسٽريا جا اهي علائقا، جيڪي نوريڪم صوبي ۾ شامل نه هئا، مختلف رومي صوبن ۾ ورهايل هئا؛ [[پينونيا]] ۾ اوڀر آسٽريا جا ڪجهه حصا شامل هئا، جڏهن تہ [[رائيتيا]] ۾ موجوده [[فورآرلبرگ]] ۽ [[ٽيرول (رياست)|ٽيرول]] جا علائقا شامل هئا.<ref>{{Cite web|title=Pannonia {{!}} Roman Empire, Map, Hungary, & History {{!}} Britannica|url=https://www.britannica.com/place/Pannonia|access-date=2024-05-20|website=Encyclopædia Britannica|language=en|archive-date=15 June 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230615155813/https://www.britannica.com/place/Pannonia|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|title=Raetia {{!}} Roman Empire, Alps, Gaul {{!}} Britannica|url=https://www.britannica.com/place/Raetia|access-date=2024-05-20|website=Encyclopædia Britannica|language=en|archive-date=3 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231003000521/https://www.britannica.com/place/Raetia|url-status=live}}</ref> اوڀر آسٽريا ۾ موجوده پيٽرونيل-[[ڪارنانٽم]] هڪ اهم رومي فوجي ڇانوڻي هئي، جيڪا اڳتي هلي [[پينونيا سپيريئر]] جي نالي سان سڃاتي ويندڙ صوبي جو گاديءَ وارو شهر بڻجي وئي. ڪارنانٽم لڳ ڀڳ 400 سالن تائين اٽڪل 50,000 ماڻهن جو گهر رهيو.<ref name="Carnuntum Tourism">{{Cite web|title=Rome's metropolis on the Danube awakens to new life|url=http://www.carnuntum.co.at/content-en/tales-from-carnuntum|archive-url=https://web.archive.org/web/20100116125751/http://www.carnuntum.co.at/content-en/tales-from-carnuntum|archive-date=16 January 2010|access-date=20 February 2010|website=Archäologischer Park Carnuntum|publisher=Archäologische Kulturpark Niederösterreich Betriebsgesellschaft m.b.H.}}</ref> [[File:Roman Empire 125.png|thumb|[[هيڊرين]] جي حڪمرانيءَ (117–138ع) دوران [[رومي سلطنت]]؛ [[شاهي صوبو|شاهي صوبي]] '''[[نوريڪم]]''' ۾ موجوده آسٽريا جو گهڻو حصو شامل هو، جڏهن تہ '''[[رائيتيا]]''' ۽ '''[[پينونيا سپيريئر]]''' ترتيبوار موجوده آسٽريا جي اولهندي ۽ اوڀرندي حصن تي پکڙيل هئا]] === وچيون دور === [[رومي سلطنت جي زوال]] کان پوءِ هن علائقي تي سڀ کان پهرين جرمن نسل جي [[روگي]] قبيلي حملو ڪيو، جنهن هن خطي کي پنهنجي علائقي ”[[روگيلينڊ]]“ جو حصو بڻايو.<ref>{{Cite web|last=Kessler|first=P. L.|title=Kingdoms of the Germanic Tribes – Rugii (Rugians)|url=https://www.historyfiles.co.uk/KingListsEurope/BarbarianRugii.htm|access-date=2024-04-26|website=The History Files|language=en}}</ref> 487ع ۾ موجوده آسٽريا جو گهڻو حصو [[اوڊواڪر]] فتح ڪيو، جيڪو [[وحشي بادشاهتون|وحشي نسل]] سان تعلق رکندڙ سپاهي ۽ سياستدان هو؛ هن موجوده آسٽريا جي اڪثر علائقي کي پنهنجي [[اٽلي جي بادشاهت (476–493)|اٽلي جي بادشاهت]] ۾ شامل ڪيو. 493ع تائين هي علائقو جرمن نسل جي [[اوستروگوٿ]] قبيلن فتح ڪري ورتو، جن پنهنجي [[اوستروگوٿڪ بادشاهت]] قائم ڪئي.<ref>{{Cite web|title=Ostrogoth {{!}} Italy, Roman Empire, Arianism {{!}} Britannica|url=https://www.britannica.com/topic/Ostrogoth|access-date=2024-04-26|website=Encyclopædia Britannica|language=en|archive-date=25 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190425120017/https://www.britannica.com/topic/Ostrogoth|url-status=live}}</ref> اوستروگوٿڪ بادشاهت جي زوال کان پوءِ هن علائقي ۾ [[اليماني]]، [[بايوواري]]، [[سلاو]] ۽ [[پينونيائي آوار]] اچي آباد ٿيا يا هن علائقي تي قبضو ڪيائون.<ref name="johnson 19"/><ref>{{Cite web|title=Mittelalter|url=https://oesterreich.com/de/staat/geschichte/mittelalter|access-date=2024-04-26|website=oesterreich.com|archive-date=26 April 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240426204729/https://oesterreich.com/de/staat/geschichte/mittelalter|url-status=live}}</ref> [[فرينڪ]] بادشاهه [[شارليمين]] 788ع ۾ هن علائقي کي فتح ڪيو، آبادڪاريءَ جي حوصلا افزائي ڪئي ۽ [[عيسائيت]] کي هٿي ڏني.<ref name="johnson 19">Johnson 19</ref> [[اوڀر فرينڪيا]] جي حصي طور اهي مرڪزي علائقا، جيڪي هاڻي آسٽريا تي مشتمل آهن، [[بابنبرگ خاندان]] جي حوالي ڪيا ويا. هي علائقو ''[[آسٽريا جو مارچ|مارچيا اورينٽالس]]'' جي نالي سان سڃاتو ويندو هو ۽ 976ع ۾ [[ليوپولڊ پهريون، آسٽريا جو مارگريو|ليوپولڊ پهرئين]] کي ڏنو ويو.<ref name="johnson 20">Johnson 20–21</ref> آسٽريا جي نالي جو پهريون دستاويزي ذڪر 996ع جو آهي، جنهن ۾ اهو نالو ''[[اوستاريچي]]'' لکيل آهي ۽ ان مان بابنبرگ مارچ جو علائقو مراد ورتو ويو هو.<ref name="johnson 20"/> 1156ع ۾ ''[[پريويليگيئم مائنس]]'' ذريعي آسٽريا کي [[ڊچي]] جو درجو ڏنو ويو. 1192ع ۾ بابنبرگ خاندان [[اسٽيريا جي ڊچي|اسٽيريا جي ڊچي]] پڻ حاصل ڪئي. 1246ع ۾ [[فريڊرڪ ٻيون، آسٽريا جو ڊيوڪ|فريڊرڪ ٻئي]] جي وفات سان بابنبرگ خاندان جي حڪمرانيءَ جو سلسلو ختم ٿي ويو.<ref name="johnson 21">Johnson 21</ref> ان کان پوءِ [[بوهيميا جو اوٽوڪر ٻيون|بوهيميا جي اوٽوڪر ٻئي]] عملي طور آسٽريا، اسٽيريا ۽ [[ڪارينٿيا جي ڊچي|ڪارينٿيا جي ڊچين]] تي قبضو ڪري ورتو.<ref name="johnson 21"/> سندس حڪمراني 1278ع ۾ [[ڊورنڪروٽ]] وٽ [[جرمني جو روڊولف پهريون|جرمني جي روڊولف پهرئين]] هٿان شڪست کان پوءِ ختم ٿي وئي.<ref>Lonnie Johnson 23</ref> ان کان پوءِ [[پهرين مهاڀاري جنگ]] تائين آسٽريا جي تاريخ وڏي حد تائين ان جي حڪمران خاندان، [[هابسبرگ خاندان|هابسبرگن]]، جي تاريخ سان ڳنڍيل رهي. [[File:HRR 14Jh.jpg|thumb|[[پاڪ رومي سلطنت]] ۾ 14هين صديءَ دوران هابسبرگ (نارنگي)، لگزمبرگ (واڱڻائي) ۽ ويٽلسباخ (سائو) خاندانن جا علائقا]] 14هين ۽ 15هين صدين دوران [[هابسبرگ بادشاهت|هابسبرگن]] آسٽريا جي ڊچي جي ڀرپاسي وارن ٻين صوبن کي پنهنجي قبضي هيٺ آڻڻ شروع ڪيو. 1438ع ۾ آسٽريا جي ڊيوڪ [[آسٽريا جو البرٽ پنجون|البرٽ پنجين]] کي پنهنجي سهري، شهنشاهه [[سگسمنڊ، پاڪ رومي شهنشاهه|سگسمنڊ]] جو جانشين چونڊيو ويو. جيتوڻيڪ البرٽ پاڻ رڳو هڪ سال حڪمران رهيو، پر ان کان پوءِ فقط هڪ استثنا کي ڇڏي، [[پاڪ رومي سلطنت]] جا سمورا شهنشاهه هابسبرگ خاندان سان تعلق رکندا هئا. هابسبرگن پنهنجي موروثي علائقن کان پري به نوان علائقا حاصل ڪرڻ شروع ڪيا. 1477ع ۾ شهنشاهه [[فريڊرڪ ٽيون، پاڪ رومي شهنشاهه|فريڊرڪ ٽئين]] جي اڪيلي پٽ آرچڊيوڪ [[ميڪسميلين پهريون، پاڪ رومي شهنشاهه|ميڪسميلين]]، [[برگنڊي جي ڪائونٽي|برگنڊي]] جي وارثياڻي ماريا سان شادي ڪئي، جنهن جي نتيجي ۾ [[نيدرلينڊز]] جو گهڻو حصو هابسبرگ خاندان جي قبضي هيٺ اچي ويو.<ref name="johnson 25">Lonnie Johnson 25</ref><ref name="brook 11">Brook-Shepherd 11</ref> 1496ع ۾ سندس پٽ [[فلپ پهريون، ڪاسٽيل جو بادشاهه|فلپ دي فيئر]]، [[جوانا آف ڪاسٽيل|جوانا]] سان شادي ڪئي، جيڪا [[ڪاسٽيل جو تاج|ڪاسٽيل]] ۽ [[اراگون جو تاج|اراگون]] جي وارثياڻي هئي. ان شاديءَ جي نتيجي ۾ اسپين ۽ ان سان لاڳاپيل اطالوي، آفريڪي، [[فلپائن|ايشيائي]] ۽ [[نئين دنيا]] جا علائقا پڻ هابسبرگن جي حڪمرانيءَ جي دائري ۾ اچي ويا.<ref name="johnson 25"/><ref name="brook 11"/> 1526ع ۾ [[موهاچ جي جنگ]] کان پوءِ [[بوهيميا]] ۽ [[هنگري]] جو اهو حصو، جنهن تي عثمانين قبضو نه ڪيو هو، آسٽريائي حڪمرانيءَ هيٺ اچي ويو.<ref>Lonnie Johnson 26</ref> هنگري ڏانهن [[عثماني–هنگري جنگيون|عثماني توسيع]] سبب هابسبرگن ۽ عثمانين وچ ۾ [[عثماني–هابسبرگ جنگيون|بار بار جنگيون]] ٿيون، جن مان 1593ع کان 1606ع تائين جاري رهندڙ [[ڊگهي جنگ (عثماني جنگيون)|ڊگهي جنگ]] خاص طور اهم هئي. ترڪن [[اسٽيريا]] ۾ لڳ ڀڳ 20 ڀيرا حملا ڪيا،<ref>"'' The Catholic encyclopedia''". Charles George Herbermann (1913). Robert Appleton company.</ref> جن مان ڪجهه حملن کي ذريعن ۾ ”ساڙڻ، ڦرلٽ ڪرڻ ۽ هزارين ماڻهن کي غلام بڻائي وٺي وڃڻ“ طور بيان ڪيو ويو آهي.<ref>"''[https://books.google.com/books?id=8-ARAAAAYAAJ&pg=PA560 Bentley's miscellany] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240312192545/https://books.google.com/books?id=8-ARAAAAYAAJ&pg=PA560#v=onepage&q&f=false |date=12 March 2024 }}''". Charles Dickens, William Harrison Ainsworth, Albert Smith (1853).</ref> سيپٽمبر 1529ع جي آخر ۾ عثماني سلطان [[سليمان اعظم]] [[ويانا جو محاصرو (1529)|ويانا جو پهريون محاصرو]] شروع ڪيو، جيڪو ناڪام رهيو؛ عثماني تاريخدانن موجب ان ناڪاميءَ ۾ وقت کان اڳ شروع ٿيل سياري ۽ برفباريءَ پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو. === 17هين ۽ 18هين صديون === [[File:Anonym Entsatz Wien 1683.jpg|thumb|1683ع ۾ ٿيل [[ويانا جي جنگ]]، [[عثماني سلطنت]] جي يورپ ڏانهن اڳڀرائي کي روڪي ڇڏيو.]] [[ليوپولڊ پهريون، پاڪ رومي شهنشاهه|ليوپولڊ پهرئين]] جي ڊگهي حڪمرانيءَ دوران، 1683ع ۾ پولينڊ جي بادشاهه [[جان ٽيون سوبيسڪي]] جي اڳواڻيءَ هيٺ ترڪن خلاف [[ويانا جي جنگ|ويانا جو ڪامياب دفاع]] ڪيو ويو.<ref>Lonnie Johnson 26–28</ref> ان کان پوءِ ٿيل [[عظيم ترڪ جنگ]] جي نتيجي ۾ هنگري جو گهڻو حصو آسٽريا جي قبضي هيٺ اچي ويو. ان انتظام کي 1699ع ۾ ٿيل [[ڪارلووٽس جو معاهدو|ڪارلووٽس جي معاهدي]] ذريعي باضابطه شڪل ڏني وئي. [[چارلس ڇهون، پاڪ رومي شهنشاهه|چارلس ڇهين]] انهن ڪيترين ئي حاصلات تان هٿ کنيو، جيڪي سلطنت گذريل سالن دوران حاصل ڪيون هيون. کيس [[هابسبرگ خاندان]] جي مرداڻي شاهي نسل جي ويجهي خاتمي جو خدشو هو. ان ڪري چارلس ڇهون [[1713ع جي پراگميٽڪ سينڪشن|1713ع جي پراگميٽڪ سينڪشن]] کي تسليم ڪرائڻ جي بدلي ۾ ٻين طاقتن کي علائقائي ۽ سياسي رعايتون ڏيڻ لاءِ تيار هو. ان بندوبست تحت سندس ڌيءَ [[ماريا ٿيريسا]] کي سندس وارث طور تسليم ڪيو ويو. [[پروشيا]] جي عروج سان جرمن علائقن ۾ [[آسٽريا–پروشيا رقابت]] جي شروعات ٿي. آسٽريا، پروشيا ۽ روس سان گڏجي [[پولينڊ جون ورهاستون|پولينڊ جي ٽن ورهاستن]] مان پهرين ۽ ٽين ورهاست ۾ حصو ورتو، جيڪي ترتيبوار 1772ع ۽ 1795ع ۾ ٿيون. === 19هين صدي === {{See also|آسٽريائي سلطنت|آسٽريا-هنگري}} [[File:Congress of Vienna.PNG|thumb|left|[[ويانا ڪانگريس]] 1814ع–1815ع ۾ منعقد ٿي. ڪانگريس جو مقصد [[فرانسيسي انقلابي جنگيون|فرانسيسي انقلابي جنگين]]، [[نيپولين جون جنگيون|نيپولين جي جنگين]] ۽ [[پاڪ رومي سلطنت]] جي خاتمي سبب پيدا ٿيل ڪيترن ئي مسئلن کي حل ڪرڻ هو.]] آسٽريا پهرين ۽ ٻي اتحاد جي حصي طور [[انقلابي فرانس]] خلاف جنگين ۾ شامل ٿيو ۽ ان کان پوءِ [[نيپولين جون جنگيون|نيپولين جي جنگين]] ۾ پڻ حصو ورتائين. 1792ع کان 1801ع تائين آسٽريائي فوجن کي 754,700 جاني نقصان برداشت ڪرڻا پيا.<ref>Clodfelter</ref> آسٽريا ۽ پاڪ رومي سلطنت جي هابسبرگ حڪمرانن کي [[نيپولين بوناپارٽ]] هٿان لڳاتار شڪستن کي منهن ڏيڻو پيو. نيپولين پاران فرانسيسي سلطنت قائم ڪرڻ کان پوءِ پنهنجي شاهي خاندان جي حيثيت محفوظ رکڻ لاءِ 1804ع ۾ [[آسٽريائي سلطنت]] قائم ڪئي وئي،<ref>Lonnie Johnson 34</ref> ۽ نيپولين کي سندن اڳوڻي شاهي تخت تي دعويٰ ڪرڻ کان روڪڻ لاءِ 1806ع ۾ [[پاڪ رومي سلطنت]] کي ختم ڪيو ويو. 1814ع ۾ آسٽريا انهن اتحادي فوجن جو حصو هو، جن فرانس تي حملو ڪري [[نيپولين جون جنگيون]] پڄاڻيءَ تائين پهچايون. 1815ع جي [[ويانا ڪانگريس]] کان پوءِ آسٽريائي سلطنت يورپ جي چئن غالب طاقتن مان هڪ ۽ تسليم ٿيل [[عظيم طاقت]] طور سامهون آئي. ساڳئي سال آسٽريا جي صدارت هيٺ [[جرمن ڪنفيڊريشن]] ({{Lang|de|Deutscher Bund}}) قائم ڪئي وئي. حل نه ٿيل سماجي، سياسي ۽ قومي اختلافن سبب جرمن علائقا [[1848ع جا انقلاب|1848ع جي انقلابن]] جي لپيٽ ۾ آيا، جن جو هڪ اهم مقصد متحد جرمني قائم ڪرڻ هو.<ref name="johnson 36">Johnson 36</ref> [[File:Deutscher Bund.svg|thumb|[[جرمن ڪنفيڊريشن]] ۽ ان جي 39 خودمختيار ميمبر رياستن جو نقشو]] جرمنيءَ جي اتحاد بابت مختلف تجويزون موجود هيون، جن ۾ [[ننڍو جرمني ۽ وڏو جرمني|وڏو جرمني]]، [[گريٽر آسٽريا جون گڏيل رياستون|وڏو آسٽريا]] يا آسٽريا کان سواءِ جرمن ڪنفيڊريشن شامل هيون. 1864ع ۾ آسٽريا ۽ پروشيا گڏجي [[ڊينمارڪ]] خلاف جنگ ڪئي ۽ [[شليسويگ]] ۽ [[هولسٽائن]] جون ڊچيون ڊينمارڪ جي قبضي کان آزاد ڪرايون. ٻنهي طاقتن وچ ۾ انهن ڊچين جي انتظام بابت اتفاق نه ٿي سگهيو، جنهن جي نتيجي ۾ 1866ع ۾ [[آسٽريا-پروشيا جنگ]] لڳي. [[ڪونيگريٽس جي جنگ]] ۾ پروشيا هٿان شڪست کان پوءِ<ref name="johnson 36"/> آسٽريا کي جرمن ڪنفيڊريشن ڇڏڻي پئي ۽ ان کان پوءِ هن جرمن سياست ۾ اڳوڻو ڪردار ادا نه ڪيو.<ref name="johnson 55">Lonnie Johnson 55</ref><ref>Schulze 233</ref> آسٽريا جي هابسبرگ بادشاهت پنهنجي جرمن ٻولي ڳالهائيندڙ علائقن کي [[جرمني جو اتحاد|1871ع ۾ قائم ٿيل جرمن سلطنت]] ۾ شامل ڪرڻ ۽ پنهنجي غير جرمن ٻولي ڳالهائيندڙ علائقن تان دستبردار ٿيڻ لاءِ تيار نه هئي، تنهنڪري نئين سلطنت جو تاج پروشيا جي بادشاهه [[فريڊرڪ ولهيلم چوٿون]] کي پيش ڪيو ويو. دٻايل [[1848ع جو هنگري انقلاب|1848ع جي هنگري انقلاب]] کان پوءِ رهجي ويل مسئلن کي حل ڪرڻ لاءِ 1867ع ۾ [[1867ع جو آسٽريا-هنگري ٺاهه|آسٽريا-هنگري ٺاهه]]، جنهن کي ''آؤسگلائخ'' پڻ چيو وڃي ٿو، ڪيو ويو. ان تحت [[فرانز جوزف پهريون]] جي سربراهيءَ هيٺ [[آسٽريائي سلطنت]] ۽ [[هنگري جي بادشاهت]] تي ٻڌل ٻٽي بادشاهت قائم ٿي.<ref>Lonnie Johnson 59</ref> هن گهڻ نسلي [[آسٽريا-هنگري]] سلطنت ۾ [[جرمن]]، [[هنگريائي]]، ڪروئيشيائي، چيڪ، [[پولش ماڻهو|پولش]]، [[روسين]]، سرب، سلوواڪ، سلووين ۽ يوڪريني قومن سان گڏ اطالوي ۽ روماني آباديءَ جون وڏيون برادريون پڻ شامل هيون. قومپرست تحريڪن جي عروج واري دور ۾ آسٽريا-هنگري جهڙي گهڻ نسلي سلطنت تي حڪمراني ڪرڻ ڏينهون ڏينهن وڌيڪ ڏکيو ٿيندو ويو، جنهن سبب حڪومت کي وڌايل ڳجهي پوليس تي گهڻو ڀاڙڻو پيو. تنهن هوندي به آسٽريائي حڪومت ڪجهه معاملن ۾ مختلف قومن کي سهولتون ڏيڻ جي ڪوشش ڪئي. مثال طور، [[سسلائٿينيا]] جا قانون ۽ حڪم شايع ڪندڙ ''رائخس گيزيٽس بلاٽ'' اٺن ٻولين ۾ جاري ٿيندو هو؛ جڏهن تہ سڀني قومي گروهن کي پنهنجي ٻوليءَ ۾ اسڪول هلائڻ ۽ سرڪاري آفيسن ۾ پنهنجي مادري ٻولي استعمال ڪرڻ جو حق حاصل هو. [[File:Austria Hungary ethnic.svg|thumb|[[آسٽريا-هنگري]] جو نسلي نقشو، 1910ع]] مختلف سماجي طبقن سان تعلق رکندڙ ڪيترن ئي آسٽريائي جرمنن، جن ۾ [[جارج ريٽر فون شونيرر]] پڻ شامل هو، آسٽريائي جرمنن ۾ جرمن نسلي سڃاڻپ مضبوط ڪرڻ ۽ آسٽريا کي جرمنيءَ سان ملائڻ (''[[آنشلوس]]'') جي اميد سان [[آسٽريا ۾ جرمن قومپرستي|پين-جرمنزم]] جي ڀرپور حمايت ڪئي.<ref name="DPSO">{{Cite web|date=2000|title=Das politische System in Österreich (The Political System in Austria)|url=http://www.politischebildung.at/upload/polsystem.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20140423112116/http://www.politischebildung.at/upload/polsystem.pdf|archive-date=23 April 2014|access-date=9 July 2014|publisher=Austrian Federal Press Service|page=24|language=de|location=Vienna}}</ref> [[ڪارل لوئيگر]] جهڙن ڪجهه آسٽريائين پڻ پنهنجي سياسي مقصدن کي اڳتي وڌائڻ لاءِ پين-جرمنزم کي عواميت پسنديءَ جي هڪ صورت طور استعمال ڪيو. جيتوڻيڪ بسمارڪ جي پاليسين آسٽريا ۽ آسٽريائي جرمنن کي جرمنيءَ کان ٻاهر رکيو، تڏهن به ڪيترائي آسٽريائي پين-جرمن قومپرست کيس پنهنجو مثالي اڳواڻ سمجهندا هئا. اهي جرمن شهنشاهه [[ولهيلم پهريون، جرمن شهنشاهه|ولهيلم پهرئين]] جي پسنديده گل طور مشهور نيرا ڪارن فلاور پنهنجن ڪوٽن جي بٽڻن ۾ لڳائيندا هئا ۽ جرمن قومي رنگن، ڪاري، ڳاڙهي ۽ پيلي، جون نشانيون پڻ پائيندا هئا. آسٽريائي اسڪولن ۾ انهن ٻنهي نشانين تي عارضي پابندي به لڳائي وئي، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن کي گهڻ نسلي سلطنت خلاف ناراضگيءَ جي اظهار طور استعمال ڪيو ويندو هو.<ref>{{Cite book|last=Unowsky|first=Daniel L.|title=The Pomp and Politics of Patriotism: Imperial Celebrations in Habsburg Austria, 1848–1916|publisher=Purdue University Press|date=2005|page=157}}</ref> آسٽريا کي جرمنيءَ کان ڌار رکڻ سبب ڪيترن آسٽريائين لاءِ قومي سڃاڻپ جو مسئلو پيدا ٿيو. ان صورتحال بابت سوشل ڊيموڪريٽ اڳواڻ [[اوٽو بائوئر]] چيو تہ اها ”اسان جي آسٽريائي ۽ جرمن ڪردار وچ ۾ ڇڪتاڻ“ هئي.<ref>Evan Burr Bukey, Hitler's Austria: Popular Sentiment in the Nazi Era, 1938–1945, p. 6</ref> آسٽريا-هنگري سلطنت ۾ آسٽريائي جرمنن ۽ ٻين نسلي گروهن وچ ۾ پڻ ڇڪتاڻ موجود هئي. ڪيترائي آسٽريائي، خاص طور پين-جرمن تحريڪن سان لاڳاپيل ماڻهو، جرمن نسلي سڃاڻپ کي وڌيڪ مضبوط ڪرڻ جا حامي هئا ۽ اميد رکندا هئا تہ سلطنت جي خاتمي کان پوءِ [[آنشلوس|آسٽريا جو جرمنيءَ سان الحاق]] ممڪن ٿي سگهندو.<ref>Brigitte Hamann, Hitler's Vienna: A Portrait of the Tyrant as a Young Man, p. 394</ref> ڪيترن آسٽريائي پين-جرمن قومپرستن وزيراعظم [[ڪائونٽ ڪازيمير فيلڪس باديني|ڪازيمير ڪائونٽ باديني]] جي 1897ع واري ٻوليءَ بابت فرمان خلاف سخت احتجاج ڪيو. ان فرمان تحت بوهيميا ۾ جرمن ۽ چيڪ ٻولين کي گڏيل سرڪاري ٻولين جو درجو ڏنو ويو ۽ نون سرڪاري عملدارن لاءِ ٻنهي ٻولين ۾ رواني لازمي قرار ڏني وئي. عملي طور ان جو مطلب اهو هو تہ سرڪاري ملازمتن ۾ چيڪ ماڻهن جي ڀرتيءَ جا امڪان وڌيڪ ٿي ويا، ڇاڪاڻ⁠تہ وچولي طبقي جا گهڻا چيڪ جرمن ٻولي ڳالهائي سگهندا هئا، جڏهن تہ جرمن ٻولي ڳالهائيندڙن ۾ چيڪ ٻولي ڄاڻندڙن جو تناسب گهٽ هو. [[الٽرامونٽانزم|الٽرامونٽين]] ڪيٿولڪ سياستدانن ۽ پادرين طرفان هن سڌاري جي حمايت جي ردعمل ۾ ''[[روم کان پري]]'' تحريڪ شروع ٿي، جنهن جي شروعات شونيرر جي حامين ڪئي ۽ جنهن ”جرمن“ عيسائين کي رومن ڪيٿولڪ چرچ ڇڏڻ جي اپيل ڪئي.<ref>{{cite news|last=Suppan|title='Germans' in the Habsburg Empire|publisher=The Germans and the East|date=2008|pages=164, 172}}</ref> === 20هين صديءَ جي شروعات === {{See also|جرمن-آسٽريا جي جمهوريه|پهرين آسٽريائي جمهوريه}} [[عثماني سلطنت]] ۾ [[ٻئي آئيني دور]] جي شروعات کان پوءِ، آسٽريا-هنگري ان موقعي مان فائدو وٺندي 1908ع ۾ [[آسٽريا-هنگري ۾ بوسنيا ۽ هرزيگووينا|بوسنيا ۽ هرزيگووينا]] کي پنهنجي سلطنت ۾ ضم ڪري ڇڏيو.<ref>{{Cite web|title=The Annexation of Bosnia-Herzegovina 1908|url=https://www.mtholyoke.edu/acad/intrel/boshtml/bos127.htm|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130323152047/https://www.mtholyoke.edu/acad/intrel/boshtml/bos127.htm|archive-date=23 March 2013|access-date=25 March 2013|publisher=Mtholyoke.edu}}</ref> 1914ع ۾ [[سراييوو]] ۾ بوسنيائي سرب [[گاوريلو پرنسپ]] هٿان آرچڊيوڪ [[آسٽريا جو فرانز فرڊيننڊ|فرانز فرڊيننڊ جي قتل]]<ref>Johnson 52–54</ref> کي آسٽريا جي اهم سياستدانن ۽ فوجي جنرلن شهنشاهه کي سربيا خلاف جنگ جو اعلان ڪرڻ لاءِ قائل ڪرڻ جي بنياد طور استعمال ڪيو. ان فيصلي [[پهرين مهاڀاري جنگ]] شروع ٿيڻ جي خطري کي وڌايو ۽ نيٺ جنگ ڇڙي پئي، جنهن جي پڄاڻيءَ تي آسٽريا-هنگري سلطنت ٽٽي وئي. پهرين مهاڀاري جنگ ۾ ڏهه لک کان وڌيڪ آسٽريا-هنگري فوجي مارجي ويا.<ref>{{Cite book|last1=Grebler|first1=Leo|title=The Cost of the World War to Germany and Austria-Hungary|last2=Winkler|first2=Wilhelm|publisher=Yale University Press|orig-date=1940|isbn=0-598-94106-1|date=2006-02-17}}</ref> [[File:German Austria (1918) en.svg|thumb|upright=1.4|1918ع ۾ [[جرمن-آسٽريا]] پاران دعويٰ ڪيل جرمن ٻولي ڳالهائيندڙ صوبا. بعد ۾ قائم ٿيل آسٽريا جي ٻي جمهوريه جي سرحد ڳاڙهي ليڪ سان ڏيکاريل آهي.]] 21 آڪٽوبر 1918ع تي شاهي آسٽريا جي پارليامينٽ ''رائخسراٽ'' جا چونڊيل جرمن ميمبر ويانا ۾ گڏ ٿيا ۽ جرمن-آسٽريا جي عارضي قومي اسيمبلي (''Provisorische Nationalversammlung für Deutschösterreich'') قائم ڪيائون. 30 آڪٽوبر تي اسيمبليءَ ''شٽاٽسراٽ'' نالي حڪومت مقرر ڪري [[جرمن-آسٽريا جي جمهوريه]] قائم ڪئي. شهنشاهه هن نئين حڪومت کي اٽليءَ سان رٿيل جنگبندي بابت فيصلي ۾ شريڪ ٿيڻ جي دعوت ڏني، پر حڪومت ان معاملي ۾ حصو وٺڻ کان پاسو ڪيو.<ref>{{Cite book|last=Shepard|first=Gordon|title=The Austrians|date=1996|publisher=Avalon Publishing Group Inc.|isbn=978-0-7867-3066-7}}</ref> نتيجي طور 3 نومبر 1918ع تي جنگ جي خاتمي جي ذميواري رڳو شهنشاهه ۽ سندس حڪومت تي رهي. 11 نومبر تي شهنشاهه، پراڻي ۽ نئين حڪومتن جي وزيرن جي صلاح تي، اعلان ڪيو تہ هو هاڻي رياستي معاملن ۾ حصو نه وٺندو. 12 نومبر تي جرمن-آسٽريا قانوني طور پاڻ کي جمهوري جمهوريه ۽ نئين جرمن جمهوريه جو حصو قرار ڏنو. 10 نومبر 1920ع تي منظور ٿيل آئين تحت ''شٽاٽسراٽ'' جو نالو بدلائي ''بُنڊس ريگيرونگ'' (وفاقي حڪومت) ۽ ''نيشنل فرزاملونگ'' جو نالو ''نيشنل راٽ'' (قومي ڪائونسل) رکيو ويو.<ref>{{Cite web|title=Austria: notes|url=http://www.archontology.org/nations/austria/au_rep1/01_laws.php|access-date=4 February 2021|website=Archontology|archive-date=16 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210416090109/http://www.archontology.org/nations/austria/au_rep1/01_laws.php|url-status=live}}</ref> 1919ع جي [[سينٽ جرمين جو معاهدو|سينٽ جرمين جي معاهدي]] (۽ هنگري لاءِ 1920ع جي [[ٽريانون جو معاهدو|ٽريانون جي معاهدي]]) وچ يورپ جي انهيءَ نئين سياسي بندوبست جي تصديق ۽ استحڪام ڪيو، جيڪو وڏي حد تائين نومبر 1918ع ۾ وجود ۾ اچي چڪو هو. ان بندوبست تحت نيون رياستون قائم ٿيون ۽ موجوده رياستن جون سرحدون تبديل ڪيون ويون. آسٽريا-هنگري جا جرمن ٻولي ڳالهائيندڙ آسٽريائي علائقا محدود ٿي هڪ ننڍڙي رياست، جرمن-آسٽريا جي جمهوريه (جرمن: ''Republik Deutschösterreich'')، تائين رهجي ويا؛ البت گهڻو ڪري جرمن ٻولي ڳالهائيندڙ [[ڏکڻ ٽيرول]] ان ۾ شامل نه ڪيو ويو.<ref>{{Citation|last=Moos|first=Carlo|title=A Land on the Threshold. South Tyrolean Transformations, 1915–2015|pages=27–39|date=2017|editor-last=Georg Grote and Hannes Obermair|contribution=Südtirol im St. Germain-Kontext|place=Oxford-Berne-New York|publisher=Peter Lang|isbn=978-3-0343-2240-9}}</ref><ref>In Habsburg Austria-Hungary, "German-Austria" was an unofficial term for the areas of the empire inhabited by Austrian Germans.</ref><ref>Alfred D. Low, ''The Anschluss Movement, 1918–1919, and the Paris Peace Conference'', pp. 135–138.</ref> آسٽريا جي جرمنيءَ سان الحاق جي خواهش ان وقت آسٽريا ۽ جرمني ٻنهي جي مختلف سماجي طبقن ۾ وڏي پيماني تي موجود هئي.<ref>Alfred D. Low, ''The Anschluss Movement, 1918–1919, and the Paris Peace Conference'', pp. 3–4</ref> 12 نومبر تي جرمن-آسٽريا کي جمهوريه قرار ڏنو ويو ۽ سوشل ڊيموڪريٽ [[ڪارل رينر]] کي عارضي چانسلر مقرر ڪيو ويو. ساڳئي ڏينهن تيار ڪيل عارضي آئين جي شق 1 ۾ چيو ويو تہ ”جرمن-آسٽريا هڪ جمهوري جمهوريه آهي“، جڏهن تہ شق 2 ۾ چيو ويو تہ ”جرمن-آسٽريا جرمن رائخ جو اڻٽٽ حصو آهي“.<ref>Mary Margaret Ball, ''Post-war German-Austrian Relations: The Anschluss Movement, 1918–1936'', pp. 11–15</ref> [[سينٽ جرمين جو معاهدو|سينٽ جرمين جي معاهدي]] ۽ [[ورسائي جو معاهدو|ورسائي جي معاهدي]] آسٽريا ۽ جرمنيءَ جي اتحاد تي واضح پابندي لاڳو ڪئي.<ref>Roderick Stackelberg, ''Hitler's Germany: Origins, Interpretations, Legacies'', pp. 161–162</ref><ref>{{Cite web|title=Treaty of Peace between the Allied and Associated Powers and Austria; Protocol, Declaration and Special Declaration [1920&#93; ATS 3|url=http://www.austlii.edu.au/au/other/dfat/treaties/1920/3.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20000917221810/http://www.austlii.edu.au/au/other/dfat/treaties/1920/3.html|archive-date=17 September 2000|access-date=15 June 2011|publisher=Austlii.edu.au}}</ref> انهن معاهدن جرمن-آسٽريا کي پنهنجو نالو بدلائي ”آسٽريا جي جمهوريه“ رکڻ لاءِ پڻ پابند ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ [[پهرين آسٽريائي جمهوريه]] وجود ۾ آئي.<ref>Mary Margaret Ball, ''Post-war German-Austrian Relations: The Anschluss Movement, 1918–1936'', pp. 18–19</ref><ref>Montserrat Guibernau, ''The Identity of Nations'', pp. 70–75</ref> 30 لک کان وڌيڪ جرمن ٻولي ڳالهائيندڙ آسٽريائي نئين آسٽريائي جمهوريه جي سرحدن کان ٻاهر رهجي ويا ۽ نئين قائم ٿيل يا وڌايل رياستن [[چيڪوسلوواڪيا]]، [[يوگوسلاويا]]، [[هنگري]] ۽ اٽليءَ ۾ اقليتن جي حيثيت سان رهڻ لڳا.<ref>Brook-Shepherd 246</ref> انهن علائقن ۾ [[ڏکڻ ٽيرول]] ۽ [[جرمن بوهيميا]] پڻ شامل هئا. جرمن بوهيميا ۽ [[سوڊيٽن لينڊ]] جي حيثيت بعد ۾ [[ٻي مهاڀاري جنگ]] کان اڳ ۽ ان دوران اهم سياسي مسئلو بڻجي وئي.<ref name="a1">Brook-Shepherd 245</ref> آسٽريا ۽ [[يوگوسلاويا جي بادشاهت]] جي وچ واري سرحد جو فيصلو آڪٽوبر 1920ع ۾ ٿيل [[ڪارينٿيا ريفرنڊم]] ذريعي ڪيو ويو. ان جي نتيجي ۾ اڳوڻي آسٽريا-هنگري تاجي علائقي [[ڪارينٿيا]] جو وڏو حصو آسٽريا کي مليو. اهڙيءَ ريت ٻنهي ملڪن جي سرحد [[ڪاراونڪس]] جبلن جي قطار تي مقرر ٿي، جڏهن تہ سلووين آباديءَ جو هڪ وڏو حصو آسٽريا اندر رهجي ويو. === جنگين جي وچ وارو دور ۽ ٻي عالمي جنگ === {{See also|پهرين آسٽريائي جمهوريه|آسٽريا جي وفاقي رياست|آنشلوس|نازي جرمنيءَ اندر آسٽريا|آسٽريا ۾ يهودين جي تاريخ#آسٽريا ۾ هولوڪاسٽ}} جنگ کان پوءِ مهانگائي سبب ڪروني، جيڪا اڃا تائين آسٽريا جي ڪرنسي هئي، جي قدر گهٽجڻ شروع ٿي. 1922ع جي سرءُ ۾ آسٽريا کي [[قومن جي ليگ]] جي نگرانيءَ هيٺ هڪ بين الاقوامي قرض ڏنو ويو.<ref>Brook-Shepherd 257–258</ref> هن قرض جو مقصد ملڪ کي ڏيوالپڻي کان بچائڻ، ڪرنسي کي مستحڪم ڪرڻ ۽ آسٽريا جي مجموعي معاشي حالت بهتر ڪرڻ هو. قرض جي شرطن سبب آسٽريا جي اقتصادي پاليسين تي قومن جي ليگ جي نگراني وڌي وئي. 1925ع ۾ ''[[آسٽريائي شلنگ]]'' متعارف ڪرايو ويو، جنهن ڪروني کي 10,000:1 جي شرح سان بدلائي ڇڏيو. ان جي استحڪام سبب ان کي بعد ۾ ”الپائن ڊالر“ جو لقب ڏنو ويو. 1925ع کان 1929ع تائين معيشت ٿوري عرصي لاءِ بهتر رهي، پر [[1929ع وارو وال اسٽريٽ ڪراش|بليڪ ٽيوزڊي]] کان پوءِ شديد بحران جي ويجهو پهچي وئي. [[پهرين آسٽريائي جمهوريه]] 1933ع تائين قائم رهي، جڏهن چانسلر [[اينگلبرٽ ڊولفُس]]، جنهن عمل کي هن [[پارليامينٽ جو پاڻمرادو خاتمو|”پارليامينٽ جو پاڻمرادو خاتمو“]] سڏيو، هڪ آمرانه نظام قائم ڪيو جيڪو [[اطالوي فاشزم]] ڏانهن مائل هو.<ref name="johnson 104">Lonnie Johnson 104</ref><ref name="brook 269">Brook-Shepherd 269–270</ref> ان وقت جون ٻه وڏيون سياسي قوتون، سوشل ڊيموڪريٽ ۽ قدامت پسند، پنهنجون نيم فوجي تنظيمون رکنديون هيون.<ref name="Brook-Shepherd 261">Brook-Shepherd 261</ref> سوشل ڊيموڪريٽن جي ''[[ريپبليڪانيشر شوتس بُنڊ]]'' کي غيرقانوني قرار ڏنو ويو، پر اها اڃا تائين سرگرم هئي،<ref name="Brook-Shepherd 261"/> ۽ 12 کان 15 فيبروري 1934ع تائين [[آسٽريائي گهرو ويڙهه]] ٿي.<ref name="johnson 104"/><ref name="brook 269"/><ref name="johnson 107">Johnson 107</ref> فيبروري 1934ع ۾ ''شوتس بُنڊ'' جي ڪيترن ميمبرن کي ڦاسي ڏني وئي،<ref>Brook-Shepherd 283</ref> سوشل ڊيموڪريٽڪ پارٽي تي پابندي لڳائي وئي ۽ ان جا ڪيترائي ميمبر قيد ٿيا يا ملڪ ڇڏڻ تي مجبور ٿيا.<ref name="johnson 107"/> 1 مئي 1934ع تي [[آسٽروفاشزم|آسٽروفاشسٽن]] نئون آئين (''Maiverfassung'') نافذ ڪيو، جنهن ڊولفُس جي اختيارن کي وڌيڪ مضبوط ڪيو، پر 25 جولاءِ تي هو [[آسٽريائي نازي]]ن جي [[جولاءِ پُچ]] واري بغاوت جي ڪوشش دوران قتل ڪيو ويو.<ref>Lonnie Johnson 109</ref><ref>Brook-Shepherd 292</ref> [[File:Bundesarchiv Bild 183-1987-0922-500, Wien, Heldenplatz, Rede Adolf Hitler.jpg|thumb|[[ايڊولف هٽلر]] 1938ع ۾ ويانا جي [[هيلڊن پلاٽس]] ۾ تقرير ڪندي]] سندس جانشين [[ڪرٽ شوشنيگ]] آسٽريا کي هڪ ”جرمن رياست“ سمجهندو هو ۽ آسٽريائين کي ”بهتر جرمن“ قرار ڏيندو هو، پر هو آسٽريا جي آزادي برقرار رکڻ جو حامي هو.<ref>{{Cite book|last=Ryschka|first=Birgit|title=Constructing and Deconstructing National Identity: Dramatic Discourse in Tom Murphy's The Patriot Game and Felix Mitterer's in Der Löwengrube|date=1 January 2008|publisher=Peter Lang|isbn=978-3-631-58111-7}}</ref> هن 9 مارچ 1938ع تي اعلان ڪيو تہ آسٽريا جي جرمنيءَ کان آزاديءَ بابت [[ريفرينڊم]] 13 مارچ تي ڪرايو ويندو. ==== نازي حڪمراني ==== 12 مارچ 1938ع تي آسٽريائي نازين حڪومت تي قبضو ڪري ورتو، جڏهن تہ جرمن فوجون ملڪ ۾ داخل ٿي ويون، جنهن سبب شوشنيگ جو ريفرينڊم نه ٿي سگهيو.<ref name="johnson 112">Lonnie Johnson 112–113</ref> 13 مارچ 1938ع تي آسٽريا جو جرمنيءَ سان ''[[آنشلوس]]''، يعني الحاق، سرڪاري طور اعلان ڪيو ويو. ٻن ڏينهن کان پوءِ آسٽريا ڄائو [[ايڊولف هٽلر]] ويانا جي [[هيلڊن پلاٽس]] ۾ پنهنجي وطن جي ”باقي [[نازي جرمني|جرمن رائخ]] سان ٻيهر اتحاد“ جو اعلان ڪيو. اپريل 1938ع ۾ هڪ ريفرينڊم ڪرايو ويو، جنهن ذريعي جرمنيءَ سان الحاق جي تصديق ڪئي وئي. 10 اپريل 1938ع تي جرمنيءَ ۾، جنهن ۾ تازو ضم ڪيل آسٽريا پڻ شامل هو، پارلياماني چونڊون ڪرايون ويون. اهي نازي حڪمرانيءَ هيٺ رائخسٽيگ جون آخري چونڊون هيون ۽ عملي طور هڪ سوال واري ريفرينڊم جي صورت ۾ هيون، جنهن ۾ ووٽرن کان 813 ميمبرن واري رائخسٽيگ لاءِ نازي پارٽيءَ جي هڪ ئي فهرست ۽ آسٽريا جي الحاق بابت منظوري پڇي وئي. يهودين، روما ۽ سنتي ماڻهن کي ووٽ ڏيڻ جي اجازت نه هئي.<ref>Robert Gellately, Social Outsiders in Nazi Germany, (2001), p. 216</ref> سرڪاري انگن موجب ٽرن آئوٽ 99.5٪ هو ۽ 98.9٪ ووٽن ”ها“ ۾ وڌا. آسٽريا ۾ 4,484,475 اهل ووٽرن مان سرڪاري طور 99.71٪ ووٽنگ ۾ حصو ورتو ۽ 99.73٪ ووٽ الحاق جي حق ۾ هئا.<ref name="test">[[1938 German election and referendum]]</ref> جيتوڻيڪ آسٽريا جي ڪيترن علائقن ۾ ''آنشلوس'' جي حمايت موجود هئي، پر جرمن فوجن جو هر هنڌ هڪجهڙي جوش سان استقبال نه ٿيو، خاص طور [[ويانا]] ۾، جتي آسٽريا جي سڀ کان وڏي يهودي آبادي رهندي هئي.<ref>Evan Burr Bukey, Hitler's Austria: Popular Sentiment in the Nazi Era, 1938–1945, p. 33</ref> تنهن هوندي به، پروپيگنڊا، دٻاءَ ۽ نتيجن ۾ هٿ چراند جي باوجود، ''آنشلوس'' لاءِ حقيقي ۽ وڏي حمايت پڻ موجود هئي،<ref>Ian Kershaw (2001) Hitler 1936-1945" Nemesis, p.83</ref> ڇاڪاڻ⁠تہ آسٽريا ۽ جرمنيءَ جي ڪيترن جرمنن ان کي سڀني جرمنن جي هڪ رياست ۾ دير سان ٿيندڙ اتحاد جي مڪمل ٿيڻ طور ڏٺو.<ref>Roderick Stackelberg, Hitler's Germany: Origins, Interpretations, Legacies, p.170</ref> [[File:OstmarkMap.png|thumb|upright=1.25|1941ع ۾ آسٽريا، جڏهن ان کي ”[[اوستمارڪ (آسٽريا)|اوستمارڪ]]“ سڏيو ويندو هو]] 13 مارچ 1938ع تي آسٽريا [[ٽئين رائخ]] ۾ ضم ٿي ويو ۽ هڪ آزاد ملڪ طور وجود وڃائي ويٺو. آسٽريائي يهودين جي ملڪيت جي [[آريائيزيشن (نازيت)|آريائيزيشن]] مارچ جي وچ ڌاري ئي شروع ٿي وئي. شروعاتي مرحلي کي ”جهنگلي“ يعني غيرقانوني آريائيزيشن چيو ويندو هو، پر جلد ئي ان کي قانوني ۽ بيوروڪريٽڪ طريقي سان منظم ڪيو ويو ته جيئن يهودي شهرين جي ملڪيت ضبط ڪري سگهجي. ان وقت [[ايڊولف آئخمان]]، جيڪو آسٽريا ۾ وڏو ٿيو هو، ويانا موڪليو ويو ۽ يهودين جي ايذاءَ ۽ جلاوطنيءَ جي ڪارروائين ۾ شامل ڪيو ويو. نومبر 1938ع جي پوگروم، جنهن کي ”[[ڪرسٽال ناخت]]“ پڻ چيو وڃي ٿو، دوران ويانا، ڪلاگنفرٽ، لنز، گراز، سالزبرگ، انسبرڪ ۽ لوئر آسٽريا جي ڪيترن شهرن ۾ يهودين ۽ يهودي ادارن، جن ۾ عبادتگاهون به شامل هيون، تي تشدد وارا حملا ڪيا ويا.<ref>{{Cite web|title=DÖW – Erkennen – Ausstellung – 1938 – Die Verfolgung der österreichischen Juden|url=https://www.doew.at/erkennen/ausstellung/1938/die-verfolgung-der-oesterreichischen-juden|website=doew.at|access-date=21 February 2021|archive-date=6 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220706103854/https://www.doew.at/erkennen/ausstellung/1938/die-verfolgung-der-oesterreichischen-juden|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|title=Jüdische Gemeinde – Wien (Österreich)|url=https://www.xn--jdische-gemeinden-22b.de/index.php/gemeinden/u-z/2087-wien-oesterreich|website=xn—jdische-gemeinden-22b.de|access-date=21 February 2021|archive-date=10 June 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220610035119/https://www.xn--jdische-gemeinden-22b.de/index.php/gemeinden/u-z/2087-wien-oesterreich|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|title=Jewish Vienna|url=https://www.wien.gv.at/english/culture/jewishvienna|website=wien.gv.at|access-date=21 February 2021|archive-date=16 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210416073430/https://www.wien.gv.at/english/culture/jewishvienna/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.zeit.de/2018/11/nationalsozialismus-oesterreich-anschluss-antisemitismus-adolf-eichmann/komplettansicht|title=Hitlers willige Vasallen|newspaper=Die Zeit|date=12 March 2018|access-date=21 February 2021|archive-date=5 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220505105703/https://www.zeit.de/2018/11/nationalsozialismus-oesterreich-anschluss-antisemitismus-adolf-eichmann/komplettansicht|url-status=live|last1=Riedl|first1=Joachim}}</ref><ref>Wolfgang Häusler, ''Das Jahr 1938 und die österreichischen Juden.'' In: Dokumentationsarchiv des österreichischen Widerstandes: "Anschluß" 1938. Vienna, 1988.</ref> [[اوٽو فون هابسبرگ]]، جيڪو نازين جو سخت مخالف ۽ آسٽريا-هنگري جو آخري ولي عهد هو، ان وقت بيلجيم ۾ هو. شوشنيگ کيس ڪجهه حد تائين بادشاهتي متبادل طور به ڏسندو هو. اوٽو ''آنشلوس'' جي کليل مخالفت ڪئي، جنهن سبب نازي حڪومت کيس گهربل شخص قرار ڏنو، سندس ملڪيت ضبط ٿيڻ واري هئي ۽ گرفتار ٿيڻ جي صورت ۾ کيس فوري طور قتل ڪرڻ جو خطرو هو.<ref>Elisabeth Boeckl-Klamper, Thomas Mang, Wolfgang Neugebauer, ''Gestapo-Leitstelle Wien 1938–1945.'' Vienna 2018, {{ISBN|978-3-9024-9483-2}}, pp. 299–305; James Longo, ''Hitler and the Habsburgs: The Fuhrer's Vendetta Against the Austrian Royals'' (2018); Stephan Baier, Eva Demmerle, ''Otto von Habsburg. Die Biografie.'' Amalthea, Wien 2002, {{ISBN|978-3-8500-2486-0}}, p. 122.</ref> 1938ع ۾ نازين آسٽريا جو نالو بدلائي ”[[اوستمارڪ (آسٽريا)|اوستمارڪ]]“ رکيو،<ref name="johnson 112"/> جيڪو 1942ع تائين استعمال ٿيندو رهيو، ان کان پوءِ ان کي ”الپائن ۽ ڊينيوب رائخسگائو“ (''Alpen-und Donau-Reichsgaue'') سڏيو ويو.<ref>{{Cite book|last=Jelavich|first=Barbara|title=Modern Austria: Empire and Republic, 1815–1986|publisher=Cambridge University Press|date=2008|isbn=978-0-521-31625-5|page=227}}</ref><ref>{{Cite book|last=Schmitz-Berning|first=Cornelia|title=Vokabular des Nationalsozialismus|publisher=de Gruyter|date=2007|isbn=978-3-11-019549-1|page=24|language=de}}</ref> جيتوڻيڪ ٽئين رائخ جي ڪل آباديءَ ۾ آسٽريائين جو حصو فقط 8٪ هو،<ref name="dav_art_nazi_past"/> پر ڪيترائي اهم نازي اڳواڻ آسٽريا ڄاوا هئا، جن ۾ [[ايڊولف هٽلر]]، [[ارنسٽ ڪالٽنبرونر]]، [[آرتھر زائس-انڪوارٽ]]، [[فرانز شٽانگل]]، [[الوئيس برونر]]، [[فريڊرڪ رائنر]] ۽ [[اوڊيلو گلوبوچنڪ]] شامل هئا.<ref>Ian Wallace (1999) "German-speaking exiles in Great Britain" Rodopi p.81 ISBN 9789042004153</ref> [[ايس ايس]] جي ميمبرن مان 13٪ کان وڌيڪ ۽ نازي [[قتل گاهه ڪئمپ|قتل گاهه ڪئمپن]] جي عملي مان 40٪ تائين آسٽريائي هئا.<ref name="dav_art_nazi_past">David Art (2006) "The politics of the Nazi past in Germany and Austria" Cambridge University Press p.43 ISBN 9780521856836</ref> [[نازي حڪمراني هيٺ آسٽريا|رائخسگائو]] ۾، مرڪزي [[مائوٿاوزن حراستي ڪئمپ|مائوٿاوزن حراستي ڪئمپ]] کان سواءِ، سڀني صوبن ۾ ڪيترائي ذيلي ڪئمپ هئا، جتي يهودين ۽ ٻين قيدين کي قتل، تشدد ۽ جبري محنت لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو.<ref>Österreichische Historikerkommission, ''Schlussbericht der Historikerkommission der Republik Österreich.'' Volume 1, 2003, pp 85.</ref> ان وقت علائقو اتحادي هوائي جهازن جي شروعاتي ڪارروائيءَ جي حد کان ٻاهر هجڻ سبب هٿيارن جي صنعت وڏي پيماني تي وڌائي وئي، جنهن ۾ حراستي ڪئمپن جي قيدين کان جبري محنت ڪرائي ويندي هئي؛ خاص طور جنگي جهازن، ٽينڪن ۽ ميزائلن جي پيداوار ۾.<ref>Norbert Schausberger, ''Rüstung in Österreich 1938–1945'', Vienna (1970).</ref><ref>{{Cite web|date=26 July 2010|title=Hitlers Schuldendiktat: Wie Hitlers Kriegswirtschaft wirklich lief|url=https://profil.at/home/hitlers-schuldendiktat-wie-hitlers-kriegswirtschaft-273933|publisher=profil.at|access-date=1 April 2021|archive-date=15 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210415232658/https://www.profil.at/home/hitlers-schuldendiktat-wie-hitlers-kriegswirtschaft-273933|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|title=Zwangsarbeit für die Rüstungsindustrie|publisher=KZ-Gedenkstätte Mauthausen|url=https://www.mauthausen-memorial.org/de/Wissen/Das-Konzentrationslager-Mauthausen-1938-1945/Zwangsarbeit-fuer-die-Ruestungsindustrie|website=mauthausen-memorial.org|access-date=21 February 2021|archive-date=16 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210416090110/https://www.mauthausen-memorial.org/de/Wissen/Das-Konzentrationslager-Mauthausen-1938-1945/Zwangsarbeit-fuer-die-Ruestungsindustrie|url-status=live}}</ref> [[آسٽريائي مزاحمت]] جا گهڻا گروهه جلد ئي [[گيسٽاپو]] هٿان ٽوڙيا ويا. [[ڪارل بوريان]] جي گروهه جا ويانا ۾ گيسٽاپو جي مرڪزي دفتر کي ڌماڪي سان اڏائڻ جا منصوبا ظاهر ٿي ويا،<ref>Karl Glanz (2020) ''Die Sozialdemokratie'' p 28</ref> پر بعد ۾ ڦاسي ڏنل پادري [[هائنريخ مائير]] جي اڳواڻيءَ وارو اهم مزاحمتي گروهه [[ٻي عالمي جنگ جا اتحادي|اتحادين]] سان رابطو قائم ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو. هن نام نهاد مائير-ميسنر گروهه اتحادين کي انهن هٿيارن جي ڪارخانن بابت ڄاڻ موڪلي، جتي [[وي-1 اڏامندڙ بم]]، [[وي-2 راڪيٽ]]، [[ٽائيگر پهريون|ٽائيگر ٽينڪ]] ۽ جهاز جهڙوڪ [[ميسرشميٽ بي ايف 109]] ۽ [[ميسرشميٽ مي 163 ڪوميٽ]] تيار ٿيندا هئا. اها ڄاڻ [[آپريشن ڪراس بو]] ۽ [[آپريشن هائڊرا (1943)|آپريشن هائڊرا]] جي ڪاميابيءَ لاءِ اهم هئي، جيڪي [[آپريشن اوورلارڊ]] کان اڳ جون ڪارروايون هيون. آمريڪي ڳجهي اداري [[آفيس آف اسٽريٽجڪ سروسز|او ايس ايس]] سان رابطي ۾ رهندڙ هن گروهه جلد ئي وڏي پيماني تي ٿيندڙ قتلن ۽ [[نازي حراستي ڪئمپون|حراستي ڪئمپن]]، جهڙوڪ [[آشويٽس حراستي ڪئمپ|آشويٽس]]، بابت پڻ معلومات فراهم ڪئي. گروهه جو مقصد نازي جرمنيءَ کي جلد کان جلد جنگ هارائڻ تي مجبور ڪرڻ ۽ هڪ آزاد آسٽريا ٻيهر قائم ڪرڻ هو.<ref>Christoph Thurner (2017) ''The CASSIA Spy Ring in World War II Austria: A History of the OSS's Maier-Messner Group'' p. 35.</ref><ref>Elisabeth Boeckl-Klamper, Thomas Mang, Wolfgang Neugebauer, (2018) ''Gestapo-Leitstelle Wien 1938–1945'' ISBN 9783902494832 p 299–305</ref><ref>Hansjakob Stehle, "Die Spione aus dem Pfarrhaus (German: The spies from the rectory)". In: Die Zeit, 5 January 1996</ref> [[File:KZ Mauthausen.jpg|thumb|1945ع ۾ [[مائوٿاوزن حراستي ڪئمپ]] جي آزادي]] === اتحادي قبضي وارو دور === 13 اپريل 1945ع تي [[سوويت يونين|سوويت]] [[ويانا مهم]] دوران ويانا تي قبضو ٿي ويو، جيڪو ٽئين رائخ جي مڪمل خاتمي کان ٿورو اڳ ٿيو. حملي آور اتحادي طاقتن، خاص طور آمريڪين، هڪ مفروضي ”الپائن قلعي واري آپريشن“ جي امڪان بابت منصوبابندي ڪئي هئي، جنهن تحت نازي قيادت جي آخري مزاحمتي مرڪز جو وڏو حصو آسٽريا جي [[اوڀر الپس]] جي جبلن ۾ قائم ٿيڻ جو انديشو هو. پر ٽئين رائخ جي تيزيءَ سان خاتمي سبب اهڙو منصوبو عملي صورت اختيار نه ڪري سگهيو. [[ڪارل رينر]] ۽ [[ايڊولف شيرف]] ([[آسٽريا جي سوشل ڊيموڪريٽڪ پارٽي|آسٽريا جي سوشلسٽ پارٽي]])، ليوپولڊ ڪنشڪ ([[ڪرسچن سوشل پارٽي (آسٽريا)|ڪرسچن سوشل پارٽي]]) ۽ [[يوهان ڪوپلينيگ]] ([[آسٽريا جي ڪميونسٽ پارٽي]]) 27 اپريل 1945ع تي آزاديءَ جي اعلان ذريعي آسٽريا جي ٽئين رائخ کان علحدگيءَ جو اعلان ڪيو ۽ ساڳئي ڏينهن ويانا ۾ رياستي چانسلر رينر جي سربراهيءَ هيٺ [[عبوري حڪومت]] قائم ڪئي. ان قدم کي فاتح [[ڳاڙهي فوج]] جي منظوري حاصل هئي ۽ [[جوزف اسٽالن]] پڻ ان جي پٺڀرائي ڪئي.<ref name="johnson 135">Lonnie Johnson 135–136</ref> هن تاريخ کي سرڪاري طور ٻي جمهوريه جي پيدائش جو ڏينهن پڻ چيو وڃي ٿو. اپريل جي آخر تائين اولهه ۽ ڏکڻ آسٽريا جو گهڻو حصو اڃا نازي قبضي هيٺ هو. 1 مئي 1945ع تي 1920ع وارو [[وفاقي آئيني قانون]]، جيڪو آمر ڊولفُس 1 مئي 1934ع تي ختم ڪيو هو، ٻيهر نافذ قرار ڏنو ويو. 1939ع کان 1945ع تائين آسٽريا جي فوجي فوتگين جو ڪل انگ 260,000 هو.<ref>Rüdiger Overmans (2000) ''Deutsche militärische Verluste im Zweiten Weltkrieg'' Oldenbourg</ref> [[آسٽريا ۾ هولوڪاسٽ|هولوڪاسٽ]] دوران مارجي ويل يهودي آسٽريائين جو ڪل انگ لڳ ڀڳ 65,000 هو.<ref>[https://www.britannica.com/EBchecked/topic/44183/Austria/33382/Anschluss-and-World-War-II Anschluss and World War II] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090820033236/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/44183/Austria/33382/Anschluss-and-World-War-II |date=20 August 2009 }}. Britannica Online Encyclopedia.</ref> لڳ ڀڳ 140,000 يهودي آسٽريائي 1938ع–1939ع دوران ملڪ ڇڏي ڀڄي ويا هئا. هزارين آسٽريائين سنگين نازي ڏوهن ۾ حصو ورتو؛ رڳو [[مائوٿاوزن حراستي ڪئمپ|مائوٿاوزن-گوسن حراستي ڪئمپ]] ۾ ئي لکين ماڻهو مارجي ويا. هن حقيقت کي چانسلر [[فرانز ورانٽسڪي]] 1992ع ۾ سرڪاري طور تسليم ڪيو. [[File:Uno City Kaiserwasser.jpg|thumb|right|[[ويانا ۾ گڏيل قومن جي آفيس]]]] [[اتحادي قبضي هيٺ آسٽريا]] کي [[ٻي عالمي جنگ]] کان پوءِ مختلف [[فوجي قبضي]] وارن علائقن ۾ ورهايو ويو. ملڪ جو انتظام [[آسٽريا لاءِ اتحادي ڪميشن]] هلائيندي هئي.<ref>Lonnie Johnson 137</ref> 1943ع جي [[ماسڪو اعلان]] ۾ طئي ڪيل اصولن موجب اتحادين آسٽريا سان جرمنيءَ جي ڀيٽ ۾ ڪجهه مختلف طريقي سان ورتاءُ ڪيو.<ref name="johnson 135"/> سوشل ڊيموڪريٽن، قدامت پسندن ۽ ڪميونسٽن تي ٻڌل آسٽريائي حڪومت [[ويانا]] ۾ قائم هئي، جيڪو سوويت قبضي واري علائقي سان گهيريل هو. [[ٻي عالمي جنگ جا اتحادي|اتحادين]] آڪٽوبر 1945ع ۾ هن حڪومت کي تسليم ڪيو، جيتوڻيڪ اهو خدشو موجود هو تہ [[ڪارل رينر]] اسٽالن جو حامي يا تابع ٿي سگهي ٿو.<ref>Manfried Rauchensteiner, ''Der Sonderfall. Die Besatzungszeit in Österreich 1945 bis 1955'' (The Special Case. The Time of Occupation in Austria 1945 to 1955), edited by Heeresgeschichtliches Museum / Militärwissenschaftliches Institut (Museum of Army History / Institute for Military Science), Vienna 1985</ref> 26 جولاءِ 1946ع تي آسٽريائي پارليامينٽ پهريون [[قومي ملڪيت ۾ وٺڻ|قومي ملڪيت ۾ وٺڻ]] وارو قانون منظور ڪيو، جنهن تحت لڳ ڀڳ 70 کاڻين ۽ صنعتي ادارن کي رياستي ملڪيت ۾ ورتو ويو. ملڪيت جي تحفظ ۽ اقتصادي منصوبابندي واري وزارت (''Ministerium für Vermögenssicherung und Wirtschaftsplanung'') وزير [[پيٽر ڪرائولانڊ]] ([[آسٽريائي عوامي پارٽي|او وي پي]]) جي سربراهيءَ هيٺ قومي ملڪيت ۾ ورتل صنعتن جي نگراني ڪندي هئي.<ref>{{cite book|editor1=Gunter Bischof|title=Austria in the Nineteen Fifties|publisher=Taylor & Francis|year=2020|isbn=978-1-000-67584-9}}</ref> === آزادي === 15 مئي 1955ع تي ڪيترن سالن تائين هلندڙ ۽ [[سرد جنگ]] کان متاثر ڳالهين کان پوءِ آسٽريا، ٻي عالمي جنگ جي اتحادي طاقتن سان [[آسٽريائي رياستي معاهدو]] ڪري مڪمل آزادي ٻيهر حاصل ڪئي. 26 آڪٽوبر 1955ع تائين سموريون قبضي واريون فوجون ملڪ ڇڏي چڪيون هيون ۽ آسٽريا پارليامينٽ جي قانون ذريعي پنهنجي ''مستقل غيرجانبداري'' جو اعلان ڪيو.<ref name="johnson 153">Lonnie Johnson 153</ref> اڄ اهو ڏينهن آسٽريا جو [[آسٽريا جو قومي ڏينهن|قومي ڏينهن]] ۽ سرڪاري موڪل آهي.<ref>{{Cite web|title=The Austrian National Day|url=https://www.austria.org/national-day|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20181025070927/https://www.austria.org/national-day|archive-date=25 October 2018|access-date=24 October 2018|publisher=Austrian Embassy, Washington|language=en-US}}</ref> [[ٽيرول]] جي حيثيت آسٽريا ۽ [[اٽلي]] وچ ۾ گهڻي عرصي تائين حل طلب مسئلو رهي. اڄ به آسٽريا جي شهرن ۾ لڳ ڀڳ 20 چوڪ ”Südtiroler Platz“، يعني ”ڏکڻ ٽيرول چوڪ“ جي نالي سان موجود آهن، جيڪي آسٽريا طرفان وڃايل سمجهيل علائقن جي ياد سان لاڳاپيل آهن. [[ڏکڻ ٽيرول جي آزاديءَ واري تحريڪ]] پاران 1950ع ۽ 1960ع واري ڏهاڪي ۾ دهشتگرد ڪاررواين جا واقعا دستاويز ٿيل آهن. بعد ۾ اطالوي مرڪزي حڪومت ٽيرول کي وڏي حد تائين خودمختياري ڏني. [[File:Tratado de Lisboa 13 12 2007 (081).jpg|thumb|right|آسٽريا 1995ع ۾ [[يورپي يونين]] جو ميمبر ٿيو ۽ 2007ع ۾ [[لزبن معاهدو]] صحيح ڪيو.]] [[ٻي آسٽريائي جمهوريه]] جو سياسي نظام 1920ع ۽ 1929ع جي آئينن تي ٻڌل آهي، جيڪي 1945ع ۾ ٻيهر نافذ ڪيا ويا. هن نظام جي هڪ خاصيت ''[[پروپورٽس]]'' هئي، جنهن تحت سياسي اهميت وارا ڪيترائي عهدا [[آسٽريا جي سوشل ڊيموڪريٽڪ پارٽي]] (ايس پي او) ۽ [[آسٽريائي عوامي پارٽي]] (او وي پي) جي ميمبرن وچ ۾ تناسب سان ورهايا ويندا هئا.<ref>Lonnie Johnson 139</ref> لازمي رڪنيت واريون مفاد گروهي ”چيمبرون“، جهڙوڪ مزدورن، واپارين ۽ هارين جون تنظيمون، به تمام اثرائتيون ٿي ويون ۽ قانون سازيءَ جي عمل ۾ اڪثر انهن سان صلاح مشورو ڪيو ويندو هو؛ ان ڪري اهڙا قانون تمام گهٽ منظور ٿيندا هئا، جن بابت وسيع اتفاق راءِ موجود نه هجي.<ref>Lonnie Johnson 165</ref> 1945ع کان پوءِ رڳو ٻه ڀيرا هڪ پارٽيءَ تي ٻڌل حڪومت قائم ٿي: 1966ع–1970ع ۾ او وي پي ۽ 1970ع–1983ع ۾ ايس پي او. ٻين سڀني پارلياماني دورن ۾ يا تہ ايس پي او ۽ او وي پي جي [[وڏي اتحاد]] واري حڪومت يا انهن مان ڪنهن هڪ وڏي پارٽي ۽ هڪ ننڍي پارٽيءَ تي ٻڌل ”ننڍو اتحاد“ ملڪ تي حڪومت ڪندو رهيو. [[ڪرٽ والڊهائيم]]، جيڪو اڳ [[گڏيل قومن]] جو سيڪريٽري جنرل رهي چڪو هو، 1986ع کان 1992ع تائين آسٽريا جو صدر رهيو. هو ٻي عالمي جنگ دوران ويرماخت جو آفيسر هو ۽ مٿس [[آسٽريا – نازين جو پهريون شڪار#والڊهائيم معاملو|جنگي ڏوهن]] جا الزام لڳا.<ref>{{Cite web|title=Kurt Waldheim {{!}} president of Austria and secretary-general of the United Nations|url=https://www.britannica.com/biography/Kurt-Waldheim|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180926052356/https://www.britannica.com/biography/Kurt-Waldheim|archive-date=26 September 2018|access-date=25 September 2018|website=Encyclopædia Britannica|language=en}}</ref> [[1994ع جو آسٽريا يورپي يونين رڪنيت ريفرينڊم|1994ع جي ريفرينڊم]] ۾ لڳ ڀڳ ٻه ٽين اڪثريت جي منظوري کان پوءِ ملڪ 1 جنوري 1995ع تي [[يورپي يونين]] جو ميمبر بڻيو.<ref>Brook-Shepherd 447,449</ref> آسٽريا جي ٻن وڏين جماعتن، ايس پي او ۽ او وي پي، ملڪ جي فوجي غير وابستگيءَ جي مستقبل بابت مختلف موقف رکن ٿيون. ايس پي او عوامي طور غيرجانبداريءَ جي ڪردار جي حمايت ڪري ٿي،<ref>{{cite web |author=Die Presse |title=SPÖ und die Neutralität – Ein Erbe der Geschichte |url=https://www.diepresse.com/5542204/spoe-und-die-neutralitaet-ein-erbe-der-geschichte |website=Die Presse |date=2019-05-05 |access-date=2025-05-25 |language=de}}</ref> جڏهن تہ او وي پي يورپي يونين جي سلامتي پاليسيءَ ۾ وڌيڪ گهري شموليت جي حمايت ڪري ٿي.<ref>{{cite web |author=ORF |title=Österreichs Rolle in der EU-Sicherheitspolitik |url=https://orf.at/stories/3193487 |website=ORF |date=2021-05-21 |access-date=2025-05-25 |language=de}}</ref> او وي پي جي ڪجهه سياستدانن، جهڙوڪ [[ويرنر فاسلابينڊ]] 1997ع ۾، مستقبل ۾ [[نيٽو]] جي رڪنيت جي امڪان کي به رد نه ڪيو.<ref>{{cite web |url=https://www.nato.int/docu/speech/1997/s971203a.htm |title=NATO Speech: MoD Austria, Brussels, 3 Dec. 1997 |author=Dr. Werner Fasslabend |date=December 3, 1997 |access-date=May 25, 2025}}</ref><ref>{{cite web |url=https://csdr.org/97Book/fasslabend-C.htm |title=Center for Strategic Decision Research: Austria's Role in European Security |author=Dr. Werner Fasslabend |date=1997 |access-date=May 25, 2025}}</ref> عملي طور آسٽريا يورپي يونين جي [[گڏيل پرڏيهي ۽ سلامتي پاليسي]] ۾ حصو وٺي ٿو، [[امن قائم رکڻ]] ۽ امن سازيءَ وارن مشنن ۾ شامل ٿئي ٿو ۽ [[نيٽو]] جي ”[[امن لاءِ ڀائيواري]]“ پروگرام جو ميمبر آهي؛ ان مقصد لاءِ آئين ۾ پڻ لاڳاپيل تبديليون ڪيون ويون آهن.<ref>{{cite web|publisher=NATO|title=Signatures of Partnership for Peace Framework Document|date=5 October 2006|url=http://www.nato.int/pfp/sig-cntr.htm|access-date=17 February 2024|archive-date=29 November 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20061129213256/http://www.nato.int/pfp/sig-cntr.htm|url-status=live}}</ref> [[ليختنشتائن]] جي 2011ع ۾ [[شينگن علائقو|شينگن علائقي]] ۾ شامل ٿيڻ کان پوءِ آسٽريا جي ڪنهن به پاڙيسري ملڪ سان مستقل سرحدي چڪاس نه رهي.<ref>{{Cite web|title=Press corner|url=https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/en/IP_11_1566|website=European Commission – European Commission|language=en|access-date=9 December 2021|archive-date=4 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220204100203/https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/en/IP_11_1566|url-status=live}}</ref> ==جاگرافي== [[File:Oesterreich topo.png|thumb|upright=1.25|آسٽريا جو ٽوپو گرافي وارو نقشو جنھن ۾ ھڪ لک کان مٿي آبادي وارا شھر ڏيکاريل]] [[الپس]] واري علائقي ۾ واقع ھجڻ سبب آسٽريا گھڻي ڀاڱي جابلو ملڪ آھي<ref name="BritannicaAlps">{{cite web|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/17356/Alps|title=Alps|date=11 June 2009|website=Encyclopædia Britannica|publisher=Encyclopædia Britannica Online|accessdate=12 June 2009| archiveurl= https://web.archive.org/web/20090601083317/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/17356/Alps| archivedate= 1 June 2009 | url-status=live}}</ref> وچ اوڀر وارو الپس، اتر لائم اسٽون الپس ۽ ڏکڻ لائم اسٽون الپس جزوي طور تي آسٽريا ۾ واقع آھن. آسٽريا اتر ۾ °46 ۽ °49 ڊگرين جي وچ واري ويڪرائي ڦاڪ ۽ اوڀر ۾ °9 ۽ °18 ڊگرين جي وچ واري ڊگھائي ڦاڪ ۾ واقع آهي. آسٽريا کي پنجن علائقن ۾ ورھائي سگھجي ٿو جن ۾ سڀ کان وڏو علائقو [[ايسٽرن الپس]] وارو آھي جيڪو پوري ملڪ جي پکيڙ جو %62 آھي. الپس جبلن جي دامن وارو علائقو ۽ ڪارپيٿيائي جبل وارو علائقو جيڪو ڪل پکيڙ جو %12 سيڪڙو آھي. اوڀر پاسي واري جابلو دامن لڳ پئنوني واري ھيٺاھين ٻھراڙيءَ واري علائقي جي مدار جي پسگردائيءَ جيڪا پڻ ڪل پکيڙ جو %12 سيڪڙو آھي. اتر وارا جابلو علائقا جيڪي آسٽريا جي [[گرينائيٽ]] واري پليٽ سڏبا آهن جيڪي بوھيميائي جي وچولي ۾ واقع آھن جيڪي ڪل پکيڙ جو %10 سيڪڙو آھن. ھڪ علائقو [[ويانا واري طاس]] وارو آھي جيڪو ڪل پکيڙ جو 4 سيڪڙو آھي. <gallery heights="120px" widths="160px"> File:1 hallstatt austria.jpg|[[ھال اسٽاٽ]] جو منظر File:Krems and mautern from ferdinandswarte.jpg|[[واچا واري وادي]] جي پڇاڙي ۾ ڪريمس ۽ ڊير ڊونا جا منظر File:Vorderhopfreben Üntschenspitze 1.jpg|اونھاري ۾ آسٽريا جي [[اسڪوپرنا]] جي ٻھراڙيءَ جو منظر File:Donau Linz Abend.jpg| لنز ڀرسان [[ڊينيوب ندي]] ۾ ڪروز جھازن جو منظر </gallery> ===آبھوا=== [[File:Koppen-Geiger Map AUT present.svg|thumb|[[ڪوپن واري موسمي درجابندي]] وارو آسٽريا جو نقشو<ref>{{cite journal |last1=Beck |first1=Hylke E. |last2=Zimmermann |first2=Niklaus E. |last3=McVicar |first3=Tim R. |last4=Vergopolan |first4=Noemi |last5=Berg |first5=Alexis |last6=Wood |first6=Eric F. |title=Present and future Köppen-Geiger climate classification maps at 1-km resolution |journal=Scientific Data |date=30 October 2018 |volume=5 |pages=180214 |doi=10.1038/sdata.2018.214|pmid=30375988 |pmc=6207062 |bibcode=2018NatSD...580214B }}</ref>]] آسٽريا جو وڏو حصو ٿڌ يا ٽيمپريٽ موسم واري زون ۾ واقع آهي جتي اولھ جون گھم واريون ھوائون زور سان گھلن ٿيون. ملڪ جو ٽن جو چوٿون حصو الپس جبلن تي مشتمل آهي جنھن ڪري اتي الپائين موسم غالب آھي. سياري ۾ ھن ملڪ ۾ تمام گهڻي ٿڌ ٿئي ٿي (−10 کان 0° پد) ۽ اونھاري ۾ نسبتن اوچو پد رھندو آھي<ref name="Climate">{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/weather/world/city_guides/results.shtml?tt=TT003350|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101202042009/http://www.bbc.co.uk/weather/world/city_guides/results.shtml?tt=TT003350|archivedate=2 December 2010|title=Average Conditions, Vienna, Austria|year=2006|publisher=British Broadcasting Corporation|accessdate=24 May 2009}}</ref> ملڪ ۾ سڀ کان وڌيڪَ گرمي پد °40.5 گريڊ آگسٽ 2013 ۾ رڪارڊ ڪيو ويو ھو. باقي سراسري گرمي پد °20 جي وچ تائين رھندو آھي<ref name=ZAMG>{{cite web|url= http://www.zamg.ac.at/cms/de/klima/klimauebersichten/klimamittel-1971-2000|title= Austrian Meteorological Institute|access-date= 12 August 2012|archive-url= https://web.archive.org/web/20120812220313/http://www.zamg.ac.at/cms/de/klima/klimauebersichten/klimamittel-1971-2000|archive-date= 12 August 2012|url-status=live|df= dmy-all}}</ref> [[ڪوپن واري موسمي درجابندي]] مطابق آسٽريا جون موسمون مختلف قسمن جون آھن جن ۾ سامونڊي موسم، گھميل براعظمي موسم، سب آرڪٽڪ موسم، ٽونڊرا موسم ۽ آئس ڪيپ موسم شامل آهن<ref name="ZAMG"/><ref>{{cite web|url= https://en.climate-data.org/country/4/|title= Climate-Data.org|access-date= 15 April 2017|archive-url= https://web.archive.org/web/20170415201756/https://en.climate-data.org/country/4/|archive-date= 15 April 2017|url-status=live|df= dmy-all}}</ref><ref>{{Cite journal|title= Atlantic influence on the Alps|journal= Environmental Research Letters|volume= 8|issue= 3|pages= 034026|doi= 10.1088/1748-9326/8/3/034026|year= 2013|last1= Zampieri|first1= Matteo|last2= Scoccimarro|first2= Enrico|last3= Gualdi|first3= Silvio|doi-access= free|bibcode= 2013ERL.....8c4026Z}}</ref> {{Weather box |collapsed=collapsed |location =ليخ، وورارلبرگ (1440 ميٽر، 1982ع کان 2012 تائين جا سراسري گرمي پد) |metric first = Yes |single line = Yes <!--Average high temperatures--> |Jan high C = -0.7 |Feb high C = 0.3 |Mar high C = 3.5 |Apr high C = 7.1 |May high C = 11.8 |Jun high C = 17.4 |Jul high C = 16.8 |Aug high C = 14.3 |Sep high C = 15.1 |Oct high C = 9.7 |Nov high C = 3.7 |Dec high C = 0.1 |Average high C = |Jan mean C = -4.5 |Feb mean C = -3.7 |Mar mean C = -0.6 |Apr mean C = 2.9 |May mean C = 7.3 |Jun mean C = 10.6 |Jul mean C = 12.7 |Aug mean C = 12.2 |Sep mean C = 9.9 |Oct mean C = 5.6 |Nov mean C = 0.4 |Dec mean C = -3.3 |year mean C = |Jan low C = -8.2 |Feb low C = -7.6 |Mar low C = -4.7 |Apr low C = -1.3 |May low C = 2.8 |Jun low C = 6.0 |Jul low C = 8.0 |Aug low C = 7.7 |Sep low C = 5.6 |Oct low C = 1.6 |Nov low C = -2.9 |Dec low C = -6.6 |Average low C = |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 59 |Feb precipitation mm = 54 |Mar precipitation mm = 56 |Apr precipitation mm = 70 |May precipitation mm = 103 |Jun precipitation mm = 113 |Jul precipitation mm = 133 |Aug precipitation mm = 136 |Sep precipitation mm = 95 |Oct precipitation mm = 67 |Nov precipitation mm = 78 |Dec precipitation mm = 66 |year precipitation mm = |source 1= <ref name=ZAMG /> |source 2= {{cite web|url= https://en.climate-data.org/location/117363/|title= ليخ موسمي ڄاڻ}} }} {{Weather box |collapsed=collapsed |location =ڪاھٽائي، ٽريول (2060 ميٽر؛ 1982 کان 2012 تائين سراسري گرمي پد) |metric first = Yes |single line = Yes <!--Average high temperatures--> |Jan high C = -3.3 |Feb high C = -3.2 |Mar high C = -0.9 |Apr high C = 2.3 |May high C = 7.0 |Jun high C = 10.4 |Jul high C = 12.7 |Aug high C = 12.3 |Sep high C = 9.6 |Oct high C = 6.3 |Nov high C = 0.5 |Dec high C = -2.4 |Average high C = |Jan mean C = -6.6 |Feb mean C = -6.5 |Mar mean C = -4.2 |Apr mean C = -1.1 |May mean C = 3.4 |Jun mean C = 6.6 |Jul mean C = 8.8 |Aug mean C = 8.6 |Sep mean C = 6.4 |Oct mean C = 2.9 |Nov mean C = -2.4 |Dec mean C = -5.4 |year mean C = |Jan low C = -9.9 |Feb low C = -9.8 |Mar low C = -7.5 |Apr low C = -4.4 |May low C = -0.2 |Jun low C = 2.9 |Jul low C = 4.9 |Aug low C = 4.9 |Sep low C = 3.3 |Oct low C = -0.5 |Nov low C = -5.2 |Dec low C = -8.4 |Average low C = |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 73 |Feb precipitation mm = 66 |Mar precipitation mm = 80 |Apr precipitation mm = 87 |May precipitation mm = 115 |Jun precipitation mm = 126 |Jul precipitation mm = 148 |Aug precipitation mm = 138 |Sep precipitation mm = 96 |Oct precipitation mm = 74 |Nov precipitation mm = 83 |Dec precipitation mm = 72 |year precipitation mm = |source 1= <ref name=ZAMG /> |source 2= {{cite web|url= https://en.climate-data.org/location/111749/|title= ڪاھٽائي موسمي ڄاڻ}} }} == حڪومت ۽ سياست == {{Main|آسٽريا جي سياست}} <!--مهرباني ڪري نئين معلومات سلسلي جي لاڳاپيل مضمونن ۾ شامل ڪريو--> {{Multiple image | align = right | caption_align = center | image1 = Am 23. September 2025 nahm Außenministerin Beate Meinl-Reisinger gemeinsam mit Bundespräsident Alexander Van der Bellen (M) und Bundeskanzler Christian Stocker (L) (54813003241) (cropped).jpg | width1 = 300 | alt1 = اليگزينڊر فان ڊير بيلن | caption1 = [[اليگزينڊر فان ڊير بيلن]]<br/><small>[[آسٽريا جو صدر|صدر]]</small> | image2 = Christian Stocker EuCo 2026.jpg | width2 = 122 | alt2 = ڪرسچين اسٽوڪر | caption2 = [[ڪرسچين اسٽوڪر]]<br/><small>[[آسٽريا جو چانسلر|چانسلر]]</small> | total_width = 300 }} [[File:Wien - Parlamentsgebäude.JPG|thumb|ويانا ۾ [[آسٽريائي پارليامينٽ جي عمارت]]]] [[آسٽريا جي پارليامينٽ]] ملڪ جي گاديءَ ۽ سڀ کان وڏي آبادي واري شهر [[ويانا]] ۾ واقع آهي. آسٽريا 1920ع واري [[وفاقي آئيني قانون]] تحت هڪ [[وفاق]]ي، [[نمائنده جمهوريت|نمائنده جمهوري]] [[جمهوريه]] بڻيو. نَوَ [[آسٽريا جون وفاقي رياستون|وفاقي رياستن]] تي ٻڌل ٻي جمهوريه جو سياسي نظام 1920ع جي آئين تي قائم آهي، جنهن ۾ 1929ع ۾ ترميمون ڪيون ويون ۽ جيڪو 1 مئي 1945ع تي ٻيهر نافذ ڪيو ويو.<ref>Lonnie Johnson 17, 142</ref> [[آسٽريا جو صدر]] رياست جو سربراهه آهي. صدر سڌي ريت عوامي اڪثريتي ووٽ سان چونڊيو ويندو آهي، ۽ جيڪڏهن ضرورت پوي تہ سڀ کان وڌيڪ ووٽ حاصل ڪندڙ اميدوارن وچ ۾ ٻيون چونڊون ڪرايون وينديون آهن. [[آسٽريا جو چانسلر]] [[آسٽريا جي حڪومت|حڪومت]] جو سربراهه آهي. چانسلر کي صدر مقرر ڪري ٿو ۽ کيس پارليامينٽ جي هيٺين ايوان ۾ پارٽين جي جوڙجڪ مطابق حڪومت ٺاهڻ جي ذميواري سونپي ويندي آهي. حڪومت کي صدر جي فرمان ذريعي يا پارليامينٽ جي هيٺين ايوان، [[آسٽريا جي نيشنل ڪائونسل|نيشنل راٽ]]، ۾ [[عدم اعتماد جو ووٽ|عدم اعتماد جي ووٽ]] ذريعي هٽائي سگهجي ٿو. آسٽريا ۾ صدر ۽ پارليامينٽ لاءِ ووٽ ڏيڻ اڳ لازمي هوندو هو، پر اها پابندي 1982ع کان 2004ع تائين مرحليوار ختم ڪئي وئي.<ref>{{Cite web|title=Bundesministerium für Inneres – Elections Compulsory voting|url=http://www.bmi.gv.at/wahlen/elections_compulsorey_voting.asp|archive-url=https://web.archive.org/web/20071103221527/http://www.bmi.gv.at/wahlen/elections_compulsorey_voting.asp|archive-date=3 November 2007|access-date=3 January 2009|publisher=Bmi.gv.at}}</ref> آسٽريا جي پارليامينٽ ٻن ايوانن تي ٻڌل آهي. [[آسٽريا جي نيشنل ڪائونسل|نيشنل راٽ]] جا 183 ميمبر هر پنجن سالن کان پوءِ عام چونڊن ذريعي چونڊيا ويندا آهن، سواءِ ان صورت جي جڏهن وفاقي صدر، وفاقي چانسلر جي تجويز تي، يا نيشنل راٽ پاڻ ايوان کي وقت کان اڳ ٽوڙي ڇڏي. 16 سالن کان وڌيڪ عمر وارو هر شهري [[ووٽ جو حق|ووٽ ڏيڻ جو حق]] رکي ٿو. ووٽ ڏيڻ جي عمر 2007ع ۾ 18 مان گهٽائي 16 سال ڪئي وئي.<ref>{{Cite web|title=The Austrian Parliament|url=https://www.parlament.gv.at/ZUSD/DLFolder/Austrian_Parl_E_p27.pdf|website=Parlament.gv.at|access-date=22 November 2021|archive-date=25 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220425043546/https://www.parlament.gv.at/ZUSD/DLFolder/Austrian_Parl_E_p27.pdf}}</ref> وفاقي چونڊن (''Nationalratswahlen'') ۾ تناسبي نمائندگيءَ تحت سيٽون حاصل ڪرڻ لاءِ سڀني پارٽين لاءِ عام [[چونڊ حد|چونڊ حد]] 4٪ ووٽ آهي، پر 43 علائقائي چونڊ تڪن مان ڪنهن هڪ ۾ سڌي سيٽ (''[[Direktmandat]]'') کٽڻ سان پڻ پارليامينٽ ۾ داخلا ممڪن آهي. قانون سازيءَ جي عمل ۾ نيشنل راٽ غالب ايوان آهي. تنهن هوندي بہ مٿيون ايوان، [[آسٽريا جي وفاقي ڪائونسل|بُنڊس راٽ]]، محدود ويٽو جو حق رکي ٿو. تقريباً سڀني حالتن ۾ نيشنل راٽ ساڳيو بل ٻيهر ووٽنگ ذريعي منظور ڪري سگهي ٿو؛ ان عمل کي ''Beharrungsbeschluss'' يعني ”اصرار وارو فيصلو“ چيو ويندو آهي. آئيني سڌارن جو جائزو وٺڻ لاءِ {{Lang|de|Österreich-Konvent}} نالي آئيني ڪنوينشن<ref>{{Cite web|title=Willkommen beim Österreich Konvent|url=http://www.konvent.gv.at/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20090104001526/http://www.konvent.gv.at/|archive-date=4 January 2009|access-date=21 November 2008|publisher=Konvent.gv.at}}</ref> 30 جون 2003ع تي گهرايو ويو، پر اهو اهڙي تجويز پيش ڪرڻ ۾ ناڪام رهيو جيڪا آئيني ترميمن لاءِ گهربل نيشنل راٽ جي ٻه ٽين اڪثريت حاصل ڪري سگهي. جتي [[ٻه ايواني نظام|ٻه ايواني پارليامينٽ]] ۽ حڪومت ترتيبوار قانون ساز ۽ انتظامي شاخون آهن، اتي عدالتون آسٽريائي رياست جي ٽئين شاخ آهن. [[آسٽريا جي آئيني عدالت|آئيني عدالت]] کي سياسي نظام تي نمايان اثر حاصل آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اها آئين سان ٽڪراءَ ۾ ايندڙ قانونن ۽ ضابطن کي ڪالعدم قرار ڏئي سگهي ٿي. 1995ع کان [[يورپي عدالت انصاف]] يورپي يونين جي قانونن هيٺ ايندڙ معاملن ۾ آسٽريائي فيصلن کي رد ڪري سگهي ٿي. آسٽريا [[يورپي عدالت براءِ انساني حق]] جا فيصلا پڻ لاڳو ڪري ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ [[انساني حقن بابت يورپي ڪنوينشن]] آسٽريا جي آئيني قانون جو حصو آهي. === 2006ع کان پوءِ === [[File:Wien - Bundeskanzleramt1.JPG|thumb|[[بال هائوس پلاٽس]] تي وفاقي چانسلري]] [[2006ع جون آسٽريائي پارلياماني چونڊون|آڪٽوبر 2006ع جي عام چونڊن]] کان پوءِ [[آسٽريا جي سوشل ڊيموڪريٽڪ پارٽي]] (ايس پي او) سڀ کان وڏي جماعت بڻجي سامهون آئي، جڏهن تہ [[آسٽريائي عوامي پارٽي]] (او وي پي) ٻئي نمبر تي رهي ۽ پنهنجي اڳوڻي نتيجي جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ 8 [[سيڪڙو پوائنٽ]] وڃائي ويٺي.<ref name="Election2002">{{Cite web|date=2006|title=24 November 2002 General Election Results – Austria Totals|url=http://electionresources.org/at/nationalrat.php?election=2002|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20090707185433/http://electionresources.org/at/nationalrat.php?election=2002|archive-date=7 July 2009|access-date=12 June 2009|website=Election Resources on the Internet}}</ref><ref name="Election2006">{{Cite web|date=2006|title=October&nbsp;1st,&nbsp;2006 General Election Results – Austria Totals|url=http://electionresources.org/at/nationalrat.php?election=2006|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20090707185102/http://electionresources.org/at/nationalrat.php?election=2006|archive-date=7 July 2009|access-date=12 June 2009|website=Election Resources on the Internet}}</ref> سياسي صورتحال سبب ٻنهي وڏين جماعتن مان ڪا بہ ننڍين پارٽين سان مستحڪم اتحاد قائم نه ڪري سگهي. جنوري 2007ع ۾ او وي پي ۽ ايس پي او گڏجي [[الفرڊ گوزن بائوئر]] (ايس پي او) جي چانسلريءَ هيٺ وڏي اتحاد واري حڪومت قائم ڪئي. [[گوزن بائوئر حڪومت|هي اتحاد]] 7 جولاءِ 2008ع تي ٽٽي ويو.<ref>[https://web.archive.org/web/20080705204057/http://www.kurier.at/nachrichten/173528.php archive.org]</ref> [[2008ع جون آسٽريائي پارلياماني چونڊون|سيپٽمبر 2008ع جي چونڊن]] ۾ ٻنهي وڏين جماعتن جي حمايت وڌيڪ گهٽجي وئي؛ ايس پي او کي 29.3٪ ۽ او وي پي کي 26.0٪ ووٽ مليا. ٻنهي ٻيهر اتحاد قائم ڪيو ۽ [[ويرنر فائمان]] (ايس پي او) چانسلر بڻيو ([[پهرين فائمان حڪومت]]). [[گرين پارٽي – گرين متبادل]] 11٪ ووٽن سان ٽئين نمبر تي رهي. سياسي ساڄي ڌر جون [[آسٽريا جي آزادي پارٽي]] (ايف پي او) ۽ فوت ٿيل [[يورگ هائڊر]] جي نئين پارٽي [[آسٽريا جي مستقبل لاءِ اتحاد]] جي حمايت وڌي، پر ٻنهي گڏجي 20٪ کان گهٽ ووٽ حاصل ڪيا. 11 آڪٽوبر 2008ع تي يورگ هائڊر هڪ ڪار حادثي ۾ فوت ٿي ويو.<ref>{{Cite web|date=11 October 2008|title=Austrian far-right leader Jörg Haider dies in car crash|url=https://www.theguardian.com/world/2008/oct/11/austria-haider|website=The Guardian|access-date=10 December 2021|archive-date=21 June 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120621073253/http://www.guardian.co.uk/world/2008/oct/11/austria-haider|url-status=live}}</ref> [[2013ع جون آسٽريائي پارلياماني چونڊون|2013ع جي پارلياماني چونڊن]] ۾ سوشل ڊيموڪريٽڪ پارٽي 27٪ ووٽن سان 52 سيٽون، جڏهن تہ عوامي پارٽي 24٪ ووٽن سان 47 سيٽون حاصل ڪيون، ۽ گڏجي اڪثريت برقرار رکيائون. آزادي پارٽي 21٪ ووٽن سان 40 سيٽون حاصل ڪيون، جڏهن تہ گرين پارٽي 12٪ ووٽن سان 24 سيٽون ورتيون. ٻن نون جماعتن، اسٽرو ناخ ۽ [[نيوس – نئون آسٽريا ۽ لبرل فورم|نيوس]]، 10٪ کان گهٽ ووٽ حاصل ڪيا ۽ ترتيبوار 11 ۽ 9 سيٽون کٽيون.<ref>{{Cite web|title=Election Resources on the Internet: Federal Elections in Austria – Nationalrat Results Lookup|url=http://www.electionresources.org/at/nationalrat.php?election=2013|website=electionresources.org|access-date=9 December 2021|archive-date=20 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211020101927/http://www.electionresources.org/at/nationalrat.php?election=2013|url-status=live}}</ref> 17 مئي 2016ع تي سوشل ڊيموڪريٽڪ پارٽيءَ جو [[ڪرسچن ڪيرن]] نئين چانسلر طور حلف کنيو. هن قدامت پسند عوامي پارٽي (او وي پي) سان ”وڏي اتحاد“ واري حڪومت جاري رکي. هو اڳوڻي چانسلر ۽ ايس پي او اڳواڻ [[ويرنر فائمان]] جي استعيفيٰ کان پوءِ عهدي تي آيو.<ref>{{Cite news|date=17 May 2016|title=Austria's Christian Kern sworn in as new chancellor|work=DW.COM|url=https://www.dw.com/en/austrias-christian-kern-sworn-in-as-new-chancellor/a-19263395|access-date=10 December 2021|archive-date=10 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211210090552/https://www.dw.com/en/austrias-christian-kern-sworn-in-as-new-chancellor/a-19263395|url-status=live}}</ref> 26 جنوري 2017ع تي [[اليگزينڊر فان ڊير بيلن]] آسٽريا جي صدر طور حلف کنيو. صدر جو عهدو گهڻو ڪري رسمي آهي، پر علامتي ۽ آئيني لحاظ کان اهم حيثيت رکي ٿو.<ref>{{Cite news|date=26 January 2017|title=Van der Bellen takes office as Austrian president|work=DW.COM|url=https://www.dw.com/en/van-der-bellen-takes-office-as-austrian-president/a-37282299|access-date=10 December 2021|archive-date=10 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211210092251/https://www.dw.com/en/van-der-bellen-takes-office-as-austrian-president/a-37282299|url-status=live}}</ref> 2017ع جي بهار ۾ وڏي اتحاد جي خاتمي کان پوءِ [[2017ع جون آسٽريائي پارلياماني چونڊون|آڪٽوبر 2017ع لاءِ وقت کان اڳ چونڊون]] سڏايون ويون. نئين نوجوان اڳواڻ [[سيباسٽيان ڪُرتس]] جي قيادت هيٺ آسٽريائي عوامي پارٽي (او وي پي) نيشنل ڪائونسل ۾ سڀ کان وڏي پارٽي بڻجي، 31.5٪ ووٽن ۽ 183 مان 62 سيٽن تي ڪاميابي حاصل ڪئي. سوشل ڊيموڪريٽڪ پارٽي (ايس پي او) 26.9٪ ووٽن ۽ 52 سيٽن سان ٻئي نمبر تي، جڏهن تہ آسٽريا جي آزادي پارٽي (ايف پي او) 26٪ ووٽن ۽ 51 سيٽن سان ٿوري فرق سان ٽئين نمبر تي رهي. نيوس 5.3٪ ووٽن ۽ 10 سيٽن سان چوٿين، جڏهن تہ پِلز پارٽي 4.4٪ ووٽن ۽ 8 سيٽن سان پهريون ڀيرو پارليامينٽ ۾ داخل ٿي. گرين پارٽي 3.8٪ ووٽن سان 4٪ واري حد پار نه ڪري سگهي ۽ پنهنجون سڀ 24 سيٽون وڃائي ويٺي.<ref>{{Cite news|date=15 October 2017|title=Austrian elections: Sebastian Kurz becomes youngest leader|work=DW.COM|url=https://www.dw.com/en/austrian-elections-sebastian-kurz-becomes-youngest-leader/a-40959587|access-date=9 December 2021|archive-date=9 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211209130143/https://www.dw.com/en/austrian-elections-sebastian-kurz-becomes-youngest-leader/a-40959587|url-status=live}}</ref> او وي پي ايف پي او سان اتحاد قائم ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. نئين چانسلر سيباسٽيان ڪُرتس جي سربراهيءَ ۾ وچ ساڄي ڌر ۽ ساڄي ڌر جي عواميت پسند پارٽيءَ تي ٻڌل نئين حڪومت 18 ڊسمبر 2017ع تي حلف کنيو.<ref>{{Cite news|date=18 December 2017|title=Muted protests in Vienna as far-right ministers enter Austria's government|language=en|work=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/world/2017/dec/18/thousands-protest-as-far-right-ministers-enter-government-in-austria|access-date=9 December 2021|archive-date=9 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211209130143/https://www.theguardian.com/world/2017/dec/18/thousands-protest-as-far-right-ministers-enter-government-in-austria|url-status=live}}</ref> پر [[ابيزا معاملو|”ابيزا“ بدعنواني اسڪينڊل]] کان پوءِ اتحادي حڪومت ختم ٿي وئي<ref>{{Cite news|date=20 May 2019|title=Austrian government collapses after far-right minister fired|language=en|work=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/world/2019/may/20/austrian-government-collapses-after-far-fight-minister-fired|access-date=9 December 2021|archive-date=25 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201125162548/https://www.theguardian.com/world/2019/may/20/austrian-government-collapses-after-far-fight-minister-fired|url-status=live}}</ref> ۽ [[2019ع جون آسٽريائي پارلياماني چونڊون|29 سيپٽمبر 2019ع تي نيون چونڊون]] ڪرايون ويون. انهن چونڊن ۾ او وي پي 37.5٪ ووٽن سان وڏي ڪاميابي حاصل ڪئي ۽ 13.9٪ ووٽ حاصل ڪندڙ گرين پارٽي سان اتحاد قائم ڪيو. سيباسٽيان ڪُرتس جي چانسلريءَ هيٺ اها حڪومت 7 جنوري 2020ع تي حلف کنيو.<ref>{{Cite news|date=29 September 2019|title=Austrian elections: support for far-right collapses|language=en|work=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/world/2019/sep/29/austrian-elections-exit-polls-collapse-far-right-support-sebastian-kurz-victory|access-date=9 December 2021|archive-date=9 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211209125553/https://www.theguardian.com/world/2019/sep/29/austrian-elections-exit-polls-collapse-far-right-support-sebastian-kurz-victory|url-status=live}}</ref> 11 آڪٽوبر 2021ع تي بدعنواني اسڪينڊل سبب وڌندڙ دٻاءَ هيٺ چانسلر سيباسٽيان ڪُرتس استعيفيٰ ڏئي ڇڏي. او وي پي جي پرڏيهي وزير [[اليگزينڊر شالنبرگ]] سندس جانشين بڻيو، پر ٻن مهينن کان به گهٽ عرصي کان پوءِ شالنبرگ پڻ عهدو ڇڏي ڏنو. 6 ڊسمبر 2021ع تي [[ڪارل نيهمر]] چانسلر طور حلف کنيو، جنهن سان هو ٻن مهينن اندر آسٽريا جو ٽيون قدامت پسند چانسلر بڻيو. او وي پي ۽ گرين پارٽيءَ جو اتحاد جاري رهيو.<ref>{{Cite news|date=6 December 2021|title=Austria: Karl Nehammer sworn in as new chancellor|work=[[DW.COM]] |url=https://www.dw.com/en/austria-karl-nehammer-sworn-in-as-new-chancellor/a-60032938|access-date=10 December 2021|archive-date=12 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220412004047/https://www.dw.com/en/austria-karl-nehammer-sworn-in-as-new-chancellor/a-60032938|url-status=live}}</ref> [[2024ع جون آسٽريائي پارلياماني چونڊون|29 سيپٽمبر 2024ع جي چونڊن]] کان پوءِ او وي پي، ايس پي او ۽ [[نيوس (آسٽريا)|نيوس]] وچ ۾ اتحادي ڳالهيون ناڪام ٿي ويون، جنهن کان پوءِ نيهمر استعيفيٰ ڏني. [[اليگزينڊر شالنبرگ]] ٻيو ڀيرو عبوري چانسلر ٿيو. او وي پي ۽ ايف پي او وچ ۾ اتحاد ٺاهڻ جون ڪوششون پڻ ناڪام رهيون. آخرڪار او وي پي، ايس پي او ۽ نيوس وچ ۾ اتفاق ٿيو ۽ [[ڪرسچين اسٽوڪر]] (او وي پي) جي چانسلريءَ هيٺ [[اسٽوڪر حڪومت]] قائم ڪئي وئي.<ref>{{Cite web |date=2025-03-03 |title=Dreierkoalition: Neue Regierung angelobt |url=https://orf.at/stories/3386514/ |access-date=2025-03-03 |website=news.ORF.at |language=de}}</ref> === انتظامي ورهاست === <!---"Administrative divisions of Austria" redirects here---> {{Main|آسٽريا جون رياستون}} آسٽريا هڪ [[وفاقي جمهوريه]] آهي، جيڪا [[آسٽريا جون رياستون|نَوَ رياستن]] (بُنڊَس لينڊَر) تي مشتمل آهي.<ref name="CIA"/> رياستن کي وڌيڪ [[آسٽريا جا ضلعا|ضلعن]] (بيٽسِرڪَه) ۽ قانوني شهرن (شٽاتوٽار شٽيٽَه) ۾ ورهايو ويو آهي. ضلعن کي اڳتي [[ميونسپلٽي (آسٽريا)|ميونسپلٽين]] (گَمائنڊَن) ۾ ورهايو ويو آهي. قانوني شهرن کي اهي اختيار حاصل آهن، جيڪي عام طور تي ضلعن ۽ ميونسپلٽين ٻنهي کي حاصل هوندا آهن. [[ويانا]] ان لحاظ کان منفرد آهي تہ اهو هڪ ئي وقت شهر ۽ رياست ٻئي آهي. [[يورپي ڪميشن]] جو ترجمي وارو ڊائريڪٽوريٽ جنرل رياستن لاءِ ''صوبا'' جو اصطلاح استعمال ڪري ٿو. {{States of Austria labeled map|options=float:left; font-size:100%; border:3px; max-width:300px; width:100%}} {| class="sortable wikitable" style="text-align:left; font-size:100%" |- style="font-size:100%; text-align:right" ! [[آسٽريا جون رياستون|رياست]] ! گاديءَ جو هنڌ ! ايراضي<br/>{{Smaller|([[چورس ڪلوميٽر|چورس ڪلوميٽر]])}} ! آبادي<br/>{{Smaller|(1 جنوري 2025ع)}} ! آباديءَ جي گهاٽائي<br/>في ڪلوميٽر² ! جي ڊي پي (ارب يورو)<br/>{{Smaller|(2022ع يوروسٽيٽ)}} ! في ماڻهو<br/>جي ڊي پي |- | {{Flagicon|Burgenland}} [[برگن لينڊ]] || [[آئزن شٽاٽ]] |style="text-align:right"| 3,965 ||style="text-align:right"| 301,790 || style="text-align:right" | 76.1 || style="text-align:right" | 10.454||style="text-align:right"| 34,900 |- | {{Flagicon|Carinthia}} [[ڪارِنٿيا]] || [[ڪلاگن فرٽ]] |style="text-align:right"| 9,536 ||style="text-align:right"| 570,095 || style="text-align:right" | 59.7 || style="text-align:right" | 24.755||style="text-align:right"| 43,600 |- | {{Flagicon|Lower Austria}} [[هيٺيون آسٽريا]] || [[سانڪٽ پولٽن]] |style="text-align:right"| 19,178 ||style="text-align:right"| 1,727,514 || style="text-align:right" | 90.05 || style="text-align:right" | 71.757||style="text-align:right"| 41,900 |- | {{Flagicon|Salzburg}} [[سالزبرگ (رياست)|سالزبرگ]] || [[سالزبرگ]] |style="text-align:right"| 7,154 ||style="text-align:right"| 572,846 || style="text-align:right" | 80.08 || style="text-align:right" | 33.330||style="text-align:right"| 58,900 |- | {{Flagicon|Styria}} [[اسٽيريا]] || [[گراٽس]] |style="text-align:right"| 16,401 ||style="text-align:right"| 1,271,716 || style="text-align:right" | 77.5 || style="text-align:right" | 56.152||style="text-align:right"| 44,600 |- | {{Flagicon|Tyrol}} [[ٽيرول (رياست)|ٽيرول]] || [[اِنسبرڪ]] |style="text-align:right"| 12,648 ||style="text-align:right;"| 777,660 || style="text-align:right" | 61.4 || style="text-align:right" | 39.328||style="text-align:right"| 51,200 |- | {{Flagicon|Upper Austria}} [[مٿيون آسٽريا]] || [[لنٽس]] |style="text-align:right"| 11,982 ||style="text-align:right;"| 1,535,519 || style="text-align:right" | 128.1 || style="text-align:right" | 76.780||style="text-align:right"| 50,700 |- |colspan=2| {{Flagicon|Vienna}} [[ويانا]] |style="text-align:right"| 415 ||style="text-align:right;"| 2,028,289 || style="text-align:right" | 4,887 || style="text-align:right" | 110.992||style="text-align:right"| 56,600 |- | {{Flagicon|Vorarlberg}} [[فورآرلبرگ]] || [[بريگينٽس]] |style="text-align:right"| 2,601 ||style="text-align:right;"| 411,784 || style="text-align:right" | 158.3 || style="text-align:right" | 23.588||style="text-align:right"| 58,300 |- |colspan=7 |<ref>{{Cite web|title=Eurostat – Data Explorer|url=http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/submitViewTableAction.do|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006122431/http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/submitViewTableAction.do|archive-date=6 October 2014|access-date=19 October 2011}}</ref><ref>{{Cite web|title=Statistik Austria – Bevölkerung zu Jahresbeginn 2002–2017 nach Gemeinden (Gebietsstand 1.1.2017)|url=http://www.statistik.at/wcm/idc/idcplg?IdcService=GET_FILE&dID=354032&dDocName=080904|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180322204818/http://www.statistik.at/wcm/idc/idcplg?IdcService=GET_FILE&dID=354032&dDocName=080904|archive-date=22 March 2018|access-date=9 July 2018}}</ref> |} {{Clear}} ==انتظامي ورهاست== آسٽريا 9 رياستن تي مشتمل ھڪ وفاقي رياست آھي. جنهن کي [[جرمن ٻولي]] ۾ "بندسلينا" (Bundesländer) چوندا آهن. اھي رياستون وري ضلعن، "بزائرڪ" (Bezirke) ۽ قانون ذريعي قرار ڏنل شھرن "اسٽيچيوسٽاٽ" (<small>{{Lang|de|[[Statutarstadt|Statutarstädte]]}}</small>) ۾ ورھايل آھن. ضلعا وري ميونسپلٽين "جيمنڊن" <small>({{Lang|de|Gemeinden}})</small> ۾ ورھايل آھن. قانون ذريعي قرار ڏنل شھر ساڳي وقت ميونسپلٽين ۽ ضلعن جو درجو رکڻ ٿا. صرف [[ويانا]] شھر ھڪ منفرد حيثيت رکي ٿو هن ڪري ته اھو ساڳي وقت رياست پڻ آھي. رياستون انتظامي اختيارن کان علاوه مخصوص معاملن ۾ قانون سازي جو اختيار پڻ رکن ٿيون جن ۾ ثقافتي، سماجي ڀلائي، فطرتي تحفظ، شڪار ۽ عمارت سازي وغيره شامل آهن. {| class="sortable wikitable" style="text-align:right; font-size:100%" |- style="font-size:100%; text-align:right" ! <small>*رياست*</small> ! <small>*گادي*جو*هنڌ*</small> ! <small>'''پکيڙ'''</small> <small>'''_چورس ^{ڪلوميٽر}'''</small> ! <small>آبادي</small> <small>(2017)</small> ! <small>گھاٽائي/چورس ڪلوميٽر</small> ! <small>GDP (يورو)</small><small>(2012)</small> ! <small>GDP<br />في ڪس</small> |- | '''[[برجنلينڊ]]'''|| [[آئزن اسٽڊٽ|'''آئزن اسٽڊٽ''']] |style="text-align:right"| <small>'''3,965'''</small>|| style="text-align:right" | <small>'''291,942'''</small>|| style="text-align:right" | 73.6 ||style="text-align:right"| <small>'''7.311'''</small> ارب || style="text-align:right" | <small>'''25,600'''</small> |- | [[ڪرينٿيا (رياست)|'''ڪرينٿيا''']] || [[ڪليگنفرٽ]] |style="text-align:right"| 9,536 ||style="text-align:right"| <small>'''561,077'''</small>|| style="text-align:right" | 58.8 ||style="text-align:right"| 17.62 ارب ||style="text-align:right"| <small>'''31,700'''</small> |- | [[لوئر آسٽريا|'''لوئر''' '''آسٽريا''']] || [[سنڪٽ پولٽن]] |style="text-align:right"| <small>'''19,178'''</small>|| style="text-align:right" | <small>'''1,665,753'''</small>|| style="text-align:right" | 86.9 ||style="text-align:right"| <small>'''49.75'''</small> ارب || style="text-align:right" | <small>'''30,800'''</small> |- | [[سلزبرگ (رياست)|'''سلزبرگ''']] || [[سلزبرگ]] |style="text-align:right"| 7,154 ||style="text-align:right"| 549,263 ||style="text-align:right"| 76.8 ||style="text-align:right"| 23.585 ارب ||style="text-align:right"| <small>'''44,500'''</small> |- | '''[[اسٽيريا]]'''|| [[گراتس]] |style="text-align:right"| <small>'''16,401'''</small>|| style="text-align:right" | <small>'''1,237,298'''</small>|| style="text-align:right" | 75.4 ||style="text-align:right"| <small>'''40.7'''</small> ارب || style="text-align:right" | <small>'''33,600'''</small> |- | [[ٽرول (رياست)|'''ٽرول''']] || [[انسبروڪ]] |style="text-align:right"| <small>'''12,648'''</small>|| style="text-align:right;" | 746,153 ||style="text-align:right"| 59.0 ||style="text-align:right"| <small>'''28.05'''</small> ارب || style="text-align:right" | <small>'''39,400'''</small> |- | [[اپر آسٽريا|'''اپر آسٽريا''']] || [[لنز]] |style="text-align:right"| <small>'''11,982'''</small>|| style="text-align:right;" | <small>'''1,465,045'''</small>|| style="text-align:right" | 122.3 ||style="text-align:right"| <small>'''53.86'''</small> ارب || style="text-align:right" | <small>'''38,000'''</small> |- |colspan=2| '''[[ويانا]]''' |style="text-align:right"| 415 ||style="text-align:right;"| <small>'''1,867,582'''</small>|| style="text-align:right" | 4,500 ||style="text-align:right"| <small>'''81.77'''</small> ارب |- | '''[[وورارلبرگ]]'''|| [[بريگنز]] |style="text-align:right"| <small>'''2,601'''</small>|| style="text-align:right;" | 388,752 ||style="text-align:right"| 149.5 ||style="text-align:right"| <small>'''23.59 ارب'''</small>|| style="text-align:right" | <small>'''58,300'''</small> |- |colspan=7 |<ref>{{Cite web|title=Eurostat – Data Explorer|url=http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/submitViewTableAction.do|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006122431/http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/submitViewTableAction.do|archive-date=6 October 2014|access-date=19 October 2011}}</ref><ref>{{Cite web|title=Statistik Austria – Bevölkerung zu Jahresbeginn 2002–2017 nach Gemeinden (Gebietsstand 1.1.2017)|url=http://www.statistik.at/wcm/idc/idcplg?IdcService=GET_FILE&dID=354032&dDocName=080904|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180322204818/http://www.statistik.at/wcm/idc/idcplg?IdcService=GET_FILE&dID=354032&dDocName=080904|archive-date=22 March 2018|access-date=9 July 2018}}</ref> |} == معيشت == [[File:13-08-30-wien-by-RalfR-123.jpg|thumb|[[ويانا بين الاقوامي مرڪز]] [[گڏيل قومن]] جي آفس سميت ۽ ڊي سي ٽاورز جو ٽاور-1]] آسٽريا دنيا جي ملڪن جي ناليوار جي ڊي پي جي شرح مطابق تمام مٿاھين شرح وارن ملڪن ۾ شامل آهي.<ref name=autogenerated1>{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2012/01/weodata/weorept.aspx?sy=2009&ey=2012&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=122&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a=&pr.x=37&pr.y=14|title=Austria|publisher=International Monetary Fund|accessdate=17 April 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121125152140/http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2012/01/weodata/weorept.aspx?sy=2009&ey=2012&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=122&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a=&pr.x=37&pr.y=14|archive-date=25 November 2012|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> ان جي [[معيشت]] تمام وڏي پيماني تي صنعتي ۽ تمام ترقي يافته سوشل مارڪيٽ واري آهي. 1980ع جي ڏھاڪي تائين وڏي صنعت کي سرڪاري بڻايو ويو پر بعد ۾ نجڪاري ذريعي سرڪاري صنعتي يونٽن ۾ ڪمي آئي. صنعت کان پوءِ [[سياحت]] ھن ملڪ جي معيشيت جو وڏو شعبو آهي. سال 2007ع ۾ بين الاقوامي سياحت جي آمدني ۾ آسٽريا دنيا ۾ نائين نمبر تي ھو. ان سال ھن ملڪ جي سياحتي آمدني 18.9 ارب ڊالر ھئي. سياحن جي تعداد واري شمار ۾ ان سال ھي ملڪ ٻارھين نمبر تي آيو. ملڪ ۾ ان سال 2 ڪروڙ 8 لک سياح گھمڻ آيا.<ref name="UNTWO">{{cite web|url=http://www.tourismroi.com/Content_Attachments/27670/File_633513750035785076.pdf |title=UNTWO World Tourism Barometer, Vol.6 No.2 |accessdate=18 November 2008 |publisher=UNTWO |date=June 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081031013714/http://www.tourismroi.com/Content_Attachments/27670/File_633513750035785076.pdf |archivedate=31 October 2008 |url-status=dead }}</ref> ملڪ جو سڀ کان وڏو واپاري شراڪت دار تاريخي طور تي [[جرمني]] رھيو آھي. [[يورپي يونين]] ۾ شامل ٿيڻ سان ھن ملڪ جا يونين جي رڪن ملڪن سان معاشي لاڳاپن ۾ ويجھڙائپ وڌڻ سان ھن ملڪ جي جرمني تي واپاري دارومدار کي گھٽايو آھي. يورپي يونين جي رڪنيت سان پرڏيھي سيڙپڪاري جو ھتي زبردست اضافو ٿيو آهي. سال 2006ع ۾ جي ڊي پي جي واڌ 3.3 سيڪڙو تائين پھتي.<ref>[http://www.oenb.at/isaweb/report.do?&lang=EN&report=7.7 Real GDP Growth – Expenditure Side] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181106193328/https://www.oenb.at/isaweb/report.do?&lang=EN&report=7.7|date=6 November 2018}}, provided by the [[Oesterreichische Nationalbank|Austrian National Bank]] {{in lang|de}} </ref> ملڪ جي درآمدن جو 67 سيڪڙو يورپي يونين جي رڪن ملڪن مان آھي<ref>{{cite web|title=OEC – Austria (AUT) Exports, Imports, and Trade Partners|url=http://atlas.media.mit.edu/en/profile/country/aut/|website=atlas.media.mit.edu|accessdate=12 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160313121243/http://atlas.media.mit.edu/en/profile/country/aut/|archive-date=13 March 2016|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> [[File:BlueEurozone.svg|thumb|left|آسٽريا يوروزون (تيز نيري رنگ سان ڏيکاريل) واري مالياتي يونين م شامل آھي ۽ يورپي يونين جي سنگل مارڪيٽ جو حصو آهي]] آسٽريا جي مکيه [[زرعي پيداوار]] ۾ [[پٽاٽا]]، [[جوئر]]، [[چقندر]]، [[مڪئي]]، [[ڪڻڪ]]، [[ڪپهه]] ۽ [[انگور]] شامل آهن. مکيه [[صنعت|صنعتن]] ۾ [[فولاد]]، [[مشينري]]، [[گاڏيون]]، [[بجلي|بجليءَ]] جو سامان، [[بصريات|آپٽيڪل]] شيشي جون شيون، [[ڪاغذ]]، [[ڪپڙو|ڪپڙي]]، [[سيمنٽ]]، [[ڪيميائي شيون|ڪيميائي شيئن]] جي صنعتون آهن ۽ مکيه [[معدنيات]] ۾ [[لوھ|لوهه]]، [[پيٽرول]]، ميگنيٽائٽ، گرينائٽ، [[قدرتي گيس]]، [[جست]]، [[ٽامو]] ۽ [[زنڪ]] آهن.<ref name = " سنڌيانا "/> ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:آسٽريا]] [[زمرو:ملڪ]] [[زمرو:وفاقي جمهوريا]] [[زمرو:يورپي ملڪ]] [[زمرو:زمين بند ملڪ]] [[زمرو:وچ يورپ جا ملڪ]] [[زمرو:يورپي اتحاد جا رڪن ملڪ]] [[زمرو:گڏيل قومن جا ڀاتي ملڪ]] [[زمرو:ملڪ ۽ علائقا جتي جرمن هڪ سرڪاري ٻولي آهي]] rtdgq94e5r5hbi7ylbiaukby1thatnc 404638 404637 2026-08-18T16:34:24Z Intisar Ali 8681 /* انتظامي ورهاست */ 404638 wikitext text/x-wiki {{Short description|وچ يورپ جو ملڪ}} {{Redirect|آسٽريا|ملڪ جي نالي جي تاريخ|آسٽريا جو نالو|ٻيا استعمال|آسٽريا (سلجهائپ)|and|آسٽريا (سلجهائپ)}} {{Distinguish|آسٽريليا|آسٽورياس|آسٽراسيا|آسٽريليشيا}} {{Pp-move}} {{Infobox country | conventional_long_name = آسٽريا جي جمهوريه | common_name = آسٽريا | native_name = {{lang|de-AT|Republik Österreich}} | image_flag = Flag of Austria.svg | image_coat = Austria Bundesadler.svg | national_anthem = {{lang|de-AT|[[آسٽريا جو قومي ترانو|Bundeshymne der Republik Österreich]]}}<br/>"آسٽريا جي جمهوريه جو قومي ترانو"{{parabr}}[[File:Land der Berge Land am Strome instrumental.ogg|center]] | image_map = {{Switcher|[[File:EU-Austria (orthographic projection).svg|upright=1.15|frameless]]|دنيا جي گولي تي ڏيکاريو|[[File:EU-Austria.svg|upright=1.15|frameless]]|[[يورپي يونين]] جو نقشو ڏيکاريو|default=1}} | capital = [[ويانا]] | coordinates = {{Coord|48|12|N|16|21|E|type:city(2,000,000)_region:AT-9}} | largest_city = capital | languages_type = سرڪاري ٻولي | languages = [[آسٽريائي جرمن|جرمن]]{{Efn|[[آسٽريا جو وفاقي آئيني قانون|1920ع واري آسٽريائي آئين]] جي آرٽيڪل 8 جي بنياد تي}}{{Efn|[[برگنلينڊ ڪروشيائي]]، [[چيڪ ٻولي|چيڪ]]، [[هنگري ٻولي|هنگري]]، [[روماني ٻولي|روماني]]، [[سلوواڪ ٻولي|سلوواڪ]] ۽ [[سلوويني ٻولي|سلوويني]] کي [[يورپي منشور براءِ علائقائي يا اقليتي ٻوليون]] تحت سرڪاري طور تسليم ڪيو ويو آهي.}} | languages2 = {{hlist|[[هنگري ٻولي|هنگري]]|[[سلوويني ٻولي|سلوويني]]|[[برگنلينڊ ڪروشيائي]]<ref name="demokratiewebstatt.at" /><ref name="Regional Languages of Austria" />}} | languages2_type = سرڪاري [[علائقائي ٻوليون]] | ethnic_groups = {{Unbulleted list | 72.2% [[آسٽريائي ماڻهو|آسٽريائي]] | 27.8% [[آسٽريا جي آبادي#نسلي گروهه|ٻيا]] }} | ethnic_groups_year = 2024 | ethnic_groups_ref = <ref>{{cite web |title=Migration and Integration 2025 |url=https://www.statistik.at/fileadmin/announcement/2025/07/20250716MigrationIntegration2025EN.pdf |website=Statistics Austria |publisher=Statistik Austria |date=16 July 2025 |access-date=10 August 2025 |language=en}}</ref> | religion_year = 2021 | religion_ref = <ref name="statistik.at">{{Cite web|title=Religionsbekenntnis – STATISTIK AUSTRIA – die Informationsmanager|url=https://www.statistik.at/statistiken/bevoelkerung-und-soziales/bevoelkerung/weiterfuehrende-bevoelkerungsstatistiken/religionsbekenntnis|access-date=9 August 2022|archive-date=30 September 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220930022008/https://www.statistik.at/statistiken/bevoelkerung-und-soziales/bevoelkerung/weiterfuehrende-bevoelkerungsstatistiken/religionsbekenntnis|url-status=live}}</ref> | religion = {{Ublist |item_style=white-space:nowrap; | {{Tree list}} * 68.2% [[عيسائيت]] ** 55.2% [[آسٽريا ۾ ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ ازم]] ** 4.9% [[آسٽريا ۾ مشرقي آرٿوڊوڪسي|آرٿوڊوڪسي]] ** 3.8% [[پروٽيسٽنٽ ازم]] ** 4.3% [[عيسائي فرقو|ٻيا عيسائي]] {{Tree list/end}} |22.4% [[لامذهبيت|ڪو مذهب نه]] |8.3% [[آسٽريا ۾ اسلام|اسلام]] |1.1% [[آسٽريا ۾ مذهب|ٻيا]] }} | demonym = [[آسٽريائي ماڻهو|آسٽريائي]] | government_type = وفاقي [[نيم صدارتي جمهوريه]]<ref>{{Cite web|date=22 September 2022|title=Hofburg-Wahl: 'Österreich ist ein sehr ungewöhnlicher Fall'|url=https://diepresse.com/6193038|access-date=22 September 2022|language=de-AT|archive-date=3 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221003104650/https://www.diepresse.com/6193038/hofburg-wahl-oesterreich-ist-ein-sehr-ungewoehnlicher-fall|url-status=live}}</ref>{{efn|name=system|آسٽريا جي جمهوريه پنهنجي [[آسٽريا جو آئين|آئين]] مطابق قانوني طور هڪ نيم صدارتي جمهوريه آهي؛<ref name="u009">{{cite journal|last=Shugart|first=Matthew Søberg|title=Semi-Presidential Systems: Dual Executive And Mixed Authority Patterns|journal=French Politics|volume=3|issue=3|date=2005|issn=1476-3419|doi=10.1057/palgrave.fp.8200087|doi-access=free|pages=323–351|url=https://link.springer.com/content/pdf/10.1057/palgrave.fp.8200087.pdf|access-date=2024-12-16}}</ref> پر عملي طور آئيني روايتن سبب اها وڌيڪ [[پارلياماني جمهوريه]] وانگر ڪم ڪري ٿي.<ref name="y589">{{cite book|last=Müller|first=Wolfgang C.|title=Semi-Presidentialism in Europe|chapter=Austria|publisher=Oxford University PressOxford|date=1999-09-02|isbn=978-0-19-829386-6|doi=10.1093/0198293860.003.0002|pages=22–47}}</ref>}} | leader_title1 = [[آسٽريا جو صدر|صدر]] | leader_name1 = [[اليگزينڊر فان ڊير بيلن]] | leader_title2 = [[آسٽريا جو چانسلر|چانسلر]] | leader_name2 = [[ڪرسچين اسٽوڪر]] | legislature = [[آسٽريا جي پارليامينٽ|پارليامينٽ]] | upper_house = [[وفاقي ڪائونسل (آسٽريا)|وفاقي ڪائونسل]] | lower_house = [[نيشنل ڪائونسل (آسٽريا)|نيشنل ڪائونسل]] | sovereignty_type = [[آسٽريا جي تاريخ|قيام]] | established_event1 = [[آسٽريا جي مارگريويئيٽ|مارگريويئيٽ]] | established_date1 = {{circa}} 960 | established_event2 = [[آسٽريا جو نالو|نالي جو قديم ترين ذڪر]] | established_date2 = 1 نومبر 996 | established_event3 = [[آسٽريا جي ڊچي|ڊچي]] | established_date3 = 17 سيپٽمبر 1156 | established_event4 = [[آسٽريا جي آرچڊچي|آرچڊچي]] | established_date4 = 6 جنوري 1453 | established_event5 = [[آسٽريائي سرڪل|شاهي سرڪل]] | established_date5 = 1512 | established_event6 = [[آسٽريائي سلطنت|سلطنت]] | established_date6 = 11 آگسٽ 1804 | established_event7 = [[آسٽريا-هنگري]] | established_date7 = 30 مارچ 1867 | established_event8 = [[پهرين آسٽريائي جمهوريه|پهرين جمهوريه]] | established_date8 = 10 سيپٽمبر 1919 | established_event9 = [[آسٽريا جي وفاقي رياست|وفاقي رياست]] | established_date9 = 1 مئي 1934 | established_event10 = [[آنشلوس]] | established_date10 = 13 مارچ 1938 | established_event11 = [[آسٽريا جي تاريخ#ٻي جمهوريه (1945ع کان)|ٻي جمهوريه]] | established_date11 = 27 اپريل 1945 | established_event12 = [[آسٽريائي رياستي معاهدو|رياستي معاهدو]] | established_date12 = 27 جولاءِ 1955 | area_km2 = 83879<ref>{{cite web|title=Austria EN|url=https://migrants-refugees.va/wp-content/uploads/2021/03/2020-CP-Austria-EN.pdf|website=Migrants Refugees|publisher=The Vatican|date=April 2020|access-date=12 January 2024|archive-date=13 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240113014627/https://migrants-refugees.va/wp-content/uploads/2021/03/2020-CP-Austria-EN.pdf|url-status=live}}</ref> | area_rank = 113هون | area_sq_mi = | percent_water = 0.84 (2015)<ref>{{Cite web|title=Surface water and surface water change|url=https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER|access-date=11 October 2020|publisher=[[اقتصادي سهڪار ۽ ترقي جي تنظيم]]|archive-date=24 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210324133453/https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER|url-status=live}}</ref> | population_estimate = {{IncreaseNeutral}} 9,219,113<ref name="statistik-population" /> | population_estimate_year = 2026 | population_estimate_rank = 97هون | population_density_km2 = 109.9 | population_density_sq_mi = 284.6 | population_density_rank = 108هون | GDP_PPP = {{increase}} $721.033 billion<ref name="IMFWEO.AT">{{cite web |url=https://data.imf.org/en/Data-Explorer?datasetUrn=IMF.RES:WEO(9.0.0) |title=World Economic Outlook Database (April 2026 Edition) |publisher=[[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] |website=www.imf.org |date=14 April 2026 |access-date=19 April 2026}}</ref> | GDP_PPP_year = 2026 | GDP_PPP_rank = 45هون | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $78,334<ref name="IMFWEO.AT" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 18هون | GDP_nominal = {{increase}} $623.719 billion<ref name="IMFWEO.AT"/> | GDP_nominal_year = 2026 | GDP_nominal_rank = 28هون | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $67,761<ref name="IMFWEO.AT" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 13هون | Gini = 28.4 | Gini_year = 2024 | Gini_change = increase | Gini_ref = <ref name="eurogini">{{Cite web|title=Gini coefficient of equivalised disposable income – EU-SILC survey|url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tessi190/default/table?lang=en|access-date=2026-04-09|publisher=[[يورو اسٽيٽ]]|url-status=live}}</ref> | HDI = 0.930 | HDI_rank = 22هون | HDI_year = 2023 | HDI_change = increase | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{Cite web |date=6 May 2025 |title=Human Development Report 2025 |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250506051232/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf |archive-date=6 May 2025 |access-date=6 May 2025 |publisher=[[گڏيل قومن جو ترقياتي پروگرام]]}}</ref> | currency = [[يورو]] ([[يورو جو نشان|€]]) | currency_code = EUR | time_zone = [[وچ يورپي وقت|سي اي ٽي]] | utc_offset = +1 | utc_offset_DST = +2 | time_zone_DST = [[وچ يورپي اونهاري جو وقت|سي اي ايس ٽي]] | date_format = dd.mm.yyyy | calling_code = [[آسٽريا جا ٽيليفون نمبر|+43]] | cctld = [[.at]] }} '''آسٽريا'''،{{efn|اچار: {{IPAc-en|audio=en-us-Austria.ogg|ˈ|ɒ|s|t|r|i|ə}} {{respell|OST|ree|ə}} يا {{IPAc-en|ˈ|ɔː|s|t|r|i|ə}} {{respell|AW|stree|ə}}؛<ref>{{Citation|last=Roach|first=Peter|title=Cambridge English Pronouncing Dictionary|date=2011|edition=18th|place=Cambridge|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-15253-2}}</ref> {{Langx|de-AT|Österreich}} {{IPA|de-AT|ˈøːstɐraɪç||De-Österreich2.ogg}}؛ {{langx|bar|Östareich}}؛ {{langx|gsw|Öschtreich}} يا {{Lang|gsw|Eschtrych}}.}}، رسمي نالي '''آسٽريا جي جمهوريه'''،{{Efn|{{Langx|de-AT|Republik Österreich|links=no}} {{IPA|de-AT|repuˈbliːk ˈøːstɐraɪç||Republik Österreich.ogg}}.}} [[وچ يورپ]] ۾ واقع هڪ [[سامونڊي ڪناري کان محروم ملڪ]] آهي، جيڪو [[اوڀر الپس]] ۾ واقع آهي.<ref name="formal name">{{Cite web|title=Austria|url=http://unstats.un.org/unsd/geoinfo/geonames|access-date=4 January 2023|website=UNGEGN World Geographical Names|publisher=United Nations Group of Experts on Geographical Names|location=New York, NY|archive-date=7 January 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230107010908/http://unstats.un.org/unsd/geoinfo/geonames/|url-status=live}}</ref> اهو نَوَ [[آسٽريا جون وفاقي رياستون|وفاقي رياستن]] تي ٻڌل هڪ [[وفاق]] آهي، جن مان گاديءَ وارو شهر [[ويانا]] ملڪ جو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهر ۽ رياست آهي. آسٽريا جي اتر-اولهه ۾ [[جرمني]]، اتر ۾ [[چيڪ جمهوريه]]، اتر-اوڀر ۾ [[سلوواڪيا]]، اوڀر ۾ [[هنگري]]، ڏکڻ ۾ [[سلووينيا]] ۽ [[اٽلي]]، جڏهن تہ اولهه ۾ [[سوئٽزرلينڊ]] ۽ [[ليختنشتائن]] واقع آهن. ملڪ جي ايراضي {{Convert|83879|km2|sqmi|0|abbr=on}} آهي ۽ ان جي آبادي لڳ ڀڳ 9.2 ملين آهي.<ref name="statistik-population">{{Cite web|date=2026-04-09|title=Population by Year-/Quarter-beginning|url=https://www.statistik.at/en/statistics/population-and-society/population/population-stock/population-at-beginning-of-year/quarter|url-status=live|access-date=2026-04-09}}</ref> موجوده آسٽريا وارو علائقو گهٽ ۾ گهٽ [[قديم پٿر وارو دور|قديم پٿر واري دور]] کان آباد رهيو آهي. لڳ ڀڳ 400 ق.م. ڌاري هتي [[سيلٽ ماڻهو|سيلٽ]] آباد هئا، ۽ پهرين صدي ق.م. جي آخر ۾ هي علائقو [[رومي سلطنت]] ۾ شامل ڪيو ويو. علائقي ۾ [[عيسائيت اختيار ڪرڻ|عيسائيت جي پکڙجڻ]] چوٿين ۽ پنجين صديءَ ۾، [[اولهه رومي سلطنت]] جي آخري دور دوران شروع ٿي، جنهن کان پوءِ [[قومَن جي لڏپلاڻ وارو دور|قومَن جي لڏپلاڻ واري دور]] ۾ ڪيترائي [[جرمنڪ قبيلا]] هتي اچي آباد ٿيا.<ref>{{Cite web|title=Austria's History|url=https://www.austria.info/en/service-and-facts/about-austria/history|access-date=2024-06-08|website=austria.info|language=en}}</ref> آسٽريا هڪ رياست طور پهرين هزار سال جي پڇاڙيءَ ۾ [[پينونيا جي مارچ|اوڀر مارچ]] ۽ [[هنگري مارچ]] جي باقيات مان وجود ۾ آيو. شروعات ۾ اهو [[پاڪ رومي سلطنت]] جي سرحدي [[آسٽريا جي مارگريويئيٽ|مارگريويئيٽ]] هو، پوءِ 1156ع ۾ [[آسٽريا جي ڊچي|ڊچي]] بڻيو ۽ 1453ع ۾ [[آسٽريا جي آرچڊچي|آرچڊچي]] جو درجو حاصل ڪيائين. تيرهين صديءَ جي پڇاڙيءَ کان [[هيبسبرگ بادشاهت]] جو مرڪزي علائقو هجڻ سبب آسٽريا صدين تائين وچ يورپ جي وڏين شاهي طاقتن مان هڪ رهيو، ۽ سورهين صديءَ کان [[ويانا]] [[پاڪ رومي سلطنت]] جي انتظامي گاديءَ طور پڻ ڪم ڪندو رهيو.<ref>{{Cite news|date=2012-03-16|title=Austria country profile|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-17405422|access-date=2024-06-08|publisher=BBC News|language=en-GB}}</ref> [[پاڪ رومي سلطنت جو خاتمو|پاڪ رومي سلطنت]] 1806ع ۾ ختم ٿي، جنهن کان ٻه سال اڳ آسٽريا پنهنجي [[آسٽريائي سلطنت]] قائم ڪري چڪو هو. اها سلطنت هڪ [[وڏي طاقت]] ۽ يورپ جي سڀ کان وڏين رياستن مان هڪ بڻجي وئي. 1860ع واري ڏهاڪي ۾ جنگين ۾ شڪست ۽ علائقن جي نقصان کان پوءِ 1867ع واري [[آسٽرو-هنگري ٺاهه 1867ع|آسٽرو-هنگري ٺاهه]] جي نتيجي ۾ [[آسٽريا-هنگري]] قائم ٿيو.<ref>{{Cite web|title=Österreich-Ungarn|url=https://www.geschichtewiki.wien.gv.at/%C3%96sterreich-Ungarn|access-date=2024-06-08|website=geschichtewiki.wien.gv.at}}</ref> 1914ع ۾ [[آرچڊيوڪ فرانز فرڊيننڊ جو قتل|آرچڊيوڪ فرانز فرڊيننڊ جي قتل]] کان پوءِ شهنشاهه [[فرانز جوزف پهريون]] [[سربيا جي بادشاهت]] خلاف جنگ جو اعلان ڪيو، جيڪا تيزيءَ سان [[پهرين عالمي جنگ]] ۾ تبديل ٿي وئي. سلطنت جي شڪست ۽ خاتمي کان پوءِ 1918ع ۾ [[جرمن-آسٽريا جي جمهوريه]] ۽ 1919ع ۾ [[پهرين آسٽريائي جمهوريه]] قائم ٿي. [[جنگين جي وچ وارو دور|جنگين جي وچ واري دور]] ۾ پارلياماني نظام خلاف وڌندڙ لاڙ 1934ع ۾ [[آسٽريائي گهرو ويڙهه]] ۽ [[اينگلبرٽ ڊولفُس]] جي قيادت هيٺ [[آسٽريا جي وفاقي رياست|آسٽروفاشسٽ آمريت]] جي قيام تائين پهتو. [[ٻي عالمي جنگ]] شروع ٿيڻ کان هڪ سال اڳ، آسٽريا [[ايڊولف هٽلر]] جي اڳواڻي هيٺ [[نازي جرمني]] ۾ [[آنشلوس|ضم]] ڪيو ويو ۽ جرمني جي هڪ ذيلي انتظامي حصي ۾ تبديل ٿي ويو. 1945ع ۾ [[ويانا مهم|آزاديءَ]] کان پوءِ ۽ ڏهن سالن جي [[اتحادي قبضي هيٺ آسٽريا|اتحادي قبضي]] کان پوءِ ملڪ [[آسٽريائي رياستي معاهدو|رياستي معاهدي]] وسيلي ٻيهر مڪمل خودمختياري حاصل ڪئي ۽ 1955ع ۾ [[آسٽريا جي مستقل غيرجانبداري|مستقل غيرجانبداري]] جو اعلان ڪيو. آسٽريا هڪ [[نيم صدارتي نظام|نيم صدارتي]]{{efn|name=system}} نمائنده جمهوريت آهي، جنهن ۾ عوام جي چونڊيل [[آسٽريا جو صدر|صدر]] رياست جو سربراهه، جڏهن تہ [[آسٽريا جو چانسلر|چانسلر]] حڪومت جو سربراهه ۽ اعليٰ انتظامي عملدار هوندو آهي. آسٽريا في فرد نامياتي [[مجموعي گهريلو پيداوار]] جي لحاظ کان دنيا ۾ 13هين نمبر تي آهي ۽ هتي زندگيءَ جو معيار بلند آهي. ملڪ 1955ع کان [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] جو ميمبر<ref>Jelavich 267</ref> ۽ 1995ع کان [[يورپي يونين]] جو رڪن آهي.<ref name="CIA">{{Cite web|date=14 May 2009|title=Austria|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/austria|access-date=31 May 2009|website=[[The World Factbook]]|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|archive-date=10 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210110074413/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/austria|url-status=dead}}</ref> ويانا ۾ [[يورپ ۾ سلامتي ۽ سهڪار جي تنظيم]] ۽ [[پيٽروليم برآمد ڪندڙ ملڪن جي تنظيم]] جا مرڪزي دفتر موجود آهن. آسٽريا [[اقتصادي سهڪار ۽ ترقي جي تنظيم]] ۽ [[انٽرپول]] جي باني ميمبرن مان پڻ هڪ آهي.<ref name="OECD">{{Cite web|title=Austria About|url=http://www.oecd.org/about/0,3347,en_33873108_33873245_1_1_1_1_1,00.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20090506022708/http://www.oecd.org/about/0%2C3347%2Cen_33873108_33873245_1_1_1_1_1%2C00.html|archive-date=6 May 2009|access-date=20 May 2009|publisher=OECD}}</ref> ملڪ 1995ع ۾ [[شينگن معاهدو]] پڻ صحيح ڪيو<ref name="Schengen">{{Cite web |date=2024 |title=World Population Prospects: The 2024 Revision. (Medium-fertility variant). |url=https://www.worldometers.info/world-population/austria-population/ |access-date= |website=U.N. Dept. of Economic and Social Affairs - Population Division}}</ref> ۽ 1999ع ۾ [[يورو]] کي پنهنجي ڪرنسي طور اختيار ڪيو.<ref>{{Cite web|title=Austria and the euro|url=https://ec.europa.eu/info/business-economy-euro/euro-area/euro/eu-countries-and-euro/austria-and-euro_en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180108064042/https://ec.europa.eu/info/business-economy-euro/euro-area/euro/eu-countries-and-euro/austria-and-euro_en|archive-date=8 January 2018|access-date=7 January 2018|website=European Commission – European Commission}}</ref> == نالي جو اشتقاق == {{Main|آسٽريا جو نالو}} آسٽريا جو مقامي نالو جرمن ٻوليءَ ۾ ''اوسٽررائخ'' (Österreich)، [[قديم اپر جرمن ٻولي|قديم اپر جرمن]] لفظ ''اوستارريخي'' (Ostarrîchi) مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ ”اوڀر وارو علائقو“، ”اوڀر واري سلطنت“ يا ”اوڀر واري بادشاهت“ ٿي سگهي ٿي. هي نالو پهريون ڀيرو 996ع جي مشهور ''اوستارريچي دستاويز'' ۾ ملي ٿو.<ref name="University of Klagenfurt">{{Cite web|title=University of Klagenfurt|url=http://wwwg.uni-klu.ac.at/spw/oenf/name2.htm|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110513121957/http://wwwg.uni-klu.ac.at/spw/oenf/name2.htm|archive-date=13 May 2011|access-date=2 October 2009}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=tfhADwAAQBAJ&pg=PT34|title=Austrian Historical Memory and National Identity|date=1997|publisher=Transaction Publishers|isbn=978-1-56000-902-3|editor-last=Bischof|editor-first=Günter|editor-link=Günter Bischof|location=New Brunswick|pages=20–21|access-date=14 June 2018|editor-last2=Pelinka|editor-first2=Anton|editor-link2=Anton Pelinka|archive-url=https://web.archive.org/web/20180614144308/https://books.google.de/books?id=tfhADwAAQBAJ&pg=PT34&lpg=PA92|archive-date=14 June 2018|url-status=live}}</ref> امڪان آهي تہ هي لفظ [[وچئين دور جي لاطيني ٻولي|وچئين دور جي لاطيني]] اصطلاح [[مارڪيا اورينٽالس (آسٽريا)|مارڪيا اورينٽالس]] (Marchia orientalis) جو مقامي، يعني باويريائي لهجي ۾ ترجمو هو. 976ع ۾ آسٽريا [[باويريا]] جي هڪ سرحدي انتظامي علائقي طور قائم ٿيو. ”آسٽريا“ لفظ جرمن نالي جي لاطيني صورت آهي، جنهن جو پهريون دستاويزي استعمال ٻارهين صديءَ ۾ ملي ٿو.<ref>{{Cite book|last=Brauneder|first=Wilhelm|title=Österreichische Verfassungsgeschichte|date=2009|publisher=Manzsche Verlags- und Universitätsbuchhandlung|isbn=978-3-214-14876-8|edition=11th|location=Vienna|page=17}}</ref> ان دور ۾ [[ڊينيوب]] درياهه جو آسٽريائي طاس، يعني موجوده [[اپر آسٽريا|اپر]] ۽ [[لوئر آسٽريا]]، [[باويريا]] جي اوڀرئين ڇيڙي تي واقع هو. ==تاريخ== === قبل از تاريخ ۽ قديم دور === [[File:2011-07-09 gasometer 28.JPG|thumb|left|[[ويلينڊورف جي وينس]]، 28,000 کان 25,000 ق.م، [[ويانا جو قدرتي تاريخ جو عجائب گھر|ويانا جي قدرتي تاريخ جي عجائب گهر]] ۾]] اهو علائقو، جيڪو هاڻي [[آسٽريا]] آهي، رومي دور کان اڳ مختلف [[ڪيلٽ]] قبيلن جي آبادڪاريءَ هيٺ هو ۽ ڇهين صدي ق.م تائين [[هالشتات ثقافت]] جو مرڪزي علائقو بڻجي چڪو هو.<ref>{{Cite web|date=2024-02-11|title=What Was the Celtic "Cult of the Head"?|url=https://www.thecollector.com/what-was-celtic-cult-head/|access-date=2024-05-07|website=TheCollector|language=en|archive-date=7 May 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240507031517/https://www.thecollector.com/what-was-celtic-cult-head/|url-status=live}}</ref> [[هالشتات]] شهر ۾ يورپ جي ڪيلٽن بابت سڀ کان قديم آثار قديمه جا ثبوت مليا آهن.<ref>{{Cite web|title=Celt {{!}} History, Institutions, & Religion {{!}} Britannica|url=https://www.britannica.com/topic/Celt-people|access-date=2024-05-07|website=Encyclopædia Britannica|language=en|archive-date=11 July 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180711204423/https://www.britannica.com/topic/Celt-people|url-status=live}}</ref> ڪيلٽن جي [[نوريڪم جي بادشاهت|نوريڪم بادشاهت]]، جنهن ۾ موجوده آسٽريا جو گهڻو حصو ۽ موجوده [[سلووينيا]] جا ڪجهه علائقا شامل هئا، 16 ق.م ۾ [[رومي سلطنت]] فتح ڪري ورتي ۽ ان کي [[رومي صوبو|رومي صوبي]] [[نوريڪم]] ۾ تبديل ڪيو ويو، جيڪو 476ع تائين قائم رهيو.<ref>{{Cite web|title=Noricum {{!}} Celtic culture, Roman province, Alps {{!}} Britannica|url=https://www.britannica.com/place/Noricum|access-date=2024-04-26|website=Encyclopædia Britannica|language=en|archive-date=25 February 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240225145226/https://www.britannica.com/place/Noricum|url-status=live}}</ref> موجوده آسٽريا جا اهي علائقا، جيڪي نوريڪم صوبي ۾ شامل نه هئا، مختلف رومي صوبن ۾ ورهايل هئا؛ [[پينونيا]] ۾ اوڀر آسٽريا جا ڪجهه حصا شامل هئا، جڏهن تہ [[رائيتيا]] ۾ موجوده [[فورآرلبرگ]] ۽ [[ٽيرول (رياست)|ٽيرول]] جا علائقا شامل هئا.<ref>{{Cite web|title=Pannonia {{!}} Roman Empire, Map, Hungary, & History {{!}} Britannica|url=https://www.britannica.com/place/Pannonia|access-date=2024-05-20|website=Encyclopædia Britannica|language=en|archive-date=15 June 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230615155813/https://www.britannica.com/place/Pannonia|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|title=Raetia {{!}} Roman Empire, Alps, Gaul {{!}} Britannica|url=https://www.britannica.com/place/Raetia|access-date=2024-05-20|website=Encyclopædia Britannica|language=en|archive-date=3 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231003000521/https://www.britannica.com/place/Raetia|url-status=live}}</ref> اوڀر آسٽريا ۾ موجوده پيٽرونيل-[[ڪارنانٽم]] هڪ اهم رومي فوجي ڇانوڻي هئي، جيڪا اڳتي هلي [[پينونيا سپيريئر]] جي نالي سان سڃاتي ويندڙ صوبي جو گاديءَ وارو شهر بڻجي وئي. ڪارنانٽم لڳ ڀڳ 400 سالن تائين اٽڪل 50,000 ماڻهن جو گهر رهيو.<ref name="Carnuntum Tourism">{{Cite web|title=Rome's metropolis on the Danube awakens to new life|url=http://www.carnuntum.co.at/content-en/tales-from-carnuntum|archive-url=https://web.archive.org/web/20100116125751/http://www.carnuntum.co.at/content-en/tales-from-carnuntum|archive-date=16 January 2010|access-date=20 February 2010|website=Archäologischer Park Carnuntum|publisher=Archäologische Kulturpark Niederösterreich Betriebsgesellschaft m.b.H.}}</ref> [[File:Roman Empire 125.png|thumb|[[هيڊرين]] جي حڪمرانيءَ (117–138ع) دوران [[رومي سلطنت]]؛ [[شاهي صوبو|شاهي صوبي]] '''[[نوريڪم]]''' ۾ موجوده آسٽريا جو گهڻو حصو شامل هو، جڏهن تہ '''[[رائيتيا]]''' ۽ '''[[پينونيا سپيريئر]]''' ترتيبوار موجوده آسٽريا جي اولهندي ۽ اوڀرندي حصن تي پکڙيل هئا]] === وچيون دور === [[رومي سلطنت جي زوال]] کان پوءِ هن علائقي تي سڀ کان پهرين جرمن نسل جي [[روگي]] قبيلي حملو ڪيو، جنهن هن خطي کي پنهنجي علائقي ”[[روگيلينڊ]]“ جو حصو بڻايو.<ref>{{Cite web|last=Kessler|first=P. L.|title=Kingdoms of the Germanic Tribes – Rugii (Rugians)|url=https://www.historyfiles.co.uk/KingListsEurope/BarbarianRugii.htm|access-date=2024-04-26|website=The History Files|language=en}}</ref> 487ع ۾ موجوده آسٽريا جو گهڻو حصو [[اوڊواڪر]] فتح ڪيو، جيڪو [[وحشي بادشاهتون|وحشي نسل]] سان تعلق رکندڙ سپاهي ۽ سياستدان هو؛ هن موجوده آسٽريا جي اڪثر علائقي کي پنهنجي [[اٽلي جي بادشاهت (476–493)|اٽلي جي بادشاهت]] ۾ شامل ڪيو. 493ع تائين هي علائقو جرمن نسل جي [[اوستروگوٿ]] قبيلن فتح ڪري ورتو، جن پنهنجي [[اوستروگوٿڪ بادشاهت]] قائم ڪئي.<ref>{{Cite web|title=Ostrogoth {{!}} Italy, Roman Empire, Arianism {{!}} Britannica|url=https://www.britannica.com/topic/Ostrogoth|access-date=2024-04-26|website=Encyclopædia Britannica|language=en|archive-date=25 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190425120017/https://www.britannica.com/topic/Ostrogoth|url-status=live}}</ref> اوستروگوٿڪ بادشاهت جي زوال کان پوءِ هن علائقي ۾ [[اليماني]]، [[بايوواري]]، [[سلاو]] ۽ [[پينونيائي آوار]] اچي آباد ٿيا يا هن علائقي تي قبضو ڪيائون.<ref name="johnson 19"/><ref>{{Cite web|title=Mittelalter|url=https://oesterreich.com/de/staat/geschichte/mittelalter|access-date=2024-04-26|website=oesterreich.com|archive-date=26 April 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240426204729/https://oesterreich.com/de/staat/geschichte/mittelalter|url-status=live}}</ref> [[فرينڪ]] بادشاهه [[شارليمين]] 788ع ۾ هن علائقي کي فتح ڪيو، آبادڪاريءَ جي حوصلا افزائي ڪئي ۽ [[عيسائيت]] کي هٿي ڏني.<ref name="johnson 19">Johnson 19</ref> [[اوڀر فرينڪيا]] جي حصي طور اهي مرڪزي علائقا، جيڪي هاڻي آسٽريا تي مشتمل آهن، [[بابنبرگ خاندان]] جي حوالي ڪيا ويا. هي علائقو ''[[آسٽريا جو مارچ|مارچيا اورينٽالس]]'' جي نالي سان سڃاتو ويندو هو ۽ 976ع ۾ [[ليوپولڊ پهريون، آسٽريا جو مارگريو|ليوپولڊ پهرئين]] کي ڏنو ويو.<ref name="johnson 20">Johnson 20–21</ref> آسٽريا جي نالي جو پهريون دستاويزي ذڪر 996ع جو آهي، جنهن ۾ اهو نالو ''[[اوستاريچي]]'' لکيل آهي ۽ ان مان بابنبرگ مارچ جو علائقو مراد ورتو ويو هو.<ref name="johnson 20"/> 1156ع ۾ ''[[پريويليگيئم مائنس]]'' ذريعي آسٽريا کي [[ڊچي]] جو درجو ڏنو ويو. 1192ع ۾ بابنبرگ خاندان [[اسٽيريا جي ڊچي|اسٽيريا جي ڊچي]] پڻ حاصل ڪئي. 1246ع ۾ [[فريڊرڪ ٻيون، آسٽريا جو ڊيوڪ|فريڊرڪ ٻئي]] جي وفات سان بابنبرگ خاندان جي حڪمرانيءَ جو سلسلو ختم ٿي ويو.<ref name="johnson 21">Johnson 21</ref> ان کان پوءِ [[بوهيميا جو اوٽوڪر ٻيون|بوهيميا جي اوٽوڪر ٻئي]] عملي طور آسٽريا، اسٽيريا ۽ [[ڪارينٿيا جي ڊچي|ڪارينٿيا جي ڊچين]] تي قبضو ڪري ورتو.<ref name="johnson 21"/> سندس حڪمراني 1278ع ۾ [[ڊورنڪروٽ]] وٽ [[جرمني جو روڊولف پهريون|جرمني جي روڊولف پهرئين]] هٿان شڪست کان پوءِ ختم ٿي وئي.<ref>Lonnie Johnson 23</ref> ان کان پوءِ [[پهرين مهاڀاري جنگ]] تائين آسٽريا جي تاريخ وڏي حد تائين ان جي حڪمران خاندان، [[هابسبرگ خاندان|هابسبرگن]]، جي تاريخ سان ڳنڍيل رهي. [[File:HRR 14Jh.jpg|thumb|[[پاڪ رومي سلطنت]] ۾ 14هين صديءَ دوران هابسبرگ (نارنگي)، لگزمبرگ (واڱڻائي) ۽ ويٽلسباخ (سائو) خاندانن جا علائقا]] 14هين ۽ 15هين صدين دوران [[هابسبرگ بادشاهت|هابسبرگن]] آسٽريا جي ڊچي جي ڀرپاسي وارن ٻين صوبن کي پنهنجي قبضي هيٺ آڻڻ شروع ڪيو. 1438ع ۾ آسٽريا جي ڊيوڪ [[آسٽريا جو البرٽ پنجون|البرٽ پنجين]] کي پنهنجي سهري، شهنشاهه [[سگسمنڊ، پاڪ رومي شهنشاهه|سگسمنڊ]] جو جانشين چونڊيو ويو. جيتوڻيڪ البرٽ پاڻ رڳو هڪ سال حڪمران رهيو، پر ان کان پوءِ فقط هڪ استثنا کي ڇڏي، [[پاڪ رومي سلطنت]] جا سمورا شهنشاهه هابسبرگ خاندان سان تعلق رکندا هئا. هابسبرگن پنهنجي موروثي علائقن کان پري به نوان علائقا حاصل ڪرڻ شروع ڪيا. 1477ع ۾ شهنشاهه [[فريڊرڪ ٽيون، پاڪ رومي شهنشاهه|فريڊرڪ ٽئين]] جي اڪيلي پٽ آرچڊيوڪ [[ميڪسميلين پهريون، پاڪ رومي شهنشاهه|ميڪسميلين]]، [[برگنڊي جي ڪائونٽي|برگنڊي]] جي وارثياڻي ماريا سان شادي ڪئي، جنهن جي نتيجي ۾ [[نيدرلينڊز]] جو گهڻو حصو هابسبرگ خاندان جي قبضي هيٺ اچي ويو.<ref name="johnson 25">Lonnie Johnson 25</ref><ref name="brook 11">Brook-Shepherd 11</ref> 1496ع ۾ سندس پٽ [[فلپ پهريون، ڪاسٽيل جو بادشاهه|فلپ دي فيئر]]، [[جوانا آف ڪاسٽيل|جوانا]] سان شادي ڪئي، جيڪا [[ڪاسٽيل جو تاج|ڪاسٽيل]] ۽ [[اراگون جو تاج|اراگون]] جي وارثياڻي هئي. ان شاديءَ جي نتيجي ۾ اسپين ۽ ان سان لاڳاپيل اطالوي، آفريڪي، [[فلپائن|ايشيائي]] ۽ [[نئين دنيا]] جا علائقا پڻ هابسبرگن جي حڪمرانيءَ جي دائري ۾ اچي ويا.<ref name="johnson 25"/><ref name="brook 11"/> 1526ع ۾ [[موهاچ جي جنگ]] کان پوءِ [[بوهيميا]] ۽ [[هنگري]] جو اهو حصو، جنهن تي عثمانين قبضو نه ڪيو هو، آسٽريائي حڪمرانيءَ هيٺ اچي ويو.<ref>Lonnie Johnson 26</ref> هنگري ڏانهن [[عثماني–هنگري جنگيون|عثماني توسيع]] سبب هابسبرگن ۽ عثمانين وچ ۾ [[عثماني–هابسبرگ جنگيون|بار بار جنگيون]] ٿيون، جن مان 1593ع کان 1606ع تائين جاري رهندڙ [[ڊگهي جنگ (عثماني جنگيون)|ڊگهي جنگ]] خاص طور اهم هئي. ترڪن [[اسٽيريا]] ۾ لڳ ڀڳ 20 ڀيرا حملا ڪيا،<ref>"'' The Catholic encyclopedia''". Charles George Herbermann (1913). Robert Appleton company.</ref> جن مان ڪجهه حملن کي ذريعن ۾ ”ساڙڻ، ڦرلٽ ڪرڻ ۽ هزارين ماڻهن کي غلام بڻائي وٺي وڃڻ“ طور بيان ڪيو ويو آهي.<ref>"''[https://books.google.com/books?id=8-ARAAAAYAAJ&pg=PA560 Bentley's miscellany] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240312192545/https://books.google.com/books?id=8-ARAAAAYAAJ&pg=PA560#v=onepage&q&f=false |date=12 March 2024 }}''". Charles Dickens, William Harrison Ainsworth, Albert Smith (1853).</ref> سيپٽمبر 1529ع جي آخر ۾ عثماني سلطان [[سليمان اعظم]] [[ويانا جو محاصرو (1529)|ويانا جو پهريون محاصرو]] شروع ڪيو، جيڪو ناڪام رهيو؛ عثماني تاريخدانن موجب ان ناڪاميءَ ۾ وقت کان اڳ شروع ٿيل سياري ۽ برفباريءَ پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو. === 17هين ۽ 18هين صديون === [[File:Anonym Entsatz Wien 1683.jpg|thumb|1683ع ۾ ٿيل [[ويانا جي جنگ]]، [[عثماني سلطنت]] جي يورپ ڏانهن اڳڀرائي کي روڪي ڇڏيو.]] [[ليوپولڊ پهريون، پاڪ رومي شهنشاهه|ليوپولڊ پهرئين]] جي ڊگهي حڪمرانيءَ دوران، 1683ع ۾ پولينڊ جي بادشاهه [[جان ٽيون سوبيسڪي]] جي اڳواڻيءَ هيٺ ترڪن خلاف [[ويانا جي جنگ|ويانا جو ڪامياب دفاع]] ڪيو ويو.<ref>Lonnie Johnson 26–28</ref> ان کان پوءِ ٿيل [[عظيم ترڪ جنگ]] جي نتيجي ۾ هنگري جو گهڻو حصو آسٽريا جي قبضي هيٺ اچي ويو. ان انتظام کي 1699ع ۾ ٿيل [[ڪارلووٽس جو معاهدو|ڪارلووٽس جي معاهدي]] ذريعي باضابطه شڪل ڏني وئي. [[چارلس ڇهون، پاڪ رومي شهنشاهه|چارلس ڇهين]] انهن ڪيترين ئي حاصلات تان هٿ کنيو، جيڪي سلطنت گذريل سالن دوران حاصل ڪيون هيون. کيس [[هابسبرگ خاندان]] جي مرداڻي شاهي نسل جي ويجهي خاتمي جو خدشو هو. ان ڪري چارلس ڇهون [[1713ع جي پراگميٽڪ سينڪشن|1713ع جي پراگميٽڪ سينڪشن]] کي تسليم ڪرائڻ جي بدلي ۾ ٻين طاقتن کي علائقائي ۽ سياسي رعايتون ڏيڻ لاءِ تيار هو. ان بندوبست تحت سندس ڌيءَ [[ماريا ٿيريسا]] کي سندس وارث طور تسليم ڪيو ويو. [[پروشيا]] جي عروج سان جرمن علائقن ۾ [[آسٽريا–پروشيا رقابت]] جي شروعات ٿي. آسٽريا، پروشيا ۽ روس سان گڏجي [[پولينڊ جون ورهاستون|پولينڊ جي ٽن ورهاستن]] مان پهرين ۽ ٽين ورهاست ۾ حصو ورتو، جيڪي ترتيبوار 1772ع ۽ 1795ع ۾ ٿيون. === 19هين صدي === {{See also|آسٽريائي سلطنت|آسٽريا-هنگري}} [[File:Congress of Vienna.PNG|thumb|left|[[ويانا ڪانگريس]] 1814ع–1815ع ۾ منعقد ٿي. ڪانگريس جو مقصد [[فرانسيسي انقلابي جنگيون|فرانسيسي انقلابي جنگين]]، [[نيپولين جون جنگيون|نيپولين جي جنگين]] ۽ [[پاڪ رومي سلطنت]] جي خاتمي سبب پيدا ٿيل ڪيترن ئي مسئلن کي حل ڪرڻ هو.]] آسٽريا پهرين ۽ ٻي اتحاد جي حصي طور [[انقلابي فرانس]] خلاف جنگين ۾ شامل ٿيو ۽ ان کان پوءِ [[نيپولين جون جنگيون|نيپولين جي جنگين]] ۾ پڻ حصو ورتائين. 1792ع کان 1801ع تائين آسٽريائي فوجن کي 754,700 جاني نقصان برداشت ڪرڻا پيا.<ref>Clodfelter</ref> آسٽريا ۽ پاڪ رومي سلطنت جي هابسبرگ حڪمرانن کي [[نيپولين بوناپارٽ]] هٿان لڳاتار شڪستن کي منهن ڏيڻو پيو. نيپولين پاران فرانسيسي سلطنت قائم ڪرڻ کان پوءِ پنهنجي شاهي خاندان جي حيثيت محفوظ رکڻ لاءِ 1804ع ۾ [[آسٽريائي سلطنت]] قائم ڪئي وئي،<ref>Lonnie Johnson 34</ref> ۽ نيپولين کي سندن اڳوڻي شاهي تخت تي دعويٰ ڪرڻ کان روڪڻ لاءِ 1806ع ۾ [[پاڪ رومي سلطنت]] کي ختم ڪيو ويو. 1814ع ۾ آسٽريا انهن اتحادي فوجن جو حصو هو، جن فرانس تي حملو ڪري [[نيپولين جون جنگيون]] پڄاڻيءَ تائين پهچايون. 1815ع جي [[ويانا ڪانگريس]] کان پوءِ آسٽريائي سلطنت يورپ جي چئن غالب طاقتن مان هڪ ۽ تسليم ٿيل [[عظيم طاقت]] طور سامهون آئي. ساڳئي سال آسٽريا جي صدارت هيٺ [[جرمن ڪنفيڊريشن]] ({{Lang|de|Deutscher Bund}}) قائم ڪئي وئي. حل نه ٿيل سماجي، سياسي ۽ قومي اختلافن سبب جرمن علائقا [[1848ع جا انقلاب|1848ع جي انقلابن]] جي لپيٽ ۾ آيا، جن جو هڪ اهم مقصد متحد جرمني قائم ڪرڻ هو.<ref name="johnson 36">Johnson 36</ref> [[File:Deutscher Bund.svg|thumb|[[جرمن ڪنفيڊريشن]] ۽ ان جي 39 خودمختيار ميمبر رياستن جو نقشو]] جرمنيءَ جي اتحاد بابت مختلف تجويزون موجود هيون، جن ۾ [[ننڍو جرمني ۽ وڏو جرمني|وڏو جرمني]]، [[گريٽر آسٽريا جون گڏيل رياستون|وڏو آسٽريا]] يا آسٽريا کان سواءِ جرمن ڪنفيڊريشن شامل هيون. 1864ع ۾ آسٽريا ۽ پروشيا گڏجي [[ڊينمارڪ]] خلاف جنگ ڪئي ۽ [[شليسويگ]] ۽ [[هولسٽائن]] جون ڊچيون ڊينمارڪ جي قبضي کان آزاد ڪرايون. ٻنهي طاقتن وچ ۾ انهن ڊچين جي انتظام بابت اتفاق نه ٿي سگهيو، جنهن جي نتيجي ۾ 1866ع ۾ [[آسٽريا-پروشيا جنگ]] لڳي. [[ڪونيگريٽس جي جنگ]] ۾ پروشيا هٿان شڪست کان پوءِ<ref name="johnson 36"/> آسٽريا کي جرمن ڪنفيڊريشن ڇڏڻي پئي ۽ ان کان پوءِ هن جرمن سياست ۾ اڳوڻو ڪردار ادا نه ڪيو.<ref name="johnson 55">Lonnie Johnson 55</ref><ref>Schulze 233</ref> آسٽريا جي هابسبرگ بادشاهت پنهنجي جرمن ٻولي ڳالهائيندڙ علائقن کي [[جرمني جو اتحاد|1871ع ۾ قائم ٿيل جرمن سلطنت]] ۾ شامل ڪرڻ ۽ پنهنجي غير جرمن ٻولي ڳالهائيندڙ علائقن تان دستبردار ٿيڻ لاءِ تيار نه هئي، تنهنڪري نئين سلطنت جو تاج پروشيا جي بادشاهه [[فريڊرڪ ولهيلم چوٿون]] کي پيش ڪيو ويو. دٻايل [[1848ع جو هنگري انقلاب|1848ع جي هنگري انقلاب]] کان پوءِ رهجي ويل مسئلن کي حل ڪرڻ لاءِ 1867ع ۾ [[1867ع جو آسٽريا-هنگري ٺاهه|آسٽريا-هنگري ٺاهه]]، جنهن کي ''آؤسگلائخ'' پڻ چيو وڃي ٿو، ڪيو ويو. ان تحت [[فرانز جوزف پهريون]] جي سربراهيءَ هيٺ [[آسٽريائي سلطنت]] ۽ [[هنگري جي بادشاهت]] تي ٻڌل ٻٽي بادشاهت قائم ٿي.<ref>Lonnie Johnson 59</ref> هن گهڻ نسلي [[آسٽريا-هنگري]] سلطنت ۾ [[جرمن]]، [[هنگريائي]]، ڪروئيشيائي، چيڪ، [[پولش ماڻهو|پولش]]، [[روسين]]، سرب، سلوواڪ، سلووين ۽ يوڪريني قومن سان گڏ اطالوي ۽ روماني آباديءَ جون وڏيون برادريون پڻ شامل هيون. قومپرست تحريڪن جي عروج واري دور ۾ آسٽريا-هنگري جهڙي گهڻ نسلي سلطنت تي حڪمراني ڪرڻ ڏينهون ڏينهن وڌيڪ ڏکيو ٿيندو ويو، جنهن سبب حڪومت کي وڌايل ڳجهي پوليس تي گهڻو ڀاڙڻو پيو. تنهن هوندي به آسٽريائي حڪومت ڪجهه معاملن ۾ مختلف قومن کي سهولتون ڏيڻ جي ڪوشش ڪئي. مثال طور، [[سسلائٿينيا]] جا قانون ۽ حڪم شايع ڪندڙ ''رائخس گيزيٽس بلاٽ'' اٺن ٻولين ۾ جاري ٿيندو هو؛ جڏهن تہ سڀني قومي گروهن کي پنهنجي ٻوليءَ ۾ اسڪول هلائڻ ۽ سرڪاري آفيسن ۾ پنهنجي مادري ٻولي استعمال ڪرڻ جو حق حاصل هو. [[File:Austria Hungary ethnic.svg|thumb|[[آسٽريا-هنگري]] جو نسلي نقشو، 1910ع]] مختلف سماجي طبقن سان تعلق رکندڙ ڪيترن ئي آسٽريائي جرمنن، جن ۾ [[جارج ريٽر فون شونيرر]] پڻ شامل هو، آسٽريائي جرمنن ۾ جرمن نسلي سڃاڻپ مضبوط ڪرڻ ۽ آسٽريا کي جرمنيءَ سان ملائڻ (''[[آنشلوس]]'') جي اميد سان [[آسٽريا ۾ جرمن قومپرستي|پين-جرمنزم]] جي ڀرپور حمايت ڪئي.<ref name="DPSO">{{Cite web|date=2000|title=Das politische System in Österreich (The Political System in Austria)|url=http://www.politischebildung.at/upload/polsystem.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20140423112116/http://www.politischebildung.at/upload/polsystem.pdf|archive-date=23 April 2014|access-date=9 July 2014|publisher=Austrian Federal Press Service|page=24|language=de|location=Vienna}}</ref> [[ڪارل لوئيگر]] جهڙن ڪجهه آسٽريائين پڻ پنهنجي سياسي مقصدن کي اڳتي وڌائڻ لاءِ پين-جرمنزم کي عواميت پسنديءَ جي هڪ صورت طور استعمال ڪيو. جيتوڻيڪ بسمارڪ جي پاليسين آسٽريا ۽ آسٽريائي جرمنن کي جرمنيءَ کان ٻاهر رکيو، تڏهن به ڪيترائي آسٽريائي پين-جرمن قومپرست کيس پنهنجو مثالي اڳواڻ سمجهندا هئا. اهي جرمن شهنشاهه [[ولهيلم پهريون، جرمن شهنشاهه|ولهيلم پهرئين]] جي پسنديده گل طور مشهور نيرا ڪارن فلاور پنهنجن ڪوٽن جي بٽڻن ۾ لڳائيندا هئا ۽ جرمن قومي رنگن، ڪاري، ڳاڙهي ۽ پيلي، جون نشانيون پڻ پائيندا هئا. آسٽريائي اسڪولن ۾ انهن ٻنهي نشانين تي عارضي پابندي به لڳائي وئي، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن کي گهڻ نسلي سلطنت خلاف ناراضگيءَ جي اظهار طور استعمال ڪيو ويندو هو.<ref>{{Cite book|last=Unowsky|first=Daniel L.|title=The Pomp and Politics of Patriotism: Imperial Celebrations in Habsburg Austria, 1848–1916|publisher=Purdue University Press|date=2005|page=157}}</ref> آسٽريا کي جرمنيءَ کان ڌار رکڻ سبب ڪيترن آسٽريائين لاءِ قومي سڃاڻپ جو مسئلو پيدا ٿيو. ان صورتحال بابت سوشل ڊيموڪريٽ اڳواڻ [[اوٽو بائوئر]] چيو تہ اها ”اسان جي آسٽريائي ۽ جرمن ڪردار وچ ۾ ڇڪتاڻ“ هئي.<ref>Evan Burr Bukey, Hitler's Austria: Popular Sentiment in the Nazi Era, 1938–1945, p. 6</ref> آسٽريا-هنگري سلطنت ۾ آسٽريائي جرمنن ۽ ٻين نسلي گروهن وچ ۾ پڻ ڇڪتاڻ موجود هئي. ڪيترائي آسٽريائي، خاص طور پين-جرمن تحريڪن سان لاڳاپيل ماڻهو، جرمن نسلي سڃاڻپ کي وڌيڪ مضبوط ڪرڻ جا حامي هئا ۽ اميد رکندا هئا تہ سلطنت جي خاتمي کان پوءِ [[آنشلوس|آسٽريا جو جرمنيءَ سان الحاق]] ممڪن ٿي سگهندو.<ref>Brigitte Hamann, Hitler's Vienna: A Portrait of the Tyrant as a Young Man, p. 394</ref> ڪيترن آسٽريائي پين-جرمن قومپرستن وزيراعظم [[ڪائونٽ ڪازيمير فيلڪس باديني|ڪازيمير ڪائونٽ باديني]] جي 1897ع واري ٻوليءَ بابت فرمان خلاف سخت احتجاج ڪيو. ان فرمان تحت بوهيميا ۾ جرمن ۽ چيڪ ٻولين کي گڏيل سرڪاري ٻولين جو درجو ڏنو ويو ۽ نون سرڪاري عملدارن لاءِ ٻنهي ٻولين ۾ رواني لازمي قرار ڏني وئي. عملي طور ان جو مطلب اهو هو تہ سرڪاري ملازمتن ۾ چيڪ ماڻهن جي ڀرتيءَ جا امڪان وڌيڪ ٿي ويا، ڇاڪاڻ⁠تہ وچولي طبقي جا گهڻا چيڪ جرمن ٻولي ڳالهائي سگهندا هئا، جڏهن تہ جرمن ٻولي ڳالهائيندڙن ۾ چيڪ ٻولي ڄاڻندڙن جو تناسب گهٽ هو. [[الٽرامونٽانزم|الٽرامونٽين]] ڪيٿولڪ سياستدانن ۽ پادرين طرفان هن سڌاري جي حمايت جي ردعمل ۾ ''[[روم کان پري]]'' تحريڪ شروع ٿي، جنهن جي شروعات شونيرر جي حامين ڪئي ۽ جنهن ”جرمن“ عيسائين کي رومن ڪيٿولڪ چرچ ڇڏڻ جي اپيل ڪئي.<ref>{{cite news|last=Suppan|title='Germans' in the Habsburg Empire|publisher=The Germans and the East|date=2008|pages=164, 172}}</ref> === 20هين صديءَ جي شروعات === {{See also|جرمن-آسٽريا جي جمهوريه|پهرين آسٽريائي جمهوريه}} [[عثماني سلطنت]] ۾ [[ٻئي آئيني دور]] جي شروعات کان پوءِ، آسٽريا-هنگري ان موقعي مان فائدو وٺندي 1908ع ۾ [[آسٽريا-هنگري ۾ بوسنيا ۽ هرزيگووينا|بوسنيا ۽ هرزيگووينا]] کي پنهنجي سلطنت ۾ ضم ڪري ڇڏيو.<ref>{{Cite web|title=The Annexation of Bosnia-Herzegovina 1908|url=https://www.mtholyoke.edu/acad/intrel/boshtml/bos127.htm|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130323152047/https://www.mtholyoke.edu/acad/intrel/boshtml/bos127.htm|archive-date=23 March 2013|access-date=25 March 2013|publisher=Mtholyoke.edu}}</ref> 1914ع ۾ [[سراييوو]] ۾ بوسنيائي سرب [[گاوريلو پرنسپ]] هٿان آرچڊيوڪ [[آسٽريا جو فرانز فرڊيننڊ|فرانز فرڊيننڊ جي قتل]]<ref>Johnson 52–54</ref> کي آسٽريا جي اهم سياستدانن ۽ فوجي جنرلن شهنشاهه کي سربيا خلاف جنگ جو اعلان ڪرڻ لاءِ قائل ڪرڻ جي بنياد طور استعمال ڪيو. ان فيصلي [[پهرين مهاڀاري جنگ]] شروع ٿيڻ جي خطري کي وڌايو ۽ نيٺ جنگ ڇڙي پئي، جنهن جي پڄاڻيءَ تي آسٽريا-هنگري سلطنت ٽٽي وئي. پهرين مهاڀاري جنگ ۾ ڏهه لک کان وڌيڪ آسٽريا-هنگري فوجي مارجي ويا.<ref>{{Cite book|last1=Grebler|first1=Leo|title=The Cost of the World War to Germany and Austria-Hungary|last2=Winkler|first2=Wilhelm|publisher=Yale University Press|orig-date=1940|isbn=0-598-94106-1|date=2006-02-17}}</ref> [[File:German Austria (1918) en.svg|thumb|upright=1.4|1918ع ۾ [[جرمن-آسٽريا]] پاران دعويٰ ڪيل جرمن ٻولي ڳالهائيندڙ صوبا. بعد ۾ قائم ٿيل آسٽريا جي ٻي جمهوريه جي سرحد ڳاڙهي ليڪ سان ڏيکاريل آهي.]] 21 آڪٽوبر 1918ع تي شاهي آسٽريا جي پارليامينٽ ''رائخسراٽ'' جا چونڊيل جرمن ميمبر ويانا ۾ گڏ ٿيا ۽ جرمن-آسٽريا جي عارضي قومي اسيمبلي (''Provisorische Nationalversammlung für Deutschösterreich'') قائم ڪيائون. 30 آڪٽوبر تي اسيمبليءَ ''شٽاٽسراٽ'' نالي حڪومت مقرر ڪري [[جرمن-آسٽريا جي جمهوريه]] قائم ڪئي. شهنشاهه هن نئين حڪومت کي اٽليءَ سان رٿيل جنگبندي بابت فيصلي ۾ شريڪ ٿيڻ جي دعوت ڏني، پر حڪومت ان معاملي ۾ حصو وٺڻ کان پاسو ڪيو.<ref>{{Cite book|last=Shepard|first=Gordon|title=The Austrians|date=1996|publisher=Avalon Publishing Group Inc.|isbn=978-0-7867-3066-7}}</ref> نتيجي طور 3 نومبر 1918ع تي جنگ جي خاتمي جي ذميواري رڳو شهنشاهه ۽ سندس حڪومت تي رهي. 11 نومبر تي شهنشاهه، پراڻي ۽ نئين حڪومتن جي وزيرن جي صلاح تي، اعلان ڪيو تہ هو هاڻي رياستي معاملن ۾ حصو نه وٺندو. 12 نومبر تي جرمن-آسٽريا قانوني طور پاڻ کي جمهوري جمهوريه ۽ نئين جرمن جمهوريه جو حصو قرار ڏنو. 10 نومبر 1920ع تي منظور ٿيل آئين تحت ''شٽاٽسراٽ'' جو نالو بدلائي ''بُنڊس ريگيرونگ'' (وفاقي حڪومت) ۽ ''نيشنل فرزاملونگ'' جو نالو ''نيشنل راٽ'' (قومي ڪائونسل) رکيو ويو.<ref>{{Cite web|title=Austria: notes|url=http://www.archontology.org/nations/austria/au_rep1/01_laws.php|access-date=4 February 2021|website=Archontology|archive-date=16 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210416090109/http://www.archontology.org/nations/austria/au_rep1/01_laws.php|url-status=live}}</ref> 1919ع جي [[سينٽ جرمين جو معاهدو|سينٽ جرمين جي معاهدي]] (۽ هنگري لاءِ 1920ع جي [[ٽريانون جو معاهدو|ٽريانون جي معاهدي]]) وچ يورپ جي انهيءَ نئين سياسي بندوبست جي تصديق ۽ استحڪام ڪيو، جيڪو وڏي حد تائين نومبر 1918ع ۾ وجود ۾ اچي چڪو هو. ان بندوبست تحت نيون رياستون قائم ٿيون ۽ موجوده رياستن جون سرحدون تبديل ڪيون ويون. آسٽريا-هنگري جا جرمن ٻولي ڳالهائيندڙ آسٽريائي علائقا محدود ٿي هڪ ننڍڙي رياست، جرمن-آسٽريا جي جمهوريه (جرمن: ''Republik Deutschösterreich'')، تائين رهجي ويا؛ البت گهڻو ڪري جرمن ٻولي ڳالهائيندڙ [[ڏکڻ ٽيرول]] ان ۾ شامل نه ڪيو ويو.<ref>{{Citation|last=Moos|first=Carlo|title=A Land on the Threshold. South Tyrolean Transformations, 1915–2015|pages=27–39|date=2017|editor-last=Georg Grote and Hannes Obermair|contribution=Südtirol im St. Germain-Kontext|place=Oxford-Berne-New York|publisher=Peter Lang|isbn=978-3-0343-2240-9}}</ref><ref>In Habsburg Austria-Hungary, "German-Austria" was an unofficial term for the areas of the empire inhabited by Austrian Germans.</ref><ref>Alfred D. Low, ''The Anschluss Movement, 1918–1919, and the Paris Peace Conference'', pp. 135–138.</ref> آسٽريا جي جرمنيءَ سان الحاق جي خواهش ان وقت آسٽريا ۽ جرمني ٻنهي جي مختلف سماجي طبقن ۾ وڏي پيماني تي موجود هئي.<ref>Alfred D. Low, ''The Anschluss Movement, 1918–1919, and the Paris Peace Conference'', pp. 3–4</ref> 12 نومبر تي جرمن-آسٽريا کي جمهوريه قرار ڏنو ويو ۽ سوشل ڊيموڪريٽ [[ڪارل رينر]] کي عارضي چانسلر مقرر ڪيو ويو. ساڳئي ڏينهن تيار ڪيل عارضي آئين جي شق 1 ۾ چيو ويو تہ ”جرمن-آسٽريا هڪ جمهوري جمهوريه آهي“، جڏهن تہ شق 2 ۾ چيو ويو تہ ”جرمن-آسٽريا جرمن رائخ جو اڻٽٽ حصو آهي“.<ref>Mary Margaret Ball, ''Post-war German-Austrian Relations: The Anschluss Movement, 1918–1936'', pp. 11–15</ref> [[سينٽ جرمين جو معاهدو|سينٽ جرمين جي معاهدي]] ۽ [[ورسائي جو معاهدو|ورسائي جي معاهدي]] آسٽريا ۽ جرمنيءَ جي اتحاد تي واضح پابندي لاڳو ڪئي.<ref>Roderick Stackelberg, ''Hitler's Germany: Origins, Interpretations, Legacies'', pp. 161–162</ref><ref>{{Cite web|title=Treaty of Peace between the Allied and Associated Powers and Austria; Protocol, Declaration and Special Declaration [1920&#93; ATS 3|url=http://www.austlii.edu.au/au/other/dfat/treaties/1920/3.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20000917221810/http://www.austlii.edu.au/au/other/dfat/treaties/1920/3.html|archive-date=17 September 2000|access-date=15 June 2011|publisher=Austlii.edu.au}}</ref> انهن معاهدن جرمن-آسٽريا کي پنهنجو نالو بدلائي ”آسٽريا جي جمهوريه“ رکڻ لاءِ پڻ پابند ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ [[پهرين آسٽريائي جمهوريه]] وجود ۾ آئي.<ref>Mary Margaret Ball, ''Post-war German-Austrian Relations: The Anschluss Movement, 1918–1936'', pp. 18–19</ref><ref>Montserrat Guibernau, ''The Identity of Nations'', pp. 70–75</ref> 30 لک کان وڌيڪ جرمن ٻولي ڳالهائيندڙ آسٽريائي نئين آسٽريائي جمهوريه جي سرحدن کان ٻاهر رهجي ويا ۽ نئين قائم ٿيل يا وڌايل رياستن [[چيڪوسلوواڪيا]]، [[يوگوسلاويا]]، [[هنگري]] ۽ اٽليءَ ۾ اقليتن جي حيثيت سان رهڻ لڳا.<ref>Brook-Shepherd 246</ref> انهن علائقن ۾ [[ڏکڻ ٽيرول]] ۽ [[جرمن بوهيميا]] پڻ شامل هئا. جرمن بوهيميا ۽ [[سوڊيٽن لينڊ]] جي حيثيت بعد ۾ [[ٻي مهاڀاري جنگ]] کان اڳ ۽ ان دوران اهم سياسي مسئلو بڻجي وئي.<ref name="a1">Brook-Shepherd 245</ref> آسٽريا ۽ [[يوگوسلاويا جي بادشاهت]] جي وچ واري سرحد جو فيصلو آڪٽوبر 1920ع ۾ ٿيل [[ڪارينٿيا ريفرنڊم]] ذريعي ڪيو ويو. ان جي نتيجي ۾ اڳوڻي آسٽريا-هنگري تاجي علائقي [[ڪارينٿيا]] جو وڏو حصو آسٽريا کي مليو. اهڙيءَ ريت ٻنهي ملڪن جي سرحد [[ڪاراونڪس]] جبلن جي قطار تي مقرر ٿي، جڏهن تہ سلووين آباديءَ جو هڪ وڏو حصو آسٽريا اندر رهجي ويو. === جنگين جي وچ وارو دور ۽ ٻي عالمي جنگ === {{See also|پهرين آسٽريائي جمهوريه|آسٽريا جي وفاقي رياست|آنشلوس|نازي جرمنيءَ اندر آسٽريا|آسٽريا ۾ يهودين جي تاريخ#آسٽريا ۾ هولوڪاسٽ}} جنگ کان پوءِ مهانگائي سبب ڪروني، جيڪا اڃا تائين آسٽريا جي ڪرنسي هئي، جي قدر گهٽجڻ شروع ٿي. 1922ع جي سرءُ ۾ آسٽريا کي [[قومن جي ليگ]] جي نگرانيءَ هيٺ هڪ بين الاقوامي قرض ڏنو ويو.<ref>Brook-Shepherd 257–258</ref> هن قرض جو مقصد ملڪ کي ڏيوالپڻي کان بچائڻ، ڪرنسي کي مستحڪم ڪرڻ ۽ آسٽريا جي مجموعي معاشي حالت بهتر ڪرڻ هو. قرض جي شرطن سبب آسٽريا جي اقتصادي پاليسين تي قومن جي ليگ جي نگراني وڌي وئي. 1925ع ۾ ''[[آسٽريائي شلنگ]]'' متعارف ڪرايو ويو، جنهن ڪروني کي 10,000:1 جي شرح سان بدلائي ڇڏيو. ان جي استحڪام سبب ان کي بعد ۾ ”الپائن ڊالر“ جو لقب ڏنو ويو. 1925ع کان 1929ع تائين معيشت ٿوري عرصي لاءِ بهتر رهي، پر [[1929ع وارو وال اسٽريٽ ڪراش|بليڪ ٽيوزڊي]] کان پوءِ شديد بحران جي ويجهو پهچي وئي. [[پهرين آسٽريائي جمهوريه]] 1933ع تائين قائم رهي، جڏهن چانسلر [[اينگلبرٽ ڊولفُس]]، جنهن عمل کي هن [[پارليامينٽ جو پاڻمرادو خاتمو|”پارليامينٽ جو پاڻمرادو خاتمو“]] سڏيو، هڪ آمرانه نظام قائم ڪيو جيڪو [[اطالوي فاشزم]] ڏانهن مائل هو.<ref name="johnson 104">Lonnie Johnson 104</ref><ref name="brook 269">Brook-Shepherd 269–270</ref> ان وقت جون ٻه وڏيون سياسي قوتون، سوشل ڊيموڪريٽ ۽ قدامت پسند، پنهنجون نيم فوجي تنظيمون رکنديون هيون.<ref name="Brook-Shepherd 261">Brook-Shepherd 261</ref> سوشل ڊيموڪريٽن جي ''[[ريپبليڪانيشر شوتس بُنڊ]]'' کي غيرقانوني قرار ڏنو ويو، پر اها اڃا تائين سرگرم هئي،<ref name="Brook-Shepherd 261"/> ۽ 12 کان 15 فيبروري 1934ع تائين [[آسٽريائي گهرو ويڙهه]] ٿي.<ref name="johnson 104"/><ref name="brook 269"/><ref name="johnson 107">Johnson 107</ref> فيبروري 1934ع ۾ ''شوتس بُنڊ'' جي ڪيترن ميمبرن کي ڦاسي ڏني وئي،<ref>Brook-Shepherd 283</ref> سوشل ڊيموڪريٽڪ پارٽي تي پابندي لڳائي وئي ۽ ان جا ڪيترائي ميمبر قيد ٿيا يا ملڪ ڇڏڻ تي مجبور ٿيا.<ref name="johnson 107"/> 1 مئي 1934ع تي [[آسٽروفاشزم|آسٽروفاشسٽن]] نئون آئين (''Maiverfassung'') نافذ ڪيو، جنهن ڊولفُس جي اختيارن کي وڌيڪ مضبوط ڪيو، پر 25 جولاءِ تي هو [[آسٽريائي نازي]]ن جي [[جولاءِ پُچ]] واري بغاوت جي ڪوشش دوران قتل ڪيو ويو.<ref>Lonnie Johnson 109</ref><ref>Brook-Shepherd 292</ref> [[File:Bundesarchiv Bild 183-1987-0922-500, Wien, Heldenplatz, Rede Adolf Hitler.jpg|thumb|[[ايڊولف هٽلر]] 1938ع ۾ ويانا جي [[هيلڊن پلاٽس]] ۾ تقرير ڪندي]] سندس جانشين [[ڪرٽ شوشنيگ]] آسٽريا کي هڪ ”جرمن رياست“ سمجهندو هو ۽ آسٽريائين کي ”بهتر جرمن“ قرار ڏيندو هو، پر هو آسٽريا جي آزادي برقرار رکڻ جو حامي هو.<ref>{{Cite book|last=Ryschka|first=Birgit|title=Constructing and Deconstructing National Identity: Dramatic Discourse in Tom Murphy's The Patriot Game and Felix Mitterer's in Der Löwengrube|date=1 January 2008|publisher=Peter Lang|isbn=978-3-631-58111-7}}</ref> هن 9 مارچ 1938ع تي اعلان ڪيو تہ آسٽريا جي جرمنيءَ کان آزاديءَ بابت [[ريفرينڊم]] 13 مارچ تي ڪرايو ويندو. ==== نازي حڪمراني ==== 12 مارچ 1938ع تي آسٽريائي نازين حڪومت تي قبضو ڪري ورتو، جڏهن تہ جرمن فوجون ملڪ ۾ داخل ٿي ويون، جنهن سبب شوشنيگ جو ريفرينڊم نه ٿي سگهيو.<ref name="johnson 112">Lonnie Johnson 112–113</ref> 13 مارچ 1938ع تي آسٽريا جو جرمنيءَ سان ''[[آنشلوس]]''، يعني الحاق، سرڪاري طور اعلان ڪيو ويو. ٻن ڏينهن کان پوءِ آسٽريا ڄائو [[ايڊولف هٽلر]] ويانا جي [[هيلڊن پلاٽس]] ۾ پنهنجي وطن جي ”باقي [[نازي جرمني|جرمن رائخ]] سان ٻيهر اتحاد“ جو اعلان ڪيو. اپريل 1938ع ۾ هڪ ريفرينڊم ڪرايو ويو، جنهن ذريعي جرمنيءَ سان الحاق جي تصديق ڪئي وئي. 10 اپريل 1938ع تي جرمنيءَ ۾، جنهن ۾ تازو ضم ڪيل آسٽريا پڻ شامل هو، پارلياماني چونڊون ڪرايون ويون. اهي نازي حڪمرانيءَ هيٺ رائخسٽيگ جون آخري چونڊون هيون ۽ عملي طور هڪ سوال واري ريفرينڊم جي صورت ۾ هيون، جنهن ۾ ووٽرن کان 813 ميمبرن واري رائخسٽيگ لاءِ نازي پارٽيءَ جي هڪ ئي فهرست ۽ آسٽريا جي الحاق بابت منظوري پڇي وئي. يهودين، روما ۽ سنتي ماڻهن کي ووٽ ڏيڻ جي اجازت نه هئي.<ref>Robert Gellately, Social Outsiders in Nazi Germany, (2001), p. 216</ref> سرڪاري انگن موجب ٽرن آئوٽ 99.5٪ هو ۽ 98.9٪ ووٽن ”ها“ ۾ وڌا. آسٽريا ۾ 4,484,475 اهل ووٽرن مان سرڪاري طور 99.71٪ ووٽنگ ۾ حصو ورتو ۽ 99.73٪ ووٽ الحاق جي حق ۾ هئا.<ref name="test">[[1938 German election and referendum]]</ref> جيتوڻيڪ آسٽريا جي ڪيترن علائقن ۾ ''آنشلوس'' جي حمايت موجود هئي، پر جرمن فوجن جو هر هنڌ هڪجهڙي جوش سان استقبال نه ٿيو، خاص طور [[ويانا]] ۾، جتي آسٽريا جي سڀ کان وڏي يهودي آبادي رهندي هئي.<ref>Evan Burr Bukey, Hitler's Austria: Popular Sentiment in the Nazi Era, 1938–1945, p. 33</ref> تنهن هوندي به، پروپيگنڊا، دٻاءَ ۽ نتيجن ۾ هٿ چراند جي باوجود، ''آنشلوس'' لاءِ حقيقي ۽ وڏي حمايت پڻ موجود هئي،<ref>Ian Kershaw (2001) Hitler 1936-1945" Nemesis, p.83</ref> ڇاڪاڻ⁠تہ آسٽريا ۽ جرمنيءَ جي ڪيترن جرمنن ان کي سڀني جرمنن جي هڪ رياست ۾ دير سان ٿيندڙ اتحاد جي مڪمل ٿيڻ طور ڏٺو.<ref>Roderick Stackelberg, Hitler's Germany: Origins, Interpretations, Legacies, p.170</ref> [[File:OstmarkMap.png|thumb|upright=1.25|1941ع ۾ آسٽريا، جڏهن ان کي ”[[اوستمارڪ (آسٽريا)|اوستمارڪ]]“ سڏيو ويندو هو]] 13 مارچ 1938ع تي آسٽريا [[ٽئين رائخ]] ۾ ضم ٿي ويو ۽ هڪ آزاد ملڪ طور وجود وڃائي ويٺو. آسٽريائي يهودين جي ملڪيت جي [[آريائيزيشن (نازيت)|آريائيزيشن]] مارچ جي وچ ڌاري ئي شروع ٿي وئي. شروعاتي مرحلي کي ”جهنگلي“ يعني غيرقانوني آريائيزيشن چيو ويندو هو، پر جلد ئي ان کي قانوني ۽ بيوروڪريٽڪ طريقي سان منظم ڪيو ويو ته جيئن يهودي شهرين جي ملڪيت ضبط ڪري سگهجي. ان وقت [[ايڊولف آئخمان]]، جيڪو آسٽريا ۾ وڏو ٿيو هو، ويانا موڪليو ويو ۽ يهودين جي ايذاءَ ۽ جلاوطنيءَ جي ڪارروائين ۾ شامل ڪيو ويو. نومبر 1938ع جي پوگروم، جنهن کي ”[[ڪرسٽال ناخت]]“ پڻ چيو وڃي ٿو، دوران ويانا، ڪلاگنفرٽ، لنز، گراز، سالزبرگ، انسبرڪ ۽ لوئر آسٽريا جي ڪيترن شهرن ۾ يهودين ۽ يهودي ادارن، جن ۾ عبادتگاهون به شامل هيون، تي تشدد وارا حملا ڪيا ويا.<ref>{{Cite web|title=DÖW – Erkennen – Ausstellung – 1938 – Die Verfolgung der österreichischen Juden|url=https://www.doew.at/erkennen/ausstellung/1938/die-verfolgung-der-oesterreichischen-juden|website=doew.at|access-date=21 February 2021|archive-date=6 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220706103854/https://www.doew.at/erkennen/ausstellung/1938/die-verfolgung-der-oesterreichischen-juden|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|title=Jüdische Gemeinde – Wien (Österreich)|url=https://www.xn--jdische-gemeinden-22b.de/index.php/gemeinden/u-z/2087-wien-oesterreich|website=xn—jdische-gemeinden-22b.de|access-date=21 February 2021|archive-date=10 June 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220610035119/https://www.xn--jdische-gemeinden-22b.de/index.php/gemeinden/u-z/2087-wien-oesterreich|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|title=Jewish Vienna|url=https://www.wien.gv.at/english/culture/jewishvienna|website=wien.gv.at|access-date=21 February 2021|archive-date=16 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210416073430/https://www.wien.gv.at/english/culture/jewishvienna/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.zeit.de/2018/11/nationalsozialismus-oesterreich-anschluss-antisemitismus-adolf-eichmann/komplettansicht|title=Hitlers willige Vasallen|newspaper=Die Zeit|date=12 March 2018|access-date=21 February 2021|archive-date=5 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220505105703/https://www.zeit.de/2018/11/nationalsozialismus-oesterreich-anschluss-antisemitismus-adolf-eichmann/komplettansicht|url-status=live|last1=Riedl|first1=Joachim}}</ref><ref>Wolfgang Häusler, ''Das Jahr 1938 und die österreichischen Juden.'' In: Dokumentationsarchiv des österreichischen Widerstandes: "Anschluß" 1938. Vienna, 1988.</ref> [[اوٽو فون هابسبرگ]]، جيڪو نازين جو سخت مخالف ۽ آسٽريا-هنگري جو آخري ولي عهد هو، ان وقت بيلجيم ۾ هو. شوشنيگ کيس ڪجهه حد تائين بادشاهتي متبادل طور به ڏسندو هو. اوٽو ''آنشلوس'' جي کليل مخالفت ڪئي، جنهن سبب نازي حڪومت کيس گهربل شخص قرار ڏنو، سندس ملڪيت ضبط ٿيڻ واري هئي ۽ گرفتار ٿيڻ جي صورت ۾ کيس فوري طور قتل ڪرڻ جو خطرو هو.<ref>Elisabeth Boeckl-Klamper, Thomas Mang, Wolfgang Neugebauer, ''Gestapo-Leitstelle Wien 1938–1945.'' Vienna 2018, {{ISBN|978-3-9024-9483-2}}, pp. 299–305; James Longo, ''Hitler and the Habsburgs: The Fuhrer's Vendetta Against the Austrian Royals'' (2018); Stephan Baier, Eva Demmerle, ''Otto von Habsburg. Die Biografie.'' Amalthea, Wien 2002, {{ISBN|978-3-8500-2486-0}}, p. 122.</ref> 1938ع ۾ نازين آسٽريا جو نالو بدلائي ”[[اوستمارڪ (آسٽريا)|اوستمارڪ]]“ رکيو،<ref name="johnson 112"/> جيڪو 1942ع تائين استعمال ٿيندو رهيو، ان کان پوءِ ان کي ”الپائن ۽ ڊينيوب رائخسگائو“ (''Alpen-und Donau-Reichsgaue'') سڏيو ويو.<ref>{{Cite book|last=Jelavich|first=Barbara|title=Modern Austria: Empire and Republic, 1815–1986|publisher=Cambridge University Press|date=2008|isbn=978-0-521-31625-5|page=227}}</ref><ref>{{Cite book|last=Schmitz-Berning|first=Cornelia|title=Vokabular des Nationalsozialismus|publisher=de Gruyter|date=2007|isbn=978-3-11-019549-1|page=24|language=de}}</ref> جيتوڻيڪ ٽئين رائخ جي ڪل آباديءَ ۾ آسٽريائين جو حصو فقط 8٪ هو،<ref name="dav_art_nazi_past"/> پر ڪيترائي اهم نازي اڳواڻ آسٽريا ڄاوا هئا، جن ۾ [[ايڊولف هٽلر]]، [[ارنسٽ ڪالٽنبرونر]]، [[آرتھر زائس-انڪوارٽ]]، [[فرانز شٽانگل]]، [[الوئيس برونر]]، [[فريڊرڪ رائنر]] ۽ [[اوڊيلو گلوبوچنڪ]] شامل هئا.<ref>Ian Wallace (1999) "German-speaking exiles in Great Britain" Rodopi p.81 ISBN 9789042004153</ref> [[ايس ايس]] جي ميمبرن مان 13٪ کان وڌيڪ ۽ نازي [[قتل گاهه ڪئمپ|قتل گاهه ڪئمپن]] جي عملي مان 40٪ تائين آسٽريائي هئا.<ref name="dav_art_nazi_past">David Art (2006) "The politics of the Nazi past in Germany and Austria" Cambridge University Press p.43 ISBN 9780521856836</ref> [[نازي حڪمراني هيٺ آسٽريا|رائخسگائو]] ۾، مرڪزي [[مائوٿاوزن حراستي ڪئمپ|مائوٿاوزن حراستي ڪئمپ]] کان سواءِ، سڀني صوبن ۾ ڪيترائي ذيلي ڪئمپ هئا، جتي يهودين ۽ ٻين قيدين کي قتل، تشدد ۽ جبري محنت لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو.<ref>Österreichische Historikerkommission, ''Schlussbericht der Historikerkommission der Republik Österreich.'' Volume 1, 2003, pp 85.</ref> ان وقت علائقو اتحادي هوائي جهازن جي شروعاتي ڪارروائيءَ جي حد کان ٻاهر هجڻ سبب هٿيارن جي صنعت وڏي پيماني تي وڌائي وئي، جنهن ۾ حراستي ڪئمپن جي قيدين کان جبري محنت ڪرائي ويندي هئي؛ خاص طور جنگي جهازن، ٽينڪن ۽ ميزائلن جي پيداوار ۾.<ref>Norbert Schausberger, ''Rüstung in Österreich 1938–1945'', Vienna (1970).</ref><ref>{{Cite web|date=26 July 2010|title=Hitlers Schuldendiktat: Wie Hitlers Kriegswirtschaft wirklich lief|url=https://profil.at/home/hitlers-schuldendiktat-wie-hitlers-kriegswirtschaft-273933|publisher=profil.at|access-date=1 April 2021|archive-date=15 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210415232658/https://www.profil.at/home/hitlers-schuldendiktat-wie-hitlers-kriegswirtschaft-273933|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|title=Zwangsarbeit für die Rüstungsindustrie|publisher=KZ-Gedenkstätte Mauthausen|url=https://www.mauthausen-memorial.org/de/Wissen/Das-Konzentrationslager-Mauthausen-1938-1945/Zwangsarbeit-fuer-die-Ruestungsindustrie|website=mauthausen-memorial.org|access-date=21 February 2021|archive-date=16 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210416090110/https://www.mauthausen-memorial.org/de/Wissen/Das-Konzentrationslager-Mauthausen-1938-1945/Zwangsarbeit-fuer-die-Ruestungsindustrie|url-status=live}}</ref> [[آسٽريائي مزاحمت]] جا گهڻا گروهه جلد ئي [[گيسٽاپو]] هٿان ٽوڙيا ويا. [[ڪارل بوريان]] جي گروهه جا ويانا ۾ گيسٽاپو جي مرڪزي دفتر کي ڌماڪي سان اڏائڻ جا منصوبا ظاهر ٿي ويا،<ref>Karl Glanz (2020) ''Die Sozialdemokratie'' p 28</ref> پر بعد ۾ ڦاسي ڏنل پادري [[هائنريخ مائير]] جي اڳواڻيءَ وارو اهم مزاحمتي گروهه [[ٻي عالمي جنگ جا اتحادي|اتحادين]] سان رابطو قائم ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو. هن نام نهاد مائير-ميسنر گروهه اتحادين کي انهن هٿيارن جي ڪارخانن بابت ڄاڻ موڪلي، جتي [[وي-1 اڏامندڙ بم]]، [[وي-2 راڪيٽ]]، [[ٽائيگر پهريون|ٽائيگر ٽينڪ]] ۽ جهاز جهڙوڪ [[ميسرشميٽ بي ايف 109]] ۽ [[ميسرشميٽ مي 163 ڪوميٽ]] تيار ٿيندا هئا. اها ڄاڻ [[آپريشن ڪراس بو]] ۽ [[آپريشن هائڊرا (1943)|آپريشن هائڊرا]] جي ڪاميابيءَ لاءِ اهم هئي، جيڪي [[آپريشن اوورلارڊ]] کان اڳ جون ڪارروايون هيون. آمريڪي ڳجهي اداري [[آفيس آف اسٽريٽجڪ سروسز|او ايس ايس]] سان رابطي ۾ رهندڙ هن گروهه جلد ئي وڏي پيماني تي ٿيندڙ قتلن ۽ [[نازي حراستي ڪئمپون|حراستي ڪئمپن]]، جهڙوڪ [[آشويٽس حراستي ڪئمپ|آشويٽس]]، بابت پڻ معلومات فراهم ڪئي. گروهه جو مقصد نازي جرمنيءَ کي جلد کان جلد جنگ هارائڻ تي مجبور ڪرڻ ۽ هڪ آزاد آسٽريا ٻيهر قائم ڪرڻ هو.<ref>Christoph Thurner (2017) ''The CASSIA Spy Ring in World War II Austria: A History of the OSS's Maier-Messner Group'' p. 35.</ref><ref>Elisabeth Boeckl-Klamper, Thomas Mang, Wolfgang Neugebauer, (2018) ''Gestapo-Leitstelle Wien 1938–1945'' ISBN 9783902494832 p 299–305</ref><ref>Hansjakob Stehle, "Die Spione aus dem Pfarrhaus (German: The spies from the rectory)". In: Die Zeit, 5 January 1996</ref> [[File:KZ Mauthausen.jpg|thumb|1945ع ۾ [[مائوٿاوزن حراستي ڪئمپ]] جي آزادي]] === اتحادي قبضي وارو دور === 13 اپريل 1945ع تي [[سوويت يونين|سوويت]] [[ويانا مهم]] دوران ويانا تي قبضو ٿي ويو، جيڪو ٽئين رائخ جي مڪمل خاتمي کان ٿورو اڳ ٿيو. حملي آور اتحادي طاقتن، خاص طور آمريڪين، هڪ مفروضي ”الپائن قلعي واري آپريشن“ جي امڪان بابت منصوبابندي ڪئي هئي، جنهن تحت نازي قيادت جي آخري مزاحمتي مرڪز جو وڏو حصو آسٽريا جي [[اوڀر الپس]] جي جبلن ۾ قائم ٿيڻ جو انديشو هو. پر ٽئين رائخ جي تيزيءَ سان خاتمي سبب اهڙو منصوبو عملي صورت اختيار نه ڪري سگهيو. [[ڪارل رينر]] ۽ [[ايڊولف شيرف]] ([[آسٽريا جي سوشل ڊيموڪريٽڪ پارٽي|آسٽريا جي سوشلسٽ پارٽي]])، ليوپولڊ ڪنشڪ ([[ڪرسچن سوشل پارٽي (آسٽريا)|ڪرسچن سوشل پارٽي]]) ۽ [[يوهان ڪوپلينيگ]] ([[آسٽريا جي ڪميونسٽ پارٽي]]) 27 اپريل 1945ع تي آزاديءَ جي اعلان ذريعي آسٽريا جي ٽئين رائخ کان علحدگيءَ جو اعلان ڪيو ۽ ساڳئي ڏينهن ويانا ۾ رياستي چانسلر رينر جي سربراهيءَ هيٺ [[عبوري حڪومت]] قائم ڪئي. ان قدم کي فاتح [[ڳاڙهي فوج]] جي منظوري حاصل هئي ۽ [[جوزف اسٽالن]] پڻ ان جي پٺڀرائي ڪئي.<ref name="johnson 135">Lonnie Johnson 135–136</ref> هن تاريخ کي سرڪاري طور ٻي جمهوريه جي پيدائش جو ڏينهن پڻ چيو وڃي ٿو. اپريل جي آخر تائين اولهه ۽ ڏکڻ آسٽريا جو گهڻو حصو اڃا نازي قبضي هيٺ هو. 1 مئي 1945ع تي 1920ع وارو [[وفاقي آئيني قانون]]، جيڪو آمر ڊولفُس 1 مئي 1934ع تي ختم ڪيو هو، ٻيهر نافذ قرار ڏنو ويو. 1939ع کان 1945ع تائين آسٽريا جي فوجي فوتگين جو ڪل انگ 260,000 هو.<ref>Rüdiger Overmans (2000) ''Deutsche militärische Verluste im Zweiten Weltkrieg'' Oldenbourg</ref> [[آسٽريا ۾ هولوڪاسٽ|هولوڪاسٽ]] دوران مارجي ويل يهودي آسٽريائين جو ڪل انگ لڳ ڀڳ 65,000 هو.<ref>[https://www.britannica.com/EBchecked/topic/44183/Austria/33382/Anschluss-and-World-War-II Anschluss and World War II] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090820033236/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/44183/Austria/33382/Anschluss-and-World-War-II |date=20 August 2009 }}. Britannica Online Encyclopedia.</ref> لڳ ڀڳ 140,000 يهودي آسٽريائي 1938ع–1939ع دوران ملڪ ڇڏي ڀڄي ويا هئا. هزارين آسٽريائين سنگين نازي ڏوهن ۾ حصو ورتو؛ رڳو [[مائوٿاوزن حراستي ڪئمپ|مائوٿاوزن-گوسن حراستي ڪئمپ]] ۾ ئي لکين ماڻهو مارجي ويا. هن حقيقت کي چانسلر [[فرانز ورانٽسڪي]] 1992ع ۾ سرڪاري طور تسليم ڪيو. [[File:Uno City Kaiserwasser.jpg|thumb|right|[[ويانا ۾ گڏيل قومن جي آفيس]]]] [[اتحادي قبضي هيٺ آسٽريا]] کي [[ٻي عالمي جنگ]] کان پوءِ مختلف [[فوجي قبضي]] وارن علائقن ۾ ورهايو ويو. ملڪ جو انتظام [[آسٽريا لاءِ اتحادي ڪميشن]] هلائيندي هئي.<ref>Lonnie Johnson 137</ref> 1943ع جي [[ماسڪو اعلان]] ۾ طئي ڪيل اصولن موجب اتحادين آسٽريا سان جرمنيءَ جي ڀيٽ ۾ ڪجهه مختلف طريقي سان ورتاءُ ڪيو.<ref name="johnson 135"/> سوشل ڊيموڪريٽن، قدامت پسندن ۽ ڪميونسٽن تي ٻڌل آسٽريائي حڪومت [[ويانا]] ۾ قائم هئي، جيڪو سوويت قبضي واري علائقي سان گهيريل هو. [[ٻي عالمي جنگ جا اتحادي|اتحادين]] آڪٽوبر 1945ع ۾ هن حڪومت کي تسليم ڪيو، جيتوڻيڪ اهو خدشو موجود هو تہ [[ڪارل رينر]] اسٽالن جو حامي يا تابع ٿي سگهي ٿو.<ref>Manfried Rauchensteiner, ''Der Sonderfall. Die Besatzungszeit in Österreich 1945 bis 1955'' (The Special Case. The Time of Occupation in Austria 1945 to 1955), edited by Heeresgeschichtliches Museum / Militärwissenschaftliches Institut (Museum of Army History / Institute for Military Science), Vienna 1985</ref> 26 جولاءِ 1946ع تي آسٽريائي پارليامينٽ پهريون [[قومي ملڪيت ۾ وٺڻ|قومي ملڪيت ۾ وٺڻ]] وارو قانون منظور ڪيو، جنهن تحت لڳ ڀڳ 70 کاڻين ۽ صنعتي ادارن کي رياستي ملڪيت ۾ ورتو ويو. ملڪيت جي تحفظ ۽ اقتصادي منصوبابندي واري وزارت (''Ministerium für Vermögenssicherung und Wirtschaftsplanung'') وزير [[پيٽر ڪرائولانڊ]] ([[آسٽريائي عوامي پارٽي|او وي پي]]) جي سربراهيءَ هيٺ قومي ملڪيت ۾ ورتل صنعتن جي نگراني ڪندي هئي.<ref>{{cite book|editor1=Gunter Bischof|title=Austria in the Nineteen Fifties|publisher=Taylor & Francis|year=2020|isbn=978-1-000-67584-9}}</ref> === آزادي === 15 مئي 1955ع تي ڪيترن سالن تائين هلندڙ ۽ [[سرد جنگ]] کان متاثر ڳالهين کان پوءِ آسٽريا، ٻي عالمي جنگ جي اتحادي طاقتن سان [[آسٽريائي رياستي معاهدو]] ڪري مڪمل آزادي ٻيهر حاصل ڪئي. 26 آڪٽوبر 1955ع تائين سموريون قبضي واريون فوجون ملڪ ڇڏي چڪيون هيون ۽ آسٽريا پارليامينٽ جي قانون ذريعي پنهنجي ''مستقل غيرجانبداري'' جو اعلان ڪيو.<ref name="johnson 153">Lonnie Johnson 153</ref> اڄ اهو ڏينهن آسٽريا جو [[آسٽريا جو قومي ڏينهن|قومي ڏينهن]] ۽ سرڪاري موڪل آهي.<ref>{{Cite web|title=The Austrian National Day|url=https://www.austria.org/national-day|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20181025070927/https://www.austria.org/national-day|archive-date=25 October 2018|access-date=24 October 2018|publisher=Austrian Embassy, Washington|language=en-US}}</ref> [[ٽيرول]] جي حيثيت آسٽريا ۽ [[اٽلي]] وچ ۾ گهڻي عرصي تائين حل طلب مسئلو رهي. اڄ به آسٽريا جي شهرن ۾ لڳ ڀڳ 20 چوڪ ”Südtiroler Platz“، يعني ”ڏکڻ ٽيرول چوڪ“ جي نالي سان موجود آهن، جيڪي آسٽريا طرفان وڃايل سمجهيل علائقن جي ياد سان لاڳاپيل آهن. [[ڏکڻ ٽيرول جي آزاديءَ واري تحريڪ]] پاران 1950ع ۽ 1960ع واري ڏهاڪي ۾ دهشتگرد ڪاررواين جا واقعا دستاويز ٿيل آهن. بعد ۾ اطالوي مرڪزي حڪومت ٽيرول کي وڏي حد تائين خودمختياري ڏني. [[File:Tratado de Lisboa 13 12 2007 (081).jpg|thumb|right|آسٽريا 1995ع ۾ [[يورپي يونين]] جو ميمبر ٿيو ۽ 2007ع ۾ [[لزبن معاهدو]] صحيح ڪيو.]] [[ٻي آسٽريائي جمهوريه]] جو سياسي نظام 1920ع ۽ 1929ع جي آئينن تي ٻڌل آهي، جيڪي 1945ع ۾ ٻيهر نافذ ڪيا ويا. هن نظام جي هڪ خاصيت ''[[پروپورٽس]]'' هئي، جنهن تحت سياسي اهميت وارا ڪيترائي عهدا [[آسٽريا جي سوشل ڊيموڪريٽڪ پارٽي]] (ايس پي او) ۽ [[آسٽريائي عوامي پارٽي]] (او وي پي) جي ميمبرن وچ ۾ تناسب سان ورهايا ويندا هئا.<ref>Lonnie Johnson 139</ref> لازمي رڪنيت واريون مفاد گروهي ”چيمبرون“، جهڙوڪ مزدورن، واپارين ۽ هارين جون تنظيمون، به تمام اثرائتيون ٿي ويون ۽ قانون سازيءَ جي عمل ۾ اڪثر انهن سان صلاح مشورو ڪيو ويندو هو؛ ان ڪري اهڙا قانون تمام گهٽ منظور ٿيندا هئا، جن بابت وسيع اتفاق راءِ موجود نه هجي.<ref>Lonnie Johnson 165</ref> 1945ع کان پوءِ رڳو ٻه ڀيرا هڪ پارٽيءَ تي ٻڌل حڪومت قائم ٿي: 1966ع–1970ع ۾ او وي پي ۽ 1970ع–1983ع ۾ ايس پي او. ٻين سڀني پارلياماني دورن ۾ يا تہ ايس پي او ۽ او وي پي جي [[وڏي اتحاد]] واري حڪومت يا انهن مان ڪنهن هڪ وڏي پارٽي ۽ هڪ ننڍي پارٽيءَ تي ٻڌل ”ننڍو اتحاد“ ملڪ تي حڪومت ڪندو رهيو. [[ڪرٽ والڊهائيم]]، جيڪو اڳ [[گڏيل قومن]] جو سيڪريٽري جنرل رهي چڪو هو، 1986ع کان 1992ع تائين آسٽريا جو صدر رهيو. هو ٻي عالمي جنگ دوران ويرماخت جو آفيسر هو ۽ مٿس [[آسٽريا – نازين جو پهريون شڪار#والڊهائيم معاملو|جنگي ڏوهن]] جا الزام لڳا.<ref>{{Cite web|title=Kurt Waldheim {{!}} president of Austria and secretary-general of the United Nations|url=https://www.britannica.com/biography/Kurt-Waldheim|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180926052356/https://www.britannica.com/biography/Kurt-Waldheim|archive-date=26 September 2018|access-date=25 September 2018|website=Encyclopædia Britannica|language=en}}</ref> [[1994ع جو آسٽريا يورپي يونين رڪنيت ريفرينڊم|1994ع جي ريفرينڊم]] ۾ لڳ ڀڳ ٻه ٽين اڪثريت جي منظوري کان پوءِ ملڪ 1 جنوري 1995ع تي [[يورپي يونين]] جو ميمبر بڻيو.<ref>Brook-Shepherd 447,449</ref> آسٽريا جي ٻن وڏين جماعتن، ايس پي او ۽ او وي پي، ملڪ جي فوجي غير وابستگيءَ جي مستقبل بابت مختلف موقف رکن ٿيون. ايس پي او عوامي طور غيرجانبداريءَ جي ڪردار جي حمايت ڪري ٿي،<ref>{{cite web |author=Die Presse |title=SPÖ und die Neutralität – Ein Erbe der Geschichte |url=https://www.diepresse.com/5542204/spoe-und-die-neutralitaet-ein-erbe-der-geschichte |website=Die Presse |date=2019-05-05 |access-date=2025-05-25 |language=de}}</ref> جڏهن تہ او وي پي يورپي يونين جي سلامتي پاليسيءَ ۾ وڌيڪ گهري شموليت جي حمايت ڪري ٿي.<ref>{{cite web |author=ORF |title=Österreichs Rolle in der EU-Sicherheitspolitik |url=https://orf.at/stories/3193487 |website=ORF |date=2021-05-21 |access-date=2025-05-25 |language=de}}</ref> او وي پي جي ڪجهه سياستدانن، جهڙوڪ [[ويرنر فاسلابينڊ]] 1997ع ۾، مستقبل ۾ [[نيٽو]] جي رڪنيت جي امڪان کي به رد نه ڪيو.<ref>{{cite web |url=https://www.nato.int/docu/speech/1997/s971203a.htm |title=NATO Speech: MoD Austria, Brussels, 3 Dec. 1997 |author=Dr. Werner Fasslabend |date=December 3, 1997 |access-date=May 25, 2025}}</ref><ref>{{cite web |url=https://csdr.org/97Book/fasslabend-C.htm |title=Center for Strategic Decision Research: Austria's Role in European Security |author=Dr. Werner Fasslabend |date=1997 |access-date=May 25, 2025}}</ref> عملي طور آسٽريا يورپي يونين جي [[گڏيل پرڏيهي ۽ سلامتي پاليسي]] ۾ حصو وٺي ٿو، [[امن قائم رکڻ]] ۽ امن سازيءَ وارن مشنن ۾ شامل ٿئي ٿو ۽ [[نيٽو]] جي ”[[امن لاءِ ڀائيواري]]“ پروگرام جو ميمبر آهي؛ ان مقصد لاءِ آئين ۾ پڻ لاڳاپيل تبديليون ڪيون ويون آهن.<ref>{{cite web|publisher=NATO|title=Signatures of Partnership for Peace Framework Document|date=5 October 2006|url=http://www.nato.int/pfp/sig-cntr.htm|access-date=17 February 2024|archive-date=29 November 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20061129213256/http://www.nato.int/pfp/sig-cntr.htm|url-status=live}}</ref> [[ليختنشتائن]] جي 2011ع ۾ [[شينگن علائقو|شينگن علائقي]] ۾ شامل ٿيڻ کان پوءِ آسٽريا جي ڪنهن به پاڙيسري ملڪ سان مستقل سرحدي چڪاس نه رهي.<ref>{{Cite web|title=Press corner|url=https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/en/IP_11_1566|website=European Commission – European Commission|language=en|access-date=9 December 2021|archive-date=4 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220204100203/https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/en/IP_11_1566|url-status=live}}</ref> ==جاگرافي== [[File:Oesterreich topo.png|thumb|upright=1.25|آسٽريا جو ٽوپو گرافي وارو نقشو جنھن ۾ ھڪ لک کان مٿي آبادي وارا شھر ڏيکاريل]] [[الپس]] واري علائقي ۾ واقع ھجڻ سبب آسٽريا گھڻي ڀاڱي جابلو ملڪ آھي<ref name="BritannicaAlps">{{cite web|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/17356/Alps|title=Alps|date=11 June 2009|website=Encyclopædia Britannica|publisher=Encyclopædia Britannica Online|accessdate=12 June 2009| archiveurl= https://web.archive.org/web/20090601083317/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/17356/Alps| archivedate= 1 June 2009 | url-status=live}}</ref> وچ اوڀر وارو الپس، اتر لائم اسٽون الپس ۽ ڏکڻ لائم اسٽون الپس جزوي طور تي آسٽريا ۾ واقع آھن. آسٽريا اتر ۾ °46 ۽ °49 ڊگرين جي وچ واري ويڪرائي ڦاڪ ۽ اوڀر ۾ °9 ۽ °18 ڊگرين جي وچ واري ڊگھائي ڦاڪ ۾ واقع آهي. آسٽريا کي پنجن علائقن ۾ ورھائي سگھجي ٿو جن ۾ سڀ کان وڏو علائقو [[ايسٽرن الپس]] وارو آھي جيڪو پوري ملڪ جي پکيڙ جو %62 آھي. الپس جبلن جي دامن وارو علائقو ۽ ڪارپيٿيائي جبل وارو علائقو جيڪو ڪل پکيڙ جو %12 سيڪڙو آھي. اوڀر پاسي واري جابلو دامن لڳ پئنوني واري ھيٺاھين ٻھراڙيءَ واري علائقي جي مدار جي پسگردائيءَ جيڪا پڻ ڪل پکيڙ جو %12 سيڪڙو آھي. اتر وارا جابلو علائقا جيڪي آسٽريا جي [[گرينائيٽ]] واري پليٽ سڏبا آهن جيڪي بوھيميائي جي وچولي ۾ واقع آھن جيڪي ڪل پکيڙ جو %10 سيڪڙو آھن. ھڪ علائقو [[ويانا واري طاس]] وارو آھي جيڪو ڪل پکيڙ جو 4 سيڪڙو آھي. <gallery heights="120px" widths="160px"> File:1 hallstatt austria.jpg|[[ھال اسٽاٽ]] جو منظر File:Krems and mautern from ferdinandswarte.jpg|[[واچا واري وادي]] جي پڇاڙي ۾ ڪريمس ۽ ڊير ڊونا جا منظر File:Vorderhopfreben Üntschenspitze 1.jpg|اونھاري ۾ آسٽريا جي [[اسڪوپرنا]] جي ٻھراڙيءَ جو منظر File:Donau Linz Abend.jpg| لنز ڀرسان [[ڊينيوب ندي]] ۾ ڪروز جھازن جو منظر </gallery> ===آبھوا=== [[File:Koppen-Geiger Map AUT present.svg|thumb|[[ڪوپن واري موسمي درجابندي]] وارو آسٽريا جو نقشو<ref>{{cite journal |last1=Beck |first1=Hylke E. |last2=Zimmermann |first2=Niklaus E. |last3=McVicar |first3=Tim R. |last4=Vergopolan |first4=Noemi |last5=Berg |first5=Alexis |last6=Wood |first6=Eric F. |title=Present and future Köppen-Geiger climate classification maps at 1-km resolution |journal=Scientific Data |date=30 October 2018 |volume=5 |pages=180214 |doi=10.1038/sdata.2018.214|pmid=30375988 |pmc=6207062 |bibcode=2018NatSD...580214B }}</ref>]] آسٽريا جو وڏو حصو ٿڌ يا ٽيمپريٽ موسم واري زون ۾ واقع آهي جتي اولھ جون گھم واريون ھوائون زور سان گھلن ٿيون. ملڪ جو ٽن جو چوٿون حصو الپس جبلن تي مشتمل آهي جنھن ڪري اتي الپائين موسم غالب آھي. سياري ۾ ھن ملڪ ۾ تمام گهڻي ٿڌ ٿئي ٿي (−10 کان 0° پد) ۽ اونھاري ۾ نسبتن اوچو پد رھندو آھي<ref name="Climate">{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/weather/world/city_guides/results.shtml?tt=TT003350|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101202042009/http://www.bbc.co.uk/weather/world/city_guides/results.shtml?tt=TT003350|archivedate=2 December 2010|title=Average Conditions, Vienna, Austria|year=2006|publisher=British Broadcasting Corporation|accessdate=24 May 2009}}</ref> ملڪ ۾ سڀ کان وڌيڪَ گرمي پد °40.5 گريڊ آگسٽ 2013 ۾ رڪارڊ ڪيو ويو ھو. باقي سراسري گرمي پد °20 جي وچ تائين رھندو آھي<ref name=ZAMG>{{cite web|url= http://www.zamg.ac.at/cms/de/klima/klimauebersichten/klimamittel-1971-2000|title= Austrian Meteorological Institute|access-date= 12 August 2012|archive-url= https://web.archive.org/web/20120812220313/http://www.zamg.ac.at/cms/de/klima/klimauebersichten/klimamittel-1971-2000|archive-date= 12 August 2012|url-status=live|df= dmy-all}}</ref> [[ڪوپن واري موسمي درجابندي]] مطابق آسٽريا جون موسمون مختلف قسمن جون آھن جن ۾ سامونڊي موسم، گھميل براعظمي موسم، سب آرڪٽڪ موسم، ٽونڊرا موسم ۽ آئس ڪيپ موسم شامل آهن<ref name="ZAMG"/><ref>{{cite web|url= https://en.climate-data.org/country/4/|title= Climate-Data.org|access-date= 15 April 2017|archive-url= https://web.archive.org/web/20170415201756/https://en.climate-data.org/country/4/|archive-date= 15 April 2017|url-status=live|df= dmy-all}}</ref><ref>{{Cite journal|title= Atlantic influence on the Alps|journal= Environmental Research Letters|volume= 8|issue= 3|pages= 034026|doi= 10.1088/1748-9326/8/3/034026|year= 2013|last1= Zampieri|first1= Matteo|last2= Scoccimarro|first2= Enrico|last3= Gualdi|first3= Silvio|doi-access= free|bibcode= 2013ERL.....8c4026Z}}</ref> {{Weather box |collapsed=collapsed |location =ليخ، وورارلبرگ (1440 ميٽر، 1982ع کان 2012 تائين جا سراسري گرمي پد) |metric first = Yes |single line = Yes <!--Average high temperatures--> |Jan high C = -0.7 |Feb high C = 0.3 |Mar high C = 3.5 |Apr high C = 7.1 |May high C = 11.8 |Jun high C = 17.4 |Jul high C = 16.8 |Aug high C = 14.3 |Sep high C = 15.1 |Oct high C = 9.7 |Nov high C = 3.7 |Dec high C = 0.1 |Average high C = |Jan mean C = -4.5 |Feb mean C = -3.7 |Mar mean C = -0.6 |Apr mean C = 2.9 |May mean C = 7.3 |Jun mean C = 10.6 |Jul mean C = 12.7 |Aug mean C = 12.2 |Sep mean C = 9.9 |Oct mean C = 5.6 |Nov mean C = 0.4 |Dec mean C = -3.3 |year mean C = |Jan low C = -8.2 |Feb low C = -7.6 |Mar low C = -4.7 |Apr low C = -1.3 |May low C = 2.8 |Jun low C = 6.0 |Jul low C = 8.0 |Aug low C = 7.7 |Sep low C = 5.6 |Oct low C = 1.6 |Nov low C = -2.9 |Dec low C = -6.6 |Average low C = |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 59 |Feb precipitation mm = 54 |Mar precipitation mm = 56 |Apr precipitation mm = 70 |May precipitation mm = 103 |Jun precipitation mm = 113 |Jul precipitation mm = 133 |Aug precipitation mm = 136 |Sep precipitation mm = 95 |Oct precipitation mm = 67 |Nov precipitation mm = 78 |Dec precipitation mm = 66 |year precipitation mm = |source 1= <ref name=ZAMG /> |source 2= {{cite web|url= https://en.climate-data.org/location/117363/|title= ليخ موسمي ڄاڻ}} }} {{Weather box |collapsed=collapsed |location =ڪاھٽائي، ٽريول (2060 ميٽر؛ 1982 کان 2012 تائين سراسري گرمي پد) |metric first = Yes |single line = Yes <!--Average high temperatures--> |Jan high C = -3.3 |Feb high C = -3.2 |Mar high C = -0.9 |Apr high C = 2.3 |May high C = 7.0 |Jun high C = 10.4 |Jul high C = 12.7 |Aug high C = 12.3 |Sep high C = 9.6 |Oct high C = 6.3 |Nov high C = 0.5 |Dec high C = -2.4 |Average high C = |Jan mean C = -6.6 |Feb mean C = -6.5 |Mar mean C = -4.2 |Apr mean C = -1.1 |May mean C = 3.4 |Jun mean C = 6.6 |Jul mean C = 8.8 |Aug mean C = 8.6 |Sep mean C = 6.4 |Oct mean C = 2.9 |Nov mean C = -2.4 |Dec mean C = -5.4 |year mean C = |Jan low C = -9.9 |Feb low C = -9.8 |Mar low C = -7.5 |Apr low C = -4.4 |May low C = -0.2 |Jun low C = 2.9 |Jul low C = 4.9 |Aug low C = 4.9 |Sep low C = 3.3 |Oct low C = -0.5 |Nov low C = -5.2 |Dec low C = -8.4 |Average low C = |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 73 |Feb precipitation mm = 66 |Mar precipitation mm = 80 |Apr precipitation mm = 87 |May precipitation mm = 115 |Jun precipitation mm = 126 |Jul precipitation mm = 148 |Aug precipitation mm = 138 |Sep precipitation mm = 96 |Oct precipitation mm = 74 |Nov precipitation mm = 83 |Dec precipitation mm = 72 |year precipitation mm = |source 1= <ref name=ZAMG /> |source 2= {{cite web|url= https://en.climate-data.org/location/111749/|title= ڪاھٽائي موسمي ڄاڻ}} }} == حڪومت ۽ سياست == {{Main|آسٽريا جي سياست}} <!--مهرباني ڪري نئين معلومات سلسلي جي لاڳاپيل مضمونن ۾ شامل ڪريو--> {{Multiple image | align = right | caption_align = center | image1 = Am 23. September 2025 nahm Außenministerin Beate Meinl-Reisinger gemeinsam mit Bundespräsident Alexander Van der Bellen (M) und Bundeskanzler Christian Stocker (L) (54813003241) (cropped).jpg | width1 = 300 | alt1 = اليگزينڊر فان ڊير بيلن | caption1 = [[اليگزينڊر فان ڊير بيلن]]<br/><small>[[آسٽريا جو صدر|صدر]]</small> | image2 = Christian Stocker EuCo 2026.jpg | width2 = 122 | alt2 = ڪرسچين اسٽوڪر | caption2 = [[ڪرسچين اسٽوڪر]]<br/><small>[[آسٽريا جو چانسلر|چانسلر]]</small> | total_width = 300 }} [[File:Wien - Parlamentsgebäude.JPG|thumb|ويانا ۾ [[آسٽريائي پارليامينٽ جي عمارت]]]] [[آسٽريا جي پارليامينٽ]] ملڪ جي گاديءَ ۽ سڀ کان وڏي آبادي واري شهر [[ويانا]] ۾ واقع آهي. آسٽريا 1920ع واري [[وفاقي آئيني قانون]] تحت هڪ [[وفاق]]ي، [[نمائنده جمهوريت|نمائنده جمهوري]] [[جمهوريه]] بڻيو. نَوَ [[آسٽريا جون وفاقي رياستون|وفاقي رياستن]] تي ٻڌل ٻي جمهوريه جو سياسي نظام 1920ع جي آئين تي قائم آهي، جنهن ۾ 1929ع ۾ ترميمون ڪيون ويون ۽ جيڪو 1 مئي 1945ع تي ٻيهر نافذ ڪيو ويو.<ref>Lonnie Johnson 17, 142</ref> [[آسٽريا جو صدر]] رياست جو سربراهه آهي. صدر سڌي ريت عوامي اڪثريتي ووٽ سان چونڊيو ويندو آهي، ۽ جيڪڏهن ضرورت پوي تہ سڀ کان وڌيڪ ووٽ حاصل ڪندڙ اميدوارن وچ ۾ ٻيون چونڊون ڪرايون وينديون آهن. [[آسٽريا جو چانسلر]] [[آسٽريا جي حڪومت|حڪومت]] جو سربراهه آهي. چانسلر کي صدر مقرر ڪري ٿو ۽ کيس پارليامينٽ جي هيٺين ايوان ۾ پارٽين جي جوڙجڪ مطابق حڪومت ٺاهڻ جي ذميواري سونپي ويندي آهي. حڪومت کي صدر جي فرمان ذريعي يا پارليامينٽ جي هيٺين ايوان، [[آسٽريا جي نيشنل ڪائونسل|نيشنل راٽ]]، ۾ [[عدم اعتماد جو ووٽ|عدم اعتماد جي ووٽ]] ذريعي هٽائي سگهجي ٿو. آسٽريا ۾ صدر ۽ پارليامينٽ لاءِ ووٽ ڏيڻ اڳ لازمي هوندو هو، پر اها پابندي 1982ع کان 2004ع تائين مرحليوار ختم ڪئي وئي.<ref>{{Cite web|title=Bundesministerium für Inneres – Elections Compulsory voting|url=http://www.bmi.gv.at/wahlen/elections_compulsorey_voting.asp|archive-url=https://web.archive.org/web/20071103221527/http://www.bmi.gv.at/wahlen/elections_compulsorey_voting.asp|archive-date=3 November 2007|access-date=3 January 2009|publisher=Bmi.gv.at}}</ref> آسٽريا جي پارليامينٽ ٻن ايوانن تي ٻڌل آهي. [[آسٽريا جي نيشنل ڪائونسل|نيشنل راٽ]] جا 183 ميمبر هر پنجن سالن کان پوءِ عام چونڊن ذريعي چونڊيا ويندا آهن، سواءِ ان صورت جي جڏهن وفاقي صدر، وفاقي چانسلر جي تجويز تي، يا نيشنل راٽ پاڻ ايوان کي وقت کان اڳ ٽوڙي ڇڏي. 16 سالن کان وڌيڪ عمر وارو هر شهري [[ووٽ جو حق|ووٽ ڏيڻ جو حق]] رکي ٿو. ووٽ ڏيڻ جي عمر 2007ع ۾ 18 مان گهٽائي 16 سال ڪئي وئي.<ref>{{Cite web|title=The Austrian Parliament|url=https://www.parlament.gv.at/ZUSD/DLFolder/Austrian_Parl_E_p27.pdf|website=Parlament.gv.at|access-date=22 November 2021|archive-date=25 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220425043546/https://www.parlament.gv.at/ZUSD/DLFolder/Austrian_Parl_E_p27.pdf}}</ref> وفاقي چونڊن (''Nationalratswahlen'') ۾ تناسبي نمائندگيءَ تحت سيٽون حاصل ڪرڻ لاءِ سڀني پارٽين لاءِ عام [[چونڊ حد|چونڊ حد]] 4٪ ووٽ آهي، پر 43 علائقائي چونڊ تڪن مان ڪنهن هڪ ۾ سڌي سيٽ (''[[Direktmandat]]'') کٽڻ سان پڻ پارليامينٽ ۾ داخلا ممڪن آهي. قانون سازيءَ جي عمل ۾ نيشنل راٽ غالب ايوان آهي. تنهن هوندي بہ مٿيون ايوان، [[آسٽريا جي وفاقي ڪائونسل|بُنڊس راٽ]]، محدود ويٽو جو حق رکي ٿو. تقريباً سڀني حالتن ۾ نيشنل راٽ ساڳيو بل ٻيهر ووٽنگ ذريعي منظور ڪري سگهي ٿو؛ ان عمل کي ''Beharrungsbeschluss'' يعني ”اصرار وارو فيصلو“ چيو ويندو آهي. آئيني سڌارن جو جائزو وٺڻ لاءِ {{Lang|de|Österreich-Konvent}} نالي آئيني ڪنوينشن<ref>{{Cite web|title=Willkommen beim Österreich Konvent|url=http://www.konvent.gv.at/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20090104001526/http://www.konvent.gv.at/|archive-date=4 January 2009|access-date=21 November 2008|publisher=Konvent.gv.at}}</ref> 30 جون 2003ع تي گهرايو ويو، پر اهو اهڙي تجويز پيش ڪرڻ ۾ ناڪام رهيو جيڪا آئيني ترميمن لاءِ گهربل نيشنل راٽ جي ٻه ٽين اڪثريت حاصل ڪري سگهي. جتي [[ٻه ايواني نظام|ٻه ايواني پارليامينٽ]] ۽ حڪومت ترتيبوار قانون ساز ۽ انتظامي شاخون آهن، اتي عدالتون آسٽريائي رياست جي ٽئين شاخ آهن. [[آسٽريا جي آئيني عدالت|آئيني عدالت]] کي سياسي نظام تي نمايان اثر حاصل آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اها آئين سان ٽڪراءَ ۾ ايندڙ قانونن ۽ ضابطن کي ڪالعدم قرار ڏئي سگهي ٿي. 1995ع کان [[يورپي عدالت انصاف]] يورپي يونين جي قانونن هيٺ ايندڙ معاملن ۾ آسٽريائي فيصلن کي رد ڪري سگهي ٿي. آسٽريا [[يورپي عدالت براءِ انساني حق]] جا فيصلا پڻ لاڳو ڪري ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ [[انساني حقن بابت يورپي ڪنوينشن]] آسٽريا جي آئيني قانون جو حصو آهي. === 2006ع کان پوءِ === [[File:Wien - Bundeskanzleramt1.JPG|thumb|[[بال هائوس پلاٽس]] تي وفاقي چانسلري]] [[2006ع جون آسٽريائي پارلياماني چونڊون|آڪٽوبر 2006ع جي عام چونڊن]] کان پوءِ [[آسٽريا جي سوشل ڊيموڪريٽڪ پارٽي]] (ايس پي او) سڀ کان وڏي جماعت بڻجي سامهون آئي، جڏهن تہ [[آسٽريائي عوامي پارٽي]] (او وي پي) ٻئي نمبر تي رهي ۽ پنهنجي اڳوڻي نتيجي جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ 8 [[سيڪڙو پوائنٽ]] وڃائي ويٺي.<ref name="Election2002">{{Cite web|date=2006|title=24 November 2002 General Election Results – Austria Totals|url=http://electionresources.org/at/nationalrat.php?election=2002|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20090707185433/http://electionresources.org/at/nationalrat.php?election=2002|archive-date=7 July 2009|access-date=12 June 2009|website=Election Resources on the Internet}}</ref><ref name="Election2006">{{Cite web|date=2006|title=October&nbsp;1st,&nbsp;2006 General Election Results – Austria Totals|url=http://electionresources.org/at/nationalrat.php?election=2006|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20090707185102/http://electionresources.org/at/nationalrat.php?election=2006|archive-date=7 July 2009|access-date=12 June 2009|website=Election Resources on the Internet}}</ref> سياسي صورتحال سبب ٻنهي وڏين جماعتن مان ڪا بہ ننڍين پارٽين سان مستحڪم اتحاد قائم نه ڪري سگهي. جنوري 2007ع ۾ او وي پي ۽ ايس پي او گڏجي [[الفرڊ گوزن بائوئر]] (ايس پي او) جي چانسلريءَ هيٺ وڏي اتحاد واري حڪومت قائم ڪئي. [[گوزن بائوئر حڪومت|هي اتحاد]] 7 جولاءِ 2008ع تي ٽٽي ويو.<ref>[https://web.archive.org/web/20080705204057/http://www.kurier.at/nachrichten/173528.php archive.org]</ref> [[2008ع جون آسٽريائي پارلياماني چونڊون|سيپٽمبر 2008ع جي چونڊن]] ۾ ٻنهي وڏين جماعتن جي حمايت وڌيڪ گهٽجي وئي؛ ايس پي او کي 29.3٪ ۽ او وي پي کي 26.0٪ ووٽ مليا. ٻنهي ٻيهر اتحاد قائم ڪيو ۽ [[ويرنر فائمان]] (ايس پي او) چانسلر بڻيو ([[پهرين فائمان حڪومت]]). [[گرين پارٽي – گرين متبادل]] 11٪ ووٽن سان ٽئين نمبر تي رهي. سياسي ساڄي ڌر جون [[آسٽريا جي آزادي پارٽي]] (ايف پي او) ۽ فوت ٿيل [[يورگ هائڊر]] جي نئين پارٽي [[آسٽريا جي مستقبل لاءِ اتحاد]] جي حمايت وڌي، پر ٻنهي گڏجي 20٪ کان گهٽ ووٽ حاصل ڪيا. 11 آڪٽوبر 2008ع تي يورگ هائڊر هڪ ڪار حادثي ۾ فوت ٿي ويو.<ref>{{Cite web|date=11 October 2008|title=Austrian far-right leader Jörg Haider dies in car crash|url=https://www.theguardian.com/world/2008/oct/11/austria-haider|website=The Guardian|access-date=10 December 2021|archive-date=21 June 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120621073253/http://www.guardian.co.uk/world/2008/oct/11/austria-haider|url-status=live}}</ref> [[2013ع جون آسٽريائي پارلياماني چونڊون|2013ع جي پارلياماني چونڊن]] ۾ سوشل ڊيموڪريٽڪ پارٽي 27٪ ووٽن سان 52 سيٽون، جڏهن تہ عوامي پارٽي 24٪ ووٽن سان 47 سيٽون حاصل ڪيون، ۽ گڏجي اڪثريت برقرار رکيائون. آزادي پارٽي 21٪ ووٽن سان 40 سيٽون حاصل ڪيون، جڏهن تہ گرين پارٽي 12٪ ووٽن سان 24 سيٽون ورتيون. ٻن نون جماعتن، اسٽرو ناخ ۽ [[نيوس – نئون آسٽريا ۽ لبرل فورم|نيوس]]، 10٪ کان گهٽ ووٽ حاصل ڪيا ۽ ترتيبوار 11 ۽ 9 سيٽون کٽيون.<ref>{{Cite web|title=Election Resources on the Internet: Federal Elections in Austria – Nationalrat Results Lookup|url=http://www.electionresources.org/at/nationalrat.php?election=2013|website=electionresources.org|access-date=9 December 2021|archive-date=20 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211020101927/http://www.electionresources.org/at/nationalrat.php?election=2013|url-status=live}}</ref> 17 مئي 2016ع تي سوشل ڊيموڪريٽڪ پارٽيءَ جو [[ڪرسچن ڪيرن]] نئين چانسلر طور حلف کنيو. هن قدامت پسند عوامي پارٽي (او وي پي) سان ”وڏي اتحاد“ واري حڪومت جاري رکي. هو اڳوڻي چانسلر ۽ ايس پي او اڳواڻ [[ويرنر فائمان]] جي استعيفيٰ کان پوءِ عهدي تي آيو.<ref>{{Cite news|date=17 May 2016|title=Austria's Christian Kern sworn in as new chancellor|work=DW.COM|url=https://www.dw.com/en/austrias-christian-kern-sworn-in-as-new-chancellor/a-19263395|access-date=10 December 2021|archive-date=10 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211210090552/https://www.dw.com/en/austrias-christian-kern-sworn-in-as-new-chancellor/a-19263395|url-status=live}}</ref> 26 جنوري 2017ع تي [[اليگزينڊر فان ڊير بيلن]] آسٽريا جي صدر طور حلف کنيو. صدر جو عهدو گهڻو ڪري رسمي آهي، پر علامتي ۽ آئيني لحاظ کان اهم حيثيت رکي ٿو.<ref>{{Cite news|date=26 January 2017|title=Van der Bellen takes office as Austrian president|work=DW.COM|url=https://www.dw.com/en/van-der-bellen-takes-office-as-austrian-president/a-37282299|access-date=10 December 2021|archive-date=10 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211210092251/https://www.dw.com/en/van-der-bellen-takes-office-as-austrian-president/a-37282299|url-status=live}}</ref> 2017ع جي بهار ۾ وڏي اتحاد جي خاتمي کان پوءِ [[2017ع جون آسٽريائي پارلياماني چونڊون|آڪٽوبر 2017ع لاءِ وقت کان اڳ چونڊون]] سڏايون ويون. نئين نوجوان اڳواڻ [[سيباسٽيان ڪُرتس]] جي قيادت هيٺ آسٽريائي عوامي پارٽي (او وي پي) نيشنل ڪائونسل ۾ سڀ کان وڏي پارٽي بڻجي، 31.5٪ ووٽن ۽ 183 مان 62 سيٽن تي ڪاميابي حاصل ڪئي. سوشل ڊيموڪريٽڪ پارٽي (ايس پي او) 26.9٪ ووٽن ۽ 52 سيٽن سان ٻئي نمبر تي، جڏهن تہ آسٽريا جي آزادي پارٽي (ايف پي او) 26٪ ووٽن ۽ 51 سيٽن سان ٿوري فرق سان ٽئين نمبر تي رهي. نيوس 5.3٪ ووٽن ۽ 10 سيٽن سان چوٿين، جڏهن تہ پِلز پارٽي 4.4٪ ووٽن ۽ 8 سيٽن سان پهريون ڀيرو پارليامينٽ ۾ داخل ٿي. گرين پارٽي 3.8٪ ووٽن سان 4٪ واري حد پار نه ڪري سگهي ۽ پنهنجون سڀ 24 سيٽون وڃائي ويٺي.<ref>{{Cite news|date=15 October 2017|title=Austrian elections: Sebastian Kurz becomes youngest leader|work=DW.COM|url=https://www.dw.com/en/austrian-elections-sebastian-kurz-becomes-youngest-leader/a-40959587|access-date=9 December 2021|archive-date=9 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211209130143/https://www.dw.com/en/austrian-elections-sebastian-kurz-becomes-youngest-leader/a-40959587|url-status=live}}</ref> او وي پي ايف پي او سان اتحاد قائم ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. نئين چانسلر سيباسٽيان ڪُرتس جي سربراهيءَ ۾ وچ ساڄي ڌر ۽ ساڄي ڌر جي عواميت پسند پارٽيءَ تي ٻڌل نئين حڪومت 18 ڊسمبر 2017ع تي حلف کنيو.<ref>{{Cite news|date=18 December 2017|title=Muted protests in Vienna as far-right ministers enter Austria's government|language=en|work=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/world/2017/dec/18/thousands-protest-as-far-right-ministers-enter-government-in-austria|access-date=9 December 2021|archive-date=9 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211209130143/https://www.theguardian.com/world/2017/dec/18/thousands-protest-as-far-right-ministers-enter-government-in-austria|url-status=live}}</ref> پر [[ابيزا معاملو|”ابيزا“ بدعنواني اسڪينڊل]] کان پوءِ اتحادي حڪومت ختم ٿي وئي<ref>{{Cite news|date=20 May 2019|title=Austrian government collapses after far-right minister fired|language=en|work=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/world/2019/may/20/austrian-government-collapses-after-far-fight-minister-fired|access-date=9 December 2021|archive-date=25 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201125162548/https://www.theguardian.com/world/2019/may/20/austrian-government-collapses-after-far-fight-minister-fired|url-status=live}}</ref> ۽ [[2019ع جون آسٽريائي پارلياماني چونڊون|29 سيپٽمبر 2019ع تي نيون چونڊون]] ڪرايون ويون. انهن چونڊن ۾ او وي پي 37.5٪ ووٽن سان وڏي ڪاميابي حاصل ڪئي ۽ 13.9٪ ووٽ حاصل ڪندڙ گرين پارٽي سان اتحاد قائم ڪيو. سيباسٽيان ڪُرتس جي چانسلريءَ هيٺ اها حڪومت 7 جنوري 2020ع تي حلف کنيو.<ref>{{Cite news|date=29 September 2019|title=Austrian elections: support for far-right collapses|language=en|work=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/world/2019/sep/29/austrian-elections-exit-polls-collapse-far-right-support-sebastian-kurz-victory|access-date=9 December 2021|archive-date=9 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211209125553/https://www.theguardian.com/world/2019/sep/29/austrian-elections-exit-polls-collapse-far-right-support-sebastian-kurz-victory|url-status=live}}</ref> 11 آڪٽوبر 2021ع تي بدعنواني اسڪينڊل سبب وڌندڙ دٻاءَ هيٺ چانسلر سيباسٽيان ڪُرتس استعيفيٰ ڏئي ڇڏي. او وي پي جي پرڏيهي وزير [[اليگزينڊر شالنبرگ]] سندس جانشين بڻيو، پر ٻن مهينن کان به گهٽ عرصي کان پوءِ شالنبرگ پڻ عهدو ڇڏي ڏنو. 6 ڊسمبر 2021ع تي [[ڪارل نيهمر]] چانسلر طور حلف کنيو، جنهن سان هو ٻن مهينن اندر آسٽريا جو ٽيون قدامت پسند چانسلر بڻيو. او وي پي ۽ گرين پارٽيءَ جو اتحاد جاري رهيو.<ref>{{Cite news|date=6 December 2021|title=Austria: Karl Nehammer sworn in as new chancellor|work=[[DW.COM]] |url=https://www.dw.com/en/austria-karl-nehammer-sworn-in-as-new-chancellor/a-60032938|access-date=10 December 2021|archive-date=12 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220412004047/https://www.dw.com/en/austria-karl-nehammer-sworn-in-as-new-chancellor/a-60032938|url-status=live}}</ref> [[2024ع جون آسٽريائي پارلياماني چونڊون|29 سيپٽمبر 2024ع جي چونڊن]] کان پوءِ او وي پي، ايس پي او ۽ [[نيوس (آسٽريا)|نيوس]] وچ ۾ اتحادي ڳالهيون ناڪام ٿي ويون، جنهن کان پوءِ نيهمر استعيفيٰ ڏني. [[اليگزينڊر شالنبرگ]] ٻيو ڀيرو عبوري چانسلر ٿيو. او وي پي ۽ ايف پي او وچ ۾ اتحاد ٺاهڻ جون ڪوششون پڻ ناڪام رهيون. آخرڪار او وي پي، ايس پي او ۽ نيوس وچ ۾ اتفاق ٿيو ۽ [[ڪرسچين اسٽوڪر]] (او وي پي) جي چانسلريءَ هيٺ [[اسٽوڪر حڪومت]] قائم ڪئي وئي.<ref>{{Cite web |date=2025-03-03 |title=Dreierkoalition: Neue Regierung angelobt |url=https://orf.at/stories/3386514/ |access-date=2025-03-03 |website=news.ORF.at |language=de}}</ref> === انتظامي ورهاست === <!---"Administrative divisions of Austria" redirects here---> {{Main|آسٽريا جون رياستون}} آسٽريا هڪ [[وفاقي جمهوريه]] آهي، جيڪا [[آسٽريا جون رياستون|نَوَ رياستن]] (بُنڊَس لينڊَر) تي مشتمل آهي.<ref name="CIA"/> رياستن کي وڌيڪ [[آسٽريا جا ضلعا|ضلعن]] (بيٽسِرڪَه) ۽ قانوني شهرن (شٽاتوٽار شٽيٽَه) ۾ ورهايو ويو آهي. ضلعن کي اڳتي [[ميونسپلٽي (آسٽريا)|ميونسپلٽين]] (گَمائنڊَن) ۾ ورهايو ويو آهي. قانوني شهرن کي اهي اختيار حاصل آهن، جيڪي عام طور تي ضلعن ۽ ميونسپلٽين ٻنهي کي حاصل هوندا آهن. [[ويانا]] ان لحاظ کان منفرد آهي تہ اهو هڪ ئي وقت شهر ۽ رياست ٻئي آهي. [[يورپي ڪميشن]] جو ترجمي وارو ڊائريڪٽوريٽ جنرل رياستن لاءِ ''صوبا'' جو اصطلاح استعمال ڪري ٿو. {{States of Austria labeled map|options=float:left; font-size:100%; border:3px; max-width:460px; width:100%}} ==انتظامي ورهاست== آسٽريا 9 رياستن تي مشتمل ھڪ وفاقي رياست آھي. جنهن کي [[جرمن ٻولي]] ۾ "بندسلينا" (Bundesländer) چوندا آهن. اھي رياستون وري ضلعن، "بزائرڪ" (Bezirke) ۽ قانون ذريعي قرار ڏنل شھرن "اسٽيچيوسٽاٽ" (<small>{{Lang|de|[[Statutarstadt|Statutarstädte]]}}</small>) ۾ ورھايل آھن. ضلعا وري ميونسپلٽين "جيمنڊن" <small>({{Lang|de|Gemeinden}})</small> ۾ ورھايل آھن. قانون ذريعي قرار ڏنل شھر ساڳي وقت ميونسپلٽين ۽ ضلعن جو درجو رکڻ ٿا. صرف [[ويانا]] شھر ھڪ منفرد حيثيت رکي ٿو هن ڪري ته اھو ساڳي وقت رياست پڻ آھي. رياستون انتظامي اختيارن کان علاوه مخصوص معاملن ۾ قانون سازي جو اختيار پڻ رکن ٿيون جن ۾ ثقافتي، سماجي ڀلائي، فطرتي تحفظ، شڪار ۽ عمارت سازي وغيره شامل آهن. {| class="sortable wikitable" style="text-align:right; font-size:100%" |- style="font-size:100%; text-align:right" ! <small>*رياست*</small> ! <small>*گادي*جو*هنڌ*</small> ! <small>'''پکيڙ'''</small> <small>'''_چورس ^{ڪلوميٽر}'''</small> ! <small>آبادي</small> <small>(2017)</small> ! <small>گھاٽائي/چورس ڪلوميٽر</small> ! <small>GDP (يورو)</small><small>(2012)</small> ! <small>GDP<br />في ڪس</small> |- | '''[[برجنلينڊ]]'''|| [[آئزن اسٽڊٽ|'''آئزن اسٽڊٽ''']] |style="text-align:right"| <small>'''3,965'''</small>|| style="text-align:right" | <small>'''291,942'''</small>|| style="text-align:right" | 73.6 ||style="text-align:right"| <small>'''7.311'''</small> ارب || style="text-align:right" | <small>'''25,600'''</small> |- | [[ڪرينٿيا (رياست)|'''ڪرينٿيا''']] || [[ڪليگنفرٽ]] |style="text-align:right"| 9,536 ||style="text-align:right"| <small>'''561,077'''</small>|| style="text-align:right" | 58.8 ||style="text-align:right"| 17.62 ارب ||style="text-align:right"| <small>'''31,700'''</small> |- | [[لوئر آسٽريا|'''لوئر''' '''آسٽريا''']] || [[سنڪٽ پولٽن]] |style="text-align:right"| <small>'''19,178'''</small>|| style="text-align:right" | <small>'''1,665,753'''</small>|| style="text-align:right" | 86.9 ||style="text-align:right"| <small>'''49.75'''</small> ارب || style="text-align:right" | <small>'''30,800'''</small> |- | [[سلزبرگ (رياست)|'''سلزبرگ''']] || [[سلزبرگ]] |style="text-align:right"| 7,154 ||style="text-align:right"| 549,263 ||style="text-align:right"| 76.8 ||style="text-align:right"| 23.585 ارب ||style="text-align:right"| <small>'''44,500'''</small> |- | '''[[اسٽيريا]]'''|| [[گراتس]] |style="text-align:right"| <small>'''16,401'''</small>|| style="text-align:right" | <small>'''1,237,298'''</small>|| style="text-align:right" | 75.4 ||style="text-align:right"| <small>'''40.7'''</small> ارب || style="text-align:right" | <small>'''33,600'''</small> |- | [[ٽرول (رياست)|'''ٽرول''']] || [[انسبروڪ]] |style="text-align:right"| <small>'''12,648'''</small>|| style="text-align:right;" | 746,153 ||style="text-align:right"| 59.0 ||style="text-align:right"| <small>'''28.05'''</small> ارب || style="text-align:right" | <small>'''39,400'''</small> |- | [[اپر آسٽريا|'''اپر آسٽريا''']] || [[لنز]] |style="text-align:right"| <small>'''11,982'''</small>|| style="text-align:right;" | <small>'''1,465,045'''</small>|| style="text-align:right" | 122.3 ||style="text-align:right"| <small>'''53.86'''</small> ارب || style="text-align:right" | <small>'''38,000'''</small> |- |colspan=2| '''[[ويانا]]''' |style="text-align:right"| 415 ||style="text-align:right;"| <small>'''1,867,582'''</small>|| style="text-align:right" | 4,500 ||style="text-align:right"| <small>'''81.77'''</small> ارب |- | '''[[وورارلبرگ]]'''|| [[بريگنز]] |style="text-align:right"| <small>'''2,601'''</small>|| style="text-align:right;" | 388,752 ||style="text-align:right"| 149.5 ||style="text-align:right"| <small>'''23.59 ارب'''</small>|| style="text-align:right" | <small>'''58,300'''</small> |- |colspan=7 |<ref>{{Cite web|title=Eurostat – Data Explorer|url=http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/submitViewTableAction.do|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006122431/http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/submitViewTableAction.do|archive-date=6 October 2014|access-date=19 October 2011}}</ref><ref>{{Cite web|title=Statistik Austria – Bevölkerung zu Jahresbeginn 2002–2017 nach Gemeinden (Gebietsstand 1.1.2017)|url=http://www.statistik.at/wcm/idc/idcplg?IdcService=GET_FILE&dID=354032&dDocName=080904|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180322204818/http://www.statistik.at/wcm/idc/idcplg?IdcService=GET_FILE&dID=354032&dDocName=080904|archive-date=22 March 2018|access-date=9 July 2018}}</ref> |} == معيشت == [[File:13-08-30-wien-by-RalfR-123.jpg|thumb|[[ويانا بين الاقوامي مرڪز]] [[گڏيل قومن]] جي آفس سميت ۽ ڊي سي ٽاورز جو ٽاور-1]] آسٽريا دنيا جي ملڪن جي ناليوار جي ڊي پي جي شرح مطابق تمام مٿاھين شرح وارن ملڪن ۾ شامل آهي.<ref name=autogenerated1>{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2012/01/weodata/weorept.aspx?sy=2009&ey=2012&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=122&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a=&pr.x=37&pr.y=14|title=Austria|publisher=International Monetary Fund|accessdate=17 April 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121125152140/http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2012/01/weodata/weorept.aspx?sy=2009&ey=2012&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=122&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a=&pr.x=37&pr.y=14|archive-date=25 November 2012|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> ان جي [[معيشت]] تمام وڏي پيماني تي صنعتي ۽ تمام ترقي يافته سوشل مارڪيٽ واري آهي. 1980ع جي ڏھاڪي تائين وڏي صنعت کي سرڪاري بڻايو ويو پر بعد ۾ نجڪاري ذريعي سرڪاري صنعتي يونٽن ۾ ڪمي آئي. صنعت کان پوءِ [[سياحت]] ھن ملڪ جي معيشيت جو وڏو شعبو آهي. سال 2007ع ۾ بين الاقوامي سياحت جي آمدني ۾ آسٽريا دنيا ۾ نائين نمبر تي ھو. ان سال ھن ملڪ جي سياحتي آمدني 18.9 ارب ڊالر ھئي. سياحن جي تعداد واري شمار ۾ ان سال ھي ملڪ ٻارھين نمبر تي آيو. ملڪ ۾ ان سال 2 ڪروڙ 8 لک سياح گھمڻ آيا.<ref name="UNTWO">{{cite web|url=http://www.tourismroi.com/Content_Attachments/27670/File_633513750035785076.pdf |title=UNTWO World Tourism Barometer, Vol.6 No.2 |accessdate=18 November 2008 |publisher=UNTWO |date=June 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081031013714/http://www.tourismroi.com/Content_Attachments/27670/File_633513750035785076.pdf |archivedate=31 October 2008 |url-status=dead }}</ref> ملڪ جو سڀ کان وڏو واپاري شراڪت دار تاريخي طور تي [[جرمني]] رھيو آھي. [[يورپي يونين]] ۾ شامل ٿيڻ سان ھن ملڪ جا يونين جي رڪن ملڪن سان معاشي لاڳاپن ۾ ويجھڙائپ وڌڻ سان ھن ملڪ جي جرمني تي واپاري دارومدار کي گھٽايو آھي. يورپي يونين جي رڪنيت سان پرڏيھي سيڙپڪاري جو ھتي زبردست اضافو ٿيو آهي. سال 2006ع ۾ جي ڊي پي جي واڌ 3.3 سيڪڙو تائين پھتي.<ref>[http://www.oenb.at/isaweb/report.do?&lang=EN&report=7.7 Real GDP Growth – Expenditure Side] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181106193328/https://www.oenb.at/isaweb/report.do?&lang=EN&report=7.7|date=6 November 2018}}, provided by the [[Oesterreichische Nationalbank|Austrian National Bank]] {{in lang|de}} </ref> ملڪ جي درآمدن جو 67 سيڪڙو يورپي يونين جي رڪن ملڪن مان آھي<ref>{{cite web|title=OEC – Austria (AUT) Exports, Imports, and Trade Partners|url=http://atlas.media.mit.edu/en/profile/country/aut/|website=atlas.media.mit.edu|accessdate=12 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160313121243/http://atlas.media.mit.edu/en/profile/country/aut/|archive-date=13 March 2016|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> [[File:BlueEurozone.svg|thumb|left|آسٽريا يوروزون (تيز نيري رنگ سان ڏيکاريل) واري مالياتي يونين م شامل آھي ۽ يورپي يونين جي سنگل مارڪيٽ جو حصو آهي]] آسٽريا جي مکيه [[زرعي پيداوار]] ۾ [[پٽاٽا]]، [[جوئر]]، [[چقندر]]، [[مڪئي]]، [[ڪڻڪ]]، [[ڪپهه]] ۽ [[انگور]] شامل آهن. مکيه [[صنعت|صنعتن]] ۾ [[فولاد]]، [[مشينري]]، [[گاڏيون]]، [[بجلي|بجليءَ]] جو سامان، [[بصريات|آپٽيڪل]] شيشي جون شيون، [[ڪاغذ]]، [[ڪپڙو|ڪپڙي]]، [[سيمنٽ]]، [[ڪيميائي شيون|ڪيميائي شيئن]] جي صنعتون آهن ۽ مکيه [[معدنيات]] ۾ [[لوھ|لوهه]]، [[پيٽرول]]، ميگنيٽائٽ، گرينائٽ، [[قدرتي گيس]]، [[جست]]، [[ٽامو]] ۽ [[زنڪ]] آهن.<ref name = " سنڌيانا "/> ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:آسٽريا]] [[زمرو:ملڪ]] [[زمرو:وفاقي جمهوريا]] [[زمرو:يورپي ملڪ]] [[زمرو:زمين بند ملڪ]] [[زمرو:وچ يورپ جا ملڪ]] [[زمرو:يورپي اتحاد جا رڪن ملڪ]] [[زمرو:گڏيل قومن جا ڀاتي ملڪ]] [[زمرو:ملڪ ۽ علائقا جتي جرمن هڪ سرڪاري ٻولي آهي]] kkxg3oec1l0qkjigjd30l0x1w4zru23 404639 404638 2026-08-18T16:37:12Z Intisar Ali 8681 404639 wikitext text/x-wiki {{Short description|وچ يورپ جو ملڪ}} {{Redirect|آسٽريا|ملڪ جي نالي جي تاريخ|آسٽريا جو نالو|ٻيا استعمال|آسٽريا (سلجهائپ)|and|آسٽريا (سلجهائپ)}} {{Distinguish|آسٽريليا|آسٽورياس|آسٽراسيا|آسٽريليشيا}} {{Pp-move}} {{Infobox country | conventional_long_name = آسٽريا جي جمهوريه | common_name = آسٽريا | native_name = {{lang|de-AT|Republik Österreich}} | image_flag = Flag of Austria.svg | image_coat = Austria Bundesadler.svg | national_anthem = {{lang|de-AT|[[آسٽريا جو قومي ترانو|Bundeshymne der Republik Österreich]]}}<br/>"آسٽريا جي جمهوريه جو قومي ترانو"{{parabr}}[[File:Land der Berge Land am Strome instrumental.ogg|center]] | image_map = {{Switcher|[[File:EU-Austria (orthographic projection).svg|upright=1.15|frameless]]|دنيا جي گولي تي ڏيکاريو|[[File:EU-Austria.svg|upright=1.15|frameless]]|[[يورپي يونين]] جو نقشو ڏيکاريو|default=1}} | capital = [[ويانا]] | coordinates = {{Coord|48|12|N|16|21|E|type:city(2,000,000)_region:AT-9}} | largest_city = capital | languages_type = سرڪاري ٻولي | languages = [[آسٽريائي جرمن|جرمن]]{{Efn|[[آسٽريا جو وفاقي آئيني قانون|1920ع واري آسٽريائي آئين]] جي آرٽيڪل 8 جي بنياد تي}}{{Efn|[[برگنلينڊ ڪروشيائي]]، [[چيڪ ٻولي|چيڪ]]، [[هنگري ٻولي|هنگري]]، [[روماني ٻولي|روماني]]، [[سلوواڪ ٻولي|سلوواڪ]] ۽ [[سلوويني ٻولي|سلوويني]] کي [[يورپي منشور براءِ علائقائي يا اقليتي ٻوليون]] تحت سرڪاري طور تسليم ڪيو ويو آهي.}} | languages2 = {{hlist|[[هنگري ٻولي|هنگري]]|[[سلوويني ٻولي|سلوويني]]|[[برگنلينڊ ڪروشيائي]]<ref name="demokratiewebstatt.at" /><ref name="Regional Languages of Austria" />}} | languages2_type = سرڪاري [[علائقائي ٻوليون]] | ethnic_groups = {{Unbulleted list | 72.2% [[آسٽريائي ماڻهو|آسٽريائي]] | 27.8% [[آسٽريا جي آبادي#نسلي گروهه|ٻيا]] }} | ethnic_groups_year = 2024 | ethnic_groups_ref = <ref>{{cite web |title=Migration and Integration 2025 |url=https://www.statistik.at/fileadmin/announcement/2025/07/20250716MigrationIntegration2025EN.pdf |website=Statistics Austria |publisher=Statistik Austria |date=16 July 2025 |access-date=10 August 2025 |language=en}}</ref> | religion_year = 2021 | religion_ref = <ref name="statistik.at">{{Cite web|title=Religionsbekenntnis – STATISTIK AUSTRIA – die Informationsmanager|url=https://www.statistik.at/statistiken/bevoelkerung-und-soziales/bevoelkerung/weiterfuehrende-bevoelkerungsstatistiken/religionsbekenntnis|access-date=9 August 2022|archive-date=30 September 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220930022008/https://www.statistik.at/statistiken/bevoelkerung-und-soziales/bevoelkerung/weiterfuehrende-bevoelkerungsstatistiken/religionsbekenntnis|url-status=live}}</ref> | religion = {{Ublist |item_style=white-space:nowrap; | {{Tree list}} * 68.2% [[عيسائيت]] ** 55.2% [[آسٽريا ۾ ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ ازم]] ** 4.9% [[آسٽريا ۾ مشرقي آرٿوڊوڪسي|آرٿوڊوڪسي]] ** 3.8% [[پروٽيسٽنٽ ازم]] ** 4.3% [[عيسائي فرقو|ٻيا عيسائي]] {{Tree list/end}} |22.4% [[لامذهبيت|ڪو مذهب نه]] |8.3% [[آسٽريا ۾ اسلام|اسلام]] |1.1% [[آسٽريا ۾ مذهب|ٻيا]] }} | demonym = [[آسٽريائي ماڻهو|آسٽريائي]] | government_type = وفاقي [[نيم صدارتي جمهوريه]]<ref>{{Cite web|date=22 September 2022|title=Hofburg-Wahl: 'Österreich ist ein sehr ungewöhnlicher Fall'|url=https://diepresse.com/6193038|access-date=22 September 2022|language=de-AT|archive-date=3 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221003104650/https://www.diepresse.com/6193038/hofburg-wahl-oesterreich-ist-ein-sehr-ungewoehnlicher-fall|url-status=live}}</ref>{{efn|name=system|آسٽريا جي جمهوريه پنهنجي [[آسٽريا جو آئين|آئين]] مطابق قانوني طور هڪ نيم صدارتي جمهوريه آهي؛<ref name="u009">{{cite journal|last=Shugart|first=Matthew Søberg|title=Semi-Presidential Systems: Dual Executive And Mixed Authority Patterns|journal=French Politics|volume=3|issue=3|date=2005|issn=1476-3419|doi=10.1057/palgrave.fp.8200087|doi-access=free|pages=323–351|url=https://link.springer.com/content/pdf/10.1057/palgrave.fp.8200087.pdf|access-date=2024-12-16}}</ref> پر عملي طور آئيني روايتن سبب اها وڌيڪ [[پارلياماني جمهوريه]] وانگر ڪم ڪري ٿي.<ref name="y589">{{cite book|last=Müller|first=Wolfgang C.|title=Semi-Presidentialism in Europe|chapter=Austria|publisher=Oxford University PressOxford|date=1999-09-02|isbn=978-0-19-829386-6|doi=10.1093/0198293860.003.0002|pages=22–47}}</ref>}} | leader_title1 = [[آسٽريا جو صدر|صدر]] | leader_name1 = [[اليگزينڊر فان ڊير بيلن]] | leader_title2 = [[آسٽريا جو چانسلر|چانسلر]] | leader_name2 = [[ڪرسچين اسٽوڪر]] | legislature = [[آسٽريا جي پارليامينٽ|پارليامينٽ]] | upper_house = [[وفاقي ڪائونسل (آسٽريا)|وفاقي ڪائونسل]] | lower_house = [[نيشنل ڪائونسل (آسٽريا)|نيشنل ڪائونسل]] | sovereignty_type = [[آسٽريا جي تاريخ|قيام]] | established_event1 = [[آسٽريا جي مارگريويئيٽ|مارگريويئيٽ]] | established_date1 = {{circa}} 960 | established_event2 = [[آسٽريا جو نالو|نالي جو قديم ترين ذڪر]] | established_date2 = 1 نومبر 996 | established_event3 = [[آسٽريا جي ڊچي|ڊچي]] | established_date3 = 17 سيپٽمبر 1156 | established_event4 = [[آسٽريا جي آرچڊچي|آرچڊچي]] | established_date4 = 6 جنوري 1453 | established_event5 = [[آسٽريائي سرڪل|شاهي سرڪل]] | established_date5 = 1512 | established_event6 = [[آسٽريائي سلطنت|سلطنت]] | established_date6 = 11 آگسٽ 1804 | established_event7 = [[آسٽريا-هنگري]] | established_date7 = 30 مارچ 1867 | established_event8 = [[پهرين آسٽريائي جمهوريه|پهرين جمهوريه]] | established_date8 = 10 سيپٽمبر 1919 | established_event9 = [[آسٽريا جي وفاقي رياست|وفاقي رياست]] | established_date9 = 1 مئي 1934 | established_event10 = [[آنشلوس]] | established_date10 = 13 مارچ 1938 | established_event11 = [[آسٽريا جي تاريخ#ٻي جمهوريه (1945ع کان)|ٻي جمهوريه]] | established_date11 = 27 اپريل 1945 | established_event12 = [[آسٽريائي رياستي معاهدو|رياستي معاهدو]] | established_date12 = 27 جولاءِ 1955 | area_km2 = 83879<ref>{{cite web|title=Austria EN|url=https://migrants-refugees.va/wp-content/uploads/2021/03/2020-CP-Austria-EN.pdf|website=Migrants Refugees|publisher=The Vatican|date=April 2020|access-date=12 January 2024|archive-date=13 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240113014627/https://migrants-refugees.va/wp-content/uploads/2021/03/2020-CP-Austria-EN.pdf|url-status=live}}</ref> | area_rank = 113هون | area_sq_mi = | percent_water = 0.84 (2015)<ref>{{Cite web|title=Surface water and surface water change|url=https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER|access-date=11 October 2020|publisher=[[اقتصادي سهڪار ۽ ترقي جي تنظيم]]|archive-date=24 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210324133453/https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER|url-status=live}}</ref> | population_estimate = {{IncreaseNeutral}} 9,219,113<ref name="statistik-population" /> | population_estimate_year = 2026 | population_estimate_rank = 97هون | population_density_km2 = 109.9 | population_density_sq_mi = 284.6 | population_density_rank = 108هون | GDP_PPP = {{increase}} $721.033 billion<ref name="IMFWEO.AT">{{cite web |url=https://data.imf.org/en/Data-Explorer?datasetUrn=IMF.RES:WEO(9.0.0) |title=World Economic Outlook Database (April 2026 Edition) |publisher=[[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] |website=www.imf.org |date=14 April 2026 |access-date=19 April 2026}}</ref> | GDP_PPP_year = 2026 | GDP_PPP_rank = 45هون | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $78,334<ref name="IMFWEO.AT" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 18هون | GDP_nominal = {{increase}} $623.719 billion<ref name="IMFWEO.AT"/> | GDP_nominal_year = 2026 | GDP_nominal_rank = 28هون | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $67,761<ref name="IMFWEO.AT" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 13هون | Gini = 28.4 | Gini_year = 2024 | Gini_change = increase | Gini_ref = <ref name="eurogini">{{Cite web|title=Gini coefficient of equivalised disposable income – EU-SILC survey|url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tessi190/default/table?lang=en|access-date=2026-04-09|publisher=[[يورو اسٽيٽ]]|url-status=live}}</ref> | HDI = 0.930 | HDI_rank = 22هون | HDI_year = 2023 | HDI_change = increase | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{Cite web |date=6 May 2025 |title=Human Development Report 2025 |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250506051232/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf |archive-date=6 May 2025 |access-date=6 May 2025 |publisher=[[گڏيل قومن جو ترقياتي پروگرام]]}}</ref> | currency = [[يورو]] ([[يورو جو نشان|€]]) | currency_code = EUR | time_zone = [[وچ يورپي وقت|سي اي ٽي]] | utc_offset = +1 | utc_offset_DST = +2 | time_zone_DST = [[وچ يورپي اونهاري جو وقت|سي اي ايس ٽي]] | date_format = dd.mm.yyyy | calling_code = [[آسٽريا جا ٽيليفون نمبر|+43]] | cctld = [[.at]] }} '''آسٽريا'''،{{efn|اچار: {{IPAc-en|audio=en-us-Austria.ogg|ˈ|ɒ|s|t|r|i|ə}} {{respell|OST|ree|ə}} يا {{IPAc-en|ˈ|ɔː|s|t|r|i|ə}} {{respell|AW|stree|ə}}؛<ref>{{Citation|last=Roach|first=Peter|title=Cambridge English Pronouncing Dictionary|date=2011|edition=18th|place=Cambridge|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-15253-2}}</ref> {{Langx|de-AT|Österreich}} {{IPA|de-AT|ˈøːstɐraɪç||De-Österreich2.ogg}}؛ {{langx|bar|Östareich}}؛ {{langx|gsw|Öschtreich}} يا {{Lang|gsw|Eschtrych}}.}}، رسمي نالي '''آسٽريا جي جمهوريه'''،{{Efn|{{Langx|de-AT|Republik Österreich|links=no}} {{IPA|de-AT|repuˈbliːk ˈøːstɐraɪç||Republik Österreich.ogg}}.}} [[وچ يورپ]] ۾ واقع هڪ [[سامونڊي ڪناري کان محروم ملڪ]] آهي، جيڪو [[اوڀر الپس]] ۾ واقع آهي.<ref name="formal name">{{Cite web|title=Austria|url=http://unstats.un.org/unsd/geoinfo/geonames|access-date=4 January 2023|website=UNGEGN World Geographical Names|publisher=United Nations Group of Experts on Geographical Names|location=New York, NY|archive-date=7 January 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230107010908/http://unstats.un.org/unsd/geoinfo/geonames/|url-status=live}}</ref> اهو نَوَ [[آسٽريا جون وفاقي رياستون|وفاقي رياستن]] تي ٻڌل هڪ [[وفاق]] آهي، جن مان گاديءَ وارو شهر [[ويانا]] ملڪ جو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهر ۽ رياست آهي. آسٽريا جي اتر-اولهه ۾ [[جرمني]]، اتر ۾ [[چيڪ جمهوريه]]، اتر-اوڀر ۾ [[سلوواڪيا]]، اوڀر ۾ [[هنگري]]، ڏکڻ ۾ [[سلووينيا]] ۽ [[اٽلي]]، جڏهن تہ اولهه ۾ [[سوئٽزرلينڊ]] ۽ [[ليختنشتائن]] واقع آهن. ملڪ جي ايراضي {{Convert|83879|km2|sqmi|0|abbr=on}} آهي ۽ ان جي آبادي لڳ ڀڳ 9.2 ملين آهي.<ref name="statistik-population">{{Cite web|date=2026-04-09|title=Population by Year-/Quarter-beginning|url=https://www.statistik.at/en/statistics/population-and-society/population/population-stock/population-at-beginning-of-year/quarter|url-status=live|access-date=2026-04-09}}</ref> موجوده آسٽريا وارو علائقو گهٽ ۾ گهٽ [[قديم پٿر وارو دور|قديم پٿر واري دور]] کان آباد رهيو آهي. لڳ ڀڳ 400 ق.م. ڌاري هتي [[سيلٽ ماڻهو|سيلٽ]] آباد هئا، ۽ پهرين صدي ق.م. جي آخر ۾ هي علائقو [[رومي سلطنت]] ۾ شامل ڪيو ويو. علائقي ۾ [[عيسائيت اختيار ڪرڻ|عيسائيت جي پکڙجڻ]] چوٿين ۽ پنجين صديءَ ۾، [[اولهه رومي سلطنت]] جي آخري دور دوران شروع ٿي، جنهن کان پوءِ [[قومَن جي لڏپلاڻ وارو دور|قومَن جي لڏپلاڻ واري دور]] ۾ ڪيترائي [[جرمنڪ قبيلا]] هتي اچي آباد ٿيا.<ref>{{Cite web|title=Austria's History|url=https://www.austria.info/en/service-and-facts/about-austria/history|access-date=2024-06-08|website=austria.info|language=en}}</ref> آسٽريا هڪ رياست طور پهرين هزار سال جي پڇاڙيءَ ۾ [[پينونيا جي مارچ|اوڀر مارچ]] ۽ [[هنگري مارچ]] جي باقيات مان وجود ۾ آيو. شروعات ۾ اهو [[پاڪ رومي سلطنت]] جي سرحدي [[آسٽريا جي مارگريويئيٽ|مارگريويئيٽ]] هو، پوءِ 1156ع ۾ [[آسٽريا جي ڊچي|ڊچي]] بڻيو ۽ 1453ع ۾ [[آسٽريا جي آرچڊچي|آرچڊچي]] جو درجو حاصل ڪيائين. تيرهين صديءَ جي پڇاڙيءَ کان [[هيبسبرگ بادشاهت]] جو مرڪزي علائقو هجڻ سبب آسٽريا صدين تائين وچ يورپ جي وڏين شاهي طاقتن مان هڪ رهيو، ۽ سورهين صديءَ کان [[ويانا]] [[پاڪ رومي سلطنت]] جي انتظامي گاديءَ طور پڻ ڪم ڪندو رهيو.<ref>{{Cite news|date=2012-03-16|title=Austria country profile|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-17405422|access-date=2024-06-08|publisher=BBC News|language=en-GB}}</ref> [[پاڪ رومي سلطنت جو خاتمو|پاڪ رومي سلطنت]] 1806ع ۾ ختم ٿي، جنهن کان ٻه سال اڳ آسٽريا پنهنجي [[آسٽريائي سلطنت]] قائم ڪري چڪو هو. اها سلطنت هڪ [[وڏي طاقت]] ۽ يورپ جي سڀ کان وڏين رياستن مان هڪ بڻجي وئي. 1860ع واري ڏهاڪي ۾ جنگين ۾ شڪست ۽ علائقن جي نقصان کان پوءِ 1867ع واري [[آسٽرو-هنگري ٺاهه 1867ع|آسٽرو-هنگري ٺاهه]] جي نتيجي ۾ [[آسٽريا-هنگري]] قائم ٿيو.<ref>{{Cite web|title=Österreich-Ungarn|url=https://www.geschichtewiki.wien.gv.at/%C3%96sterreich-Ungarn|access-date=2024-06-08|website=geschichtewiki.wien.gv.at}}</ref> 1914ع ۾ [[آرچڊيوڪ فرانز فرڊيننڊ جو قتل|آرچڊيوڪ فرانز فرڊيننڊ جي قتل]] کان پوءِ شهنشاهه [[فرانز جوزف پهريون]] [[سربيا جي بادشاهت]] خلاف جنگ جو اعلان ڪيو، جيڪا تيزيءَ سان [[پهرين عالمي جنگ]] ۾ تبديل ٿي وئي. سلطنت جي شڪست ۽ خاتمي کان پوءِ 1918ع ۾ [[جرمن-آسٽريا جي جمهوريه]] ۽ 1919ع ۾ [[پهرين آسٽريائي جمهوريه]] قائم ٿي. [[جنگين جي وچ وارو دور|جنگين جي وچ واري دور]] ۾ پارلياماني نظام خلاف وڌندڙ لاڙ 1934ع ۾ [[آسٽريائي گهرو ويڙهه]] ۽ [[اينگلبرٽ ڊولفُس]] جي قيادت هيٺ [[آسٽريا جي وفاقي رياست|آسٽروفاشسٽ آمريت]] جي قيام تائين پهتو. [[ٻي عالمي جنگ]] شروع ٿيڻ کان هڪ سال اڳ، آسٽريا [[ايڊولف هٽلر]] جي اڳواڻي هيٺ [[نازي جرمني]] ۾ [[آنشلوس|ضم]] ڪيو ويو ۽ جرمني جي هڪ ذيلي انتظامي حصي ۾ تبديل ٿي ويو. 1945ع ۾ [[ويانا مهم|آزاديءَ]] کان پوءِ ۽ ڏهن سالن جي [[اتحادي قبضي هيٺ آسٽريا|اتحادي قبضي]] کان پوءِ ملڪ [[آسٽريائي رياستي معاهدو|رياستي معاهدي]] وسيلي ٻيهر مڪمل خودمختياري حاصل ڪئي ۽ 1955ع ۾ [[آسٽريا جي مستقل غيرجانبداري|مستقل غيرجانبداري]] جو اعلان ڪيو. آسٽريا هڪ [[نيم صدارتي نظام|نيم صدارتي]]{{efn|name=system}} نمائنده جمهوريت آهي، جنهن ۾ عوام جي چونڊيل [[آسٽريا جو صدر|صدر]] رياست جو سربراهه، جڏهن تہ [[آسٽريا جو چانسلر|چانسلر]] حڪومت جو سربراهه ۽ اعليٰ انتظامي عملدار هوندو آهي. آسٽريا في فرد نامياتي [[مجموعي گهريلو پيداوار]] جي لحاظ کان دنيا ۾ 13هين نمبر تي آهي ۽ هتي زندگيءَ جو معيار بلند آهي. ملڪ 1955ع کان [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] جو ميمبر<ref>Jelavich 267</ref> ۽ 1995ع کان [[يورپي يونين]] جو رڪن آهي.<ref name="CIA">{{Cite web|date=14 May 2009|title=Austria|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/austria|access-date=31 May 2009|website=[[The World Factbook]]|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|archive-date=10 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210110074413/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/austria|url-status=dead}}</ref> ويانا ۾ [[يورپ ۾ سلامتي ۽ سهڪار جي تنظيم]] ۽ [[پيٽروليم برآمد ڪندڙ ملڪن جي تنظيم]] جا مرڪزي دفتر موجود آهن. آسٽريا [[اقتصادي سهڪار ۽ ترقي جي تنظيم]] ۽ [[انٽرپول]] جي باني ميمبرن مان پڻ هڪ آهي.<ref name="OECD">{{Cite web|title=Austria About|url=http://www.oecd.org/about/0,3347,en_33873108_33873245_1_1_1_1_1,00.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20090506022708/http://www.oecd.org/about/0%2C3347%2Cen_33873108_33873245_1_1_1_1_1%2C00.html|archive-date=6 May 2009|access-date=20 May 2009|publisher=OECD}}</ref> ملڪ 1995ع ۾ [[شينگن معاهدو]] پڻ صحيح ڪيو<ref name="Schengen">{{Cite web |date=2024 |title=World Population Prospects: The 2024 Revision. (Medium-fertility variant). |url=https://www.worldometers.info/world-population/austria-population/ |access-date= |website=U.N. Dept. of Economic and Social Affairs - Population Division}}</ref> ۽ 1999ع ۾ [[يورو]] کي پنهنجي ڪرنسي طور اختيار ڪيو.<ref>{{Cite web|title=Austria and the euro|url=https://ec.europa.eu/info/business-economy-euro/euro-area/euro/eu-countries-and-euro/austria-and-euro_en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180108064042/https://ec.europa.eu/info/business-economy-euro/euro-area/euro/eu-countries-and-euro/austria-and-euro_en|archive-date=8 January 2018|access-date=7 January 2018|website=European Commission – European Commission}}</ref> == نالي جو اشتقاق == {{Main|آسٽريا جو نالو}} آسٽريا جو مقامي نالو جرمن ٻوليءَ ۾ ''اوسٽررائخ'' (Österreich)، [[قديم اپر جرمن ٻولي|قديم اپر جرمن]] لفظ ''اوستارريخي'' (Ostarrîchi) مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ ”اوڀر وارو علائقو“، ”اوڀر واري سلطنت“ يا ”اوڀر واري بادشاهت“ ٿي سگهي ٿي. هي نالو پهريون ڀيرو 996ع جي مشهور ''اوستارريچي دستاويز'' ۾ ملي ٿو.<ref name="University of Klagenfurt">{{Cite web|title=University of Klagenfurt|url=http://wwwg.uni-klu.ac.at/spw/oenf/name2.htm|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110513121957/http://wwwg.uni-klu.ac.at/spw/oenf/name2.htm|archive-date=13 May 2011|access-date=2 October 2009}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=tfhADwAAQBAJ&pg=PT34|title=Austrian Historical Memory and National Identity|date=1997|publisher=Transaction Publishers|isbn=978-1-56000-902-3|editor-last=Bischof|editor-first=Günter|editor-link=Günter Bischof|location=New Brunswick|pages=20–21|access-date=14 June 2018|editor-last2=Pelinka|editor-first2=Anton|editor-link2=Anton Pelinka|archive-url=https://web.archive.org/web/20180614144308/https://books.google.de/books?id=tfhADwAAQBAJ&pg=PT34&lpg=PA92|archive-date=14 June 2018|url-status=live}}</ref> امڪان آهي تہ هي لفظ [[وچئين دور جي لاطيني ٻولي|وچئين دور جي لاطيني]] اصطلاح [[مارڪيا اورينٽالس (آسٽريا)|مارڪيا اورينٽالس]] (Marchia orientalis) جو مقامي، يعني باويريائي لهجي ۾ ترجمو هو. 976ع ۾ آسٽريا [[باويريا]] جي هڪ سرحدي انتظامي علائقي طور قائم ٿيو. ”آسٽريا“ لفظ جرمن نالي جي لاطيني صورت آهي، جنهن جو پهريون دستاويزي استعمال ٻارهين صديءَ ۾ ملي ٿو.<ref>{{Cite book|last=Brauneder|first=Wilhelm|title=Österreichische Verfassungsgeschichte|date=2009|publisher=Manzsche Verlags- und Universitätsbuchhandlung|isbn=978-3-214-14876-8|edition=11th|location=Vienna|page=17}}</ref> ان دور ۾ [[ڊينيوب]] درياهه جو آسٽريائي طاس، يعني موجوده [[اپر آسٽريا|اپر]] ۽ [[لوئر آسٽريا]]، [[باويريا]] جي اوڀرئين ڇيڙي تي واقع هو. ==تاريخ== === قبل از تاريخ ۽ قديم دور === [[File:2011-07-09 gasometer 28.JPG|thumb|left|[[ويلينڊورف جي وينس]]، 28,000 کان 25,000 ق.م، [[ويانا جو قدرتي تاريخ جو عجائب گھر|ويانا جي قدرتي تاريخ جي عجائب گهر]] ۾]] اهو علائقو، جيڪو هاڻي [[آسٽريا]] آهي، رومي دور کان اڳ مختلف [[ڪيلٽ]] قبيلن جي آبادڪاريءَ هيٺ هو ۽ ڇهين صدي ق.م تائين [[هالشتات ثقافت]] جو مرڪزي علائقو بڻجي چڪو هو.<ref>{{Cite web|date=2024-02-11|title=What Was the Celtic "Cult of the Head"?|url=https://www.thecollector.com/what-was-celtic-cult-head/|access-date=2024-05-07|website=TheCollector|language=en|archive-date=7 May 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240507031517/https://www.thecollector.com/what-was-celtic-cult-head/|url-status=live}}</ref> [[هالشتات]] شهر ۾ يورپ جي ڪيلٽن بابت سڀ کان قديم آثار قديمه جا ثبوت مليا آهن.<ref>{{Cite web|title=Celt {{!}} History, Institutions, & Religion {{!}} Britannica|url=https://www.britannica.com/topic/Celt-people|access-date=2024-05-07|website=Encyclopædia Britannica|language=en|archive-date=11 July 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180711204423/https://www.britannica.com/topic/Celt-people|url-status=live}}</ref> ڪيلٽن جي [[نوريڪم جي بادشاهت|نوريڪم بادشاهت]]، جنهن ۾ موجوده آسٽريا جو گهڻو حصو ۽ موجوده [[سلووينيا]] جا ڪجهه علائقا شامل هئا، 16 ق.م ۾ [[رومي سلطنت]] فتح ڪري ورتي ۽ ان کي [[رومي صوبو|رومي صوبي]] [[نوريڪم]] ۾ تبديل ڪيو ويو، جيڪو 476ع تائين قائم رهيو.<ref>{{Cite web|title=Noricum {{!}} Celtic culture, Roman province, Alps {{!}} Britannica|url=https://www.britannica.com/place/Noricum|access-date=2024-04-26|website=Encyclopædia Britannica|language=en|archive-date=25 February 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240225145226/https://www.britannica.com/place/Noricum|url-status=live}}</ref> موجوده آسٽريا جا اهي علائقا، جيڪي نوريڪم صوبي ۾ شامل نه هئا، مختلف رومي صوبن ۾ ورهايل هئا؛ [[پينونيا]] ۾ اوڀر آسٽريا جا ڪجهه حصا شامل هئا، جڏهن تہ [[رائيتيا]] ۾ موجوده [[فورآرلبرگ]] ۽ [[ٽيرول (رياست)|ٽيرول]] جا علائقا شامل هئا.<ref>{{Cite web|title=Pannonia {{!}} Roman Empire, Map, Hungary, & History {{!}} Britannica|url=https://www.britannica.com/place/Pannonia|access-date=2024-05-20|website=Encyclopædia Britannica|language=en|archive-date=15 June 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230615155813/https://www.britannica.com/place/Pannonia|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|title=Raetia {{!}} Roman Empire, Alps, Gaul {{!}} Britannica|url=https://www.britannica.com/place/Raetia|access-date=2024-05-20|website=Encyclopædia Britannica|language=en|archive-date=3 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231003000521/https://www.britannica.com/place/Raetia|url-status=live}}</ref> اوڀر آسٽريا ۾ موجوده پيٽرونيل-[[ڪارنانٽم]] هڪ اهم رومي فوجي ڇانوڻي هئي، جيڪا اڳتي هلي [[پينونيا سپيريئر]] جي نالي سان سڃاتي ويندڙ صوبي جو گاديءَ وارو شهر بڻجي وئي. ڪارنانٽم لڳ ڀڳ 400 سالن تائين اٽڪل 50,000 ماڻهن جو گهر رهيو.<ref name="Carnuntum Tourism">{{Cite web|title=Rome's metropolis on the Danube awakens to new life|url=http://www.carnuntum.co.at/content-en/tales-from-carnuntum|archive-url=https://web.archive.org/web/20100116125751/http://www.carnuntum.co.at/content-en/tales-from-carnuntum|archive-date=16 January 2010|access-date=20 February 2010|website=Archäologischer Park Carnuntum|publisher=Archäologische Kulturpark Niederösterreich Betriebsgesellschaft m.b.H.}}</ref> [[File:Roman Empire 125.png|thumb|[[هيڊرين]] جي حڪمرانيءَ (117–138ع) دوران [[رومي سلطنت]]؛ [[شاهي صوبو|شاهي صوبي]] '''[[نوريڪم]]''' ۾ موجوده آسٽريا جو گهڻو حصو شامل هو، جڏهن تہ '''[[رائيتيا]]''' ۽ '''[[پينونيا سپيريئر]]''' ترتيبوار موجوده آسٽريا جي اولهندي ۽ اوڀرندي حصن تي پکڙيل هئا]] === وچيون دور === [[رومي سلطنت جي زوال]] کان پوءِ هن علائقي تي سڀ کان پهرين جرمن نسل جي [[روگي]] قبيلي حملو ڪيو، جنهن هن خطي کي پنهنجي علائقي ”[[روگيلينڊ]]“ جو حصو بڻايو.<ref>{{Cite web|last=Kessler|first=P. L.|title=Kingdoms of the Germanic Tribes – Rugii (Rugians)|url=https://www.historyfiles.co.uk/KingListsEurope/BarbarianRugii.htm|access-date=2024-04-26|website=The History Files|language=en}}</ref> 487ع ۾ موجوده آسٽريا جو گهڻو حصو [[اوڊواڪر]] فتح ڪيو، جيڪو [[وحشي بادشاهتون|وحشي نسل]] سان تعلق رکندڙ سپاهي ۽ سياستدان هو؛ هن موجوده آسٽريا جي اڪثر علائقي کي پنهنجي [[اٽلي جي بادشاهت (476–493)|اٽلي جي بادشاهت]] ۾ شامل ڪيو. 493ع تائين هي علائقو جرمن نسل جي [[اوستروگوٿ]] قبيلن فتح ڪري ورتو، جن پنهنجي [[اوستروگوٿڪ بادشاهت]] قائم ڪئي.<ref>{{Cite web|title=Ostrogoth {{!}} Italy, Roman Empire, Arianism {{!}} Britannica|url=https://www.britannica.com/topic/Ostrogoth|access-date=2024-04-26|website=Encyclopædia Britannica|language=en|archive-date=25 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190425120017/https://www.britannica.com/topic/Ostrogoth|url-status=live}}</ref> اوستروگوٿڪ بادشاهت جي زوال کان پوءِ هن علائقي ۾ [[اليماني]]، [[بايوواري]]، [[سلاو]] ۽ [[پينونيائي آوار]] اچي آباد ٿيا يا هن علائقي تي قبضو ڪيائون.<ref name="johnson 19"/><ref>{{Cite web|title=Mittelalter|url=https://oesterreich.com/de/staat/geschichte/mittelalter|access-date=2024-04-26|website=oesterreich.com|archive-date=26 April 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240426204729/https://oesterreich.com/de/staat/geschichte/mittelalter|url-status=live}}</ref> [[فرينڪ]] بادشاهه [[شارليمين]] 788ع ۾ هن علائقي کي فتح ڪيو، آبادڪاريءَ جي حوصلا افزائي ڪئي ۽ [[عيسائيت]] کي هٿي ڏني.<ref name="johnson 19">Johnson 19</ref> [[اوڀر فرينڪيا]] جي حصي طور اهي مرڪزي علائقا، جيڪي هاڻي آسٽريا تي مشتمل آهن، [[بابنبرگ خاندان]] جي حوالي ڪيا ويا. هي علائقو ''[[آسٽريا جو مارچ|مارچيا اورينٽالس]]'' جي نالي سان سڃاتو ويندو هو ۽ 976ع ۾ [[ليوپولڊ پهريون، آسٽريا جو مارگريو|ليوپولڊ پهرئين]] کي ڏنو ويو.<ref name="johnson 20">Johnson 20–21</ref> آسٽريا جي نالي جو پهريون دستاويزي ذڪر 996ع جو آهي، جنهن ۾ اهو نالو ''[[اوستاريچي]]'' لکيل آهي ۽ ان مان بابنبرگ مارچ جو علائقو مراد ورتو ويو هو.<ref name="johnson 20"/> 1156ع ۾ ''[[پريويليگيئم مائنس]]'' ذريعي آسٽريا کي [[ڊچي]] جو درجو ڏنو ويو. 1192ع ۾ بابنبرگ خاندان [[اسٽيريا جي ڊچي|اسٽيريا جي ڊچي]] پڻ حاصل ڪئي. 1246ع ۾ [[فريڊرڪ ٻيون، آسٽريا جو ڊيوڪ|فريڊرڪ ٻئي]] جي وفات سان بابنبرگ خاندان جي حڪمرانيءَ جو سلسلو ختم ٿي ويو.<ref name="johnson 21">Johnson 21</ref> ان کان پوءِ [[بوهيميا جو اوٽوڪر ٻيون|بوهيميا جي اوٽوڪر ٻئي]] عملي طور آسٽريا، اسٽيريا ۽ [[ڪارينٿيا جي ڊچي|ڪارينٿيا جي ڊچين]] تي قبضو ڪري ورتو.<ref name="johnson 21"/> سندس حڪمراني 1278ع ۾ [[ڊورنڪروٽ]] وٽ [[جرمني جو روڊولف پهريون|جرمني جي روڊولف پهرئين]] هٿان شڪست کان پوءِ ختم ٿي وئي.<ref>Lonnie Johnson 23</ref> ان کان پوءِ [[پهرين مهاڀاري جنگ]] تائين آسٽريا جي تاريخ وڏي حد تائين ان جي حڪمران خاندان، [[هابسبرگ خاندان|هابسبرگن]]، جي تاريخ سان ڳنڍيل رهي. [[File:HRR 14Jh.jpg|thumb|[[پاڪ رومي سلطنت]] ۾ 14هين صديءَ دوران هابسبرگ (نارنگي)، لگزمبرگ (واڱڻائي) ۽ ويٽلسباخ (سائو) خاندانن جا علائقا]] 14هين ۽ 15هين صدين دوران [[هابسبرگ بادشاهت|هابسبرگن]] آسٽريا جي ڊچي جي ڀرپاسي وارن ٻين صوبن کي پنهنجي قبضي هيٺ آڻڻ شروع ڪيو. 1438ع ۾ آسٽريا جي ڊيوڪ [[آسٽريا جو البرٽ پنجون|البرٽ پنجين]] کي پنهنجي سهري، شهنشاهه [[سگسمنڊ، پاڪ رومي شهنشاهه|سگسمنڊ]] جو جانشين چونڊيو ويو. جيتوڻيڪ البرٽ پاڻ رڳو هڪ سال حڪمران رهيو، پر ان کان پوءِ فقط هڪ استثنا کي ڇڏي، [[پاڪ رومي سلطنت]] جا سمورا شهنشاهه هابسبرگ خاندان سان تعلق رکندا هئا. هابسبرگن پنهنجي موروثي علائقن کان پري به نوان علائقا حاصل ڪرڻ شروع ڪيا. 1477ع ۾ شهنشاهه [[فريڊرڪ ٽيون، پاڪ رومي شهنشاهه|فريڊرڪ ٽئين]] جي اڪيلي پٽ آرچڊيوڪ [[ميڪسميلين پهريون، پاڪ رومي شهنشاهه|ميڪسميلين]]، [[برگنڊي جي ڪائونٽي|برگنڊي]] جي وارثياڻي ماريا سان شادي ڪئي، جنهن جي نتيجي ۾ [[نيدرلينڊز]] جو گهڻو حصو هابسبرگ خاندان جي قبضي هيٺ اچي ويو.<ref name="johnson 25">Lonnie Johnson 25</ref><ref name="brook 11">Brook-Shepherd 11</ref> 1496ع ۾ سندس پٽ [[فلپ پهريون، ڪاسٽيل جو بادشاهه|فلپ دي فيئر]]، [[جوانا آف ڪاسٽيل|جوانا]] سان شادي ڪئي، جيڪا [[ڪاسٽيل جو تاج|ڪاسٽيل]] ۽ [[اراگون جو تاج|اراگون]] جي وارثياڻي هئي. ان شاديءَ جي نتيجي ۾ اسپين ۽ ان سان لاڳاپيل اطالوي، آفريڪي، [[فلپائن|ايشيائي]] ۽ [[نئين دنيا]] جا علائقا پڻ هابسبرگن جي حڪمرانيءَ جي دائري ۾ اچي ويا.<ref name="johnson 25"/><ref name="brook 11"/> 1526ع ۾ [[موهاچ جي جنگ]] کان پوءِ [[بوهيميا]] ۽ [[هنگري]] جو اهو حصو، جنهن تي عثمانين قبضو نه ڪيو هو، آسٽريائي حڪمرانيءَ هيٺ اچي ويو.<ref>Lonnie Johnson 26</ref> هنگري ڏانهن [[عثماني–هنگري جنگيون|عثماني توسيع]] سبب هابسبرگن ۽ عثمانين وچ ۾ [[عثماني–هابسبرگ جنگيون|بار بار جنگيون]] ٿيون، جن مان 1593ع کان 1606ع تائين جاري رهندڙ [[ڊگهي جنگ (عثماني جنگيون)|ڊگهي جنگ]] خاص طور اهم هئي. ترڪن [[اسٽيريا]] ۾ لڳ ڀڳ 20 ڀيرا حملا ڪيا،<ref>"'' The Catholic encyclopedia''". Charles George Herbermann (1913). Robert Appleton company.</ref> جن مان ڪجهه حملن کي ذريعن ۾ ”ساڙڻ، ڦرلٽ ڪرڻ ۽ هزارين ماڻهن کي غلام بڻائي وٺي وڃڻ“ طور بيان ڪيو ويو آهي.<ref>"''[https://books.google.com/books?id=8-ARAAAAYAAJ&pg=PA560 Bentley's miscellany] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240312192545/https://books.google.com/books?id=8-ARAAAAYAAJ&pg=PA560#v=onepage&q&f=false |date=12 March 2024 }}''". Charles Dickens, William Harrison Ainsworth, Albert Smith (1853).</ref> سيپٽمبر 1529ع جي آخر ۾ عثماني سلطان [[سليمان اعظم]] [[ويانا جو محاصرو (1529)|ويانا جو پهريون محاصرو]] شروع ڪيو، جيڪو ناڪام رهيو؛ عثماني تاريخدانن موجب ان ناڪاميءَ ۾ وقت کان اڳ شروع ٿيل سياري ۽ برفباريءَ پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو. === 17هين ۽ 18هين صديون === [[File:Anonym Entsatz Wien 1683.jpg|thumb|1683ع ۾ ٿيل [[ويانا جي جنگ]]، [[عثماني سلطنت]] جي يورپ ڏانهن اڳڀرائي کي روڪي ڇڏيو.]] [[ليوپولڊ پهريون، پاڪ رومي شهنشاهه|ليوپولڊ پهرئين]] جي ڊگهي حڪمرانيءَ دوران، 1683ع ۾ پولينڊ جي بادشاهه [[جان ٽيون سوبيسڪي]] جي اڳواڻيءَ هيٺ ترڪن خلاف [[ويانا جي جنگ|ويانا جو ڪامياب دفاع]] ڪيو ويو.<ref>Lonnie Johnson 26–28</ref> ان کان پوءِ ٿيل [[عظيم ترڪ جنگ]] جي نتيجي ۾ هنگري جو گهڻو حصو آسٽريا جي قبضي هيٺ اچي ويو. ان انتظام کي 1699ع ۾ ٿيل [[ڪارلووٽس جو معاهدو|ڪارلووٽس جي معاهدي]] ذريعي باضابطه شڪل ڏني وئي. [[چارلس ڇهون، پاڪ رومي شهنشاهه|چارلس ڇهين]] انهن ڪيترين ئي حاصلات تان هٿ کنيو، جيڪي سلطنت گذريل سالن دوران حاصل ڪيون هيون. کيس [[هابسبرگ خاندان]] جي مرداڻي شاهي نسل جي ويجهي خاتمي جو خدشو هو. ان ڪري چارلس ڇهون [[1713ع جي پراگميٽڪ سينڪشن|1713ع جي پراگميٽڪ سينڪشن]] کي تسليم ڪرائڻ جي بدلي ۾ ٻين طاقتن کي علائقائي ۽ سياسي رعايتون ڏيڻ لاءِ تيار هو. ان بندوبست تحت سندس ڌيءَ [[ماريا ٿيريسا]] کي سندس وارث طور تسليم ڪيو ويو. [[پروشيا]] جي عروج سان جرمن علائقن ۾ [[آسٽريا–پروشيا رقابت]] جي شروعات ٿي. آسٽريا، پروشيا ۽ روس سان گڏجي [[پولينڊ جون ورهاستون|پولينڊ جي ٽن ورهاستن]] مان پهرين ۽ ٽين ورهاست ۾ حصو ورتو، جيڪي ترتيبوار 1772ع ۽ 1795ع ۾ ٿيون. === 19هين صدي === {{See also|آسٽريائي سلطنت|آسٽريا-هنگري}} [[File:Congress of Vienna.PNG|thumb|left|[[ويانا ڪانگريس]] 1814ع–1815ع ۾ منعقد ٿي. ڪانگريس جو مقصد [[فرانسيسي انقلابي جنگيون|فرانسيسي انقلابي جنگين]]، [[نيپولين جون جنگيون|نيپولين جي جنگين]] ۽ [[پاڪ رومي سلطنت]] جي خاتمي سبب پيدا ٿيل ڪيترن ئي مسئلن کي حل ڪرڻ هو.]] آسٽريا پهرين ۽ ٻي اتحاد جي حصي طور [[انقلابي فرانس]] خلاف جنگين ۾ شامل ٿيو ۽ ان کان پوءِ [[نيپولين جون جنگيون|نيپولين جي جنگين]] ۾ پڻ حصو ورتائين. 1792ع کان 1801ع تائين آسٽريائي فوجن کي 754,700 جاني نقصان برداشت ڪرڻا پيا.<ref>Clodfelter</ref> آسٽريا ۽ پاڪ رومي سلطنت جي هابسبرگ حڪمرانن کي [[نيپولين بوناپارٽ]] هٿان لڳاتار شڪستن کي منهن ڏيڻو پيو. نيپولين پاران فرانسيسي سلطنت قائم ڪرڻ کان پوءِ پنهنجي شاهي خاندان جي حيثيت محفوظ رکڻ لاءِ 1804ع ۾ [[آسٽريائي سلطنت]] قائم ڪئي وئي،<ref>Lonnie Johnson 34</ref> ۽ نيپولين کي سندن اڳوڻي شاهي تخت تي دعويٰ ڪرڻ کان روڪڻ لاءِ 1806ع ۾ [[پاڪ رومي سلطنت]] کي ختم ڪيو ويو. 1814ع ۾ آسٽريا انهن اتحادي فوجن جو حصو هو، جن فرانس تي حملو ڪري [[نيپولين جون جنگيون]] پڄاڻيءَ تائين پهچايون. 1815ع جي [[ويانا ڪانگريس]] کان پوءِ آسٽريائي سلطنت يورپ جي چئن غالب طاقتن مان هڪ ۽ تسليم ٿيل [[عظيم طاقت]] طور سامهون آئي. ساڳئي سال آسٽريا جي صدارت هيٺ [[جرمن ڪنفيڊريشن]] ({{Lang|de|Deutscher Bund}}) قائم ڪئي وئي. حل نه ٿيل سماجي، سياسي ۽ قومي اختلافن سبب جرمن علائقا [[1848ع جا انقلاب|1848ع جي انقلابن]] جي لپيٽ ۾ آيا، جن جو هڪ اهم مقصد متحد جرمني قائم ڪرڻ هو.<ref name="johnson 36">Johnson 36</ref> [[File:Deutscher Bund.svg|thumb|[[جرمن ڪنفيڊريشن]] ۽ ان جي 39 خودمختيار ميمبر رياستن جو نقشو]] جرمنيءَ جي اتحاد بابت مختلف تجويزون موجود هيون، جن ۾ [[ننڍو جرمني ۽ وڏو جرمني|وڏو جرمني]]، [[گريٽر آسٽريا جون گڏيل رياستون|وڏو آسٽريا]] يا آسٽريا کان سواءِ جرمن ڪنفيڊريشن شامل هيون. 1864ع ۾ آسٽريا ۽ پروشيا گڏجي [[ڊينمارڪ]] خلاف جنگ ڪئي ۽ [[شليسويگ]] ۽ [[هولسٽائن]] جون ڊچيون ڊينمارڪ جي قبضي کان آزاد ڪرايون. ٻنهي طاقتن وچ ۾ انهن ڊچين جي انتظام بابت اتفاق نه ٿي سگهيو، جنهن جي نتيجي ۾ 1866ع ۾ [[آسٽريا-پروشيا جنگ]] لڳي. [[ڪونيگريٽس جي جنگ]] ۾ پروشيا هٿان شڪست کان پوءِ<ref name="johnson 36"/> آسٽريا کي جرمن ڪنفيڊريشن ڇڏڻي پئي ۽ ان کان پوءِ هن جرمن سياست ۾ اڳوڻو ڪردار ادا نه ڪيو.<ref name="johnson 55">Lonnie Johnson 55</ref><ref>Schulze 233</ref> آسٽريا جي هابسبرگ بادشاهت پنهنجي جرمن ٻولي ڳالهائيندڙ علائقن کي [[جرمني جو اتحاد|1871ع ۾ قائم ٿيل جرمن سلطنت]] ۾ شامل ڪرڻ ۽ پنهنجي غير جرمن ٻولي ڳالهائيندڙ علائقن تان دستبردار ٿيڻ لاءِ تيار نه هئي، تنهنڪري نئين سلطنت جو تاج پروشيا جي بادشاهه [[فريڊرڪ ولهيلم چوٿون]] کي پيش ڪيو ويو. دٻايل [[1848ع جو هنگري انقلاب|1848ع جي هنگري انقلاب]] کان پوءِ رهجي ويل مسئلن کي حل ڪرڻ لاءِ 1867ع ۾ [[1867ع جو آسٽريا-هنگري ٺاهه|آسٽريا-هنگري ٺاهه]]، جنهن کي ''آؤسگلائخ'' پڻ چيو وڃي ٿو، ڪيو ويو. ان تحت [[فرانز جوزف پهريون]] جي سربراهيءَ هيٺ [[آسٽريائي سلطنت]] ۽ [[هنگري جي بادشاهت]] تي ٻڌل ٻٽي بادشاهت قائم ٿي.<ref>Lonnie Johnson 59</ref> هن گهڻ نسلي [[آسٽريا-هنگري]] سلطنت ۾ [[جرمن]]، [[هنگريائي]]، ڪروئيشيائي، چيڪ، [[پولش ماڻهو|پولش]]، [[روسين]]، سرب، سلوواڪ، سلووين ۽ يوڪريني قومن سان گڏ اطالوي ۽ روماني آباديءَ جون وڏيون برادريون پڻ شامل هيون. قومپرست تحريڪن جي عروج واري دور ۾ آسٽريا-هنگري جهڙي گهڻ نسلي سلطنت تي حڪمراني ڪرڻ ڏينهون ڏينهن وڌيڪ ڏکيو ٿيندو ويو، جنهن سبب حڪومت کي وڌايل ڳجهي پوليس تي گهڻو ڀاڙڻو پيو. تنهن هوندي به آسٽريائي حڪومت ڪجهه معاملن ۾ مختلف قومن کي سهولتون ڏيڻ جي ڪوشش ڪئي. مثال طور، [[سسلائٿينيا]] جا قانون ۽ حڪم شايع ڪندڙ ''رائخس گيزيٽس بلاٽ'' اٺن ٻولين ۾ جاري ٿيندو هو؛ جڏهن تہ سڀني قومي گروهن کي پنهنجي ٻوليءَ ۾ اسڪول هلائڻ ۽ سرڪاري آفيسن ۾ پنهنجي مادري ٻولي استعمال ڪرڻ جو حق حاصل هو. [[File:Austria Hungary ethnic.svg|thumb|[[آسٽريا-هنگري]] جو نسلي نقشو، 1910ع]] مختلف سماجي طبقن سان تعلق رکندڙ ڪيترن ئي آسٽريائي جرمنن، جن ۾ [[جارج ريٽر فون شونيرر]] پڻ شامل هو، آسٽريائي جرمنن ۾ جرمن نسلي سڃاڻپ مضبوط ڪرڻ ۽ آسٽريا کي جرمنيءَ سان ملائڻ (''[[آنشلوس]]'') جي اميد سان [[آسٽريا ۾ جرمن قومپرستي|پين-جرمنزم]] جي ڀرپور حمايت ڪئي.<ref name="DPSO">{{Cite web|date=2000|title=Das politische System in Österreich (The Political System in Austria)|url=http://www.politischebildung.at/upload/polsystem.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20140423112116/http://www.politischebildung.at/upload/polsystem.pdf|archive-date=23 April 2014|access-date=9 July 2014|publisher=Austrian Federal Press Service|page=24|language=de|location=Vienna}}</ref> [[ڪارل لوئيگر]] جهڙن ڪجهه آسٽريائين پڻ پنهنجي سياسي مقصدن کي اڳتي وڌائڻ لاءِ پين-جرمنزم کي عواميت پسنديءَ جي هڪ صورت طور استعمال ڪيو. جيتوڻيڪ بسمارڪ جي پاليسين آسٽريا ۽ آسٽريائي جرمنن کي جرمنيءَ کان ٻاهر رکيو، تڏهن به ڪيترائي آسٽريائي پين-جرمن قومپرست کيس پنهنجو مثالي اڳواڻ سمجهندا هئا. اهي جرمن شهنشاهه [[ولهيلم پهريون، جرمن شهنشاهه|ولهيلم پهرئين]] جي پسنديده گل طور مشهور نيرا ڪارن فلاور پنهنجن ڪوٽن جي بٽڻن ۾ لڳائيندا هئا ۽ جرمن قومي رنگن، ڪاري، ڳاڙهي ۽ پيلي، جون نشانيون پڻ پائيندا هئا. آسٽريائي اسڪولن ۾ انهن ٻنهي نشانين تي عارضي پابندي به لڳائي وئي، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن کي گهڻ نسلي سلطنت خلاف ناراضگيءَ جي اظهار طور استعمال ڪيو ويندو هو.<ref>{{Cite book|last=Unowsky|first=Daniel L.|title=The Pomp and Politics of Patriotism: Imperial Celebrations in Habsburg Austria, 1848–1916|publisher=Purdue University Press|date=2005|page=157}}</ref> آسٽريا کي جرمنيءَ کان ڌار رکڻ سبب ڪيترن آسٽريائين لاءِ قومي سڃاڻپ جو مسئلو پيدا ٿيو. ان صورتحال بابت سوشل ڊيموڪريٽ اڳواڻ [[اوٽو بائوئر]] چيو تہ اها ”اسان جي آسٽريائي ۽ جرمن ڪردار وچ ۾ ڇڪتاڻ“ هئي.<ref>Evan Burr Bukey, Hitler's Austria: Popular Sentiment in the Nazi Era, 1938–1945, p. 6</ref> آسٽريا-هنگري سلطنت ۾ آسٽريائي جرمنن ۽ ٻين نسلي گروهن وچ ۾ پڻ ڇڪتاڻ موجود هئي. ڪيترائي آسٽريائي، خاص طور پين-جرمن تحريڪن سان لاڳاپيل ماڻهو، جرمن نسلي سڃاڻپ کي وڌيڪ مضبوط ڪرڻ جا حامي هئا ۽ اميد رکندا هئا تہ سلطنت جي خاتمي کان پوءِ [[آنشلوس|آسٽريا جو جرمنيءَ سان الحاق]] ممڪن ٿي سگهندو.<ref>Brigitte Hamann, Hitler's Vienna: A Portrait of the Tyrant as a Young Man, p. 394</ref> ڪيترن آسٽريائي پين-جرمن قومپرستن وزيراعظم [[ڪائونٽ ڪازيمير فيلڪس باديني|ڪازيمير ڪائونٽ باديني]] جي 1897ع واري ٻوليءَ بابت فرمان خلاف سخت احتجاج ڪيو. ان فرمان تحت بوهيميا ۾ جرمن ۽ چيڪ ٻولين کي گڏيل سرڪاري ٻولين جو درجو ڏنو ويو ۽ نون سرڪاري عملدارن لاءِ ٻنهي ٻولين ۾ رواني لازمي قرار ڏني وئي. عملي طور ان جو مطلب اهو هو تہ سرڪاري ملازمتن ۾ چيڪ ماڻهن جي ڀرتيءَ جا امڪان وڌيڪ ٿي ويا، ڇاڪاڻ⁠تہ وچولي طبقي جا گهڻا چيڪ جرمن ٻولي ڳالهائي سگهندا هئا، جڏهن تہ جرمن ٻولي ڳالهائيندڙن ۾ چيڪ ٻولي ڄاڻندڙن جو تناسب گهٽ هو. [[الٽرامونٽانزم|الٽرامونٽين]] ڪيٿولڪ سياستدانن ۽ پادرين طرفان هن سڌاري جي حمايت جي ردعمل ۾ ''[[روم کان پري]]'' تحريڪ شروع ٿي، جنهن جي شروعات شونيرر جي حامين ڪئي ۽ جنهن ”جرمن“ عيسائين کي رومن ڪيٿولڪ چرچ ڇڏڻ جي اپيل ڪئي.<ref>{{cite news|last=Suppan|title='Germans' in the Habsburg Empire|publisher=The Germans and the East|date=2008|pages=164, 172}}</ref> === 20هين صديءَ جي شروعات === {{See also|جرمن-آسٽريا جي جمهوريه|پهرين آسٽريائي جمهوريه}} [[عثماني سلطنت]] ۾ [[ٻئي آئيني دور]] جي شروعات کان پوءِ، آسٽريا-هنگري ان موقعي مان فائدو وٺندي 1908ع ۾ [[آسٽريا-هنگري ۾ بوسنيا ۽ هرزيگووينا|بوسنيا ۽ هرزيگووينا]] کي پنهنجي سلطنت ۾ ضم ڪري ڇڏيو.<ref>{{Cite web|title=The Annexation of Bosnia-Herzegovina 1908|url=https://www.mtholyoke.edu/acad/intrel/boshtml/bos127.htm|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130323152047/https://www.mtholyoke.edu/acad/intrel/boshtml/bos127.htm|archive-date=23 March 2013|access-date=25 March 2013|publisher=Mtholyoke.edu}}</ref> 1914ع ۾ [[سراييوو]] ۾ بوسنيائي سرب [[گاوريلو پرنسپ]] هٿان آرچڊيوڪ [[آسٽريا جو فرانز فرڊيننڊ|فرانز فرڊيننڊ جي قتل]]<ref>Johnson 52–54</ref> کي آسٽريا جي اهم سياستدانن ۽ فوجي جنرلن شهنشاهه کي سربيا خلاف جنگ جو اعلان ڪرڻ لاءِ قائل ڪرڻ جي بنياد طور استعمال ڪيو. ان فيصلي [[پهرين مهاڀاري جنگ]] شروع ٿيڻ جي خطري کي وڌايو ۽ نيٺ جنگ ڇڙي پئي، جنهن جي پڄاڻيءَ تي آسٽريا-هنگري سلطنت ٽٽي وئي. پهرين مهاڀاري جنگ ۾ ڏهه لک کان وڌيڪ آسٽريا-هنگري فوجي مارجي ويا.<ref>{{Cite book|last1=Grebler|first1=Leo|title=The Cost of the World War to Germany and Austria-Hungary|last2=Winkler|first2=Wilhelm|publisher=Yale University Press|orig-date=1940|isbn=0-598-94106-1|date=2006-02-17}}</ref> [[File:German Austria (1918) en.svg|thumb|upright=1.4|1918ع ۾ [[جرمن-آسٽريا]] پاران دعويٰ ڪيل جرمن ٻولي ڳالهائيندڙ صوبا. بعد ۾ قائم ٿيل آسٽريا جي ٻي جمهوريه جي سرحد ڳاڙهي ليڪ سان ڏيکاريل آهي.]] 21 آڪٽوبر 1918ع تي شاهي آسٽريا جي پارليامينٽ ''رائخسراٽ'' جا چونڊيل جرمن ميمبر ويانا ۾ گڏ ٿيا ۽ جرمن-آسٽريا جي عارضي قومي اسيمبلي (''Provisorische Nationalversammlung für Deutschösterreich'') قائم ڪيائون. 30 آڪٽوبر تي اسيمبليءَ ''شٽاٽسراٽ'' نالي حڪومت مقرر ڪري [[جرمن-آسٽريا جي جمهوريه]] قائم ڪئي. شهنشاهه هن نئين حڪومت کي اٽليءَ سان رٿيل جنگبندي بابت فيصلي ۾ شريڪ ٿيڻ جي دعوت ڏني، پر حڪومت ان معاملي ۾ حصو وٺڻ کان پاسو ڪيو.<ref>{{Cite book|last=Shepard|first=Gordon|title=The Austrians|date=1996|publisher=Avalon Publishing Group Inc.|isbn=978-0-7867-3066-7}}</ref> نتيجي طور 3 نومبر 1918ع تي جنگ جي خاتمي جي ذميواري رڳو شهنشاهه ۽ سندس حڪومت تي رهي. 11 نومبر تي شهنشاهه، پراڻي ۽ نئين حڪومتن جي وزيرن جي صلاح تي، اعلان ڪيو تہ هو هاڻي رياستي معاملن ۾ حصو نه وٺندو. 12 نومبر تي جرمن-آسٽريا قانوني طور پاڻ کي جمهوري جمهوريه ۽ نئين جرمن جمهوريه جو حصو قرار ڏنو. 10 نومبر 1920ع تي منظور ٿيل آئين تحت ''شٽاٽسراٽ'' جو نالو بدلائي ''بُنڊس ريگيرونگ'' (وفاقي حڪومت) ۽ ''نيشنل فرزاملونگ'' جو نالو ''نيشنل راٽ'' (قومي ڪائونسل) رکيو ويو.<ref>{{Cite web|title=Austria: notes|url=http://www.archontology.org/nations/austria/au_rep1/01_laws.php|access-date=4 February 2021|website=Archontology|archive-date=16 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210416090109/http://www.archontology.org/nations/austria/au_rep1/01_laws.php|url-status=live}}</ref> 1919ع جي [[سينٽ جرمين جو معاهدو|سينٽ جرمين جي معاهدي]] (۽ هنگري لاءِ 1920ع جي [[ٽريانون جو معاهدو|ٽريانون جي معاهدي]]) وچ يورپ جي انهيءَ نئين سياسي بندوبست جي تصديق ۽ استحڪام ڪيو، جيڪو وڏي حد تائين نومبر 1918ع ۾ وجود ۾ اچي چڪو هو. ان بندوبست تحت نيون رياستون قائم ٿيون ۽ موجوده رياستن جون سرحدون تبديل ڪيون ويون. آسٽريا-هنگري جا جرمن ٻولي ڳالهائيندڙ آسٽريائي علائقا محدود ٿي هڪ ننڍڙي رياست، جرمن-آسٽريا جي جمهوريه (جرمن: ''Republik Deutschösterreich'')، تائين رهجي ويا؛ البت گهڻو ڪري جرمن ٻولي ڳالهائيندڙ [[ڏکڻ ٽيرول]] ان ۾ شامل نه ڪيو ويو.<ref>{{Citation|last=Moos|first=Carlo|title=A Land on the Threshold. South Tyrolean Transformations, 1915–2015|pages=27–39|date=2017|editor-last=Georg Grote and Hannes Obermair|contribution=Südtirol im St. Germain-Kontext|place=Oxford-Berne-New York|publisher=Peter Lang|isbn=978-3-0343-2240-9}}</ref><ref>In Habsburg Austria-Hungary, "German-Austria" was an unofficial term for the areas of the empire inhabited by Austrian Germans.</ref><ref>Alfred D. Low, ''The Anschluss Movement, 1918–1919, and the Paris Peace Conference'', pp. 135–138.</ref> آسٽريا جي جرمنيءَ سان الحاق جي خواهش ان وقت آسٽريا ۽ جرمني ٻنهي جي مختلف سماجي طبقن ۾ وڏي پيماني تي موجود هئي.<ref>Alfred D. Low, ''The Anschluss Movement, 1918–1919, and the Paris Peace Conference'', pp. 3–4</ref> 12 نومبر تي جرمن-آسٽريا کي جمهوريه قرار ڏنو ويو ۽ سوشل ڊيموڪريٽ [[ڪارل رينر]] کي عارضي چانسلر مقرر ڪيو ويو. ساڳئي ڏينهن تيار ڪيل عارضي آئين جي شق 1 ۾ چيو ويو تہ ”جرمن-آسٽريا هڪ جمهوري جمهوريه آهي“، جڏهن تہ شق 2 ۾ چيو ويو تہ ”جرمن-آسٽريا جرمن رائخ جو اڻٽٽ حصو آهي“.<ref>Mary Margaret Ball, ''Post-war German-Austrian Relations: The Anschluss Movement, 1918–1936'', pp. 11–15</ref> [[سينٽ جرمين جو معاهدو|سينٽ جرمين جي معاهدي]] ۽ [[ورسائي جو معاهدو|ورسائي جي معاهدي]] آسٽريا ۽ جرمنيءَ جي اتحاد تي واضح پابندي لاڳو ڪئي.<ref>Roderick Stackelberg, ''Hitler's Germany: Origins, Interpretations, Legacies'', pp. 161–162</ref><ref>{{Cite web|title=Treaty of Peace between the Allied and Associated Powers and Austria; Protocol, Declaration and Special Declaration [1920&#93; ATS 3|url=http://www.austlii.edu.au/au/other/dfat/treaties/1920/3.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20000917221810/http://www.austlii.edu.au/au/other/dfat/treaties/1920/3.html|archive-date=17 September 2000|access-date=15 June 2011|publisher=Austlii.edu.au}}</ref> انهن معاهدن جرمن-آسٽريا کي پنهنجو نالو بدلائي ”آسٽريا جي جمهوريه“ رکڻ لاءِ پڻ پابند ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ [[پهرين آسٽريائي جمهوريه]] وجود ۾ آئي.<ref>Mary Margaret Ball, ''Post-war German-Austrian Relations: The Anschluss Movement, 1918–1936'', pp. 18–19</ref><ref>Montserrat Guibernau, ''The Identity of Nations'', pp. 70–75</ref> 30 لک کان وڌيڪ جرمن ٻولي ڳالهائيندڙ آسٽريائي نئين آسٽريائي جمهوريه جي سرحدن کان ٻاهر رهجي ويا ۽ نئين قائم ٿيل يا وڌايل رياستن [[چيڪوسلوواڪيا]]، [[يوگوسلاويا]]، [[هنگري]] ۽ اٽليءَ ۾ اقليتن جي حيثيت سان رهڻ لڳا.<ref>Brook-Shepherd 246</ref> انهن علائقن ۾ [[ڏکڻ ٽيرول]] ۽ [[جرمن بوهيميا]] پڻ شامل هئا. جرمن بوهيميا ۽ [[سوڊيٽن لينڊ]] جي حيثيت بعد ۾ [[ٻي مهاڀاري جنگ]] کان اڳ ۽ ان دوران اهم سياسي مسئلو بڻجي وئي.<ref name="a1">Brook-Shepherd 245</ref> آسٽريا ۽ [[يوگوسلاويا جي بادشاهت]] جي وچ واري سرحد جو فيصلو آڪٽوبر 1920ع ۾ ٿيل [[ڪارينٿيا ريفرنڊم]] ذريعي ڪيو ويو. ان جي نتيجي ۾ اڳوڻي آسٽريا-هنگري تاجي علائقي [[ڪارينٿيا]] جو وڏو حصو آسٽريا کي مليو. اهڙيءَ ريت ٻنهي ملڪن جي سرحد [[ڪاراونڪس]] جبلن جي قطار تي مقرر ٿي، جڏهن تہ سلووين آباديءَ جو هڪ وڏو حصو آسٽريا اندر رهجي ويو. === جنگين جي وچ وارو دور ۽ ٻي عالمي جنگ === {{See also|پهرين آسٽريائي جمهوريه|آسٽريا جي وفاقي رياست|آنشلوس|نازي جرمنيءَ اندر آسٽريا|آسٽريا ۾ يهودين جي تاريخ#آسٽريا ۾ هولوڪاسٽ}} جنگ کان پوءِ مهانگائي سبب ڪروني، جيڪا اڃا تائين آسٽريا جي ڪرنسي هئي، جي قدر گهٽجڻ شروع ٿي. 1922ع جي سرءُ ۾ آسٽريا کي [[قومن جي ليگ]] جي نگرانيءَ هيٺ هڪ بين الاقوامي قرض ڏنو ويو.<ref>Brook-Shepherd 257–258</ref> هن قرض جو مقصد ملڪ کي ڏيوالپڻي کان بچائڻ، ڪرنسي کي مستحڪم ڪرڻ ۽ آسٽريا جي مجموعي معاشي حالت بهتر ڪرڻ هو. قرض جي شرطن سبب آسٽريا جي اقتصادي پاليسين تي قومن جي ليگ جي نگراني وڌي وئي. 1925ع ۾ ''[[آسٽريائي شلنگ]]'' متعارف ڪرايو ويو، جنهن ڪروني کي 10,000:1 جي شرح سان بدلائي ڇڏيو. ان جي استحڪام سبب ان کي بعد ۾ ”الپائن ڊالر“ جو لقب ڏنو ويو. 1925ع کان 1929ع تائين معيشت ٿوري عرصي لاءِ بهتر رهي، پر [[1929ع وارو وال اسٽريٽ ڪراش|بليڪ ٽيوزڊي]] کان پوءِ شديد بحران جي ويجهو پهچي وئي. [[پهرين آسٽريائي جمهوريه]] 1933ع تائين قائم رهي، جڏهن چانسلر [[اينگلبرٽ ڊولفُس]]، جنهن عمل کي هن [[پارليامينٽ جو پاڻمرادو خاتمو|”پارليامينٽ جو پاڻمرادو خاتمو“]] سڏيو، هڪ آمرانه نظام قائم ڪيو جيڪو [[اطالوي فاشزم]] ڏانهن مائل هو.<ref name="johnson 104">Lonnie Johnson 104</ref><ref name="brook 269">Brook-Shepherd 269–270</ref> ان وقت جون ٻه وڏيون سياسي قوتون، سوشل ڊيموڪريٽ ۽ قدامت پسند، پنهنجون نيم فوجي تنظيمون رکنديون هيون.<ref name="Brook-Shepherd 261">Brook-Shepherd 261</ref> سوشل ڊيموڪريٽن جي ''[[ريپبليڪانيشر شوتس بُنڊ]]'' کي غيرقانوني قرار ڏنو ويو، پر اها اڃا تائين سرگرم هئي،<ref name="Brook-Shepherd 261"/> ۽ 12 کان 15 فيبروري 1934ع تائين [[آسٽريائي گهرو ويڙهه]] ٿي.<ref name="johnson 104"/><ref name="brook 269"/><ref name="johnson 107">Johnson 107</ref> فيبروري 1934ع ۾ ''شوتس بُنڊ'' جي ڪيترن ميمبرن کي ڦاسي ڏني وئي،<ref>Brook-Shepherd 283</ref> سوشل ڊيموڪريٽڪ پارٽي تي پابندي لڳائي وئي ۽ ان جا ڪيترائي ميمبر قيد ٿيا يا ملڪ ڇڏڻ تي مجبور ٿيا.<ref name="johnson 107"/> 1 مئي 1934ع تي [[آسٽروفاشزم|آسٽروفاشسٽن]] نئون آئين (''Maiverfassung'') نافذ ڪيو، جنهن ڊولفُس جي اختيارن کي وڌيڪ مضبوط ڪيو، پر 25 جولاءِ تي هو [[آسٽريائي نازي]]ن جي [[جولاءِ پُچ]] واري بغاوت جي ڪوشش دوران قتل ڪيو ويو.<ref>Lonnie Johnson 109</ref><ref>Brook-Shepherd 292</ref> [[File:Bundesarchiv Bild 183-1987-0922-500, Wien, Heldenplatz, Rede Adolf Hitler.jpg|thumb|[[ايڊولف هٽلر]] 1938ع ۾ ويانا جي [[هيلڊن پلاٽس]] ۾ تقرير ڪندي]] سندس جانشين [[ڪرٽ شوشنيگ]] آسٽريا کي هڪ ”جرمن رياست“ سمجهندو هو ۽ آسٽريائين کي ”بهتر جرمن“ قرار ڏيندو هو، پر هو آسٽريا جي آزادي برقرار رکڻ جو حامي هو.<ref>{{Cite book|last=Ryschka|first=Birgit|title=Constructing and Deconstructing National Identity: Dramatic Discourse in Tom Murphy's The Patriot Game and Felix Mitterer's in Der Löwengrube|date=1 January 2008|publisher=Peter Lang|isbn=978-3-631-58111-7}}</ref> هن 9 مارچ 1938ع تي اعلان ڪيو تہ آسٽريا جي جرمنيءَ کان آزاديءَ بابت [[ريفرينڊم]] 13 مارچ تي ڪرايو ويندو. ==== نازي حڪمراني ==== 12 مارچ 1938ع تي آسٽريائي نازين حڪومت تي قبضو ڪري ورتو، جڏهن تہ جرمن فوجون ملڪ ۾ داخل ٿي ويون، جنهن سبب شوشنيگ جو ريفرينڊم نه ٿي سگهيو.<ref name="johnson 112">Lonnie Johnson 112–113</ref> 13 مارچ 1938ع تي آسٽريا جو جرمنيءَ سان ''[[آنشلوس]]''، يعني الحاق، سرڪاري طور اعلان ڪيو ويو. ٻن ڏينهن کان پوءِ آسٽريا ڄائو [[ايڊولف هٽلر]] ويانا جي [[هيلڊن پلاٽس]] ۾ پنهنجي وطن جي ”باقي [[نازي جرمني|جرمن رائخ]] سان ٻيهر اتحاد“ جو اعلان ڪيو. اپريل 1938ع ۾ هڪ ريفرينڊم ڪرايو ويو، جنهن ذريعي جرمنيءَ سان الحاق جي تصديق ڪئي وئي. 10 اپريل 1938ع تي جرمنيءَ ۾، جنهن ۾ تازو ضم ڪيل آسٽريا پڻ شامل هو، پارلياماني چونڊون ڪرايون ويون. اهي نازي حڪمرانيءَ هيٺ رائخسٽيگ جون آخري چونڊون هيون ۽ عملي طور هڪ سوال واري ريفرينڊم جي صورت ۾ هيون، جنهن ۾ ووٽرن کان 813 ميمبرن واري رائخسٽيگ لاءِ نازي پارٽيءَ جي هڪ ئي فهرست ۽ آسٽريا جي الحاق بابت منظوري پڇي وئي. يهودين، روما ۽ سنتي ماڻهن کي ووٽ ڏيڻ جي اجازت نه هئي.<ref>Robert Gellately, Social Outsiders in Nazi Germany, (2001), p. 216</ref> سرڪاري انگن موجب ٽرن آئوٽ 99.5٪ هو ۽ 98.9٪ ووٽن ”ها“ ۾ وڌا. آسٽريا ۾ 4,484,475 اهل ووٽرن مان سرڪاري طور 99.71٪ ووٽنگ ۾ حصو ورتو ۽ 99.73٪ ووٽ الحاق جي حق ۾ هئا.<ref name="test">[[1938 German election and referendum]]</ref> جيتوڻيڪ آسٽريا جي ڪيترن علائقن ۾ ''آنشلوس'' جي حمايت موجود هئي، پر جرمن فوجن جو هر هنڌ هڪجهڙي جوش سان استقبال نه ٿيو، خاص طور [[ويانا]] ۾، جتي آسٽريا جي سڀ کان وڏي يهودي آبادي رهندي هئي.<ref>Evan Burr Bukey, Hitler's Austria: Popular Sentiment in the Nazi Era, 1938–1945, p. 33</ref> تنهن هوندي به، پروپيگنڊا، دٻاءَ ۽ نتيجن ۾ هٿ چراند جي باوجود، ''آنشلوس'' لاءِ حقيقي ۽ وڏي حمايت پڻ موجود هئي،<ref>Ian Kershaw (2001) Hitler 1936-1945" Nemesis, p.83</ref> ڇاڪاڻ⁠تہ آسٽريا ۽ جرمنيءَ جي ڪيترن جرمنن ان کي سڀني جرمنن جي هڪ رياست ۾ دير سان ٿيندڙ اتحاد جي مڪمل ٿيڻ طور ڏٺو.<ref>Roderick Stackelberg, Hitler's Germany: Origins, Interpretations, Legacies, p.170</ref> [[File:OstmarkMap.png|thumb|upright=1.25|1941ع ۾ آسٽريا، جڏهن ان کي ”[[اوستمارڪ (آسٽريا)|اوستمارڪ]]“ سڏيو ويندو هو]] 13 مارچ 1938ع تي آسٽريا [[ٽئين رائخ]] ۾ ضم ٿي ويو ۽ هڪ آزاد ملڪ طور وجود وڃائي ويٺو. آسٽريائي يهودين جي ملڪيت جي [[آريائيزيشن (نازيت)|آريائيزيشن]] مارچ جي وچ ڌاري ئي شروع ٿي وئي. شروعاتي مرحلي کي ”جهنگلي“ يعني غيرقانوني آريائيزيشن چيو ويندو هو، پر جلد ئي ان کي قانوني ۽ بيوروڪريٽڪ طريقي سان منظم ڪيو ويو ته جيئن يهودي شهرين جي ملڪيت ضبط ڪري سگهجي. ان وقت [[ايڊولف آئخمان]]، جيڪو آسٽريا ۾ وڏو ٿيو هو، ويانا موڪليو ويو ۽ يهودين جي ايذاءَ ۽ جلاوطنيءَ جي ڪارروائين ۾ شامل ڪيو ويو. نومبر 1938ع جي پوگروم، جنهن کي ”[[ڪرسٽال ناخت]]“ پڻ چيو وڃي ٿو، دوران ويانا، ڪلاگنفرٽ، لنز، گراز، سالزبرگ، انسبرڪ ۽ لوئر آسٽريا جي ڪيترن شهرن ۾ يهودين ۽ يهودي ادارن، جن ۾ عبادتگاهون به شامل هيون، تي تشدد وارا حملا ڪيا ويا.<ref>{{Cite web|title=DÖW – Erkennen – Ausstellung – 1938 – Die Verfolgung der österreichischen Juden|url=https://www.doew.at/erkennen/ausstellung/1938/die-verfolgung-der-oesterreichischen-juden|website=doew.at|access-date=21 February 2021|archive-date=6 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220706103854/https://www.doew.at/erkennen/ausstellung/1938/die-verfolgung-der-oesterreichischen-juden|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|title=Jüdische Gemeinde – Wien (Österreich)|url=https://www.xn--jdische-gemeinden-22b.de/index.php/gemeinden/u-z/2087-wien-oesterreich|website=xn—jdische-gemeinden-22b.de|access-date=21 February 2021|archive-date=10 June 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220610035119/https://www.xn--jdische-gemeinden-22b.de/index.php/gemeinden/u-z/2087-wien-oesterreich|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|title=Jewish Vienna|url=https://www.wien.gv.at/english/culture/jewishvienna|website=wien.gv.at|access-date=21 February 2021|archive-date=16 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210416073430/https://www.wien.gv.at/english/culture/jewishvienna/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.zeit.de/2018/11/nationalsozialismus-oesterreich-anschluss-antisemitismus-adolf-eichmann/komplettansicht|title=Hitlers willige Vasallen|newspaper=Die Zeit|date=12 March 2018|access-date=21 February 2021|archive-date=5 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220505105703/https://www.zeit.de/2018/11/nationalsozialismus-oesterreich-anschluss-antisemitismus-adolf-eichmann/komplettansicht|url-status=live|last1=Riedl|first1=Joachim}}</ref><ref>Wolfgang Häusler, ''Das Jahr 1938 und die österreichischen Juden.'' In: Dokumentationsarchiv des österreichischen Widerstandes: "Anschluß" 1938. Vienna, 1988.</ref> [[اوٽو فون هابسبرگ]]، جيڪو نازين جو سخت مخالف ۽ آسٽريا-هنگري جو آخري ولي عهد هو، ان وقت بيلجيم ۾ هو. شوشنيگ کيس ڪجهه حد تائين بادشاهتي متبادل طور به ڏسندو هو. اوٽو ''آنشلوس'' جي کليل مخالفت ڪئي، جنهن سبب نازي حڪومت کيس گهربل شخص قرار ڏنو، سندس ملڪيت ضبط ٿيڻ واري هئي ۽ گرفتار ٿيڻ جي صورت ۾ کيس فوري طور قتل ڪرڻ جو خطرو هو.<ref>Elisabeth Boeckl-Klamper, Thomas Mang, Wolfgang Neugebauer, ''Gestapo-Leitstelle Wien 1938–1945.'' Vienna 2018, {{ISBN|978-3-9024-9483-2}}, pp. 299–305; James Longo, ''Hitler and the Habsburgs: The Fuhrer's Vendetta Against the Austrian Royals'' (2018); Stephan Baier, Eva Demmerle, ''Otto von Habsburg. Die Biografie.'' Amalthea, Wien 2002, {{ISBN|978-3-8500-2486-0}}, p. 122.</ref> 1938ع ۾ نازين آسٽريا جو نالو بدلائي ”[[اوستمارڪ (آسٽريا)|اوستمارڪ]]“ رکيو،<ref name="johnson 112"/> جيڪو 1942ع تائين استعمال ٿيندو رهيو، ان کان پوءِ ان کي ”الپائن ۽ ڊينيوب رائخسگائو“ (''Alpen-und Donau-Reichsgaue'') سڏيو ويو.<ref>{{Cite book|last=Jelavich|first=Barbara|title=Modern Austria: Empire and Republic, 1815–1986|publisher=Cambridge University Press|date=2008|isbn=978-0-521-31625-5|page=227}}</ref><ref>{{Cite book|last=Schmitz-Berning|first=Cornelia|title=Vokabular des Nationalsozialismus|publisher=de Gruyter|date=2007|isbn=978-3-11-019549-1|page=24|language=de}}</ref> جيتوڻيڪ ٽئين رائخ جي ڪل آباديءَ ۾ آسٽريائين جو حصو فقط 8٪ هو،<ref name="dav_art_nazi_past"/> پر ڪيترائي اهم نازي اڳواڻ آسٽريا ڄاوا هئا، جن ۾ [[ايڊولف هٽلر]]، [[ارنسٽ ڪالٽنبرونر]]، [[آرتھر زائس-انڪوارٽ]]، [[فرانز شٽانگل]]، [[الوئيس برونر]]، [[فريڊرڪ رائنر]] ۽ [[اوڊيلو گلوبوچنڪ]] شامل هئا.<ref>Ian Wallace (1999) "German-speaking exiles in Great Britain" Rodopi p.81 ISBN 9789042004153</ref> [[ايس ايس]] جي ميمبرن مان 13٪ کان وڌيڪ ۽ نازي [[قتل گاهه ڪئمپ|قتل گاهه ڪئمپن]] جي عملي مان 40٪ تائين آسٽريائي هئا.<ref name="dav_art_nazi_past">David Art (2006) "The politics of the Nazi past in Germany and Austria" Cambridge University Press p.43 ISBN 9780521856836</ref> [[نازي حڪمراني هيٺ آسٽريا|رائخسگائو]] ۾، مرڪزي [[مائوٿاوزن حراستي ڪئمپ|مائوٿاوزن حراستي ڪئمپ]] کان سواءِ، سڀني صوبن ۾ ڪيترائي ذيلي ڪئمپ هئا، جتي يهودين ۽ ٻين قيدين کي قتل، تشدد ۽ جبري محنت لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو.<ref>Österreichische Historikerkommission, ''Schlussbericht der Historikerkommission der Republik Österreich.'' Volume 1, 2003, pp 85.</ref> ان وقت علائقو اتحادي هوائي جهازن جي شروعاتي ڪارروائيءَ جي حد کان ٻاهر هجڻ سبب هٿيارن جي صنعت وڏي پيماني تي وڌائي وئي، جنهن ۾ حراستي ڪئمپن جي قيدين کان جبري محنت ڪرائي ويندي هئي؛ خاص طور جنگي جهازن، ٽينڪن ۽ ميزائلن جي پيداوار ۾.<ref>Norbert Schausberger, ''Rüstung in Österreich 1938–1945'', Vienna (1970).</ref><ref>{{Cite web|date=26 July 2010|title=Hitlers Schuldendiktat: Wie Hitlers Kriegswirtschaft wirklich lief|url=https://profil.at/home/hitlers-schuldendiktat-wie-hitlers-kriegswirtschaft-273933|publisher=profil.at|access-date=1 April 2021|archive-date=15 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210415232658/https://www.profil.at/home/hitlers-schuldendiktat-wie-hitlers-kriegswirtschaft-273933|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|title=Zwangsarbeit für die Rüstungsindustrie|publisher=KZ-Gedenkstätte Mauthausen|url=https://www.mauthausen-memorial.org/de/Wissen/Das-Konzentrationslager-Mauthausen-1938-1945/Zwangsarbeit-fuer-die-Ruestungsindustrie|website=mauthausen-memorial.org|access-date=21 February 2021|archive-date=16 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210416090110/https://www.mauthausen-memorial.org/de/Wissen/Das-Konzentrationslager-Mauthausen-1938-1945/Zwangsarbeit-fuer-die-Ruestungsindustrie|url-status=live}}</ref> [[آسٽريائي مزاحمت]] جا گهڻا گروهه جلد ئي [[گيسٽاپو]] هٿان ٽوڙيا ويا. [[ڪارل بوريان]] جي گروهه جا ويانا ۾ گيسٽاپو جي مرڪزي دفتر کي ڌماڪي سان اڏائڻ جا منصوبا ظاهر ٿي ويا،<ref>Karl Glanz (2020) ''Die Sozialdemokratie'' p 28</ref> پر بعد ۾ ڦاسي ڏنل پادري [[هائنريخ مائير]] جي اڳواڻيءَ وارو اهم مزاحمتي گروهه [[ٻي عالمي جنگ جا اتحادي|اتحادين]] سان رابطو قائم ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو. هن نام نهاد مائير-ميسنر گروهه اتحادين کي انهن هٿيارن جي ڪارخانن بابت ڄاڻ موڪلي، جتي [[وي-1 اڏامندڙ بم]]، [[وي-2 راڪيٽ]]، [[ٽائيگر پهريون|ٽائيگر ٽينڪ]] ۽ جهاز جهڙوڪ [[ميسرشميٽ بي ايف 109]] ۽ [[ميسرشميٽ مي 163 ڪوميٽ]] تيار ٿيندا هئا. اها ڄاڻ [[آپريشن ڪراس بو]] ۽ [[آپريشن هائڊرا (1943)|آپريشن هائڊرا]] جي ڪاميابيءَ لاءِ اهم هئي، جيڪي [[آپريشن اوورلارڊ]] کان اڳ جون ڪارروايون هيون. آمريڪي ڳجهي اداري [[آفيس آف اسٽريٽجڪ سروسز|او ايس ايس]] سان رابطي ۾ رهندڙ هن گروهه جلد ئي وڏي پيماني تي ٿيندڙ قتلن ۽ [[نازي حراستي ڪئمپون|حراستي ڪئمپن]]، جهڙوڪ [[آشويٽس حراستي ڪئمپ|آشويٽس]]، بابت پڻ معلومات فراهم ڪئي. گروهه جو مقصد نازي جرمنيءَ کي جلد کان جلد جنگ هارائڻ تي مجبور ڪرڻ ۽ هڪ آزاد آسٽريا ٻيهر قائم ڪرڻ هو.<ref>Christoph Thurner (2017) ''The CASSIA Spy Ring in World War II Austria: A History of the OSS's Maier-Messner Group'' p. 35.</ref><ref>Elisabeth Boeckl-Klamper, Thomas Mang, Wolfgang Neugebauer, (2018) ''Gestapo-Leitstelle Wien 1938–1945'' ISBN 9783902494832 p 299–305</ref><ref>Hansjakob Stehle, "Die Spione aus dem Pfarrhaus (German: The spies from the rectory)". In: Die Zeit, 5 January 1996</ref> [[File:KZ Mauthausen.jpg|thumb|1945ع ۾ [[مائوٿاوزن حراستي ڪئمپ]] جي آزادي]] === اتحادي قبضي وارو دور === 13 اپريل 1945ع تي [[سوويت يونين|سوويت]] [[ويانا مهم]] دوران ويانا تي قبضو ٿي ويو، جيڪو ٽئين رائخ جي مڪمل خاتمي کان ٿورو اڳ ٿيو. حملي آور اتحادي طاقتن، خاص طور آمريڪين، هڪ مفروضي ”الپائن قلعي واري آپريشن“ جي امڪان بابت منصوبابندي ڪئي هئي، جنهن تحت نازي قيادت جي آخري مزاحمتي مرڪز جو وڏو حصو آسٽريا جي [[اوڀر الپس]] جي جبلن ۾ قائم ٿيڻ جو انديشو هو. پر ٽئين رائخ جي تيزيءَ سان خاتمي سبب اهڙو منصوبو عملي صورت اختيار نه ڪري سگهيو. [[ڪارل رينر]] ۽ [[ايڊولف شيرف]] ([[آسٽريا جي سوشل ڊيموڪريٽڪ پارٽي|آسٽريا جي سوشلسٽ پارٽي]])، ليوپولڊ ڪنشڪ ([[ڪرسچن سوشل پارٽي (آسٽريا)|ڪرسچن سوشل پارٽي]]) ۽ [[يوهان ڪوپلينيگ]] ([[آسٽريا جي ڪميونسٽ پارٽي]]) 27 اپريل 1945ع تي آزاديءَ جي اعلان ذريعي آسٽريا جي ٽئين رائخ کان علحدگيءَ جو اعلان ڪيو ۽ ساڳئي ڏينهن ويانا ۾ رياستي چانسلر رينر جي سربراهيءَ هيٺ [[عبوري حڪومت]] قائم ڪئي. ان قدم کي فاتح [[ڳاڙهي فوج]] جي منظوري حاصل هئي ۽ [[جوزف اسٽالن]] پڻ ان جي پٺڀرائي ڪئي.<ref name="johnson 135">Lonnie Johnson 135–136</ref> هن تاريخ کي سرڪاري طور ٻي جمهوريه جي پيدائش جو ڏينهن پڻ چيو وڃي ٿو. اپريل جي آخر تائين اولهه ۽ ڏکڻ آسٽريا جو گهڻو حصو اڃا نازي قبضي هيٺ هو. 1 مئي 1945ع تي 1920ع وارو [[وفاقي آئيني قانون]]، جيڪو آمر ڊولفُس 1 مئي 1934ع تي ختم ڪيو هو، ٻيهر نافذ قرار ڏنو ويو. 1939ع کان 1945ع تائين آسٽريا جي فوجي فوتگين جو ڪل انگ 260,000 هو.<ref>Rüdiger Overmans (2000) ''Deutsche militärische Verluste im Zweiten Weltkrieg'' Oldenbourg</ref> [[آسٽريا ۾ هولوڪاسٽ|هولوڪاسٽ]] دوران مارجي ويل يهودي آسٽريائين جو ڪل انگ لڳ ڀڳ 65,000 هو.<ref>[https://www.britannica.com/EBchecked/topic/44183/Austria/33382/Anschluss-and-World-War-II Anschluss and World War II] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090820033236/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/44183/Austria/33382/Anschluss-and-World-War-II |date=20 August 2009 }}. Britannica Online Encyclopedia.</ref> لڳ ڀڳ 140,000 يهودي آسٽريائي 1938ع–1939ع دوران ملڪ ڇڏي ڀڄي ويا هئا. هزارين آسٽريائين سنگين نازي ڏوهن ۾ حصو ورتو؛ رڳو [[مائوٿاوزن حراستي ڪئمپ|مائوٿاوزن-گوسن حراستي ڪئمپ]] ۾ ئي لکين ماڻهو مارجي ويا. هن حقيقت کي چانسلر [[فرانز ورانٽسڪي]] 1992ع ۾ سرڪاري طور تسليم ڪيو. [[File:Uno City Kaiserwasser.jpg|thumb|right|[[ويانا ۾ گڏيل قومن جي آفيس]]]] [[اتحادي قبضي هيٺ آسٽريا]] کي [[ٻي عالمي جنگ]] کان پوءِ مختلف [[فوجي قبضي]] وارن علائقن ۾ ورهايو ويو. ملڪ جو انتظام [[آسٽريا لاءِ اتحادي ڪميشن]] هلائيندي هئي.<ref>Lonnie Johnson 137</ref> 1943ع جي [[ماسڪو اعلان]] ۾ طئي ڪيل اصولن موجب اتحادين آسٽريا سان جرمنيءَ جي ڀيٽ ۾ ڪجهه مختلف طريقي سان ورتاءُ ڪيو.<ref name="johnson 135"/> سوشل ڊيموڪريٽن، قدامت پسندن ۽ ڪميونسٽن تي ٻڌل آسٽريائي حڪومت [[ويانا]] ۾ قائم هئي، جيڪو سوويت قبضي واري علائقي سان گهيريل هو. [[ٻي عالمي جنگ جا اتحادي|اتحادين]] آڪٽوبر 1945ع ۾ هن حڪومت کي تسليم ڪيو، جيتوڻيڪ اهو خدشو موجود هو تہ [[ڪارل رينر]] اسٽالن جو حامي يا تابع ٿي سگهي ٿو.<ref>Manfried Rauchensteiner, ''Der Sonderfall. Die Besatzungszeit in Österreich 1945 bis 1955'' (The Special Case. The Time of Occupation in Austria 1945 to 1955), edited by Heeresgeschichtliches Museum / Militärwissenschaftliches Institut (Museum of Army History / Institute for Military Science), Vienna 1985</ref> 26 جولاءِ 1946ع تي آسٽريائي پارليامينٽ پهريون [[قومي ملڪيت ۾ وٺڻ|قومي ملڪيت ۾ وٺڻ]] وارو قانون منظور ڪيو، جنهن تحت لڳ ڀڳ 70 کاڻين ۽ صنعتي ادارن کي رياستي ملڪيت ۾ ورتو ويو. ملڪيت جي تحفظ ۽ اقتصادي منصوبابندي واري وزارت (''Ministerium für Vermögenssicherung und Wirtschaftsplanung'') وزير [[پيٽر ڪرائولانڊ]] ([[آسٽريائي عوامي پارٽي|او وي پي]]) جي سربراهيءَ هيٺ قومي ملڪيت ۾ ورتل صنعتن جي نگراني ڪندي هئي.<ref>{{cite book|editor1=Gunter Bischof|title=Austria in the Nineteen Fifties|publisher=Taylor & Francis|year=2020|isbn=978-1-000-67584-9}}</ref> === آزادي === 15 مئي 1955ع تي ڪيترن سالن تائين هلندڙ ۽ [[سرد جنگ]] کان متاثر ڳالهين کان پوءِ آسٽريا، ٻي عالمي جنگ جي اتحادي طاقتن سان [[آسٽريائي رياستي معاهدو]] ڪري مڪمل آزادي ٻيهر حاصل ڪئي. 26 آڪٽوبر 1955ع تائين سموريون قبضي واريون فوجون ملڪ ڇڏي چڪيون هيون ۽ آسٽريا پارليامينٽ جي قانون ذريعي پنهنجي ''مستقل غيرجانبداري'' جو اعلان ڪيو.<ref name="johnson 153">Lonnie Johnson 153</ref> اڄ اهو ڏينهن آسٽريا جو [[آسٽريا جو قومي ڏينهن|قومي ڏينهن]] ۽ سرڪاري موڪل آهي.<ref>{{Cite web|title=The Austrian National Day|url=https://www.austria.org/national-day|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20181025070927/https://www.austria.org/national-day|archive-date=25 October 2018|access-date=24 October 2018|publisher=Austrian Embassy, Washington|language=en-US}}</ref> [[ٽيرول]] جي حيثيت آسٽريا ۽ [[اٽلي]] وچ ۾ گهڻي عرصي تائين حل طلب مسئلو رهي. اڄ به آسٽريا جي شهرن ۾ لڳ ڀڳ 20 چوڪ ”Südtiroler Platz“، يعني ”ڏکڻ ٽيرول چوڪ“ جي نالي سان موجود آهن، جيڪي آسٽريا طرفان وڃايل سمجهيل علائقن جي ياد سان لاڳاپيل آهن. [[ڏکڻ ٽيرول جي آزاديءَ واري تحريڪ]] پاران 1950ع ۽ 1960ع واري ڏهاڪي ۾ دهشتگرد ڪاررواين جا واقعا دستاويز ٿيل آهن. بعد ۾ اطالوي مرڪزي حڪومت ٽيرول کي وڏي حد تائين خودمختياري ڏني. [[File:Tratado de Lisboa 13 12 2007 (081).jpg|thumb|right|آسٽريا 1995ع ۾ [[يورپي يونين]] جو ميمبر ٿيو ۽ 2007ع ۾ [[لزبن معاهدو]] صحيح ڪيو.]] [[ٻي آسٽريائي جمهوريه]] جو سياسي نظام 1920ع ۽ 1929ع جي آئينن تي ٻڌل آهي، جيڪي 1945ع ۾ ٻيهر نافذ ڪيا ويا. هن نظام جي هڪ خاصيت ''[[پروپورٽس]]'' هئي، جنهن تحت سياسي اهميت وارا ڪيترائي عهدا [[آسٽريا جي سوشل ڊيموڪريٽڪ پارٽي]] (ايس پي او) ۽ [[آسٽريائي عوامي پارٽي]] (او وي پي) جي ميمبرن وچ ۾ تناسب سان ورهايا ويندا هئا.<ref>Lonnie Johnson 139</ref> لازمي رڪنيت واريون مفاد گروهي ”چيمبرون“، جهڙوڪ مزدورن، واپارين ۽ هارين جون تنظيمون، به تمام اثرائتيون ٿي ويون ۽ قانون سازيءَ جي عمل ۾ اڪثر انهن سان صلاح مشورو ڪيو ويندو هو؛ ان ڪري اهڙا قانون تمام گهٽ منظور ٿيندا هئا، جن بابت وسيع اتفاق راءِ موجود نه هجي.<ref>Lonnie Johnson 165</ref> 1945ع کان پوءِ رڳو ٻه ڀيرا هڪ پارٽيءَ تي ٻڌل حڪومت قائم ٿي: 1966ع–1970ع ۾ او وي پي ۽ 1970ع–1983ع ۾ ايس پي او. ٻين سڀني پارلياماني دورن ۾ يا تہ ايس پي او ۽ او وي پي جي [[وڏي اتحاد]] واري حڪومت يا انهن مان ڪنهن هڪ وڏي پارٽي ۽ هڪ ننڍي پارٽيءَ تي ٻڌل ”ننڍو اتحاد“ ملڪ تي حڪومت ڪندو رهيو. [[ڪرٽ والڊهائيم]]، جيڪو اڳ [[گڏيل قومن]] جو سيڪريٽري جنرل رهي چڪو هو، 1986ع کان 1992ع تائين آسٽريا جو صدر رهيو. هو ٻي عالمي جنگ دوران ويرماخت جو آفيسر هو ۽ مٿس [[آسٽريا – نازين جو پهريون شڪار#والڊهائيم معاملو|جنگي ڏوهن]] جا الزام لڳا.<ref>{{Cite web|title=Kurt Waldheim {{!}} president of Austria and secretary-general of the United Nations|url=https://www.britannica.com/biography/Kurt-Waldheim|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180926052356/https://www.britannica.com/biography/Kurt-Waldheim|archive-date=26 September 2018|access-date=25 September 2018|website=Encyclopædia Britannica|language=en}}</ref> [[1994ع جو آسٽريا يورپي يونين رڪنيت ريفرينڊم|1994ع جي ريفرينڊم]] ۾ لڳ ڀڳ ٻه ٽين اڪثريت جي منظوري کان پوءِ ملڪ 1 جنوري 1995ع تي [[يورپي يونين]] جو ميمبر بڻيو.<ref>Brook-Shepherd 447,449</ref> آسٽريا جي ٻن وڏين جماعتن، ايس پي او ۽ او وي پي، ملڪ جي فوجي غير وابستگيءَ جي مستقبل بابت مختلف موقف رکن ٿيون. ايس پي او عوامي طور غيرجانبداريءَ جي ڪردار جي حمايت ڪري ٿي،<ref>{{cite web |author=Die Presse |title=SPÖ und die Neutralität – Ein Erbe der Geschichte |url=https://www.diepresse.com/5542204/spoe-und-die-neutralitaet-ein-erbe-der-geschichte |website=Die Presse |date=2019-05-05 |access-date=2025-05-25 |language=de}}</ref> جڏهن تہ او وي پي يورپي يونين جي سلامتي پاليسيءَ ۾ وڌيڪ گهري شموليت جي حمايت ڪري ٿي.<ref>{{cite web |author=ORF |title=Österreichs Rolle in der EU-Sicherheitspolitik |url=https://orf.at/stories/3193487 |website=ORF |date=2021-05-21 |access-date=2025-05-25 |language=de}}</ref> او وي پي جي ڪجهه سياستدانن، جهڙوڪ [[ويرنر فاسلابينڊ]] 1997ع ۾، مستقبل ۾ [[نيٽو]] جي رڪنيت جي امڪان کي به رد نه ڪيو.<ref>{{cite web |url=https://www.nato.int/docu/speech/1997/s971203a.htm |title=NATO Speech: MoD Austria, Brussels, 3 Dec. 1997 |author=Dr. Werner Fasslabend |date=December 3, 1997 |access-date=May 25, 2025}}</ref><ref>{{cite web |url=https://csdr.org/97Book/fasslabend-C.htm |title=Center for Strategic Decision Research: Austria's Role in European Security |author=Dr. Werner Fasslabend |date=1997 |access-date=May 25, 2025}}</ref> عملي طور آسٽريا يورپي يونين جي [[گڏيل پرڏيهي ۽ سلامتي پاليسي]] ۾ حصو وٺي ٿو، [[امن قائم رکڻ]] ۽ امن سازيءَ وارن مشنن ۾ شامل ٿئي ٿو ۽ [[نيٽو]] جي ”[[امن لاءِ ڀائيواري]]“ پروگرام جو ميمبر آهي؛ ان مقصد لاءِ آئين ۾ پڻ لاڳاپيل تبديليون ڪيون ويون آهن.<ref>{{cite web|publisher=NATO|title=Signatures of Partnership for Peace Framework Document|date=5 October 2006|url=http://www.nato.int/pfp/sig-cntr.htm|access-date=17 February 2024|archive-date=29 November 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20061129213256/http://www.nato.int/pfp/sig-cntr.htm|url-status=live}}</ref> [[ليختنشتائن]] جي 2011ع ۾ [[شينگن علائقو|شينگن علائقي]] ۾ شامل ٿيڻ کان پوءِ آسٽريا جي ڪنهن به پاڙيسري ملڪ سان مستقل سرحدي چڪاس نه رهي.<ref>{{Cite web|title=Press corner|url=https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/en/IP_11_1566|website=European Commission – European Commission|language=en|access-date=9 December 2021|archive-date=4 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220204100203/https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/en/IP_11_1566|url-status=live}}</ref> ==جاگرافي== [[File:Oesterreich topo.png|thumb|upright=1.25|آسٽريا جو ٽوپو گرافي وارو نقشو جنھن ۾ ھڪ لک کان مٿي آبادي وارا شھر ڏيکاريل]] [[الپس]] واري علائقي ۾ واقع ھجڻ سبب آسٽريا گھڻي ڀاڱي جابلو ملڪ آھي<ref name="BritannicaAlps">{{cite web|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/17356/Alps|title=Alps|date=11 June 2009|website=Encyclopædia Britannica|publisher=Encyclopædia Britannica Online|accessdate=12 June 2009| archiveurl= https://web.archive.org/web/20090601083317/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/17356/Alps| archivedate= 1 June 2009 | url-status=live}}</ref> وچ اوڀر وارو الپس، اتر لائم اسٽون الپس ۽ ڏکڻ لائم اسٽون الپس جزوي طور تي آسٽريا ۾ واقع آھن. آسٽريا اتر ۾ °46 ۽ °49 ڊگرين جي وچ واري ويڪرائي ڦاڪ ۽ اوڀر ۾ °9 ۽ °18 ڊگرين جي وچ واري ڊگھائي ڦاڪ ۾ واقع آهي. آسٽريا کي پنجن علائقن ۾ ورھائي سگھجي ٿو جن ۾ سڀ کان وڏو علائقو [[ايسٽرن الپس]] وارو آھي جيڪو پوري ملڪ جي پکيڙ جو %62 آھي. الپس جبلن جي دامن وارو علائقو ۽ ڪارپيٿيائي جبل وارو علائقو جيڪو ڪل پکيڙ جو %12 سيڪڙو آھي. اوڀر پاسي واري جابلو دامن لڳ پئنوني واري ھيٺاھين ٻھراڙيءَ واري علائقي جي مدار جي پسگردائيءَ جيڪا پڻ ڪل پکيڙ جو %12 سيڪڙو آھي. اتر وارا جابلو علائقا جيڪي آسٽريا جي [[گرينائيٽ]] واري پليٽ سڏبا آهن جيڪي بوھيميائي جي وچولي ۾ واقع آھن جيڪي ڪل پکيڙ جو %10 سيڪڙو آھن. ھڪ علائقو [[ويانا واري طاس]] وارو آھي جيڪو ڪل پکيڙ جو 4 سيڪڙو آھي. <gallery heights="120px" widths="160px"> File:1 hallstatt austria.jpg|[[ھال اسٽاٽ]] جو منظر File:Krems and mautern from ferdinandswarte.jpg|[[واچا واري وادي]] جي پڇاڙي ۾ ڪريمس ۽ ڊير ڊونا جا منظر File:Vorderhopfreben Üntschenspitze 1.jpg|اونھاري ۾ آسٽريا جي [[اسڪوپرنا]] جي ٻھراڙيءَ جو منظر File:Donau Linz Abend.jpg| لنز ڀرسان [[ڊينيوب ندي]] ۾ ڪروز جھازن جو منظر </gallery> ===آبھوا=== [[File:Koppen-Geiger Map AUT present.svg|thumb|[[ڪوپن واري موسمي درجابندي]] وارو آسٽريا جو نقشو<ref>{{cite journal |last1=Beck |first1=Hylke E. |last2=Zimmermann |first2=Niklaus E. |last3=McVicar |first3=Tim R. |last4=Vergopolan |first4=Noemi |last5=Berg |first5=Alexis |last6=Wood |first6=Eric F. |title=Present and future Köppen-Geiger climate classification maps at 1-km resolution |journal=Scientific Data |date=30 October 2018 |volume=5 |pages=180214 |doi=10.1038/sdata.2018.214|pmid=30375988 |pmc=6207062 |bibcode=2018NatSD...580214B }}</ref>]] آسٽريا جو وڏو حصو ٿڌ يا ٽيمپريٽ موسم واري زون ۾ واقع آهي جتي اولھ جون گھم واريون ھوائون زور سان گھلن ٿيون. ملڪ جو ٽن جو چوٿون حصو الپس جبلن تي مشتمل آهي جنھن ڪري اتي الپائين موسم غالب آھي. سياري ۾ ھن ملڪ ۾ تمام گهڻي ٿڌ ٿئي ٿي (−10 کان 0° پد) ۽ اونھاري ۾ نسبتن اوچو پد رھندو آھي<ref name="Climate">{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/weather/world/city_guides/results.shtml?tt=TT003350|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101202042009/http://www.bbc.co.uk/weather/world/city_guides/results.shtml?tt=TT003350|archivedate=2 December 2010|title=Average Conditions, Vienna, Austria|year=2006|publisher=British Broadcasting Corporation|accessdate=24 May 2009}}</ref> ملڪ ۾ سڀ کان وڌيڪَ گرمي پد °40.5 گريڊ آگسٽ 2013 ۾ رڪارڊ ڪيو ويو ھو. باقي سراسري گرمي پد °20 جي وچ تائين رھندو آھي<ref name=ZAMG>{{cite web|url= http://www.zamg.ac.at/cms/de/klima/klimauebersichten/klimamittel-1971-2000|title= Austrian Meteorological Institute|access-date= 12 August 2012|archive-url= https://web.archive.org/web/20120812220313/http://www.zamg.ac.at/cms/de/klima/klimauebersichten/klimamittel-1971-2000|archive-date= 12 August 2012|url-status=live|df= dmy-all}}</ref> [[ڪوپن واري موسمي درجابندي]] مطابق آسٽريا جون موسمون مختلف قسمن جون آھن جن ۾ سامونڊي موسم، گھميل براعظمي موسم، سب آرڪٽڪ موسم، ٽونڊرا موسم ۽ آئس ڪيپ موسم شامل آهن<ref name="ZAMG"/><ref>{{cite web|url= https://en.climate-data.org/country/4/|title= Climate-Data.org|access-date= 15 April 2017|archive-url= https://web.archive.org/web/20170415201756/https://en.climate-data.org/country/4/|archive-date= 15 April 2017|url-status=live|df= dmy-all}}</ref><ref>{{Cite journal|title= Atlantic influence on the Alps|journal= Environmental Research Letters|volume= 8|issue= 3|pages= 034026|doi= 10.1088/1748-9326/8/3/034026|year= 2013|last1= Zampieri|first1= Matteo|last2= Scoccimarro|first2= Enrico|last3= Gualdi|first3= Silvio|doi-access= free|bibcode= 2013ERL.....8c4026Z}}</ref> {{Weather box |collapsed=collapsed |location =ليخ، وورارلبرگ (1440 ميٽر، 1982ع کان 2012 تائين جا سراسري گرمي پد) |metric first = Yes |single line = Yes <!--Average high temperatures--> |Jan high C = -0.7 |Feb high C = 0.3 |Mar high C = 3.5 |Apr high C = 7.1 |May high C = 11.8 |Jun high C = 17.4 |Jul high C = 16.8 |Aug high C = 14.3 |Sep high C = 15.1 |Oct high C = 9.7 |Nov high C = 3.7 |Dec high C = 0.1 |Average high C = |Jan mean C = -4.5 |Feb mean C = -3.7 |Mar mean C = -0.6 |Apr mean C = 2.9 |May mean C = 7.3 |Jun mean C = 10.6 |Jul mean C = 12.7 |Aug mean C = 12.2 |Sep mean C = 9.9 |Oct mean C = 5.6 |Nov mean C = 0.4 |Dec mean C = -3.3 |year mean C = |Jan low C = -8.2 |Feb low C = -7.6 |Mar low C = -4.7 |Apr low C = -1.3 |May low C = 2.8 |Jun low C = 6.0 |Jul low C = 8.0 |Aug low C = 7.7 |Sep low C = 5.6 |Oct low C = 1.6 |Nov low C = -2.9 |Dec low C = -6.6 |Average low C = |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 59 |Feb precipitation mm = 54 |Mar precipitation mm = 56 |Apr precipitation mm = 70 |May precipitation mm = 103 |Jun precipitation mm = 113 |Jul precipitation mm = 133 |Aug precipitation mm = 136 |Sep precipitation mm = 95 |Oct precipitation mm = 67 |Nov precipitation mm = 78 |Dec precipitation mm = 66 |year precipitation mm = |source 1= <ref name=ZAMG /> |source 2= {{cite web|url= https://en.climate-data.org/location/117363/|title= ليخ موسمي ڄاڻ}} }} {{Weather box |collapsed=collapsed |location =ڪاھٽائي، ٽريول (2060 ميٽر؛ 1982 کان 2012 تائين سراسري گرمي پد) |metric first = Yes |single line = Yes <!--Average high temperatures--> |Jan high C = -3.3 |Feb high C = -3.2 |Mar high C = -0.9 |Apr high C = 2.3 |May high C = 7.0 |Jun high C = 10.4 |Jul high C = 12.7 |Aug high C = 12.3 |Sep high C = 9.6 |Oct high C = 6.3 |Nov high C = 0.5 |Dec high C = -2.4 |Average high C = |Jan mean C = -6.6 |Feb mean C = -6.5 |Mar mean C = -4.2 |Apr mean C = -1.1 |May mean C = 3.4 |Jun mean C = 6.6 |Jul mean C = 8.8 |Aug mean C = 8.6 |Sep mean C = 6.4 |Oct mean C = 2.9 |Nov mean C = -2.4 |Dec mean C = -5.4 |year mean C = |Jan low C = -9.9 |Feb low C = -9.8 |Mar low C = -7.5 |Apr low C = -4.4 |May low C = -0.2 |Jun low C = 2.9 |Jul low C = 4.9 |Aug low C = 4.9 |Sep low C = 3.3 |Oct low C = -0.5 |Nov low C = -5.2 |Dec low C = -8.4 |Average low C = |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 73 |Feb precipitation mm = 66 |Mar precipitation mm = 80 |Apr precipitation mm = 87 |May precipitation mm = 115 |Jun precipitation mm = 126 |Jul precipitation mm = 148 |Aug precipitation mm = 138 |Sep precipitation mm = 96 |Oct precipitation mm = 74 |Nov precipitation mm = 83 |Dec precipitation mm = 72 |year precipitation mm = |source 1= <ref name=ZAMG /> |source 2= {{cite web|url= https://en.climate-data.org/location/111749/|title= ڪاھٽائي موسمي ڄاڻ}} }} == حڪومت ۽ سياست == {{Main|آسٽريا جي سياست}} <!--مهرباني ڪري نئين معلومات سلسلي جي لاڳاپيل مضمونن ۾ شامل ڪريو--> {{Multiple image | align = right | caption_align = center | image1 = Am 23. September 2025 nahm Außenministerin Beate Meinl-Reisinger gemeinsam mit Bundespräsident Alexander Van der Bellen (M) und Bundeskanzler Christian Stocker (L) (54813003241) (cropped).jpg | width1 = 300 | alt1 = اليگزينڊر فان ڊير بيلن | caption1 = [[اليگزينڊر فان ڊير بيلن]]<br/><small>[[آسٽريا جو صدر|صدر]]</small> | image2 = Christian Stocker EuCo 2026.jpg | width2 = 122 | alt2 = ڪرسچين اسٽوڪر | caption2 = [[ڪرسچين اسٽوڪر]]<br/><small>[[آسٽريا جو چانسلر|چانسلر]]</small> | total_width = 300 }} [[File:Wien - Parlamentsgebäude.JPG|thumb|ويانا ۾ [[آسٽريائي پارليامينٽ جي عمارت]]]] [[آسٽريا جي پارليامينٽ]] ملڪ جي گاديءَ ۽ سڀ کان وڏي آبادي واري شهر [[ويانا]] ۾ واقع آهي. آسٽريا 1920ع واري [[وفاقي آئيني قانون]] تحت هڪ [[وفاق]]ي، [[نمائنده جمهوريت|نمائنده جمهوري]] [[جمهوريه]] بڻيو. نَوَ [[آسٽريا جون وفاقي رياستون|وفاقي رياستن]] تي ٻڌل ٻي جمهوريه جو سياسي نظام 1920ع جي آئين تي قائم آهي، جنهن ۾ 1929ع ۾ ترميمون ڪيون ويون ۽ جيڪو 1 مئي 1945ع تي ٻيهر نافذ ڪيو ويو.<ref>Lonnie Johnson 17, 142</ref> [[آسٽريا جو صدر]] رياست جو سربراهه آهي. صدر سڌي ريت عوامي اڪثريتي ووٽ سان چونڊيو ويندو آهي، ۽ جيڪڏهن ضرورت پوي تہ سڀ کان وڌيڪ ووٽ حاصل ڪندڙ اميدوارن وچ ۾ ٻيون چونڊون ڪرايون وينديون آهن. [[آسٽريا جو چانسلر]] [[آسٽريا جي حڪومت|حڪومت]] جو سربراهه آهي. چانسلر کي صدر مقرر ڪري ٿو ۽ کيس پارليامينٽ جي هيٺين ايوان ۾ پارٽين جي جوڙجڪ مطابق حڪومت ٺاهڻ جي ذميواري سونپي ويندي آهي. حڪومت کي صدر جي فرمان ذريعي يا پارليامينٽ جي هيٺين ايوان، [[آسٽريا جي نيشنل ڪائونسل|نيشنل راٽ]]، ۾ [[عدم اعتماد جو ووٽ|عدم اعتماد جي ووٽ]] ذريعي هٽائي سگهجي ٿو. آسٽريا ۾ صدر ۽ پارليامينٽ لاءِ ووٽ ڏيڻ اڳ لازمي هوندو هو، پر اها پابندي 1982ع کان 2004ع تائين مرحليوار ختم ڪئي وئي.<ref>{{Cite web|title=Bundesministerium für Inneres – Elections Compulsory voting|url=http://www.bmi.gv.at/wahlen/elections_compulsorey_voting.asp|archive-url=https://web.archive.org/web/20071103221527/http://www.bmi.gv.at/wahlen/elections_compulsorey_voting.asp|archive-date=3 November 2007|access-date=3 January 2009|publisher=Bmi.gv.at}}</ref> آسٽريا جي پارليامينٽ ٻن ايوانن تي ٻڌل آهي. [[آسٽريا جي نيشنل ڪائونسل|نيشنل راٽ]] جا 183 ميمبر هر پنجن سالن کان پوءِ عام چونڊن ذريعي چونڊيا ويندا آهن، سواءِ ان صورت جي جڏهن وفاقي صدر، وفاقي چانسلر جي تجويز تي، يا نيشنل راٽ پاڻ ايوان کي وقت کان اڳ ٽوڙي ڇڏي. 16 سالن کان وڌيڪ عمر وارو هر شهري [[ووٽ جو حق|ووٽ ڏيڻ جو حق]] رکي ٿو. ووٽ ڏيڻ جي عمر 2007ع ۾ 18 مان گهٽائي 16 سال ڪئي وئي.<ref>{{Cite web|title=The Austrian Parliament|url=https://www.parlament.gv.at/ZUSD/DLFolder/Austrian_Parl_E_p27.pdf|website=Parlament.gv.at|access-date=22 November 2021|archive-date=25 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220425043546/https://www.parlament.gv.at/ZUSD/DLFolder/Austrian_Parl_E_p27.pdf}}</ref> وفاقي چونڊن (''Nationalratswahlen'') ۾ تناسبي نمائندگيءَ تحت سيٽون حاصل ڪرڻ لاءِ سڀني پارٽين لاءِ عام [[چونڊ حد|چونڊ حد]] 4٪ ووٽ آهي، پر 43 علائقائي چونڊ تڪن مان ڪنهن هڪ ۾ سڌي سيٽ (''[[Direktmandat]]'') کٽڻ سان پڻ پارليامينٽ ۾ داخلا ممڪن آهي. قانون سازيءَ جي عمل ۾ نيشنل راٽ غالب ايوان آهي. تنهن هوندي بہ مٿيون ايوان، [[آسٽريا جي وفاقي ڪائونسل|بُنڊس راٽ]]، محدود ويٽو جو حق رکي ٿو. تقريباً سڀني حالتن ۾ نيشنل راٽ ساڳيو بل ٻيهر ووٽنگ ذريعي منظور ڪري سگهي ٿو؛ ان عمل کي ''Beharrungsbeschluss'' يعني ”اصرار وارو فيصلو“ چيو ويندو آهي. آئيني سڌارن جو جائزو وٺڻ لاءِ {{Lang|de|Österreich-Konvent}} نالي آئيني ڪنوينشن<ref>{{Cite web|title=Willkommen beim Österreich Konvent|url=http://www.konvent.gv.at/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20090104001526/http://www.konvent.gv.at/|archive-date=4 January 2009|access-date=21 November 2008|publisher=Konvent.gv.at}}</ref> 30 جون 2003ع تي گهرايو ويو، پر اهو اهڙي تجويز پيش ڪرڻ ۾ ناڪام رهيو جيڪا آئيني ترميمن لاءِ گهربل نيشنل راٽ جي ٻه ٽين اڪثريت حاصل ڪري سگهي. جتي [[ٻه ايواني نظام|ٻه ايواني پارليامينٽ]] ۽ حڪومت ترتيبوار قانون ساز ۽ انتظامي شاخون آهن، اتي عدالتون آسٽريائي رياست جي ٽئين شاخ آهن. [[آسٽريا جي آئيني عدالت|آئيني عدالت]] کي سياسي نظام تي نمايان اثر حاصل آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اها آئين سان ٽڪراءَ ۾ ايندڙ قانونن ۽ ضابطن کي ڪالعدم قرار ڏئي سگهي ٿي. 1995ع کان [[يورپي عدالت انصاف]] يورپي يونين جي قانونن هيٺ ايندڙ معاملن ۾ آسٽريائي فيصلن کي رد ڪري سگهي ٿي. آسٽريا [[يورپي عدالت براءِ انساني حق]] جا فيصلا پڻ لاڳو ڪري ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ [[انساني حقن بابت يورپي ڪنوينشن]] آسٽريا جي آئيني قانون جو حصو آهي. === 2006ع کان پوءِ === [[File:Wien - Bundeskanzleramt1.JPG|thumb|[[بال هائوس پلاٽس]] تي وفاقي چانسلري]] [[2006ع جون آسٽريائي پارلياماني چونڊون|آڪٽوبر 2006ع جي عام چونڊن]] کان پوءِ [[آسٽريا جي سوشل ڊيموڪريٽڪ پارٽي]] (ايس پي او) سڀ کان وڏي جماعت بڻجي سامهون آئي، جڏهن تہ [[آسٽريائي عوامي پارٽي]] (او وي پي) ٻئي نمبر تي رهي ۽ پنهنجي اڳوڻي نتيجي جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ 8 [[سيڪڙو پوائنٽ]] وڃائي ويٺي.<ref name="Election2002">{{Cite web|date=2006|title=24 November 2002 General Election Results – Austria Totals|url=http://electionresources.org/at/nationalrat.php?election=2002|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20090707185433/http://electionresources.org/at/nationalrat.php?election=2002|archive-date=7 July 2009|access-date=12 June 2009|website=Election Resources on the Internet}}</ref><ref name="Election2006">{{Cite web|date=2006|title=October&nbsp;1st,&nbsp;2006 General Election Results – Austria Totals|url=http://electionresources.org/at/nationalrat.php?election=2006|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20090707185102/http://electionresources.org/at/nationalrat.php?election=2006|archive-date=7 July 2009|access-date=12 June 2009|website=Election Resources on the Internet}}</ref> سياسي صورتحال سبب ٻنهي وڏين جماعتن مان ڪا بہ ننڍين پارٽين سان مستحڪم اتحاد قائم نه ڪري سگهي. جنوري 2007ع ۾ او وي پي ۽ ايس پي او گڏجي [[الفرڊ گوزن بائوئر]] (ايس پي او) جي چانسلريءَ هيٺ وڏي اتحاد واري حڪومت قائم ڪئي. [[گوزن بائوئر حڪومت|هي اتحاد]] 7 جولاءِ 2008ع تي ٽٽي ويو.<ref>[https://web.archive.org/web/20080705204057/http://www.kurier.at/nachrichten/173528.php archive.org]</ref> [[2008ع جون آسٽريائي پارلياماني چونڊون|سيپٽمبر 2008ع جي چونڊن]] ۾ ٻنهي وڏين جماعتن جي حمايت وڌيڪ گهٽجي وئي؛ ايس پي او کي 29.3٪ ۽ او وي پي کي 26.0٪ ووٽ مليا. ٻنهي ٻيهر اتحاد قائم ڪيو ۽ [[ويرنر فائمان]] (ايس پي او) چانسلر بڻيو ([[پهرين فائمان حڪومت]]). [[گرين پارٽي – گرين متبادل]] 11٪ ووٽن سان ٽئين نمبر تي رهي. سياسي ساڄي ڌر جون [[آسٽريا جي آزادي پارٽي]] (ايف پي او) ۽ فوت ٿيل [[يورگ هائڊر]] جي نئين پارٽي [[آسٽريا جي مستقبل لاءِ اتحاد]] جي حمايت وڌي، پر ٻنهي گڏجي 20٪ کان گهٽ ووٽ حاصل ڪيا. 11 آڪٽوبر 2008ع تي يورگ هائڊر هڪ ڪار حادثي ۾ فوت ٿي ويو.<ref>{{Cite web|date=11 October 2008|title=Austrian far-right leader Jörg Haider dies in car crash|url=https://www.theguardian.com/world/2008/oct/11/austria-haider|website=The Guardian|access-date=10 December 2021|archive-date=21 June 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120621073253/http://www.guardian.co.uk/world/2008/oct/11/austria-haider|url-status=live}}</ref> [[2013ع جون آسٽريائي پارلياماني چونڊون|2013ع جي پارلياماني چونڊن]] ۾ سوشل ڊيموڪريٽڪ پارٽي 27٪ ووٽن سان 52 سيٽون، جڏهن تہ عوامي پارٽي 24٪ ووٽن سان 47 سيٽون حاصل ڪيون، ۽ گڏجي اڪثريت برقرار رکيائون. آزادي پارٽي 21٪ ووٽن سان 40 سيٽون حاصل ڪيون، جڏهن تہ گرين پارٽي 12٪ ووٽن سان 24 سيٽون ورتيون. ٻن نون جماعتن، اسٽرو ناخ ۽ [[نيوس – نئون آسٽريا ۽ لبرل فورم|نيوس]]، 10٪ کان گهٽ ووٽ حاصل ڪيا ۽ ترتيبوار 11 ۽ 9 سيٽون کٽيون.<ref>{{Cite web|title=Election Resources on the Internet: Federal Elections in Austria – Nationalrat Results Lookup|url=http://www.electionresources.org/at/nationalrat.php?election=2013|website=electionresources.org|access-date=9 December 2021|archive-date=20 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211020101927/http://www.electionresources.org/at/nationalrat.php?election=2013|url-status=live}}</ref> 17 مئي 2016ع تي سوشل ڊيموڪريٽڪ پارٽيءَ جو [[ڪرسچن ڪيرن]] نئين چانسلر طور حلف کنيو. هن قدامت پسند عوامي پارٽي (او وي پي) سان ”وڏي اتحاد“ واري حڪومت جاري رکي. هو اڳوڻي چانسلر ۽ ايس پي او اڳواڻ [[ويرنر فائمان]] جي استعيفيٰ کان پوءِ عهدي تي آيو.<ref>{{Cite news|date=17 May 2016|title=Austria's Christian Kern sworn in as new chancellor|work=DW.COM|url=https://www.dw.com/en/austrias-christian-kern-sworn-in-as-new-chancellor/a-19263395|access-date=10 December 2021|archive-date=10 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211210090552/https://www.dw.com/en/austrias-christian-kern-sworn-in-as-new-chancellor/a-19263395|url-status=live}}</ref> 26 جنوري 2017ع تي [[اليگزينڊر فان ڊير بيلن]] آسٽريا جي صدر طور حلف کنيو. صدر جو عهدو گهڻو ڪري رسمي آهي، پر علامتي ۽ آئيني لحاظ کان اهم حيثيت رکي ٿو.<ref>{{Cite news|date=26 January 2017|title=Van der Bellen takes office as Austrian president|work=DW.COM|url=https://www.dw.com/en/van-der-bellen-takes-office-as-austrian-president/a-37282299|access-date=10 December 2021|archive-date=10 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211210092251/https://www.dw.com/en/van-der-bellen-takes-office-as-austrian-president/a-37282299|url-status=live}}</ref> 2017ع جي بهار ۾ وڏي اتحاد جي خاتمي کان پوءِ [[2017ع جون آسٽريائي پارلياماني چونڊون|آڪٽوبر 2017ع لاءِ وقت کان اڳ چونڊون]] سڏايون ويون. نئين نوجوان اڳواڻ [[سيباسٽيان ڪُرتس]] جي قيادت هيٺ آسٽريائي عوامي پارٽي (او وي پي) نيشنل ڪائونسل ۾ سڀ کان وڏي پارٽي بڻجي، 31.5٪ ووٽن ۽ 183 مان 62 سيٽن تي ڪاميابي حاصل ڪئي. سوشل ڊيموڪريٽڪ پارٽي (ايس پي او) 26.9٪ ووٽن ۽ 52 سيٽن سان ٻئي نمبر تي، جڏهن تہ آسٽريا جي آزادي پارٽي (ايف پي او) 26٪ ووٽن ۽ 51 سيٽن سان ٿوري فرق سان ٽئين نمبر تي رهي. نيوس 5.3٪ ووٽن ۽ 10 سيٽن سان چوٿين، جڏهن تہ پِلز پارٽي 4.4٪ ووٽن ۽ 8 سيٽن سان پهريون ڀيرو پارليامينٽ ۾ داخل ٿي. گرين پارٽي 3.8٪ ووٽن سان 4٪ واري حد پار نه ڪري سگهي ۽ پنهنجون سڀ 24 سيٽون وڃائي ويٺي.<ref>{{Cite news|date=15 October 2017|title=Austrian elections: Sebastian Kurz becomes youngest leader|work=DW.COM|url=https://www.dw.com/en/austrian-elections-sebastian-kurz-becomes-youngest-leader/a-40959587|access-date=9 December 2021|archive-date=9 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211209130143/https://www.dw.com/en/austrian-elections-sebastian-kurz-becomes-youngest-leader/a-40959587|url-status=live}}</ref> او وي پي ايف پي او سان اتحاد قائم ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. نئين چانسلر سيباسٽيان ڪُرتس جي سربراهيءَ ۾ وچ ساڄي ڌر ۽ ساڄي ڌر جي عواميت پسند پارٽيءَ تي ٻڌل نئين حڪومت 18 ڊسمبر 2017ع تي حلف کنيو.<ref>{{Cite news|date=18 December 2017|title=Muted protests in Vienna as far-right ministers enter Austria's government|language=en|work=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/world/2017/dec/18/thousands-protest-as-far-right-ministers-enter-government-in-austria|access-date=9 December 2021|archive-date=9 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211209130143/https://www.theguardian.com/world/2017/dec/18/thousands-protest-as-far-right-ministers-enter-government-in-austria|url-status=live}}</ref> پر [[ابيزا معاملو|”ابيزا“ بدعنواني اسڪينڊل]] کان پوءِ اتحادي حڪومت ختم ٿي وئي<ref>{{Cite news|date=20 May 2019|title=Austrian government collapses after far-right minister fired|language=en|work=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/world/2019/may/20/austrian-government-collapses-after-far-fight-minister-fired|access-date=9 December 2021|archive-date=25 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201125162548/https://www.theguardian.com/world/2019/may/20/austrian-government-collapses-after-far-fight-minister-fired|url-status=live}}</ref> ۽ [[2019ع جون آسٽريائي پارلياماني چونڊون|29 سيپٽمبر 2019ع تي نيون چونڊون]] ڪرايون ويون. انهن چونڊن ۾ او وي پي 37.5٪ ووٽن سان وڏي ڪاميابي حاصل ڪئي ۽ 13.9٪ ووٽ حاصل ڪندڙ گرين پارٽي سان اتحاد قائم ڪيو. سيباسٽيان ڪُرتس جي چانسلريءَ هيٺ اها حڪومت 7 جنوري 2020ع تي حلف کنيو.<ref>{{Cite news|date=29 September 2019|title=Austrian elections: support for far-right collapses|language=en|work=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/world/2019/sep/29/austrian-elections-exit-polls-collapse-far-right-support-sebastian-kurz-victory|access-date=9 December 2021|archive-date=9 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211209125553/https://www.theguardian.com/world/2019/sep/29/austrian-elections-exit-polls-collapse-far-right-support-sebastian-kurz-victory|url-status=live}}</ref> 11 آڪٽوبر 2021ع تي بدعنواني اسڪينڊل سبب وڌندڙ دٻاءَ هيٺ چانسلر سيباسٽيان ڪُرتس استعيفيٰ ڏئي ڇڏي. او وي پي جي پرڏيهي وزير [[اليگزينڊر شالنبرگ]] سندس جانشين بڻيو، پر ٻن مهينن کان به گهٽ عرصي کان پوءِ شالنبرگ پڻ عهدو ڇڏي ڏنو. 6 ڊسمبر 2021ع تي [[ڪارل نيهمر]] چانسلر طور حلف کنيو، جنهن سان هو ٻن مهينن اندر آسٽريا جو ٽيون قدامت پسند چانسلر بڻيو. او وي پي ۽ گرين پارٽيءَ جو اتحاد جاري رهيو.<ref>{{Cite news|date=6 December 2021|title=Austria: Karl Nehammer sworn in as new chancellor|work=[[DW.COM]] |url=https://www.dw.com/en/austria-karl-nehammer-sworn-in-as-new-chancellor/a-60032938|access-date=10 December 2021|archive-date=12 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220412004047/https://www.dw.com/en/austria-karl-nehammer-sworn-in-as-new-chancellor/a-60032938|url-status=live}}</ref> [[2024ع جون آسٽريائي پارلياماني چونڊون|29 سيپٽمبر 2024ع جي چونڊن]] کان پوءِ او وي پي، ايس پي او ۽ [[نيوس (آسٽريا)|نيوس]] وچ ۾ اتحادي ڳالهيون ناڪام ٿي ويون، جنهن کان پوءِ نيهمر استعيفيٰ ڏني. [[اليگزينڊر شالنبرگ]] ٻيو ڀيرو عبوري چانسلر ٿيو. او وي پي ۽ ايف پي او وچ ۾ اتحاد ٺاهڻ جون ڪوششون پڻ ناڪام رهيون. آخرڪار او وي پي، ايس پي او ۽ نيوس وچ ۾ اتفاق ٿيو ۽ [[ڪرسچين اسٽوڪر]] (او وي پي) جي چانسلريءَ هيٺ [[اسٽوڪر حڪومت]] قائم ڪئي وئي.<ref>{{Cite web |date=2025-03-03 |title=Dreierkoalition: Neue Regierung angelobt |url=https://orf.at/stories/3386514/ |access-date=2025-03-03 |website=news.ORF.at |language=de}}</ref> === انتظامي ورهاست === <!---"Administrative divisions of Austria" redirects here---> {{Main|آسٽريا جون رياستون}} آسٽريا هڪ [[وفاقي جمهوريه]] آهي، جيڪا [[آسٽريا جون رياستون|نَوَ رياستن]] (بُنڊَس لينڊَر) تي مشتمل آهي.<ref name="CIA"/> رياستن کي وڌيڪ [[آسٽريا جا ضلعا|ضلعن]] (بيٽسِرڪَه) ۽ قانوني شهرن (شٽاتوٽار شٽيٽَه) ۾ ورهايو ويو آهي. ضلعن کي اڳتي [[ميونسپلٽي (آسٽريا)|ميونسپلٽين]] (گَمائنڊَن) ۾ ورهايو ويو آهي. قانوني شهرن کي اهي اختيار حاصل آهن، جيڪي عام طور تي ضلعن ۽ ميونسپلٽين ٻنهي کي حاصل هوندا آهن. [[ويانا]] ان لحاظ کان منفرد آهي تہ اهو هڪ ئي وقت شهر ۽ رياست ٻئي آهي. [[يورپي ڪميشن]] جو ترجمي وارو ڊائريڪٽوريٽ جنرل رياستن لاءِ ''صوبا'' جو اصطلاح استعمال ڪري ٿو. {| class="sortable wikitable" style="text-align:left; font-size:100%" |- style="font-size:100%; text-align:right" ! [[آسٽريا جون رياستون|رياست]] ! گاديءَ جو هنڌ ! ايراضي<br/>{{Smaller|([[چورس ڪلوميٽر|چورس ڪلوميٽر]])}} ! آبادي<br/>{{Smaller|(1 جنوري 2025ع)}} ! آباديءَ جي گهاٽائي<br/>في ڪلوميٽر² ! جي ڊي پي (ارب يورو)<br/>{{Smaller|(2022ع يوروسٽيٽ)}} ! في ماڻهو<br/>جي ڊي پي |- | [[برگن لينڊ]] || [[آئزن شٽاٽ]] |style="text-align:right"| 3,965 ||style="text-align:right"| 301,790 || style="text-align:right" | 76.1 || style="text-align:right" | 10.454||style="text-align:right"| 34,900 |- | [[ڪارِنٿيا]] || [[ڪلاگن فرٽ]] |style="text-align:right"| 9,536 ||style="text-align:right"| 570,095 || style="text-align:right" | 59.7 || style="text-align:right" | 24.755||style="text-align:right"| 43,600 |- | [[هيٺيون آسٽريا]] || [[سانڪٽ پولٽن]] |style="text-align:right"| 19,178 ||style="text-align:right"| 1,727,514 || style="text-align:right" | 90.05 || style="text-align:right" | 71.757||style="text-align:right"| 41,900 |- | [[سالزبرگ (رياست)|سالزبرگ]] || [[سالزبرگ]] |style="text-align:right"| 7,154 ||style="text-align:right"| 572,846 || style="text-align:right" | 80.08 || style="text-align:right" | 33.330||style="text-align:right"| 58,900 |- | [[اسٽيريا]] || [[گراٽس]] |style="text-align:right"| 16,401 ||style="text-align:right"| 1,271,716 || style="text-align:right" | 77.5 || style="text-align:right" | 56.152||style="text-align:right"| 44,600 |- | [[ٽيرول (رياست)|ٽيرول]] || [[اِنسبرڪ]] |style="text-align:right"| 12,648 ||style="text-align:right;"| 777,660 || style="text-align:right" | 61.4 || style="text-align:right" | 39.328||style="text-align:right"| 51,200 |- | [[مٿيون آسٽريا]] || [[لنٽس]] |style="text-align:right"| 11,982 ||style="text-align:right;"| 1,535,519 || style="text-align:right" | 128.1 || style="text-align:right" | 76.780||style="text-align:right"| 50,700 |- |colspan=2| [[ويانا]] |style="text-align:right"| 415 ||style="text-align:right;"| 2,028,289 || style="text-align:right" | 4,887 || style="text-align:right" | 110.992||style="text-align:right"| 56,600 |- | [[فورآرلبرگ]] || [[بريگينٽس]] |style="text-align:right"| 2,601 ||style="text-align:right;"| 411,784 || style="text-align:right" | 158.3 || style="text-align:right" | 23.588||style="text-align:right"| 58,300 |- |colspan=7 |<ref>{{Cite web|title=Eurostat – Data Explorer|url=http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/submitViewTableAction.do|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006122431/http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/submitViewTableAction.do|archive-date=6 October 2014|access-date=19 October 2011}}</ref><ref>{{Cite web|title=Statistik Austria – Bevölkerung zu Jahresbeginn 2002–2017 nach Gemeinden (Gebietsstand 1.1.2017)|url=http://www.statistik.at/wcm/idc/idcplg?IdcService=GET_FILE&dID=354032&dDocName=080904|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180322204818/http://www.statistik.at/wcm/idc/idcplg?IdcService=GET_FILE&dID=354032&dDocName=080904|archive-date=22 March 2018|access-date=9 July 2018}}</ref> |} {{Clear}} ==انتظامي ورهاست== آسٽريا 9 رياستن تي مشتمل ھڪ وفاقي رياست آھي. جنهن کي [[جرمن ٻولي]] ۾ "بندسلينا" (Bundesländer) چوندا آهن. اھي رياستون وري ضلعن، "بزائرڪ" (Bezirke) ۽ قانون ذريعي قرار ڏنل شھرن "اسٽيچيوسٽاٽ" (<small>{{Lang|de|[[Statutarstadt|Statutarstädte]]}}</small>) ۾ ورھايل آھن. ضلعا وري ميونسپلٽين "جيمنڊن" <small>({{Lang|de|Gemeinden}})</small> ۾ ورھايل آھن. قانون ذريعي قرار ڏنل شھر ساڳي وقت ميونسپلٽين ۽ ضلعن جو درجو رکڻ ٿا. صرف [[ويانا]] شھر ھڪ منفرد حيثيت رکي ٿو هن ڪري ته اھو ساڳي وقت رياست پڻ آھي. رياستون انتظامي اختيارن کان علاوه مخصوص معاملن ۾ قانون سازي جو اختيار پڻ رکن ٿيون جن ۾ ثقافتي، سماجي ڀلائي، فطرتي تحفظ، شڪار ۽ عمارت سازي وغيره شامل آهن. {| class="sortable wikitable" style="text-align:right; font-size:100%" |- style="font-size:100%; text-align:right" ! <small>*رياست*</small> ! <small>*گادي*جو*هنڌ*</small> ! <small>'''پکيڙ'''</small> <small>'''_چورس ^{ڪلوميٽر}'''</small> ! <small>آبادي</small> <small>(2017)</small> ! <small>گھاٽائي/چورس ڪلوميٽر</small> ! <small>GDP (يورو)</small><small>(2012)</small> ! <small>GDP<br />في ڪس</small> |- | '''[[برجنلينڊ]]'''|| [[آئزن اسٽڊٽ|'''آئزن اسٽڊٽ''']] |style="text-align:right"| <small>'''3,965'''</small>|| style="text-align:right" | <small>'''291,942'''</small>|| style="text-align:right" | 73.6 ||style="text-align:right"| <small>'''7.311'''</small> ارب || style="text-align:right" | <small>'''25,600'''</small> |- | [[ڪرينٿيا (رياست)|'''ڪرينٿيا''']] || [[ڪليگنفرٽ]] |style="text-align:right"| 9,536 ||style="text-align:right"| <small>'''561,077'''</small>|| style="text-align:right" | 58.8 ||style="text-align:right"| 17.62 ارب ||style="text-align:right"| <small>'''31,700'''</small> |- | [[لوئر آسٽريا|'''لوئر''' '''آسٽريا''']] || [[سنڪٽ پولٽن]] |style="text-align:right"| <small>'''19,178'''</small>|| style="text-align:right" | <small>'''1,665,753'''</small>|| style="text-align:right" | 86.9 ||style="text-align:right"| <small>'''49.75'''</small> ارب || style="text-align:right" | <small>'''30,800'''</small> |- | [[سلزبرگ (رياست)|'''سلزبرگ''']] || [[سلزبرگ]] |style="text-align:right"| 7,154 ||style="text-align:right"| 549,263 ||style="text-align:right"| 76.8 ||style="text-align:right"| 23.585 ارب ||style="text-align:right"| <small>'''44,500'''</small> |- | '''[[اسٽيريا]]'''|| [[گراتس]] |style="text-align:right"| <small>'''16,401'''</small>|| style="text-align:right" | <small>'''1,237,298'''</small>|| style="text-align:right" | 75.4 ||style="text-align:right"| <small>'''40.7'''</small> ارب || style="text-align:right" | <small>'''33,600'''</small> |- | [[ٽرول (رياست)|'''ٽرول''']] || [[انسبروڪ]] |style="text-align:right"| <small>'''12,648'''</small>|| style="text-align:right;" | 746,153 ||style="text-align:right"| 59.0 ||style="text-align:right"| <small>'''28.05'''</small> ارب || style="text-align:right" | <small>'''39,400'''</small> |- | [[اپر آسٽريا|'''اپر آسٽريا''']] || [[لنز]] |style="text-align:right"| <small>'''11,982'''</small>|| style="text-align:right;" | <small>'''1,465,045'''</small>|| style="text-align:right" | 122.3 ||style="text-align:right"| <small>'''53.86'''</small> ارب || style="text-align:right" | <small>'''38,000'''</small> |- |colspan=2| '''[[ويانا]]''' |style="text-align:right"| 415 ||style="text-align:right;"| <small>'''1,867,582'''</small>|| style="text-align:right" | 4,500 ||style="text-align:right"| <small>'''81.77'''</small> ارب |- | '''[[وورارلبرگ]]'''|| [[بريگنز]] |style="text-align:right"| <small>'''2,601'''</small>|| style="text-align:right;" | 388,752 ||style="text-align:right"| 149.5 ||style="text-align:right"| <small>'''23.59 ارب'''</small>|| style="text-align:right" | <small>'''58,300'''</small> |- |colspan=7 |<ref>{{Cite web|title=Eurostat – Data Explorer|url=http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/submitViewTableAction.do|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006122431/http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/submitViewTableAction.do|archive-date=6 October 2014|access-date=19 October 2011}}</ref><ref>{{Cite web|title=Statistik Austria – Bevölkerung zu Jahresbeginn 2002–2017 nach Gemeinden (Gebietsstand 1.1.2017)|url=http://www.statistik.at/wcm/idc/idcplg?IdcService=GET_FILE&dID=354032&dDocName=080904|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180322204818/http://www.statistik.at/wcm/idc/idcplg?IdcService=GET_FILE&dID=354032&dDocName=080904|archive-date=22 March 2018|access-date=9 July 2018}}</ref> |} == معيشت == [[File:13-08-30-wien-by-RalfR-123.jpg|thumb|[[ويانا بين الاقوامي مرڪز]] [[گڏيل قومن]] جي آفس سميت ۽ ڊي سي ٽاورز جو ٽاور-1]] آسٽريا دنيا جي ملڪن جي ناليوار جي ڊي پي جي شرح مطابق تمام مٿاھين شرح وارن ملڪن ۾ شامل آهي.<ref name=autogenerated1>{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2012/01/weodata/weorept.aspx?sy=2009&ey=2012&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=122&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a=&pr.x=37&pr.y=14|title=Austria|publisher=International Monetary Fund|accessdate=17 April 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121125152140/http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2012/01/weodata/weorept.aspx?sy=2009&ey=2012&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=122&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a=&pr.x=37&pr.y=14|archive-date=25 November 2012|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> ان جي [[معيشت]] تمام وڏي پيماني تي صنعتي ۽ تمام ترقي يافته سوشل مارڪيٽ واري آهي. 1980ع جي ڏھاڪي تائين وڏي صنعت کي سرڪاري بڻايو ويو پر بعد ۾ نجڪاري ذريعي سرڪاري صنعتي يونٽن ۾ ڪمي آئي. صنعت کان پوءِ [[سياحت]] ھن ملڪ جي معيشيت جو وڏو شعبو آهي. سال 2007ع ۾ بين الاقوامي سياحت جي آمدني ۾ آسٽريا دنيا ۾ نائين نمبر تي ھو. ان سال ھن ملڪ جي سياحتي آمدني 18.9 ارب ڊالر ھئي. سياحن جي تعداد واري شمار ۾ ان سال ھي ملڪ ٻارھين نمبر تي آيو. ملڪ ۾ ان سال 2 ڪروڙ 8 لک سياح گھمڻ آيا.<ref name="UNTWO">{{cite web|url=http://www.tourismroi.com/Content_Attachments/27670/File_633513750035785076.pdf |title=UNTWO World Tourism Barometer, Vol.6 No.2 |accessdate=18 November 2008 |publisher=UNTWO |date=June 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081031013714/http://www.tourismroi.com/Content_Attachments/27670/File_633513750035785076.pdf |archivedate=31 October 2008 |url-status=dead }}</ref> ملڪ جو سڀ کان وڏو واپاري شراڪت دار تاريخي طور تي [[جرمني]] رھيو آھي. [[يورپي يونين]] ۾ شامل ٿيڻ سان ھن ملڪ جا يونين جي رڪن ملڪن سان معاشي لاڳاپن ۾ ويجھڙائپ وڌڻ سان ھن ملڪ جي جرمني تي واپاري دارومدار کي گھٽايو آھي. يورپي يونين جي رڪنيت سان پرڏيھي سيڙپڪاري جو ھتي زبردست اضافو ٿيو آهي. سال 2006ع ۾ جي ڊي پي جي واڌ 3.3 سيڪڙو تائين پھتي.<ref>[http://www.oenb.at/isaweb/report.do?&lang=EN&report=7.7 Real GDP Growth – Expenditure Side] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181106193328/https://www.oenb.at/isaweb/report.do?&lang=EN&report=7.7|date=6 November 2018}}, provided by the [[Oesterreichische Nationalbank|Austrian National Bank]] {{in lang|de}} </ref> ملڪ جي درآمدن جو 67 سيڪڙو يورپي يونين جي رڪن ملڪن مان آھي<ref>{{cite web|title=OEC – Austria (AUT) Exports, Imports, and Trade Partners|url=http://atlas.media.mit.edu/en/profile/country/aut/|website=atlas.media.mit.edu|accessdate=12 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160313121243/http://atlas.media.mit.edu/en/profile/country/aut/|archive-date=13 March 2016|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> [[File:BlueEurozone.svg|thumb|left|آسٽريا يوروزون (تيز نيري رنگ سان ڏيکاريل) واري مالياتي يونين م شامل آھي ۽ يورپي يونين جي سنگل مارڪيٽ جو حصو آهي]] آسٽريا جي مکيه [[زرعي پيداوار]] ۾ [[پٽاٽا]]، [[جوئر]]، [[چقندر]]، [[مڪئي]]، [[ڪڻڪ]]، [[ڪپهه]] ۽ [[انگور]] شامل آهن. مکيه [[صنعت|صنعتن]] ۾ [[فولاد]]، [[مشينري]]، [[گاڏيون]]، [[بجلي|بجليءَ]] جو سامان، [[بصريات|آپٽيڪل]] شيشي جون شيون، [[ڪاغذ]]، [[ڪپڙو|ڪپڙي]]، [[سيمنٽ]]، [[ڪيميائي شيون|ڪيميائي شيئن]] جي صنعتون آهن ۽ مکيه [[معدنيات]] ۾ [[لوھ|لوهه]]، [[پيٽرول]]، ميگنيٽائٽ، گرينائٽ، [[قدرتي گيس]]، [[جست]]، [[ٽامو]] ۽ [[زنڪ]] آهن.<ref name = " سنڌيانا "/> ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:آسٽريا]] [[زمرو:ملڪ]] [[زمرو:وفاقي جمهوريا]] [[زمرو:يورپي ملڪ]] [[زمرو:زمين بند ملڪ]] [[زمرو:وچ يورپ جا ملڪ]] [[زمرو:يورپي اتحاد جا رڪن ملڪ]] [[زمرو:گڏيل قومن جا ڀاتي ملڪ]] [[زمرو:ملڪ ۽ علائقا جتي جرمن هڪ سرڪاري ٻولي آهي]] teh2jp831gctpb9g2mwxlplab9s9jos 404640 404639 2026-08-18T16:38:09Z Intisar Ali 8681 404640 wikitext text/x-wiki {{Short description|وچ يورپ جو ملڪ}} {{Redirect|آسٽريا|ملڪ جي نالي جي تاريخ|آسٽريا جو نالو|ٻيا استعمال|آسٽريا (سلجهائپ)|and|آسٽريا (سلجهائپ)}} {{Distinguish|آسٽريليا|آسٽورياس|آسٽراسيا|آسٽريليشيا}} {{Pp-move}} {{Infobox country | conventional_long_name = آسٽريا جي جمهوريه | common_name = آسٽريا | native_name = {{lang|de-AT|Republik Österreich}} | image_flag = Flag of Austria.svg | image_coat = Austria Bundesadler.svg | national_anthem = {{lang|de-AT|[[آسٽريا جو قومي ترانو|Bundeshymne der Republik Österreich]]}}<br/>"آسٽريا جي جمهوريه جو قومي ترانو"{{parabr}}[[File:Land der Berge Land am Strome instrumental.ogg|center]] | image_map = {{Switcher|[[File:EU-Austria (orthographic projection).svg|upright=1.15|frameless]]|دنيا جي گولي تي ڏيکاريو|[[File:EU-Austria.svg|upright=1.15|frameless]]|[[يورپي يونين]] جو نقشو ڏيکاريو|default=1}} | capital = [[ويانا]] | coordinates = {{Coord|48|12|N|16|21|E|type:city(2,000,000)_region:AT-9}} | largest_city = capital | languages_type = سرڪاري ٻولي | languages = [[آسٽريائي جرمن|جرمن]]{{Efn|[[آسٽريا جو وفاقي آئيني قانون|1920ع واري آسٽريائي آئين]] جي آرٽيڪل 8 جي بنياد تي}}{{Efn|[[برگنلينڊ ڪروشيائي]]، [[چيڪ ٻولي|چيڪ]]، [[هنگري ٻولي|هنگري]]، [[روماني ٻولي|روماني]]، [[سلوواڪ ٻولي|سلوواڪ]] ۽ [[سلوويني ٻولي|سلوويني]] کي [[يورپي منشور براءِ علائقائي يا اقليتي ٻوليون]] تحت سرڪاري طور تسليم ڪيو ويو آهي.}} | languages2 = {{hlist|[[هنگري ٻولي|هنگري]]|[[سلوويني ٻولي|سلوويني]]|[[برگنلينڊ ڪروشيائي]]<ref name="demokratiewebstatt.at" /><ref name="Regional Languages of Austria" />}} | languages2_type = سرڪاري [[علائقائي ٻوليون]] | ethnic_groups = {{Unbulleted list | 72.2% [[آسٽريائي ماڻهو|آسٽريائي]] | 27.8% [[آسٽريا جي آبادي#نسلي گروهه|ٻيا]] }} | ethnic_groups_year = 2024 | ethnic_groups_ref = <ref>{{cite web |title=Migration and Integration 2025 |url=https://www.statistik.at/fileadmin/announcement/2025/07/20250716MigrationIntegration2025EN.pdf |website=Statistics Austria |publisher=Statistik Austria |date=16 July 2025 |access-date=10 August 2025 |language=en}}</ref> | religion_year = 2021 | religion_ref = <ref name="statistik.at">{{Cite web|title=Religionsbekenntnis – STATISTIK AUSTRIA – die Informationsmanager|url=https://www.statistik.at/statistiken/bevoelkerung-und-soziales/bevoelkerung/weiterfuehrende-bevoelkerungsstatistiken/religionsbekenntnis|access-date=9 August 2022|archive-date=30 September 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220930022008/https://www.statistik.at/statistiken/bevoelkerung-und-soziales/bevoelkerung/weiterfuehrende-bevoelkerungsstatistiken/religionsbekenntnis|url-status=live}}</ref> | religion = {{Ublist |item_style=white-space:nowrap; | {{Tree list}} * 68.2% [[عيسائيت]] ** 55.2% [[آسٽريا ۾ ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ ازم]] ** 4.9% [[آسٽريا ۾ مشرقي آرٿوڊوڪسي|آرٿوڊوڪسي]] ** 3.8% [[پروٽيسٽنٽ ازم]] ** 4.3% [[عيسائي فرقو|ٻيا عيسائي]] {{Tree list/end}} |22.4% [[لامذهبيت|ڪو مذهب نه]] |8.3% [[آسٽريا ۾ اسلام|اسلام]] |1.1% [[آسٽريا ۾ مذهب|ٻيا]] }} | demonym = [[آسٽريائي ماڻهو|آسٽريائي]] | government_type = وفاقي [[نيم صدارتي جمهوريه]]<ref>{{Cite web|date=22 September 2022|title=Hofburg-Wahl: 'Österreich ist ein sehr ungewöhnlicher Fall'|url=https://diepresse.com/6193038|access-date=22 September 2022|language=de-AT|archive-date=3 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221003104650/https://www.diepresse.com/6193038/hofburg-wahl-oesterreich-ist-ein-sehr-ungewoehnlicher-fall|url-status=live}}</ref>{{efn|name=system|آسٽريا جي جمهوريه پنهنجي [[آسٽريا جو آئين|آئين]] مطابق قانوني طور هڪ نيم صدارتي جمهوريه آهي؛<ref name="u009">{{cite journal|last=Shugart|first=Matthew Søberg|title=Semi-Presidential Systems: Dual Executive And Mixed Authority Patterns|journal=French Politics|volume=3|issue=3|date=2005|issn=1476-3419|doi=10.1057/palgrave.fp.8200087|doi-access=free|pages=323–351|url=https://link.springer.com/content/pdf/10.1057/palgrave.fp.8200087.pdf|access-date=2024-12-16}}</ref> پر عملي طور آئيني روايتن سبب اها وڌيڪ [[پارلياماني جمهوريه]] وانگر ڪم ڪري ٿي.<ref name="y589">{{cite book|last=Müller|first=Wolfgang C.|title=Semi-Presidentialism in Europe|chapter=Austria|publisher=Oxford University PressOxford|date=1999-09-02|isbn=978-0-19-829386-6|doi=10.1093/0198293860.003.0002|pages=22–47}}</ref>}} | leader_title1 = [[آسٽريا جو صدر|صدر]] | leader_name1 = [[اليگزينڊر فان ڊير بيلن]] | leader_title2 = [[آسٽريا جو چانسلر|چانسلر]] | leader_name2 = [[ڪرسچين اسٽوڪر]] | legislature = [[آسٽريا جي پارليامينٽ|پارليامينٽ]] | upper_house = [[وفاقي ڪائونسل (آسٽريا)|وفاقي ڪائونسل]] | lower_house = [[نيشنل ڪائونسل (آسٽريا)|نيشنل ڪائونسل]] | sovereignty_type = [[آسٽريا جي تاريخ|قيام]] | established_event1 = [[آسٽريا جي مارگريويئيٽ|مارگريويئيٽ]] | established_date1 = {{circa}} 960 | established_event2 = [[آسٽريا جو نالو|نالي جو قديم ترين ذڪر]] | established_date2 = 1 نومبر 996 | established_event3 = [[آسٽريا جي ڊچي|ڊچي]] | established_date3 = 17 سيپٽمبر 1156 | established_event4 = [[آسٽريا جي آرچڊچي|آرچڊچي]] | established_date4 = 6 جنوري 1453 | established_event5 = [[آسٽريائي سرڪل|شاهي سرڪل]] | established_date5 = 1512 | established_event6 = [[آسٽريائي سلطنت|سلطنت]] | established_date6 = 11 آگسٽ 1804 | established_event7 = [[آسٽريا-هنگري]] | established_date7 = 30 مارچ 1867 | established_event8 = [[پهرين آسٽريائي جمهوريه|پهرين جمهوريه]] | established_date8 = 10 سيپٽمبر 1919 | established_event9 = [[آسٽريا جي وفاقي رياست|وفاقي رياست]] | established_date9 = 1 مئي 1934 | established_event10 = [[آنشلوس]] | established_date10 = 13 مارچ 1938 | established_event11 = [[آسٽريا جي تاريخ#ٻي جمهوريه (1945ع کان)|ٻي جمهوريه]] | established_date11 = 27 اپريل 1945 | established_event12 = [[آسٽريائي رياستي معاهدو|رياستي معاهدو]] | established_date12 = 27 جولاءِ 1955 | area_km2 = 83879<ref>{{cite web|title=Austria EN|url=https://migrants-refugees.va/wp-content/uploads/2021/03/2020-CP-Austria-EN.pdf|website=Migrants Refugees|publisher=The Vatican|date=April 2020|access-date=12 January 2024|archive-date=13 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240113014627/https://migrants-refugees.va/wp-content/uploads/2021/03/2020-CP-Austria-EN.pdf|url-status=live}}</ref> | area_rank = 113هون | area_sq_mi = | percent_water = 0.84 (2015)<ref>{{Cite web|title=Surface water and surface water change|url=https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER|access-date=11 October 2020|publisher=[[اقتصادي سهڪار ۽ ترقي جي تنظيم]]|archive-date=24 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210324133453/https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER|url-status=live}}</ref> | population_estimate = {{IncreaseNeutral}} 9,219,113<ref name="statistik-population" /> | population_estimate_year = 2026 | population_estimate_rank = 97هون | population_density_km2 = 109.9 | population_density_sq_mi = 284.6 | population_density_rank = 108هون | GDP_PPP = {{increase}} $721.033 billion<ref name="IMFWEO.AT">{{cite web |url=https://data.imf.org/en/Data-Explorer?datasetUrn=IMF.RES:WEO(9.0.0) |title=World Economic Outlook Database (April 2026 Edition) |publisher=[[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] |website=www.imf.org |date=14 April 2026 |access-date=19 April 2026}}</ref> | GDP_PPP_year = 2026 | GDP_PPP_rank = 45هون | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $78,334<ref name="IMFWEO.AT" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 18هون | GDP_nominal = {{increase}} $623.719 billion<ref name="IMFWEO.AT"/> | GDP_nominal_year = 2026 | GDP_nominal_rank = 28هون | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $67,761<ref name="IMFWEO.AT" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 13هون | Gini = 28.4 | Gini_year = 2024 | Gini_change = increase | Gini_ref = <ref name="eurogini">{{Cite web|title=Gini coefficient of equivalised disposable income – EU-SILC survey|url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tessi190/default/table?lang=en|access-date=2026-04-09|publisher=[[يورو اسٽيٽ]]|url-status=live}}</ref> | HDI = 0.930 | HDI_rank = 22هون | HDI_year = 2023 | HDI_change = increase | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{Cite web |date=6 May 2025 |title=Human Development Report 2025 |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250506051232/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf |archive-date=6 May 2025 |access-date=6 May 2025 |publisher=[[گڏيل قومن جو ترقياتي پروگرام]]}}</ref> | currency = [[يورو]] ([[يورو جو نشان|€]]) | currency_code = EUR | time_zone = [[وچ يورپي وقت|سي اي ٽي]] | utc_offset = +1 | utc_offset_DST = +2 | time_zone_DST = [[وچ يورپي اونهاري جو وقت|سي اي ايس ٽي]] | date_format = dd.mm.yyyy | calling_code = [[آسٽريا جا ٽيليفون نمبر|+43]] | cctld = [[.at]] }} '''آسٽريا'''،{{efn|اچار: {{IPAc-en|audio=en-us-Austria.ogg|ˈ|ɒ|s|t|r|i|ə}} {{respell|OST|ree|ə}} يا {{IPAc-en|ˈ|ɔː|s|t|r|i|ə}} {{respell|AW|stree|ə}}؛<ref>{{Citation|last=Roach|first=Peter|title=Cambridge English Pronouncing Dictionary|date=2011|edition=18th|place=Cambridge|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-15253-2}}</ref> {{Langx|de-AT|Österreich}} {{IPA|de-AT|ˈøːstɐraɪç||De-Österreich2.ogg}}؛ {{langx|bar|Östareich}}؛ {{langx|gsw|Öschtreich}} يا {{Lang|gsw|Eschtrych}}.}}، رسمي نالي '''آسٽريا جي جمهوريه'''،{{Efn|{{Langx|de-AT|Republik Österreich|links=no}} {{IPA|de-AT|repuˈbliːk ˈøːstɐraɪç||Republik Österreich.ogg}}.}} [[وچ يورپ]] ۾ واقع هڪ [[سامونڊي ڪناري کان محروم ملڪ]] آهي، جيڪو [[اوڀر الپس]] ۾ واقع آهي.<ref name="formal name">{{Cite web|title=Austria|url=http://unstats.un.org/unsd/geoinfo/geonames|access-date=4 January 2023|website=UNGEGN World Geographical Names|publisher=United Nations Group of Experts on Geographical Names|location=New York, NY|archive-date=7 January 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230107010908/http://unstats.un.org/unsd/geoinfo/geonames/|url-status=live}}</ref> اهو نَوَ [[آسٽريا جون وفاقي رياستون|وفاقي رياستن]] تي ٻڌل هڪ [[وفاق]] آهي، جن مان گاديءَ وارو شهر [[ويانا]] ملڪ جو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهر ۽ رياست آهي. آسٽريا جي اتر-اولهه ۾ [[جرمني]]، اتر ۾ [[چيڪ جمهوريه]]، اتر-اوڀر ۾ [[سلوواڪيا]]، اوڀر ۾ [[هنگري]]، ڏکڻ ۾ [[سلووينيا]] ۽ [[اٽلي]]، جڏهن تہ اولهه ۾ [[سوئٽزرلينڊ]] ۽ [[ليختنشتائن]] واقع آهن. ملڪ جي ايراضي {{Convert|83879|km2|sqmi|0|abbr=on}} آهي ۽ ان جي آبادي لڳ ڀڳ 9.2 ملين آهي.<ref name="statistik-population">{{Cite web|date=2026-04-09|title=Population by Year-/Quarter-beginning|url=https://www.statistik.at/en/statistics/population-and-society/population/population-stock/population-at-beginning-of-year/quarter|url-status=live|access-date=2026-04-09}}</ref> موجوده آسٽريا وارو علائقو گهٽ ۾ گهٽ [[قديم پٿر وارو دور|قديم پٿر واري دور]] کان آباد رهيو آهي. لڳ ڀڳ 400 ق.م. ڌاري هتي [[سيلٽ ماڻهو|سيلٽ]] آباد هئا، ۽ پهرين صدي ق.م. جي آخر ۾ هي علائقو [[رومي سلطنت]] ۾ شامل ڪيو ويو. علائقي ۾ [[عيسائيت اختيار ڪرڻ|عيسائيت جي پکڙجڻ]] چوٿين ۽ پنجين صديءَ ۾، [[اولهه رومي سلطنت]] جي آخري دور دوران شروع ٿي، جنهن کان پوءِ [[قومَن جي لڏپلاڻ وارو دور|قومَن جي لڏپلاڻ واري دور]] ۾ ڪيترائي [[جرمنڪ قبيلا]] هتي اچي آباد ٿيا.<ref>{{Cite web|title=Austria's History|url=https://www.austria.info/en/service-and-facts/about-austria/history|access-date=2024-06-08|website=austria.info|language=en}}</ref> آسٽريا هڪ رياست طور پهرين هزار سال جي پڇاڙيءَ ۾ [[پينونيا جي مارچ|اوڀر مارچ]] ۽ [[هنگري مارچ]] جي باقيات مان وجود ۾ آيو. شروعات ۾ اهو [[پاڪ رومي سلطنت]] جي سرحدي [[آسٽريا جي مارگريويئيٽ|مارگريويئيٽ]] هو، پوءِ 1156ع ۾ [[آسٽريا جي ڊچي|ڊچي]] بڻيو ۽ 1453ع ۾ [[آسٽريا جي آرچڊچي|آرچڊچي]] جو درجو حاصل ڪيائين. تيرهين صديءَ جي پڇاڙيءَ کان [[هيبسبرگ بادشاهت]] جو مرڪزي علائقو هجڻ سبب آسٽريا صدين تائين وچ يورپ جي وڏين شاهي طاقتن مان هڪ رهيو، ۽ سورهين صديءَ کان [[ويانا]] [[پاڪ رومي سلطنت]] جي انتظامي گاديءَ طور پڻ ڪم ڪندو رهيو.<ref>{{Cite news|date=2012-03-16|title=Austria country profile|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-17405422|access-date=2024-06-08|publisher=BBC News|language=en-GB}}</ref> [[پاڪ رومي سلطنت جو خاتمو|پاڪ رومي سلطنت]] 1806ع ۾ ختم ٿي، جنهن کان ٻه سال اڳ آسٽريا پنهنجي [[آسٽريائي سلطنت]] قائم ڪري چڪو هو. اها سلطنت هڪ [[وڏي طاقت]] ۽ يورپ جي سڀ کان وڏين رياستن مان هڪ بڻجي وئي. 1860ع واري ڏهاڪي ۾ جنگين ۾ شڪست ۽ علائقن جي نقصان کان پوءِ 1867ع واري [[آسٽرو-هنگري ٺاهه 1867ع|آسٽرو-هنگري ٺاهه]] جي نتيجي ۾ [[آسٽريا-هنگري]] قائم ٿيو.<ref>{{Cite web|title=Österreich-Ungarn|url=https://www.geschichtewiki.wien.gv.at/%C3%96sterreich-Ungarn|access-date=2024-06-08|website=geschichtewiki.wien.gv.at}}</ref> 1914ع ۾ [[آرچڊيوڪ فرانز فرڊيننڊ جو قتل|آرچڊيوڪ فرانز فرڊيننڊ جي قتل]] کان پوءِ شهنشاهه [[فرانز جوزف پهريون]] [[سربيا جي بادشاهت]] خلاف جنگ جو اعلان ڪيو، جيڪا تيزيءَ سان [[پهرين عالمي جنگ]] ۾ تبديل ٿي وئي. سلطنت جي شڪست ۽ خاتمي کان پوءِ 1918ع ۾ [[جرمن-آسٽريا جي جمهوريه]] ۽ 1919ع ۾ [[پهرين آسٽريائي جمهوريه]] قائم ٿي. [[جنگين جي وچ وارو دور|جنگين جي وچ واري دور]] ۾ پارلياماني نظام خلاف وڌندڙ لاڙ 1934ع ۾ [[آسٽريائي گهرو ويڙهه]] ۽ [[اينگلبرٽ ڊولفُس]] جي قيادت هيٺ [[آسٽريا جي وفاقي رياست|آسٽروفاشسٽ آمريت]] جي قيام تائين پهتو. [[ٻي عالمي جنگ]] شروع ٿيڻ کان هڪ سال اڳ، آسٽريا [[ايڊولف هٽلر]] جي اڳواڻي هيٺ [[نازي جرمني]] ۾ [[آنشلوس|ضم]] ڪيو ويو ۽ جرمني جي هڪ ذيلي انتظامي حصي ۾ تبديل ٿي ويو. 1945ع ۾ [[ويانا مهم|آزاديءَ]] کان پوءِ ۽ ڏهن سالن جي [[اتحادي قبضي هيٺ آسٽريا|اتحادي قبضي]] کان پوءِ ملڪ [[آسٽريائي رياستي معاهدو|رياستي معاهدي]] وسيلي ٻيهر مڪمل خودمختياري حاصل ڪئي ۽ 1955ع ۾ [[آسٽريا جي مستقل غيرجانبداري|مستقل غيرجانبداري]] جو اعلان ڪيو. آسٽريا هڪ [[نيم صدارتي نظام|نيم صدارتي]]{{efn|name=system}} نمائنده جمهوريت آهي، جنهن ۾ عوام جي چونڊيل [[آسٽريا جو صدر|صدر]] رياست جو سربراهه، جڏهن تہ [[آسٽريا جو چانسلر|چانسلر]] حڪومت جو سربراهه ۽ اعليٰ انتظامي عملدار هوندو آهي. آسٽريا في فرد نامياتي [[مجموعي گهريلو پيداوار]] جي لحاظ کان دنيا ۾ 13هين نمبر تي آهي ۽ هتي زندگيءَ جو معيار بلند آهي. ملڪ 1955ع کان [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] جو ميمبر<ref>Jelavich 267</ref> ۽ 1995ع کان [[يورپي يونين]] جو رڪن آهي.<ref name="CIA">{{Cite web|date=14 May 2009|title=Austria|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/austria|access-date=31 May 2009|website=[[The World Factbook]]|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|archive-date=10 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210110074413/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/austria|url-status=dead}}</ref> ويانا ۾ [[يورپ ۾ سلامتي ۽ سهڪار جي تنظيم]] ۽ [[پيٽروليم برآمد ڪندڙ ملڪن جي تنظيم]] جا مرڪزي دفتر موجود آهن. آسٽريا [[اقتصادي سهڪار ۽ ترقي جي تنظيم]] ۽ [[انٽرپول]] جي باني ميمبرن مان پڻ هڪ آهي.<ref name="OECD">{{Cite web|title=Austria About|url=http://www.oecd.org/about/0,3347,en_33873108_33873245_1_1_1_1_1,00.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20090506022708/http://www.oecd.org/about/0%2C3347%2Cen_33873108_33873245_1_1_1_1_1%2C00.html|archive-date=6 May 2009|access-date=20 May 2009|publisher=OECD}}</ref> ملڪ 1995ع ۾ [[شينگن معاهدو]] پڻ صحيح ڪيو<ref name="Schengen">{{Cite web |date=2024 |title=World Population Prospects: The 2024 Revision. (Medium-fertility variant). |url=https://www.worldometers.info/world-population/austria-population/ |access-date= |website=U.N. Dept. of Economic and Social Affairs - Population Division}}</ref> ۽ 1999ع ۾ [[يورو]] کي پنهنجي ڪرنسي طور اختيار ڪيو.<ref>{{Cite web|title=Austria and the euro|url=https://ec.europa.eu/info/business-economy-euro/euro-area/euro/eu-countries-and-euro/austria-and-euro_en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180108064042/https://ec.europa.eu/info/business-economy-euro/euro-area/euro/eu-countries-and-euro/austria-and-euro_en|archive-date=8 January 2018|access-date=7 January 2018|website=European Commission – European Commission}}</ref> == نالي جو اشتقاق == {{Main|آسٽريا جو نالو}} آسٽريا جو مقامي نالو جرمن ٻوليءَ ۾ ''اوسٽررائخ'' (Österreich)، [[قديم اپر جرمن ٻولي|قديم اپر جرمن]] لفظ ''اوستارريخي'' (Ostarrîchi) مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ ”اوڀر وارو علائقو“، ”اوڀر واري سلطنت“ يا ”اوڀر واري بادشاهت“ ٿي سگهي ٿي. هي نالو پهريون ڀيرو 996ع جي مشهور ''اوستارريچي دستاويز'' ۾ ملي ٿو.<ref name="University of Klagenfurt">{{Cite web|title=University of Klagenfurt|url=http://wwwg.uni-klu.ac.at/spw/oenf/name2.htm|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110513121957/http://wwwg.uni-klu.ac.at/spw/oenf/name2.htm|archive-date=13 May 2011|access-date=2 October 2009}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=tfhADwAAQBAJ&pg=PT34|title=Austrian Historical Memory and National Identity|date=1997|publisher=Transaction Publishers|isbn=978-1-56000-902-3|editor-last=Bischof|editor-first=Günter|editor-link=Günter Bischof|location=New Brunswick|pages=20–21|access-date=14 June 2018|editor-last2=Pelinka|editor-first2=Anton|editor-link2=Anton Pelinka|archive-url=https://web.archive.org/web/20180614144308/https://books.google.de/books?id=tfhADwAAQBAJ&pg=PT34&lpg=PA92|archive-date=14 June 2018|url-status=live}}</ref> امڪان آهي تہ هي لفظ [[وچئين دور جي لاطيني ٻولي|وچئين دور جي لاطيني]] اصطلاح [[مارڪيا اورينٽالس (آسٽريا)|مارڪيا اورينٽالس]] (Marchia orientalis) جو مقامي، يعني باويريائي لهجي ۾ ترجمو هو. 976ع ۾ آسٽريا [[باويريا]] جي هڪ سرحدي انتظامي علائقي طور قائم ٿيو. ”آسٽريا“ لفظ جرمن نالي جي لاطيني صورت آهي، جنهن جو پهريون دستاويزي استعمال ٻارهين صديءَ ۾ ملي ٿو.<ref>{{Cite book|last=Brauneder|first=Wilhelm|title=Österreichische Verfassungsgeschichte|date=2009|publisher=Manzsche Verlags- und Universitätsbuchhandlung|isbn=978-3-214-14876-8|edition=11th|location=Vienna|page=17}}</ref> ان دور ۾ [[ڊينيوب]] درياهه جو آسٽريائي طاس، يعني موجوده [[اپر آسٽريا|اپر]] ۽ [[لوئر آسٽريا]]، [[باويريا]] جي اوڀرئين ڇيڙي تي واقع هو. ==تاريخ== === قبل از تاريخ ۽ قديم دور === [[File:2011-07-09 gasometer 28.JPG|thumb|left|[[ويلينڊورف جي وينس]]، 28,000 کان 25,000 ق.م، [[ويانا جو قدرتي تاريخ جو عجائب گھر|ويانا جي قدرتي تاريخ جي عجائب گهر]] ۾]] اهو علائقو، جيڪو هاڻي [[آسٽريا]] آهي، رومي دور کان اڳ مختلف [[ڪيلٽ]] قبيلن جي آبادڪاريءَ هيٺ هو ۽ ڇهين صدي ق.م تائين [[هالشتات ثقافت]] جو مرڪزي علائقو بڻجي چڪو هو.<ref>{{Cite web|date=2024-02-11|title=What Was the Celtic "Cult of the Head"?|url=https://www.thecollector.com/what-was-celtic-cult-head/|access-date=2024-05-07|website=TheCollector|language=en|archive-date=7 May 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240507031517/https://www.thecollector.com/what-was-celtic-cult-head/|url-status=live}}</ref> [[هالشتات]] شهر ۾ يورپ جي ڪيلٽن بابت سڀ کان قديم آثار قديمه جا ثبوت مليا آهن.<ref>{{Cite web|title=Celt {{!}} History, Institutions, & Religion {{!}} Britannica|url=https://www.britannica.com/topic/Celt-people|access-date=2024-05-07|website=Encyclopædia Britannica|language=en|archive-date=11 July 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180711204423/https://www.britannica.com/topic/Celt-people|url-status=live}}</ref> ڪيلٽن جي [[نوريڪم جي بادشاهت|نوريڪم بادشاهت]]، جنهن ۾ موجوده آسٽريا جو گهڻو حصو ۽ موجوده [[سلووينيا]] جا ڪجهه علائقا شامل هئا، 16 ق.م ۾ [[رومي سلطنت]] فتح ڪري ورتي ۽ ان کي [[رومي صوبو|رومي صوبي]] [[نوريڪم]] ۾ تبديل ڪيو ويو، جيڪو 476ع تائين قائم رهيو.<ref>{{Cite web|title=Noricum {{!}} Celtic culture, Roman province, Alps {{!}} Britannica|url=https://www.britannica.com/place/Noricum|access-date=2024-04-26|website=Encyclopædia Britannica|language=en|archive-date=25 February 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240225145226/https://www.britannica.com/place/Noricum|url-status=live}}</ref> موجوده آسٽريا جا اهي علائقا، جيڪي نوريڪم صوبي ۾ شامل نه هئا، مختلف رومي صوبن ۾ ورهايل هئا؛ [[پينونيا]] ۾ اوڀر آسٽريا جا ڪجهه حصا شامل هئا، جڏهن تہ [[رائيتيا]] ۾ موجوده [[فورآرلبرگ]] ۽ [[ٽيرول (رياست)|ٽيرول]] جا علائقا شامل هئا.<ref>{{Cite web|title=Pannonia {{!}} Roman Empire, Map, Hungary, & History {{!}} Britannica|url=https://www.britannica.com/place/Pannonia|access-date=2024-05-20|website=Encyclopædia Britannica|language=en|archive-date=15 June 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230615155813/https://www.britannica.com/place/Pannonia|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|title=Raetia {{!}} Roman Empire, Alps, Gaul {{!}} Britannica|url=https://www.britannica.com/place/Raetia|access-date=2024-05-20|website=Encyclopædia Britannica|language=en|archive-date=3 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231003000521/https://www.britannica.com/place/Raetia|url-status=live}}</ref> اوڀر آسٽريا ۾ موجوده پيٽرونيل-[[ڪارنانٽم]] هڪ اهم رومي فوجي ڇانوڻي هئي، جيڪا اڳتي هلي [[پينونيا سپيريئر]] جي نالي سان سڃاتي ويندڙ صوبي جو گاديءَ وارو شهر بڻجي وئي. ڪارنانٽم لڳ ڀڳ 400 سالن تائين اٽڪل 50,000 ماڻهن جو گهر رهيو.<ref name="Carnuntum Tourism">{{Cite web|title=Rome's metropolis on the Danube awakens to new life|url=http://www.carnuntum.co.at/content-en/tales-from-carnuntum|archive-url=https://web.archive.org/web/20100116125751/http://www.carnuntum.co.at/content-en/tales-from-carnuntum|archive-date=16 January 2010|access-date=20 February 2010|website=Archäologischer Park Carnuntum|publisher=Archäologische Kulturpark Niederösterreich Betriebsgesellschaft m.b.H.}}</ref> [[File:Roman Empire 125.png|thumb|[[هيڊرين]] جي حڪمرانيءَ (117–138ع) دوران [[رومي سلطنت]]؛ [[شاهي صوبو|شاهي صوبي]] '''[[نوريڪم]]''' ۾ موجوده آسٽريا جو گهڻو حصو شامل هو، جڏهن تہ '''[[رائيتيا]]''' ۽ '''[[پينونيا سپيريئر]]''' ترتيبوار موجوده آسٽريا جي اولهندي ۽ اوڀرندي حصن تي پکڙيل هئا]] === وچيون دور === [[رومي سلطنت جي زوال]] کان پوءِ هن علائقي تي سڀ کان پهرين جرمن نسل جي [[روگي]] قبيلي حملو ڪيو، جنهن هن خطي کي پنهنجي علائقي ”[[روگيلينڊ]]“ جو حصو بڻايو.<ref>{{Cite web|last=Kessler|first=P. L.|title=Kingdoms of the Germanic Tribes – Rugii (Rugians)|url=https://www.historyfiles.co.uk/KingListsEurope/BarbarianRugii.htm|access-date=2024-04-26|website=The History Files|language=en}}</ref> 487ع ۾ موجوده آسٽريا جو گهڻو حصو [[اوڊواڪر]] فتح ڪيو، جيڪو [[وحشي بادشاهتون|وحشي نسل]] سان تعلق رکندڙ سپاهي ۽ سياستدان هو؛ هن موجوده آسٽريا جي اڪثر علائقي کي پنهنجي [[اٽلي جي بادشاهت (476–493)|اٽلي جي بادشاهت]] ۾ شامل ڪيو. 493ع تائين هي علائقو جرمن نسل جي [[اوستروگوٿ]] قبيلن فتح ڪري ورتو، جن پنهنجي [[اوستروگوٿڪ بادشاهت]] قائم ڪئي.<ref>{{Cite web|title=Ostrogoth {{!}} Italy, Roman Empire, Arianism {{!}} Britannica|url=https://www.britannica.com/topic/Ostrogoth|access-date=2024-04-26|website=Encyclopædia Britannica|language=en|archive-date=25 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190425120017/https://www.britannica.com/topic/Ostrogoth|url-status=live}}</ref> اوستروگوٿڪ بادشاهت جي زوال کان پوءِ هن علائقي ۾ [[اليماني]]، [[بايوواري]]، [[سلاو]] ۽ [[پينونيائي آوار]] اچي آباد ٿيا يا هن علائقي تي قبضو ڪيائون.<ref name="johnson 19"/><ref>{{Cite web|title=Mittelalter|url=https://oesterreich.com/de/staat/geschichte/mittelalter|access-date=2024-04-26|website=oesterreich.com|archive-date=26 April 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240426204729/https://oesterreich.com/de/staat/geschichte/mittelalter|url-status=live}}</ref> [[فرينڪ]] بادشاهه [[شارليمين]] 788ع ۾ هن علائقي کي فتح ڪيو، آبادڪاريءَ جي حوصلا افزائي ڪئي ۽ [[عيسائيت]] کي هٿي ڏني.<ref name="johnson 19">Johnson 19</ref> [[اوڀر فرينڪيا]] جي حصي طور اهي مرڪزي علائقا، جيڪي هاڻي آسٽريا تي مشتمل آهن، [[بابنبرگ خاندان]] جي حوالي ڪيا ويا. هي علائقو ''[[آسٽريا جو مارچ|مارچيا اورينٽالس]]'' جي نالي سان سڃاتو ويندو هو ۽ 976ع ۾ [[ليوپولڊ پهريون، آسٽريا جو مارگريو|ليوپولڊ پهرئين]] کي ڏنو ويو.<ref name="johnson 20">Johnson 20–21</ref> آسٽريا جي نالي جو پهريون دستاويزي ذڪر 996ع جو آهي، جنهن ۾ اهو نالو ''[[اوستاريچي]]'' لکيل آهي ۽ ان مان بابنبرگ مارچ جو علائقو مراد ورتو ويو هو.<ref name="johnson 20"/> 1156ع ۾ ''[[پريويليگيئم مائنس]]'' ذريعي آسٽريا کي [[ڊچي]] جو درجو ڏنو ويو. 1192ع ۾ بابنبرگ خاندان [[اسٽيريا جي ڊچي|اسٽيريا جي ڊچي]] پڻ حاصل ڪئي. 1246ع ۾ [[فريڊرڪ ٻيون، آسٽريا جو ڊيوڪ|فريڊرڪ ٻئي]] جي وفات سان بابنبرگ خاندان جي حڪمرانيءَ جو سلسلو ختم ٿي ويو.<ref name="johnson 21">Johnson 21</ref> ان کان پوءِ [[بوهيميا جو اوٽوڪر ٻيون|بوهيميا جي اوٽوڪر ٻئي]] عملي طور آسٽريا، اسٽيريا ۽ [[ڪارينٿيا جي ڊچي|ڪارينٿيا جي ڊچين]] تي قبضو ڪري ورتو.<ref name="johnson 21"/> سندس حڪمراني 1278ع ۾ [[ڊورنڪروٽ]] وٽ [[جرمني جو روڊولف پهريون|جرمني جي روڊولف پهرئين]] هٿان شڪست کان پوءِ ختم ٿي وئي.<ref>Lonnie Johnson 23</ref> ان کان پوءِ [[پهرين مهاڀاري جنگ]] تائين آسٽريا جي تاريخ وڏي حد تائين ان جي حڪمران خاندان، [[هابسبرگ خاندان|هابسبرگن]]، جي تاريخ سان ڳنڍيل رهي. [[File:HRR 14Jh.jpg|thumb|[[پاڪ رومي سلطنت]] ۾ 14هين صديءَ دوران هابسبرگ (نارنگي)، لگزمبرگ (واڱڻائي) ۽ ويٽلسباخ (سائو) خاندانن جا علائقا]] 14هين ۽ 15هين صدين دوران [[هابسبرگ بادشاهت|هابسبرگن]] آسٽريا جي ڊچي جي ڀرپاسي وارن ٻين صوبن کي پنهنجي قبضي هيٺ آڻڻ شروع ڪيو. 1438ع ۾ آسٽريا جي ڊيوڪ [[آسٽريا جو البرٽ پنجون|البرٽ پنجين]] کي پنهنجي سهري، شهنشاهه [[سگسمنڊ، پاڪ رومي شهنشاهه|سگسمنڊ]] جو جانشين چونڊيو ويو. جيتوڻيڪ البرٽ پاڻ رڳو هڪ سال حڪمران رهيو، پر ان کان پوءِ فقط هڪ استثنا کي ڇڏي، [[پاڪ رومي سلطنت]] جا سمورا شهنشاهه هابسبرگ خاندان سان تعلق رکندا هئا. هابسبرگن پنهنجي موروثي علائقن کان پري به نوان علائقا حاصل ڪرڻ شروع ڪيا. 1477ع ۾ شهنشاهه [[فريڊرڪ ٽيون، پاڪ رومي شهنشاهه|فريڊرڪ ٽئين]] جي اڪيلي پٽ آرچڊيوڪ [[ميڪسميلين پهريون، پاڪ رومي شهنشاهه|ميڪسميلين]]، [[برگنڊي جي ڪائونٽي|برگنڊي]] جي وارثياڻي ماريا سان شادي ڪئي، جنهن جي نتيجي ۾ [[نيدرلينڊز]] جو گهڻو حصو هابسبرگ خاندان جي قبضي هيٺ اچي ويو.<ref name="johnson 25">Lonnie Johnson 25</ref><ref name="brook 11">Brook-Shepherd 11</ref> 1496ع ۾ سندس پٽ [[فلپ پهريون، ڪاسٽيل جو بادشاهه|فلپ دي فيئر]]، [[جوانا آف ڪاسٽيل|جوانا]] سان شادي ڪئي، جيڪا [[ڪاسٽيل جو تاج|ڪاسٽيل]] ۽ [[اراگون جو تاج|اراگون]] جي وارثياڻي هئي. ان شاديءَ جي نتيجي ۾ اسپين ۽ ان سان لاڳاپيل اطالوي، آفريڪي، [[فلپائن|ايشيائي]] ۽ [[نئين دنيا]] جا علائقا پڻ هابسبرگن جي حڪمرانيءَ جي دائري ۾ اچي ويا.<ref name="johnson 25"/><ref name="brook 11"/> 1526ع ۾ [[موهاچ جي جنگ]] کان پوءِ [[بوهيميا]] ۽ [[هنگري]] جو اهو حصو، جنهن تي عثمانين قبضو نه ڪيو هو، آسٽريائي حڪمرانيءَ هيٺ اچي ويو.<ref>Lonnie Johnson 26</ref> هنگري ڏانهن [[عثماني–هنگري جنگيون|عثماني توسيع]] سبب هابسبرگن ۽ عثمانين وچ ۾ [[عثماني–هابسبرگ جنگيون|بار بار جنگيون]] ٿيون، جن مان 1593ع کان 1606ع تائين جاري رهندڙ [[ڊگهي جنگ (عثماني جنگيون)|ڊگهي جنگ]] خاص طور اهم هئي. ترڪن [[اسٽيريا]] ۾ لڳ ڀڳ 20 ڀيرا حملا ڪيا،<ref>"'' The Catholic encyclopedia''". Charles George Herbermann (1913). Robert Appleton company.</ref> جن مان ڪجهه حملن کي ذريعن ۾ ”ساڙڻ، ڦرلٽ ڪرڻ ۽ هزارين ماڻهن کي غلام بڻائي وٺي وڃڻ“ طور بيان ڪيو ويو آهي.<ref>"''[https://books.google.com/books?id=8-ARAAAAYAAJ&pg=PA560 Bentley's miscellany] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240312192545/https://books.google.com/books?id=8-ARAAAAYAAJ&pg=PA560#v=onepage&q&f=false |date=12 March 2024 }}''". Charles Dickens, William Harrison Ainsworth, Albert Smith (1853).</ref> سيپٽمبر 1529ع جي آخر ۾ عثماني سلطان [[سليمان اعظم]] [[ويانا جو محاصرو (1529)|ويانا جو پهريون محاصرو]] شروع ڪيو، جيڪو ناڪام رهيو؛ عثماني تاريخدانن موجب ان ناڪاميءَ ۾ وقت کان اڳ شروع ٿيل سياري ۽ برفباريءَ پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو. === 17هين ۽ 18هين صديون === [[File:Anonym Entsatz Wien 1683.jpg|thumb|1683ع ۾ ٿيل [[ويانا جي جنگ]]، [[عثماني سلطنت]] جي يورپ ڏانهن اڳڀرائي کي روڪي ڇڏيو.]] [[ليوپولڊ پهريون، پاڪ رومي شهنشاهه|ليوپولڊ پهرئين]] جي ڊگهي حڪمرانيءَ دوران، 1683ع ۾ پولينڊ جي بادشاهه [[جان ٽيون سوبيسڪي]] جي اڳواڻيءَ هيٺ ترڪن خلاف [[ويانا جي جنگ|ويانا جو ڪامياب دفاع]] ڪيو ويو.<ref>Lonnie Johnson 26–28</ref> ان کان پوءِ ٿيل [[عظيم ترڪ جنگ]] جي نتيجي ۾ هنگري جو گهڻو حصو آسٽريا جي قبضي هيٺ اچي ويو. ان انتظام کي 1699ع ۾ ٿيل [[ڪارلووٽس جو معاهدو|ڪارلووٽس جي معاهدي]] ذريعي باضابطه شڪل ڏني وئي. [[چارلس ڇهون، پاڪ رومي شهنشاهه|چارلس ڇهين]] انهن ڪيترين ئي حاصلات تان هٿ کنيو، جيڪي سلطنت گذريل سالن دوران حاصل ڪيون هيون. کيس [[هابسبرگ خاندان]] جي مرداڻي شاهي نسل جي ويجهي خاتمي جو خدشو هو. ان ڪري چارلس ڇهون [[1713ع جي پراگميٽڪ سينڪشن|1713ع جي پراگميٽڪ سينڪشن]] کي تسليم ڪرائڻ جي بدلي ۾ ٻين طاقتن کي علائقائي ۽ سياسي رعايتون ڏيڻ لاءِ تيار هو. ان بندوبست تحت سندس ڌيءَ [[ماريا ٿيريسا]] کي سندس وارث طور تسليم ڪيو ويو. [[پروشيا]] جي عروج سان جرمن علائقن ۾ [[آسٽريا–پروشيا رقابت]] جي شروعات ٿي. آسٽريا، پروشيا ۽ روس سان گڏجي [[پولينڊ جون ورهاستون|پولينڊ جي ٽن ورهاستن]] مان پهرين ۽ ٽين ورهاست ۾ حصو ورتو، جيڪي ترتيبوار 1772ع ۽ 1795ع ۾ ٿيون. === 19هين صدي === {{See also|آسٽريائي سلطنت|آسٽريا-هنگري}} [[File:Congress of Vienna.PNG|thumb|left|[[ويانا ڪانگريس]] 1814ع–1815ع ۾ منعقد ٿي. ڪانگريس جو مقصد [[فرانسيسي انقلابي جنگيون|فرانسيسي انقلابي جنگين]]، [[نيپولين جون جنگيون|نيپولين جي جنگين]] ۽ [[پاڪ رومي سلطنت]] جي خاتمي سبب پيدا ٿيل ڪيترن ئي مسئلن کي حل ڪرڻ هو.]] آسٽريا پهرين ۽ ٻي اتحاد جي حصي طور [[انقلابي فرانس]] خلاف جنگين ۾ شامل ٿيو ۽ ان کان پوءِ [[نيپولين جون جنگيون|نيپولين جي جنگين]] ۾ پڻ حصو ورتائين. 1792ع کان 1801ع تائين آسٽريائي فوجن کي 754,700 جاني نقصان برداشت ڪرڻا پيا.<ref>Clodfelter</ref> آسٽريا ۽ پاڪ رومي سلطنت جي هابسبرگ حڪمرانن کي [[نيپولين بوناپارٽ]] هٿان لڳاتار شڪستن کي منهن ڏيڻو پيو. نيپولين پاران فرانسيسي سلطنت قائم ڪرڻ کان پوءِ پنهنجي شاهي خاندان جي حيثيت محفوظ رکڻ لاءِ 1804ع ۾ [[آسٽريائي سلطنت]] قائم ڪئي وئي،<ref>Lonnie Johnson 34</ref> ۽ نيپولين کي سندن اڳوڻي شاهي تخت تي دعويٰ ڪرڻ کان روڪڻ لاءِ 1806ع ۾ [[پاڪ رومي سلطنت]] کي ختم ڪيو ويو. 1814ع ۾ آسٽريا انهن اتحادي فوجن جو حصو هو، جن فرانس تي حملو ڪري [[نيپولين جون جنگيون]] پڄاڻيءَ تائين پهچايون. 1815ع جي [[ويانا ڪانگريس]] کان پوءِ آسٽريائي سلطنت يورپ جي چئن غالب طاقتن مان هڪ ۽ تسليم ٿيل [[عظيم طاقت]] طور سامهون آئي. ساڳئي سال آسٽريا جي صدارت هيٺ [[جرمن ڪنفيڊريشن]] ({{Lang|de|Deutscher Bund}}) قائم ڪئي وئي. حل نه ٿيل سماجي، سياسي ۽ قومي اختلافن سبب جرمن علائقا [[1848ع جا انقلاب|1848ع جي انقلابن]] جي لپيٽ ۾ آيا، جن جو هڪ اهم مقصد متحد جرمني قائم ڪرڻ هو.<ref name="johnson 36">Johnson 36</ref> [[File:Deutscher Bund.svg|thumb|[[جرمن ڪنفيڊريشن]] ۽ ان جي 39 خودمختيار ميمبر رياستن جو نقشو]] جرمنيءَ جي اتحاد بابت مختلف تجويزون موجود هيون، جن ۾ [[ننڍو جرمني ۽ وڏو جرمني|وڏو جرمني]]، [[گريٽر آسٽريا جون گڏيل رياستون|وڏو آسٽريا]] يا آسٽريا کان سواءِ جرمن ڪنفيڊريشن شامل هيون. 1864ع ۾ آسٽريا ۽ پروشيا گڏجي [[ڊينمارڪ]] خلاف جنگ ڪئي ۽ [[شليسويگ]] ۽ [[هولسٽائن]] جون ڊچيون ڊينمارڪ جي قبضي کان آزاد ڪرايون. ٻنهي طاقتن وچ ۾ انهن ڊچين جي انتظام بابت اتفاق نه ٿي سگهيو، جنهن جي نتيجي ۾ 1866ع ۾ [[آسٽريا-پروشيا جنگ]] لڳي. [[ڪونيگريٽس جي جنگ]] ۾ پروشيا هٿان شڪست کان پوءِ<ref name="johnson 36"/> آسٽريا کي جرمن ڪنفيڊريشن ڇڏڻي پئي ۽ ان کان پوءِ هن جرمن سياست ۾ اڳوڻو ڪردار ادا نه ڪيو.<ref name="johnson 55">Lonnie Johnson 55</ref><ref>Schulze 233</ref> آسٽريا جي هابسبرگ بادشاهت پنهنجي جرمن ٻولي ڳالهائيندڙ علائقن کي [[جرمني جو اتحاد|1871ع ۾ قائم ٿيل جرمن سلطنت]] ۾ شامل ڪرڻ ۽ پنهنجي غير جرمن ٻولي ڳالهائيندڙ علائقن تان دستبردار ٿيڻ لاءِ تيار نه هئي، تنهنڪري نئين سلطنت جو تاج پروشيا جي بادشاهه [[فريڊرڪ ولهيلم چوٿون]] کي پيش ڪيو ويو. دٻايل [[1848ع جو هنگري انقلاب|1848ع جي هنگري انقلاب]] کان پوءِ رهجي ويل مسئلن کي حل ڪرڻ لاءِ 1867ع ۾ [[1867ع جو آسٽريا-هنگري ٺاهه|آسٽريا-هنگري ٺاهه]]، جنهن کي ''آؤسگلائخ'' پڻ چيو وڃي ٿو، ڪيو ويو. ان تحت [[فرانز جوزف پهريون]] جي سربراهيءَ هيٺ [[آسٽريائي سلطنت]] ۽ [[هنگري جي بادشاهت]] تي ٻڌل ٻٽي بادشاهت قائم ٿي.<ref>Lonnie Johnson 59</ref> هن گهڻ نسلي [[آسٽريا-هنگري]] سلطنت ۾ [[جرمن]]، [[هنگريائي]]، ڪروئيشيائي، چيڪ، [[پولش ماڻهو|پولش]]، [[روسين]]، سرب، سلوواڪ، سلووين ۽ يوڪريني قومن سان گڏ اطالوي ۽ روماني آباديءَ جون وڏيون برادريون پڻ شامل هيون. قومپرست تحريڪن جي عروج واري دور ۾ آسٽريا-هنگري جهڙي گهڻ نسلي سلطنت تي حڪمراني ڪرڻ ڏينهون ڏينهن وڌيڪ ڏکيو ٿيندو ويو، جنهن سبب حڪومت کي وڌايل ڳجهي پوليس تي گهڻو ڀاڙڻو پيو. تنهن هوندي به آسٽريائي حڪومت ڪجهه معاملن ۾ مختلف قومن کي سهولتون ڏيڻ جي ڪوشش ڪئي. مثال طور، [[سسلائٿينيا]] جا قانون ۽ حڪم شايع ڪندڙ ''رائخس گيزيٽس بلاٽ'' اٺن ٻولين ۾ جاري ٿيندو هو؛ جڏهن تہ سڀني قومي گروهن کي پنهنجي ٻوليءَ ۾ اسڪول هلائڻ ۽ سرڪاري آفيسن ۾ پنهنجي مادري ٻولي استعمال ڪرڻ جو حق حاصل هو. [[File:Austria Hungary ethnic.svg|thumb|[[آسٽريا-هنگري]] جو نسلي نقشو، 1910ع]] مختلف سماجي طبقن سان تعلق رکندڙ ڪيترن ئي آسٽريائي جرمنن، جن ۾ [[جارج ريٽر فون شونيرر]] پڻ شامل هو، آسٽريائي جرمنن ۾ جرمن نسلي سڃاڻپ مضبوط ڪرڻ ۽ آسٽريا کي جرمنيءَ سان ملائڻ (''[[آنشلوس]]'') جي اميد سان [[آسٽريا ۾ جرمن قومپرستي|پين-جرمنزم]] جي ڀرپور حمايت ڪئي.<ref name="DPSO">{{Cite web|date=2000|title=Das politische System in Österreich (The Political System in Austria)|url=http://www.politischebildung.at/upload/polsystem.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20140423112116/http://www.politischebildung.at/upload/polsystem.pdf|archive-date=23 April 2014|access-date=9 July 2014|publisher=Austrian Federal Press Service|page=24|language=de|location=Vienna}}</ref> [[ڪارل لوئيگر]] جهڙن ڪجهه آسٽريائين پڻ پنهنجي سياسي مقصدن کي اڳتي وڌائڻ لاءِ پين-جرمنزم کي عواميت پسنديءَ جي هڪ صورت طور استعمال ڪيو. جيتوڻيڪ بسمارڪ جي پاليسين آسٽريا ۽ آسٽريائي جرمنن کي جرمنيءَ کان ٻاهر رکيو، تڏهن به ڪيترائي آسٽريائي پين-جرمن قومپرست کيس پنهنجو مثالي اڳواڻ سمجهندا هئا. اهي جرمن شهنشاهه [[ولهيلم پهريون، جرمن شهنشاهه|ولهيلم پهرئين]] جي پسنديده گل طور مشهور نيرا ڪارن فلاور پنهنجن ڪوٽن جي بٽڻن ۾ لڳائيندا هئا ۽ جرمن قومي رنگن، ڪاري، ڳاڙهي ۽ پيلي، جون نشانيون پڻ پائيندا هئا. آسٽريائي اسڪولن ۾ انهن ٻنهي نشانين تي عارضي پابندي به لڳائي وئي، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن کي گهڻ نسلي سلطنت خلاف ناراضگيءَ جي اظهار طور استعمال ڪيو ويندو هو.<ref>{{Cite book|last=Unowsky|first=Daniel L.|title=The Pomp and Politics of Patriotism: Imperial Celebrations in Habsburg Austria, 1848–1916|publisher=Purdue University Press|date=2005|page=157}}</ref> آسٽريا کي جرمنيءَ کان ڌار رکڻ سبب ڪيترن آسٽريائين لاءِ قومي سڃاڻپ جو مسئلو پيدا ٿيو. ان صورتحال بابت سوشل ڊيموڪريٽ اڳواڻ [[اوٽو بائوئر]] چيو تہ اها ”اسان جي آسٽريائي ۽ جرمن ڪردار وچ ۾ ڇڪتاڻ“ هئي.<ref>Evan Burr Bukey, Hitler's Austria: Popular Sentiment in the Nazi Era, 1938–1945, p. 6</ref> آسٽريا-هنگري سلطنت ۾ آسٽريائي جرمنن ۽ ٻين نسلي گروهن وچ ۾ پڻ ڇڪتاڻ موجود هئي. ڪيترائي آسٽريائي، خاص طور پين-جرمن تحريڪن سان لاڳاپيل ماڻهو، جرمن نسلي سڃاڻپ کي وڌيڪ مضبوط ڪرڻ جا حامي هئا ۽ اميد رکندا هئا تہ سلطنت جي خاتمي کان پوءِ [[آنشلوس|آسٽريا جو جرمنيءَ سان الحاق]] ممڪن ٿي سگهندو.<ref>Brigitte Hamann, Hitler's Vienna: A Portrait of the Tyrant as a Young Man, p. 394</ref> ڪيترن آسٽريائي پين-جرمن قومپرستن وزيراعظم [[ڪائونٽ ڪازيمير فيلڪس باديني|ڪازيمير ڪائونٽ باديني]] جي 1897ع واري ٻوليءَ بابت فرمان خلاف سخت احتجاج ڪيو. ان فرمان تحت بوهيميا ۾ جرمن ۽ چيڪ ٻولين کي گڏيل سرڪاري ٻولين جو درجو ڏنو ويو ۽ نون سرڪاري عملدارن لاءِ ٻنهي ٻولين ۾ رواني لازمي قرار ڏني وئي. عملي طور ان جو مطلب اهو هو تہ سرڪاري ملازمتن ۾ چيڪ ماڻهن جي ڀرتيءَ جا امڪان وڌيڪ ٿي ويا، ڇاڪاڻ⁠تہ وچولي طبقي جا گهڻا چيڪ جرمن ٻولي ڳالهائي سگهندا هئا، جڏهن تہ جرمن ٻولي ڳالهائيندڙن ۾ چيڪ ٻولي ڄاڻندڙن جو تناسب گهٽ هو. [[الٽرامونٽانزم|الٽرامونٽين]] ڪيٿولڪ سياستدانن ۽ پادرين طرفان هن سڌاري جي حمايت جي ردعمل ۾ ''[[روم کان پري]]'' تحريڪ شروع ٿي، جنهن جي شروعات شونيرر جي حامين ڪئي ۽ جنهن ”جرمن“ عيسائين کي رومن ڪيٿولڪ چرچ ڇڏڻ جي اپيل ڪئي.<ref>{{cite news|last=Suppan|title='Germans' in the Habsburg Empire|publisher=The Germans and the East|date=2008|pages=164, 172}}</ref> === 20هين صديءَ جي شروعات === {{See also|جرمن-آسٽريا جي جمهوريه|پهرين آسٽريائي جمهوريه}} [[عثماني سلطنت]] ۾ [[ٻئي آئيني دور]] جي شروعات کان پوءِ، آسٽريا-هنگري ان موقعي مان فائدو وٺندي 1908ع ۾ [[آسٽريا-هنگري ۾ بوسنيا ۽ هرزيگووينا|بوسنيا ۽ هرزيگووينا]] کي پنهنجي سلطنت ۾ ضم ڪري ڇڏيو.<ref>{{Cite web|title=The Annexation of Bosnia-Herzegovina 1908|url=https://www.mtholyoke.edu/acad/intrel/boshtml/bos127.htm|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130323152047/https://www.mtholyoke.edu/acad/intrel/boshtml/bos127.htm|archive-date=23 March 2013|access-date=25 March 2013|publisher=Mtholyoke.edu}}</ref> 1914ع ۾ [[سراييوو]] ۾ بوسنيائي سرب [[گاوريلو پرنسپ]] هٿان آرچڊيوڪ [[آسٽريا جو فرانز فرڊيننڊ|فرانز فرڊيننڊ جي قتل]]<ref>Johnson 52–54</ref> کي آسٽريا جي اهم سياستدانن ۽ فوجي جنرلن شهنشاهه کي سربيا خلاف جنگ جو اعلان ڪرڻ لاءِ قائل ڪرڻ جي بنياد طور استعمال ڪيو. ان فيصلي [[پهرين مهاڀاري جنگ]] شروع ٿيڻ جي خطري کي وڌايو ۽ نيٺ جنگ ڇڙي پئي، جنهن جي پڄاڻيءَ تي آسٽريا-هنگري سلطنت ٽٽي وئي. پهرين مهاڀاري جنگ ۾ ڏهه لک کان وڌيڪ آسٽريا-هنگري فوجي مارجي ويا.<ref>{{Cite book|last1=Grebler|first1=Leo|title=The Cost of the World War to Germany and Austria-Hungary|last2=Winkler|first2=Wilhelm|publisher=Yale University Press|orig-date=1940|isbn=0-598-94106-1|date=2006-02-17}}</ref> [[File:German Austria (1918) en.svg|thumb|upright=1.4|1918ع ۾ [[جرمن-آسٽريا]] پاران دعويٰ ڪيل جرمن ٻولي ڳالهائيندڙ صوبا. بعد ۾ قائم ٿيل آسٽريا جي ٻي جمهوريه جي سرحد ڳاڙهي ليڪ سان ڏيکاريل آهي.]] 21 آڪٽوبر 1918ع تي شاهي آسٽريا جي پارليامينٽ ''رائخسراٽ'' جا چونڊيل جرمن ميمبر ويانا ۾ گڏ ٿيا ۽ جرمن-آسٽريا جي عارضي قومي اسيمبلي (''Provisorische Nationalversammlung für Deutschösterreich'') قائم ڪيائون. 30 آڪٽوبر تي اسيمبليءَ ''شٽاٽسراٽ'' نالي حڪومت مقرر ڪري [[جرمن-آسٽريا جي جمهوريه]] قائم ڪئي. شهنشاهه هن نئين حڪومت کي اٽليءَ سان رٿيل جنگبندي بابت فيصلي ۾ شريڪ ٿيڻ جي دعوت ڏني، پر حڪومت ان معاملي ۾ حصو وٺڻ کان پاسو ڪيو.<ref>{{Cite book|last=Shepard|first=Gordon|title=The Austrians|date=1996|publisher=Avalon Publishing Group Inc.|isbn=978-0-7867-3066-7}}</ref> نتيجي طور 3 نومبر 1918ع تي جنگ جي خاتمي جي ذميواري رڳو شهنشاهه ۽ سندس حڪومت تي رهي. 11 نومبر تي شهنشاهه، پراڻي ۽ نئين حڪومتن جي وزيرن جي صلاح تي، اعلان ڪيو تہ هو هاڻي رياستي معاملن ۾ حصو نه وٺندو. 12 نومبر تي جرمن-آسٽريا قانوني طور پاڻ کي جمهوري جمهوريه ۽ نئين جرمن جمهوريه جو حصو قرار ڏنو. 10 نومبر 1920ع تي منظور ٿيل آئين تحت ''شٽاٽسراٽ'' جو نالو بدلائي ''بُنڊس ريگيرونگ'' (وفاقي حڪومت) ۽ ''نيشنل فرزاملونگ'' جو نالو ''نيشنل راٽ'' (قومي ڪائونسل) رکيو ويو.<ref>{{Cite web|title=Austria: notes|url=http://www.archontology.org/nations/austria/au_rep1/01_laws.php|access-date=4 February 2021|website=Archontology|archive-date=16 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210416090109/http://www.archontology.org/nations/austria/au_rep1/01_laws.php|url-status=live}}</ref> 1919ع جي [[سينٽ جرمين جو معاهدو|سينٽ جرمين جي معاهدي]] (۽ هنگري لاءِ 1920ع جي [[ٽريانون جو معاهدو|ٽريانون جي معاهدي]]) وچ يورپ جي انهيءَ نئين سياسي بندوبست جي تصديق ۽ استحڪام ڪيو، جيڪو وڏي حد تائين نومبر 1918ع ۾ وجود ۾ اچي چڪو هو. ان بندوبست تحت نيون رياستون قائم ٿيون ۽ موجوده رياستن جون سرحدون تبديل ڪيون ويون. آسٽريا-هنگري جا جرمن ٻولي ڳالهائيندڙ آسٽريائي علائقا محدود ٿي هڪ ننڍڙي رياست، جرمن-آسٽريا جي جمهوريه (جرمن: ''Republik Deutschösterreich'')، تائين رهجي ويا؛ البت گهڻو ڪري جرمن ٻولي ڳالهائيندڙ [[ڏکڻ ٽيرول]] ان ۾ شامل نه ڪيو ويو.<ref>{{Citation|last=Moos|first=Carlo|title=A Land on the Threshold. South Tyrolean Transformations, 1915–2015|pages=27–39|date=2017|editor-last=Georg Grote and Hannes Obermair|contribution=Südtirol im St. Germain-Kontext|place=Oxford-Berne-New York|publisher=Peter Lang|isbn=978-3-0343-2240-9}}</ref><ref>In Habsburg Austria-Hungary, "German-Austria" was an unofficial term for the areas of the empire inhabited by Austrian Germans.</ref><ref>Alfred D. Low, ''The Anschluss Movement, 1918–1919, and the Paris Peace Conference'', pp. 135–138.</ref> آسٽريا جي جرمنيءَ سان الحاق جي خواهش ان وقت آسٽريا ۽ جرمني ٻنهي جي مختلف سماجي طبقن ۾ وڏي پيماني تي موجود هئي.<ref>Alfred D. Low, ''The Anschluss Movement, 1918–1919, and the Paris Peace Conference'', pp. 3–4</ref> 12 نومبر تي جرمن-آسٽريا کي جمهوريه قرار ڏنو ويو ۽ سوشل ڊيموڪريٽ [[ڪارل رينر]] کي عارضي چانسلر مقرر ڪيو ويو. ساڳئي ڏينهن تيار ڪيل عارضي آئين جي شق 1 ۾ چيو ويو تہ ”جرمن-آسٽريا هڪ جمهوري جمهوريه آهي“، جڏهن تہ شق 2 ۾ چيو ويو تہ ”جرمن-آسٽريا جرمن رائخ جو اڻٽٽ حصو آهي“.<ref>Mary Margaret Ball, ''Post-war German-Austrian Relations: The Anschluss Movement, 1918–1936'', pp. 11–15</ref> [[سينٽ جرمين جو معاهدو|سينٽ جرمين جي معاهدي]] ۽ [[ورسائي جو معاهدو|ورسائي جي معاهدي]] آسٽريا ۽ جرمنيءَ جي اتحاد تي واضح پابندي لاڳو ڪئي.<ref>Roderick Stackelberg, ''Hitler's Germany: Origins, Interpretations, Legacies'', pp. 161–162</ref><ref>{{Cite web|title=Treaty of Peace between the Allied and Associated Powers and Austria; Protocol, Declaration and Special Declaration [1920&#93; ATS 3|url=http://www.austlii.edu.au/au/other/dfat/treaties/1920/3.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20000917221810/http://www.austlii.edu.au/au/other/dfat/treaties/1920/3.html|archive-date=17 September 2000|access-date=15 June 2011|publisher=Austlii.edu.au}}</ref> انهن معاهدن جرمن-آسٽريا کي پنهنجو نالو بدلائي ”آسٽريا جي جمهوريه“ رکڻ لاءِ پڻ پابند ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ [[پهرين آسٽريائي جمهوريه]] وجود ۾ آئي.<ref>Mary Margaret Ball, ''Post-war German-Austrian Relations: The Anschluss Movement, 1918–1936'', pp. 18–19</ref><ref>Montserrat Guibernau, ''The Identity of Nations'', pp. 70–75</ref> 30 لک کان وڌيڪ جرمن ٻولي ڳالهائيندڙ آسٽريائي نئين آسٽريائي جمهوريه جي سرحدن کان ٻاهر رهجي ويا ۽ نئين قائم ٿيل يا وڌايل رياستن [[چيڪوسلوواڪيا]]، [[يوگوسلاويا]]، [[هنگري]] ۽ اٽليءَ ۾ اقليتن جي حيثيت سان رهڻ لڳا.<ref>Brook-Shepherd 246</ref> انهن علائقن ۾ [[ڏکڻ ٽيرول]] ۽ [[جرمن بوهيميا]] پڻ شامل هئا. جرمن بوهيميا ۽ [[سوڊيٽن لينڊ]] جي حيثيت بعد ۾ [[ٻي مهاڀاري جنگ]] کان اڳ ۽ ان دوران اهم سياسي مسئلو بڻجي وئي.<ref name="a1">Brook-Shepherd 245</ref> آسٽريا ۽ [[يوگوسلاويا جي بادشاهت]] جي وچ واري سرحد جو فيصلو آڪٽوبر 1920ع ۾ ٿيل [[ڪارينٿيا ريفرنڊم]] ذريعي ڪيو ويو. ان جي نتيجي ۾ اڳوڻي آسٽريا-هنگري تاجي علائقي [[ڪارينٿيا]] جو وڏو حصو آسٽريا کي مليو. اهڙيءَ ريت ٻنهي ملڪن جي سرحد [[ڪاراونڪس]] جبلن جي قطار تي مقرر ٿي، جڏهن تہ سلووين آباديءَ جو هڪ وڏو حصو آسٽريا اندر رهجي ويو. === جنگين جي وچ وارو دور ۽ ٻي عالمي جنگ === {{See also|پهرين آسٽريائي جمهوريه|آسٽريا جي وفاقي رياست|آنشلوس|نازي جرمنيءَ اندر آسٽريا|آسٽريا ۾ يهودين جي تاريخ#آسٽريا ۾ هولوڪاسٽ}} جنگ کان پوءِ مهانگائي سبب ڪروني، جيڪا اڃا تائين آسٽريا جي ڪرنسي هئي، جي قدر گهٽجڻ شروع ٿي. 1922ع جي سرءُ ۾ آسٽريا کي [[قومن جي ليگ]] جي نگرانيءَ هيٺ هڪ بين الاقوامي قرض ڏنو ويو.<ref>Brook-Shepherd 257–258</ref> هن قرض جو مقصد ملڪ کي ڏيوالپڻي کان بچائڻ، ڪرنسي کي مستحڪم ڪرڻ ۽ آسٽريا جي مجموعي معاشي حالت بهتر ڪرڻ هو. قرض جي شرطن سبب آسٽريا جي اقتصادي پاليسين تي قومن جي ليگ جي نگراني وڌي وئي. 1925ع ۾ ''[[آسٽريائي شلنگ]]'' متعارف ڪرايو ويو، جنهن ڪروني کي 10,000:1 جي شرح سان بدلائي ڇڏيو. ان جي استحڪام سبب ان کي بعد ۾ ”الپائن ڊالر“ جو لقب ڏنو ويو. 1925ع کان 1929ع تائين معيشت ٿوري عرصي لاءِ بهتر رهي، پر [[1929ع وارو وال اسٽريٽ ڪراش|بليڪ ٽيوزڊي]] کان پوءِ شديد بحران جي ويجهو پهچي وئي. [[پهرين آسٽريائي جمهوريه]] 1933ع تائين قائم رهي، جڏهن چانسلر [[اينگلبرٽ ڊولفُس]]، جنهن عمل کي هن [[پارليامينٽ جو پاڻمرادو خاتمو|”پارليامينٽ جو پاڻمرادو خاتمو“]] سڏيو، هڪ آمرانه نظام قائم ڪيو جيڪو [[اطالوي فاشزم]] ڏانهن مائل هو.<ref name="johnson 104">Lonnie Johnson 104</ref><ref name="brook 269">Brook-Shepherd 269–270</ref> ان وقت جون ٻه وڏيون سياسي قوتون، سوشل ڊيموڪريٽ ۽ قدامت پسند، پنهنجون نيم فوجي تنظيمون رکنديون هيون.<ref name="Brook-Shepherd 261">Brook-Shepherd 261</ref> سوشل ڊيموڪريٽن جي ''[[ريپبليڪانيشر شوتس بُنڊ]]'' کي غيرقانوني قرار ڏنو ويو، پر اها اڃا تائين سرگرم هئي،<ref name="Brook-Shepherd 261"/> ۽ 12 کان 15 فيبروري 1934ع تائين [[آسٽريائي گهرو ويڙهه]] ٿي.<ref name="johnson 104"/><ref name="brook 269"/><ref name="johnson 107">Johnson 107</ref> فيبروري 1934ع ۾ ''شوتس بُنڊ'' جي ڪيترن ميمبرن کي ڦاسي ڏني وئي،<ref>Brook-Shepherd 283</ref> سوشل ڊيموڪريٽڪ پارٽي تي پابندي لڳائي وئي ۽ ان جا ڪيترائي ميمبر قيد ٿيا يا ملڪ ڇڏڻ تي مجبور ٿيا.<ref name="johnson 107"/> 1 مئي 1934ع تي [[آسٽروفاشزم|آسٽروفاشسٽن]] نئون آئين (''Maiverfassung'') نافذ ڪيو، جنهن ڊولفُس جي اختيارن کي وڌيڪ مضبوط ڪيو، پر 25 جولاءِ تي هو [[آسٽريائي نازي]]ن جي [[جولاءِ پُچ]] واري بغاوت جي ڪوشش دوران قتل ڪيو ويو.<ref>Lonnie Johnson 109</ref><ref>Brook-Shepherd 292</ref> [[File:Bundesarchiv Bild 183-1987-0922-500, Wien, Heldenplatz, Rede Adolf Hitler.jpg|thumb|[[ايڊولف هٽلر]] 1938ع ۾ ويانا جي [[هيلڊن پلاٽس]] ۾ تقرير ڪندي]] سندس جانشين [[ڪرٽ شوشنيگ]] آسٽريا کي هڪ ”جرمن رياست“ سمجهندو هو ۽ آسٽريائين کي ”بهتر جرمن“ قرار ڏيندو هو، پر هو آسٽريا جي آزادي برقرار رکڻ جو حامي هو.<ref>{{Cite book|last=Ryschka|first=Birgit|title=Constructing and Deconstructing National Identity: Dramatic Discourse in Tom Murphy's The Patriot Game and Felix Mitterer's in Der Löwengrube|date=1 January 2008|publisher=Peter Lang|isbn=978-3-631-58111-7}}</ref> هن 9 مارچ 1938ع تي اعلان ڪيو تہ آسٽريا جي جرمنيءَ کان آزاديءَ بابت [[ريفرينڊم]] 13 مارچ تي ڪرايو ويندو. ==== نازي حڪمراني ==== 12 مارچ 1938ع تي آسٽريائي نازين حڪومت تي قبضو ڪري ورتو، جڏهن تہ جرمن فوجون ملڪ ۾ داخل ٿي ويون، جنهن سبب شوشنيگ جو ريفرينڊم نه ٿي سگهيو.<ref name="johnson 112">Lonnie Johnson 112–113</ref> 13 مارچ 1938ع تي آسٽريا جو جرمنيءَ سان ''[[آنشلوس]]''، يعني الحاق، سرڪاري طور اعلان ڪيو ويو. ٻن ڏينهن کان پوءِ آسٽريا ڄائو [[ايڊولف هٽلر]] ويانا جي [[هيلڊن پلاٽس]] ۾ پنهنجي وطن جي ”باقي [[نازي جرمني|جرمن رائخ]] سان ٻيهر اتحاد“ جو اعلان ڪيو. اپريل 1938ع ۾ هڪ ريفرينڊم ڪرايو ويو، جنهن ذريعي جرمنيءَ سان الحاق جي تصديق ڪئي وئي. 10 اپريل 1938ع تي جرمنيءَ ۾، جنهن ۾ تازو ضم ڪيل آسٽريا پڻ شامل هو، پارلياماني چونڊون ڪرايون ويون. اهي نازي حڪمرانيءَ هيٺ رائخسٽيگ جون آخري چونڊون هيون ۽ عملي طور هڪ سوال واري ريفرينڊم جي صورت ۾ هيون، جنهن ۾ ووٽرن کان 813 ميمبرن واري رائخسٽيگ لاءِ نازي پارٽيءَ جي هڪ ئي فهرست ۽ آسٽريا جي الحاق بابت منظوري پڇي وئي. يهودين، روما ۽ سنتي ماڻهن کي ووٽ ڏيڻ جي اجازت نه هئي.<ref>Robert Gellately, Social Outsiders in Nazi Germany, (2001), p. 216</ref> سرڪاري انگن موجب ٽرن آئوٽ 99.5٪ هو ۽ 98.9٪ ووٽن ”ها“ ۾ وڌا. آسٽريا ۾ 4,484,475 اهل ووٽرن مان سرڪاري طور 99.71٪ ووٽنگ ۾ حصو ورتو ۽ 99.73٪ ووٽ الحاق جي حق ۾ هئا.<ref name="test">[[1938 German election and referendum]]</ref> جيتوڻيڪ آسٽريا جي ڪيترن علائقن ۾ ''آنشلوس'' جي حمايت موجود هئي، پر جرمن فوجن جو هر هنڌ هڪجهڙي جوش سان استقبال نه ٿيو، خاص طور [[ويانا]] ۾، جتي آسٽريا جي سڀ کان وڏي يهودي آبادي رهندي هئي.<ref>Evan Burr Bukey, Hitler's Austria: Popular Sentiment in the Nazi Era, 1938–1945, p. 33</ref> تنهن هوندي به، پروپيگنڊا، دٻاءَ ۽ نتيجن ۾ هٿ چراند جي باوجود، ''آنشلوس'' لاءِ حقيقي ۽ وڏي حمايت پڻ موجود هئي،<ref>Ian Kershaw (2001) Hitler 1936-1945" Nemesis, p.83</ref> ڇاڪاڻ⁠تہ آسٽريا ۽ جرمنيءَ جي ڪيترن جرمنن ان کي سڀني جرمنن جي هڪ رياست ۾ دير سان ٿيندڙ اتحاد جي مڪمل ٿيڻ طور ڏٺو.<ref>Roderick Stackelberg, Hitler's Germany: Origins, Interpretations, Legacies, p.170</ref> [[File:OstmarkMap.png|thumb|upright=1.25|1941ع ۾ آسٽريا، جڏهن ان کي ”[[اوستمارڪ (آسٽريا)|اوستمارڪ]]“ سڏيو ويندو هو]] 13 مارچ 1938ع تي آسٽريا [[ٽئين رائخ]] ۾ ضم ٿي ويو ۽ هڪ آزاد ملڪ طور وجود وڃائي ويٺو. آسٽريائي يهودين جي ملڪيت جي [[آريائيزيشن (نازيت)|آريائيزيشن]] مارچ جي وچ ڌاري ئي شروع ٿي وئي. شروعاتي مرحلي کي ”جهنگلي“ يعني غيرقانوني آريائيزيشن چيو ويندو هو، پر جلد ئي ان کي قانوني ۽ بيوروڪريٽڪ طريقي سان منظم ڪيو ويو ته جيئن يهودي شهرين جي ملڪيت ضبط ڪري سگهجي. ان وقت [[ايڊولف آئخمان]]، جيڪو آسٽريا ۾ وڏو ٿيو هو، ويانا موڪليو ويو ۽ يهودين جي ايذاءَ ۽ جلاوطنيءَ جي ڪارروائين ۾ شامل ڪيو ويو. نومبر 1938ع جي پوگروم، جنهن کي ”[[ڪرسٽال ناخت]]“ پڻ چيو وڃي ٿو، دوران ويانا، ڪلاگنفرٽ، لنز، گراز، سالزبرگ، انسبرڪ ۽ لوئر آسٽريا جي ڪيترن شهرن ۾ يهودين ۽ يهودي ادارن، جن ۾ عبادتگاهون به شامل هيون، تي تشدد وارا حملا ڪيا ويا.<ref>{{Cite web|title=DÖW – Erkennen – Ausstellung – 1938 – Die Verfolgung der österreichischen Juden|url=https://www.doew.at/erkennen/ausstellung/1938/die-verfolgung-der-oesterreichischen-juden|website=doew.at|access-date=21 February 2021|archive-date=6 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220706103854/https://www.doew.at/erkennen/ausstellung/1938/die-verfolgung-der-oesterreichischen-juden|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|title=Jüdische Gemeinde – Wien (Österreich)|url=https://www.xn--jdische-gemeinden-22b.de/index.php/gemeinden/u-z/2087-wien-oesterreich|website=xn—jdische-gemeinden-22b.de|access-date=21 February 2021|archive-date=10 June 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220610035119/https://www.xn--jdische-gemeinden-22b.de/index.php/gemeinden/u-z/2087-wien-oesterreich|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|title=Jewish Vienna|url=https://www.wien.gv.at/english/culture/jewishvienna|website=wien.gv.at|access-date=21 February 2021|archive-date=16 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210416073430/https://www.wien.gv.at/english/culture/jewishvienna/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.zeit.de/2018/11/nationalsozialismus-oesterreich-anschluss-antisemitismus-adolf-eichmann/komplettansicht|title=Hitlers willige Vasallen|newspaper=Die Zeit|date=12 March 2018|access-date=21 February 2021|archive-date=5 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220505105703/https://www.zeit.de/2018/11/nationalsozialismus-oesterreich-anschluss-antisemitismus-adolf-eichmann/komplettansicht|url-status=live|last1=Riedl|first1=Joachim}}</ref><ref>Wolfgang Häusler, ''Das Jahr 1938 und die österreichischen Juden.'' In: Dokumentationsarchiv des österreichischen Widerstandes: "Anschluß" 1938. Vienna, 1988.</ref> [[اوٽو فون هابسبرگ]]، جيڪو نازين جو سخت مخالف ۽ آسٽريا-هنگري جو آخري ولي عهد هو، ان وقت بيلجيم ۾ هو. شوشنيگ کيس ڪجهه حد تائين بادشاهتي متبادل طور به ڏسندو هو. اوٽو ''آنشلوس'' جي کليل مخالفت ڪئي، جنهن سبب نازي حڪومت کيس گهربل شخص قرار ڏنو، سندس ملڪيت ضبط ٿيڻ واري هئي ۽ گرفتار ٿيڻ جي صورت ۾ کيس فوري طور قتل ڪرڻ جو خطرو هو.<ref>Elisabeth Boeckl-Klamper, Thomas Mang, Wolfgang Neugebauer, ''Gestapo-Leitstelle Wien 1938–1945.'' Vienna 2018, {{ISBN|978-3-9024-9483-2}}, pp. 299–305; James Longo, ''Hitler and the Habsburgs: The Fuhrer's Vendetta Against the Austrian Royals'' (2018); Stephan Baier, Eva Demmerle, ''Otto von Habsburg. Die Biografie.'' Amalthea, Wien 2002, {{ISBN|978-3-8500-2486-0}}, p. 122.</ref> 1938ع ۾ نازين آسٽريا جو نالو بدلائي ”[[اوستمارڪ (آسٽريا)|اوستمارڪ]]“ رکيو،<ref name="johnson 112"/> جيڪو 1942ع تائين استعمال ٿيندو رهيو، ان کان پوءِ ان کي ”الپائن ۽ ڊينيوب رائخسگائو“ (''Alpen-und Donau-Reichsgaue'') سڏيو ويو.<ref>{{Cite book|last=Jelavich|first=Barbara|title=Modern Austria: Empire and Republic, 1815–1986|publisher=Cambridge University Press|date=2008|isbn=978-0-521-31625-5|page=227}}</ref><ref>{{Cite book|last=Schmitz-Berning|first=Cornelia|title=Vokabular des Nationalsozialismus|publisher=de Gruyter|date=2007|isbn=978-3-11-019549-1|page=24|language=de}}</ref> جيتوڻيڪ ٽئين رائخ جي ڪل آباديءَ ۾ آسٽريائين جو حصو فقط 8٪ هو،<ref name="dav_art_nazi_past"/> پر ڪيترائي اهم نازي اڳواڻ آسٽريا ڄاوا هئا، جن ۾ [[ايڊولف هٽلر]]، [[ارنسٽ ڪالٽنبرونر]]، [[آرتھر زائس-انڪوارٽ]]، [[فرانز شٽانگل]]، [[الوئيس برونر]]، [[فريڊرڪ رائنر]] ۽ [[اوڊيلو گلوبوچنڪ]] شامل هئا.<ref>Ian Wallace (1999) "German-speaking exiles in Great Britain" Rodopi p.81 ISBN 9789042004153</ref> [[ايس ايس]] جي ميمبرن مان 13٪ کان وڌيڪ ۽ نازي [[قتل گاهه ڪئمپ|قتل گاهه ڪئمپن]] جي عملي مان 40٪ تائين آسٽريائي هئا.<ref name="dav_art_nazi_past">David Art (2006) "The politics of the Nazi past in Germany and Austria" Cambridge University Press p.43 ISBN 9780521856836</ref> [[نازي حڪمراني هيٺ آسٽريا|رائخسگائو]] ۾، مرڪزي [[مائوٿاوزن حراستي ڪئمپ|مائوٿاوزن حراستي ڪئمپ]] کان سواءِ، سڀني صوبن ۾ ڪيترائي ذيلي ڪئمپ هئا، جتي يهودين ۽ ٻين قيدين کي قتل، تشدد ۽ جبري محنت لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو.<ref>Österreichische Historikerkommission, ''Schlussbericht der Historikerkommission der Republik Österreich.'' Volume 1, 2003, pp 85.</ref> ان وقت علائقو اتحادي هوائي جهازن جي شروعاتي ڪارروائيءَ جي حد کان ٻاهر هجڻ سبب هٿيارن جي صنعت وڏي پيماني تي وڌائي وئي، جنهن ۾ حراستي ڪئمپن جي قيدين کان جبري محنت ڪرائي ويندي هئي؛ خاص طور جنگي جهازن، ٽينڪن ۽ ميزائلن جي پيداوار ۾.<ref>Norbert Schausberger, ''Rüstung in Österreich 1938–1945'', Vienna (1970).</ref><ref>{{Cite web|date=26 July 2010|title=Hitlers Schuldendiktat: Wie Hitlers Kriegswirtschaft wirklich lief|url=https://profil.at/home/hitlers-schuldendiktat-wie-hitlers-kriegswirtschaft-273933|publisher=profil.at|access-date=1 April 2021|archive-date=15 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210415232658/https://www.profil.at/home/hitlers-schuldendiktat-wie-hitlers-kriegswirtschaft-273933|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|title=Zwangsarbeit für die Rüstungsindustrie|publisher=KZ-Gedenkstätte Mauthausen|url=https://www.mauthausen-memorial.org/de/Wissen/Das-Konzentrationslager-Mauthausen-1938-1945/Zwangsarbeit-fuer-die-Ruestungsindustrie|website=mauthausen-memorial.org|access-date=21 February 2021|archive-date=16 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210416090110/https://www.mauthausen-memorial.org/de/Wissen/Das-Konzentrationslager-Mauthausen-1938-1945/Zwangsarbeit-fuer-die-Ruestungsindustrie|url-status=live}}</ref> [[آسٽريائي مزاحمت]] جا گهڻا گروهه جلد ئي [[گيسٽاپو]] هٿان ٽوڙيا ويا. [[ڪارل بوريان]] جي گروهه جا ويانا ۾ گيسٽاپو جي مرڪزي دفتر کي ڌماڪي سان اڏائڻ جا منصوبا ظاهر ٿي ويا،<ref>Karl Glanz (2020) ''Die Sozialdemokratie'' p 28</ref> پر بعد ۾ ڦاسي ڏنل پادري [[هائنريخ مائير]] جي اڳواڻيءَ وارو اهم مزاحمتي گروهه [[ٻي عالمي جنگ جا اتحادي|اتحادين]] سان رابطو قائم ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو. هن نام نهاد مائير-ميسنر گروهه اتحادين کي انهن هٿيارن جي ڪارخانن بابت ڄاڻ موڪلي، جتي [[وي-1 اڏامندڙ بم]]، [[وي-2 راڪيٽ]]، [[ٽائيگر پهريون|ٽائيگر ٽينڪ]] ۽ جهاز جهڙوڪ [[ميسرشميٽ بي ايف 109]] ۽ [[ميسرشميٽ مي 163 ڪوميٽ]] تيار ٿيندا هئا. اها ڄاڻ [[آپريشن ڪراس بو]] ۽ [[آپريشن هائڊرا (1943)|آپريشن هائڊرا]] جي ڪاميابيءَ لاءِ اهم هئي، جيڪي [[آپريشن اوورلارڊ]] کان اڳ جون ڪارروايون هيون. آمريڪي ڳجهي اداري [[آفيس آف اسٽريٽجڪ سروسز|او ايس ايس]] سان رابطي ۾ رهندڙ هن گروهه جلد ئي وڏي پيماني تي ٿيندڙ قتلن ۽ [[نازي حراستي ڪئمپون|حراستي ڪئمپن]]، جهڙوڪ [[آشويٽس حراستي ڪئمپ|آشويٽس]]، بابت پڻ معلومات فراهم ڪئي. گروهه جو مقصد نازي جرمنيءَ کي جلد کان جلد جنگ هارائڻ تي مجبور ڪرڻ ۽ هڪ آزاد آسٽريا ٻيهر قائم ڪرڻ هو.<ref>Christoph Thurner (2017) ''The CASSIA Spy Ring in World War II Austria: A History of the OSS's Maier-Messner Group'' p. 35.</ref><ref>Elisabeth Boeckl-Klamper, Thomas Mang, Wolfgang Neugebauer, (2018) ''Gestapo-Leitstelle Wien 1938–1945'' ISBN 9783902494832 p 299–305</ref><ref>Hansjakob Stehle, "Die Spione aus dem Pfarrhaus (German: The spies from the rectory)". In: Die Zeit, 5 January 1996</ref> [[File:KZ Mauthausen.jpg|thumb|1945ع ۾ [[مائوٿاوزن حراستي ڪئمپ]] جي آزادي]] === اتحادي قبضي وارو دور === 13 اپريل 1945ع تي [[سوويت يونين|سوويت]] [[ويانا مهم]] دوران ويانا تي قبضو ٿي ويو، جيڪو ٽئين رائخ جي مڪمل خاتمي کان ٿورو اڳ ٿيو. حملي آور اتحادي طاقتن، خاص طور آمريڪين، هڪ مفروضي ”الپائن قلعي واري آپريشن“ جي امڪان بابت منصوبابندي ڪئي هئي، جنهن تحت نازي قيادت جي آخري مزاحمتي مرڪز جو وڏو حصو آسٽريا جي [[اوڀر الپس]] جي جبلن ۾ قائم ٿيڻ جو انديشو هو. پر ٽئين رائخ جي تيزيءَ سان خاتمي سبب اهڙو منصوبو عملي صورت اختيار نه ڪري سگهيو. [[ڪارل رينر]] ۽ [[ايڊولف شيرف]] ([[آسٽريا جي سوشل ڊيموڪريٽڪ پارٽي|آسٽريا جي سوشلسٽ پارٽي]])، ليوپولڊ ڪنشڪ ([[ڪرسچن سوشل پارٽي (آسٽريا)|ڪرسچن سوشل پارٽي]]) ۽ [[يوهان ڪوپلينيگ]] ([[آسٽريا جي ڪميونسٽ پارٽي]]) 27 اپريل 1945ع تي آزاديءَ جي اعلان ذريعي آسٽريا جي ٽئين رائخ کان علحدگيءَ جو اعلان ڪيو ۽ ساڳئي ڏينهن ويانا ۾ رياستي چانسلر رينر جي سربراهيءَ هيٺ [[عبوري حڪومت]] قائم ڪئي. ان قدم کي فاتح [[ڳاڙهي فوج]] جي منظوري حاصل هئي ۽ [[جوزف اسٽالن]] پڻ ان جي پٺڀرائي ڪئي.<ref name="johnson 135">Lonnie Johnson 135–136</ref> هن تاريخ کي سرڪاري طور ٻي جمهوريه جي پيدائش جو ڏينهن پڻ چيو وڃي ٿو. اپريل جي آخر تائين اولهه ۽ ڏکڻ آسٽريا جو گهڻو حصو اڃا نازي قبضي هيٺ هو. 1 مئي 1945ع تي 1920ع وارو [[وفاقي آئيني قانون]]، جيڪو آمر ڊولفُس 1 مئي 1934ع تي ختم ڪيو هو، ٻيهر نافذ قرار ڏنو ويو. 1939ع کان 1945ع تائين آسٽريا جي فوجي فوتگين جو ڪل انگ 260,000 هو.<ref>Rüdiger Overmans (2000) ''Deutsche militärische Verluste im Zweiten Weltkrieg'' Oldenbourg</ref> [[آسٽريا ۾ هولوڪاسٽ|هولوڪاسٽ]] دوران مارجي ويل يهودي آسٽريائين جو ڪل انگ لڳ ڀڳ 65,000 هو.<ref>[https://www.britannica.com/EBchecked/topic/44183/Austria/33382/Anschluss-and-World-War-II Anschluss and World War II] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090820033236/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/44183/Austria/33382/Anschluss-and-World-War-II |date=20 August 2009 }}. Britannica Online Encyclopedia.</ref> لڳ ڀڳ 140,000 يهودي آسٽريائي 1938ع–1939ع دوران ملڪ ڇڏي ڀڄي ويا هئا. هزارين آسٽريائين سنگين نازي ڏوهن ۾ حصو ورتو؛ رڳو [[مائوٿاوزن حراستي ڪئمپ|مائوٿاوزن-گوسن حراستي ڪئمپ]] ۾ ئي لکين ماڻهو مارجي ويا. هن حقيقت کي چانسلر [[فرانز ورانٽسڪي]] 1992ع ۾ سرڪاري طور تسليم ڪيو. [[File:Uno City Kaiserwasser.jpg|thumb|right|[[ويانا ۾ گڏيل قومن جي آفيس]]]] [[اتحادي قبضي هيٺ آسٽريا]] کي [[ٻي عالمي جنگ]] کان پوءِ مختلف [[فوجي قبضي]] وارن علائقن ۾ ورهايو ويو. ملڪ جو انتظام [[آسٽريا لاءِ اتحادي ڪميشن]] هلائيندي هئي.<ref>Lonnie Johnson 137</ref> 1943ع جي [[ماسڪو اعلان]] ۾ طئي ڪيل اصولن موجب اتحادين آسٽريا سان جرمنيءَ جي ڀيٽ ۾ ڪجهه مختلف طريقي سان ورتاءُ ڪيو.<ref name="johnson 135"/> سوشل ڊيموڪريٽن، قدامت پسندن ۽ ڪميونسٽن تي ٻڌل آسٽريائي حڪومت [[ويانا]] ۾ قائم هئي، جيڪو سوويت قبضي واري علائقي سان گهيريل هو. [[ٻي عالمي جنگ جا اتحادي|اتحادين]] آڪٽوبر 1945ع ۾ هن حڪومت کي تسليم ڪيو، جيتوڻيڪ اهو خدشو موجود هو تہ [[ڪارل رينر]] اسٽالن جو حامي يا تابع ٿي سگهي ٿو.<ref>Manfried Rauchensteiner, ''Der Sonderfall. Die Besatzungszeit in Österreich 1945 bis 1955'' (The Special Case. The Time of Occupation in Austria 1945 to 1955), edited by Heeresgeschichtliches Museum / Militärwissenschaftliches Institut (Museum of Army History / Institute for Military Science), Vienna 1985</ref> 26 جولاءِ 1946ع تي آسٽريائي پارليامينٽ پهريون [[قومي ملڪيت ۾ وٺڻ|قومي ملڪيت ۾ وٺڻ]] وارو قانون منظور ڪيو، جنهن تحت لڳ ڀڳ 70 کاڻين ۽ صنعتي ادارن کي رياستي ملڪيت ۾ ورتو ويو. ملڪيت جي تحفظ ۽ اقتصادي منصوبابندي واري وزارت (''Ministerium für Vermögenssicherung und Wirtschaftsplanung'') وزير [[پيٽر ڪرائولانڊ]] ([[آسٽريائي عوامي پارٽي|او وي پي]]) جي سربراهيءَ هيٺ قومي ملڪيت ۾ ورتل صنعتن جي نگراني ڪندي هئي.<ref>{{cite book|editor1=Gunter Bischof|title=Austria in the Nineteen Fifties|publisher=Taylor & Francis|year=2020|isbn=978-1-000-67584-9}}</ref> === آزادي === 15 مئي 1955ع تي ڪيترن سالن تائين هلندڙ ۽ [[سرد جنگ]] کان متاثر ڳالهين کان پوءِ آسٽريا، ٻي عالمي جنگ جي اتحادي طاقتن سان [[آسٽريائي رياستي معاهدو]] ڪري مڪمل آزادي ٻيهر حاصل ڪئي. 26 آڪٽوبر 1955ع تائين سموريون قبضي واريون فوجون ملڪ ڇڏي چڪيون هيون ۽ آسٽريا پارليامينٽ جي قانون ذريعي پنهنجي ''مستقل غيرجانبداري'' جو اعلان ڪيو.<ref name="johnson 153">Lonnie Johnson 153</ref> اڄ اهو ڏينهن آسٽريا جو [[آسٽريا جو قومي ڏينهن|قومي ڏينهن]] ۽ سرڪاري موڪل آهي.<ref>{{Cite web|title=The Austrian National Day|url=https://www.austria.org/national-day|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20181025070927/https://www.austria.org/national-day|archive-date=25 October 2018|access-date=24 October 2018|publisher=Austrian Embassy, Washington|language=en-US}}</ref> [[ٽيرول]] جي حيثيت آسٽريا ۽ [[اٽلي]] وچ ۾ گهڻي عرصي تائين حل طلب مسئلو رهي. اڄ به آسٽريا جي شهرن ۾ لڳ ڀڳ 20 چوڪ ”Südtiroler Platz“، يعني ”ڏکڻ ٽيرول چوڪ“ جي نالي سان موجود آهن، جيڪي آسٽريا طرفان وڃايل سمجهيل علائقن جي ياد سان لاڳاپيل آهن. [[ڏکڻ ٽيرول جي آزاديءَ واري تحريڪ]] پاران 1950ع ۽ 1960ع واري ڏهاڪي ۾ دهشتگرد ڪاررواين جا واقعا دستاويز ٿيل آهن. بعد ۾ اطالوي مرڪزي حڪومت ٽيرول کي وڏي حد تائين خودمختياري ڏني. [[File:Tratado de Lisboa 13 12 2007 (081).jpg|thumb|right|آسٽريا 1995ع ۾ [[يورپي يونين]] جو ميمبر ٿيو ۽ 2007ع ۾ [[لزبن معاهدو]] صحيح ڪيو.]] [[ٻي آسٽريائي جمهوريه]] جو سياسي نظام 1920ع ۽ 1929ع جي آئينن تي ٻڌل آهي، جيڪي 1945ع ۾ ٻيهر نافذ ڪيا ويا. هن نظام جي هڪ خاصيت ''[[پروپورٽس]]'' هئي، جنهن تحت سياسي اهميت وارا ڪيترائي عهدا [[آسٽريا جي سوشل ڊيموڪريٽڪ پارٽي]] (ايس پي او) ۽ [[آسٽريائي عوامي پارٽي]] (او وي پي) جي ميمبرن وچ ۾ تناسب سان ورهايا ويندا هئا.<ref>Lonnie Johnson 139</ref> لازمي رڪنيت واريون مفاد گروهي ”چيمبرون“، جهڙوڪ مزدورن، واپارين ۽ هارين جون تنظيمون، به تمام اثرائتيون ٿي ويون ۽ قانون سازيءَ جي عمل ۾ اڪثر انهن سان صلاح مشورو ڪيو ويندو هو؛ ان ڪري اهڙا قانون تمام گهٽ منظور ٿيندا هئا، جن بابت وسيع اتفاق راءِ موجود نه هجي.<ref>Lonnie Johnson 165</ref> 1945ع کان پوءِ رڳو ٻه ڀيرا هڪ پارٽيءَ تي ٻڌل حڪومت قائم ٿي: 1966ع–1970ع ۾ او وي پي ۽ 1970ع–1983ع ۾ ايس پي او. ٻين سڀني پارلياماني دورن ۾ يا تہ ايس پي او ۽ او وي پي جي [[وڏي اتحاد]] واري حڪومت يا انهن مان ڪنهن هڪ وڏي پارٽي ۽ هڪ ننڍي پارٽيءَ تي ٻڌل ”ننڍو اتحاد“ ملڪ تي حڪومت ڪندو رهيو. [[ڪرٽ والڊهائيم]]، جيڪو اڳ [[گڏيل قومن]] جو سيڪريٽري جنرل رهي چڪو هو، 1986ع کان 1992ع تائين آسٽريا جو صدر رهيو. هو ٻي عالمي جنگ دوران ويرماخت جو آفيسر هو ۽ مٿس [[آسٽريا – نازين جو پهريون شڪار#والڊهائيم معاملو|جنگي ڏوهن]] جا الزام لڳا.<ref>{{Cite web|title=Kurt Waldheim {{!}} president of Austria and secretary-general of the United Nations|url=https://www.britannica.com/biography/Kurt-Waldheim|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180926052356/https://www.britannica.com/biography/Kurt-Waldheim|archive-date=26 September 2018|access-date=25 September 2018|website=Encyclopædia Britannica|language=en}}</ref> [[1994ع جو آسٽريا يورپي يونين رڪنيت ريفرينڊم|1994ع جي ريفرينڊم]] ۾ لڳ ڀڳ ٻه ٽين اڪثريت جي منظوري کان پوءِ ملڪ 1 جنوري 1995ع تي [[يورپي يونين]] جو ميمبر بڻيو.<ref>Brook-Shepherd 447,449</ref> آسٽريا جي ٻن وڏين جماعتن، ايس پي او ۽ او وي پي، ملڪ جي فوجي غير وابستگيءَ جي مستقبل بابت مختلف موقف رکن ٿيون. ايس پي او عوامي طور غيرجانبداريءَ جي ڪردار جي حمايت ڪري ٿي،<ref>{{cite web |author=Die Presse |title=SPÖ und die Neutralität – Ein Erbe der Geschichte |url=https://www.diepresse.com/5542204/spoe-und-die-neutralitaet-ein-erbe-der-geschichte |website=Die Presse |date=2019-05-05 |access-date=2025-05-25 |language=de}}</ref> جڏهن تہ او وي پي يورپي يونين جي سلامتي پاليسيءَ ۾ وڌيڪ گهري شموليت جي حمايت ڪري ٿي.<ref>{{cite web |author=ORF |title=Österreichs Rolle in der EU-Sicherheitspolitik |url=https://orf.at/stories/3193487 |website=ORF |date=2021-05-21 |access-date=2025-05-25 |language=de}}</ref> او وي پي جي ڪجهه سياستدانن، جهڙوڪ [[ويرنر فاسلابينڊ]] 1997ع ۾، مستقبل ۾ [[نيٽو]] جي رڪنيت جي امڪان کي به رد نه ڪيو.<ref>{{cite web |url=https://www.nato.int/docu/speech/1997/s971203a.htm |title=NATO Speech: MoD Austria, Brussels, 3 Dec. 1997 |author=Dr. Werner Fasslabend |date=December 3, 1997 |access-date=May 25, 2025}}</ref><ref>{{cite web |url=https://csdr.org/97Book/fasslabend-C.htm |title=Center for Strategic Decision Research: Austria's Role in European Security |author=Dr. Werner Fasslabend |date=1997 |access-date=May 25, 2025}}</ref> عملي طور آسٽريا يورپي يونين جي [[گڏيل پرڏيهي ۽ سلامتي پاليسي]] ۾ حصو وٺي ٿو، [[امن قائم رکڻ]] ۽ امن سازيءَ وارن مشنن ۾ شامل ٿئي ٿو ۽ [[نيٽو]] جي ”[[امن لاءِ ڀائيواري]]“ پروگرام جو ميمبر آهي؛ ان مقصد لاءِ آئين ۾ پڻ لاڳاپيل تبديليون ڪيون ويون آهن.<ref>{{cite web|publisher=NATO|title=Signatures of Partnership for Peace Framework Document|date=5 October 2006|url=http://www.nato.int/pfp/sig-cntr.htm|access-date=17 February 2024|archive-date=29 November 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20061129213256/http://www.nato.int/pfp/sig-cntr.htm|url-status=live}}</ref> [[ليختنشتائن]] جي 2011ع ۾ [[شينگن علائقو|شينگن علائقي]] ۾ شامل ٿيڻ کان پوءِ آسٽريا جي ڪنهن به پاڙيسري ملڪ سان مستقل سرحدي چڪاس نه رهي.<ref>{{Cite web|title=Press corner|url=https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/en/IP_11_1566|website=European Commission – European Commission|language=en|access-date=9 December 2021|archive-date=4 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220204100203/https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/en/IP_11_1566|url-status=live}}</ref> ==جاگرافي== [[File:Oesterreich topo.png|thumb|upright=1.25|آسٽريا جو ٽوپو گرافي وارو نقشو جنھن ۾ ھڪ لک کان مٿي آبادي وارا شھر ڏيکاريل]] [[الپس]] واري علائقي ۾ واقع ھجڻ سبب آسٽريا گھڻي ڀاڱي جابلو ملڪ آھي<ref name="BritannicaAlps">{{cite web|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/17356/Alps|title=Alps|date=11 June 2009|website=Encyclopædia Britannica|publisher=Encyclopædia Britannica Online|accessdate=12 June 2009| archiveurl= https://web.archive.org/web/20090601083317/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/17356/Alps| archivedate= 1 June 2009 | url-status=live}}</ref> وچ اوڀر وارو الپس، اتر لائم اسٽون الپس ۽ ڏکڻ لائم اسٽون الپس جزوي طور تي آسٽريا ۾ واقع آھن. آسٽريا اتر ۾ °46 ۽ °49 ڊگرين جي وچ واري ويڪرائي ڦاڪ ۽ اوڀر ۾ °9 ۽ °18 ڊگرين جي وچ واري ڊگھائي ڦاڪ ۾ واقع آهي. آسٽريا کي پنجن علائقن ۾ ورھائي سگھجي ٿو جن ۾ سڀ کان وڏو علائقو [[ايسٽرن الپس]] وارو آھي جيڪو پوري ملڪ جي پکيڙ جو %62 آھي. الپس جبلن جي دامن وارو علائقو ۽ ڪارپيٿيائي جبل وارو علائقو جيڪو ڪل پکيڙ جو %12 سيڪڙو آھي. اوڀر پاسي واري جابلو دامن لڳ پئنوني واري ھيٺاھين ٻھراڙيءَ واري علائقي جي مدار جي پسگردائيءَ جيڪا پڻ ڪل پکيڙ جو %12 سيڪڙو آھي. اتر وارا جابلو علائقا جيڪي آسٽريا جي [[گرينائيٽ]] واري پليٽ سڏبا آهن جيڪي بوھيميائي جي وچولي ۾ واقع آھن جيڪي ڪل پکيڙ جو %10 سيڪڙو آھن. ھڪ علائقو [[ويانا واري طاس]] وارو آھي جيڪو ڪل پکيڙ جو 4 سيڪڙو آھي. <gallery heights="120px" widths="160px"> File:1 hallstatt austria.jpg|[[ھال اسٽاٽ]] جو منظر File:Krems and mautern from ferdinandswarte.jpg|[[واچا واري وادي]] جي پڇاڙي ۾ ڪريمس ۽ ڊير ڊونا جا منظر File:Vorderhopfreben Üntschenspitze 1.jpg|اونھاري ۾ آسٽريا جي [[اسڪوپرنا]] جي ٻھراڙيءَ جو منظر File:Donau Linz Abend.jpg| لنز ڀرسان [[ڊينيوب ندي]] ۾ ڪروز جھازن جو منظر </gallery> ===آبھوا=== [[File:Koppen-Geiger Map AUT present.svg|thumb|[[ڪوپن واري موسمي درجابندي]] وارو آسٽريا جو نقشو<ref>{{cite journal |last1=Beck |first1=Hylke E. |last2=Zimmermann |first2=Niklaus E. |last3=McVicar |first3=Tim R. |last4=Vergopolan |first4=Noemi |last5=Berg |first5=Alexis |last6=Wood |first6=Eric F. |title=Present and future Köppen-Geiger climate classification maps at 1-km resolution |journal=Scientific Data |date=30 October 2018 |volume=5 |pages=180214 |doi=10.1038/sdata.2018.214|pmid=30375988 |pmc=6207062 |bibcode=2018NatSD...580214B }}</ref>]] آسٽريا جو وڏو حصو ٿڌ يا ٽيمپريٽ موسم واري زون ۾ واقع آهي جتي اولھ جون گھم واريون ھوائون زور سان گھلن ٿيون. ملڪ جو ٽن جو چوٿون حصو الپس جبلن تي مشتمل آهي جنھن ڪري اتي الپائين موسم غالب آھي. سياري ۾ ھن ملڪ ۾ تمام گهڻي ٿڌ ٿئي ٿي (−10 کان 0° پد) ۽ اونھاري ۾ نسبتن اوچو پد رھندو آھي<ref name="Climate">{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/weather/world/city_guides/results.shtml?tt=TT003350|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101202042009/http://www.bbc.co.uk/weather/world/city_guides/results.shtml?tt=TT003350|archivedate=2 December 2010|title=Average Conditions, Vienna, Austria|year=2006|publisher=British Broadcasting Corporation|accessdate=24 May 2009}}</ref> ملڪ ۾ سڀ کان وڌيڪَ گرمي پد °40.5 گريڊ آگسٽ 2013 ۾ رڪارڊ ڪيو ويو ھو. باقي سراسري گرمي پد °20 جي وچ تائين رھندو آھي<ref name=ZAMG>{{cite web|url= http://www.zamg.ac.at/cms/de/klima/klimauebersichten/klimamittel-1971-2000|title= Austrian Meteorological Institute|access-date= 12 August 2012|archive-url= https://web.archive.org/web/20120812220313/http://www.zamg.ac.at/cms/de/klima/klimauebersichten/klimamittel-1971-2000|archive-date= 12 August 2012|url-status=live|df= dmy-all}}</ref> [[ڪوپن واري موسمي درجابندي]] مطابق آسٽريا جون موسمون مختلف قسمن جون آھن جن ۾ سامونڊي موسم، گھميل براعظمي موسم، سب آرڪٽڪ موسم، ٽونڊرا موسم ۽ آئس ڪيپ موسم شامل آهن<ref name="ZAMG"/><ref>{{cite web|url= https://en.climate-data.org/country/4/|title= Climate-Data.org|access-date= 15 April 2017|archive-url= https://web.archive.org/web/20170415201756/https://en.climate-data.org/country/4/|archive-date= 15 April 2017|url-status=live|df= dmy-all}}</ref><ref>{{Cite journal|title= Atlantic influence on the Alps|journal= Environmental Research Letters|volume= 8|issue= 3|pages= 034026|doi= 10.1088/1748-9326/8/3/034026|year= 2013|last1= Zampieri|first1= Matteo|last2= Scoccimarro|first2= Enrico|last3= Gualdi|first3= Silvio|doi-access= free|bibcode= 2013ERL.....8c4026Z}}</ref> {{Weather box |collapsed=collapsed |location =ليخ، وورارلبرگ (1440 ميٽر، 1982ع کان 2012 تائين جا سراسري گرمي پد) |metric first = Yes |single line = Yes <!--Average high temperatures--> |Jan high C = -0.7 |Feb high C = 0.3 |Mar high C = 3.5 |Apr high C = 7.1 |May high C = 11.8 |Jun high C = 17.4 |Jul high C = 16.8 |Aug high C = 14.3 |Sep high C = 15.1 |Oct high C = 9.7 |Nov high C = 3.7 |Dec high C = 0.1 |Average high C = |Jan mean C = -4.5 |Feb mean C = -3.7 |Mar mean C = -0.6 |Apr mean C = 2.9 |May mean C = 7.3 |Jun mean C = 10.6 |Jul mean C = 12.7 |Aug mean C = 12.2 |Sep mean C = 9.9 |Oct mean C = 5.6 |Nov mean C = 0.4 |Dec mean C = -3.3 |year mean C = |Jan low C = -8.2 |Feb low C = -7.6 |Mar low C = -4.7 |Apr low C = -1.3 |May low C = 2.8 |Jun low C = 6.0 |Jul low C = 8.0 |Aug low C = 7.7 |Sep low C = 5.6 |Oct low C = 1.6 |Nov low C = -2.9 |Dec low C = -6.6 |Average low C = |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 59 |Feb precipitation mm = 54 |Mar precipitation mm = 56 |Apr precipitation mm = 70 |May precipitation mm = 103 |Jun precipitation mm = 113 |Jul precipitation mm = 133 |Aug precipitation mm = 136 |Sep precipitation mm = 95 |Oct precipitation mm = 67 |Nov precipitation mm = 78 |Dec precipitation mm = 66 |year precipitation mm = |source 1= <ref name=ZAMG /> |source 2= {{cite web|url= https://en.climate-data.org/location/117363/|title= ليخ موسمي ڄاڻ}} }} {{Weather box |collapsed=collapsed |location =ڪاھٽائي، ٽريول (2060 ميٽر؛ 1982 کان 2012 تائين سراسري گرمي پد) |metric first = Yes |single line = Yes <!--Average high temperatures--> |Jan high C = -3.3 |Feb high C = -3.2 |Mar high C = -0.9 |Apr high C = 2.3 |May high C = 7.0 |Jun high C = 10.4 |Jul high C = 12.7 |Aug high C = 12.3 |Sep high C = 9.6 |Oct high C = 6.3 |Nov high C = 0.5 |Dec high C = -2.4 |Average high C = |Jan mean C = -6.6 |Feb mean C = -6.5 |Mar mean C = -4.2 |Apr mean C = -1.1 |May mean C = 3.4 |Jun mean C = 6.6 |Jul mean C = 8.8 |Aug mean C = 8.6 |Sep mean C = 6.4 |Oct mean C = 2.9 |Nov mean C = -2.4 |Dec mean C = -5.4 |year mean C = |Jan low C = -9.9 |Feb low C = -9.8 |Mar low C = -7.5 |Apr low C = -4.4 |May low C = -0.2 |Jun low C = 2.9 |Jul low C = 4.9 |Aug low C = 4.9 |Sep low C = 3.3 |Oct low C = -0.5 |Nov low C = -5.2 |Dec low C = -8.4 |Average low C = |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 73 |Feb precipitation mm = 66 |Mar precipitation mm = 80 |Apr precipitation mm = 87 |May precipitation mm = 115 |Jun precipitation mm = 126 |Jul precipitation mm = 148 |Aug precipitation mm = 138 |Sep precipitation mm = 96 |Oct precipitation mm = 74 |Nov precipitation mm = 83 |Dec precipitation mm = 72 |year precipitation mm = |source 1= <ref name=ZAMG /> |source 2= {{cite web|url= https://en.climate-data.org/location/111749/|title= ڪاھٽائي موسمي ڄاڻ}} }} == حڪومت ۽ سياست == {{Main|آسٽريا جي سياست}} <!--مهرباني ڪري نئين معلومات سلسلي جي لاڳاپيل مضمونن ۾ شامل ڪريو--> {{Multiple image | align = right | caption_align = center | image1 = Am 23. September 2025 nahm Außenministerin Beate Meinl-Reisinger gemeinsam mit Bundespräsident Alexander Van der Bellen (M) und Bundeskanzler Christian Stocker (L) (54813003241) (cropped).jpg | width1 = 300 | alt1 = اليگزينڊر فان ڊير بيلن | caption1 = [[اليگزينڊر فان ڊير بيلن]]<br/><small>[[آسٽريا جو صدر|صدر]]</small> | image2 = Christian Stocker EuCo 2026.jpg | width2 = 122 | alt2 = ڪرسچين اسٽوڪر | caption2 = [[ڪرسچين اسٽوڪر]]<br/><small>[[آسٽريا جو چانسلر|چانسلر]]</small> | total_width = 300 }} [[File:Wien - Parlamentsgebäude.JPG|thumb|ويانا ۾ [[آسٽريائي پارليامينٽ جي عمارت]]]] [[آسٽريا جي پارليامينٽ]] ملڪ جي گاديءَ ۽ سڀ کان وڏي آبادي واري شهر [[ويانا]] ۾ واقع آهي. آسٽريا 1920ع واري [[وفاقي آئيني قانون]] تحت هڪ [[وفاق]]ي، [[نمائنده جمهوريت|نمائنده جمهوري]] [[جمهوريه]] بڻيو. نَوَ [[آسٽريا جون وفاقي رياستون|وفاقي رياستن]] تي ٻڌل ٻي جمهوريه جو سياسي نظام 1920ع جي آئين تي قائم آهي، جنهن ۾ 1929ع ۾ ترميمون ڪيون ويون ۽ جيڪو 1 مئي 1945ع تي ٻيهر نافذ ڪيو ويو.<ref>Lonnie Johnson 17, 142</ref> [[آسٽريا جو صدر]] رياست جو سربراهه آهي. صدر سڌي ريت عوامي اڪثريتي ووٽ سان چونڊيو ويندو آهي، ۽ جيڪڏهن ضرورت پوي تہ سڀ کان وڌيڪ ووٽ حاصل ڪندڙ اميدوارن وچ ۾ ٻيون چونڊون ڪرايون وينديون آهن. [[آسٽريا جو چانسلر]] [[آسٽريا جي حڪومت|حڪومت]] جو سربراهه آهي. چانسلر کي صدر مقرر ڪري ٿو ۽ کيس پارليامينٽ جي هيٺين ايوان ۾ پارٽين جي جوڙجڪ مطابق حڪومت ٺاهڻ جي ذميواري سونپي ويندي آهي. حڪومت کي صدر جي فرمان ذريعي يا پارليامينٽ جي هيٺين ايوان، [[آسٽريا جي نيشنل ڪائونسل|نيشنل راٽ]]، ۾ [[عدم اعتماد جو ووٽ|عدم اعتماد جي ووٽ]] ذريعي هٽائي سگهجي ٿو. آسٽريا ۾ صدر ۽ پارليامينٽ لاءِ ووٽ ڏيڻ اڳ لازمي هوندو هو، پر اها پابندي 1982ع کان 2004ع تائين مرحليوار ختم ڪئي وئي.<ref>{{Cite web|title=Bundesministerium für Inneres – Elections Compulsory voting|url=http://www.bmi.gv.at/wahlen/elections_compulsorey_voting.asp|archive-url=https://web.archive.org/web/20071103221527/http://www.bmi.gv.at/wahlen/elections_compulsorey_voting.asp|archive-date=3 November 2007|access-date=3 January 2009|publisher=Bmi.gv.at}}</ref> آسٽريا جي پارليامينٽ ٻن ايوانن تي ٻڌل آهي. [[آسٽريا جي نيشنل ڪائونسل|نيشنل راٽ]] جا 183 ميمبر هر پنجن سالن کان پوءِ عام چونڊن ذريعي چونڊيا ويندا آهن، سواءِ ان صورت جي جڏهن وفاقي صدر، وفاقي چانسلر جي تجويز تي، يا نيشنل راٽ پاڻ ايوان کي وقت کان اڳ ٽوڙي ڇڏي. 16 سالن کان وڌيڪ عمر وارو هر شهري [[ووٽ جو حق|ووٽ ڏيڻ جو حق]] رکي ٿو. ووٽ ڏيڻ جي عمر 2007ع ۾ 18 مان گهٽائي 16 سال ڪئي وئي.<ref>{{Cite web|title=The Austrian Parliament|url=https://www.parlament.gv.at/ZUSD/DLFolder/Austrian_Parl_E_p27.pdf|website=Parlament.gv.at|access-date=22 November 2021|archive-date=25 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220425043546/https://www.parlament.gv.at/ZUSD/DLFolder/Austrian_Parl_E_p27.pdf}}</ref> وفاقي چونڊن (''Nationalratswahlen'') ۾ تناسبي نمائندگيءَ تحت سيٽون حاصل ڪرڻ لاءِ سڀني پارٽين لاءِ عام [[چونڊ حد|چونڊ حد]] 4٪ ووٽ آهي، پر 43 علائقائي چونڊ تڪن مان ڪنهن هڪ ۾ سڌي سيٽ (''[[Direktmandat]]'') کٽڻ سان پڻ پارليامينٽ ۾ داخلا ممڪن آهي. قانون سازيءَ جي عمل ۾ نيشنل راٽ غالب ايوان آهي. تنهن هوندي بہ مٿيون ايوان، [[آسٽريا جي وفاقي ڪائونسل|بُنڊس راٽ]]، محدود ويٽو جو حق رکي ٿو. تقريباً سڀني حالتن ۾ نيشنل راٽ ساڳيو بل ٻيهر ووٽنگ ذريعي منظور ڪري سگهي ٿو؛ ان عمل کي ''Beharrungsbeschluss'' يعني ”اصرار وارو فيصلو“ چيو ويندو آهي. آئيني سڌارن جو جائزو وٺڻ لاءِ {{Lang|de|Österreich-Konvent}} نالي آئيني ڪنوينشن<ref>{{Cite web|title=Willkommen beim Österreich Konvent|url=http://www.konvent.gv.at/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20090104001526/http://www.konvent.gv.at/|archive-date=4 January 2009|access-date=21 November 2008|publisher=Konvent.gv.at}}</ref> 30 جون 2003ع تي گهرايو ويو، پر اهو اهڙي تجويز پيش ڪرڻ ۾ ناڪام رهيو جيڪا آئيني ترميمن لاءِ گهربل نيشنل راٽ جي ٻه ٽين اڪثريت حاصل ڪري سگهي. جتي [[ٻه ايواني نظام|ٻه ايواني پارليامينٽ]] ۽ حڪومت ترتيبوار قانون ساز ۽ انتظامي شاخون آهن، اتي عدالتون آسٽريائي رياست جي ٽئين شاخ آهن. [[آسٽريا جي آئيني عدالت|آئيني عدالت]] کي سياسي نظام تي نمايان اثر حاصل آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اها آئين سان ٽڪراءَ ۾ ايندڙ قانونن ۽ ضابطن کي ڪالعدم قرار ڏئي سگهي ٿي. 1995ع کان [[يورپي عدالت انصاف]] يورپي يونين جي قانونن هيٺ ايندڙ معاملن ۾ آسٽريائي فيصلن کي رد ڪري سگهي ٿي. آسٽريا [[يورپي عدالت براءِ انساني حق]] جا فيصلا پڻ لاڳو ڪري ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ [[انساني حقن بابت يورپي ڪنوينشن]] آسٽريا جي آئيني قانون جو حصو آهي. === 2006ع کان پوءِ === [[File:Wien - Bundeskanzleramt1.JPG|thumb|[[بال هائوس پلاٽس]] تي وفاقي چانسلري]] [[2006ع جون آسٽريائي پارلياماني چونڊون|آڪٽوبر 2006ع جي عام چونڊن]] کان پوءِ [[آسٽريا جي سوشل ڊيموڪريٽڪ پارٽي]] (ايس پي او) سڀ کان وڏي جماعت بڻجي سامهون آئي، جڏهن تہ [[آسٽريائي عوامي پارٽي]] (او وي پي) ٻئي نمبر تي رهي ۽ پنهنجي اڳوڻي نتيجي جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ 8 [[سيڪڙو پوائنٽ]] وڃائي ويٺي.<ref name="Election2002">{{Cite web|date=2006|title=24 November 2002 General Election Results – Austria Totals|url=http://electionresources.org/at/nationalrat.php?election=2002|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20090707185433/http://electionresources.org/at/nationalrat.php?election=2002|archive-date=7 July 2009|access-date=12 June 2009|website=Election Resources on the Internet}}</ref><ref name="Election2006">{{Cite web|date=2006|title=October&nbsp;1st,&nbsp;2006 General Election Results – Austria Totals|url=http://electionresources.org/at/nationalrat.php?election=2006|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20090707185102/http://electionresources.org/at/nationalrat.php?election=2006|archive-date=7 July 2009|access-date=12 June 2009|website=Election Resources on the Internet}}</ref> سياسي صورتحال سبب ٻنهي وڏين جماعتن مان ڪا بہ ننڍين پارٽين سان مستحڪم اتحاد قائم نه ڪري سگهي. جنوري 2007ع ۾ او وي پي ۽ ايس پي او گڏجي [[الفرڊ گوزن بائوئر]] (ايس پي او) جي چانسلريءَ هيٺ وڏي اتحاد واري حڪومت قائم ڪئي. [[گوزن بائوئر حڪومت|هي اتحاد]] 7 جولاءِ 2008ع تي ٽٽي ويو.<ref>[https://web.archive.org/web/20080705204057/http://www.kurier.at/nachrichten/173528.php archive.org]</ref> [[2008ع جون آسٽريائي پارلياماني چونڊون|سيپٽمبر 2008ع جي چونڊن]] ۾ ٻنهي وڏين جماعتن جي حمايت وڌيڪ گهٽجي وئي؛ ايس پي او کي 29.3٪ ۽ او وي پي کي 26.0٪ ووٽ مليا. ٻنهي ٻيهر اتحاد قائم ڪيو ۽ [[ويرنر فائمان]] (ايس پي او) چانسلر بڻيو ([[پهرين فائمان حڪومت]]). [[گرين پارٽي – گرين متبادل]] 11٪ ووٽن سان ٽئين نمبر تي رهي. سياسي ساڄي ڌر جون [[آسٽريا جي آزادي پارٽي]] (ايف پي او) ۽ فوت ٿيل [[يورگ هائڊر]] جي نئين پارٽي [[آسٽريا جي مستقبل لاءِ اتحاد]] جي حمايت وڌي، پر ٻنهي گڏجي 20٪ کان گهٽ ووٽ حاصل ڪيا. 11 آڪٽوبر 2008ع تي يورگ هائڊر هڪ ڪار حادثي ۾ فوت ٿي ويو.<ref>{{Cite web|date=11 October 2008|title=Austrian far-right leader Jörg Haider dies in car crash|url=https://www.theguardian.com/world/2008/oct/11/austria-haider|website=The Guardian|access-date=10 December 2021|archive-date=21 June 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120621073253/http://www.guardian.co.uk/world/2008/oct/11/austria-haider|url-status=live}}</ref> [[2013ع جون آسٽريائي پارلياماني چونڊون|2013ع جي پارلياماني چونڊن]] ۾ سوشل ڊيموڪريٽڪ پارٽي 27٪ ووٽن سان 52 سيٽون، جڏهن تہ عوامي پارٽي 24٪ ووٽن سان 47 سيٽون حاصل ڪيون، ۽ گڏجي اڪثريت برقرار رکيائون. آزادي پارٽي 21٪ ووٽن سان 40 سيٽون حاصل ڪيون، جڏهن تہ گرين پارٽي 12٪ ووٽن سان 24 سيٽون ورتيون. ٻن نون جماعتن، اسٽرو ناخ ۽ [[نيوس – نئون آسٽريا ۽ لبرل فورم|نيوس]]، 10٪ کان گهٽ ووٽ حاصل ڪيا ۽ ترتيبوار 11 ۽ 9 سيٽون کٽيون.<ref>{{Cite web|title=Election Resources on the Internet: Federal Elections in Austria – Nationalrat Results Lookup|url=http://www.electionresources.org/at/nationalrat.php?election=2013|website=electionresources.org|access-date=9 December 2021|archive-date=20 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211020101927/http://www.electionresources.org/at/nationalrat.php?election=2013|url-status=live}}</ref> 17 مئي 2016ع تي سوشل ڊيموڪريٽڪ پارٽيءَ جو [[ڪرسچن ڪيرن]] نئين چانسلر طور حلف کنيو. هن قدامت پسند عوامي پارٽي (او وي پي) سان ”وڏي اتحاد“ واري حڪومت جاري رکي. هو اڳوڻي چانسلر ۽ ايس پي او اڳواڻ [[ويرنر فائمان]] جي استعيفيٰ کان پوءِ عهدي تي آيو.<ref>{{Cite news|date=17 May 2016|title=Austria's Christian Kern sworn in as new chancellor|work=DW.COM|url=https://www.dw.com/en/austrias-christian-kern-sworn-in-as-new-chancellor/a-19263395|access-date=10 December 2021|archive-date=10 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211210090552/https://www.dw.com/en/austrias-christian-kern-sworn-in-as-new-chancellor/a-19263395|url-status=live}}</ref> 26 جنوري 2017ع تي [[اليگزينڊر فان ڊير بيلن]] آسٽريا جي صدر طور حلف کنيو. صدر جو عهدو گهڻو ڪري رسمي آهي، پر علامتي ۽ آئيني لحاظ کان اهم حيثيت رکي ٿو.<ref>{{Cite news|date=26 January 2017|title=Van der Bellen takes office as Austrian president|work=DW.COM|url=https://www.dw.com/en/van-der-bellen-takes-office-as-austrian-president/a-37282299|access-date=10 December 2021|archive-date=10 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211210092251/https://www.dw.com/en/van-der-bellen-takes-office-as-austrian-president/a-37282299|url-status=live}}</ref> 2017ع جي بهار ۾ وڏي اتحاد جي خاتمي کان پوءِ [[2017ع جون آسٽريائي پارلياماني چونڊون|آڪٽوبر 2017ع لاءِ وقت کان اڳ چونڊون]] سڏايون ويون. نئين نوجوان اڳواڻ [[سيباسٽيان ڪُرتس]] جي قيادت هيٺ آسٽريائي عوامي پارٽي (او وي پي) نيشنل ڪائونسل ۾ سڀ کان وڏي پارٽي بڻجي، 31.5٪ ووٽن ۽ 183 مان 62 سيٽن تي ڪاميابي حاصل ڪئي. سوشل ڊيموڪريٽڪ پارٽي (ايس پي او) 26.9٪ ووٽن ۽ 52 سيٽن سان ٻئي نمبر تي، جڏهن تہ آسٽريا جي آزادي پارٽي (ايف پي او) 26٪ ووٽن ۽ 51 سيٽن سان ٿوري فرق سان ٽئين نمبر تي رهي. نيوس 5.3٪ ووٽن ۽ 10 سيٽن سان چوٿين، جڏهن تہ پِلز پارٽي 4.4٪ ووٽن ۽ 8 سيٽن سان پهريون ڀيرو پارليامينٽ ۾ داخل ٿي. گرين پارٽي 3.8٪ ووٽن سان 4٪ واري حد پار نه ڪري سگهي ۽ پنهنجون سڀ 24 سيٽون وڃائي ويٺي.<ref>{{Cite news|date=15 October 2017|title=Austrian elections: Sebastian Kurz becomes youngest leader|work=DW.COM|url=https://www.dw.com/en/austrian-elections-sebastian-kurz-becomes-youngest-leader/a-40959587|access-date=9 December 2021|archive-date=9 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211209130143/https://www.dw.com/en/austrian-elections-sebastian-kurz-becomes-youngest-leader/a-40959587|url-status=live}}</ref> او وي پي ايف پي او سان اتحاد قائم ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. نئين چانسلر سيباسٽيان ڪُرتس جي سربراهيءَ ۾ وچ ساڄي ڌر ۽ ساڄي ڌر جي عواميت پسند پارٽيءَ تي ٻڌل نئين حڪومت 18 ڊسمبر 2017ع تي حلف کنيو.<ref>{{Cite news|date=18 December 2017|title=Muted protests in Vienna as far-right ministers enter Austria's government|language=en|work=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/world/2017/dec/18/thousands-protest-as-far-right-ministers-enter-government-in-austria|access-date=9 December 2021|archive-date=9 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211209130143/https://www.theguardian.com/world/2017/dec/18/thousands-protest-as-far-right-ministers-enter-government-in-austria|url-status=live}}</ref> پر [[ابيزا معاملو|”ابيزا“ بدعنواني اسڪينڊل]] کان پوءِ اتحادي حڪومت ختم ٿي وئي<ref>{{Cite news|date=20 May 2019|title=Austrian government collapses after far-right minister fired|language=en|work=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/world/2019/may/20/austrian-government-collapses-after-far-fight-minister-fired|access-date=9 December 2021|archive-date=25 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201125162548/https://www.theguardian.com/world/2019/may/20/austrian-government-collapses-after-far-fight-minister-fired|url-status=live}}</ref> ۽ [[2019ع جون آسٽريائي پارلياماني چونڊون|29 سيپٽمبر 2019ع تي نيون چونڊون]] ڪرايون ويون. انهن چونڊن ۾ او وي پي 37.5٪ ووٽن سان وڏي ڪاميابي حاصل ڪئي ۽ 13.9٪ ووٽ حاصل ڪندڙ گرين پارٽي سان اتحاد قائم ڪيو. سيباسٽيان ڪُرتس جي چانسلريءَ هيٺ اها حڪومت 7 جنوري 2020ع تي حلف کنيو.<ref>{{Cite news|date=29 September 2019|title=Austrian elections: support for far-right collapses|language=en|work=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/world/2019/sep/29/austrian-elections-exit-polls-collapse-far-right-support-sebastian-kurz-victory|access-date=9 December 2021|archive-date=9 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211209125553/https://www.theguardian.com/world/2019/sep/29/austrian-elections-exit-polls-collapse-far-right-support-sebastian-kurz-victory|url-status=live}}</ref> 11 آڪٽوبر 2021ع تي بدعنواني اسڪينڊل سبب وڌندڙ دٻاءَ هيٺ چانسلر سيباسٽيان ڪُرتس استعيفيٰ ڏئي ڇڏي. او وي پي جي پرڏيهي وزير [[اليگزينڊر شالنبرگ]] سندس جانشين بڻيو، پر ٻن مهينن کان به گهٽ عرصي کان پوءِ شالنبرگ پڻ عهدو ڇڏي ڏنو. 6 ڊسمبر 2021ع تي [[ڪارل نيهمر]] چانسلر طور حلف کنيو، جنهن سان هو ٻن مهينن اندر آسٽريا جو ٽيون قدامت پسند چانسلر بڻيو. او وي پي ۽ گرين پارٽيءَ جو اتحاد جاري رهيو.<ref>{{Cite news|date=6 December 2021|title=Austria: Karl Nehammer sworn in as new chancellor|work=[[DW.COM]] |url=https://www.dw.com/en/austria-karl-nehammer-sworn-in-as-new-chancellor/a-60032938|access-date=10 December 2021|archive-date=12 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220412004047/https://www.dw.com/en/austria-karl-nehammer-sworn-in-as-new-chancellor/a-60032938|url-status=live}}</ref> [[2024ع جون آسٽريائي پارلياماني چونڊون|29 سيپٽمبر 2024ع جي چونڊن]] کان پوءِ او وي پي، ايس پي او ۽ [[نيوس (آسٽريا)|نيوس]] وچ ۾ اتحادي ڳالهيون ناڪام ٿي ويون، جنهن کان پوءِ نيهمر استعيفيٰ ڏني. [[اليگزينڊر شالنبرگ]] ٻيو ڀيرو عبوري چانسلر ٿيو. او وي پي ۽ ايف پي او وچ ۾ اتحاد ٺاهڻ جون ڪوششون پڻ ناڪام رهيون. آخرڪار او وي پي، ايس پي او ۽ نيوس وچ ۾ اتفاق ٿيو ۽ [[ڪرسچين اسٽوڪر]] (او وي پي) جي چانسلريءَ هيٺ [[اسٽوڪر حڪومت]] قائم ڪئي وئي.<ref>{{Cite web |date=2025-03-03 |title=Dreierkoalition: Neue Regierung angelobt |url=https://orf.at/stories/3386514/ |access-date=2025-03-03 |website=news.ORF.at |language=de}}</ref> === انتظامي ورهاست === <!---"Administrative divisions of Austria" redirects here---> {{Main|آسٽريا جون رياستون}} آسٽريا هڪ [[وفاقي جمهوريه]] آهي، جيڪا [[آسٽريا جون رياستون|نَوَ رياستن]] (بُنڊَس لينڊَر) تي مشتمل آهي.<ref name="CIA"/> رياستن کي وڌيڪ [[آسٽريا جا ضلعا|ضلعن]] (بيٽسِرڪَه) ۽ قانوني شهرن (شٽاتوٽار شٽيٽَه) ۾ ورهايو ويو آهي. ضلعن کي اڳتي [[ميونسپلٽي (آسٽريا)|ميونسپلٽين]] (گَمائنڊَن) ۾ ورهايو ويو آهي. قانوني شهرن کي اهي اختيار حاصل آهن، جيڪي عام طور تي ضلعن ۽ ميونسپلٽين ٻنهي کي حاصل هوندا آهن. [[ويانا]] ان لحاظ کان منفرد آهي تہ اهو هڪ ئي وقت شهر ۽ رياست ٻئي آهي. [[يورپي ڪميشن]] جو ترجمي وارو ڊائريڪٽوريٽ جنرل رياستن لاءِ ''صوبا'' جو اصطلاح استعمال ڪري ٿو. ==انتظامي ورهاست== آسٽريا 9 رياستن تي مشتمل ھڪ وفاقي رياست آھي. جنهن کي [[جرمن ٻولي]] ۾ "بندسلينا" (Bundesländer) چوندا آهن. اھي رياستون وري ضلعن، "بزائرڪ" (Bezirke) ۽ قانون ذريعي قرار ڏنل شھرن "اسٽيچيوسٽاٽ" (<small>{{Lang|de|[[Statutarstadt|Statutarstädte]]}}</small>) ۾ ورھايل آھن. ضلعا وري ميونسپلٽين "جيمنڊن" <small>({{Lang|de|Gemeinden}})</small> ۾ ورھايل آھن. قانون ذريعي قرار ڏنل شھر ساڳي وقت ميونسپلٽين ۽ ضلعن جو درجو رکڻ ٿا. صرف [[ويانا]] شھر ھڪ منفرد حيثيت رکي ٿو هن ڪري ته اھو ساڳي وقت رياست پڻ آھي. رياستون انتظامي اختيارن کان علاوه مخصوص معاملن ۾ قانون سازي جو اختيار پڻ رکن ٿيون جن ۾ ثقافتي، سماجي ڀلائي، فطرتي تحفظ، شڪار ۽ عمارت سازي وغيره شامل آهن. {| class="sortable wikitable" style="text-align:right; font-size:100%" |- style="font-size:100%; text-align:right" ! <small>*رياست*</small> ! <small>*گادي*جو*هنڌ*</small> ! <small>'''پکيڙ'''</small> <small>'''_چورس ^{ڪلوميٽر}'''</small> ! <small>آبادي</small> <small>(2017)</small> ! <small>گھاٽائي/چورس ڪلوميٽر</small> ! <small>GDP (يورو)</small><small>(2012)</small> ! <small>GDP<br />في ڪس</small> |- | '''[[برجنلينڊ]]'''|| [[آئزن اسٽڊٽ|'''آئزن اسٽڊٽ''']] |style="text-align:right"| <small>'''3,965'''</small>|| style="text-align:right" | <small>'''291,942'''</small>|| style="text-align:right" | 73.6 ||style="text-align:right"| <small>'''7.311'''</small> ارب || style="text-align:right" | <small>'''25,600'''</small> |- | [[ڪرينٿيا (رياست)|'''ڪرينٿيا''']] || [[ڪليگنفرٽ]] |style="text-align:right"| 9,536 ||style="text-align:right"| <small>'''561,077'''</small>|| style="text-align:right" | 58.8 ||style="text-align:right"| 17.62 ارب ||style="text-align:right"| <small>'''31,700'''</small> |- | [[لوئر آسٽريا|'''لوئر''' '''آسٽريا''']] || [[سنڪٽ پولٽن]] |style="text-align:right"| <small>'''19,178'''</small>|| style="text-align:right" | <small>'''1,665,753'''</small>|| style="text-align:right" | 86.9 ||style="text-align:right"| <small>'''49.75'''</small> ارب || style="text-align:right" | <small>'''30,800'''</small> |- | [[سلزبرگ (رياست)|'''سلزبرگ''']] || [[سلزبرگ]] |style="text-align:right"| 7,154 ||style="text-align:right"| 549,263 ||style="text-align:right"| 76.8 ||style="text-align:right"| 23.585 ارب ||style="text-align:right"| <small>'''44,500'''</small> |- | '''[[اسٽيريا]]'''|| [[گراتس]] |style="text-align:right"| <small>'''16,401'''</small>|| style="text-align:right" | <small>'''1,237,298'''</small>|| style="text-align:right" | 75.4 ||style="text-align:right"| <small>'''40.7'''</small> ارب || style="text-align:right" | <small>'''33,600'''</small> |- | [[ٽرول (رياست)|'''ٽرول''']] || [[انسبروڪ]] |style="text-align:right"| <small>'''12,648'''</small>|| style="text-align:right;" | 746,153 ||style="text-align:right"| 59.0 ||style="text-align:right"| <small>'''28.05'''</small> ارب || style="text-align:right" | <small>'''39,400'''</small> |- | [[اپر آسٽريا|'''اپر آسٽريا''']] || [[لنز]] |style="text-align:right"| <small>'''11,982'''</small>|| style="text-align:right;" | <small>'''1,465,045'''</small>|| style="text-align:right" | 122.3 ||style="text-align:right"| <small>'''53.86'''</small> ارب || style="text-align:right" | <small>'''38,000'''</small> |- |colspan=2| '''[[ويانا]]''' |style="text-align:right"| 415 ||style="text-align:right;"| <small>'''1,867,582'''</small>|| style="text-align:right" | 4,500 ||style="text-align:right"| <small>'''81.77'''</small> ارب |- | '''[[وورارلبرگ]]'''|| [[بريگنز]] |style="text-align:right"| <small>'''2,601'''</small>|| style="text-align:right;" | 388,752 ||style="text-align:right"| 149.5 ||style="text-align:right"| <small>'''23.59 ارب'''</small>|| style="text-align:right" | <small>'''58,300'''</small> |- |colspan=7 |<ref>{{Cite web|title=Eurostat – Data Explorer|url=http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/submitViewTableAction.do|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006122431/http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/submitViewTableAction.do|archive-date=6 October 2014|access-date=19 October 2011}}</ref><ref>{{Cite web|title=Statistik Austria – Bevölkerung zu Jahresbeginn 2002–2017 nach Gemeinden (Gebietsstand 1.1.2017)|url=http://www.statistik.at/wcm/idc/idcplg?IdcService=GET_FILE&dID=354032&dDocName=080904|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180322204818/http://www.statistik.at/wcm/idc/idcplg?IdcService=GET_FILE&dID=354032&dDocName=080904|archive-date=22 March 2018|access-date=9 July 2018}}</ref> |} == معيشت == [[File:13-08-30-wien-by-RalfR-123.jpg|thumb|[[ويانا بين الاقوامي مرڪز]] [[گڏيل قومن]] جي آفس سميت ۽ ڊي سي ٽاورز جو ٽاور-1]] آسٽريا دنيا جي ملڪن جي ناليوار جي ڊي پي جي شرح مطابق تمام مٿاھين شرح وارن ملڪن ۾ شامل آهي.<ref name=autogenerated1>{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2012/01/weodata/weorept.aspx?sy=2009&ey=2012&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=122&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a=&pr.x=37&pr.y=14|title=Austria|publisher=International Monetary Fund|accessdate=17 April 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121125152140/http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2012/01/weodata/weorept.aspx?sy=2009&ey=2012&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=122&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a=&pr.x=37&pr.y=14|archive-date=25 November 2012|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> ان جي [[معيشت]] تمام وڏي پيماني تي صنعتي ۽ تمام ترقي يافته سوشل مارڪيٽ واري آهي. 1980ع جي ڏھاڪي تائين وڏي صنعت کي سرڪاري بڻايو ويو پر بعد ۾ نجڪاري ذريعي سرڪاري صنعتي يونٽن ۾ ڪمي آئي. صنعت کان پوءِ [[سياحت]] ھن ملڪ جي معيشيت جو وڏو شعبو آهي. سال 2007ع ۾ بين الاقوامي سياحت جي آمدني ۾ آسٽريا دنيا ۾ نائين نمبر تي ھو. ان سال ھن ملڪ جي سياحتي آمدني 18.9 ارب ڊالر ھئي. سياحن جي تعداد واري شمار ۾ ان سال ھي ملڪ ٻارھين نمبر تي آيو. ملڪ ۾ ان سال 2 ڪروڙ 8 لک سياح گھمڻ آيا.<ref name="UNTWO">{{cite web|url=http://www.tourismroi.com/Content_Attachments/27670/File_633513750035785076.pdf |title=UNTWO World Tourism Barometer, Vol.6 No.2 |accessdate=18 November 2008 |publisher=UNTWO |date=June 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081031013714/http://www.tourismroi.com/Content_Attachments/27670/File_633513750035785076.pdf |archivedate=31 October 2008 |url-status=dead }}</ref> ملڪ جو سڀ کان وڏو واپاري شراڪت دار تاريخي طور تي [[جرمني]] رھيو آھي. [[يورپي يونين]] ۾ شامل ٿيڻ سان ھن ملڪ جا يونين جي رڪن ملڪن سان معاشي لاڳاپن ۾ ويجھڙائپ وڌڻ سان ھن ملڪ جي جرمني تي واپاري دارومدار کي گھٽايو آھي. يورپي يونين جي رڪنيت سان پرڏيھي سيڙپڪاري جو ھتي زبردست اضافو ٿيو آهي. سال 2006ع ۾ جي ڊي پي جي واڌ 3.3 سيڪڙو تائين پھتي.<ref>[http://www.oenb.at/isaweb/report.do?&lang=EN&report=7.7 Real GDP Growth – Expenditure Side] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181106193328/https://www.oenb.at/isaweb/report.do?&lang=EN&report=7.7|date=6 November 2018}}, provided by the [[Oesterreichische Nationalbank|Austrian National Bank]] {{in lang|de}} </ref> ملڪ جي درآمدن جو 67 سيڪڙو يورپي يونين جي رڪن ملڪن مان آھي<ref>{{cite web|title=OEC – Austria (AUT) Exports, Imports, and Trade Partners|url=http://atlas.media.mit.edu/en/profile/country/aut/|website=atlas.media.mit.edu|accessdate=12 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160313121243/http://atlas.media.mit.edu/en/profile/country/aut/|archive-date=13 March 2016|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> [[File:BlueEurozone.svg|thumb|left|آسٽريا يوروزون (تيز نيري رنگ سان ڏيکاريل) واري مالياتي يونين م شامل آھي ۽ يورپي يونين جي سنگل مارڪيٽ جو حصو آهي]] آسٽريا جي مکيه [[زرعي پيداوار]] ۾ [[پٽاٽا]]، [[جوئر]]، [[چقندر]]، [[مڪئي]]، [[ڪڻڪ]]، [[ڪپهه]] ۽ [[انگور]] شامل آهن. مکيه [[صنعت|صنعتن]] ۾ [[فولاد]]، [[مشينري]]، [[گاڏيون]]، [[بجلي|بجليءَ]] جو سامان، [[بصريات|آپٽيڪل]] شيشي جون شيون، [[ڪاغذ]]، [[ڪپڙو|ڪپڙي]]، [[سيمنٽ]]، [[ڪيميائي شيون|ڪيميائي شيئن]] جي صنعتون آهن ۽ مکيه [[معدنيات]] ۾ [[لوھ|لوهه]]، [[پيٽرول]]، ميگنيٽائٽ، گرينائٽ، [[قدرتي گيس]]، [[جست]]، [[ٽامو]] ۽ [[زنڪ]] آهن.<ref name = " سنڌيانا "/> ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:آسٽريا]] [[زمرو:ملڪ]] [[زمرو:وفاقي جمهوريا]] [[زمرو:يورپي ملڪ]] [[زمرو:زمين بند ملڪ]] [[زمرو:وچ يورپ جا ملڪ]] [[زمرو:يورپي اتحاد جا رڪن ملڪ]] [[زمرو:گڏيل قومن جا ڀاتي ملڪ]] [[زمرو:ملڪ ۽ علائقا جتي جرمن هڪ سرڪاري ٻولي آهي]] 6g571kdxkcrr6wvj2eovn2s2cqv5d2k 404641 404640 2026-08-18T16:41:44Z Intisar Ali 8681 404641 wikitext text/x-wiki {{Short description|وچ يورپ جو ملڪ}} {{Redirect|آسٽريا|ملڪ جي نالي جي تاريخ|آسٽريا جو نالو|ٻيا استعمال|آسٽريا (سلجهائپ)|and|آسٽريا (سلجهائپ)}} {{Distinguish|آسٽريليا|آسٽورياس|آسٽراسيا|آسٽريليشيا}} {{Pp-move}} {{Infobox country | conventional_long_name = آسٽريا جي جمهوريه | common_name = آسٽريا | native_name = {{lang|de-AT|Republik Österreich}} | image_flag = Flag of Austria.svg | image_coat = Austria Bundesadler.svg | national_anthem = {{lang|de-AT|[[آسٽريا جو قومي ترانو|Bundeshymne der Republik Österreich]]}}<br/>"آسٽريا جي جمهوريه جو قومي ترانو"{{parabr}}[[File:Land der Berge Land am Strome instrumental.ogg|center]] | image_map = {{Switcher|[[File:EU-Austria (orthographic projection).svg|upright=1.15|frameless]]|دنيا جي گولي تي ڏيکاريو|[[File:EU-Austria.svg|upright=1.15|frameless]]|[[يورپي يونين]] جو نقشو ڏيکاريو|default=1}} | capital = [[ويانا]] | coordinates = {{Coord|48|12|N|16|21|E|type:city(2,000,000)_region:AT-9}} | largest_city = capital | languages_type = سرڪاري ٻولي | languages = [[آسٽريائي جرمن|جرمن]]{{Efn|[[آسٽريا جو وفاقي آئيني قانون|1920ع واري آسٽريائي آئين]] جي آرٽيڪل 8 جي بنياد تي}}{{Efn|[[برگنلينڊ ڪروشيائي]]، [[چيڪ ٻولي|چيڪ]]، [[هنگري ٻولي|هنگري]]، [[روماني ٻولي|روماني]]، [[سلوواڪ ٻولي|سلوواڪ]] ۽ [[سلوويني ٻولي|سلوويني]] کي [[يورپي منشور براءِ علائقائي يا اقليتي ٻوليون]] تحت سرڪاري طور تسليم ڪيو ويو آهي.}} | languages2 = {{hlist|[[هنگري ٻولي|هنگري]]|[[سلوويني ٻولي|سلوويني]]|[[برگنلينڊ ڪروشيائي]]<ref name="demokratiewebstatt.at" /><ref name="Regional Languages of Austria" />}} | languages2_type = سرڪاري [[علائقائي ٻوليون]] | ethnic_groups = {{Unbulleted list | 72.2% [[آسٽريائي ماڻهو|آسٽريائي]] | 27.8% [[آسٽريا جي آبادي#نسلي گروهه|ٻيا]] }} | ethnic_groups_year = 2024 | ethnic_groups_ref = <ref>{{cite web |title=Migration and Integration 2025 |url=https://www.statistik.at/fileadmin/announcement/2025/07/20250716MigrationIntegration2025EN.pdf |website=Statistics Austria |publisher=Statistik Austria |date=16 July 2025 |access-date=10 August 2025 |language=en}}</ref> | religion_year = 2021 | religion_ref = <ref name="statistik.at">{{Cite web|title=Religionsbekenntnis – STATISTIK AUSTRIA – die Informationsmanager|url=https://www.statistik.at/statistiken/bevoelkerung-und-soziales/bevoelkerung/weiterfuehrende-bevoelkerungsstatistiken/religionsbekenntnis|access-date=9 August 2022|archive-date=30 September 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220930022008/https://www.statistik.at/statistiken/bevoelkerung-und-soziales/bevoelkerung/weiterfuehrende-bevoelkerungsstatistiken/religionsbekenntnis|url-status=live}}</ref> | religion = {{Ublist |item_style=white-space:nowrap; | {{Tree list}} * 68.2% [[عيسائيت]] ** 55.2% [[آسٽريا ۾ ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ ازم]] ** 4.9% [[آسٽريا ۾ مشرقي آرٿوڊوڪسي|آرٿوڊوڪسي]] ** 3.8% [[پروٽيسٽنٽ ازم]] ** 4.3% [[عيسائي فرقو|ٻيا عيسائي]] {{Tree list/end}} |22.4% [[لامذهبيت|ڪو مذهب نه]] |8.3% [[آسٽريا ۾ اسلام|اسلام]] |1.1% [[آسٽريا ۾ مذهب|ٻيا]] }} | demonym = [[آسٽريائي ماڻهو|آسٽريائي]] | government_type = وفاقي [[نيم صدارتي جمهوريه]]<ref>{{Cite web|date=22 September 2022|title=Hofburg-Wahl: 'Österreich ist ein sehr ungewöhnlicher Fall'|url=https://diepresse.com/6193038|access-date=22 September 2022|language=de-AT|archive-date=3 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221003104650/https://www.diepresse.com/6193038/hofburg-wahl-oesterreich-ist-ein-sehr-ungewoehnlicher-fall|url-status=live}}</ref>{{efn|name=system|آسٽريا جي جمهوريه پنهنجي [[آسٽريا جو آئين|آئين]] مطابق قانوني طور هڪ نيم صدارتي جمهوريه آهي؛<ref name="u009">{{cite journal|last=Shugart|first=Matthew Søberg|title=Semi-Presidential Systems: Dual Executive And Mixed Authority Patterns|journal=French Politics|volume=3|issue=3|date=2005|issn=1476-3419|doi=10.1057/palgrave.fp.8200087|doi-access=free|pages=323–351|url=https://link.springer.com/content/pdf/10.1057/palgrave.fp.8200087.pdf|access-date=2024-12-16}}</ref> پر عملي طور آئيني روايتن سبب اها وڌيڪ [[پارلياماني جمهوريه]] وانگر ڪم ڪري ٿي.<ref name="y589">{{cite book|last=Müller|first=Wolfgang C.|title=Semi-Presidentialism in Europe|chapter=Austria|publisher=Oxford University PressOxford|date=1999-09-02|isbn=978-0-19-829386-6|doi=10.1093/0198293860.003.0002|pages=22–47}}</ref>}} | leader_title1 = [[آسٽريا جو صدر|صدر]] | leader_name1 = [[اليگزينڊر فان ڊير بيلن]] | leader_title2 = [[آسٽريا جو چانسلر|چانسلر]] | leader_name2 = [[ڪرسچين اسٽوڪر]] | legislature = [[آسٽريا جي پارليامينٽ|پارليامينٽ]] | upper_house = [[وفاقي ڪائونسل (آسٽريا)|وفاقي ڪائونسل]] | lower_house = [[نيشنل ڪائونسل (آسٽريا)|نيشنل ڪائونسل]] | sovereignty_type = [[آسٽريا جي تاريخ|قيام]] | established_event1 = [[آسٽريا جي مارگريويئيٽ|مارگريويئيٽ]] | established_date1 = {{circa}} 960 | established_event2 = [[آسٽريا جو نالو|نالي جو قديم ترين ذڪر]] | established_date2 = 1 نومبر 996 | established_event3 = [[آسٽريا جي ڊچي|ڊچي]] | established_date3 = 17 سيپٽمبر 1156 | established_event4 = [[آسٽريا جي آرچڊچي|آرچڊچي]] | established_date4 = 6 جنوري 1453 | established_event5 = [[آسٽريائي سرڪل|شاهي سرڪل]] | established_date5 = 1512 | established_event6 = [[آسٽريائي سلطنت|سلطنت]] | established_date6 = 11 آگسٽ 1804 | established_event7 = [[آسٽريا-هنگري]] | established_date7 = 30 مارچ 1867 | established_event8 = [[پهرين آسٽريائي جمهوريه|پهرين جمهوريه]] | established_date8 = 10 سيپٽمبر 1919 | established_event9 = [[آسٽريا جي وفاقي رياست|وفاقي رياست]] | established_date9 = 1 مئي 1934 | established_event10 = [[آنشلوس]] | established_date10 = 13 مارچ 1938 | established_event11 = [[آسٽريا جي تاريخ#ٻي جمهوريه (1945ع کان)|ٻي جمهوريه]] | established_date11 = 27 اپريل 1945 | established_event12 = [[آسٽريائي رياستي معاهدو|رياستي معاهدو]] | established_date12 = 27 جولاءِ 1955 | area_km2 = 83879<ref>{{cite web|title=Austria EN|url=https://migrants-refugees.va/wp-content/uploads/2021/03/2020-CP-Austria-EN.pdf|website=Migrants Refugees|publisher=The Vatican|date=April 2020|access-date=12 January 2024|archive-date=13 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240113014627/https://migrants-refugees.va/wp-content/uploads/2021/03/2020-CP-Austria-EN.pdf|url-status=live}}</ref> | area_rank = 113هون | area_sq_mi = | percent_water = 0.84 (2015)<ref>{{Cite web|title=Surface water and surface water change|url=https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER|access-date=11 October 2020|publisher=[[اقتصادي سهڪار ۽ ترقي جي تنظيم]]|archive-date=24 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210324133453/https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER|url-status=live}}</ref> | population_estimate = {{IncreaseNeutral}} 9,219,113<ref name="statistik-population" /> | population_estimate_year = 2026 | population_estimate_rank = 97هون | population_density_km2 = 109.9 | population_density_sq_mi = 284.6 | population_density_rank = 108هون | GDP_PPP = {{increase}} $721.033 billion<ref name="IMFWEO.AT">{{cite web |url=https://data.imf.org/en/Data-Explorer?datasetUrn=IMF.RES:WEO(9.0.0) |title=World Economic Outlook Database (April 2026 Edition) |publisher=[[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] |website=www.imf.org |date=14 April 2026 |access-date=19 April 2026}}</ref> | GDP_PPP_year = 2026 | GDP_PPP_rank = 45هون | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $78,334<ref name="IMFWEO.AT" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 18هون | GDP_nominal = {{increase}} $623.719 billion<ref name="IMFWEO.AT"/> | GDP_nominal_year = 2026 | GDP_nominal_rank = 28هون | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $67,761<ref name="IMFWEO.AT" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 13هون | Gini = 28.4 | Gini_year = 2024 | Gini_change = increase | Gini_ref = <ref name="eurogini">{{Cite web|title=Gini coefficient of equivalised disposable income – EU-SILC survey|url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tessi190/default/table?lang=en|access-date=2026-04-09|publisher=[[يورو اسٽيٽ]]|url-status=live}}</ref> | HDI = 0.930 | HDI_rank = 22هون | HDI_year = 2023 | HDI_change = increase | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{Cite web |date=6 May 2025 |title=Human Development Report 2025 |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250506051232/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf |archive-date=6 May 2025 |access-date=6 May 2025 |publisher=[[گڏيل قومن جو ترقياتي پروگرام]]}}</ref> | currency = [[يورو]] ([[يورو جو نشان|€]]) | currency_code = EUR | time_zone = [[وچ يورپي وقت|سي اي ٽي]] | utc_offset = +1 | utc_offset_DST = +2 | time_zone_DST = [[وچ يورپي اونهاري جو وقت|سي اي ايس ٽي]] | date_format = dd.mm.yyyy | calling_code = [[آسٽريا جا ٽيليفون نمبر|+43]] | cctld = [[.at]] }} '''آسٽريا'''،{{efn|اچار: {{IPAc-en|audio=en-us-Austria.ogg|ˈ|ɒ|s|t|r|i|ə}} {{respell|OST|ree|ə}} يا {{IPAc-en|ˈ|ɔː|s|t|r|i|ə}} {{respell|AW|stree|ə}}؛<ref>{{Citation|last=Roach|first=Peter|title=Cambridge English Pronouncing Dictionary|date=2011|edition=18th|place=Cambridge|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-15253-2}}</ref> {{Langx|de-AT|Österreich}} {{IPA|de-AT|ˈøːstɐraɪç||De-Österreich2.ogg}}؛ {{langx|bar|Östareich}}؛ {{langx|gsw|Öschtreich}} يا {{Lang|gsw|Eschtrych}}.}}، رسمي نالي '''آسٽريا جي جمهوريه'''،{{Efn|{{Langx|de-AT|Republik Österreich|links=no}} {{IPA|de-AT|repuˈbliːk ˈøːstɐraɪç||Republik Österreich.ogg}}.}} [[وچ يورپ]] ۾ واقع هڪ [[سامونڊي ڪناري کان محروم ملڪ]] آهي، جيڪو [[اوڀر الپس]] ۾ واقع آهي.<ref name="formal name">{{Cite web|title=Austria|url=http://unstats.un.org/unsd/geoinfo/geonames|access-date=4 January 2023|website=UNGEGN World Geographical Names|publisher=United Nations Group of Experts on Geographical Names|location=New York, NY|archive-date=7 January 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230107010908/http://unstats.un.org/unsd/geoinfo/geonames/|url-status=live}}</ref> اهو نَوَ [[آسٽريا جون وفاقي رياستون|وفاقي رياستن]] تي ٻڌل هڪ [[وفاق]] آهي، جن مان گاديءَ وارو شهر [[ويانا]] ملڪ جو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهر ۽ رياست آهي. آسٽريا جي اتر-اولهه ۾ [[جرمني]]، اتر ۾ [[چيڪ جمهوريه]]، اتر-اوڀر ۾ [[سلوواڪيا]]، اوڀر ۾ [[هنگري]]، ڏکڻ ۾ [[سلووينيا]] ۽ [[اٽلي]]، جڏهن تہ اولهه ۾ [[سوئٽزرلينڊ]] ۽ [[ليختنشتائن]] واقع آهن. ملڪ جي ايراضي {{Convert|83879|km2|sqmi|0|abbr=on}} آهي ۽ ان جي آبادي لڳ ڀڳ 9.2 ملين آهي.<ref name="statistik-population">{{Cite web|date=2026-04-09|title=Population by Year-/Quarter-beginning|url=https://www.statistik.at/en/statistics/population-and-society/population/population-stock/population-at-beginning-of-year/quarter|url-status=live|access-date=2026-04-09}}</ref> موجوده آسٽريا وارو علائقو گهٽ ۾ گهٽ [[قديم پٿر وارو دور|قديم پٿر واري دور]] کان آباد رهيو آهي. لڳ ڀڳ 400 ق.م. ڌاري هتي [[سيلٽ ماڻهو|سيلٽ]] آباد هئا، ۽ پهرين صدي ق.م. جي آخر ۾ هي علائقو [[رومي سلطنت]] ۾ شامل ڪيو ويو. علائقي ۾ [[عيسائيت اختيار ڪرڻ|عيسائيت جي پکڙجڻ]] چوٿين ۽ پنجين صديءَ ۾، [[اولهه رومي سلطنت]] جي آخري دور دوران شروع ٿي، جنهن کان پوءِ [[قومَن جي لڏپلاڻ وارو دور|قومَن جي لڏپلاڻ واري دور]] ۾ ڪيترائي [[جرمنڪ قبيلا]] هتي اچي آباد ٿيا.<ref>{{Cite web|title=Austria's History|url=https://www.austria.info/en/service-and-facts/about-austria/history|access-date=2024-06-08|website=austria.info|language=en}}</ref> آسٽريا هڪ رياست طور پهرين هزار سال جي پڇاڙيءَ ۾ [[پينونيا جي مارچ|اوڀر مارچ]] ۽ [[هنگري مارچ]] جي باقيات مان وجود ۾ آيو. شروعات ۾ اهو [[پاڪ رومي سلطنت]] جي سرحدي [[آسٽريا جي مارگريويئيٽ|مارگريويئيٽ]] هو، پوءِ 1156ع ۾ [[آسٽريا جي ڊچي|ڊچي]] بڻيو ۽ 1453ع ۾ [[آسٽريا جي آرچڊچي|آرچڊچي]] جو درجو حاصل ڪيائين. تيرهين صديءَ جي پڇاڙيءَ کان [[هيبسبرگ بادشاهت]] جو مرڪزي علائقو هجڻ سبب آسٽريا صدين تائين وچ يورپ جي وڏين شاهي طاقتن مان هڪ رهيو، ۽ سورهين صديءَ کان [[ويانا]] [[پاڪ رومي سلطنت]] جي انتظامي گاديءَ طور پڻ ڪم ڪندو رهيو.<ref>{{Cite news|date=2012-03-16|title=Austria country profile|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-17405422|access-date=2024-06-08|publisher=BBC News|language=en-GB}}</ref> [[پاڪ رومي سلطنت جو خاتمو|پاڪ رومي سلطنت]] 1806ع ۾ ختم ٿي، جنهن کان ٻه سال اڳ آسٽريا پنهنجي [[آسٽريائي سلطنت]] قائم ڪري چڪو هو. اها سلطنت هڪ [[وڏي طاقت]] ۽ يورپ جي سڀ کان وڏين رياستن مان هڪ بڻجي وئي. 1860ع واري ڏهاڪي ۾ جنگين ۾ شڪست ۽ علائقن جي نقصان کان پوءِ 1867ع واري [[آسٽرو-هنگري ٺاهه 1867ع|آسٽرو-هنگري ٺاهه]] جي نتيجي ۾ [[آسٽريا-هنگري]] قائم ٿيو.<ref>{{Cite web|title=Österreich-Ungarn|url=https://www.geschichtewiki.wien.gv.at/%C3%96sterreich-Ungarn|access-date=2024-06-08|website=geschichtewiki.wien.gv.at}}</ref> 1914ع ۾ [[آرچڊيوڪ فرانز فرڊيننڊ جو قتل|آرچڊيوڪ فرانز فرڊيننڊ جي قتل]] کان پوءِ شهنشاهه [[فرانز جوزف پهريون]] [[سربيا جي بادشاهت]] خلاف جنگ جو اعلان ڪيو، جيڪا تيزيءَ سان [[پهرين عالمي جنگ]] ۾ تبديل ٿي وئي. سلطنت جي شڪست ۽ خاتمي کان پوءِ 1918ع ۾ [[جرمن-آسٽريا جي جمهوريه]] ۽ 1919ع ۾ [[پهرين آسٽريائي جمهوريه]] قائم ٿي. [[جنگين جي وچ وارو دور|جنگين جي وچ واري دور]] ۾ پارلياماني نظام خلاف وڌندڙ لاڙ 1934ع ۾ [[آسٽريائي گهرو ويڙهه]] ۽ [[اينگلبرٽ ڊولفُس]] جي قيادت هيٺ [[آسٽريا جي وفاقي رياست|آسٽروفاشسٽ آمريت]] جي قيام تائين پهتو. [[ٻي عالمي جنگ]] شروع ٿيڻ کان هڪ سال اڳ، آسٽريا [[ايڊولف هٽلر]] جي اڳواڻي هيٺ [[نازي جرمني]] ۾ [[آنشلوس|ضم]] ڪيو ويو ۽ جرمني جي هڪ ذيلي انتظامي حصي ۾ تبديل ٿي ويو. 1945ع ۾ [[ويانا مهم|آزاديءَ]] کان پوءِ ۽ ڏهن سالن جي [[اتحادي قبضي هيٺ آسٽريا|اتحادي قبضي]] کان پوءِ ملڪ [[آسٽريائي رياستي معاهدو|رياستي معاهدي]] وسيلي ٻيهر مڪمل خودمختياري حاصل ڪئي ۽ 1955ع ۾ [[آسٽريا جي مستقل غيرجانبداري|مستقل غيرجانبداري]] جو اعلان ڪيو. آسٽريا هڪ [[نيم صدارتي نظام|نيم صدارتي]]{{efn|name=system}} نمائنده جمهوريت آهي، جنهن ۾ عوام جي چونڊيل [[آسٽريا جو صدر|صدر]] رياست جو سربراهه، جڏهن تہ [[آسٽريا جو چانسلر|چانسلر]] حڪومت جو سربراهه ۽ اعليٰ انتظامي عملدار هوندو آهي. آسٽريا في فرد نامياتي [[مجموعي گهريلو پيداوار]] جي لحاظ کان دنيا ۾ 13هين نمبر تي آهي ۽ هتي زندگيءَ جو معيار بلند آهي. ملڪ 1955ع کان [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] جو ميمبر<ref>Jelavich 267</ref> ۽ 1995ع کان [[يورپي يونين]] جو رڪن آهي.<ref name="CIA">{{Cite web|date=14 May 2009|title=Austria|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/austria|access-date=31 May 2009|website=[[The World Factbook]]|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|archive-date=10 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210110074413/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/austria|url-status=dead}}</ref> ويانا ۾ [[يورپ ۾ سلامتي ۽ سهڪار جي تنظيم]] ۽ [[پيٽروليم برآمد ڪندڙ ملڪن جي تنظيم]] جا مرڪزي دفتر موجود آهن. آسٽريا [[اقتصادي سهڪار ۽ ترقي جي تنظيم]] ۽ [[انٽرپول]] جي باني ميمبرن مان پڻ هڪ آهي.<ref name="OECD">{{Cite web|title=Austria About|url=http://www.oecd.org/about/0,3347,en_33873108_33873245_1_1_1_1_1,00.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20090506022708/http://www.oecd.org/about/0%2C3347%2Cen_33873108_33873245_1_1_1_1_1%2C00.html|archive-date=6 May 2009|access-date=20 May 2009|publisher=OECD}}</ref> ملڪ 1995ع ۾ [[شينگن معاهدو]] پڻ صحيح ڪيو<ref name="Schengen">{{Cite web |date=2024 |title=World Population Prospects: The 2024 Revision. (Medium-fertility variant). |url=https://www.worldometers.info/world-population/austria-population/ |access-date= |website=U.N. Dept. of Economic and Social Affairs - Population Division}}</ref> ۽ 1999ع ۾ [[يورو]] کي پنهنجي ڪرنسي طور اختيار ڪيو.<ref>{{Cite web|title=Austria and the euro|url=https://ec.europa.eu/info/business-economy-euro/euro-area/euro/eu-countries-and-euro/austria-and-euro_en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180108064042/https://ec.europa.eu/info/business-economy-euro/euro-area/euro/eu-countries-and-euro/austria-and-euro_en|archive-date=8 January 2018|access-date=7 January 2018|website=European Commission – European Commission}}</ref> == نالي جو اشتقاق == {{Main|آسٽريا جو نالو}} آسٽريا جو مقامي نالو جرمن ٻوليءَ ۾ ''اوسٽررائخ'' (Österreich)، [[قديم اپر جرمن ٻولي|قديم اپر جرمن]] لفظ ''اوستارريخي'' (Ostarrîchi) مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ ”اوڀر وارو علائقو“، ”اوڀر واري سلطنت“ يا ”اوڀر واري بادشاهت“ ٿي سگهي ٿي. هي نالو پهريون ڀيرو 996ع جي مشهور ''اوستارريچي دستاويز'' ۾ ملي ٿو.<ref name="University of Klagenfurt">{{Cite web|title=University of Klagenfurt|url=http://wwwg.uni-klu.ac.at/spw/oenf/name2.htm|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110513121957/http://wwwg.uni-klu.ac.at/spw/oenf/name2.htm|archive-date=13 May 2011|access-date=2 October 2009}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=tfhADwAAQBAJ&pg=PT34|title=Austrian Historical Memory and National Identity|date=1997|publisher=Transaction Publishers|isbn=978-1-56000-902-3|editor-last=Bischof|editor-first=Günter|editor-link=Günter Bischof|location=New Brunswick|pages=20–21|access-date=14 June 2018|editor-last2=Pelinka|editor-first2=Anton|editor-link2=Anton Pelinka|archive-url=https://web.archive.org/web/20180614144308/https://books.google.de/books?id=tfhADwAAQBAJ&pg=PT34&lpg=PA92|archive-date=14 June 2018|url-status=live}}</ref> امڪان آهي تہ هي لفظ [[وچئين دور جي لاطيني ٻولي|وچئين دور جي لاطيني]] اصطلاح [[مارڪيا اورينٽالس (آسٽريا)|مارڪيا اورينٽالس]] (Marchia orientalis) جو مقامي، يعني باويريائي لهجي ۾ ترجمو هو. 976ع ۾ آسٽريا [[باويريا]] جي هڪ سرحدي انتظامي علائقي طور قائم ٿيو. ”آسٽريا“ لفظ جرمن نالي جي لاطيني صورت آهي، جنهن جو پهريون دستاويزي استعمال ٻارهين صديءَ ۾ ملي ٿو.<ref>{{Cite book|last=Brauneder|first=Wilhelm|title=Österreichische Verfassungsgeschichte|date=2009|publisher=Manzsche Verlags- und Universitätsbuchhandlung|isbn=978-3-214-14876-8|edition=11th|location=Vienna|page=17}}</ref> ان دور ۾ [[ڊينيوب]] درياهه جو آسٽريائي طاس، يعني موجوده [[اپر آسٽريا|اپر]] ۽ [[لوئر آسٽريا]]، [[باويريا]] جي اوڀرئين ڇيڙي تي واقع هو. ==تاريخ== === قبل از تاريخ ۽ قديم دور === [[File:2011-07-09 gasometer 28.JPG|thumb|left|[[ويلينڊورف جي وينس]]، 28,000 کان 25,000 ق.م، [[ويانا جو قدرتي تاريخ جو عجائب گھر|ويانا جي قدرتي تاريخ جي عجائب گهر]] ۾]] اهو علائقو، جيڪو هاڻي [[آسٽريا]] آهي، رومي دور کان اڳ مختلف [[ڪيلٽ]] قبيلن جي آبادڪاريءَ هيٺ هو ۽ ڇهين صدي ق.م تائين [[هالشتات ثقافت]] جو مرڪزي علائقو بڻجي چڪو هو.<ref>{{Cite web|date=2024-02-11|title=What Was the Celtic "Cult of the Head"?|url=https://www.thecollector.com/what-was-celtic-cult-head/|access-date=2024-05-07|website=TheCollector|language=en|archive-date=7 May 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240507031517/https://www.thecollector.com/what-was-celtic-cult-head/|url-status=live}}</ref> [[هالشتات]] شهر ۾ يورپ جي ڪيلٽن بابت سڀ کان قديم آثار قديمه جا ثبوت مليا آهن.<ref>{{Cite web|title=Celt {{!}} History, Institutions, & Religion {{!}} Britannica|url=https://www.britannica.com/topic/Celt-people|access-date=2024-05-07|website=Encyclopædia Britannica|language=en|archive-date=11 July 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180711204423/https://www.britannica.com/topic/Celt-people|url-status=live}}</ref> ڪيلٽن جي [[نوريڪم جي بادشاهت|نوريڪم بادشاهت]]، جنهن ۾ موجوده آسٽريا جو گهڻو حصو ۽ موجوده [[سلووينيا]] جا ڪجهه علائقا شامل هئا، 16 ق.م ۾ [[رومي سلطنت]] فتح ڪري ورتي ۽ ان کي [[رومي صوبو|رومي صوبي]] [[نوريڪم]] ۾ تبديل ڪيو ويو، جيڪو 476ع تائين قائم رهيو.<ref>{{Cite web|title=Noricum {{!}} Celtic culture, Roman province, Alps {{!}} Britannica|url=https://www.britannica.com/place/Noricum|access-date=2024-04-26|website=Encyclopædia Britannica|language=en|archive-date=25 February 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240225145226/https://www.britannica.com/place/Noricum|url-status=live}}</ref> موجوده آسٽريا جا اهي علائقا، جيڪي نوريڪم صوبي ۾ شامل نه هئا، مختلف رومي صوبن ۾ ورهايل هئا؛ [[پينونيا]] ۾ اوڀر آسٽريا جا ڪجهه حصا شامل هئا، جڏهن تہ [[رائيتيا]] ۾ موجوده [[فورآرلبرگ]] ۽ [[ٽيرول (رياست)|ٽيرول]] جا علائقا شامل هئا.<ref>{{Cite web|title=Pannonia {{!}} Roman Empire, Map, Hungary, & History {{!}} Britannica|url=https://www.britannica.com/place/Pannonia|access-date=2024-05-20|website=Encyclopædia Britannica|language=en|archive-date=15 June 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230615155813/https://www.britannica.com/place/Pannonia|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|title=Raetia {{!}} Roman Empire, Alps, Gaul {{!}} Britannica|url=https://www.britannica.com/place/Raetia|access-date=2024-05-20|website=Encyclopædia Britannica|language=en|archive-date=3 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231003000521/https://www.britannica.com/place/Raetia|url-status=live}}</ref> اوڀر آسٽريا ۾ موجوده پيٽرونيل-[[ڪارنانٽم]] هڪ اهم رومي فوجي ڇانوڻي هئي، جيڪا اڳتي هلي [[پينونيا سپيريئر]] جي نالي سان سڃاتي ويندڙ صوبي جو گاديءَ وارو شهر بڻجي وئي. ڪارنانٽم لڳ ڀڳ 400 سالن تائين اٽڪل 50,000 ماڻهن جو گهر رهيو.<ref name="Carnuntum Tourism">{{Cite web|title=Rome's metropolis on the Danube awakens to new life|url=http://www.carnuntum.co.at/content-en/tales-from-carnuntum|archive-url=https://web.archive.org/web/20100116125751/http://www.carnuntum.co.at/content-en/tales-from-carnuntum|archive-date=16 January 2010|access-date=20 February 2010|website=Archäologischer Park Carnuntum|publisher=Archäologische Kulturpark Niederösterreich Betriebsgesellschaft m.b.H.}}</ref> [[File:Roman Empire 125.png|thumb|[[هيڊرين]] جي حڪمرانيءَ (117–138ع) دوران [[رومي سلطنت]]؛ [[شاهي صوبو|شاهي صوبي]] '''[[نوريڪم]]''' ۾ موجوده آسٽريا جو گهڻو حصو شامل هو، جڏهن تہ '''[[رائيتيا]]''' ۽ '''[[پينونيا سپيريئر]]''' ترتيبوار موجوده آسٽريا جي اولهندي ۽ اوڀرندي حصن تي پکڙيل هئا]] === وچيون دور === [[رومي سلطنت جي زوال]] کان پوءِ هن علائقي تي سڀ کان پهرين جرمن نسل جي [[روگي]] قبيلي حملو ڪيو، جنهن هن خطي کي پنهنجي علائقي ”[[روگيلينڊ]]“ جو حصو بڻايو.<ref>{{Cite web|last=Kessler|first=P. L.|title=Kingdoms of the Germanic Tribes – Rugii (Rugians)|url=https://www.historyfiles.co.uk/KingListsEurope/BarbarianRugii.htm|access-date=2024-04-26|website=The History Files|language=en}}</ref> 487ع ۾ موجوده آسٽريا جو گهڻو حصو [[اوڊواڪر]] فتح ڪيو، جيڪو [[وحشي بادشاهتون|وحشي نسل]] سان تعلق رکندڙ سپاهي ۽ سياستدان هو؛ هن موجوده آسٽريا جي اڪثر علائقي کي پنهنجي [[اٽلي جي بادشاهت (476–493)|اٽلي جي بادشاهت]] ۾ شامل ڪيو. 493ع تائين هي علائقو جرمن نسل جي [[اوستروگوٿ]] قبيلن فتح ڪري ورتو، جن پنهنجي [[اوستروگوٿڪ بادشاهت]] قائم ڪئي.<ref>{{Cite web|title=Ostrogoth {{!}} Italy, Roman Empire, Arianism {{!}} Britannica|url=https://www.britannica.com/topic/Ostrogoth|access-date=2024-04-26|website=Encyclopædia Britannica|language=en|archive-date=25 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190425120017/https://www.britannica.com/topic/Ostrogoth|url-status=live}}</ref> اوستروگوٿڪ بادشاهت جي زوال کان پوءِ هن علائقي ۾ [[اليماني]]، [[بايوواري]]، [[سلاو]] ۽ [[پينونيائي آوار]] اچي آباد ٿيا يا هن علائقي تي قبضو ڪيائون.<ref name="johnson 19"/><ref>{{Cite web|title=Mittelalter|url=https://oesterreich.com/de/staat/geschichte/mittelalter|access-date=2024-04-26|website=oesterreich.com|archive-date=26 April 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240426204729/https://oesterreich.com/de/staat/geschichte/mittelalter|url-status=live}}</ref> [[فرينڪ]] بادشاهه [[شارليمين]] 788ع ۾ هن علائقي کي فتح ڪيو، آبادڪاريءَ جي حوصلا افزائي ڪئي ۽ [[عيسائيت]] کي هٿي ڏني.<ref name="johnson 19">Johnson 19</ref> [[اوڀر فرينڪيا]] جي حصي طور اهي مرڪزي علائقا، جيڪي هاڻي آسٽريا تي مشتمل آهن، [[بابنبرگ خاندان]] جي حوالي ڪيا ويا. هي علائقو ''[[آسٽريا جو مارچ|مارچيا اورينٽالس]]'' جي نالي سان سڃاتو ويندو هو ۽ 976ع ۾ [[ليوپولڊ پهريون، آسٽريا جو مارگريو|ليوپولڊ پهرئين]] کي ڏنو ويو.<ref name="johnson 20">Johnson 20–21</ref> آسٽريا جي نالي جو پهريون دستاويزي ذڪر 996ع جو آهي، جنهن ۾ اهو نالو ''[[اوستاريچي]]'' لکيل آهي ۽ ان مان بابنبرگ مارچ جو علائقو مراد ورتو ويو هو.<ref name="johnson 20"/> 1156ع ۾ ''[[پريويليگيئم مائنس]]'' ذريعي آسٽريا کي [[ڊچي]] جو درجو ڏنو ويو. 1192ع ۾ بابنبرگ خاندان [[اسٽيريا جي ڊچي|اسٽيريا جي ڊچي]] پڻ حاصل ڪئي. 1246ع ۾ [[فريڊرڪ ٻيون، آسٽريا جو ڊيوڪ|فريڊرڪ ٻئي]] جي وفات سان بابنبرگ خاندان جي حڪمرانيءَ جو سلسلو ختم ٿي ويو.<ref name="johnson 21">Johnson 21</ref> ان کان پوءِ [[بوهيميا جو اوٽوڪر ٻيون|بوهيميا جي اوٽوڪر ٻئي]] عملي طور آسٽريا، اسٽيريا ۽ [[ڪارينٿيا جي ڊچي|ڪارينٿيا جي ڊچين]] تي قبضو ڪري ورتو.<ref name="johnson 21"/> سندس حڪمراني 1278ع ۾ [[ڊورنڪروٽ]] وٽ [[جرمني جو روڊولف پهريون|جرمني جي روڊولف پهرئين]] هٿان شڪست کان پوءِ ختم ٿي وئي.<ref>Lonnie Johnson 23</ref> ان کان پوءِ [[پهرين مهاڀاري جنگ]] تائين آسٽريا جي تاريخ وڏي حد تائين ان جي حڪمران خاندان، [[هابسبرگ خاندان|هابسبرگن]]، جي تاريخ سان ڳنڍيل رهي. [[File:HRR 14Jh.jpg|thumb|[[پاڪ رومي سلطنت]] ۾ 14هين صديءَ دوران هابسبرگ (نارنگي)، لگزمبرگ (واڱڻائي) ۽ ويٽلسباخ (سائو) خاندانن جا علائقا]] 14هين ۽ 15هين صدين دوران [[هابسبرگ بادشاهت|هابسبرگن]] آسٽريا جي ڊچي جي ڀرپاسي وارن ٻين صوبن کي پنهنجي قبضي هيٺ آڻڻ شروع ڪيو. 1438ع ۾ آسٽريا جي ڊيوڪ [[آسٽريا جو البرٽ پنجون|البرٽ پنجين]] کي پنهنجي سهري، شهنشاهه [[سگسمنڊ، پاڪ رومي شهنشاهه|سگسمنڊ]] جو جانشين چونڊيو ويو. جيتوڻيڪ البرٽ پاڻ رڳو هڪ سال حڪمران رهيو، پر ان کان پوءِ فقط هڪ استثنا کي ڇڏي، [[پاڪ رومي سلطنت]] جا سمورا شهنشاهه هابسبرگ خاندان سان تعلق رکندا هئا. هابسبرگن پنهنجي موروثي علائقن کان پري به نوان علائقا حاصل ڪرڻ شروع ڪيا. 1477ع ۾ شهنشاهه [[فريڊرڪ ٽيون، پاڪ رومي شهنشاهه|فريڊرڪ ٽئين]] جي اڪيلي پٽ آرچڊيوڪ [[ميڪسميلين پهريون، پاڪ رومي شهنشاهه|ميڪسميلين]]، [[برگنڊي جي ڪائونٽي|برگنڊي]] جي وارثياڻي ماريا سان شادي ڪئي، جنهن جي نتيجي ۾ [[نيدرلينڊز]] جو گهڻو حصو هابسبرگ خاندان جي قبضي هيٺ اچي ويو.<ref name="johnson 25">Lonnie Johnson 25</ref><ref name="brook 11">Brook-Shepherd 11</ref> 1496ع ۾ سندس پٽ [[فلپ پهريون، ڪاسٽيل جو بادشاهه|فلپ دي فيئر]]، [[جوانا آف ڪاسٽيل|جوانا]] سان شادي ڪئي، جيڪا [[ڪاسٽيل جو تاج|ڪاسٽيل]] ۽ [[اراگون جو تاج|اراگون]] جي وارثياڻي هئي. ان شاديءَ جي نتيجي ۾ اسپين ۽ ان سان لاڳاپيل اطالوي، آفريڪي، [[فلپائن|ايشيائي]] ۽ [[نئين دنيا]] جا علائقا پڻ هابسبرگن جي حڪمرانيءَ جي دائري ۾ اچي ويا.<ref name="johnson 25"/><ref name="brook 11"/> 1526ع ۾ [[موهاچ جي جنگ]] کان پوءِ [[بوهيميا]] ۽ [[هنگري]] جو اهو حصو، جنهن تي عثمانين قبضو نه ڪيو هو، آسٽريائي حڪمرانيءَ هيٺ اچي ويو.<ref>Lonnie Johnson 26</ref> هنگري ڏانهن [[عثماني–هنگري جنگيون|عثماني توسيع]] سبب هابسبرگن ۽ عثمانين وچ ۾ [[عثماني–هابسبرگ جنگيون|بار بار جنگيون]] ٿيون، جن مان 1593ع کان 1606ع تائين جاري رهندڙ [[ڊگهي جنگ (عثماني جنگيون)|ڊگهي جنگ]] خاص طور اهم هئي. ترڪن [[اسٽيريا]] ۾ لڳ ڀڳ 20 ڀيرا حملا ڪيا،<ref>"'' The Catholic encyclopedia''". Charles George Herbermann (1913). Robert Appleton company.</ref> جن مان ڪجهه حملن کي ذريعن ۾ ”ساڙڻ، ڦرلٽ ڪرڻ ۽ هزارين ماڻهن کي غلام بڻائي وٺي وڃڻ“ طور بيان ڪيو ويو آهي.<ref>"''[https://books.google.com/books?id=8-ARAAAAYAAJ&pg=PA560 Bentley's miscellany] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240312192545/https://books.google.com/books?id=8-ARAAAAYAAJ&pg=PA560#v=onepage&q&f=false |date=12 March 2024 }}''". Charles Dickens, William Harrison Ainsworth, Albert Smith (1853).</ref> سيپٽمبر 1529ع جي آخر ۾ عثماني سلطان [[سليمان اعظم]] [[ويانا جو محاصرو (1529)|ويانا جو پهريون محاصرو]] شروع ڪيو، جيڪو ناڪام رهيو؛ عثماني تاريخدانن موجب ان ناڪاميءَ ۾ وقت کان اڳ شروع ٿيل سياري ۽ برفباريءَ پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو. === 17هين ۽ 18هين صديون === [[File:Anonym Entsatz Wien 1683.jpg|thumb|1683ع ۾ ٿيل [[ويانا جي جنگ]]، [[عثماني سلطنت]] جي يورپ ڏانهن اڳڀرائي کي روڪي ڇڏيو.]] [[ليوپولڊ پهريون، پاڪ رومي شهنشاهه|ليوپولڊ پهرئين]] جي ڊگهي حڪمرانيءَ دوران، 1683ع ۾ پولينڊ جي بادشاهه [[جان ٽيون سوبيسڪي]] جي اڳواڻيءَ هيٺ ترڪن خلاف [[ويانا جي جنگ|ويانا جو ڪامياب دفاع]] ڪيو ويو.<ref>Lonnie Johnson 26–28</ref> ان کان پوءِ ٿيل [[عظيم ترڪ جنگ]] جي نتيجي ۾ هنگري جو گهڻو حصو آسٽريا جي قبضي هيٺ اچي ويو. ان انتظام کي 1699ع ۾ ٿيل [[ڪارلووٽس جو معاهدو|ڪارلووٽس جي معاهدي]] ذريعي باضابطه شڪل ڏني وئي. [[چارلس ڇهون، پاڪ رومي شهنشاهه|چارلس ڇهين]] انهن ڪيترين ئي حاصلات تان هٿ کنيو، جيڪي سلطنت گذريل سالن دوران حاصل ڪيون هيون. کيس [[هابسبرگ خاندان]] جي مرداڻي شاهي نسل جي ويجهي خاتمي جو خدشو هو. ان ڪري چارلس ڇهون [[1713ع جي پراگميٽڪ سينڪشن|1713ع جي پراگميٽڪ سينڪشن]] کي تسليم ڪرائڻ جي بدلي ۾ ٻين طاقتن کي علائقائي ۽ سياسي رعايتون ڏيڻ لاءِ تيار هو. ان بندوبست تحت سندس ڌيءَ [[ماريا ٿيريسا]] کي سندس وارث طور تسليم ڪيو ويو. [[پروشيا]] جي عروج سان جرمن علائقن ۾ [[آسٽريا–پروشيا رقابت]] جي شروعات ٿي. آسٽريا، پروشيا ۽ روس سان گڏجي [[پولينڊ جون ورهاستون|پولينڊ جي ٽن ورهاستن]] مان پهرين ۽ ٽين ورهاست ۾ حصو ورتو، جيڪي ترتيبوار 1772ع ۽ 1795ع ۾ ٿيون. === 19هين صدي === {{See also|آسٽريائي سلطنت|آسٽريا-هنگري}} [[File:Congress of Vienna.PNG|thumb|left|[[ويانا ڪانگريس]] 1814ع–1815ع ۾ منعقد ٿي. ڪانگريس جو مقصد [[فرانسيسي انقلابي جنگيون|فرانسيسي انقلابي جنگين]]، [[نيپولين جون جنگيون|نيپولين جي جنگين]] ۽ [[پاڪ رومي سلطنت]] جي خاتمي سبب پيدا ٿيل ڪيترن ئي مسئلن کي حل ڪرڻ هو.]] آسٽريا پهرين ۽ ٻي اتحاد جي حصي طور [[انقلابي فرانس]] خلاف جنگين ۾ شامل ٿيو ۽ ان کان پوءِ [[نيپولين جون جنگيون|نيپولين جي جنگين]] ۾ پڻ حصو ورتائين. 1792ع کان 1801ع تائين آسٽريائي فوجن کي 754,700 جاني نقصان برداشت ڪرڻا پيا.<ref>Clodfelter</ref> آسٽريا ۽ پاڪ رومي سلطنت جي هابسبرگ حڪمرانن کي [[نيپولين بوناپارٽ]] هٿان لڳاتار شڪستن کي منهن ڏيڻو پيو. نيپولين پاران فرانسيسي سلطنت قائم ڪرڻ کان پوءِ پنهنجي شاهي خاندان جي حيثيت محفوظ رکڻ لاءِ 1804ع ۾ [[آسٽريائي سلطنت]] قائم ڪئي وئي،<ref>Lonnie Johnson 34</ref> ۽ نيپولين کي سندن اڳوڻي شاهي تخت تي دعويٰ ڪرڻ کان روڪڻ لاءِ 1806ع ۾ [[پاڪ رومي سلطنت]] کي ختم ڪيو ويو. 1814ع ۾ آسٽريا انهن اتحادي فوجن جو حصو هو، جن فرانس تي حملو ڪري [[نيپولين جون جنگيون]] پڄاڻيءَ تائين پهچايون. 1815ع جي [[ويانا ڪانگريس]] کان پوءِ آسٽريائي سلطنت يورپ جي چئن غالب طاقتن مان هڪ ۽ تسليم ٿيل [[عظيم طاقت]] طور سامهون آئي. ساڳئي سال آسٽريا جي صدارت هيٺ [[جرمن ڪنفيڊريشن]] ({{Lang|de|Deutscher Bund}}) قائم ڪئي وئي. حل نه ٿيل سماجي، سياسي ۽ قومي اختلافن سبب جرمن علائقا [[1848ع جا انقلاب|1848ع جي انقلابن]] جي لپيٽ ۾ آيا، جن جو هڪ اهم مقصد متحد جرمني قائم ڪرڻ هو.<ref name="johnson 36">Johnson 36</ref> [[File:Deutscher Bund.svg|thumb|[[جرمن ڪنفيڊريشن]] ۽ ان جي 39 خودمختيار ميمبر رياستن جو نقشو]] جرمنيءَ جي اتحاد بابت مختلف تجويزون موجود هيون، جن ۾ [[ننڍو جرمني ۽ وڏو جرمني|وڏو جرمني]]، [[گريٽر آسٽريا جون گڏيل رياستون|وڏو آسٽريا]] يا آسٽريا کان سواءِ جرمن ڪنفيڊريشن شامل هيون. 1864ع ۾ آسٽريا ۽ پروشيا گڏجي [[ڊينمارڪ]] خلاف جنگ ڪئي ۽ [[شليسويگ]] ۽ [[هولسٽائن]] جون ڊچيون ڊينمارڪ جي قبضي کان آزاد ڪرايون. ٻنهي طاقتن وچ ۾ انهن ڊچين جي انتظام بابت اتفاق نه ٿي سگهيو، جنهن جي نتيجي ۾ 1866ع ۾ [[آسٽريا-پروشيا جنگ]] لڳي. [[ڪونيگريٽس جي جنگ]] ۾ پروشيا هٿان شڪست کان پوءِ<ref name="johnson 36"/> آسٽريا کي جرمن ڪنفيڊريشن ڇڏڻي پئي ۽ ان کان پوءِ هن جرمن سياست ۾ اڳوڻو ڪردار ادا نه ڪيو.<ref name="johnson 55">Lonnie Johnson 55</ref><ref>Schulze 233</ref> آسٽريا جي هابسبرگ بادشاهت پنهنجي جرمن ٻولي ڳالهائيندڙ علائقن کي [[جرمني جو اتحاد|1871ع ۾ قائم ٿيل جرمن سلطنت]] ۾ شامل ڪرڻ ۽ پنهنجي غير جرمن ٻولي ڳالهائيندڙ علائقن تان دستبردار ٿيڻ لاءِ تيار نه هئي، تنهنڪري نئين سلطنت جو تاج پروشيا جي بادشاهه [[فريڊرڪ ولهيلم چوٿون]] کي پيش ڪيو ويو. دٻايل [[1848ع جو هنگري انقلاب|1848ع جي هنگري انقلاب]] کان پوءِ رهجي ويل مسئلن کي حل ڪرڻ لاءِ 1867ع ۾ [[1867ع جو آسٽريا-هنگري ٺاهه|آسٽريا-هنگري ٺاهه]]، جنهن کي ''آؤسگلائخ'' پڻ چيو وڃي ٿو، ڪيو ويو. ان تحت [[فرانز جوزف پهريون]] جي سربراهيءَ هيٺ [[آسٽريائي سلطنت]] ۽ [[هنگري جي بادشاهت]] تي ٻڌل ٻٽي بادشاهت قائم ٿي.<ref>Lonnie Johnson 59</ref> هن گهڻ نسلي [[آسٽريا-هنگري]] سلطنت ۾ [[جرمن]]، [[هنگريائي]]، ڪروئيشيائي، چيڪ، [[پولش ماڻهو|پولش]]، [[روسين]]، سرب، سلوواڪ، سلووين ۽ يوڪريني قومن سان گڏ اطالوي ۽ روماني آباديءَ جون وڏيون برادريون پڻ شامل هيون. قومپرست تحريڪن جي عروج واري دور ۾ آسٽريا-هنگري جهڙي گهڻ نسلي سلطنت تي حڪمراني ڪرڻ ڏينهون ڏينهن وڌيڪ ڏکيو ٿيندو ويو، جنهن سبب حڪومت کي وڌايل ڳجهي پوليس تي گهڻو ڀاڙڻو پيو. تنهن هوندي به آسٽريائي حڪومت ڪجهه معاملن ۾ مختلف قومن کي سهولتون ڏيڻ جي ڪوشش ڪئي. مثال طور، [[سسلائٿينيا]] جا قانون ۽ حڪم شايع ڪندڙ ''رائخس گيزيٽس بلاٽ'' اٺن ٻولين ۾ جاري ٿيندو هو؛ جڏهن تہ سڀني قومي گروهن کي پنهنجي ٻوليءَ ۾ اسڪول هلائڻ ۽ سرڪاري آفيسن ۾ پنهنجي مادري ٻولي استعمال ڪرڻ جو حق حاصل هو. [[File:Austria Hungary ethnic.svg|thumb|[[آسٽريا-هنگري]] جو نسلي نقشو، 1910ع]] مختلف سماجي طبقن سان تعلق رکندڙ ڪيترن ئي آسٽريائي جرمنن، جن ۾ [[جارج ريٽر فون شونيرر]] پڻ شامل هو، آسٽريائي جرمنن ۾ جرمن نسلي سڃاڻپ مضبوط ڪرڻ ۽ آسٽريا کي جرمنيءَ سان ملائڻ (''[[آنشلوس]]'') جي اميد سان [[آسٽريا ۾ جرمن قومپرستي|پين-جرمنزم]] جي ڀرپور حمايت ڪئي.<ref name="DPSO">{{Cite web|date=2000|title=Das politische System in Österreich (The Political System in Austria)|url=http://www.politischebildung.at/upload/polsystem.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20140423112116/http://www.politischebildung.at/upload/polsystem.pdf|archive-date=23 April 2014|access-date=9 July 2014|publisher=Austrian Federal Press Service|page=24|language=de|location=Vienna}}</ref> [[ڪارل لوئيگر]] جهڙن ڪجهه آسٽريائين پڻ پنهنجي سياسي مقصدن کي اڳتي وڌائڻ لاءِ پين-جرمنزم کي عواميت پسنديءَ جي هڪ صورت طور استعمال ڪيو. جيتوڻيڪ بسمارڪ جي پاليسين آسٽريا ۽ آسٽريائي جرمنن کي جرمنيءَ کان ٻاهر رکيو، تڏهن به ڪيترائي آسٽريائي پين-جرمن قومپرست کيس پنهنجو مثالي اڳواڻ سمجهندا هئا. اهي جرمن شهنشاهه [[ولهيلم پهريون، جرمن شهنشاهه|ولهيلم پهرئين]] جي پسنديده گل طور مشهور نيرا ڪارن فلاور پنهنجن ڪوٽن جي بٽڻن ۾ لڳائيندا هئا ۽ جرمن قومي رنگن، ڪاري، ڳاڙهي ۽ پيلي، جون نشانيون پڻ پائيندا هئا. آسٽريائي اسڪولن ۾ انهن ٻنهي نشانين تي عارضي پابندي به لڳائي وئي، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن کي گهڻ نسلي سلطنت خلاف ناراضگيءَ جي اظهار طور استعمال ڪيو ويندو هو.<ref>{{Cite book|last=Unowsky|first=Daniel L.|title=The Pomp and Politics of Patriotism: Imperial Celebrations in Habsburg Austria, 1848–1916|publisher=Purdue University Press|date=2005|page=157}}</ref> آسٽريا کي جرمنيءَ کان ڌار رکڻ سبب ڪيترن آسٽريائين لاءِ قومي سڃاڻپ جو مسئلو پيدا ٿيو. ان صورتحال بابت سوشل ڊيموڪريٽ اڳواڻ [[اوٽو بائوئر]] چيو تہ اها ”اسان جي آسٽريائي ۽ جرمن ڪردار وچ ۾ ڇڪتاڻ“ هئي.<ref>Evan Burr Bukey, Hitler's Austria: Popular Sentiment in the Nazi Era, 1938–1945, p. 6</ref> آسٽريا-هنگري سلطنت ۾ آسٽريائي جرمنن ۽ ٻين نسلي گروهن وچ ۾ پڻ ڇڪتاڻ موجود هئي. ڪيترائي آسٽريائي، خاص طور پين-جرمن تحريڪن سان لاڳاپيل ماڻهو، جرمن نسلي سڃاڻپ کي وڌيڪ مضبوط ڪرڻ جا حامي هئا ۽ اميد رکندا هئا تہ سلطنت جي خاتمي کان پوءِ [[آنشلوس|آسٽريا جو جرمنيءَ سان الحاق]] ممڪن ٿي سگهندو.<ref>Brigitte Hamann, Hitler's Vienna: A Portrait of the Tyrant as a Young Man, p. 394</ref> ڪيترن آسٽريائي پين-جرمن قومپرستن وزيراعظم [[ڪائونٽ ڪازيمير فيلڪس باديني|ڪازيمير ڪائونٽ باديني]] جي 1897ع واري ٻوليءَ بابت فرمان خلاف سخت احتجاج ڪيو. ان فرمان تحت بوهيميا ۾ جرمن ۽ چيڪ ٻولين کي گڏيل سرڪاري ٻولين جو درجو ڏنو ويو ۽ نون سرڪاري عملدارن لاءِ ٻنهي ٻولين ۾ رواني لازمي قرار ڏني وئي. عملي طور ان جو مطلب اهو هو تہ سرڪاري ملازمتن ۾ چيڪ ماڻهن جي ڀرتيءَ جا امڪان وڌيڪ ٿي ويا، ڇاڪاڻ⁠تہ وچولي طبقي جا گهڻا چيڪ جرمن ٻولي ڳالهائي سگهندا هئا، جڏهن تہ جرمن ٻولي ڳالهائيندڙن ۾ چيڪ ٻولي ڄاڻندڙن جو تناسب گهٽ هو. [[الٽرامونٽانزم|الٽرامونٽين]] ڪيٿولڪ سياستدانن ۽ پادرين طرفان هن سڌاري جي حمايت جي ردعمل ۾ ''[[روم کان پري]]'' تحريڪ شروع ٿي، جنهن جي شروعات شونيرر جي حامين ڪئي ۽ جنهن ”جرمن“ عيسائين کي رومن ڪيٿولڪ چرچ ڇڏڻ جي اپيل ڪئي.<ref>{{cite news|last=Suppan|title='Germans' in the Habsburg Empire|publisher=The Germans and the East|date=2008|pages=164, 172}}</ref> === 20هين صديءَ جي شروعات === {{See also|جرمن-آسٽريا جي جمهوريه|پهرين آسٽريائي جمهوريه}} [[عثماني سلطنت]] ۾ [[ٻئي آئيني دور]] جي شروعات کان پوءِ، آسٽريا-هنگري ان موقعي مان فائدو وٺندي 1908ع ۾ [[آسٽريا-هنگري ۾ بوسنيا ۽ هرزيگووينا|بوسنيا ۽ هرزيگووينا]] کي پنهنجي سلطنت ۾ ضم ڪري ڇڏيو.<ref>{{Cite web|title=The Annexation of Bosnia-Herzegovina 1908|url=https://www.mtholyoke.edu/acad/intrel/boshtml/bos127.htm|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130323152047/https://www.mtholyoke.edu/acad/intrel/boshtml/bos127.htm|archive-date=23 March 2013|access-date=25 March 2013|publisher=Mtholyoke.edu}}</ref> 1914ع ۾ [[سراييوو]] ۾ بوسنيائي سرب [[گاوريلو پرنسپ]] هٿان آرچڊيوڪ [[آسٽريا جو فرانز فرڊيننڊ|فرانز فرڊيننڊ جي قتل]]<ref>Johnson 52–54</ref> کي آسٽريا جي اهم سياستدانن ۽ فوجي جنرلن شهنشاهه کي سربيا خلاف جنگ جو اعلان ڪرڻ لاءِ قائل ڪرڻ جي بنياد طور استعمال ڪيو. ان فيصلي [[پهرين مهاڀاري جنگ]] شروع ٿيڻ جي خطري کي وڌايو ۽ نيٺ جنگ ڇڙي پئي، جنهن جي پڄاڻيءَ تي آسٽريا-هنگري سلطنت ٽٽي وئي. پهرين مهاڀاري جنگ ۾ ڏهه لک کان وڌيڪ آسٽريا-هنگري فوجي مارجي ويا.<ref>{{Cite book|last1=Grebler|first1=Leo|title=The Cost of the World War to Germany and Austria-Hungary|last2=Winkler|first2=Wilhelm|publisher=Yale University Press|orig-date=1940|isbn=0-598-94106-1|date=2006-02-17}}</ref> [[File:German Austria (1918) en.svg|thumb|upright=1.4|1918ع ۾ [[جرمن-آسٽريا]] پاران دعويٰ ڪيل جرمن ٻولي ڳالهائيندڙ صوبا. بعد ۾ قائم ٿيل آسٽريا جي ٻي جمهوريه جي سرحد ڳاڙهي ليڪ سان ڏيکاريل آهي.]] 21 آڪٽوبر 1918ع تي شاهي آسٽريا جي پارليامينٽ ''رائخسراٽ'' جا چونڊيل جرمن ميمبر ويانا ۾ گڏ ٿيا ۽ جرمن-آسٽريا جي عارضي قومي اسيمبلي (''Provisorische Nationalversammlung für Deutschösterreich'') قائم ڪيائون. 30 آڪٽوبر تي اسيمبليءَ ''شٽاٽسراٽ'' نالي حڪومت مقرر ڪري [[جرمن-آسٽريا جي جمهوريه]] قائم ڪئي. شهنشاهه هن نئين حڪومت کي اٽليءَ سان رٿيل جنگبندي بابت فيصلي ۾ شريڪ ٿيڻ جي دعوت ڏني، پر حڪومت ان معاملي ۾ حصو وٺڻ کان پاسو ڪيو.<ref>{{Cite book|last=Shepard|first=Gordon|title=The Austrians|date=1996|publisher=Avalon Publishing Group Inc.|isbn=978-0-7867-3066-7}}</ref> نتيجي طور 3 نومبر 1918ع تي جنگ جي خاتمي جي ذميواري رڳو شهنشاهه ۽ سندس حڪومت تي رهي. 11 نومبر تي شهنشاهه، پراڻي ۽ نئين حڪومتن جي وزيرن جي صلاح تي، اعلان ڪيو تہ هو هاڻي رياستي معاملن ۾ حصو نه وٺندو. 12 نومبر تي جرمن-آسٽريا قانوني طور پاڻ کي جمهوري جمهوريه ۽ نئين جرمن جمهوريه جو حصو قرار ڏنو. 10 نومبر 1920ع تي منظور ٿيل آئين تحت ''شٽاٽسراٽ'' جو نالو بدلائي ''بُنڊس ريگيرونگ'' (وفاقي حڪومت) ۽ ''نيشنل فرزاملونگ'' جو نالو ''نيشنل راٽ'' (قومي ڪائونسل) رکيو ويو.<ref>{{Cite web|title=Austria: notes|url=http://www.archontology.org/nations/austria/au_rep1/01_laws.php|access-date=4 February 2021|website=Archontology|archive-date=16 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210416090109/http://www.archontology.org/nations/austria/au_rep1/01_laws.php|url-status=live}}</ref> 1919ع جي [[سينٽ جرمين جو معاهدو|سينٽ جرمين جي معاهدي]] (۽ هنگري لاءِ 1920ع جي [[ٽريانون جو معاهدو|ٽريانون جي معاهدي]]) وچ يورپ جي انهيءَ نئين سياسي بندوبست جي تصديق ۽ استحڪام ڪيو، جيڪو وڏي حد تائين نومبر 1918ع ۾ وجود ۾ اچي چڪو هو. ان بندوبست تحت نيون رياستون قائم ٿيون ۽ موجوده رياستن جون سرحدون تبديل ڪيون ويون. آسٽريا-هنگري جا جرمن ٻولي ڳالهائيندڙ آسٽريائي علائقا محدود ٿي هڪ ننڍڙي رياست، جرمن-آسٽريا جي جمهوريه (جرمن: ''Republik Deutschösterreich'')، تائين رهجي ويا؛ البت گهڻو ڪري جرمن ٻولي ڳالهائيندڙ [[ڏکڻ ٽيرول]] ان ۾ شامل نه ڪيو ويو.<ref>{{Citation|last=Moos|first=Carlo|title=A Land on the Threshold. South Tyrolean Transformations, 1915–2015|pages=27–39|date=2017|editor-last=Georg Grote and Hannes Obermair|contribution=Südtirol im St. Germain-Kontext|place=Oxford-Berne-New York|publisher=Peter Lang|isbn=978-3-0343-2240-9}}</ref><ref>In Habsburg Austria-Hungary, "German-Austria" was an unofficial term for the areas of the empire inhabited by Austrian Germans.</ref><ref>Alfred D. Low, ''The Anschluss Movement, 1918–1919, and the Paris Peace Conference'', pp. 135–138.</ref> آسٽريا جي جرمنيءَ سان الحاق جي خواهش ان وقت آسٽريا ۽ جرمني ٻنهي جي مختلف سماجي طبقن ۾ وڏي پيماني تي موجود هئي.<ref>Alfred D. Low, ''The Anschluss Movement, 1918–1919, and the Paris Peace Conference'', pp. 3–4</ref> 12 نومبر تي جرمن-آسٽريا کي جمهوريه قرار ڏنو ويو ۽ سوشل ڊيموڪريٽ [[ڪارل رينر]] کي عارضي چانسلر مقرر ڪيو ويو. ساڳئي ڏينهن تيار ڪيل عارضي آئين جي شق 1 ۾ چيو ويو تہ ”جرمن-آسٽريا هڪ جمهوري جمهوريه آهي“، جڏهن تہ شق 2 ۾ چيو ويو تہ ”جرمن-آسٽريا جرمن رائخ جو اڻٽٽ حصو آهي“.<ref>Mary Margaret Ball, ''Post-war German-Austrian Relations: The Anschluss Movement, 1918–1936'', pp. 11–15</ref> [[سينٽ جرمين جو معاهدو|سينٽ جرمين جي معاهدي]] ۽ [[ورسائي جو معاهدو|ورسائي جي معاهدي]] آسٽريا ۽ جرمنيءَ جي اتحاد تي واضح پابندي لاڳو ڪئي.<ref>Roderick Stackelberg, ''Hitler's Germany: Origins, Interpretations, Legacies'', pp. 161–162</ref><ref>{{Cite web|title=Treaty of Peace between the Allied and Associated Powers and Austria; Protocol, Declaration and Special Declaration [1920&#93; ATS 3|url=http://www.austlii.edu.au/au/other/dfat/treaties/1920/3.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20000917221810/http://www.austlii.edu.au/au/other/dfat/treaties/1920/3.html|archive-date=17 September 2000|access-date=15 June 2011|publisher=Austlii.edu.au}}</ref> انهن معاهدن جرمن-آسٽريا کي پنهنجو نالو بدلائي ”آسٽريا جي جمهوريه“ رکڻ لاءِ پڻ پابند ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ [[پهرين آسٽريائي جمهوريه]] وجود ۾ آئي.<ref>Mary Margaret Ball, ''Post-war German-Austrian Relations: The Anschluss Movement, 1918–1936'', pp. 18–19</ref><ref>Montserrat Guibernau, ''The Identity of Nations'', pp. 70–75</ref> 30 لک کان وڌيڪ جرمن ٻولي ڳالهائيندڙ آسٽريائي نئين آسٽريائي جمهوريه جي سرحدن کان ٻاهر رهجي ويا ۽ نئين قائم ٿيل يا وڌايل رياستن [[چيڪوسلوواڪيا]]، [[يوگوسلاويا]]، [[هنگري]] ۽ اٽليءَ ۾ اقليتن جي حيثيت سان رهڻ لڳا.<ref>Brook-Shepherd 246</ref> انهن علائقن ۾ [[ڏکڻ ٽيرول]] ۽ [[جرمن بوهيميا]] پڻ شامل هئا. جرمن بوهيميا ۽ [[سوڊيٽن لينڊ]] جي حيثيت بعد ۾ [[ٻي مهاڀاري جنگ]] کان اڳ ۽ ان دوران اهم سياسي مسئلو بڻجي وئي.<ref name="a1">Brook-Shepherd 245</ref> آسٽريا ۽ [[يوگوسلاويا جي بادشاهت]] جي وچ واري سرحد جو فيصلو آڪٽوبر 1920ع ۾ ٿيل [[ڪارينٿيا ريفرنڊم]] ذريعي ڪيو ويو. ان جي نتيجي ۾ اڳوڻي آسٽريا-هنگري تاجي علائقي [[ڪارينٿيا]] جو وڏو حصو آسٽريا کي مليو. اهڙيءَ ريت ٻنهي ملڪن جي سرحد [[ڪاراونڪس]] جبلن جي قطار تي مقرر ٿي، جڏهن تہ سلووين آباديءَ جو هڪ وڏو حصو آسٽريا اندر رهجي ويو. === جنگين جي وچ وارو دور ۽ ٻي عالمي جنگ === {{See also|پهرين آسٽريائي جمهوريه|آسٽريا جي وفاقي رياست|آنشلوس|نازي جرمنيءَ اندر آسٽريا|آسٽريا ۾ يهودين جي تاريخ#آسٽريا ۾ هولوڪاسٽ}} جنگ کان پوءِ مهانگائي سبب ڪروني، جيڪا اڃا تائين آسٽريا جي ڪرنسي هئي، جي قدر گهٽجڻ شروع ٿي. 1922ع جي سرءُ ۾ آسٽريا کي [[قومن جي ليگ]] جي نگرانيءَ هيٺ هڪ بين الاقوامي قرض ڏنو ويو.<ref>Brook-Shepherd 257–258</ref> هن قرض جو مقصد ملڪ کي ڏيوالپڻي کان بچائڻ، ڪرنسي کي مستحڪم ڪرڻ ۽ آسٽريا جي مجموعي معاشي حالت بهتر ڪرڻ هو. قرض جي شرطن سبب آسٽريا جي اقتصادي پاليسين تي قومن جي ليگ جي نگراني وڌي وئي. 1925ع ۾ ''[[آسٽريائي شلنگ]]'' متعارف ڪرايو ويو، جنهن ڪروني کي 10,000:1 جي شرح سان بدلائي ڇڏيو. ان جي استحڪام سبب ان کي بعد ۾ ”الپائن ڊالر“ جو لقب ڏنو ويو. 1925ع کان 1929ع تائين معيشت ٿوري عرصي لاءِ بهتر رهي، پر [[1929ع وارو وال اسٽريٽ ڪراش|بليڪ ٽيوزڊي]] کان پوءِ شديد بحران جي ويجهو پهچي وئي. [[پهرين آسٽريائي جمهوريه]] 1933ع تائين قائم رهي، جڏهن چانسلر [[اينگلبرٽ ڊولفُس]]، جنهن عمل کي هن [[پارليامينٽ جو پاڻمرادو خاتمو|”پارليامينٽ جو پاڻمرادو خاتمو“]] سڏيو، هڪ آمرانه نظام قائم ڪيو جيڪو [[اطالوي فاشزم]] ڏانهن مائل هو.<ref name="johnson 104">Lonnie Johnson 104</ref><ref name="brook 269">Brook-Shepherd 269–270</ref> ان وقت جون ٻه وڏيون سياسي قوتون، سوشل ڊيموڪريٽ ۽ قدامت پسند، پنهنجون نيم فوجي تنظيمون رکنديون هيون.<ref name="Brook-Shepherd 261">Brook-Shepherd 261</ref> سوشل ڊيموڪريٽن جي ''[[ريپبليڪانيشر شوتس بُنڊ]]'' کي غيرقانوني قرار ڏنو ويو، پر اها اڃا تائين سرگرم هئي،<ref name="Brook-Shepherd 261"/> ۽ 12 کان 15 فيبروري 1934ع تائين [[آسٽريائي گهرو ويڙهه]] ٿي.<ref name="johnson 104"/><ref name="brook 269"/><ref name="johnson 107">Johnson 107</ref> فيبروري 1934ع ۾ ''شوتس بُنڊ'' جي ڪيترن ميمبرن کي ڦاسي ڏني وئي،<ref>Brook-Shepherd 283</ref> سوشل ڊيموڪريٽڪ پارٽي تي پابندي لڳائي وئي ۽ ان جا ڪيترائي ميمبر قيد ٿيا يا ملڪ ڇڏڻ تي مجبور ٿيا.<ref name="johnson 107"/> 1 مئي 1934ع تي [[آسٽروفاشزم|آسٽروفاشسٽن]] نئون آئين (''Maiverfassung'') نافذ ڪيو، جنهن ڊولفُس جي اختيارن کي وڌيڪ مضبوط ڪيو، پر 25 جولاءِ تي هو [[آسٽريائي نازي]]ن جي [[جولاءِ پُچ]] واري بغاوت جي ڪوشش دوران قتل ڪيو ويو.<ref>Lonnie Johnson 109</ref><ref>Brook-Shepherd 292</ref> [[File:Bundesarchiv Bild 183-1987-0922-500, Wien, Heldenplatz, Rede Adolf Hitler.jpg|thumb|[[ايڊولف هٽلر]] 1938ع ۾ ويانا جي [[هيلڊن پلاٽس]] ۾ تقرير ڪندي]] سندس جانشين [[ڪرٽ شوشنيگ]] آسٽريا کي هڪ ”جرمن رياست“ سمجهندو هو ۽ آسٽريائين کي ”بهتر جرمن“ قرار ڏيندو هو، پر هو آسٽريا جي آزادي برقرار رکڻ جو حامي هو.<ref>{{Cite book|last=Ryschka|first=Birgit|title=Constructing and Deconstructing National Identity: Dramatic Discourse in Tom Murphy's The Patriot Game and Felix Mitterer's in Der Löwengrube|date=1 January 2008|publisher=Peter Lang|isbn=978-3-631-58111-7}}</ref> هن 9 مارچ 1938ع تي اعلان ڪيو تہ آسٽريا جي جرمنيءَ کان آزاديءَ بابت [[ريفرينڊم]] 13 مارچ تي ڪرايو ويندو. ==== نازي حڪمراني ==== 12 مارچ 1938ع تي آسٽريائي نازين حڪومت تي قبضو ڪري ورتو، جڏهن تہ جرمن فوجون ملڪ ۾ داخل ٿي ويون، جنهن سبب شوشنيگ جو ريفرينڊم نه ٿي سگهيو.<ref name="johnson 112">Lonnie Johnson 112–113</ref> 13 مارچ 1938ع تي آسٽريا جو جرمنيءَ سان ''[[آنشلوس]]''، يعني الحاق، سرڪاري طور اعلان ڪيو ويو. ٻن ڏينهن کان پوءِ آسٽريا ڄائو [[ايڊولف هٽلر]] ويانا جي [[هيلڊن پلاٽس]] ۾ پنهنجي وطن جي ”باقي [[نازي جرمني|جرمن رائخ]] سان ٻيهر اتحاد“ جو اعلان ڪيو. اپريل 1938ع ۾ هڪ ريفرينڊم ڪرايو ويو، جنهن ذريعي جرمنيءَ سان الحاق جي تصديق ڪئي وئي. 10 اپريل 1938ع تي جرمنيءَ ۾، جنهن ۾ تازو ضم ڪيل آسٽريا پڻ شامل هو، پارلياماني چونڊون ڪرايون ويون. اهي نازي حڪمرانيءَ هيٺ رائخسٽيگ جون آخري چونڊون هيون ۽ عملي طور هڪ سوال واري ريفرينڊم جي صورت ۾ هيون، جنهن ۾ ووٽرن کان 813 ميمبرن واري رائخسٽيگ لاءِ نازي پارٽيءَ جي هڪ ئي فهرست ۽ آسٽريا جي الحاق بابت منظوري پڇي وئي. يهودين، روما ۽ سنتي ماڻهن کي ووٽ ڏيڻ جي اجازت نه هئي.<ref>Robert Gellately, Social Outsiders in Nazi Germany, (2001), p. 216</ref> سرڪاري انگن موجب ٽرن آئوٽ 99.5٪ هو ۽ 98.9٪ ووٽن ”ها“ ۾ وڌا. آسٽريا ۾ 4,484,475 اهل ووٽرن مان سرڪاري طور 99.71٪ ووٽنگ ۾ حصو ورتو ۽ 99.73٪ ووٽ الحاق جي حق ۾ هئا.<ref name="test">[[1938 German election and referendum]]</ref> جيتوڻيڪ آسٽريا جي ڪيترن علائقن ۾ ''آنشلوس'' جي حمايت موجود هئي، پر جرمن فوجن جو هر هنڌ هڪجهڙي جوش سان استقبال نه ٿيو، خاص طور [[ويانا]] ۾، جتي آسٽريا جي سڀ کان وڏي يهودي آبادي رهندي هئي.<ref>Evan Burr Bukey, Hitler's Austria: Popular Sentiment in the Nazi Era, 1938–1945, p. 33</ref> تنهن هوندي به، پروپيگنڊا، دٻاءَ ۽ نتيجن ۾ هٿ چراند جي باوجود، ''آنشلوس'' لاءِ حقيقي ۽ وڏي حمايت پڻ موجود هئي،<ref>Ian Kershaw (2001) Hitler 1936-1945" Nemesis, p.83</ref> ڇاڪاڻ⁠تہ آسٽريا ۽ جرمنيءَ جي ڪيترن جرمنن ان کي سڀني جرمنن جي هڪ رياست ۾ دير سان ٿيندڙ اتحاد جي مڪمل ٿيڻ طور ڏٺو.<ref>Roderick Stackelberg, Hitler's Germany: Origins, Interpretations, Legacies, p.170</ref> [[File:OstmarkMap.png|thumb|upright=1.25|1941ع ۾ آسٽريا، جڏهن ان کي ”[[اوستمارڪ (آسٽريا)|اوستمارڪ]]“ سڏيو ويندو هو]] 13 مارچ 1938ع تي آسٽريا [[ٽئين رائخ]] ۾ ضم ٿي ويو ۽ هڪ آزاد ملڪ طور وجود وڃائي ويٺو. آسٽريائي يهودين جي ملڪيت جي [[آريائيزيشن (نازيت)|آريائيزيشن]] مارچ جي وچ ڌاري ئي شروع ٿي وئي. شروعاتي مرحلي کي ”جهنگلي“ يعني غيرقانوني آريائيزيشن چيو ويندو هو، پر جلد ئي ان کي قانوني ۽ بيوروڪريٽڪ طريقي سان منظم ڪيو ويو ته جيئن يهودي شهرين جي ملڪيت ضبط ڪري سگهجي. ان وقت [[ايڊولف آئخمان]]، جيڪو آسٽريا ۾ وڏو ٿيو هو، ويانا موڪليو ويو ۽ يهودين جي ايذاءَ ۽ جلاوطنيءَ جي ڪارروائين ۾ شامل ڪيو ويو. نومبر 1938ع جي پوگروم، جنهن کي ”[[ڪرسٽال ناخت]]“ پڻ چيو وڃي ٿو، دوران ويانا، ڪلاگنفرٽ، لنز، گراز، سالزبرگ، انسبرڪ ۽ لوئر آسٽريا جي ڪيترن شهرن ۾ يهودين ۽ يهودي ادارن، جن ۾ عبادتگاهون به شامل هيون، تي تشدد وارا حملا ڪيا ويا.<ref>{{Cite web|title=DÖW – Erkennen – Ausstellung – 1938 – Die Verfolgung der österreichischen Juden|url=https://www.doew.at/erkennen/ausstellung/1938/die-verfolgung-der-oesterreichischen-juden|website=doew.at|access-date=21 February 2021|archive-date=6 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220706103854/https://www.doew.at/erkennen/ausstellung/1938/die-verfolgung-der-oesterreichischen-juden|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|title=Jüdische Gemeinde – Wien (Österreich)|url=https://www.xn--jdische-gemeinden-22b.de/index.php/gemeinden/u-z/2087-wien-oesterreich|website=xn—jdische-gemeinden-22b.de|access-date=21 February 2021|archive-date=10 June 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220610035119/https://www.xn--jdische-gemeinden-22b.de/index.php/gemeinden/u-z/2087-wien-oesterreich|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|title=Jewish Vienna|url=https://www.wien.gv.at/english/culture/jewishvienna|website=wien.gv.at|access-date=21 February 2021|archive-date=16 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210416073430/https://www.wien.gv.at/english/culture/jewishvienna/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.zeit.de/2018/11/nationalsozialismus-oesterreich-anschluss-antisemitismus-adolf-eichmann/komplettansicht|title=Hitlers willige Vasallen|newspaper=Die Zeit|date=12 March 2018|access-date=21 February 2021|archive-date=5 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220505105703/https://www.zeit.de/2018/11/nationalsozialismus-oesterreich-anschluss-antisemitismus-adolf-eichmann/komplettansicht|url-status=live|last1=Riedl|first1=Joachim}}</ref><ref>Wolfgang Häusler, ''Das Jahr 1938 und die österreichischen Juden.'' In: Dokumentationsarchiv des österreichischen Widerstandes: "Anschluß" 1938. Vienna, 1988.</ref> [[اوٽو فون هابسبرگ]]، جيڪو نازين جو سخت مخالف ۽ آسٽريا-هنگري جو آخري ولي عهد هو، ان وقت بيلجيم ۾ هو. شوشنيگ کيس ڪجهه حد تائين بادشاهتي متبادل طور به ڏسندو هو. اوٽو ''آنشلوس'' جي کليل مخالفت ڪئي، جنهن سبب نازي حڪومت کيس گهربل شخص قرار ڏنو، سندس ملڪيت ضبط ٿيڻ واري هئي ۽ گرفتار ٿيڻ جي صورت ۾ کيس فوري طور قتل ڪرڻ جو خطرو هو.<ref>Elisabeth Boeckl-Klamper, Thomas Mang, Wolfgang Neugebauer, ''Gestapo-Leitstelle Wien 1938–1945.'' Vienna 2018, {{ISBN|978-3-9024-9483-2}}, pp. 299–305; James Longo, ''Hitler and the Habsburgs: The Fuhrer's Vendetta Against the Austrian Royals'' (2018); Stephan Baier, Eva Demmerle, ''Otto von Habsburg. Die Biografie.'' Amalthea, Wien 2002, {{ISBN|978-3-8500-2486-0}}, p. 122.</ref> 1938ع ۾ نازين آسٽريا جو نالو بدلائي ”[[اوستمارڪ (آسٽريا)|اوستمارڪ]]“ رکيو،<ref name="johnson 112"/> جيڪو 1942ع تائين استعمال ٿيندو رهيو، ان کان پوءِ ان کي ”الپائن ۽ ڊينيوب رائخسگائو“ (''Alpen-und Donau-Reichsgaue'') سڏيو ويو.<ref>{{Cite book|last=Jelavich|first=Barbara|title=Modern Austria: Empire and Republic, 1815–1986|publisher=Cambridge University Press|date=2008|isbn=978-0-521-31625-5|page=227}}</ref><ref>{{Cite book|last=Schmitz-Berning|first=Cornelia|title=Vokabular des Nationalsozialismus|publisher=de Gruyter|date=2007|isbn=978-3-11-019549-1|page=24|language=de}}</ref> جيتوڻيڪ ٽئين رائخ جي ڪل آباديءَ ۾ آسٽريائين جو حصو فقط 8٪ هو،<ref name="dav_art_nazi_past"/> پر ڪيترائي اهم نازي اڳواڻ آسٽريا ڄاوا هئا، جن ۾ [[ايڊولف هٽلر]]، [[ارنسٽ ڪالٽنبرونر]]، [[آرتھر زائس-انڪوارٽ]]، [[فرانز شٽانگل]]، [[الوئيس برونر]]، [[فريڊرڪ رائنر]] ۽ [[اوڊيلو گلوبوچنڪ]] شامل هئا.<ref>Ian Wallace (1999) "German-speaking exiles in Great Britain" Rodopi p.81 ISBN 9789042004153</ref> [[ايس ايس]] جي ميمبرن مان 13٪ کان وڌيڪ ۽ نازي [[قتل گاهه ڪئمپ|قتل گاهه ڪئمپن]] جي عملي مان 40٪ تائين آسٽريائي هئا.<ref name="dav_art_nazi_past">David Art (2006) "The politics of the Nazi past in Germany and Austria" Cambridge University Press p.43 ISBN 9780521856836</ref> [[نازي حڪمراني هيٺ آسٽريا|رائخسگائو]] ۾، مرڪزي [[مائوٿاوزن حراستي ڪئمپ|مائوٿاوزن حراستي ڪئمپ]] کان سواءِ، سڀني صوبن ۾ ڪيترائي ذيلي ڪئمپ هئا، جتي يهودين ۽ ٻين قيدين کي قتل، تشدد ۽ جبري محنت لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو.<ref>Österreichische Historikerkommission, ''Schlussbericht der Historikerkommission der Republik Österreich.'' Volume 1, 2003, pp 85.</ref> ان وقت علائقو اتحادي هوائي جهازن جي شروعاتي ڪارروائيءَ جي حد کان ٻاهر هجڻ سبب هٿيارن جي صنعت وڏي پيماني تي وڌائي وئي، جنهن ۾ حراستي ڪئمپن جي قيدين کان جبري محنت ڪرائي ويندي هئي؛ خاص طور جنگي جهازن، ٽينڪن ۽ ميزائلن جي پيداوار ۾.<ref>Norbert Schausberger, ''Rüstung in Österreich 1938–1945'', Vienna (1970).</ref><ref>{{Cite web|date=26 July 2010|title=Hitlers Schuldendiktat: Wie Hitlers Kriegswirtschaft wirklich lief|url=https://profil.at/home/hitlers-schuldendiktat-wie-hitlers-kriegswirtschaft-273933|publisher=profil.at|access-date=1 April 2021|archive-date=15 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210415232658/https://www.profil.at/home/hitlers-schuldendiktat-wie-hitlers-kriegswirtschaft-273933|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|title=Zwangsarbeit für die Rüstungsindustrie|publisher=KZ-Gedenkstätte Mauthausen|url=https://www.mauthausen-memorial.org/de/Wissen/Das-Konzentrationslager-Mauthausen-1938-1945/Zwangsarbeit-fuer-die-Ruestungsindustrie|website=mauthausen-memorial.org|access-date=21 February 2021|archive-date=16 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210416090110/https://www.mauthausen-memorial.org/de/Wissen/Das-Konzentrationslager-Mauthausen-1938-1945/Zwangsarbeit-fuer-die-Ruestungsindustrie|url-status=live}}</ref> [[آسٽريائي مزاحمت]] جا گهڻا گروهه جلد ئي [[گيسٽاپو]] هٿان ٽوڙيا ويا. [[ڪارل بوريان]] جي گروهه جا ويانا ۾ گيسٽاپو جي مرڪزي دفتر کي ڌماڪي سان اڏائڻ جا منصوبا ظاهر ٿي ويا،<ref>Karl Glanz (2020) ''Die Sozialdemokratie'' p 28</ref> پر بعد ۾ ڦاسي ڏنل پادري [[هائنريخ مائير]] جي اڳواڻيءَ وارو اهم مزاحمتي گروهه [[ٻي عالمي جنگ جا اتحادي|اتحادين]] سان رابطو قائم ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو. هن نام نهاد مائير-ميسنر گروهه اتحادين کي انهن هٿيارن جي ڪارخانن بابت ڄاڻ موڪلي، جتي [[وي-1 اڏامندڙ بم]]، [[وي-2 راڪيٽ]]، [[ٽائيگر پهريون|ٽائيگر ٽينڪ]] ۽ جهاز جهڙوڪ [[ميسرشميٽ بي ايف 109]] ۽ [[ميسرشميٽ مي 163 ڪوميٽ]] تيار ٿيندا هئا. اها ڄاڻ [[آپريشن ڪراس بو]] ۽ [[آپريشن هائڊرا (1943)|آپريشن هائڊرا]] جي ڪاميابيءَ لاءِ اهم هئي، جيڪي [[آپريشن اوورلارڊ]] کان اڳ جون ڪارروايون هيون. آمريڪي ڳجهي اداري [[آفيس آف اسٽريٽجڪ سروسز|او ايس ايس]] سان رابطي ۾ رهندڙ هن گروهه جلد ئي وڏي پيماني تي ٿيندڙ قتلن ۽ [[نازي حراستي ڪئمپون|حراستي ڪئمپن]]، جهڙوڪ [[آشويٽس حراستي ڪئمپ|آشويٽس]]، بابت پڻ معلومات فراهم ڪئي. گروهه جو مقصد نازي جرمنيءَ کي جلد کان جلد جنگ هارائڻ تي مجبور ڪرڻ ۽ هڪ آزاد آسٽريا ٻيهر قائم ڪرڻ هو.<ref>Christoph Thurner (2017) ''The CASSIA Spy Ring in World War II Austria: A History of the OSS's Maier-Messner Group'' p. 35.</ref><ref>Elisabeth Boeckl-Klamper, Thomas Mang, Wolfgang Neugebauer, (2018) ''Gestapo-Leitstelle Wien 1938–1945'' ISBN 9783902494832 p 299–305</ref><ref>Hansjakob Stehle, "Die Spione aus dem Pfarrhaus (German: The spies from the rectory)". In: Die Zeit, 5 January 1996</ref> [[File:KZ Mauthausen.jpg|thumb|1945ع ۾ [[مائوٿاوزن حراستي ڪئمپ]] جي آزادي]] === اتحادي قبضي وارو دور === 13 اپريل 1945ع تي [[سوويت يونين|سوويت]] [[ويانا مهم]] دوران ويانا تي قبضو ٿي ويو، جيڪو ٽئين رائخ جي مڪمل خاتمي کان ٿورو اڳ ٿيو. حملي آور اتحادي طاقتن، خاص طور آمريڪين، هڪ مفروضي ”الپائن قلعي واري آپريشن“ جي امڪان بابت منصوبابندي ڪئي هئي، جنهن تحت نازي قيادت جي آخري مزاحمتي مرڪز جو وڏو حصو آسٽريا جي [[اوڀر الپس]] جي جبلن ۾ قائم ٿيڻ جو انديشو هو. پر ٽئين رائخ جي تيزيءَ سان خاتمي سبب اهڙو منصوبو عملي صورت اختيار نه ڪري سگهيو. [[ڪارل رينر]] ۽ [[ايڊولف شيرف]] ([[آسٽريا جي سوشل ڊيموڪريٽڪ پارٽي|آسٽريا جي سوشلسٽ پارٽي]])، ليوپولڊ ڪنشڪ ([[ڪرسچن سوشل پارٽي (آسٽريا)|ڪرسچن سوشل پارٽي]]) ۽ [[يوهان ڪوپلينيگ]] ([[آسٽريا جي ڪميونسٽ پارٽي]]) 27 اپريل 1945ع تي آزاديءَ جي اعلان ذريعي آسٽريا جي ٽئين رائخ کان علحدگيءَ جو اعلان ڪيو ۽ ساڳئي ڏينهن ويانا ۾ رياستي چانسلر رينر جي سربراهيءَ هيٺ [[عبوري حڪومت]] قائم ڪئي. ان قدم کي فاتح [[ڳاڙهي فوج]] جي منظوري حاصل هئي ۽ [[جوزف اسٽالن]] پڻ ان جي پٺڀرائي ڪئي.<ref name="johnson 135">Lonnie Johnson 135–136</ref> هن تاريخ کي سرڪاري طور ٻي جمهوريه جي پيدائش جو ڏينهن پڻ چيو وڃي ٿو. اپريل جي آخر تائين اولهه ۽ ڏکڻ آسٽريا جو گهڻو حصو اڃا نازي قبضي هيٺ هو. 1 مئي 1945ع تي 1920ع وارو [[وفاقي آئيني قانون]]، جيڪو آمر ڊولفُس 1 مئي 1934ع تي ختم ڪيو هو، ٻيهر نافذ قرار ڏنو ويو. 1939ع کان 1945ع تائين آسٽريا جي فوجي فوتگين جو ڪل انگ 260,000 هو.<ref>Rüdiger Overmans (2000) ''Deutsche militärische Verluste im Zweiten Weltkrieg'' Oldenbourg</ref> [[آسٽريا ۾ هولوڪاسٽ|هولوڪاسٽ]] دوران مارجي ويل يهودي آسٽريائين جو ڪل انگ لڳ ڀڳ 65,000 هو.<ref>[https://www.britannica.com/EBchecked/topic/44183/Austria/33382/Anschluss-and-World-War-II Anschluss and World War II] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090820033236/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/44183/Austria/33382/Anschluss-and-World-War-II |date=20 August 2009 }}. Britannica Online Encyclopedia.</ref> لڳ ڀڳ 140,000 يهودي آسٽريائي 1938ع–1939ع دوران ملڪ ڇڏي ڀڄي ويا هئا. هزارين آسٽريائين سنگين نازي ڏوهن ۾ حصو ورتو؛ رڳو [[مائوٿاوزن حراستي ڪئمپ|مائوٿاوزن-گوسن حراستي ڪئمپ]] ۾ ئي لکين ماڻهو مارجي ويا. هن حقيقت کي چانسلر [[فرانز ورانٽسڪي]] 1992ع ۾ سرڪاري طور تسليم ڪيو. [[File:Uno City Kaiserwasser.jpg|thumb|right|[[ويانا ۾ گڏيل قومن جي آفيس]]]] [[اتحادي قبضي هيٺ آسٽريا]] کي [[ٻي عالمي جنگ]] کان پوءِ مختلف [[فوجي قبضي]] وارن علائقن ۾ ورهايو ويو. ملڪ جو انتظام [[آسٽريا لاءِ اتحادي ڪميشن]] هلائيندي هئي.<ref>Lonnie Johnson 137</ref> 1943ع جي [[ماسڪو اعلان]] ۾ طئي ڪيل اصولن موجب اتحادين آسٽريا سان جرمنيءَ جي ڀيٽ ۾ ڪجهه مختلف طريقي سان ورتاءُ ڪيو.<ref name="johnson 135"/> سوشل ڊيموڪريٽن، قدامت پسندن ۽ ڪميونسٽن تي ٻڌل آسٽريائي حڪومت [[ويانا]] ۾ قائم هئي، جيڪو سوويت قبضي واري علائقي سان گهيريل هو. [[ٻي عالمي جنگ جا اتحادي|اتحادين]] آڪٽوبر 1945ع ۾ هن حڪومت کي تسليم ڪيو، جيتوڻيڪ اهو خدشو موجود هو تہ [[ڪارل رينر]] اسٽالن جو حامي يا تابع ٿي سگهي ٿو.<ref>Manfried Rauchensteiner, ''Der Sonderfall. Die Besatzungszeit in Österreich 1945 bis 1955'' (The Special Case. The Time of Occupation in Austria 1945 to 1955), edited by Heeresgeschichtliches Museum / Militärwissenschaftliches Institut (Museum of Army History / Institute for Military Science), Vienna 1985</ref> 26 جولاءِ 1946ع تي آسٽريائي پارليامينٽ پهريون [[قومي ملڪيت ۾ وٺڻ|قومي ملڪيت ۾ وٺڻ]] وارو قانون منظور ڪيو، جنهن تحت لڳ ڀڳ 70 کاڻين ۽ صنعتي ادارن کي رياستي ملڪيت ۾ ورتو ويو. ملڪيت جي تحفظ ۽ اقتصادي منصوبابندي واري وزارت (''Ministerium für Vermögenssicherung und Wirtschaftsplanung'') وزير [[پيٽر ڪرائولانڊ]] ([[آسٽريائي عوامي پارٽي|او وي پي]]) جي سربراهيءَ هيٺ قومي ملڪيت ۾ ورتل صنعتن جي نگراني ڪندي هئي.<ref>{{cite book|editor1=Gunter Bischof|title=Austria in the Nineteen Fifties|publisher=Taylor & Francis|year=2020|isbn=978-1-000-67584-9}}</ref> === آزادي === 15 مئي 1955ع تي ڪيترن سالن تائين هلندڙ ۽ [[سرد جنگ]] کان متاثر ڳالهين کان پوءِ آسٽريا، ٻي عالمي جنگ جي اتحادي طاقتن سان [[آسٽريائي رياستي معاهدو]] ڪري مڪمل آزادي ٻيهر حاصل ڪئي. 26 آڪٽوبر 1955ع تائين سموريون قبضي واريون فوجون ملڪ ڇڏي چڪيون هيون ۽ آسٽريا پارليامينٽ جي قانون ذريعي پنهنجي ''مستقل غيرجانبداري'' جو اعلان ڪيو.<ref name="johnson 153">Lonnie Johnson 153</ref> اڄ اهو ڏينهن آسٽريا جو [[آسٽريا جو قومي ڏينهن|قومي ڏينهن]] ۽ سرڪاري موڪل آهي.<ref>{{Cite web|title=The Austrian National Day|url=https://www.austria.org/national-day|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20181025070927/https://www.austria.org/national-day|archive-date=25 October 2018|access-date=24 October 2018|publisher=Austrian Embassy, Washington|language=en-US}}</ref> [[ٽيرول]] جي حيثيت آسٽريا ۽ [[اٽلي]] وچ ۾ گهڻي عرصي تائين حل طلب مسئلو رهي. اڄ به آسٽريا جي شهرن ۾ لڳ ڀڳ 20 چوڪ ”Südtiroler Platz“، يعني ”ڏکڻ ٽيرول چوڪ“ جي نالي سان موجود آهن، جيڪي آسٽريا طرفان وڃايل سمجهيل علائقن جي ياد سان لاڳاپيل آهن. [[ڏکڻ ٽيرول جي آزاديءَ واري تحريڪ]] پاران 1950ع ۽ 1960ع واري ڏهاڪي ۾ دهشتگرد ڪاررواين جا واقعا دستاويز ٿيل آهن. بعد ۾ اطالوي مرڪزي حڪومت ٽيرول کي وڏي حد تائين خودمختياري ڏني. [[File:Tratado de Lisboa 13 12 2007 (081).jpg|thumb|right|آسٽريا 1995ع ۾ [[يورپي يونين]] جو ميمبر ٿيو ۽ 2007ع ۾ [[لزبن معاهدو]] صحيح ڪيو.]] [[ٻي آسٽريائي جمهوريه]] جو سياسي نظام 1920ع ۽ 1929ع جي آئينن تي ٻڌل آهي، جيڪي 1945ع ۾ ٻيهر نافذ ڪيا ويا. هن نظام جي هڪ خاصيت ''[[پروپورٽس]]'' هئي، جنهن تحت سياسي اهميت وارا ڪيترائي عهدا [[آسٽريا جي سوشل ڊيموڪريٽڪ پارٽي]] (ايس پي او) ۽ [[آسٽريائي عوامي پارٽي]] (او وي پي) جي ميمبرن وچ ۾ تناسب سان ورهايا ويندا هئا.<ref>Lonnie Johnson 139</ref> لازمي رڪنيت واريون مفاد گروهي ”چيمبرون“، جهڙوڪ مزدورن، واپارين ۽ هارين جون تنظيمون، به تمام اثرائتيون ٿي ويون ۽ قانون سازيءَ جي عمل ۾ اڪثر انهن سان صلاح مشورو ڪيو ويندو هو؛ ان ڪري اهڙا قانون تمام گهٽ منظور ٿيندا هئا، جن بابت وسيع اتفاق راءِ موجود نه هجي.<ref>Lonnie Johnson 165</ref> 1945ع کان پوءِ رڳو ٻه ڀيرا هڪ پارٽيءَ تي ٻڌل حڪومت قائم ٿي: 1966ع–1970ع ۾ او وي پي ۽ 1970ع–1983ع ۾ ايس پي او. ٻين سڀني پارلياماني دورن ۾ يا تہ ايس پي او ۽ او وي پي جي [[وڏي اتحاد]] واري حڪومت يا انهن مان ڪنهن هڪ وڏي پارٽي ۽ هڪ ننڍي پارٽيءَ تي ٻڌل ”ننڍو اتحاد“ ملڪ تي حڪومت ڪندو رهيو. [[ڪرٽ والڊهائيم]]، جيڪو اڳ [[گڏيل قومن]] جو سيڪريٽري جنرل رهي چڪو هو، 1986ع کان 1992ع تائين آسٽريا جو صدر رهيو. هو ٻي عالمي جنگ دوران ويرماخت جو آفيسر هو ۽ مٿس [[آسٽريا – نازين جو پهريون شڪار#والڊهائيم معاملو|جنگي ڏوهن]] جا الزام لڳا.<ref>{{Cite web|title=Kurt Waldheim {{!}} president of Austria and secretary-general of the United Nations|url=https://www.britannica.com/biography/Kurt-Waldheim|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180926052356/https://www.britannica.com/biography/Kurt-Waldheim|archive-date=26 September 2018|access-date=25 September 2018|website=Encyclopædia Britannica|language=en}}</ref> [[1994ع جو آسٽريا يورپي يونين رڪنيت ريفرينڊم|1994ع جي ريفرينڊم]] ۾ لڳ ڀڳ ٻه ٽين اڪثريت جي منظوري کان پوءِ ملڪ 1 جنوري 1995ع تي [[يورپي يونين]] جو ميمبر بڻيو.<ref>Brook-Shepherd 447,449</ref> آسٽريا جي ٻن وڏين جماعتن، ايس پي او ۽ او وي پي، ملڪ جي فوجي غير وابستگيءَ جي مستقبل بابت مختلف موقف رکن ٿيون. ايس پي او عوامي طور غيرجانبداريءَ جي ڪردار جي حمايت ڪري ٿي،<ref>{{cite web |author=Die Presse |title=SPÖ und die Neutralität – Ein Erbe der Geschichte |url=https://www.diepresse.com/5542204/spoe-und-die-neutralitaet-ein-erbe-der-geschichte |website=Die Presse |date=2019-05-05 |access-date=2025-05-25 |language=de}}</ref> جڏهن تہ او وي پي يورپي يونين جي سلامتي پاليسيءَ ۾ وڌيڪ گهري شموليت جي حمايت ڪري ٿي.<ref>{{cite web |author=ORF |title=Österreichs Rolle in der EU-Sicherheitspolitik |url=https://orf.at/stories/3193487 |website=ORF |date=2021-05-21 |access-date=2025-05-25 |language=de}}</ref> او وي پي جي ڪجهه سياستدانن، جهڙوڪ [[ويرنر فاسلابينڊ]] 1997ع ۾، مستقبل ۾ [[نيٽو]] جي رڪنيت جي امڪان کي به رد نه ڪيو.<ref>{{cite web |url=https://www.nato.int/docu/speech/1997/s971203a.htm |title=NATO Speech: MoD Austria, Brussels, 3 Dec. 1997 |author=Dr. Werner Fasslabend |date=December 3, 1997 |access-date=May 25, 2025}}</ref><ref>{{cite web |url=https://csdr.org/97Book/fasslabend-C.htm |title=Center for Strategic Decision Research: Austria's Role in European Security |author=Dr. Werner Fasslabend |date=1997 |access-date=May 25, 2025}}</ref> عملي طور آسٽريا يورپي يونين جي [[گڏيل پرڏيهي ۽ سلامتي پاليسي]] ۾ حصو وٺي ٿو، [[امن قائم رکڻ]] ۽ امن سازيءَ وارن مشنن ۾ شامل ٿئي ٿو ۽ [[نيٽو]] جي ”[[امن لاءِ ڀائيواري]]“ پروگرام جو ميمبر آهي؛ ان مقصد لاءِ آئين ۾ پڻ لاڳاپيل تبديليون ڪيون ويون آهن.<ref>{{cite web|publisher=NATO|title=Signatures of Partnership for Peace Framework Document|date=5 October 2006|url=http://www.nato.int/pfp/sig-cntr.htm|access-date=17 February 2024|archive-date=29 November 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20061129213256/http://www.nato.int/pfp/sig-cntr.htm|url-status=live}}</ref> [[ليختنشتائن]] جي 2011ع ۾ [[شينگن علائقو|شينگن علائقي]] ۾ شامل ٿيڻ کان پوءِ آسٽريا جي ڪنهن به پاڙيسري ملڪ سان مستقل سرحدي چڪاس نه رهي.<ref>{{Cite web|title=Press corner|url=https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/en/IP_11_1566|website=European Commission – European Commission|language=en|access-date=9 December 2021|archive-date=4 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220204100203/https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/en/IP_11_1566|url-status=live}}</ref> ==جاگرافي== [[File:Oesterreich topo.png|thumb|upright=1.25|آسٽريا جو ٽوپو گرافي وارو نقشو جنھن ۾ ھڪ لک کان مٿي آبادي وارا شھر ڏيکاريل]] [[الپس]] واري علائقي ۾ واقع ھجڻ سبب آسٽريا گھڻي ڀاڱي جابلو ملڪ آھي<ref name="BritannicaAlps">{{cite web|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/17356/Alps|title=Alps|date=11 June 2009|website=Encyclopædia Britannica|publisher=Encyclopædia Britannica Online|accessdate=12 June 2009| archiveurl= https://web.archive.org/web/20090601083317/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/17356/Alps| archivedate= 1 June 2009 | url-status=live}}</ref> وچ اوڀر وارو الپس، اتر لائم اسٽون الپس ۽ ڏکڻ لائم اسٽون الپس جزوي طور تي آسٽريا ۾ واقع آھن. آسٽريا اتر ۾ °46 ۽ °49 ڊگرين جي وچ واري ويڪرائي ڦاڪ ۽ اوڀر ۾ °9 ۽ °18 ڊگرين جي وچ واري ڊگھائي ڦاڪ ۾ واقع آهي. آسٽريا کي پنجن علائقن ۾ ورھائي سگھجي ٿو جن ۾ سڀ کان وڏو علائقو [[ايسٽرن الپس]] وارو آھي جيڪو پوري ملڪ جي پکيڙ جو %62 آھي. الپس جبلن جي دامن وارو علائقو ۽ ڪارپيٿيائي جبل وارو علائقو جيڪو ڪل پکيڙ جو %12 سيڪڙو آھي. اوڀر پاسي واري جابلو دامن لڳ پئنوني واري ھيٺاھين ٻھراڙيءَ واري علائقي جي مدار جي پسگردائيءَ جيڪا پڻ ڪل پکيڙ جو %12 سيڪڙو آھي. اتر وارا جابلو علائقا جيڪي آسٽريا جي [[گرينائيٽ]] واري پليٽ سڏبا آهن جيڪي بوھيميائي جي وچولي ۾ واقع آھن جيڪي ڪل پکيڙ جو %10 سيڪڙو آھن. ھڪ علائقو [[ويانا واري طاس]] وارو آھي جيڪو ڪل پکيڙ جو 4 سيڪڙو آھي. <gallery heights="120px" widths="160px"> File:1 hallstatt austria.jpg|[[ھال اسٽاٽ]] جو منظر File:Krems and mautern from ferdinandswarte.jpg|[[واچا واري وادي]] جي پڇاڙي ۾ ڪريمس ۽ ڊير ڊونا جا منظر File:Vorderhopfreben Üntschenspitze 1.jpg|اونھاري ۾ آسٽريا جي [[اسڪوپرنا]] جي ٻھراڙيءَ جو منظر File:Donau Linz Abend.jpg| لنز ڀرسان [[ڊينيوب ندي]] ۾ ڪروز جھازن جو منظر </gallery> ===آبھوا=== [[File:Koppen-Geiger Map AUT present.svg|thumb|[[ڪوپن واري موسمي درجابندي]] وارو آسٽريا جو نقشو<ref>{{cite journal |last1=Beck |first1=Hylke E. |last2=Zimmermann |first2=Niklaus E. |last3=McVicar |first3=Tim R. |last4=Vergopolan |first4=Noemi |last5=Berg |first5=Alexis |last6=Wood |first6=Eric F. |title=Present and future Köppen-Geiger climate classification maps at 1-km resolution |journal=Scientific Data |date=30 October 2018 |volume=5 |pages=180214 |doi=10.1038/sdata.2018.214|pmid=30375988 |pmc=6207062 |bibcode=2018NatSD...580214B }}</ref>]] آسٽريا جو وڏو حصو ٿڌ يا ٽيمپريٽ موسم واري زون ۾ واقع آهي جتي اولھ جون گھم واريون ھوائون زور سان گھلن ٿيون. ملڪ جو ٽن جو چوٿون حصو الپس جبلن تي مشتمل آهي جنھن ڪري اتي الپائين موسم غالب آھي. سياري ۾ ھن ملڪ ۾ تمام گهڻي ٿڌ ٿئي ٿي (−10 کان 0° پد) ۽ اونھاري ۾ نسبتن اوچو پد رھندو آھي<ref name="Climate">{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/weather/world/city_guides/results.shtml?tt=TT003350|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101202042009/http://www.bbc.co.uk/weather/world/city_guides/results.shtml?tt=TT003350|archivedate=2 December 2010|title=Average Conditions, Vienna, Austria|year=2006|publisher=British Broadcasting Corporation|accessdate=24 May 2009}}</ref> ملڪ ۾ سڀ کان وڌيڪَ گرمي پد °40.5 گريڊ آگسٽ 2013 ۾ رڪارڊ ڪيو ويو ھو. باقي سراسري گرمي پد °20 جي وچ تائين رھندو آھي<ref name=ZAMG>{{cite web|url= http://www.zamg.ac.at/cms/de/klima/klimauebersichten/klimamittel-1971-2000|title= Austrian Meteorological Institute|access-date= 12 August 2012|archive-url= https://web.archive.org/web/20120812220313/http://www.zamg.ac.at/cms/de/klima/klimauebersichten/klimamittel-1971-2000|archive-date= 12 August 2012|url-status=live|df= dmy-all}}</ref> [[ڪوپن واري موسمي درجابندي]] مطابق آسٽريا جون موسمون مختلف قسمن جون آھن جن ۾ سامونڊي موسم، گھميل براعظمي موسم، سب آرڪٽڪ موسم، ٽونڊرا موسم ۽ آئس ڪيپ موسم شامل آهن<ref name="ZAMG"/><ref>{{cite web|url= https://en.climate-data.org/country/4/|title= Climate-Data.org|access-date= 15 April 2017|archive-url= https://web.archive.org/web/20170415201756/https://en.climate-data.org/country/4/|archive-date= 15 April 2017|url-status=live|df= dmy-all}}</ref><ref>{{Cite journal|title= Atlantic influence on the Alps|journal= Environmental Research Letters|volume= 8|issue= 3|pages= 034026|doi= 10.1088/1748-9326/8/3/034026|year= 2013|last1= Zampieri|first1= Matteo|last2= Scoccimarro|first2= Enrico|last3= Gualdi|first3= Silvio|doi-access= free|bibcode= 2013ERL.....8c4026Z}}</ref> {{Weather box |collapsed=collapsed |location =ليخ، وورارلبرگ (1440 ميٽر، 1982ع کان 2012 تائين جا سراسري گرمي پد) |metric first = Yes |single line = Yes <!--Average high temperatures--> |Jan high C = -0.7 |Feb high C = 0.3 |Mar high C = 3.5 |Apr high C = 7.1 |May high C = 11.8 |Jun high C = 17.4 |Jul high C = 16.8 |Aug high C = 14.3 |Sep high C = 15.1 |Oct high C = 9.7 |Nov high C = 3.7 |Dec high C = 0.1 |Average high C = |Jan mean C = -4.5 |Feb mean C = -3.7 |Mar mean C = -0.6 |Apr mean C = 2.9 |May mean C = 7.3 |Jun mean C = 10.6 |Jul mean C = 12.7 |Aug mean C = 12.2 |Sep mean C = 9.9 |Oct mean C = 5.6 |Nov mean C = 0.4 |Dec mean C = -3.3 |year mean C = |Jan low C = -8.2 |Feb low C = -7.6 |Mar low C = -4.7 |Apr low C = -1.3 |May low C = 2.8 |Jun low C = 6.0 |Jul low C = 8.0 |Aug low C = 7.7 |Sep low C = 5.6 |Oct low C = 1.6 |Nov low C = -2.9 |Dec low C = -6.6 |Average low C = |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 59 |Feb precipitation mm = 54 |Mar precipitation mm = 56 |Apr precipitation mm = 70 |May precipitation mm = 103 |Jun precipitation mm = 113 |Jul precipitation mm = 133 |Aug precipitation mm = 136 |Sep precipitation mm = 95 |Oct precipitation mm = 67 |Nov precipitation mm = 78 |Dec precipitation mm = 66 |year precipitation mm = |source 1= <ref name=ZAMG /> |source 2= {{cite web|url= https://en.climate-data.org/location/117363/|title= ليخ موسمي ڄاڻ}} }} {{Weather box |collapsed=collapsed |location =ڪاھٽائي، ٽريول (2060 ميٽر؛ 1982 کان 2012 تائين سراسري گرمي پد) |metric first = Yes |single line = Yes <!--Average high temperatures--> |Jan high C = -3.3 |Feb high C = -3.2 |Mar high C = -0.9 |Apr high C = 2.3 |May high C = 7.0 |Jun high C = 10.4 |Jul high C = 12.7 |Aug high C = 12.3 |Sep high C = 9.6 |Oct high C = 6.3 |Nov high C = 0.5 |Dec high C = -2.4 |Average high C = |Jan mean C = -6.6 |Feb mean C = -6.5 |Mar mean C = -4.2 |Apr mean C = -1.1 |May mean C = 3.4 |Jun mean C = 6.6 |Jul mean C = 8.8 |Aug mean C = 8.6 |Sep mean C = 6.4 |Oct mean C = 2.9 |Nov mean C = -2.4 |Dec mean C = -5.4 |year mean C = |Jan low C = -9.9 |Feb low C = -9.8 |Mar low C = -7.5 |Apr low C = -4.4 |May low C = -0.2 |Jun low C = 2.9 |Jul low C = 4.9 |Aug low C = 4.9 |Sep low C = 3.3 |Oct low C = -0.5 |Nov low C = -5.2 |Dec low C = -8.4 |Average low C = |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 73 |Feb precipitation mm = 66 |Mar precipitation mm = 80 |Apr precipitation mm = 87 |May precipitation mm = 115 |Jun precipitation mm = 126 |Jul precipitation mm = 148 |Aug precipitation mm = 138 |Sep precipitation mm = 96 |Oct precipitation mm = 74 |Nov precipitation mm = 83 |Dec precipitation mm = 72 |year precipitation mm = |source 1= <ref name=ZAMG /> |source 2= {{cite web|url= https://en.climate-data.org/location/111749/|title= ڪاھٽائي موسمي ڄاڻ}} }} == حڪومت ۽ سياست == {{Main|آسٽريا جي سياست}} <!--مهرباني ڪري نئين معلومات سلسلي جي لاڳاپيل مضمونن ۾ شامل ڪريو--> {{Multiple image | align = right | caption_align = center | image1 = Am 23. September 2025 nahm Außenministerin Beate Meinl-Reisinger gemeinsam mit Bundespräsident Alexander Van der Bellen (M) und Bundeskanzler Christian Stocker (L) (54813003241) (cropped).jpg | width1 = 300 | alt1 = اليگزينڊر فان ڊير بيلن | caption1 = [[اليگزينڊر فان ڊير بيلن]]<br/><small>[[آسٽريا جو صدر|صدر]]</small> | image2 = Christian Stocker EuCo 2026.jpg | width2 = 122 | alt2 = ڪرسچين اسٽوڪر | caption2 = [[ڪرسچين اسٽوڪر]]<br/><small>[[آسٽريا جو چانسلر|چانسلر]]</small> | total_width = 300 }} [[File:Wien - Parlamentsgebäude.JPG|thumb|ويانا ۾ [[آسٽريائي پارليامينٽ جي عمارت]]]] [[آسٽريا جي پارليامينٽ]] ملڪ جي گاديءَ ۽ سڀ کان وڏي آبادي واري شهر [[ويانا]] ۾ واقع آهي. آسٽريا 1920ع واري [[وفاقي آئيني قانون]] تحت هڪ [[وفاق]]ي، [[نمائنده جمهوريت|نمائنده جمهوري]] [[جمهوريه]] بڻيو. نَوَ [[آسٽريا جون وفاقي رياستون|وفاقي رياستن]] تي ٻڌل ٻي جمهوريه جو سياسي نظام 1920ع جي آئين تي قائم آهي، جنهن ۾ 1929ع ۾ ترميمون ڪيون ويون ۽ جيڪو 1 مئي 1945ع تي ٻيهر نافذ ڪيو ويو.<ref>Lonnie Johnson 17, 142</ref> [[آسٽريا جو صدر]] رياست جو سربراهه آهي. صدر سڌي ريت عوامي اڪثريتي ووٽ سان چونڊيو ويندو آهي، ۽ جيڪڏهن ضرورت پوي تہ سڀ کان وڌيڪ ووٽ حاصل ڪندڙ اميدوارن وچ ۾ ٻيون چونڊون ڪرايون وينديون آهن. [[آسٽريا جو چانسلر]] [[آسٽريا جي حڪومت|حڪومت]] جو سربراهه آهي. چانسلر کي صدر مقرر ڪري ٿو ۽ کيس پارليامينٽ جي هيٺين ايوان ۾ پارٽين جي جوڙجڪ مطابق حڪومت ٺاهڻ جي ذميواري سونپي ويندي آهي. حڪومت کي صدر جي فرمان ذريعي يا پارليامينٽ جي هيٺين ايوان، [[آسٽريا جي نيشنل ڪائونسل|نيشنل راٽ]]، ۾ [[عدم اعتماد جو ووٽ|عدم اعتماد جي ووٽ]] ذريعي هٽائي سگهجي ٿو. آسٽريا ۾ صدر ۽ پارليامينٽ لاءِ ووٽ ڏيڻ اڳ لازمي هوندو هو، پر اها پابندي 1982ع کان 2004ع تائين مرحليوار ختم ڪئي وئي.<ref>{{Cite web|title=Bundesministerium für Inneres – Elections Compulsory voting|url=http://www.bmi.gv.at/wahlen/elections_compulsorey_voting.asp|archive-url=https://web.archive.org/web/20071103221527/http://www.bmi.gv.at/wahlen/elections_compulsorey_voting.asp|archive-date=3 November 2007|access-date=3 January 2009|publisher=Bmi.gv.at}}</ref> آسٽريا جي پارليامينٽ ٻن ايوانن تي ٻڌل آهي. [[آسٽريا جي نيشنل ڪائونسل|نيشنل راٽ]] جا 183 ميمبر هر پنجن سالن کان پوءِ عام چونڊن ذريعي چونڊيا ويندا آهن، سواءِ ان صورت جي جڏهن وفاقي صدر، وفاقي چانسلر جي تجويز تي، يا نيشنل راٽ پاڻ ايوان کي وقت کان اڳ ٽوڙي ڇڏي. 16 سالن کان وڌيڪ عمر وارو هر شهري [[ووٽ جو حق|ووٽ ڏيڻ جو حق]] رکي ٿو. ووٽ ڏيڻ جي عمر 2007ع ۾ 18 مان گهٽائي 16 سال ڪئي وئي.<ref>{{Cite web|title=The Austrian Parliament|url=https://www.parlament.gv.at/ZUSD/DLFolder/Austrian_Parl_E_p27.pdf|website=Parlament.gv.at|access-date=22 November 2021|archive-date=25 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220425043546/https://www.parlament.gv.at/ZUSD/DLFolder/Austrian_Parl_E_p27.pdf}}</ref> وفاقي چونڊن (''Nationalratswahlen'') ۾ تناسبي نمائندگيءَ تحت سيٽون حاصل ڪرڻ لاءِ سڀني پارٽين لاءِ عام [[چونڊ حد|چونڊ حد]] 4٪ ووٽ آهي، پر 43 علائقائي چونڊ تڪن مان ڪنهن هڪ ۾ سڌي سيٽ (''[[Direktmandat]]'') کٽڻ سان پڻ پارليامينٽ ۾ داخلا ممڪن آهي. قانون سازيءَ جي عمل ۾ نيشنل راٽ غالب ايوان آهي. تنهن هوندي بہ مٿيون ايوان، [[آسٽريا جي وفاقي ڪائونسل|بُنڊس راٽ]]، محدود ويٽو جو حق رکي ٿو. تقريباً سڀني حالتن ۾ نيشنل راٽ ساڳيو بل ٻيهر ووٽنگ ذريعي منظور ڪري سگهي ٿو؛ ان عمل کي ''Beharrungsbeschluss'' يعني ”اصرار وارو فيصلو“ چيو ويندو آهي. آئيني سڌارن جو جائزو وٺڻ لاءِ {{Lang|de|Österreich-Konvent}} نالي آئيني ڪنوينشن<ref>{{Cite web|title=Willkommen beim Österreich Konvent|url=http://www.konvent.gv.at/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20090104001526/http://www.konvent.gv.at/|archive-date=4 January 2009|access-date=21 November 2008|publisher=Konvent.gv.at}}</ref> 30 جون 2003ع تي گهرايو ويو، پر اهو اهڙي تجويز پيش ڪرڻ ۾ ناڪام رهيو جيڪا آئيني ترميمن لاءِ گهربل نيشنل راٽ جي ٻه ٽين اڪثريت حاصل ڪري سگهي. جتي [[ٻه ايواني نظام|ٻه ايواني پارليامينٽ]] ۽ حڪومت ترتيبوار قانون ساز ۽ انتظامي شاخون آهن، اتي عدالتون آسٽريائي رياست جي ٽئين شاخ آهن. [[آسٽريا جي آئيني عدالت|آئيني عدالت]] کي سياسي نظام تي نمايان اثر حاصل آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اها آئين سان ٽڪراءَ ۾ ايندڙ قانونن ۽ ضابطن کي ڪالعدم قرار ڏئي سگهي ٿي. 1995ع کان [[يورپي عدالت انصاف]] يورپي يونين جي قانونن هيٺ ايندڙ معاملن ۾ آسٽريائي فيصلن کي رد ڪري سگهي ٿي. آسٽريا [[يورپي عدالت براءِ انساني حق]] جا فيصلا پڻ لاڳو ڪري ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ [[انساني حقن بابت يورپي ڪنوينشن]] آسٽريا جي آئيني قانون جو حصو آهي. === 2006ع کان پوءِ === [[File:Wien - Bundeskanzleramt1.JPG|thumb|[[بال هائوس پلاٽس]] تي وفاقي چانسلري]] [[2006ع جون آسٽريائي پارلياماني چونڊون|آڪٽوبر 2006ع جي عام چونڊن]] کان پوءِ [[آسٽريا جي سوشل ڊيموڪريٽڪ پارٽي]] (ايس پي او) سڀ کان وڏي جماعت بڻجي سامهون آئي، جڏهن تہ [[آسٽريائي عوامي پارٽي]] (او وي پي) ٻئي نمبر تي رهي ۽ پنهنجي اڳوڻي نتيجي جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ 8 [[سيڪڙو پوائنٽ]] وڃائي ويٺي.<ref name="Election2002">{{Cite web|date=2006|title=24 November 2002 General Election Results – Austria Totals|url=http://electionresources.org/at/nationalrat.php?election=2002|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20090707185433/http://electionresources.org/at/nationalrat.php?election=2002|archive-date=7 July 2009|access-date=12 June 2009|website=Election Resources on the Internet}}</ref><ref name="Election2006">{{Cite web|date=2006|title=October&nbsp;1st,&nbsp;2006 General Election Results – Austria Totals|url=http://electionresources.org/at/nationalrat.php?election=2006|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20090707185102/http://electionresources.org/at/nationalrat.php?election=2006|archive-date=7 July 2009|access-date=12 June 2009|website=Election Resources on the Internet}}</ref> سياسي صورتحال سبب ٻنهي وڏين جماعتن مان ڪا بہ ننڍين پارٽين سان مستحڪم اتحاد قائم نه ڪري سگهي. جنوري 2007ع ۾ او وي پي ۽ ايس پي او گڏجي [[الفرڊ گوزن بائوئر]] (ايس پي او) جي چانسلريءَ هيٺ وڏي اتحاد واري حڪومت قائم ڪئي. [[گوزن بائوئر حڪومت|هي اتحاد]] 7 جولاءِ 2008ع تي ٽٽي ويو.<ref>[https://web.archive.org/web/20080705204057/http://www.kurier.at/nachrichten/173528.php archive.org]</ref> [[2008ع جون آسٽريائي پارلياماني چونڊون|سيپٽمبر 2008ع جي چونڊن]] ۾ ٻنهي وڏين جماعتن جي حمايت وڌيڪ گهٽجي وئي؛ ايس پي او کي 29.3٪ ۽ او وي پي کي 26.0٪ ووٽ مليا. ٻنهي ٻيهر اتحاد قائم ڪيو ۽ [[ويرنر فائمان]] (ايس پي او) چانسلر بڻيو ([[پهرين فائمان حڪومت]]). [[گرين پارٽي – گرين متبادل]] 11٪ ووٽن سان ٽئين نمبر تي رهي. سياسي ساڄي ڌر جون [[آسٽريا جي آزادي پارٽي]] (ايف پي او) ۽ فوت ٿيل [[يورگ هائڊر]] جي نئين پارٽي [[آسٽريا جي مستقبل لاءِ اتحاد]] جي حمايت وڌي، پر ٻنهي گڏجي 20٪ کان گهٽ ووٽ حاصل ڪيا. 11 آڪٽوبر 2008ع تي يورگ هائڊر هڪ ڪار حادثي ۾ فوت ٿي ويو.<ref>{{Cite web|date=11 October 2008|title=Austrian far-right leader Jörg Haider dies in car crash|url=https://www.theguardian.com/world/2008/oct/11/austria-haider|website=The Guardian|access-date=10 December 2021|archive-date=21 June 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120621073253/http://www.guardian.co.uk/world/2008/oct/11/austria-haider|url-status=live}}</ref> [[2013ع جون آسٽريائي پارلياماني چونڊون|2013ع جي پارلياماني چونڊن]] ۾ سوشل ڊيموڪريٽڪ پارٽي 27٪ ووٽن سان 52 سيٽون، جڏهن تہ عوامي پارٽي 24٪ ووٽن سان 47 سيٽون حاصل ڪيون، ۽ گڏجي اڪثريت برقرار رکيائون. آزادي پارٽي 21٪ ووٽن سان 40 سيٽون حاصل ڪيون، جڏهن تہ گرين پارٽي 12٪ ووٽن سان 24 سيٽون ورتيون. ٻن نون جماعتن، اسٽرو ناخ ۽ [[نيوس – نئون آسٽريا ۽ لبرل فورم|نيوس]]، 10٪ کان گهٽ ووٽ حاصل ڪيا ۽ ترتيبوار 11 ۽ 9 سيٽون کٽيون.<ref>{{Cite web|title=Election Resources on the Internet: Federal Elections in Austria – Nationalrat Results Lookup|url=http://www.electionresources.org/at/nationalrat.php?election=2013|website=electionresources.org|access-date=9 December 2021|archive-date=20 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211020101927/http://www.electionresources.org/at/nationalrat.php?election=2013|url-status=live}}</ref> 17 مئي 2016ع تي سوشل ڊيموڪريٽڪ پارٽيءَ جو [[ڪرسچن ڪيرن]] نئين چانسلر طور حلف کنيو. هن قدامت پسند عوامي پارٽي (او وي پي) سان ”وڏي اتحاد“ واري حڪومت جاري رکي. هو اڳوڻي چانسلر ۽ ايس پي او اڳواڻ [[ويرنر فائمان]] جي استعيفيٰ کان پوءِ عهدي تي آيو.<ref>{{Cite news|date=17 May 2016|title=Austria's Christian Kern sworn in as new chancellor|work=DW.COM|url=https://www.dw.com/en/austrias-christian-kern-sworn-in-as-new-chancellor/a-19263395|access-date=10 December 2021|archive-date=10 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211210090552/https://www.dw.com/en/austrias-christian-kern-sworn-in-as-new-chancellor/a-19263395|url-status=live}}</ref> 26 جنوري 2017ع تي [[اليگزينڊر فان ڊير بيلن]] آسٽريا جي صدر طور حلف کنيو. صدر جو عهدو گهڻو ڪري رسمي آهي، پر علامتي ۽ آئيني لحاظ کان اهم حيثيت رکي ٿو.<ref>{{Cite news|date=26 January 2017|title=Van der Bellen takes office as Austrian president|work=DW.COM|url=https://www.dw.com/en/van-der-bellen-takes-office-as-austrian-president/a-37282299|access-date=10 December 2021|archive-date=10 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211210092251/https://www.dw.com/en/van-der-bellen-takes-office-as-austrian-president/a-37282299|url-status=live}}</ref> 2017ع جي بهار ۾ وڏي اتحاد جي خاتمي کان پوءِ [[2017ع جون آسٽريائي پارلياماني چونڊون|آڪٽوبر 2017ع لاءِ وقت کان اڳ چونڊون]] سڏايون ويون. نئين نوجوان اڳواڻ [[سيباسٽيان ڪُرتس]] جي قيادت هيٺ آسٽريائي عوامي پارٽي (او وي پي) نيشنل ڪائونسل ۾ سڀ کان وڏي پارٽي بڻجي، 31.5٪ ووٽن ۽ 183 مان 62 سيٽن تي ڪاميابي حاصل ڪئي. سوشل ڊيموڪريٽڪ پارٽي (ايس پي او) 26.9٪ ووٽن ۽ 52 سيٽن سان ٻئي نمبر تي، جڏهن تہ آسٽريا جي آزادي پارٽي (ايف پي او) 26٪ ووٽن ۽ 51 سيٽن سان ٿوري فرق سان ٽئين نمبر تي رهي. نيوس 5.3٪ ووٽن ۽ 10 سيٽن سان چوٿين، جڏهن تہ پِلز پارٽي 4.4٪ ووٽن ۽ 8 سيٽن سان پهريون ڀيرو پارليامينٽ ۾ داخل ٿي. گرين پارٽي 3.8٪ ووٽن سان 4٪ واري حد پار نه ڪري سگهي ۽ پنهنجون سڀ 24 سيٽون وڃائي ويٺي.<ref>{{Cite news|date=15 October 2017|title=Austrian elections: Sebastian Kurz becomes youngest leader|work=DW.COM|url=https://www.dw.com/en/austrian-elections-sebastian-kurz-becomes-youngest-leader/a-40959587|access-date=9 December 2021|archive-date=9 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211209130143/https://www.dw.com/en/austrian-elections-sebastian-kurz-becomes-youngest-leader/a-40959587|url-status=live}}</ref> او وي پي ايف پي او سان اتحاد قائم ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. نئين چانسلر سيباسٽيان ڪُرتس جي سربراهيءَ ۾ وچ ساڄي ڌر ۽ ساڄي ڌر جي عواميت پسند پارٽيءَ تي ٻڌل نئين حڪومت 18 ڊسمبر 2017ع تي حلف کنيو.<ref>{{Cite news|date=18 December 2017|title=Muted protests in Vienna as far-right ministers enter Austria's government|language=en|work=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/world/2017/dec/18/thousands-protest-as-far-right-ministers-enter-government-in-austria|access-date=9 December 2021|archive-date=9 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211209130143/https://www.theguardian.com/world/2017/dec/18/thousands-protest-as-far-right-ministers-enter-government-in-austria|url-status=live}}</ref> پر [[ابيزا معاملو|”ابيزا“ بدعنواني اسڪينڊل]] کان پوءِ اتحادي حڪومت ختم ٿي وئي<ref>{{Cite news|date=20 May 2019|title=Austrian government collapses after far-right minister fired|language=en|work=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/world/2019/may/20/austrian-government-collapses-after-far-fight-minister-fired|access-date=9 December 2021|archive-date=25 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201125162548/https://www.theguardian.com/world/2019/may/20/austrian-government-collapses-after-far-fight-minister-fired|url-status=live}}</ref> ۽ [[2019ع جون آسٽريائي پارلياماني چونڊون|29 سيپٽمبر 2019ع تي نيون چونڊون]] ڪرايون ويون. انهن چونڊن ۾ او وي پي 37.5٪ ووٽن سان وڏي ڪاميابي حاصل ڪئي ۽ 13.9٪ ووٽ حاصل ڪندڙ گرين پارٽي سان اتحاد قائم ڪيو. سيباسٽيان ڪُرتس جي چانسلريءَ هيٺ اها حڪومت 7 جنوري 2020ع تي حلف کنيو.<ref>{{Cite news|date=29 September 2019|title=Austrian elections: support for far-right collapses|language=en|work=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/world/2019/sep/29/austrian-elections-exit-polls-collapse-far-right-support-sebastian-kurz-victory|access-date=9 December 2021|archive-date=9 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211209125553/https://www.theguardian.com/world/2019/sep/29/austrian-elections-exit-polls-collapse-far-right-support-sebastian-kurz-victory|url-status=live}}</ref> 11 آڪٽوبر 2021ع تي بدعنواني اسڪينڊل سبب وڌندڙ دٻاءَ هيٺ چانسلر سيباسٽيان ڪُرتس استعيفيٰ ڏئي ڇڏي. او وي پي جي پرڏيهي وزير [[اليگزينڊر شالنبرگ]] سندس جانشين بڻيو، پر ٻن مهينن کان به گهٽ عرصي کان پوءِ شالنبرگ پڻ عهدو ڇڏي ڏنو. 6 ڊسمبر 2021ع تي [[ڪارل نيهمر]] چانسلر طور حلف کنيو، جنهن سان هو ٻن مهينن اندر آسٽريا جو ٽيون قدامت پسند چانسلر بڻيو. او وي پي ۽ گرين پارٽيءَ جو اتحاد جاري رهيو.<ref>{{Cite news|date=6 December 2021|title=Austria: Karl Nehammer sworn in as new chancellor|work=[[DW.COM]] |url=https://www.dw.com/en/austria-karl-nehammer-sworn-in-as-new-chancellor/a-60032938|access-date=10 December 2021|archive-date=12 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220412004047/https://www.dw.com/en/austria-karl-nehammer-sworn-in-as-new-chancellor/a-60032938|url-status=live}}</ref> [[2024ع جون آسٽريائي پارلياماني چونڊون|29 سيپٽمبر 2024ع جي چونڊن]] کان پوءِ او وي پي، ايس پي او ۽ [[نيوس (آسٽريا)|نيوس]] وچ ۾ اتحادي ڳالهيون ناڪام ٿي ويون، جنهن کان پوءِ نيهمر استعيفيٰ ڏني. [[اليگزينڊر شالنبرگ]] ٻيو ڀيرو عبوري چانسلر ٿيو. او وي پي ۽ ايف پي او وچ ۾ اتحاد ٺاهڻ جون ڪوششون پڻ ناڪام رهيون. آخرڪار او وي پي، ايس پي او ۽ نيوس وچ ۾ اتفاق ٿيو ۽ [[ڪرسچين اسٽوڪر]] (او وي پي) جي چانسلريءَ هيٺ [[اسٽوڪر حڪومت]] قائم ڪئي وئي.<ref>{{Cite web |date=2025-03-03 |title=Dreierkoalition: Neue Regierung angelobt |url=https://orf.at/stories/3386514/ |access-date=2025-03-03 |website=news.ORF.at |language=de}}</ref> === انتظامي ورهاست === <!---"Administrative divisions of Austria" redirects here---> {{Main|آسٽريا جون رياستون}} آسٽريا هڪ [[وفاقي جمهوريه]] آهي، جيڪا [[آسٽريا جون رياستون|نَوَ رياستن]] (بُنڊَس لينڊَر) تي مشتمل آهي.<ref name="CIA"/> رياستن کي وڌيڪ [[آسٽريا جا ضلعا|ضلعن]] (بيٽسِرڪَه) ۽ قانوني شهرن (شٽاتوٽار شٽيٽَه) ۾ ورهايو ويو آهي. ضلعن کي اڳتي [[ميونسپلٽي (آسٽريا)|ميونسپلٽين]] (گَمائنڊَن) ۾ ورهايو ويو آهي. قانوني شهرن کي اهي اختيار حاصل آهن، جيڪي عام طور تي ضلعن ۽ ميونسپلٽين ٻنهي کي حاصل هوندا آهن. [[ويانا]] ان لحاظ کان منفرد آهي تہ اهو هڪ ئي وقت شهر ۽ رياست ٻئي آهي. [[يورپي ڪميشن]] جو ترجمي وارو ڊائريڪٽوريٽ جنرل رياستن لاءِ ''صوبا'' جو اصطلاح استعمال ڪري ٿو. {| class="sortable wikitable" style="text-align:right; font-size:100%" |- style="font-size:100%; text-align:right" ! <small>*رياست*</small> ! <small>*گادي*جو*هنڌ*</small> ! <small>'''پکيڙ'''</small> <small>'''_چورس ^{ڪلوميٽر}'''</small> ! <small>آبادي</small> <small>(2017)</small> ! <small>گھاٽائي/چورس ڪلوميٽر</small> ! <small>GDP (يورو)</small><small>(2012)</small> ! <small>GDP<br />في ڪس</small> |- | '''[[برجنلينڊ]]'''|| [[آئزن اسٽڊٽ|'''آئزن اسٽڊٽ''']] |style="text-align:right"| <small>'''3,965'''</small>|| style="text-align:right" | <small>'''291,942'''</small>|| style="text-align:right" | 73.6 ||style="text-align:right"| <small>'''7.311'''</small> ارب || style="text-align:right" | <small>'''25,600'''</small> |- | [[ڪرينٿيا (رياست)|'''ڪرينٿيا''']] || [[ڪليگنفرٽ]] |style="text-align:right"| 9,536 ||style="text-align:right"| <small>'''561,077'''</small>|| style="text-align:right" | 58.8 ||style="text-align:right"| 17.62 ارب ||style="text-align:right"| <small>'''31,700'''</small> |- | [[لوئر آسٽريا|'''لوئر''' '''آسٽريا''']] || [[سنڪٽ پولٽن]] |style="text-align:right"| <small>'''19,178'''</small>|| style="text-align:right" | <small>'''1,665,753'''</small>|| style="text-align:right" | 86.9 ||style="text-align:right"| <small>'''49.75'''</small> ارب || style="text-align:right" | <small>'''30,800'''</small> |- | [[سلزبرگ (رياست)|'''سلزبرگ''']] || [[سلزبرگ]] |style="text-align:right"| 7,154 ||style="text-align:right"| 549,263 ||style="text-align:right"| 76.8 ||style="text-align:right"| 23.585 ارب ||style="text-align:right"| <small>'''44,500'''</small> |- | '''[[اسٽيريا]]'''|| [[گراتس]] |style="text-align:right"| <small>'''16,401'''</small>|| style="text-align:right" | <small>'''1,237,298'''</small>|| style="text-align:right" | 75.4 ||style="text-align:right"| <small>'''40.7'''</small> ارب || style="text-align:right" | <small>'''33,600'''</small> |- | [[ٽرول (رياست)|'''ٽرول''']] || [[انسبروڪ]] |style="text-align:right"| <small>'''12,648'''</small>|| style="text-align:right;" | 746,153 ||style="text-align:right"| 59.0 ||style="text-align:right"| <small>'''28.05'''</small> ارب || style="text-align:right" | <small>'''39,400'''</small> |- | [[اپر آسٽريا|'''اپر آسٽريا''']] || [[لنز]] |style="text-align:right"| <small>'''11,982'''</small>|| style="text-align:right;" | <small>'''1,465,045'''</small>|| style="text-align:right" | 122.3 ||style="text-align:right"| <small>'''53.86'''</small> ارب || style="text-align:right" | <small>'''38,000'''</small> |- |colspan=2| '''[[ويانا]]''' |style="text-align:right"| 415 ||style="text-align:right;"| <small>'''1,867,582'''</small>|| style="text-align:right" | 4,500 ||style="text-align:right"| <small>'''81.77'''</small> ارب |- | '''[[وورارلبرگ]]'''|| [[بريگنز]] |style="text-align:right"| <small>'''2,601'''</small>|| style="text-align:right;" | 388,752 ||style="text-align:right"| 149.5 ||style="text-align:right"| <small>'''23.59 ارب'''</small>|| style="text-align:right" | <small>'''58,300'''</small> |- |colspan=7 |<ref>{{Cite web|title=Eurostat – Data Explorer|url=http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/submitViewTableAction.do|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006122431/http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/submitViewTableAction.do|archive-date=6 October 2014|access-date=19 October 2011}}</ref><ref>{{Cite web|title=Statistik Austria – Bevölkerung zu Jahresbeginn 2002–2017 nach Gemeinden (Gebietsstand 1.1.2017)|url=http://www.statistik.at/wcm/idc/idcplg?IdcService=GET_FILE&dID=354032&dDocName=080904|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180322204818/http://www.statistik.at/wcm/idc/idcplg?IdcService=GET_FILE&dID=354032&dDocName=080904|archive-date=22 March 2018|access-date=9 July 2018}}</ref> |} == معيشت == [[File:13-08-30-wien-by-RalfR-123.jpg|thumb|[[ويانا بين الاقوامي مرڪز]] [[گڏيل قومن]] جي آفس سميت ۽ ڊي سي ٽاورز جو ٽاور-1]] آسٽريا دنيا جي ملڪن جي ناليوار جي ڊي پي جي شرح مطابق تمام مٿاھين شرح وارن ملڪن ۾ شامل آهي.<ref name=autogenerated1>{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2012/01/weodata/weorept.aspx?sy=2009&ey=2012&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=122&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a=&pr.x=37&pr.y=14|title=Austria|publisher=International Monetary Fund|accessdate=17 April 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121125152140/http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2012/01/weodata/weorept.aspx?sy=2009&ey=2012&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=122&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a=&pr.x=37&pr.y=14|archive-date=25 November 2012|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> ان جي [[معيشت]] تمام وڏي پيماني تي صنعتي ۽ تمام ترقي يافته سوشل مارڪيٽ واري آهي. 1980ع جي ڏھاڪي تائين وڏي صنعت کي سرڪاري بڻايو ويو پر بعد ۾ نجڪاري ذريعي سرڪاري صنعتي يونٽن ۾ ڪمي آئي. صنعت کان پوءِ [[سياحت]] ھن ملڪ جي معيشيت جو وڏو شعبو آهي. سال 2007ع ۾ بين الاقوامي سياحت جي آمدني ۾ آسٽريا دنيا ۾ نائين نمبر تي ھو. ان سال ھن ملڪ جي سياحتي آمدني 18.9 ارب ڊالر ھئي. سياحن جي تعداد واري شمار ۾ ان سال ھي ملڪ ٻارھين نمبر تي آيو. ملڪ ۾ ان سال 2 ڪروڙ 8 لک سياح گھمڻ آيا.<ref name="UNTWO">{{cite web|url=http://www.tourismroi.com/Content_Attachments/27670/File_633513750035785076.pdf |title=UNTWO World Tourism Barometer, Vol.6 No.2 |accessdate=18 November 2008 |publisher=UNTWO |date=June 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081031013714/http://www.tourismroi.com/Content_Attachments/27670/File_633513750035785076.pdf |archivedate=31 October 2008 |url-status=dead }}</ref> ملڪ جو سڀ کان وڏو واپاري شراڪت دار تاريخي طور تي [[جرمني]] رھيو آھي. [[يورپي يونين]] ۾ شامل ٿيڻ سان ھن ملڪ جا يونين جي رڪن ملڪن سان معاشي لاڳاپن ۾ ويجھڙائپ وڌڻ سان ھن ملڪ جي جرمني تي واپاري دارومدار کي گھٽايو آھي. يورپي يونين جي رڪنيت سان پرڏيھي سيڙپڪاري جو ھتي زبردست اضافو ٿيو آهي. سال 2006ع ۾ جي ڊي پي جي واڌ 3.3 سيڪڙو تائين پھتي.<ref>[http://www.oenb.at/isaweb/report.do?&lang=EN&report=7.7 Real GDP Growth – Expenditure Side] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181106193328/https://www.oenb.at/isaweb/report.do?&lang=EN&report=7.7|date=6 November 2018}}, provided by the [[Oesterreichische Nationalbank|Austrian National Bank]] {{in lang|de}} </ref> ملڪ جي درآمدن جو 67 سيڪڙو يورپي يونين جي رڪن ملڪن مان آھي<ref>{{cite web|title=OEC – Austria (AUT) Exports, Imports, and Trade Partners|url=http://atlas.media.mit.edu/en/profile/country/aut/|website=atlas.media.mit.edu|accessdate=12 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160313121243/http://atlas.media.mit.edu/en/profile/country/aut/|archive-date=13 March 2016|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> [[File:BlueEurozone.svg|thumb|left|آسٽريا يوروزون (تيز نيري رنگ سان ڏيکاريل) واري مالياتي يونين م شامل آھي ۽ يورپي يونين جي سنگل مارڪيٽ جو حصو آهي]] آسٽريا جي مکيه [[زرعي پيداوار]] ۾ [[پٽاٽا]]، [[جوئر]]، [[چقندر]]، [[مڪئي]]، [[ڪڻڪ]]، [[ڪپهه]] ۽ [[انگور]] شامل آهن. مکيه [[صنعت|صنعتن]] ۾ [[فولاد]]، [[مشينري]]، [[گاڏيون]]، [[بجلي|بجليءَ]] جو سامان، [[بصريات|آپٽيڪل]] شيشي جون شيون، [[ڪاغذ]]، [[ڪپڙو|ڪپڙي]]، [[سيمنٽ]]، [[ڪيميائي شيون|ڪيميائي شيئن]] جي صنعتون آهن ۽ مکيه [[معدنيات]] ۾ [[لوھ|لوهه]]، [[پيٽرول]]، ميگنيٽائٽ، گرينائٽ، [[قدرتي گيس]]، [[جست]]، [[ٽامو]] ۽ [[زنڪ]] آهن.<ref name = " سنڌيانا "/> ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:آسٽريا]] [[زمرو:ملڪ]] [[زمرو:وفاقي جمهوريا]] [[زمرو:يورپي ملڪ]] [[زمرو:زمين بند ملڪ]] [[زمرو:وچ يورپ جا ملڪ]] [[زمرو:يورپي اتحاد جا رڪن ملڪ]] [[زمرو:گڏيل قومن جا ڀاتي ملڪ]] [[زمرو:ملڪ ۽ علائقا جتي جرمن هڪ سرڪاري ٻولي آهي]] obi4z9pxgkqvt8d62az8r5cj261mk67 404642 404641 2026-08-18T17:06:27Z Intisar Ali 8681 404642 wikitext text/x-wiki {{Short description|وچ يورپ جو ملڪ}} {{Redirect|آسٽريا|ملڪ جي نالي جي تاريخ|آسٽريا جو نالو|ٻيا استعمال|آسٽريا (سلجهائپ)|and|آسٽريا (سلجهائپ)}} {{Distinguish|آسٽريليا|آسٽورياس|آسٽراسيا|آسٽريليشيا}} {{Pp-move}} {{Infobox country | conventional_long_name = آسٽريا جي جمهوريه | common_name = آسٽريا | native_name = {{lang|de-AT|Republik Österreich}} | image_flag = Flag of Austria.svg | image_coat = Austria Bundesadler.svg | national_anthem = {{lang|de-AT|[[آسٽريا جو قومي ترانو|Bundeshymne der Republik Österreich]]}}<br/>"آسٽريا جي جمهوريه جو قومي ترانو"{{parabr}}[[File:Land der Berge Land am Strome instrumental.ogg|center]] | image_map = {{Switcher|[[File:EU-Austria (orthographic projection).svg|upright=1.15|frameless]]|دنيا جي گولي تي ڏيکاريو|[[File:EU-Austria.svg|upright=1.15|frameless]]|[[يورپي يونين]] جو نقشو ڏيکاريو|default=1}} | capital = [[ويانا]] | coordinates = {{Coord|48|12|N|16|21|E|type:city(2,000,000)_region:AT-9}} | largest_city = capital | languages_type = سرڪاري ٻولي | languages = [[آسٽريائي جرمن|جرمن]]{{Efn|[[آسٽريا جو وفاقي آئيني قانون|1920ع واري آسٽريائي آئين]] جي آرٽيڪل 8 جي بنياد تي}}{{Efn|[[برگنلينڊ ڪروشيائي]]، [[چيڪ ٻولي|چيڪ]]، [[هنگري ٻولي|هنگري]]، [[روماني ٻولي|روماني]]، [[سلوواڪ ٻولي|سلوواڪ]] ۽ [[سلوويني ٻولي|سلوويني]] کي [[يورپي منشور براءِ علائقائي يا اقليتي ٻوليون]] تحت سرڪاري طور تسليم ڪيو ويو آهي.}} | languages2 = {{hlist|[[هنگري ٻولي|هنگري]]|[[سلوويني ٻولي|سلوويني]]|[[برگنلينڊ ڪروشيائي]]<ref name="demokratiewebstatt.at" /><ref name="Regional Languages of Austria" />}} | languages2_type = سرڪاري [[علائقائي ٻوليون]] | ethnic_groups = {{Unbulleted list | 72.2% [[آسٽريائي ماڻهو|آسٽريائي]] | 27.8% [[آسٽريا جي آبادي#نسلي گروهه|ٻيا]] }} | ethnic_groups_year = 2024 | ethnic_groups_ref = <ref>{{cite web |title=Migration and Integration 2025 |url=https://www.statistik.at/fileadmin/announcement/2025/07/20250716MigrationIntegration2025EN.pdf |website=Statistics Austria |publisher=Statistik Austria |date=16 July 2025 |access-date=10 August 2025 |language=en}}</ref> | religion_year = 2021 | religion_ref = <ref name="statistik.at">{{Cite web|title=Religionsbekenntnis – STATISTIK AUSTRIA – die Informationsmanager|url=https://www.statistik.at/statistiken/bevoelkerung-und-soziales/bevoelkerung/weiterfuehrende-bevoelkerungsstatistiken/religionsbekenntnis|access-date=9 August 2022|archive-date=30 September 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220930022008/https://www.statistik.at/statistiken/bevoelkerung-und-soziales/bevoelkerung/weiterfuehrende-bevoelkerungsstatistiken/religionsbekenntnis|url-status=live}}</ref> | religion = {{Ublist |item_style=white-space:nowrap; | {{Tree list}} * 68.2% [[عيسائيت]] ** 55.2% [[آسٽريا ۾ ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ ازم]] ** 4.9% [[آسٽريا ۾ مشرقي آرٿوڊوڪسي|آرٿوڊوڪسي]] ** 3.8% [[پروٽيسٽنٽ ازم]] ** 4.3% [[عيسائي فرقو|ٻيا عيسائي]] {{Tree list/end}} |22.4% [[لامذهبيت|ڪو مذهب نه]] |8.3% [[آسٽريا ۾ اسلام|اسلام]] |1.1% [[آسٽريا ۾ مذهب|ٻيا]] }} | demonym = [[آسٽريائي ماڻهو|آسٽريائي]] | government_type = وفاقي [[نيم صدارتي جمهوريه]]<ref>{{Cite web|date=22 September 2022|title=Hofburg-Wahl: 'Österreich ist ein sehr ungewöhnlicher Fall'|url=https://diepresse.com/6193038|access-date=22 September 2022|language=de-AT|archive-date=3 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221003104650/https://www.diepresse.com/6193038/hofburg-wahl-oesterreich-ist-ein-sehr-ungewoehnlicher-fall|url-status=live}}</ref>{{efn|name=system|آسٽريا جي جمهوريه پنهنجي [[آسٽريا جو آئين|آئين]] مطابق قانوني طور هڪ نيم صدارتي جمهوريه آهي؛<ref name="u009">{{cite journal|last=Shugart|first=Matthew Søberg|title=Semi-Presidential Systems: Dual Executive And Mixed Authority Patterns|journal=French Politics|volume=3|issue=3|date=2005|issn=1476-3419|doi=10.1057/palgrave.fp.8200087|doi-access=free|pages=323–351|url=https://link.springer.com/content/pdf/10.1057/palgrave.fp.8200087.pdf|access-date=2024-12-16}}</ref> پر عملي طور آئيني روايتن سبب اها وڌيڪ [[پارلياماني جمهوريه]] وانگر ڪم ڪري ٿي.<ref name="y589">{{cite book|last=Müller|first=Wolfgang C.|title=Semi-Presidentialism in Europe|chapter=Austria|publisher=Oxford University PressOxford|date=1999-09-02|isbn=978-0-19-829386-6|doi=10.1093/0198293860.003.0002|pages=22–47}}</ref>}} | leader_title1 = [[آسٽريا جو صدر|صدر]] | leader_name1 = [[اليگزينڊر فان ڊير بيلن]] | leader_title2 = [[آسٽريا جو چانسلر|چانسلر]] | leader_name2 = [[ڪرسچين اسٽوڪر]] | legislature = [[آسٽريا جي پارليامينٽ|پارليامينٽ]] | upper_house = [[وفاقي ڪائونسل (آسٽريا)|وفاقي ڪائونسل]] | lower_house = [[نيشنل ڪائونسل (آسٽريا)|نيشنل ڪائونسل]] | sovereignty_type = [[آسٽريا جي تاريخ|قيام]] | established_event1 = [[آسٽريا جي مارگريويئيٽ|مارگريويئيٽ]] | established_date1 = {{circa}} 960 | established_event2 = [[آسٽريا جو نالو|نالي جو قديم ترين ذڪر]] | established_date2 = 1 نومبر 996 | established_event3 = [[آسٽريا جي ڊچي|ڊچي]] | established_date3 = 17 سيپٽمبر 1156 | established_event4 = [[آسٽريا جي آرچڊچي|آرچڊچي]] | established_date4 = 6 جنوري 1453 | established_event5 = [[آسٽريائي سرڪل|شاهي سرڪل]] | established_date5 = 1512 | established_event6 = [[آسٽريائي سلطنت|سلطنت]] | established_date6 = 11 آگسٽ 1804 | established_event7 = [[آسٽريا-هنگري]] | established_date7 = 30 مارچ 1867 | established_event8 = [[پهرين آسٽريائي جمهوريه|پهرين جمهوريه]] | established_date8 = 10 سيپٽمبر 1919 | established_event9 = [[آسٽريا جي وفاقي رياست|وفاقي رياست]] | established_date9 = 1 مئي 1934 | established_event10 = [[آنشلوس]] | established_date10 = 13 مارچ 1938 | established_event11 = [[آسٽريا جي تاريخ#ٻي جمهوريه (1945ع کان)|ٻي جمهوريه]] | established_date11 = 27 اپريل 1945 | established_event12 = [[آسٽريائي رياستي معاهدو|رياستي معاهدو]] | established_date12 = 27 جولاءِ 1955 | area_km2 = 83879<ref>{{cite web|title=Austria EN|url=https://migrants-refugees.va/wp-content/uploads/2021/03/2020-CP-Austria-EN.pdf|website=Migrants Refugees|publisher=The Vatican|date=April 2020|access-date=12 January 2024|archive-date=13 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240113014627/https://migrants-refugees.va/wp-content/uploads/2021/03/2020-CP-Austria-EN.pdf|url-status=live}}</ref> | area_rank = 113هون | area_sq_mi = | percent_water = 0.84 (2015)<ref>{{Cite web|title=Surface water and surface water change|url=https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER|access-date=11 October 2020|publisher=[[اقتصادي سهڪار ۽ ترقي جي تنظيم]]|archive-date=24 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210324133453/https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER|url-status=live}}</ref> | population_estimate = {{IncreaseNeutral}} 9,219,113<ref name="statistik-population" /> | population_estimate_year = 2026 | population_estimate_rank = 97هون | population_density_km2 = 109.9 | population_density_sq_mi = 284.6 | population_density_rank = 108هون | GDP_PPP = {{increase}} $721.033 billion<ref name="IMFWEO.AT">{{cite web |url=https://data.imf.org/en/Data-Explorer?datasetUrn=IMF.RES:WEO(9.0.0) |title=World Economic Outlook Database (April 2026 Edition) |publisher=[[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] |website=www.imf.org |date=14 April 2026 |access-date=19 April 2026}}</ref> | GDP_PPP_year = 2026 | GDP_PPP_rank = 45هون | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $78,334<ref name="IMFWEO.AT" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 18هون | GDP_nominal = {{increase}} $623.719 billion<ref name="IMFWEO.AT"/> | GDP_nominal_year = 2026 | GDP_nominal_rank = 28هون | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $67,761<ref name="IMFWEO.AT" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 13هون | Gini = 28.4 | Gini_year = 2024 | Gini_change = increase | Gini_ref = <ref name="eurogini">{{Cite web|title=Gini coefficient of equivalised disposable income – EU-SILC survey|url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tessi190/default/table?lang=en|access-date=2026-04-09|publisher=[[يورو اسٽيٽ]]|url-status=live}}</ref> | HDI = 0.930 | HDI_rank = 22هون | HDI_year = 2023 | HDI_change = increase | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{Cite web |date=6 May 2025 |title=Human Development Report 2025 |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250506051232/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf |archive-date=6 May 2025 |access-date=6 May 2025 |publisher=[[گڏيل قومن جو ترقياتي پروگرام]]}}</ref> | currency = [[يورو]] ([[يورو جو نشان|€]]) | currency_code = EUR | time_zone = [[وچ يورپي وقت|سي اي ٽي]] | utc_offset = +1 | utc_offset_DST = +2 | time_zone_DST = [[وچ يورپي اونهاري جو وقت|سي اي ايس ٽي]] | date_format = dd.mm.yyyy | calling_code = [[آسٽريا جا ٽيليفون نمبر|+43]] | cctld = [[.at]] }} '''آسٽريا'''،{{efn|اچار: {{IPAc-en|audio=en-us-Austria.ogg|ˈ|ɒ|s|t|r|i|ə}} {{respell|OST|ree|ə}} يا {{IPAc-en|ˈ|ɔː|s|t|r|i|ə}} {{respell|AW|stree|ə}}؛<ref>{{Citation|last=Roach|first=Peter|title=Cambridge English Pronouncing Dictionary|date=2011|edition=18th|place=Cambridge|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-15253-2}}</ref> {{Langx|de-AT|Österreich}} {{IPA|de-AT|ˈøːstɐraɪç||De-Österreich2.ogg}}؛ {{langx|bar|Östareich}}؛ {{langx|gsw|Öschtreich}} يا {{Lang|gsw|Eschtrych}}.}}، رسمي نالي '''آسٽريا جي جمهوريه'''،{{Efn|{{Langx|de-AT|Republik Österreich|links=no}} {{IPA|de-AT|repuˈbliːk ˈøːstɐraɪç||Republik Österreich.ogg}}.}} [[وچ يورپ]] ۾ واقع هڪ [[سامونڊي ڪناري کان محروم ملڪ]] آهي، جيڪو [[اوڀر الپس]] ۾ واقع آهي.<ref name="formal name">{{Cite web|title=Austria|url=http://unstats.un.org/unsd/geoinfo/geonames|access-date=4 January 2023|website=UNGEGN World Geographical Names|publisher=United Nations Group of Experts on Geographical Names|location=New York, NY|archive-date=7 January 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230107010908/http://unstats.un.org/unsd/geoinfo/geonames/|url-status=live}}</ref> اهو نَوَ [[آسٽريا جون وفاقي رياستون|وفاقي رياستن]] تي ٻڌل هڪ [[وفاق]] آهي، جن مان گاديءَ وارو شهر [[ويانا]] ملڪ جو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهر ۽ رياست آهي. آسٽريا جي اتر-اولهه ۾ [[جرمني]]، اتر ۾ [[چيڪ جمهوريه]]، اتر-اوڀر ۾ [[سلوواڪيا]]، اوڀر ۾ [[هنگري]]، ڏکڻ ۾ [[سلووينيا]] ۽ [[اٽلي]]، جڏهن تہ اولهه ۾ [[سوئٽزرلينڊ]] ۽ [[ليختنشتائن]] واقع آهن. ملڪ جي ايراضي {{Convert|83879|km2|sqmi|0|abbr=on}} آهي ۽ ان جي آبادي لڳ ڀڳ 9.2 ملين آهي.<ref name="statistik-population">{{Cite web|date=2026-04-09|title=Population by Year-/Quarter-beginning|url=https://www.statistik.at/en/statistics/population-and-society/population/population-stock/population-at-beginning-of-year/quarter|url-status=live|access-date=2026-04-09}}</ref> موجوده آسٽريا وارو علائقو گهٽ ۾ گهٽ [[قديم پٿر وارو دور|قديم پٿر واري دور]] کان آباد رهيو آهي. لڳ ڀڳ 400 ق.م. ڌاري هتي [[سيلٽ ماڻهو|سيلٽ]] آباد هئا، ۽ پهرين صدي ق.م. جي آخر ۾ هي علائقو [[رومي سلطنت]] ۾ شامل ڪيو ويو. علائقي ۾ [[عيسائيت اختيار ڪرڻ|عيسائيت جي پکڙجڻ]] چوٿين ۽ پنجين صديءَ ۾، [[اولهه رومي سلطنت]] جي آخري دور دوران شروع ٿي، جنهن کان پوءِ [[قومَن جي لڏپلاڻ وارو دور|قومَن جي لڏپلاڻ واري دور]] ۾ ڪيترائي [[جرمنڪ قبيلا]] هتي اچي آباد ٿيا.<ref>{{Cite web|title=Austria's History|url=https://www.austria.info/en/service-and-facts/about-austria/history|access-date=2024-06-08|website=austria.info|language=en}}</ref> آسٽريا هڪ رياست طور پهرين هزار سال جي پڇاڙيءَ ۾ [[پينونيا جي مارچ|اوڀر مارچ]] ۽ [[هنگري مارچ]] جي باقيات مان وجود ۾ آيو. شروعات ۾ اهو [[پاڪ رومي سلطنت]] جي سرحدي [[آسٽريا جي مارگريويئيٽ|مارگريويئيٽ]] هو، پوءِ 1156ع ۾ [[آسٽريا جي ڊچي|ڊچي]] بڻيو ۽ 1453ع ۾ [[آسٽريا جي آرچڊچي|آرچڊچي]] جو درجو حاصل ڪيائين. تيرهين صديءَ جي پڇاڙيءَ کان [[هيبسبرگ بادشاهت]] جو مرڪزي علائقو هجڻ سبب آسٽريا صدين تائين وچ يورپ جي وڏين شاهي طاقتن مان هڪ رهيو، ۽ سورهين صديءَ کان [[ويانا]] [[پاڪ رومي سلطنت]] جي انتظامي گاديءَ طور پڻ ڪم ڪندو رهيو.<ref>{{Cite news|date=2012-03-16|title=Austria country profile|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-17405422|access-date=2024-06-08|publisher=BBC News|language=en-GB}}</ref> [[پاڪ رومي سلطنت جو خاتمو|پاڪ رومي سلطنت]] 1806ع ۾ ختم ٿي، جنهن کان ٻه سال اڳ آسٽريا پنهنجي [[آسٽريائي سلطنت]] قائم ڪري چڪو هو. اها سلطنت هڪ [[وڏي طاقت]] ۽ يورپ جي سڀ کان وڏين رياستن مان هڪ بڻجي وئي. 1860ع واري ڏهاڪي ۾ جنگين ۾ شڪست ۽ علائقن جي نقصان کان پوءِ 1867ع واري [[آسٽرو-هنگري ٺاهه 1867ع|آسٽرو-هنگري ٺاهه]] جي نتيجي ۾ [[آسٽريا-هنگري]] قائم ٿيو.<ref>{{Cite web|title=Österreich-Ungarn|url=https://www.geschichtewiki.wien.gv.at/%C3%96sterreich-Ungarn|access-date=2024-06-08|website=geschichtewiki.wien.gv.at}}</ref> 1914ع ۾ [[آرچڊيوڪ فرانز فرڊيننڊ جو قتل|آرچڊيوڪ فرانز فرڊيننڊ جي قتل]] کان پوءِ شهنشاهه [[فرانز جوزف پهريون]] [[سربيا جي بادشاهت]] خلاف جنگ جو اعلان ڪيو، جيڪا تيزيءَ سان [[پهرين عالمي جنگ]] ۾ تبديل ٿي وئي. سلطنت جي شڪست ۽ خاتمي کان پوءِ 1918ع ۾ [[جرمن-آسٽريا جي جمهوريه]] ۽ 1919ع ۾ [[پهرين آسٽريائي جمهوريه]] قائم ٿي. [[جنگين جي وچ وارو دور|جنگين جي وچ واري دور]] ۾ پارلياماني نظام خلاف وڌندڙ لاڙ 1934ع ۾ [[آسٽريائي گهرو ويڙهه]] ۽ [[اينگلبرٽ ڊولفُس]] جي قيادت هيٺ [[آسٽريا جي وفاقي رياست|آسٽروفاشسٽ آمريت]] جي قيام تائين پهتو. [[ٻي عالمي جنگ]] شروع ٿيڻ کان هڪ سال اڳ، آسٽريا [[ايڊولف هٽلر]] جي اڳواڻي هيٺ [[نازي جرمني]] ۾ [[آنشلوس|ضم]] ڪيو ويو ۽ جرمني جي هڪ ذيلي انتظامي حصي ۾ تبديل ٿي ويو. 1945ع ۾ [[ويانا مهم|آزاديءَ]] کان پوءِ ۽ ڏهن سالن جي [[اتحادي قبضي هيٺ آسٽريا|اتحادي قبضي]] کان پوءِ ملڪ [[آسٽريائي رياستي معاهدو|رياستي معاهدي]] وسيلي ٻيهر مڪمل خودمختياري حاصل ڪئي ۽ 1955ع ۾ [[آسٽريا جي مستقل غيرجانبداري|مستقل غيرجانبداري]] جو اعلان ڪيو. آسٽريا هڪ [[نيم صدارتي نظام|نيم صدارتي]]{{efn|name=system}} نمائنده جمهوريت آهي، جنهن ۾ عوام جي چونڊيل [[آسٽريا جو صدر|صدر]] رياست جو سربراهه، جڏهن تہ [[آسٽريا جو چانسلر|چانسلر]] حڪومت جو سربراهه ۽ اعليٰ انتظامي عملدار هوندو آهي. آسٽريا في فرد نامياتي [[مجموعي گهريلو پيداوار]] جي لحاظ کان دنيا ۾ 13هين نمبر تي آهي ۽ هتي زندگيءَ جو معيار بلند آهي. ملڪ 1955ع کان [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] جو ميمبر<ref>Jelavich 267</ref> ۽ 1995ع کان [[يورپي يونين]] جو رڪن آهي.<ref name="CIA">{{Cite web|date=14 May 2009|title=Austria|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/austria|access-date=31 May 2009|website=[[The World Factbook]]|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|archive-date=10 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210110074413/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/austria|url-status=dead}}</ref> ويانا ۾ [[يورپ ۾ سلامتي ۽ سهڪار جي تنظيم]] ۽ [[پيٽروليم برآمد ڪندڙ ملڪن جي تنظيم]] جا مرڪزي دفتر موجود آهن. آسٽريا [[اقتصادي سهڪار ۽ ترقي جي تنظيم]] ۽ [[انٽرپول]] جي باني ميمبرن مان پڻ هڪ آهي.<ref name="OECD">{{Cite web|title=Austria About|url=http://www.oecd.org/about/0,3347,en_33873108_33873245_1_1_1_1_1,00.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20090506022708/http://www.oecd.org/about/0%2C3347%2Cen_33873108_33873245_1_1_1_1_1%2C00.html|archive-date=6 May 2009|access-date=20 May 2009|publisher=OECD}}</ref> ملڪ 1995ع ۾ [[شينگن معاهدو]] پڻ صحيح ڪيو<ref name="Schengen">{{Cite web |date=2024 |title=World Population Prospects: The 2024 Revision. (Medium-fertility variant). |url=https://www.worldometers.info/world-population/austria-population/ |access-date= |website=U.N. Dept. of Economic and Social Affairs - Population Division}}</ref> ۽ 1999ع ۾ [[يورو]] کي پنهنجي ڪرنسي طور اختيار ڪيو.<ref>{{Cite web|title=Austria and the euro|url=https://ec.europa.eu/info/business-economy-euro/euro-area/euro/eu-countries-and-euro/austria-and-euro_en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180108064042/https://ec.europa.eu/info/business-economy-euro/euro-area/euro/eu-countries-and-euro/austria-and-euro_en|archive-date=8 January 2018|access-date=7 January 2018|website=European Commission – European Commission}}</ref> == نالي جو اشتقاق == {{Main|آسٽريا جو نالو}} آسٽريا جو مقامي نالو جرمن ٻوليءَ ۾ ''اوسٽررائخ'' (Österreich)، [[قديم اپر جرمن ٻولي|قديم اپر جرمن]] لفظ ''اوستارريخي'' (Ostarrîchi) مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ ”اوڀر وارو علائقو“، ”اوڀر واري سلطنت“ يا ”اوڀر واري بادشاهت“ ٿي سگهي ٿي. هي نالو پهريون ڀيرو 996ع جي مشهور ''اوستارريچي دستاويز'' ۾ ملي ٿو.<ref name="University of Klagenfurt">{{Cite web|title=University of Klagenfurt|url=http://wwwg.uni-klu.ac.at/spw/oenf/name2.htm|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110513121957/http://wwwg.uni-klu.ac.at/spw/oenf/name2.htm|archive-date=13 May 2011|access-date=2 October 2009}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=tfhADwAAQBAJ&pg=PT34|title=Austrian Historical Memory and National Identity|date=1997|publisher=Transaction Publishers|isbn=978-1-56000-902-3|editor-last=Bischof|editor-first=Günter|editor-link=Günter Bischof|location=New Brunswick|pages=20–21|access-date=14 June 2018|editor-last2=Pelinka|editor-first2=Anton|editor-link2=Anton Pelinka|archive-url=https://web.archive.org/web/20180614144308/https://books.google.de/books?id=tfhADwAAQBAJ&pg=PT34&lpg=PA92|archive-date=14 June 2018|url-status=live}}</ref> امڪان آهي تہ هي لفظ [[وچئين دور جي لاطيني ٻولي|وچئين دور جي لاطيني]] اصطلاح [[مارڪيا اورينٽالس (آسٽريا)|مارڪيا اورينٽالس]] (Marchia orientalis) جو مقامي، يعني باويريائي لهجي ۾ ترجمو هو. 976ع ۾ آسٽريا [[باويريا]] جي هڪ سرحدي انتظامي علائقي طور قائم ٿيو. ”آسٽريا“ لفظ جرمن نالي جي لاطيني صورت آهي، جنهن جو پهريون دستاويزي استعمال ٻارهين صديءَ ۾ ملي ٿو.<ref>{{Cite book|last=Brauneder|first=Wilhelm|title=Österreichische Verfassungsgeschichte|date=2009|publisher=Manzsche Verlags- und Universitätsbuchhandlung|isbn=978-3-214-14876-8|edition=11th|location=Vienna|page=17}}</ref> ان دور ۾ [[ڊينيوب]] درياهه جو آسٽريائي طاس، يعني موجوده [[اپر آسٽريا|اپر]] ۽ [[لوئر آسٽريا]]، [[باويريا]] جي اوڀرئين ڇيڙي تي واقع هو. ==تاريخ== === قبل از تاريخ ۽ قديم دور === [[File:2011-07-09 gasometer 28.JPG|thumb|left|[[ويلينڊورف جي وينس]]، 28,000 کان 25,000 ق.م، [[ويانا جو قدرتي تاريخ جو عجائب گھر|ويانا جي قدرتي تاريخ جي عجائب گهر]] ۾]] اهو علائقو، جيڪو هاڻي [[آسٽريا]] آهي، رومي دور کان اڳ مختلف [[ڪيلٽ]] قبيلن جي آبادڪاريءَ هيٺ هو ۽ ڇهين صدي ق.م تائين [[هالشتات ثقافت]] جو مرڪزي علائقو بڻجي چڪو هو.<ref>{{Cite web|date=2024-02-11|title=What Was the Celtic "Cult of the Head"?|url=https://www.thecollector.com/what-was-celtic-cult-head/|access-date=2024-05-07|website=TheCollector|language=en|archive-date=7 May 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240507031517/https://www.thecollector.com/what-was-celtic-cult-head/|url-status=live}}</ref> [[هالشتات]] شهر ۾ يورپ جي ڪيلٽن بابت سڀ کان قديم آثار قديمه جا ثبوت مليا آهن.<ref>{{Cite web|title=Celt {{!}} History, Institutions, & Religion {{!}} Britannica|url=https://www.britannica.com/topic/Celt-people|access-date=2024-05-07|website=Encyclopædia Britannica|language=en|archive-date=11 July 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180711204423/https://www.britannica.com/topic/Celt-people|url-status=live}}</ref> ڪيلٽن جي [[نوريڪم جي بادشاهت|نوريڪم بادشاهت]]، جنهن ۾ موجوده آسٽريا جو گهڻو حصو ۽ موجوده [[سلووينيا]] جا ڪجهه علائقا شامل هئا، 16 ق.م ۾ [[رومي سلطنت]] فتح ڪري ورتي ۽ ان کي [[رومي صوبو|رومي صوبي]] [[نوريڪم]] ۾ تبديل ڪيو ويو، جيڪو 476ع تائين قائم رهيو.<ref>{{Cite web|title=Noricum {{!}} Celtic culture, Roman province, Alps {{!}} Britannica|url=https://www.britannica.com/place/Noricum|access-date=2024-04-26|website=Encyclopædia Britannica|language=en|archive-date=25 February 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240225145226/https://www.britannica.com/place/Noricum|url-status=live}}</ref> موجوده آسٽريا جا اهي علائقا، جيڪي نوريڪم صوبي ۾ شامل نه هئا، مختلف رومي صوبن ۾ ورهايل هئا؛ [[پينونيا]] ۾ اوڀر آسٽريا جا ڪجهه حصا شامل هئا، جڏهن تہ [[رائيتيا]] ۾ موجوده [[فورآرلبرگ]] ۽ [[ٽيرول (رياست)|ٽيرول]] جا علائقا شامل هئا.<ref>{{Cite web|title=Pannonia {{!}} Roman Empire, Map, Hungary, & History {{!}} Britannica|url=https://www.britannica.com/place/Pannonia|access-date=2024-05-20|website=Encyclopædia Britannica|language=en|archive-date=15 June 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230615155813/https://www.britannica.com/place/Pannonia|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|title=Raetia {{!}} Roman Empire, Alps, Gaul {{!}} Britannica|url=https://www.britannica.com/place/Raetia|access-date=2024-05-20|website=Encyclopædia Britannica|language=en|archive-date=3 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231003000521/https://www.britannica.com/place/Raetia|url-status=live}}</ref> اوڀر آسٽريا ۾ موجوده پيٽرونيل-[[ڪارنانٽم]] هڪ اهم رومي فوجي ڇانوڻي هئي، جيڪا اڳتي هلي [[پينونيا سپيريئر]] جي نالي سان سڃاتي ويندڙ صوبي جو گاديءَ وارو شهر بڻجي وئي. ڪارنانٽم لڳ ڀڳ 400 سالن تائين اٽڪل 50,000 ماڻهن جو گهر رهيو.<ref name="Carnuntum Tourism">{{Cite web|title=Rome's metropolis on the Danube awakens to new life|url=http://www.carnuntum.co.at/content-en/tales-from-carnuntum|archive-url=https://web.archive.org/web/20100116125751/http://www.carnuntum.co.at/content-en/tales-from-carnuntum|archive-date=16 January 2010|access-date=20 February 2010|website=Archäologischer Park Carnuntum|publisher=Archäologische Kulturpark Niederösterreich Betriebsgesellschaft m.b.H.}}</ref> [[File:Roman Empire 125.png|thumb|[[هيڊرين]] جي حڪمرانيءَ (117–138ع) دوران [[رومي سلطنت]]؛ [[شاهي صوبو|شاهي صوبي]] '''[[نوريڪم]]''' ۾ موجوده آسٽريا جو گهڻو حصو شامل هو، جڏهن تہ '''[[رائيتيا]]''' ۽ '''[[پينونيا سپيريئر]]''' ترتيبوار موجوده آسٽريا جي اولهندي ۽ اوڀرندي حصن تي پکڙيل هئا]] === وچيون دور === [[رومي سلطنت جي زوال]] کان پوءِ هن علائقي تي سڀ کان پهرين جرمن نسل جي [[روگي]] قبيلي حملو ڪيو، جنهن هن خطي کي پنهنجي علائقي ”[[روگيلينڊ]]“ جو حصو بڻايو.<ref>{{Cite web|last=Kessler|first=P. L.|title=Kingdoms of the Germanic Tribes – Rugii (Rugians)|url=https://www.historyfiles.co.uk/KingListsEurope/BarbarianRugii.htm|access-date=2024-04-26|website=The History Files|language=en}}</ref> 487ع ۾ موجوده آسٽريا جو گهڻو حصو [[اوڊواڪر]] فتح ڪيو، جيڪو [[وحشي بادشاهتون|وحشي نسل]] سان تعلق رکندڙ سپاهي ۽ سياستدان هو؛ هن موجوده آسٽريا جي اڪثر علائقي کي پنهنجي [[اٽلي جي بادشاهت (476–493)|اٽلي جي بادشاهت]] ۾ شامل ڪيو. 493ع تائين هي علائقو جرمن نسل جي [[اوستروگوٿ]] قبيلن فتح ڪري ورتو، جن پنهنجي [[اوستروگوٿڪ بادشاهت]] قائم ڪئي.<ref>{{Cite web|title=Ostrogoth {{!}} Italy, Roman Empire, Arianism {{!}} Britannica|url=https://www.britannica.com/topic/Ostrogoth|access-date=2024-04-26|website=Encyclopædia Britannica|language=en|archive-date=25 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190425120017/https://www.britannica.com/topic/Ostrogoth|url-status=live}}</ref> اوستروگوٿڪ بادشاهت جي زوال کان پوءِ هن علائقي ۾ [[اليماني]]، [[بايوواري]]، [[سلاو]] ۽ [[پينونيائي آوار]] اچي آباد ٿيا يا هن علائقي تي قبضو ڪيائون.<ref name="johnson 19"/><ref>{{Cite web|title=Mittelalter|url=https://oesterreich.com/de/staat/geschichte/mittelalter|access-date=2024-04-26|website=oesterreich.com|archive-date=26 April 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240426204729/https://oesterreich.com/de/staat/geschichte/mittelalter|url-status=live}}</ref> [[فرينڪ]] بادشاهه [[شارليمين]] 788ع ۾ هن علائقي کي فتح ڪيو، آبادڪاريءَ جي حوصلا افزائي ڪئي ۽ [[عيسائيت]] کي هٿي ڏني.<ref name="johnson 19">Johnson 19</ref> [[اوڀر فرينڪيا]] جي حصي طور اهي مرڪزي علائقا، جيڪي هاڻي آسٽريا تي مشتمل آهن، [[بابنبرگ خاندان]] جي حوالي ڪيا ويا. هي علائقو ''[[آسٽريا جو مارچ|مارچيا اورينٽالس]]'' جي نالي سان سڃاتو ويندو هو ۽ 976ع ۾ [[ليوپولڊ پهريون، آسٽريا جو مارگريو|ليوپولڊ پهرئين]] کي ڏنو ويو.<ref name="johnson 20">Johnson 20–21</ref> آسٽريا جي نالي جو پهريون دستاويزي ذڪر 996ع جو آهي، جنهن ۾ اهو نالو ''[[اوستاريچي]]'' لکيل آهي ۽ ان مان بابنبرگ مارچ جو علائقو مراد ورتو ويو هو.<ref name="johnson 20"/> 1156ع ۾ ''[[پريويليگيئم مائنس]]'' ذريعي آسٽريا کي [[ڊچي]] جو درجو ڏنو ويو. 1192ع ۾ بابنبرگ خاندان [[اسٽيريا جي ڊچي|اسٽيريا جي ڊچي]] پڻ حاصل ڪئي. 1246ع ۾ [[فريڊرڪ ٻيون، آسٽريا جو ڊيوڪ|فريڊرڪ ٻئي]] جي وفات سان بابنبرگ خاندان جي حڪمرانيءَ جو سلسلو ختم ٿي ويو.<ref name="johnson 21">Johnson 21</ref> ان کان پوءِ [[بوهيميا جو اوٽوڪر ٻيون|بوهيميا جي اوٽوڪر ٻئي]] عملي طور آسٽريا، اسٽيريا ۽ [[ڪارينٿيا جي ڊچي|ڪارينٿيا جي ڊچين]] تي قبضو ڪري ورتو.<ref name="johnson 21"/> سندس حڪمراني 1278ع ۾ [[ڊورنڪروٽ]] وٽ [[جرمني جو روڊولف پهريون|جرمني جي روڊولف پهرئين]] هٿان شڪست کان پوءِ ختم ٿي وئي.<ref>Lonnie Johnson 23</ref> ان کان پوءِ [[پهرين مهاڀاري جنگ]] تائين آسٽريا جي تاريخ وڏي حد تائين ان جي حڪمران خاندان، [[هابسبرگ خاندان|هابسبرگن]]، جي تاريخ سان ڳنڍيل رهي. [[File:HRR 14Jh.jpg|thumb|[[پاڪ رومي سلطنت]] ۾ 14هين صديءَ دوران هابسبرگ (نارنگي)، لگزمبرگ (واڱڻائي) ۽ ويٽلسباخ (سائو) خاندانن جا علائقا]] 14هين ۽ 15هين صدين دوران [[هابسبرگ بادشاهت|هابسبرگن]] آسٽريا جي ڊچي جي ڀرپاسي وارن ٻين صوبن کي پنهنجي قبضي هيٺ آڻڻ شروع ڪيو. 1438ع ۾ آسٽريا جي ڊيوڪ [[آسٽريا جو البرٽ پنجون|البرٽ پنجين]] کي پنهنجي سهري، شهنشاهه [[سگسمنڊ، پاڪ رومي شهنشاهه|سگسمنڊ]] جو جانشين چونڊيو ويو. جيتوڻيڪ البرٽ پاڻ رڳو هڪ سال حڪمران رهيو، پر ان کان پوءِ فقط هڪ استثنا کي ڇڏي، [[پاڪ رومي سلطنت]] جا سمورا شهنشاهه هابسبرگ خاندان سان تعلق رکندا هئا. هابسبرگن پنهنجي موروثي علائقن کان پري به نوان علائقا حاصل ڪرڻ شروع ڪيا. 1477ع ۾ شهنشاهه [[فريڊرڪ ٽيون، پاڪ رومي شهنشاهه|فريڊرڪ ٽئين]] جي اڪيلي پٽ آرچڊيوڪ [[ميڪسميلين پهريون، پاڪ رومي شهنشاهه|ميڪسميلين]]، [[برگنڊي جي ڪائونٽي|برگنڊي]] جي وارثياڻي ماريا سان شادي ڪئي، جنهن جي نتيجي ۾ [[نيدرلينڊز]] جو گهڻو حصو هابسبرگ خاندان جي قبضي هيٺ اچي ويو.<ref name="johnson 25">Lonnie Johnson 25</ref><ref name="brook 11">Brook-Shepherd 11</ref> 1496ع ۾ سندس پٽ [[فلپ پهريون، ڪاسٽيل جو بادشاهه|فلپ دي فيئر]]، [[جوانا آف ڪاسٽيل|جوانا]] سان شادي ڪئي، جيڪا [[ڪاسٽيل جو تاج|ڪاسٽيل]] ۽ [[اراگون جو تاج|اراگون]] جي وارثياڻي هئي. ان شاديءَ جي نتيجي ۾ اسپين ۽ ان سان لاڳاپيل اطالوي، آفريڪي، [[فلپائن|ايشيائي]] ۽ [[نئين دنيا]] جا علائقا پڻ هابسبرگن جي حڪمرانيءَ جي دائري ۾ اچي ويا.<ref name="johnson 25"/><ref name="brook 11"/> 1526ع ۾ [[موهاچ جي جنگ]] کان پوءِ [[بوهيميا]] ۽ [[هنگري]] جو اهو حصو، جنهن تي عثمانين قبضو نه ڪيو هو، آسٽريائي حڪمرانيءَ هيٺ اچي ويو.<ref>Lonnie Johnson 26</ref> هنگري ڏانهن [[عثماني–هنگري جنگيون|عثماني توسيع]] سبب هابسبرگن ۽ عثمانين وچ ۾ [[عثماني–هابسبرگ جنگيون|بار بار جنگيون]] ٿيون، جن مان 1593ع کان 1606ع تائين جاري رهندڙ [[ڊگهي جنگ (عثماني جنگيون)|ڊگهي جنگ]] خاص طور اهم هئي. ترڪن [[اسٽيريا]] ۾ لڳ ڀڳ 20 ڀيرا حملا ڪيا،<ref>"'' The Catholic encyclopedia''". Charles George Herbermann (1913). Robert Appleton company.</ref> جن مان ڪجهه حملن کي ذريعن ۾ ”ساڙڻ، ڦرلٽ ڪرڻ ۽ هزارين ماڻهن کي غلام بڻائي وٺي وڃڻ“ طور بيان ڪيو ويو آهي.<ref>"''[https://books.google.com/books?id=8-ARAAAAYAAJ&pg=PA560 Bentley's miscellany] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240312192545/https://books.google.com/books?id=8-ARAAAAYAAJ&pg=PA560#v=onepage&q&f=false |date=12 March 2024 }}''". Charles Dickens, William Harrison Ainsworth, Albert Smith (1853).</ref> سيپٽمبر 1529ع جي آخر ۾ عثماني سلطان [[سليمان اعظم]] [[ويانا جو محاصرو (1529)|ويانا جو پهريون محاصرو]] شروع ڪيو، جيڪو ناڪام رهيو؛ عثماني تاريخدانن موجب ان ناڪاميءَ ۾ وقت کان اڳ شروع ٿيل سياري ۽ برفباريءَ پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو. === 17هين ۽ 18هين صديون === [[File:Anonym Entsatz Wien 1683.jpg|thumb|1683ع ۾ ٿيل [[ويانا جي جنگ]]، [[عثماني سلطنت]] جي يورپ ڏانهن اڳڀرائي کي روڪي ڇڏيو.]] [[ليوپولڊ پهريون، پاڪ رومي شهنشاهه|ليوپولڊ پهرئين]] جي ڊگهي حڪمرانيءَ دوران، 1683ع ۾ پولينڊ جي بادشاهه [[جان ٽيون سوبيسڪي]] جي اڳواڻيءَ هيٺ ترڪن خلاف [[ويانا جي جنگ|ويانا جو ڪامياب دفاع]] ڪيو ويو.<ref>Lonnie Johnson 26–28</ref> ان کان پوءِ ٿيل [[عظيم ترڪ جنگ]] جي نتيجي ۾ هنگري جو گهڻو حصو آسٽريا جي قبضي هيٺ اچي ويو. ان انتظام کي 1699ع ۾ ٿيل [[ڪارلووٽس جو معاهدو|ڪارلووٽس جي معاهدي]] ذريعي باضابطه شڪل ڏني وئي. [[چارلس ڇهون، پاڪ رومي شهنشاهه|چارلس ڇهين]] انهن ڪيترين ئي حاصلات تان هٿ کنيو، جيڪي سلطنت گذريل سالن دوران حاصل ڪيون هيون. کيس [[هابسبرگ خاندان]] جي مرداڻي شاهي نسل جي ويجهي خاتمي جو خدشو هو. ان ڪري چارلس ڇهون [[1713ع جي پراگميٽڪ سينڪشن|1713ع جي پراگميٽڪ سينڪشن]] کي تسليم ڪرائڻ جي بدلي ۾ ٻين طاقتن کي علائقائي ۽ سياسي رعايتون ڏيڻ لاءِ تيار هو. ان بندوبست تحت سندس ڌيءَ [[ماريا ٿيريسا]] کي سندس وارث طور تسليم ڪيو ويو. [[پروشيا]] جي عروج سان جرمن علائقن ۾ [[آسٽريا–پروشيا رقابت]] جي شروعات ٿي. آسٽريا، پروشيا ۽ روس سان گڏجي [[پولينڊ جون ورهاستون|پولينڊ جي ٽن ورهاستن]] مان پهرين ۽ ٽين ورهاست ۾ حصو ورتو، جيڪي ترتيبوار 1772ع ۽ 1795ع ۾ ٿيون. === 19هين صدي === {{See also|آسٽريائي سلطنت|آسٽريا-هنگري}} [[File:Congress of Vienna.PNG|thumb|left|[[ويانا ڪانگريس]] 1814ع–1815ع ۾ منعقد ٿي. ڪانگريس جو مقصد [[فرانسيسي انقلابي جنگيون|فرانسيسي انقلابي جنگين]]، [[نيپولين جون جنگيون|نيپولين جي جنگين]] ۽ [[پاڪ رومي سلطنت]] جي خاتمي سبب پيدا ٿيل ڪيترن ئي مسئلن کي حل ڪرڻ هو.]] آسٽريا پهرين ۽ ٻي اتحاد جي حصي طور [[انقلابي فرانس]] خلاف جنگين ۾ شامل ٿيو ۽ ان کان پوءِ [[نيپولين جون جنگيون|نيپولين جي جنگين]] ۾ پڻ حصو ورتائين. 1792ع کان 1801ع تائين آسٽريائي فوجن کي 754,700 جاني نقصان برداشت ڪرڻا پيا.<ref>Clodfelter</ref> آسٽريا ۽ پاڪ رومي سلطنت جي هابسبرگ حڪمرانن کي [[نيپولين بوناپارٽ]] هٿان لڳاتار شڪستن کي منهن ڏيڻو پيو. نيپولين پاران فرانسيسي سلطنت قائم ڪرڻ کان پوءِ پنهنجي شاهي خاندان جي حيثيت محفوظ رکڻ لاءِ 1804ع ۾ [[آسٽريائي سلطنت]] قائم ڪئي وئي،<ref>Lonnie Johnson 34</ref> ۽ نيپولين کي سندن اڳوڻي شاهي تخت تي دعويٰ ڪرڻ کان روڪڻ لاءِ 1806ع ۾ [[پاڪ رومي سلطنت]] کي ختم ڪيو ويو. 1814ع ۾ آسٽريا انهن اتحادي فوجن جو حصو هو، جن فرانس تي حملو ڪري [[نيپولين جون جنگيون]] پڄاڻيءَ تائين پهچايون. 1815ع جي [[ويانا ڪانگريس]] کان پوءِ آسٽريائي سلطنت يورپ جي چئن غالب طاقتن مان هڪ ۽ تسليم ٿيل [[عظيم طاقت]] طور سامهون آئي. ساڳئي سال آسٽريا جي صدارت هيٺ [[جرمن ڪنفيڊريشن]] ({{Lang|de|Deutscher Bund}}) قائم ڪئي وئي. حل نه ٿيل سماجي، سياسي ۽ قومي اختلافن سبب جرمن علائقا [[1848ع جا انقلاب|1848ع جي انقلابن]] جي لپيٽ ۾ آيا، جن جو هڪ اهم مقصد متحد جرمني قائم ڪرڻ هو.<ref name="johnson 36">Johnson 36</ref> [[File:Deutscher Bund.svg|thumb|[[جرمن ڪنفيڊريشن]] ۽ ان جي 39 خودمختيار ميمبر رياستن جو نقشو]] جرمنيءَ جي اتحاد بابت مختلف تجويزون موجود هيون، جن ۾ [[ننڍو جرمني ۽ وڏو جرمني|وڏو جرمني]]، [[گريٽر آسٽريا جون گڏيل رياستون|وڏو آسٽريا]] يا آسٽريا کان سواءِ جرمن ڪنفيڊريشن شامل هيون. 1864ع ۾ آسٽريا ۽ پروشيا گڏجي [[ڊينمارڪ]] خلاف جنگ ڪئي ۽ [[شليسويگ]] ۽ [[هولسٽائن]] جون ڊچيون ڊينمارڪ جي قبضي کان آزاد ڪرايون. ٻنهي طاقتن وچ ۾ انهن ڊچين جي انتظام بابت اتفاق نه ٿي سگهيو، جنهن جي نتيجي ۾ 1866ع ۾ [[آسٽريا-پروشيا جنگ]] لڳي. [[ڪونيگريٽس جي جنگ]] ۾ پروشيا هٿان شڪست کان پوءِ<ref name="johnson 36"/> آسٽريا کي جرمن ڪنفيڊريشن ڇڏڻي پئي ۽ ان کان پوءِ هن جرمن سياست ۾ اڳوڻو ڪردار ادا نه ڪيو.<ref name="johnson 55">Lonnie Johnson 55</ref><ref>Schulze 233</ref> آسٽريا جي هابسبرگ بادشاهت پنهنجي جرمن ٻولي ڳالهائيندڙ علائقن کي [[جرمني جو اتحاد|1871ع ۾ قائم ٿيل جرمن سلطنت]] ۾ شامل ڪرڻ ۽ پنهنجي غير جرمن ٻولي ڳالهائيندڙ علائقن تان دستبردار ٿيڻ لاءِ تيار نه هئي، تنهنڪري نئين سلطنت جو تاج پروشيا جي بادشاهه [[فريڊرڪ ولهيلم چوٿون]] کي پيش ڪيو ويو. دٻايل [[1848ع جو هنگري انقلاب|1848ع جي هنگري انقلاب]] کان پوءِ رهجي ويل مسئلن کي حل ڪرڻ لاءِ 1867ع ۾ [[1867ع جو آسٽريا-هنگري ٺاهه|آسٽريا-هنگري ٺاهه]]، جنهن کي ''آؤسگلائخ'' پڻ چيو وڃي ٿو، ڪيو ويو. ان تحت [[فرانز جوزف پهريون]] جي سربراهيءَ هيٺ [[آسٽريائي سلطنت]] ۽ [[هنگري جي بادشاهت]] تي ٻڌل ٻٽي بادشاهت قائم ٿي.<ref>Lonnie Johnson 59</ref> هن گهڻ نسلي [[آسٽريا-هنگري]] سلطنت ۾ [[جرمن]]، [[هنگريائي]]، ڪروئيشيائي، چيڪ، [[پولش ماڻهو|پولش]]، [[روسين]]، سرب، سلوواڪ، سلووين ۽ يوڪريني قومن سان گڏ اطالوي ۽ روماني آباديءَ جون وڏيون برادريون پڻ شامل هيون. قومپرست تحريڪن جي عروج واري دور ۾ آسٽريا-هنگري جهڙي گهڻ نسلي سلطنت تي حڪمراني ڪرڻ ڏينهون ڏينهن وڌيڪ ڏکيو ٿيندو ويو، جنهن سبب حڪومت کي وڌايل ڳجهي پوليس تي گهڻو ڀاڙڻو پيو. تنهن هوندي به آسٽريائي حڪومت ڪجهه معاملن ۾ مختلف قومن کي سهولتون ڏيڻ جي ڪوشش ڪئي. مثال طور، [[سسلائٿينيا]] جا قانون ۽ حڪم شايع ڪندڙ ''رائخس گيزيٽس بلاٽ'' اٺن ٻولين ۾ جاري ٿيندو هو؛ جڏهن تہ سڀني قومي گروهن کي پنهنجي ٻوليءَ ۾ اسڪول هلائڻ ۽ سرڪاري آفيسن ۾ پنهنجي مادري ٻولي استعمال ڪرڻ جو حق حاصل هو. [[File:Austria Hungary ethnic.svg|thumb|[[آسٽريا-هنگري]] جو نسلي نقشو، 1910ع]] مختلف سماجي طبقن سان تعلق رکندڙ ڪيترن ئي آسٽريائي جرمنن، جن ۾ [[جارج ريٽر فون شونيرر]] پڻ شامل هو، آسٽريائي جرمنن ۾ جرمن نسلي سڃاڻپ مضبوط ڪرڻ ۽ آسٽريا کي جرمنيءَ سان ملائڻ (''[[آنشلوس]]'') جي اميد سان [[آسٽريا ۾ جرمن قومپرستي|پين-جرمنزم]] جي ڀرپور حمايت ڪئي.<ref name="DPSO">{{Cite web|date=2000|title=Das politische System in Österreich (The Political System in Austria)|url=http://www.politischebildung.at/upload/polsystem.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20140423112116/http://www.politischebildung.at/upload/polsystem.pdf|archive-date=23 April 2014|access-date=9 July 2014|publisher=Austrian Federal Press Service|page=24|language=de|location=Vienna}}</ref> [[ڪارل لوئيگر]] جهڙن ڪجهه آسٽريائين پڻ پنهنجي سياسي مقصدن کي اڳتي وڌائڻ لاءِ پين-جرمنزم کي عواميت پسنديءَ جي هڪ صورت طور استعمال ڪيو. جيتوڻيڪ بسمارڪ جي پاليسين آسٽريا ۽ آسٽريائي جرمنن کي جرمنيءَ کان ٻاهر رکيو، تڏهن به ڪيترائي آسٽريائي پين-جرمن قومپرست کيس پنهنجو مثالي اڳواڻ سمجهندا هئا. اهي جرمن شهنشاهه [[ولهيلم پهريون، جرمن شهنشاهه|ولهيلم پهرئين]] جي پسنديده گل طور مشهور نيرا ڪارن فلاور پنهنجن ڪوٽن جي بٽڻن ۾ لڳائيندا هئا ۽ جرمن قومي رنگن، ڪاري، ڳاڙهي ۽ پيلي، جون نشانيون پڻ پائيندا هئا. آسٽريائي اسڪولن ۾ انهن ٻنهي نشانين تي عارضي پابندي به لڳائي وئي، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن کي گهڻ نسلي سلطنت خلاف ناراضگيءَ جي اظهار طور استعمال ڪيو ويندو هو.<ref>{{Cite book|last=Unowsky|first=Daniel L.|title=The Pomp and Politics of Patriotism: Imperial Celebrations in Habsburg Austria, 1848–1916|publisher=Purdue University Press|date=2005|page=157}}</ref> آسٽريا کي جرمنيءَ کان ڌار رکڻ سبب ڪيترن آسٽريائين لاءِ قومي سڃاڻپ جو مسئلو پيدا ٿيو. ان صورتحال بابت سوشل ڊيموڪريٽ اڳواڻ [[اوٽو بائوئر]] چيو تہ اها ”اسان جي آسٽريائي ۽ جرمن ڪردار وچ ۾ ڇڪتاڻ“ هئي.<ref>Evan Burr Bukey, Hitler's Austria: Popular Sentiment in the Nazi Era, 1938–1945, p. 6</ref> آسٽريا-هنگري سلطنت ۾ آسٽريائي جرمنن ۽ ٻين نسلي گروهن وچ ۾ پڻ ڇڪتاڻ موجود هئي. ڪيترائي آسٽريائي، خاص طور پين-جرمن تحريڪن سان لاڳاپيل ماڻهو، جرمن نسلي سڃاڻپ کي وڌيڪ مضبوط ڪرڻ جا حامي هئا ۽ اميد رکندا هئا تہ سلطنت جي خاتمي کان پوءِ [[آنشلوس|آسٽريا جو جرمنيءَ سان الحاق]] ممڪن ٿي سگهندو.<ref>Brigitte Hamann, Hitler's Vienna: A Portrait of the Tyrant as a Young Man, p. 394</ref> ڪيترن آسٽريائي پين-جرمن قومپرستن وزيراعظم [[ڪائونٽ ڪازيمير فيلڪس باديني|ڪازيمير ڪائونٽ باديني]] جي 1897ع واري ٻوليءَ بابت فرمان خلاف سخت احتجاج ڪيو. ان فرمان تحت بوهيميا ۾ جرمن ۽ چيڪ ٻولين کي گڏيل سرڪاري ٻولين جو درجو ڏنو ويو ۽ نون سرڪاري عملدارن لاءِ ٻنهي ٻولين ۾ رواني لازمي قرار ڏني وئي. عملي طور ان جو مطلب اهو هو تہ سرڪاري ملازمتن ۾ چيڪ ماڻهن جي ڀرتيءَ جا امڪان وڌيڪ ٿي ويا، ڇاڪاڻ⁠تہ وچولي طبقي جا گهڻا چيڪ جرمن ٻولي ڳالهائي سگهندا هئا، جڏهن تہ جرمن ٻولي ڳالهائيندڙن ۾ چيڪ ٻولي ڄاڻندڙن جو تناسب گهٽ هو. [[الٽرامونٽانزم|الٽرامونٽين]] ڪيٿولڪ سياستدانن ۽ پادرين طرفان هن سڌاري جي حمايت جي ردعمل ۾ ''[[روم کان پري]]'' تحريڪ شروع ٿي، جنهن جي شروعات شونيرر جي حامين ڪئي ۽ جنهن ”جرمن“ عيسائين کي رومن ڪيٿولڪ چرچ ڇڏڻ جي اپيل ڪئي.<ref>{{cite news|last=Suppan|title='Germans' in the Habsburg Empire|publisher=The Germans and the East|date=2008|pages=164, 172}}</ref> === 20هين صديءَ جي شروعات === {{See also|جرمن-آسٽريا جي جمهوريه|پهرين آسٽريائي جمهوريه}} [[عثماني سلطنت]] ۾ [[ٻئي آئيني دور]] جي شروعات کان پوءِ، آسٽريا-هنگري ان موقعي مان فائدو وٺندي 1908ع ۾ [[آسٽريا-هنگري ۾ بوسنيا ۽ هرزيگووينا|بوسنيا ۽ هرزيگووينا]] کي پنهنجي سلطنت ۾ ضم ڪري ڇڏيو.<ref>{{Cite web|title=The Annexation of Bosnia-Herzegovina 1908|url=https://www.mtholyoke.edu/acad/intrel/boshtml/bos127.htm|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130323152047/https://www.mtholyoke.edu/acad/intrel/boshtml/bos127.htm|archive-date=23 March 2013|access-date=25 March 2013|publisher=Mtholyoke.edu}}</ref> 1914ع ۾ [[سراييوو]] ۾ بوسنيائي سرب [[گاوريلو پرنسپ]] هٿان آرچڊيوڪ [[آسٽريا جو فرانز فرڊيننڊ|فرانز فرڊيننڊ جي قتل]]<ref>Johnson 52–54</ref> کي آسٽريا جي اهم سياستدانن ۽ فوجي جنرلن شهنشاهه کي سربيا خلاف جنگ جو اعلان ڪرڻ لاءِ قائل ڪرڻ جي بنياد طور استعمال ڪيو. ان فيصلي [[پهرين مهاڀاري جنگ]] شروع ٿيڻ جي خطري کي وڌايو ۽ نيٺ جنگ ڇڙي پئي، جنهن جي پڄاڻيءَ تي آسٽريا-هنگري سلطنت ٽٽي وئي. پهرين مهاڀاري جنگ ۾ ڏهه لک کان وڌيڪ آسٽريا-هنگري فوجي مارجي ويا.<ref>{{Cite book|last1=Grebler|first1=Leo|title=The Cost of the World War to Germany and Austria-Hungary|last2=Winkler|first2=Wilhelm|publisher=Yale University Press|orig-date=1940|isbn=0-598-94106-1|date=2006-02-17}}</ref> [[File:German Austria (1918) en.svg|thumb|upright=1.4|1918ع ۾ [[جرمن-آسٽريا]] پاران دعويٰ ڪيل جرمن ٻولي ڳالهائيندڙ صوبا. بعد ۾ قائم ٿيل آسٽريا جي ٻي جمهوريه جي سرحد ڳاڙهي ليڪ سان ڏيکاريل آهي.]] 21 آڪٽوبر 1918ع تي شاهي آسٽريا جي پارليامينٽ ''رائخسراٽ'' جا چونڊيل جرمن ميمبر ويانا ۾ گڏ ٿيا ۽ جرمن-آسٽريا جي عارضي قومي اسيمبلي (''Provisorische Nationalversammlung für Deutschösterreich'') قائم ڪيائون. 30 آڪٽوبر تي اسيمبليءَ ''شٽاٽسراٽ'' نالي حڪومت مقرر ڪري [[جرمن-آسٽريا جي جمهوريه]] قائم ڪئي. شهنشاهه هن نئين حڪومت کي اٽليءَ سان رٿيل جنگبندي بابت فيصلي ۾ شريڪ ٿيڻ جي دعوت ڏني، پر حڪومت ان معاملي ۾ حصو وٺڻ کان پاسو ڪيو.<ref>{{Cite book|last=Shepard|first=Gordon|title=The Austrians|date=1996|publisher=Avalon Publishing Group Inc.|isbn=978-0-7867-3066-7}}</ref> نتيجي طور 3 نومبر 1918ع تي جنگ جي خاتمي جي ذميواري رڳو شهنشاهه ۽ سندس حڪومت تي رهي. 11 نومبر تي شهنشاهه، پراڻي ۽ نئين حڪومتن جي وزيرن جي صلاح تي، اعلان ڪيو تہ هو هاڻي رياستي معاملن ۾ حصو نه وٺندو. 12 نومبر تي جرمن-آسٽريا قانوني طور پاڻ کي جمهوري جمهوريه ۽ نئين جرمن جمهوريه جو حصو قرار ڏنو. 10 نومبر 1920ع تي منظور ٿيل آئين تحت ''شٽاٽسراٽ'' جو نالو بدلائي ''بُنڊس ريگيرونگ'' (وفاقي حڪومت) ۽ ''نيشنل فرزاملونگ'' جو نالو ''نيشنل راٽ'' (قومي ڪائونسل) رکيو ويو.<ref>{{Cite web|title=Austria: notes|url=http://www.archontology.org/nations/austria/au_rep1/01_laws.php|access-date=4 February 2021|website=Archontology|archive-date=16 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210416090109/http://www.archontology.org/nations/austria/au_rep1/01_laws.php|url-status=live}}</ref> 1919ع جي [[سينٽ جرمين جو معاهدو|سينٽ جرمين جي معاهدي]] (۽ هنگري لاءِ 1920ع جي [[ٽريانون جو معاهدو|ٽريانون جي معاهدي]]) وچ يورپ جي انهيءَ نئين سياسي بندوبست جي تصديق ۽ استحڪام ڪيو، جيڪو وڏي حد تائين نومبر 1918ع ۾ وجود ۾ اچي چڪو هو. ان بندوبست تحت نيون رياستون قائم ٿيون ۽ موجوده رياستن جون سرحدون تبديل ڪيون ويون. آسٽريا-هنگري جا جرمن ٻولي ڳالهائيندڙ آسٽريائي علائقا محدود ٿي هڪ ننڍڙي رياست، جرمن-آسٽريا جي جمهوريه (جرمن: ''Republik Deutschösterreich'')، تائين رهجي ويا؛ البت گهڻو ڪري جرمن ٻولي ڳالهائيندڙ [[ڏکڻ ٽيرول]] ان ۾ شامل نه ڪيو ويو.<ref>{{Citation|last=Moos|first=Carlo|title=A Land on the Threshold. South Tyrolean Transformations, 1915–2015|pages=27–39|date=2017|editor-last=Georg Grote and Hannes Obermair|contribution=Südtirol im St. Germain-Kontext|place=Oxford-Berne-New York|publisher=Peter Lang|isbn=978-3-0343-2240-9}}</ref><ref>In Habsburg Austria-Hungary, "German-Austria" was an unofficial term for the areas of the empire inhabited by Austrian Germans.</ref><ref>Alfred D. Low, ''The Anschluss Movement, 1918–1919, and the Paris Peace Conference'', pp. 135–138.</ref> آسٽريا جي جرمنيءَ سان الحاق جي خواهش ان وقت آسٽريا ۽ جرمني ٻنهي جي مختلف سماجي طبقن ۾ وڏي پيماني تي موجود هئي.<ref>Alfred D. Low, ''The Anschluss Movement, 1918–1919, and the Paris Peace Conference'', pp. 3–4</ref> 12 نومبر تي جرمن-آسٽريا کي جمهوريه قرار ڏنو ويو ۽ سوشل ڊيموڪريٽ [[ڪارل رينر]] کي عارضي چانسلر مقرر ڪيو ويو. ساڳئي ڏينهن تيار ڪيل عارضي آئين جي شق 1 ۾ چيو ويو تہ ”جرمن-آسٽريا هڪ جمهوري جمهوريه آهي“، جڏهن تہ شق 2 ۾ چيو ويو تہ ”جرمن-آسٽريا جرمن رائخ جو اڻٽٽ حصو آهي“.<ref>Mary Margaret Ball, ''Post-war German-Austrian Relations: The Anschluss Movement, 1918–1936'', pp. 11–15</ref> [[سينٽ جرمين جو معاهدو|سينٽ جرمين جي معاهدي]] ۽ [[ورسائي جو معاهدو|ورسائي جي معاهدي]] آسٽريا ۽ جرمنيءَ جي اتحاد تي واضح پابندي لاڳو ڪئي.<ref>Roderick Stackelberg, ''Hitler's Germany: Origins, Interpretations, Legacies'', pp. 161–162</ref><ref>{{Cite web|title=Treaty of Peace between the Allied and Associated Powers and Austria; Protocol, Declaration and Special Declaration [1920&#93; ATS 3|url=http://www.austlii.edu.au/au/other/dfat/treaties/1920/3.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20000917221810/http://www.austlii.edu.au/au/other/dfat/treaties/1920/3.html|archive-date=17 September 2000|access-date=15 June 2011|publisher=Austlii.edu.au}}</ref> انهن معاهدن جرمن-آسٽريا کي پنهنجو نالو بدلائي ”آسٽريا جي جمهوريه“ رکڻ لاءِ پڻ پابند ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ [[پهرين آسٽريائي جمهوريه]] وجود ۾ آئي.<ref>Mary Margaret Ball, ''Post-war German-Austrian Relations: The Anschluss Movement, 1918–1936'', pp. 18–19</ref><ref>Montserrat Guibernau, ''The Identity of Nations'', pp. 70–75</ref> 30 لک کان وڌيڪ جرمن ٻولي ڳالهائيندڙ آسٽريائي نئين آسٽريائي جمهوريه جي سرحدن کان ٻاهر رهجي ويا ۽ نئين قائم ٿيل يا وڌايل رياستن [[چيڪوسلوواڪيا]]، [[يوگوسلاويا]]، [[هنگري]] ۽ اٽليءَ ۾ اقليتن جي حيثيت سان رهڻ لڳا.<ref>Brook-Shepherd 246</ref> انهن علائقن ۾ [[ڏکڻ ٽيرول]] ۽ [[جرمن بوهيميا]] پڻ شامل هئا. جرمن بوهيميا ۽ [[سوڊيٽن لينڊ]] جي حيثيت بعد ۾ [[ٻي مهاڀاري جنگ]] کان اڳ ۽ ان دوران اهم سياسي مسئلو بڻجي وئي.<ref name="a1">Brook-Shepherd 245</ref> آسٽريا ۽ [[يوگوسلاويا جي بادشاهت]] جي وچ واري سرحد جو فيصلو آڪٽوبر 1920ع ۾ ٿيل [[ڪارينٿيا ريفرنڊم]] ذريعي ڪيو ويو. ان جي نتيجي ۾ اڳوڻي آسٽريا-هنگري تاجي علائقي [[ڪارينٿيا]] جو وڏو حصو آسٽريا کي مليو. اهڙيءَ ريت ٻنهي ملڪن جي سرحد [[ڪاراونڪس]] جبلن جي قطار تي مقرر ٿي، جڏهن تہ سلووين آباديءَ جو هڪ وڏو حصو آسٽريا اندر رهجي ويو. === جنگين جي وچ وارو دور ۽ ٻي عالمي جنگ === {{See also|پهرين آسٽريائي جمهوريه|آسٽريا جي وفاقي رياست|آنشلوس|نازي جرمنيءَ اندر آسٽريا|آسٽريا ۾ يهودين جي تاريخ#آسٽريا ۾ هولوڪاسٽ}} جنگ کان پوءِ مهانگائي سبب ڪروني، جيڪا اڃا تائين آسٽريا جي ڪرنسي هئي، جي قدر گهٽجڻ شروع ٿي. 1922ع جي سرءُ ۾ آسٽريا کي [[قومن جي ليگ]] جي نگرانيءَ هيٺ هڪ بين الاقوامي قرض ڏنو ويو.<ref>Brook-Shepherd 257–258</ref> هن قرض جو مقصد ملڪ کي ڏيوالپڻي کان بچائڻ، ڪرنسي کي مستحڪم ڪرڻ ۽ آسٽريا جي مجموعي معاشي حالت بهتر ڪرڻ هو. قرض جي شرطن سبب آسٽريا جي اقتصادي پاليسين تي قومن جي ليگ جي نگراني وڌي وئي. 1925ع ۾ ''[[آسٽريائي شلنگ]]'' متعارف ڪرايو ويو، جنهن ڪروني کي 10,000:1 جي شرح سان بدلائي ڇڏيو. ان جي استحڪام سبب ان کي بعد ۾ ”الپائن ڊالر“ جو لقب ڏنو ويو. 1925ع کان 1929ع تائين معيشت ٿوري عرصي لاءِ بهتر رهي، پر [[1929ع وارو وال اسٽريٽ ڪراش|بليڪ ٽيوزڊي]] کان پوءِ شديد بحران جي ويجهو پهچي وئي. [[پهرين آسٽريائي جمهوريه]] 1933ع تائين قائم رهي، جڏهن چانسلر [[اينگلبرٽ ڊولفُس]]، جنهن عمل کي هن [[پارليامينٽ جو پاڻمرادو خاتمو|”پارليامينٽ جو پاڻمرادو خاتمو“]] سڏيو، هڪ آمرانه نظام قائم ڪيو جيڪو [[اطالوي فاشزم]] ڏانهن مائل هو.<ref name="johnson 104">Lonnie Johnson 104</ref><ref name="brook 269">Brook-Shepherd 269–270</ref> ان وقت جون ٻه وڏيون سياسي قوتون، سوشل ڊيموڪريٽ ۽ قدامت پسند، پنهنجون نيم فوجي تنظيمون رکنديون هيون.<ref name="Brook-Shepherd 261">Brook-Shepherd 261</ref> سوشل ڊيموڪريٽن جي ''[[ريپبليڪانيشر شوتس بُنڊ]]'' کي غيرقانوني قرار ڏنو ويو، پر اها اڃا تائين سرگرم هئي،<ref name="Brook-Shepherd 261"/> ۽ 12 کان 15 فيبروري 1934ع تائين [[آسٽريائي گهرو ويڙهه]] ٿي.<ref name="johnson 104"/><ref name="brook 269"/><ref name="johnson 107">Johnson 107</ref> فيبروري 1934ع ۾ ''شوتس بُنڊ'' جي ڪيترن ميمبرن کي ڦاسي ڏني وئي،<ref>Brook-Shepherd 283</ref> سوشل ڊيموڪريٽڪ پارٽي تي پابندي لڳائي وئي ۽ ان جا ڪيترائي ميمبر قيد ٿيا يا ملڪ ڇڏڻ تي مجبور ٿيا.<ref name="johnson 107"/> 1 مئي 1934ع تي [[آسٽروفاشزم|آسٽروفاشسٽن]] نئون آئين (''Maiverfassung'') نافذ ڪيو، جنهن ڊولفُس جي اختيارن کي وڌيڪ مضبوط ڪيو، پر 25 جولاءِ تي هو [[آسٽريائي نازي]]ن جي [[جولاءِ پُچ]] واري بغاوت جي ڪوشش دوران قتل ڪيو ويو.<ref>Lonnie Johnson 109</ref><ref>Brook-Shepherd 292</ref> [[File:Bundesarchiv Bild 183-1987-0922-500, Wien, Heldenplatz, Rede Adolf Hitler.jpg|thumb|[[ايڊولف هٽلر]] 1938ع ۾ ويانا جي [[هيلڊن پلاٽس]] ۾ تقرير ڪندي]] سندس جانشين [[ڪرٽ شوشنيگ]] آسٽريا کي هڪ ”جرمن رياست“ سمجهندو هو ۽ آسٽريائين کي ”بهتر جرمن“ قرار ڏيندو هو، پر هو آسٽريا جي آزادي برقرار رکڻ جو حامي هو.<ref>{{Cite book|last=Ryschka|first=Birgit|title=Constructing and Deconstructing National Identity: Dramatic Discourse in Tom Murphy's The Patriot Game and Felix Mitterer's in Der Löwengrube|date=1 January 2008|publisher=Peter Lang|isbn=978-3-631-58111-7}}</ref> هن 9 مارچ 1938ع تي اعلان ڪيو تہ آسٽريا جي جرمنيءَ کان آزاديءَ بابت [[ريفرينڊم]] 13 مارچ تي ڪرايو ويندو. ==== نازي حڪمراني ==== 12 مارچ 1938ع تي آسٽريائي نازين حڪومت تي قبضو ڪري ورتو، جڏهن تہ جرمن فوجون ملڪ ۾ داخل ٿي ويون، جنهن سبب شوشنيگ جو ريفرينڊم نه ٿي سگهيو.<ref name="johnson 112">Lonnie Johnson 112–113</ref> 13 مارچ 1938ع تي آسٽريا جو جرمنيءَ سان ''[[آنشلوس]]''، يعني الحاق، سرڪاري طور اعلان ڪيو ويو. ٻن ڏينهن کان پوءِ آسٽريا ڄائو [[ايڊولف هٽلر]] ويانا جي [[هيلڊن پلاٽس]] ۾ پنهنجي وطن جي ”باقي [[نازي جرمني|جرمن رائخ]] سان ٻيهر اتحاد“ جو اعلان ڪيو. اپريل 1938ع ۾ هڪ ريفرينڊم ڪرايو ويو، جنهن ذريعي جرمنيءَ سان الحاق جي تصديق ڪئي وئي. 10 اپريل 1938ع تي جرمنيءَ ۾، جنهن ۾ تازو ضم ڪيل آسٽريا پڻ شامل هو، پارلياماني چونڊون ڪرايون ويون. اهي نازي حڪمرانيءَ هيٺ رائخسٽيگ جون آخري چونڊون هيون ۽ عملي طور هڪ سوال واري ريفرينڊم جي صورت ۾ هيون، جنهن ۾ ووٽرن کان 813 ميمبرن واري رائخسٽيگ لاءِ نازي پارٽيءَ جي هڪ ئي فهرست ۽ آسٽريا جي الحاق بابت منظوري پڇي وئي. يهودين، روما ۽ سنتي ماڻهن کي ووٽ ڏيڻ جي اجازت نه هئي.<ref>Robert Gellately, Social Outsiders in Nazi Germany, (2001), p. 216</ref> سرڪاري انگن موجب ٽرن آئوٽ 99.5٪ هو ۽ 98.9٪ ووٽن ”ها“ ۾ وڌا. آسٽريا ۾ 4,484,475 اهل ووٽرن مان سرڪاري طور 99.71٪ ووٽنگ ۾ حصو ورتو ۽ 99.73٪ ووٽ الحاق جي حق ۾ هئا.<ref name="test">[[1938 German election and referendum]]</ref> جيتوڻيڪ آسٽريا جي ڪيترن علائقن ۾ ''آنشلوس'' جي حمايت موجود هئي، پر جرمن فوجن جو هر هنڌ هڪجهڙي جوش سان استقبال نه ٿيو، خاص طور [[ويانا]] ۾، جتي آسٽريا جي سڀ کان وڏي يهودي آبادي رهندي هئي.<ref>Evan Burr Bukey, Hitler's Austria: Popular Sentiment in the Nazi Era, 1938–1945, p. 33</ref> تنهن هوندي به، پروپيگنڊا، دٻاءَ ۽ نتيجن ۾ هٿ چراند جي باوجود، ''آنشلوس'' لاءِ حقيقي ۽ وڏي حمايت پڻ موجود هئي،<ref>Ian Kershaw (2001) Hitler 1936-1945" Nemesis, p.83</ref> ڇاڪاڻ⁠تہ آسٽريا ۽ جرمنيءَ جي ڪيترن جرمنن ان کي سڀني جرمنن جي هڪ رياست ۾ دير سان ٿيندڙ اتحاد جي مڪمل ٿيڻ طور ڏٺو.<ref>Roderick Stackelberg, Hitler's Germany: Origins, Interpretations, Legacies, p.170</ref> [[File:OstmarkMap.png|thumb|upright=1.25|1941ع ۾ آسٽريا، جڏهن ان کي ”[[اوستمارڪ (آسٽريا)|اوستمارڪ]]“ سڏيو ويندو هو]] 13 مارچ 1938ع تي آسٽريا [[ٽئين رائخ]] ۾ ضم ٿي ويو ۽ هڪ آزاد ملڪ طور وجود وڃائي ويٺو. آسٽريائي يهودين جي ملڪيت جي [[آريائيزيشن (نازيت)|آريائيزيشن]] مارچ جي وچ ڌاري ئي شروع ٿي وئي. شروعاتي مرحلي کي ”جهنگلي“ يعني غيرقانوني آريائيزيشن چيو ويندو هو، پر جلد ئي ان کي قانوني ۽ بيوروڪريٽڪ طريقي سان منظم ڪيو ويو ته جيئن يهودي شهرين جي ملڪيت ضبط ڪري سگهجي. ان وقت [[ايڊولف آئخمان]]، جيڪو آسٽريا ۾ وڏو ٿيو هو، ويانا موڪليو ويو ۽ يهودين جي ايذاءَ ۽ جلاوطنيءَ جي ڪارروائين ۾ شامل ڪيو ويو. نومبر 1938ع جي پوگروم، جنهن کي ”[[ڪرسٽال ناخت]]“ پڻ چيو وڃي ٿو، دوران ويانا، ڪلاگنفرٽ، لنز، گراز، سالزبرگ، انسبرڪ ۽ لوئر آسٽريا جي ڪيترن شهرن ۾ يهودين ۽ يهودي ادارن، جن ۾ عبادتگاهون به شامل هيون، تي تشدد وارا حملا ڪيا ويا.<ref>{{Cite web|title=DÖW – Erkennen – Ausstellung – 1938 – Die Verfolgung der österreichischen Juden|url=https://www.doew.at/erkennen/ausstellung/1938/die-verfolgung-der-oesterreichischen-juden|website=doew.at|access-date=21 February 2021|archive-date=6 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220706103854/https://www.doew.at/erkennen/ausstellung/1938/die-verfolgung-der-oesterreichischen-juden|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|title=Jüdische Gemeinde – Wien (Österreich)|url=https://www.xn--jdische-gemeinden-22b.de/index.php/gemeinden/u-z/2087-wien-oesterreich|website=xn—jdische-gemeinden-22b.de|access-date=21 February 2021|archive-date=10 June 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220610035119/https://www.xn--jdische-gemeinden-22b.de/index.php/gemeinden/u-z/2087-wien-oesterreich|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|title=Jewish Vienna|url=https://www.wien.gv.at/english/culture/jewishvienna|website=wien.gv.at|access-date=21 February 2021|archive-date=16 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210416073430/https://www.wien.gv.at/english/culture/jewishvienna/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.zeit.de/2018/11/nationalsozialismus-oesterreich-anschluss-antisemitismus-adolf-eichmann/komplettansicht|title=Hitlers willige Vasallen|newspaper=Die Zeit|date=12 March 2018|access-date=21 February 2021|archive-date=5 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220505105703/https://www.zeit.de/2018/11/nationalsozialismus-oesterreich-anschluss-antisemitismus-adolf-eichmann/komplettansicht|url-status=live|last1=Riedl|first1=Joachim}}</ref><ref>Wolfgang Häusler, ''Das Jahr 1938 und die österreichischen Juden.'' In: Dokumentationsarchiv des österreichischen Widerstandes: "Anschluß" 1938. Vienna, 1988.</ref> [[اوٽو فون هابسبرگ]]، جيڪو نازين جو سخت مخالف ۽ آسٽريا-هنگري جو آخري ولي عهد هو، ان وقت بيلجيم ۾ هو. شوشنيگ کيس ڪجهه حد تائين بادشاهتي متبادل طور به ڏسندو هو. اوٽو ''آنشلوس'' جي کليل مخالفت ڪئي، جنهن سبب نازي حڪومت کيس گهربل شخص قرار ڏنو، سندس ملڪيت ضبط ٿيڻ واري هئي ۽ گرفتار ٿيڻ جي صورت ۾ کيس فوري طور قتل ڪرڻ جو خطرو هو.<ref>Elisabeth Boeckl-Klamper, Thomas Mang, Wolfgang Neugebauer, ''Gestapo-Leitstelle Wien 1938–1945.'' Vienna 2018, {{ISBN|978-3-9024-9483-2}}, pp. 299–305; James Longo, ''Hitler and the Habsburgs: The Fuhrer's Vendetta Against the Austrian Royals'' (2018); Stephan Baier, Eva Demmerle, ''Otto von Habsburg. Die Biografie.'' Amalthea, Wien 2002, {{ISBN|978-3-8500-2486-0}}, p. 122.</ref> 1938ع ۾ نازين آسٽريا جو نالو بدلائي ”[[اوستمارڪ (آسٽريا)|اوستمارڪ]]“ رکيو،<ref name="johnson 112"/> جيڪو 1942ع تائين استعمال ٿيندو رهيو، ان کان پوءِ ان کي ”الپائن ۽ ڊينيوب رائخسگائو“ (''Alpen-und Donau-Reichsgaue'') سڏيو ويو.<ref>{{Cite book|last=Jelavich|first=Barbara|title=Modern Austria: Empire and Republic, 1815–1986|publisher=Cambridge University Press|date=2008|isbn=978-0-521-31625-5|page=227}}</ref><ref>{{Cite book|last=Schmitz-Berning|first=Cornelia|title=Vokabular des Nationalsozialismus|publisher=de Gruyter|date=2007|isbn=978-3-11-019549-1|page=24|language=de}}</ref> جيتوڻيڪ ٽئين رائخ جي ڪل آباديءَ ۾ آسٽريائين جو حصو فقط 8٪ هو،<ref name="dav_art_nazi_past"/> پر ڪيترائي اهم نازي اڳواڻ آسٽريا ڄاوا هئا، جن ۾ [[ايڊولف هٽلر]]، [[ارنسٽ ڪالٽنبرونر]]، [[آرتھر زائس-انڪوارٽ]]، [[فرانز شٽانگل]]، [[الوئيس برونر]]، [[فريڊرڪ رائنر]] ۽ [[اوڊيلو گلوبوچنڪ]] شامل هئا.<ref>Ian Wallace (1999) "German-speaking exiles in Great Britain" Rodopi p.81 ISBN 9789042004153</ref> [[ايس ايس]] جي ميمبرن مان 13٪ کان وڌيڪ ۽ نازي [[قتل گاهه ڪئمپ|قتل گاهه ڪئمپن]] جي عملي مان 40٪ تائين آسٽريائي هئا.<ref name="dav_art_nazi_past">David Art (2006) "The politics of the Nazi past in Germany and Austria" Cambridge University Press p.43 ISBN 9780521856836</ref> [[نازي حڪمراني هيٺ آسٽريا|رائخسگائو]] ۾، مرڪزي [[مائوٿاوزن حراستي ڪئمپ|مائوٿاوزن حراستي ڪئمپ]] کان سواءِ، سڀني صوبن ۾ ڪيترائي ذيلي ڪئمپ هئا، جتي يهودين ۽ ٻين قيدين کي قتل، تشدد ۽ جبري محنت لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو.<ref>Österreichische Historikerkommission, ''Schlussbericht der Historikerkommission der Republik Österreich.'' Volume 1, 2003, pp 85.</ref> ان وقت علائقو اتحادي هوائي جهازن جي شروعاتي ڪارروائيءَ جي حد کان ٻاهر هجڻ سبب هٿيارن جي صنعت وڏي پيماني تي وڌائي وئي، جنهن ۾ حراستي ڪئمپن جي قيدين کان جبري محنت ڪرائي ويندي هئي؛ خاص طور جنگي جهازن، ٽينڪن ۽ ميزائلن جي پيداوار ۾.<ref>Norbert Schausberger, ''Rüstung in Österreich 1938–1945'', Vienna (1970).</ref><ref>{{Cite web|date=26 July 2010|title=Hitlers Schuldendiktat: Wie Hitlers Kriegswirtschaft wirklich lief|url=https://profil.at/home/hitlers-schuldendiktat-wie-hitlers-kriegswirtschaft-273933|publisher=profil.at|access-date=1 April 2021|archive-date=15 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210415232658/https://www.profil.at/home/hitlers-schuldendiktat-wie-hitlers-kriegswirtschaft-273933|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|title=Zwangsarbeit für die Rüstungsindustrie|publisher=KZ-Gedenkstätte Mauthausen|url=https://www.mauthausen-memorial.org/de/Wissen/Das-Konzentrationslager-Mauthausen-1938-1945/Zwangsarbeit-fuer-die-Ruestungsindustrie|website=mauthausen-memorial.org|access-date=21 February 2021|archive-date=16 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210416090110/https://www.mauthausen-memorial.org/de/Wissen/Das-Konzentrationslager-Mauthausen-1938-1945/Zwangsarbeit-fuer-die-Ruestungsindustrie|url-status=live}}</ref> [[آسٽريائي مزاحمت]] جا گهڻا گروهه جلد ئي [[گيسٽاپو]] هٿان ٽوڙيا ويا. [[ڪارل بوريان]] جي گروهه جا ويانا ۾ گيسٽاپو جي مرڪزي دفتر کي ڌماڪي سان اڏائڻ جا منصوبا ظاهر ٿي ويا،<ref>Karl Glanz (2020) ''Die Sozialdemokratie'' p 28</ref> پر بعد ۾ ڦاسي ڏنل پادري [[هائنريخ مائير]] جي اڳواڻيءَ وارو اهم مزاحمتي گروهه [[ٻي عالمي جنگ جا اتحادي|اتحادين]] سان رابطو قائم ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو. هن نام نهاد مائير-ميسنر گروهه اتحادين کي انهن هٿيارن جي ڪارخانن بابت ڄاڻ موڪلي، جتي [[وي-1 اڏامندڙ بم]]، [[وي-2 راڪيٽ]]، [[ٽائيگر پهريون|ٽائيگر ٽينڪ]] ۽ جهاز جهڙوڪ [[ميسرشميٽ بي ايف 109]] ۽ [[ميسرشميٽ مي 163 ڪوميٽ]] تيار ٿيندا هئا. اها ڄاڻ [[آپريشن ڪراس بو]] ۽ [[آپريشن هائڊرا (1943)|آپريشن هائڊرا]] جي ڪاميابيءَ لاءِ اهم هئي، جيڪي [[آپريشن اوورلارڊ]] کان اڳ جون ڪارروايون هيون. آمريڪي ڳجهي اداري [[آفيس آف اسٽريٽجڪ سروسز|او ايس ايس]] سان رابطي ۾ رهندڙ هن گروهه جلد ئي وڏي پيماني تي ٿيندڙ قتلن ۽ [[نازي حراستي ڪئمپون|حراستي ڪئمپن]]، جهڙوڪ [[آشويٽس حراستي ڪئمپ|آشويٽس]]، بابت پڻ معلومات فراهم ڪئي. گروهه جو مقصد نازي جرمنيءَ کي جلد کان جلد جنگ هارائڻ تي مجبور ڪرڻ ۽ هڪ آزاد آسٽريا ٻيهر قائم ڪرڻ هو.<ref>Christoph Thurner (2017) ''The CASSIA Spy Ring in World War II Austria: A History of the OSS's Maier-Messner Group'' p. 35.</ref><ref>Elisabeth Boeckl-Klamper, Thomas Mang, Wolfgang Neugebauer, (2018) ''Gestapo-Leitstelle Wien 1938–1945'' ISBN 9783902494832 p 299–305</ref><ref>Hansjakob Stehle, "Die Spione aus dem Pfarrhaus (German: The spies from the rectory)". In: Die Zeit, 5 January 1996</ref> [[File:KZ Mauthausen.jpg|thumb|1945ع ۾ [[مائوٿاوزن حراستي ڪئمپ]] جي آزادي]] === اتحادي قبضي وارو دور === 13 اپريل 1945ع تي [[سوويت يونين|سوويت]] [[ويانا مهم]] دوران ويانا تي قبضو ٿي ويو، جيڪو ٽئين رائخ جي مڪمل خاتمي کان ٿورو اڳ ٿيو. حملي آور اتحادي طاقتن، خاص طور آمريڪين، هڪ مفروضي ”الپائن قلعي واري آپريشن“ جي امڪان بابت منصوبابندي ڪئي هئي، جنهن تحت نازي قيادت جي آخري مزاحمتي مرڪز جو وڏو حصو آسٽريا جي [[اوڀر الپس]] جي جبلن ۾ قائم ٿيڻ جو انديشو هو. پر ٽئين رائخ جي تيزيءَ سان خاتمي سبب اهڙو منصوبو عملي صورت اختيار نه ڪري سگهيو. [[ڪارل رينر]] ۽ [[ايڊولف شيرف]] ([[آسٽريا جي سوشل ڊيموڪريٽڪ پارٽي|آسٽريا جي سوشلسٽ پارٽي]])، ليوپولڊ ڪنشڪ ([[ڪرسچن سوشل پارٽي (آسٽريا)|ڪرسچن سوشل پارٽي]]) ۽ [[يوهان ڪوپلينيگ]] ([[آسٽريا جي ڪميونسٽ پارٽي]]) 27 اپريل 1945ع تي آزاديءَ جي اعلان ذريعي آسٽريا جي ٽئين رائخ کان علحدگيءَ جو اعلان ڪيو ۽ ساڳئي ڏينهن ويانا ۾ رياستي چانسلر رينر جي سربراهيءَ هيٺ [[عبوري حڪومت]] قائم ڪئي. ان قدم کي فاتح [[ڳاڙهي فوج]] جي منظوري حاصل هئي ۽ [[جوزف اسٽالن]] پڻ ان جي پٺڀرائي ڪئي.<ref name="johnson 135">Lonnie Johnson 135–136</ref> هن تاريخ کي سرڪاري طور ٻي جمهوريه جي پيدائش جو ڏينهن پڻ چيو وڃي ٿو. اپريل جي آخر تائين اولهه ۽ ڏکڻ آسٽريا جو گهڻو حصو اڃا نازي قبضي هيٺ هو. 1 مئي 1945ع تي 1920ع وارو [[وفاقي آئيني قانون]]، جيڪو آمر ڊولفُس 1 مئي 1934ع تي ختم ڪيو هو، ٻيهر نافذ قرار ڏنو ويو. 1939ع کان 1945ع تائين آسٽريا جي فوجي فوتگين جو ڪل انگ 260,000 هو.<ref>Rüdiger Overmans (2000) ''Deutsche militärische Verluste im Zweiten Weltkrieg'' Oldenbourg</ref> [[آسٽريا ۾ هولوڪاسٽ|هولوڪاسٽ]] دوران مارجي ويل يهودي آسٽريائين جو ڪل انگ لڳ ڀڳ 65,000 هو.<ref>[https://www.britannica.com/EBchecked/topic/44183/Austria/33382/Anschluss-and-World-War-II Anschluss and World War II] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090820033236/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/44183/Austria/33382/Anschluss-and-World-War-II |date=20 August 2009 }}. Britannica Online Encyclopedia.</ref> لڳ ڀڳ 140,000 يهودي آسٽريائي 1938ع–1939ع دوران ملڪ ڇڏي ڀڄي ويا هئا. هزارين آسٽريائين سنگين نازي ڏوهن ۾ حصو ورتو؛ رڳو [[مائوٿاوزن حراستي ڪئمپ|مائوٿاوزن-گوسن حراستي ڪئمپ]] ۾ ئي لکين ماڻهو مارجي ويا. هن حقيقت کي چانسلر [[فرانز ورانٽسڪي]] 1992ع ۾ سرڪاري طور تسليم ڪيو. [[File:Uno City Kaiserwasser.jpg|thumb|right|[[ويانا ۾ گڏيل قومن جي آفيس]]]] [[اتحادي قبضي هيٺ آسٽريا]] کي [[ٻي عالمي جنگ]] کان پوءِ مختلف [[فوجي قبضي]] وارن علائقن ۾ ورهايو ويو. ملڪ جو انتظام [[آسٽريا لاءِ اتحادي ڪميشن]] هلائيندي هئي.<ref>Lonnie Johnson 137</ref> 1943ع جي [[ماسڪو اعلان]] ۾ طئي ڪيل اصولن موجب اتحادين آسٽريا سان جرمنيءَ جي ڀيٽ ۾ ڪجهه مختلف طريقي سان ورتاءُ ڪيو.<ref name="johnson 135"/> سوشل ڊيموڪريٽن، قدامت پسندن ۽ ڪميونسٽن تي ٻڌل آسٽريائي حڪومت [[ويانا]] ۾ قائم هئي، جيڪو سوويت قبضي واري علائقي سان گهيريل هو. [[ٻي عالمي جنگ جا اتحادي|اتحادين]] آڪٽوبر 1945ع ۾ هن حڪومت کي تسليم ڪيو، جيتوڻيڪ اهو خدشو موجود هو تہ [[ڪارل رينر]] اسٽالن جو حامي يا تابع ٿي سگهي ٿو.<ref>Manfried Rauchensteiner, ''Der Sonderfall. Die Besatzungszeit in Österreich 1945 bis 1955'' (The Special Case. The Time of Occupation in Austria 1945 to 1955), edited by Heeresgeschichtliches Museum / Militärwissenschaftliches Institut (Museum of Army History / Institute for Military Science), Vienna 1985</ref> 26 جولاءِ 1946ع تي آسٽريائي پارليامينٽ پهريون [[قومي ملڪيت ۾ وٺڻ|قومي ملڪيت ۾ وٺڻ]] وارو قانون منظور ڪيو، جنهن تحت لڳ ڀڳ 70 کاڻين ۽ صنعتي ادارن کي رياستي ملڪيت ۾ ورتو ويو. ملڪيت جي تحفظ ۽ اقتصادي منصوبابندي واري وزارت (''Ministerium für Vermögenssicherung und Wirtschaftsplanung'') وزير [[پيٽر ڪرائولانڊ]] ([[آسٽريائي عوامي پارٽي|او وي پي]]) جي سربراهيءَ هيٺ قومي ملڪيت ۾ ورتل صنعتن جي نگراني ڪندي هئي.<ref>{{cite book|editor1=Gunter Bischof|title=Austria in the Nineteen Fifties|publisher=Taylor & Francis|year=2020|isbn=978-1-000-67584-9}}</ref> === آزادي === 15 مئي 1955ع تي ڪيترن سالن تائين هلندڙ ۽ [[سرد جنگ]] کان متاثر ڳالهين کان پوءِ آسٽريا، ٻي عالمي جنگ جي اتحادي طاقتن سان [[آسٽريائي رياستي معاهدو]] ڪري مڪمل آزادي ٻيهر حاصل ڪئي. 26 آڪٽوبر 1955ع تائين سموريون قبضي واريون فوجون ملڪ ڇڏي چڪيون هيون ۽ آسٽريا پارليامينٽ جي قانون ذريعي پنهنجي ''مستقل غيرجانبداري'' جو اعلان ڪيو.<ref name="johnson 153">Lonnie Johnson 153</ref> اڄ اهو ڏينهن آسٽريا جو [[آسٽريا جو قومي ڏينهن|قومي ڏينهن]] ۽ سرڪاري موڪل آهي.<ref>{{Cite web|title=The Austrian National Day|url=https://www.austria.org/national-day|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20181025070927/https://www.austria.org/national-day|archive-date=25 October 2018|access-date=24 October 2018|publisher=Austrian Embassy, Washington|language=en-US}}</ref> [[ٽيرول]] جي حيثيت آسٽريا ۽ [[اٽلي]] وچ ۾ گهڻي عرصي تائين حل طلب مسئلو رهي. اڄ به آسٽريا جي شهرن ۾ لڳ ڀڳ 20 چوڪ ”Südtiroler Platz“، يعني ”ڏکڻ ٽيرول چوڪ“ جي نالي سان موجود آهن، جيڪي آسٽريا طرفان وڃايل سمجهيل علائقن جي ياد سان لاڳاپيل آهن. [[ڏکڻ ٽيرول جي آزاديءَ واري تحريڪ]] پاران 1950ع ۽ 1960ع واري ڏهاڪي ۾ دهشتگرد ڪاررواين جا واقعا دستاويز ٿيل آهن. بعد ۾ اطالوي مرڪزي حڪومت ٽيرول کي وڏي حد تائين خودمختياري ڏني. [[File:Tratado de Lisboa 13 12 2007 (081).jpg|thumb|right|آسٽريا 1995ع ۾ [[يورپي يونين]] جو ميمبر ٿيو ۽ 2007ع ۾ [[لزبن معاهدو]] صحيح ڪيو.]] [[ٻي آسٽريائي جمهوريه]] جو سياسي نظام 1920ع ۽ 1929ع جي آئينن تي ٻڌل آهي، جيڪي 1945ع ۾ ٻيهر نافذ ڪيا ويا. هن نظام جي هڪ خاصيت ''[[پروپورٽس]]'' هئي، جنهن تحت سياسي اهميت وارا ڪيترائي عهدا [[آسٽريا جي سوشل ڊيموڪريٽڪ پارٽي]] (ايس پي او) ۽ [[آسٽريائي عوامي پارٽي]] (او وي پي) جي ميمبرن وچ ۾ تناسب سان ورهايا ويندا هئا.<ref>Lonnie Johnson 139</ref> لازمي رڪنيت واريون مفاد گروهي ”چيمبرون“، جهڙوڪ مزدورن، واپارين ۽ هارين جون تنظيمون، به تمام اثرائتيون ٿي ويون ۽ قانون سازيءَ جي عمل ۾ اڪثر انهن سان صلاح مشورو ڪيو ويندو هو؛ ان ڪري اهڙا قانون تمام گهٽ منظور ٿيندا هئا، جن بابت وسيع اتفاق راءِ موجود نه هجي.<ref>Lonnie Johnson 165</ref> 1945ع کان پوءِ رڳو ٻه ڀيرا هڪ پارٽيءَ تي ٻڌل حڪومت قائم ٿي: 1966ع–1970ع ۾ او وي پي ۽ 1970ع–1983ع ۾ ايس پي او. ٻين سڀني پارلياماني دورن ۾ يا تہ ايس پي او ۽ او وي پي جي [[وڏي اتحاد]] واري حڪومت يا انهن مان ڪنهن هڪ وڏي پارٽي ۽ هڪ ننڍي پارٽيءَ تي ٻڌل ”ننڍو اتحاد“ ملڪ تي حڪومت ڪندو رهيو. [[ڪرٽ والڊهائيم]]، جيڪو اڳ [[گڏيل قومن]] جو سيڪريٽري جنرل رهي چڪو هو، 1986ع کان 1992ع تائين آسٽريا جو صدر رهيو. هو ٻي عالمي جنگ دوران ويرماخت جو آفيسر هو ۽ مٿس [[آسٽريا – نازين جو پهريون شڪار#والڊهائيم معاملو|جنگي ڏوهن]] جا الزام لڳا.<ref>{{Cite web|title=Kurt Waldheim {{!}} president of Austria and secretary-general of the United Nations|url=https://www.britannica.com/biography/Kurt-Waldheim|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180926052356/https://www.britannica.com/biography/Kurt-Waldheim|archive-date=26 September 2018|access-date=25 September 2018|website=Encyclopædia Britannica|language=en}}</ref> [[1994ع جو آسٽريا يورپي يونين رڪنيت ريفرينڊم|1994ع جي ريفرينڊم]] ۾ لڳ ڀڳ ٻه ٽين اڪثريت جي منظوري کان پوءِ ملڪ 1 جنوري 1995ع تي [[يورپي يونين]] جو ميمبر بڻيو.<ref>Brook-Shepherd 447,449</ref> آسٽريا جي ٻن وڏين جماعتن، ايس پي او ۽ او وي پي، ملڪ جي فوجي غير وابستگيءَ جي مستقبل بابت مختلف موقف رکن ٿيون. ايس پي او عوامي طور غيرجانبداريءَ جي ڪردار جي حمايت ڪري ٿي،<ref>{{cite web |author=Die Presse |title=SPÖ und die Neutralität – Ein Erbe der Geschichte |url=https://www.diepresse.com/5542204/spoe-und-die-neutralitaet-ein-erbe-der-geschichte |website=Die Presse |date=2019-05-05 |access-date=2025-05-25 |language=de}}</ref> جڏهن تہ او وي پي يورپي يونين جي سلامتي پاليسيءَ ۾ وڌيڪ گهري شموليت جي حمايت ڪري ٿي.<ref>{{cite web |author=ORF |title=Österreichs Rolle in der EU-Sicherheitspolitik |url=https://orf.at/stories/3193487 |website=ORF |date=2021-05-21 |access-date=2025-05-25 |language=de}}</ref> او وي پي جي ڪجهه سياستدانن، جهڙوڪ [[ويرنر فاسلابينڊ]] 1997ع ۾، مستقبل ۾ [[نيٽو]] جي رڪنيت جي امڪان کي به رد نه ڪيو.<ref>{{cite web |url=https://www.nato.int/docu/speech/1997/s971203a.htm |title=NATO Speech: MoD Austria, Brussels, 3 Dec. 1997 |author=Dr. Werner Fasslabend |date=December 3, 1997 |access-date=May 25, 2025}}</ref><ref>{{cite web |url=https://csdr.org/97Book/fasslabend-C.htm |title=Center for Strategic Decision Research: Austria's Role in European Security |author=Dr. Werner Fasslabend |date=1997 |access-date=May 25, 2025}}</ref> عملي طور آسٽريا يورپي يونين جي [[گڏيل پرڏيهي ۽ سلامتي پاليسي]] ۾ حصو وٺي ٿو، [[امن قائم رکڻ]] ۽ امن سازيءَ وارن مشنن ۾ شامل ٿئي ٿو ۽ [[نيٽو]] جي ”[[امن لاءِ ڀائيواري]]“ پروگرام جو ميمبر آهي؛ ان مقصد لاءِ آئين ۾ پڻ لاڳاپيل تبديليون ڪيون ويون آهن.<ref>{{cite web|publisher=NATO|title=Signatures of Partnership for Peace Framework Document|date=5 October 2006|url=http://www.nato.int/pfp/sig-cntr.htm|access-date=17 February 2024|archive-date=29 November 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20061129213256/http://www.nato.int/pfp/sig-cntr.htm|url-status=live}}</ref> [[ليختنشتائن]] جي 2011ع ۾ [[شينگن علائقو|شينگن علائقي]] ۾ شامل ٿيڻ کان پوءِ آسٽريا جي ڪنهن به پاڙيسري ملڪ سان مستقل سرحدي چڪاس نه رهي.<ref>{{Cite web|title=Press corner|url=https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/en/IP_11_1566|website=European Commission – European Commission|language=en|access-date=9 December 2021|archive-date=4 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220204100203/https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/en/IP_11_1566|url-status=live}}</ref> ==جاگرافي== [[File:Oesterreich topo.png|thumb|upright=1.25|آسٽريا جو ٽوپو گرافي وارو نقشو جنھن ۾ ھڪ لک کان مٿي آبادي وارا شھر ڏيکاريل]] [[الپس]] واري علائقي ۾ واقع ھجڻ سبب آسٽريا گھڻي ڀاڱي جابلو ملڪ آھي<ref name="BritannicaAlps">{{cite web|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/17356/Alps|title=Alps|date=11 June 2009|website=Encyclopædia Britannica|publisher=Encyclopædia Britannica Online|accessdate=12 June 2009| archiveurl= https://web.archive.org/web/20090601083317/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/17356/Alps| archivedate= 1 June 2009 | url-status=live}}</ref> وچ اوڀر وارو الپس، اتر لائم اسٽون الپس ۽ ڏکڻ لائم اسٽون الپس جزوي طور تي آسٽريا ۾ واقع آھن. آسٽريا اتر ۾ °46 ۽ °49 ڊگرين جي وچ واري ويڪرائي ڦاڪ ۽ اوڀر ۾ °9 ۽ °18 ڊگرين جي وچ واري ڊگھائي ڦاڪ ۾ واقع آهي. آسٽريا کي پنجن علائقن ۾ ورھائي سگھجي ٿو جن ۾ سڀ کان وڏو علائقو [[ايسٽرن الپس]] وارو آھي جيڪو پوري ملڪ جي پکيڙ جو %62 آھي. الپس جبلن جي دامن وارو علائقو ۽ ڪارپيٿيائي جبل وارو علائقو جيڪو ڪل پکيڙ جو %12 سيڪڙو آھي. اوڀر پاسي واري جابلو دامن لڳ پئنوني واري ھيٺاھين ٻھراڙيءَ واري علائقي جي مدار جي پسگردائيءَ جيڪا پڻ ڪل پکيڙ جو %12 سيڪڙو آھي. اتر وارا جابلو علائقا جيڪي آسٽريا جي [[گرينائيٽ]] واري پليٽ سڏبا آهن جيڪي بوھيميائي جي وچولي ۾ واقع آھن جيڪي ڪل پکيڙ جو %10 سيڪڙو آھن. ھڪ علائقو [[ويانا واري طاس]] وارو آھي جيڪو ڪل پکيڙ جو 4 سيڪڙو آھي. <gallery heights="120px" widths="160px"> File:1 hallstatt austria.jpg|[[ھال اسٽاٽ]] جو منظر File:Krems and mautern from ferdinandswarte.jpg|[[واچا واري وادي]] جي پڇاڙي ۾ ڪريمس ۽ ڊير ڊونا جا منظر File:Vorderhopfreben Üntschenspitze 1.jpg|اونھاري ۾ آسٽريا جي [[اسڪوپرنا]] جي ٻھراڙيءَ جو منظر File:Donau Linz Abend.jpg| لنز ڀرسان [[ڊينيوب ندي]] ۾ ڪروز جھازن جو منظر </gallery> ===آبھوا=== [[File:Koppen-Geiger Map AUT present.svg|thumb|[[ڪوپن واري موسمي درجابندي]] وارو آسٽريا جو نقشو<ref>{{cite journal |last1=Beck |first1=Hylke E. |last2=Zimmermann |first2=Niklaus E. |last3=McVicar |first3=Tim R. |last4=Vergopolan |first4=Noemi |last5=Berg |first5=Alexis |last6=Wood |first6=Eric F. |title=Present and future Köppen-Geiger climate classification maps at 1-km resolution |journal=Scientific Data |date=30 October 2018 |volume=5 |pages=180214 |doi=10.1038/sdata.2018.214|pmid=30375988 |pmc=6207062 |bibcode=2018NatSD...580214B }}</ref>]] آسٽريا جو وڏو حصو ٿڌ يا ٽيمپريٽ موسم واري زون ۾ واقع آهي جتي اولھ جون گھم واريون ھوائون زور سان گھلن ٿيون. ملڪ جو ٽن جو چوٿون حصو الپس جبلن تي مشتمل آهي جنھن ڪري اتي الپائين موسم غالب آھي. سياري ۾ ھن ملڪ ۾ تمام گهڻي ٿڌ ٿئي ٿي (−10 کان 0° پد) ۽ اونھاري ۾ نسبتن اوچو پد رھندو آھي<ref name="Climate">{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/weather/world/city_guides/results.shtml?tt=TT003350|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101202042009/http://www.bbc.co.uk/weather/world/city_guides/results.shtml?tt=TT003350|archivedate=2 December 2010|title=Average Conditions, Vienna, Austria|year=2006|publisher=British Broadcasting Corporation|accessdate=24 May 2009}}</ref> ملڪ ۾ سڀ کان وڌيڪَ گرمي پد °40.5 گريڊ آگسٽ 2013 ۾ رڪارڊ ڪيو ويو ھو. باقي سراسري گرمي پد °20 جي وچ تائين رھندو آھي<ref name=ZAMG>{{cite web|url= http://www.zamg.ac.at/cms/de/klima/klimauebersichten/klimamittel-1971-2000|title= Austrian Meteorological Institute|access-date= 12 August 2012|archive-url= https://web.archive.org/web/20120812220313/http://www.zamg.ac.at/cms/de/klima/klimauebersichten/klimamittel-1971-2000|archive-date= 12 August 2012|url-status=live|df= dmy-all}}</ref> [[ڪوپن واري موسمي درجابندي]] مطابق آسٽريا جون موسمون مختلف قسمن جون آھن جن ۾ سامونڊي موسم، گھميل براعظمي موسم، سب آرڪٽڪ موسم، ٽونڊرا موسم ۽ آئس ڪيپ موسم شامل آهن<ref name="ZAMG"/><ref>{{cite web|url= https://en.climate-data.org/country/4/|title= Climate-Data.org|access-date= 15 April 2017|archive-url= https://web.archive.org/web/20170415201756/https://en.climate-data.org/country/4/|archive-date= 15 April 2017|url-status=live|df= dmy-all}}</ref><ref>{{Cite journal|title= Atlantic influence on the Alps|journal= Environmental Research Letters|volume= 8|issue= 3|pages= 034026|doi= 10.1088/1748-9326/8/3/034026|year= 2013|last1= Zampieri|first1= Matteo|last2= Scoccimarro|first2= Enrico|last3= Gualdi|first3= Silvio|doi-access= free|bibcode= 2013ERL.....8c4026Z}}</ref> {{Weather box |collapsed=collapsed |location =ليخ، وورارلبرگ (1440 ميٽر، 1982ع کان 2012 تائين جا سراسري گرمي پد) |metric first = Yes |single line = Yes <!--Average high temperatures--> |Jan high C = -0.7 |Feb high C = 0.3 |Mar high C = 3.5 |Apr high C = 7.1 |May high C = 11.8 |Jun high C = 17.4 |Jul high C = 16.8 |Aug high C = 14.3 |Sep high C = 15.1 |Oct high C = 9.7 |Nov high C = 3.7 |Dec high C = 0.1 |Average high C = |Jan mean C = -4.5 |Feb mean C = -3.7 |Mar mean C = -0.6 |Apr mean C = 2.9 |May mean C = 7.3 |Jun mean C = 10.6 |Jul mean C = 12.7 |Aug mean C = 12.2 |Sep mean C = 9.9 |Oct mean C = 5.6 |Nov mean C = 0.4 |Dec mean C = -3.3 |year mean C = |Jan low C = -8.2 |Feb low C = -7.6 |Mar low C = -4.7 |Apr low C = -1.3 |May low C = 2.8 |Jun low C = 6.0 |Jul low C = 8.0 |Aug low C = 7.7 |Sep low C = 5.6 |Oct low C = 1.6 |Nov low C = -2.9 |Dec low C = -6.6 |Average low C = |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 59 |Feb precipitation mm = 54 |Mar precipitation mm = 56 |Apr precipitation mm = 70 |May precipitation mm = 103 |Jun precipitation mm = 113 |Jul precipitation mm = 133 |Aug precipitation mm = 136 |Sep precipitation mm = 95 |Oct precipitation mm = 67 |Nov precipitation mm = 78 |Dec precipitation mm = 66 |year precipitation mm = |source 1= <ref name=ZAMG /> |source 2= {{cite web|url= https://en.climate-data.org/location/117363/|title= ليخ موسمي ڄاڻ}} }} {{Weather box |collapsed=collapsed |location =ڪاھٽائي، ٽريول (2060 ميٽر؛ 1982 کان 2012 تائين سراسري گرمي پد) |metric first = Yes |single line = Yes <!--Average high temperatures--> |Jan high C = -3.3 |Feb high C = -3.2 |Mar high C = -0.9 |Apr high C = 2.3 |May high C = 7.0 |Jun high C = 10.4 |Jul high C = 12.7 |Aug high C = 12.3 |Sep high C = 9.6 |Oct high C = 6.3 |Nov high C = 0.5 |Dec high C = -2.4 |Average high C = |Jan mean C = -6.6 |Feb mean C = -6.5 |Mar mean C = -4.2 |Apr mean C = -1.1 |May mean C = 3.4 |Jun mean C = 6.6 |Jul mean C = 8.8 |Aug mean C = 8.6 |Sep mean C = 6.4 |Oct mean C = 2.9 |Nov mean C = -2.4 |Dec mean C = -5.4 |year mean C = |Jan low C = -9.9 |Feb low C = -9.8 |Mar low C = -7.5 |Apr low C = -4.4 |May low C = -0.2 |Jun low C = 2.9 |Jul low C = 4.9 |Aug low C = 4.9 |Sep low C = 3.3 |Oct low C = -0.5 |Nov low C = -5.2 |Dec low C = -8.4 |Average low C = |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 73 |Feb precipitation mm = 66 |Mar precipitation mm = 80 |Apr precipitation mm = 87 |May precipitation mm = 115 |Jun precipitation mm = 126 |Jul precipitation mm = 148 |Aug precipitation mm = 138 |Sep precipitation mm = 96 |Oct precipitation mm = 74 |Nov precipitation mm = 83 |Dec precipitation mm = 72 |year precipitation mm = |source 1= <ref name=ZAMG /> |source 2= {{cite web|url= https://en.climate-data.org/location/111749/|title= ڪاھٽائي موسمي ڄاڻ}} }} == حڪومت ۽ سياست == {{Main|آسٽريا جي سياست}} <!--مهرباني ڪري نئين معلومات سلسلي جي لاڳاپيل مضمونن ۾ شامل ڪريو--> {{Multiple image | align = right | caption_align = center | image1 = Am 23. September 2025 nahm Außenministerin Beate Meinl-Reisinger gemeinsam mit Bundespräsident Alexander Van der Bellen (M) und Bundeskanzler Christian Stocker (L) (54813003241) (cropped).jpg | width1 = 300 | alt1 = اليگزينڊر فان ڊير بيلن | caption1 = [[اليگزينڊر فان ڊير بيلن]]<br/><small>[[آسٽريا جو صدر|صدر]]</small> | image2 = Christian Stocker EuCo 2026.jpg | width2 = 122 | alt2 = ڪرسچين اسٽوڪر | caption2 = [[ڪرسچين اسٽوڪر]]<br/><small>[[آسٽريا جو چانسلر|چانسلر]]</small> | total_width = 300 }} [[File:Wien - Parlamentsgebäude.JPG|thumb|ويانا ۾ [[آسٽريائي پارليامينٽ جي عمارت]]]] [[آسٽريا جي پارليامينٽ]] ملڪ جي گاديءَ ۽ سڀ کان وڏي آبادي واري شهر [[ويانا]] ۾ واقع آهي. آسٽريا 1920ع واري [[وفاقي آئيني قانون]] تحت هڪ [[وفاق]]ي، [[نمائنده جمهوريت|نمائنده جمهوري]] [[جمهوريه]] بڻيو. نَوَ [[آسٽريا جون وفاقي رياستون|وفاقي رياستن]] تي ٻڌل ٻي جمهوريه جو سياسي نظام 1920ع جي آئين تي قائم آهي، جنهن ۾ 1929ع ۾ ترميمون ڪيون ويون ۽ جيڪو 1 مئي 1945ع تي ٻيهر نافذ ڪيو ويو.<ref>Lonnie Johnson 17, 142</ref> [[آسٽريا جو صدر]] رياست جو سربراهه آهي. صدر سڌي ريت عوامي اڪثريتي ووٽ سان چونڊيو ويندو آهي، ۽ جيڪڏهن ضرورت پوي تہ سڀ کان وڌيڪ ووٽ حاصل ڪندڙ اميدوارن وچ ۾ ٻيون چونڊون ڪرايون وينديون آهن. [[آسٽريا جو چانسلر]] [[آسٽريا جي حڪومت|حڪومت]] جو سربراهه آهي. چانسلر کي صدر مقرر ڪري ٿو ۽ کيس پارليامينٽ جي هيٺين ايوان ۾ پارٽين جي جوڙجڪ مطابق حڪومت ٺاهڻ جي ذميواري سونپي ويندي آهي. حڪومت کي صدر جي فرمان ذريعي يا پارليامينٽ جي هيٺين ايوان، [[آسٽريا جي نيشنل ڪائونسل|نيشنل راٽ]]، ۾ [[عدم اعتماد جو ووٽ|عدم اعتماد جي ووٽ]] ذريعي هٽائي سگهجي ٿو. آسٽريا ۾ صدر ۽ پارليامينٽ لاءِ ووٽ ڏيڻ اڳ لازمي هوندو هو، پر اها پابندي 1982ع کان 2004ع تائين مرحليوار ختم ڪئي وئي.<ref>{{Cite web|title=Bundesministerium für Inneres – Elections Compulsory voting|url=http://www.bmi.gv.at/wahlen/elections_compulsorey_voting.asp|archive-url=https://web.archive.org/web/20071103221527/http://www.bmi.gv.at/wahlen/elections_compulsorey_voting.asp|archive-date=3 November 2007|access-date=3 January 2009|publisher=Bmi.gv.at}}</ref> آسٽريا جي پارليامينٽ ٻن ايوانن تي ٻڌل آهي. [[آسٽريا جي نيشنل ڪائونسل|نيشنل راٽ]] جا 183 ميمبر هر پنجن سالن کان پوءِ عام چونڊن ذريعي چونڊيا ويندا آهن، سواءِ ان صورت جي جڏهن وفاقي صدر، وفاقي چانسلر جي تجويز تي، يا نيشنل راٽ پاڻ ايوان کي وقت کان اڳ ٽوڙي ڇڏي. 16 سالن کان وڌيڪ عمر وارو هر شهري [[ووٽ جو حق|ووٽ ڏيڻ جو حق]] رکي ٿو. ووٽ ڏيڻ جي عمر 2007ع ۾ 18 مان گهٽائي 16 سال ڪئي وئي.<ref>{{Cite web|title=The Austrian Parliament|url=https://www.parlament.gv.at/ZUSD/DLFolder/Austrian_Parl_E_p27.pdf|website=Parlament.gv.at|access-date=22 November 2021|archive-date=25 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220425043546/https://www.parlament.gv.at/ZUSD/DLFolder/Austrian_Parl_E_p27.pdf}}</ref> وفاقي چونڊن (''Nationalratswahlen'') ۾ تناسبي نمائندگيءَ تحت سيٽون حاصل ڪرڻ لاءِ سڀني پارٽين لاءِ عام [[چونڊ حد|چونڊ حد]] 4٪ ووٽ آهي، پر 43 علائقائي چونڊ تڪن مان ڪنهن هڪ ۾ سڌي سيٽ (''[[Direktmandat]]'') کٽڻ سان پڻ پارليامينٽ ۾ داخلا ممڪن آهي. قانون سازيءَ جي عمل ۾ نيشنل راٽ غالب ايوان آهي. تنهن هوندي بہ مٿيون ايوان، [[آسٽريا جي وفاقي ڪائونسل|بُنڊس راٽ]]، محدود ويٽو جو حق رکي ٿو. تقريباً سڀني حالتن ۾ نيشنل راٽ ساڳيو بل ٻيهر ووٽنگ ذريعي منظور ڪري سگهي ٿو؛ ان عمل کي ''Beharrungsbeschluss'' يعني ”اصرار وارو فيصلو“ چيو ويندو آهي. آئيني سڌارن جو جائزو وٺڻ لاءِ {{Lang|de|Österreich-Konvent}} نالي آئيني ڪنوينشن<ref>{{Cite web|title=Willkommen beim Österreich Konvent|url=http://www.konvent.gv.at/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20090104001526/http://www.konvent.gv.at/|archive-date=4 January 2009|access-date=21 November 2008|publisher=Konvent.gv.at}}</ref> 30 جون 2003ع تي گهرايو ويو، پر اهو اهڙي تجويز پيش ڪرڻ ۾ ناڪام رهيو جيڪا آئيني ترميمن لاءِ گهربل نيشنل راٽ جي ٻه ٽين اڪثريت حاصل ڪري سگهي. جتي [[ٻه ايواني نظام|ٻه ايواني پارليامينٽ]] ۽ حڪومت ترتيبوار قانون ساز ۽ انتظامي شاخون آهن، اتي عدالتون آسٽريائي رياست جي ٽئين شاخ آهن. [[آسٽريا جي آئيني عدالت|آئيني عدالت]] کي سياسي نظام تي نمايان اثر حاصل آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اها آئين سان ٽڪراءَ ۾ ايندڙ قانونن ۽ ضابطن کي ڪالعدم قرار ڏئي سگهي ٿي. 1995ع کان [[يورپي عدالت انصاف]] يورپي يونين جي قانونن هيٺ ايندڙ معاملن ۾ آسٽريائي فيصلن کي رد ڪري سگهي ٿي. آسٽريا [[يورپي عدالت براءِ انساني حق]] جا فيصلا پڻ لاڳو ڪري ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ [[انساني حقن بابت يورپي ڪنوينشن]] آسٽريا جي آئيني قانون جو حصو آهي. === 2006ع کان پوءِ === [[File:Wien - Bundeskanzleramt1.JPG|thumb|[[بال هائوس پلاٽس]] تي وفاقي چانسلري]] [[2006ع جون آسٽريائي پارلياماني چونڊون|آڪٽوبر 2006ع جي عام چونڊن]] کان پوءِ [[آسٽريا جي سوشل ڊيموڪريٽڪ پارٽي]] (ايس پي او) سڀ کان وڏي جماعت بڻجي سامهون آئي، جڏهن تہ [[آسٽريائي عوامي پارٽي]] (او وي پي) ٻئي نمبر تي رهي ۽ پنهنجي اڳوڻي نتيجي جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ 8 [[سيڪڙو پوائنٽ]] وڃائي ويٺي.<ref name="Election2002">{{Cite web|date=2006|title=24 November 2002 General Election Results – Austria Totals|url=http://electionresources.org/at/nationalrat.php?election=2002|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20090707185433/http://electionresources.org/at/nationalrat.php?election=2002|archive-date=7 July 2009|access-date=12 June 2009|website=Election Resources on the Internet}}</ref><ref name="Election2006">{{Cite web|date=2006|title=October&nbsp;1st,&nbsp;2006 General Election Results – Austria Totals|url=http://electionresources.org/at/nationalrat.php?election=2006|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20090707185102/http://electionresources.org/at/nationalrat.php?election=2006|archive-date=7 July 2009|access-date=12 June 2009|website=Election Resources on the Internet}}</ref> سياسي صورتحال سبب ٻنهي وڏين جماعتن مان ڪا بہ ننڍين پارٽين سان مستحڪم اتحاد قائم نه ڪري سگهي. جنوري 2007ع ۾ او وي پي ۽ ايس پي او گڏجي [[الفرڊ گوزن بائوئر]] (ايس پي او) جي چانسلريءَ هيٺ وڏي اتحاد واري حڪومت قائم ڪئي. [[گوزن بائوئر حڪومت|هي اتحاد]] 7 جولاءِ 2008ع تي ٽٽي ويو.<ref>[https://web.archive.org/web/20080705204057/http://www.kurier.at/nachrichten/173528.php archive.org]</ref> [[2008ع جون آسٽريائي پارلياماني چونڊون|سيپٽمبر 2008ع جي چونڊن]] ۾ ٻنهي وڏين جماعتن جي حمايت وڌيڪ گهٽجي وئي؛ ايس پي او کي 29.3٪ ۽ او وي پي کي 26.0٪ ووٽ مليا. ٻنهي ٻيهر اتحاد قائم ڪيو ۽ [[ويرنر فائمان]] (ايس پي او) چانسلر بڻيو ([[پهرين فائمان حڪومت]]). [[گرين پارٽي – گرين متبادل]] 11٪ ووٽن سان ٽئين نمبر تي رهي. سياسي ساڄي ڌر جون [[آسٽريا جي آزادي پارٽي]] (ايف پي او) ۽ فوت ٿيل [[يورگ هائڊر]] جي نئين پارٽي [[آسٽريا جي مستقبل لاءِ اتحاد]] جي حمايت وڌي، پر ٻنهي گڏجي 20٪ کان گهٽ ووٽ حاصل ڪيا. 11 آڪٽوبر 2008ع تي يورگ هائڊر هڪ ڪار حادثي ۾ فوت ٿي ويو.<ref>{{Cite web|date=11 October 2008|title=Austrian far-right leader Jörg Haider dies in car crash|url=https://www.theguardian.com/world/2008/oct/11/austria-haider|website=The Guardian|access-date=10 December 2021|archive-date=21 June 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120621073253/http://www.guardian.co.uk/world/2008/oct/11/austria-haider|url-status=live}}</ref> [[2013ع جون آسٽريائي پارلياماني چونڊون|2013ع جي پارلياماني چونڊن]] ۾ سوشل ڊيموڪريٽڪ پارٽي 27٪ ووٽن سان 52 سيٽون، جڏهن تہ عوامي پارٽي 24٪ ووٽن سان 47 سيٽون حاصل ڪيون، ۽ گڏجي اڪثريت برقرار رکيائون. آزادي پارٽي 21٪ ووٽن سان 40 سيٽون حاصل ڪيون، جڏهن تہ گرين پارٽي 12٪ ووٽن سان 24 سيٽون ورتيون. ٻن نون جماعتن، اسٽرو ناخ ۽ [[نيوس – نئون آسٽريا ۽ لبرل فورم|نيوس]]، 10٪ کان گهٽ ووٽ حاصل ڪيا ۽ ترتيبوار 11 ۽ 9 سيٽون کٽيون.<ref>{{Cite web|title=Election Resources on the Internet: Federal Elections in Austria – Nationalrat Results Lookup|url=http://www.electionresources.org/at/nationalrat.php?election=2013|website=electionresources.org|access-date=9 December 2021|archive-date=20 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211020101927/http://www.electionresources.org/at/nationalrat.php?election=2013|url-status=live}}</ref> 17 مئي 2016ع تي سوشل ڊيموڪريٽڪ پارٽيءَ جو [[ڪرسچن ڪيرن]] نئين چانسلر طور حلف کنيو. هن قدامت پسند عوامي پارٽي (او وي پي) سان ”وڏي اتحاد“ واري حڪومت جاري رکي. هو اڳوڻي چانسلر ۽ ايس پي او اڳواڻ [[ويرنر فائمان]] جي استعيفيٰ کان پوءِ عهدي تي آيو.<ref>{{Cite news|date=17 May 2016|title=Austria's Christian Kern sworn in as new chancellor|work=DW.COM|url=https://www.dw.com/en/austrias-christian-kern-sworn-in-as-new-chancellor/a-19263395|access-date=10 December 2021|archive-date=10 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211210090552/https://www.dw.com/en/austrias-christian-kern-sworn-in-as-new-chancellor/a-19263395|url-status=live}}</ref> 26 جنوري 2017ع تي [[اليگزينڊر فان ڊير بيلن]] آسٽريا جي صدر طور حلف کنيو. صدر جو عهدو گهڻو ڪري رسمي آهي، پر علامتي ۽ آئيني لحاظ کان اهم حيثيت رکي ٿو.<ref>{{Cite news|date=26 January 2017|title=Van der Bellen takes office as Austrian president|work=DW.COM|url=https://www.dw.com/en/van-der-bellen-takes-office-as-austrian-president/a-37282299|access-date=10 December 2021|archive-date=10 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211210092251/https://www.dw.com/en/van-der-bellen-takes-office-as-austrian-president/a-37282299|url-status=live}}</ref> 2017ع جي بهار ۾ وڏي اتحاد جي خاتمي کان پوءِ [[2017ع جون آسٽريائي پارلياماني چونڊون|آڪٽوبر 2017ع لاءِ وقت کان اڳ چونڊون]] سڏايون ويون. نئين نوجوان اڳواڻ [[سيباسٽيان ڪُرتس]] جي قيادت هيٺ آسٽريائي عوامي پارٽي (او وي پي) نيشنل ڪائونسل ۾ سڀ کان وڏي پارٽي بڻجي، 31.5٪ ووٽن ۽ 183 مان 62 سيٽن تي ڪاميابي حاصل ڪئي. سوشل ڊيموڪريٽڪ پارٽي (ايس پي او) 26.9٪ ووٽن ۽ 52 سيٽن سان ٻئي نمبر تي، جڏهن تہ آسٽريا جي آزادي پارٽي (ايف پي او) 26٪ ووٽن ۽ 51 سيٽن سان ٿوري فرق سان ٽئين نمبر تي رهي. نيوس 5.3٪ ووٽن ۽ 10 سيٽن سان چوٿين، جڏهن تہ پِلز پارٽي 4.4٪ ووٽن ۽ 8 سيٽن سان پهريون ڀيرو پارليامينٽ ۾ داخل ٿي. گرين پارٽي 3.8٪ ووٽن سان 4٪ واري حد پار نه ڪري سگهي ۽ پنهنجون سڀ 24 سيٽون وڃائي ويٺي.<ref>{{Cite news|date=15 October 2017|title=Austrian elections: Sebastian Kurz becomes youngest leader|work=DW.COM|url=https://www.dw.com/en/austrian-elections-sebastian-kurz-becomes-youngest-leader/a-40959587|access-date=9 December 2021|archive-date=9 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211209130143/https://www.dw.com/en/austrian-elections-sebastian-kurz-becomes-youngest-leader/a-40959587|url-status=live}}</ref> او وي پي ايف پي او سان اتحاد قائم ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. نئين چانسلر سيباسٽيان ڪُرتس جي سربراهيءَ ۾ وچ ساڄي ڌر ۽ ساڄي ڌر جي عواميت پسند پارٽيءَ تي ٻڌل نئين حڪومت 18 ڊسمبر 2017ع تي حلف کنيو.<ref>{{Cite news|date=18 December 2017|title=Muted protests in Vienna as far-right ministers enter Austria's government|language=en|work=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/world/2017/dec/18/thousands-protest-as-far-right-ministers-enter-government-in-austria|access-date=9 December 2021|archive-date=9 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211209130143/https://www.theguardian.com/world/2017/dec/18/thousands-protest-as-far-right-ministers-enter-government-in-austria|url-status=live}}</ref> پر [[ابيزا معاملو|”ابيزا“ بدعنواني اسڪينڊل]] کان پوءِ اتحادي حڪومت ختم ٿي وئي<ref>{{Cite news|date=20 May 2019|title=Austrian government collapses after far-right minister fired|language=en|work=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/world/2019/may/20/austrian-government-collapses-after-far-fight-minister-fired|access-date=9 December 2021|archive-date=25 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201125162548/https://www.theguardian.com/world/2019/may/20/austrian-government-collapses-after-far-fight-minister-fired|url-status=live}}</ref> ۽ [[2019ع جون آسٽريائي پارلياماني چونڊون|29 سيپٽمبر 2019ع تي نيون چونڊون]] ڪرايون ويون. انهن چونڊن ۾ او وي پي 37.5٪ ووٽن سان وڏي ڪاميابي حاصل ڪئي ۽ 13.9٪ ووٽ حاصل ڪندڙ گرين پارٽي سان اتحاد قائم ڪيو. سيباسٽيان ڪُرتس جي چانسلريءَ هيٺ اها حڪومت 7 جنوري 2020ع تي حلف کنيو.<ref>{{Cite news|date=29 September 2019|title=Austrian elections: support for far-right collapses|language=en|work=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/world/2019/sep/29/austrian-elections-exit-polls-collapse-far-right-support-sebastian-kurz-victory|access-date=9 December 2021|archive-date=9 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211209125553/https://www.theguardian.com/world/2019/sep/29/austrian-elections-exit-polls-collapse-far-right-support-sebastian-kurz-victory|url-status=live}}</ref> 11 آڪٽوبر 2021ع تي بدعنواني اسڪينڊل سبب وڌندڙ دٻاءَ هيٺ چانسلر سيباسٽيان ڪُرتس استعيفيٰ ڏئي ڇڏي. او وي پي جي پرڏيهي وزير [[اليگزينڊر شالنبرگ]] سندس جانشين بڻيو، پر ٻن مهينن کان به گهٽ عرصي کان پوءِ شالنبرگ پڻ عهدو ڇڏي ڏنو. 6 ڊسمبر 2021ع تي [[ڪارل نيهمر]] چانسلر طور حلف کنيو، جنهن سان هو ٻن مهينن اندر آسٽريا جو ٽيون قدامت پسند چانسلر بڻيو. او وي پي ۽ گرين پارٽيءَ جو اتحاد جاري رهيو.<ref>{{Cite news|date=6 December 2021|title=Austria: Karl Nehammer sworn in as new chancellor|work=[[DW.COM]] |url=https://www.dw.com/en/austria-karl-nehammer-sworn-in-as-new-chancellor/a-60032938|access-date=10 December 2021|archive-date=12 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220412004047/https://www.dw.com/en/austria-karl-nehammer-sworn-in-as-new-chancellor/a-60032938|url-status=live}}</ref> [[2024ع جون آسٽريائي پارلياماني چونڊون|29 سيپٽمبر 2024ع جي چونڊن]] کان پوءِ او وي پي، ايس پي او ۽ [[نيوس (آسٽريا)|نيوس]] وچ ۾ اتحادي ڳالهيون ناڪام ٿي ويون، جنهن کان پوءِ نيهمر استعيفيٰ ڏني. [[اليگزينڊر شالنبرگ]] ٻيو ڀيرو عبوري چانسلر ٿيو. او وي پي ۽ ايف پي او وچ ۾ اتحاد ٺاهڻ جون ڪوششون پڻ ناڪام رهيون. آخرڪار او وي پي، ايس پي او ۽ نيوس وچ ۾ اتفاق ٿيو ۽ [[ڪرسچين اسٽوڪر]] (او وي پي) جي چانسلريءَ هيٺ [[اسٽوڪر حڪومت]] قائم ڪئي وئي.<ref>{{Cite web |date=2025-03-03 |title=Dreierkoalition: Neue Regierung angelobt |url=https://orf.at/stories/3386514/ |access-date=2025-03-03 |website=news.ORF.at |language=de}}</ref> === انتظامي ورهاست === <!---"Administrative divisions of Austria" redirects here---> {{Main|آسٽريا جون رياستون}} آسٽريا هڪ [[وفاقي جمهوريه]] آهي، جيڪا [[آسٽريا جون رياستون|نَوَ رياستن]] (بُنڊَس لينڊَر) تي مشتمل آهي.<ref name="CIA"/> رياستن کي وڌيڪ [[آسٽريا جا ضلعا|ضلعن]] (بيٽسِرڪَه) ۽ قانوني شهرن (شٽاتوٽار شٽيٽَه) ۾ ورهايو ويو آهي. ضلعن کي اڳتي [[ميونسپلٽي (آسٽريا)|ميونسپلٽين]] (گَمائنڊَن) ۾ ورهايو ويو آهي. قانوني شهرن کي اهي اختيار حاصل آهن، جيڪي عام طور تي ضلعن ۽ ميونسپلٽين ٻنهي کي حاصل هوندا آهن. [[ويانا]] ان لحاظ کان منفرد آهي تہ اهو هڪ ئي وقت شهر ۽ رياست ٻئي آهي. [[يورپي ڪميشن]] جو ترجمي وارو ڊائريڪٽوريٽ جنرل رياستن لاءِ ''صوبا'' جو اصطلاح استعمال ڪري ٿو. {| class="sortable wikitable" style="text-align:right; font-size:100%" |- style="font-size:100%; text-align:right" ! <small>*رياست*</small> ! <small>*گادي*جو*هنڌ*</small> ! <small>'''پکيڙ'''</small> <small>'''_چورس ^{ڪلوميٽر}'''</small> ! <small>آبادي</small> <small>(2017)</small> ! <small>گھاٽائي/چورس ڪلوميٽر</small> ! <small>GDP (يورو)</small><small>(2012)</small> ! <small>GDP<br />في ڪس</small> |- | '''[[برجنلينڊ]]'''|| [[آئزن اسٽڊٽ|'''آئزن اسٽڊٽ''']] |style="text-align:right"| <small>'''3,965'''</small>|| style="text-align:right" | <small>'''291,942'''</small>|| style="text-align:right" | 73.6 ||style="text-align:right"| <small>'''7.311'''</small> ارب || style="text-align:right" | <small>'''25,600'''</small> |- | [[ڪرينٿيا (رياست)|'''ڪرينٿيا''']] || [[ڪليگنفرٽ]] |style="text-align:right"| 9,536 ||style="text-align:right"| <small>'''561,077'''</small>|| style="text-align:right" | 58.8 ||style="text-align:right"| 17.62 ارب ||style="text-align:right"| <small>'''31,700'''</small> |- | [[لوئر آسٽريا|'''لوئر''' '''آسٽريا''']] || [[سنڪٽ پولٽن]] |style="text-align:right"| <small>'''19,178'''</small>|| style="text-align:right" | <small>'''1,665,753'''</small>|| style="text-align:right" | 86.9 ||style="text-align:right"| <small>'''49.75'''</small> ارب || style="text-align:right" | <small>'''30,800'''</small> |- | [[سلزبرگ (رياست)|'''سلزبرگ''']] || [[سلزبرگ]] |style="text-align:right"| 7,154 ||style="text-align:right"| 549,263 ||style="text-align:right"| 76.8 ||style="text-align:right"| 23.585 ارب ||style="text-align:right"| <small>'''44,500'''</small> |- | '''[[اسٽيريا]]'''|| [[گراتس]] |style="text-align:right"| <small>'''16,401'''</small>|| style="text-align:right" | <small>'''1,237,298'''</small>|| style="text-align:right" | 75.4 ||style="text-align:right"| <small>'''40.7'''</small> ارب || style="text-align:right" | <small>'''33,600'''</small> |- | [[ٽرول (رياست)|'''ٽرول''']] || [[انسبروڪ]] |style="text-align:right"| <small>'''12,648'''</small>|| style="text-align:right;" | 746,153 ||style="text-align:right"| 59.0 ||style="text-align:right"| <small>'''28.05'''</small> ارب || style="text-align:right" | <small>'''39,400'''</small> |- | [[اپر آسٽريا|'''اپر آسٽريا''']] || [[لنز]] |style="text-align:right"| <small>'''11,982'''</small>|| style="text-align:right;" | <small>'''1,465,045'''</small>|| style="text-align:right" | 122.3 ||style="text-align:right"| <small>'''53.86'''</small> ارب || style="text-align:right" | <small>'''38,000'''</small> |- |colspan=2| '''[[ويانا]]''' |style="text-align:right"| 415 ||style="text-align:right;"| <small>'''1,867,582'''</small>|| style="text-align:right" | 4,500 ||style="text-align:right"| <small>'''81.77'''</small> ارب |- | '''[[وورارلبرگ]]'''|| [[بريگنز]] |style="text-align:right"| <small>'''2,601'''</small>|| style="text-align:right;" | 388,752 ||style="text-align:right"| 149.5 ||style="text-align:right"| <small>'''23.59 ارب'''</small>|| style="text-align:right" | <small>'''58,300'''</small> |- |colspan=7 |<ref>{{Cite web|title=Eurostat – Data Explorer|url=http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/submitViewTableAction.do|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006122431/http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/submitViewTableAction.do|archive-date=6 October 2014|access-date=19 October 2011}}</ref><ref>{{Cite web|title=Statistik Austria – Bevölkerung zu Jahresbeginn 2002–2017 nach Gemeinden (Gebietsstand 1.1.2017)|url=http://www.statistik.at/wcm/idc/idcplg?IdcService=GET_FILE&dID=354032&dDocName=080904|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180322204818/http://www.statistik.at/wcm/idc/idcplg?IdcService=GET_FILE&dID=354032&dDocName=080904|archive-date=22 March 2018|access-date=9 July 2018}}</ref> |} === پرڏيهي لاڳاپا === {{Main|آسٽريا جا پرڏيهي لاڳاپا}} [[File:Inauguration EYE2014 Parlement européen Strasbourg 9 mai 2014.jpg|thumb|[[يورپي پارليامينٽ]]؛ آسٽريا [[يورپي يونين]] جي 27 ميمبر ملڪن مان هڪ آهي.]] 1955ع واري [[آسٽريا جو رياستي معاهدو|آسٽريا جي رياستي معاهدي]]، [[ٻي عالمي جنگ]] کان پوءِ آسٽريا تي قبضي جو خاتمو آندو ۽ آسٽريا کي هڪ آزاد ۽ خودمختيار رياست طور تسليم ڪيو. 26 آڪٽوبر 1955ع تي [[آسٽريا جي وفاقي اسيمبلي|وفاقي اسيمبلي]] هڪ آئيني شق منظور ڪئي، جنهن تحت ”آسٽريا پنهنجي آزاد مرضيءَ سان پنهنجي دائمي غيرجانبداريءَ جو اعلان ڪري ٿو“. هن قانون جي ٻئي حصي موجب، ”آسٽريا مستقبل ۾ ڪنهن به فوجي اتحاد ۾ شامل نہ ٿيندو ۽ پنهنجي سرزمين تي ڪنهن بہ پرڏيهي فوجي اڏي جي قيام جي اجازت نہ ڏيندو“. ان کان پوءِ آسٽريا پنهنجي پرڏيهي پاليسيءَ کي غيرجانبداريءَ جي اصول تي ترتيب ڏنو، جيتوڻيڪ ان جي غيرجانبداري [[سوئٽزرلينڊ]] جي غيرجانبداريءَ کان ڪافي مختلف رهي آهي.<ref>{{Cite web |last=Sassòli |first=Peter Hilpold, Matthieu Gillabert, Johanna Rainio-Niemi, Marco |date=2023-01-09 |title=Neutrality Law In A Comparative Perspective: Austria, Switzerland, Finland |url=https://tdhj.org/blog/post/neutrality-law-comparison-austria-switzerland-finland/ |access-date=2026-07-22 |website=The Defence Horizon Journal |language=en-US}}</ref> [[سوويت يونين]] جي خاتمي کان پوءِ آسٽريا پنهنجي [[غيرجانبدار ملڪ|غيرجانبداريءَ]] جي تشريح تي ٻيهر غور ڪرڻ شروع ڪيو. 1991ع ۾ هن [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] جي منظوريءَ سان [[عراق]] خلاف ڪيل ڪارروائيءَ لاءِ پنهنجي فضائي حدن مان گذرڻ جا حق ڏنا. 1995ع کان وٺي آسٽريا [[يورپي يونين]] جي گڏيل پرڏيهي ۽ سلامتي پاليسيءَ ۾ پڻ حصو وٺندو رهيو آهي. ساڳئي سال آسٽريا [[اتر ائٽلانٽڪ معاهدي جي تنظيم|نيٽو]] جي [[امن لاءِ ڀائيواري]] پروگرام ۾ شامل ٿيو؛ البت هن اهو قدم [[روس]] جي پروگرام ۾ شامل ٿيڻ کان پوءِ کنيو. ان کان پوءِ آسٽريا [[بوسنيا ۽ هرزيگووينا|بوسنيا]] ۾ امن قائم رکڻ وارين مهمن ۾ پڻ حصو ورتو. ان دوران، 1955ع جي غيرجانبداريءَ بابت آئيني قانون جو اهو حصو مڪمل طور برقرار رهيو، جنهن تحت آسٽريا جي سرزمين تي پرڏيهي فوجي اڏن جي قيام جي اجازت نہ آهي.<ref>{{Cite web|title=Austria's Permanent Neutrality|url=https://www.austrianinformation.org/winter-2015-16/wc55d7qi5qrmyzmxh1qkofcmsluxvj|access-date=4 February 2021|website=New Austrian Information|date=16 December 2015|archive-date=13 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210213232914/https://www.austrianinformation.org/winter-2015-16/wc55d7qi5qrmyzmxh1qkofcmsluxvj|url-status=live}}</ref> آسٽريا [[گڏيل قومن جو جوهري هٿيارن جي پابنديءَ وارو معاهدو|جوهري هٿيارن جي پابنديءَ واري گڏيل قومن جي معاهدي]] تي پڻ صحيح ڪئي آهي.<ref>{{Cite web|date=6 July 2019|title=Chapter XXVI: Disarmament&nbsp;– No. 9 Treaty on the Prohibition of Nuclear Weapons|url=https://treaties.un.org/Pages/ViewDetails.aspx?src=TREATY&mtdsg_no=XXVI-9&chapter=26&clang=_en|publisher=United Nations Treaty Collection|access-date=8 August 2019|archive-date=6 August 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190806220546/https://treaties.un.org/Pages/ViewDetails.aspx?src=TREATY&mtdsg_no=XXVI-9&chapter=26&clang=_en|url-status=live}}</ref> ان معاهدي جي [[اتر ائٽلانٽڪ معاهدي جي تنظيم|نيٽو]] جي سمورن ميمبر ملڪن مخالفت ڪئي هئي.<ref>{{Cite news|date=7 July 2017|title=122 countries adopt 'historic' UN treaty to ban nuclear weapons|work=CBC News|url=https://www.cbc.ca/news/world/un-treaty-ban-nuclear-weapons-1.4192761|access-date=8 August 2019|archive-date=14 August 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190814183525/https://www.cbc.ca/news/world/un-treaty-ban-nuclear-weapons-1.4192761|url-status=live}}</ref> == معيشت == [[File:13-08-30-wien-by-RalfR-123.jpg|thumb|[[ويانا بين الاقوامي مرڪز]] [[گڏيل قومن]] جي آفس سميت ۽ ڊي سي ٽاورز جو ٽاور-1]] آسٽريا دنيا جي ملڪن جي ناليوار جي ڊي پي جي شرح مطابق تمام مٿاھين شرح وارن ملڪن ۾ شامل آهي.<ref name=autogenerated1>{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2012/01/weodata/weorept.aspx?sy=2009&ey=2012&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=122&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a=&pr.x=37&pr.y=14|title=Austria|publisher=International Monetary Fund|accessdate=17 April 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121125152140/http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2012/01/weodata/weorept.aspx?sy=2009&ey=2012&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=122&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a=&pr.x=37&pr.y=14|archive-date=25 November 2012|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> ان جي [[معيشت]] تمام وڏي پيماني تي صنعتي ۽ تمام ترقي يافته سوشل مارڪيٽ واري آهي. 1980ع جي ڏھاڪي تائين وڏي صنعت کي سرڪاري بڻايو ويو پر بعد ۾ نجڪاري ذريعي سرڪاري صنعتي يونٽن ۾ ڪمي آئي. صنعت کان پوءِ [[سياحت]] ھن ملڪ جي معيشيت جو وڏو شعبو آهي. سال 2007ع ۾ بين الاقوامي سياحت جي آمدني ۾ آسٽريا دنيا ۾ نائين نمبر تي ھو. ان سال ھن ملڪ جي سياحتي آمدني 18.9 ارب ڊالر ھئي. سياحن جي تعداد واري شمار ۾ ان سال ھي ملڪ ٻارھين نمبر تي آيو. ملڪ ۾ ان سال 2 ڪروڙ 8 لک سياح گھمڻ آيا.<ref name="UNTWO">{{cite web|url=http://www.tourismroi.com/Content_Attachments/27670/File_633513750035785076.pdf |title=UNTWO World Tourism Barometer, Vol.6 No.2 |accessdate=18 November 2008 |publisher=UNTWO |date=June 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081031013714/http://www.tourismroi.com/Content_Attachments/27670/File_633513750035785076.pdf |archivedate=31 October 2008 |url-status=dead }}</ref> ملڪ جو سڀ کان وڏو واپاري شراڪت دار تاريخي طور تي [[جرمني]] رھيو آھي. [[يورپي يونين]] ۾ شامل ٿيڻ سان ھن ملڪ جا يونين جي رڪن ملڪن سان معاشي لاڳاپن ۾ ويجھڙائپ وڌڻ سان ھن ملڪ جي جرمني تي واپاري دارومدار کي گھٽايو آھي. يورپي يونين جي رڪنيت سان پرڏيھي سيڙپڪاري جو ھتي زبردست اضافو ٿيو آهي. سال 2006ع ۾ جي ڊي پي جي واڌ 3.3 سيڪڙو تائين پھتي.<ref>[http://www.oenb.at/isaweb/report.do?&lang=EN&report=7.7 Real GDP Growth – Expenditure Side] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181106193328/https://www.oenb.at/isaweb/report.do?&lang=EN&report=7.7|date=6 November 2018}}, provided by the [[Oesterreichische Nationalbank|Austrian National Bank]] {{in lang|de}} </ref> ملڪ جي درآمدن جو 67 سيڪڙو يورپي يونين جي رڪن ملڪن مان آھي<ref>{{cite web|title=OEC – Austria (AUT) Exports, Imports, and Trade Partners|url=http://atlas.media.mit.edu/en/profile/country/aut/|website=atlas.media.mit.edu|accessdate=12 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160313121243/http://atlas.media.mit.edu/en/profile/country/aut/|archive-date=13 March 2016|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> [[File:BlueEurozone.svg|thumb|left|آسٽريا يوروزون (تيز نيري رنگ سان ڏيکاريل) واري مالياتي يونين م شامل آھي ۽ يورپي يونين جي سنگل مارڪيٽ جو حصو آهي]] آسٽريا جي مکيه [[زرعي پيداوار]] ۾ [[پٽاٽا]]، [[جوئر]]، [[چقندر]]، [[مڪئي]]، [[ڪڻڪ]]، [[ڪپهه]] ۽ [[انگور]] شامل آهن. مکيه [[صنعت|صنعتن]] ۾ [[فولاد]]، [[مشينري]]، [[گاڏيون]]، [[بجلي|بجليءَ]] جو سامان، [[بصريات|آپٽيڪل]] شيشي جون شيون، [[ڪاغذ]]، [[ڪپڙو|ڪپڙي]]، [[سيمنٽ]]، [[ڪيميائي شيون|ڪيميائي شيئن]] جي صنعتون آهن ۽ مکيه [[معدنيات]] ۾ [[لوھ|لوهه]]، [[پيٽرول]]، ميگنيٽائٽ، گرينائٽ، [[قدرتي گيس]]، [[جست]]، [[ٽامو]] ۽ [[زنڪ]] آهن.<ref name = " سنڌيانا "/> ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:آسٽريا]] [[زمرو:ملڪ]] [[زمرو:وفاقي جمهوريا]] [[زمرو:يورپي ملڪ]] [[زمرو:زمين بند ملڪ]] [[زمرو:وچ يورپ جا ملڪ]] [[زمرو:يورپي اتحاد جا رڪن ملڪ]] [[زمرو:گڏيل قومن جا ڀاتي ملڪ]] [[زمرو:ملڪ ۽ علائقا جتي جرمن هڪ سرڪاري ٻولي آهي]] l5vqtxe0phtgap8p1huu0vebav3qms6 404643 404642 2026-08-18T17:07:25Z Intisar Ali 8681 404643 wikitext text/x-wiki {{Short description|وچ يورپ جو ملڪ}} {{Redirect|آسٽريا|ملڪ جي نالي جي تاريخ|آسٽريا جو نالو|ٻيا استعمال|آسٽريا (سلجهائپ)|and|آسٽريا (سلجهائپ)}} {{Distinguish|آسٽريليا|آسٽورياس|آسٽراسيا|آسٽريليشيا}} {{Pp-move}} {{Infobox country | conventional_long_name = آسٽريا جي جمهوريه | common_name = آسٽريا | native_name = {{lang|de-AT|Republik Österreich}} | image_flag = Flag of Austria.svg | image_coat = Austria Bundesadler.svg | national_anthem = {{lang|de-AT|[[آسٽريا جو قومي ترانو|Bundeshymne der Republik Österreich]]}}<br/>"آسٽريا جي جمهوريه جو قومي ترانو"{{parabr}}[[File:Land der Berge Land am Strome instrumental.ogg|center]] | image_map = {{Switcher|[[File:EU-Austria (orthographic projection).svg|upright=1.15|frameless]]|دنيا جي گولي تي ڏيکاريو|[[File:EU-Austria.svg|upright=1.15|frameless]]|[[يورپي يونين]] جو نقشو ڏيکاريو|default=1}} | capital = [[ويانا]] | coordinates = {{Coord|48|12|N|16|21|E|type:city(2,000,000)_region:AT-9}} | largest_city = capital | languages_type = سرڪاري ٻولي | languages = [[آسٽريائي جرمن|جرمن]]{{Efn|[[آسٽريا جو وفاقي آئيني قانون|1920ع واري آسٽريائي آئين]] جي آرٽيڪل 8 جي بنياد تي}}{{Efn|[[برگنلينڊ ڪروشيائي]]، [[چيڪ ٻولي|چيڪ]]، [[هنگري ٻولي|هنگري]]، [[روماني ٻولي|روماني]]، [[سلوواڪ ٻولي|سلوواڪ]] ۽ [[سلوويني ٻولي|سلوويني]] کي [[يورپي منشور براءِ علائقائي يا اقليتي ٻوليون]] تحت سرڪاري طور تسليم ڪيو ويو آهي.}} | languages2 = {{hlist|[[هنگري ٻولي|هنگري]]|[[سلوويني ٻولي|سلوويني]]|[[برگنلينڊ ڪروشيائي]]<ref name="demokratiewebstatt.at" /><ref name="Regional Languages of Austria" />}} | languages2_type = سرڪاري [[علائقائي ٻوليون]] | ethnic_groups = {{Unbulleted list | 72.2% [[آسٽريائي ماڻهو|آسٽريائي]] | 27.8% [[آسٽريا جي آبادي#نسلي گروهه|ٻيا]] }} | ethnic_groups_year = 2024 | ethnic_groups_ref = <ref>{{cite web |title=Migration and Integration 2025 |url=https://www.statistik.at/fileadmin/announcement/2025/07/20250716MigrationIntegration2025EN.pdf |website=Statistics Austria |publisher=Statistik Austria |date=16 July 2025 |access-date=10 August 2025 |language=en}}</ref> | religion_year = 2021 | religion_ref = <ref name="statistik.at">{{Cite web|title=Religionsbekenntnis – STATISTIK AUSTRIA – die Informationsmanager|url=https://www.statistik.at/statistiken/bevoelkerung-und-soziales/bevoelkerung/weiterfuehrende-bevoelkerungsstatistiken/religionsbekenntnis|access-date=9 August 2022|archive-date=30 September 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220930022008/https://www.statistik.at/statistiken/bevoelkerung-und-soziales/bevoelkerung/weiterfuehrende-bevoelkerungsstatistiken/religionsbekenntnis|url-status=live}}</ref> | religion = {{Ublist |item_style=white-space:nowrap; | {{Tree list}} * 68.2% [[عيسائيت]] ** 55.2% [[آسٽريا ۾ ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ ازم]] ** 4.9% [[آسٽريا ۾ مشرقي آرٿوڊوڪسي|آرٿوڊوڪسي]] ** 3.8% [[پروٽيسٽنٽ ازم]] ** 4.3% [[عيسائي فرقو|ٻيا عيسائي]] {{Tree list/end}} |22.4% [[لامذهبيت|ڪو مذهب نه]] |8.3% [[آسٽريا ۾ اسلام|اسلام]] |1.1% [[آسٽريا ۾ مذهب|ٻيا]] }} | demonym = [[آسٽريائي ماڻهو|آسٽريائي]] | government_type = وفاقي [[نيم صدارتي جمهوريه]]<ref>{{Cite web|date=22 September 2022|title=Hofburg-Wahl: 'Österreich ist ein sehr ungewöhnlicher Fall'|url=https://diepresse.com/6193038|access-date=22 September 2022|language=de-AT|archive-date=3 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221003104650/https://www.diepresse.com/6193038/hofburg-wahl-oesterreich-ist-ein-sehr-ungewoehnlicher-fall|url-status=live}}</ref>{{efn|name=system|آسٽريا جي جمهوريه پنهنجي [[آسٽريا جو آئين|آئين]] مطابق قانوني طور هڪ نيم صدارتي جمهوريه آهي؛<ref name="u009">{{cite journal|last=Shugart|first=Matthew Søberg|title=Semi-Presidential Systems: Dual Executive And Mixed Authority Patterns|journal=French Politics|volume=3|issue=3|date=2005|issn=1476-3419|doi=10.1057/palgrave.fp.8200087|doi-access=free|pages=323–351|url=https://link.springer.com/content/pdf/10.1057/palgrave.fp.8200087.pdf|access-date=2024-12-16}}</ref> پر عملي طور آئيني روايتن سبب اها وڌيڪ [[پارلياماني جمهوريه]] وانگر ڪم ڪري ٿي.<ref name="y589">{{cite book|last=Müller|first=Wolfgang C.|title=Semi-Presidentialism in Europe|chapter=Austria|publisher=Oxford University PressOxford|date=1999-09-02|isbn=978-0-19-829386-6|doi=10.1093/0198293860.003.0002|pages=22–47}}</ref>}} | leader_title1 = [[آسٽريا جو صدر|صدر]] | leader_name1 = [[اليگزينڊر فان ڊير بيلن]] | leader_title2 = [[آسٽريا جو چانسلر|چانسلر]] | leader_name2 = [[ڪرسچين اسٽوڪر]] | legislature = [[آسٽريا جي پارليامينٽ|پارليامينٽ]] | upper_house = [[وفاقي ڪائونسل (آسٽريا)|وفاقي ڪائونسل]] | lower_house = [[نيشنل ڪائونسل (آسٽريا)|نيشنل ڪائونسل]] | sovereignty_type = [[آسٽريا جي تاريخ|قيام]] | established_event1 = [[آسٽريا جي مارگريويئيٽ|مارگريويئيٽ]] | established_date1 = {{circa}} 960 | established_event2 = [[آسٽريا جو نالو|نالي جو قديم ترين ذڪر]] | established_date2 = 1 نومبر 996 | established_event3 = [[آسٽريا جي ڊچي|ڊچي]] | established_date3 = 17 سيپٽمبر 1156 | established_event4 = [[آسٽريا جي آرچڊچي|آرچڊچي]] | established_date4 = 6 جنوري 1453 | established_event5 = [[آسٽريائي سرڪل|شاهي سرڪل]] | established_date5 = 1512 | established_event6 = [[آسٽريائي سلطنت|سلطنت]] | established_date6 = 11 آگسٽ 1804 | established_event7 = [[آسٽريا-هنگري]] | established_date7 = 30 مارچ 1867 | established_event8 = [[پهرين آسٽريائي جمهوريه|پهرين جمهوريه]] | established_date8 = 10 سيپٽمبر 1919 | established_event9 = [[آسٽريا جي وفاقي رياست|وفاقي رياست]] | established_date9 = 1 مئي 1934 | established_event10 = [[آنشلوس]] | established_date10 = 13 مارچ 1938 | established_event11 = [[آسٽريا جي تاريخ#ٻي جمهوريه (1945ع کان)|ٻي جمهوريه]] | established_date11 = 27 اپريل 1945 | established_event12 = [[آسٽريائي رياستي معاهدو|رياستي معاهدو]] | established_date12 = 27 جولاءِ 1955 | area_km2 = 83879<ref>{{cite web|title=Austria EN|url=https://migrants-refugees.va/wp-content/uploads/2021/03/2020-CP-Austria-EN.pdf|website=Migrants Refugees|publisher=The Vatican|date=April 2020|access-date=12 January 2024|archive-date=13 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240113014627/https://migrants-refugees.va/wp-content/uploads/2021/03/2020-CP-Austria-EN.pdf|url-status=live}}</ref> | area_rank = 113هون | area_sq_mi = | percent_water = 0.84 (2015)<ref>{{Cite web|title=Surface water and surface water change|url=https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER|access-date=11 October 2020|publisher=[[اقتصادي سهڪار ۽ ترقي جي تنظيم]]|archive-date=24 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210324133453/https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER|url-status=live}}</ref> | population_estimate = {{IncreaseNeutral}} 9,219,113<ref name="statistik-population" /> | population_estimate_year = 2026 | population_estimate_rank = 97هون | population_density_km2 = 109.9 | population_density_sq_mi = 284.6 | population_density_rank = 108هون | GDP_PPP = {{increase}} $721.033 billion<ref name="IMFWEO.AT">{{cite web |url=https://data.imf.org/en/Data-Explorer?datasetUrn=IMF.RES:WEO(9.0.0) |title=World Economic Outlook Database (April 2026 Edition) |publisher=[[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] |website=www.imf.org |date=14 April 2026 |access-date=19 April 2026}}</ref> | GDP_PPP_year = 2026 | GDP_PPP_rank = 45هون | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $78,334<ref name="IMFWEO.AT" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 18هون | GDP_nominal = {{increase}} $623.719 billion<ref name="IMFWEO.AT"/> | GDP_nominal_year = 2026 | GDP_nominal_rank = 28هون | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $67,761<ref name="IMFWEO.AT" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 13هون | Gini = 28.4 | Gini_year = 2024 | Gini_change = increase | Gini_ref = <ref name="eurogini">{{Cite web|title=Gini coefficient of equivalised disposable income – EU-SILC survey|url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tessi190/default/table?lang=en|access-date=2026-04-09|publisher=[[يورو اسٽيٽ]]|url-status=live}}</ref> | HDI = 0.930 | HDI_rank = 22هون | HDI_year = 2023 | HDI_change = increase | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{Cite web |date=6 May 2025 |title=Human Development Report 2025 |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250506051232/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf |archive-date=6 May 2025 |access-date=6 May 2025 |publisher=[[گڏيل قومن جو ترقياتي پروگرام]]}}</ref> | currency = [[يورو]] ([[يورو جو نشان|€]]) | currency_code = EUR | time_zone = [[وچ يورپي وقت|سي اي ٽي]] | utc_offset = +1 | utc_offset_DST = +2 | time_zone_DST = [[وچ يورپي اونهاري جو وقت|سي اي ايس ٽي]] | date_format = dd.mm.yyyy | calling_code = [[آسٽريا جا ٽيليفون نمبر|+43]] | cctld = [[.at]] }} '''آسٽريا'''،{{efn|اچار: {{IPAc-en|audio=en-us-Austria.ogg|ˈ|ɒ|s|t|r|i|ə}} {{respell|OST|ree|ə}} يا {{IPAc-en|ˈ|ɔː|s|t|r|i|ə}} {{respell|AW|stree|ə}}؛<ref>{{Citation|last=Roach|first=Peter|title=Cambridge English Pronouncing Dictionary|date=2011|edition=18th|place=Cambridge|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-15253-2}}</ref> {{Langx|de-AT|Österreich}} {{IPA|de-AT|ˈøːstɐraɪç||De-Österreich2.ogg}}؛ {{langx|bar|Östareich}}؛ {{langx|gsw|Öschtreich}} يا {{Lang|gsw|Eschtrych}}.}}، رسمي نالي '''آسٽريا جي جمهوريه'''،{{Efn|{{Langx|de-AT|Republik Österreich|links=no}} {{IPA|de-AT|repuˈbliːk ˈøːstɐraɪç||Republik Österreich.ogg}}.}} [[وچ يورپ]] ۾ واقع هڪ [[سامونڊي ڪناري کان محروم ملڪ]] آهي، جيڪو [[اوڀر الپس]] ۾ واقع آهي.<ref name="formal name">{{Cite web|title=Austria|url=http://unstats.un.org/unsd/geoinfo/geonames|access-date=4 January 2023|website=UNGEGN World Geographical Names|publisher=United Nations Group of Experts on Geographical Names|location=New York, NY|archive-date=7 January 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230107010908/http://unstats.un.org/unsd/geoinfo/geonames/|url-status=live}}</ref> اهو نَوَ [[آسٽريا جون وفاقي رياستون|وفاقي رياستن]] تي ٻڌل هڪ [[وفاق]] آهي، جن مان گاديءَ وارو شهر [[ويانا]] ملڪ جو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهر ۽ رياست آهي. آسٽريا جي اتر-اولهه ۾ [[جرمني]]، اتر ۾ [[چيڪ جمهوريه]]، اتر-اوڀر ۾ [[سلوواڪيا]]، اوڀر ۾ [[هنگري]]، ڏکڻ ۾ [[سلووينيا]] ۽ [[اٽلي]]، جڏهن تہ اولهه ۾ [[سوئٽزرلينڊ]] ۽ [[ليختنشتائن]] واقع آهن. ملڪ جي ايراضي {{Convert|83879|km2|sqmi|0|abbr=on}} آهي ۽ ان جي آبادي لڳ ڀڳ 9.2 ملين آهي.<ref name="statistik-population">{{Cite web|date=2026-04-09|title=Population by Year-/Quarter-beginning|url=https://www.statistik.at/en/statistics/population-and-society/population/population-stock/population-at-beginning-of-year/quarter|url-status=live|access-date=2026-04-09}}</ref> موجوده آسٽريا وارو علائقو گهٽ ۾ گهٽ [[قديم پٿر وارو دور|قديم پٿر واري دور]] کان آباد رهيو آهي. لڳ ڀڳ 400 ق.م. ڌاري هتي [[سيلٽ ماڻهو|سيلٽ]] آباد هئا، ۽ پهرين صدي ق.م. جي آخر ۾ هي علائقو [[رومي سلطنت]] ۾ شامل ڪيو ويو. علائقي ۾ [[عيسائيت اختيار ڪرڻ|عيسائيت جي پکڙجڻ]] چوٿين ۽ پنجين صديءَ ۾، [[اولهه رومي سلطنت]] جي آخري دور دوران شروع ٿي، جنهن کان پوءِ [[قومَن جي لڏپلاڻ وارو دور|قومَن جي لڏپلاڻ واري دور]] ۾ ڪيترائي [[جرمنڪ قبيلا]] هتي اچي آباد ٿيا.<ref>{{Cite web|title=Austria's History|url=https://www.austria.info/en/service-and-facts/about-austria/history|access-date=2024-06-08|website=austria.info|language=en}}</ref> آسٽريا هڪ رياست طور پهرين هزار سال جي پڇاڙيءَ ۾ [[پينونيا جي مارچ|اوڀر مارچ]] ۽ [[هنگري مارچ]] جي باقيات مان وجود ۾ آيو. شروعات ۾ اهو [[پاڪ رومي سلطنت]] جي سرحدي [[آسٽريا جي مارگريويئيٽ|مارگريويئيٽ]] هو، پوءِ 1156ع ۾ [[آسٽريا جي ڊچي|ڊچي]] بڻيو ۽ 1453ع ۾ [[آسٽريا جي آرچڊچي|آرچڊچي]] جو درجو حاصل ڪيائين. تيرهين صديءَ جي پڇاڙيءَ کان [[هيبسبرگ بادشاهت]] جو مرڪزي علائقو هجڻ سبب آسٽريا صدين تائين وچ يورپ جي وڏين شاهي طاقتن مان هڪ رهيو، ۽ سورهين صديءَ کان [[ويانا]] [[پاڪ رومي سلطنت]] جي انتظامي گاديءَ طور پڻ ڪم ڪندو رهيو.<ref>{{Cite news|date=2012-03-16|title=Austria country profile|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-17405422|access-date=2024-06-08|publisher=BBC News|language=en-GB}}</ref> [[پاڪ رومي سلطنت جو خاتمو|پاڪ رومي سلطنت]] 1806ع ۾ ختم ٿي، جنهن کان ٻه سال اڳ آسٽريا پنهنجي [[آسٽريائي سلطنت]] قائم ڪري چڪو هو. اها سلطنت هڪ [[وڏي طاقت]] ۽ يورپ جي سڀ کان وڏين رياستن مان هڪ بڻجي وئي. 1860ع واري ڏهاڪي ۾ جنگين ۾ شڪست ۽ علائقن جي نقصان کان پوءِ 1867ع واري [[آسٽرو-هنگري ٺاهه 1867ع|آسٽرو-هنگري ٺاهه]] جي نتيجي ۾ [[آسٽريا-هنگري]] قائم ٿيو.<ref>{{Cite web|title=Österreich-Ungarn|url=https://www.geschichtewiki.wien.gv.at/%C3%96sterreich-Ungarn|access-date=2024-06-08|website=geschichtewiki.wien.gv.at}}</ref> 1914ع ۾ [[آرچڊيوڪ فرانز فرڊيننڊ جو قتل|آرچڊيوڪ فرانز فرڊيننڊ جي قتل]] کان پوءِ شهنشاهه [[فرانز جوزف پهريون]] [[سربيا جي بادشاهت]] خلاف جنگ جو اعلان ڪيو، جيڪا تيزيءَ سان [[پهرين عالمي جنگ]] ۾ تبديل ٿي وئي. سلطنت جي شڪست ۽ خاتمي کان پوءِ 1918ع ۾ [[جرمن-آسٽريا جي جمهوريه]] ۽ 1919ع ۾ [[پهرين آسٽريائي جمهوريه]] قائم ٿي. [[جنگين جي وچ وارو دور|جنگين جي وچ واري دور]] ۾ پارلياماني نظام خلاف وڌندڙ لاڙ 1934ع ۾ [[آسٽريائي گهرو ويڙهه]] ۽ [[اينگلبرٽ ڊولفُس]] جي قيادت هيٺ [[آسٽريا جي وفاقي رياست|آسٽروفاشسٽ آمريت]] جي قيام تائين پهتو. [[ٻي عالمي جنگ]] شروع ٿيڻ کان هڪ سال اڳ، آسٽريا [[ايڊولف هٽلر]] جي اڳواڻي هيٺ [[نازي جرمني]] ۾ [[آنشلوس|ضم]] ڪيو ويو ۽ جرمني جي هڪ ذيلي انتظامي حصي ۾ تبديل ٿي ويو. 1945ع ۾ [[ويانا مهم|آزاديءَ]] کان پوءِ ۽ ڏهن سالن جي [[اتحادي قبضي هيٺ آسٽريا|اتحادي قبضي]] کان پوءِ ملڪ [[آسٽريائي رياستي معاهدو|رياستي معاهدي]] وسيلي ٻيهر مڪمل خودمختياري حاصل ڪئي ۽ 1955ع ۾ [[آسٽريا جي مستقل غيرجانبداري|مستقل غيرجانبداري]] جو اعلان ڪيو. آسٽريا هڪ [[نيم صدارتي نظام|نيم صدارتي]]{{efn|name=system}} نمائنده جمهوريت آهي، جنهن ۾ عوام جي چونڊيل [[آسٽريا جو صدر|صدر]] رياست جو سربراهه، جڏهن تہ [[آسٽريا جو چانسلر|چانسلر]] حڪومت جو سربراهه ۽ اعليٰ انتظامي عملدار هوندو آهي. آسٽريا في فرد نامياتي [[مجموعي گهريلو پيداوار]] جي لحاظ کان دنيا ۾ 13هين نمبر تي آهي ۽ هتي زندگيءَ جو معيار بلند آهي. ملڪ 1955ع کان [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] جو ميمبر<ref>Jelavich 267</ref> ۽ 1995ع کان [[يورپي يونين]] جو رڪن آهي.<ref name="CIA">{{Cite web|date=14 May 2009|title=Austria|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/austria|access-date=31 May 2009|website=[[The World Factbook]]|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|archive-date=10 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210110074413/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/austria|url-status=dead}}</ref> ويانا ۾ [[يورپ ۾ سلامتي ۽ سهڪار جي تنظيم]] ۽ [[پيٽروليم برآمد ڪندڙ ملڪن جي تنظيم]] جا مرڪزي دفتر موجود آهن. آسٽريا [[اقتصادي سهڪار ۽ ترقي جي تنظيم]] ۽ [[انٽرپول]] جي باني ميمبرن مان پڻ هڪ آهي.<ref name="OECD">{{Cite web|title=Austria About|url=http://www.oecd.org/about/0,3347,en_33873108_33873245_1_1_1_1_1,00.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20090506022708/http://www.oecd.org/about/0%2C3347%2Cen_33873108_33873245_1_1_1_1_1%2C00.html|archive-date=6 May 2009|access-date=20 May 2009|publisher=OECD}}</ref> ملڪ 1995ع ۾ [[شينگن معاهدو]] پڻ صحيح ڪيو<ref name="Schengen">{{Cite web |date=2024 |title=World Population Prospects: The 2024 Revision. (Medium-fertility variant). |url=https://www.worldometers.info/world-population/austria-population/ |access-date= |website=U.N. Dept. of Economic and Social Affairs - Population Division}}</ref> ۽ 1999ع ۾ [[يورو]] کي پنهنجي ڪرنسي طور اختيار ڪيو.<ref>{{Cite web|title=Austria and the euro|url=https://ec.europa.eu/info/business-economy-euro/euro-area/euro/eu-countries-and-euro/austria-and-euro_en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180108064042/https://ec.europa.eu/info/business-economy-euro/euro-area/euro/eu-countries-and-euro/austria-and-euro_en|archive-date=8 January 2018|access-date=7 January 2018|website=European Commission – European Commission}}</ref> == نالي جو اشتقاق == {{Main|آسٽريا جو نالو}} آسٽريا جو مقامي نالو جرمن ٻوليءَ ۾ ''اوسٽررائخ'' (Österreich)، [[قديم اپر جرمن ٻولي|قديم اپر جرمن]] لفظ ''اوستارريخي'' (Ostarrîchi) مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ ”اوڀر وارو علائقو“، ”اوڀر واري سلطنت“ يا ”اوڀر واري بادشاهت“ ٿي سگهي ٿي. هي نالو پهريون ڀيرو 996ع جي مشهور ''اوستارريچي دستاويز'' ۾ ملي ٿو.<ref name="University of Klagenfurt">{{Cite web|title=University of Klagenfurt|url=http://wwwg.uni-klu.ac.at/spw/oenf/name2.htm|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110513121957/http://wwwg.uni-klu.ac.at/spw/oenf/name2.htm|archive-date=13 May 2011|access-date=2 October 2009}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=tfhADwAAQBAJ&pg=PT34|title=Austrian Historical Memory and National Identity|date=1997|publisher=Transaction Publishers|isbn=978-1-56000-902-3|editor-last=Bischof|editor-first=Günter|editor-link=Günter Bischof|location=New Brunswick|pages=20–21|access-date=14 June 2018|editor-last2=Pelinka|editor-first2=Anton|editor-link2=Anton Pelinka|archive-url=https://web.archive.org/web/20180614144308/https://books.google.de/books?id=tfhADwAAQBAJ&pg=PT34&lpg=PA92|archive-date=14 June 2018|url-status=live}}</ref> امڪان آهي تہ هي لفظ [[وچئين دور جي لاطيني ٻولي|وچئين دور جي لاطيني]] اصطلاح [[مارڪيا اورينٽالس (آسٽريا)|مارڪيا اورينٽالس]] (Marchia orientalis) جو مقامي، يعني باويريائي لهجي ۾ ترجمو هو. 976ع ۾ آسٽريا [[باويريا]] جي هڪ سرحدي انتظامي علائقي طور قائم ٿيو. ”آسٽريا“ لفظ جرمن نالي جي لاطيني صورت آهي، جنهن جو پهريون دستاويزي استعمال ٻارهين صديءَ ۾ ملي ٿو.<ref>{{Cite book|last=Brauneder|first=Wilhelm|title=Österreichische Verfassungsgeschichte|date=2009|publisher=Manzsche Verlags- und Universitätsbuchhandlung|isbn=978-3-214-14876-8|edition=11th|location=Vienna|page=17}}</ref> ان دور ۾ [[ڊينيوب]] درياهه جو آسٽريائي طاس، يعني موجوده [[اپر آسٽريا|اپر]] ۽ [[لوئر آسٽريا]]، [[باويريا]] جي اوڀرئين ڇيڙي تي واقع هو. ==تاريخ== === قبل از تاريخ ۽ قديم دور === [[File:2011-07-09 gasometer 28.JPG|thumb|left|[[ويلينڊورف جي وينس]]، 28,000 کان 25,000 ق.م، [[ويانا جو قدرتي تاريخ جو عجائب گھر|ويانا جي قدرتي تاريخ جي عجائب گهر]] ۾]] اهو علائقو، جيڪو هاڻي [[آسٽريا]] آهي، رومي دور کان اڳ مختلف [[ڪيلٽ]] قبيلن جي آبادڪاريءَ هيٺ هو ۽ ڇهين صدي ق.م تائين [[هالشتات ثقافت]] جو مرڪزي علائقو بڻجي چڪو هو.<ref>{{Cite web|date=2024-02-11|title=What Was the Celtic "Cult of the Head"?|url=https://www.thecollector.com/what-was-celtic-cult-head/|access-date=2024-05-07|website=TheCollector|language=en|archive-date=7 May 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240507031517/https://www.thecollector.com/what-was-celtic-cult-head/|url-status=live}}</ref> [[هالشتات]] شهر ۾ يورپ جي ڪيلٽن بابت سڀ کان قديم آثار قديمه جا ثبوت مليا آهن.<ref>{{Cite web|title=Celt {{!}} History, Institutions, & Religion {{!}} Britannica|url=https://www.britannica.com/topic/Celt-people|access-date=2024-05-07|website=Encyclopædia Britannica|language=en|archive-date=11 July 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180711204423/https://www.britannica.com/topic/Celt-people|url-status=live}}</ref> ڪيلٽن جي [[نوريڪم جي بادشاهت|نوريڪم بادشاهت]]، جنهن ۾ موجوده آسٽريا جو گهڻو حصو ۽ موجوده [[سلووينيا]] جا ڪجهه علائقا شامل هئا، 16 ق.م ۾ [[رومي سلطنت]] فتح ڪري ورتي ۽ ان کي [[رومي صوبو|رومي صوبي]] [[نوريڪم]] ۾ تبديل ڪيو ويو، جيڪو 476ع تائين قائم رهيو.<ref>{{Cite web|title=Noricum {{!}} Celtic culture, Roman province, Alps {{!}} Britannica|url=https://www.britannica.com/place/Noricum|access-date=2024-04-26|website=Encyclopædia Britannica|language=en|archive-date=25 February 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240225145226/https://www.britannica.com/place/Noricum|url-status=live}}</ref> موجوده آسٽريا جا اهي علائقا، جيڪي نوريڪم صوبي ۾ شامل نه هئا، مختلف رومي صوبن ۾ ورهايل هئا؛ [[پينونيا]] ۾ اوڀر آسٽريا جا ڪجهه حصا شامل هئا، جڏهن تہ [[رائيتيا]] ۾ موجوده [[فورآرلبرگ]] ۽ [[ٽيرول (رياست)|ٽيرول]] جا علائقا شامل هئا.<ref>{{Cite web|title=Pannonia {{!}} Roman Empire, Map, Hungary, & History {{!}} Britannica|url=https://www.britannica.com/place/Pannonia|access-date=2024-05-20|website=Encyclopædia Britannica|language=en|archive-date=15 June 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230615155813/https://www.britannica.com/place/Pannonia|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|title=Raetia {{!}} Roman Empire, Alps, Gaul {{!}} Britannica|url=https://www.britannica.com/place/Raetia|access-date=2024-05-20|website=Encyclopædia Britannica|language=en|archive-date=3 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231003000521/https://www.britannica.com/place/Raetia|url-status=live}}</ref> اوڀر آسٽريا ۾ موجوده پيٽرونيل-[[ڪارنانٽم]] هڪ اهم رومي فوجي ڇانوڻي هئي، جيڪا اڳتي هلي [[پينونيا سپيريئر]] جي نالي سان سڃاتي ويندڙ صوبي جو گاديءَ وارو شهر بڻجي وئي. ڪارنانٽم لڳ ڀڳ 400 سالن تائين اٽڪل 50,000 ماڻهن جو گهر رهيو.<ref name="Carnuntum Tourism">{{Cite web|title=Rome's metropolis on the Danube awakens to new life|url=http://www.carnuntum.co.at/content-en/tales-from-carnuntum|archive-url=https://web.archive.org/web/20100116125751/http://www.carnuntum.co.at/content-en/tales-from-carnuntum|archive-date=16 January 2010|access-date=20 February 2010|website=Archäologischer Park Carnuntum|publisher=Archäologische Kulturpark Niederösterreich Betriebsgesellschaft m.b.H.}}</ref> [[File:Roman Empire 125.png|thumb|[[هيڊرين]] جي حڪمرانيءَ (117–138ع) دوران [[رومي سلطنت]]؛ [[شاهي صوبو|شاهي صوبي]] '''[[نوريڪم]]''' ۾ موجوده آسٽريا جو گهڻو حصو شامل هو، جڏهن تہ '''[[رائيتيا]]''' ۽ '''[[پينونيا سپيريئر]]''' ترتيبوار موجوده آسٽريا جي اولهندي ۽ اوڀرندي حصن تي پکڙيل هئا]] === وچيون دور === [[رومي سلطنت جي زوال]] کان پوءِ هن علائقي تي سڀ کان پهرين جرمن نسل جي [[روگي]] قبيلي حملو ڪيو، جنهن هن خطي کي پنهنجي علائقي ”[[روگيلينڊ]]“ جو حصو بڻايو.<ref>{{Cite web|last=Kessler|first=P. L.|title=Kingdoms of the Germanic Tribes – Rugii (Rugians)|url=https://www.historyfiles.co.uk/KingListsEurope/BarbarianRugii.htm|access-date=2024-04-26|website=The History Files|language=en}}</ref> 487ع ۾ موجوده آسٽريا جو گهڻو حصو [[اوڊواڪر]] فتح ڪيو، جيڪو [[وحشي بادشاهتون|وحشي نسل]] سان تعلق رکندڙ سپاهي ۽ سياستدان هو؛ هن موجوده آسٽريا جي اڪثر علائقي کي پنهنجي [[اٽلي جي بادشاهت (476–493)|اٽلي جي بادشاهت]] ۾ شامل ڪيو. 493ع تائين هي علائقو جرمن نسل جي [[اوستروگوٿ]] قبيلن فتح ڪري ورتو، جن پنهنجي [[اوستروگوٿڪ بادشاهت]] قائم ڪئي.<ref>{{Cite web|title=Ostrogoth {{!}} Italy, Roman Empire, Arianism {{!}} Britannica|url=https://www.britannica.com/topic/Ostrogoth|access-date=2024-04-26|website=Encyclopædia Britannica|language=en|archive-date=25 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190425120017/https://www.britannica.com/topic/Ostrogoth|url-status=live}}</ref> اوستروگوٿڪ بادشاهت جي زوال کان پوءِ هن علائقي ۾ [[اليماني]]، [[بايوواري]]، [[سلاو]] ۽ [[پينونيائي آوار]] اچي آباد ٿيا يا هن علائقي تي قبضو ڪيائون.<ref name="johnson 19"/><ref>{{Cite web|title=Mittelalter|url=https://oesterreich.com/de/staat/geschichte/mittelalter|access-date=2024-04-26|website=oesterreich.com|archive-date=26 April 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240426204729/https://oesterreich.com/de/staat/geschichte/mittelalter|url-status=live}}</ref> [[فرينڪ]] بادشاهه [[شارليمين]] 788ع ۾ هن علائقي کي فتح ڪيو، آبادڪاريءَ جي حوصلا افزائي ڪئي ۽ [[عيسائيت]] کي هٿي ڏني.<ref name="johnson 19">Johnson 19</ref> [[اوڀر فرينڪيا]] جي حصي طور اهي مرڪزي علائقا، جيڪي هاڻي آسٽريا تي مشتمل آهن، [[بابنبرگ خاندان]] جي حوالي ڪيا ويا. هي علائقو ''[[آسٽريا جو مارچ|مارچيا اورينٽالس]]'' جي نالي سان سڃاتو ويندو هو ۽ 976ع ۾ [[ليوپولڊ پهريون، آسٽريا جو مارگريو|ليوپولڊ پهرئين]] کي ڏنو ويو.<ref name="johnson 20">Johnson 20–21</ref> آسٽريا جي نالي جو پهريون دستاويزي ذڪر 996ع جو آهي، جنهن ۾ اهو نالو ''[[اوستاريچي]]'' لکيل آهي ۽ ان مان بابنبرگ مارچ جو علائقو مراد ورتو ويو هو.<ref name="johnson 20"/> 1156ع ۾ ''[[پريويليگيئم مائنس]]'' ذريعي آسٽريا کي [[ڊچي]] جو درجو ڏنو ويو. 1192ع ۾ بابنبرگ خاندان [[اسٽيريا جي ڊچي|اسٽيريا جي ڊچي]] پڻ حاصل ڪئي. 1246ع ۾ [[فريڊرڪ ٻيون، آسٽريا جو ڊيوڪ|فريڊرڪ ٻئي]] جي وفات سان بابنبرگ خاندان جي حڪمرانيءَ جو سلسلو ختم ٿي ويو.<ref name="johnson 21">Johnson 21</ref> ان کان پوءِ [[بوهيميا جو اوٽوڪر ٻيون|بوهيميا جي اوٽوڪر ٻئي]] عملي طور آسٽريا، اسٽيريا ۽ [[ڪارينٿيا جي ڊچي|ڪارينٿيا جي ڊچين]] تي قبضو ڪري ورتو.<ref name="johnson 21"/> سندس حڪمراني 1278ع ۾ [[ڊورنڪروٽ]] وٽ [[جرمني جو روڊولف پهريون|جرمني جي روڊولف پهرئين]] هٿان شڪست کان پوءِ ختم ٿي وئي.<ref>Lonnie Johnson 23</ref> ان کان پوءِ [[پهرين مهاڀاري جنگ]] تائين آسٽريا جي تاريخ وڏي حد تائين ان جي حڪمران خاندان، [[هابسبرگ خاندان|هابسبرگن]]، جي تاريخ سان ڳنڍيل رهي. [[File:HRR 14Jh.jpg|thumb|[[پاڪ رومي سلطنت]] ۾ 14هين صديءَ دوران هابسبرگ (نارنگي)، لگزمبرگ (واڱڻائي) ۽ ويٽلسباخ (سائو) خاندانن جا علائقا]] 14هين ۽ 15هين صدين دوران [[هابسبرگ بادشاهت|هابسبرگن]] آسٽريا جي ڊچي جي ڀرپاسي وارن ٻين صوبن کي پنهنجي قبضي هيٺ آڻڻ شروع ڪيو. 1438ع ۾ آسٽريا جي ڊيوڪ [[آسٽريا جو البرٽ پنجون|البرٽ پنجين]] کي پنهنجي سهري، شهنشاهه [[سگسمنڊ، پاڪ رومي شهنشاهه|سگسمنڊ]] جو جانشين چونڊيو ويو. جيتوڻيڪ البرٽ پاڻ رڳو هڪ سال حڪمران رهيو، پر ان کان پوءِ فقط هڪ استثنا کي ڇڏي، [[پاڪ رومي سلطنت]] جا سمورا شهنشاهه هابسبرگ خاندان سان تعلق رکندا هئا. هابسبرگن پنهنجي موروثي علائقن کان پري به نوان علائقا حاصل ڪرڻ شروع ڪيا. 1477ع ۾ شهنشاهه [[فريڊرڪ ٽيون، پاڪ رومي شهنشاهه|فريڊرڪ ٽئين]] جي اڪيلي پٽ آرچڊيوڪ [[ميڪسميلين پهريون، پاڪ رومي شهنشاهه|ميڪسميلين]]، [[برگنڊي جي ڪائونٽي|برگنڊي]] جي وارثياڻي ماريا سان شادي ڪئي، جنهن جي نتيجي ۾ [[نيدرلينڊز]] جو گهڻو حصو هابسبرگ خاندان جي قبضي هيٺ اچي ويو.<ref name="johnson 25">Lonnie Johnson 25</ref><ref name="brook 11">Brook-Shepherd 11</ref> 1496ع ۾ سندس پٽ [[فلپ پهريون، ڪاسٽيل جو بادشاهه|فلپ دي فيئر]]، [[جوانا آف ڪاسٽيل|جوانا]] سان شادي ڪئي، جيڪا [[ڪاسٽيل جو تاج|ڪاسٽيل]] ۽ [[اراگون جو تاج|اراگون]] جي وارثياڻي هئي. ان شاديءَ جي نتيجي ۾ اسپين ۽ ان سان لاڳاپيل اطالوي، آفريڪي، [[فلپائن|ايشيائي]] ۽ [[نئين دنيا]] جا علائقا پڻ هابسبرگن جي حڪمرانيءَ جي دائري ۾ اچي ويا.<ref name="johnson 25"/><ref name="brook 11"/> 1526ع ۾ [[موهاچ جي جنگ]] کان پوءِ [[بوهيميا]] ۽ [[هنگري]] جو اهو حصو، جنهن تي عثمانين قبضو نه ڪيو هو، آسٽريائي حڪمرانيءَ هيٺ اچي ويو.<ref>Lonnie Johnson 26</ref> هنگري ڏانهن [[عثماني–هنگري جنگيون|عثماني توسيع]] سبب هابسبرگن ۽ عثمانين وچ ۾ [[عثماني–هابسبرگ جنگيون|بار بار جنگيون]] ٿيون، جن مان 1593ع کان 1606ع تائين جاري رهندڙ [[ڊگهي جنگ (عثماني جنگيون)|ڊگهي جنگ]] خاص طور اهم هئي. ترڪن [[اسٽيريا]] ۾ لڳ ڀڳ 20 ڀيرا حملا ڪيا،<ref>"'' The Catholic encyclopedia''". Charles George Herbermann (1913). Robert Appleton company.</ref> جن مان ڪجهه حملن کي ذريعن ۾ ”ساڙڻ، ڦرلٽ ڪرڻ ۽ هزارين ماڻهن کي غلام بڻائي وٺي وڃڻ“ طور بيان ڪيو ويو آهي.<ref>"''[https://books.google.com/books?id=8-ARAAAAYAAJ&pg=PA560 Bentley's miscellany] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240312192545/https://books.google.com/books?id=8-ARAAAAYAAJ&pg=PA560#v=onepage&q&f=false |date=12 March 2024 }}''". Charles Dickens, William Harrison Ainsworth, Albert Smith (1853).</ref> سيپٽمبر 1529ع جي آخر ۾ عثماني سلطان [[سليمان اعظم]] [[ويانا جو محاصرو (1529)|ويانا جو پهريون محاصرو]] شروع ڪيو، جيڪو ناڪام رهيو؛ عثماني تاريخدانن موجب ان ناڪاميءَ ۾ وقت کان اڳ شروع ٿيل سياري ۽ برفباريءَ پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو. === 17هين ۽ 18هين صديون === [[File:Anonym Entsatz Wien 1683.jpg|thumb|1683ع ۾ ٿيل [[ويانا جي جنگ]]، [[عثماني سلطنت]] جي يورپ ڏانهن اڳڀرائي کي روڪي ڇڏيو.]] [[ليوپولڊ پهريون، پاڪ رومي شهنشاهه|ليوپولڊ پهرئين]] جي ڊگهي حڪمرانيءَ دوران، 1683ع ۾ پولينڊ جي بادشاهه [[جان ٽيون سوبيسڪي]] جي اڳواڻيءَ هيٺ ترڪن خلاف [[ويانا جي جنگ|ويانا جو ڪامياب دفاع]] ڪيو ويو.<ref>Lonnie Johnson 26–28</ref> ان کان پوءِ ٿيل [[عظيم ترڪ جنگ]] جي نتيجي ۾ هنگري جو گهڻو حصو آسٽريا جي قبضي هيٺ اچي ويو. ان انتظام کي 1699ع ۾ ٿيل [[ڪارلووٽس جو معاهدو|ڪارلووٽس جي معاهدي]] ذريعي باضابطه شڪل ڏني وئي. [[چارلس ڇهون، پاڪ رومي شهنشاهه|چارلس ڇهين]] انهن ڪيترين ئي حاصلات تان هٿ کنيو، جيڪي سلطنت گذريل سالن دوران حاصل ڪيون هيون. کيس [[هابسبرگ خاندان]] جي مرداڻي شاهي نسل جي ويجهي خاتمي جو خدشو هو. ان ڪري چارلس ڇهون [[1713ع جي پراگميٽڪ سينڪشن|1713ع جي پراگميٽڪ سينڪشن]] کي تسليم ڪرائڻ جي بدلي ۾ ٻين طاقتن کي علائقائي ۽ سياسي رعايتون ڏيڻ لاءِ تيار هو. ان بندوبست تحت سندس ڌيءَ [[ماريا ٿيريسا]] کي سندس وارث طور تسليم ڪيو ويو. [[پروشيا]] جي عروج سان جرمن علائقن ۾ [[آسٽريا–پروشيا رقابت]] جي شروعات ٿي. آسٽريا، پروشيا ۽ روس سان گڏجي [[پولينڊ جون ورهاستون|پولينڊ جي ٽن ورهاستن]] مان پهرين ۽ ٽين ورهاست ۾ حصو ورتو، جيڪي ترتيبوار 1772ع ۽ 1795ع ۾ ٿيون. === 19هين صدي === {{See also|آسٽريائي سلطنت|آسٽريا-هنگري}} [[File:Congress of Vienna.PNG|thumb|left|[[ويانا ڪانگريس]] 1814ع–1815ع ۾ منعقد ٿي. ڪانگريس جو مقصد [[فرانسيسي انقلابي جنگيون|فرانسيسي انقلابي جنگين]]، [[نيپولين جون جنگيون|نيپولين جي جنگين]] ۽ [[پاڪ رومي سلطنت]] جي خاتمي سبب پيدا ٿيل ڪيترن ئي مسئلن کي حل ڪرڻ هو.]] آسٽريا پهرين ۽ ٻي اتحاد جي حصي طور [[انقلابي فرانس]] خلاف جنگين ۾ شامل ٿيو ۽ ان کان پوءِ [[نيپولين جون جنگيون|نيپولين جي جنگين]] ۾ پڻ حصو ورتائين. 1792ع کان 1801ع تائين آسٽريائي فوجن کي 754,700 جاني نقصان برداشت ڪرڻا پيا.<ref>Clodfelter</ref> آسٽريا ۽ پاڪ رومي سلطنت جي هابسبرگ حڪمرانن کي [[نيپولين بوناپارٽ]] هٿان لڳاتار شڪستن کي منهن ڏيڻو پيو. نيپولين پاران فرانسيسي سلطنت قائم ڪرڻ کان پوءِ پنهنجي شاهي خاندان جي حيثيت محفوظ رکڻ لاءِ 1804ع ۾ [[آسٽريائي سلطنت]] قائم ڪئي وئي،<ref>Lonnie Johnson 34</ref> ۽ نيپولين کي سندن اڳوڻي شاهي تخت تي دعويٰ ڪرڻ کان روڪڻ لاءِ 1806ع ۾ [[پاڪ رومي سلطنت]] کي ختم ڪيو ويو. 1814ع ۾ آسٽريا انهن اتحادي فوجن جو حصو هو، جن فرانس تي حملو ڪري [[نيپولين جون جنگيون]] پڄاڻيءَ تائين پهچايون. 1815ع جي [[ويانا ڪانگريس]] کان پوءِ آسٽريائي سلطنت يورپ جي چئن غالب طاقتن مان هڪ ۽ تسليم ٿيل [[عظيم طاقت]] طور سامهون آئي. ساڳئي سال آسٽريا جي صدارت هيٺ [[جرمن ڪنفيڊريشن]] ({{Lang|de|Deutscher Bund}}) قائم ڪئي وئي. حل نه ٿيل سماجي، سياسي ۽ قومي اختلافن سبب جرمن علائقا [[1848ع جا انقلاب|1848ع جي انقلابن]] جي لپيٽ ۾ آيا، جن جو هڪ اهم مقصد متحد جرمني قائم ڪرڻ هو.<ref name="johnson 36">Johnson 36</ref> [[File:Deutscher Bund.svg|thumb|[[جرمن ڪنفيڊريشن]] ۽ ان جي 39 خودمختيار ميمبر رياستن جو نقشو]] جرمنيءَ جي اتحاد بابت مختلف تجويزون موجود هيون، جن ۾ [[ننڍو جرمني ۽ وڏو جرمني|وڏو جرمني]]، [[گريٽر آسٽريا جون گڏيل رياستون|وڏو آسٽريا]] يا آسٽريا کان سواءِ جرمن ڪنفيڊريشن شامل هيون. 1864ع ۾ آسٽريا ۽ پروشيا گڏجي [[ڊينمارڪ]] خلاف جنگ ڪئي ۽ [[شليسويگ]] ۽ [[هولسٽائن]] جون ڊچيون ڊينمارڪ جي قبضي کان آزاد ڪرايون. ٻنهي طاقتن وچ ۾ انهن ڊچين جي انتظام بابت اتفاق نه ٿي سگهيو، جنهن جي نتيجي ۾ 1866ع ۾ [[آسٽريا-پروشيا جنگ]] لڳي. [[ڪونيگريٽس جي جنگ]] ۾ پروشيا هٿان شڪست کان پوءِ<ref name="johnson 36"/> آسٽريا کي جرمن ڪنفيڊريشن ڇڏڻي پئي ۽ ان کان پوءِ هن جرمن سياست ۾ اڳوڻو ڪردار ادا نه ڪيو.<ref name="johnson 55">Lonnie Johnson 55</ref><ref>Schulze 233</ref> آسٽريا جي هابسبرگ بادشاهت پنهنجي جرمن ٻولي ڳالهائيندڙ علائقن کي [[جرمني جو اتحاد|1871ع ۾ قائم ٿيل جرمن سلطنت]] ۾ شامل ڪرڻ ۽ پنهنجي غير جرمن ٻولي ڳالهائيندڙ علائقن تان دستبردار ٿيڻ لاءِ تيار نه هئي، تنهنڪري نئين سلطنت جو تاج پروشيا جي بادشاهه [[فريڊرڪ ولهيلم چوٿون]] کي پيش ڪيو ويو. دٻايل [[1848ع جو هنگري انقلاب|1848ع جي هنگري انقلاب]] کان پوءِ رهجي ويل مسئلن کي حل ڪرڻ لاءِ 1867ع ۾ [[1867ع جو آسٽريا-هنگري ٺاهه|آسٽريا-هنگري ٺاهه]]، جنهن کي ''آؤسگلائخ'' پڻ چيو وڃي ٿو، ڪيو ويو. ان تحت [[فرانز جوزف پهريون]] جي سربراهيءَ هيٺ [[آسٽريائي سلطنت]] ۽ [[هنگري جي بادشاهت]] تي ٻڌل ٻٽي بادشاهت قائم ٿي.<ref>Lonnie Johnson 59</ref> هن گهڻ نسلي [[آسٽريا-هنگري]] سلطنت ۾ [[جرمن]]، [[هنگريائي]]، ڪروئيشيائي، چيڪ، [[پولش ماڻهو|پولش]]، [[روسين]]، سرب، سلوواڪ، سلووين ۽ يوڪريني قومن سان گڏ اطالوي ۽ روماني آباديءَ جون وڏيون برادريون پڻ شامل هيون. قومپرست تحريڪن جي عروج واري دور ۾ آسٽريا-هنگري جهڙي گهڻ نسلي سلطنت تي حڪمراني ڪرڻ ڏينهون ڏينهن وڌيڪ ڏکيو ٿيندو ويو، جنهن سبب حڪومت کي وڌايل ڳجهي پوليس تي گهڻو ڀاڙڻو پيو. تنهن هوندي به آسٽريائي حڪومت ڪجهه معاملن ۾ مختلف قومن کي سهولتون ڏيڻ جي ڪوشش ڪئي. مثال طور، [[سسلائٿينيا]] جا قانون ۽ حڪم شايع ڪندڙ ''رائخس گيزيٽس بلاٽ'' اٺن ٻولين ۾ جاري ٿيندو هو؛ جڏهن تہ سڀني قومي گروهن کي پنهنجي ٻوليءَ ۾ اسڪول هلائڻ ۽ سرڪاري آفيسن ۾ پنهنجي مادري ٻولي استعمال ڪرڻ جو حق حاصل هو. [[File:Austria Hungary ethnic.svg|thumb|[[آسٽريا-هنگري]] جو نسلي نقشو، 1910ع]] مختلف سماجي طبقن سان تعلق رکندڙ ڪيترن ئي آسٽريائي جرمنن، جن ۾ [[جارج ريٽر فون شونيرر]] پڻ شامل هو، آسٽريائي جرمنن ۾ جرمن نسلي سڃاڻپ مضبوط ڪرڻ ۽ آسٽريا کي جرمنيءَ سان ملائڻ (''[[آنشلوس]]'') جي اميد سان [[آسٽريا ۾ جرمن قومپرستي|پين-جرمنزم]] جي ڀرپور حمايت ڪئي.<ref name="DPSO">{{Cite web|date=2000|title=Das politische System in Österreich (The Political System in Austria)|url=http://www.politischebildung.at/upload/polsystem.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20140423112116/http://www.politischebildung.at/upload/polsystem.pdf|archive-date=23 April 2014|access-date=9 July 2014|publisher=Austrian Federal Press Service|page=24|language=de|location=Vienna}}</ref> [[ڪارل لوئيگر]] جهڙن ڪجهه آسٽريائين پڻ پنهنجي سياسي مقصدن کي اڳتي وڌائڻ لاءِ پين-جرمنزم کي عواميت پسنديءَ جي هڪ صورت طور استعمال ڪيو. جيتوڻيڪ بسمارڪ جي پاليسين آسٽريا ۽ آسٽريائي جرمنن کي جرمنيءَ کان ٻاهر رکيو، تڏهن به ڪيترائي آسٽريائي پين-جرمن قومپرست کيس پنهنجو مثالي اڳواڻ سمجهندا هئا. اهي جرمن شهنشاهه [[ولهيلم پهريون، جرمن شهنشاهه|ولهيلم پهرئين]] جي پسنديده گل طور مشهور نيرا ڪارن فلاور پنهنجن ڪوٽن جي بٽڻن ۾ لڳائيندا هئا ۽ جرمن قومي رنگن، ڪاري، ڳاڙهي ۽ پيلي، جون نشانيون پڻ پائيندا هئا. آسٽريائي اسڪولن ۾ انهن ٻنهي نشانين تي عارضي پابندي به لڳائي وئي، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن کي گهڻ نسلي سلطنت خلاف ناراضگيءَ جي اظهار طور استعمال ڪيو ويندو هو.<ref>{{Cite book|last=Unowsky|first=Daniel L.|title=The Pomp and Politics of Patriotism: Imperial Celebrations in Habsburg Austria, 1848–1916|publisher=Purdue University Press|date=2005|page=157}}</ref> آسٽريا کي جرمنيءَ کان ڌار رکڻ سبب ڪيترن آسٽريائين لاءِ قومي سڃاڻپ جو مسئلو پيدا ٿيو. ان صورتحال بابت سوشل ڊيموڪريٽ اڳواڻ [[اوٽو بائوئر]] چيو تہ اها ”اسان جي آسٽريائي ۽ جرمن ڪردار وچ ۾ ڇڪتاڻ“ هئي.<ref>Evan Burr Bukey, Hitler's Austria: Popular Sentiment in the Nazi Era, 1938–1945, p. 6</ref> آسٽريا-هنگري سلطنت ۾ آسٽريائي جرمنن ۽ ٻين نسلي گروهن وچ ۾ پڻ ڇڪتاڻ موجود هئي. ڪيترائي آسٽريائي، خاص طور پين-جرمن تحريڪن سان لاڳاپيل ماڻهو، جرمن نسلي سڃاڻپ کي وڌيڪ مضبوط ڪرڻ جا حامي هئا ۽ اميد رکندا هئا تہ سلطنت جي خاتمي کان پوءِ [[آنشلوس|آسٽريا جو جرمنيءَ سان الحاق]] ممڪن ٿي سگهندو.<ref>Brigitte Hamann, Hitler's Vienna: A Portrait of the Tyrant as a Young Man, p. 394</ref> ڪيترن آسٽريائي پين-جرمن قومپرستن وزيراعظم [[ڪائونٽ ڪازيمير فيلڪس باديني|ڪازيمير ڪائونٽ باديني]] جي 1897ع واري ٻوليءَ بابت فرمان خلاف سخت احتجاج ڪيو. ان فرمان تحت بوهيميا ۾ جرمن ۽ چيڪ ٻولين کي گڏيل سرڪاري ٻولين جو درجو ڏنو ويو ۽ نون سرڪاري عملدارن لاءِ ٻنهي ٻولين ۾ رواني لازمي قرار ڏني وئي. عملي طور ان جو مطلب اهو هو تہ سرڪاري ملازمتن ۾ چيڪ ماڻهن جي ڀرتيءَ جا امڪان وڌيڪ ٿي ويا، ڇاڪاڻ⁠تہ وچولي طبقي جا گهڻا چيڪ جرمن ٻولي ڳالهائي سگهندا هئا، جڏهن تہ جرمن ٻولي ڳالهائيندڙن ۾ چيڪ ٻولي ڄاڻندڙن جو تناسب گهٽ هو. [[الٽرامونٽانزم|الٽرامونٽين]] ڪيٿولڪ سياستدانن ۽ پادرين طرفان هن سڌاري جي حمايت جي ردعمل ۾ ''[[روم کان پري]]'' تحريڪ شروع ٿي، جنهن جي شروعات شونيرر جي حامين ڪئي ۽ جنهن ”جرمن“ عيسائين کي رومن ڪيٿولڪ چرچ ڇڏڻ جي اپيل ڪئي.<ref>{{cite news|last=Suppan|title='Germans' in the Habsburg Empire|publisher=The Germans and the East|date=2008|pages=164, 172}}</ref> === 20هين صديءَ جي شروعات === {{See also|جرمن-آسٽريا جي جمهوريه|پهرين آسٽريائي جمهوريه}} [[عثماني سلطنت]] ۾ [[ٻئي آئيني دور]] جي شروعات کان پوءِ، آسٽريا-هنگري ان موقعي مان فائدو وٺندي 1908ع ۾ [[آسٽريا-هنگري ۾ بوسنيا ۽ هرزيگووينا|بوسنيا ۽ هرزيگووينا]] کي پنهنجي سلطنت ۾ ضم ڪري ڇڏيو.<ref>{{Cite web|title=The Annexation of Bosnia-Herzegovina 1908|url=https://www.mtholyoke.edu/acad/intrel/boshtml/bos127.htm|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130323152047/https://www.mtholyoke.edu/acad/intrel/boshtml/bos127.htm|archive-date=23 March 2013|access-date=25 March 2013|publisher=Mtholyoke.edu}}</ref> 1914ع ۾ [[سراييوو]] ۾ بوسنيائي سرب [[گاوريلو پرنسپ]] هٿان آرچڊيوڪ [[آسٽريا جو فرانز فرڊيننڊ|فرانز فرڊيننڊ جي قتل]]<ref>Johnson 52–54</ref> کي آسٽريا جي اهم سياستدانن ۽ فوجي جنرلن شهنشاهه کي سربيا خلاف جنگ جو اعلان ڪرڻ لاءِ قائل ڪرڻ جي بنياد طور استعمال ڪيو. ان فيصلي [[پهرين مهاڀاري جنگ]] شروع ٿيڻ جي خطري کي وڌايو ۽ نيٺ جنگ ڇڙي پئي، جنهن جي پڄاڻيءَ تي آسٽريا-هنگري سلطنت ٽٽي وئي. پهرين مهاڀاري جنگ ۾ ڏهه لک کان وڌيڪ آسٽريا-هنگري فوجي مارجي ويا.<ref>{{Cite book|last1=Grebler|first1=Leo|title=The Cost of the World War to Germany and Austria-Hungary|last2=Winkler|first2=Wilhelm|publisher=Yale University Press|orig-date=1940|isbn=0-598-94106-1|date=2006-02-17}}</ref> [[File:German Austria (1918) en.svg|thumb|upright=1.4|1918ع ۾ [[جرمن-آسٽريا]] پاران دعويٰ ڪيل جرمن ٻولي ڳالهائيندڙ صوبا. بعد ۾ قائم ٿيل آسٽريا جي ٻي جمهوريه جي سرحد ڳاڙهي ليڪ سان ڏيکاريل آهي.]] 21 آڪٽوبر 1918ع تي شاهي آسٽريا جي پارليامينٽ ''رائخسراٽ'' جا چونڊيل جرمن ميمبر ويانا ۾ گڏ ٿيا ۽ جرمن-آسٽريا جي عارضي قومي اسيمبلي (''Provisorische Nationalversammlung für Deutschösterreich'') قائم ڪيائون. 30 آڪٽوبر تي اسيمبليءَ ''شٽاٽسراٽ'' نالي حڪومت مقرر ڪري [[جرمن-آسٽريا جي جمهوريه]] قائم ڪئي. شهنشاهه هن نئين حڪومت کي اٽليءَ سان رٿيل جنگبندي بابت فيصلي ۾ شريڪ ٿيڻ جي دعوت ڏني، پر حڪومت ان معاملي ۾ حصو وٺڻ کان پاسو ڪيو.<ref>{{Cite book|last=Shepard|first=Gordon|title=The Austrians|date=1996|publisher=Avalon Publishing Group Inc.|isbn=978-0-7867-3066-7}}</ref> نتيجي طور 3 نومبر 1918ع تي جنگ جي خاتمي جي ذميواري رڳو شهنشاهه ۽ سندس حڪومت تي رهي. 11 نومبر تي شهنشاهه، پراڻي ۽ نئين حڪومتن جي وزيرن جي صلاح تي، اعلان ڪيو تہ هو هاڻي رياستي معاملن ۾ حصو نه وٺندو. 12 نومبر تي جرمن-آسٽريا قانوني طور پاڻ کي جمهوري جمهوريه ۽ نئين جرمن جمهوريه جو حصو قرار ڏنو. 10 نومبر 1920ع تي منظور ٿيل آئين تحت ''شٽاٽسراٽ'' جو نالو بدلائي ''بُنڊس ريگيرونگ'' (وفاقي حڪومت) ۽ ''نيشنل فرزاملونگ'' جو نالو ''نيشنل راٽ'' (قومي ڪائونسل) رکيو ويو.<ref>{{Cite web|title=Austria: notes|url=http://www.archontology.org/nations/austria/au_rep1/01_laws.php|access-date=4 February 2021|website=Archontology|archive-date=16 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210416090109/http://www.archontology.org/nations/austria/au_rep1/01_laws.php|url-status=live}}</ref> 1919ع جي [[سينٽ جرمين جو معاهدو|سينٽ جرمين جي معاهدي]] (۽ هنگري لاءِ 1920ع جي [[ٽريانون جو معاهدو|ٽريانون جي معاهدي]]) وچ يورپ جي انهيءَ نئين سياسي بندوبست جي تصديق ۽ استحڪام ڪيو، جيڪو وڏي حد تائين نومبر 1918ع ۾ وجود ۾ اچي چڪو هو. ان بندوبست تحت نيون رياستون قائم ٿيون ۽ موجوده رياستن جون سرحدون تبديل ڪيون ويون. آسٽريا-هنگري جا جرمن ٻولي ڳالهائيندڙ آسٽريائي علائقا محدود ٿي هڪ ننڍڙي رياست، جرمن-آسٽريا جي جمهوريه (جرمن: ''Republik Deutschösterreich'')، تائين رهجي ويا؛ البت گهڻو ڪري جرمن ٻولي ڳالهائيندڙ [[ڏکڻ ٽيرول]] ان ۾ شامل نه ڪيو ويو.<ref>{{Citation|last=Moos|first=Carlo|title=A Land on the Threshold. South Tyrolean Transformations, 1915–2015|pages=27–39|date=2017|editor-last=Georg Grote and Hannes Obermair|contribution=Südtirol im St. Germain-Kontext|place=Oxford-Berne-New York|publisher=Peter Lang|isbn=978-3-0343-2240-9}}</ref><ref>In Habsburg Austria-Hungary, "German-Austria" was an unofficial term for the areas of the empire inhabited by Austrian Germans.</ref><ref>Alfred D. Low, ''The Anschluss Movement, 1918–1919, and the Paris Peace Conference'', pp. 135–138.</ref> آسٽريا جي جرمنيءَ سان الحاق جي خواهش ان وقت آسٽريا ۽ جرمني ٻنهي جي مختلف سماجي طبقن ۾ وڏي پيماني تي موجود هئي.<ref>Alfred D. Low, ''The Anschluss Movement, 1918–1919, and the Paris Peace Conference'', pp. 3–4</ref> 12 نومبر تي جرمن-آسٽريا کي جمهوريه قرار ڏنو ويو ۽ سوشل ڊيموڪريٽ [[ڪارل رينر]] کي عارضي چانسلر مقرر ڪيو ويو. ساڳئي ڏينهن تيار ڪيل عارضي آئين جي شق 1 ۾ چيو ويو تہ ”جرمن-آسٽريا هڪ جمهوري جمهوريه آهي“، جڏهن تہ شق 2 ۾ چيو ويو تہ ”جرمن-آسٽريا جرمن رائخ جو اڻٽٽ حصو آهي“.<ref>Mary Margaret Ball, ''Post-war German-Austrian Relations: The Anschluss Movement, 1918–1936'', pp. 11–15</ref> [[سينٽ جرمين جو معاهدو|سينٽ جرمين جي معاهدي]] ۽ [[ورسائي جو معاهدو|ورسائي جي معاهدي]] آسٽريا ۽ جرمنيءَ جي اتحاد تي واضح پابندي لاڳو ڪئي.<ref>Roderick Stackelberg, ''Hitler's Germany: Origins, Interpretations, Legacies'', pp. 161–162</ref><ref>{{Cite web|title=Treaty of Peace between the Allied and Associated Powers and Austria; Protocol, Declaration and Special Declaration [1920&#93; ATS 3|url=http://www.austlii.edu.au/au/other/dfat/treaties/1920/3.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20000917221810/http://www.austlii.edu.au/au/other/dfat/treaties/1920/3.html|archive-date=17 September 2000|access-date=15 June 2011|publisher=Austlii.edu.au}}</ref> انهن معاهدن جرمن-آسٽريا کي پنهنجو نالو بدلائي ”آسٽريا جي جمهوريه“ رکڻ لاءِ پڻ پابند ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ [[پهرين آسٽريائي جمهوريه]] وجود ۾ آئي.<ref>Mary Margaret Ball, ''Post-war German-Austrian Relations: The Anschluss Movement, 1918–1936'', pp. 18–19</ref><ref>Montserrat Guibernau, ''The Identity of Nations'', pp. 70–75</ref> 30 لک کان وڌيڪ جرمن ٻولي ڳالهائيندڙ آسٽريائي نئين آسٽريائي جمهوريه جي سرحدن کان ٻاهر رهجي ويا ۽ نئين قائم ٿيل يا وڌايل رياستن [[چيڪوسلوواڪيا]]، [[يوگوسلاويا]]، [[هنگري]] ۽ اٽليءَ ۾ اقليتن جي حيثيت سان رهڻ لڳا.<ref>Brook-Shepherd 246</ref> انهن علائقن ۾ [[ڏکڻ ٽيرول]] ۽ [[جرمن بوهيميا]] پڻ شامل هئا. جرمن بوهيميا ۽ [[سوڊيٽن لينڊ]] جي حيثيت بعد ۾ [[ٻي مهاڀاري جنگ]] کان اڳ ۽ ان دوران اهم سياسي مسئلو بڻجي وئي.<ref name="a1">Brook-Shepherd 245</ref> آسٽريا ۽ [[يوگوسلاويا جي بادشاهت]] جي وچ واري سرحد جو فيصلو آڪٽوبر 1920ع ۾ ٿيل [[ڪارينٿيا ريفرنڊم]] ذريعي ڪيو ويو. ان جي نتيجي ۾ اڳوڻي آسٽريا-هنگري تاجي علائقي [[ڪارينٿيا]] جو وڏو حصو آسٽريا کي مليو. اهڙيءَ ريت ٻنهي ملڪن جي سرحد [[ڪاراونڪس]] جبلن جي قطار تي مقرر ٿي، جڏهن تہ سلووين آباديءَ جو هڪ وڏو حصو آسٽريا اندر رهجي ويو. === جنگين جي وچ وارو دور ۽ ٻي عالمي جنگ === {{See also|پهرين آسٽريائي جمهوريه|آسٽريا جي وفاقي رياست|آنشلوس|نازي جرمنيءَ اندر آسٽريا|آسٽريا ۾ يهودين جي تاريخ#آسٽريا ۾ هولوڪاسٽ}} جنگ کان پوءِ مهانگائي سبب ڪروني، جيڪا اڃا تائين آسٽريا جي ڪرنسي هئي، جي قدر گهٽجڻ شروع ٿي. 1922ع جي سرءُ ۾ آسٽريا کي [[قومن جي ليگ]] جي نگرانيءَ هيٺ هڪ بين الاقوامي قرض ڏنو ويو.<ref>Brook-Shepherd 257–258</ref> هن قرض جو مقصد ملڪ کي ڏيوالپڻي کان بچائڻ، ڪرنسي کي مستحڪم ڪرڻ ۽ آسٽريا جي مجموعي معاشي حالت بهتر ڪرڻ هو. قرض جي شرطن سبب آسٽريا جي اقتصادي پاليسين تي قومن جي ليگ جي نگراني وڌي وئي. 1925ع ۾ ''[[آسٽريائي شلنگ]]'' متعارف ڪرايو ويو، جنهن ڪروني کي 10,000:1 جي شرح سان بدلائي ڇڏيو. ان جي استحڪام سبب ان کي بعد ۾ ”الپائن ڊالر“ جو لقب ڏنو ويو. 1925ع کان 1929ع تائين معيشت ٿوري عرصي لاءِ بهتر رهي، پر [[1929ع وارو وال اسٽريٽ ڪراش|بليڪ ٽيوزڊي]] کان پوءِ شديد بحران جي ويجهو پهچي وئي. [[پهرين آسٽريائي جمهوريه]] 1933ع تائين قائم رهي، جڏهن چانسلر [[اينگلبرٽ ڊولفُس]]، جنهن عمل کي هن [[پارليامينٽ جو پاڻمرادو خاتمو|”پارليامينٽ جو پاڻمرادو خاتمو“]] سڏيو، هڪ آمرانه نظام قائم ڪيو جيڪو [[اطالوي فاشزم]] ڏانهن مائل هو.<ref name="johnson 104">Lonnie Johnson 104</ref><ref name="brook 269">Brook-Shepherd 269–270</ref> ان وقت جون ٻه وڏيون سياسي قوتون، سوشل ڊيموڪريٽ ۽ قدامت پسند، پنهنجون نيم فوجي تنظيمون رکنديون هيون.<ref name="Brook-Shepherd 261">Brook-Shepherd 261</ref> سوشل ڊيموڪريٽن جي ''[[ريپبليڪانيشر شوتس بُنڊ]]'' کي غيرقانوني قرار ڏنو ويو، پر اها اڃا تائين سرگرم هئي،<ref name="Brook-Shepherd 261"/> ۽ 12 کان 15 فيبروري 1934ع تائين [[آسٽريائي گهرو ويڙهه]] ٿي.<ref name="johnson 104"/><ref name="brook 269"/><ref name="johnson 107">Johnson 107</ref> فيبروري 1934ع ۾ ''شوتس بُنڊ'' جي ڪيترن ميمبرن کي ڦاسي ڏني وئي،<ref>Brook-Shepherd 283</ref> سوشل ڊيموڪريٽڪ پارٽي تي پابندي لڳائي وئي ۽ ان جا ڪيترائي ميمبر قيد ٿيا يا ملڪ ڇڏڻ تي مجبور ٿيا.<ref name="johnson 107"/> 1 مئي 1934ع تي [[آسٽروفاشزم|آسٽروفاشسٽن]] نئون آئين (''Maiverfassung'') نافذ ڪيو، جنهن ڊولفُس جي اختيارن کي وڌيڪ مضبوط ڪيو، پر 25 جولاءِ تي هو [[آسٽريائي نازي]]ن جي [[جولاءِ پُچ]] واري بغاوت جي ڪوشش دوران قتل ڪيو ويو.<ref>Lonnie Johnson 109</ref><ref>Brook-Shepherd 292</ref> [[File:Bundesarchiv Bild 183-1987-0922-500, Wien, Heldenplatz, Rede Adolf Hitler.jpg|thumb|[[ايڊولف هٽلر]] 1938ع ۾ ويانا جي [[هيلڊن پلاٽس]] ۾ تقرير ڪندي]] سندس جانشين [[ڪرٽ شوشنيگ]] آسٽريا کي هڪ ”جرمن رياست“ سمجهندو هو ۽ آسٽريائين کي ”بهتر جرمن“ قرار ڏيندو هو، پر هو آسٽريا جي آزادي برقرار رکڻ جو حامي هو.<ref>{{Cite book|last=Ryschka|first=Birgit|title=Constructing and Deconstructing National Identity: Dramatic Discourse in Tom Murphy's The Patriot Game and Felix Mitterer's in Der Löwengrube|date=1 January 2008|publisher=Peter Lang|isbn=978-3-631-58111-7}}</ref> هن 9 مارچ 1938ع تي اعلان ڪيو تہ آسٽريا جي جرمنيءَ کان آزاديءَ بابت [[ريفرينڊم]] 13 مارچ تي ڪرايو ويندو. ==== نازي حڪمراني ==== 12 مارچ 1938ع تي آسٽريائي نازين حڪومت تي قبضو ڪري ورتو، جڏهن تہ جرمن فوجون ملڪ ۾ داخل ٿي ويون، جنهن سبب شوشنيگ جو ريفرينڊم نه ٿي سگهيو.<ref name="johnson 112">Lonnie Johnson 112–113</ref> 13 مارچ 1938ع تي آسٽريا جو جرمنيءَ سان ''[[آنشلوس]]''، يعني الحاق، سرڪاري طور اعلان ڪيو ويو. ٻن ڏينهن کان پوءِ آسٽريا ڄائو [[ايڊولف هٽلر]] ويانا جي [[هيلڊن پلاٽس]] ۾ پنهنجي وطن جي ”باقي [[نازي جرمني|جرمن رائخ]] سان ٻيهر اتحاد“ جو اعلان ڪيو. اپريل 1938ع ۾ هڪ ريفرينڊم ڪرايو ويو، جنهن ذريعي جرمنيءَ سان الحاق جي تصديق ڪئي وئي. 10 اپريل 1938ع تي جرمنيءَ ۾، جنهن ۾ تازو ضم ڪيل آسٽريا پڻ شامل هو، پارلياماني چونڊون ڪرايون ويون. اهي نازي حڪمرانيءَ هيٺ رائخسٽيگ جون آخري چونڊون هيون ۽ عملي طور هڪ سوال واري ريفرينڊم جي صورت ۾ هيون، جنهن ۾ ووٽرن کان 813 ميمبرن واري رائخسٽيگ لاءِ نازي پارٽيءَ جي هڪ ئي فهرست ۽ آسٽريا جي الحاق بابت منظوري پڇي وئي. يهودين، روما ۽ سنتي ماڻهن کي ووٽ ڏيڻ جي اجازت نه هئي.<ref>Robert Gellately, Social Outsiders in Nazi Germany, (2001), p. 216</ref> سرڪاري انگن موجب ٽرن آئوٽ 99.5٪ هو ۽ 98.9٪ ووٽن ”ها“ ۾ وڌا. آسٽريا ۾ 4,484,475 اهل ووٽرن مان سرڪاري طور 99.71٪ ووٽنگ ۾ حصو ورتو ۽ 99.73٪ ووٽ الحاق جي حق ۾ هئا.<ref name="test">[[1938 German election and referendum]]</ref> جيتوڻيڪ آسٽريا جي ڪيترن علائقن ۾ ''آنشلوس'' جي حمايت موجود هئي، پر جرمن فوجن جو هر هنڌ هڪجهڙي جوش سان استقبال نه ٿيو، خاص طور [[ويانا]] ۾، جتي آسٽريا جي سڀ کان وڏي يهودي آبادي رهندي هئي.<ref>Evan Burr Bukey, Hitler's Austria: Popular Sentiment in the Nazi Era, 1938–1945, p. 33</ref> تنهن هوندي به، پروپيگنڊا، دٻاءَ ۽ نتيجن ۾ هٿ چراند جي باوجود، ''آنشلوس'' لاءِ حقيقي ۽ وڏي حمايت پڻ موجود هئي،<ref>Ian Kershaw (2001) Hitler 1936-1945" Nemesis, p.83</ref> ڇاڪاڻ⁠تہ آسٽريا ۽ جرمنيءَ جي ڪيترن جرمنن ان کي سڀني جرمنن جي هڪ رياست ۾ دير سان ٿيندڙ اتحاد جي مڪمل ٿيڻ طور ڏٺو.<ref>Roderick Stackelberg, Hitler's Germany: Origins, Interpretations, Legacies, p.170</ref> [[File:OstmarkMap.png|thumb|upright=1.25|1941ع ۾ آسٽريا، جڏهن ان کي ”[[اوستمارڪ (آسٽريا)|اوستمارڪ]]“ سڏيو ويندو هو]] 13 مارچ 1938ع تي آسٽريا [[ٽئين رائخ]] ۾ ضم ٿي ويو ۽ هڪ آزاد ملڪ طور وجود وڃائي ويٺو. آسٽريائي يهودين جي ملڪيت جي [[آريائيزيشن (نازيت)|آريائيزيشن]] مارچ جي وچ ڌاري ئي شروع ٿي وئي. شروعاتي مرحلي کي ”جهنگلي“ يعني غيرقانوني آريائيزيشن چيو ويندو هو، پر جلد ئي ان کي قانوني ۽ بيوروڪريٽڪ طريقي سان منظم ڪيو ويو ته جيئن يهودي شهرين جي ملڪيت ضبط ڪري سگهجي. ان وقت [[ايڊولف آئخمان]]، جيڪو آسٽريا ۾ وڏو ٿيو هو، ويانا موڪليو ويو ۽ يهودين جي ايذاءَ ۽ جلاوطنيءَ جي ڪارروائين ۾ شامل ڪيو ويو. نومبر 1938ع جي پوگروم، جنهن کي ”[[ڪرسٽال ناخت]]“ پڻ چيو وڃي ٿو، دوران ويانا، ڪلاگنفرٽ، لنز، گراز، سالزبرگ، انسبرڪ ۽ لوئر آسٽريا جي ڪيترن شهرن ۾ يهودين ۽ يهودي ادارن، جن ۾ عبادتگاهون به شامل هيون، تي تشدد وارا حملا ڪيا ويا.<ref>{{Cite web|title=DÖW – Erkennen – Ausstellung – 1938 – Die Verfolgung der österreichischen Juden|url=https://www.doew.at/erkennen/ausstellung/1938/die-verfolgung-der-oesterreichischen-juden|website=doew.at|access-date=21 February 2021|archive-date=6 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220706103854/https://www.doew.at/erkennen/ausstellung/1938/die-verfolgung-der-oesterreichischen-juden|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|title=Jüdische Gemeinde – Wien (Österreich)|url=https://www.xn--jdische-gemeinden-22b.de/index.php/gemeinden/u-z/2087-wien-oesterreich|website=xn—jdische-gemeinden-22b.de|access-date=21 February 2021|archive-date=10 June 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220610035119/https://www.xn--jdische-gemeinden-22b.de/index.php/gemeinden/u-z/2087-wien-oesterreich|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|title=Jewish Vienna|url=https://www.wien.gv.at/english/culture/jewishvienna|website=wien.gv.at|access-date=21 February 2021|archive-date=16 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210416073430/https://www.wien.gv.at/english/culture/jewishvienna/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.zeit.de/2018/11/nationalsozialismus-oesterreich-anschluss-antisemitismus-adolf-eichmann/komplettansicht|title=Hitlers willige Vasallen|newspaper=Die Zeit|date=12 March 2018|access-date=21 February 2021|archive-date=5 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220505105703/https://www.zeit.de/2018/11/nationalsozialismus-oesterreich-anschluss-antisemitismus-adolf-eichmann/komplettansicht|url-status=live|last1=Riedl|first1=Joachim}}</ref><ref>Wolfgang Häusler, ''Das Jahr 1938 und die österreichischen Juden.'' In: Dokumentationsarchiv des österreichischen Widerstandes: "Anschluß" 1938. Vienna, 1988.</ref> [[اوٽو فون هابسبرگ]]، جيڪو نازين جو سخت مخالف ۽ آسٽريا-هنگري جو آخري ولي عهد هو، ان وقت بيلجيم ۾ هو. شوشنيگ کيس ڪجهه حد تائين بادشاهتي متبادل طور به ڏسندو هو. اوٽو ''آنشلوس'' جي کليل مخالفت ڪئي، جنهن سبب نازي حڪومت کيس گهربل شخص قرار ڏنو، سندس ملڪيت ضبط ٿيڻ واري هئي ۽ گرفتار ٿيڻ جي صورت ۾ کيس فوري طور قتل ڪرڻ جو خطرو هو.<ref>Elisabeth Boeckl-Klamper, Thomas Mang, Wolfgang Neugebauer, ''Gestapo-Leitstelle Wien 1938–1945.'' Vienna 2018, {{ISBN|978-3-9024-9483-2}}, pp. 299–305; James Longo, ''Hitler and the Habsburgs: The Fuhrer's Vendetta Against the Austrian Royals'' (2018); Stephan Baier, Eva Demmerle, ''Otto von Habsburg. Die Biografie.'' Amalthea, Wien 2002, {{ISBN|978-3-8500-2486-0}}, p. 122.</ref> 1938ع ۾ نازين آسٽريا جو نالو بدلائي ”[[اوستمارڪ (آسٽريا)|اوستمارڪ]]“ رکيو،<ref name="johnson 112"/> جيڪو 1942ع تائين استعمال ٿيندو رهيو، ان کان پوءِ ان کي ”الپائن ۽ ڊينيوب رائخسگائو“ (''Alpen-und Donau-Reichsgaue'') سڏيو ويو.<ref>{{Cite book|last=Jelavich|first=Barbara|title=Modern Austria: Empire and Republic, 1815–1986|publisher=Cambridge University Press|date=2008|isbn=978-0-521-31625-5|page=227}}</ref><ref>{{Cite book|last=Schmitz-Berning|first=Cornelia|title=Vokabular des Nationalsozialismus|publisher=de Gruyter|date=2007|isbn=978-3-11-019549-1|page=24|language=de}}</ref> جيتوڻيڪ ٽئين رائخ جي ڪل آباديءَ ۾ آسٽريائين جو حصو فقط 8٪ هو،<ref name="dav_art_nazi_past"/> پر ڪيترائي اهم نازي اڳواڻ آسٽريا ڄاوا هئا، جن ۾ [[ايڊولف هٽلر]]، [[ارنسٽ ڪالٽنبرونر]]، [[آرتھر زائس-انڪوارٽ]]، [[فرانز شٽانگل]]، [[الوئيس برونر]]، [[فريڊرڪ رائنر]] ۽ [[اوڊيلو گلوبوچنڪ]] شامل هئا.<ref>Ian Wallace (1999) "German-speaking exiles in Great Britain" Rodopi p.81 ISBN 9789042004153</ref> [[ايس ايس]] جي ميمبرن مان 13٪ کان وڌيڪ ۽ نازي [[قتل گاهه ڪئمپ|قتل گاهه ڪئمپن]] جي عملي مان 40٪ تائين آسٽريائي هئا.<ref name="dav_art_nazi_past">David Art (2006) "The politics of the Nazi past in Germany and Austria" Cambridge University Press p.43 ISBN 9780521856836</ref> [[نازي حڪمراني هيٺ آسٽريا|رائخسگائو]] ۾، مرڪزي [[مائوٿاوزن حراستي ڪئمپ|مائوٿاوزن حراستي ڪئمپ]] کان سواءِ، سڀني صوبن ۾ ڪيترائي ذيلي ڪئمپ هئا، جتي يهودين ۽ ٻين قيدين کي قتل، تشدد ۽ جبري محنت لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو.<ref>Österreichische Historikerkommission, ''Schlussbericht der Historikerkommission der Republik Österreich.'' Volume 1, 2003, pp 85.</ref> ان وقت علائقو اتحادي هوائي جهازن جي شروعاتي ڪارروائيءَ جي حد کان ٻاهر هجڻ سبب هٿيارن جي صنعت وڏي پيماني تي وڌائي وئي، جنهن ۾ حراستي ڪئمپن جي قيدين کان جبري محنت ڪرائي ويندي هئي؛ خاص طور جنگي جهازن، ٽينڪن ۽ ميزائلن جي پيداوار ۾.<ref>Norbert Schausberger, ''Rüstung in Österreich 1938–1945'', Vienna (1970).</ref><ref>{{Cite web|date=26 July 2010|title=Hitlers Schuldendiktat: Wie Hitlers Kriegswirtschaft wirklich lief|url=https://profil.at/home/hitlers-schuldendiktat-wie-hitlers-kriegswirtschaft-273933|publisher=profil.at|access-date=1 April 2021|archive-date=15 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210415232658/https://www.profil.at/home/hitlers-schuldendiktat-wie-hitlers-kriegswirtschaft-273933|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|title=Zwangsarbeit für die Rüstungsindustrie|publisher=KZ-Gedenkstätte Mauthausen|url=https://www.mauthausen-memorial.org/de/Wissen/Das-Konzentrationslager-Mauthausen-1938-1945/Zwangsarbeit-fuer-die-Ruestungsindustrie|website=mauthausen-memorial.org|access-date=21 February 2021|archive-date=16 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210416090110/https://www.mauthausen-memorial.org/de/Wissen/Das-Konzentrationslager-Mauthausen-1938-1945/Zwangsarbeit-fuer-die-Ruestungsindustrie|url-status=live}}</ref> [[آسٽريائي مزاحمت]] جا گهڻا گروهه جلد ئي [[گيسٽاپو]] هٿان ٽوڙيا ويا. [[ڪارل بوريان]] جي گروهه جا ويانا ۾ گيسٽاپو جي مرڪزي دفتر کي ڌماڪي سان اڏائڻ جا منصوبا ظاهر ٿي ويا،<ref>Karl Glanz (2020) ''Die Sozialdemokratie'' p 28</ref> پر بعد ۾ ڦاسي ڏنل پادري [[هائنريخ مائير]] جي اڳواڻيءَ وارو اهم مزاحمتي گروهه [[ٻي عالمي جنگ جا اتحادي|اتحادين]] سان رابطو قائم ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو. هن نام نهاد مائير-ميسنر گروهه اتحادين کي انهن هٿيارن جي ڪارخانن بابت ڄاڻ موڪلي، جتي [[وي-1 اڏامندڙ بم]]، [[وي-2 راڪيٽ]]، [[ٽائيگر پهريون|ٽائيگر ٽينڪ]] ۽ جهاز جهڙوڪ [[ميسرشميٽ بي ايف 109]] ۽ [[ميسرشميٽ مي 163 ڪوميٽ]] تيار ٿيندا هئا. اها ڄاڻ [[آپريشن ڪراس بو]] ۽ [[آپريشن هائڊرا (1943)|آپريشن هائڊرا]] جي ڪاميابيءَ لاءِ اهم هئي، جيڪي [[آپريشن اوورلارڊ]] کان اڳ جون ڪارروايون هيون. آمريڪي ڳجهي اداري [[آفيس آف اسٽريٽجڪ سروسز|او ايس ايس]] سان رابطي ۾ رهندڙ هن گروهه جلد ئي وڏي پيماني تي ٿيندڙ قتلن ۽ [[نازي حراستي ڪئمپون|حراستي ڪئمپن]]، جهڙوڪ [[آشويٽس حراستي ڪئمپ|آشويٽس]]، بابت پڻ معلومات فراهم ڪئي. گروهه جو مقصد نازي جرمنيءَ کي جلد کان جلد جنگ هارائڻ تي مجبور ڪرڻ ۽ هڪ آزاد آسٽريا ٻيهر قائم ڪرڻ هو.<ref>Christoph Thurner (2017) ''The CASSIA Spy Ring in World War II Austria: A History of the OSS's Maier-Messner Group'' p. 35.</ref><ref>Elisabeth Boeckl-Klamper, Thomas Mang, Wolfgang Neugebauer, (2018) ''Gestapo-Leitstelle Wien 1938–1945'' ISBN 9783902494832 p 299–305</ref><ref>Hansjakob Stehle, "Die Spione aus dem Pfarrhaus (German: The spies from the rectory)". In: Die Zeit, 5 January 1996</ref> [[File:KZ Mauthausen.jpg|thumb|1945ع ۾ [[مائوٿاوزن حراستي ڪئمپ]] جي آزادي]] === اتحادي قبضي وارو دور === 13 اپريل 1945ع تي [[سوويت يونين|سوويت]] [[ويانا مهم]] دوران ويانا تي قبضو ٿي ويو، جيڪو ٽئين رائخ جي مڪمل خاتمي کان ٿورو اڳ ٿيو. حملي آور اتحادي طاقتن، خاص طور آمريڪين، هڪ مفروضي ”الپائن قلعي واري آپريشن“ جي امڪان بابت منصوبابندي ڪئي هئي، جنهن تحت نازي قيادت جي آخري مزاحمتي مرڪز جو وڏو حصو آسٽريا جي [[اوڀر الپس]] جي جبلن ۾ قائم ٿيڻ جو انديشو هو. پر ٽئين رائخ جي تيزيءَ سان خاتمي سبب اهڙو منصوبو عملي صورت اختيار نه ڪري سگهيو. [[ڪارل رينر]] ۽ [[ايڊولف شيرف]] ([[آسٽريا جي سوشل ڊيموڪريٽڪ پارٽي|آسٽريا جي سوشلسٽ پارٽي]])، ليوپولڊ ڪنشڪ ([[ڪرسچن سوشل پارٽي (آسٽريا)|ڪرسچن سوشل پارٽي]]) ۽ [[يوهان ڪوپلينيگ]] ([[آسٽريا جي ڪميونسٽ پارٽي]]) 27 اپريل 1945ع تي آزاديءَ جي اعلان ذريعي آسٽريا جي ٽئين رائخ کان علحدگيءَ جو اعلان ڪيو ۽ ساڳئي ڏينهن ويانا ۾ رياستي چانسلر رينر جي سربراهيءَ هيٺ [[عبوري حڪومت]] قائم ڪئي. ان قدم کي فاتح [[ڳاڙهي فوج]] جي منظوري حاصل هئي ۽ [[جوزف اسٽالن]] پڻ ان جي پٺڀرائي ڪئي.<ref name="johnson 135">Lonnie Johnson 135–136</ref> هن تاريخ کي سرڪاري طور ٻي جمهوريه جي پيدائش جو ڏينهن پڻ چيو وڃي ٿو. اپريل جي آخر تائين اولهه ۽ ڏکڻ آسٽريا جو گهڻو حصو اڃا نازي قبضي هيٺ هو. 1 مئي 1945ع تي 1920ع وارو [[وفاقي آئيني قانون]]، جيڪو آمر ڊولفُس 1 مئي 1934ع تي ختم ڪيو هو، ٻيهر نافذ قرار ڏنو ويو. 1939ع کان 1945ع تائين آسٽريا جي فوجي فوتگين جو ڪل انگ 260,000 هو.<ref>Rüdiger Overmans (2000) ''Deutsche militärische Verluste im Zweiten Weltkrieg'' Oldenbourg</ref> [[آسٽريا ۾ هولوڪاسٽ|هولوڪاسٽ]] دوران مارجي ويل يهودي آسٽريائين جو ڪل انگ لڳ ڀڳ 65,000 هو.<ref>[https://www.britannica.com/EBchecked/topic/44183/Austria/33382/Anschluss-and-World-War-II Anschluss and World War II] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090820033236/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/44183/Austria/33382/Anschluss-and-World-War-II |date=20 August 2009 }}. Britannica Online Encyclopedia.</ref> لڳ ڀڳ 140,000 يهودي آسٽريائي 1938ع–1939ع دوران ملڪ ڇڏي ڀڄي ويا هئا. هزارين آسٽريائين سنگين نازي ڏوهن ۾ حصو ورتو؛ رڳو [[مائوٿاوزن حراستي ڪئمپ|مائوٿاوزن-گوسن حراستي ڪئمپ]] ۾ ئي لکين ماڻهو مارجي ويا. هن حقيقت کي چانسلر [[فرانز ورانٽسڪي]] 1992ع ۾ سرڪاري طور تسليم ڪيو. [[File:Uno City Kaiserwasser.jpg|thumb|right|[[ويانا ۾ گڏيل قومن جي آفيس]]]] [[اتحادي قبضي هيٺ آسٽريا]] کي [[ٻي عالمي جنگ]] کان پوءِ مختلف [[فوجي قبضي]] وارن علائقن ۾ ورهايو ويو. ملڪ جو انتظام [[آسٽريا لاءِ اتحادي ڪميشن]] هلائيندي هئي.<ref>Lonnie Johnson 137</ref> 1943ع جي [[ماسڪو اعلان]] ۾ طئي ڪيل اصولن موجب اتحادين آسٽريا سان جرمنيءَ جي ڀيٽ ۾ ڪجهه مختلف طريقي سان ورتاءُ ڪيو.<ref name="johnson 135"/> سوشل ڊيموڪريٽن، قدامت پسندن ۽ ڪميونسٽن تي ٻڌل آسٽريائي حڪومت [[ويانا]] ۾ قائم هئي، جيڪو سوويت قبضي واري علائقي سان گهيريل هو. [[ٻي عالمي جنگ جا اتحادي|اتحادين]] آڪٽوبر 1945ع ۾ هن حڪومت کي تسليم ڪيو، جيتوڻيڪ اهو خدشو موجود هو تہ [[ڪارل رينر]] اسٽالن جو حامي يا تابع ٿي سگهي ٿو.<ref>Manfried Rauchensteiner, ''Der Sonderfall. Die Besatzungszeit in Österreich 1945 bis 1955'' (The Special Case. The Time of Occupation in Austria 1945 to 1955), edited by Heeresgeschichtliches Museum / Militärwissenschaftliches Institut (Museum of Army History / Institute for Military Science), Vienna 1985</ref> 26 جولاءِ 1946ع تي آسٽريائي پارليامينٽ پهريون [[قومي ملڪيت ۾ وٺڻ|قومي ملڪيت ۾ وٺڻ]] وارو قانون منظور ڪيو، جنهن تحت لڳ ڀڳ 70 کاڻين ۽ صنعتي ادارن کي رياستي ملڪيت ۾ ورتو ويو. ملڪيت جي تحفظ ۽ اقتصادي منصوبابندي واري وزارت (''Ministerium für Vermögenssicherung und Wirtschaftsplanung'') وزير [[پيٽر ڪرائولانڊ]] ([[آسٽريائي عوامي پارٽي|او وي پي]]) جي سربراهيءَ هيٺ قومي ملڪيت ۾ ورتل صنعتن جي نگراني ڪندي هئي.<ref>{{cite book|editor1=Gunter Bischof|title=Austria in the Nineteen Fifties|publisher=Taylor & Francis|year=2020|isbn=978-1-000-67584-9}}</ref> === آزادي === 15 مئي 1955ع تي ڪيترن سالن تائين هلندڙ ۽ [[سرد جنگ]] کان متاثر ڳالهين کان پوءِ آسٽريا، ٻي عالمي جنگ جي اتحادي طاقتن سان [[آسٽريائي رياستي معاهدو]] ڪري مڪمل آزادي ٻيهر حاصل ڪئي. 26 آڪٽوبر 1955ع تائين سموريون قبضي واريون فوجون ملڪ ڇڏي چڪيون هيون ۽ آسٽريا پارليامينٽ جي قانون ذريعي پنهنجي ''مستقل غيرجانبداري'' جو اعلان ڪيو.<ref name="johnson 153">Lonnie Johnson 153</ref> اڄ اهو ڏينهن آسٽريا جو [[آسٽريا جو قومي ڏينهن|قومي ڏينهن]] ۽ سرڪاري موڪل آهي.<ref>{{Cite web|title=The Austrian National Day|url=https://www.austria.org/national-day|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20181025070927/https://www.austria.org/national-day|archive-date=25 October 2018|access-date=24 October 2018|publisher=Austrian Embassy, Washington|language=en-US}}</ref> [[ٽيرول]] جي حيثيت آسٽريا ۽ [[اٽلي]] وچ ۾ گهڻي عرصي تائين حل طلب مسئلو رهي. اڄ به آسٽريا جي شهرن ۾ لڳ ڀڳ 20 چوڪ ”Südtiroler Platz“، يعني ”ڏکڻ ٽيرول چوڪ“ جي نالي سان موجود آهن، جيڪي آسٽريا طرفان وڃايل سمجهيل علائقن جي ياد سان لاڳاپيل آهن. [[ڏکڻ ٽيرول جي آزاديءَ واري تحريڪ]] پاران 1950ع ۽ 1960ع واري ڏهاڪي ۾ دهشتگرد ڪاررواين جا واقعا دستاويز ٿيل آهن. بعد ۾ اطالوي مرڪزي حڪومت ٽيرول کي وڏي حد تائين خودمختياري ڏني. [[File:Tratado de Lisboa 13 12 2007 (081).jpg|thumb|right|آسٽريا 1995ع ۾ [[يورپي يونين]] جو ميمبر ٿيو ۽ 2007ع ۾ [[لزبن معاهدو]] صحيح ڪيو.]] [[ٻي آسٽريائي جمهوريه]] جو سياسي نظام 1920ع ۽ 1929ع جي آئينن تي ٻڌل آهي، جيڪي 1945ع ۾ ٻيهر نافذ ڪيا ويا. هن نظام جي هڪ خاصيت ''[[پروپورٽس]]'' هئي، جنهن تحت سياسي اهميت وارا ڪيترائي عهدا [[آسٽريا جي سوشل ڊيموڪريٽڪ پارٽي]] (ايس پي او) ۽ [[آسٽريائي عوامي پارٽي]] (او وي پي) جي ميمبرن وچ ۾ تناسب سان ورهايا ويندا هئا.<ref>Lonnie Johnson 139</ref> لازمي رڪنيت واريون مفاد گروهي ”چيمبرون“، جهڙوڪ مزدورن، واپارين ۽ هارين جون تنظيمون، به تمام اثرائتيون ٿي ويون ۽ قانون سازيءَ جي عمل ۾ اڪثر انهن سان صلاح مشورو ڪيو ويندو هو؛ ان ڪري اهڙا قانون تمام گهٽ منظور ٿيندا هئا، جن بابت وسيع اتفاق راءِ موجود نه هجي.<ref>Lonnie Johnson 165</ref> 1945ع کان پوءِ رڳو ٻه ڀيرا هڪ پارٽيءَ تي ٻڌل حڪومت قائم ٿي: 1966ع–1970ع ۾ او وي پي ۽ 1970ع–1983ع ۾ ايس پي او. ٻين سڀني پارلياماني دورن ۾ يا تہ ايس پي او ۽ او وي پي جي [[وڏي اتحاد]] واري حڪومت يا انهن مان ڪنهن هڪ وڏي پارٽي ۽ هڪ ننڍي پارٽيءَ تي ٻڌل ”ننڍو اتحاد“ ملڪ تي حڪومت ڪندو رهيو. [[ڪرٽ والڊهائيم]]، جيڪو اڳ [[گڏيل قومن]] جو سيڪريٽري جنرل رهي چڪو هو، 1986ع کان 1992ع تائين آسٽريا جو صدر رهيو. هو ٻي عالمي جنگ دوران ويرماخت جو آفيسر هو ۽ مٿس [[آسٽريا – نازين جو پهريون شڪار#والڊهائيم معاملو|جنگي ڏوهن]] جا الزام لڳا.<ref>{{Cite web|title=Kurt Waldheim {{!}} president of Austria and secretary-general of the United Nations|url=https://www.britannica.com/biography/Kurt-Waldheim|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180926052356/https://www.britannica.com/biography/Kurt-Waldheim|archive-date=26 September 2018|access-date=25 September 2018|website=Encyclopædia Britannica|language=en}}</ref> [[1994ع جو آسٽريا يورپي يونين رڪنيت ريفرينڊم|1994ع جي ريفرينڊم]] ۾ لڳ ڀڳ ٻه ٽين اڪثريت جي منظوري کان پوءِ ملڪ 1 جنوري 1995ع تي [[يورپي يونين]] جو ميمبر بڻيو.<ref>Brook-Shepherd 447,449</ref> آسٽريا جي ٻن وڏين جماعتن، ايس پي او ۽ او وي پي، ملڪ جي فوجي غير وابستگيءَ جي مستقبل بابت مختلف موقف رکن ٿيون. ايس پي او عوامي طور غيرجانبداريءَ جي ڪردار جي حمايت ڪري ٿي،<ref>{{cite web |author=Die Presse |title=SPÖ und die Neutralität – Ein Erbe der Geschichte |url=https://www.diepresse.com/5542204/spoe-und-die-neutralitaet-ein-erbe-der-geschichte |website=Die Presse |date=2019-05-05 |access-date=2025-05-25 |language=de}}</ref> جڏهن تہ او وي پي يورپي يونين جي سلامتي پاليسيءَ ۾ وڌيڪ گهري شموليت جي حمايت ڪري ٿي.<ref>{{cite web |author=ORF |title=Österreichs Rolle in der EU-Sicherheitspolitik |url=https://orf.at/stories/3193487 |website=ORF |date=2021-05-21 |access-date=2025-05-25 |language=de}}</ref> او وي پي جي ڪجهه سياستدانن، جهڙوڪ [[ويرنر فاسلابينڊ]] 1997ع ۾، مستقبل ۾ [[نيٽو]] جي رڪنيت جي امڪان کي به رد نه ڪيو.<ref>{{cite web |url=https://www.nato.int/docu/speech/1997/s971203a.htm |title=NATO Speech: MoD Austria, Brussels, 3 Dec. 1997 |author=Dr. Werner Fasslabend |date=December 3, 1997 |access-date=May 25, 2025}}</ref><ref>{{cite web |url=https://csdr.org/97Book/fasslabend-C.htm |title=Center for Strategic Decision Research: Austria's Role in European Security |author=Dr. Werner Fasslabend |date=1997 |access-date=May 25, 2025}}</ref> عملي طور آسٽريا يورپي يونين جي [[گڏيل پرڏيهي ۽ سلامتي پاليسي]] ۾ حصو وٺي ٿو، [[امن قائم رکڻ]] ۽ امن سازيءَ وارن مشنن ۾ شامل ٿئي ٿو ۽ [[نيٽو]] جي ”[[امن لاءِ ڀائيواري]]“ پروگرام جو ميمبر آهي؛ ان مقصد لاءِ آئين ۾ پڻ لاڳاپيل تبديليون ڪيون ويون آهن.<ref>{{cite web|publisher=NATO|title=Signatures of Partnership for Peace Framework Document|date=5 October 2006|url=http://www.nato.int/pfp/sig-cntr.htm|access-date=17 February 2024|archive-date=29 November 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20061129213256/http://www.nato.int/pfp/sig-cntr.htm|url-status=live}}</ref> [[ليختنشتائن]] جي 2011ع ۾ [[شينگن علائقو|شينگن علائقي]] ۾ شامل ٿيڻ کان پوءِ آسٽريا جي ڪنهن به پاڙيسري ملڪ سان مستقل سرحدي چڪاس نه رهي.<ref>{{Cite web|title=Press corner|url=https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/en/IP_11_1566|website=European Commission – European Commission|language=en|access-date=9 December 2021|archive-date=4 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220204100203/https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/en/IP_11_1566|url-status=live}}</ref> ==جاگرافي== [[File:Oesterreich topo.png|thumb|upright=1.25|آسٽريا جو ٽوپو گرافي وارو نقشو جنھن ۾ ھڪ لک کان مٿي آبادي وارا شھر ڏيکاريل]] [[الپس]] واري علائقي ۾ واقع ھجڻ سبب آسٽريا گھڻي ڀاڱي جابلو ملڪ آھي<ref name="BritannicaAlps">{{cite web|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/17356/Alps|title=Alps|date=11 June 2009|website=Encyclopædia Britannica|publisher=Encyclopædia Britannica Online|accessdate=12 June 2009| archiveurl= https://web.archive.org/web/20090601083317/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/17356/Alps| archivedate= 1 June 2009 | url-status=live}}</ref> وچ اوڀر وارو الپس، اتر لائم اسٽون الپس ۽ ڏکڻ لائم اسٽون الپس جزوي طور تي آسٽريا ۾ واقع آھن. آسٽريا اتر ۾ °46 ۽ °49 ڊگرين جي وچ واري ويڪرائي ڦاڪ ۽ اوڀر ۾ °9 ۽ °18 ڊگرين جي وچ واري ڊگھائي ڦاڪ ۾ واقع آهي. آسٽريا کي پنجن علائقن ۾ ورھائي سگھجي ٿو جن ۾ سڀ کان وڏو علائقو [[ايسٽرن الپس]] وارو آھي جيڪو پوري ملڪ جي پکيڙ جو %62 آھي. الپس جبلن جي دامن وارو علائقو ۽ ڪارپيٿيائي جبل وارو علائقو جيڪو ڪل پکيڙ جو %12 سيڪڙو آھي. اوڀر پاسي واري جابلو دامن لڳ پئنوني واري ھيٺاھين ٻھراڙيءَ واري علائقي جي مدار جي پسگردائيءَ جيڪا پڻ ڪل پکيڙ جو %12 سيڪڙو آھي. اتر وارا جابلو علائقا جيڪي آسٽريا جي [[گرينائيٽ]] واري پليٽ سڏبا آهن جيڪي بوھيميائي جي وچولي ۾ واقع آھن جيڪي ڪل پکيڙ جو %10 سيڪڙو آھن. ھڪ علائقو [[ويانا واري طاس]] وارو آھي جيڪو ڪل پکيڙ جو 4 سيڪڙو آھي. <gallery heights="120px" widths="160px"> File:1 hallstatt austria.jpg|[[ھال اسٽاٽ]] جو منظر File:Krems and mautern from ferdinandswarte.jpg|[[واچا واري وادي]] جي پڇاڙي ۾ ڪريمس ۽ ڊير ڊونا جا منظر File:Vorderhopfreben Üntschenspitze 1.jpg|اونھاري ۾ آسٽريا جي [[اسڪوپرنا]] جي ٻھراڙيءَ جو منظر File:Donau Linz Abend.jpg| لنز ڀرسان [[ڊينيوب ندي]] ۾ ڪروز جھازن جو منظر </gallery> ===آبھوا=== [[File:Koppen-Geiger Map AUT present.svg|thumb|[[ڪوپن واري موسمي درجابندي]] وارو آسٽريا جو نقشو<ref>{{cite journal |last1=Beck |first1=Hylke E. |last2=Zimmermann |first2=Niklaus E. |last3=McVicar |first3=Tim R. |last4=Vergopolan |first4=Noemi |last5=Berg |first5=Alexis |last6=Wood |first6=Eric F. |title=Present and future Köppen-Geiger climate classification maps at 1-km resolution |journal=Scientific Data |date=30 October 2018 |volume=5 |pages=180214 |doi=10.1038/sdata.2018.214|pmid=30375988 |pmc=6207062 |bibcode=2018NatSD...580214B }}</ref>]] آسٽريا جو وڏو حصو ٿڌ يا ٽيمپريٽ موسم واري زون ۾ واقع آهي جتي اولھ جون گھم واريون ھوائون زور سان گھلن ٿيون. ملڪ جو ٽن جو چوٿون حصو الپس جبلن تي مشتمل آهي جنھن ڪري اتي الپائين موسم غالب آھي. سياري ۾ ھن ملڪ ۾ تمام گهڻي ٿڌ ٿئي ٿي (−10 کان 0° پد) ۽ اونھاري ۾ نسبتن اوچو پد رھندو آھي<ref name="Climate">{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/weather/world/city_guides/results.shtml?tt=TT003350|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101202042009/http://www.bbc.co.uk/weather/world/city_guides/results.shtml?tt=TT003350|archivedate=2 December 2010|title=Average Conditions, Vienna, Austria|year=2006|publisher=British Broadcasting Corporation|accessdate=24 May 2009}}</ref> ملڪ ۾ سڀ کان وڌيڪَ گرمي پد °40.5 گريڊ آگسٽ 2013 ۾ رڪارڊ ڪيو ويو ھو. باقي سراسري گرمي پد °20 جي وچ تائين رھندو آھي<ref name=ZAMG>{{cite web|url= http://www.zamg.ac.at/cms/de/klima/klimauebersichten/klimamittel-1971-2000|title= Austrian Meteorological Institute|access-date= 12 August 2012|archive-url= https://web.archive.org/web/20120812220313/http://www.zamg.ac.at/cms/de/klima/klimauebersichten/klimamittel-1971-2000|archive-date= 12 August 2012|url-status=live|df= dmy-all}}</ref> [[ڪوپن واري موسمي درجابندي]] مطابق آسٽريا جون موسمون مختلف قسمن جون آھن جن ۾ سامونڊي موسم، گھميل براعظمي موسم، سب آرڪٽڪ موسم، ٽونڊرا موسم ۽ آئس ڪيپ موسم شامل آهن<ref name="ZAMG"/><ref>{{cite web|url= https://en.climate-data.org/country/4/|title= Climate-Data.org|access-date= 15 April 2017|archive-url= https://web.archive.org/web/20170415201756/https://en.climate-data.org/country/4/|archive-date= 15 April 2017|url-status=live|df= dmy-all}}</ref><ref>{{Cite journal|title= Atlantic influence on the Alps|journal= Environmental Research Letters|volume= 8|issue= 3|pages= 034026|doi= 10.1088/1748-9326/8/3/034026|year= 2013|last1= Zampieri|first1= Matteo|last2= Scoccimarro|first2= Enrico|last3= Gualdi|first3= Silvio|doi-access= free|bibcode= 2013ERL.....8c4026Z}}</ref> {{Weather box |collapsed=collapsed |location =ليخ، وورارلبرگ (1440 ميٽر، 1982ع کان 2012 تائين جا سراسري گرمي پد) |metric first = Yes |single line = Yes <!--Average high temperatures--> |Jan high C = -0.7 |Feb high C = 0.3 |Mar high C = 3.5 |Apr high C = 7.1 |May high C = 11.8 |Jun high C = 17.4 |Jul high C = 16.8 |Aug high C = 14.3 |Sep high C = 15.1 |Oct high C = 9.7 |Nov high C = 3.7 |Dec high C = 0.1 |Average high C = |Jan mean C = -4.5 |Feb mean C = -3.7 |Mar mean C = -0.6 |Apr mean C = 2.9 |May mean C = 7.3 |Jun mean C = 10.6 |Jul mean C = 12.7 |Aug mean C = 12.2 |Sep mean C = 9.9 |Oct mean C = 5.6 |Nov mean C = 0.4 |Dec mean C = -3.3 |year mean C = |Jan low C = -8.2 |Feb low C = -7.6 |Mar low C = -4.7 |Apr low C = -1.3 |May low C = 2.8 |Jun low C = 6.0 |Jul low C = 8.0 |Aug low C = 7.7 |Sep low C = 5.6 |Oct low C = 1.6 |Nov low C = -2.9 |Dec low C = -6.6 |Average low C = |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 59 |Feb precipitation mm = 54 |Mar precipitation mm = 56 |Apr precipitation mm = 70 |May precipitation mm = 103 |Jun precipitation mm = 113 |Jul precipitation mm = 133 |Aug precipitation mm = 136 |Sep precipitation mm = 95 |Oct precipitation mm = 67 |Nov precipitation mm = 78 |Dec precipitation mm = 66 |year precipitation mm = |source 1= <ref name=ZAMG /> |source 2= {{cite web|url= https://en.climate-data.org/location/117363/|title= ليخ موسمي ڄاڻ}} }} {{Weather box |collapsed=collapsed |location =ڪاھٽائي، ٽريول (2060 ميٽر؛ 1982 کان 2012 تائين سراسري گرمي پد) |metric first = Yes |single line = Yes <!--Average high temperatures--> |Jan high C = -3.3 |Feb high C = -3.2 |Mar high C = -0.9 |Apr high C = 2.3 |May high C = 7.0 |Jun high C = 10.4 |Jul high C = 12.7 |Aug high C = 12.3 |Sep high C = 9.6 |Oct high C = 6.3 |Nov high C = 0.5 |Dec high C = -2.4 |Average high C = |Jan mean C = -6.6 |Feb mean C = -6.5 |Mar mean C = -4.2 |Apr mean C = -1.1 |May mean C = 3.4 |Jun mean C = 6.6 |Jul mean C = 8.8 |Aug mean C = 8.6 |Sep mean C = 6.4 |Oct mean C = 2.9 |Nov mean C = -2.4 |Dec mean C = -5.4 |year mean C = |Jan low C = -9.9 |Feb low C = -9.8 |Mar low C = -7.5 |Apr low C = -4.4 |May low C = -0.2 |Jun low C = 2.9 |Jul low C = 4.9 |Aug low C = 4.9 |Sep low C = 3.3 |Oct low C = -0.5 |Nov low C = -5.2 |Dec low C = -8.4 |Average low C = |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 73 |Feb precipitation mm = 66 |Mar precipitation mm = 80 |Apr precipitation mm = 87 |May precipitation mm = 115 |Jun precipitation mm = 126 |Jul precipitation mm = 148 |Aug precipitation mm = 138 |Sep precipitation mm = 96 |Oct precipitation mm = 74 |Nov precipitation mm = 83 |Dec precipitation mm = 72 |year precipitation mm = |source 1= <ref name=ZAMG /> |source 2= {{cite web|url= https://en.climate-data.org/location/111749/|title= ڪاھٽائي موسمي ڄاڻ}} }} == حڪومت ۽ سياست == {{Main|آسٽريا جي سياست}} <!--مهرباني ڪري نئين معلومات سلسلي جي لاڳاپيل مضمونن ۾ شامل ڪريو--> {{Multiple image | align = right | caption_align = center | image1 = Am 23. September 2025 nahm Außenministerin Beate Meinl-Reisinger gemeinsam mit Bundespräsident Alexander Van der Bellen (M) und Bundeskanzler Christian Stocker (L) (54813003241) (cropped).jpg | width1 = 300 | alt1 = اليگزينڊر فان ڊير بيلن | caption1 = [[اليگزينڊر فان ڊير بيلن]]<br/><small>[[آسٽريا جو صدر|صدر]]</small> | image2 = Christian Stocker EuCo 2026.jpg | width2 = 122 | alt2 = ڪرسچين اسٽوڪر | caption2 = [[ڪرسچين اسٽوڪر]]<br/><small>[[آسٽريا جو چانسلر|چانسلر]]</small> | total_width = 300 }} [[File:Wien - Parlamentsgebäude.JPG|thumb|ويانا ۾ [[آسٽريائي پارليامينٽ جي عمارت]]]] [[آسٽريا جي پارليامينٽ]] ملڪ جي گاديءَ ۽ سڀ کان وڏي آبادي واري شهر [[ويانا]] ۾ واقع آهي. آسٽريا 1920ع واري [[وفاقي آئيني قانون]] تحت هڪ [[وفاق]]ي، [[نمائنده جمهوريت|نمائنده جمهوري]] [[جمهوريه]] بڻيو. نَوَ [[آسٽريا جون وفاقي رياستون|وفاقي رياستن]] تي ٻڌل ٻي جمهوريه جو سياسي نظام 1920ع جي آئين تي قائم آهي، جنهن ۾ 1929ع ۾ ترميمون ڪيون ويون ۽ جيڪو 1 مئي 1945ع تي ٻيهر نافذ ڪيو ويو.<ref>Lonnie Johnson 17, 142</ref> [[آسٽريا جو صدر]] رياست جو سربراهه آهي. صدر سڌي ريت عوامي اڪثريتي ووٽ سان چونڊيو ويندو آهي، ۽ جيڪڏهن ضرورت پوي تہ سڀ کان وڌيڪ ووٽ حاصل ڪندڙ اميدوارن وچ ۾ ٻيون چونڊون ڪرايون وينديون آهن. [[آسٽريا جو چانسلر]] [[آسٽريا جي حڪومت|حڪومت]] جو سربراهه آهي. چانسلر کي صدر مقرر ڪري ٿو ۽ کيس پارليامينٽ جي هيٺين ايوان ۾ پارٽين جي جوڙجڪ مطابق حڪومت ٺاهڻ جي ذميواري سونپي ويندي آهي. حڪومت کي صدر جي فرمان ذريعي يا پارليامينٽ جي هيٺين ايوان، [[آسٽريا جي نيشنل ڪائونسل|نيشنل راٽ]]، ۾ [[عدم اعتماد جو ووٽ|عدم اعتماد جي ووٽ]] ذريعي هٽائي سگهجي ٿو. آسٽريا ۾ صدر ۽ پارليامينٽ لاءِ ووٽ ڏيڻ اڳ لازمي هوندو هو، پر اها پابندي 1982ع کان 2004ع تائين مرحليوار ختم ڪئي وئي.<ref>{{Cite web|title=Bundesministerium für Inneres – Elections Compulsory voting|url=http://www.bmi.gv.at/wahlen/elections_compulsorey_voting.asp|archive-url=https://web.archive.org/web/20071103221527/http://www.bmi.gv.at/wahlen/elections_compulsorey_voting.asp|archive-date=3 November 2007|access-date=3 January 2009|publisher=Bmi.gv.at}}</ref> آسٽريا جي پارليامينٽ ٻن ايوانن تي ٻڌل آهي. [[آسٽريا جي نيشنل ڪائونسل|نيشنل راٽ]] جا 183 ميمبر هر پنجن سالن کان پوءِ عام چونڊن ذريعي چونڊيا ويندا آهن، سواءِ ان صورت جي جڏهن وفاقي صدر، وفاقي چانسلر جي تجويز تي، يا نيشنل راٽ پاڻ ايوان کي وقت کان اڳ ٽوڙي ڇڏي. 16 سالن کان وڌيڪ عمر وارو هر شهري [[ووٽ جو حق|ووٽ ڏيڻ جو حق]] رکي ٿو. ووٽ ڏيڻ جي عمر 2007ع ۾ 18 مان گهٽائي 16 سال ڪئي وئي.<ref>{{Cite web|title=The Austrian Parliament|url=https://www.parlament.gv.at/ZUSD/DLFolder/Austrian_Parl_E_p27.pdf|website=Parlament.gv.at|access-date=22 November 2021|archive-date=25 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220425043546/https://www.parlament.gv.at/ZUSD/DLFolder/Austrian_Parl_E_p27.pdf}}</ref> وفاقي چونڊن (''Nationalratswahlen'') ۾ تناسبي نمائندگيءَ تحت سيٽون حاصل ڪرڻ لاءِ سڀني پارٽين لاءِ عام [[چونڊ حد|چونڊ حد]] 4٪ ووٽ آهي، پر 43 علائقائي چونڊ تڪن مان ڪنهن هڪ ۾ سڌي سيٽ (''[[Direktmandat]]'') کٽڻ سان پڻ پارليامينٽ ۾ داخلا ممڪن آهي. قانون سازيءَ جي عمل ۾ نيشنل راٽ غالب ايوان آهي. تنهن هوندي بہ مٿيون ايوان، [[آسٽريا جي وفاقي ڪائونسل|بُنڊس راٽ]]، محدود ويٽو جو حق رکي ٿو. تقريباً سڀني حالتن ۾ نيشنل راٽ ساڳيو بل ٻيهر ووٽنگ ذريعي منظور ڪري سگهي ٿو؛ ان عمل کي ''Beharrungsbeschluss'' يعني ”اصرار وارو فيصلو“ چيو ويندو آهي. آئيني سڌارن جو جائزو وٺڻ لاءِ {{Lang|de|Österreich-Konvent}} نالي آئيني ڪنوينشن<ref>{{Cite web|title=Willkommen beim Österreich Konvent|url=http://www.konvent.gv.at/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20090104001526/http://www.konvent.gv.at/|archive-date=4 January 2009|access-date=21 November 2008|publisher=Konvent.gv.at}}</ref> 30 جون 2003ع تي گهرايو ويو، پر اهو اهڙي تجويز پيش ڪرڻ ۾ ناڪام رهيو جيڪا آئيني ترميمن لاءِ گهربل نيشنل راٽ جي ٻه ٽين اڪثريت حاصل ڪري سگهي. جتي [[ٻه ايواني نظام|ٻه ايواني پارليامينٽ]] ۽ حڪومت ترتيبوار قانون ساز ۽ انتظامي شاخون آهن، اتي عدالتون آسٽريائي رياست جي ٽئين شاخ آهن. [[آسٽريا جي آئيني عدالت|آئيني عدالت]] کي سياسي نظام تي نمايان اثر حاصل آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اها آئين سان ٽڪراءَ ۾ ايندڙ قانونن ۽ ضابطن کي ڪالعدم قرار ڏئي سگهي ٿي. 1995ع کان [[يورپي عدالت انصاف]] يورپي يونين جي قانونن هيٺ ايندڙ معاملن ۾ آسٽريائي فيصلن کي رد ڪري سگهي ٿي. آسٽريا [[يورپي عدالت براءِ انساني حق]] جا فيصلا پڻ لاڳو ڪري ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ [[انساني حقن بابت يورپي ڪنوينشن]] آسٽريا جي آئيني قانون جو حصو آهي. === 2006ع کان پوءِ === [[File:Wien - Bundeskanzleramt1.JPG|thumb|[[بال هائوس پلاٽس]] تي وفاقي چانسلري]] [[2006ع جون آسٽريائي پارلياماني چونڊون|آڪٽوبر 2006ع جي عام چونڊن]] کان پوءِ [[آسٽريا جي سوشل ڊيموڪريٽڪ پارٽي]] (ايس پي او) سڀ کان وڏي جماعت بڻجي سامهون آئي، جڏهن تہ [[آسٽريائي عوامي پارٽي]] (او وي پي) ٻئي نمبر تي رهي ۽ پنهنجي اڳوڻي نتيجي جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ 8 [[سيڪڙو پوائنٽ]] وڃائي ويٺي.<ref name="Election2002">{{Cite web|date=2006|title=24 November 2002 General Election Results – Austria Totals|url=http://electionresources.org/at/nationalrat.php?election=2002|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20090707185433/http://electionresources.org/at/nationalrat.php?election=2002|archive-date=7 July 2009|access-date=12 June 2009|website=Election Resources on the Internet}}</ref><ref name="Election2006">{{Cite web|date=2006|title=October&nbsp;1st,&nbsp;2006 General Election Results – Austria Totals|url=http://electionresources.org/at/nationalrat.php?election=2006|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20090707185102/http://electionresources.org/at/nationalrat.php?election=2006|archive-date=7 July 2009|access-date=12 June 2009|website=Election Resources on the Internet}}</ref> سياسي صورتحال سبب ٻنهي وڏين جماعتن مان ڪا بہ ننڍين پارٽين سان مستحڪم اتحاد قائم نه ڪري سگهي. جنوري 2007ع ۾ او وي پي ۽ ايس پي او گڏجي [[الفرڊ گوزن بائوئر]] (ايس پي او) جي چانسلريءَ هيٺ وڏي اتحاد واري حڪومت قائم ڪئي. [[گوزن بائوئر حڪومت|هي اتحاد]] 7 جولاءِ 2008ع تي ٽٽي ويو.<ref>[https://web.archive.org/web/20080705204057/http://www.kurier.at/nachrichten/173528.php archive.org]</ref> [[2008ع جون آسٽريائي پارلياماني چونڊون|سيپٽمبر 2008ع جي چونڊن]] ۾ ٻنهي وڏين جماعتن جي حمايت وڌيڪ گهٽجي وئي؛ ايس پي او کي 29.3٪ ۽ او وي پي کي 26.0٪ ووٽ مليا. ٻنهي ٻيهر اتحاد قائم ڪيو ۽ [[ويرنر فائمان]] (ايس پي او) چانسلر بڻيو ([[پهرين فائمان حڪومت]]). [[گرين پارٽي – گرين متبادل]] 11٪ ووٽن سان ٽئين نمبر تي رهي. سياسي ساڄي ڌر جون [[آسٽريا جي آزادي پارٽي]] (ايف پي او) ۽ فوت ٿيل [[يورگ هائڊر]] جي نئين پارٽي [[آسٽريا جي مستقبل لاءِ اتحاد]] جي حمايت وڌي، پر ٻنهي گڏجي 20٪ کان گهٽ ووٽ حاصل ڪيا. 11 آڪٽوبر 2008ع تي يورگ هائڊر هڪ ڪار حادثي ۾ فوت ٿي ويو.<ref>{{Cite web|date=11 October 2008|title=Austrian far-right leader Jörg Haider dies in car crash|url=https://www.theguardian.com/world/2008/oct/11/austria-haider|website=The Guardian|access-date=10 December 2021|archive-date=21 June 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120621073253/http://www.guardian.co.uk/world/2008/oct/11/austria-haider|url-status=live}}</ref> [[2013ع جون آسٽريائي پارلياماني چونڊون|2013ع جي پارلياماني چونڊن]] ۾ سوشل ڊيموڪريٽڪ پارٽي 27٪ ووٽن سان 52 سيٽون، جڏهن تہ عوامي پارٽي 24٪ ووٽن سان 47 سيٽون حاصل ڪيون، ۽ گڏجي اڪثريت برقرار رکيائون. آزادي پارٽي 21٪ ووٽن سان 40 سيٽون حاصل ڪيون، جڏهن تہ گرين پارٽي 12٪ ووٽن سان 24 سيٽون ورتيون. ٻن نون جماعتن، اسٽرو ناخ ۽ [[نيوس – نئون آسٽريا ۽ لبرل فورم|نيوس]]، 10٪ کان گهٽ ووٽ حاصل ڪيا ۽ ترتيبوار 11 ۽ 9 سيٽون کٽيون.<ref>{{Cite web|title=Election Resources on the Internet: Federal Elections in Austria – Nationalrat Results Lookup|url=http://www.electionresources.org/at/nationalrat.php?election=2013|website=electionresources.org|access-date=9 December 2021|archive-date=20 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211020101927/http://www.electionresources.org/at/nationalrat.php?election=2013|url-status=live}}</ref> 17 مئي 2016ع تي سوشل ڊيموڪريٽڪ پارٽيءَ جو [[ڪرسچن ڪيرن]] نئين چانسلر طور حلف کنيو. هن قدامت پسند عوامي پارٽي (او وي پي) سان ”وڏي اتحاد“ واري حڪومت جاري رکي. هو اڳوڻي چانسلر ۽ ايس پي او اڳواڻ [[ويرنر فائمان]] جي استعيفيٰ کان پوءِ عهدي تي آيو.<ref>{{Cite news|date=17 May 2016|title=Austria's Christian Kern sworn in as new chancellor|work=DW.COM|url=https://www.dw.com/en/austrias-christian-kern-sworn-in-as-new-chancellor/a-19263395|access-date=10 December 2021|archive-date=10 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211210090552/https://www.dw.com/en/austrias-christian-kern-sworn-in-as-new-chancellor/a-19263395|url-status=live}}</ref> 26 جنوري 2017ع تي [[اليگزينڊر فان ڊير بيلن]] آسٽريا جي صدر طور حلف کنيو. صدر جو عهدو گهڻو ڪري رسمي آهي، پر علامتي ۽ آئيني لحاظ کان اهم حيثيت رکي ٿو.<ref>{{Cite news|date=26 January 2017|title=Van der Bellen takes office as Austrian president|work=DW.COM|url=https://www.dw.com/en/van-der-bellen-takes-office-as-austrian-president/a-37282299|access-date=10 December 2021|archive-date=10 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211210092251/https://www.dw.com/en/van-der-bellen-takes-office-as-austrian-president/a-37282299|url-status=live}}</ref> 2017ع جي بهار ۾ وڏي اتحاد جي خاتمي کان پوءِ [[2017ع جون آسٽريائي پارلياماني چونڊون|آڪٽوبر 2017ع لاءِ وقت کان اڳ چونڊون]] سڏايون ويون. نئين نوجوان اڳواڻ [[سيباسٽيان ڪُرتس]] جي قيادت هيٺ آسٽريائي عوامي پارٽي (او وي پي) نيشنل ڪائونسل ۾ سڀ کان وڏي پارٽي بڻجي، 31.5٪ ووٽن ۽ 183 مان 62 سيٽن تي ڪاميابي حاصل ڪئي. سوشل ڊيموڪريٽڪ پارٽي (ايس پي او) 26.9٪ ووٽن ۽ 52 سيٽن سان ٻئي نمبر تي، جڏهن تہ آسٽريا جي آزادي پارٽي (ايف پي او) 26٪ ووٽن ۽ 51 سيٽن سان ٿوري فرق سان ٽئين نمبر تي رهي. نيوس 5.3٪ ووٽن ۽ 10 سيٽن سان چوٿين، جڏهن تہ پِلز پارٽي 4.4٪ ووٽن ۽ 8 سيٽن سان پهريون ڀيرو پارليامينٽ ۾ داخل ٿي. گرين پارٽي 3.8٪ ووٽن سان 4٪ واري حد پار نه ڪري سگهي ۽ پنهنجون سڀ 24 سيٽون وڃائي ويٺي.<ref>{{Cite news|date=15 October 2017|title=Austrian elections: Sebastian Kurz becomes youngest leader|work=DW.COM|url=https://www.dw.com/en/austrian-elections-sebastian-kurz-becomes-youngest-leader/a-40959587|access-date=9 December 2021|archive-date=9 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211209130143/https://www.dw.com/en/austrian-elections-sebastian-kurz-becomes-youngest-leader/a-40959587|url-status=live}}</ref> او وي پي ايف پي او سان اتحاد قائم ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. نئين چانسلر سيباسٽيان ڪُرتس جي سربراهيءَ ۾ وچ ساڄي ڌر ۽ ساڄي ڌر جي عواميت پسند پارٽيءَ تي ٻڌل نئين حڪومت 18 ڊسمبر 2017ع تي حلف کنيو.<ref>{{Cite news|date=18 December 2017|title=Muted protests in Vienna as far-right ministers enter Austria's government|language=en|work=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/world/2017/dec/18/thousands-protest-as-far-right-ministers-enter-government-in-austria|access-date=9 December 2021|archive-date=9 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211209130143/https://www.theguardian.com/world/2017/dec/18/thousands-protest-as-far-right-ministers-enter-government-in-austria|url-status=live}}</ref> پر [[ابيزا معاملو|”ابيزا“ بدعنواني اسڪينڊل]] کان پوءِ اتحادي حڪومت ختم ٿي وئي<ref>{{Cite news|date=20 May 2019|title=Austrian government collapses after far-right minister fired|language=en|work=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/world/2019/may/20/austrian-government-collapses-after-far-fight-minister-fired|access-date=9 December 2021|archive-date=25 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201125162548/https://www.theguardian.com/world/2019/may/20/austrian-government-collapses-after-far-fight-minister-fired|url-status=live}}</ref> ۽ [[2019ع جون آسٽريائي پارلياماني چونڊون|29 سيپٽمبر 2019ع تي نيون چونڊون]] ڪرايون ويون. انهن چونڊن ۾ او وي پي 37.5٪ ووٽن سان وڏي ڪاميابي حاصل ڪئي ۽ 13.9٪ ووٽ حاصل ڪندڙ گرين پارٽي سان اتحاد قائم ڪيو. سيباسٽيان ڪُرتس جي چانسلريءَ هيٺ اها حڪومت 7 جنوري 2020ع تي حلف کنيو.<ref>{{Cite news|date=29 September 2019|title=Austrian elections: support for far-right collapses|language=en|work=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/world/2019/sep/29/austrian-elections-exit-polls-collapse-far-right-support-sebastian-kurz-victory|access-date=9 December 2021|archive-date=9 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211209125553/https://www.theguardian.com/world/2019/sep/29/austrian-elections-exit-polls-collapse-far-right-support-sebastian-kurz-victory|url-status=live}}</ref> 11 آڪٽوبر 2021ع تي بدعنواني اسڪينڊل سبب وڌندڙ دٻاءَ هيٺ چانسلر سيباسٽيان ڪُرتس استعيفيٰ ڏئي ڇڏي. او وي پي جي پرڏيهي وزير [[اليگزينڊر شالنبرگ]] سندس جانشين بڻيو، پر ٻن مهينن کان به گهٽ عرصي کان پوءِ شالنبرگ پڻ عهدو ڇڏي ڏنو. 6 ڊسمبر 2021ع تي [[ڪارل نيهمر]] چانسلر طور حلف کنيو، جنهن سان هو ٻن مهينن اندر آسٽريا جو ٽيون قدامت پسند چانسلر بڻيو. او وي پي ۽ گرين پارٽيءَ جو اتحاد جاري رهيو.<ref>{{Cite news|date=6 December 2021|title=Austria: Karl Nehammer sworn in as new chancellor|work=[[DW.COM]] |url=https://www.dw.com/en/austria-karl-nehammer-sworn-in-as-new-chancellor/a-60032938|access-date=10 December 2021|archive-date=12 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220412004047/https://www.dw.com/en/austria-karl-nehammer-sworn-in-as-new-chancellor/a-60032938|url-status=live}}</ref> [[2024ع جون آسٽريائي پارلياماني چونڊون|29 سيپٽمبر 2024ع جي چونڊن]] کان پوءِ او وي پي، ايس پي او ۽ [[نيوس (آسٽريا)|نيوس]] وچ ۾ اتحادي ڳالهيون ناڪام ٿي ويون، جنهن کان پوءِ نيهمر استعيفيٰ ڏني. [[اليگزينڊر شالنبرگ]] ٻيو ڀيرو عبوري چانسلر ٿيو. او وي پي ۽ ايف پي او وچ ۾ اتحاد ٺاهڻ جون ڪوششون پڻ ناڪام رهيون. آخرڪار او وي پي، ايس پي او ۽ نيوس وچ ۾ اتفاق ٿيو ۽ [[ڪرسچين اسٽوڪر]] (او وي پي) جي چانسلريءَ هيٺ [[اسٽوڪر حڪومت]] قائم ڪئي وئي.<ref>{{Cite web |date=2025-03-03 |title=Dreierkoalition: Neue Regierung angelobt |url=https://orf.at/stories/3386514/ |access-date=2025-03-03 |website=news.ORF.at |language=de}}</ref> === انتظامي ورهاست === <!---"Administrative divisions of Austria" redirects here---> {{Main|آسٽريا جون رياستون}} آسٽريا هڪ [[وفاقي جمهوريه]] آهي، جيڪا [[آسٽريا جون رياستون|نَوَ رياستن]] (بُنڊَس لينڊَر) تي مشتمل آهي.<ref name="CIA"/> رياستن کي وڌيڪ [[آسٽريا جا ضلعا|ضلعن]] (بيٽسِرڪَه) ۽ قانوني شهرن (شٽاتوٽار شٽيٽَه) ۾ ورهايو ويو آهي. ضلعن کي اڳتي [[ميونسپلٽي (آسٽريا)|ميونسپلٽين]] (گَمائنڊَن) ۾ ورهايو ويو آهي. قانوني شهرن کي اهي اختيار حاصل آهن، جيڪي عام طور تي ضلعن ۽ ميونسپلٽين ٻنهي کي حاصل هوندا آهن. [[ويانا]] ان لحاظ کان منفرد آهي تہ اهو هڪ ئي وقت شهر ۽ رياست ٻئي آهي. [[يورپي ڪميشن]] جو ترجمي وارو ڊائريڪٽوريٽ جنرل رياستن لاءِ ''صوبا'' جو اصطلاح استعمال ڪري ٿو. {| class="sortable wikitable" style="text-align:right; font-size:100%" |- style="font-size:100%; text-align:right" ! <small>*رياست*</small> ! <small>*گادي*جو*هنڌ*</small> ! <small>'''پکيڙ'''</small> <small>'''_چورس ^{ڪلوميٽر}'''</small> ! <small>آبادي</small> <small>(2017)</small> ! <small>گھاٽائي/چورس ڪلوميٽر</small> ! <small>GDP (يورو)</small><small>(2012)</small> ! <small>GDP<br />في ڪس</small> |- | '''[[برجنلينڊ]]'''|| [[آئزن اسٽڊٽ|'''آئزن اسٽڊٽ''']] |style="text-align:right"| <small>'''3,965'''</small>|| style="text-align:right" | <small>'''291,942'''</small>|| style="text-align:right" | 73.6 ||style="text-align:right"| <small>'''7.311'''</small> ارب || style="text-align:right" | <small>'''25,600'''</small> |- | [[ڪرينٿيا (رياست)|'''ڪرينٿيا''']] || [[ڪليگنفرٽ]] |style="text-align:right"| 9,536 ||style="text-align:right"| <small>'''561,077'''</small>|| style="text-align:right" | 58.8 ||style="text-align:right"| 17.62 ارب ||style="text-align:right"| <small>'''31,700'''</small> |- | [[لوئر آسٽريا|'''لوئر''' '''آسٽريا''']] || [[سنڪٽ پولٽن]] |style="text-align:right"| <small>'''19,178'''</small>|| style="text-align:right" | <small>'''1,665,753'''</small>|| style="text-align:right" | 86.9 ||style="text-align:right"| <small>'''49.75'''</small> ارب || style="text-align:right" | <small>'''30,800'''</small> |- | [[سلزبرگ (رياست)|'''سلزبرگ''']] || [[سلزبرگ]] |style="text-align:right"| 7,154 ||style="text-align:right"| 549,263 ||style="text-align:right"| 76.8 ||style="text-align:right"| 23.585 ارب ||style="text-align:right"| <small>'''44,500'''</small> |- | '''[[اسٽيريا]]'''|| [[گراتس]] |style="text-align:right"| <small>'''16,401'''</small>|| style="text-align:right" | <small>'''1,237,298'''</small>|| style="text-align:right" | 75.4 ||style="text-align:right"| <small>'''40.7'''</small> ارب || style="text-align:right" | <small>'''33,600'''</small> |- | [[ٽرول (رياست)|'''ٽرول''']] || [[انسبروڪ]] |style="text-align:right"| <small>'''12,648'''</small>|| style="text-align:right;" | 746,153 ||style="text-align:right"| 59.0 ||style="text-align:right"| <small>'''28.05'''</small> ارب || style="text-align:right" | <small>'''39,400'''</small> |- | [[اپر آسٽريا|'''اپر آسٽريا''']] || [[لنز]] |style="text-align:right"| <small>'''11,982'''</small>|| style="text-align:right;" | <small>'''1,465,045'''</small>|| style="text-align:right" | 122.3 ||style="text-align:right"| <small>'''53.86'''</small> ارب || style="text-align:right" | <small>'''38,000'''</small> |- |colspan=2| '''[[ويانا]]''' |style="text-align:right"| 415 ||style="text-align:right;"| <small>'''1,867,582'''</small>|| style="text-align:right" | 4,500 ||style="text-align:right"| <small>'''81.77'''</small> ارب |- | '''[[وورارلبرگ]]'''|| [[بريگنز]] |style="text-align:right"| <small>'''2,601'''</small>|| style="text-align:right;" | 388,752 ||style="text-align:right"| 149.5 ||style="text-align:right"| <small>'''23.59 ارب'''</small>|| style="text-align:right" | <small>'''58,300'''</small> |- |colspan=7 |<ref>{{Cite web|title=Eurostat – Data Explorer|url=http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/submitViewTableAction.do|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006122431/http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/submitViewTableAction.do|archive-date=6 October 2014|access-date=19 October 2011}}</ref><ref>{{Cite web|title=Statistik Austria – Bevölkerung zu Jahresbeginn 2002–2017 nach Gemeinden (Gebietsstand 1.1.2017)|url=http://www.statistik.at/wcm/idc/idcplg?IdcService=GET_FILE&dID=354032&dDocName=080904|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180322204818/http://www.statistik.at/wcm/idc/idcplg?IdcService=GET_FILE&dID=354032&dDocName=080904|archive-date=22 March 2018|access-date=9 July 2018}}</ref> |} === پرڏيهي لاڳاپا === {{Main|آسٽريا جا پرڏيهي لاڳاپا}} [[File:Inauguration EYE2014 Parlement européen Strasbourg 9 mai 2014.jpg|thumb|[[يورپي پارليامينٽ]]؛ آسٽريا [[يورپي يونين]] جي 27 ميمبر ملڪن مان هڪ آهي.]] 1955ع واري [[آسٽريا جو رياستي معاهدو|آسٽريا جي رياستي معاهدي]]، [[ٻي عالمي جنگ]] کان پوءِ آسٽريا تي قبضي جو خاتمو آندو ۽ آسٽريا کي هڪ آزاد ۽ خودمختيار رياست طور تسليم ڪيو. 26 آڪٽوبر 1955ع تي [[آسٽريا جي وفاقي اسيمبلي|وفاقي اسيمبلي]] هڪ آئيني شق منظور ڪئي، جنهن تحت ”آسٽريا پنهنجي آزاد مرضيءَ سان پنهنجي دائمي غيرجانبداريءَ جو اعلان ڪري ٿو“. هن قانون جي ٻئي حصي موجب، ”آسٽريا مستقبل ۾ ڪنهن به فوجي اتحاد ۾ شامل نہ ٿيندو ۽ پنهنجي سرزمين تي ڪنهن بہ پرڏيهي فوجي اڏي جي قيام جي اجازت نہ ڏيندو“. ان کان پوءِ آسٽريا پنهنجي پرڏيهي پاليسيءَ کي غيرجانبداريءَ جي اصول تي ترتيب ڏنو، جيتوڻيڪ ان جي غيرجانبداري [[سوئٽزرلينڊ]] جي غيرجانبداريءَ کان ڪافي مختلف رهي آهي.<ref>{{Cite web |last=Sassòli |first=Peter Hilpold, Matthieu Gillabert, Johanna Rainio-Niemi, Marco |date=2023-01-09 |title=Neutrality Law In A Comparative Perspective: Austria, Switzerland, Finland |url=https://tdhj.org/blog/post/neutrality-law-comparison-austria-switzerland-finland/ |access-date=2026-07-22 |website=The Defence Horizon Journal |language=en-US}}</ref> [[سوويت يونين]] جي خاتمي کان پوءِ آسٽريا پنهنجي [[غيرجانبدار ملڪ|غيرجانبداريءَ]] جي تشريح تي ٻيهر غور ڪرڻ شروع ڪيو. 1991ع ۾ هن [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] جي منظوريءَ سان [[عراق]] خلاف ڪيل ڪارروائيءَ لاءِ پنهنجي فضائي حدن مان گذرڻ جا حق ڏنا. 1995ع کان وٺي آسٽريا [[يورپي يونين]] جي گڏيل پرڏيهي ۽ سلامتي پاليسيءَ ۾ پڻ حصو وٺندو رهيو آهي. ساڳئي سال آسٽريا [[اتر ائٽلانٽڪ معاهدي جي تنظيم|نيٽو]] جي [[امن لاءِ ڀائيواري]] پروگرام ۾ شامل ٿيو؛ البت هن اهو قدم [[روس]] جي پروگرام ۾ شامل ٿيڻ کان پوءِ کنيو. ان کان پوءِ آسٽريا [[بوسنيا ۽ هرزيگووينا|بوسنيا]] ۾ امن قائم رکڻ وارين مهمن ۾ پڻ حصو ورتو. ان دوران، 1955ع جي غيرجانبداريءَ بابت آئيني قانون جو اهو حصو مڪمل طور برقرار رهيو، جنهن تحت آسٽريا جي سرزمين تي پرڏيهي فوجي اڏن جي قيام جي اجازت نہ آهي.<ref>{{Cite web|title=Austria's Permanent Neutrality|url=https://www.austrianinformation.org/winter-2015-16/wc55d7qi5qrmyzmxh1qkofcmsluxvj|access-date=4 February 2021|website=New Austrian Information|date=16 December 2015|archive-date=13 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210213232914/https://www.austrianinformation.org/winter-2015-16/wc55d7qi5qrmyzmxh1qkofcmsluxvj|url-status=live}}</ref> آسٽريا [[گڏيل قومن جو جوهري هٿيارن جي پابنديءَ وارو معاهدو|جوهري هٿيارن جي پابنديءَ واري گڏيل قومن جي معاهدي]] تي پڻ صحيح ڪئي آهي.<ref>{{Cite web|date=6 July 2019|title=Chapter XXVI: Disarmament&nbsp;– No. 9 Treaty on the Prohibition of Nuclear Weapons|url=https://treaties.un.org/Pages/ViewDetails.aspx?src=TREATY&mtdsg_no=XXVI-9&chapter=26&clang=_en|publisher=United Nations Treaty Collection|access-date=8 August 2019|archive-date=6 August 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190806220546/https://treaties.un.org/Pages/ViewDetails.aspx?src=TREATY&mtdsg_no=XXVI-9&chapter=26&clang=_en|url-status=live}}</ref> ان معاهدي جي [[اتر ائٽلانٽڪ معاهدي جي تنظيم|نيٽو]] جي سمورن ميمبر ملڪن مخالفت ڪئي هئي.<ref>{{Cite news|date=7 July 2017|title=122 countries adopt 'historic' UN treaty to ban nuclear weapons|work=CBC News|url=https://www.cbc.ca/news/world/un-treaty-ban-nuclear-weapons-1.4192761|access-date=8 August 2019|archive-date=14 August 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190814183525/https://www.cbc.ca/news/world/un-treaty-ban-nuclear-weapons-1.4192761|url-status=live}}</ref> === فوج === {{Main|آسٽريا جون هٿياربند فوجون}} [[Image:Alsergrund (Wien) - Rossauer-Kaserne (2).JPG|thumb|[[آسٽريا جي دفاع واري وزارت|وفاقي دفاع واري وزارت]] جو صدر دفتر [[روسائوئر ڪازرني]]، [[ويانا]] ۾]] آسٽريا جي هٿياربند فوجن ({{Langx|de-AT|link=no|بُنڊس‌هير}}) جي افرادي قوت جو دارومدار گهڻو ڪري [[لازمي فوجي ڀرتي]] تي آهي.<ref>{{Cite news|last=Prodhan|first=Georgina|date=20 January 2013|title=Neutral Austria votes to keep military draft|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/us-austria-military-referendum/neutral-austria-votes-to-keep-military-draft-idUSBRE90J0DC20130120|access-date=4 February 2021|archive-date=8 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210208223245/https://www.reuters.com/article/us-austria-military-referendum/neutral-austria-votes-to-keep-military-draft-idUSBRE90J0DC20130120|url-status=live}}</ref> ارڙهن سالن جي عمر کي پهتل ۽ فوجي خدمت لاءِ موزون قرار ڏنل سڀني مردن لاءِ ڇهن مهينن جي لازمي [[فوجي خدمت]] ڪرڻ ضروري آهي، جنهن کان پوءِ اٺن سالن تائين رزرو فوجي خدمت جي ذميواري هوندي آهي. سورهن سالن جي عمر کان مرد ۽ عورتون ٻئي رضاڪاراڻي خدمت لاءِ اهل آهن.<ref name="CIA"/> [[ضميري بنيادن تي فوجي خدمت کان انڪار|ضميري بنيادن تي فوجي خدمت کان انڪار]] قانوني طور قبول ٿيل آهي، ۽ جيڪي ماڻهو اهو حق استعمال ڪن ٿا تن لاءِ ان جي بدران نوَ مهينن جي منظم [[آسٽريا ۾ شهري خدمت|شهري خدمت]] ڪرڻ لازمي آهي. 1998ع کان وٺي رضاڪار عورتن کي پيشور فوجي بڻجڻ جي اجازت ڏني وئي آهي. بُنڊس‌هير جا مکيه شعبا گڏيل فوجون (اشٽرائٽ‌ڪريفٽي‌فيورُنگس‌ڪمانڊو، ايس ڪي ايف يو ڪي ڊي او) آهن، جن ۾ زميني فوجون (لانڊ‌اشٽرائٽ‌ڪريفٽي)، هوائي فوجون (لُفٽ‌اشٽرائٽ‌ڪريفٽي)، بين الاقوامي مهمون (اِنٽرنيشنالي آئنسَيٽسي) ۽ خاص فوجون (شپيٽسيال‌آئنسَيٽس‌ڪريفٽي) شامل آهن. انهن کان سواءِ گڏيل مهمي سهائتا ڪمان (ڪمانڊو آئنسَيٽس‌اُنٽرشٽُٽسُنگ؛ ڪي ڊي او اي يو) ۽ گڏيل ڪمان سهائتا مرڪز (فيورُنگس‌اُنٽرشٽُٽسُنگس‌سينٽرم؛ ايف يو يو زيڊ) پڻ شامل آهن. آسٽريا هڪ [[سامونڊي ڪناري کان محروم ملڪ]] آهي، تنهنڪري ان وٽ ڪا بہ بحري فوج ناهي. [[File:Medal Parade (27178440136).jpg|thumb|هڪ غيرجانبدار ملڪ جي حيثيت سان آسٽريا جو دفاع [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] جي امن قائم رکڻ واري مهارت ۽ مهمن تي ڌيان ڏئي ٿو، جيئن هن تصوير ۾ [[لبنان ۾ گڏيل قومن جي عبوري فوج|يونيفل]] ڏيکاريل آهي.]] 2012ع ۾ آسٽريا جا دفاعي خرچ ان جي مجموعي گهرو پيداوار جو لڳ ڀڳ 0.8 سيڪڙو هئا. فوج ۾ هن وقت لڳ ڀڳ 26,000<ref>{{Cite web|title=Defence Data|url=http://www.eda.europa.eu/info-hub/defence-data-portal/Austria/year/2012|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140603202759/http://eda.europa.eu/info-hub/defence-data-portal/Austria/year/2012|archive-date=3 June 2014|access-date=4 April 2014|website=europa.eu}}</ref> فوجي آهن، جن مان لڳ ڀڳ 12,000 لازمي ڀرتيءَ هيٺ آيل فوجي آهن. رياست جي سربراهه جي حيثيت سان [[آسٽريا جو صدر]] رسمي طور هٿياربند فوجن جو سپريم ڪمانڊر آهي. آسٽريا جي هٿياربند فوجن جي ڪمان دفاع واري وزير وٽ هوندي آهي، {{As of|2020|May|lc=yes}} اهو عهدو [[ڪلاوڊيا ٽانر]] وٽ آهي. [[سرد جنگ]] جي خاتمي کان پوءِ، ۽ خاص طور تي آسٽريا ۽ ان جي [[اوڀر بلاڪ]] جي پاڙيسري ملڪن ([[هنگري]] ۽ اڳوڻي [[چيڪوسلوواڪيا]]) کي جدا ڪندڙ سخت پهري هيٺ آيل اڳوڻي ”[[لوهي پردو|لوهي پردي]]“ جي خاتمي کان پوءِ، آسٽريا جي فوج [[غير قانوني اميگريشن|غير قانوني مهاجرن]] کي سرحد پار ڪرڻ کان روڪڻ جي ڪوششن ۾ آسٽريا جي سرحدي محافظن جي مدد ڪندي رهي. اها مدد 2008ع ۾ هنگري ۽ [[سلوواڪيا]] جي يورپي يونين جي [[شينگن علائقو|شينگن علائقي]] ۾ شامل ٿيڻ کان پوءِ ختم ٿي وئي، جنهن سان عملي طور معاهدي جي ميمبر رياستن وچ ۾ ”اندروني“ سرحدي ڪنٽرول ختم ٿي ويا. ڪجهه سياستدانن هن مهم کي جاري رکڻ جو مطالبو ڪيو، پر ان جي قانوني حيثيت تي سخت اختلاف موجود آهن. آسٽريا جي آئين موجب، هٿياربند فوجن کي رڳو محدود حالتن ۾ مقرر ڪري سگهجي ٿو، خاص طور ملڪ جي دفاع ۽ قومي هنگامي حالتن، جهڙوڪ [[قدرتي آفت|قدرتي آفتن]] کان پوءِ امدادي ڪمن لاءِ.<ref>{{Cite web|title=Austria 1920 (reinst. 1945, rev. 2013)|url=https://www.constituteproject.org/constitution/Austria_2013?lang=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402155729/https://www.constituteproject.org/constitution/Austria_2013?lang=en|archive-date=2 April 2015|access-date=17 March 2015|website=Constitute}}</ref> رڳو غيرمعمولي حالتن ۾ انهن کي معاون پوليس فورس طور استعمال ڪري سگهجي ٿو. پنهنجي [[آسٽريا جي غيرجانبداريءَ جو اعلان|خود اعلانيل دائمي غيرجانبداريءَ]] واري حيثيت تحت، آسٽريا وٽ گڏيل قومن جي اڳواڻيءَ هيٺ امن قائم رکڻ ۽ ٻين انساني همدرديءَ وارين مهمن ۾ حصو وٺڻ جي پراڻي روايت آهي. خاص طور تي [[آسٽريا جي فوجن جو آفتن ۾ امدادي يونٽ]] (اي ايف ڊي آر يو)، جيڪو مڪمل طور رضاڪارن تي ٻڌل يونٽ آهي ۽ شهري ماهرن (مثال طور بچاءَ وارن ڪتن جي سنڀاليندڙن) سان ويجها لاڳاپا رکي ٿو، هڪ تيز رفتار (مقرر ٿيڻ جو معياري وقت 10 ڪلاڪ آهي) ۽ اثرائتي [[ڳولا ۽ بچاءُ|ڳولا ۽ بچاءَ]] واري يونٽ طور ساک رکي ٿو. هن وقت آسٽريا جي فوج جا وڏا دستا [[بوسنيا ۽ هرزيگووينا|بوسنيا]] ۽ [[ڪوسوو]] ۾ مقرر آهن.{{Citation needed|date=March 2023}} 2024ع جي [[عالمي امن انڊيڪس]] موجب، آسٽريا دنيا جو ٽيون سڀ کان وڌيڪ پرامن ملڪ آهي.<ref>{{Cite web|title=2024 Global Peace Index|url=https://www.economicsandpeace.org/wp-content/uploads/2024/06/GPI-2024-web.pdf}}</ref> == معيشت == [[File:13-08-30-wien-by-RalfR-123.jpg|thumb|[[ويانا بين الاقوامي مرڪز]] [[گڏيل قومن]] جي آفس سميت ۽ ڊي سي ٽاورز جو ٽاور-1]] آسٽريا دنيا جي ملڪن جي ناليوار جي ڊي پي جي شرح مطابق تمام مٿاھين شرح وارن ملڪن ۾ شامل آهي.<ref name=autogenerated1>{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2012/01/weodata/weorept.aspx?sy=2009&ey=2012&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=122&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a=&pr.x=37&pr.y=14|title=Austria|publisher=International Monetary Fund|accessdate=17 April 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121125152140/http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2012/01/weodata/weorept.aspx?sy=2009&ey=2012&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=122&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a=&pr.x=37&pr.y=14|archive-date=25 November 2012|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> ان جي [[معيشت]] تمام وڏي پيماني تي صنعتي ۽ تمام ترقي يافته سوشل مارڪيٽ واري آهي. 1980ع جي ڏھاڪي تائين وڏي صنعت کي سرڪاري بڻايو ويو پر بعد ۾ نجڪاري ذريعي سرڪاري صنعتي يونٽن ۾ ڪمي آئي. صنعت کان پوءِ [[سياحت]] ھن ملڪ جي معيشيت جو وڏو شعبو آهي. سال 2007ع ۾ بين الاقوامي سياحت جي آمدني ۾ آسٽريا دنيا ۾ نائين نمبر تي ھو. ان سال ھن ملڪ جي سياحتي آمدني 18.9 ارب ڊالر ھئي. سياحن جي تعداد واري شمار ۾ ان سال ھي ملڪ ٻارھين نمبر تي آيو. ملڪ ۾ ان سال 2 ڪروڙ 8 لک سياح گھمڻ آيا.<ref name="UNTWO">{{cite web|url=http://www.tourismroi.com/Content_Attachments/27670/File_633513750035785076.pdf |title=UNTWO World Tourism Barometer, Vol.6 No.2 |accessdate=18 November 2008 |publisher=UNTWO |date=June 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081031013714/http://www.tourismroi.com/Content_Attachments/27670/File_633513750035785076.pdf |archivedate=31 October 2008 |url-status=dead }}</ref> ملڪ جو سڀ کان وڏو واپاري شراڪت دار تاريخي طور تي [[جرمني]] رھيو آھي. [[يورپي يونين]] ۾ شامل ٿيڻ سان ھن ملڪ جا يونين جي رڪن ملڪن سان معاشي لاڳاپن ۾ ويجھڙائپ وڌڻ سان ھن ملڪ جي جرمني تي واپاري دارومدار کي گھٽايو آھي. يورپي يونين جي رڪنيت سان پرڏيھي سيڙپڪاري جو ھتي زبردست اضافو ٿيو آهي. سال 2006ع ۾ جي ڊي پي جي واڌ 3.3 سيڪڙو تائين پھتي.<ref>[http://www.oenb.at/isaweb/report.do?&lang=EN&report=7.7 Real GDP Growth – Expenditure Side] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181106193328/https://www.oenb.at/isaweb/report.do?&lang=EN&report=7.7|date=6 November 2018}}, provided by the [[Oesterreichische Nationalbank|Austrian National Bank]] {{in lang|de}} </ref> ملڪ جي درآمدن جو 67 سيڪڙو يورپي يونين جي رڪن ملڪن مان آھي<ref>{{cite web|title=OEC – Austria (AUT) Exports, Imports, and Trade Partners|url=http://atlas.media.mit.edu/en/profile/country/aut/|website=atlas.media.mit.edu|accessdate=12 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160313121243/http://atlas.media.mit.edu/en/profile/country/aut/|archive-date=13 March 2016|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> [[File:BlueEurozone.svg|thumb|left|آسٽريا يوروزون (تيز نيري رنگ سان ڏيکاريل) واري مالياتي يونين م شامل آھي ۽ يورپي يونين جي سنگل مارڪيٽ جو حصو آهي]] آسٽريا جي مکيه [[زرعي پيداوار]] ۾ [[پٽاٽا]]، [[جوئر]]، [[چقندر]]، [[مڪئي]]، [[ڪڻڪ]]، [[ڪپهه]] ۽ [[انگور]] شامل آهن. مکيه [[صنعت|صنعتن]] ۾ [[فولاد]]، [[مشينري]]، [[گاڏيون]]، [[بجلي|بجليءَ]] جو سامان، [[بصريات|آپٽيڪل]] شيشي جون شيون، [[ڪاغذ]]، [[ڪپڙو|ڪپڙي]]، [[سيمنٽ]]، [[ڪيميائي شيون|ڪيميائي شيئن]] جي صنعتون آهن ۽ مکيه [[معدنيات]] ۾ [[لوھ|لوهه]]، [[پيٽرول]]، ميگنيٽائٽ، گرينائٽ، [[قدرتي گيس]]، [[جست]]، [[ٽامو]] ۽ [[زنڪ]] آهن.<ref name = " سنڌيانا "/> ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:آسٽريا]] [[زمرو:ملڪ]] [[زمرو:وفاقي جمهوريا]] [[زمرو:يورپي ملڪ]] [[زمرو:زمين بند ملڪ]] [[زمرو:وچ يورپ جا ملڪ]] [[زمرو:يورپي اتحاد جا رڪن ملڪ]] [[زمرو:گڏيل قومن جا ڀاتي ملڪ]] [[زمرو:ملڪ ۽ علائقا جتي جرمن هڪ سرڪاري ٻولي آهي]] bdwygof5zjqo9mc6jm30can47n0ykgp 404644 404643 2026-08-18T17:08:16Z Intisar Ali 8681 404644 wikitext text/x-wiki {{Short description|وچ يورپ جو ملڪ}} {{Redirect|آسٽريا|ملڪ جي نالي جي تاريخ|آسٽريا جو نالو|ٻيا استعمال|آسٽريا (سلجهائپ)|and|آسٽريا (سلجهائپ)}} {{Distinguish|آسٽريليا|آسٽورياس|آسٽراسيا|آسٽريليشيا}} {{Pp-move}} {{Infobox country | conventional_long_name = آسٽريا جي جمهوريه | common_name = آسٽريا | native_name = {{lang|de-AT|Republik Österreich}} | image_flag = Flag of Austria.svg | image_coat = Austria Bundesadler.svg | national_anthem = {{lang|de-AT|[[آسٽريا جو قومي ترانو|Bundeshymne der Republik Österreich]]}}<br/>"آسٽريا جي جمهوريه جو قومي ترانو"{{parabr}}[[File:Land der Berge Land am Strome instrumental.ogg|center]] | image_map = {{Switcher|[[File:EU-Austria (orthographic projection).svg|upright=1.15|frameless]]|دنيا جي گولي تي ڏيکاريو|[[File:EU-Austria.svg|upright=1.15|frameless]]|[[يورپي يونين]] جو نقشو ڏيکاريو|default=1}} | capital = [[ويانا]] | coordinates = {{Coord|48|12|N|16|21|E|type:city(2,000,000)_region:AT-9}} | largest_city = capital | languages_type = سرڪاري ٻولي | languages = [[آسٽريائي جرمن|جرمن]]{{Efn|[[آسٽريا جو وفاقي آئيني قانون|1920ع واري آسٽريائي آئين]] جي آرٽيڪل 8 جي بنياد تي}}{{Efn|[[برگنلينڊ ڪروشيائي]]، [[چيڪ ٻولي|چيڪ]]، [[هنگري ٻولي|هنگري]]، [[روماني ٻولي|روماني]]، [[سلوواڪ ٻولي|سلوواڪ]] ۽ [[سلوويني ٻولي|سلوويني]] کي [[يورپي منشور براءِ علائقائي يا اقليتي ٻوليون]] تحت سرڪاري طور تسليم ڪيو ويو آهي.}} | languages2 = {{hlist|[[هنگري ٻولي|هنگري]]|[[سلوويني ٻولي|سلوويني]]|[[برگنلينڊ ڪروشيائي]]<ref name="demokratiewebstatt.at" /><ref name="Regional Languages of Austria" />}} | languages2_type = سرڪاري [[علائقائي ٻوليون]] | ethnic_groups = {{Unbulleted list | 72.2% [[آسٽريائي ماڻهو|آسٽريائي]] | 27.8% [[آسٽريا جي آبادي#نسلي گروهه|ٻيا]] }} | ethnic_groups_year = 2024 | ethnic_groups_ref = <ref>{{cite web |title=Migration and Integration 2025 |url=https://www.statistik.at/fileadmin/announcement/2025/07/20250716MigrationIntegration2025EN.pdf |website=Statistics Austria |publisher=Statistik Austria |date=16 July 2025 |access-date=10 August 2025 |language=en}}</ref> | religion_year = 2021 | religion_ref = <ref name="statistik.at">{{Cite web|title=Religionsbekenntnis – STATISTIK AUSTRIA – die Informationsmanager|url=https://www.statistik.at/statistiken/bevoelkerung-und-soziales/bevoelkerung/weiterfuehrende-bevoelkerungsstatistiken/religionsbekenntnis|access-date=9 August 2022|archive-date=30 September 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220930022008/https://www.statistik.at/statistiken/bevoelkerung-und-soziales/bevoelkerung/weiterfuehrende-bevoelkerungsstatistiken/religionsbekenntnis|url-status=live}}</ref> | religion = {{Ublist |item_style=white-space:nowrap; | {{Tree list}} * 68.2% [[عيسائيت]] ** 55.2% [[آسٽريا ۾ ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ ازم]] ** 4.9% [[آسٽريا ۾ مشرقي آرٿوڊوڪسي|آرٿوڊوڪسي]] ** 3.8% [[پروٽيسٽنٽ ازم]] ** 4.3% [[عيسائي فرقو|ٻيا عيسائي]] {{Tree list/end}} |22.4% [[لامذهبيت|ڪو مذهب نه]] |8.3% [[آسٽريا ۾ اسلام|اسلام]] |1.1% [[آسٽريا ۾ مذهب|ٻيا]] }} | demonym = [[آسٽريائي ماڻهو|آسٽريائي]] | government_type = وفاقي [[نيم صدارتي جمهوريه]]<ref>{{Cite web|date=22 September 2022|title=Hofburg-Wahl: 'Österreich ist ein sehr ungewöhnlicher Fall'|url=https://diepresse.com/6193038|access-date=22 September 2022|language=de-AT|archive-date=3 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221003104650/https://www.diepresse.com/6193038/hofburg-wahl-oesterreich-ist-ein-sehr-ungewoehnlicher-fall|url-status=live}}</ref>{{efn|name=system|آسٽريا جي جمهوريه پنهنجي [[آسٽريا جو آئين|آئين]] مطابق قانوني طور هڪ نيم صدارتي جمهوريه آهي؛<ref name="u009">{{cite journal|last=Shugart|first=Matthew Søberg|title=Semi-Presidential Systems: Dual Executive And Mixed Authority Patterns|journal=French Politics|volume=3|issue=3|date=2005|issn=1476-3419|doi=10.1057/palgrave.fp.8200087|doi-access=free|pages=323–351|url=https://link.springer.com/content/pdf/10.1057/palgrave.fp.8200087.pdf|access-date=2024-12-16}}</ref> پر عملي طور آئيني روايتن سبب اها وڌيڪ [[پارلياماني جمهوريه]] وانگر ڪم ڪري ٿي.<ref name="y589">{{cite book|last=Müller|first=Wolfgang C.|title=Semi-Presidentialism in Europe|chapter=Austria|publisher=Oxford University PressOxford|date=1999-09-02|isbn=978-0-19-829386-6|doi=10.1093/0198293860.003.0002|pages=22–47}}</ref>}} | leader_title1 = [[آسٽريا جو صدر|صدر]] | leader_name1 = [[اليگزينڊر فان ڊير بيلن]] | leader_title2 = [[آسٽريا جو چانسلر|چانسلر]] | leader_name2 = [[ڪرسچين اسٽوڪر]] | legislature = [[آسٽريا جي پارليامينٽ|پارليامينٽ]] | upper_house = [[وفاقي ڪائونسل (آسٽريا)|وفاقي ڪائونسل]] | lower_house = [[نيشنل ڪائونسل (آسٽريا)|نيشنل ڪائونسل]] | sovereignty_type = [[آسٽريا جي تاريخ|قيام]] | established_event1 = [[آسٽريا جي مارگريويئيٽ|مارگريويئيٽ]] | established_date1 = {{circa}} 960 | established_event2 = [[آسٽريا جو نالو|نالي جو قديم ترين ذڪر]] | established_date2 = 1 نومبر 996 | established_event3 = [[آسٽريا جي ڊچي|ڊچي]] | established_date3 = 17 سيپٽمبر 1156 | established_event4 = [[آسٽريا جي آرچڊچي|آرچڊچي]] | established_date4 = 6 جنوري 1453 | established_event5 = [[آسٽريائي سرڪل|شاهي سرڪل]] | established_date5 = 1512 | established_event6 = [[آسٽريائي سلطنت|سلطنت]] | established_date6 = 11 آگسٽ 1804 | established_event7 = [[آسٽريا-هنگري]] | established_date7 = 30 مارچ 1867 | established_event8 = [[پهرين آسٽريائي جمهوريه|پهرين جمهوريه]] | established_date8 = 10 سيپٽمبر 1919 | established_event9 = [[آسٽريا جي وفاقي رياست|وفاقي رياست]] | established_date9 = 1 مئي 1934 | established_event10 = [[آنشلوس]] | established_date10 = 13 مارچ 1938 | established_event11 = [[آسٽريا جي تاريخ#ٻي جمهوريه (1945ع کان)|ٻي جمهوريه]] | established_date11 = 27 اپريل 1945 | established_event12 = [[آسٽريائي رياستي معاهدو|رياستي معاهدو]] | established_date12 = 27 جولاءِ 1955 | area_km2 = 83879<ref>{{cite web|title=Austria EN|url=https://migrants-refugees.va/wp-content/uploads/2021/03/2020-CP-Austria-EN.pdf|website=Migrants Refugees|publisher=The Vatican|date=April 2020|access-date=12 January 2024|archive-date=13 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240113014627/https://migrants-refugees.va/wp-content/uploads/2021/03/2020-CP-Austria-EN.pdf|url-status=live}}</ref> | area_rank = 113هون | area_sq_mi = | percent_water = 0.84 (2015)<ref>{{Cite web|title=Surface water and surface water change|url=https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER|access-date=11 October 2020|publisher=[[اقتصادي سهڪار ۽ ترقي جي تنظيم]]|archive-date=24 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210324133453/https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER|url-status=live}}</ref> | population_estimate = {{IncreaseNeutral}} 9,219,113<ref name="statistik-population" /> | population_estimate_year = 2026 | population_estimate_rank = 97هون | population_density_km2 = 109.9 | population_density_sq_mi = 284.6 | population_density_rank = 108هون | GDP_PPP = {{increase}} $721.033 billion<ref name="IMFWEO.AT">{{cite web |url=https://data.imf.org/en/Data-Explorer?datasetUrn=IMF.RES:WEO(9.0.0) |title=World Economic Outlook Database (April 2026 Edition) |publisher=[[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] |website=www.imf.org |date=14 April 2026 |access-date=19 April 2026}}</ref> | GDP_PPP_year = 2026 | GDP_PPP_rank = 45هون | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $78,334<ref name="IMFWEO.AT" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 18هون | GDP_nominal = {{increase}} $623.719 billion<ref name="IMFWEO.AT"/> | GDP_nominal_year = 2026 | GDP_nominal_rank = 28هون | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $67,761<ref name="IMFWEO.AT" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 13هون | Gini = 28.4 | Gini_year = 2024 | Gini_change = increase | Gini_ref = <ref name="eurogini">{{Cite web|title=Gini coefficient of equivalised disposable income – EU-SILC survey|url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tessi190/default/table?lang=en|access-date=2026-04-09|publisher=[[يورو اسٽيٽ]]|url-status=live}}</ref> | HDI = 0.930 | HDI_rank = 22هون | HDI_year = 2023 | HDI_change = increase | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{Cite web |date=6 May 2025 |title=Human Development Report 2025 |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250506051232/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf |archive-date=6 May 2025 |access-date=6 May 2025 |publisher=[[گڏيل قومن جو ترقياتي پروگرام]]}}</ref> | currency = [[يورو]] ([[يورو جو نشان|€]]) | currency_code = EUR | time_zone = [[وچ يورپي وقت|سي اي ٽي]] | utc_offset = +1 | utc_offset_DST = +2 | time_zone_DST = [[وچ يورپي اونهاري جو وقت|سي اي ايس ٽي]] | date_format = dd.mm.yyyy | calling_code = [[آسٽريا جا ٽيليفون نمبر|+43]] | cctld = [[.at]] }} '''آسٽريا'''،{{efn|اچار: {{IPAc-en|audio=en-us-Austria.ogg|ˈ|ɒ|s|t|r|i|ə}} {{respell|OST|ree|ə}} يا {{IPAc-en|ˈ|ɔː|s|t|r|i|ə}} {{respell|AW|stree|ə}}؛<ref>{{Citation|last=Roach|first=Peter|title=Cambridge English Pronouncing Dictionary|date=2011|edition=18th|place=Cambridge|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-15253-2}}</ref> {{Langx|de-AT|Österreich}} {{IPA|de-AT|ˈøːstɐraɪç||De-Österreich2.ogg}}؛ {{langx|bar|Östareich}}؛ {{langx|gsw|Öschtreich}} يا {{Lang|gsw|Eschtrych}}.}}، رسمي نالي '''آسٽريا جي جمهوريه'''،{{Efn|{{Langx|de-AT|Republik Österreich|links=no}} {{IPA|de-AT|repuˈbliːk ˈøːstɐraɪç||Republik Österreich.ogg}}.}} [[وچ يورپ]] ۾ واقع هڪ [[سامونڊي ڪناري کان محروم ملڪ]] آهي، جيڪو [[اوڀر الپس]] ۾ واقع آهي.<ref name="formal name">{{Cite web|title=Austria|url=http://unstats.un.org/unsd/geoinfo/geonames|access-date=4 January 2023|website=UNGEGN World Geographical Names|publisher=United Nations Group of Experts on Geographical Names|location=New York, NY|archive-date=7 January 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230107010908/http://unstats.un.org/unsd/geoinfo/geonames/|url-status=live}}</ref> اهو نَوَ [[آسٽريا جون وفاقي رياستون|وفاقي رياستن]] تي ٻڌل هڪ [[وفاق]] آهي، جن مان گاديءَ وارو شهر [[ويانا]] ملڪ جو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهر ۽ رياست آهي. آسٽريا جي اتر-اولهه ۾ [[جرمني]]، اتر ۾ [[چيڪ جمهوريه]]، اتر-اوڀر ۾ [[سلوواڪيا]]، اوڀر ۾ [[هنگري]]، ڏکڻ ۾ [[سلووينيا]] ۽ [[اٽلي]]، جڏهن تہ اولهه ۾ [[سوئٽزرلينڊ]] ۽ [[ليختنشتائن]] واقع آهن. ملڪ جي ايراضي {{Convert|83879|km2|sqmi|0|abbr=on}} آهي ۽ ان جي آبادي لڳ ڀڳ 9.2 ملين آهي.<ref name="statistik-population">{{Cite web|date=2026-04-09|title=Population by Year-/Quarter-beginning|url=https://www.statistik.at/en/statistics/population-and-society/population/population-stock/population-at-beginning-of-year/quarter|url-status=live|access-date=2026-04-09}}</ref> موجوده آسٽريا وارو علائقو گهٽ ۾ گهٽ [[قديم پٿر وارو دور|قديم پٿر واري دور]] کان آباد رهيو آهي. لڳ ڀڳ 400 ق.م. ڌاري هتي [[سيلٽ ماڻهو|سيلٽ]] آباد هئا، ۽ پهرين صدي ق.م. جي آخر ۾ هي علائقو [[رومي سلطنت]] ۾ شامل ڪيو ويو. علائقي ۾ [[عيسائيت اختيار ڪرڻ|عيسائيت جي پکڙجڻ]] چوٿين ۽ پنجين صديءَ ۾، [[اولهه رومي سلطنت]] جي آخري دور دوران شروع ٿي، جنهن کان پوءِ [[قومَن جي لڏپلاڻ وارو دور|قومَن جي لڏپلاڻ واري دور]] ۾ ڪيترائي [[جرمنڪ قبيلا]] هتي اچي آباد ٿيا.<ref>{{Cite web|title=Austria's History|url=https://www.austria.info/en/service-and-facts/about-austria/history|access-date=2024-06-08|website=austria.info|language=en}}</ref> آسٽريا هڪ رياست طور پهرين هزار سال جي پڇاڙيءَ ۾ [[پينونيا جي مارچ|اوڀر مارچ]] ۽ [[هنگري مارچ]] جي باقيات مان وجود ۾ آيو. شروعات ۾ اهو [[پاڪ رومي سلطنت]] جي سرحدي [[آسٽريا جي مارگريويئيٽ|مارگريويئيٽ]] هو، پوءِ 1156ع ۾ [[آسٽريا جي ڊچي|ڊچي]] بڻيو ۽ 1453ع ۾ [[آسٽريا جي آرچڊچي|آرچڊچي]] جو درجو حاصل ڪيائين. تيرهين صديءَ جي پڇاڙيءَ کان [[هيبسبرگ بادشاهت]] جو مرڪزي علائقو هجڻ سبب آسٽريا صدين تائين وچ يورپ جي وڏين شاهي طاقتن مان هڪ رهيو، ۽ سورهين صديءَ کان [[ويانا]] [[پاڪ رومي سلطنت]] جي انتظامي گاديءَ طور پڻ ڪم ڪندو رهيو.<ref>{{Cite news|date=2012-03-16|title=Austria country profile|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-17405422|access-date=2024-06-08|publisher=BBC News|language=en-GB}}</ref> [[پاڪ رومي سلطنت جو خاتمو|پاڪ رومي سلطنت]] 1806ع ۾ ختم ٿي، جنهن کان ٻه سال اڳ آسٽريا پنهنجي [[آسٽريائي سلطنت]] قائم ڪري چڪو هو. اها سلطنت هڪ [[وڏي طاقت]] ۽ يورپ جي سڀ کان وڏين رياستن مان هڪ بڻجي وئي. 1860ع واري ڏهاڪي ۾ جنگين ۾ شڪست ۽ علائقن جي نقصان کان پوءِ 1867ع واري [[آسٽرو-هنگري ٺاهه 1867ع|آسٽرو-هنگري ٺاهه]] جي نتيجي ۾ [[آسٽريا-هنگري]] قائم ٿيو.<ref>{{Cite web|title=Österreich-Ungarn|url=https://www.geschichtewiki.wien.gv.at/%C3%96sterreich-Ungarn|access-date=2024-06-08|website=geschichtewiki.wien.gv.at}}</ref> 1914ع ۾ [[آرچڊيوڪ فرانز فرڊيننڊ جو قتل|آرچڊيوڪ فرانز فرڊيننڊ جي قتل]] کان پوءِ شهنشاهه [[فرانز جوزف پهريون]] [[سربيا جي بادشاهت]] خلاف جنگ جو اعلان ڪيو، جيڪا تيزيءَ سان [[پهرين عالمي جنگ]] ۾ تبديل ٿي وئي. سلطنت جي شڪست ۽ خاتمي کان پوءِ 1918ع ۾ [[جرمن-آسٽريا جي جمهوريه]] ۽ 1919ع ۾ [[پهرين آسٽريائي جمهوريه]] قائم ٿي. [[جنگين جي وچ وارو دور|جنگين جي وچ واري دور]] ۾ پارلياماني نظام خلاف وڌندڙ لاڙ 1934ع ۾ [[آسٽريائي گهرو ويڙهه]] ۽ [[اينگلبرٽ ڊولفُس]] جي قيادت هيٺ [[آسٽريا جي وفاقي رياست|آسٽروفاشسٽ آمريت]] جي قيام تائين پهتو. [[ٻي عالمي جنگ]] شروع ٿيڻ کان هڪ سال اڳ، آسٽريا [[ايڊولف هٽلر]] جي اڳواڻي هيٺ [[نازي جرمني]] ۾ [[آنشلوس|ضم]] ڪيو ويو ۽ جرمني جي هڪ ذيلي انتظامي حصي ۾ تبديل ٿي ويو. 1945ع ۾ [[ويانا مهم|آزاديءَ]] کان پوءِ ۽ ڏهن سالن جي [[اتحادي قبضي هيٺ آسٽريا|اتحادي قبضي]] کان پوءِ ملڪ [[آسٽريائي رياستي معاهدو|رياستي معاهدي]] وسيلي ٻيهر مڪمل خودمختياري حاصل ڪئي ۽ 1955ع ۾ [[آسٽريا جي مستقل غيرجانبداري|مستقل غيرجانبداري]] جو اعلان ڪيو. آسٽريا هڪ [[نيم صدارتي نظام|نيم صدارتي]]{{efn|name=system}} نمائنده جمهوريت آهي، جنهن ۾ عوام جي چونڊيل [[آسٽريا جو صدر|صدر]] رياست جو سربراهه، جڏهن تہ [[آسٽريا جو چانسلر|چانسلر]] حڪومت جو سربراهه ۽ اعليٰ انتظامي عملدار هوندو آهي. آسٽريا في فرد نامياتي [[مجموعي گهريلو پيداوار]] جي لحاظ کان دنيا ۾ 13هين نمبر تي آهي ۽ هتي زندگيءَ جو معيار بلند آهي. ملڪ 1955ع کان [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] جو ميمبر<ref>Jelavich 267</ref> ۽ 1995ع کان [[يورپي يونين]] جو رڪن آهي.<ref name="CIA">{{Cite web|date=14 May 2009|title=Austria|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/austria|access-date=31 May 2009|website=[[The World Factbook]]|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|archive-date=10 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210110074413/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/austria|url-status=dead}}</ref> ويانا ۾ [[يورپ ۾ سلامتي ۽ سهڪار جي تنظيم]] ۽ [[پيٽروليم برآمد ڪندڙ ملڪن جي تنظيم]] جا مرڪزي دفتر موجود آهن. آسٽريا [[اقتصادي سهڪار ۽ ترقي جي تنظيم]] ۽ [[انٽرپول]] جي باني ميمبرن مان پڻ هڪ آهي.<ref name="OECD">{{Cite web|title=Austria About|url=http://www.oecd.org/about/0,3347,en_33873108_33873245_1_1_1_1_1,00.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20090506022708/http://www.oecd.org/about/0%2C3347%2Cen_33873108_33873245_1_1_1_1_1%2C00.html|archive-date=6 May 2009|access-date=20 May 2009|publisher=OECD}}</ref> ملڪ 1995ع ۾ [[شينگن معاهدو]] پڻ صحيح ڪيو<ref name="Schengen">{{Cite web |date=2024 |title=World Population Prospects: The 2024 Revision. (Medium-fertility variant). |url=https://www.worldometers.info/world-population/austria-population/ |access-date= |website=U.N. Dept. of Economic and Social Affairs - Population Division}}</ref> ۽ 1999ع ۾ [[يورو]] کي پنهنجي ڪرنسي طور اختيار ڪيو.<ref>{{Cite web|title=Austria and the euro|url=https://ec.europa.eu/info/business-economy-euro/euro-area/euro/eu-countries-and-euro/austria-and-euro_en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180108064042/https://ec.europa.eu/info/business-economy-euro/euro-area/euro/eu-countries-and-euro/austria-and-euro_en|archive-date=8 January 2018|access-date=7 January 2018|website=European Commission – European Commission}}</ref> == نالي جو اشتقاق == {{Main|آسٽريا جو نالو}} آسٽريا جو مقامي نالو جرمن ٻوليءَ ۾ ''اوسٽررائخ'' (Österreich)، [[قديم اپر جرمن ٻولي|قديم اپر جرمن]] لفظ ''اوستارريخي'' (Ostarrîchi) مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ ”اوڀر وارو علائقو“، ”اوڀر واري سلطنت“ يا ”اوڀر واري بادشاهت“ ٿي سگهي ٿي. هي نالو پهريون ڀيرو 996ع جي مشهور ''اوستارريچي دستاويز'' ۾ ملي ٿو.<ref name="University of Klagenfurt">{{Cite web|title=University of Klagenfurt|url=http://wwwg.uni-klu.ac.at/spw/oenf/name2.htm|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110513121957/http://wwwg.uni-klu.ac.at/spw/oenf/name2.htm|archive-date=13 May 2011|access-date=2 October 2009}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=tfhADwAAQBAJ&pg=PT34|title=Austrian Historical Memory and National Identity|date=1997|publisher=Transaction Publishers|isbn=978-1-56000-902-3|editor-last=Bischof|editor-first=Günter|editor-link=Günter Bischof|location=New Brunswick|pages=20–21|access-date=14 June 2018|editor-last2=Pelinka|editor-first2=Anton|editor-link2=Anton Pelinka|archive-url=https://web.archive.org/web/20180614144308/https://books.google.de/books?id=tfhADwAAQBAJ&pg=PT34&lpg=PA92|archive-date=14 June 2018|url-status=live}}</ref> امڪان آهي تہ هي لفظ [[وچئين دور جي لاطيني ٻولي|وچئين دور جي لاطيني]] اصطلاح [[مارڪيا اورينٽالس (آسٽريا)|مارڪيا اورينٽالس]] (Marchia orientalis) جو مقامي، يعني باويريائي لهجي ۾ ترجمو هو. 976ع ۾ آسٽريا [[باويريا]] جي هڪ سرحدي انتظامي علائقي طور قائم ٿيو. ”آسٽريا“ لفظ جرمن نالي جي لاطيني صورت آهي، جنهن جو پهريون دستاويزي استعمال ٻارهين صديءَ ۾ ملي ٿو.<ref>{{Cite book|last=Brauneder|first=Wilhelm|title=Österreichische Verfassungsgeschichte|date=2009|publisher=Manzsche Verlags- und Universitätsbuchhandlung|isbn=978-3-214-14876-8|edition=11th|location=Vienna|page=17}}</ref> ان دور ۾ [[ڊينيوب]] درياهه جو آسٽريائي طاس، يعني موجوده [[اپر آسٽريا|اپر]] ۽ [[لوئر آسٽريا]]، [[باويريا]] جي اوڀرئين ڇيڙي تي واقع هو. ==تاريخ== === قبل از تاريخ ۽ قديم دور === [[File:2011-07-09 gasometer 28.JPG|thumb|left|[[ويلينڊورف جي وينس]]، 28,000 کان 25,000 ق.م، [[ويانا جو قدرتي تاريخ جو عجائب گھر|ويانا جي قدرتي تاريخ جي عجائب گهر]] ۾]] اهو علائقو، جيڪو هاڻي [[آسٽريا]] آهي، رومي دور کان اڳ مختلف [[ڪيلٽ]] قبيلن جي آبادڪاريءَ هيٺ هو ۽ ڇهين صدي ق.م تائين [[هالشتات ثقافت]] جو مرڪزي علائقو بڻجي چڪو هو.<ref>{{Cite web|date=2024-02-11|title=What Was the Celtic "Cult of the Head"?|url=https://www.thecollector.com/what-was-celtic-cult-head/|access-date=2024-05-07|website=TheCollector|language=en|archive-date=7 May 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240507031517/https://www.thecollector.com/what-was-celtic-cult-head/|url-status=live}}</ref> [[هالشتات]] شهر ۾ يورپ جي ڪيلٽن بابت سڀ کان قديم آثار قديمه جا ثبوت مليا آهن.<ref>{{Cite web|title=Celt {{!}} History, Institutions, & Religion {{!}} Britannica|url=https://www.britannica.com/topic/Celt-people|access-date=2024-05-07|website=Encyclopædia Britannica|language=en|archive-date=11 July 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180711204423/https://www.britannica.com/topic/Celt-people|url-status=live}}</ref> ڪيلٽن جي [[نوريڪم جي بادشاهت|نوريڪم بادشاهت]]، جنهن ۾ موجوده آسٽريا جو گهڻو حصو ۽ موجوده [[سلووينيا]] جا ڪجهه علائقا شامل هئا، 16 ق.م ۾ [[رومي سلطنت]] فتح ڪري ورتي ۽ ان کي [[رومي صوبو|رومي صوبي]] [[نوريڪم]] ۾ تبديل ڪيو ويو، جيڪو 476ع تائين قائم رهيو.<ref>{{Cite web|title=Noricum {{!}} Celtic culture, Roman province, Alps {{!}} Britannica|url=https://www.britannica.com/place/Noricum|access-date=2024-04-26|website=Encyclopædia Britannica|language=en|archive-date=25 February 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240225145226/https://www.britannica.com/place/Noricum|url-status=live}}</ref> موجوده آسٽريا جا اهي علائقا، جيڪي نوريڪم صوبي ۾ شامل نه هئا، مختلف رومي صوبن ۾ ورهايل هئا؛ [[پينونيا]] ۾ اوڀر آسٽريا جا ڪجهه حصا شامل هئا، جڏهن تہ [[رائيتيا]] ۾ موجوده [[فورآرلبرگ]] ۽ [[ٽيرول (رياست)|ٽيرول]] جا علائقا شامل هئا.<ref>{{Cite web|title=Pannonia {{!}} Roman Empire, Map, Hungary, & History {{!}} Britannica|url=https://www.britannica.com/place/Pannonia|access-date=2024-05-20|website=Encyclopædia Britannica|language=en|archive-date=15 June 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230615155813/https://www.britannica.com/place/Pannonia|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|title=Raetia {{!}} Roman Empire, Alps, Gaul {{!}} Britannica|url=https://www.britannica.com/place/Raetia|access-date=2024-05-20|website=Encyclopædia Britannica|language=en|archive-date=3 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231003000521/https://www.britannica.com/place/Raetia|url-status=live}}</ref> اوڀر آسٽريا ۾ موجوده پيٽرونيل-[[ڪارنانٽم]] هڪ اهم رومي فوجي ڇانوڻي هئي، جيڪا اڳتي هلي [[پينونيا سپيريئر]] جي نالي سان سڃاتي ويندڙ صوبي جو گاديءَ وارو شهر بڻجي وئي. ڪارنانٽم لڳ ڀڳ 400 سالن تائين اٽڪل 50,000 ماڻهن جو گهر رهيو.<ref name="Carnuntum Tourism">{{Cite web|title=Rome's metropolis on the Danube awakens to new life|url=http://www.carnuntum.co.at/content-en/tales-from-carnuntum|archive-url=https://web.archive.org/web/20100116125751/http://www.carnuntum.co.at/content-en/tales-from-carnuntum|archive-date=16 January 2010|access-date=20 February 2010|website=Archäologischer Park Carnuntum|publisher=Archäologische Kulturpark Niederösterreich Betriebsgesellschaft m.b.H.}}</ref> [[File:Roman Empire 125.png|thumb|[[هيڊرين]] جي حڪمرانيءَ (117–138ع) دوران [[رومي سلطنت]]؛ [[شاهي صوبو|شاهي صوبي]] '''[[نوريڪم]]''' ۾ موجوده آسٽريا جو گهڻو حصو شامل هو، جڏهن تہ '''[[رائيتيا]]''' ۽ '''[[پينونيا سپيريئر]]''' ترتيبوار موجوده آسٽريا جي اولهندي ۽ اوڀرندي حصن تي پکڙيل هئا]] === وچيون دور === [[رومي سلطنت جي زوال]] کان پوءِ هن علائقي تي سڀ کان پهرين جرمن نسل جي [[روگي]] قبيلي حملو ڪيو، جنهن هن خطي کي پنهنجي علائقي ”[[روگيلينڊ]]“ جو حصو بڻايو.<ref>{{Cite web|last=Kessler|first=P. L.|title=Kingdoms of the Germanic Tribes – Rugii (Rugians)|url=https://www.historyfiles.co.uk/KingListsEurope/BarbarianRugii.htm|access-date=2024-04-26|website=The History Files|language=en}}</ref> 487ع ۾ موجوده آسٽريا جو گهڻو حصو [[اوڊواڪر]] فتح ڪيو، جيڪو [[وحشي بادشاهتون|وحشي نسل]] سان تعلق رکندڙ سپاهي ۽ سياستدان هو؛ هن موجوده آسٽريا جي اڪثر علائقي کي پنهنجي [[اٽلي جي بادشاهت (476–493)|اٽلي جي بادشاهت]] ۾ شامل ڪيو. 493ع تائين هي علائقو جرمن نسل جي [[اوستروگوٿ]] قبيلن فتح ڪري ورتو، جن پنهنجي [[اوستروگوٿڪ بادشاهت]] قائم ڪئي.<ref>{{Cite web|title=Ostrogoth {{!}} Italy, Roman Empire, Arianism {{!}} Britannica|url=https://www.britannica.com/topic/Ostrogoth|access-date=2024-04-26|website=Encyclopædia Britannica|language=en|archive-date=25 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190425120017/https://www.britannica.com/topic/Ostrogoth|url-status=live}}</ref> اوستروگوٿڪ بادشاهت جي زوال کان پوءِ هن علائقي ۾ [[اليماني]]، [[بايوواري]]، [[سلاو]] ۽ [[پينونيائي آوار]] اچي آباد ٿيا يا هن علائقي تي قبضو ڪيائون.<ref name="johnson 19"/><ref>{{Cite web|title=Mittelalter|url=https://oesterreich.com/de/staat/geschichte/mittelalter|access-date=2024-04-26|website=oesterreich.com|archive-date=26 April 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240426204729/https://oesterreich.com/de/staat/geschichte/mittelalter|url-status=live}}</ref> [[فرينڪ]] بادشاهه [[شارليمين]] 788ع ۾ هن علائقي کي فتح ڪيو، آبادڪاريءَ جي حوصلا افزائي ڪئي ۽ [[عيسائيت]] کي هٿي ڏني.<ref name="johnson 19">Johnson 19</ref> [[اوڀر فرينڪيا]] جي حصي طور اهي مرڪزي علائقا، جيڪي هاڻي آسٽريا تي مشتمل آهن، [[بابنبرگ خاندان]] جي حوالي ڪيا ويا. هي علائقو ''[[آسٽريا جو مارچ|مارچيا اورينٽالس]]'' جي نالي سان سڃاتو ويندو هو ۽ 976ع ۾ [[ليوپولڊ پهريون، آسٽريا جو مارگريو|ليوپولڊ پهرئين]] کي ڏنو ويو.<ref name="johnson 20">Johnson 20–21</ref> آسٽريا جي نالي جو پهريون دستاويزي ذڪر 996ع جو آهي، جنهن ۾ اهو نالو ''[[اوستاريچي]]'' لکيل آهي ۽ ان مان بابنبرگ مارچ جو علائقو مراد ورتو ويو هو.<ref name="johnson 20"/> 1156ع ۾ ''[[پريويليگيئم مائنس]]'' ذريعي آسٽريا کي [[ڊچي]] جو درجو ڏنو ويو. 1192ع ۾ بابنبرگ خاندان [[اسٽيريا جي ڊچي|اسٽيريا جي ڊچي]] پڻ حاصل ڪئي. 1246ع ۾ [[فريڊرڪ ٻيون، آسٽريا جو ڊيوڪ|فريڊرڪ ٻئي]] جي وفات سان بابنبرگ خاندان جي حڪمرانيءَ جو سلسلو ختم ٿي ويو.<ref name="johnson 21">Johnson 21</ref> ان کان پوءِ [[بوهيميا جو اوٽوڪر ٻيون|بوهيميا جي اوٽوڪر ٻئي]] عملي طور آسٽريا، اسٽيريا ۽ [[ڪارينٿيا جي ڊچي|ڪارينٿيا جي ڊچين]] تي قبضو ڪري ورتو.<ref name="johnson 21"/> سندس حڪمراني 1278ع ۾ [[ڊورنڪروٽ]] وٽ [[جرمني جو روڊولف پهريون|جرمني جي روڊولف پهرئين]] هٿان شڪست کان پوءِ ختم ٿي وئي.<ref>Lonnie Johnson 23</ref> ان کان پوءِ [[پهرين مهاڀاري جنگ]] تائين آسٽريا جي تاريخ وڏي حد تائين ان جي حڪمران خاندان، [[هابسبرگ خاندان|هابسبرگن]]، جي تاريخ سان ڳنڍيل رهي. [[File:HRR 14Jh.jpg|thumb|[[پاڪ رومي سلطنت]] ۾ 14هين صديءَ دوران هابسبرگ (نارنگي)، لگزمبرگ (واڱڻائي) ۽ ويٽلسباخ (سائو) خاندانن جا علائقا]] 14هين ۽ 15هين صدين دوران [[هابسبرگ بادشاهت|هابسبرگن]] آسٽريا جي ڊچي جي ڀرپاسي وارن ٻين صوبن کي پنهنجي قبضي هيٺ آڻڻ شروع ڪيو. 1438ع ۾ آسٽريا جي ڊيوڪ [[آسٽريا جو البرٽ پنجون|البرٽ پنجين]] کي پنهنجي سهري، شهنشاهه [[سگسمنڊ، پاڪ رومي شهنشاهه|سگسمنڊ]] جو جانشين چونڊيو ويو. جيتوڻيڪ البرٽ پاڻ رڳو هڪ سال حڪمران رهيو، پر ان کان پوءِ فقط هڪ استثنا کي ڇڏي، [[پاڪ رومي سلطنت]] جا سمورا شهنشاهه هابسبرگ خاندان سان تعلق رکندا هئا. هابسبرگن پنهنجي موروثي علائقن کان پري به نوان علائقا حاصل ڪرڻ شروع ڪيا. 1477ع ۾ شهنشاهه [[فريڊرڪ ٽيون، پاڪ رومي شهنشاهه|فريڊرڪ ٽئين]] جي اڪيلي پٽ آرچڊيوڪ [[ميڪسميلين پهريون، پاڪ رومي شهنشاهه|ميڪسميلين]]، [[برگنڊي جي ڪائونٽي|برگنڊي]] جي وارثياڻي ماريا سان شادي ڪئي، جنهن جي نتيجي ۾ [[نيدرلينڊز]] جو گهڻو حصو هابسبرگ خاندان جي قبضي هيٺ اچي ويو.<ref name="johnson 25">Lonnie Johnson 25</ref><ref name="brook 11">Brook-Shepherd 11</ref> 1496ع ۾ سندس پٽ [[فلپ پهريون، ڪاسٽيل جو بادشاهه|فلپ دي فيئر]]، [[جوانا آف ڪاسٽيل|جوانا]] سان شادي ڪئي، جيڪا [[ڪاسٽيل جو تاج|ڪاسٽيل]] ۽ [[اراگون جو تاج|اراگون]] جي وارثياڻي هئي. ان شاديءَ جي نتيجي ۾ اسپين ۽ ان سان لاڳاپيل اطالوي، آفريڪي، [[فلپائن|ايشيائي]] ۽ [[نئين دنيا]] جا علائقا پڻ هابسبرگن جي حڪمرانيءَ جي دائري ۾ اچي ويا.<ref name="johnson 25"/><ref name="brook 11"/> 1526ع ۾ [[موهاچ جي جنگ]] کان پوءِ [[بوهيميا]] ۽ [[هنگري]] جو اهو حصو، جنهن تي عثمانين قبضو نه ڪيو هو، آسٽريائي حڪمرانيءَ هيٺ اچي ويو.<ref>Lonnie Johnson 26</ref> هنگري ڏانهن [[عثماني–هنگري جنگيون|عثماني توسيع]] سبب هابسبرگن ۽ عثمانين وچ ۾ [[عثماني–هابسبرگ جنگيون|بار بار جنگيون]] ٿيون، جن مان 1593ع کان 1606ع تائين جاري رهندڙ [[ڊگهي جنگ (عثماني جنگيون)|ڊگهي جنگ]] خاص طور اهم هئي. ترڪن [[اسٽيريا]] ۾ لڳ ڀڳ 20 ڀيرا حملا ڪيا،<ref>"'' The Catholic encyclopedia''". Charles George Herbermann (1913). Robert Appleton company.</ref> جن مان ڪجهه حملن کي ذريعن ۾ ”ساڙڻ، ڦرلٽ ڪرڻ ۽ هزارين ماڻهن کي غلام بڻائي وٺي وڃڻ“ طور بيان ڪيو ويو آهي.<ref>"''[https://books.google.com/books?id=8-ARAAAAYAAJ&pg=PA560 Bentley's miscellany] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240312192545/https://books.google.com/books?id=8-ARAAAAYAAJ&pg=PA560#v=onepage&q&f=false |date=12 March 2024 }}''". Charles Dickens, William Harrison Ainsworth, Albert Smith (1853).</ref> سيپٽمبر 1529ع جي آخر ۾ عثماني سلطان [[سليمان اعظم]] [[ويانا جو محاصرو (1529)|ويانا جو پهريون محاصرو]] شروع ڪيو، جيڪو ناڪام رهيو؛ عثماني تاريخدانن موجب ان ناڪاميءَ ۾ وقت کان اڳ شروع ٿيل سياري ۽ برفباريءَ پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو. === 17هين ۽ 18هين صديون === [[File:Anonym Entsatz Wien 1683.jpg|thumb|1683ع ۾ ٿيل [[ويانا جي جنگ]]، [[عثماني سلطنت]] جي يورپ ڏانهن اڳڀرائي کي روڪي ڇڏيو.]] [[ليوپولڊ پهريون، پاڪ رومي شهنشاهه|ليوپولڊ پهرئين]] جي ڊگهي حڪمرانيءَ دوران، 1683ع ۾ پولينڊ جي بادشاهه [[جان ٽيون سوبيسڪي]] جي اڳواڻيءَ هيٺ ترڪن خلاف [[ويانا جي جنگ|ويانا جو ڪامياب دفاع]] ڪيو ويو.<ref>Lonnie Johnson 26–28</ref> ان کان پوءِ ٿيل [[عظيم ترڪ جنگ]] جي نتيجي ۾ هنگري جو گهڻو حصو آسٽريا جي قبضي هيٺ اچي ويو. ان انتظام کي 1699ع ۾ ٿيل [[ڪارلووٽس جو معاهدو|ڪارلووٽس جي معاهدي]] ذريعي باضابطه شڪل ڏني وئي. [[چارلس ڇهون، پاڪ رومي شهنشاهه|چارلس ڇهين]] انهن ڪيترين ئي حاصلات تان هٿ کنيو، جيڪي سلطنت گذريل سالن دوران حاصل ڪيون هيون. کيس [[هابسبرگ خاندان]] جي مرداڻي شاهي نسل جي ويجهي خاتمي جو خدشو هو. ان ڪري چارلس ڇهون [[1713ع جي پراگميٽڪ سينڪشن|1713ع جي پراگميٽڪ سينڪشن]] کي تسليم ڪرائڻ جي بدلي ۾ ٻين طاقتن کي علائقائي ۽ سياسي رعايتون ڏيڻ لاءِ تيار هو. ان بندوبست تحت سندس ڌيءَ [[ماريا ٿيريسا]] کي سندس وارث طور تسليم ڪيو ويو. [[پروشيا]] جي عروج سان جرمن علائقن ۾ [[آسٽريا–پروشيا رقابت]] جي شروعات ٿي. آسٽريا، پروشيا ۽ روس سان گڏجي [[پولينڊ جون ورهاستون|پولينڊ جي ٽن ورهاستن]] مان پهرين ۽ ٽين ورهاست ۾ حصو ورتو، جيڪي ترتيبوار 1772ع ۽ 1795ع ۾ ٿيون. === 19هين صدي === {{See also|آسٽريائي سلطنت|آسٽريا-هنگري}} [[File:Congress of Vienna.PNG|thumb|left|[[ويانا ڪانگريس]] 1814ع–1815ع ۾ منعقد ٿي. ڪانگريس جو مقصد [[فرانسيسي انقلابي جنگيون|فرانسيسي انقلابي جنگين]]، [[نيپولين جون جنگيون|نيپولين جي جنگين]] ۽ [[پاڪ رومي سلطنت]] جي خاتمي سبب پيدا ٿيل ڪيترن ئي مسئلن کي حل ڪرڻ هو.]] آسٽريا پهرين ۽ ٻي اتحاد جي حصي طور [[انقلابي فرانس]] خلاف جنگين ۾ شامل ٿيو ۽ ان کان پوءِ [[نيپولين جون جنگيون|نيپولين جي جنگين]] ۾ پڻ حصو ورتائين. 1792ع کان 1801ع تائين آسٽريائي فوجن کي 754,700 جاني نقصان برداشت ڪرڻا پيا.<ref>Clodfelter</ref> آسٽريا ۽ پاڪ رومي سلطنت جي هابسبرگ حڪمرانن کي [[نيپولين بوناپارٽ]] هٿان لڳاتار شڪستن کي منهن ڏيڻو پيو. نيپولين پاران فرانسيسي سلطنت قائم ڪرڻ کان پوءِ پنهنجي شاهي خاندان جي حيثيت محفوظ رکڻ لاءِ 1804ع ۾ [[آسٽريائي سلطنت]] قائم ڪئي وئي،<ref>Lonnie Johnson 34</ref> ۽ نيپولين کي سندن اڳوڻي شاهي تخت تي دعويٰ ڪرڻ کان روڪڻ لاءِ 1806ع ۾ [[پاڪ رومي سلطنت]] کي ختم ڪيو ويو. 1814ع ۾ آسٽريا انهن اتحادي فوجن جو حصو هو، جن فرانس تي حملو ڪري [[نيپولين جون جنگيون]] پڄاڻيءَ تائين پهچايون. 1815ع جي [[ويانا ڪانگريس]] کان پوءِ آسٽريائي سلطنت يورپ جي چئن غالب طاقتن مان هڪ ۽ تسليم ٿيل [[عظيم طاقت]] طور سامهون آئي. ساڳئي سال آسٽريا جي صدارت هيٺ [[جرمن ڪنفيڊريشن]] ({{Lang|de|Deutscher Bund}}) قائم ڪئي وئي. حل نه ٿيل سماجي، سياسي ۽ قومي اختلافن سبب جرمن علائقا [[1848ع جا انقلاب|1848ع جي انقلابن]] جي لپيٽ ۾ آيا، جن جو هڪ اهم مقصد متحد جرمني قائم ڪرڻ هو.<ref name="johnson 36">Johnson 36</ref> [[File:Deutscher Bund.svg|thumb|[[جرمن ڪنفيڊريشن]] ۽ ان جي 39 خودمختيار ميمبر رياستن جو نقشو]] جرمنيءَ جي اتحاد بابت مختلف تجويزون موجود هيون، جن ۾ [[ننڍو جرمني ۽ وڏو جرمني|وڏو جرمني]]، [[گريٽر آسٽريا جون گڏيل رياستون|وڏو آسٽريا]] يا آسٽريا کان سواءِ جرمن ڪنفيڊريشن شامل هيون. 1864ع ۾ آسٽريا ۽ پروشيا گڏجي [[ڊينمارڪ]] خلاف جنگ ڪئي ۽ [[شليسويگ]] ۽ [[هولسٽائن]] جون ڊچيون ڊينمارڪ جي قبضي کان آزاد ڪرايون. ٻنهي طاقتن وچ ۾ انهن ڊچين جي انتظام بابت اتفاق نه ٿي سگهيو، جنهن جي نتيجي ۾ 1866ع ۾ [[آسٽريا-پروشيا جنگ]] لڳي. [[ڪونيگريٽس جي جنگ]] ۾ پروشيا هٿان شڪست کان پوءِ<ref name="johnson 36"/> آسٽريا کي جرمن ڪنفيڊريشن ڇڏڻي پئي ۽ ان کان پوءِ هن جرمن سياست ۾ اڳوڻو ڪردار ادا نه ڪيو.<ref name="johnson 55">Lonnie Johnson 55</ref><ref>Schulze 233</ref> آسٽريا جي هابسبرگ بادشاهت پنهنجي جرمن ٻولي ڳالهائيندڙ علائقن کي [[جرمني جو اتحاد|1871ع ۾ قائم ٿيل جرمن سلطنت]] ۾ شامل ڪرڻ ۽ پنهنجي غير جرمن ٻولي ڳالهائيندڙ علائقن تان دستبردار ٿيڻ لاءِ تيار نه هئي، تنهنڪري نئين سلطنت جو تاج پروشيا جي بادشاهه [[فريڊرڪ ولهيلم چوٿون]] کي پيش ڪيو ويو. دٻايل [[1848ع جو هنگري انقلاب|1848ع جي هنگري انقلاب]] کان پوءِ رهجي ويل مسئلن کي حل ڪرڻ لاءِ 1867ع ۾ [[1867ع جو آسٽريا-هنگري ٺاهه|آسٽريا-هنگري ٺاهه]]، جنهن کي ''آؤسگلائخ'' پڻ چيو وڃي ٿو، ڪيو ويو. ان تحت [[فرانز جوزف پهريون]] جي سربراهيءَ هيٺ [[آسٽريائي سلطنت]] ۽ [[هنگري جي بادشاهت]] تي ٻڌل ٻٽي بادشاهت قائم ٿي.<ref>Lonnie Johnson 59</ref> هن گهڻ نسلي [[آسٽريا-هنگري]] سلطنت ۾ [[جرمن]]، [[هنگريائي]]، ڪروئيشيائي، چيڪ، [[پولش ماڻهو|پولش]]، [[روسين]]، سرب، سلوواڪ، سلووين ۽ يوڪريني قومن سان گڏ اطالوي ۽ روماني آباديءَ جون وڏيون برادريون پڻ شامل هيون. قومپرست تحريڪن جي عروج واري دور ۾ آسٽريا-هنگري جهڙي گهڻ نسلي سلطنت تي حڪمراني ڪرڻ ڏينهون ڏينهن وڌيڪ ڏکيو ٿيندو ويو، جنهن سبب حڪومت کي وڌايل ڳجهي پوليس تي گهڻو ڀاڙڻو پيو. تنهن هوندي به آسٽريائي حڪومت ڪجهه معاملن ۾ مختلف قومن کي سهولتون ڏيڻ جي ڪوشش ڪئي. مثال طور، [[سسلائٿينيا]] جا قانون ۽ حڪم شايع ڪندڙ ''رائخس گيزيٽس بلاٽ'' اٺن ٻولين ۾ جاري ٿيندو هو؛ جڏهن تہ سڀني قومي گروهن کي پنهنجي ٻوليءَ ۾ اسڪول هلائڻ ۽ سرڪاري آفيسن ۾ پنهنجي مادري ٻولي استعمال ڪرڻ جو حق حاصل هو. [[File:Austria Hungary ethnic.svg|thumb|[[آسٽريا-هنگري]] جو نسلي نقشو، 1910ع]] مختلف سماجي طبقن سان تعلق رکندڙ ڪيترن ئي آسٽريائي جرمنن، جن ۾ [[جارج ريٽر فون شونيرر]] پڻ شامل هو، آسٽريائي جرمنن ۾ جرمن نسلي سڃاڻپ مضبوط ڪرڻ ۽ آسٽريا کي جرمنيءَ سان ملائڻ (''[[آنشلوس]]'') جي اميد سان [[آسٽريا ۾ جرمن قومپرستي|پين-جرمنزم]] جي ڀرپور حمايت ڪئي.<ref name="DPSO">{{Cite web|date=2000|title=Das politische System in Österreich (The Political System in Austria)|url=http://www.politischebildung.at/upload/polsystem.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20140423112116/http://www.politischebildung.at/upload/polsystem.pdf|archive-date=23 April 2014|access-date=9 July 2014|publisher=Austrian Federal Press Service|page=24|language=de|location=Vienna}}</ref> [[ڪارل لوئيگر]] جهڙن ڪجهه آسٽريائين پڻ پنهنجي سياسي مقصدن کي اڳتي وڌائڻ لاءِ پين-جرمنزم کي عواميت پسنديءَ جي هڪ صورت طور استعمال ڪيو. جيتوڻيڪ بسمارڪ جي پاليسين آسٽريا ۽ آسٽريائي جرمنن کي جرمنيءَ کان ٻاهر رکيو، تڏهن به ڪيترائي آسٽريائي پين-جرمن قومپرست کيس پنهنجو مثالي اڳواڻ سمجهندا هئا. اهي جرمن شهنشاهه [[ولهيلم پهريون، جرمن شهنشاهه|ولهيلم پهرئين]] جي پسنديده گل طور مشهور نيرا ڪارن فلاور پنهنجن ڪوٽن جي بٽڻن ۾ لڳائيندا هئا ۽ جرمن قومي رنگن، ڪاري، ڳاڙهي ۽ پيلي، جون نشانيون پڻ پائيندا هئا. آسٽريائي اسڪولن ۾ انهن ٻنهي نشانين تي عارضي پابندي به لڳائي وئي، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن کي گهڻ نسلي سلطنت خلاف ناراضگيءَ جي اظهار طور استعمال ڪيو ويندو هو.<ref>{{Cite book|last=Unowsky|first=Daniel L.|title=The Pomp and Politics of Patriotism: Imperial Celebrations in Habsburg Austria, 1848–1916|publisher=Purdue University Press|date=2005|page=157}}</ref> آسٽريا کي جرمنيءَ کان ڌار رکڻ سبب ڪيترن آسٽريائين لاءِ قومي سڃاڻپ جو مسئلو پيدا ٿيو. ان صورتحال بابت سوشل ڊيموڪريٽ اڳواڻ [[اوٽو بائوئر]] چيو تہ اها ”اسان جي آسٽريائي ۽ جرمن ڪردار وچ ۾ ڇڪتاڻ“ هئي.<ref>Evan Burr Bukey, Hitler's Austria: Popular Sentiment in the Nazi Era, 1938–1945, p. 6</ref> آسٽريا-هنگري سلطنت ۾ آسٽريائي جرمنن ۽ ٻين نسلي گروهن وچ ۾ پڻ ڇڪتاڻ موجود هئي. ڪيترائي آسٽريائي، خاص طور پين-جرمن تحريڪن سان لاڳاپيل ماڻهو، جرمن نسلي سڃاڻپ کي وڌيڪ مضبوط ڪرڻ جا حامي هئا ۽ اميد رکندا هئا تہ سلطنت جي خاتمي کان پوءِ [[آنشلوس|آسٽريا جو جرمنيءَ سان الحاق]] ممڪن ٿي سگهندو.<ref>Brigitte Hamann, Hitler's Vienna: A Portrait of the Tyrant as a Young Man, p. 394</ref> ڪيترن آسٽريائي پين-جرمن قومپرستن وزيراعظم [[ڪائونٽ ڪازيمير فيلڪس باديني|ڪازيمير ڪائونٽ باديني]] جي 1897ع واري ٻوليءَ بابت فرمان خلاف سخت احتجاج ڪيو. ان فرمان تحت بوهيميا ۾ جرمن ۽ چيڪ ٻولين کي گڏيل سرڪاري ٻولين جو درجو ڏنو ويو ۽ نون سرڪاري عملدارن لاءِ ٻنهي ٻولين ۾ رواني لازمي قرار ڏني وئي. عملي طور ان جو مطلب اهو هو تہ سرڪاري ملازمتن ۾ چيڪ ماڻهن جي ڀرتيءَ جا امڪان وڌيڪ ٿي ويا، ڇاڪاڻ⁠تہ وچولي طبقي جا گهڻا چيڪ جرمن ٻولي ڳالهائي سگهندا هئا، جڏهن تہ جرمن ٻولي ڳالهائيندڙن ۾ چيڪ ٻولي ڄاڻندڙن جو تناسب گهٽ هو. [[الٽرامونٽانزم|الٽرامونٽين]] ڪيٿولڪ سياستدانن ۽ پادرين طرفان هن سڌاري جي حمايت جي ردعمل ۾ ''[[روم کان پري]]'' تحريڪ شروع ٿي، جنهن جي شروعات شونيرر جي حامين ڪئي ۽ جنهن ”جرمن“ عيسائين کي رومن ڪيٿولڪ چرچ ڇڏڻ جي اپيل ڪئي.<ref>{{cite news|last=Suppan|title='Germans' in the Habsburg Empire|publisher=The Germans and the East|date=2008|pages=164, 172}}</ref> === 20هين صديءَ جي شروعات === {{See also|جرمن-آسٽريا جي جمهوريه|پهرين آسٽريائي جمهوريه}} [[عثماني سلطنت]] ۾ [[ٻئي آئيني دور]] جي شروعات کان پوءِ، آسٽريا-هنگري ان موقعي مان فائدو وٺندي 1908ع ۾ [[آسٽريا-هنگري ۾ بوسنيا ۽ هرزيگووينا|بوسنيا ۽ هرزيگووينا]] کي پنهنجي سلطنت ۾ ضم ڪري ڇڏيو.<ref>{{Cite web|title=The Annexation of Bosnia-Herzegovina 1908|url=https://www.mtholyoke.edu/acad/intrel/boshtml/bos127.htm|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130323152047/https://www.mtholyoke.edu/acad/intrel/boshtml/bos127.htm|archive-date=23 March 2013|access-date=25 March 2013|publisher=Mtholyoke.edu}}</ref> 1914ع ۾ [[سراييوو]] ۾ بوسنيائي سرب [[گاوريلو پرنسپ]] هٿان آرچڊيوڪ [[آسٽريا جو فرانز فرڊيننڊ|فرانز فرڊيننڊ جي قتل]]<ref>Johnson 52–54</ref> کي آسٽريا جي اهم سياستدانن ۽ فوجي جنرلن شهنشاهه کي سربيا خلاف جنگ جو اعلان ڪرڻ لاءِ قائل ڪرڻ جي بنياد طور استعمال ڪيو. ان فيصلي [[پهرين مهاڀاري جنگ]] شروع ٿيڻ جي خطري کي وڌايو ۽ نيٺ جنگ ڇڙي پئي، جنهن جي پڄاڻيءَ تي آسٽريا-هنگري سلطنت ٽٽي وئي. پهرين مهاڀاري جنگ ۾ ڏهه لک کان وڌيڪ آسٽريا-هنگري فوجي مارجي ويا.<ref>{{Cite book|last1=Grebler|first1=Leo|title=The Cost of the World War to Germany and Austria-Hungary|last2=Winkler|first2=Wilhelm|publisher=Yale University Press|orig-date=1940|isbn=0-598-94106-1|date=2006-02-17}}</ref> [[File:German Austria (1918) en.svg|thumb|upright=1.4|1918ع ۾ [[جرمن-آسٽريا]] پاران دعويٰ ڪيل جرمن ٻولي ڳالهائيندڙ صوبا. بعد ۾ قائم ٿيل آسٽريا جي ٻي جمهوريه جي سرحد ڳاڙهي ليڪ سان ڏيکاريل آهي.]] 21 آڪٽوبر 1918ع تي شاهي آسٽريا جي پارليامينٽ ''رائخسراٽ'' جا چونڊيل جرمن ميمبر ويانا ۾ گڏ ٿيا ۽ جرمن-آسٽريا جي عارضي قومي اسيمبلي (''Provisorische Nationalversammlung für Deutschösterreich'') قائم ڪيائون. 30 آڪٽوبر تي اسيمبليءَ ''شٽاٽسراٽ'' نالي حڪومت مقرر ڪري [[جرمن-آسٽريا جي جمهوريه]] قائم ڪئي. شهنشاهه هن نئين حڪومت کي اٽليءَ سان رٿيل جنگبندي بابت فيصلي ۾ شريڪ ٿيڻ جي دعوت ڏني، پر حڪومت ان معاملي ۾ حصو وٺڻ کان پاسو ڪيو.<ref>{{Cite book|last=Shepard|first=Gordon|title=The Austrians|date=1996|publisher=Avalon Publishing Group Inc.|isbn=978-0-7867-3066-7}}</ref> نتيجي طور 3 نومبر 1918ع تي جنگ جي خاتمي جي ذميواري رڳو شهنشاهه ۽ سندس حڪومت تي رهي. 11 نومبر تي شهنشاهه، پراڻي ۽ نئين حڪومتن جي وزيرن جي صلاح تي، اعلان ڪيو تہ هو هاڻي رياستي معاملن ۾ حصو نه وٺندو. 12 نومبر تي جرمن-آسٽريا قانوني طور پاڻ کي جمهوري جمهوريه ۽ نئين جرمن جمهوريه جو حصو قرار ڏنو. 10 نومبر 1920ع تي منظور ٿيل آئين تحت ''شٽاٽسراٽ'' جو نالو بدلائي ''بُنڊس ريگيرونگ'' (وفاقي حڪومت) ۽ ''نيشنل فرزاملونگ'' جو نالو ''نيشنل راٽ'' (قومي ڪائونسل) رکيو ويو.<ref>{{Cite web|title=Austria: notes|url=http://www.archontology.org/nations/austria/au_rep1/01_laws.php|access-date=4 February 2021|website=Archontology|archive-date=16 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210416090109/http://www.archontology.org/nations/austria/au_rep1/01_laws.php|url-status=live}}</ref> 1919ع جي [[سينٽ جرمين جو معاهدو|سينٽ جرمين جي معاهدي]] (۽ هنگري لاءِ 1920ع جي [[ٽريانون جو معاهدو|ٽريانون جي معاهدي]]) وچ يورپ جي انهيءَ نئين سياسي بندوبست جي تصديق ۽ استحڪام ڪيو، جيڪو وڏي حد تائين نومبر 1918ع ۾ وجود ۾ اچي چڪو هو. ان بندوبست تحت نيون رياستون قائم ٿيون ۽ موجوده رياستن جون سرحدون تبديل ڪيون ويون. آسٽريا-هنگري جا جرمن ٻولي ڳالهائيندڙ آسٽريائي علائقا محدود ٿي هڪ ننڍڙي رياست، جرمن-آسٽريا جي جمهوريه (جرمن: ''Republik Deutschösterreich'')، تائين رهجي ويا؛ البت گهڻو ڪري جرمن ٻولي ڳالهائيندڙ [[ڏکڻ ٽيرول]] ان ۾ شامل نه ڪيو ويو.<ref>{{Citation|last=Moos|first=Carlo|title=A Land on the Threshold. South Tyrolean Transformations, 1915–2015|pages=27–39|date=2017|editor-last=Georg Grote and Hannes Obermair|contribution=Südtirol im St. Germain-Kontext|place=Oxford-Berne-New York|publisher=Peter Lang|isbn=978-3-0343-2240-9}}</ref><ref>In Habsburg Austria-Hungary, "German-Austria" was an unofficial term for the areas of the empire inhabited by Austrian Germans.</ref><ref>Alfred D. Low, ''The Anschluss Movement, 1918–1919, and the Paris Peace Conference'', pp. 135–138.</ref> آسٽريا جي جرمنيءَ سان الحاق جي خواهش ان وقت آسٽريا ۽ جرمني ٻنهي جي مختلف سماجي طبقن ۾ وڏي پيماني تي موجود هئي.<ref>Alfred D. Low, ''The Anschluss Movement, 1918–1919, and the Paris Peace Conference'', pp. 3–4</ref> 12 نومبر تي جرمن-آسٽريا کي جمهوريه قرار ڏنو ويو ۽ سوشل ڊيموڪريٽ [[ڪارل رينر]] کي عارضي چانسلر مقرر ڪيو ويو. ساڳئي ڏينهن تيار ڪيل عارضي آئين جي شق 1 ۾ چيو ويو تہ ”جرمن-آسٽريا هڪ جمهوري جمهوريه آهي“، جڏهن تہ شق 2 ۾ چيو ويو تہ ”جرمن-آسٽريا جرمن رائخ جو اڻٽٽ حصو آهي“.<ref>Mary Margaret Ball, ''Post-war German-Austrian Relations: The Anschluss Movement, 1918–1936'', pp. 11–15</ref> [[سينٽ جرمين جو معاهدو|سينٽ جرمين جي معاهدي]] ۽ [[ورسائي جو معاهدو|ورسائي جي معاهدي]] آسٽريا ۽ جرمنيءَ جي اتحاد تي واضح پابندي لاڳو ڪئي.<ref>Roderick Stackelberg, ''Hitler's Germany: Origins, Interpretations, Legacies'', pp. 161–162</ref><ref>{{Cite web|title=Treaty of Peace between the Allied and Associated Powers and Austria; Protocol, Declaration and Special Declaration [1920&#93; ATS 3|url=http://www.austlii.edu.au/au/other/dfat/treaties/1920/3.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20000917221810/http://www.austlii.edu.au/au/other/dfat/treaties/1920/3.html|archive-date=17 September 2000|access-date=15 June 2011|publisher=Austlii.edu.au}}</ref> انهن معاهدن جرمن-آسٽريا کي پنهنجو نالو بدلائي ”آسٽريا جي جمهوريه“ رکڻ لاءِ پڻ پابند ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ [[پهرين آسٽريائي جمهوريه]] وجود ۾ آئي.<ref>Mary Margaret Ball, ''Post-war German-Austrian Relations: The Anschluss Movement, 1918–1936'', pp. 18–19</ref><ref>Montserrat Guibernau, ''The Identity of Nations'', pp. 70–75</ref> 30 لک کان وڌيڪ جرمن ٻولي ڳالهائيندڙ آسٽريائي نئين آسٽريائي جمهوريه جي سرحدن کان ٻاهر رهجي ويا ۽ نئين قائم ٿيل يا وڌايل رياستن [[چيڪوسلوواڪيا]]، [[يوگوسلاويا]]، [[هنگري]] ۽ اٽليءَ ۾ اقليتن جي حيثيت سان رهڻ لڳا.<ref>Brook-Shepherd 246</ref> انهن علائقن ۾ [[ڏکڻ ٽيرول]] ۽ [[جرمن بوهيميا]] پڻ شامل هئا. جرمن بوهيميا ۽ [[سوڊيٽن لينڊ]] جي حيثيت بعد ۾ [[ٻي مهاڀاري جنگ]] کان اڳ ۽ ان دوران اهم سياسي مسئلو بڻجي وئي.<ref name="a1">Brook-Shepherd 245</ref> آسٽريا ۽ [[يوگوسلاويا جي بادشاهت]] جي وچ واري سرحد جو فيصلو آڪٽوبر 1920ع ۾ ٿيل [[ڪارينٿيا ريفرنڊم]] ذريعي ڪيو ويو. ان جي نتيجي ۾ اڳوڻي آسٽريا-هنگري تاجي علائقي [[ڪارينٿيا]] جو وڏو حصو آسٽريا کي مليو. اهڙيءَ ريت ٻنهي ملڪن جي سرحد [[ڪاراونڪس]] جبلن جي قطار تي مقرر ٿي، جڏهن تہ سلووين آباديءَ جو هڪ وڏو حصو آسٽريا اندر رهجي ويو. === جنگين جي وچ وارو دور ۽ ٻي عالمي جنگ === {{See also|پهرين آسٽريائي جمهوريه|آسٽريا جي وفاقي رياست|آنشلوس|نازي جرمنيءَ اندر آسٽريا|آسٽريا ۾ يهودين جي تاريخ#آسٽريا ۾ هولوڪاسٽ}} جنگ کان پوءِ مهانگائي سبب ڪروني، جيڪا اڃا تائين آسٽريا جي ڪرنسي هئي، جي قدر گهٽجڻ شروع ٿي. 1922ع جي سرءُ ۾ آسٽريا کي [[قومن جي ليگ]] جي نگرانيءَ هيٺ هڪ بين الاقوامي قرض ڏنو ويو.<ref>Brook-Shepherd 257–258</ref> هن قرض جو مقصد ملڪ کي ڏيوالپڻي کان بچائڻ، ڪرنسي کي مستحڪم ڪرڻ ۽ آسٽريا جي مجموعي معاشي حالت بهتر ڪرڻ هو. قرض جي شرطن سبب آسٽريا جي اقتصادي پاليسين تي قومن جي ليگ جي نگراني وڌي وئي. 1925ع ۾ ''[[آسٽريائي شلنگ]]'' متعارف ڪرايو ويو، جنهن ڪروني کي 10,000:1 جي شرح سان بدلائي ڇڏيو. ان جي استحڪام سبب ان کي بعد ۾ ”الپائن ڊالر“ جو لقب ڏنو ويو. 1925ع کان 1929ع تائين معيشت ٿوري عرصي لاءِ بهتر رهي، پر [[1929ع وارو وال اسٽريٽ ڪراش|بليڪ ٽيوزڊي]] کان پوءِ شديد بحران جي ويجهو پهچي وئي. [[پهرين آسٽريائي جمهوريه]] 1933ع تائين قائم رهي، جڏهن چانسلر [[اينگلبرٽ ڊولفُس]]، جنهن عمل کي هن [[پارليامينٽ جو پاڻمرادو خاتمو|”پارليامينٽ جو پاڻمرادو خاتمو“]] سڏيو، هڪ آمرانه نظام قائم ڪيو جيڪو [[اطالوي فاشزم]] ڏانهن مائل هو.<ref name="johnson 104">Lonnie Johnson 104</ref><ref name="brook 269">Brook-Shepherd 269–270</ref> ان وقت جون ٻه وڏيون سياسي قوتون، سوشل ڊيموڪريٽ ۽ قدامت پسند، پنهنجون نيم فوجي تنظيمون رکنديون هيون.<ref name="Brook-Shepherd 261">Brook-Shepherd 261</ref> سوشل ڊيموڪريٽن جي ''[[ريپبليڪانيشر شوتس بُنڊ]]'' کي غيرقانوني قرار ڏنو ويو، پر اها اڃا تائين سرگرم هئي،<ref name="Brook-Shepherd 261"/> ۽ 12 کان 15 فيبروري 1934ع تائين [[آسٽريائي گهرو ويڙهه]] ٿي.<ref name="johnson 104"/><ref name="brook 269"/><ref name="johnson 107">Johnson 107</ref> فيبروري 1934ع ۾ ''شوتس بُنڊ'' جي ڪيترن ميمبرن کي ڦاسي ڏني وئي،<ref>Brook-Shepherd 283</ref> سوشل ڊيموڪريٽڪ پارٽي تي پابندي لڳائي وئي ۽ ان جا ڪيترائي ميمبر قيد ٿيا يا ملڪ ڇڏڻ تي مجبور ٿيا.<ref name="johnson 107"/> 1 مئي 1934ع تي [[آسٽروفاشزم|آسٽروفاشسٽن]] نئون آئين (''Maiverfassung'') نافذ ڪيو، جنهن ڊولفُس جي اختيارن کي وڌيڪ مضبوط ڪيو، پر 25 جولاءِ تي هو [[آسٽريائي نازي]]ن جي [[جولاءِ پُچ]] واري بغاوت جي ڪوشش دوران قتل ڪيو ويو.<ref>Lonnie Johnson 109</ref><ref>Brook-Shepherd 292</ref> [[File:Bundesarchiv Bild 183-1987-0922-500, Wien, Heldenplatz, Rede Adolf Hitler.jpg|thumb|[[ايڊولف هٽلر]] 1938ع ۾ ويانا جي [[هيلڊن پلاٽس]] ۾ تقرير ڪندي]] سندس جانشين [[ڪرٽ شوشنيگ]] آسٽريا کي هڪ ”جرمن رياست“ سمجهندو هو ۽ آسٽريائين کي ”بهتر جرمن“ قرار ڏيندو هو، پر هو آسٽريا جي آزادي برقرار رکڻ جو حامي هو.<ref>{{Cite book|last=Ryschka|first=Birgit|title=Constructing and Deconstructing National Identity: Dramatic Discourse in Tom Murphy's The Patriot Game and Felix Mitterer's in Der Löwengrube|date=1 January 2008|publisher=Peter Lang|isbn=978-3-631-58111-7}}</ref> هن 9 مارچ 1938ع تي اعلان ڪيو تہ آسٽريا جي جرمنيءَ کان آزاديءَ بابت [[ريفرينڊم]] 13 مارچ تي ڪرايو ويندو. ==== نازي حڪمراني ==== 12 مارچ 1938ع تي آسٽريائي نازين حڪومت تي قبضو ڪري ورتو، جڏهن تہ جرمن فوجون ملڪ ۾ داخل ٿي ويون، جنهن سبب شوشنيگ جو ريفرينڊم نه ٿي سگهيو.<ref name="johnson 112">Lonnie Johnson 112–113</ref> 13 مارچ 1938ع تي آسٽريا جو جرمنيءَ سان ''[[آنشلوس]]''، يعني الحاق، سرڪاري طور اعلان ڪيو ويو. ٻن ڏينهن کان پوءِ آسٽريا ڄائو [[ايڊولف هٽلر]] ويانا جي [[هيلڊن پلاٽس]] ۾ پنهنجي وطن جي ”باقي [[نازي جرمني|جرمن رائخ]] سان ٻيهر اتحاد“ جو اعلان ڪيو. اپريل 1938ع ۾ هڪ ريفرينڊم ڪرايو ويو، جنهن ذريعي جرمنيءَ سان الحاق جي تصديق ڪئي وئي. 10 اپريل 1938ع تي جرمنيءَ ۾، جنهن ۾ تازو ضم ڪيل آسٽريا پڻ شامل هو، پارلياماني چونڊون ڪرايون ويون. اهي نازي حڪمرانيءَ هيٺ رائخسٽيگ جون آخري چونڊون هيون ۽ عملي طور هڪ سوال واري ريفرينڊم جي صورت ۾ هيون، جنهن ۾ ووٽرن کان 813 ميمبرن واري رائخسٽيگ لاءِ نازي پارٽيءَ جي هڪ ئي فهرست ۽ آسٽريا جي الحاق بابت منظوري پڇي وئي. يهودين، روما ۽ سنتي ماڻهن کي ووٽ ڏيڻ جي اجازت نه هئي.<ref>Robert Gellately, Social Outsiders in Nazi Germany, (2001), p. 216</ref> سرڪاري انگن موجب ٽرن آئوٽ 99.5٪ هو ۽ 98.9٪ ووٽن ”ها“ ۾ وڌا. آسٽريا ۾ 4,484,475 اهل ووٽرن مان سرڪاري طور 99.71٪ ووٽنگ ۾ حصو ورتو ۽ 99.73٪ ووٽ الحاق جي حق ۾ هئا.<ref name="test">[[1938 German election and referendum]]</ref> جيتوڻيڪ آسٽريا جي ڪيترن علائقن ۾ ''آنشلوس'' جي حمايت موجود هئي، پر جرمن فوجن جو هر هنڌ هڪجهڙي جوش سان استقبال نه ٿيو، خاص طور [[ويانا]] ۾، جتي آسٽريا جي سڀ کان وڏي يهودي آبادي رهندي هئي.<ref>Evan Burr Bukey, Hitler's Austria: Popular Sentiment in the Nazi Era, 1938–1945, p. 33</ref> تنهن هوندي به، پروپيگنڊا، دٻاءَ ۽ نتيجن ۾ هٿ چراند جي باوجود، ''آنشلوس'' لاءِ حقيقي ۽ وڏي حمايت پڻ موجود هئي،<ref>Ian Kershaw (2001) Hitler 1936-1945" Nemesis, p.83</ref> ڇاڪاڻ⁠تہ آسٽريا ۽ جرمنيءَ جي ڪيترن جرمنن ان کي سڀني جرمنن جي هڪ رياست ۾ دير سان ٿيندڙ اتحاد جي مڪمل ٿيڻ طور ڏٺو.<ref>Roderick Stackelberg, Hitler's Germany: Origins, Interpretations, Legacies, p.170</ref> [[File:OstmarkMap.png|thumb|upright=1.25|1941ع ۾ آسٽريا، جڏهن ان کي ”[[اوستمارڪ (آسٽريا)|اوستمارڪ]]“ سڏيو ويندو هو]] 13 مارچ 1938ع تي آسٽريا [[ٽئين رائخ]] ۾ ضم ٿي ويو ۽ هڪ آزاد ملڪ طور وجود وڃائي ويٺو. آسٽريائي يهودين جي ملڪيت جي [[آريائيزيشن (نازيت)|آريائيزيشن]] مارچ جي وچ ڌاري ئي شروع ٿي وئي. شروعاتي مرحلي کي ”جهنگلي“ يعني غيرقانوني آريائيزيشن چيو ويندو هو، پر جلد ئي ان کي قانوني ۽ بيوروڪريٽڪ طريقي سان منظم ڪيو ويو ته جيئن يهودي شهرين جي ملڪيت ضبط ڪري سگهجي. ان وقت [[ايڊولف آئخمان]]، جيڪو آسٽريا ۾ وڏو ٿيو هو، ويانا موڪليو ويو ۽ يهودين جي ايذاءَ ۽ جلاوطنيءَ جي ڪارروائين ۾ شامل ڪيو ويو. نومبر 1938ع جي پوگروم، جنهن کي ”[[ڪرسٽال ناخت]]“ پڻ چيو وڃي ٿو، دوران ويانا، ڪلاگنفرٽ، لنز، گراز، سالزبرگ، انسبرڪ ۽ لوئر آسٽريا جي ڪيترن شهرن ۾ يهودين ۽ يهودي ادارن، جن ۾ عبادتگاهون به شامل هيون، تي تشدد وارا حملا ڪيا ويا.<ref>{{Cite web|title=DÖW – Erkennen – Ausstellung – 1938 – Die Verfolgung der österreichischen Juden|url=https://www.doew.at/erkennen/ausstellung/1938/die-verfolgung-der-oesterreichischen-juden|website=doew.at|access-date=21 February 2021|archive-date=6 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220706103854/https://www.doew.at/erkennen/ausstellung/1938/die-verfolgung-der-oesterreichischen-juden|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|title=Jüdische Gemeinde – Wien (Österreich)|url=https://www.xn--jdische-gemeinden-22b.de/index.php/gemeinden/u-z/2087-wien-oesterreich|website=xn—jdische-gemeinden-22b.de|access-date=21 February 2021|archive-date=10 June 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220610035119/https://www.xn--jdische-gemeinden-22b.de/index.php/gemeinden/u-z/2087-wien-oesterreich|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|title=Jewish Vienna|url=https://www.wien.gv.at/english/culture/jewishvienna|website=wien.gv.at|access-date=21 February 2021|archive-date=16 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210416073430/https://www.wien.gv.at/english/culture/jewishvienna/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.zeit.de/2018/11/nationalsozialismus-oesterreich-anschluss-antisemitismus-adolf-eichmann/komplettansicht|title=Hitlers willige Vasallen|newspaper=Die Zeit|date=12 March 2018|access-date=21 February 2021|archive-date=5 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220505105703/https://www.zeit.de/2018/11/nationalsozialismus-oesterreich-anschluss-antisemitismus-adolf-eichmann/komplettansicht|url-status=live|last1=Riedl|first1=Joachim}}</ref><ref>Wolfgang Häusler, ''Das Jahr 1938 und die österreichischen Juden.'' In: Dokumentationsarchiv des österreichischen Widerstandes: "Anschluß" 1938. Vienna, 1988.</ref> [[اوٽو فون هابسبرگ]]، جيڪو نازين جو سخت مخالف ۽ آسٽريا-هنگري جو آخري ولي عهد هو، ان وقت بيلجيم ۾ هو. شوشنيگ کيس ڪجهه حد تائين بادشاهتي متبادل طور به ڏسندو هو. اوٽو ''آنشلوس'' جي کليل مخالفت ڪئي، جنهن سبب نازي حڪومت کيس گهربل شخص قرار ڏنو، سندس ملڪيت ضبط ٿيڻ واري هئي ۽ گرفتار ٿيڻ جي صورت ۾ کيس فوري طور قتل ڪرڻ جو خطرو هو.<ref>Elisabeth Boeckl-Klamper, Thomas Mang, Wolfgang Neugebauer, ''Gestapo-Leitstelle Wien 1938–1945.'' Vienna 2018, {{ISBN|978-3-9024-9483-2}}, pp. 299–305; James Longo, ''Hitler and the Habsburgs: The Fuhrer's Vendetta Against the Austrian Royals'' (2018); Stephan Baier, Eva Demmerle, ''Otto von Habsburg. Die Biografie.'' Amalthea, Wien 2002, {{ISBN|978-3-8500-2486-0}}, p. 122.</ref> 1938ع ۾ نازين آسٽريا جو نالو بدلائي ”[[اوستمارڪ (آسٽريا)|اوستمارڪ]]“ رکيو،<ref name="johnson 112"/> جيڪو 1942ع تائين استعمال ٿيندو رهيو، ان کان پوءِ ان کي ”الپائن ۽ ڊينيوب رائخسگائو“ (''Alpen-und Donau-Reichsgaue'') سڏيو ويو.<ref>{{Cite book|last=Jelavich|first=Barbara|title=Modern Austria: Empire and Republic, 1815–1986|publisher=Cambridge University Press|date=2008|isbn=978-0-521-31625-5|page=227}}</ref><ref>{{Cite book|last=Schmitz-Berning|first=Cornelia|title=Vokabular des Nationalsozialismus|publisher=de Gruyter|date=2007|isbn=978-3-11-019549-1|page=24|language=de}}</ref> جيتوڻيڪ ٽئين رائخ جي ڪل آباديءَ ۾ آسٽريائين جو حصو فقط 8٪ هو،<ref name="dav_art_nazi_past"/> پر ڪيترائي اهم نازي اڳواڻ آسٽريا ڄاوا هئا، جن ۾ [[ايڊولف هٽلر]]، [[ارنسٽ ڪالٽنبرونر]]، [[آرتھر زائس-انڪوارٽ]]، [[فرانز شٽانگل]]، [[الوئيس برونر]]، [[فريڊرڪ رائنر]] ۽ [[اوڊيلو گلوبوچنڪ]] شامل هئا.<ref>Ian Wallace (1999) "German-speaking exiles in Great Britain" Rodopi p.81 ISBN 9789042004153</ref> [[ايس ايس]] جي ميمبرن مان 13٪ کان وڌيڪ ۽ نازي [[قتل گاهه ڪئمپ|قتل گاهه ڪئمپن]] جي عملي مان 40٪ تائين آسٽريائي هئا.<ref name="dav_art_nazi_past">David Art (2006) "The politics of the Nazi past in Germany and Austria" Cambridge University Press p.43 ISBN 9780521856836</ref> [[نازي حڪمراني هيٺ آسٽريا|رائخسگائو]] ۾، مرڪزي [[مائوٿاوزن حراستي ڪئمپ|مائوٿاوزن حراستي ڪئمپ]] کان سواءِ، سڀني صوبن ۾ ڪيترائي ذيلي ڪئمپ هئا، جتي يهودين ۽ ٻين قيدين کي قتل، تشدد ۽ جبري محنت لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو.<ref>Österreichische Historikerkommission, ''Schlussbericht der Historikerkommission der Republik Österreich.'' Volume 1, 2003, pp 85.</ref> ان وقت علائقو اتحادي هوائي جهازن جي شروعاتي ڪارروائيءَ جي حد کان ٻاهر هجڻ سبب هٿيارن جي صنعت وڏي پيماني تي وڌائي وئي، جنهن ۾ حراستي ڪئمپن جي قيدين کان جبري محنت ڪرائي ويندي هئي؛ خاص طور جنگي جهازن، ٽينڪن ۽ ميزائلن جي پيداوار ۾.<ref>Norbert Schausberger, ''Rüstung in Österreich 1938–1945'', Vienna (1970).</ref><ref>{{Cite web|date=26 July 2010|title=Hitlers Schuldendiktat: Wie Hitlers Kriegswirtschaft wirklich lief|url=https://profil.at/home/hitlers-schuldendiktat-wie-hitlers-kriegswirtschaft-273933|publisher=profil.at|access-date=1 April 2021|archive-date=15 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210415232658/https://www.profil.at/home/hitlers-schuldendiktat-wie-hitlers-kriegswirtschaft-273933|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|title=Zwangsarbeit für die Rüstungsindustrie|publisher=KZ-Gedenkstätte Mauthausen|url=https://www.mauthausen-memorial.org/de/Wissen/Das-Konzentrationslager-Mauthausen-1938-1945/Zwangsarbeit-fuer-die-Ruestungsindustrie|website=mauthausen-memorial.org|access-date=21 February 2021|archive-date=16 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210416090110/https://www.mauthausen-memorial.org/de/Wissen/Das-Konzentrationslager-Mauthausen-1938-1945/Zwangsarbeit-fuer-die-Ruestungsindustrie|url-status=live}}</ref> [[آسٽريائي مزاحمت]] جا گهڻا گروهه جلد ئي [[گيسٽاپو]] هٿان ٽوڙيا ويا. [[ڪارل بوريان]] جي گروهه جا ويانا ۾ گيسٽاپو جي مرڪزي دفتر کي ڌماڪي سان اڏائڻ جا منصوبا ظاهر ٿي ويا،<ref>Karl Glanz (2020) ''Die Sozialdemokratie'' p 28</ref> پر بعد ۾ ڦاسي ڏنل پادري [[هائنريخ مائير]] جي اڳواڻيءَ وارو اهم مزاحمتي گروهه [[ٻي عالمي جنگ جا اتحادي|اتحادين]] سان رابطو قائم ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو. هن نام نهاد مائير-ميسنر گروهه اتحادين کي انهن هٿيارن جي ڪارخانن بابت ڄاڻ موڪلي، جتي [[وي-1 اڏامندڙ بم]]، [[وي-2 راڪيٽ]]، [[ٽائيگر پهريون|ٽائيگر ٽينڪ]] ۽ جهاز جهڙوڪ [[ميسرشميٽ بي ايف 109]] ۽ [[ميسرشميٽ مي 163 ڪوميٽ]] تيار ٿيندا هئا. اها ڄاڻ [[آپريشن ڪراس بو]] ۽ [[آپريشن هائڊرا (1943)|آپريشن هائڊرا]] جي ڪاميابيءَ لاءِ اهم هئي، جيڪي [[آپريشن اوورلارڊ]] کان اڳ جون ڪارروايون هيون. آمريڪي ڳجهي اداري [[آفيس آف اسٽريٽجڪ سروسز|او ايس ايس]] سان رابطي ۾ رهندڙ هن گروهه جلد ئي وڏي پيماني تي ٿيندڙ قتلن ۽ [[نازي حراستي ڪئمپون|حراستي ڪئمپن]]، جهڙوڪ [[آشويٽس حراستي ڪئمپ|آشويٽس]]، بابت پڻ معلومات فراهم ڪئي. گروهه جو مقصد نازي جرمنيءَ کي جلد کان جلد جنگ هارائڻ تي مجبور ڪرڻ ۽ هڪ آزاد آسٽريا ٻيهر قائم ڪرڻ هو.<ref>Christoph Thurner (2017) ''The CASSIA Spy Ring in World War II Austria: A History of the OSS's Maier-Messner Group'' p. 35.</ref><ref>Elisabeth Boeckl-Klamper, Thomas Mang, Wolfgang Neugebauer, (2018) ''Gestapo-Leitstelle Wien 1938–1945'' ISBN 9783902494832 p 299–305</ref><ref>Hansjakob Stehle, "Die Spione aus dem Pfarrhaus (German: The spies from the rectory)". In: Die Zeit, 5 January 1996</ref> [[File:KZ Mauthausen.jpg|thumb|1945ع ۾ [[مائوٿاوزن حراستي ڪئمپ]] جي آزادي]] === اتحادي قبضي وارو دور === 13 اپريل 1945ع تي [[سوويت يونين|سوويت]] [[ويانا مهم]] دوران ويانا تي قبضو ٿي ويو، جيڪو ٽئين رائخ جي مڪمل خاتمي کان ٿورو اڳ ٿيو. حملي آور اتحادي طاقتن، خاص طور آمريڪين، هڪ مفروضي ”الپائن قلعي واري آپريشن“ جي امڪان بابت منصوبابندي ڪئي هئي، جنهن تحت نازي قيادت جي آخري مزاحمتي مرڪز جو وڏو حصو آسٽريا جي [[اوڀر الپس]] جي جبلن ۾ قائم ٿيڻ جو انديشو هو. پر ٽئين رائخ جي تيزيءَ سان خاتمي سبب اهڙو منصوبو عملي صورت اختيار نه ڪري سگهيو. [[ڪارل رينر]] ۽ [[ايڊولف شيرف]] ([[آسٽريا جي سوشل ڊيموڪريٽڪ پارٽي|آسٽريا جي سوشلسٽ پارٽي]])، ليوپولڊ ڪنشڪ ([[ڪرسچن سوشل پارٽي (آسٽريا)|ڪرسچن سوشل پارٽي]]) ۽ [[يوهان ڪوپلينيگ]] ([[آسٽريا جي ڪميونسٽ پارٽي]]) 27 اپريل 1945ع تي آزاديءَ جي اعلان ذريعي آسٽريا جي ٽئين رائخ کان علحدگيءَ جو اعلان ڪيو ۽ ساڳئي ڏينهن ويانا ۾ رياستي چانسلر رينر جي سربراهيءَ هيٺ [[عبوري حڪومت]] قائم ڪئي. ان قدم کي فاتح [[ڳاڙهي فوج]] جي منظوري حاصل هئي ۽ [[جوزف اسٽالن]] پڻ ان جي پٺڀرائي ڪئي.<ref name="johnson 135">Lonnie Johnson 135–136</ref> هن تاريخ کي سرڪاري طور ٻي جمهوريه جي پيدائش جو ڏينهن پڻ چيو وڃي ٿو. اپريل جي آخر تائين اولهه ۽ ڏکڻ آسٽريا جو گهڻو حصو اڃا نازي قبضي هيٺ هو. 1 مئي 1945ع تي 1920ع وارو [[وفاقي آئيني قانون]]، جيڪو آمر ڊولفُس 1 مئي 1934ع تي ختم ڪيو هو، ٻيهر نافذ قرار ڏنو ويو. 1939ع کان 1945ع تائين آسٽريا جي فوجي فوتگين جو ڪل انگ 260,000 هو.<ref>Rüdiger Overmans (2000) ''Deutsche militärische Verluste im Zweiten Weltkrieg'' Oldenbourg</ref> [[آسٽريا ۾ هولوڪاسٽ|هولوڪاسٽ]] دوران مارجي ويل يهودي آسٽريائين جو ڪل انگ لڳ ڀڳ 65,000 هو.<ref>[https://www.britannica.com/EBchecked/topic/44183/Austria/33382/Anschluss-and-World-War-II Anschluss and World War II] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090820033236/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/44183/Austria/33382/Anschluss-and-World-War-II |date=20 August 2009 }}. Britannica Online Encyclopedia.</ref> لڳ ڀڳ 140,000 يهودي آسٽريائي 1938ع–1939ع دوران ملڪ ڇڏي ڀڄي ويا هئا. هزارين آسٽريائين سنگين نازي ڏوهن ۾ حصو ورتو؛ رڳو [[مائوٿاوزن حراستي ڪئمپ|مائوٿاوزن-گوسن حراستي ڪئمپ]] ۾ ئي لکين ماڻهو مارجي ويا. هن حقيقت کي چانسلر [[فرانز ورانٽسڪي]] 1992ع ۾ سرڪاري طور تسليم ڪيو. [[File:Uno City Kaiserwasser.jpg|thumb|right|[[ويانا ۾ گڏيل قومن جي آفيس]]]] [[اتحادي قبضي هيٺ آسٽريا]] کي [[ٻي عالمي جنگ]] کان پوءِ مختلف [[فوجي قبضي]] وارن علائقن ۾ ورهايو ويو. ملڪ جو انتظام [[آسٽريا لاءِ اتحادي ڪميشن]] هلائيندي هئي.<ref>Lonnie Johnson 137</ref> 1943ع جي [[ماسڪو اعلان]] ۾ طئي ڪيل اصولن موجب اتحادين آسٽريا سان جرمنيءَ جي ڀيٽ ۾ ڪجهه مختلف طريقي سان ورتاءُ ڪيو.<ref name="johnson 135"/> سوشل ڊيموڪريٽن، قدامت پسندن ۽ ڪميونسٽن تي ٻڌل آسٽريائي حڪومت [[ويانا]] ۾ قائم هئي، جيڪو سوويت قبضي واري علائقي سان گهيريل هو. [[ٻي عالمي جنگ جا اتحادي|اتحادين]] آڪٽوبر 1945ع ۾ هن حڪومت کي تسليم ڪيو، جيتوڻيڪ اهو خدشو موجود هو تہ [[ڪارل رينر]] اسٽالن جو حامي يا تابع ٿي سگهي ٿو.<ref>Manfried Rauchensteiner, ''Der Sonderfall. Die Besatzungszeit in Österreich 1945 bis 1955'' (The Special Case. The Time of Occupation in Austria 1945 to 1955), edited by Heeresgeschichtliches Museum / Militärwissenschaftliches Institut (Museum of Army History / Institute for Military Science), Vienna 1985</ref> 26 جولاءِ 1946ع تي آسٽريائي پارليامينٽ پهريون [[قومي ملڪيت ۾ وٺڻ|قومي ملڪيت ۾ وٺڻ]] وارو قانون منظور ڪيو، جنهن تحت لڳ ڀڳ 70 کاڻين ۽ صنعتي ادارن کي رياستي ملڪيت ۾ ورتو ويو. ملڪيت جي تحفظ ۽ اقتصادي منصوبابندي واري وزارت (''Ministerium für Vermögenssicherung und Wirtschaftsplanung'') وزير [[پيٽر ڪرائولانڊ]] ([[آسٽريائي عوامي پارٽي|او وي پي]]) جي سربراهيءَ هيٺ قومي ملڪيت ۾ ورتل صنعتن جي نگراني ڪندي هئي.<ref>{{cite book|editor1=Gunter Bischof|title=Austria in the Nineteen Fifties|publisher=Taylor & Francis|year=2020|isbn=978-1-000-67584-9}}</ref> === آزادي === 15 مئي 1955ع تي ڪيترن سالن تائين هلندڙ ۽ [[سرد جنگ]] کان متاثر ڳالهين کان پوءِ آسٽريا، ٻي عالمي جنگ جي اتحادي طاقتن سان [[آسٽريائي رياستي معاهدو]] ڪري مڪمل آزادي ٻيهر حاصل ڪئي. 26 آڪٽوبر 1955ع تائين سموريون قبضي واريون فوجون ملڪ ڇڏي چڪيون هيون ۽ آسٽريا پارليامينٽ جي قانون ذريعي پنهنجي ''مستقل غيرجانبداري'' جو اعلان ڪيو.<ref name="johnson 153">Lonnie Johnson 153</ref> اڄ اهو ڏينهن آسٽريا جو [[آسٽريا جو قومي ڏينهن|قومي ڏينهن]] ۽ سرڪاري موڪل آهي.<ref>{{Cite web|title=The Austrian National Day|url=https://www.austria.org/national-day|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20181025070927/https://www.austria.org/national-day|archive-date=25 October 2018|access-date=24 October 2018|publisher=Austrian Embassy, Washington|language=en-US}}</ref> [[ٽيرول]] جي حيثيت آسٽريا ۽ [[اٽلي]] وچ ۾ گهڻي عرصي تائين حل طلب مسئلو رهي. اڄ به آسٽريا جي شهرن ۾ لڳ ڀڳ 20 چوڪ ”Südtiroler Platz“، يعني ”ڏکڻ ٽيرول چوڪ“ جي نالي سان موجود آهن، جيڪي آسٽريا طرفان وڃايل سمجهيل علائقن جي ياد سان لاڳاپيل آهن. [[ڏکڻ ٽيرول جي آزاديءَ واري تحريڪ]] پاران 1950ع ۽ 1960ع واري ڏهاڪي ۾ دهشتگرد ڪاررواين جا واقعا دستاويز ٿيل آهن. بعد ۾ اطالوي مرڪزي حڪومت ٽيرول کي وڏي حد تائين خودمختياري ڏني. [[File:Tratado de Lisboa 13 12 2007 (081).jpg|thumb|right|آسٽريا 1995ع ۾ [[يورپي يونين]] جو ميمبر ٿيو ۽ 2007ع ۾ [[لزبن معاهدو]] صحيح ڪيو.]] [[ٻي آسٽريائي جمهوريه]] جو سياسي نظام 1920ع ۽ 1929ع جي آئينن تي ٻڌل آهي، جيڪي 1945ع ۾ ٻيهر نافذ ڪيا ويا. هن نظام جي هڪ خاصيت ''[[پروپورٽس]]'' هئي، جنهن تحت سياسي اهميت وارا ڪيترائي عهدا [[آسٽريا جي سوشل ڊيموڪريٽڪ پارٽي]] (ايس پي او) ۽ [[آسٽريائي عوامي پارٽي]] (او وي پي) جي ميمبرن وچ ۾ تناسب سان ورهايا ويندا هئا.<ref>Lonnie Johnson 139</ref> لازمي رڪنيت واريون مفاد گروهي ”چيمبرون“، جهڙوڪ مزدورن، واپارين ۽ هارين جون تنظيمون، به تمام اثرائتيون ٿي ويون ۽ قانون سازيءَ جي عمل ۾ اڪثر انهن سان صلاح مشورو ڪيو ويندو هو؛ ان ڪري اهڙا قانون تمام گهٽ منظور ٿيندا هئا، جن بابت وسيع اتفاق راءِ موجود نه هجي.<ref>Lonnie Johnson 165</ref> 1945ع کان پوءِ رڳو ٻه ڀيرا هڪ پارٽيءَ تي ٻڌل حڪومت قائم ٿي: 1966ع–1970ع ۾ او وي پي ۽ 1970ع–1983ع ۾ ايس پي او. ٻين سڀني پارلياماني دورن ۾ يا تہ ايس پي او ۽ او وي پي جي [[وڏي اتحاد]] واري حڪومت يا انهن مان ڪنهن هڪ وڏي پارٽي ۽ هڪ ننڍي پارٽيءَ تي ٻڌل ”ننڍو اتحاد“ ملڪ تي حڪومت ڪندو رهيو. [[ڪرٽ والڊهائيم]]، جيڪو اڳ [[گڏيل قومن]] جو سيڪريٽري جنرل رهي چڪو هو، 1986ع کان 1992ع تائين آسٽريا جو صدر رهيو. هو ٻي عالمي جنگ دوران ويرماخت جو آفيسر هو ۽ مٿس [[آسٽريا – نازين جو پهريون شڪار#والڊهائيم معاملو|جنگي ڏوهن]] جا الزام لڳا.<ref>{{Cite web|title=Kurt Waldheim {{!}} president of Austria and secretary-general of the United Nations|url=https://www.britannica.com/biography/Kurt-Waldheim|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180926052356/https://www.britannica.com/biography/Kurt-Waldheim|archive-date=26 September 2018|access-date=25 September 2018|website=Encyclopædia Britannica|language=en}}</ref> [[1994ع جو آسٽريا يورپي يونين رڪنيت ريفرينڊم|1994ع جي ريفرينڊم]] ۾ لڳ ڀڳ ٻه ٽين اڪثريت جي منظوري کان پوءِ ملڪ 1 جنوري 1995ع تي [[يورپي يونين]] جو ميمبر بڻيو.<ref>Brook-Shepherd 447,449</ref> آسٽريا جي ٻن وڏين جماعتن، ايس پي او ۽ او وي پي، ملڪ جي فوجي غير وابستگيءَ جي مستقبل بابت مختلف موقف رکن ٿيون. ايس پي او عوامي طور غيرجانبداريءَ جي ڪردار جي حمايت ڪري ٿي،<ref>{{cite web |author=Die Presse |title=SPÖ und die Neutralität – Ein Erbe der Geschichte |url=https://www.diepresse.com/5542204/spoe-und-die-neutralitaet-ein-erbe-der-geschichte |website=Die Presse |date=2019-05-05 |access-date=2025-05-25 |language=de}}</ref> جڏهن تہ او وي پي يورپي يونين جي سلامتي پاليسيءَ ۾ وڌيڪ گهري شموليت جي حمايت ڪري ٿي.<ref>{{cite web |author=ORF |title=Österreichs Rolle in der EU-Sicherheitspolitik |url=https://orf.at/stories/3193487 |website=ORF |date=2021-05-21 |access-date=2025-05-25 |language=de}}</ref> او وي پي جي ڪجهه سياستدانن، جهڙوڪ [[ويرنر فاسلابينڊ]] 1997ع ۾، مستقبل ۾ [[نيٽو]] جي رڪنيت جي امڪان کي به رد نه ڪيو.<ref>{{cite web |url=https://www.nato.int/docu/speech/1997/s971203a.htm |title=NATO Speech: MoD Austria, Brussels, 3 Dec. 1997 |author=Dr. Werner Fasslabend |date=December 3, 1997 |access-date=May 25, 2025}}</ref><ref>{{cite web |url=https://csdr.org/97Book/fasslabend-C.htm |title=Center for Strategic Decision Research: Austria's Role in European Security |author=Dr. Werner Fasslabend |date=1997 |access-date=May 25, 2025}}</ref> عملي طور آسٽريا يورپي يونين جي [[گڏيل پرڏيهي ۽ سلامتي پاليسي]] ۾ حصو وٺي ٿو، [[امن قائم رکڻ]] ۽ امن سازيءَ وارن مشنن ۾ شامل ٿئي ٿو ۽ [[نيٽو]] جي ”[[امن لاءِ ڀائيواري]]“ پروگرام جو ميمبر آهي؛ ان مقصد لاءِ آئين ۾ پڻ لاڳاپيل تبديليون ڪيون ويون آهن.<ref>{{cite web|publisher=NATO|title=Signatures of Partnership for Peace Framework Document|date=5 October 2006|url=http://www.nato.int/pfp/sig-cntr.htm|access-date=17 February 2024|archive-date=29 November 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20061129213256/http://www.nato.int/pfp/sig-cntr.htm|url-status=live}}</ref> [[ليختنشتائن]] جي 2011ع ۾ [[شينگن علائقو|شينگن علائقي]] ۾ شامل ٿيڻ کان پوءِ آسٽريا جي ڪنهن به پاڙيسري ملڪ سان مستقل سرحدي چڪاس نه رهي.<ref>{{Cite web|title=Press corner|url=https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/en/IP_11_1566|website=European Commission – European Commission|language=en|access-date=9 December 2021|archive-date=4 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220204100203/https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/en/IP_11_1566|url-status=live}}</ref> ==جاگرافي== [[File:Oesterreich topo.png|thumb|upright=1.25|آسٽريا جو ٽوپو گرافي وارو نقشو جنھن ۾ ھڪ لک کان مٿي آبادي وارا شھر ڏيکاريل]] [[الپس]] واري علائقي ۾ واقع ھجڻ سبب آسٽريا گھڻي ڀاڱي جابلو ملڪ آھي<ref name="BritannicaAlps">{{cite web|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/17356/Alps|title=Alps|date=11 June 2009|website=Encyclopædia Britannica|publisher=Encyclopædia Britannica Online|accessdate=12 June 2009| archiveurl= https://web.archive.org/web/20090601083317/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/17356/Alps| archivedate= 1 June 2009 | url-status=live}}</ref> وچ اوڀر وارو الپس، اتر لائم اسٽون الپس ۽ ڏکڻ لائم اسٽون الپس جزوي طور تي آسٽريا ۾ واقع آھن. آسٽريا اتر ۾ °46 ۽ °49 ڊگرين جي وچ واري ويڪرائي ڦاڪ ۽ اوڀر ۾ °9 ۽ °18 ڊگرين جي وچ واري ڊگھائي ڦاڪ ۾ واقع آهي. آسٽريا کي پنجن علائقن ۾ ورھائي سگھجي ٿو جن ۾ سڀ کان وڏو علائقو [[ايسٽرن الپس]] وارو آھي جيڪو پوري ملڪ جي پکيڙ جو %62 آھي. الپس جبلن جي دامن وارو علائقو ۽ ڪارپيٿيائي جبل وارو علائقو جيڪو ڪل پکيڙ جو %12 سيڪڙو آھي. اوڀر پاسي واري جابلو دامن لڳ پئنوني واري ھيٺاھين ٻھراڙيءَ واري علائقي جي مدار جي پسگردائيءَ جيڪا پڻ ڪل پکيڙ جو %12 سيڪڙو آھي. اتر وارا جابلو علائقا جيڪي آسٽريا جي [[گرينائيٽ]] واري پليٽ سڏبا آهن جيڪي بوھيميائي جي وچولي ۾ واقع آھن جيڪي ڪل پکيڙ جو %10 سيڪڙو آھن. ھڪ علائقو [[ويانا واري طاس]] وارو آھي جيڪو ڪل پکيڙ جو 4 سيڪڙو آھي. <gallery heights="120px" widths="160px"> File:1 hallstatt austria.jpg|[[ھال اسٽاٽ]] جو منظر File:Krems and mautern from ferdinandswarte.jpg|[[واچا واري وادي]] جي پڇاڙي ۾ ڪريمس ۽ ڊير ڊونا جا منظر File:Vorderhopfreben Üntschenspitze 1.jpg|اونھاري ۾ آسٽريا جي [[اسڪوپرنا]] جي ٻھراڙيءَ جو منظر File:Donau Linz Abend.jpg| لنز ڀرسان [[ڊينيوب ندي]] ۾ ڪروز جھازن جو منظر </gallery> ===آبھوا=== [[File:Koppen-Geiger Map AUT present.svg|thumb|[[ڪوپن واري موسمي درجابندي]] وارو آسٽريا جو نقشو<ref>{{cite journal |last1=Beck |first1=Hylke E. |last2=Zimmermann |first2=Niklaus E. |last3=McVicar |first3=Tim R. |last4=Vergopolan |first4=Noemi |last5=Berg |first5=Alexis |last6=Wood |first6=Eric F. |title=Present and future Köppen-Geiger climate classification maps at 1-km resolution |journal=Scientific Data |date=30 October 2018 |volume=5 |pages=180214 |doi=10.1038/sdata.2018.214|pmid=30375988 |pmc=6207062 |bibcode=2018NatSD...580214B }}</ref>]] آسٽريا جو وڏو حصو ٿڌ يا ٽيمپريٽ موسم واري زون ۾ واقع آهي جتي اولھ جون گھم واريون ھوائون زور سان گھلن ٿيون. ملڪ جو ٽن جو چوٿون حصو الپس جبلن تي مشتمل آهي جنھن ڪري اتي الپائين موسم غالب آھي. سياري ۾ ھن ملڪ ۾ تمام گهڻي ٿڌ ٿئي ٿي (−10 کان 0° پد) ۽ اونھاري ۾ نسبتن اوچو پد رھندو آھي<ref name="Climate">{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/weather/world/city_guides/results.shtml?tt=TT003350|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101202042009/http://www.bbc.co.uk/weather/world/city_guides/results.shtml?tt=TT003350|archivedate=2 December 2010|title=Average Conditions, Vienna, Austria|year=2006|publisher=British Broadcasting Corporation|accessdate=24 May 2009}}</ref> ملڪ ۾ سڀ کان وڌيڪَ گرمي پد °40.5 گريڊ آگسٽ 2013 ۾ رڪارڊ ڪيو ويو ھو. باقي سراسري گرمي پد °20 جي وچ تائين رھندو آھي<ref name=ZAMG>{{cite web|url= http://www.zamg.ac.at/cms/de/klima/klimauebersichten/klimamittel-1971-2000|title= Austrian Meteorological Institute|access-date= 12 August 2012|archive-url= https://web.archive.org/web/20120812220313/http://www.zamg.ac.at/cms/de/klima/klimauebersichten/klimamittel-1971-2000|archive-date= 12 August 2012|url-status=live|df= dmy-all}}</ref> [[ڪوپن واري موسمي درجابندي]] مطابق آسٽريا جون موسمون مختلف قسمن جون آھن جن ۾ سامونڊي موسم، گھميل براعظمي موسم، سب آرڪٽڪ موسم، ٽونڊرا موسم ۽ آئس ڪيپ موسم شامل آهن<ref name="ZAMG"/><ref>{{cite web|url= https://en.climate-data.org/country/4/|title= Climate-Data.org|access-date= 15 April 2017|archive-url= https://web.archive.org/web/20170415201756/https://en.climate-data.org/country/4/|archive-date= 15 April 2017|url-status=live|df= dmy-all}}</ref><ref>{{Cite journal|title= Atlantic influence on the Alps|journal= Environmental Research Letters|volume= 8|issue= 3|pages= 034026|doi= 10.1088/1748-9326/8/3/034026|year= 2013|last1= Zampieri|first1= Matteo|last2= Scoccimarro|first2= Enrico|last3= Gualdi|first3= Silvio|doi-access= free|bibcode= 2013ERL.....8c4026Z}}</ref> {{Weather box |collapsed=collapsed |location =ليخ، وورارلبرگ (1440 ميٽر، 1982ع کان 2012 تائين جا سراسري گرمي پد) |metric first = Yes |single line = Yes <!--Average high temperatures--> |Jan high C = -0.7 |Feb high C = 0.3 |Mar high C = 3.5 |Apr high C = 7.1 |May high C = 11.8 |Jun high C = 17.4 |Jul high C = 16.8 |Aug high C = 14.3 |Sep high C = 15.1 |Oct high C = 9.7 |Nov high C = 3.7 |Dec high C = 0.1 |Average high C = |Jan mean C = -4.5 |Feb mean C = -3.7 |Mar mean C = -0.6 |Apr mean C = 2.9 |May mean C = 7.3 |Jun mean C = 10.6 |Jul mean C = 12.7 |Aug mean C = 12.2 |Sep mean C = 9.9 |Oct mean C = 5.6 |Nov mean C = 0.4 |Dec mean C = -3.3 |year mean C = |Jan low C = -8.2 |Feb low C = -7.6 |Mar low C = -4.7 |Apr low C = -1.3 |May low C = 2.8 |Jun low C = 6.0 |Jul low C = 8.0 |Aug low C = 7.7 |Sep low C = 5.6 |Oct low C = 1.6 |Nov low C = -2.9 |Dec low C = -6.6 |Average low C = |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 59 |Feb precipitation mm = 54 |Mar precipitation mm = 56 |Apr precipitation mm = 70 |May precipitation mm = 103 |Jun precipitation mm = 113 |Jul precipitation mm = 133 |Aug precipitation mm = 136 |Sep precipitation mm = 95 |Oct precipitation mm = 67 |Nov precipitation mm = 78 |Dec precipitation mm = 66 |year precipitation mm = |source 1= <ref name=ZAMG /> |source 2= {{cite web|url= https://en.climate-data.org/location/117363/|title= ليخ موسمي ڄاڻ}} }} {{Weather box |collapsed=collapsed |location =ڪاھٽائي، ٽريول (2060 ميٽر؛ 1982 کان 2012 تائين سراسري گرمي پد) |metric first = Yes |single line = Yes <!--Average high temperatures--> |Jan high C = -3.3 |Feb high C = -3.2 |Mar high C = -0.9 |Apr high C = 2.3 |May high C = 7.0 |Jun high C = 10.4 |Jul high C = 12.7 |Aug high C = 12.3 |Sep high C = 9.6 |Oct high C = 6.3 |Nov high C = 0.5 |Dec high C = -2.4 |Average high C = |Jan mean C = -6.6 |Feb mean C = -6.5 |Mar mean C = -4.2 |Apr mean C = -1.1 |May mean C = 3.4 |Jun mean C = 6.6 |Jul mean C = 8.8 |Aug mean C = 8.6 |Sep mean C = 6.4 |Oct mean C = 2.9 |Nov mean C = -2.4 |Dec mean C = -5.4 |year mean C = |Jan low C = -9.9 |Feb low C = -9.8 |Mar low C = -7.5 |Apr low C = -4.4 |May low C = -0.2 |Jun low C = 2.9 |Jul low C = 4.9 |Aug low C = 4.9 |Sep low C = 3.3 |Oct low C = -0.5 |Nov low C = -5.2 |Dec low C = -8.4 |Average low C = |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 73 |Feb precipitation mm = 66 |Mar precipitation mm = 80 |Apr precipitation mm = 87 |May precipitation mm = 115 |Jun precipitation mm = 126 |Jul precipitation mm = 148 |Aug precipitation mm = 138 |Sep precipitation mm = 96 |Oct precipitation mm = 74 |Nov precipitation mm = 83 |Dec precipitation mm = 72 |year precipitation mm = |source 1= <ref name=ZAMG /> |source 2= {{cite web|url= https://en.climate-data.org/location/111749/|title= ڪاھٽائي موسمي ڄاڻ}} }} == حڪومت ۽ سياست == {{Main|آسٽريا جي سياست}} <!--مهرباني ڪري نئين معلومات سلسلي جي لاڳاپيل مضمونن ۾ شامل ڪريو--> {{Multiple image | align = right | caption_align = center | image1 = Am 23. September 2025 nahm Außenministerin Beate Meinl-Reisinger gemeinsam mit Bundespräsident Alexander Van der Bellen (M) und Bundeskanzler Christian Stocker (L) (54813003241) (cropped).jpg | width1 = 300 | alt1 = اليگزينڊر فان ڊير بيلن | caption1 = [[اليگزينڊر فان ڊير بيلن]]<br/><small>[[آسٽريا جو صدر|صدر]]</small> | image2 = Christian Stocker EuCo 2026.jpg | width2 = 122 | alt2 = ڪرسچين اسٽوڪر | caption2 = [[ڪرسچين اسٽوڪر]]<br/><small>[[آسٽريا جو چانسلر|چانسلر]]</small> | total_width = 300 }} [[File:Wien - Parlamentsgebäude.JPG|thumb|ويانا ۾ [[آسٽريائي پارليامينٽ جي عمارت]]]] [[آسٽريا جي پارليامينٽ]] ملڪ جي گاديءَ ۽ سڀ کان وڏي آبادي واري شهر [[ويانا]] ۾ واقع آهي. آسٽريا 1920ع واري [[وفاقي آئيني قانون]] تحت هڪ [[وفاق]]ي، [[نمائنده جمهوريت|نمائنده جمهوري]] [[جمهوريه]] بڻيو. نَوَ [[آسٽريا جون وفاقي رياستون|وفاقي رياستن]] تي ٻڌل ٻي جمهوريه جو سياسي نظام 1920ع جي آئين تي قائم آهي، جنهن ۾ 1929ع ۾ ترميمون ڪيون ويون ۽ جيڪو 1 مئي 1945ع تي ٻيهر نافذ ڪيو ويو.<ref>Lonnie Johnson 17, 142</ref> [[آسٽريا جو صدر]] رياست جو سربراهه آهي. صدر سڌي ريت عوامي اڪثريتي ووٽ سان چونڊيو ويندو آهي، ۽ جيڪڏهن ضرورت پوي تہ سڀ کان وڌيڪ ووٽ حاصل ڪندڙ اميدوارن وچ ۾ ٻيون چونڊون ڪرايون وينديون آهن. [[آسٽريا جو چانسلر]] [[آسٽريا جي حڪومت|حڪومت]] جو سربراهه آهي. چانسلر کي صدر مقرر ڪري ٿو ۽ کيس پارليامينٽ جي هيٺين ايوان ۾ پارٽين جي جوڙجڪ مطابق حڪومت ٺاهڻ جي ذميواري سونپي ويندي آهي. حڪومت کي صدر جي فرمان ذريعي يا پارليامينٽ جي هيٺين ايوان، [[آسٽريا جي نيشنل ڪائونسل|نيشنل راٽ]]، ۾ [[عدم اعتماد جو ووٽ|عدم اعتماد جي ووٽ]] ذريعي هٽائي سگهجي ٿو. آسٽريا ۾ صدر ۽ پارليامينٽ لاءِ ووٽ ڏيڻ اڳ لازمي هوندو هو، پر اها پابندي 1982ع کان 2004ع تائين مرحليوار ختم ڪئي وئي.<ref>{{Cite web|title=Bundesministerium für Inneres – Elections Compulsory voting|url=http://www.bmi.gv.at/wahlen/elections_compulsorey_voting.asp|archive-url=https://web.archive.org/web/20071103221527/http://www.bmi.gv.at/wahlen/elections_compulsorey_voting.asp|archive-date=3 November 2007|access-date=3 January 2009|publisher=Bmi.gv.at}}</ref> آسٽريا جي پارليامينٽ ٻن ايوانن تي ٻڌل آهي. [[آسٽريا جي نيشنل ڪائونسل|نيشنل راٽ]] جا 183 ميمبر هر پنجن سالن کان پوءِ عام چونڊن ذريعي چونڊيا ويندا آهن، سواءِ ان صورت جي جڏهن وفاقي صدر، وفاقي چانسلر جي تجويز تي، يا نيشنل راٽ پاڻ ايوان کي وقت کان اڳ ٽوڙي ڇڏي. 16 سالن کان وڌيڪ عمر وارو هر شهري [[ووٽ جو حق|ووٽ ڏيڻ جو حق]] رکي ٿو. ووٽ ڏيڻ جي عمر 2007ع ۾ 18 مان گهٽائي 16 سال ڪئي وئي.<ref>{{Cite web|title=The Austrian Parliament|url=https://www.parlament.gv.at/ZUSD/DLFolder/Austrian_Parl_E_p27.pdf|website=Parlament.gv.at|access-date=22 November 2021|archive-date=25 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220425043546/https://www.parlament.gv.at/ZUSD/DLFolder/Austrian_Parl_E_p27.pdf}}</ref> وفاقي چونڊن (''Nationalratswahlen'') ۾ تناسبي نمائندگيءَ تحت سيٽون حاصل ڪرڻ لاءِ سڀني پارٽين لاءِ عام [[چونڊ حد|چونڊ حد]] 4٪ ووٽ آهي، پر 43 علائقائي چونڊ تڪن مان ڪنهن هڪ ۾ سڌي سيٽ (''[[Direktmandat]]'') کٽڻ سان پڻ پارليامينٽ ۾ داخلا ممڪن آهي. قانون سازيءَ جي عمل ۾ نيشنل راٽ غالب ايوان آهي. تنهن هوندي بہ مٿيون ايوان، [[آسٽريا جي وفاقي ڪائونسل|بُنڊس راٽ]]، محدود ويٽو جو حق رکي ٿو. تقريباً سڀني حالتن ۾ نيشنل راٽ ساڳيو بل ٻيهر ووٽنگ ذريعي منظور ڪري سگهي ٿو؛ ان عمل کي ''Beharrungsbeschluss'' يعني ”اصرار وارو فيصلو“ چيو ويندو آهي. آئيني سڌارن جو جائزو وٺڻ لاءِ {{Lang|de|Österreich-Konvent}} نالي آئيني ڪنوينشن<ref>{{Cite web|title=Willkommen beim Österreich Konvent|url=http://www.konvent.gv.at/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20090104001526/http://www.konvent.gv.at/|archive-date=4 January 2009|access-date=21 November 2008|publisher=Konvent.gv.at}}</ref> 30 جون 2003ع تي گهرايو ويو، پر اهو اهڙي تجويز پيش ڪرڻ ۾ ناڪام رهيو جيڪا آئيني ترميمن لاءِ گهربل نيشنل راٽ جي ٻه ٽين اڪثريت حاصل ڪري سگهي. جتي [[ٻه ايواني نظام|ٻه ايواني پارليامينٽ]] ۽ حڪومت ترتيبوار قانون ساز ۽ انتظامي شاخون آهن، اتي عدالتون آسٽريائي رياست جي ٽئين شاخ آهن. [[آسٽريا جي آئيني عدالت|آئيني عدالت]] کي سياسي نظام تي نمايان اثر حاصل آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اها آئين سان ٽڪراءَ ۾ ايندڙ قانونن ۽ ضابطن کي ڪالعدم قرار ڏئي سگهي ٿي. 1995ع کان [[يورپي عدالت انصاف]] يورپي يونين جي قانونن هيٺ ايندڙ معاملن ۾ آسٽريائي فيصلن کي رد ڪري سگهي ٿي. آسٽريا [[يورپي عدالت براءِ انساني حق]] جا فيصلا پڻ لاڳو ڪري ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ [[انساني حقن بابت يورپي ڪنوينشن]] آسٽريا جي آئيني قانون جو حصو آهي. === 2006ع کان پوءِ === [[File:Wien - Bundeskanzleramt1.JPG|thumb|[[بال هائوس پلاٽس]] تي وفاقي چانسلري]] [[2006ع جون آسٽريائي پارلياماني چونڊون|آڪٽوبر 2006ع جي عام چونڊن]] کان پوءِ [[آسٽريا جي سوشل ڊيموڪريٽڪ پارٽي]] (ايس پي او) سڀ کان وڏي جماعت بڻجي سامهون آئي، جڏهن تہ [[آسٽريائي عوامي پارٽي]] (او وي پي) ٻئي نمبر تي رهي ۽ پنهنجي اڳوڻي نتيجي جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ 8 [[سيڪڙو پوائنٽ]] وڃائي ويٺي.<ref name="Election2002">{{Cite web|date=2006|title=24 November 2002 General Election Results – Austria Totals|url=http://electionresources.org/at/nationalrat.php?election=2002|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20090707185433/http://electionresources.org/at/nationalrat.php?election=2002|archive-date=7 July 2009|access-date=12 June 2009|website=Election Resources on the Internet}}</ref><ref name="Election2006">{{Cite web|date=2006|title=October&nbsp;1st,&nbsp;2006 General Election Results – Austria Totals|url=http://electionresources.org/at/nationalrat.php?election=2006|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20090707185102/http://electionresources.org/at/nationalrat.php?election=2006|archive-date=7 July 2009|access-date=12 June 2009|website=Election Resources on the Internet}}</ref> سياسي صورتحال سبب ٻنهي وڏين جماعتن مان ڪا بہ ننڍين پارٽين سان مستحڪم اتحاد قائم نه ڪري سگهي. جنوري 2007ع ۾ او وي پي ۽ ايس پي او گڏجي [[الفرڊ گوزن بائوئر]] (ايس پي او) جي چانسلريءَ هيٺ وڏي اتحاد واري حڪومت قائم ڪئي. [[گوزن بائوئر حڪومت|هي اتحاد]] 7 جولاءِ 2008ع تي ٽٽي ويو.<ref>[https://web.archive.org/web/20080705204057/http://www.kurier.at/nachrichten/173528.php archive.org]</ref> [[2008ع جون آسٽريائي پارلياماني چونڊون|سيپٽمبر 2008ع جي چونڊن]] ۾ ٻنهي وڏين جماعتن جي حمايت وڌيڪ گهٽجي وئي؛ ايس پي او کي 29.3٪ ۽ او وي پي کي 26.0٪ ووٽ مليا. ٻنهي ٻيهر اتحاد قائم ڪيو ۽ [[ويرنر فائمان]] (ايس پي او) چانسلر بڻيو ([[پهرين فائمان حڪومت]]). [[گرين پارٽي – گرين متبادل]] 11٪ ووٽن سان ٽئين نمبر تي رهي. سياسي ساڄي ڌر جون [[آسٽريا جي آزادي پارٽي]] (ايف پي او) ۽ فوت ٿيل [[يورگ هائڊر]] جي نئين پارٽي [[آسٽريا جي مستقبل لاءِ اتحاد]] جي حمايت وڌي، پر ٻنهي گڏجي 20٪ کان گهٽ ووٽ حاصل ڪيا. 11 آڪٽوبر 2008ع تي يورگ هائڊر هڪ ڪار حادثي ۾ فوت ٿي ويو.<ref>{{Cite web|date=11 October 2008|title=Austrian far-right leader Jörg Haider dies in car crash|url=https://www.theguardian.com/world/2008/oct/11/austria-haider|website=The Guardian|access-date=10 December 2021|archive-date=21 June 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120621073253/http://www.guardian.co.uk/world/2008/oct/11/austria-haider|url-status=live}}</ref> [[2013ع جون آسٽريائي پارلياماني چونڊون|2013ع جي پارلياماني چونڊن]] ۾ سوشل ڊيموڪريٽڪ پارٽي 27٪ ووٽن سان 52 سيٽون، جڏهن تہ عوامي پارٽي 24٪ ووٽن سان 47 سيٽون حاصل ڪيون، ۽ گڏجي اڪثريت برقرار رکيائون. آزادي پارٽي 21٪ ووٽن سان 40 سيٽون حاصل ڪيون، جڏهن تہ گرين پارٽي 12٪ ووٽن سان 24 سيٽون ورتيون. ٻن نون جماعتن، اسٽرو ناخ ۽ [[نيوس – نئون آسٽريا ۽ لبرل فورم|نيوس]]، 10٪ کان گهٽ ووٽ حاصل ڪيا ۽ ترتيبوار 11 ۽ 9 سيٽون کٽيون.<ref>{{Cite web|title=Election Resources on the Internet: Federal Elections in Austria – Nationalrat Results Lookup|url=http://www.electionresources.org/at/nationalrat.php?election=2013|website=electionresources.org|access-date=9 December 2021|archive-date=20 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211020101927/http://www.electionresources.org/at/nationalrat.php?election=2013|url-status=live}}</ref> 17 مئي 2016ع تي سوشل ڊيموڪريٽڪ پارٽيءَ جو [[ڪرسچن ڪيرن]] نئين چانسلر طور حلف کنيو. هن قدامت پسند عوامي پارٽي (او وي پي) سان ”وڏي اتحاد“ واري حڪومت جاري رکي. هو اڳوڻي چانسلر ۽ ايس پي او اڳواڻ [[ويرنر فائمان]] جي استعيفيٰ کان پوءِ عهدي تي آيو.<ref>{{Cite news|date=17 May 2016|title=Austria's Christian Kern sworn in as new chancellor|work=DW.COM|url=https://www.dw.com/en/austrias-christian-kern-sworn-in-as-new-chancellor/a-19263395|access-date=10 December 2021|archive-date=10 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211210090552/https://www.dw.com/en/austrias-christian-kern-sworn-in-as-new-chancellor/a-19263395|url-status=live}}</ref> 26 جنوري 2017ع تي [[اليگزينڊر فان ڊير بيلن]] آسٽريا جي صدر طور حلف کنيو. صدر جو عهدو گهڻو ڪري رسمي آهي، پر علامتي ۽ آئيني لحاظ کان اهم حيثيت رکي ٿو.<ref>{{Cite news|date=26 January 2017|title=Van der Bellen takes office as Austrian president|work=DW.COM|url=https://www.dw.com/en/van-der-bellen-takes-office-as-austrian-president/a-37282299|access-date=10 December 2021|archive-date=10 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211210092251/https://www.dw.com/en/van-der-bellen-takes-office-as-austrian-president/a-37282299|url-status=live}}</ref> 2017ع جي بهار ۾ وڏي اتحاد جي خاتمي کان پوءِ [[2017ع جون آسٽريائي پارلياماني چونڊون|آڪٽوبر 2017ع لاءِ وقت کان اڳ چونڊون]] سڏايون ويون. نئين نوجوان اڳواڻ [[سيباسٽيان ڪُرتس]] جي قيادت هيٺ آسٽريائي عوامي پارٽي (او وي پي) نيشنل ڪائونسل ۾ سڀ کان وڏي پارٽي بڻجي، 31.5٪ ووٽن ۽ 183 مان 62 سيٽن تي ڪاميابي حاصل ڪئي. سوشل ڊيموڪريٽڪ پارٽي (ايس پي او) 26.9٪ ووٽن ۽ 52 سيٽن سان ٻئي نمبر تي، جڏهن تہ آسٽريا جي آزادي پارٽي (ايف پي او) 26٪ ووٽن ۽ 51 سيٽن سان ٿوري فرق سان ٽئين نمبر تي رهي. نيوس 5.3٪ ووٽن ۽ 10 سيٽن سان چوٿين، جڏهن تہ پِلز پارٽي 4.4٪ ووٽن ۽ 8 سيٽن سان پهريون ڀيرو پارليامينٽ ۾ داخل ٿي. گرين پارٽي 3.8٪ ووٽن سان 4٪ واري حد پار نه ڪري سگهي ۽ پنهنجون سڀ 24 سيٽون وڃائي ويٺي.<ref>{{Cite news|date=15 October 2017|title=Austrian elections: Sebastian Kurz becomes youngest leader|work=DW.COM|url=https://www.dw.com/en/austrian-elections-sebastian-kurz-becomes-youngest-leader/a-40959587|access-date=9 December 2021|archive-date=9 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211209130143/https://www.dw.com/en/austrian-elections-sebastian-kurz-becomes-youngest-leader/a-40959587|url-status=live}}</ref> او وي پي ايف پي او سان اتحاد قائم ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. نئين چانسلر سيباسٽيان ڪُرتس جي سربراهيءَ ۾ وچ ساڄي ڌر ۽ ساڄي ڌر جي عواميت پسند پارٽيءَ تي ٻڌل نئين حڪومت 18 ڊسمبر 2017ع تي حلف کنيو.<ref>{{Cite news|date=18 December 2017|title=Muted protests in Vienna as far-right ministers enter Austria's government|language=en|work=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/world/2017/dec/18/thousands-protest-as-far-right-ministers-enter-government-in-austria|access-date=9 December 2021|archive-date=9 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211209130143/https://www.theguardian.com/world/2017/dec/18/thousands-protest-as-far-right-ministers-enter-government-in-austria|url-status=live}}</ref> پر [[ابيزا معاملو|”ابيزا“ بدعنواني اسڪينڊل]] کان پوءِ اتحادي حڪومت ختم ٿي وئي<ref>{{Cite news|date=20 May 2019|title=Austrian government collapses after far-right minister fired|language=en|work=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/world/2019/may/20/austrian-government-collapses-after-far-fight-minister-fired|access-date=9 December 2021|archive-date=25 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201125162548/https://www.theguardian.com/world/2019/may/20/austrian-government-collapses-after-far-fight-minister-fired|url-status=live}}</ref> ۽ [[2019ع جون آسٽريائي پارلياماني چونڊون|29 سيپٽمبر 2019ع تي نيون چونڊون]] ڪرايون ويون. انهن چونڊن ۾ او وي پي 37.5٪ ووٽن سان وڏي ڪاميابي حاصل ڪئي ۽ 13.9٪ ووٽ حاصل ڪندڙ گرين پارٽي سان اتحاد قائم ڪيو. سيباسٽيان ڪُرتس جي چانسلريءَ هيٺ اها حڪومت 7 جنوري 2020ع تي حلف کنيو.<ref>{{Cite news|date=29 September 2019|title=Austrian elections: support for far-right collapses|language=en|work=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/world/2019/sep/29/austrian-elections-exit-polls-collapse-far-right-support-sebastian-kurz-victory|access-date=9 December 2021|archive-date=9 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211209125553/https://www.theguardian.com/world/2019/sep/29/austrian-elections-exit-polls-collapse-far-right-support-sebastian-kurz-victory|url-status=live}}</ref> 11 آڪٽوبر 2021ع تي بدعنواني اسڪينڊل سبب وڌندڙ دٻاءَ هيٺ چانسلر سيباسٽيان ڪُرتس استعيفيٰ ڏئي ڇڏي. او وي پي جي پرڏيهي وزير [[اليگزينڊر شالنبرگ]] سندس جانشين بڻيو، پر ٻن مهينن کان به گهٽ عرصي کان پوءِ شالنبرگ پڻ عهدو ڇڏي ڏنو. 6 ڊسمبر 2021ع تي [[ڪارل نيهمر]] چانسلر طور حلف کنيو، جنهن سان هو ٻن مهينن اندر آسٽريا جو ٽيون قدامت پسند چانسلر بڻيو. او وي پي ۽ گرين پارٽيءَ جو اتحاد جاري رهيو.<ref>{{Cite news|date=6 December 2021|title=Austria: Karl Nehammer sworn in as new chancellor|work=[[DW.COM]] |url=https://www.dw.com/en/austria-karl-nehammer-sworn-in-as-new-chancellor/a-60032938|access-date=10 December 2021|archive-date=12 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220412004047/https://www.dw.com/en/austria-karl-nehammer-sworn-in-as-new-chancellor/a-60032938|url-status=live}}</ref> [[2024ع جون آسٽريائي پارلياماني چونڊون|29 سيپٽمبر 2024ع جي چونڊن]] کان پوءِ او وي پي، ايس پي او ۽ [[نيوس (آسٽريا)|نيوس]] وچ ۾ اتحادي ڳالهيون ناڪام ٿي ويون، جنهن کان پوءِ نيهمر استعيفيٰ ڏني. [[اليگزينڊر شالنبرگ]] ٻيو ڀيرو عبوري چانسلر ٿيو. او وي پي ۽ ايف پي او وچ ۾ اتحاد ٺاهڻ جون ڪوششون پڻ ناڪام رهيون. آخرڪار او وي پي، ايس پي او ۽ نيوس وچ ۾ اتفاق ٿيو ۽ [[ڪرسچين اسٽوڪر]] (او وي پي) جي چانسلريءَ هيٺ [[اسٽوڪر حڪومت]] قائم ڪئي وئي.<ref>{{Cite web |date=2025-03-03 |title=Dreierkoalition: Neue Regierung angelobt |url=https://orf.at/stories/3386514/ |access-date=2025-03-03 |website=news.ORF.at |language=de}}</ref> === انتظامي ورهاست === <!---"Administrative divisions of Austria" redirects here---> {{Main|آسٽريا جون رياستون}} آسٽريا هڪ [[وفاقي جمهوريه]] آهي، جيڪا [[آسٽريا جون رياستون|نَوَ رياستن]] (بُنڊَس لينڊَر) تي مشتمل آهي.<ref name="CIA"/> رياستن کي وڌيڪ [[آسٽريا جا ضلعا|ضلعن]] (بيٽسِرڪَه) ۽ قانوني شهرن (شٽاتوٽار شٽيٽَه) ۾ ورهايو ويو آهي. ضلعن کي اڳتي [[ميونسپلٽي (آسٽريا)|ميونسپلٽين]] (گَمائنڊَن) ۾ ورهايو ويو آهي. قانوني شهرن کي اهي اختيار حاصل آهن، جيڪي عام طور تي ضلعن ۽ ميونسپلٽين ٻنهي کي حاصل هوندا آهن. [[ويانا]] ان لحاظ کان منفرد آهي تہ اهو هڪ ئي وقت شهر ۽ رياست ٻئي آهي. [[يورپي ڪميشن]] جو ترجمي وارو ڊائريڪٽوريٽ جنرل رياستن لاءِ ''صوبا'' جو اصطلاح استعمال ڪري ٿو. {| class="sortable wikitable" style="text-align:right; font-size:100%" |- style="font-size:100%; text-align:right" ! <small>*رياست*</small> ! <small>*گادي*جو*هنڌ*</small> ! <small>'''پکيڙ'''</small> <small>'''_چورس ^{ڪلوميٽر}'''</small> ! <small>آبادي</small> <small>(2017)</small> ! <small>گھاٽائي/چورس ڪلوميٽر</small> ! <small>GDP (يورو)</small><small>(2012)</small> ! <small>GDP<br />في ڪس</small> |- | '''[[برجنلينڊ]]'''|| [[آئزن اسٽڊٽ|'''آئزن اسٽڊٽ''']] |style="text-align:right"| <small>'''3,965'''</small>|| style="text-align:right" | <small>'''291,942'''</small>|| style="text-align:right" | 73.6 ||style="text-align:right"| <small>'''7.311'''</small> ارب || style="text-align:right" | <small>'''25,600'''</small> |- | [[ڪرينٿيا (رياست)|'''ڪرينٿيا''']] || [[ڪليگنفرٽ]] |style="text-align:right"| 9,536 ||style="text-align:right"| <small>'''561,077'''</small>|| style="text-align:right" | 58.8 ||style="text-align:right"| 17.62 ارب ||style="text-align:right"| <small>'''31,700'''</small> |- | [[لوئر آسٽريا|'''لوئر''' '''آسٽريا''']] || [[سنڪٽ پولٽن]] |style="text-align:right"| <small>'''19,178'''</small>|| style="text-align:right" | <small>'''1,665,753'''</small>|| style="text-align:right" | 86.9 ||style="text-align:right"| <small>'''49.75'''</small> ارب || style="text-align:right" | <small>'''30,800'''</small> |- | [[سلزبرگ (رياست)|'''سلزبرگ''']] || [[سلزبرگ]] |style="text-align:right"| 7,154 ||style="text-align:right"| 549,263 ||style="text-align:right"| 76.8 ||style="text-align:right"| 23.585 ارب ||style="text-align:right"| <small>'''44,500'''</small> |- | '''[[اسٽيريا]]'''|| [[گراتس]] |style="text-align:right"| <small>'''16,401'''</small>|| style="text-align:right" | <small>'''1,237,298'''</small>|| style="text-align:right" | 75.4 ||style="text-align:right"| <small>'''40.7'''</small> ارب || style="text-align:right" | <small>'''33,600'''</small> |- | [[ٽرول (رياست)|'''ٽرول''']] || [[انسبروڪ]] |style="text-align:right"| <small>'''12,648'''</small>|| style="text-align:right;" | 746,153 ||style="text-align:right"| 59.0 ||style="text-align:right"| <small>'''28.05'''</small> ارب || style="text-align:right" | <small>'''39,400'''</small> |- | [[اپر آسٽريا|'''اپر آسٽريا''']] || [[لنز]] |style="text-align:right"| <small>'''11,982'''</small>|| style="text-align:right;" | <small>'''1,465,045'''</small>|| style="text-align:right" | 122.3 ||style="text-align:right"| <small>'''53.86'''</small> ارب || style="text-align:right" | <small>'''38,000'''</small> |- |colspan=2| '''[[ويانا]]''' |style="text-align:right"| 415 ||style="text-align:right;"| <small>'''1,867,582'''</small>|| style="text-align:right" | 4,500 ||style="text-align:right"| <small>'''81.77'''</small> ارب |- | '''[[وورارلبرگ]]'''|| [[بريگنز]] |style="text-align:right"| <small>'''2,601'''</small>|| style="text-align:right;" | 388,752 ||style="text-align:right"| 149.5 ||style="text-align:right"| <small>'''23.59 ارب'''</small>|| style="text-align:right" | <small>'''58,300'''</small> |- |colspan=7 |<ref>{{Cite web|title=Eurostat – Data Explorer|url=http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/submitViewTableAction.do|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006122431/http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/submitViewTableAction.do|archive-date=6 October 2014|access-date=19 October 2011}}</ref><ref>{{Cite web|title=Statistik Austria – Bevölkerung zu Jahresbeginn 2002–2017 nach Gemeinden (Gebietsstand 1.1.2017)|url=http://www.statistik.at/wcm/idc/idcplg?IdcService=GET_FILE&dID=354032&dDocName=080904|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180322204818/http://www.statistik.at/wcm/idc/idcplg?IdcService=GET_FILE&dID=354032&dDocName=080904|archive-date=22 March 2018|access-date=9 July 2018}}</ref> |} === پرڏيهي لاڳاپا === {{Main|آسٽريا جا پرڏيهي لاڳاپا}} [[File:Inauguration EYE2014 Parlement européen Strasbourg 9 mai 2014.jpg|thumb|[[يورپي پارليامينٽ]]؛ آسٽريا [[يورپي يونين]] جي 27 ميمبر ملڪن مان هڪ آهي.]] 1955ع واري [[آسٽريا جو رياستي معاهدو|آسٽريا جي رياستي معاهدي]]، [[ٻي عالمي جنگ]] کان پوءِ آسٽريا تي قبضي جو خاتمو آندو ۽ آسٽريا کي هڪ آزاد ۽ خودمختيار رياست طور تسليم ڪيو. 26 آڪٽوبر 1955ع تي [[آسٽريا جي وفاقي اسيمبلي|وفاقي اسيمبلي]] هڪ آئيني شق منظور ڪئي، جنهن تحت ”آسٽريا پنهنجي آزاد مرضيءَ سان پنهنجي دائمي غيرجانبداريءَ جو اعلان ڪري ٿو“. هن قانون جي ٻئي حصي موجب، ”آسٽريا مستقبل ۾ ڪنهن به فوجي اتحاد ۾ شامل نہ ٿيندو ۽ پنهنجي سرزمين تي ڪنهن بہ پرڏيهي فوجي اڏي جي قيام جي اجازت نہ ڏيندو“. ان کان پوءِ آسٽريا پنهنجي پرڏيهي پاليسيءَ کي غيرجانبداريءَ جي اصول تي ترتيب ڏنو، جيتوڻيڪ ان جي غيرجانبداري [[سوئٽزرلينڊ]] جي غيرجانبداريءَ کان ڪافي مختلف رهي آهي.<ref>{{Cite web |last=Sassòli |first=Peter Hilpold, Matthieu Gillabert, Johanna Rainio-Niemi, Marco |date=2023-01-09 |title=Neutrality Law In A Comparative Perspective: Austria, Switzerland, Finland |url=https://tdhj.org/blog/post/neutrality-law-comparison-austria-switzerland-finland/ |access-date=2026-07-22 |website=The Defence Horizon Journal |language=en-US}}</ref> [[سوويت يونين]] جي خاتمي کان پوءِ آسٽريا پنهنجي [[غيرجانبدار ملڪ|غيرجانبداريءَ]] جي تشريح تي ٻيهر غور ڪرڻ شروع ڪيو. 1991ع ۾ هن [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] جي منظوريءَ سان [[عراق]] خلاف ڪيل ڪارروائيءَ لاءِ پنهنجي فضائي حدن مان گذرڻ جا حق ڏنا. 1995ع کان وٺي آسٽريا [[يورپي يونين]] جي گڏيل پرڏيهي ۽ سلامتي پاليسيءَ ۾ پڻ حصو وٺندو رهيو آهي. ساڳئي سال آسٽريا [[اتر ائٽلانٽڪ معاهدي جي تنظيم|نيٽو]] جي [[امن لاءِ ڀائيواري]] پروگرام ۾ شامل ٿيو؛ البت هن اهو قدم [[روس]] جي پروگرام ۾ شامل ٿيڻ کان پوءِ کنيو. ان کان پوءِ آسٽريا [[بوسنيا ۽ هرزيگووينا|بوسنيا]] ۾ امن قائم رکڻ وارين مهمن ۾ پڻ حصو ورتو. ان دوران، 1955ع جي غيرجانبداريءَ بابت آئيني قانون جو اهو حصو مڪمل طور برقرار رهيو، جنهن تحت آسٽريا جي سرزمين تي پرڏيهي فوجي اڏن جي قيام جي اجازت نہ آهي.<ref>{{Cite web|title=Austria's Permanent Neutrality|url=https://www.austrianinformation.org/winter-2015-16/wc55d7qi5qrmyzmxh1qkofcmsluxvj|access-date=4 February 2021|website=New Austrian Information|date=16 December 2015|archive-date=13 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210213232914/https://www.austrianinformation.org/winter-2015-16/wc55d7qi5qrmyzmxh1qkofcmsluxvj|url-status=live}}</ref> آسٽريا [[گڏيل قومن جو جوهري هٿيارن جي پابنديءَ وارو معاهدو|جوهري هٿيارن جي پابنديءَ واري گڏيل قومن جي معاهدي]] تي پڻ صحيح ڪئي آهي.<ref>{{Cite web|date=6 July 2019|title=Chapter XXVI: Disarmament&nbsp;– No. 9 Treaty on the Prohibition of Nuclear Weapons|url=https://treaties.un.org/Pages/ViewDetails.aspx?src=TREATY&mtdsg_no=XXVI-9&chapter=26&clang=_en|publisher=United Nations Treaty Collection|access-date=8 August 2019|archive-date=6 August 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190806220546/https://treaties.un.org/Pages/ViewDetails.aspx?src=TREATY&mtdsg_no=XXVI-9&chapter=26&clang=_en|url-status=live}}</ref> ان معاهدي جي [[اتر ائٽلانٽڪ معاهدي جي تنظيم|نيٽو]] جي سمورن ميمبر ملڪن مخالفت ڪئي هئي.<ref>{{Cite news|date=7 July 2017|title=122 countries adopt 'historic' UN treaty to ban nuclear weapons|work=CBC News|url=https://www.cbc.ca/news/world/un-treaty-ban-nuclear-weapons-1.4192761|access-date=8 August 2019|archive-date=14 August 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190814183525/https://www.cbc.ca/news/world/un-treaty-ban-nuclear-weapons-1.4192761|url-status=live}}</ref> === فوج === {{Main|آسٽريا جون هٿياربند فوجون}} [[Image:Alsergrund (Wien) - Rossauer-Kaserne (2).JPG|thumb|[[آسٽريا جي دفاع واري وزارت|وفاقي دفاع واري وزارت]] جو صدر دفتر [[روسائوئر ڪازرني]]، [[ويانا]] ۾]] آسٽريا جي هٿياربند فوجن ({{Langx|de-AT|link=no|بُنڊس‌هير}}) جي افرادي قوت جو دارومدار گهڻو ڪري [[لازمي فوجي ڀرتي]] تي آهي.<ref>{{Cite news|last=Prodhan|first=Georgina|date=20 January 2013|title=Neutral Austria votes to keep military draft|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/us-austria-military-referendum/neutral-austria-votes-to-keep-military-draft-idUSBRE90J0DC20130120|access-date=4 February 2021|archive-date=8 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210208223245/https://www.reuters.com/article/us-austria-military-referendum/neutral-austria-votes-to-keep-military-draft-idUSBRE90J0DC20130120|url-status=live}}</ref> ارڙهن سالن جي عمر کي پهتل ۽ فوجي خدمت لاءِ موزون قرار ڏنل سڀني مردن لاءِ ڇهن مهينن جي لازمي [[فوجي خدمت]] ڪرڻ ضروري آهي، جنهن کان پوءِ اٺن سالن تائين رزرو فوجي خدمت جي ذميواري هوندي آهي. سورهن سالن جي عمر کان مرد ۽ عورتون ٻئي رضاڪاراڻي خدمت لاءِ اهل آهن.<ref name="CIA"/> [[ضميري بنيادن تي فوجي خدمت کان انڪار|ضميري بنيادن تي فوجي خدمت کان انڪار]] قانوني طور قبول ٿيل آهي، ۽ جيڪي ماڻهو اهو حق استعمال ڪن ٿا تن لاءِ ان جي بدران نوَ مهينن جي منظم [[آسٽريا ۾ شهري خدمت|شهري خدمت]] ڪرڻ لازمي آهي. 1998ع کان وٺي رضاڪار عورتن کي پيشور فوجي بڻجڻ جي اجازت ڏني وئي آهي. بُنڊس‌هير جا مکيه شعبا گڏيل فوجون (اشٽرائٽ‌ڪريفٽي‌فيورُنگس‌ڪمانڊو، ايس ڪي ايف يو ڪي ڊي او) آهن، جن ۾ زميني فوجون (لانڊ‌اشٽرائٽ‌ڪريفٽي)، هوائي فوجون (لُفٽ‌اشٽرائٽ‌ڪريفٽي)، بين الاقوامي مهمون (اِنٽرنيشنالي آئنسَيٽسي) ۽ خاص فوجون (شپيٽسيال‌آئنسَيٽس‌ڪريفٽي) شامل آهن. انهن کان سواءِ گڏيل مهمي سهائتا ڪمان (ڪمانڊو آئنسَيٽس‌اُنٽرشٽُٽسُنگ؛ ڪي ڊي او اي يو) ۽ گڏيل ڪمان سهائتا مرڪز (فيورُنگس‌اُنٽرشٽُٽسُنگس‌سينٽرم؛ ايف يو يو زيڊ) پڻ شامل آهن. آسٽريا هڪ [[سامونڊي ڪناري کان محروم ملڪ]] آهي، تنهنڪري ان وٽ ڪا بہ بحري فوج ناهي. [[File:Medal Parade (27178440136).jpg|thumb|هڪ غيرجانبدار ملڪ جي حيثيت سان آسٽريا جو دفاع [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] جي امن قائم رکڻ واري مهارت ۽ مهمن تي ڌيان ڏئي ٿو، جيئن هن تصوير ۾ [[لبنان ۾ گڏيل قومن جي عبوري فوج|يونيفل]] ڏيکاريل آهي.]] 2012ع ۾ آسٽريا جا دفاعي خرچ ان جي مجموعي گهرو پيداوار جو لڳ ڀڳ 0.8 سيڪڙو هئا. فوج ۾ هن وقت لڳ ڀڳ 26,000<ref>{{Cite web|title=Defence Data|url=http://www.eda.europa.eu/info-hub/defence-data-portal/Austria/year/2012|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140603202759/http://eda.europa.eu/info-hub/defence-data-portal/Austria/year/2012|archive-date=3 June 2014|access-date=4 April 2014|website=europa.eu}}</ref> فوجي آهن، جن مان لڳ ڀڳ 12,000 لازمي ڀرتيءَ هيٺ آيل فوجي آهن. رياست جي سربراهه جي حيثيت سان [[آسٽريا جو صدر]] رسمي طور هٿياربند فوجن جو سپريم ڪمانڊر آهي. آسٽريا جي هٿياربند فوجن جي ڪمان دفاع واري وزير وٽ هوندي آهي، مئي 2020ع مطابق اهو عهدو [[ڪلاوڊيا ٽانر]] وٽ آهي. [[سرد جنگ]] جي خاتمي کان پوءِ، ۽ خاص طور تي آسٽريا ۽ ان جي [[اوڀر بلاڪ]] جي پاڙيسري ملڪن ([[هنگري]] ۽ اڳوڻي [[چيڪوسلوواڪيا]]) کي جدا ڪندڙ سخت پهري هيٺ آيل اڳوڻي ”[[لوهي پردو|لوهي پردي]]“ جي خاتمي کان پوءِ، آسٽريا جي فوج [[غير قانوني اميگريشن|غير قانوني مهاجرن]] کي سرحد پار ڪرڻ کان روڪڻ جي ڪوششن ۾ آسٽريا جي سرحدي محافظن جي مدد ڪندي رهي. اها مدد 2008ع ۾ هنگري ۽ [[سلوواڪيا]] جي يورپي يونين جي [[شينگن علائقو|شينگن علائقي]] ۾ شامل ٿيڻ کان پوءِ ختم ٿي وئي، جنهن سان عملي طور معاهدي جي ميمبر رياستن وچ ۾ ”اندروني“ سرحدي ڪنٽرول ختم ٿي ويا. ڪجهه سياستدانن هن مهم کي جاري رکڻ جو مطالبو ڪيو، پر ان جي قانوني حيثيت تي سخت اختلاف موجود آهن. آسٽريا جي آئين موجب، هٿياربند فوجن کي رڳو محدود حالتن ۾ مقرر ڪري سگهجي ٿو، خاص طور ملڪ جي دفاع ۽ قومي هنگامي حالتن، جهڙوڪ [[قدرتي آفت|قدرتي آفتن]] کان پوءِ امدادي ڪمن لاءِ.<ref>{{Cite web|title=Austria 1920 (reinst. 1945, rev. 2013)|url=https://www.constituteproject.org/constitution/Austria_2013?lang=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402155729/https://www.constituteproject.org/constitution/Austria_2013?lang=en|archive-date=2 April 2015|access-date=17 March 2015|website=Constitute}}</ref> رڳو غيرمعمولي حالتن ۾ انهن کي معاون پوليس فورس طور استعمال ڪري سگهجي ٿو. پنهنجي [[آسٽريا جي غيرجانبداريءَ جو اعلان|خود اعلانيل دائمي غيرجانبداريءَ]] واري حيثيت تحت، آسٽريا وٽ گڏيل قومن جي اڳواڻيءَ هيٺ امن قائم رکڻ ۽ ٻين انساني همدرديءَ وارين مهمن ۾ حصو وٺڻ جي پراڻي روايت آهي. خاص طور تي [[آسٽريا جي فوجن جو آفتن ۾ امدادي يونٽ]] (اي ايف ڊي آر يو)، جيڪو مڪمل طور رضاڪارن تي ٻڌل يونٽ آهي ۽ شهري ماهرن (مثال طور بچاءَ وارن ڪتن جي سنڀاليندڙن) سان ويجها لاڳاپا رکي ٿو، هڪ تيز رفتار (مقرر ٿيڻ جو معياري وقت 10 ڪلاڪ آهي) ۽ اثرائتي [[ڳولا ۽ بچاءُ|ڳولا ۽ بچاءَ]] واري يونٽ طور ساک رکي ٿو. هن وقت آسٽريا جي فوج جا وڏا دستا [[بوسنيا ۽ هرزيگووينا|بوسنيا]] ۽ [[ڪوسوو]] ۾ مقرر آهن.{{Citation needed|date=March 2023}} 2024ع جي [[عالمي امن انڊيڪس]] موجب، آسٽريا دنيا جو ٽيون سڀ کان وڌيڪ پرامن ملڪ آهي.<ref>{{Cite web|title=2024 Global Peace Index|url=https://www.economicsandpeace.org/wp-content/uploads/2024/06/GPI-2024-web.pdf}}</ref> == معيشت == [[File:13-08-30-wien-by-RalfR-123.jpg|thumb|[[ويانا بين الاقوامي مرڪز]] [[گڏيل قومن]] جي آفس سميت ۽ ڊي سي ٽاورز جو ٽاور-1]] آسٽريا دنيا جي ملڪن جي ناليوار جي ڊي پي جي شرح مطابق تمام مٿاھين شرح وارن ملڪن ۾ شامل آهي.<ref name=autogenerated1>{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2012/01/weodata/weorept.aspx?sy=2009&ey=2012&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=122&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a=&pr.x=37&pr.y=14|title=Austria|publisher=International Monetary Fund|accessdate=17 April 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121125152140/http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2012/01/weodata/weorept.aspx?sy=2009&ey=2012&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=122&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a=&pr.x=37&pr.y=14|archive-date=25 November 2012|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> ان جي [[معيشت]] تمام وڏي پيماني تي صنعتي ۽ تمام ترقي يافته سوشل مارڪيٽ واري آهي. 1980ع جي ڏھاڪي تائين وڏي صنعت کي سرڪاري بڻايو ويو پر بعد ۾ نجڪاري ذريعي سرڪاري صنعتي يونٽن ۾ ڪمي آئي. صنعت کان پوءِ [[سياحت]] ھن ملڪ جي معيشيت جو وڏو شعبو آهي. سال 2007ع ۾ بين الاقوامي سياحت جي آمدني ۾ آسٽريا دنيا ۾ نائين نمبر تي ھو. ان سال ھن ملڪ جي سياحتي آمدني 18.9 ارب ڊالر ھئي. سياحن جي تعداد واري شمار ۾ ان سال ھي ملڪ ٻارھين نمبر تي آيو. ملڪ ۾ ان سال 2 ڪروڙ 8 لک سياح گھمڻ آيا.<ref name="UNTWO">{{cite web|url=http://www.tourismroi.com/Content_Attachments/27670/File_633513750035785076.pdf |title=UNTWO World Tourism Barometer, Vol.6 No.2 |accessdate=18 November 2008 |publisher=UNTWO |date=June 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081031013714/http://www.tourismroi.com/Content_Attachments/27670/File_633513750035785076.pdf |archivedate=31 October 2008 |url-status=dead }}</ref> ملڪ جو سڀ کان وڏو واپاري شراڪت دار تاريخي طور تي [[جرمني]] رھيو آھي. [[يورپي يونين]] ۾ شامل ٿيڻ سان ھن ملڪ جا يونين جي رڪن ملڪن سان معاشي لاڳاپن ۾ ويجھڙائپ وڌڻ سان ھن ملڪ جي جرمني تي واپاري دارومدار کي گھٽايو آھي. يورپي يونين جي رڪنيت سان پرڏيھي سيڙپڪاري جو ھتي زبردست اضافو ٿيو آهي. سال 2006ع ۾ جي ڊي پي جي واڌ 3.3 سيڪڙو تائين پھتي.<ref>[http://www.oenb.at/isaweb/report.do?&lang=EN&report=7.7 Real GDP Growth – Expenditure Side] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181106193328/https://www.oenb.at/isaweb/report.do?&lang=EN&report=7.7|date=6 November 2018}}, provided by the [[Oesterreichische Nationalbank|Austrian National Bank]] {{in lang|de}} </ref> ملڪ جي درآمدن جو 67 سيڪڙو يورپي يونين جي رڪن ملڪن مان آھي<ref>{{cite web|title=OEC – Austria (AUT) Exports, Imports, and Trade Partners|url=http://atlas.media.mit.edu/en/profile/country/aut/|website=atlas.media.mit.edu|accessdate=12 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160313121243/http://atlas.media.mit.edu/en/profile/country/aut/|archive-date=13 March 2016|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> [[File:BlueEurozone.svg|thumb|left|آسٽريا يوروزون (تيز نيري رنگ سان ڏيکاريل) واري مالياتي يونين م شامل آھي ۽ يورپي يونين جي سنگل مارڪيٽ جو حصو آهي]] آسٽريا جي مکيه [[زرعي پيداوار]] ۾ [[پٽاٽا]]، [[جوئر]]، [[چقندر]]، [[مڪئي]]، [[ڪڻڪ]]، [[ڪپهه]] ۽ [[انگور]] شامل آهن. مکيه [[صنعت|صنعتن]] ۾ [[فولاد]]، [[مشينري]]، [[گاڏيون]]، [[بجلي|بجليءَ]] جو سامان، [[بصريات|آپٽيڪل]] شيشي جون شيون، [[ڪاغذ]]، [[ڪپڙو|ڪپڙي]]، [[سيمنٽ]]، [[ڪيميائي شيون|ڪيميائي شيئن]] جي صنعتون آهن ۽ مکيه [[معدنيات]] ۾ [[لوھ|لوهه]]، [[پيٽرول]]، ميگنيٽائٽ، گرينائٽ، [[قدرتي گيس]]، [[جست]]، [[ٽامو]] ۽ [[زنڪ]] آهن.<ref name = " سنڌيانا "/> ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:آسٽريا]] [[زمرو:ملڪ]] [[زمرو:وفاقي جمهوريا]] [[زمرو:يورپي ملڪ]] [[زمرو:زمين بند ملڪ]] [[زمرو:وچ يورپ جا ملڪ]] [[زمرو:يورپي اتحاد جا رڪن ملڪ]] [[زمرو:گڏيل قومن جا ڀاتي ملڪ]] [[زمرو:ملڪ ۽ علائقا جتي جرمن هڪ سرڪاري ٻولي آهي]] s1smw3esu88nkoxkaykv1x7s96jx7m9 404645 404644 2026-08-18T17:09:54Z Intisar Ali 8681 404645 wikitext text/x-wiki {{Short description|وچ يورپ جو ملڪ}} {{Redirect|آسٽريا|ملڪ جي نالي جي تاريخ|آسٽريا جو نالو|ٻيا استعمال|آسٽريا (سلجهائپ)|and|آسٽريا (سلجهائپ)}} {{Distinguish|آسٽريليا|آسٽورياس|آسٽراسيا|آسٽريليشيا}} {{Pp-move}} {{Infobox country | conventional_long_name = آسٽريا جي جمهوريه | common_name = آسٽريا | native_name = {{lang|de-AT|Republik Österreich}} | image_flag = Flag of Austria.svg | image_coat = Austria Bundesadler.svg | national_anthem = {{lang|de-AT|[[آسٽريا جو قومي ترانو|Bundeshymne der Republik Österreich]]}}<br/>"آسٽريا جي جمهوريه جو قومي ترانو"{{parabr}}[[File:Land der Berge Land am Strome instrumental.ogg|center]] | image_map = {{Switcher|[[File:EU-Austria (orthographic projection).svg|upright=1.15|frameless]]|دنيا جي گولي تي ڏيکاريو|[[File:EU-Austria.svg|upright=1.15|frameless]]|[[يورپي يونين]] جو نقشو ڏيکاريو|default=1}} | capital = [[ويانا]] | coordinates = {{Coord|48|12|N|16|21|E|type:city(2,000,000)_region:AT-9}} | largest_city = capital | languages_type = سرڪاري ٻولي | languages = [[آسٽريائي جرمن|جرمن]]{{Efn|[[آسٽريا جو وفاقي آئيني قانون|1920ع واري آسٽريائي آئين]] جي آرٽيڪل 8 جي بنياد تي}}{{Efn|[[برگنلينڊ ڪروشيائي]]، [[چيڪ ٻولي|چيڪ]]، [[هنگري ٻولي|هنگري]]، [[روماني ٻولي|روماني]]، [[سلوواڪ ٻولي|سلوواڪ]] ۽ [[سلوويني ٻولي|سلوويني]] کي [[يورپي منشور براءِ علائقائي يا اقليتي ٻوليون]] تحت سرڪاري طور تسليم ڪيو ويو آهي.}} | languages2 = {{hlist|[[هنگري ٻولي|هنگري]]|[[سلوويني ٻولي|سلوويني]]|[[برگنلينڊ ڪروشيائي]]<ref name="demokratiewebstatt.at" /><ref name="Regional Languages of Austria" />}} | languages2_type = سرڪاري [[علائقائي ٻوليون]] | ethnic_groups = {{Unbulleted list | 72.2% [[آسٽريائي ماڻهو|آسٽريائي]] | 27.8% [[آسٽريا جي آبادي#نسلي گروهه|ٻيا]] }} | ethnic_groups_year = 2024 | ethnic_groups_ref = <ref>{{cite web |title=Migration and Integration 2025 |url=https://www.statistik.at/fileadmin/announcement/2025/07/20250716MigrationIntegration2025EN.pdf |website=Statistics Austria |publisher=Statistik Austria |date=16 July 2025 |access-date=10 August 2025 |language=en}}</ref> | religion_year = 2021 | religion_ref = <ref name="statistik.at">{{Cite web|title=Religionsbekenntnis – STATISTIK AUSTRIA – die Informationsmanager|url=https://www.statistik.at/statistiken/bevoelkerung-und-soziales/bevoelkerung/weiterfuehrende-bevoelkerungsstatistiken/religionsbekenntnis|access-date=9 August 2022|archive-date=30 September 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220930022008/https://www.statistik.at/statistiken/bevoelkerung-und-soziales/bevoelkerung/weiterfuehrende-bevoelkerungsstatistiken/religionsbekenntnis|url-status=live}}</ref> | religion = {{Ublist |item_style=white-space:nowrap; | {{Tree list}} * 68.2% [[عيسائيت]] ** 55.2% [[آسٽريا ۾ ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ ازم]] ** 4.9% [[آسٽريا ۾ مشرقي آرٿوڊوڪسي|آرٿوڊوڪسي]] ** 3.8% [[پروٽيسٽنٽ ازم]] ** 4.3% [[عيسائي فرقو|ٻيا عيسائي]] {{Tree list/end}} |22.4% [[لامذهبيت|ڪو مذهب نه]] |8.3% [[آسٽريا ۾ اسلام|اسلام]] |1.1% [[آسٽريا ۾ مذهب|ٻيا]] }} | demonym = [[آسٽريائي ماڻهو|آسٽريائي]] | government_type = وفاقي [[نيم صدارتي جمهوريه]]<ref>{{Cite web|date=22 September 2022|title=Hofburg-Wahl: 'Österreich ist ein sehr ungewöhnlicher Fall'|url=https://diepresse.com/6193038|access-date=22 September 2022|language=de-AT|archive-date=3 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221003104650/https://www.diepresse.com/6193038/hofburg-wahl-oesterreich-ist-ein-sehr-ungewoehnlicher-fall|url-status=live}}</ref>{{efn|name=system|آسٽريا جي جمهوريه پنهنجي [[آسٽريا جو آئين|آئين]] مطابق قانوني طور هڪ نيم صدارتي جمهوريه آهي؛<ref name="u009">{{cite journal|last=Shugart|first=Matthew Søberg|title=Semi-Presidential Systems: Dual Executive And Mixed Authority Patterns|journal=French Politics|volume=3|issue=3|date=2005|issn=1476-3419|doi=10.1057/palgrave.fp.8200087|doi-access=free|pages=323–351|url=https://link.springer.com/content/pdf/10.1057/palgrave.fp.8200087.pdf|access-date=2024-12-16}}</ref> پر عملي طور آئيني روايتن سبب اها وڌيڪ [[پارلياماني جمهوريه]] وانگر ڪم ڪري ٿي.<ref name="y589">{{cite book|last=Müller|first=Wolfgang C.|title=Semi-Presidentialism in Europe|chapter=Austria|publisher=Oxford University PressOxford|date=1999-09-02|isbn=978-0-19-829386-6|doi=10.1093/0198293860.003.0002|pages=22–47}}</ref>}} | leader_title1 = [[آسٽريا جو صدر|صدر]] | leader_name1 = [[اليگزينڊر فان ڊير بيلن]] | leader_title2 = [[آسٽريا جو چانسلر|چانسلر]] | leader_name2 = [[ڪرسچين اسٽوڪر]] | legislature = [[آسٽريا جي پارليامينٽ|پارليامينٽ]] | upper_house = [[وفاقي ڪائونسل (آسٽريا)|وفاقي ڪائونسل]] | lower_house = [[نيشنل ڪائونسل (آسٽريا)|نيشنل ڪائونسل]] | sovereignty_type = [[آسٽريا جي تاريخ|قيام]] | established_event1 = [[آسٽريا جي مارگريويئيٽ|مارگريويئيٽ]] | established_date1 = {{circa}} 960 | established_event2 = [[آسٽريا جو نالو|نالي جو قديم ترين ذڪر]] | established_date2 = 1 نومبر 996 | established_event3 = [[آسٽريا جي ڊچي|ڊچي]] | established_date3 = 17 سيپٽمبر 1156 | established_event4 = [[آسٽريا جي آرچڊچي|آرچڊچي]] | established_date4 = 6 جنوري 1453 | established_event5 = [[آسٽريائي سرڪل|شاهي سرڪل]] | established_date5 = 1512 | established_event6 = [[آسٽريائي سلطنت|سلطنت]] | established_date6 = 11 آگسٽ 1804 | established_event7 = [[آسٽريا-هنگري]] | established_date7 = 30 مارچ 1867 | established_event8 = [[پهرين آسٽريائي جمهوريه|پهرين جمهوريه]] | established_date8 = 10 سيپٽمبر 1919 | established_event9 = [[آسٽريا جي وفاقي رياست|وفاقي رياست]] | established_date9 = 1 مئي 1934 | established_event10 = [[آنشلوس]] | established_date10 = 13 مارچ 1938 | established_event11 = [[آسٽريا جي تاريخ#ٻي جمهوريه (1945ع کان)|ٻي جمهوريه]] | established_date11 = 27 اپريل 1945 | established_event12 = [[آسٽريائي رياستي معاهدو|رياستي معاهدو]] | established_date12 = 27 جولاءِ 1955 | area_km2 = 83879<ref>{{cite web|title=Austria EN|url=https://migrants-refugees.va/wp-content/uploads/2021/03/2020-CP-Austria-EN.pdf|website=Migrants Refugees|publisher=The Vatican|date=April 2020|access-date=12 January 2024|archive-date=13 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240113014627/https://migrants-refugees.va/wp-content/uploads/2021/03/2020-CP-Austria-EN.pdf|url-status=live}}</ref> | area_rank = 113هون | area_sq_mi = | percent_water = 0.84 (2015)<ref>{{Cite web|title=Surface water and surface water change|url=https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER|access-date=11 October 2020|publisher=[[اقتصادي سهڪار ۽ ترقي جي تنظيم]]|archive-date=24 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210324133453/https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER|url-status=live}}</ref> | population_estimate = {{IncreaseNeutral}} 9,219,113<ref name="statistik-population" /> | population_estimate_year = 2026 | population_estimate_rank = 97هون | population_density_km2 = 109.9 | population_density_sq_mi = 284.6 | population_density_rank = 108هون | GDP_PPP = {{increase}} $721.033 billion<ref name="IMFWEO.AT">{{cite web |url=https://data.imf.org/en/Data-Explorer?datasetUrn=IMF.RES:WEO(9.0.0) |title=World Economic Outlook Database (April 2026 Edition) |publisher=[[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] |website=www.imf.org |date=14 April 2026 |access-date=19 April 2026}}</ref> | GDP_PPP_year = 2026 | GDP_PPP_rank = 45هون | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $78,334<ref name="IMFWEO.AT" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 18هون | GDP_nominal = {{increase}} $623.719 billion<ref name="IMFWEO.AT"/> | GDP_nominal_year = 2026 | GDP_nominal_rank = 28هون | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $67,761<ref name="IMFWEO.AT" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 13هون | Gini = 28.4 | Gini_year = 2024 | Gini_change = increase | Gini_ref = <ref name="eurogini">{{Cite web|title=Gini coefficient of equivalised disposable income – EU-SILC survey|url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tessi190/default/table?lang=en|access-date=2026-04-09|publisher=[[يورو اسٽيٽ]]|url-status=live}}</ref> | HDI = 0.930 | HDI_rank = 22هون | HDI_year = 2023 | HDI_change = increase | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{Cite web |date=6 May 2025 |title=Human Development Report 2025 |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250506051232/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf |archive-date=6 May 2025 |access-date=6 May 2025 |publisher=[[گڏيل قومن جو ترقياتي پروگرام]]}}</ref> | currency = [[يورو]] ([[يورو جو نشان|€]]) | currency_code = EUR | time_zone = [[وچ يورپي وقت|سي اي ٽي]] | utc_offset = +1 | utc_offset_DST = +2 | time_zone_DST = [[وچ يورپي اونهاري جو وقت|سي اي ايس ٽي]] | date_format = dd.mm.yyyy | calling_code = [[آسٽريا جا ٽيليفون نمبر|+43]] | cctld = [[.at]] }} '''آسٽريا'''،{{efn|اچار: {{IPAc-en|audio=en-us-Austria.ogg|ˈ|ɒ|s|t|r|i|ə}} {{respell|OST|ree|ə}} يا {{IPAc-en|ˈ|ɔː|s|t|r|i|ə}} {{respell|AW|stree|ə}}؛<ref>{{Citation|last=Roach|first=Peter|title=Cambridge English Pronouncing Dictionary|date=2011|edition=18th|place=Cambridge|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-15253-2}}</ref> {{Langx|de-AT|Österreich}} {{IPA|de-AT|ˈøːstɐraɪç||De-Österreich2.ogg}}؛ {{langx|bar|Östareich}}؛ {{langx|gsw|Öschtreich}} يا {{Lang|gsw|Eschtrych}}.}}، رسمي نالي '''آسٽريا جي جمهوريه'''،{{Efn|{{Langx|de-AT|Republik Österreich|links=no}} {{IPA|de-AT|repuˈbliːk ˈøːstɐraɪç||Republik Österreich.ogg}}.}} [[وچ يورپ]] ۾ واقع هڪ [[سامونڊي ڪناري کان محروم ملڪ]] آهي، جيڪو [[اوڀر الپس]] ۾ واقع آهي.<ref name="formal name">{{Cite web|title=Austria|url=http://unstats.un.org/unsd/geoinfo/geonames|access-date=4 January 2023|website=UNGEGN World Geographical Names|publisher=United Nations Group of Experts on Geographical Names|location=New York, NY|archive-date=7 January 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230107010908/http://unstats.un.org/unsd/geoinfo/geonames/|url-status=live}}</ref> اهو نَوَ [[آسٽريا جون وفاقي رياستون|وفاقي رياستن]] تي ٻڌل هڪ [[وفاق]] آهي، جن مان گاديءَ وارو شهر [[ويانا]] ملڪ جو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهر ۽ رياست آهي. آسٽريا جي اتر-اولهه ۾ [[جرمني]]، اتر ۾ [[چيڪ جمهوريه]]، اتر-اوڀر ۾ [[سلوواڪيا]]، اوڀر ۾ [[هنگري]]، ڏکڻ ۾ [[سلووينيا]] ۽ [[اٽلي]]، جڏهن تہ اولهه ۾ [[سوئٽزرلينڊ]] ۽ [[ليختنشتائن]] واقع آهن. ملڪ جي ايراضي {{Convert|83879|km2|sqmi|0|abbr=on}} آهي ۽ ان جي آبادي لڳ ڀڳ 9.2 ملين آهي.<ref name="statistik-population">{{Cite web|date=2026-04-09|title=Population by Year-/Quarter-beginning|url=https://www.statistik.at/en/statistics/population-and-society/population/population-stock/population-at-beginning-of-year/quarter|url-status=live|access-date=2026-04-09}}</ref> موجوده آسٽريا وارو علائقو گهٽ ۾ گهٽ [[قديم پٿر وارو دور|قديم پٿر واري دور]] کان آباد رهيو آهي. لڳ ڀڳ 400 ق.م. ڌاري هتي [[سيلٽ ماڻهو|سيلٽ]] آباد هئا، ۽ پهرين صدي ق.م. جي آخر ۾ هي علائقو [[رومي سلطنت]] ۾ شامل ڪيو ويو. علائقي ۾ [[عيسائيت اختيار ڪرڻ|عيسائيت جي پکڙجڻ]] چوٿين ۽ پنجين صديءَ ۾، [[اولهه رومي سلطنت]] جي آخري دور دوران شروع ٿي، جنهن کان پوءِ [[قومَن جي لڏپلاڻ وارو دور|قومَن جي لڏپلاڻ واري دور]] ۾ ڪيترائي [[جرمنڪ قبيلا]] هتي اچي آباد ٿيا.<ref>{{Cite web|title=Austria's History|url=https://www.austria.info/en/service-and-facts/about-austria/history|access-date=2024-06-08|website=austria.info|language=en}}</ref> آسٽريا هڪ رياست طور پهرين هزار سال جي پڇاڙيءَ ۾ [[پينونيا جي مارچ|اوڀر مارچ]] ۽ [[هنگري مارچ]] جي باقيات مان وجود ۾ آيو. شروعات ۾ اهو [[پاڪ رومي سلطنت]] جي سرحدي [[آسٽريا جي مارگريويئيٽ|مارگريويئيٽ]] هو، پوءِ 1156ع ۾ [[آسٽريا جي ڊچي|ڊچي]] بڻيو ۽ 1453ع ۾ [[آسٽريا جي آرچڊچي|آرچڊچي]] جو درجو حاصل ڪيائين. تيرهين صديءَ جي پڇاڙيءَ کان [[هيبسبرگ بادشاهت]] جو مرڪزي علائقو هجڻ سبب آسٽريا صدين تائين وچ يورپ جي وڏين شاهي طاقتن مان هڪ رهيو، ۽ سورهين صديءَ کان [[ويانا]] [[پاڪ رومي سلطنت]] جي انتظامي گاديءَ طور پڻ ڪم ڪندو رهيو.<ref>{{Cite news|date=2012-03-16|title=Austria country profile|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-17405422|access-date=2024-06-08|publisher=BBC News|language=en-GB}}</ref> [[پاڪ رومي سلطنت جو خاتمو|پاڪ رومي سلطنت]] 1806ع ۾ ختم ٿي، جنهن کان ٻه سال اڳ آسٽريا پنهنجي [[آسٽريائي سلطنت]] قائم ڪري چڪو هو. اها سلطنت هڪ [[وڏي طاقت]] ۽ يورپ جي سڀ کان وڏين رياستن مان هڪ بڻجي وئي. 1860ع واري ڏهاڪي ۾ جنگين ۾ شڪست ۽ علائقن جي نقصان کان پوءِ 1867ع واري [[آسٽرو-هنگري ٺاهه 1867ع|آسٽرو-هنگري ٺاهه]] جي نتيجي ۾ [[آسٽريا-هنگري]] قائم ٿيو.<ref>{{Cite web|title=Österreich-Ungarn|url=https://www.geschichtewiki.wien.gv.at/%C3%96sterreich-Ungarn|access-date=2024-06-08|website=geschichtewiki.wien.gv.at}}</ref> 1914ع ۾ [[آرچڊيوڪ فرانز فرڊيننڊ جو قتل|آرچڊيوڪ فرانز فرڊيننڊ جي قتل]] کان پوءِ شهنشاهه [[فرانز جوزف پهريون]] [[سربيا جي بادشاهت]] خلاف جنگ جو اعلان ڪيو، جيڪا تيزيءَ سان [[پهرين عالمي جنگ]] ۾ تبديل ٿي وئي. سلطنت جي شڪست ۽ خاتمي کان پوءِ 1918ع ۾ [[جرمن-آسٽريا جي جمهوريه]] ۽ 1919ع ۾ [[پهرين آسٽريائي جمهوريه]] قائم ٿي. [[جنگين جي وچ وارو دور|جنگين جي وچ واري دور]] ۾ پارلياماني نظام خلاف وڌندڙ لاڙ 1934ع ۾ [[آسٽريائي گهرو ويڙهه]] ۽ [[اينگلبرٽ ڊولفُس]] جي قيادت هيٺ [[آسٽريا جي وفاقي رياست|آسٽروفاشسٽ آمريت]] جي قيام تائين پهتو. [[ٻي عالمي جنگ]] شروع ٿيڻ کان هڪ سال اڳ، آسٽريا [[ايڊولف هٽلر]] جي اڳواڻي هيٺ [[نازي جرمني]] ۾ [[آنشلوس|ضم]] ڪيو ويو ۽ جرمني جي هڪ ذيلي انتظامي حصي ۾ تبديل ٿي ويو. 1945ع ۾ [[ويانا مهم|آزاديءَ]] کان پوءِ ۽ ڏهن سالن جي [[اتحادي قبضي هيٺ آسٽريا|اتحادي قبضي]] کان پوءِ ملڪ [[آسٽريائي رياستي معاهدو|رياستي معاهدي]] وسيلي ٻيهر مڪمل خودمختياري حاصل ڪئي ۽ 1955ع ۾ [[آسٽريا جي مستقل غيرجانبداري|مستقل غيرجانبداري]] جو اعلان ڪيو. آسٽريا هڪ [[نيم صدارتي نظام|نيم صدارتي]]{{efn|name=system}} نمائنده جمهوريت آهي، جنهن ۾ عوام جي چونڊيل [[آسٽريا جو صدر|صدر]] رياست جو سربراهه، جڏهن تہ [[آسٽريا جو چانسلر|چانسلر]] حڪومت جو سربراهه ۽ اعليٰ انتظامي عملدار هوندو آهي. آسٽريا في فرد نامياتي [[مجموعي گهريلو پيداوار]] جي لحاظ کان دنيا ۾ 13هين نمبر تي آهي ۽ هتي زندگيءَ جو معيار بلند آهي. ملڪ 1955ع کان [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] جو ميمبر<ref>Jelavich 267</ref> ۽ 1995ع کان [[يورپي يونين]] جو رڪن آهي.<ref name="CIA">{{Cite web|date=14 May 2009|title=Austria|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/austria|access-date=31 May 2009|website=[[The World Factbook]]|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|archive-date=10 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210110074413/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/austria|url-status=dead}}</ref> ويانا ۾ [[يورپ ۾ سلامتي ۽ سهڪار جي تنظيم]] ۽ [[پيٽروليم برآمد ڪندڙ ملڪن جي تنظيم]] جا مرڪزي دفتر موجود آهن. آسٽريا [[اقتصادي سهڪار ۽ ترقي جي تنظيم]] ۽ [[انٽرپول]] جي باني ميمبرن مان پڻ هڪ آهي.<ref name="OECD">{{Cite web|title=Austria About|url=http://www.oecd.org/about/0,3347,en_33873108_33873245_1_1_1_1_1,00.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20090506022708/http://www.oecd.org/about/0%2C3347%2Cen_33873108_33873245_1_1_1_1_1%2C00.html|archive-date=6 May 2009|access-date=20 May 2009|publisher=OECD}}</ref> ملڪ 1995ع ۾ [[شينگن معاهدو]] پڻ صحيح ڪيو<ref name="Schengen">{{Cite web |date=2024 |title=World Population Prospects: The 2024 Revision. (Medium-fertility variant). |url=https://www.worldometers.info/world-population/austria-population/ |access-date= |website=U.N. Dept. of Economic and Social Affairs - Population Division}}</ref> ۽ 1999ع ۾ [[يورو]] کي پنهنجي ڪرنسي طور اختيار ڪيو.<ref>{{Cite web|title=Austria and the euro|url=https://ec.europa.eu/info/business-economy-euro/euro-area/euro/eu-countries-and-euro/austria-and-euro_en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180108064042/https://ec.europa.eu/info/business-economy-euro/euro-area/euro/eu-countries-and-euro/austria-and-euro_en|archive-date=8 January 2018|access-date=7 January 2018|website=European Commission – European Commission}}</ref> == نالي جو اشتقاق == {{Main|آسٽريا جو نالو}} آسٽريا جو مقامي نالو جرمن ٻوليءَ ۾ ''اوسٽررائخ'' (Österreich)، [[قديم اپر جرمن ٻولي|قديم اپر جرمن]] لفظ ''اوستارريخي'' (Ostarrîchi) مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ ”اوڀر وارو علائقو“، ”اوڀر واري سلطنت“ يا ”اوڀر واري بادشاهت“ ٿي سگهي ٿي. هي نالو پهريون ڀيرو 996ع جي مشهور ''اوستارريچي دستاويز'' ۾ ملي ٿو.<ref name="University of Klagenfurt">{{Cite web|title=University of Klagenfurt|url=http://wwwg.uni-klu.ac.at/spw/oenf/name2.htm|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110513121957/http://wwwg.uni-klu.ac.at/spw/oenf/name2.htm|archive-date=13 May 2011|access-date=2 October 2009}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=tfhADwAAQBAJ&pg=PT34|title=Austrian Historical Memory and National Identity|date=1997|publisher=Transaction Publishers|isbn=978-1-56000-902-3|editor-last=Bischof|editor-first=Günter|editor-link=Günter Bischof|location=New Brunswick|pages=20–21|access-date=14 June 2018|editor-last2=Pelinka|editor-first2=Anton|editor-link2=Anton Pelinka|archive-url=https://web.archive.org/web/20180614144308/https://books.google.de/books?id=tfhADwAAQBAJ&pg=PT34&lpg=PA92|archive-date=14 June 2018|url-status=live}}</ref> امڪان آهي تہ هي لفظ [[وچئين دور جي لاطيني ٻولي|وچئين دور جي لاطيني]] اصطلاح [[مارڪيا اورينٽالس (آسٽريا)|مارڪيا اورينٽالس]] (Marchia orientalis) جو مقامي، يعني باويريائي لهجي ۾ ترجمو هو. 976ع ۾ آسٽريا [[باويريا]] جي هڪ سرحدي انتظامي علائقي طور قائم ٿيو. ”آسٽريا“ لفظ جرمن نالي جي لاطيني صورت آهي، جنهن جو پهريون دستاويزي استعمال ٻارهين صديءَ ۾ ملي ٿو.<ref>{{Cite book|last=Brauneder|first=Wilhelm|title=Österreichische Verfassungsgeschichte|date=2009|publisher=Manzsche Verlags- und Universitätsbuchhandlung|isbn=978-3-214-14876-8|edition=11th|location=Vienna|page=17}}</ref> ان دور ۾ [[ڊينيوب]] درياهه جو آسٽريائي طاس، يعني موجوده [[اپر آسٽريا|اپر]] ۽ [[لوئر آسٽريا]]، [[باويريا]] جي اوڀرئين ڇيڙي تي واقع هو. ==تاريخ== === قبل از تاريخ ۽ قديم دور === [[File:2011-07-09 gasometer 28.JPG|thumb|left|[[ويلينڊورف جي وينس]]، 28,000 کان 25,000 ق.م، [[ويانا جو قدرتي تاريخ جو عجائب گھر|ويانا جي قدرتي تاريخ جي عجائب گهر]] ۾]] اهو علائقو، جيڪو هاڻي [[آسٽريا]] آهي، رومي دور کان اڳ مختلف [[ڪيلٽ]] قبيلن جي آبادڪاريءَ هيٺ هو ۽ ڇهين صدي ق.م تائين [[هالشتات ثقافت]] جو مرڪزي علائقو بڻجي چڪو هو.<ref>{{Cite web|date=2024-02-11|title=What Was the Celtic "Cult of the Head"?|url=https://www.thecollector.com/what-was-celtic-cult-head/|access-date=2024-05-07|website=TheCollector|language=en|archive-date=7 May 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240507031517/https://www.thecollector.com/what-was-celtic-cult-head/|url-status=live}}</ref> [[هالشتات]] شهر ۾ يورپ جي ڪيلٽن بابت سڀ کان قديم آثار قديمه جا ثبوت مليا آهن.<ref>{{Cite web|title=Celt {{!}} History, Institutions, & Religion {{!}} Britannica|url=https://www.britannica.com/topic/Celt-people|access-date=2024-05-07|website=Encyclopædia Britannica|language=en|archive-date=11 July 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180711204423/https://www.britannica.com/topic/Celt-people|url-status=live}}</ref> ڪيلٽن جي [[نوريڪم جي بادشاهت|نوريڪم بادشاهت]]، جنهن ۾ موجوده آسٽريا جو گهڻو حصو ۽ موجوده [[سلووينيا]] جا ڪجهه علائقا شامل هئا، 16 ق.م ۾ [[رومي سلطنت]] فتح ڪري ورتي ۽ ان کي [[رومي صوبو|رومي صوبي]] [[نوريڪم]] ۾ تبديل ڪيو ويو، جيڪو 476ع تائين قائم رهيو.<ref>{{Cite web|title=Noricum {{!}} Celtic culture, Roman province, Alps {{!}} Britannica|url=https://www.britannica.com/place/Noricum|access-date=2024-04-26|website=Encyclopædia Britannica|language=en|archive-date=25 February 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240225145226/https://www.britannica.com/place/Noricum|url-status=live}}</ref> موجوده آسٽريا جا اهي علائقا، جيڪي نوريڪم صوبي ۾ شامل نه هئا، مختلف رومي صوبن ۾ ورهايل هئا؛ [[پينونيا]] ۾ اوڀر آسٽريا جا ڪجهه حصا شامل هئا، جڏهن تہ [[رائيتيا]] ۾ موجوده [[فورآرلبرگ]] ۽ [[ٽيرول (رياست)|ٽيرول]] جا علائقا شامل هئا.<ref>{{Cite web|title=Pannonia {{!}} Roman Empire, Map, Hungary, & History {{!}} Britannica|url=https://www.britannica.com/place/Pannonia|access-date=2024-05-20|website=Encyclopædia Britannica|language=en|archive-date=15 June 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230615155813/https://www.britannica.com/place/Pannonia|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|title=Raetia {{!}} Roman Empire, Alps, Gaul {{!}} Britannica|url=https://www.britannica.com/place/Raetia|access-date=2024-05-20|website=Encyclopædia Britannica|language=en|archive-date=3 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231003000521/https://www.britannica.com/place/Raetia|url-status=live}}</ref> اوڀر آسٽريا ۾ موجوده پيٽرونيل-[[ڪارنانٽم]] هڪ اهم رومي فوجي ڇانوڻي هئي، جيڪا اڳتي هلي [[پينونيا سپيريئر]] جي نالي سان سڃاتي ويندڙ صوبي جو گاديءَ وارو شهر بڻجي وئي. ڪارنانٽم لڳ ڀڳ 400 سالن تائين اٽڪل 50,000 ماڻهن جو گهر رهيو.<ref name="Carnuntum Tourism">{{Cite web|title=Rome's metropolis on the Danube awakens to new life|url=http://www.carnuntum.co.at/content-en/tales-from-carnuntum|archive-url=https://web.archive.org/web/20100116125751/http://www.carnuntum.co.at/content-en/tales-from-carnuntum|archive-date=16 January 2010|access-date=20 February 2010|website=Archäologischer Park Carnuntum|publisher=Archäologische Kulturpark Niederösterreich Betriebsgesellschaft m.b.H.}}</ref> [[File:Roman Empire 125.png|thumb|[[هيڊرين]] جي حڪمرانيءَ (117–138ع) دوران [[رومي سلطنت]]؛ [[شاهي صوبو|شاهي صوبي]] '''[[نوريڪم]]''' ۾ موجوده آسٽريا جو گهڻو حصو شامل هو، جڏهن تہ '''[[رائيتيا]]''' ۽ '''[[پينونيا سپيريئر]]''' ترتيبوار موجوده آسٽريا جي اولهندي ۽ اوڀرندي حصن تي پکڙيل هئا]] === وچيون دور === [[رومي سلطنت جي زوال]] کان پوءِ هن علائقي تي سڀ کان پهرين جرمن نسل جي [[روگي]] قبيلي حملو ڪيو، جنهن هن خطي کي پنهنجي علائقي ”[[روگيلينڊ]]“ جو حصو بڻايو.<ref>{{Cite web|last=Kessler|first=P. L.|title=Kingdoms of the Germanic Tribes – Rugii (Rugians)|url=https://www.historyfiles.co.uk/KingListsEurope/BarbarianRugii.htm|access-date=2024-04-26|website=The History Files|language=en}}</ref> 487ع ۾ موجوده آسٽريا جو گهڻو حصو [[اوڊواڪر]] فتح ڪيو، جيڪو [[وحشي بادشاهتون|وحشي نسل]] سان تعلق رکندڙ سپاهي ۽ سياستدان هو؛ هن موجوده آسٽريا جي اڪثر علائقي کي پنهنجي [[اٽلي جي بادشاهت (476–493)|اٽلي جي بادشاهت]] ۾ شامل ڪيو. 493ع تائين هي علائقو جرمن نسل جي [[اوستروگوٿ]] قبيلن فتح ڪري ورتو، جن پنهنجي [[اوستروگوٿڪ بادشاهت]] قائم ڪئي.<ref>{{Cite web|title=Ostrogoth {{!}} Italy, Roman Empire, Arianism {{!}} Britannica|url=https://www.britannica.com/topic/Ostrogoth|access-date=2024-04-26|website=Encyclopædia Britannica|language=en|archive-date=25 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190425120017/https://www.britannica.com/topic/Ostrogoth|url-status=live}}</ref> اوستروگوٿڪ بادشاهت جي زوال کان پوءِ هن علائقي ۾ [[اليماني]]، [[بايوواري]]، [[سلاو]] ۽ [[پينونيائي آوار]] اچي آباد ٿيا يا هن علائقي تي قبضو ڪيائون.<ref name="johnson 19"/><ref>{{Cite web|title=Mittelalter|url=https://oesterreich.com/de/staat/geschichte/mittelalter|access-date=2024-04-26|website=oesterreich.com|archive-date=26 April 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240426204729/https://oesterreich.com/de/staat/geschichte/mittelalter|url-status=live}}</ref> [[فرينڪ]] بادشاهه [[شارليمين]] 788ع ۾ هن علائقي کي فتح ڪيو، آبادڪاريءَ جي حوصلا افزائي ڪئي ۽ [[عيسائيت]] کي هٿي ڏني.<ref name="johnson 19">Johnson 19</ref> [[اوڀر فرينڪيا]] جي حصي طور اهي مرڪزي علائقا، جيڪي هاڻي آسٽريا تي مشتمل آهن، [[بابنبرگ خاندان]] جي حوالي ڪيا ويا. هي علائقو ''[[آسٽريا جو مارچ|مارچيا اورينٽالس]]'' جي نالي سان سڃاتو ويندو هو ۽ 976ع ۾ [[ليوپولڊ پهريون، آسٽريا جو مارگريو|ليوپولڊ پهرئين]] کي ڏنو ويو.<ref name="johnson 20">Johnson 20–21</ref> آسٽريا جي نالي جو پهريون دستاويزي ذڪر 996ع جو آهي، جنهن ۾ اهو نالو ''[[اوستاريچي]]'' لکيل آهي ۽ ان مان بابنبرگ مارچ جو علائقو مراد ورتو ويو هو.<ref name="johnson 20"/> 1156ع ۾ ''[[پريويليگيئم مائنس]]'' ذريعي آسٽريا کي [[ڊچي]] جو درجو ڏنو ويو. 1192ع ۾ بابنبرگ خاندان [[اسٽيريا جي ڊچي|اسٽيريا جي ڊچي]] پڻ حاصل ڪئي. 1246ع ۾ [[فريڊرڪ ٻيون، آسٽريا جو ڊيوڪ|فريڊرڪ ٻئي]] جي وفات سان بابنبرگ خاندان جي حڪمرانيءَ جو سلسلو ختم ٿي ويو.<ref name="johnson 21">Johnson 21</ref> ان کان پوءِ [[بوهيميا جو اوٽوڪر ٻيون|بوهيميا جي اوٽوڪر ٻئي]] عملي طور آسٽريا، اسٽيريا ۽ [[ڪارينٿيا جي ڊچي|ڪارينٿيا جي ڊچين]] تي قبضو ڪري ورتو.<ref name="johnson 21"/> سندس حڪمراني 1278ع ۾ [[ڊورنڪروٽ]] وٽ [[جرمني جو روڊولف پهريون|جرمني جي روڊولف پهرئين]] هٿان شڪست کان پوءِ ختم ٿي وئي.<ref>Lonnie Johnson 23</ref> ان کان پوءِ [[پهرين مهاڀاري جنگ]] تائين آسٽريا جي تاريخ وڏي حد تائين ان جي حڪمران خاندان، [[هابسبرگ خاندان|هابسبرگن]]، جي تاريخ سان ڳنڍيل رهي. [[File:HRR 14Jh.jpg|thumb|[[پاڪ رومي سلطنت]] ۾ 14هين صديءَ دوران هابسبرگ (نارنگي)، لگزمبرگ (واڱڻائي) ۽ ويٽلسباخ (سائو) خاندانن جا علائقا]] 14هين ۽ 15هين صدين دوران [[هابسبرگ بادشاهت|هابسبرگن]] آسٽريا جي ڊچي جي ڀرپاسي وارن ٻين صوبن کي پنهنجي قبضي هيٺ آڻڻ شروع ڪيو. 1438ع ۾ آسٽريا جي ڊيوڪ [[آسٽريا جو البرٽ پنجون|البرٽ پنجين]] کي پنهنجي سهري، شهنشاهه [[سگسمنڊ، پاڪ رومي شهنشاهه|سگسمنڊ]] جو جانشين چونڊيو ويو. جيتوڻيڪ البرٽ پاڻ رڳو هڪ سال حڪمران رهيو، پر ان کان پوءِ فقط هڪ استثنا کي ڇڏي، [[پاڪ رومي سلطنت]] جا سمورا شهنشاهه هابسبرگ خاندان سان تعلق رکندا هئا. هابسبرگن پنهنجي موروثي علائقن کان پري به نوان علائقا حاصل ڪرڻ شروع ڪيا. 1477ع ۾ شهنشاهه [[فريڊرڪ ٽيون، پاڪ رومي شهنشاهه|فريڊرڪ ٽئين]] جي اڪيلي پٽ آرچڊيوڪ [[ميڪسميلين پهريون، پاڪ رومي شهنشاهه|ميڪسميلين]]، [[برگنڊي جي ڪائونٽي|برگنڊي]] جي وارثياڻي ماريا سان شادي ڪئي، جنهن جي نتيجي ۾ [[نيدرلينڊز]] جو گهڻو حصو هابسبرگ خاندان جي قبضي هيٺ اچي ويو.<ref name="johnson 25">Lonnie Johnson 25</ref><ref name="brook 11">Brook-Shepherd 11</ref> 1496ع ۾ سندس پٽ [[فلپ پهريون، ڪاسٽيل جو بادشاهه|فلپ دي فيئر]]، [[جوانا آف ڪاسٽيل|جوانا]] سان شادي ڪئي، جيڪا [[ڪاسٽيل جو تاج|ڪاسٽيل]] ۽ [[اراگون جو تاج|اراگون]] جي وارثياڻي هئي. ان شاديءَ جي نتيجي ۾ اسپين ۽ ان سان لاڳاپيل اطالوي، آفريڪي، [[فلپائن|ايشيائي]] ۽ [[نئين دنيا]] جا علائقا پڻ هابسبرگن جي حڪمرانيءَ جي دائري ۾ اچي ويا.<ref name="johnson 25"/><ref name="brook 11"/> 1526ع ۾ [[موهاچ جي جنگ]] کان پوءِ [[بوهيميا]] ۽ [[هنگري]] جو اهو حصو، جنهن تي عثمانين قبضو نه ڪيو هو، آسٽريائي حڪمرانيءَ هيٺ اچي ويو.<ref>Lonnie Johnson 26</ref> هنگري ڏانهن [[عثماني–هنگري جنگيون|عثماني توسيع]] سبب هابسبرگن ۽ عثمانين وچ ۾ [[عثماني–هابسبرگ جنگيون|بار بار جنگيون]] ٿيون، جن مان 1593ع کان 1606ع تائين جاري رهندڙ [[ڊگهي جنگ (عثماني جنگيون)|ڊگهي جنگ]] خاص طور اهم هئي. ترڪن [[اسٽيريا]] ۾ لڳ ڀڳ 20 ڀيرا حملا ڪيا،<ref>"'' The Catholic encyclopedia''". Charles George Herbermann (1913). Robert Appleton company.</ref> جن مان ڪجهه حملن کي ذريعن ۾ ”ساڙڻ، ڦرلٽ ڪرڻ ۽ هزارين ماڻهن کي غلام بڻائي وٺي وڃڻ“ طور بيان ڪيو ويو آهي.<ref>"''[https://books.google.com/books?id=8-ARAAAAYAAJ&pg=PA560 Bentley's miscellany] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240312192545/https://books.google.com/books?id=8-ARAAAAYAAJ&pg=PA560#v=onepage&q&f=false |date=12 March 2024 }}''". Charles Dickens, William Harrison Ainsworth, Albert Smith (1853).</ref> سيپٽمبر 1529ع جي آخر ۾ عثماني سلطان [[سليمان اعظم]] [[ويانا جو محاصرو (1529)|ويانا جو پهريون محاصرو]] شروع ڪيو، جيڪو ناڪام رهيو؛ عثماني تاريخدانن موجب ان ناڪاميءَ ۾ وقت کان اڳ شروع ٿيل سياري ۽ برفباريءَ پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو. === 17هين ۽ 18هين صديون === [[File:Anonym Entsatz Wien 1683.jpg|thumb|1683ع ۾ ٿيل [[ويانا جي جنگ]]، [[عثماني سلطنت]] جي يورپ ڏانهن اڳڀرائي کي روڪي ڇڏيو.]] [[ليوپولڊ پهريون، پاڪ رومي شهنشاهه|ليوپولڊ پهرئين]] جي ڊگهي حڪمرانيءَ دوران، 1683ع ۾ پولينڊ جي بادشاهه [[جان ٽيون سوبيسڪي]] جي اڳواڻيءَ هيٺ ترڪن خلاف [[ويانا جي جنگ|ويانا جو ڪامياب دفاع]] ڪيو ويو.<ref>Lonnie Johnson 26–28</ref> ان کان پوءِ ٿيل [[عظيم ترڪ جنگ]] جي نتيجي ۾ هنگري جو گهڻو حصو آسٽريا جي قبضي هيٺ اچي ويو. ان انتظام کي 1699ع ۾ ٿيل [[ڪارلووٽس جو معاهدو|ڪارلووٽس جي معاهدي]] ذريعي باضابطه شڪل ڏني وئي. [[چارلس ڇهون، پاڪ رومي شهنشاهه|چارلس ڇهين]] انهن ڪيترين ئي حاصلات تان هٿ کنيو، جيڪي سلطنت گذريل سالن دوران حاصل ڪيون هيون. کيس [[هابسبرگ خاندان]] جي مرداڻي شاهي نسل جي ويجهي خاتمي جو خدشو هو. ان ڪري چارلس ڇهون [[1713ع جي پراگميٽڪ سينڪشن|1713ع جي پراگميٽڪ سينڪشن]] کي تسليم ڪرائڻ جي بدلي ۾ ٻين طاقتن کي علائقائي ۽ سياسي رعايتون ڏيڻ لاءِ تيار هو. ان بندوبست تحت سندس ڌيءَ [[ماريا ٿيريسا]] کي سندس وارث طور تسليم ڪيو ويو. [[پروشيا]] جي عروج سان جرمن علائقن ۾ [[آسٽريا–پروشيا رقابت]] جي شروعات ٿي. آسٽريا، پروشيا ۽ روس سان گڏجي [[پولينڊ جون ورهاستون|پولينڊ جي ٽن ورهاستن]] مان پهرين ۽ ٽين ورهاست ۾ حصو ورتو، جيڪي ترتيبوار 1772ع ۽ 1795ع ۾ ٿيون. === 19هين صدي === {{See also|آسٽريائي سلطنت|آسٽريا-هنگري}} [[File:Congress of Vienna.PNG|thumb|left|[[ويانا ڪانگريس]] 1814ع–1815ع ۾ منعقد ٿي. ڪانگريس جو مقصد [[فرانسيسي انقلابي جنگيون|فرانسيسي انقلابي جنگين]]، [[نيپولين جون جنگيون|نيپولين جي جنگين]] ۽ [[پاڪ رومي سلطنت]] جي خاتمي سبب پيدا ٿيل ڪيترن ئي مسئلن کي حل ڪرڻ هو.]] آسٽريا پهرين ۽ ٻي اتحاد جي حصي طور [[انقلابي فرانس]] خلاف جنگين ۾ شامل ٿيو ۽ ان کان پوءِ [[نيپولين جون جنگيون|نيپولين جي جنگين]] ۾ پڻ حصو ورتائين. 1792ع کان 1801ع تائين آسٽريائي فوجن کي 754,700 جاني نقصان برداشت ڪرڻا پيا.<ref>Clodfelter</ref> آسٽريا ۽ پاڪ رومي سلطنت جي هابسبرگ حڪمرانن کي [[نيپولين بوناپارٽ]] هٿان لڳاتار شڪستن کي منهن ڏيڻو پيو. نيپولين پاران فرانسيسي سلطنت قائم ڪرڻ کان پوءِ پنهنجي شاهي خاندان جي حيثيت محفوظ رکڻ لاءِ 1804ع ۾ [[آسٽريائي سلطنت]] قائم ڪئي وئي،<ref>Lonnie Johnson 34</ref> ۽ نيپولين کي سندن اڳوڻي شاهي تخت تي دعويٰ ڪرڻ کان روڪڻ لاءِ 1806ع ۾ [[پاڪ رومي سلطنت]] کي ختم ڪيو ويو. 1814ع ۾ آسٽريا انهن اتحادي فوجن جو حصو هو، جن فرانس تي حملو ڪري [[نيپولين جون جنگيون]] پڄاڻيءَ تائين پهچايون. 1815ع جي [[ويانا ڪانگريس]] کان پوءِ آسٽريائي سلطنت يورپ جي چئن غالب طاقتن مان هڪ ۽ تسليم ٿيل [[عظيم طاقت]] طور سامهون آئي. ساڳئي سال آسٽريا جي صدارت هيٺ [[جرمن ڪنفيڊريشن]] ({{Lang|de|Deutscher Bund}}) قائم ڪئي وئي. حل نه ٿيل سماجي، سياسي ۽ قومي اختلافن سبب جرمن علائقا [[1848ع جا انقلاب|1848ع جي انقلابن]] جي لپيٽ ۾ آيا، جن جو هڪ اهم مقصد متحد جرمني قائم ڪرڻ هو.<ref name="johnson 36">Johnson 36</ref> [[File:Deutscher Bund.svg|thumb|[[جرمن ڪنفيڊريشن]] ۽ ان جي 39 خودمختيار ميمبر رياستن جو نقشو]] جرمنيءَ جي اتحاد بابت مختلف تجويزون موجود هيون، جن ۾ [[ننڍو جرمني ۽ وڏو جرمني|وڏو جرمني]]، [[گريٽر آسٽريا جون گڏيل رياستون|وڏو آسٽريا]] يا آسٽريا کان سواءِ جرمن ڪنفيڊريشن شامل هيون. 1864ع ۾ آسٽريا ۽ پروشيا گڏجي [[ڊينمارڪ]] خلاف جنگ ڪئي ۽ [[شليسويگ]] ۽ [[هولسٽائن]] جون ڊچيون ڊينمارڪ جي قبضي کان آزاد ڪرايون. ٻنهي طاقتن وچ ۾ انهن ڊچين جي انتظام بابت اتفاق نه ٿي سگهيو، جنهن جي نتيجي ۾ 1866ع ۾ [[آسٽريا-پروشيا جنگ]] لڳي. [[ڪونيگريٽس جي جنگ]] ۾ پروشيا هٿان شڪست کان پوءِ<ref name="johnson 36"/> آسٽريا کي جرمن ڪنفيڊريشن ڇڏڻي پئي ۽ ان کان پوءِ هن جرمن سياست ۾ اڳوڻو ڪردار ادا نه ڪيو.<ref name="johnson 55">Lonnie Johnson 55</ref><ref>Schulze 233</ref> آسٽريا جي هابسبرگ بادشاهت پنهنجي جرمن ٻولي ڳالهائيندڙ علائقن کي [[جرمني جو اتحاد|1871ع ۾ قائم ٿيل جرمن سلطنت]] ۾ شامل ڪرڻ ۽ پنهنجي غير جرمن ٻولي ڳالهائيندڙ علائقن تان دستبردار ٿيڻ لاءِ تيار نه هئي، تنهنڪري نئين سلطنت جو تاج پروشيا جي بادشاهه [[فريڊرڪ ولهيلم چوٿون]] کي پيش ڪيو ويو. دٻايل [[1848ع جو هنگري انقلاب|1848ع جي هنگري انقلاب]] کان پوءِ رهجي ويل مسئلن کي حل ڪرڻ لاءِ 1867ع ۾ [[1867ع جو آسٽريا-هنگري ٺاهه|آسٽريا-هنگري ٺاهه]]، جنهن کي ''آؤسگلائخ'' پڻ چيو وڃي ٿو، ڪيو ويو. ان تحت [[فرانز جوزف پهريون]] جي سربراهيءَ هيٺ [[آسٽريائي سلطنت]] ۽ [[هنگري جي بادشاهت]] تي ٻڌل ٻٽي بادشاهت قائم ٿي.<ref>Lonnie Johnson 59</ref> هن گهڻ نسلي [[آسٽريا-هنگري]] سلطنت ۾ [[جرمن]]، [[هنگريائي]]، ڪروئيشيائي، چيڪ، [[پولش ماڻهو|پولش]]، [[روسين]]، سرب، سلوواڪ، سلووين ۽ يوڪريني قومن سان گڏ اطالوي ۽ روماني آباديءَ جون وڏيون برادريون پڻ شامل هيون. قومپرست تحريڪن جي عروج واري دور ۾ آسٽريا-هنگري جهڙي گهڻ نسلي سلطنت تي حڪمراني ڪرڻ ڏينهون ڏينهن وڌيڪ ڏکيو ٿيندو ويو، جنهن سبب حڪومت کي وڌايل ڳجهي پوليس تي گهڻو ڀاڙڻو پيو. تنهن هوندي به آسٽريائي حڪومت ڪجهه معاملن ۾ مختلف قومن کي سهولتون ڏيڻ جي ڪوشش ڪئي. مثال طور، [[سسلائٿينيا]] جا قانون ۽ حڪم شايع ڪندڙ ''رائخس گيزيٽس بلاٽ'' اٺن ٻولين ۾ جاري ٿيندو هو؛ جڏهن تہ سڀني قومي گروهن کي پنهنجي ٻوليءَ ۾ اسڪول هلائڻ ۽ سرڪاري آفيسن ۾ پنهنجي مادري ٻولي استعمال ڪرڻ جو حق حاصل هو. [[File:Austria Hungary ethnic.svg|thumb|[[آسٽريا-هنگري]] جو نسلي نقشو، 1910ع]] مختلف سماجي طبقن سان تعلق رکندڙ ڪيترن ئي آسٽريائي جرمنن، جن ۾ [[جارج ريٽر فون شونيرر]] پڻ شامل هو، آسٽريائي جرمنن ۾ جرمن نسلي سڃاڻپ مضبوط ڪرڻ ۽ آسٽريا کي جرمنيءَ سان ملائڻ (''[[آنشلوس]]'') جي اميد سان [[آسٽريا ۾ جرمن قومپرستي|پين-جرمنزم]] جي ڀرپور حمايت ڪئي.<ref name="DPSO">{{Cite web|date=2000|title=Das politische System in Österreich (The Political System in Austria)|url=http://www.politischebildung.at/upload/polsystem.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20140423112116/http://www.politischebildung.at/upload/polsystem.pdf|archive-date=23 April 2014|access-date=9 July 2014|publisher=Austrian Federal Press Service|page=24|language=de|location=Vienna}}</ref> [[ڪارل لوئيگر]] جهڙن ڪجهه آسٽريائين پڻ پنهنجي سياسي مقصدن کي اڳتي وڌائڻ لاءِ پين-جرمنزم کي عواميت پسنديءَ جي هڪ صورت طور استعمال ڪيو. جيتوڻيڪ بسمارڪ جي پاليسين آسٽريا ۽ آسٽريائي جرمنن کي جرمنيءَ کان ٻاهر رکيو، تڏهن به ڪيترائي آسٽريائي پين-جرمن قومپرست کيس پنهنجو مثالي اڳواڻ سمجهندا هئا. اهي جرمن شهنشاهه [[ولهيلم پهريون، جرمن شهنشاهه|ولهيلم پهرئين]] جي پسنديده گل طور مشهور نيرا ڪارن فلاور پنهنجن ڪوٽن جي بٽڻن ۾ لڳائيندا هئا ۽ جرمن قومي رنگن، ڪاري، ڳاڙهي ۽ پيلي، جون نشانيون پڻ پائيندا هئا. آسٽريائي اسڪولن ۾ انهن ٻنهي نشانين تي عارضي پابندي به لڳائي وئي، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن کي گهڻ نسلي سلطنت خلاف ناراضگيءَ جي اظهار طور استعمال ڪيو ويندو هو.<ref>{{Cite book|last=Unowsky|first=Daniel L.|title=The Pomp and Politics of Patriotism: Imperial Celebrations in Habsburg Austria, 1848–1916|publisher=Purdue University Press|date=2005|page=157}}</ref> آسٽريا کي جرمنيءَ کان ڌار رکڻ سبب ڪيترن آسٽريائين لاءِ قومي سڃاڻپ جو مسئلو پيدا ٿيو. ان صورتحال بابت سوشل ڊيموڪريٽ اڳواڻ [[اوٽو بائوئر]] چيو تہ اها ”اسان جي آسٽريائي ۽ جرمن ڪردار وچ ۾ ڇڪتاڻ“ هئي.<ref>Evan Burr Bukey, Hitler's Austria: Popular Sentiment in the Nazi Era, 1938–1945, p. 6</ref> آسٽريا-هنگري سلطنت ۾ آسٽريائي جرمنن ۽ ٻين نسلي گروهن وچ ۾ پڻ ڇڪتاڻ موجود هئي. ڪيترائي آسٽريائي، خاص طور پين-جرمن تحريڪن سان لاڳاپيل ماڻهو، جرمن نسلي سڃاڻپ کي وڌيڪ مضبوط ڪرڻ جا حامي هئا ۽ اميد رکندا هئا تہ سلطنت جي خاتمي کان پوءِ [[آنشلوس|آسٽريا جو جرمنيءَ سان الحاق]] ممڪن ٿي سگهندو.<ref>Brigitte Hamann, Hitler's Vienna: A Portrait of the Tyrant as a Young Man, p. 394</ref> ڪيترن آسٽريائي پين-جرمن قومپرستن وزيراعظم [[ڪائونٽ ڪازيمير فيلڪس باديني|ڪازيمير ڪائونٽ باديني]] جي 1897ع واري ٻوليءَ بابت فرمان خلاف سخت احتجاج ڪيو. ان فرمان تحت بوهيميا ۾ جرمن ۽ چيڪ ٻولين کي گڏيل سرڪاري ٻولين جو درجو ڏنو ويو ۽ نون سرڪاري عملدارن لاءِ ٻنهي ٻولين ۾ رواني لازمي قرار ڏني وئي. عملي طور ان جو مطلب اهو هو تہ سرڪاري ملازمتن ۾ چيڪ ماڻهن جي ڀرتيءَ جا امڪان وڌيڪ ٿي ويا، ڇاڪاڻ⁠تہ وچولي طبقي جا گهڻا چيڪ جرمن ٻولي ڳالهائي سگهندا هئا، جڏهن تہ جرمن ٻولي ڳالهائيندڙن ۾ چيڪ ٻولي ڄاڻندڙن جو تناسب گهٽ هو. [[الٽرامونٽانزم|الٽرامونٽين]] ڪيٿولڪ سياستدانن ۽ پادرين طرفان هن سڌاري جي حمايت جي ردعمل ۾ ''[[روم کان پري]]'' تحريڪ شروع ٿي، جنهن جي شروعات شونيرر جي حامين ڪئي ۽ جنهن ”جرمن“ عيسائين کي رومن ڪيٿولڪ چرچ ڇڏڻ جي اپيل ڪئي.<ref>{{cite news|last=Suppan|title='Germans' in the Habsburg Empire|publisher=The Germans and the East|date=2008|pages=164, 172}}</ref> === 20هين صديءَ جي شروعات === {{See also|جرمن-آسٽريا جي جمهوريه|پهرين آسٽريائي جمهوريه}} [[عثماني سلطنت]] ۾ [[ٻئي آئيني دور]] جي شروعات کان پوءِ، آسٽريا-هنگري ان موقعي مان فائدو وٺندي 1908ع ۾ [[آسٽريا-هنگري ۾ بوسنيا ۽ هرزيگووينا|بوسنيا ۽ هرزيگووينا]] کي پنهنجي سلطنت ۾ ضم ڪري ڇڏيو.<ref>{{Cite web|title=The Annexation of Bosnia-Herzegovina 1908|url=https://www.mtholyoke.edu/acad/intrel/boshtml/bos127.htm|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130323152047/https://www.mtholyoke.edu/acad/intrel/boshtml/bos127.htm|archive-date=23 March 2013|access-date=25 March 2013|publisher=Mtholyoke.edu}}</ref> 1914ع ۾ [[سراييوو]] ۾ بوسنيائي سرب [[گاوريلو پرنسپ]] هٿان آرچڊيوڪ [[آسٽريا جو فرانز فرڊيننڊ|فرانز فرڊيننڊ جي قتل]]<ref>Johnson 52–54</ref> کي آسٽريا جي اهم سياستدانن ۽ فوجي جنرلن شهنشاهه کي سربيا خلاف جنگ جو اعلان ڪرڻ لاءِ قائل ڪرڻ جي بنياد طور استعمال ڪيو. ان فيصلي [[پهرين مهاڀاري جنگ]] شروع ٿيڻ جي خطري کي وڌايو ۽ نيٺ جنگ ڇڙي پئي، جنهن جي پڄاڻيءَ تي آسٽريا-هنگري سلطنت ٽٽي وئي. پهرين مهاڀاري جنگ ۾ ڏهه لک کان وڌيڪ آسٽريا-هنگري فوجي مارجي ويا.<ref>{{Cite book|last1=Grebler|first1=Leo|title=The Cost of the World War to Germany and Austria-Hungary|last2=Winkler|first2=Wilhelm|publisher=Yale University Press|orig-date=1940|isbn=0-598-94106-1|date=2006-02-17}}</ref> [[File:German Austria (1918) en.svg|thumb|upright=1.4|1918ع ۾ [[جرمن-آسٽريا]] پاران دعويٰ ڪيل جرمن ٻولي ڳالهائيندڙ صوبا. بعد ۾ قائم ٿيل آسٽريا جي ٻي جمهوريه جي سرحد ڳاڙهي ليڪ سان ڏيکاريل آهي.]] 21 آڪٽوبر 1918ع تي شاهي آسٽريا جي پارليامينٽ ''رائخسراٽ'' جا چونڊيل جرمن ميمبر ويانا ۾ گڏ ٿيا ۽ جرمن-آسٽريا جي عارضي قومي اسيمبلي (''Provisorische Nationalversammlung für Deutschösterreich'') قائم ڪيائون. 30 آڪٽوبر تي اسيمبليءَ ''شٽاٽسراٽ'' نالي حڪومت مقرر ڪري [[جرمن-آسٽريا جي جمهوريه]] قائم ڪئي. شهنشاهه هن نئين حڪومت کي اٽليءَ سان رٿيل جنگبندي بابت فيصلي ۾ شريڪ ٿيڻ جي دعوت ڏني، پر حڪومت ان معاملي ۾ حصو وٺڻ کان پاسو ڪيو.<ref>{{Cite book|last=Shepard|first=Gordon|title=The Austrians|date=1996|publisher=Avalon Publishing Group Inc.|isbn=978-0-7867-3066-7}}</ref> نتيجي طور 3 نومبر 1918ع تي جنگ جي خاتمي جي ذميواري رڳو شهنشاهه ۽ سندس حڪومت تي رهي. 11 نومبر تي شهنشاهه، پراڻي ۽ نئين حڪومتن جي وزيرن جي صلاح تي، اعلان ڪيو تہ هو هاڻي رياستي معاملن ۾ حصو نه وٺندو. 12 نومبر تي جرمن-آسٽريا قانوني طور پاڻ کي جمهوري جمهوريه ۽ نئين جرمن جمهوريه جو حصو قرار ڏنو. 10 نومبر 1920ع تي منظور ٿيل آئين تحت ''شٽاٽسراٽ'' جو نالو بدلائي ''بُنڊس ريگيرونگ'' (وفاقي حڪومت) ۽ ''نيشنل فرزاملونگ'' جو نالو ''نيشنل راٽ'' (قومي ڪائونسل) رکيو ويو.<ref>{{Cite web|title=Austria: notes|url=http://www.archontology.org/nations/austria/au_rep1/01_laws.php|access-date=4 February 2021|website=Archontology|archive-date=16 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210416090109/http://www.archontology.org/nations/austria/au_rep1/01_laws.php|url-status=live}}</ref> 1919ع جي [[سينٽ جرمين جو معاهدو|سينٽ جرمين جي معاهدي]] (۽ هنگري لاءِ 1920ع جي [[ٽريانون جو معاهدو|ٽريانون جي معاهدي]]) وچ يورپ جي انهيءَ نئين سياسي بندوبست جي تصديق ۽ استحڪام ڪيو، جيڪو وڏي حد تائين نومبر 1918ع ۾ وجود ۾ اچي چڪو هو. ان بندوبست تحت نيون رياستون قائم ٿيون ۽ موجوده رياستن جون سرحدون تبديل ڪيون ويون. آسٽريا-هنگري جا جرمن ٻولي ڳالهائيندڙ آسٽريائي علائقا محدود ٿي هڪ ننڍڙي رياست، جرمن-آسٽريا جي جمهوريه (جرمن: ''Republik Deutschösterreich'')، تائين رهجي ويا؛ البت گهڻو ڪري جرمن ٻولي ڳالهائيندڙ [[ڏکڻ ٽيرول]] ان ۾ شامل نه ڪيو ويو.<ref>{{Citation|last=Moos|first=Carlo|title=A Land on the Threshold. South Tyrolean Transformations, 1915–2015|pages=27–39|date=2017|editor-last=Georg Grote and Hannes Obermair|contribution=Südtirol im St. Germain-Kontext|place=Oxford-Berne-New York|publisher=Peter Lang|isbn=978-3-0343-2240-9}}</ref><ref>In Habsburg Austria-Hungary, "German-Austria" was an unofficial term for the areas of the empire inhabited by Austrian Germans.</ref><ref>Alfred D. Low, ''The Anschluss Movement, 1918–1919, and the Paris Peace Conference'', pp. 135–138.</ref> آسٽريا جي جرمنيءَ سان الحاق جي خواهش ان وقت آسٽريا ۽ جرمني ٻنهي جي مختلف سماجي طبقن ۾ وڏي پيماني تي موجود هئي.<ref>Alfred D. Low, ''The Anschluss Movement, 1918–1919, and the Paris Peace Conference'', pp. 3–4</ref> 12 نومبر تي جرمن-آسٽريا کي جمهوريه قرار ڏنو ويو ۽ سوشل ڊيموڪريٽ [[ڪارل رينر]] کي عارضي چانسلر مقرر ڪيو ويو. ساڳئي ڏينهن تيار ڪيل عارضي آئين جي شق 1 ۾ چيو ويو تہ ”جرمن-آسٽريا هڪ جمهوري جمهوريه آهي“، جڏهن تہ شق 2 ۾ چيو ويو تہ ”جرمن-آسٽريا جرمن رائخ جو اڻٽٽ حصو آهي“.<ref>Mary Margaret Ball, ''Post-war German-Austrian Relations: The Anschluss Movement, 1918–1936'', pp. 11–15</ref> [[سينٽ جرمين جو معاهدو|سينٽ جرمين جي معاهدي]] ۽ [[ورسائي جو معاهدو|ورسائي جي معاهدي]] آسٽريا ۽ جرمنيءَ جي اتحاد تي واضح پابندي لاڳو ڪئي.<ref>Roderick Stackelberg, ''Hitler's Germany: Origins, Interpretations, Legacies'', pp. 161–162</ref><ref>{{Cite web|title=Treaty of Peace between the Allied and Associated Powers and Austria; Protocol, Declaration and Special Declaration [1920&#93; ATS 3|url=http://www.austlii.edu.au/au/other/dfat/treaties/1920/3.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20000917221810/http://www.austlii.edu.au/au/other/dfat/treaties/1920/3.html|archive-date=17 September 2000|access-date=15 June 2011|publisher=Austlii.edu.au}}</ref> انهن معاهدن جرمن-آسٽريا کي پنهنجو نالو بدلائي ”آسٽريا جي جمهوريه“ رکڻ لاءِ پڻ پابند ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ [[پهرين آسٽريائي جمهوريه]] وجود ۾ آئي.<ref>Mary Margaret Ball, ''Post-war German-Austrian Relations: The Anschluss Movement, 1918–1936'', pp. 18–19</ref><ref>Montserrat Guibernau, ''The Identity of Nations'', pp. 70–75</ref> 30 لک کان وڌيڪ جرمن ٻولي ڳالهائيندڙ آسٽريائي نئين آسٽريائي جمهوريه جي سرحدن کان ٻاهر رهجي ويا ۽ نئين قائم ٿيل يا وڌايل رياستن [[چيڪوسلوواڪيا]]، [[يوگوسلاويا]]، [[هنگري]] ۽ اٽليءَ ۾ اقليتن جي حيثيت سان رهڻ لڳا.<ref>Brook-Shepherd 246</ref> انهن علائقن ۾ [[ڏکڻ ٽيرول]] ۽ [[جرمن بوهيميا]] پڻ شامل هئا. جرمن بوهيميا ۽ [[سوڊيٽن لينڊ]] جي حيثيت بعد ۾ [[ٻي مهاڀاري جنگ]] کان اڳ ۽ ان دوران اهم سياسي مسئلو بڻجي وئي.<ref name="a1">Brook-Shepherd 245</ref> آسٽريا ۽ [[يوگوسلاويا جي بادشاهت]] جي وچ واري سرحد جو فيصلو آڪٽوبر 1920ع ۾ ٿيل [[ڪارينٿيا ريفرنڊم]] ذريعي ڪيو ويو. ان جي نتيجي ۾ اڳوڻي آسٽريا-هنگري تاجي علائقي [[ڪارينٿيا]] جو وڏو حصو آسٽريا کي مليو. اهڙيءَ ريت ٻنهي ملڪن جي سرحد [[ڪاراونڪس]] جبلن جي قطار تي مقرر ٿي، جڏهن تہ سلووين آباديءَ جو هڪ وڏو حصو آسٽريا اندر رهجي ويو. === جنگين جي وچ وارو دور ۽ ٻي عالمي جنگ === {{See also|پهرين آسٽريائي جمهوريه|آسٽريا جي وفاقي رياست|آنشلوس|نازي جرمنيءَ اندر آسٽريا|آسٽريا ۾ يهودين جي تاريخ#آسٽريا ۾ هولوڪاسٽ}} جنگ کان پوءِ مهانگائي سبب ڪروني، جيڪا اڃا تائين آسٽريا جي ڪرنسي هئي، جي قدر گهٽجڻ شروع ٿي. 1922ع جي سرءُ ۾ آسٽريا کي [[قومن جي ليگ]] جي نگرانيءَ هيٺ هڪ بين الاقوامي قرض ڏنو ويو.<ref>Brook-Shepherd 257–258</ref> هن قرض جو مقصد ملڪ کي ڏيوالپڻي کان بچائڻ، ڪرنسي کي مستحڪم ڪرڻ ۽ آسٽريا جي مجموعي معاشي حالت بهتر ڪرڻ هو. قرض جي شرطن سبب آسٽريا جي اقتصادي پاليسين تي قومن جي ليگ جي نگراني وڌي وئي. 1925ع ۾ ''[[آسٽريائي شلنگ]]'' متعارف ڪرايو ويو، جنهن ڪروني کي 10,000:1 جي شرح سان بدلائي ڇڏيو. ان جي استحڪام سبب ان کي بعد ۾ ”الپائن ڊالر“ جو لقب ڏنو ويو. 1925ع کان 1929ع تائين معيشت ٿوري عرصي لاءِ بهتر رهي، پر [[1929ع وارو وال اسٽريٽ ڪراش|بليڪ ٽيوزڊي]] کان پوءِ شديد بحران جي ويجهو پهچي وئي. [[پهرين آسٽريائي جمهوريه]] 1933ع تائين قائم رهي، جڏهن چانسلر [[اينگلبرٽ ڊولفُس]]، جنهن عمل کي هن [[پارليامينٽ جو پاڻمرادو خاتمو|”پارليامينٽ جو پاڻمرادو خاتمو“]] سڏيو، هڪ آمرانه نظام قائم ڪيو جيڪو [[اطالوي فاشزم]] ڏانهن مائل هو.<ref name="johnson 104">Lonnie Johnson 104</ref><ref name="brook 269">Brook-Shepherd 269–270</ref> ان وقت جون ٻه وڏيون سياسي قوتون، سوشل ڊيموڪريٽ ۽ قدامت پسند، پنهنجون نيم فوجي تنظيمون رکنديون هيون.<ref name="Brook-Shepherd 261">Brook-Shepherd 261</ref> سوشل ڊيموڪريٽن جي ''[[ريپبليڪانيشر شوتس بُنڊ]]'' کي غيرقانوني قرار ڏنو ويو، پر اها اڃا تائين سرگرم هئي،<ref name="Brook-Shepherd 261"/> ۽ 12 کان 15 فيبروري 1934ع تائين [[آسٽريائي گهرو ويڙهه]] ٿي.<ref name="johnson 104"/><ref name="brook 269"/><ref name="johnson 107">Johnson 107</ref> فيبروري 1934ع ۾ ''شوتس بُنڊ'' جي ڪيترن ميمبرن کي ڦاسي ڏني وئي،<ref>Brook-Shepherd 283</ref> سوشل ڊيموڪريٽڪ پارٽي تي پابندي لڳائي وئي ۽ ان جا ڪيترائي ميمبر قيد ٿيا يا ملڪ ڇڏڻ تي مجبور ٿيا.<ref name="johnson 107"/> 1 مئي 1934ع تي [[آسٽروفاشزم|آسٽروفاشسٽن]] نئون آئين (''Maiverfassung'') نافذ ڪيو، جنهن ڊولفُس جي اختيارن کي وڌيڪ مضبوط ڪيو، پر 25 جولاءِ تي هو [[آسٽريائي نازي]]ن جي [[جولاءِ پُچ]] واري بغاوت جي ڪوشش دوران قتل ڪيو ويو.<ref>Lonnie Johnson 109</ref><ref>Brook-Shepherd 292</ref> [[File:Bundesarchiv Bild 183-1987-0922-500, Wien, Heldenplatz, Rede Adolf Hitler.jpg|thumb|[[ايڊولف هٽلر]] 1938ع ۾ ويانا جي [[هيلڊن پلاٽس]] ۾ تقرير ڪندي]] سندس جانشين [[ڪرٽ شوشنيگ]] آسٽريا کي هڪ ”جرمن رياست“ سمجهندو هو ۽ آسٽريائين کي ”بهتر جرمن“ قرار ڏيندو هو، پر هو آسٽريا جي آزادي برقرار رکڻ جو حامي هو.<ref>{{Cite book|last=Ryschka|first=Birgit|title=Constructing and Deconstructing National Identity: Dramatic Discourse in Tom Murphy's The Patriot Game and Felix Mitterer's in Der Löwengrube|date=1 January 2008|publisher=Peter Lang|isbn=978-3-631-58111-7}}</ref> هن 9 مارچ 1938ع تي اعلان ڪيو تہ آسٽريا جي جرمنيءَ کان آزاديءَ بابت [[ريفرينڊم]] 13 مارچ تي ڪرايو ويندو. ==== نازي حڪمراني ==== 12 مارچ 1938ع تي آسٽريائي نازين حڪومت تي قبضو ڪري ورتو، جڏهن تہ جرمن فوجون ملڪ ۾ داخل ٿي ويون، جنهن سبب شوشنيگ جو ريفرينڊم نه ٿي سگهيو.<ref name="johnson 112">Lonnie Johnson 112–113</ref> 13 مارچ 1938ع تي آسٽريا جو جرمنيءَ سان ''[[آنشلوس]]''، يعني الحاق، سرڪاري طور اعلان ڪيو ويو. ٻن ڏينهن کان پوءِ آسٽريا ڄائو [[ايڊولف هٽلر]] ويانا جي [[هيلڊن پلاٽس]] ۾ پنهنجي وطن جي ”باقي [[نازي جرمني|جرمن رائخ]] سان ٻيهر اتحاد“ جو اعلان ڪيو. اپريل 1938ع ۾ هڪ ريفرينڊم ڪرايو ويو، جنهن ذريعي جرمنيءَ سان الحاق جي تصديق ڪئي وئي. 10 اپريل 1938ع تي جرمنيءَ ۾، جنهن ۾ تازو ضم ڪيل آسٽريا پڻ شامل هو، پارلياماني چونڊون ڪرايون ويون. اهي نازي حڪمرانيءَ هيٺ رائخسٽيگ جون آخري چونڊون هيون ۽ عملي طور هڪ سوال واري ريفرينڊم جي صورت ۾ هيون، جنهن ۾ ووٽرن کان 813 ميمبرن واري رائخسٽيگ لاءِ نازي پارٽيءَ جي هڪ ئي فهرست ۽ آسٽريا جي الحاق بابت منظوري پڇي وئي. يهودين، روما ۽ سنتي ماڻهن کي ووٽ ڏيڻ جي اجازت نه هئي.<ref>Robert Gellately, Social Outsiders in Nazi Germany, (2001), p. 216</ref> سرڪاري انگن موجب ٽرن آئوٽ 99.5٪ هو ۽ 98.9٪ ووٽن ”ها“ ۾ وڌا. آسٽريا ۾ 4,484,475 اهل ووٽرن مان سرڪاري طور 99.71٪ ووٽنگ ۾ حصو ورتو ۽ 99.73٪ ووٽ الحاق جي حق ۾ هئا.<ref name="test">[[1938 German election and referendum]]</ref> جيتوڻيڪ آسٽريا جي ڪيترن علائقن ۾ ''آنشلوس'' جي حمايت موجود هئي، پر جرمن فوجن جو هر هنڌ هڪجهڙي جوش سان استقبال نه ٿيو، خاص طور [[ويانا]] ۾، جتي آسٽريا جي سڀ کان وڏي يهودي آبادي رهندي هئي.<ref>Evan Burr Bukey, Hitler's Austria: Popular Sentiment in the Nazi Era, 1938–1945, p. 33</ref> تنهن هوندي به، پروپيگنڊا، دٻاءَ ۽ نتيجن ۾ هٿ چراند جي باوجود، ''آنشلوس'' لاءِ حقيقي ۽ وڏي حمايت پڻ موجود هئي،<ref>Ian Kershaw (2001) Hitler 1936-1945" Nemesis, p.83</ref> ڇاڪاڻ⁠تہ آسٽريا ۽ جرمنيءَ جي ڪيترن جرمنن ان کي سڀني جرمنن جي هڪ رياست ۾ دير سان ٿيندڙ اتحاد جي مڪمل ٿيڻ طور ڏٺو.<ref>Roderick Stackelberg, Hitler's Germany: Origins, Interpretations, Legacies, p.170</ref> [[File:OstmarkMap.png|thumb|upright=1.25|1941ع ۾ آسٽريا، جڏهن ان کي ”[[اوستمارڪ (آسٽريا)|اوستمارڪ]]“ سڏيو ويندو هو]] 13 مارچ 1938ع تي آسٽريا [[ٽئين رائخ]] ۾ ضم ٿي ويو ۽ هڪ آزاد ملڪ طور وجود وڃائي ويٺو. آسٽريائي يهودين جي ملڪيت جي [[آريائيزيشن (نازيت)|آريائيزيشن]] مارچ جي وچ ڌاري ئي شروع ٿي وئي. شروعاتي مرحلي کي ”جهنگلي“ يعني غيرقانوني آريائيزيشن چيو ويندو هو، پر جلد ئي ان کي قانوني ۽ بيوروڪريٽڪ طريقي سان منظم ڪيو ويو ته جيئن يهودي شهرين جي ملڪيت ضبط ڪري سگهجي. ان وقت [[ايڊولف آئخمان]]، جيڪو آسٽريا ۾ وڏو ٿيو هو، ويانا موڪليو ويو ۽ يهودين جي ايذاءَ ۽ جلاوطنيءَ جي ڪارروائين ۾ شامل ڪيو ويو. نومبر 1938ع جي پوگروم، جنهن کي ”[[ڪرسٽال ناخت]]“ پڻ چيو وڃي ٿو، دوران ويانا، ڪلاگنفرٽ، لنز، گراز، سالزبرگ، انسبرڪ ۽ لوئر آسٽريا جي ڪيترن شهرن ۾ يهودين ۽ يهودي ادارن، جن ۾ عبادتگاهون به شامل هيون، تي تشدد وارا حملا ڪيا ويا.<ref>{{Cite web|title=DÖW – Erkennen – Ausstellung – 1938 – Die Verfolgung der österreichischen Juden|url=https://www.doew.at/erkennen/ausstellung/1938/die-verfolgung-der-oesterreichischen-juden|website=doew.at|access-date=21 February 2021|archive-date=6 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220706103854/https://www.doew.at/erkennen/ausstellung/1938/die-verfolgung-der-oesterreichischen-juden|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|title=Jüdische Gemeinde – Wien (Österreich)|url=https://www.xn--jdische-gemeinden-22b.de/index.php/gemeinden/u-z/2087-wien-oesterreich|website=xn—jdische-gemeinden-22b.de|access-date=21 February 2021|archive-date=10 June 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220610035119/https://www.xn--jdische-gemeinden-22b.de/index.php/gemeinden/u-z/2087-wien-oesterreich|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|title=Jewish Vienna|url=https://www.wien.gv.at/english/culture/jewishvienna|website=wien.gv.at|access-date=21 February 2021|archive-date=16 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210416073430/https://www.wien.gv.at/english/culture/jewishvienna/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.zeit.de/2018/11/nationalsozialismus-oesterreich-anschluss-antisemitismus-adolf-eichmann/komplettansicht|title=Hitlers willige Vasallen|newspaper=Die Zeit|date=12 March 2018|access-date=21 February 2021|archive-date=5 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220505105703/https://www.zeit.de/2018/11/nationalsozialismus-oesterreich-anschluss-antisemitismus-adolf-eichmann/komplettansicht|url-status=live|last1=Riedl|first1=Joachim}}</ref><ref>Wolfgang Häusler, ''Das Jahr 1938 und die österreichischen Juden.'' In: Dokumentationsarchiv des österreichischen Widerstandes: "Anschluß" 1938. Vienna, 1988.</ref> [[اوٽو فون هابسبرگ]]، جيڪو نازين جو سخت مخالف ۽ آسٽريا-هنگري جو آخري ولي عهد هو، ان وقت بيلجيم ۾ هو. شوشنيگ کيس ڪجهه حد تائين بادشاهتي متبادل طور به ڏسندو هو. اوٽو ''آنشلوس'' جي کليل مخالفت ڪئي، جنهن سبب نازي حڪومت کيس گهربل شخص قرار ڏنو، سندس ملڪيت ضبط ٿيڻ واري هئي ۽ گرفتار ٿيڻ جي صورت ۾ کيس فوري طور قتل ڪرڻ جو خطرو هو.<ref>Elisabeth Boeckl-Klamper, Thomas Mang, Wolfgang Neugebauer, ''Gestapo-Leitstelle Wien 1938–1945.'' Vienna 2018, {{ISBN|978-3-9024-9483-2}}, pp. 299–305; James Longo, ''Hitler and the Habsburgs: The Fuhrer's Vendetta Against the Austrian Royals'' (2018); Stephan Baier, Eva Demmerle, ''Otto von Habsburg. Die Biografie.'' Amalthea, Wien 2002, {{ISBN|978-3-8500-2486-0}}, p. 122.</ref> 1938ع ۾ نازين آسٽريا جو نالو بدلائي ”[[اوستمارڪ (آسٽريا)|اوستمارڪ]]“ رکيو،<ref name="johnson 112"/> جيڪو 1942ع تائين استعمال ٿيندو رهيو، ان کان پوءِ ان کي ”الپائن ۽ ڊينيوب رائخسگائو“ (''Alpen-und Donau-Reichsgaue'') سڏيو ويو.<ref>{{Cite book|last=Jelavich|first=Barbara|title=Modern Austria: Empire and Republic, 1815–1986|publisher=Cambridge University Press|date=2008|isbn=978-0-521-31625-5|page=227}}</ref><ref>{{Cite book|last=Schmitz-Berning|first=Cornelia|title=Vokabular des Nationalsozialismus|publisher=de Gruyter|date=2007|isbn=978-3-11-019549-1|page=24|language=de}}</ref> جيتوڻيڪ ٽئين رائخ جي ڪل آباديءَ ۾ آسٽريائين جو حصو فقط 8٪ هو،<ref name="dav_art_nazi_past"/> پر ڪيترائي اهم نازي اڳواڻ آسٽريا ڄاوا هئا، جن ۾ [[ايڊولف هٽلر]]، [[ارنسٽ ڪالٽنبرونر]]، [[آرتھر زائس-انڪوارٽ]]، [[فرانز شٽانگل]]، [[الوئيس برونر]]، [[فريڊرڪ رائنر]] ۽ [[اوڊيلو گلوبوچنڪ]] شامل هئا.<ref>Ian Wallace (1999) "German-speaking exiles in Great Britain" Rodopi p.81 ISBN 9789042004153</ref> [[ايس ايس]] جي ميمبرن مان 13٪ کان وڌيڪ ۽ نازي [[قتل گاهه ڪئمپ|قتل گاهه ڪئمپن]] جي عملي مان 40٪ تائين آسٽريائي هئا.<ref name="dav_art_nazi_past">David Art (2006) "The politics of the Nazi past in Germany and Austria" Cambridge University Press p.43 ISBN 9780521856836</ref> [[نازي حڪمراني هيٺ آسٽريا|رائخسگائو]] ۾، مرڪزي [[مائوٿاوزن حراستي ڪئمپ|مائوٿاوزن حراستي ڪئمپ]] کان سواءِ، سڀني صوبن ۾ ڪيترائي ذيلي ڪئمپ هئا، جتي يهودين ۽ ٻين قيدين کي قتل، تشدد ۽ جبري محنت لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو.<ref>Österreichische Historikerkommission, ''Schlussbericht der Historikerkommission der Republik Österreich.'' Volume 1, 2003, pp 85.</ref> ان وقت علائقو اتحادي هوائي جهازن جي شروعاتي ڪارروائيءَ جي حد کان ٻاهر هجڻ سبب هٿيارن جي صنعت وڏي پيماني تي وڌائي وئي، جنهن ۾ حراستي ڪئمپن جي قيدين کان جبري محنت ڪرائي ويندي هئي؛ خاص طور جنگي جهازن، ٽينڪن ۽ ميزائلن جي پيداوار ۾.<ref>Norbert Schausberger, ''Rüstung in Österreich 1938–1945'', Vienna (1970).</ref><ref>{{Cite web|date=26 July 2010|title=Hitlers Schuldendiktat: Wie Hitlers Kriegswirtschaft wirklich lief|url=https://profil.at/home/hitlers-schuldendiktat-wie-hitlers-kriegswirtschaft-273933|publisher=profil.at|access-date=1 April 2021|archive-date=15 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210415232658/https://www.profil.at/home/hitlers-schuldendiktat-wie-hitlers-kriegswirtschaft-273933|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|title=Zwangsarbeit für die Rüstungsindustrie|publisher=KZ-Gedenkstätte Mauthausen|url=https://www.mauthausen-memorial.org/de/Wissen/Das-Konzentrationslager-Mauthausen-1938-1945/Zwangsarbeit-fuer-die-Ruestungsindustrie|website=mauthausen-memorial.org|access-date=21 February 2021|archive-date=16 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210416090110/https://www.mauthausen-memorial.org/de/Wissen/Das-Konzentrationslager-Mauthausen-1938-1945/Zwangsarbeit-fuer-die-Ruestungsindustrie|url-status=live}}</ref> [[آسٽريائي مزاحمت]] جا گهڻا گروهه جلد ئي [[گيسٽاپو]] هٿان ٽوڙيا ويا. [[ڪارل بوريان]] جي گروهه جا ويانا ۾ گيسٽاپو جي مرڪزي دفتر کي ڌماڪي سان اڏائڻ جا منصوبا ظاهر ٿي ويا،<ref>Karl Glanz (2020) ''Die Sozialdemokratie'' p 28</ref> پر بعد ۾ ڦاسي ڏنل پادري [[هائنريخ مائير]] جي اڳواڻيءَ وارو اهم مزاحمتي گروهه [[ٻي عالمي جنگ جا اتحادي|اتحادين]] سان رابطو قائم ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو. هن نام نهاد مائير-ميسنر گروهه اتحادين کي انهن هٿيارن جي ڪارخانن بابت ڄاڻ موڪلي، جتي [[وي-1 اڏامندڙ بم]]، [[وي-2 راڪيٽ]]، [[ٽائيگر پهريون|ٽائيگر ٽينڪ]] ۽ جهاز جهڙوڪ [[ميسرشميٽ بي ايف 109]] ۽ [[ميسرشميٽ مي 163 ڪوميٽ]] تيار ٿيندا هئا. اها ڄاڻ [[آپريشن ڪراس بو]] ۽ [[آپريشن هائڊرا (1943)|آپريشن هائڊرا]] جي ڪاميابيءَ لاءِ اهم هئي، جيڪي [[آپريشن اوورلارڊ]] کان اڳ جون ڪارروايون هيون. آمريڪي ڳجهي اداري [[آفيس آف اسٽريٽجڪ سروسز|او ايس ايس]] سان رابطي ۾ رهندڙ هن گروهه جلد ئي وڏي پيماني تي ٿيندڙ قتلن ۽ [[نازي حراستي ڪئمپون|حراستي ڪئمپن]]، جهڙوڪ [[آشويٽس حراستي ڪئمپ|آشويٽس]]، بابت پڻ معلومات فراهم ڪئي. گروهه جو مقصد نازي جرمنيءَ کي جلد کان جلد جنگ هارائڻ تي مجبور ڪرڻ ۽ هڪ آزاد آسٽريا ٻيهر قائم ڪرڻ هو.<ref>Christoph Thurner (2017) ''The CASSIA Spy Ring in World War II Austria: A History of the OSS's Maier-Messner Group'' p. 35.</ref><ref>Elisabeth Boeckl-Klamper, Thomas Mang, Wolfgang Neugebauer, (2018) ''Gestapo-Leitstelle Wien 1938–1945'' ISBN 9783902494832 p 299–305</ref><ref>Hansjakob Stehle, "Die Spione aus dem Pfarrhaus (German: The spies from the rectory)". In: Die Zeit, 5 January 1996</ref> [[File:KZ Mauthausen.jpg|thumb|1945ع ۾ [[مائوٿاوزن حراستي ڪئمپ]] جي آزادي]] === اتحادي قبضي وارو دور === 13 اپريل 1945ع تي [[سوويت يونين|سوويت]] [[ويانا مهم]] دوران ويانا تي قبضو ٿي ويو، جيڪو ٽئين رائخ جي مڪمل خاتمي کان ٿورو اڳ ٿيو. حملي آور اتحادي طاقتن، خاص طور آمريڪين، هڪ مفروضي ”الپائن قلعي واري آپريشن“ جي امڪان بابت منصوبابندي ڪئي هئي، جنهن تحت نازي قيادت جي آخري مزاحمتي مرڪز جو وڏو حصو آسٽريا جي [[اوڀر الپس]] جي جبلن ۾ قائم ٿيڻ جو انديشو هو. پر ٽئين رائخ جي تيزيءَ سان خاتمي سبب اهڙو منصوبو عملي صورت اختيار نه ڪري سگهيو. [[ڪارل رينر]] ۽ [[ايڊولف شيرف]] ([[آسٽريا جي سوشل ڊيموڪريٽڪ پارٽي|آسٽريا جي سوشلسٽ پارٽي]])، ليوپولڊ ڪنشڪ ([[ڪرسچن سوشل پارٽي (آسٽريا)|ڪرسچن سوشل پارٽي]]) ۽ [[يوهان ڪوپلينيگ]] ([[آسٽريا جي ڪميونسٽ پارٽي]]) 27 اپريل 1945ع تي آزاديءَ جي اعلان ذريعي آسٽريا جي ٽئين رائخ کان علحدگيءَ جو اعلان ڪيو ۽ ساڳئي ڏينهن ويانا ۾ رياستي چانسلر رينر جي سربراهيءَ هيٺ [[عبوري حڪومت]] قائم ڪئي. ان قدم کي فاتح [[ڳاڙهي فوج]] جي منظوري حاصل هئي ۽ [[جوزف اسٽالن]] پڻ ان جي پٺڀرائي ڪئي.<ref name="johnson 135">Lonnie Johnson 135–136</ref> هن تاريخ کي سرڪاري طور ٻي جمهوريه جي پيدائش جو ڏينهن پڻ چيو وڃي ٿو. اپريل جي آخر تائين اولهه ۽ ڏکڻ آسٽريا جو گهڻو حصو اڃا نازي قبضي هيٺ هو. 1 مئي 1945ع تي 1920ع وارو [[وفاقي آئيني قانون]]، جيڪو آمر ڊولفُس 1 مئي 1934ع تي ختم ڪيو هو، ٻيهر نافذ قرار ڏنو ويو. 1939ع کان 1945ع تائين آسٽريا جي فوجي فوتگين جو ڪل انگ 260,000 هو.<ref>Rüdiger Overmans (2000) ''Deutsche militärische Verluste im Zweiten Weltkrieg'' Oldenbourg</ref> [[آسٽريا ۾ هولوڪاسٽ|هولوڪاسٽ]] دوران مارجي ويل يهودي آسٽريائين جو ڪل انگ لڳ ڀڳ 65,000 هو.<ref>[https://www.britannica.com/EBchecked/topic/44183/Austria/33382/Anschluss-and-World-War-II Anschluss and World War II] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090820033236/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/44183/Austria/33382/Anschluss-and-World-War-II |date=20 August 2009 }}. Britannica Online Encyclopedia.</ref> لڳ ڀڳ 140,000 يهودي آسٽريائي 1938ع–1939ع دوران ملڪ ڇڏي ڀڄي ويا هئا. هزارين آسٽريائين سنگين نازي ڏوهن ۾ حصو ورتو؛ رڳو [[مائوٿاوزن حراستي ڪئمپ|مائوٿاوزن-گوسن حراستي ڪئمپ]] ۾ ئي لکين ماڻهو مارجي ويا. هن حقيقت کي چانسلر [[فرانز ورانٽسڪي]] 1992ع ۾ سرڪاري طور تسليم ڪيو. [[File:Uno City Kaiserwasser.jpg|thumb|right|[[ويانا ۾ گڏيل قومن جي آفيس]]]] [[اتحادي قبضي هيٺ آسٽريا]] کي [[ٻي عالمي جنگ]] کان پوءِ مختلف [[فوجي قبضي]] وارن علائقن ۾ ورهايو ويو. ملڪ جو انتظام [[آسٽريا لاءِ اتحادي ڪميشن]] هلائيندي هئي.<ref>Lonnie Johnson 137</ref> 1943ع جي [[ماسڪو اعلان]] ۾ طئي ڪيل اصولن موجب اتحادين آسٽريا سان جرمنيءَ جي ڀيٽ ۾ ڪجهه مختلف طريقي سان ورتاءُ ڪيو.<ref name="johnson 135"/> سوشل ڊيموڪريٽن، قدامت پسندن ۽ ڪميونسٽن تي ٻڌل آسٽريائي حڪومت [[ويانا]] ۾ قائم هئي، جيڪو سوويت قبضي واري علائقي سان گهيريل هو. [[ٻي عالمي جنگ جا اتحادي|اتحادين]] آڪٽوبر 1945ع ۾ هن حڪومت کي تسليم ڪيو، جيتوڻيڪ اهو خدشو موجود هو تہ [[ڪارل رينر]] اسٽالن جو حامي يا تابع ٿي سگهي ٿو.<ref>Manfried Rauchensteiner, ''Der Sonderfall. Die Besatzungszeit in Österreich 1945 bis 1955'' (The Special Case. The Time of Occupation in Austria 1945 to 1955), edited by Heeresgeschichtliches Museum / Militärwissenschaftliches Institut (Museum of Army History / Institute for Military Science), Vienna 1985</ref> 26 جولاءِ 1946ع تي آسٽريائي پارليامينٽ پهريون [[قومي ملڪيت ۾ وٺڻ|قومي ملڪيت ۾ وٺڻ]] وارو قانون منظور ڪيو، جنهن تحت لڳ ڀڳ 70 کاڻين ۽ صنعتي ادارن کي رياستي ملڪيت ۾ ورتو ويو. ملڪيت جي تحفظ ۽ اقتصادي منصوبابندي واري وزارت (''Ministerium für Vermögenssicherung und Wirtschaftsplanung'') وزير [[پيٽر ڪرائولانڊ]] ([[آسٽريائي عوامي پارٽي|او وي پي]]) جي سربراهيءَ هيٺ قومي ملڪيت ۾ ورتل صنعتن جي نگراني ڪندي هئي.<ref>{{cite book|editor1=Gunter Bischof|title=Austria in the Nineteen Fifties|publisher=Taylor & Francis|year=2020|isbn=978-1-000-67584-9}}</ref> === آزادي === 15 مئي 1955ع تي ڪيترن سالن تائين هلندڙ ۽ [[سرد جنگ]] کان متاثر ڳالهين کان پوءِ آسٽريا، ٻي عالمي جنگ جي اتحادي طاقتن سان [[آسٽريائي رياستي معاهدو]] ڪري مڪمل آزادي ٻيهر حاصل ڪئي. 26 آڪٽوبر 1955ع تائين سموريون قبضي واريون فوجون ملڪ ڇڏي چڪيون هيون ۽ آسٽريا پارليامينٽ جي قانون ذريعي پنهنجي ''مستقل غيرجانبداري'' جو اعلان ڪيو.<ref name="johnson 153">Lonnie Johnson 153</ref> اڄ اهو ڏينهن آسٽريا جو [[آسٽريا جو قومي ڏينهن|قومي ڏينهن]] ۽ سرڪاري موڪل آهي.<ref>{{Cite web|title=The Austrian National Day|url=https://www.austria.org/national-day|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20181025070927/https://www.austria.org/national-day|archive-date=25 October 2018|access-date=24 October 2018|publisher=Austrian Embassy, Washington|language=en-US}}</ref> [[ٽيرول]] جي حيثيت آسٽريا ۽ [[اٽلي]] وچ ۾ گهڻي عرصي تائين حل طلب مسئلو رهي. اڄ به آسٽريا جي شهرن ۾ لڳ ڀڳ 20 چوڪ ”Südtiroler Platz“، يعني ”ڏکڻ ٽيرول چوڪ“ جي نالي سان موجود آهن، جيڪي آسٽريا طرفان وڃايل سمجهيل علائقن جي ياد سان لاڳاپيل آهن. [[ڏکڻ ٽيرول جي آزاديءَ واري تحريڪ]] پاران 1950ع ۽ 1960ع واري ڏهاڪي ۾ دهشتگرد ڪاررواين جا واقعا دستاويز ٿيل آهن. بعد ۾ اطالوي مرڪزي حڪومت ٽيرول کي وڏي حد تائين خودمختياري ڏني. [[File:Tratado de Lisboa 13 12 2007 (081).jpg|thumb|right|آسٽريا 1995ع ۾ [[يورپي يونين]] جو ميمبر ٿيو ۽ 2007ع ۾ [[لزبن معاهدو]] صحيح ڪيو.]] [[ٻي آسٽريائي جمهوريه]] جو سياسي نظام 1920ع ۽ 1929ع جي آئينن تي ٻڌل آهي، جيڪي 1945ع ۾ ٻيهر نافذ ڪيا ويا. هن نظام جي هڪ خاصيت ''[[پروپورٽس]]'' هئي، جنهن تحت سياسي اهميت وارا ڪيترائي عهدا [[آسٽريا جي سوشل ڊيموڪريٽڪ پارٽي]] (ايس پي او) ۽ [[آسٽريائي عوامي پارٽي]] (او وي پي) جي ميمبرن وچ ۾ تناسب سان ورهايا ويندا هئا.<ref>Lonnie Johnson 139</ref> لازمي رڪنيت واريون مفاد گروهي ”چيمبرون“، جهڙوڪ مزدورن، واپارين ۽ هارين جون تنظيمون، به تمام اثرائتيون ٿي ويون ۽ قانون سازيءَ جي عمل ۾ اڪثر انهن سان صلاح مشورو ڪيو ويندو هو؛ ان ڪري اهڙا قانون تمام گهٽ منظور ٿيندا هئا، جن بابت وسيع اتفاق راءِ موجود نه هجي.<ref>Lonnie Johnson 165</ref> 1945ع کان پوءِ رڳو ٻه ڀيرا هڪ پارٽيءَ تي ٻڌل حڪومت قائم ٿي: 1966ع–1970ع ۾ او وي پي ۽ 1970ع–1983ع ۾ ايس پي او. ٻين سڀني پارلياماني دورن ۾ يا تہ ايس پي او ۽ او وي پي جي [[وڏي اتحاد]] واري حڪومت يا انهن مان ڪنهن هڪ وڏي پارٽي ۽ هڪ ننڍي پارٽيءَ تي ٻڌل ”ننڍو اتحاد“ ملڪ تي حڪومت ڪندو رهيو. [[ڪرٽ والڊهائيم]]، جيڪو اڳ [[گڏيل قومن]] جو سيڪريٽري جنرل رهي چڪو هو، 1986ع کان 1992ع تائين آسٽريا جو صدر رهيو. هو ٻي عالمي جنگ دوران ويرماخت جو آفيسر هو ۽ مٿس [[آسٽريا – نازين جو پهريون شڪار#والڊهائيم معاملو|جنگي ڏوهن]] جا الزام لڳا.<ref>{{Cite web|title=Kurt Waldheim {{!}} president of Austria and secretary-general of the United Nations|url=https://www.britannica.com/biography/Kurt-Waldheim|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180926052356/https://www.britannica.com/biography/Kurt-Waldheim|archive-date=26 September 2018|access-date=25 September 2018|website=Encyclopædia Britannica|language=en}}</ref> [[1994ع جو آسٽريا يورپي يونين رڪنيت ريفرينڊم|1994ع جي ريفرينڊم]] ۾ لڳ ڀڳ ٻه ٽين اڪثريت جي منظوري کان پوءِ ملڪ 1 جنوري 1995ع تي [[يورپي يونين]] جو ميمبر بڻيو.<ref>Brook-Shepherd 447,449</ref> آسٽريا جي ٻن وڏين جماعتن، ايس پي او ۽ او وي پي، ملڪ جي فوجي غير وابستگيءَ جي مستقبل بابت مختلف موقف رکن ٿيون. ايس پي او عوامي طور غيرجانبداريءَ جي ڪردار جي حمايت ڪري ٿي،<ref>{{cite web |author=Die Presse |title=SPÖ und die Neutralität – Ein Erbe der Geschichte |url=https://www.diepresse.com/5542204/spoe-und-die-neutralitaet-ein-erbe-der-geschichte |website=Die Presse |date=2019-05-05 |access-date=2025-05-25 |language=de}}</ref> جڏهن تہ او وي پي يورپي يونين جي سلامتي پاليسيءَ ۾ وڌيڪ گهري شموليت جي حمايت ڪري ٿي.<ref>{{cite web |author=ORF |title=Österreichs Rolle in der EU-Sicherheitspolitik |url=https://orf.at/stories/3193487 |website=ORF |date=2021-05-21 |access-date=2025-05-25 |language=de}}</ref> او وي پي جي ڪجهه سياستدانن، جهڙوڪ [[ويرنر فاسلابينڊ]] 1997ع ۾، مستقبل ۾ [[نيٽو]] جي رڪنيت جي امڪان کي به رد نه ڪيو.<ref>{{cite web |url=https://www.nato.int/docu/speech/1997/s971203a.htm |title=NATO Speech: MoD Austria, Brussels, 3 Dec. 1997 |author=Dr. Werner Fasslabend |date=December 3, 1997 |access-date=May 25, 2025}}</ref><ref>{{cite web |url=https://csdr.org/97Book/fasslabend-C.htm |title=Center for Strategic Decision Research: Austria's Role in European Security |author=Dr. Werner Fasslabend |date=1997 |access-date=May 25, 2025}}</ref> عملي طور آسٽريا يورپي يونين جي [[گڏيل پرڏيهي ۽ سلامتي پاليسي]] ۾ حصو وٺي ٿو، [[امن قائم رکڻ]] ۽ امن سازيءَ وارن مشنن ۾ شامل ٿئي ٿو ۽ [[نيٽو]] جي ”[[امن لاءِ ڀائيواري]]“ پروگرام جو ميمبر آهي؛ ان مقصد لاءِ آئين ۾ پڻ لاڳاپيل تبديليون ڪيون ويون آهن.<ref>{{cite web|publisher=NATO|title=Signatures of Partnership for Peace Framework Document|date=5 October 2006|url=http://www.nato.int/pfp/sig-cntr.htm|access-date=17 February 2024|archive-date=29 November 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20061129213256/http://www.nato.int/pfp/sig-cntr.htm|url-status=live}}</ref> [[ليختنشتائن]] جي 2011ع ۾ [[شينگن علائقو|شينگن علائقي]] ۾ شامل ٿيڻ کان پوءِ آسٽريا جي ڪنهن به پاڙيسري ملڪ سان مستقل سرحدي چڪاس نه رهي.<ref>{{Cite web|title=Press corner|url=https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/en/IP_11_1566|website=European Commission – European Commission|language=en|access-date=9 December 2021|archive-date=4 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220204100203/https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/en/IP_11_1566|url-status=live}}</ref> ==جاگرافي== [[File:Oesterreich topo.png|thumb|upright=1.25|آسٽريا جو ٽوپو گرافي وارو نقشو جنھن ۾ ھڪ لک کان مٿي آبادي وارا شھر ڏيکاريل]] [[الپس]] واري علائقي ۾ واقع ھجڻ سبب آسٽريا گھڻي ڀاڱي جابلو ملڪ آھي<ref name="BritannicaAlps">{{cite web|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/17356/Alps|title=Alps|date=11 June 2009|website=Encyclopædia Britannica|publisher=Encyclopædia Britannica Online|accessdate=12 June 2009| archiveurl= https://web.archive.org/web/20090601083317/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/17356/Alps| archivedate= 1 June 2009 | url-status=live}}</ref> وچ اوڀر وارو الپس، اتر لائم اسٽون الپس ۽ ڏکڻ لائم اسٽون الپس جزوي طور تي آسٽريا ۾ واقع آھن. آسٽريا اتر ۾ °46 ۽ °49 ڊگرين جي وچ واري ويڪرائي ڦاڪ ۽ اوڀر ۾ °9 ۽ °18 ڊگرين جي وچ واري ڊگھائي ڦاڪ ۾ واقع آهي. آسٽريا کي پنجن علائقن ۾ ورھائي سگھجي ٿو جن ۾ سڀ کان وڏو علائقو [[ايسٽرن الپس]] وارو آھي جيڪو پوري ملڪ جي پکيڙ جو %62 آھي. الپس جبلن جي دامن وارو علائقو ۽ ڪارپيٿيائي جبل وارو علائقو جيڪو ڪل پکيڙ جو %12 سيڪڙو آھي. اوڀر پاسي واري جابلو دامن لڳ پئنوني واري ھيٺاھين ٻھراڙيءَ واري علائقي جي مدار جي پسگردائيءَ جيڪا پڻ ڪل پکيڙ جو %12 سيڪڙو آھي. اتر وارا جابلو علائقا جيڪي آسٽريا جي [[گرينائيٽ]] واري پليٽ سڏبا آهن جيڪي بوھيميائي جي وچولي ۾ واقع آھن جيڪي ڪل پکيڙ جو %10 سيڪڙو آھن. ھڪ علائقو [[ويانا واري طاس]] وارو آھي جيڪو ڪل پکيڙ جو 4 سيڪڙو آھي. <gallery heights="120px" widths="160px"> File:1 hallstatt austria.jpg|[[ھال اسٽاٽ]] جو منظر File:Krems and mautern from ferdinandswarte.jpg|[[واچا واري وادي]] جي پڇاڙي ۾ ڪريمس ۽ ڊير ڊونا جا منظر File:Vorderhopfreben Üntschenspitze 1.jpg|اونھاري ۾ آسٽريا جي [[اسڪوپرنا]] جي ٻھراڙيءَ جو منظر File:Donau Linz Abend.jpg| لنز ڀرسان [[ڊينيوب ندي]] ۾ ڪروز جھازن جو منظر </gallery> ===آبھوا=== [[File:Koppen-Geiger Map AUT present.svg|thumb|[[ڪوپن واري موسمي درجابندي]] وارو آسٽريا جو نقشو<ref>{{cite journal |last1=Beck |first1=Hylke E. |last2=Zimmermann |first2=Niklaus E. |last3=McVicar |first3=Tim R. |last4=Vergopolan |first4=Noemi |last5=Berg |first5=Alexis |last6=Wood |first6=Eric F. |title=Present and future Köppen-Geiger climate classification maps at 1-km resolution |journal=Scientific Data |date=30 October 2018 |volume=5 |pages=180214 |doi=10.1038/sdata.2018.214|pmid=30375988 |pmc=6207062 |bibcode=2018NatSD...580214B }}</ref>]] آسٽريا جو وڏو حصو ٿڌ يا ٽيمپريٽ موسم واري زون ۾ واقع آهي جتي اولھ جون گھم واريون ھوائون زور سان گھلن ٿيون. ملڪ جو ٽن جو چوٿون حصو الپس جبلن تي مشتمل آهي جنھن ڪري اتي الپائين موسم غالب آھي. سياري ۾ ھن ملڪ ۾ تمام گهڻي ٿڌ ٿئي ٿي (−10 کان 0° پد) ۽ اونھاري ۾ نسبتن اوچو پد رھندو آھي<ref name="Climate">{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/weather/world/city_guides/results.shtml?tt=TT003350|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101202042009/http://www.bbc.co.uk/weather/world/city_guides/results.shtml?tt=TT003350|archivedate=2 December 2010|title=Average Conditions, Vienna, Austria|year=2006|publisher=British Broadcasting Corporation|accessdate=24 May 2009}}</ref> ملڪ ۾ سڀ کان وڌيڪَ گرمي پد °40.5 گريڊ آگسٽ 2013 ۾ رڪارڊ ڪيو ويو ھو. باقي سراسري گرمي پد °20 جي وچ تائين رھندو آھي<ref name=ZAMG>{{cite web|url= http://www.zamg.ac.at/cms/de/klima/klimauebersichten/klimamittel-1971-2000|title= Austrian Meteorological Institute|access-date= 12 August 2012|archive-url= https://web.archive.org/web/20120812220313/http://www.zamg.ac.at/cms/de/klima/klimauebersichten/klimamittel-1971-2000|archive-date= 12 August 2012|url-status=live|df= dmy-all}}</ref> [[ڪوپن واري موسمي درجابندي]] مطابق آسٽريا جون موسمون مختلف قسمن جون آھن جن ۾ سامونڊي موسم، گھميل براعظمي موسم، سب آرڪٽڪ موسم، ٽونڊرا موسم ۽ آئس ڪيپ موسم شامل آهن<ref name="ZAMG"/><ref>{{cite web|url= https://en.climate-data.org/country/4/|title= Climate-Data.org|access-date= 15 April 2017|archive-url= https://web.archive.org/web/20170415201756/https://en.climate-data.org/country/4/|archive-date= 15 April 2017|url-status=live|df= dmy-all}}</ref><ref>{{Cite journal|title= Atlantic influence on the Alps|journal= Environmental Research Letters|volume= 8|issue= 3|pages= 034026|doi= 10.1088/1748-9326/8/3/034026|year= 2013|last1= Zampieri|first1= Matteo|last2= Scoccimarro|first2= Enrico|last3= Gualdi|first3= Silvio|doi-access= free|bibcode= 2013ERL.....8c4026Z}}</ref> {{Weather box |collapsed=collapsed |location =ليخ، وورارلبرگ (1440 ميٽر، 1982ع کان 2012 تائين جا سراسري گرمي پد) |metric first = Yes |single line = Yes <!--Average high temperatures--> |Jan high C = -0.7 |Feb high C = 0.3 |Mar high C = 3.5 |Apr high C = 7.1 |May high C = 11.8 |Jun high C = 17.4 |Jul high C = 16.8 |Aug high C = 14.3 |Sep high C = 15.1 |Oct high C = 9.7 |Nov high C = 3.7 |Dec high C = 0.1 |Average high C = |Jan mean C = -4.5 |Feb mean C = -3.7 |Mar mean C = -0.6 |Apr mean C = 2.9 |May mean C = 7.3 |Jun mean C = 10.6 |Jul mean C = 12.7 |Aug mean C = 12.2 |Sep mean C = 9.9 |Oct mean C = 5.6 |Nov mean C = 0.4 |Dec mean C = -3.3 |year mean C = |Jan low C = -8.2 |Feb low C = -7.6 |Mar low C = -4.7 |Apr low C = -1.3 |May low C = 2.8 |Jun low C = 6.0 |Jul low C = 8.0 |Aug low C = 7.7 |Sep low C = 5.6 |Oct low C = 1.6 |Nov low C = -2.9 |Dec low C = -6.6 |Average low C = |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 59 |Feb precipitation mm = 54 |Mar precipitation mm = 56 |Apr precipitation mm = 70 |May precipitation mm = 103 |Jun precipitation mm = 113 |Jul precipitation mm = 133 |Aug precipitation mm = 136 |Sep precipitation mm = 95 |Oct precipitation mm = 67 |Nov precipitation mm = 78 |Dec precipitation mm = 66 |year precipitation mm = |source 1= <ref name=ZAMG /> |source 2= {{cite web|url= https://en.climate-data.org/location/117363/|title= ليخ موسمي ڄاڻ}} }} {{Weather box |collapsed=collapsed |location =ڪاھٽائي، ٽريول (2060 ميٽر؛ 1982 کان 2012 تائين سراسري گرمي پد) |metric first = Yes |single line = Yes <!--Average high temperatures--> |Jan high C = -3.3 |Feb high C = -3.2 |Mar high C = -0.9 |Apr high C = 2.3 |May high C = 7.0 |Jun high C = 10.4 |Jul high C = 12.7 |Aug high C = 12.3 |Sep high C = 9.6 |Oct high C = 6.3 |Nov high C = 0.5 |Dec high C = -2.4 |Average high C = |Jan mean C = -6.6 |Feb mean C = -6.5 |Mar mean C = -4.2 |Apr mean C = -1.1 |May mean C = 3.4 |Jun mean C = 6.6 |Jul mean C = 8.8 |Aug mean C = 8.6 |Sep mean C = 6.4 |Oct mean C = 2.9 |Nov mean C = -2.4 |Dec mean C = -5.4 |year mean C = |Jan low C = -9.9 |Feb low C = -9.8 |Mar low C = -7.5 |Apr low C = -4.4 |May low C = -0.2 |Jun low C = 2.9 |Jul low C = 4.9 |Aug low C = 4.9 |Sep low C = 3.3 |Oct low C = -0.5 |Nov low C = -5.2 |Dec low C = -8.4 |Average low C = |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 73 |Feb precipitation mm = 66 |Mar precipitation mm = 80 |Apr precipitation mm = 87 |May precipitation mm = 115 |Jun precipitation mm = 126 |Jul precipitation mm = 148 |Aug precipitation mm = 138 |Sep precipitation mm = 96 |Oct precipitation mm = 74 |Nov precipitation mm = 83 |Dec precipitation mm = 72 |year precipitation mm = |source 1= <ref name=ZAMG /> |source 2= {{cite web|url= https://en.climate-data.org/location/111749/|title= ڪاھٽائي موسمي ڄاڻ}} }} == حڪومت ۽ سياست == {{Main|آسٽريا جي سياست}} <!--مهرباني ڪري نئين معلومات سلسلي جي لاڳاپيل مضمونن ۾ شامل ڪريو--> {{Multiple image | align = right | caption_align = center | image1 = Am 23. September 2025 nahm Außenministerin Beate Meinl-Reisinger gemeinsam mit Bundespräsident Alexander Van der Bellen (M) und Bundeskanzler Christian Stocker (L) (54813003241) (cropped).jpg | width1 = 300 | alt1 = اليگزينڊر فان ڊير بيلن | caption1 = [[اليگزينڊر فان ڊير بيلن]]<br/><small>[[آسٽريا جو صدر|صدر]]</small> | image2 = Christian Stocker EuCo 2026.jpg | width2 = 122 | alt2 = ڪرسچين اسٽوڪر | caption2 = [[ڪرسچين اسٽوڪر]]<br/><small>[[آسٽريا جو چانسلر|چانسلر]]</small> | total_width = 300 }} [[File:Wien - Parlamentsgebäude.JPG|thumb|ويانا ۾ [[آسٽريائي پارليامينٽ جي عمارت]]]] [[آسٽريا جي پارليامينٽ]] ملڪ جي گاديءَ ۽ سڀ کان وڏي آبادي واري شهر [[ويانا]] ۾ واقع آهي. آسٽريا 1920ع واري [[وفاقي آئيني قانون]] تحت هڪ [[وفاق]]ي، [[نمائنده جمهوريت|نمائنده جمهوري]] [[جمهوريه]] بڻيو. نَوَ [[آسٽريا جون وفاقي رياستون|وفاقي رياستن]] تي ٻڌل ٻي جمهوريه جو سياسي نظام 1920ع جي آئين تي قائم آهي، جنهن ۾ 1929ع ۾ ترميمون ڪيون ويون ۽ جيڪو 1 مئي 1945ع تي ٻيهر نافذ ڪيو ويو.<ref>Lonnie Johnson 17, 142</ref> [[آسٽريا جو صدر]] رياست جو سربراهه آهي. صدر سڌي ريت عوامي اڪثريتي ووٽ سان چونڊيو ويندو آهي، ۽ جيڪڏهن ضرورت پوي تہ سڀ کان وڌيڪ ووٽ حاصل ڪندڙ اميدوارن وچ ۾ ٻيون چونڊون ڪرايون وينديون آهن. [[آسٽريا جو چانسلر]] [[آسٽريا جي حڪومت|حڪومت]] جو سربراهه آهي. چانسلر کي صدر مقرر ڪري ٿو ۽ کيس پارليامينٽ جي هيٺين ايوان ۾ پارٽين جي جوڙجڪ مطابق حڪومت ٺاهڻ جي ذميواري سونپي ويندي آهي. حڪومت کي صدر جي فرمان ذريعي يا پارليامينٽ جي هيٺين ايوان، [[آسٽريا جي نيشنل ڪائونسل|نيشنل راٽ]]، ۾ [[عدم اعتماد جو ووٽ|عدم اعتماد جي ووٽ]] ذريعي هٽائي سگهجي ٿو. آسٽريا ۾ صدر ۽ پارليامينٽ لاءِ ووٽ ڏيڻ اڳ لازمي هوندو هو، پر اها پابندي 1982ع کان 2004ع تائين مرحليوار ختم ڪئي وئي.<ref>{{Cite web|title=Bundesministerium für Inneres – Elections Compulsory voting|url=http://www.bmi.gv.at/wahlen/elections_compulsorey_voting.asp|archive-url=https://web.archive.org/web/20071103221527/http://www.bmi.gv.at/wahlen/elections_compulsorey_voting.asp|archive-date=3 November 2007|access-date=3 January 2009|publisher=Bmi.gv.at}}</ref> آسٽريا جي پارليامينٽ ٻن ايوانن تي ٻڌل آهي. [[آسٽريا جي نيشنل ڪائونسل|نيشنل راٽ]] جا 183 ميمبر هر پنجن سالن کان پوءِ عام چونڊن ذريعي چونڊيا ويندا آهن، سواءِ ان صورت جي جڏهن وفاقي صدر، وفاقي چانسلر جي تجويز تي، يا نيشنل راٽ پاڻ ايوان کي وقت کان اڳ ٽوڙي ڇڏي. 16 سالن کان وڌيڪ عمر وارو هر شهري [[ووٽ جو حق|ووٽ ڏيڻ جو حق]] رکي ٿو. ووٽ ڏيڻ جي عمر 2007ع ۾ 18 مان گهٽائي 16 سال ڪئي وئي.<ref>{{Cite web|title=The Austrian Parliament|url=https://www.parlament.gv.at/ZUSD/DLFolder/Austrian_Parl_E_p27.pdf|website=Parlament.gv.at|access-date=22 November 2021|archive-date=25 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220425043546/https://www.parlament.gv.at/ZUSD/DLFolder/Austrian_Parl_E_p27.pdf}}</ref> وفاقي چونڊن (''Nationalratswahlen'') ۾ تناسبي نمائندگيءَ تحت سيٽون حاصل ڪرڻ لاءِ سڀني پارٽين لاءِ عام [[چونڊ حد|چونڊ حد]] 4٪ ووٽ آهي، پر 43 علائقائي چونڊ تڪن مان ڪنهن هڪ ۾ سڌي سيٽ (''[[Direktmandat]]'') کٽڻ سان پڻ پارليامينٽ ۾ داخلا ممڪن آهي. قانون سازيءَ جي عمل ۾ نيشنل راٽ غالب ايوان آهي. تنهن هوندي بہ مٿيون ايوان، [[آسٽريا جي وفاقي ڪائونسل|بُنڊس راٽ]]، محدود ويٽو جو حق رکي ٿو. تقريباً سڀني حالتن ۾ نيشنل راٽ ساڳيو بل ٻيهر ووٽنگ ذريعي منظور ڪري سگهي ٿو؛ ان عمل کي ''Beharrungsbeschluss'' يعني ”اصرار وارو فيصلو“ چيو ويندو آهي. آئيني سڌارن جو جائزو وٺڻ لاءِ {{Lang|de|Österreich-Konvent}} نالي آئيني ڪنوينشن<ref>{{Cite web|title=Willkommen beim Österreich Konvent|url=http://www.konvent.gv.at/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20090104001526/http://www.konvent.gv.at/|archive-date=4 January 2009|access-date=21 November 2008|publisher=Konvent.gv.at}}</ref> 30 جون 2003ع تي گهرايو ويو، پر اهو اهڙي تجويز پيش ڪرڻ ۾ ناڪام رهيو جيڪا آئيني ترميمن لاءِ گهربل نيشنل راٽ جي ٻه ٽين اڪثريت حاصل ڪري سگهي. جتي [[ٻه ايواني نظام|ٻه ايواني پارليامينٽ]] ۽ حڪومت ترتيبوار قانون ساز ۽ انتظامي شاخون آهن، اتي عدالتون آسٽريائي رياست جي ٽئين شاخ آهن. [[آسٽريا جي آئيني عدالت|آئيني عدالت]] کي سياسي نظام تي نمايان اثر حاصل آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اها آئين سان ٽڪراءَ ۾ ايندڙ قانونن ۽ ضابطن کي ڪالعدم قرار ڏئي سگهي ٿي. 1995ع کان [[يورپي عدالت انصاف]] يورپي يونين جي قانونن هيٺ ايندڙ معاملن ۾ آسٽريائي فيصلن کي رد ڪري سگهي ٿي. آسٽريا [[يورپي عدالت براءِ انساني حق]] جا فيصلا پڻ لاڳو ڪري ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ [[انساني حقن بابت يورپي ڪنوينشن]] آسٽريا جي آئيني قانون جو حصو آهي. === 2006ع کان پوءِ === [[File:Wien - Bundeskanzleramt1.JPG|thumb|[[بال هائوس پلاٽس]] تي وفاقي چانسلري]] [[2006ع جون آسٽريائي پارلياماني چونڊون|آڪٽوبر 2006ع جي عام چونڊن]] کان پوءِ [[آسٽريا جي سوشل ڊيموڪريٽڪ پارٽي]] (ايس پي او) سڀ کان وڏي جماعت بڻجي سامهون آئي، جڏهن تہ [[آسٽريائي عوامي پارٽي]] (او وي پي) ٻئي نمبر تي رهي ۽ پنهنجي اڳوڻي نتيجي جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ 8 [[سيڪڙو پوائنٽ]] وڃائي ويٺي.<ref name="Election2002">{{Cite web|date=2006|title=24 November 2002 General Election Results – Austria Totals|url=http://electionresources.org/at/nationalrat.php?election=2002|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20090707185433/http://electionresources.org/at/nationalrat.php?election=2002|archive-date=7 July 2009|access-date=12 June 2009|website=Election Resources on the Internet}}</ref><ref name="Election2006">{{Cite web|date=2006|title=October&nbsp;1st,&nbsp;2006 General Election Results – Austria Totals|url=http://electionresources.org/at/nationalrat.php?election=2006|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20090707185102/http://electionresources.org/at/nationalrat.php?election=2006|archive-date=7 July 2009|access-date=12 June 2009|website=Election Resources on the Internet}}</ref> سياسي صورتحال سبب ٻنهي وڏين جماعتن مان ڪا بہ ننڍين پارٽين سان مستحڪم اتحاد قائم نه ڪري سگهي. جنوري 2007ع ۾ او وي پي ۽ ايس پي او گڏجي [[الفرڊ گوزن بائوئر]] (ايس پي او) جي چانسلريءَ هيٺ وڏي اتحاد واري حڪومت قائم ڪئي. [[گوزن بائوئر حڪومت|هي اتحاد]] 7 جولاءِ 2008ع تي ٽٽي ويو.<ref>[https://web.archive.org/web/20080705204057/http://www.kurier.at/nachrichten/173528.php archive.org]</ref> [[2008ع جون آسٽريائي پارلياماني چونڊون|سيپٽمبر 2008ع جي چونڊن]] ۾ ٻنهي وڏين جماعتن جي حمايت وڌيڪ گهٽجي وئي؛ ايس پي او کي 29.3٪ ۽ او وي پي کي 26.0٪ ووٽ مليا. ٻنهي ٻيهر اتحاد قائم ڪيو ۽ [[ويرنر فائمان]] (ايس پي او) چانسلر بڻيو ([[پهرين فائمان حڪومت]]). [[گرين پارٽي – گرين متبادل]] 11٪ ووٽن سان ٽئين نمبر تي رهي. سياسي ساڄي ڌر جون [[آسٽريا جي آزادي پارٽي]] (ايف پي او) ۽ فوت ٿيل [[يورگ هائڊر]] جي نئين پارٽي [[آسٽريا جي مستقبل لاءِ اتحاد]] جي حمايت وڌي، پر ٻنهي گڏجي 20٪ کان گهٽ ووٽ حاصل ڪيا. 11 آڪٽوبر 2008ع تي يورگ هائڊر هڪ ڪار حادثي ۾ فوت ٿي ويو.<ref>{{Cite web|date=11 October 2008|title=Austrian far-right leader Jörg Haider dies in car crash|url=https://www.theguardian.com/world/2008/oct/11/austria-haider|website=The Guardian|access-date=10 December 2021|archive-date=21 June 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120621073253/http://www.guardian.co.uk/world/2008/oct/11/austria-haider|url-status=live}}</ref> [[2013ع جون آسٽريائي پارلياماني چونڊون|2013ع جي پارلياماني چونڊن]] ۾ سوشل ڊيموڪريٽڪ پارٽي 27٪ ووٽن سان 52 سيٽون، جڏهن تہ عوامي پارٽي 24٪ ووٽن سان 47 سيٽون حاصل ڪيون، ۽ گڏجي اڪثريت برقرار رکيائون. آزادي پارٽي 21٪ ووٽن سان 40 سيٽون حاصل ڪيون، جڏهن تہ گرين پارٽي 12٪ ووٽن سان 24 سيٽون ورتيون. ٻن نون جماعتن، اسٽرو ناخ ۽ [[نيوس – نئون آسٽريا ۽ لبرل فورم|نيوس]]، 10٪ کان گهٽ ووٽ حاصل ڪيا ۽ ترتيبوار 11 ۽ 9 سيٽون کٽيون.<ref>{{Cite web|title=Election Resources on the Internet: Federal Elections in Austria – Nationalrat Results Lookup|url=http://www.electionresources.org/at/nationalrat.php?election=2013|website=electionresources.org|access-date=9 December 2021|archive-date=20 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211020101927/http://www.electionresources.org/at/nationalrat.php?election=2013|url-status=live}}</ref> 17 مئي 2016ع تي سوشل ڊيموڪريٽڪ پارٽيءَ جو [[ڪرسچن ڪيرن]] نئين چانسلر طور حلف کنيو. هن قدامت پسند عوامي پارٽي (او وي پي) سان ”وڏي اتحاد“ واري حڪومت جاري رکي. هو اڳوڻي چانسلر ۽ ايس پي او اڳواڻ [[ويرنر فائمان]] جي استعيفيٰ کان پوءِ عهدي تي آيو.<ref>{{Cite news|date=17 May 2016|title=Austria's Christian Kern sworn in as new chancellor|work=DW.COM|url=https://www.dw.com/en/austrias-christian-kern-sworn-in-as-new-chancellor/a-19263395|access-date=10 December 2021|archive-date=10 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211210090552/https://www.dw.com/en/austrias-christian-kern-sworn-in-as-new-chancellor/a-19263395|url-status=live}}</ref> 26 جنوري 2017ع تي [[اليگزينڊر فان ڊير بيلن]] آسٽريا جي صدر طور حلف کنيو. صدر جو عهدو گهڻو ڪري رسمي آهي، پر علامتي ۽ آئيني لحاظ کان اهم حيثيت رکي ٿو.<ref>{{Cite news|date=26 January 2017|title=Van der Bellen takes office as Austrian president|work=DW.COM|url=https://www.dw.com/en/van-der-bellen-takes-office-as-austrian-president/a-37282299|access-date=10 December 2021|archive-date=10 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211210092251/https://www.dw.com/en/van-der-bellen-takes-office-as-austrian-president/a-37282299|url-status=live}}</ref> 2017ع جي بهار ۾ وڏي اتحاد جي خاتمي کان پوءِ [[2017ع جون آسٽريائي پارلياماني چونڊون|آڪٽوبر 2017ع لاءِ وقت کان اڳ چونڊون]] سڏايون ويون. نئين نوجوان اڳواڻ [[سيباسٽيان ڪُرتس]] جي قيادت هيٺ آسٽريائي عوامي پارٽي (او وي پي) نيشنل ڪائونسل ۾ سڀ کان وڏي پارٽي بڻجي، 31.5٪ ووٽن ۽ 183 مان 62 سيٽن تي ڪاميابي حاصل ڪئي. سوشل ڊيموڪريٽڪ پارٽي (ايس پي او) 26.9٪ ووٽن ۽ 52 سيٽن سان ٻئي نمبر تي، جڏهن تہ آسٽريا جي آزادي پارٽي (ايف پي او) 26٪ ووٽن ۽ 51 سيٽن سان ٿوري فرق سان ٽئين نمبر تي رهي. نيوس 5.3٪ ووٽن ۽ 10 سيٽن سان چوٿين، جڏهن تہ پِلز پارٽي 4.4٪ ووٽن ۽ 8 سيٽن سان پهريون ڀيرو پارليامينٽ ۾ داخل ٿي. گرين پارٽي 3.8٪ ووٽن سان 4٪ واري حد پار نه ڪري سگهي ۽ پنهنجون سڀ 24 سيٽون وڃائي ويٺي.<ref>{{Cite news|date=15 October 2017|title=Austrian elections: Sebastian Kurz becomes youngest leader|work=DW.COM|url=https://www.dw.com/en/austrian-elections-sebastian-kurz-becomes-youngest-leader/a-40959587|access-date=9 December 2021|archive-date=9 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211209130143/https://www.dw.com/en/austrian-elections-sebastian-kurz-becomes-youngest-leader/a-40959587|url-status=live}}</ref> او وي پي ايف پي او سان اتحاد قائم ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. نئين چانسلر سيباسٽيان ڪُرتس جي سربراهيءَ ۾ وچ ساڄي ڌر ۽ ساڄي ڌر جي عواميت پسند پارٽيءَ تي ٻڌل نئين حڪومت 18 ڊسمبر 2017ع تي حلف کنيو.<ref>{{Cite news|date=18 December 2017|title=Muted protests in Vienna as far-right ministers enter Austria's government|language=en|work=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/world/2017/dec/18/thousands-protest-as-far-right-ministers-enter-government-in-austria|access-date=9 December 2021|archive-date=9 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211209130143/https://www.theguardian.com/world/2017/dec/18/thousands-protest-as-far-right-ministers-enter-government-in-austria|url-status=live}}</ref> پر [[ابيزا معاملو|”ابيزا“ بدعنواني اسڪينڊل]] کان پوءِ اتحادي حڪومت ختم ٿي وئي<ref>{{Cite news|date=20 May 2019|title=Austrian government collapses after far-right minister fired|language=en|work=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/world/2019/may/20/austrian-government-collapses-after-far-fight-minister-fired|access-date=9 December 2021|archive-date=25 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201125162548/https://www.theguardian.com/world/2019/may/20/austrian-government-collapses-after-far-fight-minister-fired|url-status=live}}</ref> ۽ [[2019ع جون آسٽريائي پارلياماني چونڊون|29 سيپٽمبر 2019ع تي نيون چونڊون]] ڪرايون ويون. انهن چونڊن ۾ او وي پي 37.5٪ ووٽن سان وڏي ڪاميابي حاصل ڪئي ۽ 13.9٪ ووٽ حاصل ڪندڙ گرين پارٽي سان اتحاد قائم ڪيو. سيباسٽيان ڪُرتس جي چانسلريءَ هيٺ اها حڪومت 7 جنوري 2020ع تي حلف کنيو.<ref>{{Cite news|date=29 September 2019|title=Austrian elections: support for far-right collapses|language=en|work=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/world/2019/sep/29/austrian-elections-exit-polls-collapse-far-right-support-sebastian-kurz-victory|access-date=9 December 2021|archive-date=9 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211209125553/https://www.theguardian.com/world/2019/sep/29/austrian-elections-exit-polls-collapse-far-right-support-sebastian-kurz-victory|url-status=live}}</ref> 11 آڪٽوبر 2021ع تي بدعنواني اسڪينڊل سبب وڌندڙ دٻاءَ هيٺ چانسلر سيباسٽيان ڪُرتس استعيفيٰ ڏئي ڇڏي. او وي پي جي پرڏيهي وزير [[اليگزينڊر شالنبرگ]] سندس جانشين بڻيو، پر ٻن مهينن کان به گهٽ عرصي کان پوءِ شالنبرگ پڻ عهدو ڇڏي ڏنو. 6 ڊسمبر 2021ع تي [[ڪارل نيهمر]] چانسلر طور حلف کنيو، جنهن سان هو ٻن مهينن اندر آسٽريا جو ٽيون قدامت پسند چانسلر بڻيو. او وي پي ۽ گرين پارٽيءَ جو اتحاد جاري رهيو.<ref>{{Cite news|date=6 December 2021|title=Austria: Karl Nehammer sworn in as new chancellor|work=[[DW.COM]] |url=https://www.dw.com/en/austria-karl-nehammer-sworn-in-as-new-chancellor/a-60032938|access-date=10 December 2021|archive-date=12 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220412004047/https://www.dw.com/en/austria-karl-nehammer-sworn-in-as-new-chancellor/a-60032938|url-status=live}}</ref> [[2024ع جون آسٽريائي پارلياماني چونڊون|29 سيپٽمبر 2024ع جي چونڊن]] کان پوءِ او وي پي، ايس پي او ۽ [[نيوس (آسٽريا)|نيوس]] وچ ۾ اتحادي ڳالهيون ناڪام ٿي ويون، جنهن کان پوءِ نيهمر استعيفيٰ ڏني. [[اليگزينڊر شالنبرگ]] ٻيو ڀيرو عبوري چانسلر ٿيو. او وي پي ۽ ايف پي او وچ ۾ اتحاد ٺاهڻ جون ڪوششون پڻ ناڪام رهيون. آخرڪار او وي پي، ايس پي او ۽ نيوس وچ ۾ اتفاق ٿيو ۽ [[ڪرسچين اسٽوڪر]] (او وي پي) جي چانسلريءَ هيٺ [[اسٽوڪر حڪومت]] قائم ڪئي وئي.<ref>{{Cite web |date=2025-03-03 |title=Dreierkoalition: Neue Regierung angelobt |url=https://orf.at/stories/3386514/ |access-date=2025-03-03 |website=news.ORF.at |language=de}}</ref> === انتظامي ورهاست === <!---"Administrative divisions of Austria" redirects here---> {{Main|آسٽريا جون رياستون}} آسٽريا هڪ [[وفاقي جمهوريه]] آهي، جيڪا [[آسٽريا جون رياستون|نَوَ رياستن]] (بُنڊَس لينڊَر) تي مشتمل آهي.<ref name="CIA"/> رياستن کي وڌيڪ [[آسٽريا جا ضلعا|ضلعن]] (بيٽسِرڪَه) ۽ قانوني شهرن (شٽاتوٽار شٽيٽَه) ۾ ورهايو ويو آهي. ضلعن کي اڳتي [[ميونسپلٽي (آسٽريا)|ميونسپلٽين]] (گَمائنڊَن) ۾ ورهايو ويو آهي. قانوني شهرن کي اهي اختيار حاصل آهن، جيڪي عام طور تي ضلعن ۽ ميونسپلٽين ٻنهي کي حاصل هوندا آهن. [[ويانا]] ان لحاظ کان منفرد آهي تہ اهو هڪ ئي وقت شهر ۽ رياست ٻئي آهي. [[يورپي ڪميشن]] جو ترجمي وارو ڊائريڪٽوريٽ جنرل رياستن لاءِ ''صوبا'' جو اصطلاح استعمال ڪري ٿو. {| class="sortable wikitable" style="text-align:right; font-size:100%" |- style="font-size:100%; text-align:right" ! <small>*رياست*</small> ! <small>*گادي*جو*هنڌ*</small> ! <small>'''پکيڙ'''</small> <small>'''_چورس ^{ڪلوميٽر}'''</small> ! <small>آبادي</small> <small>(2017)</small> ! <small>گھاٽائي/چورس ڪلوميٽر</small> ! <small>GDP (يورو)</small><small>(2012)</small> ! <small>GDP<br />في ڪس</small> |- | '''[[برجنلينڊ]]'''|| [[آئزن اسٽڊٽ|'''آئزن اسٽڊٽ''']] |style="text-align:right"| <small>'''3,965'''</small>|| style="text-align:right" | <small>'''291,942'''</small>|| style="text-align:right" | 73.6 ||style="text-align:right"| <small>'''7.311'''</small> ارب || style="text-align:right" | <small>'''25,600'''</small> |- | [[ڪرينٿيا (رياست)|'''ڪرينٿيا''']] || [[ڪليگنفرٽ]] |style="text-align:right"| 9,536 ||style="text-align:right"| <small>'''561,077'''</small>|| style="text-align:right" | 58.8 ||style="text-align:right"| 17.62 ارب ||style="text-align:right"| <small>'''31,700'''</small> |- | [[لوئر آسٽريا|'''لوئر''' '''آسٽريا''']] || [[سنڪٽ پولٽن]] |style="text-align:right"| <small>'''19,178'''</small>|| style="text-align:right" | <small>'''1,665,753'''</small>|| style="text-align:right" | 86.9 ||style="text-align:right"| <small>'''49.75'''</small> ارب || style="text-align:right" | <small>'''30,800'''</small> |- | [[سلزبرگ (رياست)|'''سلزبرگ''']] || [[سلزبرگ]] |style="text-align:right"| 7,154 ||style="text-align:right"| 549,263 ||style="text-align:right"| 76.8 ||style="text-align:right"| 23.585 ارب ||style="text-align:right"| <small>'''44,500'''</small> |- | '''[[اسٽيريا]]'''|| [[گراتس]] |style="text-align:right"| <small>'''16,401'''</small>|| style="text-align:right" | <small>'''1,237,298'''</small>|| style="text-align:right" | 75.4 ||style="text-align:right"| <small>'''40.7'''</small> ارب || style="text-align:right" | <small>'''33,600'''</small> |- | [[ٽرول (رياست)|'''ٽرول''']] || [[انسبروڪ]] |style="text-align:right"| <small>'''12,648'''</small>|| style="text-align:right;" | 746,153 ||style="text-align:right"| 59.0 ||style="text-align:right"| <small>'''28.05'''</small> ارب || style="text-align:right" | <small>'''39,400'''</small> |- | [[اپر آسٽريا|'''اپر آسٽريا''']] || [[لنز]] |style="text-align:right"| <small>'''11,982'''</small>|| style="text-align:right;" | <small>'''1,465,045'''</small>|| style="text-align:right" | 122.3 ||style="text-align:right"| <small>'''53.86'''</small> ارب || style="text-align:right" | <small>'''38,000'''</small> |- |colspan=2| '''[[ويانا]]''' |style="text-align:right"| 415 ||style="text-align:right;"| <small>'''1,867,582'''</small>|| style="text-align:right" | 4,500 ||style="text-align:right"| <small>'''81.77'''</small> ارب |- | '''[[وورارلبرگ]]'''|| [[بريگنز]] |style="text-align:right"| <small>'''2,601'''</small>|| style="text-align:right;" | 388,752 ||style="text-align:right"| 149.5 ||style="text-align:right"| <small>'''23.59 ارب'''</small>|| style="text-align:right" | <small>'''58,300'''</small> |- |colspan=7 |<ref>{{Cite web|title=Eurostat – Data Explorer|url=http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/submitViewTableAction.do|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006122431/http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/submitViewTableAction.do|archive-date=6 October 2014|access-date=19 October 2011}}</ref><ref>{{Cite web|title=Statistik Austria – Bevölkerung zu Jahresbeginn 2002–2017 nach Gemeinden (Gebietsstand 1.1.2017)|url=http://www.statistik.at/wcm/idc/idcplg?IdcService=GET_FILE&dID=354032&dDocName=080904|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180322204818/http://www.statistik.at/wcm/idc/idcplg?IdcService=GET_FILE&dID=354032&dDocName=080904|archive-date=22 March 2018|access-date=9 July 2018}}</ref> |} === پرڏيهي لاڳاپا === {{Main|آسٽريا جا پرڏيهي لاڳاپا}} [[File:Inauguration EYE2014 Parlement européen Strasbourg 9 mai 2014.jpg|thumb|[[يورپي پارليامينٽ]]؛ آسٽريا [[يورپي يونين]] جي 27 ميمبر ملڪن مان هڪ آهي.]] 1955ع واري [[آسٽريا جو رياستي معاهدو|آسٽريا جي رياستي معاهدي]]، [[ٻي عالمي جنگ]] کان پوءِ آسٽريا تي قبضي جو خاتمو آندو ۽ آسٽريا کي هڪ آزاد ۽ خودمختيار رياست طور تسليم ڪيو. 26 آڪٽوبر 1955ع تي [[آسٽريا جي وفاقي اسيمبلي|وفاقي اسيمبلي]] هڪ آئيني شق منظور ڪئي، جنهن تحت ”آسٽريا پنهنجي آزاد مرضيءَ سان پنهنجي دائمي غيرجانبداريءَ جو اعلان ڪري ٿو“. هن قانون جي ٻئي حصي موجب، ”آسٽريا مستقبل ۾ ڪنهن به فوجي اتحاد ۾ شامل نہ ٿيندو ۽ پنهنجي سرزمين تي ڪنهن بہ پرڏيهي فوجي اڏي جي قيام جي اجازت نہ ڏيندو“. ان کان پوءِ آسٽريا پنهنجي پرڏيهي پاليسيءَ کي غيرجانبداريءَ جي اصول تي ترتيب ڏنو، جيتوڻيڪ ان جي غيرجانبداري [[سوئٽزرلينڊ]] جي غيرجانبداريءَ کان ڪافي مختلف رهي آهي.<ref>{{Cite web |last=Sassòli |first=Peter Hilpold, Matthieu Gillabert, Johanna Rainio-Niemi, Marco |date=2023-01-09 |title=Neutrality Law In A Comparative Perspective: Austria, Switzerland, Finland |url=https://tdhj.org/blog/post/neutrality-law-comparison-austria-switzerland-finland/ |access-date=2026-07-22 |website=The Defence Horizon Journal |language=en-US}}</ref> [[سوويت يونين]] جي خاتمي کان پوءِ آسٽريا پنهنجي [[غيرجانبدار ملڪ|غيرجانبداريءَ]] جي تشريح تي ٻيهر غور ڪرڻ شروع ڪيو. 1991ع ۾ هن [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] جي منظوريءَ سان [[عراق]] خلاف ڪيل ڪارروائيءَ لاءِ پنهنجي فضائي حدن مان گذرڻ جا حق ڏنا. 1995ع کان وٺي آسٽريا [[يورپي يونين]] جي گڏيل پرڏيهي ۽ سلامتي پاليسيءَ ۾ پڻ حصو وٺندو رهيو آهي. ساڳئي سال آسٽريا [[اتر ائٽلانٽڪ معاهدي جي تنظيم|نيٽو]] جي [[امن لاءِ ڀائيواري]] پروگرام ۾ شامل ٿيو؛ البت هن اهو قدم [[روس]] جي پروگرام ۾ شامل ٿيڻ کان پوءِ کنيو. ان کان پوءِ آسٽريا [[بوسنيا ۽ هرزيگووينا|بوسنيا]] ۾ امن قائم رکڻ وارين مهمن ۾ پڻ حصو ورتو. ان دوران، 1955ع جي غيرجانبداريءَ بابت آئيني قانون جو اهو حصو مڪمل طور برقرار رهيو، جنهن تحت آسٽريا جي سرزمين تي پرڏيهي فوجي اڏن جي قيام جي اجازت نہ آهي.<ref>{{Cite web|title=Austria's Permanent Neutrality|url=https://www.austrianinformation.org/winter-2015-16/wc55d7qi5qrmyzmxh1qkofcmsluxvj|access-date=4 February 2021|website=New Austrian Information|date=16 December 2015|archive-date=13 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210213232914/https://www.austrianinformation.org/winter-2015-16/wc55d7qi5qrmyzmxh1qkofcmsluxvj|url-status=live}}</ref> آسٽريا [[گڏيل قومن جو جوهري هٿيارن جي پابنديءَ وارو معاهدو|جوهري هٿيارن جي پابنديءَ واري گڏيل قومن جي معاهدي]] تي پڻ صحيح ڪئي آهي.<ref>{{Cite web|date=6 July 2019|title=Chapter XXVI: Disarmament&nbsp;– No. 9 Treaty on the Prohibition of Nuclear Weapons|url=https://treaties.un.org/Pages/ViewDetails.aspx?src=TREATY&mtdsg_no=XXVI-9&chapter=26&clang=_en|publisher=United Nations Treaty Collection|access-date=8 August 2019|archive-date=6 August 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190806220546/https://treaties.un.org/Pages/ViewDetails.aspx?src=TREATY&mtdsg_no=XXVI-9&chapter=26&clang=_en|url-status=live}}</ref> ان معاهدي جي [[اتر ائٽلانٽڪ معاهدي جي تنظيم|نيٽو]] جي سمورن ميمبر ملڪن مخالفت ڪئي هئي.<ref>{{Cite news|date=7 July 2017|title=122 countries adopt 'historic' UN treaty to ban nuclear weapons|work=CBC News|url=https://www.cbc.ca/news/world/un-treaty-ban-nuclear-weapons-1.4192761|access-date=8 August 2019|archive-date=14 August 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190814183525/https://www.cbc.ca/news/world/un-treaty-ban-nuclear-weapons-1.4192761|url-status=live}}</ref> === فوج === {{Main|آسٽريا جون هٿياربند فوجون}} [[Image:Alsergrund (Wien) - Rossauer-Kaserne (2).JPG|thumb|[[آسٽريا جي دفاع واري وزارت|وفاقي دفاع واري وزارت]] جو صدر دفتر [[روسائوئر ڪازرني]]، [[ويانا]] ۾]] آسٽريا جي هٿياربند فوجن ([[آسٽريائي جرمن ٻولي|آسٽريائي جرمن]]: بُنڊس‌هير) جي افرادي قوت جو دارومدار گهڻو ڪري [[لازمي فوجي ڀرتي]] تي آهي.<ref>{{Cite news|last=Prodhan|first=Georgina|date=20 January 2013|title=Neutral Austria votes to keep military draft|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/us-austria-military-referendum/neutral-austria-votes-to-keep-military-draft-idUSBRE90J0DC20130120|access-date=4 February 2021|archive-date=8 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210208223245/https://www.reuters.com/article/us-austria-military-referendum/neutral-austria-votes-to-keep-military-draft-idUSBRE90J0DC20130120|url-status=live}}</ref> ارڙهن سالن جي عمر کي پهتل ۽ فوجي خدمت لاءِ موزون قرار ڏنل سڀني مردن لاءِ ڇهن مهينن جي لازمي [[فوجي خدمت]] ڪرڻ ضروري آهي، جنهن کان پوءِ اٺن سالن تائين رزرو فوجي خدمت جي ذميواري هوندي آهي. سورهن سالن جي عمر کان مرد ۽ عورتون ٻئي رضاڪاراڻي خدمت لاءِ اهل آهن.<ref name="CIA"/> [[ضميري بنيادن تي فوجي خدمت کان انڪار|ضميري بنيادن تي فوجي خدمت کان انڪار]] قانوني طور قبول ٿيل آهي، ۽ جيڪي ماڻهو اهو حق استعمال ڪن ٿا تن لاءِ ان جي بدران نوَ مهينن جي منظم [[آسٽريا ۾ شهري خدمت|شهري خدمت]] ڪرڻ لازمي آهي. 1998ع کان وٺي رضاڪار عورتن کي پيشور فوجي بڻجڻ جي اجازت ڏني وئي آهي. بُنڊس‌هير جا مکيه شعبا گڏيل فوجون (اشٽرائٽ‌ڪريفٽي‌فيورُنگس‌ڪمانڊو، ايس ڪي ايف يو ڪي ڊي او) آهن، جن ۾ زميني فوجون (لانڊ‌اشٽرائٽ‌ڪريفٽي)، هوائي فوجون (لُفٽ‌اشٽرائٽ‌ڪريفٽي)، بين الاقوامي مهمون (اِنٽرنيشنالي آئنسَيٽسي) ۽ خاص فوجون (شپيٽسيال‌آئنسَيٽس‌ڪريفٽي) شامل آهن. انهن کان سواءِ گڏيل مهمي سهائتا ڪمان (ڪمانڊو آئنسَيٽس‌اُنٽرشٽُٽسُنگ؛ ڪي ڊي او اي يو) ۽ گڏيل ڪمان سهائتا مرڪز (فيورُنگس‌اُنٽرشٽُٽسُنگس‌سينٽرم؛ ايف يو يو زيڊ) پڻ شامل آهن. آسٽريا هڪ [[سامونڊي ڪناري کان محروم ملڪ]] آهي، تنهنڪري ان وٽ ڪا بہ بحري فوج ناهي. [[File:Medal Parade (27178440136).jpg|thumb|هڪ غيرجانبدار ملڪ جي حيثيت سان آسٽريا جو دفاع [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] جي امن قائم رکڻ واري مهارت ۽ مهمن تي ڌيان ڏئي ٿو، جيئن هن تصوير ۾ [[لبنان ۾ گڏيل قومن جي عبوري فوج|يونيفل]] ڏيکاريل آهي.]] 2012ع ۾ آسٽريا جا دفاعي خرچ ان جي مجموعي گهرو پيداوار جو لڳ ڀڳ 0.8 سيڪڙو هئا. فوج ۾ هن وقت لڳ ڀڳ 26,000<ref>{{Cite web|title=Defence Data|url=http://www.eda.europa.eu/info-hub/defence-data-portal/Austria/year/2012|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140603202759/http://eda.europa.eu/info-hub/defence-data-portal/Austria/year/2012|archive-date=3 June 2014|access-date=4 April 2014|website=europa.eu}}</ref> فوجي آهن، جن مان لڳ ڀڳ 12,000 لازمي ڀرتيءَ هيٺ آيل فوجي آهن. رياست جي سربراهه جي حيثيت سان [[آسٽريا جو صدر]] رسمي طور هٿياربند فوجن جو سپريم ڪمانڊر آهي. آسٽريا جي هٿياربند فوجن جي ڪمان دفاع واري وزير وٽ هوندي آهي، مئي 2020ع مطابق اهو عهدو [[ڪلاوڊيا ٽانر]] وٽ آهي. [[سرد جنگ]] جي خاتمي کان پوءِ، ۽ خاص طور تي آسٽريا ۽ ان جي [[اوڀر بلاڪ]] جي پاڙيسري ملڪن ([[هنگري]] ۽ اڳوڻي [[چيڪوسلوواڪيا]]) کي جدا ڪندڙ سخت پهري هيٺ آيل اڳوڻي ”[[لوهي پردو|لوهي پردي]]“ جي خاتمي کان پوءِ، آسٽريا جي فوج [[غير قانوني اميگريشن|غير قانوني مهاجرن]] کي سرحد پار ڪرڻ کان روڪڻ جي ڪوششن ۾ آسٽريا جي سرحدي محافظن جي مدد ڪندي رهي. اها مدد 2008ع ۾ هنگري ۽ [[سلوواڪيا]] جي يورپي يونين جي [[شينگن علائقو|شينگن علائقي]] ۾ شامل ٿيڻ کان پوءِ ختم ٿي وئي، جنهن سان عملي طور معاهدي جي ميمبر رياستن وچ ۾ ”اندروني“ سرحدي ڪنٽرول ختم ٿي ويا. ڪجهه سياستدانن هن مهم کي جاري رکڻ جو مطالبو ڪيو، پر ان جي قانوني حيثيت تي سخت اختلاف موجود آهن. آسٽريا جي آئين موجب، هٿياربند فوجن کي رڳو محدود حالتن ۾ مقرر ڪري سگهجي ٿو، خاص طور ملڪ جي دفاع ۽ قومي هنگامي حالتن، جهڙوڪ [[قدرتي آفت|قدرتي آفتن]] کان پوءِ امدادي ڪمن لاءِ.<ref>{{Cite web|title=Austria 1920 (reinst. 1945, rev. 2013)|url=https://www.constituteproject.org/constitution/Austria_2013?lang=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402155729/https://www.constituteproject.org/constitution/Austria_2013?lang=en|archive-date=2 April 2015|access-date=17 March 2015|website=Constitute}}</ref> رڳو غيرمعمولي حالتن ۾ انهن کي معاون پوليس فورس طور استعمال ڪري سگهجي ٿو. پنهنجي [[آسٽريا جي غيرجانبداريءَ جو اعلان|خود اعلانيل دائمي غيرجانبداريءَ]] واري حيثيت تحت، آسٽريا وٽ گڏيل قومن جي اڳواڻيءَ هيٺ امن قائم رکڻ ۽ ٻين انساني همدرديءَ وارين مهمن ۾ حصو وٺڻ جي پراڻي روايت آهي. خاص طور تي [[آسٽريا جي فوجن جو آفتن ۾ امدادي يونٽ]] (اي ايف ڊي آر يو)، جيڪو مڪمل طور رضاڪارن تي ٻڌل يونٽ آهي ۽ شهري ماهرن (مثال طور بچاءَ وارن ڪتن جي سنڀاليندڙن) سان ويجها لاڳاپا رکي ٿو، هڪ تيز رفتار (مقرر ٿيڻ جو معياري وقت 10 ڪلاڪ آهي) ۽ اثرائتي [[ڳولا ۽ بچاءُ|ڳولا ۽ بچاءَ]] واري يونٽ طور ساک رکي ٿو. هن وقت آسٽريا جي فوج جا وڏا دستا [[بوسنيا ۽ هرزيگووينا|بوسنيا]] ۽ [[ڪوسوو]] ۾ مقرر آهن.{{Citation needed|date=March 2023}} 2024ع جي [[عالمي امن انڊيڪس]] موجب، آسٽريا دنيا جو ٽيون سڀ کان وڌيڪ پرامن ملڪ آهي.<ref>{{Cite web|title=2024 Global Peace Index|url=https://www.economicsandpeace.org/wp-content/uploads/2024/06/GPI-2024-web.pdf}}</ref> == معيشت == [[File:13-08-30-wien-by-RalfR-123.jpg|thumb|[[ويانا بين الاقوامي مرڪز]] [[گڏيل قومن]] جي آفس سميت ۽ ڊي سي ٽاورز جو ٽاور-1]] آسٽريا دنيا جي ملڪن جي ناليوار جي ڊي پي جي شرح مطابق تمام مٿاھين شرح وارن ملڪن ۾ شامل آهي.<ref name=autogenerated1>{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2012/01/weodata/weorept.aspx?sy=2009&ey=2012&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=122&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a=&pr.x=37&pr.y=14|title=Austria|publisher=International Monetary Fund|accessdate=17 April 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121125152140/http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2012/01/weodata/weorept.aspx?sy=2009&ey=2012&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=122&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a=&pr.x=37&pr.y=14|archive-date=25 November 2012|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> ان جي [[معيشت]] تمام وڏي پيماني تي صنعتي ۽ تمام ترقي يافته سوشل مارڪيٽ واري آهي. 1980ع جي ڏھاڪي تائين وڏي صنعت کي سرڪاري بڻايو ويو پر بعد ۾ نجڪاري ذريعي سرڪاري صنعتي يونٽن ۾ ڪمي آئي. صنعت کان پوءِ [[سياحت]] ھن ملڪ جي معيشيت جو وڏو شعبو آهي. سال 2007ع ۾ بين الاقوامي سياحت جي آمدني ۾ آسٽريا دنيا ۾ نائين نمبر تي ھو. ان سال ھن ملڪ جي سياحتي آمدني 18.9 ارب ڊالر ھئي. سياحن جي تعداد واري شمار ۾ ان سال ھي ملڪ ٻارھين نمبر تي آيو. ملڪ ۾ ان سال 2 ڪروڙ 8 لک سياح گھمڻ آيا.<ref name="UNTWO">{{cite web|url=http://www.tourismroi.com/Content_Attachments/27670/File_633513750035785076.pdf |title=UNTWO World Tourism Barometer, Vol.6 No.2 |accessdate=18 November 2008 |publisher=UNTWO |date=June 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081031013714/http://www.tourismroi.com/Content_Attachments/27670/File_633513750035785076.pdf |archivedate=31 October 2008 |url-status=dead }}</ref> ملڪ جو سڀ کان وڏو واپاري شراڪت دار تاريخي طور تي [[جرمني]] رھيو آھي. [[يورپي يونين]] ۾ شامل ٿيڻ سان ھن ملڪ جا يونين جي رڪن ملڪن سان معاشي لاڳاپن ۾ ويجھڙائپ وڌڻ سان ھن ملڪ جي جرمني تي واپاري دارومدار کي گھٽايو آھي. يورپي يونين جي رڪنيت سان پرڏيھي سيڙپڪاري جو ھتي زبردست اضافو ٿيو آهي. سال 2006ع ۾ جي ڊي پي جي واڌ 3.3 سيڪڙو تائين پھتي.<ref>[http://www.oenb.at/isaweb/report.do?&lang=EN&report=7.7 Real GDP Growth – Expenditure Side] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181106193328/https://www.oenb.at/isaweb/report.do?&lang=EN&report=7.7|date=6 November 2018}}, provided by the [[Oesterreichische Nationalbank|Austrian National Bank]] {{in lang|de}} </ref> ملڪ جي درآمدن جو 67 سيڪڙو يورپي يونين جي رڪن ملڪن مان آھي<ref>{{cite web|title=OEC – Austria (AUT) Exports, Imports, and Trade Partners|url=http://atlas.media.mit.edu/en/profile/country/aut/|website=atlas.media.mit.edu|accessdate=12 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160313121243/http://atlas.media.mit.edu/en/profile/country/aut/|archive-date=13 March 2016|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> [[File:BlueEurozone.svg|thumb|left|آسٽريا يوروزون (تيز نيري رنگ سان ڏيکاريل) واري مالياتي يونين م شامل آھي ۽ يورپي يونين جي سنگل مارڪيٽ جو حصو آهي]] آسٽريا جي مکيه [[زرعي پيداوار]] ۾ [[پٽاٽا]]، [[جوئر]]، [[چقندر]]، [[مڪئي]]، [[ڪڻڪ]]، [[ڪپهه]] ۽ [[انگور]] شامل آهن. مکيه [[صنعت|صنعتن]] ۾ [[فولاد]]، [[مشينري]]، [[گاڏيون]]، [[بجلي|بجليءَ]] جو سامان، [[بصريات|آپٽيڪل]] شيشي جون شيون، [[ڪاغذ]]، [[ڪپڙو|ڪپڙي]]، [[سيمنٽ]]، [[ڪيميائي شيون|ڪيميائي شيئن]] جي صنعتون آهن ۽ مکيه [[معدنيات]] ۾ [[لوھ|لوهه]]، [[پيٽرول]]، ميگنيٽائٽ، گرينائٽ، [[قدرتي گيس]]، [[جست]]، [[ٽامو]] ۽ [[زنڪ]] آهن.<ref name = " سنڌيانا "/> ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:آسٽريا]] [[زمرو:ملڪ]] [[زمرو:وفاقي جمهوريا]] [[زمرو:يورپي ملڪ]] [[زمرو:زمين بند ملڪ]] [[زمرو:وچ يورپ جا ملڪ]] [[زمرو:يورپي اتحاد جا رڪن ملڪ]] [[زمرو:گڏيل قومن جا ڀاتي ملڪ]] [[زمرو:ملڪ ۽ علائقا جتي جرمن هڪ سرڪاري ٻولي آهي]] 6a19nzxcuu4q2h4s5nm0xif15fg17on 404646 404645 2026-08-18T17:10:40Z Intisar Ali 8681 404646 wikitext text/x-wiki {{Short description|وچ يورپ جو ملڪ}} {{Redirect|آسٽريا|ملڪ جي نالي جي تاريخ|آسٽريا جو نالو|ٻيا استعمال|آسٽريا (سلجهائپ)|and|آسٽريا (سلجهائپ)}} {{Distinguish|آسٽريليا|آسٽورياس|آسٽراسيا|آسٽريليشيا}} {{Pp-move}} {{Infobox country | conventional_long_name = آسٽريا جي جمهوريه | common_name = آسٽريا | native_name = {{lang|de-AT|Republik Österreich}} | image_flag = Flag of Austria.svg | image_coat = Austria Bundesadler.svg | national_anthem = {{lang|de-AT|[[آسٽريا جو قومي ترانو|Bundeshymne der Republik Österreich]]}}<br/>"آسٽريا جي جمهوريه جو قومي ترانو"{{parabr}}[[File:Land der Berge Land am Strome instrumental.ogg|center]] | image_map = {{Switcher|[[File:EU-Austria (orthographic projection).svg|upright=1.15|frameless]]|دنيا جي گولي تي ڏيکاريو|[[File:EU-Austria.svg|upright=1.15|frameless]]|[[يورپي يونين]] جو نقشو ڏيکاريو|default=1}} | capital = [[ويانا]] | coordinates = {{Coord|48|12|N|16|21|E|type:city(2,000,000)_region:AT-9}} | largest_city = capital | languages_type = سرڪاري ٻولي | languages = [[آسٽريائي جرمن|جرمن]]{{Efn|[[آسٽريا جو وفاقي آئيني قانون|1920ع واري آسٽريائي آئين]] جي آرٽيڪل 8 جي بنياد تي}}{{Efn|[[برگنلينڊ ڪروشيائي]]، [[چيڪ ٻولي|چيڪ]]، [[هنگري ٻولي|هنگري]]، [[روماني ٻولي|روماني]]، [[سلوواڪ ٻولي|سلوواڪ]] ۽ [[سلوويني ٻولي|سلوويني]] کي [[يورپي منشور براءِ علائقائي يا اقليتي ٻوليون]] تحت سرڪاري طور تسليم ڪيو ويو آهي.}} | languages2 = {{hlist|[[هنگري ٻولي|هنگري]]|[[سلوويني ٻولي|سلوويني]]|[[برگنلينڊ ڪروشيائي]]<ref name="demokratiewebstatt.at" /><ref name="Regional Languages of Austria" />}} | languages2_type = سرڪاري [[علائقائي ٻوليون]] | ethnic_groups = {{Unbulleted list | 72.2% [[آسٽريائي ماڻهو|آسٽريائي]] | 27.8% [[آسٽريا جي آبادي#نسلي گروهه|ٻيا]] }} | ethnic_groups_year = 2024 | ethnic_groups_ref = <ref>{{cite web |title=Migration and Integration 2025 |url=https://www.statistik.at/fileadmin/announcement/2025/07/20250716MigrationIntegration2025EN.pdf |website=Statistics Austria |publisher=Statistik Austria |date=16 July 2025 |access-date=10 August 2025 |language=en}}</ref> | religion_year = 2021 | religion_ref = <ref name="statistik.at">{{Cite web|title=Religionsbekenntnis – STATISTIK AUSTRIA – die Informationsmanager|url=https://www.statistik.at/statistiken/bevoelkerung-und-soziales/bevoelkerung/weiterfuehrende-bevoelkerungsstatistiken/religionsbekenntnis|access-date=9 August 2022|archive-date=30 September 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220930022008/https://www.statistik.at/statistiken/bevoelkerung-und-soziales/bevoelkerung/weiterfuehrende-bevoelkerungsstatistiken/religionsbekenntnis|url-status=live}}</ref> | religion = {{Ublist |item_style=white-space:nowrap; | {{Tree list}} * 68.2% [[عيسائيت]] ** 55.2% [[آسٽريا ۾ ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ ازم]] ** 4.9% [[آسٽريا ۾ مشرقي آرٿوڊوڪسي|آرٿوڊوڪسي]] ** 3.8% [[پروٽيسٽنٽ ازم]] ** 4.3% [[عيسائي فرقو|ٻيا عيسائي]] {{Tree list/end}} |22.4% [[لامذهبيت|ڪو مذهب نه]] |8.3% [[آسٽريا ۾ اسلام|اسلام]] |1.1% [[آسٽريا ۾ مذهب|ٻيا]] }} | demonym = [[آسٽريائي ماڻهو|آسٽريائي]] | government_type = وفاقي [[نيم صدارتي جمهوريه]]<ref>{{Cite web|date=22 September 2022|title=Hofburg-Wahl: 'Österreich ist ein sehr ungewöhnlicher Fall'|url=https://diepresse.com/6193038|access-date=22 September 2022|language=de-AT|archive-date=3 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221003104650/https://www.diepresse.com/6193038/hofburg-wahl-oesterreich-ist-ein-sehr-ungewoehnlicher-fall|url-status=live}}</ref>{{efn|name=system|آسٽريا جي جمهوريه پنهنجي [[آسٽريا جو آئين|آئين]] مطابق قانوني طور هڪ نيم صدارتي جمهوريه آهي؛<ref name="u009">{{cite journal|last=Shugart|first=Matthew Søberg|title=Semi-Presidential Systems: Dual Executive And Mixed Authority Patterns|journal=French Politics|volume=3|issue=3|date=2005|issn=1476-3419|doi=10.1057/palgrave.fp.8200087|doi-access=free|pages=323–351|url=https://link.springer.com/content/pdf/10.1057/palgrave.fp.8200087.pdf|access-date=2024-12-16}}</ref> پر عملي طور آئيني روايتن سبب اها وڌيڪ [[پارلياماني جمهوريه]] وانگر ڪم ڪري ٿي.<ref name="y589">{{cite book|last=Müller|first=Wolfgang C.|title=Semi-Presidentialism in Europe|chapter=Austria|publisher=Oxford University PressOxford|date=1999-09-02|isbn=978-0-19-829386-6|doi=10.1093/0198293860.003.0002|pages=22–47}}</ref>}} | leader_title1 = [[آسٽريا جو صدر|صدر]] | leader_name1 = [[اليگزينڊر فان ڊير بيلن]] | leader_title2 = [[آسٽريا جو چانسلر|چانسلر]] | leader_name2 = [[ڪرسچين اسٽوڪر]] | legislature = [[آسٽريا جي پارليامينٽ|پارليامينٽ]] | upper_house = [[وفاقي ڪائونسل (آسٽريا)|وفاقي ڪائونسل]] | lower_house = [[نيشنل ڪائونسل (آسٽريا)|نيشنل ڪائونسل]] | sovereignty_type = [[آسٽريا جي تاريخ|قيام]] | established_event1 = [[آسٽريا جي مارگريويئيٽ|مارگريويئيٽ]] | established_date1 = {{circa}} 960 | established_event2 = [[آسٽريا جو نالو|نالي جو قديم ترين ذڪر]] | established_date2 = 1 نومبر 996 | established_event3 = [[آسٽريا جي ڊچي|ڊچي]] | established_date3 = 17 سيپٽمبر 1156 | established_event4 = [[آسٽريا جي آرچڊچي|آرچڊچي]] | established_date4 = 6 جنوري 1453 | established_event5 = [[آسٽريائي سرڪل|شاهي سرڪل]] | established_date5 = 1512 | established_event6 = [[آسٽريائي سلطنت|سلطنت]] | established_date6 = 11 آگسٽ 1804 | established_event7 = [[آسٽريا-هنگري]] | established_date7 = 30 مارچ 1867 | established_event8 = [[پهرين آسٽريائي جمهوريه|پهرين جمهوريه]] | established_date8 = 10 سيپٽمبر 1919 | established_event9 = [[آسٽريا جي وفاقي رياست|وفاقي رياست]] | established_date9 = 1 مئي 1934 | established_event10 = [[آنشلوس]] | established_date10 = 13 مارچ 1938 | established_event11 = [[آسٽريا جي تاريخ#ٻي جمهوريه (1945ع کان)|ٻي جمهوريه]] | established_date11 = 27 اپريل 1945 | established_event12 = [[آسٽريائي رياستي معاهدو|رياستي معاهدو]] | established_date12 = 27 جولاءِ 1955 | area_km2 = 83879<ref>{{cite web|title=Austria EN|url=https://migrants-refugees.va/wp-content/uploads/2021/03/2020-CP-Austria-EN.pdf|website=Migrants Refugees|publisher=The Vatican|date=April 2020|access-date=12 January 2024|archive-date=13 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240113014627/https://migrants-refugees.va/wp-content/uploads/2021/03/2020-CP-Austria-EN.pdf|url-status=live}}</ref> | area_rank = 113هون | area_sq_mi = | percent_water = 0.84 (2015)<ref>{{Cite web|title=Surface water and surface water change|url=https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER|access-date=11 October 2020|publisher=[[اقتصادي سهڪار ۽ ترقي جي تنظيم]]|archive-date=24 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210324133453/https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER|url-status=live}}</ref> | population_estimate = {{IncreaseNeutral}} 9,219,113<ref name="statistik-population" /> | population_estimate_year = 2026 | population_estimate_rank = 97هون | population_density_km2 = 109.9 | population_density_sq_mi = 284.6 | population_density_rank = 108هون | GDP_PPP = {{increase}} $721.033 billion<ref name="IMFWEO.AT">{{cite web |url=https://data.imf.org/en/Data-Explorer?datasetUrn=IMF.RES:WEO(9.0.0) |title=World Economic Outlook Database (April 2026 Edition) |publisher=[[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] |website=www.imf.org |date=14 April 2026 |access-date=19 April 2026}}</ref> | GDP_PPP_year = 2026 | GDP_PPP_rank = 45هون | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $78,334<ref name="IMFWEO.AT" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 18هون | GDP_nominal = {{increase}} $623.719 billion<ref name="IMFWEO.AT"/> | GDP_nominal_year = 2026 | GDP_nominal_rank = 28هون | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $67,761<ref name="IMFWEO.AT" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 13هون | Gini = 28.4 | Gini_year = 2024 | Gini_change = increase | Gini_ref = <ref name="eurogini">{{Cite web|title=Gini coefficient of equivalised disposable income – EU-SILC survey|url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tessi190/default/table?lang=en|access-date=2026-04-09|publisher=[[يورو اسٽيٽ]]|url-status=live}}</ref> | HDI = 0.930 | HDI_rank = 22هون | HDI_year = 2023 | HDI_change = increase | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{Cite web |date=6 May 2025 |title=Human Development Report 2025 |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250506051232/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf |archive-date=6 May 2025 |access-date=6 May 2025 |publisher=[[گڏيل قومن جو ترقياتي پروگرام]]}}</ref> | currency = [[يورو]] ([[يورو جو نشان|€]]) | currency_code = EUR | time_zone = [[وچ يورپي وقت|سي اي ٽي]] | utc_offset = +1 | utc_offset_DST = +2 | time_zone_DST = [[وچ يورپي اونهاري جو وقت|سي اي ايس ٽي]] | date_format = dd.mm.yyyy | calling_code = [[آسٽريا جا ٽيليفون نمبر|+43]] | cctld = [[.at]] }} '''آسٽريا'''،{{efn|اچار: {{IPAc-en|audio=en-us-Austria.ogg|ˈ|ɒ|s|t|r|i|ə}} {{respell|OST|ree|ə}} يا {{IPAc-en|ˈ|ɔː|s|t|r|i|ə}} {{respell|AW|stree|ə}}؛<ref>{{Citation|last=Roach|first=Peter|title=Cambridge English Pronouncing Dictionary|date=2011|edition=18th|place=Cambridge|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-15253-2}}</ref> {{Langx|de-AT|Österreich}} {{IPA|de-AT|ˈøːstɐraɪç||De-Österreich2.ogg}}؛ {{langx|bar|Östareich}}؛ {{langx|gsw|Öschtreich}} يا {{Lang|gsw|Eschtrych}}.}}، رسمي نالي '''آسٽريا جي جمهوريه'''،{{Efn|{{Langx|de-AT|Republik Österreich|links=no}} {{IPA|de-AT|repuˈbliːk ˈøːstɐraɪç||Republik Österreich.ogg}}.}} [[وچ يورپ]] ۾ واقع هڪ [[سامونڊي ڪناري کان محروم ملڪ]] آهي، جيڪو [[اوڀر الپس]] ۾ واقع آهي.<ref name="formal name">{{Cite web|title=Austria|url=http://unstats.un.org/unsd/geoinfo/geonames|access-date=4 January 2023|website=UNGEGN World Geographical Names|publisher=United Nations Group of Experts on Geographical Names|location=New York, NY|archive-date=7 January 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230107010908/http://unstats.un.org/unsd/geoinfo/geonames/|url-status=live}}</ref> اهو نَوَ [[آسٽريا جون وفاقي رياستون|وفاقي رياستن]] تي ٻڌل هڪ [[وفاق]] آهي، جن مان گاديءَ وارو شهر [[ويانا]] ملڪ جو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهر ۽ رياست آهي. آسٽريا جي اتر-اولهه ۾ [[جرمني]]، اتر ۾ [[چيڪ جمهوريه]]، اتر-اوڀر ۾ [[سلوواڪيا]]، اوڀر ۾ [[هنگري]]، ڏکڻ ۾ [[سلووينيا]] ۽ [[اٽلي]]، جڏهن تہ اولهه ۾ [[سوئٽزرلينڊ]] ۽ [[ليختنشتائن]] واقع آهن. ملڪ جي ايراضي {{Convert|83879|km2|sqmi|0|abbr=on}} آهي ۽ ان جي آبادي لڳ ڀڳ 9.2 ملين آهي.<ref name="statistik-population">{{Cite web|date=2026-04-09|title=Population by Year-/Quarter-beginning|url=https://www.statistik.at/en/statistics/population-and-society/population/population-stock/population-at-beginning-of-year/quarter|url-status=live|access-date=2026-04-09}}</ref> موجوده آسٽريا وارو علائقو گهٽ ۾ گهٽ [[قديم پٿر وارو دور|قديم پٿر واري دور]] کان آباد رهيو آهي. لڳ ڀڳ 400 ق.م. ڌاري هتي [[سيلٽ ماڻهو|سيلٽ]] آباد هئا، ۽ پهرين صدي ق.م. جي آخر ۾ هي علائقو [[رومي سلطنت]] ۾ شامل ڪيو ويو. علائقي ۾ [[عيسائيت اختيار ڪرڻ|عيسائيت جي پکڙجڻ]] چوٿين ۽ پنجين صديءَ ۾، [[اولهه رومي سلطنت]] جي آخري دور دوران شروع ٿي، جنهن کان پوءِ [[قومَن جي لڏپلاڻ وارو دور|قومَن جي لڏپلاڻ واري دور]] ۾ ڪيترائي [[جرمنڪ قبيلا]] هتي اچي آباد ٿيا.<ref>{{Cite web|title=Austria's History|url=https://www.austria.info/en/service-and-facts/about-austria/history|access-date=2024-06-08|website=austria.info|language=en}}</ref> آسٽريا هڪ رياست طور پهرين هزار سال جي پڇاڙيءَ ۾ [[پينونيا جي مارچ|اوڀر مارچ]] ۽ [[هنگري مارچ]] جي باقيات مان وجود ۾ آيو. شروعات ۾ اهو [[پاڪ رومي سلطنت]] جي سرحدي [[آسٽريا جي مارگريويئيٽ|مارگريويئيٽ]] هو، پوءِ 1156ع ۾ [[آسٽريا جي ڊچي|ڊچي]] بڻيو ۽ 1453ع ۾ [[آسٽريا جي آرچڊچي|آرچڊچي]] جو درجو حاصل ڪيائين. تيرهين صديءَ جي پڇاڙيءَ کان [[هيبسبرگ بادشاهت]] جو مرڪزي علائقو هجڻ سبب آسٽريا صدين تائين وچ يورپ جي وڏين شاهي طاقتن مان هڪ رهيو، ۽ سورهين صديءَ کان [[ويانا]] [[پاڪ رومي سلطنت]] جي انتظامي گاديءَ طور پڻ ڪم ڪندو رهيو.<ref>{{Cite news|date=2012-03-16|title=Austria country profile|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-17405422|access-date=2024-06-08|publisher=BBC News|language=en-GB}}</ref> [[پاڪ رومي سلطنت جو خاتمو|پاڪ رومي سلطنت]] 1806ع ۾ ختم ٿي، جنهن کان ٻه سال اڳ آسٽريا پنهنجي [[آسٽريائي سلطنت]] قائم ڪري چڪو هو. اها سلطنت هڪ [[وڏي طاقت]] ۽ يورپ جي سڀ کان وڏين رياستن مان هڪ بڻجي وئي. 1860ع واري ڏهاڪي ۾ جنگين ۾ شڪست ۽ علائقن جي نقصان کان پوءِ 1867ع واري [[آسٽرو-هنگري ٺاهه 1867ع|آسٽرو-هنگري ٺاهه]] جي نتيجي ۾ [[آسٽريا-هنگري]] قائم ٿيو.<ref>{{Cite web|title=Österreich-Ungarn|url=https://www.geschichtewiki.wien.gv.at/%C3%96sterreich-Ungarn|access-date=2024-06-08|website=geschichtewiki.wien.gv.at}}</ref> 1914ع ۾ [[آرچڊيوڪ فرانز فرڊيننڊ جو قتل|آرچڊيوڪ فرانز فرڊيننڊ جي قتل]] کان پوءِ شهنشاهه [[فرانز جوزف پهريون]] [[سربيا جي بادشاهت]] خلاف جنگ جو اعلان ڪيو، جيڪا تيزيءَ سان [[پهرين عالمي جنگ]] ۾ تبديل ٿي وئي. سلطنت جي شڪست ۽ خاتمي کان پوءِ 1918ع ۾ [[جرمن-آسٽريا جي جمهوريه]] ۽ 1919ع ۾ [[پهرين آسٽريائي جمهوريه]] قائم ٿي. [[جنگين جي وچ وارو دور|جنگين جي وچ واري دور]] ۾ پارلياماني نظام خلاف وڌندڙ لاڙ 1934ع ۾ [[آسٽريائي گهرو ويڙهه]] ۽ [[اينگلبرٽ ڊولفُس]] جي قيادت هيٺ [[آسٽريا جي وفاقي رياست|آسٽروفاشسٽ آمريت]] جي قيام تائين پهتو. [[ٻي عالمي جنگ]] شروع ٿيڻ کان هڪ سال اڳ، آسٽريا [[ايڊولف هٽلر]] جي اڳواڻي هيٺ [[نازي جرمني]] ۾ [[آنشلوس|ضم]] ڪيو ويو ۽ جرمني جي هڪ ذيلي انتظامي حصي ۾ تبديل ٿي ويو. 1945ع ۾ [[ويانا مهم|آزاديءَ]] کان پوءِ ۽ ڏهن سالن جي [[اتحادي قبضي هيٺ آسٽريا|اتحادي قبضي]] کان پوءِ ملڪ [[آسٽريائي رياستي معاهدو|رياستي معاهدي]] وسيلي ٻيهر مڪمل خودمختياري حاصل ڪئي ۽ 1955ع ۾ [[آسٽريا جي مستقل غيرجانبداري|مستقل غيرجانبداري]] جو اعلان ڪيو. آسٽريا هڪ [[نيم صدارتي نظام|نيم صدارتي]]{{efn|name=system}} نمائنده جمهوريت آهي، جنهن ۾ عوام جي چونڊيل [[آسٽريا جو صدر|صدر]] رياست جو سربراهه، جڏهن تہ [[آسٽريا جو چانسلر|چانسلر]] حڪومت جو سربراهه ۽ اعليٰ انتظامي عملدار هوندو آهي. آسٽريا في فرد نامياتي [[مجموعي گهريلو پيداوار]] جي لحاظ کان دنيا ۾ 13هين نمبر تي آهي ۽ هتي زندگيءَ جو معيار بلند آهي. ملڪ 1955ع کان [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] جو ميمبر<ref>Jelavich 267</ref> ۽ 1995ع کان [[يورپي يونين]] جو رڪن آهي.<ref name="CIA">{{Cite web|date=14 May 2009|title=Austria|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/austria|access-date=31 May 2009|website=[[The World Factbook]]|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|archive-date=10 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210110074413/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/austria|url-status=dead}}</ref> ويانا ۾ [[يورپ ۾ سلامتي ۽ سهڪار جي تنظيم]] ۽ [[پيٽروليم برآمد ڪندڙ ملڪن جي تنظيم]] جا مرڪزي دفتر موجود آهن. آسٽريا [[اقتصادي سهڪار ۽ ترقي جي تنظيم]] ۽ [[انٽرپول]] جي باني ميمبرن مان پڻ هڪ آهي.<ref name="OECD">{{Cite web|title=Austria About|url=http://www.oecd.org/about/0,3347,en_33873108_33873245_1_1_1_1_1,00.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20090506022708/http://www.oecd.org/about/0%2C3347%2Cen_33873108_33873245_1_1_1_1_1%2C00.html|archive-date=6 May 2009|access-date=20 May 2009|publisher=OECD}}</ref> ملڪ 1995ع ۾ [[شينگن معاهدو]] پڻ صحيح ڪيو<ref name="Schengen">{{Cite web |date=2024 |title=World Population Prospects: The 2024 Revision. (Medium-fertility variant). |url=https://www.worldometers.info/world-population/austria-population/ |access-date= |website=U.N. Dept. of Economic and Social Affairs - Population Division}}</ref> ۽ 1999ع ۾ [[يورو]] کي پنهنجي ڪرنسي طور اختيار ڪيو.<ref>{{Cite web|title=Austria and the euro|url=https://ec.europa.eu/info/business-economy-euro/euro-area/euro/eu-countries-and-euro/austria-and-euro_en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180108064042/https://ec.europa.eu/info/business-economy-euro/euro-area/euro/eu-countries-and-euro/austria-and-euro_en|archive-date=8 January 2018|access-date=7 January 2018|website=European Commission – European Commission}}</ref> == نالي جو اشتقاق == {{Main|آسٽريا جو نالو}} آسٽريا جو مقامي نالو جرمن ٻوليءَ ۾ ''اوسٽررائخ'' (Österreich)، [[قديم اپر جرمن ٻولي|قديم اپر جرمن]] لفظ ''اوستارريخي'' (Ostarrîchi) مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ ”اوڀر وارو علائقو“، ”اوڀر واري سلطنت“ يا ”اوڀر واري بادشاهت“ ٿي سگهي ٿي. هي نالو پهريون ڀيرو 996ع جي مشهور ''اوستارريچي دستاويز'' ۾ ملي ٿو.<ref name="University of Klagenfurt">{{Cite web|title=University of Klagenfurt|url=http://wwwg.uni-klu.ac.at/spw/oenf/name2.htm|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110513121957/http://wwwg.uni-klu.ac.at/spw/oenf/name2.htm|archive-date=13 May 2011|access-date=2 October 2009}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=tfhADwAAQBAJ&pg=PT34|title=Austrian Historical Memory and National Identity|date=1997|publisher=Transaction Publishers|isbn=978-1-56000-902-3|editor-last=Bischof|editor-first=Günter|editor-link=Günter Bischof|location=New Brunswick|pages=20–21|access-date=14 June 2018|editor-last2=Pelinka|editor-first2=Anton|editor-link2=Anton Pelinka|archive-url=https://web.archive.org/web/20180614144308/https://books.google.de/books?id=tfhADwAAQBAJ&pg=PT34&lpg=PA92|archive-date=14 June 2018|url-status=live}}</ref> امڪان آهي تہ هي لفظ [[وچئين دور جي لاطيني ٻولي|وچئين دور جي لاطيني]] اصطلاح [[مارڪيا اورينٽالس (آسٽريا)|مارڪيا اورينٽالس]] (Marchia orientalis) جو مقامي، يعني باويريائي لهجي ۾ ترجمو هو. 976ع ۾ آسٽريا [[باويريا]] جي هڪ سرحدي انتظامي علائقي طور قائم ٿيو. ”آسٽريا“ لفظ جرمن نالي جي لاطيني صورت آهي، جنهن جو پهريون دستاويزي استعمال ٻارهين صديءَ ۾ ملي ٿو.<ref>{{Cite book|last=Brauneder|first=Wilhelm|title=Österreichische Verfassungsgeschichte|date=2009|publisher=Manzsche Verlags- und Universitätsbuchhandlung|isbn=978-3-214-14876-8|edition=11th|location=Vienna|page=17}}</ref> ان دور ۾ [[ڊينيوب]] درياهه جو آسٽريائي طاس، يعني موجوده [[اپر آسٽريا|اپر]] ۽ [[لوئر آسٽريا]]، [[باويريا]] جي اوڀرئين ڇيڙي تي واقع هو. ==تاريخ== === قبل از تاريخ ۽ قديم دور === [[File:2011-07-09 gasometer 28.JPG|thumb|left|[[ويلينڊورف جي وينس]]، 28,000 کان 25,000 ق.م، [[ويانا جو قدرتي تاريخ جو عجائب گھر|ويانا جي قدرتي تاريخ جي عجائب گهر]] ۾]] اهو علائقو، جيڪو هاڻي [[آسٽريا]] آهي، رومي دور کان اڳ مختلف [[ڪيلٽ]] قبيلن جي آبادڪاريءَ هيٺ هو ۽ ڇهين صدي ق.م تائين [[هالشتات ثقافت]] جو مرڪزي علائقو بڻجي چڪو هو.<ref>{{Cite web|date=2024-02-11|title=What Was the Celtic "Cult of the Head"?|url=https://www.thecollector.com/what-was-celtic-cult-head/|access-date=2024-05-07|website=TheCollector|language=en|archive-date=7 May 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240507031517/https://www.thecollector.com/what-was-celtic-cult-head/|url-status=live}}</ref> [[هالشتات]] شهر ۾ يورپ جي ڪيلٽن بابت سڀ کان قديم آثار قديمه جا ثبوت مليا آهن.<ref>{{Cite web|title=Celt {{!}} History, Institutions, & Religion {{!}} Britannica|url=https://www.britannica.com/topic/Celt-people|access-date=2024-05-07|website=Encyclopædia Britannica|language=en|archive-date=11 July 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180711204423/https://www.britannica.com/topic/Celt-people|url-status=live}}</ref> ڪيلٽن جي [[نوريڪم جي بادشاهت|نوريڪم بادشاهت]]، جنهن ۾ موجوده آسٽريا جو گهڻو حصو ۽ موجوده [[سلووينيا]] جا ڪجهه علائقا شامل هئا، 16 ق.م ۾ [[رومي سلطنت]] فتح ڪري ورتي ۽ ان کي [[رومي صوبو|رومي صوبي]] [[نوريڪم]] ۾ تبديل ڪيو ويو، جيڪو 476ع تائين قائم رهيو.<ref>{{Cite web|title=Noricum {{!}} Celtic culture, Roman province, Alps {{!}} Britannica|url=https://www.britannica.com/place/Noricum|access-date=2024-04-26|website=Encyclopædia Britannica|language=en|archive-date=25 February 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240225145226/https://www.britannica.com/place/Noricum|url-status=live}}</ref> موجوده آسٽريا جا اهي علائقا، جيڪي نوريڪم صوبي ۾ شامل نه هئا، مختلف رومي صوبن ۾ ورهايل هئا؛ [[پينونيا]] ۾ اوڀر آسٽريا جا ڪجهه حصا شامل هئا، جڏهن تہ [[رائيتيا]] ۾ موجوده [[فورآرلبرگ]] ۽ [[ٽيرول (رياست)|ٽيرول]] جا علائقا شامل هئا.<ref>{{Cite web|title=Pannonia {{!}} Roman Empire, Map, Hungary, & History {{!}} Britannica|url=https://www.britannica.com/place/Pannonia|access-date=2024-05-20|website=Encyclopædia Britannica|language=en|archive-date=15 June 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230615155813/https://www.britannica.com/place/Pannonia|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|title=Raetia {{!}} Roman Empire, Alps, Gaul {{!}} Britannica|url=https://www.britannica.com/place/Raetia|access-date=2024-05-20|website=Encyclopædia Britannica|language=en|archive-date=3 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231003000521/https://www.britannica.com/place/Raetia|url-status=live}}</ref> اوڀر آسٽريا ۾ موجوده پيٽرونيل-[[ڪارنانٽم]] هڪ اهم رومي فوجي ڇانوڻي هئي، جيڪا اڳتي هلي [[پينونيا سپيريئر]] جي نالي سان سڃاتي ويندڙ صوبي جو گاديءَ وارو شهر بڻجي وئي. ڪارنانٽم لڳ ڀڳ 400 سالن تائين اٽڪل 50,000 ماڻهن جو گهر رهيو.<ref name="Carnuntum Tourism">{{Cite web|title=Rome's metropolis on the Danube awakens to new life|url=http://www.carnuntum.co.at/content-en/tales-from-carnuntum|archive-url=https://web.archive.org/web/20100116125751/http://www.carnuntum.co.at/content-en/tales-from-carnuntum|archive-date=16 January 2010|access-date=20 February 2010|website=Archäologischer Park Carnuntum|publisher=Archäologische Kulturpark Niederösterreich Betriebsgesellschaft m.b.H.}}</ref> [[File:Roman Empire 125.png|thumb|[[هيڊرين]] جي حڪمرانيءَ (117–138ع) دوران [[رومي سلطنت]]؛ [[شاهي صوبو|شاهي صوبي]] '''[[نوريڪم]]''' ۾ موجوده آسٽريا جو گهڻو حصو شامل هو، جڏهن تہ '''[[رائيتيا]]''' ۽ '''[[پينونيا سپيريئر]]''' ترتيبوار موجوده آسٽريا جي اولهندي ۽ اوڀرندي حصن تي پکڙيل هئا]] === وچيون دور === [[رومي سلطنت جي زوال]] کان پوءِ هن علائقي تي سڀ کان پهرين جرمن نسل جي [[روگي]] قبيلي حملو ڪيو، جنهن هن خطي کي پنهنجي علائقي ”[[روگيلينڊ]]“ جو حصو بڻايو.<ref>{{Cite web|last=Kessler|first=P. L.|title=Kingdoms of the Germanic Tribes – Rugii (Rugians)|url=https://www.historyfiles.co.uk/KingListsEurope/BarbarianRugii.htm|access-date=2024-04-26|website=The History Files|language=en}}</ref> 487ع ۾ موجوده آسٽريا جو گهڻو حصو [[اوڊواڪر]] فتح ڪيو، جيڪو [[وحشي بادشاهتون|وحشي نسل]] سان تعلق رکندڙ سپاهي ۽ سياستدان هو؛ هن موجوده آسٽريا جي اڪثر علائقي کي پنهنجي [[اٽلي جي بادشاهت (476–493)|اٽلي جي بادشاهت]] ۾ شامل ڪيو. 493ع تائين هي علائقو جرمن نسل جي [[اوستروگوٿ]] قبيلن فتح ڪري ورتو، جن پنهنجي [[اوستروگوٿڪ بادشاهت]] قائم ڪئي.<ref>{{Cite web|title=Ostrogoth {{!}} Italy, Roman Empire, Arianism {{!}} Britannica|url=https://www.britannica.com/topic/Ostrogoth|access-date=2024-04-26|website=Encyclopædia Britannica|language=en|archive-date=25 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190425120017/https://www.britannica.com/topic/Ostrogoth|url-status=live}}</ref> اوستروگوٿڪ بادشاهت جي زوال کان پوءِ هن علائقي ۾ [[اليماني]]، [[بايوواري]]، [[سلاو]] ۽ [[پينونيائي آوار]] اچي آباد ٿيا يا هن علائقي تي قبضو ڪيائون.<ref name="johnson 19"/><ref>{{Cite web|title=Mittelalter|url=https://oesterreich.com/de/staat/geschichte/mittelalter|access-date=2024-04-26|website=oesterreich.com|archive-date=26 April 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240426204729/https://oesterreich.com/de/staat/geschichte/mittelalter|url-status=live}}</ref> [[فرينڪ]] بادشاهه [[شارليمين]] 788ع ۾ هن علائقي کي فتح ڪيو، آبادڪاريءَ جي حوصلا افزائي ڪئي ۽ [[عيسائيت]] کي هٿي ڏني.<ref name="johnson 19">Johnson 19</ref> [[اوڀر فرينڪيا]] جي حصي طور اهي مرڪزي علائقا، جيڪي هاڻي آسٽريا تي مشتمل آهن، [[بابنبرگ خاندان]] جي حوالي ڪيا ويا. هي علائقو ''[[آسٽريا جو مارچ|مارچيا اورينٽالس]]'' جي نالي سان سڃاتو ويندو هو ۽ 976ع ۾ [[ليوپولڊ پهريون، آسٽريا جو مارگريو|ليوپولڊ پهرئين]] کي ڏنو ويو.<ref name="johnson 20">Johnson 20–21</ref> آسٽريا جي نالي جو پهريون دستاويزي ذڪر 996ع جو آهي، جنهن ۾ اهو نالو ''[[اوستاريچي]]'' لکيل آهي ۽ ان مان بابنبرگ مارچ جو علائقو مراد ورتو ويو هو.<ref name="johnson 20"/> 1156ع ۾ ''[[پريويليگيئم مائنس]]'' ذريعي آسٽريا کي [[ڊچي]] جو درجو ڏنو ويو. 1192ع ۾ بابنبرگ خاندان [[اسٽيريا جي ڊچي|اسٽيريا جي ڊچي]] پڻ حاصل ڪئي. 1246ع ۾ [[فريڊرڪ ٻيون، آسٽريا جو ڊيوڪ|فريڊرڪ ٻئي]] جي وفات سان بابنبرگ خاندان جي حڪمرانيءَ جو سلسلو ختم ٿي ويو.<ref name="johnson 21">Johnson 21</ref> ان کان پوءِ [[بوهيميا جو اوٽوڪر ٻيون|بوهيميا جي اوٽوڪر ٻئي]] عملي طور آسٽريا، اسٽيريا ۽ [[ڪارينٿيا جي ڊچي|ڪارينٿيا جي ڊچين]] تي قبضو ڪري ورتو.<ref name="johnson 21"/> سندس حڪمراني 1278ع ۾ [[ڊورنڪروٽ]] وٽ [[جرمني جو روڊولف پهريون|جرمني جي روڊولف پهرئين]] هٿان شڪست کان پوءِ ختم ٿي وئي.<ref>Lonnie Johnson 23</ref> ان کان پوءِ [[پهرين مهاڀاري جنگ]] تائين آسٽريا جي تاريخ وڏي حد تائين ان جي حڪمران خاندان، [[هابسبرگ خاندان|هابسبرگن]]، جي تاريخ سان ڳنڍيل رهي. [[File:HRR 14Jh.jpg|thumb|[[پاڪ رومي سلطنت]] ۾ 14هين صديءَ دوران هابسبرگ (نارنگي)، لگزمبرگ (واڱڻائي) ۽ ويٽلسباخ (سائو) خاندانن جا علائقا]] 14هين ۽ 15هين صدين دوران [[هابسبرگ بادشاهت|هابسبرگن]] آسٽريا جي ڊچي جي ڀرپاسي وارن ٻين صوبن کي پنهنجي قبضي هيٺ آڻڻ شروع ڪيو. 1438ع ۾ آسٽريا جي ڊيوڪ [[آسٽريا جو البرٽ پنجون|البرٽ پنجين]] کي پنهنجي سهري، شهنشاهه [[سگسمنڊ، پاڪ رومي شهنشاهه|سگسمنڊ]] جو جانشين چونڊيو ويو. جيتوڻيڪ البرٽ پاڻ رڳو هڪ سال حڪمران رهيو، پر ان کان پوءِ فقط هڪ استثنا کي ڇڏي، [[پاڪ رومي سلطنت]] جا سمورا شهنشاهه هابسبرگ خاندان سان تعلق رکندا هئا. هابسبرگن پنهنجي موروثي علائقن کان پري به نوان علائقا حاصل ڪرڻ شروع ڪيا. 1477ع ۾ شهنشاهه [[فريڊرڪ ٽيون، پاڪ رومي شهنشاهه|فريڊرڪ ٽئين]] جي اڪيلي پٽ آرچڊيوڪ [[ميڪسميلين پهريون، پاڪ رومي شهنشاهه|ميڪسميلين]]، [[برگنڊي جي ڪائونٽي|برگنڊي]] جي وارثياڻي ماريا سان شادي ڪئي، جنهن جي نتيجي ۾ [[نيدرلينڊز]] جو گهڻو حصو هابسبرگ خاندان جي قبضي هيٺ اچي ويو.<ref name="johnson 25">Lonnie Johnson 25</ref><ref name="brook 11">Brook-Shepherd 11</ref> 1496ع ۾ سندس پٽ [[فلپ پهريون، ڪاسٽيل جو بادشاهه|فلپ دي فيئر]]، [[جوانا آف ڪاسٽيل|جوانا]] سان شادي ڪئي، جيڪا [[ڪاسٽيل جو تاج|ڪاسٽيل]] ۽ [[اراگون جو تاج|اراگون]] جي وارثياڻي هئي. ان شاديءَ جي نتيجي ۾ اسپين ۽ ان سان لاڳاپيل اطالوي، آفريڪي، [[فلپائن|ايشيائي]] ۽ [[نئين دنيا]] جا علائقا پڻ هابسبرگن جي حڪمرانيءَ جي دائري ۾ اچي ويا.<ref name="johnson 25"/><ref name="brook 11"/> 1526ع ۾ [[موهاچ جي جنگ]] کان پوءِ [[بوهيميا]] ۽ [[هنگري]] جو اهو حصو، جنهن تي عثمانين قبضو نه ڪيو هو، آسٽريائي حڪمرانيءَ هيٺ اچي ويو.<ref>Lonnie Johnson 26</ref> هنگري ڏانهن [[عثماني–هنگري جنگيون|عثماني توسيع]] سبب هابسبرگن ۽ عثمانين وچ ۾ [[عثماني–هابسبرگ جنگيون|بار بار جنگيون]] ٿيون، جن مان 1593ع کان 1606ع تائين جاري رهندڙ [[ڊگهي جنگ (عثماني جنگيون)|ڊگهي جنگ]] خاص طور اهم هئي. ترڪن [[اسٽيريا]] ۾ لڳ ڀڳ 20 ڀيرا حملا ڪيا،<ref>"'' The Catholic encyclopedia''". Charles George Herbermann (1913). Robert Appleton company.</ref> جن مان ڪجهه حملن کي ذريعن ۾ ”ساڙڻ، ڦرلٽ ڪرڻ ۽ هزارين ماڻهن کي غلام بڻائي وٺي وڃڻ“ طور بيان ڪيو ويو آهي.<ref>"''[https://books.google.com/books?id=8-ARAAAAYAAJ&pg=PA560 Bentley's miscellany] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240312192545/https://books.google.com/books?id=8-ARAAAAYAAJ&pg=PA560#v=onepage&q&f=false |date=12 March 2024 }}''". Charles Dickens, William Harrison Ainsworth, Albert Smith (1853).</ref> سيپٽمبر 1529ع جي آخر ۾ عثماني سلطان [[سليمان اعظم]] [[ويانا جو محاصرو (1529)|ويانا جو پهريون محاصرو]] شروع ڪيو، جيڪو ناڪام رهيو؛ عثماني تاريخدانن موجب ان ناڪاميءَ ۾ وقت کان اڳ شروع ٿيل سياري ۽ برفباريءَ پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو. === 17هين ۽ 18هين صديون === [[File:Anonym Entsatz Wien 1683.jpg|thumb|1683ع ۾ ٿيل [[ويانا جي جنگ]]، [[عثماني سلطنت]] جي يورپ ڏانهن اڳڀرائي کي روڪي ڇڏيو.]] [[ليوپولڊ پهريون، پاڪ رومي شهنشاهه|ليوپولڊ پهرئين]] جي ڊگهي حڪمرانيءَ دوران، 1683ع ۾ پولينڊ جي بادشاهه [[جان ٽيون سوبيسڪي]] جي اڳواڻيءَ هيٺ ترڪن خلاف [[ويانا جي جنگ|ويانا جو ڪامياب دفاع]] ڪيو ويو.<ref>Lonnie Johnson 26–28</ref> ان کان پوءِ ٿيل [[عظيم ترڪ جنگ]] جي نتيجي ۾ هنگري جو گهڻو حصو آسٽريا جي قبضي هيٺ اچي ويو. ان انتظام کي 1699ع ۾ ٿيل [[ڪارلووٽس جو معاهدو|ڪارلووٽس جي معاهدي]] ذريعي باضابطه شڪل ڏني وئي. [[چارلس ڇهون، پاڪ رومي شهنشاهه|چارلس ڇهين]] انهن ڪيترين ئي حاصلات تان هٿ کنيو، جيڪي سلطنت گذريل سالن دوران حاصل ڪيون هيون. کيس [[هابسبرگ خاندان]] جي مرداڻي شاهي نسل جي ويجهي خاتمي جو خدشو هو. ان ڪري چارلس ڇهون [[1713ع جي پراگميٽڪ سينڪشن|1713ع جي پراگميٽڪ سينڪشن]] کي تسليم ڪرائڻ جي بدلي ۾ ٻين طاقتن کي علائقائي ۽ سياسي رعايتون ڏيڻ لاءِ تيار هو. ان بندوبست تحت سندس ڌيءَ [[ماريا ٿيريسا]] کي سندس وارث طور تسليم ڪيو ويو. [[پروشيا]] جي عروج سان جرمن علائقن ۾ [[آسٽريا–پروشيا رقابت]] جي شروعات ٿي. آسٽريا، پروشيا ۽ روس سان گڏجي [[پولينڊ جون ورهاستون|پولينڊ جي ٽن ورهاستن]] مان پهرين ۽ ٽين ورهاست ۾ حصو ورتو، جيڪي ترتيبوار 1772ع ۽ 1795ع ۾ ٿيون. === 19هين صدي === {{See also|آسٽريائي سلطنت|آسٽريا-هنگري}} [[File:Congress of Vienna.PNG|thumb|left|[[ويانا ڪانگريس]] 1814ع–1815ع ۾ منعقد ٿي. ڪانگريس جو مقصد [[فرانسيسي انقلابي جنگيون|فرانسيسي انقلابي جنگين]]، [[نيپولين جون جنگيون|نيپولين جي جنگين]] ۽ [[پاڪ رومي سلطنت]] جي خاتمي سبب پيدا ٿيل ڪيترن ئي مسئلن کي حل ڪرڻ هو.]] آسٽريا پهرين ۽ ٻي اتحاد جي حصي طور [[انقلابي فرانس]] خلاف جنگين ۾ شامل ٿيو ۽ ان کان پوءِ [[نيپولين جون جنگيون|نيپولين جي جنگين]] ۾ پڻ حصو ورتائين. 1792ع کان 1801ع تائين آسٽريائي فوجن کي 754,700 جاني نقصان برداشت ڪرڻا پيا.<ref>Clodfelter</ref> آسٽريا ۽ پاڪ رومي سلطنت جي هابسبرگ حڪمرانن کي [[نيپولين بوناپارٽ]] هٿان لڳاتار شڪستن کي منهن ڏيڻو پيو. نيپولين پاران فرانسيسي سلطنت قائم ڪرڻ کان پوءِ پنهنجي شاهي خاندان جي حيثيت محفوظ رکڻ لاءِ 1804ع ۾ [[آسٽريائي سلطنت]] قائم ڪئي وئي،<ref>Lonnie Johnson 34</ref> ۽ نيپولين کي سندن اڳوڻي شاهي تخت تي دعويٰ ڪرڻ کان روڪڻ لاءِ 1806ع ۾ [[پاڪ رومي سلطنت]] کي ختم ڪيو ويو. 1814ع ۾ آسٽريا انهن اتحادي فوجن جو حصو هو، جن فرانس تي حملو ڪري [[نيپولين جون جنگيون]] پڄاڻيءَ تائين پهچايون. 1815ع جي [[ويانا ڪانگريس]] کان پوءِ آسٽريائي سلطنت يورپ جي چئن غالب طاقتن مان هڪ ۽ تسليم ٿيل [[عظيم طاقت]] طور سامهون آئي. ساڳئي سال آسٽريا جي صدارت هيٺ [[جرمن ڪنفيڊريشن]] ({{Lang|de|Deutscher Bund}}) قائم ڪئي وئي. حل نه ٿيل سماجي، سياسي ۽ قومي اختلافن سبب جرمن علائقا [[1848ع جا انقلاب|1848ع جي انقلابن]] جي لپيٽ ۾ آيا، جن جو هڪ اهم مقصد متحد جرمني قائم ڪرڻ هو.<ref name="johnson 36">Johnson 36</ref> [[File:Deutscher Bund.svg|thumb|[[جرمن ڪنفيڊريشن]] ۽ ان جي 39 خودمختيار ميمبر رياستن جو نقشو]] جرمنيءَ جي اتحاد بابت مختلف تجويزون موجود هيون، جن ۾ [[ننڍو جرمني ۽ وڏو جرمني|وڏو جرمني]]، [[گريٽر آسٽريا جون گڏيل رياستون|وڏو آسٽريا]] يا آسٽريا کان سواءِ جرمن ڪنفيڊريشن شامل هيون. 1864ع ۾ آسٽريا ۽ پروشيا گڏجي [[ڊينمارڪ]] خلاف جنگ ڪئي ۽ [[شليسويگ]] ۽ [[هولسٽائن]] جون ڊچيون ڊينمارڪ جي قبضي کان آزاد ڪرايون. ٻنهي طاقتن وچ ۾ انهن ڊچين جي انتظام بابت اتفاق نه ٿي سگهيو، جنهن جي نتيجي ۾ 1866ع ۾ [[آسٽريا-پروشيا جنگ]] لڳي. [[ڪونيگريٽس جي جنگ]] ۾ پروشيا هٿان شڪست کان پوءِ<ref name="johnson 36"/> آسٽريا کي جرمن ڪنفيڊريشن ڇڏڻي پئي ۽ ان کان پوءِ هن جرمن سياست ۾ اڳوڻو ڪردار ادا نه ڪيو.<ref name="johnson 55">Lonnie Johnson 55</ref><ref>Schulze 233</ref> آسٽريا جي هابسبرگ بادشاهت پنهنجي جرمن ٻولي ڳالهائيندڙ علائقن کي [[جرمني جو اتحاد|1871ع ۾ قائم ٿيل جرمن سلطنت]] ۾ شامل ڪرڻ ۽ پنهنجي غير جرمن ٻولي ڳالهائيندڙ علائقن تان دستبردار ٿيڻ لاءِ تيار نه هئي، تنهنڪري نئين سلطنت جو تاج پروشيا جي بادشاهه [[فريڊرڪ ولهيلم چوٿون]] کي پيش ڪيو ويو. دٻايل [[1848ع جو هنگري انقلاب|1848ع جي هنگري انقلاب]] کان پوءِ رهجي ويل مسئلن کي حل ڪرڻ لاءِ 1867ع ۾ [[1867ع جو آسٽريا-هنگري ٺاهه|آسٽريا-هنگري ٺاهه]]، جنهن کي ''آؤسگلائخ'' پڻ چيو وڃي ٿو، ڪيو ويو. ان تحت [[فرانز جوزف پهريون]] جي سربراهيءَ هيٺ [[آسٽريائي سلطنت]] ۽ [[هنگري جي بادشاهت]] تي ٻڌل ٻٽي بادشاهت قائم ٿي.<ref>Lonnie Johnson 59</ref> هن گهڻ نسلي [[آسٽريا-هنگري]] سلطنت ۾ [[جرمن]]، [[هنگريائي]]، ڪروئيشيائي، چيڪ، [[پولش ماڻهو|پولش]]، [[روسين]]، سرب، سلوواڪ، سلووين ۽ يوڪريني قومن سان گڏ اطالوي ۽ روماني آباديءَ جون وڏيون برادريون پڻ شامل هيون. قومپرست تحريڪن جي عروج واري دور ۾ آسٽريا-هنگري جهڙي گهڻ نسلي سلطنت تي حڪمراني ڪرڻ ڏينهون ڏينهن وڌيڪ ڏکيو ٿيندو ويو، جنهن سبب حڪومت کي وڌايل ڳجهي پوليس تي گهڻو ڀاڙڻو پيو. تنهن هوندي به آسٽريائي حڪومت ڪجهه معاملن ۾ مختلف قومن کي سهولتون ڏيڻ جي ڪوشش ڪئي. مثال طور، [[سسلائٿينيا]] جا قانون ۽ حڪم شايع ڪندڙ ''رائخس گيزيٽس بلاٽ'' اٺن ٻولين ۾ جاري ٿيندو هو؛ جڏهن تہ سڀني قومي گروهن کي پنهنجي ٻوليءَ ۾ اسڪول هلائڻ ۽ سرڪاري آفيسن ۾ پنهنجي مادري ٻولي استعمال ڪرڻ جو حق حاصل هو. [[File:Austria Hungary ethnic.svg|thumb|[[آسٽريا-هنگري]] جو نسلي نقشو، 1910ع]] مختلف سماجي طبقن سان تعلق رکندڙ ڪيترن ئي آسٽريائي جرمنن، جن ۾ [[جارج ريٽر فون شونيرر]] پڻ شامل هو، آسٽريائي جرمنن ۾ جرمن نسلي سڃاڻپ مضبوط ڪرڻ ۽ آسٽريا کي جرمنيءَ سان ملائڻ (''[[آنشلوس]]'') جي اميد سان [[آسٽريا ۾ جرمن قومپرستي|پين-جرمنزم]] جي ڀرپور حمايت ڪئي.<ref name="DPSO">{{Cite web|date=2000|title=Das politische System in Österreich (The Political System in Austria)|url=http://www.politischebildung.at/upload/polsystem.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20140423112116/http://www.politischebildung.at/upload/polsystem.pdf|archive-date=23 April 2014|access-date=9 July 2014|publisher=Austrian Federal Press Service|page=24|language=de|location=Vienna}}</ref> [[ڪارل لوئيگر]] جهڙن ڪجهه آسٽريائين پڻ پنهنجي سياسي مقصدن کي اڳتي وڌائڻ لاءِ پين-جرمنزم کي عواميت پسنديءَ جي هڪ صورت طور استعمال ڪيو. جيتوڻيڪ بسمارڪ جي پاليسين آسٽريا ۽ آسٽريائي جرمنن کي جرمنيءَ کان ٻاهر رکيو، تڏهن به ڪيترائي آسٽريائي پين-جرمن قومپرست کيس پنهنجو مثالي اڳواڻ سمجهندا هئا. اهي جرمن شهنشاهه [[ولهيلم پهريون، جرمن شهنشاهه|ولهيلم پهرئين]] جي پسنديده گل طور مشهور نيرا ڪارن فلاور پنهنجن ڪوٽن جي بٽڻن ۾ لڳائيندا هئا ۽ جرمن قومي رنگن، ڪاري، ڳاڙهي ۽ پيلي، جون نشانيون پڻ پائيندا هئا. آسٽريائي اسڪولن ۾ انهن ٻنهي نشانين تي عارضي پابندي به لڳائي وئي، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن کي گهڻ نسلي سلطنت خلاف ناراضگيءَ جي اظهار طور استعمال ڪيو ويندو هو.<ref>{{Cite book|last=Unowsky|first=Daniel L.|title=The Pomp and Politics of Patriotism: Imperial Celebrations in Habsburg Austria, 1848–1916|publisher=Purdue University Press|date=2005|page=157}}</ref> آسٽريا کي جرمنيءَ کان ڌار رکڻ سبب ڪيترن آسٽريائين لاءِ قومي سڃاڻپ جو مسئلو پيدا ٿيو. ان صورتحال بابت سوشل ڊيموڪريٽ اڳواڻ [[اوٽو بائوئر]] چيو تہ اها ”اسان جي آسٽريائي ۽ جرمن ڪردار وچ ۾ ڇڪتاڻ“ هئي.<ref>Evan Burr Bukey, Hitler's Austria: Popular Sentiment in the Nazi Era, 1938–1945, p. 6</ref> آسٽريا-هنگري سلطنت ۾ آسٽريائي جرمنن ۽ ٻين نسلي گروهن وچ ۾ پڻ ڇڪتاڻ موجود هئي. ڪيترائي آسٽريائي، خاص طور پين-جرمن تحريڪن سان لاڳاپيل ماڻهو، جرمن نسلي سڃاڻپ کي وڌيڪ مضبوط ڪرڻ جا حامي هئا ۽ اميد رکندا هئا تہ سلطنت جي خاتمي کان پوءِ [[آنشلوس|آسٽريا جو جرمنيءَ سان الحاق]] ممڪن ٿي سگهندو.<ref>Brigitte Hamann, Hitler's Vienna: A Portrait of the Tyrant as a Young Man, p. 394</ref> ڪيترن آسٽريائي پين-جرمن قومپرستن وزيراعظم [[ڪائونٽ ڪازيمير فيلڪس باديني|ڪازيمير ڪائونٽ باديني]] جي 1897ع واري ٻوليءَ بابت فرمان خلاف سخت احتجاج ڪيو. ان فرمان تحت بوهيميا ۾ جرمن ۽ چيڪ ٻولين کي گڏيل سرڪاري ٻولين جو درجو ڏنو ويو ۽ نون سرڪاري عملدارن لاءِ ٻنهي ٻولين ۾ رواني لازمي قرار ڏني وئي. عملي طور ان جو مطلب اهو هو تہ سرڪاري ملازمتن ۾ چيڪ ماڻهن جي ڀرتيءَ جا امڪان وڌيڪ ٿي ويا، ڇاڪاڻ⁠تہ وچولي طبقي جا گهڻا چيڪ جرمن ٻولي ڳالهائي سگهندا هئا، جڏهن تہ جرمن ٻولي ڳالهائيندڙن ۾ چيڪ ٻولي ڄاڻندڙن جو تناسب گهٽ هو. [[الٽرامونٽانزم|الٽرامونٽين]] ڪيٿولڪ سياستدانن ۽ پادرين طرفان هن سڌاري جي حمايت جي ردعمل ۾ ''[[روم کان پري]]'' تحريڪ شروع ٿي، جنهن جي شروعات شونيرر جي حامين ڪئي ۽ جنهن ”جرمن“ عيسائين کي رومن ڪيٿولڪ چرچ ڇڏڻ جي اپيل ڪئي.<ref>{{cite news|last=Suppan|title='Germans' in the Habsburg Empire|publisher=The Germans and the East|date=2008|pages=164, 172}}</ref> === 20هين صديءَ جي شروعات === {{See also|جرمن-آسٽريا جي جمهوريه|پهرين آسٽريائي جمهوريه}} [[عثماني سلطنت]] ۾ [[ٻئي آئيني دور]] جي شروعات کان پوءِ، آسٽريا-هنگري ان موقعي مان فائدو وٺندي 1908ع ۾ [[آسٽريا-هنگري ۾ بوسنيا ۽ هرزيگووينا|بوسنيا ۽ هرزيگووينا]] کي پنهنجي سلطنت ۾ ضم ڪري ڇڏيو.<ref>{{Cite web|title=The Annexation of Bosnia-Herzegovina 1908|url=https://www.mtholyoke.edu/acad/intrel/boshtml/bos127.htm|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130323152047/https://www.mtholyoke.edu/acad/intrel/boshtml/bos127.htm|archive-date=23 March 2013|access-date=25 March 2013|publisher=Mtholyoke.edu}}</ref> 1914ع ۾ [[سراييوو]] ۾ بوسنيائي سرب [[گاوريلو پرنسپ]] هٿان آرچڊيوڪ [[آسٽريا جو فرانز فرڊيننڊ|فرانز فرڊيننڊ جي قتل]]<ref>Johnson 52–54</ref> کي آسٽريا جي اهم سياستدانن ۽ فوجي جنرلن شهنشاهه کي سربيا خلاف جنگ جو اعلان ڪرڻ لاءِ قائل ڪرڻ جي بنياد طور استعمال ڪيو. ان فيصلي [[پهرين مهاڀاري جنگ]] شروع ٿيڻ جي خطري کي وڌايو ۽ نيٺ جنگ ڇڙي پئي، جنهن جي پڄاڻيءَ تي آسٽريا-هنگري سلطنت ٽٽي وئي. پهرين مهاڀاري جنگ ۾ ڏهه لک کان وڌيڪ آسٽريا-هنگري فوجي مارجي ويا.<ref>{{Cite book|last1=Grebler|first1=Leo|title=The Cost of the World War to Germany and Austria-Hungary|last2=Winkler|first2=Wilhelm|publisher=Yale University Press|orig-date=1940|isbn=0-598-94106-1|date=2006-02-17}}</ref> [[File:German Austria (1918) en.svg|thumb|upright=1.4|1918ع ۾ [[جرمن-آسٽريا]] پاران دعويٰ ڪيل جرمن ٻولي ڳالهائيندڙ صوبا. بعد ۾ قائم ٿيل آسٽريا جي ٻي جمهوريه جي سرحد ڳاڙهي ليڪ سان ڏيکاريل آهي.]] 21 آڪٽوبر 1918ع تي شاهي آسٽريا جي پارليامينٽ ''رائخسراٽ'' جا چونڊيل جرمن ميمبر ويانا ۾ گڏ ٿيا ۽ جرمن-آسٽريا جي عارضي قومي اسيمبلي (''Provisorische Nationalversammlung für Deutschösterreich'') قائم ڪيائون. 30 آڪٽوبر تي اسيمبليءَ ''شٽاٽسراٽ'' نالي حڪومت مقرر ڪري [[جرمن-آسٽريا جي جمهوريه]] قائم ڪئي. شهنشاهه هن نئين حڪومت کي اٽليءَ سان رٿيل جنگبندي بابت فيصلي ۾ شريڪ ٿيڻ جي دعوت ڏني، پر حڪومت ان معاملي ۾ حصو وٺڻ کان پاسو ڪيو.<ref>{{Cite book|last=Shepard|first=Gordon|title=The Austrians|date=1996|publisher=Avalon Publishing Group Inc.|isbn=978-0-7867-3066-7}}</ref> نتيجي طور 3 نومبر 1918ع تي جنگ جي خاتمي جي ذميواري رڳو شهنشاهه ۽ سندس حڪومت تي رهي. 11 نومبر تي شهنشاهه، پراڻي ۽ نئين حڪومتن جي وزيرن جي صلاح تي، اعلان ڪيو تہ هو هاڻي رياستي معاملن ۾ حصو نه وٺندو. 12 نومبر تي جرمن-آسٽريا قانوني طور پاڻ کي جمهوري جمهوريه ۽ نئين جرمن جمهوريه جو حصو قرار ڏنو. 10 نومبر 1920ع تي منظور ٿيل آئين تحت ''شٽاٽسراٽ'' جو نالو بدلائي ''بُنڊس ريگيرونگ'' (وفاقي حڪومت) ۽ ''نيشنل فرزاملونگ'' جو نالو ''نيشنل راٽ'' (قومي ڪائونسل) رکيو ويو.<ref>{{Cite web|title=Austria: notes|url=http://www.archontology.org/nations/austria/au_rep1/01_laws.php|access-date=4 February 2021|website=Archontology|archive-date=16 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210416090109/http://www.archontology.org/nations/austria/au_rep1/01_laws.php|url-status=live}}</ref> 1919ع جي [[سينٽ جرمين جو معاهدو|سينٽ جرمين جي معاهدي]] (۽ هنگري لاءِ 1920ع جي [[ٽريانون جو معاهدو|ٽريانون جي معاهدي]]) وچ يورپ جي انهيءَ نئين سياسي بندوبست جي تصديق ۽ استحڪام ڪيو، جيڪو وڏي حد تائين نومبر 1918ع ۾ وجود ۾ اچي چڪو هو. ان بندوبست تحت نيون رياستون قائم ٿيون ۽ موجوده رياستن جون سرحدون تبديل ڪيون ويون. آسٽريا-هنگري جا جرمن ٻولي ڳالهائيندڙ آسٽريائي علائقا محدود ٿي هڪ ننڍڙي رياست، جرمن-آسٽريا جي جمهوريه (جرمن: ''Republik Deutschösterreich'')، تائين رهجي ويا؛ البت گهڻو ڪري جرمن ٻولي ڳالهائيندڙ [[ڏکڻ ٽيرول]] ان ۾ شامل نه ڪيو ويو.<ref>{{Citation|last=Moos|first=Carlo|title=A Land on the Threshold. South Tyrolean Transformations, 1915–2015|pages=27–39|date=2017|editor-last=Georg Grote and Hannes Obermair|contribution=Südtirol im St. Germain-Kontext|place=Oxford-Berne-New York|publisher=Peter Lang|isbn=978-3-0343-2240-9}}</ref><ref>In Habsburg Austria-Hungary, "German-Austria" was an unofficial term for the areas of the empire inhabited by Austrian Germans.</ref><ref>Alfred D. Low, ''The Anschluss Movement, 1918–1919, and the Paris Peace Conference'', pp. 135–138.</ref> آسٽريا جي جرمنيءَ سان الحاق جي خواهش ان وقت آسٽريا ۽ جرمني ٻنهي جي مختلف سماجي طبقن ۾ وڏي پيماني تي موجود هئي.<ref>Alfred D. Low, ''The Anschluss Movement, 1918–1919, and the Paris Peace Conference'', pp. 3–4</ref> 12 نومبر تي جرمن-آسٽريا کي جمهوريه قرار ڏنو ويو ۽ سوشل ڊيموڪريٽ [[ڪارل رينر]] کي عارضي چانسلر مقرر ڪيو ويو. ساڳئي ڏينهن تيار ڪيل عارضي آئين جي شق 1 ۾ چيو ويو تہ ”جرمن-آسٽريا هڪ جمهوري جمهوريه آهي“، جڏهن تہ شق 2 ۾ چيو ويو تہ ”جرمن-آسٽريا جرمن رائخ جو اڻٽٽ حصو آهي“.<ref>Mary Margaret Ball, ''Post-war German-Austrian Relations: The Anschluss Movement, 1918–1936'', pp. 11–15</ref> [[سينٽ جرمين جو معاهدو|سينٽ جرمين جي معاهدي]] ۽ [[ورسائي جو معاهدو|ورسائي جي معاهدي]] آسٽريا ۽ جرمنيءَ جي اتحاد تي واضح پابندي لاڳو ڪئي.<ref>Roderick Stackelberg, ''Hitler's Germany: Origins, Interpretations, Legacies'', pp. 161–162</ref><ref>{{Cite web|title=Treaty of Peace between the Allied and Associated Powers and Austria; Protocol, Declaration and Special Declaration [1920&#93; ATS 3|url=http://www.austlii.edu.au/au/other/dfat/treaties/1920/3.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20000917221810/http://www.austlii.edu.au/au/other/dfat/treaties/1920/3.html|archive-date=17 September 2000|access-date=15 June 2011|publisher=Austlii.edu.au}}</ref> انهن معاهدن جرمن-آسٽريا کي پنهنجو نالو بدلائي ”آسٽريا جي جمهوريه“ رکڻ لاءِ پڻ پابند ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ [[پهرين آسٽريائي جمهوريه]] وجود ۾ آئي.<ref>Mary Margaret Ball, ''Post-war German-Austrian Relations: The Anschluss Movement, 1918–1936'', pp. 18–19</ref><ref>Montserrat Guibernau, ''The Identity of Nations'', pp. 70–75</ref> 30 لک کان وڌيڪ جرمن ٻولي ڳالهائيندڙ آسٽريائي نئين آسٽريائي جمهوريه جي سرحدن کان ٻاهر رهجي ويا ۽ نئين قائم ٿيل يا وڌايل رياستن [[چيڪوسلوواڪيا]]، [[يوگوسلاويا]]، [[هنگري]] ۽ اٽليءَ ۾ اقليتن جي حيثيت سان رهڻ لڳا.<ref>Brook-Shepherd 246</ref> انهن علائقن ۾ [[ڏکڻ ٽيرول]] ۽ [[جرمن بوهيميا]] پڻ شامل هئا. جرمن بوهيميا ۽ [[سوڊيٽن لينڊ]] جي حيثيت بعد ۾ [[ٻي مهاڀاري جنگ]] کان اڳ ۽ ان دوران اهم سياسي مسئلو بڻجي وئي.<ref name="a1">Brook-Shepherd 245</ref> آسٽريا ۽ [[يوگوسلاويا جي بادشاهت]] جي وچ واري سرحد جو فيصلو آڪٽوبر 1920ع ۾ ٿيل [[ڪارينٿيا ريفرنڊم]] ذريعي ڪيو ويو. ان جي نتيجي ۾ اڳوڻي آسٽريا-هنگري تاجي علائقي [[ڪارينٿيا]] جو وڏو حصو آسٽريا کي مليو. اهڙيءَ ريت ٻنهي ملڪن جي سرحد [[ڪاراونڪس]] جبلن جي قطار تي مقرر ٿي، جڏهن تہ سلووين آباديءَ جو هڪ وڏو حصو آسٽريا اندر رهجي ويو. === جنگين جي وچ وارو دور ۽ ٻي عالمي جنگ === {{See also|پهرين آسٽريائي جمهوريه|آسٽريا جي وفاقي رياست|آنشلوس|نازي جرمنيءَ اندر آسٽريا|آسٽريا ۾ يهودين جي تاريخ#آسٽريا ۾ هولوڪاسٽ}} جنگ کان پوءِ مهانگائي سبب ڪروني، جيڪا اڃا تائين آسٽريا جي ڪرنسي هئي، جي قدر گهٽجڻ شروع ٿي. 1922ع جي سرءُ ۾ آسٽريا کي [[قومن جي ليگ]] جي نگرانيءَ هيٺ هڪ بين الاقوامي قرض ڏنو ويو.<ref>Brook-Shepherd 257–258</ref> هن قرض جو مقصد ملڪ کي ڏيوالپڻي کان بچائڻ، ڪرنسي کي مستحڪم ڪرڻ ۽ آسٽريا جي مجموعي معاشي حالت بهتر ڪرڻ هو. قرض جي شرطن سبب آسٽريا جي اقتصادي پاليسين تي قومن جي ليگ جي نگراني وڌي وئي. 1925ع ۾ ''[[آسٽريائي شلنگ]]'' متعارف ڪرايو ويو، جنهن ڪروني کي 10,000:1 جي شرح سان بدلائي ڇڏيو. ان جي استحڪام سبب ان کي بعد ۾ ”الپائن ڊالر“ جو لقب ڏنو ويو. 1925ع کان 1929ع تائين معيشت ٿوري عرصي لاءِ بهتر رهي، پر [[1929ع وارو وال اسٽريٽ ڪراش|بليڪ ٽيوزڊي]] کان پوءِ شديد بحران جي ويجهو پهچي وئي. [[پهرين آسٽريائي جمهوريه]] 1933ع تائين قائم رهي، جڏهن چانسلر [[اينگلبرٽ ڊولفُس]]، جنهن عمل کي هن [[پارليامينٽ جو پاڻمرادو خاتمو|”پارليامينٽ جو پاڻمرادو خاتمو“]] سڏيو، هڪ آمرانه نظام قائم ڪيو جيڪو [[اطالوي فاشزم]] ڏانهن مائل هو.<ref name="johnson 104">Lonnie Johnson 104</ref><ref name="brook 269">Brook-Shepherd 269–270</ref> ان وقت جون ٻه وڏيون سياسي قوتون، سوشل ڊيموڪريٽ ۽ قدامت پسند، پنهنجون نيم فوجي تنظيمون رکنديون هيون.<ref name="Brook-Shepherd 261">Brook-Shepherd 261</ref> سوشل ڊيموڪريٽن جي ''[[ريپبليڪانيشر شوتس بُنڊ]]'' کي غيرقانوني قرار ڏنو ويو، پر اها اڃا تائين سرگرم هئي،<ref name="Brook-Shepherd 261"/> ۽ 12 کان 15 فيبروري 1934ع تائين [[آسٽريائي گهرو ويڙهه]] ٿي.<ref name="johnson 104"/><ref name="brook 269"/><ref name="johnson 107">Johnson 107</ref> فيبروري 1934ع ۾ ''شوتس بُنڊ'' جي ڪيترن ميمبرن کي ڦاسي ڏني وئي،<ref>Brook-Shepherd 283</ref> سوشل ڊيموڪريٽڪ پارٽي تي پابندي لڳائي وئي ۽ ان جا ڪيترائي ميمبر قيد ٿيا يا ملڪ ڇڏڻ تي مجبور ٿيا.<ref name="johnson 107"/> 1 مئي 1934ع تي [[آسٽروفاشزم|آسٽروفاشسٽن]] نئون آئين (''Maiverfassung'') نافذ ڪيو، جنهن ڊولفُس جي اختيارن کي وڌيڪ مضبوط ڪيو، پر 25 جولاءِ تي هو [[آسٽريائي نازي]]ن جي [[جولاءِ پُچ]] واري بغاوت جي ڪوشش دوران قتل ڪيو ويو.<ref>Lonnie Johnson 109</ref><ref>Brook-Shepherd 292</ref> [[File:Bundesarchiv Bild 183-1987-0922-500, Wien, Heldenplatz, Rede Adolf Hitler.jpg|thumb|[[ايڊولف هٽلر]] 1938ع ۾ ويانا جي [[هيلڊن پلاٽس]] ۾ تقرير ڪندي]] سندس جانشين [[ڪرٽ شوشنيگ]] آسٽريا کي هڪ ”جرمن رياست“ سمجهندو هو ۽ آسٽريائين کي ”بهتر جرمن“ قرار ڏيندو هو، پر هو آسٽريا جي آزادي برقرار رکڻ جو حامي هو.<ref>{{Cite book|last=Ryschka|first=Birgit|title=Constructing and Deconstructing National Identity: Dramatic Discourse in Tom Murphy's The Patriot Game and Felix Mitterer's in Der Löwengrube|date=1 January 2008|publisher=Peter Lang|isbn=978-3-631-58111-7}}</ref> هن 9 مارچ 1938ع تي اعلان ڪيو تہ آسٽريا جي جرمنيءَ کان آزاديءَ بابت [[ريفرينڊم]] 13 مارچ تي ڪرايو ويندو. ==== نازي حڪمراني ==== 12 مارچ 1938ع تي آسٽريائي نازين حڪومت تي قبضو ڪري ورتو، جڏهن تہ جرمن فوجون ملڪ ۾ داخل ٿي ويون، جنهن سبب شوشنيگ جو ريفرينڊم نه ٿي سگهيو.<ref name="johnson 112">Lonnie Johnson 112–113</ref> 13 مارچ 1938ع تي آسٽريا جو جرمنيءَ سان ''[[آنشلوس]]''، يعني الحاق، سرڪاري طور اعلان ڪيو ويو. ٻن ڏينهن کان پوءِ آسٽريا ڄائو [[ايڊولف هٽلر]] ويانا جي [[هيلڊن پلاٽس]] ۾ پنهنجي وطن جي ”باقي [[نازي جرمني|جرمن رائخ]] سان ٻيهر اتحاد“ جو اعلان ڪيو. اپريل 1938ع ۾ هڪ ريفرينڊم ڪرايو ويو، جنهن ذريعي جرمنيءَ سان الحاق جي تصديق ڪئي وئي. 10 اپريل 1938ع تي جرمنيءَ ۾، جنهن ۾ تازو ضم ڪيل آسٽريا پڻ شامل هو، پارلياماني چونڊون ڪرايون ويون. اهي نازي حڪمرانيءَ هيٺ رائخسٽيگ جون آخري چونڊون هيون ۽ عملي طور هڪ سوال واري ريفرينڊم جي صورت ۾ هيون، جنهن ۾ ووٽرن کان 813 ميمبرن واري رائخسٽيگ لاءِ نازي پارٽيءَ جي هڪ ئي فهرست ۽ آسٽريا جي الحاق بابت منظوري پڇي وئي. يهودين، روما ۽ سنتي ماڻهن کي ووٽ ڏيڻ جي اجازت نه هئي.<ref>Robert Gellately, Social Outsiders in Nazi Germany, (2001), p. 216</ref> سرڪاري انگن موجب ٽرن آئوٽ 99.5٪ هو ۽ 98.9٪ ووٽن ”ها“ ۾ وڌا. آسٽريا ۾ 4,484,475 اهل ووٽرن مان سرڪاري طور 99.71٪ ووٽنگ ۾ حصو ورتو ۽ 99.73٪ ووٽ الحاق جي حق ۾ هئا.<ref name="test">[[1938 German election and referendum]]</ref> جيتوڻيڪ آسٽريا جي ڪيترن علائقن ۾ ''آنشلوس'' جي حمايت موجود هئي، پر جرمن فوجن جو هر هنڌ هڪجهڙي جوش سان استقبال نه ٿيو، خاص طور [[ويانا]] ۾، جتي آسٽريا جي سڀ کان وڏي يهودي آبادي رهندي هئي.<ref>Evan Burr Bukey, Hitler's Austria: Popular Sentiment in the Nazi Era, 1938–1945, p. 33</ref> تنهن هوندي به، پروپيگنڊا، دٻاءَ ۽ نتيجن ۾ هٿ چراند جي باوجود، ''آنشلوس'' لاءِ حقيقي ۽ وڏي حمايت پڻ موجود هئي،<ref>Ian Kershaw (2001) Hitler 1936-1945" Nemesis, p.83</ref> ڇاڪاڻ⁠تہ آسٽريا ۽ جرمنيءَ جي ڪيترن جرمنن ان کي سڀني جرمنن جي هڪ رياست ۾ دير سان ٿيندڙ اتحاد جي مڪمل ٿيڻ طور ڏٺو.<ref>Roderick Stackelberg, Hitler's Germany: Origins, Interpretations, Legacies, p.170</ref> [[File:OstmarkMap.png|thumb|upright=1.25|1941ع ۾ آسٽريا، جڏهن ان کي ”[[اوستمارڪ (آسٽريا)|اوستمارڪ]]“ سڏيو ويندو هو]] 13 مارچ 1938ع تي آسٽريا [[ٽئين رائخ]] ۾ ضم ٿي ويو ۽ هڪ آزاد ملڪ طور وجود وڃائي ويٺو. آسٽريائي يهودين جي ملڪيت جي [[آريائيزيشن (نازيت)|آريائيزيشن]] مارچ جي وچ ڌاري ئي شروع ٿي وئي. شروعاتي مرحلي کي ”جهنگلي“ يعني غيرقانوني آريائيزيشن چيو ويندو هو، پر جلد ئي ان کي قانوني ۽ بيوروڪريٽڪ طريقي سان منظم ڪيو ويو ته جيئن يهودي شهرين جي ملڪيت ضبط ڪري سگهجي. ان وقت [[ايڊولف آئخمان]]، جيڪو آسٽريا ۾ وڏو ٿيو هو، ويانا موڪليو ويو ۽ يهودين جي ايذاءَ ۽ جلاوطنيءَ جي ڪارروائين ۾ شامل ڪيو ويو. نومبر 1938ع جي پوگروم، جنهن کي ”[[ڪرسٽال ناخت]]“ پڻ چيو وڃي ٿو، دوران ويانا، ڪلاگنفرٽ، لنز، گراز، سالزبرگ، انسبرڪ ۽ لوئر آسٽريا جي ڪيترن شهرن ۾ يهودين ۽ يهودي ادارن، جن ۾ عبادتگاهون به شامل هيون، تي تشدد وارا حملا ڪيا ويا.<ref>{{Cite web|title=DÖW – Erkennen – Ausstellung – 1938 – Die Verfolgung der österreichischen Juden|url=https://www.doew.at/erkennen/ausstellung/1938/die-verfolgung-der-oesterreichischen-juden|website=doew.at|access-date=21 February 2021|archive-date=6 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220706103854/https://www.doew.at/erkennen/ausstellung/1938/die-verfolgung-der-oesterreichischen-juden|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|title=Jüdische Gemeinde – Wien (Österreich)|url=https://www.xn--jdische-gemeinden-22b.de/index.php/gemeinden/u-z/2087-wien-oesterreich|website=xn—jdische-gemeinden-22b.de|access-date=21 February 2021|archive-date=10 June 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220610035119/https://www.xn--jdische-gemeinden-22b.de/index.php/gemeinden/u-z/2087-wien-oesterreich|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|title=Jewish Vienna|url=https://www.wien.gv.at/english/culture/jewishvienna|website=wien.gv.at|access-date=21 February 2021|archive-date=16 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210416073430/https://www.wien.gv.at/english/culture/jewishvienna/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.zeit.de/2018/11/nationalsozialismus-oesterreich-anschluss-antisemitismus-adolf-eichmann/komplettansicht|title=Hitlers willige Vasallen|newspaper=Die Zeit|date=12 March 2018|access-date=21 February 2021|archive-date=5 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220505105703/https://www.zeit.de/2018/11/nationalsozialismus-oesterreich-anschluss-antisemitismus-adolf-eichmann/komplettansicht|url-status=live|last1=Riedl|first1=Joachim}}</ref><ref>Wolfgang Häusler, ''Das Jahr 1938 und die österreichischen Juden.'' In: Dokumentationsarchiv des österreichischen Widerstandes: "Anschluß" 1938. Vienna, 1988.</ref> [[اوٽو فون هابسبرگ]]، جيڪو نازين جو سخت مخالف ۽ آسٽريا-هنگري جو آخري ولي عهد هو، ان وقت بيلجيم ۾ هو. شوشنيگ کيس ڪجهه حد تائين بادشاهتي متبادل طور به ڏسندو هو. اوٽو ''آنشلوس'' جي کليل مخالفت ڪئي، جنهن سبب نازي حڪومت کيس گهربل شخص قرار ڏنو، سندس ملڪيت ضبط ٿيڻ واري هئي ۽ گرفتار ٿيڻ جي صورت ۾ کيس فوري طور قتل ڪرڻ جو خطرو هو.<ref>Elisabeth Boeckl-Klamper, Thomas Mang, Wolfgang Neugebauer, ''Gestapo-Leitstelle Wien 1938–1945.'' Vienna 2018, {{ISBN|978-3-9024-9483-2}}, pp. 299–305; James Longo, ''Hitler and the Habsburgs: The Fuhrer's Vendetta Against the Austrian Royals'' (2018); Stephan Baier, Eva Demmerle, ''Otto von Habsburg. Die Biografie.'' Amalthea, Wien 2002, {{ISBN|978-3-8500-2486-0}}, p. 122.</ref> 1938ع ۾ نازين آسٽريا جو نالو بدلائي ”[[اوستمارڪ (آسٽريا)|اوستمارڪ]]“ رکيو،<ref name="johnson 112"/> جيڪو 1942ع تائين استعمال ٿيندو رهيو، ان کان پوءِ ان کي ”الپائن ۽ ڊينيوب رائخسگائو“ (''Alpen-und Donau-Reichsgaue'') سڏيو ويو.<ref>{{Cite book|last=Jelavich|first=Barbara|title=Modern Austria: Empire and Republic, 1815–1986|publisher=Cambridge University Press|date=2008|isbn=978-0-521-31625-5|page=227}}</ref><ref>{{Cite book|last=Schmitz-Berning|first=Cornelia|title=Vokabular des Nationalsozialismus|publisher=de Gruyter|date=2007|isbn=978-3-11-019549-1|page=24|language=de}}</ref> جيتوڻيڪ ٽئين رائخ جي ڪل آباديءَ ۾ آسٽريائين جو حصو فقط 8٪ هو،<ref name="dav_art_nazi_past"/> پر ڪيترائي اهم نازي اڳواڻ آسٽريا ڄاوا هئا، جن ۾ [[ايڊولف هٽلر]]، [[ارنسٽ ڪالٽنبرونر]]، [[آرتھر زائس-انڪوارٽ]]، [[فرانز شٽانگل]]، [[الوئيس برونر]]، [[فريڊرڪ رائنر]] ۽ [[اوڊيلو گلوبوچنڪ]] شامل هئا.<ref>Ian Wallace (1999) "German-speaking exiles in Great Britain" Rodopi p.81 ISBN 9789042004153</ref> [[ايس ايس]] جي ميمبرن مان 13٪ کان وڌيڪ ۽ نازي [[قتل گاهه ڪئمپ|قتل گاهه ڪئمپن]] جي عملي مان 40٪ تائين آسٽريائي هئا.<ref name="dav_art_nazi_past">David Art (2006) "The politics of the Nazi past in Germany and Austria" Cambridge University Press p.43 ISBN 9780521856836</ref> [[نازي حڪمراني هيٺ آسٽريا|رائخسگائو]] ۾، مرڪزي [[مائوٿاوزن حراستي ڪئمپ|مائوٿاوزن حراستي ڪئمپ]] کان سواءِ، سڀني صوبن ۾ ڪيترائي ذيلي ڪئمپ هئا، جتي يهودين ۽ ٻين قيدين کي قتل، تشدد ۽ جبري محنت لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو.<ref>Österreichische Historikerkommission, ''Schlussbericht der Historikerkommission der Republik Österreich.'' Volume 1, 2003, pp 85.</ref> ان وقت علائقو اتحادي هوائي جهازن جي شروعاتي ڪارروائيءَ جي حد کان ٻاهر هجڻ سبب هٿيارن جي صنعت وڏي پيماني تي وڌائي وئي، جنهن ۾ حراستي ڪئمپن جي قيدين کان جبري محنت ڪرائي ويندي هئي؛ خاص طور جنگي جهازن، ٽينڪن ۽ ميزائلن جي پيداوار ۾.<ref>Norbert Schausberger, ''Rüstung in Österreich 1938–1945'', Vienna (1970).</ref><ref>{{Cite web|date=26 July 2010|title=Hitlers Schuldendiktat: Wie Hitlers Kriegswirtschaft wirklich lief|url=https://profil.at/home/hitlers-schuldendiktat-wie-hitlers-kriegswirtschaft-273933|publisher=profil.at|access-date=1 April 2021|archive-date=15 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210415232658/https://www.profil.at/home/hitlers-schuldendiktat-wie-hitlers-kriegswirtschaft-273933|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|title=Zwangsarbeit für die Rüstungsindustrie|publisher=KZ-Gedenkstätte Mauthausen|url=https://www.mauthausen-memorial.org/de/Wissen/Das-Konzentrationslager-Mauthausen-1938-1945/Zwangsarbeit-fuer-die-Ruestungsindustrie|website=mauthausen-memorial.org|access-date=21 February 2021|archive-date=16 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210416090110/https://www.mauthausen-memorial.org/de/Wissen/Das-Konzentrationslager-Mauthausen-1938-1945/Zwangsarbeit-fuer-die-Ruestungsindustrie|url-status=live}}</ref> [[آسٽريائي مزاحمت]] جا گهڻا گروهه جلد ئي [[گيسٽاپو]] هٿان ٽوڙيا ويا. [[ڪارل بوريان]] جي گروهه جا ويانا ۾ گيسٽاپو جي مرڪزي دفتر کي ڌماڪي سان اڏائڻ جا منصوبا ظاهر ٿي ويا،<ref>Karl Glanz (2020) ''Die Sozialdemokratie'' p 28</ref> پر بعد ۾ ڦاسي ڏنل پادري [[هائنريخ مائير]] جي اڳواڻيءَ وارو اهم مزاحمتي گروهه [[ٻي عالمي جنگ جا اتحادي|اتحادين]] سان رابطو قائم ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو. هن نام نهاد مائير-ميسنر گروهه اتحادين کي انهن هٿيارن جي ڪارخانن بابت ڄاڻ موڪلي، جتي [[وي-1 اڏامندڙ بم]]، [[وي-2 راڪيٽ]]، [[ٽائيگر پهريون|ٽائيگر ٽينڪ]] ۽ جهاز جهڙوڪ [[ميسرشميٽ بي ايف 109]] ۽ [[ميسرشميٽ مي 163 ڪوميٽ]] تيار ٿيندا هئا. اها ڄاڻ [[آپريشن ڪراس بو]] ۽ [[آپريشن هائڊرا (1943)|آپريشن هائڊرا]] جي ڪاميابيءَ لاءِ اهم هئي، جيڪي [[آپريشن اوورلارڊ]] کان اڳ جون ڪارروايون هيون. آمريڪي ڳجهي اداري [[آفيس آف اسٽريٽجڪ سروسز|او ايس ايس]] سان رابطي ۾ رهندڙ هن گروهه جلد ئي وڏي پيماني تي ٿيندڙ قتلن ۽ [[نازي حراستي ڪئمپون|حراستي ڪئمپن]]، جهڙوڪ [[آشويٽس حراستي ڪئمپ|آشويٽس]]، بابت پڻ معلومات فراهم ڪئي. گروهه جو مقصد نازي جرمنيءَ کي جلد کان جلد جنگ هارائڻ تي مجبور ڪرڻ ۽ هڪ آزاد آسٽريا ٻيهر قائم ڪرڻ هو.<ref>Christoph Thurner (2017) ''The CASSIA Spy Ring in World War II Austria: A History of the OSS's Maier-Messner Group'' p. 35.</ref><ref>Elisabeth Boeckl-Klamper, Thomas Mang, Wolfgang Neugebauer, (2018) ''Gestapo-Leitstelle Wien 1938–1945'' ISBN 9783902494832 p 299–305</ref><ref>Hansjakob Stehle, "Die Spione aus dem Pfarrhaus (German: The spies from the rectory)". In: Die Zeit, 5 January 1996</ref> [[File:KZ Mauthausen.jpg|thumb|1945ع ۾ [[مائوٿاوزن حراستي ڪئمپ]] جي آزادي]] === اتحادي قبضي وارو دور === 13 اپريل 1945ع تي [[سوويت يونين|سوويت]] [[ويانا مهم]] دوران ويانا تي قبضو ٿي ويو، جيڪو ٽئين رائخ جي مڪمل خاتمي کان ٿورو اڳ ٿيو. حملي آور اتحادي طاقتن، خاص طور آمريڪين، هڪ مفروضي ”الپائن قلعي واري آپريشن“ جي امڪان بابت منصوبابندي ڪئي هئي، جنهن تحت نازي قيادت جي آخري مزاحمتي مرڪز جو وڏو حصو آسٽريا جي [[اوڀر الپس]] جي جبلن ۾ قائم ٿيڻ جو انديشو هو. پر ٽئين رائخ جي تيزيءَ سان خاتمي سبب اهڙو منصوبو عملي صورت اختيار نه ڪري سگهيو. [[ڪارل رينر]] ۽ [[ايڊولف شيرف]] ([[آسٽريا جي سوشل ڊيموڪريٽڪ پارٽي|آسٽريا جي سوشلسٽ پارٽي]])، ليوپولڊ ڪنشڪ ([[ڪرسچن سوشل پارٽي (آسٽريا)|ڪرسچن سوشل پارٽي]]) ۽ [[يوهان ڪوپلينيگ]] ([[آسٽريا جي ڪميونسٽ پارٽي]]) 27 اپريل 1945ع تي آزاديءَ جي اعلان ذريعي آسٽريا جي ٽئين رائخ کان علحدگيءَ جو اعلان ڪيو ۽ ساڳئي ڏينهن ويانا ۾ رياستي چانسلر رينر جي سربراهيءَ هيٺ [[عبوري حڪومت]] قائم ڪئي. ان قدم کي فاتح [[ڳاڙهي فوج]] جي منظوري حاصل هئي ۽ [[جوزف اسٽالن]] پڻ ان جي پٺڀرائي ڪئي.<ref name="johnson 135">Lonnie Johnson 135–136</ref> هن تاريخ کي سرڪاري طور ٻي جمهوريه جي پيدائش جو ڏينهن پڻ چيو وڃي ٿو. اپريل جي آخر تائين اولهه ۽ ڏکڻ آسٽريا جو گهڻو حصو اڃا نازي قبضي هيٺ هو. 1 مئي 1945ع تي 1920ع وارو [[وفاقي آئيني قانون]]، جيڪو آمر ڊولفُس 1 مئي 1934ع تي ختم ڪيو هو، ٻيهر نافذ قرار ڏنو ويو. 1939ع کان 1945ع تائين آسٽريا جي فوجي فوتگين جو ڪل انگ 260,000 هو.<ref>Rüdiger Overmans (2000) ''Deutsche militärische Verluste im Zweiten Weltkrieg'' Oldenbourg</ref> [[آسٽريا ۾ هولوڪاسٽ|هولوڪاسٽ]] دوران مارجي ويل يهودي آسٽريائين جو ڪل انگ لڳ ڀڳ 65,000 هو.<ref>[https://www.britannica.com/EBchecked/topic/44183/Austria/33382/Anschluss-and-World-War-II Anschluss and World War II] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090820033236/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/44183/Austria/33382/Anschluss-and-World-War-II |date=20 August 2009 }}. Britannica Online Encyclopedia.</ref> لڳ ڀڳ 140,000 يهودي آسٽريائي 1938ع–1939ع دوران ملڪ ڇڏي ڀڄي ويا هئا. هزارين آسٽريائين سنگين نازي ڏوهن ۾ حصو ورتو؛ رڳو [[مائوٿاوزن حراستي ڪئمپ|مائوٿاوزن-گوسن حراستي ڪئمپ]] ۾ ئي لکين ماڻهو مارجي ويا. هن حقيقت کي چانسلر [[فرانز ورانٽسڪي]] 1992ع ۾ سرڪاري طور تسليم ڪيو. [[File:Uno City Kaiserwasser.jpg|thumb|right|[[ويانا ۾ گڏيل قومن جي آفيس]]]] [[اتحادي قبضي هيٺ آسٽريا]] کي [[ٻي عالمي جنگ]] کان پوءِ مختلف [[فوجي قبضي]] وارن علائقن ۾ ورهايو ويو. ملڪ جو انتظام [[آسٽريا لاءِ اتحادي ڪميشن]] هلائيندي هئي.<ref>Lonnie Johnson 137</ref> 1943ع جي [[ماسڪو اعلان]] ۾ طئي ڪيل اصولن موجب اتحادين آسٽريا سان جرمنيءَ جي ڀيٽ ۾ ڪجهه مختلف طريقي سان ورتاءُ ڪيو.<ref name="johnson 135"/> سوشل ڊيموڪريٽن، قدامت پسندن ۽ ڪميونسٽن تي ٻڌل آسٽريائي حڪومت [[ويانا]] ۾ قائم هئي، جيڪو سوويت قبضي واري علائقي سان گهيريل هو. [[ٻي عالمي جنگ جا اتحادي|اتحادين]] آڪٽوبر 1945ع ۾ هن حڪومت کي تسليم ڪيو، جيتوڻيڪ اهو خدشو موجود هو تہ [[ڪارل رينر]] اسٽالن جو حامي يا تابع ٿي سگهي ٿو.<ref>Manfried Rauchensteiner, ''Der Sonderfall. Die Besatzungszeit in Österreich 1945 bis 1955'' (The Special Case. The Time of Occupation in Austria 1945 to 1955), edited by Heeresgeschichtliches Museum / Militärwissenschaftliches Institut (Museum of Army History / Institute for Military Science), Vienna 1985</ref> 26 جولاءِ 1946ع تي آسٽريائي پارليامينٽ پهريون [[قومي ملڪيت ۾ وٺڻ|قومي ملڪيت ۾ وٺڻ]] وارو قانون منظور ڪيو، جنهن تحت لڳ ڀڳ 70 کاڻين ۽ صنعتي ادارن کي رياستي ملڪيت ۾ ورتو ويو. ملڪيت جي تحفظ ۽ اقتصادي منصوبابندي واري وزارت (''Ministerium für Vermögenssicherung und Wirtschaftsplanung'') وزير [[پيٽر ڪرائولانڊ]] ([[آسٽريائي عوامي پارٽي|او وي پي]]) جي سربراهيءَ هيٺ قومي ملڪيت ۾ ورتل صنعتن جي نگراني ڪندي هئي.<ref>{{cite book|editor1=Gunter Bischof|title=Austria in the Nineteen Fifties|publisher=Taylor & Francis|year=2020|isbn=978-1-000-67584-9}}</ref> === آزادي === 15 مئي 1955ع تي ڪيترن سالن تائين هلندڙ ۽ [[سرد جنگ]] کان متاثر ڳالهين کان پوءِ آسٽريا، ٻي عالمي جنگ جي اتحادي طاقتن سان [[آسٽريائي رياستي معاهدو]] ڪري مڪمل آزادي ٻيهر حاصل ڪئي. 26 آڪٽوبر 1955ع تائين سموريون قبضي واريون فوجون ملڪ ڇڏي چڪيون هيون ۽ آسٽريا پارليامينٽ جي قانون ذريعي پنهنجي ''مستقل غيرجانبداري'' جو اعلان ڪيو.<ref name="johnson 153">Lonnie Johnson 153</ref> اڄ اهو ڏينهن آسٽريا جو [[آسٽريا جو قومي ڏينهن|قومي ڏينهن]] ۽ سرڪاري موڪل آهي.<ref>{{Cite web|title=The Austrian National Day|url=https://www.austria.org/national-day|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20181025070927/https://www.austria.org/national-day|archive-date=25 October 2018|access-date=24 October 2018|publisher=Austrian Embassy, Washington|language=en-US}}</ref> [[ٽيرول]] جي حيثيت آسٽريا ۽ [[اٽلي]] وچ ۾ گهڻي عرصي تائين حل طلب مسئلو رهي. اڄ به آسٽريا جي شهرن ۾ لڳ ڀڳ 20 چوڪ ”Südtiroler Platz“، يعني ”ڏکڻ ٽيرول چوڪ“ جي نالي سان موجود آهن، جيڪي آسٽريا طرفان وڃايل سمجهيل علائقن جي ياد سان لاڳاپيل آهن. [[ڏکڻ ٽيرول جي آزاديءَ واري تحريڪ]] پاران 1950ع ۽ 1960ع واري ڏهاڪي ۾ دهشتگرد ڪاررواين جا واقعا دستاويز ٿيل آهن. بعد ۾ اطالوي مرڪزي حڪومت ٽيرول کي وڏي حد تائين خودمختياري ڏني. [[File:Tratado de Lisboa 13 12 2007 (081).jpg|thumb|right|آسٽريا 1995ع ۾ [[يورپي يونين]] جو ميمبر ٿيو ۽ 2007ع ۾ [[لزبن معاهدو]] صحيح ڪيو.]] [[ٻي آسٽريائي جمهوريه]] جو سياسي نظام 1920ع ۽ 1929ع جي آئينن تي ٻڌل آهي، جيڪي 1945ع ۾ ٻيهر نافذ ڪيا ويا. هن نظام جي هڪ خاصيت ''[[پروپورٽس]]'' هئي، جنهن تحت سياسي اهميت وارا ڪيترائي عهدا [[آسٽريا جي سوشل ڊيموڪريٽڪ پارٽي]] (ايس پي او) ۽ [[آسٽريائي عوامي پارٽي]] (او وي پي) جي ميمبرن وچ ۾ تناسب سان ورهايا ويندا هئا.<ref>Lonnie Johnson 139</ref> لازمي رڪنيت واريون مفاد گروهي ”چيمبرون“، جهڙوڪ مزدورن، واپارين ۽ هارين جون تنظيمون، به تمام اثرائتيون ٿي ويون ۽ قانون سازيءَ جي عمل ۾ اڪثر انهن سان صلاح مشورو ڪيو ويندو هو؛ ان ڪري اهڙا قانون تمام گهٽ منظور ٿيندا هئا، جن بابت وسيع اتفاق راءِ موجود نه هجي.<ref>Lonnie Johnson 165</ref> 1945ع کان پوءِ رڳو ٻه ڀيرا هڪ پارٽيءَ تي ٻڌل حڪومت قائم ٿي: 1966ع–1970ع ۾ او وي پي ۽ 1970ع–1983ع ۾ ايس پي او. ٻين سڀني پارلياماني دورن ۾ يا تہ ايس پي او ۽ او وي پي جي [[وڏي اتحاد]] واري حڪومت يا انهن مان ڪنهن هڪ وڏي پارٽي ۽ هڪ ننڍي پارٽيءَ تي ٻڌل ”ننڍو اتحاد“ ملڪ تي حڪومت ڪندو رهيو. [[ڪرٽ والڊهائيم]]، جيڪو اڳ [[گڏيل قومن]] جو سيڪريٽري جنرل رهي چڪو هو، 1986ع کان 1992ع تائين آسٽريا جو صدر رهيو. هو ٻي عالمي جنگ دوران ويرماخت جو آفيسر هو ۽ مٿس [[آسٽريا – نازين جو پهريون شڪار#والڊهائيم معاملو|جنگي ڏوهن]] جا الزام لڳا.<ref>{{Cite web|title=Kurt Waldheim {{!}} president of Austria and secretary-general of the United Nations|url=https://www.britannica.com/biography/Kurt-Waldheim|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180926052356/https://www.britannica.com/biography/Kurt-Waldheim|archive-date=26 September 2018|access-date=25 September 2018|website=Encyclopædia Britannica|language=en}}</ref> [[1994ع جو آسٽريا يورپي يونين رڪنيت ريفرينڊم|1994ع جي ريفرينڊم]] ۾ لڳ ڀڳ ٻه ٽين اڪثريت جي منظوري کان پوءِ ملڪ 1 جنوري 1995ع تي [[يورپي يونين]] جو ميمبر بڻيو.<ref>Brook-Shepherd 447,449</ref> آسٽريا جي ٻن وڏين جماعتن، ايس پي او ۽ او وي پي، ملڪ جي فوجي غير وابستگيءَ جي مستقبل بابت مختلف موقف رکن ٿيون. ايس پي او عوامي طور غيرجانبداريءَ جي ڪردار جي حمايت ڪري ٿي،<ref>{{cite web |author=Die Presse |title=SPÖ und die Neutralität – Ein Erbe der Geschichte |url=https://www.diepresse.com/5542204/spoe-und-die-neutralitaet-ein-erbe-der-geschichte |website=Die Presse |date=2019-05-05 |access-date=2025-05-25 |language=de}}</ref> جڏهن تہ او وي پي يورپي يونين جي سلامتي پاليسيءَ ۾ وڌيڪ گهري شموليت جي حمايت ڪري ٿي.<ref>{{cite web |author=ORF |title=Österreichs Rolle in der EU-Sicherheitspolitik |url=https://orf.at/stories/3193487 |website=ORF |date=2021-05-21 |access-date=2025-05-25 |language=de}}</ref> او وي پي جي ڪجهه سياستدانن، جهڙوڪ [[ويرنر فاسلابينڊ]] 1997ع ۾، مستقبل ۾ [[نيٽو]] جي رڪنيت جي امڪان کي به رد نه ڪيو.<ref>{{cite web |url=https://www.nato.int/docu/speech/1997/s971203a.htm |title=NATO Speech: MoD Austria, Brussels, 3 Dec. 1997 |author=Dr. Werner Fasslabend |date=December 3, 1997 |access-date=May 25, 2025}}</ref><ref>{{cite web |url=https://csdr.org/97Book/fasslabend-C.htm |title=Center for Strategic Decision Research: Austria's Role in European Security |author=Dr. Werner Fasslabend |date=1997 |access-date=May 25, 2025}}</ref> عملي طور آسٽريا يورپي يونين جي [[گڏيل پرڏيهي ۽ سلامتي پاليسي]] ۾ حصو وٺي ٿو، [[امن قائم رکڻ]] ۽ امن سازيءَ وارن مشنن ۾ شامل ٿئي ٿو ۽ [[نيٽو]] جي ”[[امن لاءِ ڀائيواري]]“ پروگرام جو ميمبر آهي؛ ان مقصد لاءِ آئين ۾ پڻ لاڳاپيل تبديليون ڪيون ويون آهن.<ref>{{cite web|publisher=NATO|title=Signatures of Partnership for Peace Framework Document|date=5 October 2006|url=http://www.nato.int/pfp/sig-cntr.htm|access-date=17 February 2024|archive-date=29 November 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20061129213256/http://www.nato.int/pfp/sig-cntr.htm|url-status=live}}</ref> [[ليختنشتائن]] جي 2011ع ۾ [[شينگن علائقو|شينگن علائقي]] ۾ شامل ٿيڻ کان پوءِ آسٽريا جي ڪنهن به پاڙيسري ملڪ سان مستقل سرحدي چڪاس نه رهي.<ref>{{Cite web|title=Press corner|url=https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/en/IP_11_1566|website=European Commission – European Commission|language=en|access-date=9 December 2021|archive-date=4 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220204100203/https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/en/IP_11_1566|url-status=live}}</ref> ==جاگرافي== [[File:Oesterreich topo.png|thumb|upright=1.25|آسٽريا جو ٽوپو گرافي وارو نقشو جنھن ۾ ھڪ لک کان مٿي آبادي وارا شھر ڏيکاريل]] [[الپس]] واري علائقي ۾ واقع ھجڻ سبب آسٽريا گھڻي ڀاڱي جابلو ملڪ آھي<ref name="BritannicaAlps">{{cite web|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/17356/Alps|title=Alps|date=11 June 2009|website=Encyclopædia Britannica|publisher=Encyclopædia Britannica Online|accessdate=12 June 2009| archiveurl= https://web.archive.org/web/20090601083317/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/17356/Alps| archivedate= 1 June 2009 | url-status=live}}</ref> وچ اوڀر وارو الپس، اتر لائم اسٽون الپس ۽ ڏکڻ لائم اسٽون الپس جزوي طور تي آسٽريا ۾ واقع آھن. آسٽريا اتر ۾ °46 ۽ °49 ڊگرين جي وچ واري ويڪرائي ڦاڪ ۽ اوڀر ۾ °9 ۽ °18 ڊگرين جي وچ واري ڊگھائي ڦاڪ ۾ واقع آهي. آسٽريا کي پنجن علائقن ۾ ورھائي سگھجي ٿو جن ۾ سڀ کان وڏو علائقو [[ايسٽرن الپس]] وارو آھي جيڪو پوري ملڪ جي پکيڙ جو %62 آھي. الپس جبلن جي دامن وارو علائقو ۽ ڪارپيٿيائي جبل وارو علائقو جيڪو ڪل پکيڙ جو %12 سيڪڙو آھي. اوڀر پاسي واري جابلو دامن لڳ پئنوني واري ھيٺاھين ٻھراڙيءَ واري علائقي جي مدار جي پسگردائيءَ جيڪا پڻ ڪل پکيڙ جو %12 سيڪڙو آھي. اتر وارا جابلو علائقا جيڪي آسٽريا جي [[گرينائيٽ]] واري پليٽ سڏبا آهن جيڪي بوھيميائي جي وچولي ۾ واقع آھن جيڪي ڪل پکيڙ جو %10 سيڪڙو آھن. ھڪ علائقو [[ويانا واري طاس]] وارو آھي جيڪو ڪل پکيڙ جو 4 سيڪڙو آھي. <gallery heights="120px" widths="160px"> File:1 hallstatt austria.jpg|[[ھال اسٽاٽ]] جو منظر File:Krems and mautern from ferdinandswarte.jpg|[[واچا واري وادي]] جي پڇاڙي ۾ ڪريمس ۽ ڊير ڊونا جا منظر File:Vorderhopfreben Üntschenspitze 1.jpg|اونھاري ۾ آسٽريا جي [[اسڪوپرنا]] جي ٻھراڙيءَ جو منظر File:Donau Linz Abend.jpg| لنز ڀرسان [[ڊينيوب ندي]] ۾ ڪروز جھازن جو منظر </gallery> ===آبھوا=== [[File:Koppen-Geiger Map AUT present.svg|thumb|[[ڪوپن واري موسمي درجابندي]] وارو آسٽريا جو نقشو<ref>{{cite journal |last1=Beck |first1=Hylke E. |last2=Zimmermann |first2=Niklaus E. |last3=McVicar |first3=Tim R. |last4=Vergopolan |first4=Noemi |last5=Berg |first5=Alexis |last6=Wood |first6=Eric F. |title=Present and future Köppen-Geiger climate classification maps at 1-km resolution |journal=Scientific Data |date=30 October 2018 |volume=5 |pages=180214 |doi=10.1038/sdata.2018.214|pmid=30375988 |pmc=6207062 |bibcode=2018NatSD...580214B }}</ref>]] آسٽريا جو وڏو حصو ٿڌ يا ٽيمپريٽ موسم واري زون ۾ واقع آهي جتي اولھ جون گھم واريون ھوائون زور سان گھلن ٿيون. ملڪ جو ٽن جو چوٿون حصو الپس جبلن تي مشتمل آهي جنھن ڪري اتي الپائين موسم غالب آھي. سياري ۾ ھن ملڪ ۾ تمام گهڻي ٿڌ ٿئي ٿي (−10 کان 0° پد) ۽ اونھاري ۾ نسبتن اوچو پد رھندو آھي<ref name="Climate">{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/weather/world/city_guides/results.shtml?tt=TT003350|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101202042009/http://www.bbc.co.uk/weather/world/city_guides/results.shtml?tt=TT003350|archivedate=2 December 2010|title=Average Conditions, Vienna, Austria|year=2006|publisher=British Broadcasting Corporation|accessdate=24 May 2009}}</ref> ملڪ ۾ سڀ کان وڌيڪَ گرمي پد °40.5 گريڊ آگسٽ 2013 ۾ رڪارڊ ڪيو ويو ھو. باقي سراسري گرمي پد °20 جي وچ تائين رھندو آھي<ref name=ZAMG>{{cite web|url= http://www.zamg.ac.at/cms/de/klima/klimauebersichten/klimamittel-1971-2000|title= Austrian Meteorological Institute|access-date= 12 August 2012|archive-url= https://web.archive.org/web/20120812220313/http://www.zamg.ac.at/cms/de/klima/klimauebersichten/klimamittel-1971-2000|archive-date= 12 August 2012|url-status=live|df= dmy-all}}</ref> [[ڪوپن واري موسمي درجابندي]] مطابق آسٽريا جون موسمون مختلف قسمن جون آھن جن ۾ سامونڊي موسم، گھميل براعظمي موسم، سب آرڪٽڪ موسم، ٽونڊرا موسم ۽ آئس ڪيپ موسم شامل آهن<ref name="ZAMG"/><ref>{{cite web|url= https://en.climate-data.org/country/4/|title= Climate-Data.org|access-date= 15 April 2017|archive-url= https://web.archive.org/web/20170415201756/https://en.climate-data.org/country/4/|archive-date= 15 April 2017|url-status=live|df= dmy-all}}</ref><ref>{{Cite journal|title= Atlantic influence on the Alps|journal= Environmental Research Letters|volume= 8|issue= 3|pages= 034026|doi= 10.1088/1748-9326/8/3/034026|year= 2013|last1= Zampieri|first1= Matteo|last2= Scoccimarro|first2= Enrico|last3= Gualdi|first3= Silvio|doi-access= free|bibcode= 2013ERL.....8c4026Z}}</ref> {{Weather box |collapsed=collapsed |location =ليخ، وورارلبرگ (1440 ميٽر، 1982ع کان 2012 تائين جا سراسري گرمي پد) |metric first = Yes |single line = Yes <!--Average high temperatures--> |Jan high C = -0.7 |Feb high C = 0.3 |Mar high C = 3.5 |Apr high C = 7.1 |May high C = 11.8 |Jun high C = 17.4 |Jul high C = 16.8 |Aug high C = 14.3 |Sep high C = 15.1 |Oct high C = 9.7 |Nov high C = 3.7 |Dec high C = 0.1 |Average high C = |Jan mean C = -4.5 |Feb mean C = -3.7 |Mar mean C = -0.6 |Apr mean C = 2.9 |May mean C = 7.3 |Jun mean C = 10.6 |Jul mean C = 12.7 |Aug mean C = 12.2 |Sep mean C = 9.9 |Oct mean C = 5.6 |Nov mean C = 0.4 |Dec mean C = -3.3 |year mean C = |Jan low C = -8.2 |Feb low C = -7.6 |Mar low C = -4.7 |Apr low C = -1.3 |May low C = 2.8 |Jun low C = 6.0 |Jul low C = 8.0 |Aug low C = 7.7 |Sep low C = 5.6 |Oct low C = 1.6 |Nov low C = -2.9 |Dec low C = -6.6 |Average low C = |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 59 |Feb precipitation mm = 54 |Mar precipitation mm = 56 |Apr precipitation mm = 70 |May precipitation mm = 103 |Jun precipitation mm = 113 |Jul precipitation mm = 133 |Aug precipitation mm = 136 |Sep precipitation mm = 95 |Oct precipitation mm = 67 |Nov precipitation mm = 78 |Dec precipitation mm = 66 |year precipitation mm = |source 1= <ref name=ZAMG /> |source 2= {{cite web|url= https://en.climate-data.org/location/117363/|title= ليخ موسمي ڄاڻ}} }} {{Weather box |collapsed=collapsed |location =ڪاھٽائي، ٽريول (2060 ميٽر؛ 1982 کان 2012 تائين سراسري گرمي پد) |metric first = Yes |single line = Yes <!--Average high temperatures--> |Jan high C = -3.3 |Feb high C = -3.2 |Mar high C = -0.9 |Apr high C = 2.3 |May high C = 7.0 |Jun high C = 10.4 |Jul high C = 12.7 |Aug high C = 12.3 |Sep high C = 9.6 |Oct high C = 6.3 |Nov high C = 0.5 |Dec high C = -2.4 |Average high C = |Jan mean C = -6.6 |Feb mean C = -6.5 |Mar mean C = -4.2 |Apr mean C = -1.1 |May mean C = 3.4 |Jun mean C = 6.6 |Jul mean C = 8.8 |Aug mean C = 8.6 |Sep mean C = 6.4 |Oct mean C = 2.9 |Nov mean C = -2.4 |Dec mean C = -5.4 |year mean C = |Jan low C = -9.9 |Feb low C = -9.8 |Mar low C = -7.5 |Apr low C = -4.4 |May low C = -0.2 |Jun low C = 2.9 |Jul low C = 4.9 |Aug low C = 4.9 |Sep low C = 3.3 |Oct low C = -0.5 |Nov low C = -5.2 |Dec low C = -8.4 |Average low C = |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 73 |Feb precipitation mm = 66 |Mar precipitation mm = 80 |Apr precipitation mm = 87 |May precipitation mm = 115 |Jun precipitation mm = 126 |Jul precipitation mm = 148 |Aug precipitation mm = 138 |Sep precipitation mm = 96 |Oct precipitation mm = 74 |Nov precipitation mm = 83 |Dec precipitation mm = 72 |year precipitation mm = |source 1= <ref name=ZAMG /> |source 2= {{cite web|url= https://en.climate-data.org/location/111749/|title= ڪاھٽائي موسمي ڄاڻ}} }} == حڪومت ۽ سياست == {{Main|آسٽريا جي سياست}} <!--مهرباني ڪري نئين معلومات سلسلي جي لاڳاپيل مضمونن ۾ شامل ڪريو--> {{Multiple image | align = right | caption_align = center | image1 = Am 23. September 2025 nahm Außenministerin Beate Meinl-Reisinger gemeinsam mit Bundespräsident Alexander Van der Bellen (M) und Bundeskanzler Christian Stocker (L) (54813003241) (cropped).jpg | width1 = 300 | alt1 = اليگزينڊر فان ڊير بيلن | caption1 = [[اليگزينڊر فان ڊير بيلن]]<br/><small>[[آسٽريا جو صدر|صدر]]</small> | image2 = Christian Stocker EuCo 2026.jpg | width2 = 122 | alt2 = ڪرسچين اسٽوڪر | caption2 = [[ڪرسچين اسٽوڪر]]<br/><small>[[آسٽريا جو چانسلر|چانسلر]]</small> | total_width = 300 }} [[File:Wien - Parlamentsgebäude.JPG|thumb|ويانا ۾ [[آسٽريائي پارليامينٽ جي عمارت]]]] [[آسٽريا جي پارليامينٽ]] ملڪ جي گاديءَ ۽ سڀ کان وڏي آبادي واري شهر [[ويانا]] ۾ واقع آهي. آسٽريا 1920ع واري [[وفاقي آئيني قانون]] تحت هڪ [[وفاق]]ي، [[نمائنده جمهوريت|نمائنده جمهوري]] [[جمهوريه]] بڻيو. نَوَ [[آسٽريا جون وفاقي رياستون|وفاقي رياستن]] تي ٻڌل ٻي جمهوريه جو سياسي نظام 1920ع جي آئين تي قائم آهي، جنهن ۾ 1929ع ۾ ترميمون ڪيون ويون ۽ جيڪو 1 مئي 1945ع تي ٻيهر نافذ ڪيو ويو.<ref>Lonnie Johnson 17, 142</ref> [[آسٽريا جو صدر]] رياست جو سربراهه آهي. صدر سڌي ريت عوامي اڪثريتي ووٽ سان چونڊيو ويندو آهي، ۽ جيڪڏهن ضرورت پوي تہ سڀ کان وڌيڪ ووٽ حاصل ڪندڙ اميدوارن وچ ۾ ٻيون چونڊون ڪرايون وينديون آهن. [[آسٽريا جو چانسلر]] [[آسٽريا جي حڪومت|حڪومت]] جو سربراهه آهي. چانسلر کي صدر مقرر ڪري ٿو ۽ کيس پارليامينٽ جي هيٺين ايوان ۾ پارٽين جي جوڙجڪ مطابق حڪومت ٺاهڻ جي ذميواري سونپي ويندي آهي. حڪومت کي صدر جي فرمان ذريعي يا پارليامينٽ جي هيٺين ايوان، [[آسٽريا جي نيشنل ڪائونسل|نيشنل راٽ]]، ۾ [[عدم اعتماد جو ووٽ|عدم اعتماد جي ووٽ]] ذريعي هٽائي سگهجي ٿو. آسٽريا ۾ صدر ۽ پارليامينٽ لاءِ ووٽ ڏيڻ اڳ لازمي هوندو هو، پر اها پابندي 1982ع کان 2004ع تائين مرحليوار ختم ڪئي وئي.<ref>{{Cite web|title=Bundesministerium für Inneres – Elections Compulsory voting|url=http://www.bmi.gv.at/wahlen/elections_compulsorey_voting.asp|archive-url=https://web.archive.org/web/20071103221527/http://www.bmi.gv.at/wahlen/elections_compulsorey_voting.asp|archive-date=3 November 2007|access-date=3 January 2009|publisher=Bmi.gv.at}}</ref> آسٽريا جي پارليامينٽ ٻن ايوانن تي ٻڌل آهي. [[آسٽريا جي نيشنل ڪائونسل|نيشنل راٽ]] جا 183 ميمبر هر پنجن سالن کان پوءِ عام چونڊن ذريعي چونڊيا ويندا آهن، سواءِ ان صورت جي جڏهن وفاقي صدر، وفاقي چانسلر جي تجويز تي، يا نيشنل راٽ پاڻ ايوان کي وقت کان اڳ ٽوڙي ڇڏي. 16 سالن کان وڌيڪ عمر وارو هر شهري [[ووٽ جو حق|ووٽ ڏيڻ جو حق]] رکي ٿو. ووٽ ڏيڻ جي عمر 2007ع ۾ 18 مان گهٽائي 16 سال ڪئي وئي.<ref>{{Cite web|title=The Austrian Parliament|url=https://www.parlament.gv.at/ZUSD/DLFolder/Austrian_Parl_E_p27.pdf|website=Parlament.gv.at|access-date=22 November 2021|archive-date=25 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220425043546/https://www.parlament.gv.at/ZUSD/DLFolder/Austrian_Parl_E_p27.pdf}}</ref> وفاقي چونڊن (''Nationalratswahlen'') ۾ تناسبي نمائندگيءَ تحت سيٽون حاصل ڪرڻ لاءِ سڀني پارٽين لاءِ عام [[چونڊ حد|چونڊ حد]] 4٪ ووٽ آهي، پر 43 علائقائي چونڊ تڪن مان ڪنهن هڪ ۾ سڌي سيٽ (''[[Direktmandat]]'') کٽڻ سان پڻ پارليامينٽ ۾ داخلا ممڪن آهي. قانون سازيءَ جي عمل ۾ نيشنل راٽ غالب ايوان آهي. تنهن هوندي بہ مٿيون ايوان، [[آسٽريا جي وفاقي ڪائونسل|بُنڊس راٽ]]، محدود ويٽو جو حق رکي ٿو. تقريباً سڀني حالتن ۾ نيشنل راٽ ساڳيو بل ٻيهر ووٽنگ ذريعي منظور ڪري سگهي ٿو؛ ان عمل کي ''Beharrungsbeschluss'' يعني ”اصرار وارو فيصلو“ چيو ويندو آهي. آئيني سڌارن جو جائزو وٺڻ لاءِ {{Lang|de|Österreich-Konvent}} نالي آئيني ڪنوينشن<ref>{{Cite web|title=Willkommen beim Österreich Konvent|url=http://www.konvent.gv.at/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20090104001526/http://www.konvent.gv.at/|archive-date=4 January 2009|access-date=21 November 2008|publisher=Konvent.gv.at}}</ref> 30 جون 2003ع تي گهرايو ويو، پر اهو اهڙي تجويز پيش ڪرڻ ۾ ناڪام رهيو جيڪا آئيني ترميمن لاءِ گهربل نيشنل راٽ جي ٻه ٽين اڪثريت حاصل ڪري سگهي. جتي [[ٻه ايواني نظام|ٻه ايواني پارليامينٽ]] ۽ حڪومت ترتيبوار قانون ساز ۽ انتظامي شاخون آهن، اتي عدالتون آسٽريائي رياست جي ٽئين شاخ آهن. [[آسٽريا جي آئيني عدالت|آئيني عدالت]] کي سياسي نظام تي نمايان اثر حاصل آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اها آئين سان ٽڪراءَ ۾ ايندڙ قانونن ۽ ضابطن کي ڪالعدم قرار ڏئي سگهي ٿي. 1995ع کان [[يورپي عدالت انصاف]] يورپي يونين جي قانونن هيٺ ايندڙ معاملن ۾ آسٽريائي فيصلن کي رد ڪري سگهي ٿي. آسٽريا [[يورپي عدالت براءِ انساني حق]] جا فيصلا پڻ لاڳو ڪري ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ [[انساني حقن بابت يورپي ڪنوينشن]] آسٽريا جي آئيني قانون جو حصو آهي. === 2006ع کان پوءِ === [[File:Wien - Bundeskanzleramt1.JPG|thumb|[[بال هائوس پلاٽس]] تي وفاقي چانسلري]] [[2006ع جون آسٽريائي پارلياماني چونڊون|آڪٽوبر 2006ع جي عام چونڊن]] کان پوءِ [[آسٽريا جي سوشل ڊيموڪريٽڪ پارٽي]] (ايس پي او) سڀ کان وڏي جماعت بڻجي سامهون آئي، جڏهن تہ [[آسٽريائي عوامي پارٽي]] (او وي پي) ٻئي نمبر تي رهي ۽ پنهنجي اڳوڻي نتيجي جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ 8 [[سيڪڙو پوائنٽ]] وڃائي ويٺي.<ref name="Election2002">{{Cite web|date=2006|title=24 November 2002 General Election Results – Austria Totals|url=http://electionresources.org/at/nationalrat.php?election=2002|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20090707185433/http://electionresources.org/at/nationalrat.php?election=2002|archive-date=7 July 2009|access-date=12 June 2009|website=Election Resources on the Internet}}</ref><ref name="Election2006">{{Cite web|date=2006|title=October&nbsp;1st,&nbsp;2006 General Election Results – Austria Totals|url=http://electionresources.org/at/nationalrat.php?election=2006|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20090707185102/http://electionresources.org/at/nationalrat.php?election=2006|archive-date=7 July 2009|access-date=12 June 2009|website=Election Resources on the Internet}}</ref> سياسي صورتحال سبب ٻنهي وڏين جماعتن مان ڪا بہ ننڍين پارٽين سان مستحڪم اتحاد قائم نه ڪري سگهي. جنوري 2007ع ۾ او وي پي ۽ ايس پي او گڏجي [[الفرڊ گوزن بائوئر]] (ايس پي او) جي چانسلريءَ هيٺ وڏي اتحاد واري حڪومت قائم ڪئي. [[گوزن بائوئر حڪومت|هي اتحاد]] 7 جولاءِ 2008ع تي ٽٽي ويو.<ref>[https://web.archive.org/web/20080705204057/http://www.kurier.at/nachrichten/173528.php archive.org]</ref> [[2008ع جون آسٽريائي پارلياماني چونڊون|سيپٽمبر 2008ع جي چونڊن]] ۾ ٻنهي وڏين جماعتن جي حمايت وڌيڪ گهٽجي وئي؛ ايس پي او کي 29.3٪ ۽ او وي پي کي 26.0٪ ووٽ مليا. ٻنهي ٻيهر اتحاد قائم ڪيو ۽ [[ويرنر فائمان]] (ايس پي او) چانسلر بڻيو ([[پهرين فائمان حڪومت]]). [[گرين پارٽي – گرين متبادل]] 11٪ ووٽن سان ٽئين نمبر تي رهي. سياسي ساڄي ڌر جون [[آسٽريا جي آزادي پارٽي]] (ايف پي او) ۽ فوت ٿيل [[يورگ هائڊر]] جي نئين پارٽي [[آسٽريا جي مستقبل لاءِ اتحاد]] جي حمايت وڌي، پر ٻنهي گڏجي 20٪ کان گهٽ ووٽ حاصل ڪيا. 11 آڪٽوبر 2008ع تي يورگ هائڊر هڪ ڪار حادثي ۾ فوت ٿي ويو.<ref>{{Cite web|date=11 October 2008|title=Austrian far-right leader Jörg Haider dies in car crash|url=https://www.theguardian.com/world/2008/oct/11/austria-haider|website=The Guardian|access-date=10 December 2021|archive-date=21 June 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120621073253/http://www.guardian.co.uk/world/2008/oct/11/austria-haider|url-status=live}}</ref> [[2013ع جون آسٽريائي پارلياماني چونڊون|2013ع جي پارلياماني چونڊن]] ۾ سوشل ڊيموڪريٽڪ پارٽي 27٪ ووٽن سان 52 سيٽون، جڏهن تہ عوامي پارٽي 24٪ ووٽن سان 47 سيٽون حاصل ڪيون، ۽ گڏجي اڪثريت برقرار رکيائون. آزادي پارٽي 21٪ ووٽن سان 40 سيٽون حاصل ڪيون، جڏهن تہ گرين پارٽي 12٪ ووٽن سان 24 سيٽون ورتيون. ٻن نون جماعتن، اسٽرو ناخ ۽ [[نيوس – نئون آسٽريا ۽ لبرل فورم|نيوس]]، 10٪ کان گهٽ ووٽ حاصل ڪيا ۽ ترتيبوار 11 ۽ 9 سيٽون کٽيون.<ref>{{Cite web|title=Election Resources on the Internet: Federal Elections in Austria – Nationalrat Results Lookup|url=http://www.electionresources.org/at/nationalrat.php?election=2013|website=electionresources.org|access-date=9 December 2021|archive-date=20 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211020101927/http://www.electionresources.org/at/nationalrat.php?election=2013|url-status=live}}</ref> 17 مئي 2016ع تي سوشل ڊيموڪريٽڪ پارٽيءَ جو [[ڪرسچن ڪيرن]] نئين چانسلر طور حلف کنيو. هن قدامت پسند عوامي پارٽي (او وي پي) سان ”وڏي اتحاد“ واري حڪومت جاري رکي. هو اڳوڻي چانسلر ۽ ايس پي او اڳواڻ [[ويرنر فائمان]] جي استعيفيٰ کان پوءِ عهدي تي آيو.<ref>{{Cite news|date=17 May 2016|title=Austria's Christian Kern sworn in as new chancellor|work=DW.COM|url=https://www.dw.com/en/austrias-christian-kern-sworn-in-as-new-chancellor/a-19263395|access-date=10 December 2021|archive-date=10 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211210090552/https://www.dw.com/en/austrias-christian-kern-sworn-in-as-new-chancellor/a-19263395|url-status=live}}</ref> 26 جنوري 2017ع تي [[اليگزينڊر فان ڊير بيلن]] آسٽريا جي صدر طور حلف کنيو. صدر جو عهدو گهڻو ڪري رسمي آهي، پر علامتي ۽ آئيني لحاظ کان اهم حيثيت رکي ٿو.<ref>{{Cite news|date=26 January 2017|title=Van der Bellen takes office as Austrian president|work=DW.COM|url=https://www.dw.com/en/van-der-bellen-takes-office-as-austrian-president/a-37282299|access-date=10 December 2021|archive-date=10 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211210092251/https://www.dw.com/en/van-der-bellen-takes-office-as-austrian-president/a-37282299|url-status=live}}</ref> 2017ع جي بهار ۾ وڏي اتحاد جي خاتمي کان پوءِ [[2017ع جون آسٽريائي پارلياماني چونڊون|آڪٽوبر 2017ع لاءِ وقت کان اڳ چونڊون]] سڏايون ويون. نئين نوجوان اڳواڻ [[سيباسٽيان ڪُرتس]] جي قيادت هيٺ آسٽريائي عوامي پارٽي (او وي پي) نيشنل ڪائونسل ۾ سڀ کان وڏي پارٽي بڻجي، 31.5٪ ووٽن ۽ 183 مان 62 سيٽن تي ڪاميابي حاصل ڪئي. سوشل ڊيموڪريٽڪ پارٽي (ايس پي او) 26.9٪ ووٽن ۽ 52 سيٽن سان ٻئي نمبر تي، جڏهن تہ آسٽريا جي آزادي پارٽي (ايف پي او) 26٪ ووٽن ۽ 51 سيٽن سان ٿوري فرق سان ٽئين نمبر تي رهي. نيوس 5.3٪ ووٽن ۽ 10 سيٽن سان چوٿين، جڏهن تہ پِلز پارٽي 4.4٪ ووٽن ۽ 8 سيٽن سان پهريون ڀيرو پارليامينٽ ۾ داخل ٿي. گرين پارٽي 3.8٪ ووٽن سان 4٪ واري حد پار نه ڪري سگهي ۽ پنهنجون سڀ 24 سيٽون وڃائي ويٺي.<ref>{{Cite news|date=15 October 2017|title=Austrian elections: Sebastian Kurz becomes youngest leader|work=DW.COM|url=https://www.dw.com/en/austrian-elections-sebastian-kurz-becomes-youngest-leader/a-40959587|access-date=9 December 2021|archive-date=9 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211209130143/https://www.dw.com/en/austrian-elections-sebastian-kurz-becomes-youngest-leader/a-40959587|url-status=live}}</ref> او وي پي ايف پي او سان اتحاد قائم ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. نئين چانسلر سيباسٽيان ڪُرتس جي سربراهيءَ ۾ وچ ساڄي ڌر ۽ ساڄي ڌر جي عواميت پسند پارٽيءَ تي ٻڌل نئين حڪومت 18 ڊسمبر 2017ع تي حلف کنيو.<ref>{{Cite news|date=18 December 2017|title=Muted protests in Vienna as far-right ministers enter Austria's government|language=en|work=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/world/2017/dec/18/thousands-protest-as-far-right-ministers-enter-government-in-austria|access-date=9 December 2021|archive-date=9 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211209130143/https://www.theguardian.com/world/2017/dec/18/thousands-protest-as-far-right-ministers-enter-government-in-austria|url-status=live}}</ref> پر [[ابيزا معاملو|”ابيزا“ بدعنواني اسڪينڊل]] کان پوءِ اتحادي حڪومت ختم ٿي وئي<ref>{{Cite news|date=20 May 2019|title=Austrian government collapses after far-right minister fired|language=en|work=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/world/2019/may/20/austrian-government-collapses-after-far-fight-minister-fired|access-date=9 December 2021|archive-date=25 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201125162548/https://www.theguardian.com/world/2019/may/20/austrian-government-collapses-after-far-fight-minister-fired|url-status=live}}</ref> ۽ [[2019ع جون آسٽريائي پارلياماني چونڊون|29 سيپٽمبر 2019ع تي نيون چونڊون]] ڪرايون ويون. انهن چونڊن ۾ او وي پي 37.5٪ ووٽن سان وڏي ڪاميابي حاصل ڪئي ۽ 13.9٪ ووٽ حاصل ڪندڙ گرين پارٽي سان اتحاد قائم ڪيو. سيباسٽيان ڪُرتس جي چانسلريءَ هيٺ اها حڪومت 7 جنوري 2020ع تي حلف کنيو.<ref>{{Cite news|date=29 September 2019|title=Austrian elections: support for far-right collapses|language=en|work=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/world/2019/sep/29/austrian-elections-exit-polls-collapse-far-right-support-sebastian-kurz-victory|access-date=9 December 2021|archive-date=9 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211209125553/https://www.theguardian.com/world/2019/sep/29/austrian-elections-exit-polls-collapse-far-right-support-sebastian-kurz-victory|url-status=live}}</ref> 11 آڪٽوبر 2021ع تي بدعنواني اسڪينڊل سبب وڌندڙ دٻاءَ هيٺ چانسلر سيباسٽيان ڪُرتس استعيفيٰ ڏئي ڇڏي. او وي پي جي پرڏيهي وزير [[اليگزينڊر شالنبرگ]] سندس جانشين بڻيو، پر ٻن مهينن کان به گهٽ عرصي کان پوءِ شالنبرگ پڻ عهدو ڇڏي ڏنو. 6 ڊسمبر 2021ع تي [[ڪارل نيهمر]] چانسلر طور حلف کنيو، جنهن سان هو ٻن مهينن اندر آسٽريا جو ٽيون قدامت پسند چانسلر بڻيو. او وي پي ۽ گرين پارٽيءَ جو اتحاد جاري رهيو.<ref>{{Cite news|date=6 December 2021|title=Austria: Karl Nehammer sworn in as new chancellor|work=[[DW.COM]] |url=https://www.dw.com/en/austria-karl-nehammer-sworn-in-as-new-chancellor/a-60032938|access-date=10 December 2021|archive-date=12 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220412004047/https://www.dw.com/en/austria-karl-nehammer-sworn-in-as-new-chancellor/a-60032938|url-status=live}}</ref> [[2024ع جون آسٽريائي پارلياماني چونڊون|29 سيپٽمبر 2024ع جي چونڊن]] کان پوءِ او وي پي، ايس پي او ۽ [[نيوس (آسٽريا)|نيوس]] وچ ۾ اتحادي ڳالهيون ناڪام ٿي ويون، جنهن کان پوءِ نيهمر استعيفيٰ ڏني. [[اليگزينڊر شالنبرگ]] ٻيو ڀيرو عبوري چانسلر ٿيو. او وي پي ۽ ايف پي او وچ ۾ اتحاد ٺاهڻ جون ڪوششون پڻ ناڪام رهيون. آخرڪار او وي پي، ايس پي او ۽ نيوس وچ ۾ اتفاق ٿيو ۽ [[ڪرسچين اسٽوڪر]] (او وي پي) جي چانسلريءَ هيٺ [[اسٽوڪر حڪومت]] قائم ڪئي وئي.<ref>{{Cite web |date=2025-03-03 |title=Dreierkoalition: Neue Regierung angelobt |url=https://orf.at/stories/3386514/ |access-date=2025-03-03 |website=news.ORF.at |language=de}}</ref> === انتظامي ورهاست === <!---"Administrative divisions of Austria" redirects here---> {{Main|آسٽريا جون رياستون}} آسٽريا هڪ [[وفاقي جمهوريه]] آهي، جيڪا [[آسٽريا جون رياستون|نَوَ رياستن]] (بُنڊَس لينڊَر) تي مشتمل آهي.<ref name="CIA"/> رياستن کي وڌيڪ [[آسٽريا جا ضلعا|ضلعن]] (بيٽسِرڪَه) ۽ قانوني شهرن (شٽاتوٽار شٽيٽَه) ۾ ورهايو ويو آهي. ضلعن کي اڳتي [[ميونسپلٽي (آسٽريا)|ميونسپلٽين]] (گَمائنڊَن) ۾ ورهايو ويو آهي. قانوني شهرن کي اهي اختيار حاصل آهن، جيڪي عام طور تي ضلعن ۽ ميونسپلٽين ٻنهي کي حاصل هوندا آهن. [[ويانا]] ان لحاظ کان منفرد آهي تہ اهو هڪ ئي وقت شهر ۽ رياست ٻئي آهي. [[يورپي ڪميشن]] جو ترجمي وارو ڊائريڪٽوريٽ جنرل رياستن لاءِ ''صوبا'' جو اصطلاح استعمال ڪري ٿو. {| class="sortable wikitable" style="text-align:right; font-size:100%" |- style="font-size:100%; text-align:right" ! <small>*رياست*</small> ! <small>*گادي*جو*هنڌ*</small> ! <small>'''پکيڙ'''</small> <small>'''_چورس ^{ڪلوميٽر}'''</small> ! <small>آبادي</small> <small>(2017)</small> ! <small>گھاٽائي/چورس ڪلوميٽر</small> ! <small>GDP (يورو)</small><small>(2012)</small> ! <small>GDP<br />في ڪس</small> |- | '''[[برجنلينڊ]]'''|| [[آئزن اسٽڊٽ|'''آئزن اسٽڊٽ''']] |style="text-align:right"| <small>'''3,965'''</small>|| style="text-align:right" | <small>'''291,942'''</small>|| style="text-align:right" | 73.6 ||style="text-align:right"| <small>'''7.311'''</small> ارب || style="text-align:right" | <small>'''25,600'''</small> |- | [[ڪرينٿيا (رياست)|'''ڪرينٿيا''']] || [[ڪليگنفرٽ]] |style="text-align:right"| 9,536 ||style="text-align:right"| <small>'''561,077'''</small>|| style="text-align:right" | 58.8 ||style="text-align:right"| 17.62 ارب ||style="text-align:right"| <small>'''31,700'''</small> |- | [[لوئر آسٽريا|'''لوئر''' '''آسٽريا''']] || [[سنڪٽ پولٽن]] |style="text-align:right"| <small>'''19,178'''</small>|| style="text-align:right" | <small>'''1,665,753'''</small>|| style="text-align:right" | 86.9 ||style="text-align:right"| <small>'''49.75'''</small> ارب || style="text-align:right" | <small>'''30,800'''</small> |- | [[سلزبرگ (رياست)|'''سلزبرگ''']] || [[سلزبرگ]] |style="text-align:right"| 7,154 ||style="text-align:right"| 549,263 ||style="text-align:right"| 76.8 ||style="text-align:right"| 23.585 ارب ||style="text-align:right"| <small>'''44,500'''</small> |- | '''[[اسٽيريا]]'''|| [[گراتس]] |style="text-align:right"| <small>'''16,401'''</small>|| style="text-align:right" | <small>'''1,237,298'''</small>|| style="text-align:right" | 75.4 ||style="text-align:right"| <small>'''40.7'''</small> ارب || style="text-align:right" | <small>'''33,600'''</small> |- | [[ٽرول (رياست)|'''ٽرول''']] || [[انسبروڪ]] |style="text-align:right"| <small>'''12,648'''</small>|| style="text-align:right;" | 746,153 ||style="text-align:right"| 59.0 ||style="text-align:right"| <small>'''28.05'''</small> ارب || style="text-align:right" | <small>'''39,400'''</small> |- | [[اپر آسٽريا|'''اپر آسٽريا''']] || [[لنز]] |style="text-align:right"| <small>'''11,982'''</small>|| style="text-align:right;" | <small>'''1,465,045'''</small>|| style="text-align:right" | 122.3 ||style="text-align:right"| <small>'''53.86'''</small> ارب || style="text-align:right" | <small>'''38,000'''</small> |- |colspan=2| '''[[ويانا]]''' |style="text-align:right"| 415 ||style="text-align:right;"| <small>'''1,867,582'''</small>|| style="text-align:right" | 4,500 ||style="text-align:right"| <small>'''81.77'''</small> ارب |- | '''[[وورارلبرگ]]'''|| [[بريگنز]] |style="text-align:right"| <small>'''2,601'''</small>|| style="text-align:right;" | 388,752 ||style="text-align:right"| 149.5 ||style="text-align:right"| <small>'''23.59 ارب'''</small>|| style="text-align:right" | <small>'''58,300'''</small> |- |colspan=7 |<ref>{{Cite web|title=Eurostat – Data Explorer|url=http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/submitViewTableAction.do|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006122431/http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/submitViewTableAction.do|archive-date=6 October 2014|access-date=19 October 2011}}</ref><ref>{{Cite web|title=Statistik Austria – Bevölkerung zu Jahresbeginn 2002–2017 nach Gemeinden (Gebietsstand 1.1.2017)|url=http://www.statistik.at/wcm/idc/idcplg?IdcService=GET_FILE&dID=354032&dDocName=080904|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180322204818/http://www.statistik.at/wcm/idc/idcplg?IdcService=GET_FILE&dID=354032&dDocName=080904|archive-date=22 March 2018|access-date=9 July 2018}}</ref> |} === پرڏيهي لاڳاپا === {{Main|آسٽريا جا پرڏيهي لاڳاپا}} [[File:Inauguration EYE2014 Parlement européen Strasbourg 9 mai 2014.jpg|thumb|[[يورپي پارليامينٽ]]؛ آسٽريا [[يورپي يونين]] جي 27 ميمبر ملڪن مان هڪ آهي.]] 1955ع واري [[آسٽريا جو رياستي معاهدو|آسٽريا جي رياستي معاهدي]]، [[ٻي عالمي جنگ]] کان پوءِ آسٽريا تي قبضي جو خاتمو آندو ۽ آسٽريا کي هڪ آزاد ۽ خودمختيار رياست طور تسليم ڪيو. 26 آڪٽوبر 1955ع تي [[آسٽريا جي وفاقي اسيمبلي|وفاقي اسيمبلي]] هڪ آئيني شق منظور ڪئي، جنهن تحت ”آسٽريا پنهنجي آزاد مرضيءَ سان پنهنجي دائمي غيرجانبداريءَ جو اعلان ڪري ٿو“. هن قانون جي ٻئي حصي موجب، ”آسٽريا مستقبل ۾ ڪنهن به فوجي اتحاد ۾ شامل نہ ٿيندو ۽ پنهنجي سرزمين تي ڪنهن بہ پرڏيهي فوجي اڏي جي قيام جي اجازت نہ ڏيندو“. ان کان پوءِ آسٽريا پنهنجي پرڏيهي پاليسيءَ کي غيرجانبداريءَ جي اصول تي ترتيب ڏنو، جيتوڻيڪ ان جي غيرجانبداري [[سوئٽزرلينڊ]] جي غيرجانبداريءَ کان ڪافي مختلف رهي آهي.<ref>{{Cite web |last=Sassòli |first=Peter Hilpold, Matthieu Gillabert, Johanna Rainio-Niemi, Marco |date=2023-01-09 |title=Neutrality Law In A Comparative Perspective: Austria, Switzerland, Finland |url=https://tdhj.org/blog/post/neutrality-law-comparison-austria-switzerland-finland/ |access-date=2026-07-22 |website=The Defence Horizon Journal |language=en-US}}</ref> [[سوويت يونين]] جي خاتمي کان پوءِ آسٽريا پنهنجي [[غيرجانبدار ملڪ|غيرجانبداريءَ]] جي تشريح تي ٻيهر غور ڪرڻ شروع ڪيو. 1991ع ۾ هن [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] جي منظوريءَ سان [[عراق]] خلاف ڪيل ڪارروائيءَ لاءِ پنهنجي فضائي حدن مان گذرڻ جا حق ڏنا. 1995ع کان وٺي آسٽريا [[يورپي يونين]] جي گڏيل پرڏيهي ۽ سلامتي پاليسيءَ ۾ پڻ حصو وٺندو رهيو آهي. ساڳئي سال آسٽريا [[اتر ائٽلانٽڪ معاهدي جي تنظيم|نيٽو]] جي [[امن لاءِ ڀائيواري]] پروگرام ۾ شامل ٿيو؛ البت هن اهو قدم [[روس]] جي پروگرام ۾ شامل ٿيڻ کان پوءِ کنيو. ان کان پوءِ آسٽريا [[بوسنيا ۽ هرزيگووينا|بوسنيا]] ۾ امن قائم رکڻ وارين مهمن ۾ پڻ حصو ورتو. ان دوران، 1955ع جي غيرجانبداريءَ بابت آئيني قانون جو اهو حصو مڪمل طور برقرار رهيو، جنهن تحت آسٽريا جي سرزمين تي پرڏيهي فوجي اڏن جي قيام جي اجازت نہ آهي.<ref>{{Cite web|title=Austria's Permanent Neutrality|url=https://www.austrianinformation.org/winter-2015-16/wc55d7qi5qrmyzmxh1qkofcmsluxvj|access-date=4 February 2021|website=New Austrian Information|date=16 December 2015|archive-date=13 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210213232914/https://www.austrianinformation.org/winter-2015-16/wc55d7qi5qrmyzmxh1qkofcmsluxvj|url-status=live}}</ref> آسٽريا [[گڏيل قومن جو جوهري هٿيارن جي پابنديءَ وارو معاهدو|جوهري هٿيارن جي پابنديءَ واري گڏيل قومن جي معاهدي]] تي پڻ صحيح ڪئي آهي.<ref>{{Cite web|date=6 July 2019|title=Chapter XXVI: Disarmament&nbsp;– No. 9 Treaty on the Prohibition of Nuclear Weapons|url=https://treaties.un.org/Pages/ViewDetails.aspx?src=TREATY&mtdsg_no=XXVI-9&chapter=26&clang=_en|publisher=United Nations Treaty Collection|access-date=8 August 2019|archive-date=6 August 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190806220546/https://treaties.un.org/Pages/ViewDetails.aspx?src=TREATY&mtdsg_no=XXVI-9&chapter=26&clang=_en|url-status=live}}</ref> ان معاهدي جي [[اتر ائٽلانٽڪ معاهدي جي تنظيم|نيٽو]] جي سمورن ميمبر ملڪن مخالفت ڪئي هئي.<ref>{{Cite news|date=7 July 2017|title=122 countries adopt 'historic' UN treaty to ban nuclear weapons|work=CBC News|url=https://www.cbc.ca/news/world/un-treaty-ban-nuclear-weapons-1.4192761|access-date=8 August 2019|archive-date=14 August 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190814183525/https://www.cbc.ca/news/world/un-treaty-ban-nuclear-weapons-1.4192761|url-status=live}}</ref> === فوج === {{Main|آسٽريا جون هٿياربند فوجون}} [[Image:Alsergrund (Wien) - Rossauer-Kaserne (2).JPG|thumb|[[آسٽريا جي دفاع واري وزارت|وفاقي دفاع واري وزارت]] جو صدر دفتر [[روسائوئر ڪازرني]]، [[ويانا]] ۾]] آسٽريا جي هٿياربند فوجن ([[آسٽريائي جرمن ٻولي|آسٽريائي جرمن]]: بُنڊس‌هير) جي افرادي قوت جو دارومدار گهڻو ڪري [[لازمي فوجي ڀرتي]] تي آهي.<ref>{{Cite news|last=Prodhan|first=Georgina|date=20 January 2013|title=Neutral Austria votes to keep military draft|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/us-austria-military-referendum/neutral-austria-votes-to-keep-military-draft-idUSBRE90J0DC20130120|access-date=4 February 2021|archive-date=8 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210208223245/https://www.reuters.com/article/us-austria-military-referendum/neutral-austria-votes-to-keep-military-draft-idUSBRE90J0DC20130120|url-status=live}}</ref> ارڙهن سالن جي عمر کي پهتل ۽ فوجي خدمت لاءِ موزون قرار ڏنل سڀني مردن لاءِ ڇهن مهينن جي لازمي [[فوجي خدمت]] ڪرڻ ضروري آهي، جنهن کان پوءِ اٺن سالن تائين رزرو فوجي خدمت جي ذميواري هوندي آهي. سورهن سالن جي عمر کان مرد ۽ عورتون ٻئي رضاڪاراڻي خدمت لاءِ اهل آهن.<ref name="CIA"/> [[ضميري بنيادن تي فوجي خدمت کان انڪار|ضميري بنيادن تي فوجي خدمت کان انڪار]] قانوني طور قبول ٿيل آهي، ۽ جيڪي ماڻهو اهو حق استعمال ڪن ٿا تن لاءِ ان جي بدران نوَ مهينن جي منظم [[آسٽريا ۾ شهري خدمت|شهري خدمت]] ڪرڻ لازمي آهي. 1998ع کان وٺي رضاڪار عورتن کي پيشور فوجي بڻجڻ جي اجازت ڏني وئي آهي. بُنڊس‌هير جا مکيه شعبا گڏيل فوجون (اشٽرائٽ‌ڪريفٽي‌فيورُنگس‌ڪمانڊو، ايس ڪي ايف يو ڪي ڊي او) آهن، جن ۾ زميني فوجون (لانڊ‌اشٽرائٽ‌ڪريفٽي)، هوائي فوجون (لُفٽ‌اشٽرائٽ‌ڪريفٽي)، بين الاقوامي مهمون (اِنٽرنيشنالي آئنسَيٽسي) ۽ خاص فوجون (شپيٽسيال‌آئنسَيٽس‌ڪريفٽي) شامل آهن. انهن کان سواءِ گڏيل مهمي سهائتا ڪمان (ڪمانڊو آئنسَيٽس‌اُنٽرشٽُٽسُنگ؛ ڪي ڊي او اي يو) ۽ گڏيل ڪمان سهائتا مرڪز (فيورُنگس‌اُنٽرشٽُٽسُنگس‌سينٽرم؛ ايف يو يو زيڊ) پڻ شامل آهن. آسٽريا هڪ [[سامونڊي ڪناري کان محروم ملڪ]] آهي، تنهنڪري ان وٽ ڪا بہ بحري فوج ناهي. [[File:Medal Parade (27178440136).jpg|thumb|هڪ غيرجانبدار ملڪ جي حيثيت سان آسٽريا جو دفاع [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] جي امن قائم رکڻ واري مهارت ۽ مهمن تي ڌيان ڏئي ٿو، جيئن هن تصوير ۾ [[لبنان ۾ گڏيل قومن جي عبوري فوج|يونيفل]] ڏيکاريل آهي.]] 2012ع ۾ آسٽريا جا دفاعي خرچ ان جي مجموعي گهرو پيداوار جو لڳ ڀڳ 0.8 سيڪڙو هئا. فوج ۾ هن وقت لڳ ڀڳ 26,000<ref>{{Cite web|title=Defence Data|url=http://www.eda.europa.eu/info-hub/defence-data-portal/Austria/year/2012|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140603202759/http://eda.europa.eu/info-hub/defence-data-portal/Austria/year/2012|archive-date=3 June 2014|access-date=4 April 2014|website=europa.eu}}</ref> فوجي آهن، جن مان لڳ ڀڳ 12,000 لازمي ڀرتيءَ هيٺ آيل فوجي آهن. رياست جي سربراهه جي حيثيت سان [[آسٽريا جو صدر]] رسمي طور هٿياربند فوجن جو سپريم ڪمانڊر آهي. آسٽريا جي هٿياربند فوجن جي ڪمان دفاع واري وزير وٽ هوندي آهي، مئي 2020ع مطابق اهو عهدو [[ڪلاوڊيا ٽانر]] وٽ آهي. [[سرد جنگ]] جي خاتمي کان پوءِ، ۽ خاص طور تي آسٽريا ۽ ان جي [[اوڀر بلاڪ]] جي پاڙيسري ملڪن ([[هنگري]] ۽ اڳوڻي [[چيڪوسلوواڪيا]]) کي جدا ڪندڙ سخت پهري هيٺ آيل اڳوڻي ”[[لوهي پردو|لوهي پردي]]“ جي خاتمي کان پوءِ، آسٽريا جي فوج [[غير قانوني اميگريشن|غير قانوني مهاجرن]] کي سرحد پار ڪرڻ کان روڪڻ جي ڪوششن ۾ آسٽريا جي سرحدي محافظن جي مدد ڪندي رهي. اها مدد 2008ع ۾ هنگري ۽ [[سلوواڪيا]] جي يورپي يونين جي [[شينگن علائقو|شينگن علائقي]] ۾ شامل ٿيڻ کان پوءِ ختم ٿي وئي، جنهن سان عملي طور معاهدي جي ميمبر رياستن وچ ۾ ”اندروني“ سرحدي ڪنٽرول ختم ٿي ويا. ڪجهه سياستدانن هن مهم کي جاري رکڻ جو مطالبو ڪيو، پر ان جي قانوني حيثيت تي سخت اختلاف موجود آهن. آسٽريا جي آئين موجب، هٿياربند فوجن کي رڳو محدود حالتن ۾ مقرر ڪري سگهجي ٿو، خاص طور ملڪ جي دفاع ۽ قومي هنگامي حالتن، جهڙوڪ [[قدرتي آفت|قدرتي آفتن]] کان پوءِ امدادي ڪمن لاءِ.<ref>{{Cite web|title=Austria 1920 (reinst. 1945, rev. 2013)|url=https://www.constituteproject.org/constitution/Austria_2013?lang=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402155729/https://www.constituteproject.org/constitution/Austria_2013?lang=en|archive-date=2 April 2015|access-date=17 March 2015|website=Constitute}}</ref> رڳو غيرمعمولي حالتن ۾ انهن کي معاون پوليس فورس طور استعمال ڪري سگهجي ٿو. پنهنجي [[آسٽريا جي غيرجانبداريءَ جو اعلان|خود اعلانيل دائمي غيرجانبداريءَ]] واري حيثيت تحت، آسٽريا وٽ گڏيل قومن جي اڳواڻيءَ هيٺ امن قائم رکڻ ۽ ٻين انساني همدرديءَ وارين مهمن ۾ حصو وٺڻ جي پراڻي روايت آهي. خاص طور تي [[آسٽريا جي فوجن جو آفتن ۾ امدادي يونٽ]] (اي ايف ڊي آر يو)، جيڪو مڪمل طور رضاڪارن تي ٻڌل يونٽ آهي ۽ شهري ماهرن (مثال طور بچاءَ وارن ڪتن جي سنڀاليندڙن) سان ويجها لاڳاپا رکي ٿو، هڪ تيز رفتار (مقرر ٿيڻ جو معياري وقت 10 ڪلاڪ آهي) ۽ اثرائتي [[ڳولا ۽ بچاءُ|ڳولا ۽ بچاءَ]] واري يونٽ طور ساک رکي ٿو. هن وقت آسٽريا جي فوج جا وڏا دستا [[بوسنيا ۽ هرزيگووينا|بوسنيا]] ۽ [[ڪوسوو]] ۾ مقرر آهن.{{Citation needed|date=March 2023}} 2024ع جي [[عالمي امن انڊيڪس]] موجب، آسٽريا دنيا جو ٽيون سڀ کان وڌيڪ پرامن ملڪ آهي.<ref>{{Cite web|title=2024 Global Peace Index|url=https://www.economicsandpeace.org/wp-content/uploads/2024/06/GPI-2024-web.pdf}}</ref> == معيشت == [[File:13-08-30-wien-by-RalfR-123.jpg|thumb|[[ويانا بين الاقوامي مرڪز]] [[گڏيل قومن]] جي آفس سميت ۽ ڊي سي ٽاورز جو ٽاور-1]] آسٽريا دنيا جي ملڪن جي ناليوار جي ڊي پي جي شرح مطابق تمام مٿاھين شرح وارن ملڪن ۾ شامل آهي.<ref name=autogenerated1>{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2012/01/weodata/weorept.aspx?sy=2009&ey=2012&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=122&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a=&pr.x=37&pr.y=14|title=Austria|publisher=International Monetary Fund|accessdate=17 April 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121125152140/http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2012/01/weodata/weorept.aspx?sy=2009&ey=2012&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=122&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a=&pr.x=37&pr.y=14|archive-date=25 November 2012|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> ان جي [[معيشت]] تمام وڏي پيماني تي صنعتي ۽ تمام ترقي يافته سوشل مارڪيٽ واري آهي. 1980ع جي ڏھاڪي تائين وڏي صنعت کي سرڪاري بڻايو ويو پر بعد ۾ نجڪاري ذريعي سرڪاري صنعتي يونٽن ۾ ڪمي آئي. صنعت کان پوءِ [[سياحت]] ھن ملڪ جي معيشيت جو وڏو شعبو آهي. سال 2007ع ۾ بين الاقوامي سياحت جي آمدني ۾ آسٽريا دنيا ۾ نائين نمبر تي ھو. ان سال ھن ملڪ جي سياحتي آمدني 18.9 ارب ڊالر ھئي. سياحن جي تعداد واري شمار ۾ ان سال ھي ملڪ ٻارھين نمبر تي آيو. ملڪ ۾ ان سال 2 ڪروڙ 8 لک سياح گھمڻ آيا.<ref name="UNTWO">{{cite web|url=http://www.tourismroi.com/Content_Attachments/27670/File_633513750035785076.pdf |title=UNTWO World Tourism Barometer, Vol.6 No.2 |accessdate=18 November 2008 |publisher=UNTWO |date=June 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081031013714/http://www.tourismroi.com/Content_Attachments/27670/File_633513750035785076.pdf |archivedate=31 October 2008 |url-status=dead }}</ref> ملڪ جو سڀ کان وڏو واپاري شراڪت دار تاريخي طور تي [[جرمني]] رھيو آھي. [[يورپي يونين]] ۾ شامل ٿيڻ سان ھن ملڪ جا يونين جي رڪن ملڪن سان معاشي لاڳاپن ۾ ويجھڙائپ وڌڻ سان ھن ملڪ جي جرمني تي واپاري دارومدار کي گھٽايو آھي. يورپي يونين جي رڪنيت سان پرڏيھي سيڙپڪاري جو ھتي زبردست اضافو ٿيو آهي. سال 2006ع ۾ جي ڊي پي جي واڌ 3.3 سيڪڙو تائين پھتي.<ref>[http://www.oenb.at/isaweb/report.do?&lang=EN&report=7.7 Real GDP Growth – Expenditure Side] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181106193328/https://www.oenb.at/isaweb/report.do?&lang=EN&report=7.7|date=6 November 2018}}, provided by the [[Oesterreichische Nationalbank|Austrian National Bank]] {{in lang|de}} </ref> ملڪ جي درآمدن جو 67 سيڪڙو يورپي يونين جي رڪن ملڪن مان آھي<ref>{{cite web|title=OEC – Austria (AUT) Exports, Imports, and Trade Partners|url=http://atlas.media.mit.edu/en/profile/country/aut/|website=atlas.media.mit.edu|accessdate=12 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160313121243/http://atlas.media.mit.edu/en/profile/country/aut/|archive-date=13 March 2016|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> [[File:BlueEurozone.svg|thumb|left|آسٽريا يوروزون (تيز نيري رنگ سان ڏيکاريل) واري مالياتي يونين م شامل آھي ۽ يورپي يونين جي سنگل مارڪيٽ جو حصو آهي]] آسٽريا جي مکيه [[زرعي پيداوار]] ۾ [[پٽاٽا]]، [[جوئر]]، [[چقندر]]، [[مڪئي]]، [[ڪڻڪ]]، [[ڪپهه]] ۽ [[انگور]] شامل آهن. مکيه [[صنعت|صنعتن]] ۾ [[فولاد]]، [[مشينري]]، [[گاڏيون]]، [[بجلي|بجليءَ]] جو سامان، [[بصريات|آپٽيڪل]] شيشي جون شيون، [[ڪاغذ]]، [[ڪپڙو|ڪپڙي]]، [[سيمنٽ]]، [[ڪيميائي شيون|ڪيميائي شيئن]] جي صنعتون آهن ۽ مکيه [[معدنيات]] ۾ [[لوھ|لوهه]]، [[پيٽرول]]، ميگنيٽائٽ، گرينائٽ، [[قدرتي گيس]]، [[جست]]، [[ٽامو]] ۽ [[زنڪ]] آهن.<ref name = " سنڌيانا "/> === بنيادي ڍانچو ۽ قدرتي وسيلا === {{Main|آسٽريا ۾ آمدرفت|آسٽريا ۾ توانائي|آسٽريا ۾ قابل تجديد توانائي}} [[File:Verbund malta.jpg|thumb|[[ڪولنبرائن ڊيم]]، [[ڪارِنٿيا]] ۾]] 1972ع ۾ ملڪ [[ڊينيوب درياهه]] جي ڪناري [[زوينٽنڊورف]] ۾ بجلي پيدا ڪرڻ لاءِ هڪ [[ايٽمي بجلي گهر]] جي اڏاوت شروع ڪئي، جنهن جي منظوري پارليامينٽ ۾ متفقه ووٽ ذريعي ڏني وئي هئي. تنهن هوندي به، 1978ع ۾ ٿيل هڪ [[ريفرينڊم]] ۾ لڳ ڀڳ 50.5 سيڪڙو ووٽ ايٽمي توانائيءَ جي مخالفت ۾ ۽ 49.5 سيڪڙو ان جي حق ۾ پيا،<ref>Lonnie Johnson 168–169</ref> جنهن کان پوءِ پارليامينٽ متفقه طور هڪ قانون منظور ڪيو، جنهن تحت بجلي پيدا ڪرڻ لاءِ ايٽمي توانائيءَ جي استعمال تي پابندي لڳائي وئي، جيتوڻيڪ ان وقت تائين ايٽمي بجلي گهر جي اڏاوت مڪمل ٿي چڪي هئي. آسٽريا هن وقت پنهنجي بجليءَ جو اڌ کان وڌيڪ حصو [[پاڻيءَ مان بجلي|پن بجلي]] ذريعي پيدا ڪري ٿو.<ref name="RES">{{Cite web|date=23 January 2008|title=Austria Renewable Energy Fact Sheet|url=http://www.energy.eu/renewables/factsheets/2008_res_sheet_austria_en.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20090620081934/http://www.energy.eu/renewables/factsheets/2008_res_sheet_austria_en.pdf|archive-date=20 June 2009|access-date=20 May 2009|website=Europe's Energy Portal}}</ref> [[هوائي توانائي]]، [[شمسي توانائي]] ۽ [[حياتياتي ٻارڻ|بايوماس]] جهڙن ٻين [[قابل تجديد توانائي]] جي ذريعن کي گڏ ڪرڻ سان، قابل تجديد توانائيءَ مان حاصل ٿيندڙ بجلي ملڪ جي مجموعي بجلي فراهميءَ جو 62.89 سيڪڙو بڻجي ٿي.<ref name="Renewables">{{Cite web|date=2006|title=Renewable energy in Europe|url=http://www.energy.eu/renewables/eu-charts/chart4.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20090520023020/http://www.energy.eu/renewables/eu-charts/chart4.html|archive-date=20 May 2009|access-date=20 May 2009|publisher=Europe's Energy Portal}}</ref> اڪثر يورپي ملڪن جي ڀيٽ ۾ آسٽريا قدرتي ۽ ماحولياتي وسيلن جي لحاظ کان چڱيءَ ريت مالامال آهي. ان جي [[حياتي گنجائش]] (يا حياتياتي [[قدرتي سرمايو]]) عالمي سراسري کان ٻيڻي کان به وڌيڪ آهي. 2016ع ۾ آسٽريا وٽ پنهنجي سرحدن اندر في ماڻهو 3.8 عالمي هيڪٽر<ref name="GFN">{{Cite web|title=Country Trends|url=http://data.footprintnetwork.org/#/countryTrends?cn=11&type=BCpc,EFCpc|access-date=16 October 2019|publisher=Global Footprint Network|archive-date=8 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170808050235/http://data.footprintnetwork.org/#/countryTrends?cn=11&type=BCpc,EFCpc|url-status=live}}</ref> حياتي گنجائش موجود هئي، جڏهن ته عالمي سراسري في ماڻهو 1.6 عالمي هيڪٽر هئي. ان جي ابتڙ، 2016ع ۾ آسٽريا وارن في ماڻهو 6.0 عالمي هيڪٽر حياتي گنجائش استعمال ڪئي، جيڪا آسٽريا جي واپرائڻ واري [[ماحولياتي نقش قدم]] جي برابر آهي. ان جو مطلب آهي ته آسٽريا وارا ملڪ اندر موجود حياتي گنجائش کان لڳ ڀڳ 60 سيڪڙو وڌيڪ حياتي گنجائش استعمال ڪن ٿا. نتيجي طور، آسٽريا حياتي گنجائش جي کوٽ کي منهن ڏئي رهيو آهي.<ref name=GFN/> [[آسٽريا ۾ ريل آمدرفت]] بنيادي طور قومي ريل آپريٽر [[آسٽريا جون وفاقي ريلويون]] ({{lang|de|اوسٽررائشيشي بُنڊس‌بانن}}، او بي بي) مهيا ڪري ٿو. اهو ملڪ جي اڪثر [[ايس-بان#آسٽريا|شهري ۽ پسگردائي ريل نظامن]] ۽ ڊگهي مفاصلي وارين ريل گاڏين کي هلائي ٿو. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:آسٽريا]] [[زمرو:ملڪ]] [[زمرو:وفاقي جمهوريا]] [[زمرو:يورپي ملڪ]] [[زمرو:زمين بند ملڪ]] [[زمرو:وچ يورپ جا ملڪ]] [[زمرو:يورپي اتحاد جا رڪن ملڪ]] [[زمرو:گڏيل قومن جا ڀاتي ملڪ]] [[زمرو:ملڪ ۽ علائقا جتي جرمن هڪ سرڪاري ٻولي آهي]] pkf6x4ly8hieo2qr1ckixjywar0eiuu 404647 404646 2026-08-18T17:20:12Z Intisar Ali 8681 404647 wikitext text/x-wiki {{Short description|وچ يورپ جو ملڪ}} {{Redirect|آسٽريا|ملڪ جي نالي جي تاريخ|آسٽريا جو نالو|ٻيا استعمال|آسٽريا (سلجهائپ)|and|آسٽريا (سلجهائپ)}} {{Distinguish|آسٽريليا|آسٽورياس|آسٽراسيا|آسٽريليشيا}} {{Pp-move}} {{Infobox country | conventional_long_name = آسٽريا جي جمهوريه | common_name = آسٽريا | native_name = {{lang|de-AT|Republik Österreich}} | image_flag = Flag of Austria.svg | image_coat = Austria Bundesadler.svg | national_anthem = {{lang|de-AT|[[آسٽريا جو قومي ترانو|Bundeshymne der Republik Österreich]]}}<br/>"آسٽريا جي جمهوريه جو قومي ترانو"{{parabr}}[[File:Land der Berge Land am Strome instrumental.ogg|center]] | image_map = {{Switcher|[[File:EU-Austria (orthographic projection).svg|upright=1.15|frameless]]|دنيا جي گولي تي ڏيکاريو|[[File:EU-Austria.svg|upright=1.15|frameless]]|[[يورپي يونين]] جو نقشو ڏيکاريو|default=1}} | capital = [[ويانا]] | coordinates = {{Coord|48|12|N|16|21|E|type:city(2,000,000)_region:AT-9}} | largest_city = capital | languages_type = سرڪاري ٻولي | languages = [[آسٽريائي جرمن|جرمن]]{{Efn|[[آسٽريا جو وفاقي آئيني قانون|1920ع واري آسٽريائي آئين]] جي آرٽيڪل 8 جي بنياد تي}}{{Efn|[[برگنلينڊ ڪروشيائي]]، [[چيڪ ٻولي|چيڪ]]، [[هنگري ٻولي|هنگري]]، [[روماني ٻولي|روماني]]، [[سلوواڪ ٻولي|سلوواڪ]] ۽ [[سلوويني ٻولي|سلوويني]] کي [[يورپي منشور براءِ علائقائي يا اقليتي ٻوليون]] تحت سرڪاري طور تسليم ڪيو ويو آهي.}} | languages2 = {{hlist|[[هنگري ٻولي|هنگري]]|[[سلوويني ٻولي|سلوويني]]|[[برگنلينڊ ڪروشيائي]]<ref name="demokratiewebstatt.at" /><ref name="Regional Languages of Austria" />}} | languages2_type = سرڪاري [[علائقائي ٻوليون]] | ethnic_groups = {{Unbulleted list | 72.2% [[آسٽريائي ماڻهو|آسٽريائي]] | 27.8% [[آسٽريا جي آبادي#نسلي گروهه|ٻيا]] }} | ethnic_groups_year = 2024 | ethnic_groups_ref = <ref>{{cite web |title=Migration and Integration 2025 |url=https://www.statistik.at/fileadmin/announcement/2025/07/20250716MigrationIntegration2025EN.pdf |website=Statistics Austria |publisher=Statistik Austria |date=16 July 2025 |access-date=10 August 2025 |language=en}}</ref> | religion_year = 2021 | religion_ref = <ref name="statistik.at">{{Cite web|title=Religionsbekenntnis – STATISTIK AUSTRIA – die Informationsmanager|url=https://www.statistik.at/statistiken/bevoelkerung-und-soziales/bevoelkerung/weiterfuehrende-bevoelkerungsstatistiken/religionsbekenntnis|access-date=9 August 2022|archive-date=30 September 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220930022008/https://www.statistik.at/statistiken/bevoelkerung-und-soziales/bevoelkerung/weiterfuehrende-bevoelkerungsstatistiken/religionsbekenntnis|url-status=live}}</ref> | religion = {{Ublist |item_style=white-space:nowrap; | {{Tree list}} * 68.2% [[عيسائيت]] ** 55.2% [[آسٽريا ۾ ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ ازم]] ** 4.9% [[آسٽريا ۾ مشرقي آرٿوڊوڪسي|آرٿوڊوڪسي]] ** 3.8% [[پروٽيسٽنٽ ازم]] ** 4.3% [[عيسائي فرقو|ٻيا عيسائي]] {{Tree list/end}} |22.4% [[لامذهبيت|ڪو مذهب نه]] |8.3% [[آسٽريا ۾ اسلام|اسلام]] |1.1% [[آسٽريا ۾ مذهب|ٻيا]] }} | demonym = [[آسٽريائي ماڻهو|آسٽريائي]] | government_type = وفاقي [[نيم صدارتي جمهوريه]]<ref>{{Cite web|date=22 September 2022|title=Hofburg-Wahl: 'Österreich ist ein sehr ungewöhnlicher Fall'|url=https://diepresse.com/6193038|access-date=22 September 2022|language=de-AT|archive-date=3 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221003104650/https://www.diepresse.com/6193038/hofburg-wahl-oesterreich-ist-ein-sehr-ungewoehnlicher-fall|url-status=live}}</ref>{{efn|name=system|آسٽريا جي جمهوريه پنهنجي [[آسٽريا جو آئين|آئين]] مطابق قانوني طور هڪ نيم صدارتي جمهوريه آهي؛<ref name="u009">{{cite journal|last=Shugart|first=Matthew Søberg|title=Semi-Presidential Systems: Dual Executive And Mixed Authority Patterns|journal=French Politics|volume=3|issue=3|date=2005|issn=1476-3419|doi=10.1057/palgrave.fp.8200087|doi-access=free|pages=323–351|url=https://link.springer.com/content/pdf/10.1057/palgrave.fp.8200087.pdf|access-date=2024-12-16}}</ref> پر عملي طور آئيني روايتن سبب اها وڌيڪ [[پارلياماني جمهوريه]] وانگر ڪم ڪري ٿي.<ref name="y589">{{cite book|last=Müller|first=Wolfgang C.|title=Semi-Presidentialism in Europe|chapter=Austria|publisher=Oxford University PressOxford|date=1999-09-02|isbn=978-0-19-829386-6|doi=10.1093/0198293860.003.0002|pages=22–47}}</ref>}} | leader_title1 = [[آسٽريا جو صدر|صدر]] | leader_name1 = [[اليگزينڊر فان ڊير بيلن]] | leader_title2 = [[آسٽريا جو چانسلر|چانسلر]] | leader_name2 = [[ڪرسچين اسٽوڪر]] | legislature = [[آسٽريا جي پارليامينٽ|پارليامينٽ]] | upper_house = [[وفاقي ڪائونسل (آسٽريا)|وفاقي ڪائونسل]] | lower_house = [[نيشنل ڪائونسل (آسٽريا)|نيشنل ڪائونسل]] | sovereignty_type = [[آسٽريا جي تاريخ|قيام]] | established_event1 = [[آسٽريا جي مارگريويئيٽ|مارگريويئيٽ]] | established_date1 = {{circa}} 960 | established_event2 = [[آسٽريا جو نالو|نالي جو قديم ترين ذڪر]] | established_date2 = 1 نومبر 996 | established_event3 = [[آسٽريا جي ڊچي|ڊچي]] | established_date3 = 17 سيپٽمبر 1156 | established_event4 = [[آسٽريا جي آرچڊچي|آرچڊچي]] | established_date4 = 6 جنوري 1453 | established_event5 = [[آسٽريائي سرڪل|شاهي سرڪل]] | established_date5 = 1512 | established_event6 = [[آسٽريائي سلطنت|سلطنت]] | established_date6 = 11 آگسٽ 1804 | established_event7 = [[آسٽريا-هنگري]] | established_date7 = 30 مارچ 1867 | established_event8 = [[پهرين آسٽريائي جمهوريه|پهرين جمهوريه]] | established_date8 = 10 سيپٽمبر 1919 | established_event9 = [[آسٽريا جي وفاقي رياست|وفاقي رياست]] | established_date9 = 1 مئي 1934 | established_event10 = [[آنشلوس]] | established_date10 = 13 مارچ 1938 | established_event11 = [[آسٽريا جي تاريخ#ٻي جمهوريه (1945ع کان)|ٻي جمهوريه]] | established_date11 = 27 اپريل 1945 | established_event12 = [[آسٽريائي رياستي معاهدو|رياستي معاهدو]] | established_date12 = 27 جولاءِ 1955 | area_km2 = 83879<ref>{{cite web|title=Austria EN|url=https://migrants-refugees.va/wp-content/uploads/2021/03/2020-CP-Austria-EN.pdf|website=Migrants Refugees|publisher=The Vatican|date=April 2020|access-date=12 January 2024|archive-date=13 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240113014627/https://migrants-refugees.va/wp-content/uploads/2021/03/2020-CP-Austria-EN.pdf|url-status=live}}</ref> | area_rank = 113هون | area_sq_mi = | percent_water = 0.84 (2015)<ref>{{Cite web|title=Surface water and surface water change|url=https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER|access-date=11 October 2020|publisher=[[اقتصادي سهڪار ۽ ترقي جي تنظيم]]|archive-date=24 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210324133453/https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER|url-status=live}}</ref> | population_estimate = {{IncreaseNeutral}} 9,219,113<ref name="statistik-population" /> | population_estimate_year = 2026 | population_estimate_rank = 97هون | population_density_km2 = 109.9 | population_density_sq_mi = 284.6 | population_density_rank = 108هون | GDP_PPP = {{increase}} $721.033 billion<ref name="IMFWEO.AT">{{cite web |url=https://data.imf.org/en/Data-Explorer?datasetUrn=IMF.RES:WEO(9.0.0) |title=World Economic Outlook Database (April 2026 Edition) |publisher=[[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] |website=www.imf.org |date=14 April 2026 |access-date=19 April 2026}}</ref> | GDP_PPP_year = 2026 | GDP_PPP_rank = 45هون | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $78,334<ref name="IMFWEO.AT" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 18هون | GDP_nominal = {{increase}} $623.719 billion<ref name="IMFWEO.AT"/> | GDP_nominal_year = 2026 | GDP_nominal_rank = 28هون | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $67,761<ref name="IMFWEO.AT" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 13هون | Gini = 28.4 | Gini_year = 2024 | Gini_change = increase | Gini_ref = <ref name="eurogini">{{Cite web|title=Gini coefficient of equivalised disposable income – EU-SILC survey|url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tessi190/default/table?lang=en|access-date=2026-04-09|publisher=[[يورو اسٽيٽ]]|url-status=live}}</ref> | HDI = 0.930 | HDI_rank = 22هون | HDI_year = 2023 | HDI_change = increase | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{Cite web |date=6 May 2025 |title=Human Development Report 2025 |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250506051232/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf |archive-date=6 May 2025 |access-date=6 May 2025 |publisher=[[گڏيل قومن جو ترقياتي پروگرام]]}}</ref> | currency = [[يورو]] ([[يورو جو نشان|€]]) | currency_code = EUR | time_zone = [[وچ يورپي وقت|سي اي ٽي]] | utc_offset = +1 | utc_offset_DST = +2 | time_zone_DST = [[وچ يورپي اونهاري جو وقت|سي اي ايس ٽي]] | date_format = dd.mm.yyyy | calling_code = [[آسٽريا جا ٽيليفون نمبر|+43]] | cctld = [[.at]] }} '''آسٽريا'''،{{efn|اچار: {{IPAc-en|audio=en-us-Austria.ogg|ˈ|ɒ|s|t|r|i|ə}} {{respell|OST|ree|ə}} يا {{IPAc-en|ˈ|ɔː|s|t|r|i|ə}} {{respell|AW|stree|ə}}؛<ref>{{Citation|last=Roach|first=Peter|title=Cambridge English Pronouncing Dictionary|date=2011|edition=18th|place=Cambridge|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-15253-2}}</ref> {{Langx|de-AT|Österreich}} {{IPA|de-AT|ˈøːstɐraɪç||De-Österreich2.ogg}}؛ {{langx|bar|Östareich}}؛ {{langx|gsw|Öschtreich}} يا {{Lang|gsw|Eschtrych}}.}}، رسمي نالي '''آسٽريا جي جمهوريه'''،{{Efn|{{Langx|de-AT|Republik Österreich|links=no}} {{IPA|de-AT|repuˈbliːk ˈøːstɐraɪç||Republik Österreich.ogg}}.}} [[وچ يورپ]] ۾ واقع هڪ [[سامونڊي ڪناري کان محروم ملڪ]] آهي، جيڪو [[اوڀر الپس]] ۾ واقع آهي.<ref name="formal name">{{Cite web|title=Austria|url=http://unstats.un.org/unsd/geoinfo/geonames|access-date=4 January 2023|website=UNGEGN World Geographical Names|publisher=United Nations Group of Experts on Geographical Names|location=New York, NY|archive-date=7 January 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230107010908/http://unstats.un.org/unsd/geoinfo/geonames/|url-status=live}}</ref> اهو نَوَ [[آسٽريا جون وفاقي رياستون|وفاقي رياستن]] تي ٻڌل هڪ [[وفاق]] آهي، جن مان گاديءَ وارو شهر [[ويانا]] ملڪ جو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهر ۽ رياست آهي. آسٽريا جي اتر-اولهه ۾ [[جرمني]]، اتر ۾ [[چيڪ جمهوريه]]، اتر-اوڀر ۾ [[سلوواڪيا]]، اوڀر ۾ [[هنگري]]، ڏکڻ ۾ [[سلووينيا]] ۽ [[اٽلي]]، جڏهن تہ اولهه ۾ [[سوئٽزرلينڊ]] ۽ [[ليختنشتائن]] واقع آهن. ملڪ جي ايراضي {{Convert|83879|km2|sqmi|0|abbr=on}} آهي ۽ ان جي آبادي لڳ ڀڳ 9.2 ملين آهي.<ref name="statistik-population">{{Cite web|date=2026-04-09|title=Population by Year-/Quarter-beginning|url=https://www.statistik.at/en/statistics/population-and-society/population/population-stock/population-at-beginning-of-year/quarter|url-status=live|access-date=2026-04-09}}</ref> موجوده آسٽريا وارو علائقو گهٽ ۾ گهٽ [[قديم پٿر وارو دور|قديم پٿر واري دور]] کان آباد رهيو آهي. لڳ ڀڳ 400 ق.م. ڌاري هتي [[سيلٽ ماڻهو|سيلٽ]] آباد هئا، ۽ پهرين صدي ق.م. جي آخر ۾ هي علائقو [[رومي سلطنت]] ۾ شامل ڪيو ويو. علائقي ۾ [[عيسائيت اختيار ڪرڻ|عيسائيت جي پکڙجڻ]] چوٿين ۽ پنجين صديءَ ۾، [[اولهه رومي سلطنت]] جي آخري دور دوران شروع ٿي، جنهن کان پوءِ [[قومَن جي لڏپلاڻ وارو دور|قومَن جي لڏپلاڻ واري دور]] ۾ ڪيترائي [[جرمنڪ قبيلا]] هتي اچي آباد ٿيا.<ref>{{Cite web|title=Austria's History|url=https://www.austria.info/en/service-and-facts/about-austria/history|access-date=2024-06-08|website=austria.info|language=en}}</ref> آسٽريا هڪ رياست طور پهرين هزار سال جي پڇاڙيءَ ۾ [[پينونيا جي مارچ|اوڀر مارچ]] ۽ [[هنگري مارچ]] جي باقيات مان وجود ۾ آيو. شروعات ۾ اهو [[پاڪ رومي سلطنت]] جي سرحدي [[آسٽريا جي مارگريويئيٽ|مارگريويئيٽ]] هو، پوءِ 1156ع ۾ [[آسٽريا جي ڊچي|ڊچي]] بڻيو ۽ 1453ع ۾ [[آسٽريا جي آرچڊچي|آرچڊچي]] جو درجو حاصل ڪيائين. تيرهين صديءَ جي پڇاڙيءَ کان [[هيبسبرگ بادشاهت]] جو مرڪزي علائقو هجڻ سبب آسٽريا صدين تائين وچ يورپ جي وڏين شاهي طاقتن مان هڪ رهيو، ۽ سورهين صديءَ کان [[ويانا]] [[پاڪ رومي سلطنت]] جي انتظامي گاديءَ طور پڻ ڪم ڪندو رهيو.<ref>{{Cite news|date=2012-03-16|title=Austria country profile|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-17405422|access-date=2024-06-08|publisher=BBC News|language=en-GB}}</ref> [[پاڪ رومي سلطنت جو خاتمو|پاڪ رومي سلطنت]] 1806ع ۾ ختم ٿي، جنهن کان ٻه سال اڳ آسٽريا پنهنجي [[آسٽريائي سلطنت]] قائم ڪري چڪو هو. اها سلطنت هڪ [[وڏي طاقت]] ۽ يورپ جي سڀ کان وڏين رياستن مان هڪ بڻجي وئي. 1860ع واري ڏهاڪي ۾ جنگين ۾ شڪست ۽ علائقن جي نقصان کان پوءِ 1867ع واري [[آسٽرو-هنگري ٺاهه 1867ع|آسٽرو-هنگري ٺاهه]] جي نتيجي ۾ [[آسٽريا-هنگري]] قائم ٿيو.<ref>{{Cite web|title=Österreich-Ungarn|url=https://www.geschichtewiki.wien.gv.at/%C3%96sterreich-Ungarn|access-date=2024-06-08|website=geschichtewiki.wien.gv.at}}</ref> 1914ع ۾ [[آرچڊيوڪ فرانز فرڊيننڊ جو قتل|آرچڊيوڪ فرانز فرڊيننڊ جي قتل]] کان پوءِ شهنشاهه [[فرانز جوزف پهريون]] [[سربيا جي بادشاهت]] خلاف جنگ جو اعلان ڪيو، جيڪا تيزيءَ سان [[پهرين عالمي جنگ]] ۾ تبديل ٿي وئي. سلطنت جي شڪست ۽ خاتمي کان پوءِ 1918ع ۾ [[جرمن-آسٽريا جي جمهوريه]] ۽ 1919ع ۾ [[پهرين آسٽريائي جمهوريه]] قائم ٿي. [[جنگين جي وچ وارو دور|جنگين جي وچ واري دور]] ۾ پارلياماني نظام خلاف وڌندڙ لاڙ 1934ع ۾ [[آسٽريائي گهرو ويڙهه]] ۽ [[اينگلبرٽ ڊولفُس]] جي قيادت هيٺ [[آسٽريا جي وفاقي رياست|آسٽروفاشسٽ آمريت]] جي قيام تائين پهتو. [[ٻي عالمي جنگ]] شروع ٿيڻ کان هڪ سال اڳ، آسٽريا [[ايڊولف هٽلر]] جي اڳواڻي هيٺ [[نازي جرمني]] ۾ [[آنشلوس|ضم]] ڪيو ويو ۽ جرمني جي هڪ ذيلي انتظامي حصي ۾ تبديل ٿي ويو. 1945ع ۾ [[ويانا مهم|آزاديءَ]] کان پوءِ ۽ ڏهن سالن جي [[اتحادي قبضي هيٺ آسٽريا|اتحادي قبضي]] کان پوءِ ملڪ [[آسٽريائي رياستي معاهدو|رياستي معاهدي]] وسيلي ٻيهر مڪمل خودمختياري حاصل ڪئي ۽ 1955ع ۾ [[آسٽريا جي مستقل غيرجانبداري|مستقل غيرجانبداري]] جو اعلان ڪيو. آسٽريا هڪ [[نيم صدارتي نظام|نيم صدارتي]]{{efn|name=system}} نمائنده جمهوريت آهي، جنهن ۾ عوام جي چونڊيل [[آسٽريا جو صدر|صدر]] رياست جو سربراهه، جڏهن تہ [[آسٽريا جو چانسلر|چانسلر]] حڪومت جو سربراهه ۽ اعليٰ انتظامي عملدار هوندو آهي. آسٽريا في فرد نامياتي [[مجموعي گهريلو پيداوار]] جي لحاظ کان دنيا ۾ 13هين نمبر تي آهي ۽ هتي زندگيءَ جو معيار بلند آهي. ملڪ 1955ع کان [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] جو ميمبر<ref>Jelavich 267</ref> ۽ 1995ع کان [[يورپي يونين]] جو رڪن آهي.<ref name="CIA">{{Cite web|date=14 May 2009|title=Austria|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/austria|access-date=31 May 2009|website=[[The World Factbook]]|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|archive-date=10 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210110074413/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/austria|url-status=dead}}</ref> ويانا ۾ [[يورپ ۾ سلامتي ۽ سهڪار جي تنظيم]] ۽ [[پيٽروليم برآمد ڪندڙ ملڪن جي تنظيم]] جا مرڪزي دفتر موجود آهن. آسٽريا [[اقتصادي سهڪار ۽ ترقي جي تنظيم]] ۽ [[انٽرپول]] جي باني ميمبرن مان پڻ هڪ آهي.<ref name="OECD">{{Cite web|title=Austria About|url=http://www.oecd.org/about/0,3347,en_33873108_33873245_1_1_1_1_1,00.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20090506022708/http://www.oecd.org/about/0%2C3347%2Cen_33873108_33873245_1_1_1_1_1%2C00.html|archive-date=6 May 2009|access-date=20 May 2009|publisher=OECD}}</ref> ملڪ 1995ع ۾ [[شينگن معاهدو]] پڻ صحيح ڪيو<ref name="Schengen">{{Cite web |date=2024 |title=World Population Prospects: The 2024 Revision. (Medium-fertility variant). |url=https://www.worldometers.info/world-population/austria-population/ |access-date= |website=U.N. Dept. of Economic and Social Affairs - Population Division}}</ref> ۽ 1999ع ۾ [[يورو]] کي پنهنجي ڪرنسي طور اختيار ڪيو.<ref>{{Cite web|title=Austria and the euro|url=https://ec.europa.eu/info/business-economy-euro/euro-area/euro/eu-countries-and-euro/austria-and-euro_en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180108064042/https://ec.europa.eu/info/business-economy-euro/euro-area/euro/eu-countries-and-euro/austria-and-euro_en|archive-date=8 January 2018|access-date=7 January 2018|website=European Commission – European Commission}}</ref> == نالي جو اشتقاق == {{Main|آسٽريا جو نالو}} آسٽريا جو مقامي نالو جرمن ٻوليءَ ۾ ''اوسٽررائخ'' (Österreich)، [[قديم اپر جرمن ٻولي|قديم اپر جرمن]] لفظ ''اوستارريخي'' (Ostarrîchi) مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ ”اوڀر وارو علائقو“، ”اوڀر واري سلطنت“ يا ”اوڀر واري بادشاهت“ ٿي سگهي ٿي. هي نالو پهريون ڀيرو 996ع جي مشهور ''اوستارريچي دستاويز'' ۾ ملي ٿو.<ref name="University of Klagenfurt">{{Cite web|title=University of Klagenfurt|url=http://wwwg.uni-klu.ac.at/spw/oenf/name2.htm|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110513121957/http://wwwg.uni-klu.ac.at/spw/oenf/name2.htm|archive-date=13 May 2011|access-date=2 October 2009}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=tfhADwAAQBAJ&pg=PT34|title=Austrian Historical Memory and National Identity|date=1997|publisher=Transaction Publishers|isbn=978-1-56000-902-3|editor-last=Bischof|editor-first=Günter|editor-link=Günter Bischof|location=New Brunswick|pages=20–21|access-date=14 June 2018|editor-last2=Pelinka|editor-first2=Anton|editor-link2=Anton Pelinka|archive-url=https://web.archive.org/web/20180614144308/https://books.google.de/books?id=tfhADwAAQBAJ&pg=PT34&lpg=PA92|archive-date=14 June 2018|url-status=live}}</ref> امڪان آهي تہ هي لفظ [[وچئين دور جي لاطيني ٻولي|وچئين دور جي لاطيني]] اصطلاح [[مارڪيا اورينٽالس (آسٽريا)|مارڪيا اورينٽالس]] (Marchia orientalis) جو مقامي، يعني باويريائي لهجي ۾ ترجمو هو. 976ع ۾ آسٽريا [[باويريا]] جي هڪ سرحدي انتظامي علائقي طور قائم ٿيو. ”آسٽريا“ لفظ جرمن نالي جي لاطيني صورت آهي، جنهن جو پهريون دستاويزي استعمال ٻارهين صديءَ ۾ ملي ٿو.<ref>{{Cite book|last=Brauneder|first=Wilhelm|title=Österreichische Verfassungsgeschichte|date=2009|publisher=Manzsche Verlags- und Universitätsbuchhandlung|isbn=978-3-214-14876-8|edition=11th|location=Vienna|page=17}}</ref> ان دور ۾ [[ڊينيوب]] درياهه جو آسٽريائي طاس، يعني موجوده [[اپر آسٽريا|اپر]] ۽ [[لوئر آسٽريا]]، [[باويريا]] جي اوڀرئين ڇيڙي تي واقع هو. ==تاريخ== === قبل از تاريخ ۽ قديم دور === [[File:2011-07-09 gasometer 28.JPG|thumb|left|[[ويلينڊورف جي وينس]]، 28,000 کان 25,000 ق.م، [[ويانا جو قدرتي تاريخ جو عجائب گھر|ويانا جي قدرتي تاريخ جي عجائب گهر]] ۾]] اهو علائقو، جيڪو هاڻي [[آسٽريا]] آهي، رومي دور کان اڳ مختلف [[ڪيلٽ]] قبيلن جي آبادڪاريءَ هيٺ هو ۽ ڇهين صدي ق.م تائين [[هالشتات ثقافت]] جو مرڪزي علائقو بڻجي چڪو هو.<ref>{{Cite web|date=2024-02-11|title=What Was the Celtic "Cult of the Head"?|url=https://www.thecollector.com/what-was-celtic-cult-head/|access-date=2024-05-07|website=TheCollector|language=en|archive-date=7 May 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240507031517/https://www.thecollector.com/what-was-celtic-cult-head/|url-status=live}}</ref> [[هالشتات]] شهر ۾ يورپ جي ڪيلٽن بابت سڀ کان قديم آثار قديمه جا ثبوت مليا آهن.<ref>{{Cite web|title=Celt {{!}} History, Institutions, & Religion {{!}} Britannica|url=https://www.britannica.com/topic/Celt-people|access-date=2024-05-07|website=Encyclopædia Britannica|language=en|archive-date=11 July 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180711204423/https://www.britannica.com/topic/Celt-people|url-status=live}}</ref> ڪيلٽن جي [[نوريڪم جي بادشاهت|نوريڪم بادشاهت]]، جنهن ۾ موجوده آسٽريا جو گهڻو حصو ۽ موجوده [[سلووينيا]] جا ڪجهه علائقا شامل هئا، 16 ق.م ۾ [[رومي سلطنت]] فتح ڪري ورتي ۽ ان کي [[رومي صوبو|رومي صوبي]] [[نوريڪم]] ۾ تبديل ڪيو ويو، جيڪو 476ع تائين قائم رهيو.<ref>{{Cite web|title=Noricum {{!}} Celtic culture, Roman province, Alps {{!}} Britannica|url=https://www.britannica.com/place/Noricum|access-date=2024-04-26|website=Encyclopædia Britannica|language=en|archive-date=25 February 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240225145226/https://www.britannica.com/place/Noricum|url-status=live}}</ref> موجوده آسٽريا جا اهي علائقا، جيڪي نوريڪم صوبي ۾ شامل نه هئا، مختلف رومي صوبن ۾ ورهايل هئا؛ [[پينونيا]] ۾ اوڀر آسٽريا جا ڪجهه حصا شامل هئا، جڏهن تہ [[رائيتيا]] ۾ موجوده [[فورآرلبرگ]] ۽ [[ٽيرول (رياست)|ٽيرول]] جا علائقا شامل هئا.<ref>{{Cite web|title=Pannonia {{!}} Roman Empire, Map, Hungary, & History {{!}} Britannica|url=https://www.britannica.com/place/Pannonia|access-date=2024-05-20|website=Encyclopædia Britannica|language=en|archive-date=15 June 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230615155813/https://www.britannica.com/place/Pannonia|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|title=Raetia {{!}} Roman Empire, Alps, Gaul {{!}} Britannica|url=https://www.britannica.com/place/Raetia|access-date=2024-05-20|website=Encyclopædia Britannica|language=en|archive-date=3 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231003000521/https://www.britannica.com/place/Raetia|url-status=live}}</ref> اوڀر آسٽريا ۾ موجوده پيٽرونيل-[[ڪارنانٽم]] هڪ اهم رومي فوجي ڇانوڻي هئي، جيڪا اڳتي هلي [[پينونيا سپيريئر]] جي نالي سان سڃاتي ويندڙ صوبي جو گاديءَ وارو شهر بڻجي وئي. ڪارنانٽم لڳ ڀڳ 400 سالن تائين اٽڪل 50,000 ماڻهن جو گهر رهيو.<ref name="Carnuntum Tourism">{{Cite web|title=Rome's metropolis on the Danube awakens to new life|url=http://www.carnuntum.co.at/content-en/tales-from-carnuntum|archive-url=https://web.archive.org/web/20100116125751/http://www.carnuntum.co.at/content-en/tales-from-carnuntum|archive-date=16 January 2010|access-date=20 February 2010|website=Archäologischer Park Carnuntum|publisher=Archäologische Kulturpark Niederösterreich Betriebsgesellschaft m.b.H.}}</ref> [[File:Roman Empire 125.png|thumb|[[هيڊرين]] جي حڪمرانيءَ (117–138ع) دوران [[رومي سلطنت]]؛ [[شاهي صوبو|شاهي صوبي]] '''[[نوريڪم]]''' ۾ موجوده آسٽريا جو گهڻو حصو شامل هو، جڏهن تہ '''[[رائيتيا]]''' ۽ '''[[پينونيا سپيريئر]]''' ترتيبوار موجوده آسٽريا جي اولهندي ۽ اوڀرندي حصن تي پکڙيل هئا]] === وچيون دور === [[رومي سلطنت جي زوال]] کان پوءِ هن علائقي تي سڀ کان پهرين جرمن نسل جي [[روگي]] قبيلي حملو ڪيو، جنهن هن خطي کي پنهنجي علائقي ”[[روگيلينڊ]]“ جو حصو بڻايو.<ref>{{Cite web|last=Kessler|first=P. L.|title=Kingdoms of the Germanic Tribes – Rugii (Rugians)|url=https://www.historyfiles.co.uk/KingListsEurope/BarbarianRugii.htm|access-date=2024-04-26|website=The History Files|language=en}}</ref> 487ع ۾ موجوده آسٽريا جو گهڻو حصو [[اوڊواڪر]] فتح ڪيو، جيڪو [[وحشي بادشاهتون|وحشي نسل]] سان تعلق رکندڙ سپاهي ۽ سياستدان هو؛ هن موجوده آسٽريا جي اڪثر علائقي کي پنهنجي [[اٽلي جي بادشاهت (476–493)|اٽلي جي بادشاهت]] ۾ شامل ڪيو. 493ع تائين هي علائقو جرمن نسل جي [[اوستروگوٿ]] قبيلن فتح ڪري ورتو، جن پنهنجي [[اوستروگوٿڪ بادشاهت]] قائم ڪئي.<ref>{{Cite web|title=Ostrogoth {{!}} Italy, Roman Empire, Arianism {{!}} Britannica|url=https://www.britannica.com/topic/Ostrogoth|access-date=2024-04-26|website=Encyclopædia Britannica|language=en|archive-date=25 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190425120017/https://www.britannica.com/topic/Ostrogoth|url-status=live}}</ref> اوستروگوٿڪ بادشاهت جي زوال کان پوءِ هن علائقي ۾ [[اليماني]]، [[بايوواري]]، [[سلاو]] ۽ [[پينونيائي آوار]] اچي آباد ٿيا يا هن علائقي تي قبضو ڪيائون.<ref name="johnson 19"/><ref>{{Cite web|title=Mittelalter|url=https://oesterreich.com/de/staat/geschichte/mittelalter|access-date=2024-04-26|website=oesterreich.com|archive-date=26 April 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240426204729/https://oesterreich.com/de/staat/geschichte/mittelalter|url-status=live}}</ref> [[فرينڪ]] بادشاهه [[شارليمين]] 788ع ۾ هن علائقي کي فتح ڪيو، آبادڪاريءَ جي حوصلا افزائي ڪئي ۽ [[عيسائيت]] کي هٿي ڏني.<ref name="johnson 19">Johnson 19</ref> [[اوڀر فرينڪيا]] جي حصي طور اهي مرڪزي علائقا، جيڪي هاڻي آسٽريا تي مشتمل آهن، [[بابنبرگ خاندان]] جي حوالي ڪيا ويا. هي علائقو ''[[آسٽريا جو مارچ|مارچيا اورينٽالس]]'' جي نالي سان سڃاتو ويندو هو ۽ 976ع ۾ [[ليوپولڊ پهريون، آسٽريا جو مارگريو|ليوپولڊ پهرئين]] کي ڏنو ويو.<ref name="johnson 20">Johnson 20–21</ref> آسٽريا جي نالي جو پهريون دستاويزي ذڪر 996ع جو آهي، جنهن ۾ اهو نالو ''[[اوستاريچي]]'' لکيل آهي ۽ ان مان بابنبرگ مارچ جو علائقو مراد ورتو ويو هو.<ref name="johnson 20"/> 1156ع ۾ ''[[پريويليگيئم مائنس]]'' ذريعي آسٽريا کي [[ڊچي]] جو درجو ڏنو ويو. 1192ع ۾ بابنبرگ خاندان [[اسٽيريا جي ڊچي|اسٽيريا جي ڊچي]] پڻ حاصل ڪئي. 1246ع ۾ [[فريڊرڪ ٻيون، آسٽريا جو ڊيوڪ|فريڊرڪ ٻئي]] جي وفات سان بابنبرگ خاندان جي حڪمرانيءَ جو سلسلو ختم ٿي ويو.<ref name="johnson 21">Johnson 21</ref> ان کان پوءِ [[بوهيميا جو اوٽوڪر ٻيون|بوهيميا جي اوٽوڪر ٻئي]] عملي طور آسٽريا، اسٽيريا ۽ [[ڪارينٿيا جي ڊچي|ڪارينٿيا جي ڊچين]] تي قبضو ڪري ورتو.<ref name="johnson 21"/> سندس حڪمراني 1278ع ۾ [[ڊورنڪروٽ]] وٽ [[جرمني جو روڊولف پهريون|جرمني جي روڊولف پهرئين]] هٿان شڪست کان پوءِ ختم ٿي وئي.<ref>Lonnie Johnson 23</ref> ان کان پوءِ [[پهرين مهاڀاري جنگ]] تائين آسٽريا جي تاريخ وڏي حد تائين ان جي حڪمران خاندان، [[هابسبرگ خاندان|هابسبرگن]]، جي تاريخ سان ڳنڍيل رهي. [[File:HRR 14Jh.jpg|thumb|[[پاڪ رومي سلطنت]] ۾ 14هين صديءَ دوران هابسبرگ (نارنگي)، لگزمبرگ (واڱڻائي) ۽ ويٽلسباخ (سائو) خاندانن جا علائقا]] 14هين ۽ 15هين صدين دوران [[هابسبرگ بادشاهت|هابسبرگن]] آسٽريا جي ڊچي جي ڀرپاسي وارن ٻين صوبن کي پنهنجي قبضي هيٺ آڻڻ شروع ڪيو. 1438ع ۾ آسٽريا جي ڊيوڪ [[آسٽريا جو البرٽ پنجون|البرٽ پنجين]] کي پنهنجي سهري، شهنشاهه [[سگسمنڊ، پاڪ رومي شهنشاهه|سگسمنڊ]] جو جانشين چونڊيو ويو. جيتوڻيڪ البرٽ پاڻ رڳو هڪ سال حڪمران رهيو، پر ان کان پوءِ فقط هڪ استثنا کي ڇڏي، [[پاڪ رومي سلطنت]] جا سمورا شهنشاهه هابسبرگ خاندان سان تعلق رکندا هئا. هابسبرگن پنهنجي موروثي علائقن کان پري به نوان علائقا حاصل ڪرڻ شروع ڪيا. 1477ع ۾ شهنشاهه [[فريڊرڪ ٽيون، پاڪ رومي شهنشاهه|فريڊرڪ ٽئين]] جي اڪيلي پٽ آرچڊيوڪ [[ميڪسميلين پهريون، پاڪ رومي شهنشاهه|ميڪسميلين]]، [[برگنڊي جي ڪائونٽي|برگنڊي]] جي وارثياڻي ماريا سان شادي ڪئي، جنهن جي نتيجي ۾ [[نيدرلينڊز]] جو گهڻو حصو هابسبرگ خاندان جي قبضي هيٺ اچي ويو.<ref name="johnson 25">Lonnie Johnson 25</ref><ref name="brook 11">Brook-Shepherd 11</ref> 1496ع ۾ سندس پٽ [[فلپ پهريون، ڪاسٽيل جو بادشاهه|فلپ دي فيئر]]، [[جوانا آف ڪاسٽيل|جوانا]] سان شادي ڪئي، جيڪا [[ڪاسٽيل جو تاج|ڪاسٽيل]] ۽ [[اراگون جو تاج|اراگون]] جي وارثياڻي هئي. ان شاديءَ جي نتيجي ۾ اسپين ۽ ان سان لاڳاپيل اطالوي، آفريڪي، [[فلپائن|ايشيائي]] ۽ [[نئين دنيا]] جا علائقا پڻ هابسبرگن جي حڪمرانيءَ جي دائري ۾ اچي ويا.<ref name="johnson 25"/><ref name="brook 11"/> 1526ع ۾ [[موهاچ جي جنگ]] کان پوءِ [[بوهيميا]] ۽ [[هنگري]] جو اهو حصو، جنهن تي عثمانين قبضو نه ڪيو هو، آسٽريائي حڪمرانيءَ هيٺ اچي ويو.<ref>Lonnie Johnson 26</ref> هنگري ڏانهن [[عثماني–هنگري جنگيون|عثماني توسيع]] سبب هابسبرگن ۽ عثمانين وچ ۾ [[عثماني–هابسبرگ جنگيون|بار بار جنگيون]] ٿيون، جن مان 1593ع کان 1606ع تائين جاري رهندڙ [[ڊگهي جنگ (عثماني جنگيون)|ڊگهي جنگ]] خاص طور اهم هئي. ترڪن [[اسٽيريا]] ۾ لڳ ڀڳ 20 ڀيرا حملا ڪيا،<ref>"'' The Catholic encyclopedia''". Charles George Herbermann (1913). Robert Appleton company.</ref> جن مان ڪجهه حملن کي ذريعن ۾ ”ساڙڻ، ڦرلٽ ڪرڻ ۽ هزارين ماڻهن کي غلام بڻائي وٺي وڃڻ“ طور بيان ڪيو ويو آهي.<ref>"''[https://books.google.com/books?id=8-ARAAAAYAAJ&pg=PA560 Bentley's miscellany] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240312192545/https://books.google.com/books?id=8-ARAAAAYAAJ&pg=PA560#v=onepage&q&f=false |date=12 March 2024 }}''". Charles Dickens, William Harrison Ainsworth, Albert Smith (1853).</ref> سيپٽمبر 1529ع جي آخر ۾ عثماني سلطان [[سليمان اعظم]] [[ويانا جو محاصرو (1529)|ويانا جو پهريون محاصرو]] شروع ڪيو، جيڪو ناڪام رهيو؛ عثماني تاريخدانن موجب ان ناڪاميءَ ۾ وقت کان اڳ شروع ٿيل سياري ۽ برفباريءَ پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو. === 17هين ۽ 18هين صديون === [[File:Anonym Entsatz Wien 1683.jpg|thumb|1683ع ۾ ٿيل [[ويانا جي جنگ]]، [[عثماني سلطنت]] جي يورپ ڏانهن اڳڀرائي کي روڪي ڇڏيو.]] [[ليوپولڊ پهريون، پاڪ رومي شهنشاهه|ليوپولڊ پهرئين]] جي ڊگهي حڪمرانيءَ دوران، 1683ع ۾ پولينڊ جي بادشاهه [[جان ٽيون سوبيسڪي]] جي اڳواڻيءَ هيٺ ترڪن خلاف [[ويانا جي جنگ|ويانا جو ڪامياب دفاع]] ڪيو ويو.<ref>Lonnie Johnson 26–28</ref> ان کان پوءِ ٿيل [[عظيم ترڪ جنگ]] جي نتيجي ۾ هنگري جو گهڻو حصو آسٽريا جي قبضي هيٺ اچي ويو. ان انتظام کي 1699ع ۾ ٿيل [[ڪارلووٽس جو معاهدو|ڪارلووٽس جي معاهدي]] ذريعي باضابطه شڪل ڏني وئي. [[چارلس ڇهون، پاڪ رومي شهنشاهه|چارلس ڇهين]] انهن ڪيترين ئي حاصلات تان هٿ کنيو، جيڪي سلطنت گذريل سالن دوران حاصل ڪيون هيون. کيس [[هابسبرگ خاندان]] جي مرداڻي شاهي نسل جي ويجهي خاتمي جو خدشو هو. ان ڪري چارلس ڇهون [[1713ع جي پراگميٽڪ سينڪشن|1713ع جي پراگميٽڪ سينڪشن]] کي تسليم ڪرائڻ جي بدلي ۾ ٻين طاقتن کي علائقائي ۽ سياسي رعايتون ڏيڻ لاءِ تيار هو. ان بندوبست تحت سندس ڌيءَ [[ماريا ٿيريسا]] کي سندس وارث طور تسليم ڪيو ويو. [[پروشيا]] جي عروج سان جرمن علائقن ۾ [[آسٽريا–پروشيا رقابت]] جي شروعات ٿي. آسٽريا، پروشيا ۽ روس سان گڏجي [[پولينڊ جون ورهاستون|پولينڊ جي ٽن ورهاستن]] مان پهرين ۽ ٽين ورهاست ۾ حصو ورتو، جيڪي ترتيبوار 1772ع ۽ 1795ع ۾ ٿيون. === 19هين صدي === {{See also|آسٽريائي سلطنت|آسٽريا-هنگري}} [[File:Congress of Vienna.PNG|thumb|left|[[ويانا ڪانگريس]] 1814ع–1815ع ۾ منعقد ٿي. ڪانگريس جو مقصد [[فرانسيسي انقلابي جنگيون|فرانسيسي انقلابي جنگين]]، [[نيپولين جون جنگيون|نيپولين جي جنگين]] ۽ [[پاڪ رومي سلطنت]] جي خاتمي سبب پيدا ٿيل ڪيترن ئي مسئلن کي حل ڪرڻ هو.]] آسٽريا پهرين ۽ ٻي اتحاد جي حصي طور [[انقلابي فرانس]] خلاف جنگين ۾ شامل ٿيو ۽ ان کان پوءِ [[نيپولين جون جنگيون|نيپولين جي جنگين]] ۾ پڻ حصو ورتائين. 1792ع کان 1801ع تائين آسٽريائي فوجن کي 754,700 جاني نقصان برداشت ڪرڻا پيا.<ref>Clodfelter</ref> آسٽريا ۽ پاڪ رومي سلطنت جي هابسبرگ حڪمرانن کي [[نيپولين بوناپارٽ]] هٿان لڳاتار شڪستن کي منهن ڏيڻو پيو. نيپولين پاران فرانسيسي سلطنت قائم ڪرڻ کان پوءِ پنهنجي شاهي خاندان جي حيثيت محفوظ رکڻ لاءِ 1804ع ۾ [[آسٽريائي سلطنت]] قائم ڪئي وئي،<ref>Lonnie Johnson 34</ref> ۽ نيپولين کي سندن اڳوڻي شاهي تخت تي دعويٰ ڪرڻ کان روڪڻ لاءِ 1806ع ۾ [[پاڪ رومي سلطنت]] کي ختم ڪيو ويو. 1814ع ۾ آسٽريا انهن اتحادي فوجن جو حصو هو، جن فرانس تي حملو ڪري [[نيپولين جون جنگيون]] پڄاڻيءَ تائين پهچايون. 1815ع جي [[ويانا ڪانگريس]] کان پوءِ آسٽريائي سلطنت يورپ جي چئن غالب طاقتن مان هڪ ۽ تسليم ٿيل [[عظيم طاقت]] طور سامهون آئي. ساڳئي سال آسٽريا جي صدارت هيٺ [[جرمن ڪنفيڊريشن]] ({{Lang|de|Deutscher Bund}}) قائم ڪئي وئي. حل نه ٿيل سماجي، سياسي ۽ قومي اختلافن سبب جرمن علائقا [[1848ع جا انقلاب|1848ع جي انقلابن]] جي لپيٽ ۾ آيا، جن جو هڪ اهم مقصد متحد جرمني قائم ڪرڻ هو.<ref name="johnson 36">Johnson 36</ref> [[File:Deutscher Bund.svg|thumb|[[جرمن ڪنفيڊريشن]] ۽ ان جي 39 خودمختيار ميمبر رياستن جو نقشو]] جرمنيءَ جي اتحاد بابت مختلف تجويزون موجود هيون، جن ۾ [[ننڍو جرمني ۽ وڏو جرمني|وڏو جرمني]]، [[گريٽر آسٽريا جون گڏيل رياستون|وڏو آسٽريا]] يا آسٽريا کان سواءِ جرمن ڪنفيڊريشن شامل هيون. 1864ع ۾ آسٽريا ۽ پروشيا گڏجي [[ڊينمارڪ]] خلاف جنگ ڪئي ۽ [[شليسويگ]] ۽ [[هولسٽائن]] جون ڊچيون ڊينمارڪ جي قبضي کان آزاد ڪرايون. ٻنهي طاقتن وچ ۾ انهن ڊچين جي انتظام بابت اتفاق نه ٿي سگهيو، جنهن جي نتيجي ۾ 1866ع ۾ [[آسٽريا-پروشيا جنگ]] لڳي. [[ڪونيگريٽس جي جنگ]] ۾ پروشيا هٿان شڪست کان پوءِ<ref name="johnson 36"/> آسٽريا کي جرمن ڪنفيڊريشن ڇڏڻي پئي ۽ ان کان پوءِ هن جرمن سياست ۾ اڳوڻو ڪردار ادا نه ڪيو.<ref name="johnson 55">Lonnie Johnson 55</ref><ref>Schulze 233</ref> آسٽريا جي هابسبرگ بادشاهت پنهنجي جرمن ٻولي ڳالهائيندڙ علائقن کي [[جرمني جو اتحاد|1871ع ۾ قائم ٿيل جرمن سلطنت]] ۾ شامل ڪرڻ ۽ پنهنجي غير جرمن ٻولي ڳالهائيندڙ علائقن تان دستبردار ٿيڻ لاءِ تيار نه هئي، تنهنڪري نئين سلطنت جو تاج پروشيا جي بادشاهه [[فريڊرڪ ولهيلم چوٿون]] کي پيش ڪيو ويو. دٻايل [[1848ع جو هنگري انقلاب|1848ع جي هنگري انقلاب]] کان پوءِ رهجي ويل مسئلن کي حل ڪرڻ لاءِ 1867ع ۾ [[1867ع جو آسٽريا-هنگري ٺاهه|آسٽريا-هنگري ٺاهه]]، جنهن کي ''آؤسگلائخ'' پڻ چيو وڃي ٿو، ڪيو ويو. ان تحت [[فرانز جوزف پهريون]] جي سربراهيءَ هيٺ [[آسٽريائي سلطنت]] ۽ [[هنگري جي بادشاهت]] تي ٻڌل ٻٽي بادشاهت قائم ٿي.<ref>Lonnie Johnson 59</ref> هن گهڻ نسلي [[آسٽريا-هنگري]] سلطنت ۾ [[جرمن]]، [[هنگريائي]]، ڪروئيشيائي، چيڪ، [[پولش ماڻهو|پولش]]، [[روسين]]، سرب، سلوواڪ، سلووين ۽ يوڪريني قومن سان گڏ اطالوي ۽ روماني آباديءَ جون وڏيون برادريون پڻ شامل هيون. قومپرست تحريڪن جي عروج واري دور ۾ آسٽريا-هنگري جهڙي گهڻ نسلي سلطنت تي حڪمراني ڪرڻ ڏينهون ڏينهن وڌيڪ ڏکيو ٿيندو ويو، جنهن سبب حڪومت کي وڌايل ڳجهي پوليس تي گهڻو ڀاڙڻو پيو. تنهن هوندي به آسٽريائي حڪومت ڪجهه معاملن ۾ مختلف قومن کي سهولتون ڏيڻ جي ڪوشش ڪئي. مثال طور، [[سسلائٿينيا]] جا قانون ۽ حڪم شايع ڪندڙ ''رائخس گيزيٽس بلاٽ'' اٺن ٻولين ۾ جاري ٿيندو هو؛ جڏهن تہ سڀني قومي گروهن کي پنهنجي ٻوليءَ ۾ اسڪول هلائڻ ۽ سرڪاري آفيسن ۾ پنهنجي مادري ٻولي استعمال ڪرڻ جو حق حاصل هو. [[File:Austria Hungary ethnic.svg|thumb|[[آسٽريا-هنگري]] جو نسلي نقشو، 1910ع]] مختلف سماجي طبقن سان تعلق رکندڙ ڪيترن ئي آسٽريائي جرمنن، جن ۾ [[جارج ريٽر فون شونيرر]] پڻ شامل هو، آسٽريائي جرمنن ۾ جرمن نسلي سڃاڻپ مضبوط ڪرڻ ۽ آسٽريا کي جرمنيءَ سان ملائڻ (''[[آنشلوس]]'') جي اميد سان [[آسٽريا ۾ جرمن قومپرستي|پين-جرمنزم]] جي ڀرپور حمايت ڪئي.<ref name="DPSO">{{Cite web|date=2000|title=Das politische System in Österreich (The Political System in Austria)|url=http://www.politischebildung.at/upload/polsystem.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20140423112116/http://www.politischebildung.at/upload/polsystem.pdf|archive-date=23 April 2014|access-date=9 July 2014|publisher=Austrian Federal Press Service|page=24|language=de|location=Vienna}}</ref> [[ڪارل لوئيگر]] جهڙن ڪجهه آسٽريائين پڻ پنهنجي سياسي مقصدن کي اڳتي وڌائڻ لاءِ پين-جرمنزم کي عواميت پسنديءَ جي هڪ صورت طور استعمال ڪيو. جيتوڻيڪ بسمارڪ جي پاليسين آسٽريا ۽ آسٽريائي جرمنن کي جرمنيءَ کان ٻاهر رکيو، تڏهن به ڪيترائي آسٽريائي پين-جرمن قومپرست کيس پنهنجو مثالي اڳواڻ سمجهندا هئا. اهي جرمن شهنشاهه [[ولهيلم پهريون، جرمن شهنشاهه|ولهيلم پهرئين]] جي پسنديده گل طور مشهور نيرا ڪارن فلاور پنهنجن ڪوٽن جي بٽڻن ۾ لڳائيندا هئا ۽ جرمن قومي رنگن، ڪاري، ڳاڙهي ۽ پيلي، جون نشانيون پڻ پائيندا هئا. آسٽريائي اسڪولن ۾ انهن ٻنهي نشانين تي عارضي پابندي به لڳائي وئي، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن کي گهڻ نسلي سلطنت خلاف ناراضگيءَ جي اظهار طور استعمال ڪيو ويندو هو.<ref>{{Cite book|last=Unowsky|first=Daniel L.|title=The Pomp and Politics of Patriotism: Imperial Celebrations in Habsburg Austria, 1848–1916|publisher=Purdue University Press|date=2005|page=157}}</ref> آسٽريا کي جرمنيءَ کان ڌار رکڻ سبب ڪيترن آسٽريائين لاءِ قومي سڃاڻپ جو مسئلو پيدا ٿيو. ان صورتحال بابت سوشل ڊيموڪريٽ اڳواڻ [[اوٽو بائوئر]] چيو تہ اها ”اسان جي آسٽريائي ۽ جرمن ڪردار وچ ۾ ڇڪتاڻ“ هئي.<ref>Evan Burr Bukey, Hitler's Austria: Popular Sentiment in the Nazi Era, 1938–1945, p. 6</ref> آسٽريا-هنگري سلطنت ۾ آسٽريائي جرمنن ۽ ٻين نسلي گروهن وچ ۾ پڻ ڇڪتاڻ موجود هئي. ڪيترائي آسٽريائي، خاص طور پين-جرمن تحريڪن سان لاڳاپيل ماڻهو، جرمن نسلي سڃاڻپ کي وڌيڪ مضبوط ڪرڻ جا حامي هئا ۽ اميد رکندا هئا تہ سلطنت جي خاتمي کان پوءِ [[آنشلوس|آسٽريا جو جرمنيءَ سان الحاق]] ممڪن ٿي سگهندو.<ref>Brigitte Hamann, Hitler's Vienna: A Portrait of the Tyrant as a Young Man, p. 394</ref> ڪيترن آسٽريائي پين-جرمن قومپرستن وزيراعظم [[ڪائونٽ ڪازيمير فيلڪس باديني|ڪازيمير ڪائونٽ باديني]] جي 1897ع واري ٻوليءَ بابت فرمان خلاف سخت احتجاج ڪيو. ان فرمان تحت بوهيميا ۾ جرمن ۽ چيڪ ٻولين کي گڏيل سرڪاري ٻولين جو درجو ڏنو ويو ۽ نون سرڪاري عملدارن لاءِ ٻنهي ٻولين ۾ رواني لازمي قرار ڏني وئي. عملي طور ان جو مطلب اهو هو تہ سرڪاري ملازمتن ۾ چيڪ ماڻهن جي ڀرتيءَ جا امڪان وڌيڪ ٿي ويا، ڇاڪاڻ⁠تہ وچولي طبقي جا گهڻا چيڪ جرمن ٻولي ڳالهائي سگهندا هئا، جڏهن تہ جرمن ٻولي ڳالهائيندڙن ۾ چيڪ ٻولي ڄاڻندڙن جو تناسب گهٽ هو. [[الٽرامونٽانزم|الٽرامونٽين]] ڪيٿولڪ سياستدانن ۽ پادرين طرفان هن سڌاري جي حمايت جي ردعمل ۾ ''[[روم کان پري]]'' تحريڪ شروع ٿي، جنهن جي شروعات شونيرر جي حامين ڪئي ۽ جنهن ”جرمن“ عيسائين کي رومن ڪيٿولڪ چرچ ڇڏڻ جي اپيل ڪئي.<ref>{{cite news|last=Suppan|title='Germans' in the Habsburg Empire|publisher=The Germans and the East|date=2008|pages=164, 172}}</ref> === 20هين صديءَ جي شروعات === {{See also|جرمن-آسٽريا جي جمهوريه|پهرين آسٽريائي جمهوريه}} [[عثماني سلطنت]] ۾ [[ٻئي آئيني دور]] جي شروعات کان پوءِ، آسٽريا-هنگري ان موقعي مان فائدو وٺندي 1908ع ۾ [[آسٽريا-هنگري ۾ بوسنيا ۽ هرزيگووينا|بوسنيا ۽ هرزيگووينا]] کي پنهنجي سلطنت ۾ ضم ڪري ڇڏيو.<ref>{{Cite web|title=The Annexation of Bosnia-Herzegovina 1908|url=https://www.mtholyoke.edu/acad/intrel/boshtml/bos127.htm|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130323152047/https://www.mtholyoke.edu/acad/intrel/boshtml/bos127.htm|archive-date=23 March 2013|access-date=25 March 2013|publisher=Mtholyoke.edu}}</ref> 1914ع ۾ [[سراييوو]] ۾ بوسنيائي سرب [[گاوريلو پرنسپ]] هٿان آرچڊيوڪ [[آسٽريا جو فرانز فرڊيننڊ|فرانز فرڊيننڊ جي قتل]]<ref>Johnson 52–54</ref> کي آسٽريا جي اهم سياستدانن ۽ فوجي جنرلن شهنشاهه کي سربيا خلاف جنگ جو اعلان ڪرڻ لاءِ قائل ڪرڻ جي بنياد طور استعمال ڪيو. ان فيصلي [[پهرين مهاڀاري جنگ]] شروع ٿيڻ جي خطري کي وڌايو ۽ نيٺ جنگ ڇڙي پئي، جنهن جي پڄاڻيءَ تي آسٽريا-هنگري سلطنت ٽٽي وئي. پهرين مهاڀاري جنگ ۾ ڏهه لک کان وڌيڪ آسٽريا-هنگري فوجي مارجي ويا.<ref>{{Cite book|last1=Grebler|first1=Leo|title=The Cost of the World War to Germany and Austria-Hungary|last2=Winkler|first2=Wilhelm|publisher=Yale University Press|orig-date=1940|isbn=0-598-94106-1|date=2006-02-17}}</ref> [[File:German Austria (1918) en.svg|thumb|upright=1.4|1918ع ۾ [[جرمن-آسٽريا]] پاران دعويٰ ڪيل جرمن ٻولي ڳالهائيندڙ صوبا. بعد ۾ قائم ٿيل آسٽريا جي ٻي جمهوريه جي سرحد ڳاڙهي ليڪ سان ڏيکاريل آهي.]] 21 آڪٽوبر 1918ع تي شاهي آسٽريا جي پارليامينٽ ''رائخسراٽ'' جا چونڊيل جرمن ميمبر ويانا ۾ گڏ ٿيا ۽ جرمن-آسٽريا جي عارضي قومي اسيمبلي (''Provisorische Nationalversammlung für Deutschösterreich'') قائم ڪيائون. 30 آڪٽوبر تي اسيمبليءَ ''شٽاٽسراٽ'' نالي حڪومت مقرر ڪري [[جرمن-آسٽريا جي جمهوريه]] قائم ڪئي. شهنشاهه هن نئين حڪومت کي اٽليءَ سان رٿيل جنگبندي بابت فيصلي ۾ شريڪ ٿيڻ جي دعوت ڏني، پر حڪومت ان معاملي ۾ حصو وٺڻ کان پاسو ڪيو.<ref>{{Cite book|last=Shepard|first=Gordon|title=The Austrians|date=1996|publisher=Avalon Publishing Group Inc.|isbn=978-0-7867-3066-7}}</ref> نتيجي طور 3 نومبر 1918ع تي جنگ جي خاتمي جي ذميواري رڳو شهنشاهه ۽ سندس حڪومت تي رهي. 11 نومبر تي شهنشاهه، پراڻي ۽ نئين حڪومتن جي وزيرن جي صلاح تي، اعلان ڪيو تہ هو هاڻي رياستي معاملن ۾ حصو نه وٺندو. 12 نومبر تي جرمن-آسٽريا قانوني طور پاڻ کي جمهوري جمهوريه ۽ نئين جرمن جمهوريه جو حصو قرار ڏنو. 10 نومبر 1920ع تي منظور ٿيل آئين تحت ''شٽاٽسراٽ'' جو نالو بدلائي ''بُنڊس ريگيرونگ'' (وفاقي حڪومت) ۽ ''نيشنل فرزاملونگ'' جو نالو ''نيشنل راٽ'' (قومي ڪائونسل) رکيو ويو.<ref>{{Cite web|title=Austria: notes|url=http://www.archontology.org/nations/austria/au_rep1/01_laws.php|access-date=4 February 2021|website=Archontology|archive-date=16 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210416090109/http://www.archontology.org/nations/austria/au_rep1/01_laws.php|url-status=live}}</ref> 1919ع جي [[سينٽ جرمين جو معاهدو|سينٽ جرمين جي معاهدي]] (۽ هنگري لاءِ 1920ع جي [[ٽريانون جو معاهدو|ٽريانون جي معاهدي]]) وچ يورپ جي انهيءَ نئين سياسي بندوبست جي تصديق ۽ استحڪام ڪيو، جيڪو وڏي حد تائين نومبر 1918ع ۾ وجود ۾ اچي چڪو هو. ان بندوبست تحت نيون رياستون قائم ٿيون ۽ موجوده رياستن جون سرحدون تبديل ڪيون ويون. آسٽريا-هنگري جا جرمن ٻولي ڳالهائيندڙ آسٽريائي علائقا محدود ٿي هڪ ننڍڙي رياست، جرمن-آسٽريا جي جمهوريه (جرمن: ''Republik Deutschösterreich'')، تائين رهجي ويا؛ البت گهڻو ڪري جرمن ٻولي ڳالهائيندڙ [[ڏکڻ ٽيرول]] ان ۾ شامل نه ڪيو ويو.<ref>{{Citation|last=Moos|first=Carlo|title=A Land on the Threshold. South Tyrolean Transformations, 1915–2015|pages=27–39|date=2017|editor-last=Georg Grote and Hannes Obermair|contribution=Südtirol im St. Germain-Kontext|place=Oxford-Berne-New York|publisher=Peter Lang|isbn=978-3-0343-2240-9}}</ref><ref>In Habsburg Austria-Hungary, "German-Austria" was an unofficial term for the areas of the empire inhabited by Austrian Germans.</ref><ref>Alfred D. Low, ''The Anschluss Movement, 1918–1919, and the Paris Peace Conference'', pp. 135–138.</ref> آسٽريا جي جرمنيءَ سان الحاق جي خواهش ان وقت آسٽريا ۽ جرمني ٻنهي جي مختلف سماجي طبقن ۾ وڏي پيماني تي موجود هئي.<ref>Alfred D. Low, ''The Anschluss Movement, 1918–1919, and the Paris Peace Conference'', pp. 3–4</ref> 12 نومبر تي جرمن-آسٽريا کي جمهوريه قرار ڏنو ويو ۽ سوشل ڊيموڪريٽ [[ڪارل رينر]] کي عارضي چانسلر مقرر ڪيو ويو. ساڳئي ڏينهن تيار ڪيل عارضي آئين جي شق 1 ۾ چيو ويو تہ ”جرمن-آسٽريا هڪ جمهوري جمهوريه آهي“، جڏهن تہ شق 2 ۾ چيو ويو تہ ”جرمن-آسٽريا جرمن رائخ جو اڻٽٽ حصو آهي“.<ref>Mary Margaret Ball, ''Post-war German-Austrian Relations: The Anschluss Movement, 1918–1936'', pp. 11–15</ref> [[سينٽ جرمين جو معاهدو|سينٽ جرمين جي معاهدي]] ۽ [[ورسائي جو معاهدو|ورسائي جي معاهدي]] آسٽريا ۽ جرمنيءَ جي اتحاد تي واضح پابندي لاڳو ڪئي.<ref>Roderick Stackelberg, ''Hitler's Germany: Origins, Interpretations, Legacies'', pp. 161–162</ref><ref>{{Cite web|title=Treaty of Peace between the Allied and Associated Powers and Austria; Protocol, Declaration and Special Declaration [1920&#93; ATS 3|url=http://www.austlii.edu.au/au/other/dfat/treaties/1920/3.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20000917221810/http://www.austlii.edu.au/au/other/dfat/treaties/1920/3.html|archive-date=17 September 2000|access-date=15 June 2011|publisher=Austlii.edu.au}}</ref> انهن معاهدن جرمن-آسٽريا کي پنهنجو نالو بدلائي ”آسٽريا جي جمهوريه“ رکڻ لاءِ پڻ پابند ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ [[پهرين آسٽريائي جمهوريه]] وجود ۾ آئي.<ref>Mary Margaret Ball, ''Post-war German-Austrian Relations: The Anschluss Movement, 1918–1936'', pp. 18–19</ref><ref>Montserrat Guibernau, ''The Identity of Nations'', pp. 70–75</ref> 30 لک کان وڌيڪ جرمن ٻولي ڳالهائيندڙ آسٽريائي نئين آسٽريائي جمهوريه جي سرحدن کان ٻاهر رهجي ويا ۽ نئين قائم ٿيل يا وڌايل رياستن [[چيڪوسلوواڪيا]]، [[يوگوسلاويا]]، [[هنگري]] ۽ اٽليءَ ۾ اقليتن جي حيثيت سان رهڻ لڳا.<ref>Brook-Shepherd 246</ref> انهن علائقن ۾ [[ڏکڻ ٽيرول]] ۽ [[جرمن بوهيميا]] پڻ شامل هئا. جرمن بوهيميا ۽ [[سوڊيٽن لينڊ]] جي حيثيت بعد ۾ [[ٻي مهاڀاري جنگ]] کان اڳ ۽ ان دوران اهم سياسي مسئلو بڻجي وئي.<ref name="a1">Brook-Shepherd 245</ref> آسٽريا ۽ [[يوگوسلاويا جي بادشاهت]] جي وچ واري سرحد جو فيصلو آڪٽوبر 1920ع ۾ ٿيل [[ڪارينٿيا ريفرنڊم]] ذريعي ڪيو ويو. ان جي نتيجي ۾ اڳوڻي آسٽريا-هنگري تاجي علائقي [[ڪارينٿيا]] جو وڏو حصو آسٽريا کي مليو. اهڙيءَ ريت ٻنهي ملڪن جي سرحد [[ڪاراونڪس]] جبلن جي قطار تي مقرر ٿي، جڏهن تہ سلووين آباديءَ جو هڪ وڏو حصو آسٽريا اندر رهجي ويو. === جنگين جي وچ وارو دور ۽ ٻي عالمي جنگ === {{See also|پهرين آسٽريائي جمهوريه|آسٽريا جي وفاقي رياست|آنشلوس|نازي جرمنيءَ اندر آسٽريا|آسٽريا ۾ يهودين جي تاريخ#آسٽريا ۾ هولوڪاسٽ}} جنگ کان پوءِ مهانگائي سبب ڪروني، جيڪا اڃا تائين آسٽريا جي ڪرنسي هئي، جي قدر گهٽجڻ شروع ٿي. 1922ع جي سرءُ ۾ آسٽريا کي [[قومن جي ليگ]] جي نگرانيءَ هيٺ هڪ بين الاقوامي قرض ڏنو ويو.<ref>Brook-Shepherd 257–258</ref> هن قرض جو مقصد ملڪ کي ڏيوالپڻي کان بچائڻ، ڪرنسي کي مستحڪم ڪرڻ ۽ آسٽريا جي مجموعي معاشي حالت بهتر ڪرڻ هو. قرض جي شرطن سبب آسٽريا جي اقتصادي پاليسين تي قومن جي ليگ جي نگراني وڌي وئي. 1925ع ۾ ''[[آسٽريائي شلنگ]]'' متعارف ڪرايو ويو، جنهن ڪروني کي 10,000:1 جي شرح سان بدلائي ڇڏيو. ان جي استحڪام سبب ان کي بعد ۾ ”الپائن ڊالر“ جو لقب ڏنو ويو. 1925ع کان 1929ع تائين معيشت ٿوري عرصي لاءِ بهتر رهي، پر [[1929ع وارو وال اسٽريٽ ڪراش|بليڪ ٽيوزڊي]] کان پوءِ شديد بحران جي ويجهو پهچي وئي. [[پهرين آسٽريائي جمهوريه]] 1933ع تائين قائم رهي، جڏهن چانسلر [[اينگلبرٽ ڊولفُس]]، جنهن عمل کي هن [[پارليامينٽ جو پاڻمرادو خاتمو|”پارليامينٽ جو پاڻمرادو خاتمو“]] سڏيو، هڪ آمرانه نظام قائم ڪيو جيڪو [[اطالوي فاشزم]] ڏانهن مائل هو.<ref name="johnson 104">Lonnie Johnson 104</ref><ref name="brook 269">Brook-Shepherd 269–270</ref> ان وقت جون ٻه وڏيون سياسي قوتون، سوشل ڊيموڪريٽ ۽ قدامت پسند، پنهنجون نيم فوجي تنظيمون رکنديون هيون.<ref name="Brook-Shepherd 261">Brook-Shepherd 261</ref> سوشل ڊيموڪريٽن جي ''[[ريپبليڪانيشر شوتس بُنڊ]]'' کي غيرقانوني قرار ڏنو ويو، پر اها اڃا تائين سرگرم هئي،<ref name="Brook-Shepherd 261"/> ۽ 12 کان 15 فيبروري 1934ع تائين [[آسٽريائي گهرو ويڙهه]] ٿي.<ref name="johnson 104"/><ref name="brook 269"/><ref name="johnson 107">Johnson 107</ref> فيبروري 1934ع ۾ ''شوتس بُنڊ'' جي ڪيترن ميمبرن کي ڦاسي ڏني وئي،<ref>Brook-Shepherd 283</ref> سوشل ڊيموڪريٽڪ پارٽي تي پابندي لڳائي وئي ۽ ان جا ڪيترائي ميمبر قيد ٿيا يا ملڪ ڇڏڻ تي مجبور ٿيا.<ref name="johnson 107"/> 1 مئي 1934ع تي [[آسٽروفاشزم|آسٽروفاشسٽن]] نئون آئين (''Maiverfassung'') نافذ ڪيو، جنهن ڊولفُس جي اختيارن کي وڌيڪ مضبوط ڪيو، پر 25 جولاءِ تي هو [[آسٽريائي نازي]]ن جي [[جولاءِ پُچ]] واري بغاوت جي ڪوشش دوران قتل ڪيو ويو.<ref>Lonnie Johnson 109</ref><ref>Brook-Shepherd 292</ref> [[File:Bundesarchiv Bild 183-1987-0922-500, Wien, Heldenplatz, Rede Adolf Hitler.jpg|thumb|[[ايڊولف هٽلر]] 1938ع ۾ ويانا جي [[هيلڊن پلاٽس]] ۾ تقرير ڪندي]] سندس جانشين [[ڪرٽ شوشنيگ]] آسٽريا کي هڪ ”جرمن رياست“ سمجهندو هو ۽ آسٽريائين کي ”بهتر جرمن“ قرار ڏيندو هو، پر هو آسٽريا جي آزادي برقرار رکڻ جو حامي هو.<ref>{{Cite book|last=Ryschka|first=Birgit|title=Constructing and Deconstructing National Identity: Dramatic Discourse in Tom Murphy's The Patriot Game and Felix Mitterer's in Der Löwengrube|date=1 January 2008|publisher=Peter Lang|isbn=978-3-631-58111-7}}</ref> هن 9 مارچ 1938ع تي اعلان ڪيو تہ آسٽريا جي جرمنيءَ کان آزاديءَ بابت [[ريفرينڊم]] 13 مارچ تي ڪرايو ويندو. ==== نازي حڪمراني ==== 12 مارچ 1938ع تي آسٽريائي نازين حڪومت تي قبضو ڪري ورتو، جڏهن تہ جرمن فوجون ملڪ ۾ داخل ٿي ويون، جنهن سبب شوشنيگ جو ريفرينڊم نه ٿي سگهيو.<ref name="johnson 112">Lonnie Johnson 112–113</ref> 13 مارچ 1938ع تي آسٽريا جو جرمنيءَ سان ''[[آنشلوس]]''، يعني الحاق، سرڪاري طور اعلان ڪيو ويو. ٻن ڏينهن کان پوءِ آسٽريا ڄائو [[ايڊولف هٽلر]] ويانا جي [[هيلڊن پلاٽس]] ۾ پنهنجي وطن جي ”باقي [[نازي جرمني|جرمن رائخ]] سان ٻيهر اتحاد“ جو اعلان ڪيو. اپريل 1938ع ۾ هڪ ريفرينڊم ڪرايو ويو، جنهن ذريعي جرمنيءَ سان الحاق جي تصديق ڪئي وئي. 10 اپريل 1938ع تي جرمنيءَ ۾، جنهن ۾ تازو ضم ڪيل آسٽريا پڻ شامل هو، پارلياماني چونڊون ڪرايون ويون. اهي نازي حڪمرانيءَ هيٺ رائخسٽيگ جون آخري چونڊون هيون ۽ عملي طور هڪ سوال واري ريفرينڊم جي صورت ۾ هيون، جنهن ۾ ووٽرن کان 813 ميمبرن واري رائخسٽيگ لاءِ نازي پارٽيءَ جي هڪ ئي فهرست ۽ آسٽريا جي الحاق بابت منظوري پڇي وئي. يهودين، روما ۽ سنتي ماڻهن کي ووٽ ڏيڻ جي اجازت نه هئي.<ref>Robert Gellately, Social Outsiders in Nazi Germany, (2001), p. 216</ref> سرڪاري انگن موجب ٽرن آئوٽ 99.5٪ هو ۽ 98.9٪ ووٽن ”ها“ ۾ وڌا. آسٽريا ۾ 4,484,475 اهل ووٽرن مان سرڪاري طور 99.71٪ ووٽنگ ۾ حصو ورتو ۽ 99.73٪ ووٽ الحاق جي حق ۾ هئا.<ref name="test">[[1938 German election and referendum]]</ref> جيتوڻيڪ آسٽريا جي ڪيترن علائقن ۾ ''آنشلوس'' جي حمايت موجود هئي، پر جرمن فوجن جو هر هنڌ هڪجهڙي جوش سان استقبال نه ٿيو، خاص طور [[ويانا]] ۾، جتي آسٽريا جي سڀ کان وڏي يهودي آبادي رهندي هئي.<ref>Evan Burr Bukey, Hitler's Austria: Popular Sentiment in the Nazi Era, 1938–1945, p. 33</ref> تنهن هوندي به، پروپيگنڊا، دٻاءَ ۽ نتيجن ۾ هٿ چراند جي باوجود، ''آنشلوس'' لاءِ حقيقي ۽ وڏي حمايت پڻ موجود هئي،<ref>Ian Kershaw (2001) Hitler 1936-1945" Nemesis, p.83</ref> ڇاڪاڻ⁠تہ آسٽريا ۽ جرمنيءَ جي ڪيترن جرمنن ان کي سڀني جرمنن جي هڪ رياست ۾ دير سان ٿيندڙ اتحاد جي مڪمل ٿيڻ طور ڏٺو.<ref>Roderick Stackelberg, Hitler's Germany: Origins, Interpretations, Legacies, p.170</ref> [[File:OstmarkMap.png|thumb|upright=1.25|1941ع ۾ آسٽريا، جڏهن ان کي ”[[اوستمارڪ (آسٽريا)|اوستمارڪ]]“ سڏيو ويندو هو]] 13 مارچ 1938ع تي آسٽريا [[ٽئين رائخ]] ۾ ضم ٿي ويو ۽ هڪ آزاد ملڪ طور وجود وڃائي ويٺو. آسٽريائي يهودين جي ملڪيت جي [[آريائيزيشن (نازيت)|آريائيزيشن]] مارچ جي وچ ڌاري ئي شروع ٿي وئي. شروعاتي مرحلي کي ”جهنگلي“ يعني غيرقانوني آريائيزيشن چيو ويندو هو، پر جلد ئي ان کي قانوني ۽ بيوروڪريٽڪ طريقي سان منظم ڪيو ويو ته جيئن يهودي شهرين جي ملڪيت ضبط ڪري سگهجي. ان وقت [[ايڊولف آئخمان]]، جيڪو آسٽريا ۾ وڏو ٿيو هو، ويانا موڪليو ويو ۽ يهودين جي ايذاءَ ۽ جلاوطنيءَ جي ڪارروائين ۾ شامل ڪيو ويو. نومبر 1938ع جي پوگروم، جنهن کي ”[[ڪرسٽال ناخت]]“ پڻ چيو وڃي ٿو، دوران ويانا، ڪلاگنفرٽ، لنز، گراز، سالزبرگ، انسبرڪ ۽ لوئر آسٽريا جي ڪيترن شهرن ۾ يهودين ۽ يهودي ادارن، جن ۾ عبادتگاهون به شامل هيون، تي تشدد وارا حملا ڪيا ويا.<ref>{{Cite web|title=DÖW – Erkennen – Ausstellung – 1938 – Die Verfolgung der österreichischen Juden|url=https://www.doew.at/erkennen/ausstellung/1938/die-verfolgung-der-oesterreichischen-juden|website=doew.at|access-date=21 February 2021|archive-date=6 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220706103854/https://www.doew.at/erkennen/ausstellung/1938/die-verfolgung-der-oesterreichischen-juden|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|title=Jüdische Gemeinde – Wien (Österreich)|url=https://www.xn--jdische-gemeinden-22b.de/index.php/gemeinden/u-z/2087-wien-oesterreich|website=xn—jdische-gemeinden-22b.de|access-date=21 February 2021|archive-date=10 June 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220610035119/https://www.xn--jdische-gemeinden-22b.de/index.php/gemeinden/u-z/2087-wien-oesterreich|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|title=Jewish Vienna|url=https://www.wien.gv.at/english/culture/jewishvienna|website=wien.gv.at|access-date=21 February 2021|archive-date=16 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210416073430/https://www.wien.gv.at/english/culture/jewishvienna/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.zeit.de/2018/11/nationalsozialismus-oesterreich-anschluss-antisemitismus-adolf-eichmann/komplettansicht|title=Hitlers willige Vasallen|newspaper=Die Zeit|date=12 March 2018|access-date=21 February 2021|archive-date=5 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220505105703/https://www.zeit.de/2018/11/nationalsozialismus-oesterreich-anschluss-antisemitismus-adolf-eichmann/komplettansicht|url-status=live|last1=Riedl|first1=Joachim}}</ref><ref>Wolfgang Häusler, ''Das Jahr 1938 und die österreichischen Juden.'' In: Dokumentationsarchiv des österreichischen Widerstandes: "Anschluß" 1938. Vienna, 1988.</ref> [[اوٽو فون هابسبرگ]]، جيڪو نازين جو سخت مخالف ۽ آسٽريا-هنگري جو آخري ولي عهد هو، ان وقت بيلجيم ۾ هو. شوشنيگ کيس ڪجهه حد تائين بادشاهتي متبادل طور به ڏسندو هو. اوٽو ''آنشلوس'' جي کليل مخالفت ڪئي، جنهن سبب نازي حڪومت کيس گهربل شخص قرار ڏنو، سندس ملڪيت ضبط ٿيڻ واري هئي ۽ گرفتار ٿيڻ جي صورت ۾ کيس فوري طور قتل ڪرڻ جو خطرو هو.<ref>Elisabeth Boeckl-Klamper, Thomas Mang, Wolfgang Neugebauer, ''Gestapo-Leitstelle Wien 1938–1945.'' Vienna 2018, {{ISBN|978-3-9024-9483-2}}, pp. 299–305; James Longo, ''Hitler and the Habsburgs: The Fuhrer's Vendetta Against the Austrian Royals'' (2018); Stephan Baier, Eva Demmerle, ''Otto von Habsburg. Die Biografie.'' Amalthea, Wien 2002, {{ISBN|978-3-8500-2486-0}}, p. 122.</ref> 1938ع ۾ نازين آسٽريا جو نالو بدلائي ”[[اوستمارڪ (آسٽريا)|اوستمارڪ]]“ رکيو،<ref name="johnson 112"/> جيڪو 1942ع تائين استعمال ٿيندو رهيو، ان کان پوءِ ان کي ”الپائن ۽ ڊينيوب رائخسگائو“ (''Alpen-und Donau-Reichsgaue'') سڏيو ويو.<ref>{{Cite book|last=Jelavich|first=Barbara|title=Modern Austria: Empire and Republic, 1815–1986|publisher=Cambridge University Press|date=2008|isbn=978-0-521-31625-5|page=227}}</ref><ref>{{Cite book|last=Schmitz-Berning|first=Cornelia|title=Vokabular des Nationalsozialismus|publisher=de Gruyter|date=2007|isbn=978-3-11-019549-1|page=24|language=de}}</ref> جيتوڻيڪ ٽئين رائخ جي ڪل آباديءَ ۾ آسٽريائين جو حصو فقط 8٪ هو،<ref name="dav_art_nazi_past"/> پر ڪيترائي اهم نازي اڳواڻ آسٽريا ڄاوا هئا، جن ۾ [[ايڊولف هٽلر]]، [[ارنسٽ ڪالٽنبرونر]]، [[آرتھر زائس-انڪوارٽ]]، [[فرانز شٽانگل]]، [[الوئيس برونر]]، [[فريڊرڪ رائنر]] ۽ [[اوڊيلو گلوبوچنڪ]] شامل هئا.<ref>Ian Wallace (1999) "German-speaking exiles in Great Britain" Rodopi p.81 ISBN 9789042004153</ref> [[ايس ايس]] جي ميمبرن مان 13٪ کان وڌيڪ ۽ نازي [[قتل گاهه ڪئمپ|قتل گاهه ڪئمپن]] جي عملي مان 40٪ تائين آسٽريائي هئا.<ref name="dav_art_nazi_past">David Art (2006) "The politics of the Nazi past in Germany and Austria" Cambridge University Press p.43 ISBN 9780521856836</ref> [[نازي حڪمراني هيٺ آسٽريا|رائخسگائو]] ۾، مرڪزي [[مائوٿاوزن حراستي ڪئمپ|مائوٿاوزن حراستي ڪئمپ]] کان سواءِ، سڀني صوبن ۾ ڪيترائي ذيلي ڪئمپ هئا، جتي يهودين ۽ ٻين قيدين کي قتل، تشدد ۽ جبري محنت لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو.<ref>Österreichische Historikerkommission, ''Schlussbericht der Historikerkommission der Republik Österreich.'' Volume 1, 2003, pp 85.</ref> ان وقت علائقو اتحادي هوائي جهازن جي شروعاتي ڪارروائيءَ جي حد کان ٻاهر هجڻ سبب هٿيارن جي صنعت وڏي پيماني تي وڌائي وئي، جنهن ۾ حراستي ڪئمپن جي قيدين کان جبري محنت ڪرائي ويندي هئي؛ خاص طور جنگي جهازن، ٽينڪن ۽ ميزائلن جي پيداوار ۾.<ref>Norbert Schausberger, ''Rüstung in Österreich 1938–1945'', Vienna (1970).</ref><ref>{{Cite web|date=26 July 2010|title=Hitlers Schuldendiktat: Wie Hitlers Kriegswirtschaft wirklich lief|url=https://profil.at/home/hitlers-schuldendiktat-wie-hitlers-kriegswirtschaft-273933|publisher=profil.at|access-date=1 April 2021|archive-date=15 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210415232658/https://www.profil.at/home/hitlers-schuldendiktat-wie-hitlers-kriegswirtschaft-273933|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|title=Zwangsarbeit für die Rüstungsindustrie|publisher=KZ-Gedenkstätte Mauthausen|url=https://www.mauthausen-memorial.org/de/Wissen/Das-Konzentrationslager-Mauthausen-1938-1945/Zwangsarbeit-fuer-die-Ruestungsindustrie|website=mauthausen-memorial.org|access-date=21 February 2021|archive-date=16 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210416090110/https://www.mauthausen-memorial.org/de/Wissen/Das-Konzentrationslager-Mauthausen-1938-1945/Zwangsarbeit-fuer-die-Ruestungsindustrie|url-status=live}}</ref> [[آسٽريائي مزاحمت]] جا گهڻا گروهه جلد ئي [[گيسٽاپو]] هٿان ٽوڙيا ويا. [[ڪارل بوريان]] جي گروهه جا ويانا ۾ گيسٽاپو جي مرڪزي دفتر کي ڌماڪي سان اڏائڻ جا منصوبا ظاهر ٿي ويا،<ref>Karl Glanz (2020) ''Die Sozialdemokratie'' p 28</ref> پر بعد ۾ ڦاسي ڏنل پادري [[هائنريخ مائير]] جي اڳواڻيءَ وارو اهم مزاحمتي گروهه [[ٻي عالمي جنگ جا اتحادي|اتحادين]] سان رابطو قائم ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو. هن نام نهاد مائير-ميسنر گروهه اتحادين کي انهن هٿيارن جي ڪارخانن بابت ڄاڻ موڪلي، جتي [[وي-1 اڏامندڙ بم]]، [[وي-2 راڪيٽ]]، [[ٽائيگر پهريون|ٽائيگر ٽينڪ]] ۽ جهاز جهڙوڪ [[ميسرشميٽ بي ايف 109]] ۽ [[ميسرشميٽ مي 163 ڪوميٽ]] تيار ٿيندا هئا. اها ڄاڻ [[آپريشن ڪراس بو]] ۽ [[آپريشن هائڊرا (1943)|آپريشن هائڊرا]] جي ڪاميابيءَ لاءِ اهم هئي، جيڪي [[آپريشن اوورلارڊ]] کان اڳ جون ڪارروايون هيون. آمريڪي ڳجهي اداري [[آفيس آف اسٽريٽجڪ سروسز|او ايس ايس]] سان رابطي ۾ رهندڙ هن گروهه جلد ئي وڏي پيماني تي ٿيندڙ قتلن ۽ [[نازي حراستي ڪئمپون|حراستي ڪئمپن]]، جهڙوڪ [[آشويٽس حراستي ڪئمپ|آشويٽس]]، بابت پڻ معلومات فراهم ڪئي. گروهه جو مقصد نازي جرمنيءَ کي جلد کان جلد جنگ هارائڻ تي مجبور ڪرڻ ۽ هڪ آزاد آسٽريا ٻيهر قائم ڪرڻ هو.<ref>Christoph Thurner (2017) ''The CASSIA Spy Ring in World War II Austria: A History of the OSS's Maier-Messner Group'' p. 35.</ref><ref>Elisabeth Boeckl-Klamper, Thomas Mang, Wolfgang Neugebauer, (2018) ''Gestapo-Leitstelle Wien 1938–1945'' ISBN 9783902494832 p 299–305</ref><ref>Hansjakob Stehle, "Die Spione aus dem Pfarrhaus (German: The spies from the rectory)". In: Die Zeit, 5 January 1996</ref> [[File:KZ Mauthausen.jpg|thumb|1945ع ۾ [[مائوٿاوزن حراستي ڪئمپ]] جي آزادي]] === اتحادي قبضي وارو دور === 13 اپريل 1945ع تي [[سوويت يونين|سوويت]] [[ويانا مهم]] دوران ويانا تي قبضو ٿي ويو، جيڪو ٽئين رائخ جي مڪمل خاتمي کان ٿورو اڳ ٿيو. حملي آور اتحادي طاقتن، خاص طور آمريڪين، هڪ مفروضي ”الپائن قلعي واري آپريشن“ جي امڪان بابت منصوبابندي ڪئي هئي، جنهن تحت نازي قيادت جي آخري مزاحمتي مرڪز جو وڏو حصو آسٽريا جي [[اوڀر الپس]] جي جبلن ۾ قائم ٿيڻ جو انديشو هو. پر ٽئين رائخ جي تيزيءَ سان خاتمي سبب اهڙو منصوبو عملي صورت اختيار نه ڪري سگهيو. [[ڪارل رينر]] ۽ [[ايڊولف شيرف]] ([[آسٽريا جي سوشل ڊيموڪريٽڪ پارٽي|آسٽريا جي سوشلسٽ پارٽي]])، ليوپولڊ ڪنشڪ ([[ڪرسچن سوشل پارٽي (آسٽريا)|ڪرسچن سوشل پارٽي]]) ۽ [[يوهان ڪوپلينيگ]] ([[آسٽريا جي ڪميونسٽ پارٽي]]) 27 اپريل 1945ع تي آزاديءَ جي اعلان ذريعي آسٽريا جي ٽئين رائخ کان علحدگيءَ جو اعلان ڪيو ۽ ساڳئي ڏينهن ويانا ۾ رياستي چانسلر رينر جي سربراهيءَ هيٺ [[عبوري حڪومت]] قائم ڪئي. ان قدم کي فاتح [[ڳاڙهي فوج]] جي منظوري حاصل هئي ۽ [[جوزف اسٽالن]] پڻ ان جي پٺڀرائي ڪئي.<ref name="johnson 135">Lonnie Johnson 135–136</ref> هن تاريخ کي سرڪاري طور ٻي جمهوريه جي پيدائش جو ڏينهن پڻ چيو وڃي ٿو. اپريل جي آخر تائين اولهه ۽ ڏکڻ آسٽريا جو گهڻو حصو اڃا نازي قبضي هيٺ هو. 1 مئي 1945ع تي 1920ع وارو [[وفاقي آئيني قانون]]، جيڪو آمر ڊولفُس 1 مئي 1934ع تي ختم ڪيو هو، ٻيهر نافذ قرار ڏنو ويو. 1939ع کان 1945ع تائين آسٽريا جي فوجي فوتگين جو ڪل انگ 260,000 هو.<ref>Rüdiger Overmans (2000) ''Deutsche militärische Verluste im Zweiten Weltkrieg'' Oldenbourg</ref> [[آسٽريا ۾ هولوڪاسٽ|هولوڪاسٽ]] دوران مارجي ويل يهودي آسٽريائين جو ڪل انگ لڳ ڀڳ 65,000 هو.<ref>[https://www.britannica.com/EBchecked/topic/44183/Austria/33382/Anschluss-and-World-War-II Anschluss and World War II] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090820033236/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/44183/Austria/33382/Anschluss-and-World-War-II |date=20 August 2009 }}. Britannica Online Encyclopedia.</ref> لڳ ڀڳ 140,000 يهودي آسٽريائي 1938ع–1939ع دوران ملڪ ڇڏي ڀڄي ويا هئا. هزارين آسٽريائين سنگين نازي ڏوهن ۾ حصو ورتو؛ رڳو [[مائوٿاوزن حراستي ڪئمپ|مائوٿاوزن-گوسن حراستي ڪئمپ]] ۾ ئي لکين ماڻهو مارجي ويا. هن حقيقت کي چانسلر [[فرانز ورانٽسڪي]] 1992ع ۾ سرڪاري طور تسليم ڪيو. [[File:Uno City Kaiserwasser.jpg|thumb|right|[[ويانا ۾ گڏيل قومن جي آفيس]]]] [[اتحادي قبضي هيٺ آسٽريا]] کي [[ٻي عالمي جنگ]] کان پوءِ مختلف [[فوجي قبضي]] وارن علائقن ۾ ورهايو ويو. ملڪ جو انتظام [[آسٽريا لاءِ اتحادي ڪميشن]] هلائيندي هئي.<ref>Lonnie Johnson 137</ref> 1943ع جي [[ماسڪو اعلان]] ۾ طئي ڪيل اصولن موجب اتحادين آسٽريا سان جرمنيءَ جي ڀيٽ ۾ ڪجهه مختلف طريقي سان ورتاءُ ڪيو.<ref name="johnson 135"/> سوشل ڊيموڪريٽن، قدامت پسندن ۽ ڪميونسٽن تي ٻڌل آسٽريائي حڪومت [[ويانا]] ۾ قائم هئي، جيڪو سوويت قبضي واري علائقي سان گهيريل هو. [[ٻي عالمي جنگ جا اتحادي|اتحادين]] آڪٽوبر 1945ع ۾ هن حڪومت کي تسليم ڪيو، جيتوڻيڪ اهو خدشو موجود هو تہ [[ڪارل رينر]] اسٽالن جو حامي يا تابع ٿي سگهي ٿو.<ref>Manfried Rauchensteiner, ''Der Sonderfall. Die Besatzungszeit in Österreich 1945 bis 1955'' (The Special Case. The Time of Occupation in Austria 1945 to 1955), edited by Heeresgeschichtliches Museum / Militärwissenschaftliches Institut (Museum of Army History / Institute for Military Science), Vienna 1985</ref> 26 جولاءِ 1946ع تي آسٽريائي پارليامينٽ پهريون [[قومي ملڪيت ۾ وٺڻ|قومي ملڪيت ۾ وٺڻ]] وارو قانون منظور ڪيو، جنهن تحت لڳ ڀڳ 70 کاڻين ۽ صنعتي ادارن کي رياستي ملڪيت ۾ ورتو ويو. ملڪيت جي تحفظ ۽ اقتصادي منصوبابندي واري وزارت (''Ministerium für Vermögenssicherung und Wirtschaftsplanung'') وزير [[پيٽر ڪرائولانڊ]] ([[آسٽريائي عوامي پارٽي|او وي پي]]) جي سربراهيءَ هيٺ قومي ملڪيت ۾ ورتل صنعتن جي نگراني ڪندي هئي.<ref>{{cite book|editor1=Gunter Bischof|title=Austria in the Nineteen Fifties|publisher=Taylor & Francis|year=2020|isbn=978-1-000-67584-9}}</ref> === آزادي === 15 مئي 1955ع تي ڪيترن سالن تائين هلندڙ ۽ [[سرد جنگ]] کان متاثر ڳالهين کان پوءِ آسٽريا، ٻي عالمي جنگ جي اتحادي طاقتن سان [[آسٽريائي رياستي معاهدو]] ڪري مڪمل آزادي ٻيهر حاصل ڪئي. 26 آڪٽوبر 1955ع تائين سموريون قبضي واريون فوجون ملڪ ڇڏي چڪيون هيون ۽ آسٽريا پارليامينٽ جي قانون ذريعي پنهنجي ''مستقل غيرجانبداري'' جو اعلان ڪيو.<ref name="johnson 153">Lonnie Johnson 153</ref> اڄ اهو ڏينهن آسٽريا جو [[آسٽريا جو قومي ڏينهن|قومي ڏينهن]] ۽ سرڪاري موڪل آهي.<ref>{{Cite web|title=The Austrian National Day|url=https://www.austria.org/national-day|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20181025070927/https://www.austria.org/national-day|archive-date=25 October 2018|access-date=24 October 2018|publisher=Austrian Embassy, Washington|language=en-US}}</ref> [[ٽيرول]] جي حيثيت آسٽريا ۽ [[اٽلي]] وچ ۾ گهڻي عرصي تائين حل طلب مسئلو رهي. اڄ به آسٽريا جي شهرن ۾ لڳ ڀڳ 20 چوڪ ”Südtiroler Platz“، يعني ”ڏکڻ ٽيرول چوڪ“ جي نالي سان موجود آهن، جيڪي آسٽريا طرفان وڃايل سمجهيل علائقن جي ياد سان لاڳاپيل آهن. [[ڏکڻ ٽيرول جي آزاديءَ واري تحريڪ]] پاران 1950ع ۽ 1960ع واري ڏهاڪي ۾ دهشتگرد ڪاررواين جا واقعا دستاويز ٿيل آهن. بعد ۾ اطالوي مرڪزي حڪومت ٽيرول کي وڏي حد تائين خودمختياري ڏني. [[File:Tratado de Lisboa 13 12 2007 (081).jpg|thumb|right|آسٽريا 1995ع ۾ [[يورپي يونين]] جو ميمبر ٿيو ۽ 2007ع ۾ [[لزبن معاهدو]] صحيح ڪيو.]] [[ٻي آسٽريائي جمهوريه]] جو سياسي نظام 1920ع ۽ 1929ع جي آئينن تي ٻڌل آهي، جيڪي 1945ع ۾ ٻيهر نافذ ڪيا ويا. هن نظام جي هڪ خاصيت ''[[پروپورٽس]]'' هئي، جنهن تحت سياسي اهميت وارا ڪيترائي عهدا [[آسٽريا جي سوشل ڊيموڪريٽڪ پارٽي]] (ايس پي او) ۽ [[آسٽريائي عوامي پارٽي]] (او وي پي) جي ميمبرن وچ ۾ تناسب سان ورهايا ويندا هئا.<ref>Lonnie Johnson 139</ref> لازمي رڪنيت واريون مفاد گروهي ”چيمبرون“، جهڙوڪ مزدورن، واپارين ۽ هارين جون تنظيمون، به تمام اثرائتيون ٿي ويون ۽ قانون سازيءَ جي عمل ۾ اڪثر انهن سان صلاح مشورو ڪيو ويندو هو؛ ان ڪري اهڙا قانون تمام گهٽ منظور ٿيندا هئا، جن بابت وسيع اتفاق راءِ موجود نه هجي.<ref>Lonnie Johnson 165</ref> 1945ع کان پوءِ رڳو ٻه ڀيرا هڪ پارٽيءَ تي ٻڌل حڪومت قائم ٿي: 1966ع–1970ع ۾ او وي پي ۽ 1970ع–1983ع ۾ ايس پي او. ٻين سڀني پارلياماني دورن ۾ يا تہ ايس پي او ۽ او وي پي جي [[وڏي اتحاد]] واري حڪومت يا انهن مان ڪنهن هڪ وڏي پارٽي ۽ هڪ ننڍي پارٽيءَ تي ٻڌل ”ننڍو اتحاد“ ملڪ تي حڪومت ڪندو رهيو. [[ڪرٽ والڊهائيم]]، جيڪو اڳ [[گڏيل قومن]] جو سيڪريٽري جنرل رهي چڪو هو، 1986ع کان 1992ع تائين آسٽريا جو صدر رهيو. هو ٻي عالمي جنگ دوران ويرماخت جو آفيسر هو ۽ مٿس [[آسٽريا – نازين جو پهريون شڪار#والڊهائيم معاملو|جنگي ڏوهن]] جا الزام لڳا.<ref>{{Cite web|title=Kurt Waldheim {{!}} president of Austria and secretary-general of the United Nations|url=https://www.britannica.com/biography/Kurt-Waldheim|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180926052356/https://www.britannica.com/biography/Kurt-Waldheim|archive-date=26 September 2018|access-date=25 September 2018|website=Encyclopædia Britannica|language=en}}</ref> [[1994ع جو آسٽريا يورپي يونين رڪنيت ريفرينڊم|1994ع جي ريفرينڊم]] ۾ لڳ ڀڳ ٻه ٽين اڪثريت جي منظوري کان پوءِ ملڪ 1 جنوري 1995ع تي [[يورپي يونين]] جو ميمبر بڻيو.<ref>Brook-Shepherd 447,449</ref> آسٽريا جي ٻن وڏين جماعتن، ايس پي او ۽ او وي پي، ملڪ جي فوجي غير وابستگيءَ جي مستقبل بابت مختلف موقف رکن ٿيون. ايس پي او عوامي طور غيرجانبداريءَ جي ڪردار جي حمايت ڪري ٿي،<ref>{{cite web |author=Die Presse |title=SPÖ und die Neutralität – Ein Erbe der Geschichte |url=https://www.diepresse.com/5542204/spoe-und-die-neutralitaet-ein-erbe-der-geschichte |website=Die Presse |date=2019-05-05 |access-date=2025-05-25 |language=de}}</ref> جڏهن تہ او وي پي يورپي يونين جي سلامتي پاليسيءَ ۾ وڌيڪ گهري شموليت جي حمايت ڪري ٿي.<ref>{{cite web |author=ORF |title=Österreichs Rolle in der EU-Sicherheitspolitik |url=https://orf.at/stories/3193487 |website=ORF |date=2021-05-21 |access-date=2025-05-25 |language=de}}</ref> او وي پي جي ڪجهه سياستدانن، جهڙوڪ [[ويرنر فاسلابينڊ]] 1997ع ۾، مستقبل ۾ [[نيٽو]] جي رڪنيت جي امڪان کي به رد نه ڪيو.<ref>{{cite web |url=https://www.nato.int/docu/speech/1997/s971203a.htm |title=NATO Speech: MoD Austria, Brussels, 3 Dec. 1997 |author=Dr. Werner Fasslabend |date=December 3, 1997 |access-date=May 25, 2025}}</ref><ref>{{cite web |url=https://csdr.org/97Book/fasslabend-C.htm |title=Center for Strategic Decision Research: Austria's Role in European Security |author=Dr. Werner Fasslabend |date=1997 |access-date=May 25, 2025}}</ref> عملي طور آسٽريا يورپي يونين جي [[گڏيل پرڏيهي ۽ سلامتي پاليسي]] ۾ حصو وٺي ٿو، [[امن قائم رکڻ]] ۽ امن سازيءَ وارن مشنن ۾ شامل ٿئي ٿو ۽ [[نيٽو]] جي ”[[امن لاءِ ڀائيواري]]“ پروگرام جو ميمبر آهي؛ ان مقصد لاءِ آئين ۾ پڻ لاڳاپيل تبديليون ڪيون ويون آهن.<ref>{{cite web|publisher=NATO|title=Signatures of Partnership for Peace Framework Document|date=5 October 2006|url=http://www.nato.int/pfp/sig-cntr.htm|access-date=17 February 2024|archive-date=29 November 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20061129213256/http://www.nato.int/pfp/sig-cntr.htm|url-status=live}}</ref> [[ليختنشتائن]] جي 2011ع ۾ [[شينگن علائقو|شينگن علائقي]] ۾ شامل ٿيڻ کان پوءِ آسٽريا جي ڪنهن به پاڙيسري ملڪ سان مستقل سرحدي چڪاس نه رهي.<ref>{{Cite web|title=Press corner|url=https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/en/IP_11_1566|website=European Commission – European Commission|language=en|access-date=9 December 2021|archive-date=4 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220204100203/https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/en/IP_11_1566|url-status=live}}</ref> ==جاگرافي== [[File:Oesterreich topo.png|thumb|upright=1.25|آسٽريا جو ٽوپو گرافي وارو نقشو جنھن ۾ ھڪ لک کان مٿي آبادي وارا شھر ڏيکاريل]] [[الپس]] واري علائقي ۾ واقع ھجڻ سبب آسٽريا گھڻي ڀاڱي جابلو ملڪ آھي<ref name="BritannicaAlps">{{cite web|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/17356/Alps|title=Alps|date=11 June 2009|website=Encyclopædia Britannica|publisher=Encyclopædia Britannica Online|accessdate=12 June 2009| archiveurl= https://web.archive.org/web/20090601083317/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/17356/Alps| archivedate= 1 June 2009 | url-status=live}}</ref> وچ اوڀر وارو الپس، اتر لائم اسٽون الپس ۽ ڏکڻ لائم اسٽون الپس جزوي طور تي آسٽريا ۾ واقع آھن. آسٽريا اتر ۾ °46 ۽ °49 ڊگرين جي وچ واري ويڪرائي ڦاڪ ۽ اوڀر ۾ °9 ۽ °18 ڊگرين جي وچ واري ڊگھائي ڦاڪ ۾ واقع آهي. آسٽريا کي پنجن علائقن ۾ ورھائي سگھجي ٿو جن ۾ سڀ کان وڏو علائقو [[ايسٽرن الپس]] وارو آھي جيڪو پوري ملڪ جي پکيڙ جو %62 آھي. الپس جبلن جي دامن وارو علائقو ۽ ڪارپيٿيائي جبل وارو علائقو جيڪو ڪل پکيڙ جو %12 سيڪڙو آھي. اوڀر پاسي واري جابلو دامن لڳ پئنوني واري ھيٺاھين ٻھراڙيءَ واري علائقي جي مدار جي پسگردائيءَ جيڪا پڻ ڪل پکيڙ جو %12 سيڪڙو آھي. اتر وارا جابلو علائقا جيڪي آسٽريا جي [[گرينائيٽ]] واري پليٽ سڏبا آهن جيڪي بوھيميائي جي وچولي ۾ واقع آھن جيڪي ڪل پکيڙ جو %10 سيڪڙو آھن. ھڪ علائقو [[ويانا واري طاس]] وارو آھي جيڪو ڪل پکيڙ جو 4 سيڪڙو آھي. <gallery heights="120px" widths="160px"> File:1 hallstatt austria.jpg|[[ھال اسٽاٽ]] جو منظر File:Krems and mautern from ferdinandswarte.jpg|[[واچا واري وادي]] جي پڇاڙي ۾ ڪريمس ۽ ڊير ڊونا جا منظر File:Vorderhopfreben Üntschenspitze 1.jpg|اونھاري ۾ آسٽريا جي [[اسڪوپرنا]] جي ٻھراڙيءَ جو منظر File:Donau Linz Abend.jpg| لنز ڀرسان [[ڊينيوب ندي]] ۾ ڪروز جھازن جو منظر </gallery> ===آبھوا=== [[File:Koppen-Geiger Map AUT present.svg|thumb|[[ڪوپن واري موسمي درجابندي]] وارو آسٽريا جو نقشو<ref>{{cite journal |last1=Beck |first1=Hylke E. |last2=Zimmermann |first2=Niklaus E. |last3=McVicar |first3=Tim R. |last4=Vergopolan |first4=Noemi |last5=Berg |first5=Alexis |last6=Wood |first6=Eric F. |title=Present and future Köppen-Geiger climate classification maps at 1-km resolution |journal=Scientific Data |date=30 October 2018 |volume=5 |pages=180214 |doi=10.1038/sdata.2018.214|pmid=30375988 |pmc=6207062 |bibcode=2018NatSD...580214B }}</ref>]] آسٽريا جو وڏو حصو ٿڌ يا ٽيمپريٽ موسم واري زون ۾ واقع آهي جتي اولھ جون گھم واريون ھوائون زور سان گھلن ٿيون. ملڪ جو ٽن جو چوٿون حصو الپس جبلن تي مشتمل آهي جنھن ڪري اتي الپائين موسم غالب آھي. سياري ۾ ھن ملڪ ۾ تمام گهڻي ٿڌ ٿئي ٿي (−10 کان 0° پد) ۽ اونھاري ۾ نسبتن اوچو پد رھندو آھي<ref name="Climate">{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/weather/world/city_guides/results.shtml?tt=TT003350|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101202042009/http://www.bbc.co.uk/weather/world/city_guides/results.shtml?tt=TT003350|archivedate=2 December 2010|title=Average Conditions, Vienna, Austria|year=2006|publisher=British Broadcasting Corporation|accessdate=24 May 2009}}</ref> ملڪ ۾ سڀ کان وڌيڪَ گرمي پد °40.5 گريڊ آگسٽ 2013 ۾ رڪارڊ ڪيو ويو ھو. باقي سراسري گرمي پد °20 جي وچ تائين رھندو آھي<ref name=ZAMG>{{cite web|url= http://www.zamg.ac.at/cms/de/klima/klimauebersichten/klimamittel-1971-2000|title= Austrian Meteorological Institute|access-date= 12 August 2012|archive-url= https://web.archive.org/web/20120812220313/http://www.zamg.ac.at/cms/de/klima/klimauebersichten/klimamittel-1971-2000|archive-date= 12 August 2012|url-status=live|df= dmy-all}}</ref> [[ڪوپن واري موسمي درجابندي]] مطابق آسٽريا جون موسمون مختلف قسمن جون آھن جن ۾ سامونڊي موسم، گھميل براعظمي موسم، سب آرڪٽڪ موسم، ٽونڊرا موسم ۽ آئس ڪيپ موسم شامل آهن<ref name="ZAMG"/><ref>{{cite web|url= https://en.climate-data.org/country/4/|title= Climate-Data.org|access-date= 15 April 2017|archive-url= https://web.archive.org/web/20170415201756/https://en.climate-data.org/country/4/|archive-date= 15 April 2017|url-status=live|df= dmy-all}}</ref><ref>{{Cite journal|title= Atlantic influence on the Alps|journal= Environmental Research Letters|volume= 8|issue= 3|pages= 034026|doi= 10.1088/1748-9326/8/3/034026|year= 2013|last1= Zampieri|first1= Matteo|last2= Scoccimarro|first2= Enrico|last3= Gualdi|first3= Silvio|doi-access= free|bibcode= 2013ERL.....8c4026Z}}</ref> {{Weather box |collapsed=collapsed |location =ليخ، وورارلبرگ (1440 ميٽر، 1982ع کان 2012 تائين جا سراسري گرمي پد) |metric first = Yes |single line = Yes <!--Average high temperatures--> |Jan high C = -0.7 |Feb high C = 0.3 |Mar high C = 3.5 |Apr high C = 7.1 |May high C = 11.8 |Jun high C = 17.4 |Jul high C = 16.8 |Aug high C = 14.3 |Sep high C = 15.1 |Oct high C = 9.7 |Nov high C = 3.7 |Dec high C = 0.1 |Average high C = |Jan mean C = -4.5 |Feb mean C = -3.7 |Mar mean C = -0.6 |Apr mean C = 2.9 |May mean C = 7.3 |Jun mean C = 10.6 |Jul mean C = 12.7 |Aug mean C = 12.2 |Sep mean C = 9.9 |Oct mean C = 5.6 |Nov mean C = 0.4 |Dec mean C = -3.3 |year mean C = |Jan low C = -8.2 |Feb low C = -7.6 |Mar low C = -4.7 |Apr low C = -1.3 |May low C = 2.8 |Jun low C = 6.0 |Jul low C = 8.0 |Aug low C = 7.7 |Sep low C = 5.6 |Oct low C = 1.6 |Nov low C = -2.9 |Dec low C = -6.6 |Average low C = |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 59 |Feb precipitation mm = 54 |Mar precipitation mm = 56 |Apr precipitation mm = 70 |May precipitation mm = 103 |Jun precipitation mm = 113 |Jul precipitation mm = 133 |Aug precipitation mm = 136 |Sep precipitation mm = 95 |Oct precipitation mm = 67 |Nov precipitation mm = 78 |Dec precipitation mm = 66 |year precipitation mm = |source 1= <ref name=ZAMG /> |source 2= {{cite web|url= https://en.climate-data.org/location/117363/|title= ليخ موسمي ڄاڻ}} }} {{Weather box |collapsed=collapsed |location =ڪاھٽائي، ٽريول (2060 ميٽر؛ 1982 کان 2012 تائين سراسري گرمي پد) |metric first = Yes |single line = Yes <!--Average high temperatures--> |Jan high C = -3.3 |Feb high C = -3.2 |Mar high C = -0.9 |Apr high C = 2.3 |May high C = 7.0 |Jun high C = 10.4 |Jul high C = 12.7 |Aug high C = 12.3 |Sep high C = 9.6 |Oct high C = 6.3 |Nov high C = 0.5 |Dec high C = -2.4 |Average high C = |Jan mean C = -6.6 |Feb mean C = -6.5 |Mar mean C = -4.2 |Apr mean C = -1.1 |May mean C = 3.4 |Jun mean C = 6.6 |Jul mean C = 8.8 |Aug mean C = 8.6 |Sep mean C = 6.4 |Oct mean C = 2.9 |Nov mean C = -2.4 |Dec mean C = -5.4 |year mean C = |Jan low C = -9.9 |Feb low C = -9.8 |Mar low C = -7.5 |Apr low C = -4.4 |May low C = -0.2 |Jun low C = 2.9 |Jul low C = 4.9 |Aug low C = 4.9 |Sep low C = 3.3 |Oct low C = -0.5 |Nov low C = -5.2 |Dec low C = -8.4 |Average low C = |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 73 |Feb precipitation mm = 66 |Mar precipitation mm = 80 |Apr precipitation mm = 87 |May precipitation mm = 115 |Jun precipitation mm = 126 |Jul precipitation mm = 148 |Aug precipitation mm = 138 |Sep precipitation mm = 96 |Oct precipitation mm = 74 |Nov precipitation mm = 83 |Dec precipitation mm = 72 |year precipitation mm = |source 1= <ref name=ZAMG /> |source 2= {{cite web|url= https://en.climate-data.org/location/111749/|title= ڪاھٽائي موسمي ڄاڻ}} }} == حڪومت ۽ سياست == {{Main|آسٽريا جي سياست}} <!--مهرباني ڪري نئين معلومات سلسلي جي لاڳاپيل مضمونن ۾ شامل ڪريو--> {{Multiple image | align = right | caption_align = center | image1 = Am 23. September 2025 nahm Außenministerin Beate Meinl-Reisinger gemeinsam mit Bundespräsident Alexander Van der Bellen (M) und Bundeskanzler Christian Stocker (L) (54813003241) (cropped).jpg | width1 = 300 | alt1 = اليگزينڊر فان ڊير بيلن | caption1 = [[اليگزينڊر فان ڊير بيلن]]<br/><small>[[آسٽريا جو صدر|صدر]]</small> | image2 = Christian Stocker EuCo 2026.jpg | width2 = 122 | alt2 = ڪرسچين اسٽوڪر | caption2 = [[ڪرسچين اسٽوڪر]]<br/><small>[[آسٽريا جو چانسلر|چانسلر]]</small> | total_width = 300 }} [[File:Wien - Parlamentsgebäude.JPG|thumb|ويانا ۾ [[آسٽريائي پارليامينٽ جي عمارت]]]] [[آسٽريا جي پارليامينٽ]] ملڪ جي گاديءَ ۽ سڀ کان وڏي آبادي واري شهر [[ويانا]] ۾ واقع آهي. آسٽريا 1920ع واري [[وفاقي آئيني قانون]] تحت هڪ [[وفاق]]ي، [[نمائنده جمهوريت|نمائنده جمهوري]] [[جمهوريه]] بڻيو. نَوَ [[آسٽريا جون وفاقي رياستون|وفاقي رياستن]] تي ٻڌل ٻي جمهوريه جو سياسي نظام 1920ع جي آئين تي قائم آهي، جنهن ۾ 1929ع ۾ ترميمون ڪيون ويون ۽ جيڪو 1 مئي 1945ع تي ٻيهر نافذ ڪيو ويو.<ref>Lonnie Johnson 17, 142</ref> [[آسٽريا جو صدر]] رياست جو سربراهه آهي. صدر سڌي ريت عوامي اڪثريتي ووٽ سان چونڊيو ويندو آهي، ۽ جيڪڏهن ضرورت پوي تہ سڀ کان وڌيڪ ووٽ حاصل ڪندڙ اميدوارن وچ ۾ ٻيون چونڊون ڪرايون وينديون آهن. [[آسٽريا جو چانسلر]] [[آسٽريا جي حڪومت|حڪومت]] جو سربراهه آهي. چانسلر کي صدر مقرر ڪري ٿو ۽ کيس پارليامينٽ جي هيٺين ايوان ۾ پارٽين جي جوڙجڪ مطابق حڪومت ٺاهڻ جي ذميواري سونپي ويندي آهي. حڪومت کي صدر جي فرمان ذريعي يا پارليامينٽ جي هيٺين ايوان، [[آسٽريا جي نيشنل ڪائونسل|نيشنل راٽ]]، ۾ [[عدم اعتماد جو ووٽ|عدم اعتماد جي ووٽ]] ذريعي هٽائي سگهجي ٿو. آسٽريا ۾ صدر ۽ پارليامينٽ لاءِ ووٽ ڏيڻ اڳ لازمي هوندو هو، پر اها پابندي 1982ع کان 2004ع تائين مرحليوار ختم ڪئي وئي.<ref>{{Cite web|title=Bundesministerium für Inneres – Elections Compulsory voting|url=http://www.bmi.gv.at/wahlen/elections_compulsorey_voting.asp|archive-url=https://web.archive.org/web/20071103221527/http://www.bmi.gv.at/wahlen/elections_compulsorey_voting.asp|archive-date=3 November 2007|access-date=3 January 2009|publisher=Bmi.gv.at}}</ref> آسٽريا جي پارليامينٽ ٻن ايوانن تي ٻڌل آهي. [[آسٽريا جي نيشنل ڪائونسل|نيشنل راٽ]] جا 183 ميمبر هر پنجن سالن کان پوءِ عام چونڊن ذريعي چونڊيا ويندا آهن، سواءِ ان صورت جي جڏهن وفاقي صدر، وفاقي چانسلر جي تجويز تي، يا نيشنل راٽ پاڻ ايوان کي وقت کان اڳ ٽوڙي ڇڏي. 16 سالن کان وڌيڪ عمر وارو هر شهري [[ووٽ جو حق|ووٽ ڏيڻ جو حق]] رکي ٿو. ووٽ ڏيڻ جي عمر 2007ع ۾ 18 مان گهٽائي 16 سال ڪئي وئي.<ref>{{Cite web|title=The Austrian Parliament|url=https://www.parlament.gv.at/ZUSD/DLFolder/Austrian_Parl_E_p27.pdf|website=Parlament.gv.at|access-date=22 November 2021|archive-date=25 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220425043546/https://www.parlament.gv.at/ZUSD/DLFolder/Austrian_Parl_E_p27.pdf}}</ref> وفاقي چونڊن (''Nationalratswahlen'') ۾ تناسبي نمائندگيءَ تحت سيٽون حاصل ڪرڻ لاءِ سڀني پارٽين لاءِ عام [[چونڊ حد|چونڊ حد]] 4٪ ووٽ آهي، پر 43 علائقائي چونڊ تڪن مان ڪنهن هڪ ۾ سڌي سيٽ (''[[Direktmandat]]'') کٽڻ سان پڻ پارليامينٽ ۾ داخلا ممڪن آهي. قانون سازيءَ جي عمل ۾ نيشنل راٽ غالب ايوان آهي. تنهن هوندي بہ مٿيون ايوان، [[آسٽريا جي وفاقي ڪائونسل|بُنڊس راٽ]]، محدود ويٽو جو حق رکي ٿو. تقريباً سڀني حالتن ۾ نيشنل راٽ ساڳيو بل ٻيهر ووٽنگ ذريعي منظور ڪري سگهي ٿو؛ ان عمل کي ''Beharrungsbeschluss'' يعني ”اصرار وارو فيصلو“ چيو ويندو آهي. آئيني سڌارن جو جائزو وٺڻ لاءِ {{Lang|de|Österreich-Konvent}} نالي آئيني ڪنوينشن<ref>{{Cite web|title=Willkommen beim Österreich Konvent|url=http://www.konvent.gv.at/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20090104001526/http://www.konvent.gv.at/|archive-date=4 January 2009|access-date=21 November 2008|publisher=Konvent.gv.at}}</ref> 30 جون 2003ع تي گهرايو ويو، پر اهو اهڙي تجويز پيش ڪرڻ ۾ ناڪام رهيو جيڪا آئيني ترميمن لاءِ گهربل نيشنل راٽ جي ٻه ٽين اڪثريت حاصل ڪري سگهي. جتي [[ٻه ايواني نظام|ٻه ايواني پارليامينٽ]] ۽ حڪومت ترتيبوار قانون ساز ۽ انتظامي شاخون آهن، اتي عدالتون آسٽريائي رياست جي ٽئين شاخ آهن. [[آسٽريا جي آئيني عدالت|آئيني عدالت]] کي سياسي نظام تي نمايان اثر حاصل آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اها آئين سان ٽڪراءَ ۾ ايندڙ قانونن ۽ ضابطن کي ڪالعدم قرار ڏئي سگهي ٿي. 1995ع کان [[يورپي عدالت انصاف]] يورپي يونين جي قانونن هيٺ ايندڙ معاملن ۾ آسٽريائي فيصلن کي رد ڪري سگهي ٿي. آسٽريا [[يورپي عدالت براءِ انساني حق]] جا فيصلا پڻ لاڳو ڪري ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ [[انساني حقن بابت يورپي ڪنوينشن]] آسٽريا جي آئيني قانون جو حصو آهي. === 2006ع کان پوءِ === [[File:Wien - Bundeskanzleramt1.JPG|thumb|[[بال هائوس پلاٽس]] تي وفاقي چانسلري]] [[2006ع جون آسٽريائي پارلياماني چونڊون|آڪٽوبر 2006ع جي عام چونڊن]] کان پوءِ [[آسٽريا جي سوشل ڊيموڪريٽڪ پارٽي]] (ايس پي او) سڀ کان وڏي جماعت بڻجي سامهون آئي، جڏهن تہ [[آسٽريائي عوامي پارٽي]] (او وي پي) ٻئي نمبر تي رهي ۽ پنهنجي اڳوڻي نتيجي جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ 8 [[سيڪڙو پوائنٽ]] وڃائي ويٺي.<ref name="Election2002">{{Cite web|date=2006|title=24 November 2002 General Election Results – Austria Totals|url=http://electionresources.org/at/nationalrat.php?election=2002|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20090707185433/http://electionresources.org/at/nationalrat.php?election=2002|archive-date=7 July 2009|access-date=12 June 2009|website=Election Resources on the Internet}}</ref><ref name="Election2006">{{Cite web|date=2006|title=October&nbsp;1st,&nbsp;2006 General Election Results – Austria Totals|url=http://electionresources.org/at/nationalrat.php?election=2006|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20090707185102/http://electionresources.org/at/nationalrat.php?election=2006|archive-date=7 July 2009|access-date=12 June 2009|website=Election Resources on the Internet}}</ref> سياسي صورتحال سبب ٻنهي وڏين جماعتن مان ڪا بہ ننڍين پارٽين سان مستحڪم اتحاد قائم نه ڪري سگهي. جنوري 2007ع ۾ او وي پي ۽ ايس پي او گڏجي [[الفرڊ گوزن بائوئر]] (ايس پي او) جي چانسلريءَ هيٺ وڏي اتحاد واري حڪومت قائم ڪئي. [[گوزن بائوئر حڪومت|هي اتحاد]] 7 جولاءِ 2008ع تي ٽٽي ويو.<ref>[https://web.archive.org/web/20080705204057/http://www.kurier.at/nachrichten/173528.php archive.org]</ref> [[2008ع جون آسٽريائي پارلياماني چونڊون|سيپٽمبر 2008ع جي چونڊن]] ۾ ٻنهي وڏين جماعتن جي حمايت وڌيڪ گهٽجي وئي؛ ايس پي او کي 29.3٪ ۽ او وي پي کي 26.0٪ ووٽ مليا. ٻنهي ٻيهر اتحاد قائم ڪيو ۽ [[ويرنر فائمان]] (ايس پي او) چانسلر بڻيو ([[پهرين فائمان حڪومت]]). [[گرين پارٽي – گرين متبادل]] 11٪ ووٽن سان ٽئين نمبر تي رهي. سياسي ساڄي ڌر جون [[آسٽريا جي آزادي پارٽي]] (ايف پي او) ۽ فوت ٿيل [[يورگ هائڊر]] جي نئين پارٽي [[آسٽريا جي مستقبل لاءِ اتحاد]] جي حمايت وڌي، پر ٻنهي گڏجي 20٪ کان گهٽ ووٽ حاصل ڪيا. 11 آڪٽوبر 2008ع تي يورگ هائڊر هڪ ڪار حادثي ۾ فوت ٿي ويو.<ref>{{Cite web|date=11 October 2008|title=Austrian far-right leader Jörg Haider dies in car crash|url=https://www.theguardian.com/world/2008/oct/11/austria-haider|website=The Guardian|access-date=10 December 2021|archive-date=21 June 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120621073253/http://www.guardian.co.uk/world/2008/oct/11/austria-haider|url-status=live}}</ref> [[2013ع جون آسٽريائي پارلياماني چونڊون|2013ع جي پارلياماني چونڊن]] ۾ سوشل ڊيموڪريٽڪ پارٽي 27٪ ووٽن سان 52 سيٽون، جڏهن تہ عوامي پارٽي 24٪ ووٽن سان 47 سيٽون حاصل ڪيون، ۽ گڏجي اڪثريت برقرار رکيائون. آزادي پارٽي 21٪ ووٽن سان 40 سيٽون حاصل ڪيون، جڏهن تہ گرين پارٽي 12٪ ووٽن سان 24 سيٽون ورتيون. ٻن نون جماعتن، اسٽرو ناخ ۽ [[نيوس – نئون آسٽريا ۽ لبرل فورم|نيوس]]، 10٪ کان گهٽ ووٽ حاصل ڪيا ۽ ترتيبوار 11 ۽ 9 سيٽون کٽيون.<ref>{{Cite web|title=Election Resources on the Internet: Federal Elections in Austria – Nationalrat Results Lookup|url=http://www.electionresources.org/at/nationalrat.php?election=2013|website=electionresources.org|access-date=9 December 2021|archive-date=20 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211020101927/http://www.electionresources.org/at/nationalrat.php?election=2013|url-status=live}}</ref> 17 مئي 2016ع تي سوشل ڊيموڪريٽڪ پارٽيءَ جو [[ڪرسچن ڪيرن]] نئين چانسلر طور حلف کنيو. هن قدامت پسند عوامي پارٽي (او وي پي) سان ”وڏي اتحاد“ واري حڪومت جاري رکي. هو اڳوڻي چانسلر ۽ ايس پي او اڳواڻ [[ويرنر فائمان]] جي استعيفيٰ کان پوءِ عهدي تي آيو.<ref>{{Cite news|date=17 May 2016|title=Austria's Christian Kern sworn in as new chancellor|work=DW.COM|url=https://www.dw.com/en/austrias-christian-kern-sworn-in-as-new-chancellor/a-19263395|access-date=10 December 2021|archive-date=10 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211210090552/https://www.dw.com/en/austrias-christian-kern-sworn-in-as-new-chancellor/a-19263395|url-status=live}}</ref> 26 جنوري 2017ع تي [[اليگزينڊر فان ڊير بيلن]] آسٽريا جي صدر طور حلف کنيو. صدر جو عهدو گهڻو ڪري رسمي آهي، پر علامتي ۽ آئيني لحاظ کان اهم حيثيت رکي ٿو.<ref>{{Cite news|date=26 January 2017|title=Van der Bellen takes office as Austrian president|work=DW.COM|url=https://www.dw.com/en/van-der-bellen-takes-office-as-austrian-president/a-37282299|access-date=10 December 2021|archive-date=10 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211210092251/https://www.dw.com/en/van-der-bellen-takes-office-as-austrian-president/a-37282299|url-status=live}}</ref> 2017ع جي بهار ۾ وڏي اتحاد جي خاتمي کان پوءِ [[2017ع جون آسٽريائي پارلياماني چونڊون|آڪٽوبر 2017ع لاءِ وقت کان اڳ چونڊون]] سڏايون ويون. نئين نوجوان اڳواڻ [[سيباسٽيان ڪُرتس]] جي قيادت هيٺ آسٽريائي عوامي پارٽي (او وي پي) نيشنل ڪائونسل ۾ سڀ کان وڏي پارٽي بڻجي، 31.5٪ ووٽن ۽ 183 مان 62 سيٽن تي ڪاميابي حاصل ڪئي. سوشل ڊيموڪريٽڪ پارٽي (ايس پي او) 26.9٪ ووٽن ۽ 52 سيٽن سان ٻئي نمبر تي، جڏهن تہ آسٽريا جي آزادي پارٽي (ايف پي او) 26٪ ووٽن ۽ 51 سيٽن سان ٿوري فرق سان ٽئين نمبر تي رهي. نيوس 5.3٪ ووٽن ۽ 10 سيٽن سان چوٿين، جڏهن تہ پِلز پارٽي 4.4٪ ووٽن ۽ 8 سيٽن سان پهريون ڀيرو پارليامينٽ ۾ داخل ٿي. گرين پارٽي 3.8٪ ووٽن سان 4٪ واري حد پار نه ڪري سگهي ۽ پنهنجون سڀ 24 سيٽون وڃائي ويٺي.<ref>{{Cite news|date=15 October 2017|title=Austrian elections: Sebastian Kurz becomes youngest leader|work=DW.COM|url=https://www.dw.com/en/austrian-elections-sebastian-kurz-becomes-youngest-leader/a-40959587|access-date=9 December 2021|archive-date=9 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211209130143/https://www.dw.com/en/austrian-elections-sebastian-kurz-becomes-youngest-leader/a-40959587|url-status=live}}</ref> او وي پي ايف پي او سان اتحاد قائم ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. نئين چانسلر سيباسٽيان ڪُرتس جي سربراهيءَ ۾ وچ ساڄي ڌر ۽ ساڄي ڌر جي عواميت پسند پارٽيءَ تي ٻڌل نئين حڪومت 18 ڊسمبر 2017ع تي حلف کنيو.<ref>{{Cite news|date=18 December 2017|title=Muted protests in Vienna as far-right ministers enter Austria's government|language=en|work=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/world/2017/dec/18/thousands-protest-as-far-right-ministers-enter-government-in-austria|access-date=9 December 2021|archive-date=9 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211209130143/https://www.theguardian.com/world/2017/dec/18/thousands-protest-as-far-right-ministers-enter-government-in-austria|url-status=live}}</ref> پر [[ابيزا معاملو|”ابيزا“ بدعنواني اسڪينڊل]] کان پوءِ اتحادي حڪومت ختم ٿي وئي<ref>{{Cite news|date=20 May 2019|title=Austrian government collapses after far-right minister fired|language=en|work=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/world/2019/may/20/austrian-government-collapses-after-far-fight-minister-fired|access-date=9 December 2021|archive-date=25 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201125162548/https://www.theguardian.com/world/2019/may/20/austrian-government-collapses-after-far-fight-minister-fired|url-status=live}}</ref> ۽ [[2019ع جون آسٽريائي پارلياماني چونڊون|29 سيپٽمبر 2019ع تي نيون چونڊون]] ڪرايون ويون. انهن چونڊن ۾ او وي پي 37.5٪ ووٽن سان وڏي ڪاميابي حاصل ڪئي ۽ 13.9٪ ووٽ حاصل ڪندڙ گرين پارٽي سان اتحاد قائم ڪيو. سيباسٽيان ڪُرتس جي چانسلريءَ هيٺ اها حڪومت 7 جنوري 2020ع تي حلف کنيو.<ref>{{Cite news|date=29 September 2019|title=Austrian elections: support for far-right collapses|language=en|work=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/world/2019/sep/29/austrian-elections-exit-polls-collapse-far-right-support-sebastian-kurz-victory|access-date=9 December 2021|archive-date=9 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211209125553/https://www.theguardian.com/world/2019/sep/29/austrian-elections-exit-polls-collapse-far-right-support-sebastian-kurz-victory|url-status=live}}</ref> 11 آڪٽوبر 2021ع تي بدعنواني اسڪينڊل سبب وڌندڙ دٻاءَ هيٺ چانسلر سيباسٽيان ڪُرتس استعيفيٰ ڏئي ڇڏي. او وي پي جي پرڏيهي وزير [[اليگزينڊر شالنبرگ]] سندس جانشين بڻيو، پر ٻن مهينن کان به گهٽ عرصي کان پوءِ شالنبرگ پڻ عهدو ڇڏي ڏنو. 6 ڊسمبر 2021ع تي [[ڪارل نيهمر]] چانسلر طور حلف کنيو، جنهن سان هو ٻن مهينن اندر آسٽريا جو ٽيون قدامت پسند چانسلر بڻيو. او وي پي ۽ گرين پارٽيءَ جو اتحاد جاري رهيو.<ref>{{Cite news|date=6 December 2021|title=Austria: Karl Nehammer sworn in as new chancellor|work=[[DW.COM]] |url=https://www.dw.com/en/austria-karl-nehammer-sworn-in-as-new-chancellor/a-60032938|access-date=10 December 2021|archive-date=12 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220412004047/https://www.dw.com/en/austria-karl-nehammer-sworn-in-as-new-chancellor/a-60032938|url-status=live}}</ref> [[2024ع جون آسٽريائي پارلياماني چونڊون|29 سيپٽمبر 2024ع جي چونڊن]] کان پوءِ او وي پي، ايس پي او ۽ [[نيوس (آسٽريا)|نيوس]] وچ ۾ اتحادي ڳالهيون ناڪام ٿي ويون، جنهن کان پوءِ نيهمر استعيفيٰ ڏني. [[اليگزينڊر شالنبرگ]] ٻيو ڀيرو عبوري چانسلر ٿيو. او وي پي ۽ ايف پي او وچ ۾ اتحاد ٺاهڻ جون ڪوششون پڻ ناڪام رهيون. آخرڪار او وي پي، ايس پي او ۽ نيوس وچ ۾ اتفاق ٿيو ۽ [[ڪرسچين اسٽوڪر]] (او وي پي) جي چانسلريءَ هيٺ [[اسٽوڪر حڪومت]] قائم ڪئي وئي.<ref>{{Cite web |date=2025-03-03 |title=Dreierkoalition: Neue Regierung angelobt |url=https://orf.at/stories/3386514/ |access-date=2025-03-03 |website=news.ORF.at |language=de}}</ref> === انتظامي ورهاست === <!---"Administrative divisions of Austria" redirects here---> {{Main|آسٽريا جون رياستون}} آسٽريا هڪ [[وفاقي جمهوريه]] آهي، جيڪا [[آسٽريا جون رياستون|نَوَ رياستن]] (بُنڊَس لينڊَر) تي مشتمل آهي.<ref name="CIA"/> رياستن کي وڌيڪ [[آسٽريا جا ضلعا|ضلعن]] (بيٽسِرڪَه) ۽ قانوني شهرن (شٽاتوٽار شٽيٽَه) ۾ ورهايو ويو آهي. ضلعن کي اڳتي [[ميونسپلٽي (آسٽريا)|ميونسپلٽين]] (گَمائنڊَن) ۾ ورهايو ويو آهي. قانوني شهرن کي اهي اختيار حاصل آهن، جيڪي عام طور تي ضلعن ۽ ميونسپلٽين ٻنهي کي حاصل هوندا آهن. [[ويانا]] ان لحاظ کان منفرد آهي تہ اهو هڪ ئي وقت شهر ۽ رياست ٻئي آهي. [[يورپي ڪميشن]] جو ترجمي وارو ڊائريڪٽوريٽ جنرل رياستن لاءِ ''صوبا'' جو اصطلاح استعمال ڪري ٿو. {| class="sortable wikitable" style="text-align:right; font-size:100%" |- style="font-size:100%; text-align:right" ! <small>*رياست*</small> ! <small>*گادي*جو*هنڌ*</small> ! <small>'''پکيڙ'''</small> <small>'''_چورس ^{ڪلوميٽر}'''</small> ! <small>آبادي</small> <small>(2017)</small> ! <small>گھاٽائي/چورس ڪلوميٽر</small> ! <small>GDP (يورو)</small><small>(2012)</small> ! <small>GDP<br />في ڪس</small> |- | '''[[برجنلينڊ]]'''|| [[آئزن اسٽڊٽ|'''آئزن اسٽڊٽ''']] |style="text-align:right"| <small>'''3,965'''</small>|| style="text-align:right" | <small>'''291,942'''</small>|| style="text-align:right" | 73.6 ||style="text-align:right"| <small>'''7.311'''</small> ارب || style="text-align:right" | <small>'''25,600'''</small> |- | [[ڪرينٿيا (رياست)|'''ڪرينٿيا''']] || [[ڪليگنفرٽ]] |style="text-align:right"| 9,536 ||style="text-align:right"| <small>'''561,077'''</small>|| style="text-align:right" | 58.8 ||style="text-align:right"| 17.62 ارب ||style="text-align:right"| <small>'''31,700'''</small> |- | [[لوئر آسٽريا|'''لوئر''' '''آسٽريا''']] || [[سنڪٽ پولٽن]] |style="text-align:right"| <small>'''19,178'''</small>|| style="text-align:right" | <small>'''1,665,753'''</small>|| style="text-align:right" | 86.9 ||style="text-align:right"| <small>'''49.75'''</small> ارب || style="text-align:right" | <small>'''30,800'''</small> |- | [[سلزبرگ (رياست)|'''سلزبرگ''']] || [[سلزبرگ]] |style="text-align:right"| 7,154 ||style="text-align:right"| 549,263 ||style="text-align:right"| 76.8 ||style="text-align:right"| 23.585 ارب ||style="text-align:right"| <small>'''44,500'''</small> |- | '''[[اسٽيريا]]'''|| [[گراتس]] |style="text-align:right"| <small>'''16,401'''</small>|| style="text-align:right" | <small>'''1,237,298'''</small>|| style="text-align:right" | 75.4 ||style="text-align:right"| <small>'''40.7'''</small> ارب || style="text-align:right" | <small>'''33,600'''</small> |- | [[ٽرول (رياست)|'''ٽرول''']] || [[انسبروڪ]] |style="text-align:right"| <small>'''12,648'''</small>|| style="text-align:right;" | 746,153 ||style="text-align:right"| 59.0 ||style="text-align:right"| <small>'''28.05'''</small> ارب || style="text-align:right" | <small>'''39,400'''</small> |- | [[اپر آسٽريا|'''اپر آسٽريا''']] || [[لنز]] |style="text-align:right"| <small>'''11,982'''</small>|| style="text-align:right;" | <small>'''1,465,045'''</small>|| style="text-align:right" | 122.3 ||style="text-align:right"| <small>'''53.86'''</small> ارب || style="text-align:right" | <small>'''38,000'''</small> |- |colspan=2| '''[[ويانا]]''' |style="text-align:right"| 415 ||style="text-align:right;"| <small>'''1,867,582'''</small>|| style="text-align:right" | 4,500 ||style="text-align:right"| <small>'''81.77'''</small> ارب |- | '''[[وورارلبرگ]]'''|| [[بريگنز]] |style="text-align:right"| <small>'''2,601'''</small>|| style="text-align:right;" | 388,752 ||style="text-align:right"| 149.5 ||style="text-align:right"| <small>'''23.59 ارب'''</small>|| style="text-align:right" | <small>'''58,300'''</small> |- |colspan=7 |<ref>{{Cite web|title=Eurostat – Data Explorer|url=http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/submitViewTableAction.do|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006122431/http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/submitViewTableAction.do|archive-date=6 October 2014|access-date=19 October 2011}}</ref><ref>{{Cite web|title=Statistik Austria – Bevölkerung zu Jahresbeginn 2002–2017 nach Gemeinden (Gebietsstand 1.1.2017)|url=http://www.statistik.at/wcm/idc/idcplg?IdcService=GET_FILE&dID=354032&dDocName=080904|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180322204818/http://www.statistik.at/wcm/idc/idcplg?IdcService=GET_FILE&dID=354032&dDocName=080904|archive-date=22 March 2018|access-date=9 July 2018}}</ref> |} === پرڏيهي لاڳاپا === {{Main|آسٽريا جا پرڏيهي لاڳاپا}} [[File:Inauguration EYE2014 Parlement européen Strasbourg 9 mai 2014.jpg|thumb|[[يورپي پارليامينٽ]]؛ آسٽريا [[يورپي يونين]] جي 27 ميمبر ملڪن مان هڪ آهي.]] 1955ع واري [[آسٽريا جو رياستي معاهدو|آسٽريا جي رياستي معاهدي]]، [[ٻي عالمي جنگ]] کان پوءِ آسٽريا تي قبضي جو خاتمو آندو ۽ آسٽريا کي هڪ آزاد ۽ خودمختيار رياست طور تسليم ڪيو. 26 آڪٽوبر 1955ع تي [[آسٽريا جي وفاقي اسيمبلي|وفاقي اسيمبلي]] هڪ آئيني شق منظور ڪئي، جنهن تحت ”آسٽريا پنهنجي آزاد مرضيءَ سان پنهنجي دائمي غيرجانبداريءَ جو اعلان ڪري ٿو“. هن قانون جي ٻئي حصي موجب، ”آسٽريا مستقبل ۾ ڪنهن به فوجي اتحاد ۾ شامل نہ ٿيندو ۽ پنهنجي سرزمين تي ڪنهن بہ پرڏيهي فوجي اڏي جي قيام جي اجازت نہ ڏيندو“. ان کان پوءِ آسٽريا پنهنجي پرڏيهي پاليسيءَ کي غيرجانبداريءَ جي اصول تي ترتيب ڏنو، جيتوڻيڪ ان جي غيرجانبداري [[سوئٽزرلينڊ]] جي غيرجانبداريءَ کان ڪافي مختلف رهي آهي.<ref>{{Cite web |last=Sassòli |first=Peter Hilpold, Matthieu Gillabert, Johanna Rainio-Niemi, Marco |date=2023-01-09 |title=Neutrality Law In A Comparative Perspective: Austria, Switzerland, Finland |url=https://tdhj.org/blog/post/neutrality-law-comparison-austria-switzerland-finland/ |access-date=2026-07-22 |website=The Defence Horizon Journal |language=en-US}}</ref> [[سوويت يونين]] جي خاتمي کان پوءِ آسٽريا پنهنجي [[غيرجانبدار ملڪ|غيرجانبداريءَ]] جي تشريح تي ٻيهر غور ڪرڻ شروع ڪيو. 1991ع ۾ هن [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] جي منظوريءَ سان [[عراق]] خلاف ڪيل ڪارروائيءَ لاءِ پنهنجي فضائي حدن مان گذرڻ جا حق ڏنا. 1995ع کان وٺي آسٽريا [[يورپي يونين]] جي گڏيل پرڏيهي ۽ سلامتي پاليسيءَ ۾ پڻ حصو وٺندو رهيو آهي. ساڳئي سال آسٽريا [[اتر ائٽلانٽڪ معاهدي جي تنظيم|نيٽو]] جي [[امن لاءِ ڀائيواري]] پروگرام ۾ شامل ٿيو؛ البت هن اهو قدم [[روس]] جي پروگرام ۾ شامل ٿيڻ کان پوءِ کنيو. ان کان پوءِ آسٽريا [[بوسنيا ۽ هرزيگووينا|بوسنيا]] ۾ امن قائم رکڻ وارين مهمن ۾ پڻ حصو ورتو. ان دوران، 1955ع جي غيرجانبداريءَ بابت آئيني قانون جو اهو حصو مڪمل طور برقرار رهيو، جنهن تحت آسٽريا جي سرزمين تي پرڏيهي فوجي اڏن جي قيام جي اجازت نہ آهي.<ref>{{Cite web|title=Austria's Permanent Neutrality|url=https://www.austrianinformation.org/winter-2015-16/wc55d7qi5qrmyzmxh1qkofcmsluxvj|access-date=4 February 2021|website=New Austrian Information|date=16 December 2015|archive-date=13 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210213232914/https://www.austrianinformation.org/winter-2015-16/wc55d7qi5qrmyzmxh1qkofcmsluxvj|url-status=live}}</ref> آسٽريا [[گڏيل قومن جو جوهري هٿيارن جي پابنديءَ وارو معاهدو|جوهري هٿيارن جي پابنديءَ واري گڏيل قومن جي معاهدي]] تي پڻ صحيح ڪئي آهي.<ref>{{Cite web|date=6 July 2019|title=Chapter XXVI: Disarmament&nbsp;– No. 9 Treaty on the Prohibition of Nuclear Weapons|url=https://treaties.un.org/Pages/ViewDetails.aspx?src=TREATY&mtdsg_no=XXVI-9&chapter=26&clang=_en|publisher=United Nations Treaty Collection|access-date=8 August 2019|archive-date=6 August 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190806220546/https://treaties.un.org/Pages/ViewDetails.aspx?src=TREATY&mtdsg_no=XXVI-9&chapter=26&clang=_en|url-status=live}}</ref> ان معاهدي جي [[اتر ائٽلانٽڪ معاهدي جي تنظيم|نيٽو]] جي سمورن ميمبر ملڪن مخالفت ڪئي هئي.<ref>{{Cite news|date=7 July 2017|title=122 countries adopt 'historic' UN treaty to ban nuclear weapons|work=CBC News|url=https://www.cbc.ca/news/world/un-treaty-ban-nuclear-weapons-1.4192761|access-date=8 August 2019|archive-date=14 August 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190814183525/https://www.cbc.ca/news/world/un-treaty-ban-nuclear-weapons-1.4192761|url-status=live}}</ref> === فوج === {{Main|آسٽريا جون هٿياربند فوجون}} [[Image:Alsergrund (Wien) - Rossauer-Kaserne (2).JPG|thumb|[[آسٽريا جي دفاع واري وزارت|وفاقي دفاع واري وزارت]] جو صدر دفتر [[روسائوئر ڪازرني]]، [[ويانا]] ۾]] آسٽريا جي هٿياربند فوجن ([[آسٽريائي جرمن ٻولي|آسٽريائي جرمن]]: بُنڊس‌هير) جي افرادي قوت جو دارومدار گهڻو ڪري [[لازمي فوجي ڀرتي]] تي آهي.<ref>{{Cite news|last=Prodhan|first=Georgina|date=20 January 2013|title=Neutral Austria votes to keep military draft|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/us-austria-military-referendum/neutral-austria-votes-to-keep-military-draft-idUSBRE90J0DC20130120|access-date=4 February 2021|archive-date=8 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210208223245/https://www.reuters.com/article/us-austria-military-referendum/neutral-austria-votes-to-keep-military-draft-idUSBRE90J0DC20130120|url-status=live}}</ref> ارڙهن سالن جي عمر کي پهتل ۽ فوجي خدمت لاءِ موزون قرار ڏنل سڀني مردن لاءِ ڇهن مهينن جي لازمي [[فوجي خدمت]] ڪرڻ ضروري آهي، جنهن کان پوءِ اٺن سالن تائين رزرو فوجي خدمت جي ذميواري هوندي آهي. سورهن سالن جي عمر کان مرد ۽ عورتون ٻئي رضاڪاراڻي خدمت لاءِ اهل آهن.<ref name="CIA"/> [[ضميري بنيادن تي فوجي خدمت کان انڪار|ضميري بنيادن تي فوجي خدمت کان انڪار]] قانوني طور قبول ٿيل آهي، ۽ جيڪي ماڻهو اهو حق استعمال ڪن ٿا تن لاءِ ان جي بدران نوَ مهينن جي منظم [[آسٽريا ۾ شهري خدمت|شهري خدمت]] ڪرڻ لازمي آهي. 1998ع کان وٺي رضاڪار عورتن کي پيشور فوجي بڻجڻ جي اجازت ڏني وئي آهي. بُنڊس‌هير جا مکيه شعبا گڏيل فوجون (اشٽرائٽ‌ڪريفٽي‌فيورُنگس‌ڪمانڊو، ايس ڪي ايف يو ڪي ڊي او) آهن، جن ۾ زميني فوجون (لانڊ‌اشٽرائٽ‌ڪريفٽي)، هوائي فوجون (لُفٽ‌اشٽرائٽ‌ڪريفٽي)، بين الاقوامي مهمون (اِنٽرنيشنالي آئنسَيٽسي) ۽ خاص فوجون (شپيٽسيال‌آئنسَيٽس‌ڪريفٽي) شامل آهن. انهن کان سواءِ گڏيل مهمي سهائتا ڪمان (ڪمانڊو آئنسَيٽس‌اُنٽرشٽُٽسُنگ؛ ڪي ڊي او اي يو) ۽ گڏيل ڪمان سهائتا مرڪز (فيورُنگس‌اُنٽرشٽُٽسُنگس‌سينٽرم؛ ايف يو يو زيڊ) پڻ شامل آهن. آسٽريا هڪ [[سامونڊي ڪناري کان محروم ملڪ]] آهي، تنهنڪري ان وٽ ڪا بہ بحري فوج ناهي. [[File:Medal Parade (27178440136).jpg|thumb|هڪ غيرجانبدار ملڪ جي حيثيت سان آسٽريا جو دفاع [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] جي امن قائم رکڻ واري مهارت ۽ مهمن تي ڌيان ڏئي ٿو، جيئن هن تصوير ۾ [[لبنان ۾ گڏيل قومن جي عبوري فوج|يونيفل]] ڏيکاريل آهي.]] 2012ع ۾ آسٽريا جا دفاعي خرچ ان جي مجموعي گهرو پيداوار جو لڳ ڀڳ 0.8 سيڪڙو هئا. فوج ۾ هن وقت لڳ ڀڳ 26,000<ref>{{Cite web|title=Defence Data|url=http://www.eda.europa.eu/info-hub/defence-data-portal/Austria/year/2012|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140603202759/http://eda.europa.eu/info-hub/defence-data-portal/Austria/year/2012|archive-date=3 June 2014|access-date=4 April 2014|website=europa.eu}}</ref> فوجي آهن، جن مان لڳ ڀڳ 12,000 لازمي ڀرتيءَ هيٺ آيل فوجي آهن. رياست جي سربراهه جي حيثيت سان [[آسٽريا جو صدر]] رسمي طور هٿياربند فوجن جو سپريم ڪمانڊر آهي. آسٽريا جي هٿياربند فوجن جي ڪمان دفاع واري وزير وٽ هوندي آهي، مئي 2020ع مطابق اهو عهدو [[ڪلاوڊيا ٽانر]] وٽ آهي. [[سرد جنگ]] جي خاتمي کان پوءِ، ۽ خاص طور تي آسٽريا ۽ ان جي [[اوڀر بلاڪ]] جي پاڙيسري ملڪن ([[هنگري]] ۽ اڳوڻي [[چيڪوسلوواڪيا]]) کي جدا ڪندڙ سخت پهري هيٺ آيل اڳوڻي ”[[لوهي پردو|لوهي پردي]]“ جي خاتمي کان پوءِ، آسٽريا جي فوج [[غير قانوني اميگريشن|غير قانوني مهاجرن]] کي سرحد پار ڪرڻ کان روڪڻ جي ڪوششن ۾ آسٽريا جي سرحدي محافظن جي مدد ڪندي رهي. اها مدد 2008ع ۾ هنگري ۽ [[سلوواڪيا]] جي يورپي يونين جي [[شينگن علائقو|شينگن علائقي]] ۾ شامل ٿيڻ کان پوءِ ختم ٿي وئي، جنهن سان عملي طور معاهدي جي ميمبر رياستن وچ ۾ ”اندروني“ سرحدي ڪنٽرول ختم ٿي ويا. ڪجهه سياستدانن هن مهم کي جاري رکڻ جو مطالبو ڪيو، پر ان جي قانوني حيثيت تي سخت اختلاف موجود آهن. آسٽريا جي آئين موجب، هٿياربند فوجن کي رڳو محدود حالتن ۾ مقرر ڪري سگهجي ٿو، خاص طور ملڪ جي دفاع ۽ قومي هنگامي حالتن، جهڙوڪ [[قدرتي آفت|قدرتي آفتن]] کان پوءِ امدادي ڪمن لاءِ.<ref>{{Cite web|title=Austria 1920 (reinst. 1945, rev. 2013)|url=https://www.constituteproject.org/constitution/Austria_2013?lang=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402155729/https://www.constituteproject.org/constitution/Austria_2013?lang=en|archive-date=2 April 2015|access-date=17 March 2015|website=Constitute}}</ref> رڳو غيرمعمولي حالتن ۾ انهن کي معاون پوليس فورس طور استعمال ڪري سگهجي ٿو. پنهنجي [[آسٽريا جي غيرجانبداريءَ جو اعلان|خود اعلانيل دائمي غيرجانبداريءَ]] واري حيثيت تحت، آسٽريا وٽ گڏيل قومن جي اڳواڻيءَ هيٺ امن قائم رکڻ ۽ ٻين انساني همدرديءَ وارين مهمن ۾ حصو وٺڻ جي پراڻي روايت آهي. خاص طور تي [[آسٽريا جي فوجن جو آفتن ۾ امدادي يونٽ]] (اي ايف ڊي آر يو)، جيڪو مڪمل طور رضاڪارن تي ٻڌل يونٽ آهي ۽ شهري ماهرن (مثال طور بچاءَ وارن ڪتن جي سنڀاليندڙن) سان ويجها لاڳاپا رکي ٿو، هڪ تيز رفتار (مقرر ٿيڻ جو معياري وقت 10 ڪلاڪ آهي) ۽ اثرائتي [[ڳولا ۽ بچاءُ|ڳولا ۽ بچاءَ]] واري يونٽ طور ساک رکي ٿو. هن وقت آسٽريا جي فوج جا وڏا دستا [[بوسنيا ۽ هرزيگووينا|بوسنيا]] ۽ [[ڪوسوو]] ۾ مقرر آهن.{{Citation needed|date=March 2023}} 2024ع جي [[عالمي امن انڊيڪس]] موجب، آسٽريا دنيا جو ٽيون سڀ کان وڌيڪ پرامن ملڪ آهي.<ref>{{Cite web|title=2024 Global Peace Index|url=https://www.economicsandpeace.org/wp-content/uploads/2024/06/GPI-2024-web.pdf}}</ref> == معيشت == {{Main|آسٽريا جي معيشت}} [[File:Winter snow in Kitzbühel.jpg|thumb|200x200px|[[ڪٽسبوهيل]]، آسٽريا جو هڪ مشهور سياري وارو سياحتي ماڳ]] [[File:13-08-30-wien-by-RalfR-123.jpg|thumb|[[ويانا بين الاقوامي مرڪز]]، [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] جي آفيسن ۽ ڊي سي ٽاورز جي ٽاور 1 سميت]] آسٽريا پنهنجي انتهائي صنعتي معيشت ۽ ترقي يافته [[سماجي مارڪيٽ معيشت]] سبب [[ملڪن جي فهرست بلحاظ في ماڻهو مجموعي ملڪي پيداوار (نامياتي)|في ماڻهو مجموعي ملڪي پيداوار]] جي لحاظ کان مسلسل مٿانهين درجي تي رهي ٿو.<ref name="autogenerated1">{{Cite web|title=Real GDP Gwoth|url=https://www.imf.org/external/datamapper/NGDP_RPCH@WEO/OEMDC/ADVEC/WEOWORLD|publisher=International Monetary Fund|access-date=4 December 2023|archive-date=14 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201114112122/https://www.imf.org/external/datamapper/NGDP_RPCH@WEO/OEMDC/ADVEC/WEOWORLD|url-status=live}}</ref> 1980ع واري ڏهاڪي تائين آسٽريا جون ڪيتريون ئي وڏيون صنعتي ڪمپنيون قومي ملڪيت هيٺ هيون؛ پر تازن سالن ۾ [[نجڪاري]] سبب رياستي ملڪيت جو حصو گهٽجي ٻين يورپي معيشتن جي سطح جي ويجهو پهتو آهي. [[مزدور تحريڪ|مزدور تحريڪون]] خاص طور تي اثرائتيون آهن ۽ مزدورن بابت پاليسين توڙي معيشت جي واڌ ويجهه سان لاڳاپيل فيصلن تي وڏو اثر رکن ٿيون. انتهائي ترقي يافته صنعت کان پوءِ، بين الاقوامي سياحت [[آسٽريا جي معيشت]] جو سڀ کان اهم شعبو آهي. [[جرمني]] تاريخي طور آسٽريا جو سڀ کان اهم واپاري ڀائيوار رهيو آهي، جنهن سبب آسٽريا [[جرمني جي معيشت]] ۾ ٿيندڙ تيز تبديلين کان متاثر ٿي سگهي ٿو. جڏهن کان آسٽريا [[يورپي يونين]] جو رڪن ملڪ بڻيو آهي، تڏهن کان ان جا ٻين يورپي يونين جي معيشتن سان وڌيڪ ويجها لاڳاپا قائم ٿيا آهن. يورپي يونين جي رڪنيت سبب پرڏيهي سيڙپڪارن جو وڏو وهڪرو آسٽريا ڏانهن آيو آهي، جيڪي يورپ جي گڏيل منڊي تائين آسٽريا جي پهچ ۽ يورپي يونين جي اُڀرندڙ معيشتن سان ان جي ويجهڙائيءَ سبب متوجه ٿيا. 2006ع ۾ مجموعي ملڪي پيداوار جي واڌ 3.3 سيڪڙو تائين پهتي.<ref>{{Cite web|url=https://www.oenb.at/en/Statistics/Standardized-Tables/Economic-and-Industry-Indicators/Economic-Indicators/gdp-growth.html|title=GDP Growth – Expenditure Side by the Oesterreichische Nationalbank|access-date=4 December 2023|archive-date=4 December 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231204121500/https://www.oenb.at/en/Statistics/Standardized-Tables/Economic-and-Industry-Indicators/Economic-Indicators/gdp-growth.html|url-status=live}}</ref> آسٽريا جي درآمدن جو گهٽ ۾ گهٽ 67 سيڪڙو ٻين يورپي يونين جي رڪن ملڪن مان اچي ٿو.<ref>{{Cite web|title=OEC Austria (AUT) Exports, Imports, and Trade Partners|url=http://atlas.media.mit.edu/en/profile/country/aut|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160313121243/http://atlas.media.mit.edu/en/profile/country/aut|archive-date=13 March 2016|access-date=12 March 2016|website=atlas.media.mit.edu}}</ref> [[File:Eurozone_Internal.svg|thumb|left|آسٽريا مالياتي اتحاد [[يورو زون]] (گهاٽو نيرو) ۽ [[يورپي يونين جي گڏيل منڊي|يورپي يونين جي گڏيل منڊي]] جو حصو آهي.]] آسٽريا جي مکيه [[زرعي پيداوار|زرعي پيداوارن]] ۾ [[پٽاٽو|پٽاٽا]]، [[جوئر]]، [[چقندر]]، [[مڪئي]]، [[ڪڻڪ]]، [[ڪپهه]] ۽ [[انگور]] شامل آهن. ملڪ جي مکيه [[صنعت|صنعتن]] ۾ [[فولاد]]، [[مشينري]]، [[گاڏي|گاڏيون]]، بجليءَ جو سامان، [[بصريات|بصري شيشي جون شيون]]، [[ڪاغذ]]، [[ڪپڙو|ڪپڙي جون شيون]]، [[سيمنٽ]] ۽ [[ڪيميائي شيون|ڪيميائي شين]] جون صنعتون شامل آهن. مکيه معدني ۽ قدرتي وسيلن ۾ [[لوھ|لوهه]]، [[پيٽروليم]]، [[ميگنيٽائٽ]]، [[گرينائٽ]]، [[قدرتي گيس]]، [[جست]]، [[ٽامو]] ۽ [[زنڪ]] شامل آهن.<ref name="سنڌيانا"/> [[2008ع جو مالي بحران|2008ع جي مالي بحران]] سبب قرضن سان لاڳاپيل مشڪلاتن جي ڪري ڊسمبر 2009ع ۾ [[هائپو آلپ-آڊريا-بئنڪ انٽرنيشنل]] کي حڪومت صرف 1 يورو ۾ خريد ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ [[بائرن ايل بي]] جا 1.63 ارب يورو ختم ٿي ويا. {{As of|2014|February}}، ايڇ جي اي اي جو معاملو اڃا حل نه ٿيو هو،<ref>{{Cite news|last=Groendahl|first=Boris|date=15 February 2014|title=Hypo Alpe Debt Cut Four Steps as Insolvency Not Ruled Out|publisher=Bloomberg News|url=https://www.bloomberg.com/news/2014-02-15/hypo-alpe-s-state-backed-bonds-cut-4-levels-on-insolvency-debate.html|url-status=live|access-date=5 March 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20141024143911/http://www.bloomberg.com/news/2014-02-15/hypo-alpe-s-state-backed-bonds-cut-4-levels-on-insolvency-debate.html|archive-date=24 October 2014}}</ref> جنهن سبب چانسلر [[ويرنر فائمان]] خبردار ڪيو ته ان جي ناڪامي 1931ع واري [[ڪريڊيٽ آنسٽالٽ]] واقعي جي برابر ٿي سگهي ٿي.<ref>{{Cite news|last=Groendahl|first=Boris|date=17 February 2014|title=Faymann Evokes 1931 Austria Creditanstalt Crash on Hypo Alpe|publisher=Bloomberg News|url=https://www.bloomberg.com/news/2014-02-17/austria-s-faymann-channels-1931-creditanstalt-crash-on-hypo-alpe.html|url-status=live|access-date=5 March 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20141024143418/http://www.bloomberg.com/news/2014-02-17/austria-s-faymann-channels-1931-creditanstalt-crash-on-hypo-alpe.html|archive-date=24 October 2014}}</ref> 16 نومبر 2010ع تي آسٽريا اشارو ڏنو ته اهو [[يونان]] لاءِ يورپي يونين جي مالي بچاءَ واري پئڪيج ۾ پنهنجي ڊسمبر واري قسط روڪي ڇڏيندو. ان فيصلي جو سبب يونان جي قرضن واري صورتحال ۾ نمايان بگاڙ ۽ اڳ واعدو ڪيل سطح تائين محصول گڏ ڪرڻ ۾ ان جي ظاهري ناڪامي ڄاڻائي وئي.<ref>{{Cite web|last=Mark|date=16 November 2010|title=Mark's Market Analysis|url=http://www.marksmarketanalysis.com/2010/11/austria-withholds-greek-bailout-funds.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20110714035955/http://www.marksmarketanalysis.com/2010/11/austria-withholds-greek-bailout-funds.html|archive-date=14 July 2011|access-date=24 July 2011|publisher=Marksmarketanalysis.com|url-status=dead}}</ref> [[ڪميونزم جي زوال]] کان پوءِ [[آسٽريا جي ڪمپنين جي فهرست|آسٽريا جون ڪمپنيون]] اوڀر يورپ ۾ ڪاروباري سرگرمين ۽ ڪمپنين جي انضمام ۾ خاص طور سرگرم رهيون آهن. 1995ع کان 2010ع تائين آسٽريا جي ڪمپنين جي شموليت سان 4,868 [[انضمام ۽ حصول]] جا سودا اعلان ڪيا ويا، جن جي ڄاڻايل گڏيل ماليت 163 ارب يورو هئي.<ref>{{Cite web|title=Statistics on Mergers & Acquisitions (M&A)|url=http://www.imaa-institute.org/statistics-mergers-acquisitions.html#MergersAcquisitions_Austria|archive-url=https://web.archive.org/web/20110726173440/http://www.imaa-institute.org/statistics-mergers-acquisitions.html|archive-date=26 July 2011|access-date=24 July 2011|publisher=Imaa-institute.org}}</ref> آسٽريا جي ڪمپنين جي شموليت وارن سڀ کان وڏن سودن<ref>{{Cite web|title=Statistics on Mergers & Acquisitions|url=http://www.imaa-institute.org/statistics-mergers-acquisitions.html#TopMergersAcquisitions_Austria|archive-url=https://web.archive.org/web/20110726173440/http://www.imaa-institute.org/statistics-mergers-acquisitions.html|archive-date=26 July 2011|access-date=24 July 2011|publisher=Imaa-institute.org}}</ref> ۾ 2000ع ۾ [[هائپو ويرائنس بئنڪ]] پاران [[بئنڪ آسٽريا]] کي 7.8 ارب يورو ۾ خريد ڪرڻ، 2009ع ۾ [[وولڪس ويگن گروپ]] پاران [[پورشي|پورشي هولڊنگ سالزبرگ]] کي 3.6 ارب يورو ۾ خريد ڪرڻ،<ref>{{Cite web|last=Ramsey|first=Jonathon|title=Volkswagen takes 49.9 percent stake in Porsche AG|date=8 December 2009|url=http://www.autoblog.com/2009/12/08/volkswagen-takes-49-9-percent-stake-in-porsche-ag|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110810091134/http://www.autoblog.com/2009/12/08/volkswagen-takes-49-9-percent-stake-in-porsche-ag|archive-date=10 August 2011|access-date=24 July 2011|publisher=Autoblog.com}}</ref> ۽ 2005ع ۾ [[ايرسٽي گروپ]] پاران [[بانڪا ڪمرشيالا رومانا]] کي 3.7 ارب يورو ۾ خريد ڪرڻ شامل آهن.<ref>[http://www.erstegroup.com/de/Download?chronicleId=0901481b80005991.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110809152940/http://www.erstegroup.com/de/Download?chronicleId=0901481b80005991.pdf|date=9 August 2011}}</ref> [[آسٽريا ۾ سياحت]] ملڪ جي مجموعي ملڪي پيداوار جو لڳ ڀڳ 9 سيڪڙو حصو ڏئي ٿي.<ref name="STAT">{{Cite web|date=May 2008|title=TOURISMUS IN ÖSTERREICH 2007|url=http://www.statistik.at/web_de/static/tourismus_in_oesterreich_2007_bmwa_wko_stat_031155.pdf|archive-url=https://wayback.archive-it.org/all/20081218105425/http://www.statistik.at/web_de/static/tourismus_in_oesterreich_2007_bmwa_wko_stat_031155.pdf|archive-date=18 December 2008|access-date=18 November 2008|publisher=BMWA, WKO, Statistik Austria|language=de}}</ref> 2007ع ۾ بين الاقوامي سياحت مان آمدنيءَ جي لحاظ کان آسٽريا 18.9 ارب آمريڪي ڊالرن سان دنيا ۾ نائين نمبر تي هو.<ref name="UNTWO"/> [[عالمي سياحتي درجابندي|بين الاقوامي سياحن جي آمد]] جي لحاظ کان آسٽريا 20.8 ملين سياحن سان ٻارهين نمبر تي هو.<ref name="UNTWO">{{Cite web|date=June 2008|title=UNTWO World Tourism Barometer, Vol.6 No.2|url=http://www.tourismroi.com/Content_Attachments/27670/File_633513750035785076.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20081031013714/http://www.tourismroi.com/Content_Attachments/27670/File_633513750035785076.pdf|archive-date=31 October 2008|access-date=18 November 2008|publisher=UNTWO}}</ref> === بنيادي ڍانچو ۽ قدرتي وسيلا === {{Main|آسٽريا ۾ آمدرفت|آسٽريا ۾ توانائي|آسٽريا ۾ قابل تجديد توانائي}} [[File:Verbund malta.jpg|thumb|[[ڪولنبرائن ڊيم]]، [[ڪارِنٿيا]] ۾]] 1972ع ۾ ملڪ [[ڊينيوب درياهه]] جي ڪناري [[زوينٽنڊورف]] ۾ بجلي پيدا ڪرڻ لاءِ هڪ [[ايٽمي بجلي گهر]] جي اڏاوت شروع ڪئي، جنهن جي منظوري پارليامينٽ ۾ متفقه ووٽ ذريعي ڏني وئي هئي. تنهن هوندي به، 1978ع ۾ ٿيل هڪ [[ريفرينڊم]] ۾ لڳ ڀڳ 50.5 سيڪڙو ووٽ ايٽمي توانائيءَ جي مخالفت ۾ ۽ 49.5 سيڪڙو ان جي حق ۾ پيا،<ref>Lonnie Johnson 168–169</ref> جنهن کان پوءِ پارليامينٽ متفقه طور هڪ قانون منظور ڪيو، جنهن تحت بجلي پيدا ڪرڻ لاءِ ايٽمي توانائيءَ جي استعمال تي پابندي لڳائي وئي، جيتوڻيڪ ان وقت تائين ايٽمي بجلي گهر جي اڏاوت مڪمل ٿي چڪي هئي. آسٽريا هن وقت پنهنجي بجليءَ جو اڌ کان وڌيڪ حصو [[پن بجلي]] ذريعي پيدا ڪري ٿو.<ref name="RES">{{Cite web|date=23 January 2008|title=Austria Renewable Energy Fact Sheet|url=http://www.energy.eu/renewables/factsheets/2008_res_sheet_austria_en.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20090620081934/http://www.energy.eu/renewables/factsheets/2008_res_sheet_austria_en.pdf|archive-date=20 June 2009|access-date=20 May 2009|website=Europe's Energy Portal}}</ref> [[هوائي توانائي]]، [[شمسي توانائي]] ۽ [[بايوماس]] جهڙن ٻين [[قابل تجديد توانائي]] جي ذريعن کي گڏ ڪرڻ سان، قابل تجديد توانائيءَ مان حاصل ٿيندڙ بجلي ملڪ جي مجموعي بجلي فراهميءَ جو 62.89 سيڪڙو بڻجي ٿي.<ref name="Renewables">{{Cite web|date=2006|title=Renewable energy in Europe|url=http://www.energy.eu/renewables/eu-charts/chart4.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20090520023020/http://www.energy.eu/renewables/eu-charts/chart4.html|archive-date=20 May 2009|access-date=20 May 2009|publisher=Europe's Energy Portal}}</ref> اڪثر يورپي ملڪن جي ڀيٽ ۾ آسٽريا ماحولياتي وسيلن جي لحاظ کان چڱيءَ ريت مالامال آهي. ان جي [[حياتي گنجائش]]، يعني حياتياتي [[قدرتي سرمايو]]، عالمي سراسري کان ٻيڻي کان به وڌيڪ آهي. 2016ع ۾ آسٽريا وٽ پنهنجي سرحدن اندر في ماڻهو 3.8 عالمي هيڪٽر<ref name="GFN">{{Cite web|title=Country Trends|url=http://data.footprintnetwork.org/#/countryTrends?cn=11&type=BCpc,EFCpc|access-date=16 October 2019|publisher=Global Footprint Network|archive-date=8 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170808050235/http://data.footprintnetwork.org/#/countryTrends?cn=11&type=BCpc,EFCpc|url-status=live}}</ref> حياتي گنجائش موجود هئي، جڏهن ته عالمي سراسري في ماڻهو 1.6 عالمي هيڪٽر هئي. ان جي ابتڙ، 2016ع ۾ آسٽريا وارن في ماڻهو 6.0 عالمي هيڪٽر حياتي گنجائش استعمال ڪئي، جيڪا آسٽريا جي واپرائڻ واري [[ماحولياتي نقش قدم]] جي برابر آهي. ان جو مطلب آهي ته آسٽريا وارا ملڪ اندر موجود حياتي گنجائش کان لڳ ڀڳ 60 سيڪڙو وڌيڪ حياتي گنجائش استعمال ڪن ٿا. نتيجي طور، آسٽريا حياتي گنجائش جي کوٽ کي منهن ڏئي رهيو آهي.<ref name=GFN/> [[آسٽريا ۾ ريل آمدرفت]] بنيادي طور قومي ريل آپريٽر [[آسٽريا جون وفاقي ريلويون]] ({{lang|de|اوسٽررائشيشي بُنڊس‌بانن}}، او بي بي) مهيا ڪري ٿو. اهو ملڪ جي اڪثر [[ايس-بان#آسٽريا|شهري ۽ پسگردائي ريل نظامن]] ۽ ڊگهي مفاصلي وارين ريل گاڏين کي هلائي ٿو. === بنيادي ڍانچو ۽ قدرتي وسيلا === {{Main|آسٽريا ۾ آمدرفت|آسٽريا ۾ توانائي|آسٽريا ۾ قابل تجديد توانائي}} [[File:Verbund malta.jpg|thumb|[[ڪولنبرائن ڊيم]]، [[ڪارِنٿيا]] ۾]] 1972ع ۾ ملڪ [[ڊينيوب درياهه]] جي ڪناري [[زوينٽنڊورف]] ۾ بجلي پيدا ڪرڻ لاءِ هڪ [[ايٽمي بجلي گهر]] جي اڏاوت شروع ڪئي، جنهن جي منظوري پارليامينٽ ۾ متفقه ووٽ ذريعي ڏني وئي هئي. تنهن هوندي به، 1978ع ۾ ٿيل هڪ [[ريفرينڊم]] ۾ لڳ ڀڳ 50.5 سيڪڙو ووٽ ايٽمي توانائيءَ جي مخالفت ۾ ۽ 49.5 سيڪڙو ان جي حق ۾ پيا،<ref>Lonnie Johnson 168–169</ref> جنهن کان پوءِ پارليامينٽ متفقه طور هڪ قانون منظور ڪيو، جنهن تحت بجلي پيدا ڪرڻ لاءِ ايٽمي توانائيءَ جي استعمال تي پابندي لڳائي وئي، جيتوڻيڪ ان وقت تائين ايٽمي بجلي گهر جي اڏاوت مڪمل ٿي چڪي هئي. آسٽريا هن وقت پنهنجي بجليءَ جو اڌ کان وڌيڪ حصو [[پاڻيءَ مان بجلي|پن بجلي]] ذريعي پيدا ڪري ٿو.<ref name="RES">{{Cite web|date=23 January 2008|title=Austria Renewable Energy Fact Sheet|url=http://www.energy.eu/renewables/factsheets/2008_res_sheet_austria_en.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20090620081934/http://www.energy.eu/renewables/factsheets/2008_res_sheet_austria_en.pdf|archive-date=20 June 2009|access-date=20 May 2009|website=Europe's Energy Portal}}</ref> [[هوائي توانائي]]، [[شمسي توانائي]] ۽ [[حياتياتي ٻارڻ|بايوماس]] جهڙن ٻين [[قابل تجديد توانائي]] جي ذريعن کي گڏ ڪرڻ سان، قابل تجديد توانائيءَ مان حاصل ٿيندڙ بجلي ملڪ جي مجموعي بجلي فراهميءَ جو 62.89 سيڪڙو بڻجي ٿي.<ref name="Renewables">{{Cite web|date=2006|title=Renewable energy in Europe|url=http://www.energy.eu/renewables/eu-charts/chart4.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20090520023020/http://www.energy.eu/renewables/eu-charts/chart4.html|archive-date=20 May 2009|access-date=20 May 2009|publisher=Europe's Energy Portal}}</ref> اڪثر يورپي ملڪن جي ڀيٽ ۾ آسٽريا قدرتي ۽ ماحولياتي وسيلن جي لحاظ کان چڱيءَ ريت مالامال آهي. ان جي [[حياتي گنجائش]] (يا حياتياتي [[قدرتي سرمايو]]) عالمي سراسري کان ٻيڻي کان به وڌيڪ آهي. 2016ع ۾ آسٽريا وٽ پنهنجي سرحدن اندر في ماڻهو 3.8 عالمي هيڪٽر<ref name="GFN">{{Cite web|title=Country Trends|url=http://data.footprintnetwork.org/#/countryTrends?cn=11&type=BCpc,EFCpc|access-date=16 October 2019|publisher=Global Footprint Network|archive-date=8 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170808050235/http://data.footprintnetwork.org/#/countryTrends?cn=11&type=BCpc,EFCpc|url-status=live}}</ref> حياتي گنجائش موجود هئي، جڏهن ته عالمي سراسري في ماڻهو 1.6 عالمي هيڪٽر هئي. ان جي ابتڙ، 2016ع ۾ آسٽريا وارن في ماڻهو 6.0 عالمي هيڪٽر حياتي گنجائش استعمال ڪئي، جيڪا آسٽريا جي واپرائڻ واري [[ماحولياتي نقش قدم]] جي برابر آهي. ان جو مطلب آهي ته آسٽريا وارا ملڪ اندر موجود حياتي گنجائش کان لڳ ڀڳ 60 سيڪڙو وڌيڪ حياتي گنجائش استعمال ڪن ٿا. نتيجي طور، آسٽريا حياتي گنجائش جي کوٽ کي منهن ڏئي رهيو آهي.<ref name=GFN/> [[آسٽريا ۾ ريل آمدرفت]] بنيادي طور قومي ريل آپريٽر [[آسٽريا جون وفاقي ريلويون]] ({{lang|de|اوسٽررائشيشي بُنڊس‌بانن}}، او بي بي) مهيا ڪري ٿو. اهو ملڪ جي اڪثر [[ايس-بان#آسٽريا|شهري ۽ پسگردائي ريل نظامن]] ۽ ڊگهي مفاصلي وارين ريل گاڏين کي هلائي ٿو. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:آسٽريا]] [[زمرو:ملڪ]] [[زمرو:وفاقي جمهوريا]] [[زمرو:يورپي ملڪ]] [[زمرو:زمين بند ملڪ]] [[زمرو:وچ يورپ جا ملڪ]] [[زمرو:يورپي اتحاد جا رڪن ملڪ]] [[زمرو:گڏيل قومن جا ڀاتي ملڪ]] [[زمرو:ملڪ ۽ علائقا جتي جرمن هڪ سرڪاري ٻولي آهي]] 2iyoblo0evlloagup8urnzbwmrhk7a9 404648 404647 2026-08-18T17:21:43Z Intisar Ali 8681 404648 wikitext text/x-wiki {{Short description|وچ يورپ جو ملڪ}} {{Redirect|آسٽريا|ملڪ جي نالي جي تاريخ|آسٽريا جو نالو|ٻيا استعمال|آسٽريا (سلجهائپ)|and|آسٽريا (سلجهائپ)}} {{Distinguish|آسٽريليا|آسٽورياس|آسٽراسيا|آسٽريليشيا}} {{Pp-move}} {{Infobox country | conventional_long_name = آسٽريا جي جمهوريه | common_name = آسٽريا | native_name = {{lang|de-AT|Republik Österreich}} | image_flag = Flag of Austria.svg | image_coat = Austria Bundesadler.svg | national_anthem = {{lang|de-AT|[[آسٽريا جو قومي ترانو|Bundeshymne der Republik Österreich]]}}<br/>"آسٽريا جي جمهوريه جو قومي ترانو"{{parabr}}[[File:Land der Berge Land am Strome instrumental.ogg|center]] | image_map = {{Switcher|[[File:EU-Austria (orthographic projection).svg|upright=1.15|frameless]]|دنيا جي گولي تي ڏيکاريو|[[File:EU-Austria.svg|upright=1.15|frameless]]|[[يورپي يونين]] جو نقشو ڏيکاريو|default=1}} | capital = [[ويانا]] | coordinates = {{Coord|48|12|N|16|21|E|type:city(2,000,000)_region:AT-9}} | largest_city = capital | languages_type = سرڪاري ٻولي | languages = [[آسٽريائي جرمن|جرمن]]{{Efn|[[آسٽريا جو وفاقي آئيني قانون|1920ع واري آسٽريائي آئين]] جي آرٽيڪل 8 جي بنياد تي}}{{Efn|[[برگنلينڊ ڪروشيائي]]، [[چيڪ ٻولي|چيڪ]]، [[هنگري ٻولي|هنگري]]، [[روماني ٻولي|روماني]]، [[سلوواڪ ٻولي|سلوواڪ]] ۽ [[سلوويني ٻولي|سلوويني]] کي [[يورپي منشور براءِ علائقائي يا اقليتي ٻوليون]] تحت سرڪاري طور تسليم ڪيو ويو آهي.}} | languages2 = {{hlist|[[هنگري ٻولي|هنگري]]|[[سلوويني ٻولي|سلوويني]]|[[برگنلينڊ ڪروشيائي]]<ref name="demokratiewebstatt.at" /><ref name="Regional Languages of Austria" />}} | languages2_type = سرڪاري [[علائقائي ٻوليون]] | ethnic_groups = {{Unbulleted list | 72.2% [[آسٽريائي ماڻهو|آسٽريائي]] | 27.8% [[آسٽريا جي آبادي#نسلي گروهه|ٻيا]] }} | ethnic_groups_year = 2024 | ethnic_groups_ref = <ref>{{cite web |title=Migration and Integration 2025 |url=https://www.statistik.at/fileadmin/announcement/2025/07/20250716MigrationIntegration2025EN.pdf |website=Statistics Austria |publisher=Statistik Austria |date=16 July 2025 |access-date=10 August 2025 |language=en}}</ref> | religion_year = 2021 | religion_ref = <ref name="statistik.at">{{Cite web|title=Religionsbekenntnis – STATISTIK AUSTRIA – die Informationsmanager|url=https://www.statistik.at/statistiken/bevoelkerung-und-soziales/bevoelkerung/weiterfuehrende-bevoelkerungsstatistiken/religionsbekenntnis|access-date=9 August 2022|archive-date=30 September 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220930022008/https://www.statistik.at/statistiken/bevoelkerung-und-soziales/bevoelkerung/weiterfuehrende-bevoelkerungsstatistiken/religionsbekenntnis|url-status=live}}</ref> | religion = {{Ublist |item_style=white-space:nowrap; | {{Tree list}} * 68.2% [[عيسائيت]] ** 55.2% [[آسٽريا ۾ ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ ازم]] ** 4.9% [[آسٽريا ۾ مشرقي آرٿوڊوڪسي|آرٿوڊوڪسي]] ** 3.8% [[پروٽيسٽنٽ ازم]] ** 4.3% [[عيسائي فرقو|ٻيا عيسائي]] {{Tree list/end}} |22.4% [[لامذهبيت|ڪو مذهب نه]] |8.3% [[آسٽريا ۾ اسلام|اسلام]] |1.1% [[آسٽريا ۾ مذهب|ٻيا]] }} | demonym = [[آسٽريائي ماڻهو|آسٽريائي]] | government_type = وفاقي [[نيم صدارتي جمهوريه]]<ref>{{Cite web|date=22 September 2022|title=Hofburg-Wahl: 'Österreich ist ein sehr ungewöhnlicher Fall'|url=https://diepresse.com/6193038|access-date=22 September 2022|language=de-AT|archive-date=3 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221003104650/https://www.diepresse.com/6193038/hofburg-wahl-oesterreich-ist-ein-sehr-ungewoehnlicher-fall|url-status=live}}</ref>{{efn|name=system|آسٽريا جي جمهوريه پنهنجي [[آسٽريا جو آئين|آئين]] مطابق قانوني طور هڪ نيم صدارتي جمهوريه آهي؛<ref name="u009">{{cite journal|last=Shugart|first=Matthew Søberg|title=Semi-Presidential Systems: Dual Executive And Mixed Authority Patterns|journal=French Politics|volume=3|issue=3|date=2005|issn=1476-3419|doi=10.1057/palgrave.fp.8200087|doi-access=free|pages=323–351|url=https://link.springer.com/content/pdf/10.1057/palgrave.fp.8200087.pdf|access-date=2024-12-16}}</ref> پر عملي طور آئيني روايتن سبب اها وڌيڪ [[پارلياماني جمهوريه]] وانگر ڪم ڪري ٿي.<ref name="y589">{{cite book|last=Müller|first=Wolfgang C.|title=Semi-Presidentialism in Europe|chapter=Austria|publisher=Oxford University PressOxford|date=1999-09-02|isbn=978-0-19-829386-6|doi=10.1093/0198293860.003.0002|pages=22–47}}</ref>}} | leader_title1 = [[آسٽريا جو صدر|صدر]] | leader_name1 = [[اليگزينڊر فان ڊير بيلن]] | leader_title2 = [[آسٽريا جو چانسلر|چانسلر]] | leader_name2 = [[ڪرسچين اسٽوڪر]] | legislature = [[آسٽريا جي پارليامينٽ|پارليامينٽ]] | upper_house = [[وفاقي ڪائونسل (آسٽريا)|وفاقي ڪائونسل]] | lower_house = [[نيشنل ڪائونسل (آسٽريا)|نيشنل ڪائونسل]] | sovereignty_type = [[آسٽريا جي تاريخ|قيام]] | established_event1 = [[آسٽريا جي مارگريويئيٽ|مارگريويئيٽ]] | established_date1 = {{circa}} 960 | established_event2 = [[آسٽريا جو نالو|نالي جو قديم ترين ذڪر]] | established_date2 = 1 نومبر 996 | established_event3 = [[آسٽريا جي ڊچي|ڊچي]] | established_date3 = 17 سيپٽمبر 1156 | established_event4 = [[آسٽريا جي آرچڊچي|آرچڊچي]] | established_date4 = 6 جنوري 1453 | established_event5 = [[آسٽريائي سرڪل|شاهي سرڪل]] | established_date5 = 1512 | established_event6 = [[آسٽريائي سلطنت|سلطنت]] | established_date6 = 11 آگسٽ 1804 | established_event7 = [[آسٽريا-هنگري]] | established_date7 = 30 مارچ 1867 | established_event8 = [[پهرين آسٽريائي جمهوريه|پهرين جمهوريه]] | established_date8 = 10 سيپٽمبر 1919 | established_event9 = [[آسٽريا جي وفاقي رياست|وفاقي رياست]] | established_date9 = 1 مئي 1934 | established_event10 = [[آنشلوس]] | established_date10 = 13 مارچ 1938 | established_event11 = [[آسٽريا جي تاريخ#ٻي جمهوريه (1945ع کان)|ٻي جمهوريه]] | established_date11 = 27 اپريل 1945 | established_event12 = [[آسٽريائي رياستي معاهدو|رياستي معاهدو]] | established_date12 = 27 جولاءِ 1955 | area_km2 = 83879<ref>{{cite web|title=Austria EN|url=https://migrants-refugees.va/wp-content/uploads/2021/03/2020-CP-Austria-EN.pdf|website=Migrants Refugees|publisher=The Vatican|date=April 2020|access-date=12 January 2024|archive-date=13 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240113014627/https://migrants-refugees.va/wp-content/uploads/2021/03/2020-CP-Austria-EN.pdf|url-status=live}}</ref> | area_rank = 113هون | area_sq_mi = | percent_water = 0.84 (2015)<ref>{{Cite web|title=Surface water and surface water change|url=https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER|access-date=11 October 2020|publisher=[[اقتصادي سهڪار ۽ ترقي جي تنظيم]]|archive-date=24 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210324133453/https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER|url-status=live}}</ref> | population_estimate = {{IncreaseNeutral}} 9,219,113<ref name="statistik-population" /> | population_estimate_year = 2026 | population_estimate_rank = 97هون | population_density_km2 = 109.9 | population_density_sq_mi = 284.6 | population_density_rank = 108هون | GDP_PPP = {{increase}} $721.033 billion<ref name="IMFWEO.AT">{{cite web |url=https://data.imf.org/en/Data-Explorer?datasetUrn=IMF.RES:WEO(9.0.0) |title=World Economic Outlook Database (April 2026 Edition) |publisher=[[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] |website=www.imf.org |date=14 April 2026 |access-date=19 April 2026}}</ref> | GDP_PPP_year = 2026 | GDP_PPP_rank = 45هون | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $78,334<ref name="IMFWEO.AT" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 18هون | GDP_nominal = {{increase}} $623.719 billion<ref name="IMFWEO.AT"/> | GDP_nominal_year = 2026 | GDP_nominal_rank = 28هون | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $67,761<ref name="IMFWEO.AT" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 13هون | Gini = 28.4 | Gini_year = 2024 | Gini_change = increase | Gini_ref = <ref name="eurogini">{{Cite web|title=Gini coefficient of equivalised disposable income – EU-SILC survey|url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tessi190/default/table?lang=en|access-date=2026-04-09|publisher=[[يورو اسٽيٽ]]|url-status=live}}</ref> | HDI = 0.930 | HDI_rank = 22هون | HDI_year = 2023 | HDI_change = increase | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{Cite web |date=6 May 2025 |title=Human Development Report 2025 |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250506051232/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf |archive-date=6 May 2025 |access-date=6 May 2025 |publisher=[[گڏيل قومن جو ترقياتي پروگرام]]}}</ref> | currency = [[يورو]] ([[يورو جو نشان|€]]) | currency_code = EUR | time_zone = [[وچ يورپي وقت|سي اي ٽي]] | utc_offset = +1 | utc_offset_DST = +2 | time_zone_DST = [[وچ يورپي اونهاري جو وقت|سي اي ايس ٽي]] | date_format = dd.mm.yyyy | calling_code = [[آسٽريا جا ٽيليفون نمبر|+43]] | cctld = [[.at]] }} '''آسٽريا'''،{{efn|اچار: {{IPAc-en|audio=en-us-Austria.ogg|ˈ|ɒ|s|t|r|i|ə}} {{respell|OST|ree|ə}} يا {{IPAc-en|ˈ|ɔː|s|t|r|i|ə}} {{respell|AW|stree|ə}}؛<ref>{{Citation|last=Roach|first=Peter|title=Cambridge English Pronouncing Dictionary|date=2011|edition=18th|place=Cambridge|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-15253-2}}</ref> {{Langx|de-AT|Österreich}} {{IPA|de-AT|ˈøːstɐraɪç||De-Österreich2.ogg}}؛ {{langx|bar|Östareich}}؛ {{langx|gsw|Öschtreich}} يا {{Lang|gsw|Eschtrych}}.}}، رسمي نالي '''آسٽريا جي جمهوريه'''،{{Efn|{{Langx|de-AT|Republik Österreich|links=no}} {{IPA|de-AT|repuˈbliːk ˈøːstɐraɪç||Republik Österreich.ogg}}.}} [[وچ يورپ]] ۾ واقع هڪ [[سامونڊي ڪناري کان محروم ملڪ]] آهي، جيڪو [[اوڀر الپس]] ۾ واقع آهي.<ref name="formal name">{{Cite web|title=Austria|url=http://unstats.un.org/unsd/geoinfo/geonames|access-date=4 January 2023|website=UNGEGN World Geographical Names|publisher=United Nations Group of Experts on Geographical Names|location=New York, NY|archive-date=7 January 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230107010908/http://unstats.un.org/unsd/geoinfo/geonames/|url-status=live}}</ref> اهو نَوَ [[آسٽريا جون وفاقي رياستون|وفاقي رياستن]] تي ٻڌل هڪ [[وفاق]] آهي، جن مان گاديءَ وارو شهر [[ويانا]] ملڪ جو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهر ۽ رياست آهي. آسٽريا جي اتر-اولهه ۾ [[جرمني]]، اتر ۾ [[چيڪ جمهوريه]]، اتر-اوڀر ۾ [[سلوواڪيا]]، اوڀر ۾ [[هنگري]]، ڏکڻ ۾ [[سلووينيا]] ۽ [[اٽلي]]، جڏهن تہ اولهه ۾ [[سوئٽزرلينڊ]] ۽ [[ليختنشتائن]] واقع آهن. ملڪ جي ايراضي {{Convert|83879|km2|sqmi|0|abbr=on}} آهي ۽ ان جي آبادي لڳ ڀڳ 9.2 ملين آهي.<ref name="statistik-population">{{Cite web|date=2026-04-09|title=Population by Year-/Quarter-beginning|url=https://www.statistik.at/en/statistics/population-and-society/population/population-stock/population-at-beginning-of-year/quarter|url-status=live|access-date=2026-04-09}}</ref> موجوده آسٽريا وارو علائقو گهٽ ۾ گهٽ [[قديم پٿر وارو دور|قديم پٿر واري دور]] کان آباد رهيو آهي. لڳ ڀڳ 400 ق.م. ڌاري هتي [[سيلٽ ماڻهو|سيلٽ]] آباد هئا، ۽ پهرين صدي ق.م. جي آخر ۾ هي علائقو [[رومي سلطنت]] ۾ شامل ڪيو ويو. علائقي ۾ [[عيسائيت اختيار ڪرڻ|عيسائيت جي پکڙجڻ]] چوٿين ۽ پنجين صديءَ ۾، [[اولهه رومي سلطنت]] جي آخري دور دوران شروع ٿي، جنهن کان پوءِ [[قومَن جي لڏپلاڻ وارو دور|قومَن جي لڏپلاڻ واري دور]] ۾ ڪيترائي [[جرمنڪ قبيلا]] هتي اچي آباد ٿيا.<ref>{{Cite web|title=Austria's History|url=https://www.austria.info/en/service-and-facts/about-austria/history|access-date=2024-06-08|website=austria.info|language=en}}</ref> آسٽريا هڪ رياست طور پهرين هزار سال جي پڇاڙيءَ ۾ [[پينونيا جي مارچ|اوڀر مارچ]] ۽ [[هنگري مارچ]] جي باقيات مان وجود ۾ آيو. شروعات ۾ اهو [[پاڪ رومي سلطنت]] جي سرحدي [[آسٽريا جي مارگريويئيٽ|مارگريويئيٽ]] هو، پوءِ 1156ع ۾ [[آسٽريا جي ڊچي|ڊچي]] بڻيو ۽ 1453ع ۾ [[آسٽريا جي آرچڊچي|آرچڊچي]] جو درجو حاصل ڪيائين. تيرهين صديءَ جي پڇاڙيءَ کان [[هيبسبرگ بادشاهت]] جو مرڪزي علائقو هجڻ سبب آسٽريا صدين تائين وچ يورپ جي وڏين شاهي طاقتن مان هڪ رهيو، ۽ سورهين صديءَ کان [[ويانا]] [[پاڪ رومي سلطنت]] جي انتظامي گاديءَ طور پڻ ڪم ڪندو رهيو.<ref>{{Cite news|date=2012-03-16|title=Austria country profile|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-17405422|access-date=2024-06-08|publisher=BBC News|language=en-GB}}</ref> [[پاڪ رومي سلطنت جو خاتمو|پاڪ رومي سلطنت]] 1806ع ۾ ختم ٿي، جنهن کان ٻه سال اڳ آسٽريا پنهنجي [[آسٽريائي سلطنت]] قائم ڪري چڪو هو. اها سلطنت هڪ [[وڏي طاقت]] ۽ يورپ جي سڀ کان وڏين رياستن مان هڪ بڻجي وئي. 1860ع واري ڏهاڪي ۾ جنگين ۾ شڪست ۽ علائقن جي نقصان کان پوءِ 1867ع واري [[آسٽرو-هنگري ٺاهه 1867ع|آسٽرو-هنگري ٺاهه]] جي نتيجي ۾ [[آسٽريا-هنگري]] قائم ٿيو.<ref>{{Cite web|title=Österreich-Ungarn|url=https://www.geschichtewiki.wien.gv.at/%C3%96sterreich-Ungarn|access-date=2024-06-08|website=geschichtewiki.wien.gv.at}}</ref> 1914ع ۾ [[آرچڊيوڪ فرانز فرڊيننڊ جو قتل|آرچڊيوڪ فرانز فرڊيننڊ جي قتل]] کان پوءِ شهنشاهه [[فرانز جوزف پهريون]] [[سربيا جي بادشاهت]] خلاف جنگ جو اعلان ڪيو، جيڪا تيزيءَ سان [[پهرين عالمي جنگ]] ۾ تبديل ٿي وئي. سلطنت جي شڪست ۽ خاتمي کان پوءِ 1918ع ۾ [[جرمن-آسٽريا جي جمهوريه]] ۽ 1919ع ۾ [[پهرين آسٽريائي جمهوريه]] قائم ٿي. [[جنگين جي وچ وارو دور|جنگين جي وچ واري دور]] ۾ پارلياماني نظام خلاف وڌندڙ لاڙ 1934ع ۾ [[آسٽريائي گهرو ويڙهه]] ۽ [[اينگلبرٽ ڊولفُس]] جي قيادت هيٺ [[آسٽريا جي وفاقي رياست|آسٽروفاشسٽ آمريت]] جي قيام تائين پهتو. [[ٻي عالمي جنگ]] شروع ٿيڻ کان هڪ سال اڳ، آسٽريا [[ايڊولف هٽلر]] جي اڳواڻي هيٺ [[نازي جرمني]] ۾ [[آنشلوس|ضم]] ڪيو ويو ۽ جرمني جي هڪ ذيلي انتظامي حصي ۾ تبديل ٿي ويو. 1945ع ۾ [[ويانا مهم|آزاديءَ]] کان پوءِ ۽ ڏهن سالن جي [[اتحادي قبضي هيٺ آسٽريا|اتحادي قبضي]] کان پوءِ ملڪ [[آسٽريائي رياستي معاهدو|رياستي معاهدي]] وسيلي ٻيهر مڪمل خودمختياري حاصل ڪئي ۽ 1955ع ۾ [[آسٽريا جي مستقل غيرجانبداري|مستقل غيرجانبداري]] جو اعلان ڪيو. آسٽريا هڪ [[نيم صدارتي نظام|نيم صدارتي]]{{efn|name=system}} نمائنده جمهوريت آهي، جنهن ۾ عوام جي چونڊيل [[آسٽريا جو صدر|صدر]] رياست جو سربراهه، جڏهن تہ [[آسٽريا جو چانسلر|چانسلر]] حڪومت جو سربراهه ۽ اعليٰ انتظامي عملدار هوندو آهي. آسٽريا في فرد نامياتي [[مجموعي گهريلو پيداوار]] جي لحاظ کان دنيا ۾ 13هين نمبر تي آهي ۽ هتي زندگيءَ جو معيار بلند آهي. ملڪ 1955ع کان [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] جو ميمبر<ref>Jelavich 267</ref> ۽ 1995ع کان [[يورپي يونين]] جو رڪن آهي.<ref name="CIA">{{Cite web|date=14 May 2009|title=Austria|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/austria|access-date=31 May 2009|website=[[The World Factbook]]|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|archive-date=10 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210110074413/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/austria|url-status=dead}}</ref> ويانا ۾ [[يورپ ۾ سلامتي ۽ سهڪار جي تنظيم]] ۽ [[پيٽروليم برآمد ڪندڙ ملڪن جي تنظيم]] جا مرڪزي دفتر موجود آهن. آسٽريا [[اقتصادي سهڪار ۽ ترقي جي تنظيم]] ۽ [[انٽرپول]] جي باني ميمبرن مان پڻ هڪ آهي.<ref name="OECD">{{Cite web|title=Austria About|url=http://www.oecd.org/about/0,3347,en_33873108_33873245_1_1_1_1_1,00.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20090506022708/http://www.oecd.org/about/0%2C3347%2Cen_33873108_33873245_1_1_1_1_1%2C00.html|archive-date=6 May 2009|access-date=20 May 2009|publisher=OECD}}</ref> ملڪ 1995ع ۾ [[شينگن معاهدو]] پڻ صحيح ڪيو<ref name="Schengen">{{Cite web |date=2024 |title=World Population Prospects: The 2024 Revision. (Medium-fertility variant). |url=https://www.worldometers.info/world-population/austria-population/ |access-date= |website=U.N. Dept. of Economic and Social Affairs - Population Division}}</ref> ۽ 1999ع ۾ [[يورو]] کي پنهنجي ڪرنسي طور اختيار ڪيو.<ref>{{Cite web|title=Austria and the euro|url=https://ec.europa.eu/info/business-economy-euro/euro-area/euro/eu-countries-and-euro/austria-and-euro_en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180108064042/https://ec.europa.eu/info/business-economy-euro/euro-area/euro/eu-countries-and-euro/austria-and-euro_en|archive-date=8 January 2018|access-date=7 January 2018|website=European Commission – European Commission}}</ref> == نالي جو اشتقاق == {{Main|آسٽريا جو نالو}} آسٽريا جو مقامي نالو جرمن ٻوليءَ ۾ ''اوسٽررائخ'' (Österreich)، [[قديم اپر جرمن ٻولي|قديم اپر جرمن]] لفظ ''اوستارريخي'' (Ostarrîchi) مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ ”اوڀر وارو علائقو“، ”اوڀر واري سلطنت“ يا ”اوڀر واري بادشاهت“ ٿي سگهي ٿي. هي نالو پهريون ڀيرو 996ع جي مشهور ''اوستارريچي دستاويز'' ۾ ملي ٿو.<ref name="University of Klagenfurt">{{Cite web|title=University of Klagenfurt|url=http://wwwg.uni-klu.ac.at/spw/oenf/name2.htm|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110513121957/http://wwwg.uni-klu.ac.at/spw/oenf/name2.htm|archive-date=13 May 2011|access-date=2 October 2009}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=tfhADwAAQBAJ&pg=PT34|title=Austrian Historical Memory and National Identity|date=1997|publisher=Transaction Publishers|isbn=978-1-56000-902-3|editor-last=Bischof|editor-first=Günter|editor-link=Günter Bischof|location=New Brunswick|pages=20–21|access-date=14 June 2018|editor-last2=Pelinka|editor-first2=Anton|editor-link2=Anton Pelinka|archive-url=https://web.archive.org/web/20180614144308/https://books.google.de/books?id=tfhADwAAQBAJ&pg=PT34&lpg=PA92|archive-date=14 June 2018|url-status=live}}</ref> امڪان آهي تہ هي لفظ [[وچئين دور جي لاطيني ٻولي|وچئين دور جي لاطيني]] اصطلاح [[مارڪيا اورينٽالس (آسٽريا)|مارڪيا اورينٽالس]] (Marchia orientalis) جو مقامي، يعني باويريائي لهجي ۾ ترجمو هو. 976ع ۾ آسٽريا [[باويريا]] جي هڪ سرحدي انتظامي علائقي طور قائم ٿيو. ”آسٽريا“ لفظ جرمن نالي جي لاطيني صورت آهي، جنهن جو پهريون دستاويزي استعمال ٻارهين صديءَ ۾ ملي ٿو.<ref>{{Cite book|last=Brauneder|first=Wilhelm|title=Österreichische Verfassungsgeschichte|date=2009|publisher=Manzsche Verlags- und Universitätsbuchhandlung|isbn=978-3-214-14876-8|edition=11th|location=Vienna|page=17}}</ref> ان دور ۾ [[ڊينيوب]] درياهه جو آسٽريائي طاس، يعني موجوده [[اپر آسٽريا|اپر]] ۽ [[لوئر آسٽريا]]، [[باويريا]] جي اوڀرئين ڇيڙي تي واقع هو. ==تاريخ== === قبل از تاريخ ۽ قديم دور === [[File:2011-07-09 gasometer 28.JPG|thumb|left|[[ويلينڊورف جي وينس]]، 28,000 کان 25,000 ق.م، [[ويانا جو قدرتي تاريخ جو عجائب گھر|ويانا جي قدرتي تاريخ جي عجائب گهر]] ۾]] اهو علائقو، جيڪو هاڻي [[آسٽريا]] آهي، رومي دور کان اڳ مختلف [[ڪيلٽ]] قبيلن جي آبادڪاريءَ هيٺ هو ۽ ڇهين صدي ق.م تائين [[هالشتات ثقافت]] جو مرڪزي علائقو بڻجي چڪو هو.<ref>{{Cite web|date=2024-02-11|title=What Was the Celtic "Cult of the Head"?|url=https://www.thecollector.com/what-was-celtic-cult-head/|access-date=2024-05-07|website=TheCollector|language=en|archive-date=7 May 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240507031517/https://www.thecollector.com/what-was-celtic-cult-head/|url-status=live}}</ref> [[هالشتات]] شهر ۾ يورپ جي ڪيلٽن بابت سڀ کان قديم آثار قديمه جا ثبوت مليا آهن.<ref>{{Cite web|title=Celt {{!}} History, Institutions, & Religion {{!}} Britannica|url=https://www.britannica.com/topic/Celt-people|access-date=2024-05-07|website=Encyclopædia Britannica|language=en|archive-date=11 July 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180711204423/https://www.britannica.com/topic/Celt-people|url-status=live}}</ref> ڪيلٽن جي [[نوريڪم جي بادشاهت|نوريڪم بادشاهت]]، جنهن ۾ موجوده آسٽريا جو گهڻو حصو ۽ موجوده [[سلووينيا]] جا ڪجهه علائقا شامل هئا، 16 ق.م ۾ [[رومي سلطنت]] فتح ڪري ورتي ۽ ان کي [[رومي صوبو|رومي صوبي]] [[نوريڪم]] ۾ تبديل ڪيو ويو، جيڪو 476ع تائين قائم رهيو.<ref>{{Cite web|title=Noricum {{!}} Celtic culture, Roman province, Alps {{!}} Britannica|url=https://www.britannica.com/place/Noricum|access-date=2024-04-26|website=Encyclopædia Britannica|language=en|archive-date=25 February 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240225145226/https://www.britannica.com/place/Noricum|url-status=live}}</ref> موجوده آسٽريا جا اهي علائقا، جيڪي نوريڪم صوبي ۾ شامل نه هئا، مختلف رومي صوبن ۾ ورهايل هئا؛ [[پينونيا]] ۾ اوڀر آسٽريا جا ڪجهه حصا شامل هئا، جڏهن تہ [[رائيتيا]] ۾ موجوده [[فورآرلبرگ]] ۽ [[ٽيرول (رياست)|ٽيرول]] جا علائقا شامل هئا.<ref>{{Cite web|title=Pannonia {{!}} Roman Empire, Map, Hungary, & History {{!}} Britannica|url=https://www.britannica.com/place/Pannonia|access-date=2024-05-20|website=Encyclopædia Britannica|language=en|archive-date=15 June 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230615155813/https://www.britannica.com/place/Pannonia|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|title=Raetia {{!}} Roman Empire, Alps, Gaul {{!}} Britannica|url=https://www.britannica.com/place/Raetia|access-date=2024-05-20|website=Encyclopædia Britannica|language=en|archive-date=3 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231003000521/https://www.britannica.com/place/Raetia|url-status=live}}</ref> اوڀر آسٽريا ۾ موجوده پيٽرونيل-[[ڪارنانٽم]] هڪ اهم رومي فوجي ڇانوڻي هئي، جيڪا اڳتي هلي [[پينونيا سپيريئر]] جي نالي سان سڃاتي ويندڙ صوبي جو گاديءَ وارو شهر بڻجي وئي. ڪارنانٽم لڳ ڀڳ 400 سالن تائين اٽڪل 50,000 ماڻهن جو گهر رهيو.<ref name="Carnuntum Tourism">{{Cite web|title=Rome's metropolis on the Danube awakens to new life|url=http://www.carnuntum.co.at/content-en/tales-from-carnuntum|archive-url=https://web.archive.org/web/20100116125751/http://www.carnuntum.co.at/content-en/tales-from-carnuntum|archive-date=16 January 2010|access-date=20 February 2010|website=Archäologischer Park Carnuntum|publisher=Archäologische Kulturpark Niederösterreich Betriebsgesellschaft m.b.H.}}</ref> [[File:Roman Empire 125.png|thumb|[[هيڊرين]] جي حڪمرانيءَ (117–138ع) دوران [[رومي سلطنت]]؛ [[شاهي صوبو|شاهي صوبي]] '''[[نوريڪم]]''' ۾ موجوده آسٽريا جو گهڻو حصو شامل هو، جڏهن تہ '''[[رائيتيا]]''' ۽ '''[[پينونيا سپيريئر]]''' ترتيبوار موجوده آسٽريا جي اولهندي ۽ اوڀرندي حصن تي پکڙيل هئا]] === وچيون دور === [[رومي سلطنت جي زوال]] کان پوءِ هن علائقي تي سڀ کان پهرين جرمن نسل جي [[روگي]] قبيلي حملو ڪيو، جنهن هن خطي کي پنهنجي علائقي ”[[روگيلينڊ]]“ جو حصو بڻايو.<ref>{{Cite web|last=Kessler|first=P. L.|title=Kingdoms of the Germanic Tribes – Rugii (Rugians)|url=https://www.historyfiles.co.uk/KingListsEurope/BarbarianRugii.htm|access-date=2024-04-26|website=The History Files|language=en}}</ref> 487ع ۾ موجوده آسٽريا جو گهڻو حصو [[اوڊواڪر]] فتح ڪيو، جيڪو [[وحشي بادشاهتون|وحشي نسل]] سان تعلق رکندڙ سپاهي ۽ سياستدان هو؛ هن موجوده آسٽريا جي اڪثر علائقي کي پنهنجي [[اٽلي جي بادشاهت (476–493)|اٽلي جي بادشاهت]] ۾ شامل ڪيو. 493ع تائين هي علائقو جرمن نسل جي [[اوستروگوٿ]] قبيلن فتح ڪري ورتو، جن پنهنجي [[اوستروگوٿڪ بادشاهت]] قائم ڪئي.<ref>{{Cite web|title=Ostrogoth {{!}} Italy, Roman Empire, Arianism {{!}} Britannica|url=https://www.britannica.com/topic/Ostrogoth|access-date=2024-04-26|website=Encyclopædia Britannica|language=en|archive-date=25 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190425120017/https://www.britannica.com/topic/Ostrogoth|url-status=live}}</ref> اوستروگوٿڪ بادشاهت جي زوال کان پوءِ هن علائقي ۾ [[اليماني]]، [[بايوواري]]، [[سلاو]] ۽ [[پينونيائي آوار]] اچي آباد ٿيا يا هن علائقي تي قبضو ڪيائون.<ref name="johnson 19"/><ref>{{Cite web|title=Mittelalter|url=https://oesterreich.com/de/staat/geschichte/mittelalter|access-date=2024-04-26|website=oesterreich.com|archive-date=26 April 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240426204729/https://oesterreich.com/de/staat/geschichte/mittelalter|url-status=live}}</ref> [[فرينڪ]] بادشاهه [[شارليمين]] 788ع ۾ هن علائقي کي فتح ڪيو، آبادڪاريءَ جي حوصلا افزائي ڪئي ۽ [[عيسائيت]] کي هٿي ڏني.<ref name="johnson 19">Johnson 19</ref> [[اوڀر فرينڪيا]] جي حصي طور اهي مرڪزي علائقا، جيڪي هاڻي آسٽريا تي مشتمل آهن، [[بابنبرگ خاندان]] جي حوالي ڪيا ويا. هي علائقو ''[[آسٽريا جو مارچ|مارچيا اورينٽالس]]'' جي نالي سان سڃاتو ويندو هو ۽ 976ع ۾ [[ليوپولڊ پهريون، آسٽريا جو مارگريو|ليوپولڊ پهرئين]] کي ڏنو ويو.<ref name="johnson 20">Johnson 20–21</ref> آسٽريا جي نالي جو پهريون دستاويزي ذڪر 996ع جو آهي، جنهن ۾ اهو نالو ''[[اوستاريچي]]'' لکيل آهي ۽ ان مان بابنبرگ مارچ جو علائقو مراد ورتو ويو هو.<ref name="johnson 20"/> 1156ع ۾ ''[[پريويليگيئم مائنس]]'' ذريعي آسٽريا کي [[ڊچي]] جو درجو ڏنو ويو. 1192ع ۾ بابنبرگ خاندان [[اسٽيريا جي ڊچي|اسٽيريا جي ڊچي]] پڻ حاصل ڪئي. 1246ع ۾ [[فريڊرڪ ٻيون، آسٽريا جو ڊيوڪ|فريڊرڪ ٻئي]] جي وفات سان بابنبرگ خاندان جي حڪمرانيءَ جو سلسلو ختم ٿي ويو.<ref name="johnson 21">Johnson 21</ref> ان کان پوءِ [[بوهيميا جو اوٽوڪر ٻيون|بوهيميا جي اوٽوڪر ٻئي]] عملي طور آسٽريا، اسٽيريا ۽ [[ڪارينٿيا جي ڊچي|ڪارينٿيا جي ڊچين]] تي قبضو ڪري ورتو.<ref name="johnson 21"/> سندس حڪمراني 1278ع ۾ [[ڊورنڪروٽ]] وٽ [[جرمني جو روڊولف پهريون|جرمني جي روڊولف پهرئين]] هٿان شڪست کان پوءِ ختم ٿي وئي.<ref>Lonnie Johnson 23</ref> ان کان پوءِ [[پهرين مهاڀاري جنگ]] تائين آسٽريا جي تاريخ وڏي حد تائين ان جي حڪمران خاندان، [[هابسبرگ خاندان|هابسبرگن]]، جي تاريخ سان ڳنڍيل رهي. [[File:HRR 14Jh.jpg|thumb|[[پاڪ رومي سلطنت]] ۾ 14هين صديءَ دوران هابسبرگ (نارنگي)، لگزمبرگ (واڱڻائي) ۽ ويٽلسباخ (سائو) خاندانن جا علائقا]] 14هين ۽ 15هين صدين دوران [[هابسبرگ بادشاهت|هابسبرگن]] آسٽريا جي ڊچي جي ڀرپاسي وارن ٻين صوبن کي پنهنجي قبضي هيٺ آڻڻ شروع ڪيو. 1438ع ۾ آسٽريا جي ڊيوڪ [[آسٽريا جو البرٽ پنجون|البرٽ پنجين]] کي پنهنجي سهري، شهنشاهه [[سگسمنڊ، پاڪ رومي شهنشاهه|سگسمنڊ]] جو جانشين چونڊيو ويو. جيتوڻيڪ البرٽ پاڻ رڳو هڪ سال حڪمران رهيو، پر ان کان پوءِ فقط هڪ استثنا کي ڇڏي، [[پاڪ رومي سلطنت]] جا سمورا شهنشاهه هابسبرگ خاندان سان تعلق رکندا هئا. هابسبرگن پنهنجي موروثي علائقن کان پري به نوان علائقا حاصل ڪرڻ شروع ڪيا. 1477ع ۾ شهنشاهه [[فريڊرڪ ٽيون، پاڪ رومي شهنشاهه|فريڊرڪ ٽئين]] جي اڪيلي پٽ آرچڊيوڪ [[ميڪسميلين پهريون، پاڪ رومي شهنشاهه|ميڪسميلين]]، [[برگنڊي جي ڪائونٽي|برگنڊي]] جي وارثياڻي ماريا سان شادي ڪئي، جنهن جي نتيجي ۾ [[نيدرلينڊز]] جو گهڻو حصو هابسبرگ خاندان جي قبضي هيٺ اچي ويو.<ref name="johnson 25">Lonnie Johnson 25</ref><ref name="brook 11">Brook-Shepherd 11</ref> 1496ع ۾ سندس پٽ [[فلپ پهريون، ڪاسٽيل جو بادشاهه|فلپ دي فيئر]]، [[جوانا آف ڪاسٽيل|جوانا]] سان شادي ڪئي، جيڪا [[ڪاسٽيل جو تاج|ڪاسٽيل]] ۽ [[اراگون جو تاج|اراگون]] جي وارثياڻي هئي. ان شاديءَ جي نتيجي ۾ اسپين ۽ ان سان لاڳاپيل اطالوي، آفريڪي، [[فلپائن|ايشيائي]] ۽ [[نئين دنيا]] جا علائقا پڻ هابسبرگن جي حڪمرانيءَ جي دائري ۾ اچي ويا.<ref name="johnson 25"/><ref name="brook 11"/> 1526ع ۾ [[موهاچ جي جنگ]] کان پوءِ [[بوهيميا]] ۽ [[هنگري]] جو اهو حصو، جنهن تي عثمانين قبضو نه ڪيو هو، آسٽريائي حڪمرانيءَ هيٺ اچي ويو.<ref>Lonnie Johnson 26</ref> هنگري ڏانهن [[عثماني–هنگري جنگيون|عثماني توسيع]] سبب هابسبرگن ۽ عثمانين وچ ۾ [[عثماني–هابسبرگ جنگيون|بار بار جنگيون]] ٿيون، جن مان 1593ع کان 1606ع تائين جاري رهندڙ [[ڊگهي جنگ (عثماني جنگيون)|ڊگهي جنگ]] خاص طور اهم هئي. ترڪن [[اسٽيريا]] ۾ لڳ ڀڳ 20 ڀيرا حملا ڪيا،<ref>"'' The Catholic encyclopedia''". Charles George Herbermann (1913). Robert Appleton company.</ref> جن مان ڪجهه حملن کي ذريعن ۾ ”ساڙڻ، ڦرلٽ ڪرڻ ۽ هزارين ماڻهن کي غلام بڻائي وٺي وڃڻ“ طور بيان ڪيو ويو آهي.<ref>"''[https://books.google.com/books?id=8-ARAAAAYAAJ&pg=PA560 Bentley's miscellany] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240312192545/https://books.google.com/books?id=8-ARAAAAYAAJ&pg=PA560#v=onepage&q&f=false |date=12 March 2024 }}''". Charles Dickens, William Harrison Ainsworth, Albert Smith (1853).</ref> سيپٽمبر 1529ع جي آخر ۾ عثماني سلطان [[سليمان اعظم]] [[ويانا جو محاصرو (1529)|ويانا جو پهريون محاصرو]] شروع ڪيو، جيڪو ناڪام رهيو؛ عثماني تاريخدانن موجب ان ناڪاميءَ ۾ وقت کان اڳ شروع ٿيل سياري ۽ برفباريءَ پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو. === 17هين ۽ 18هين صديون === [[File:Anonym Entsatz Wien 1683.jpg|thumb|1683ع ۾ ٿيل [[ويانا جي جنگ]]، [[عثماني سلطنت]] جي يورپ ڏانهن اڳڀرائي کي روڪي ڇڏيو.]] [[ليوپولڊ پهريون، پاڪ رومي شهنشاهه|ليوپولڊ پهرئين]] جي ڊگهي حڪمرانيءَ دوران، 1683ع ۾ پولينڊ جي بادشاهه [[جان ٽيون سوبيسڪي]] جي اڳواڻيءَ هيٺ ترڪن خلاف [[ويانا جي جنگ|ويانا جو ڪامياب دفاع]] ڪيو ويو.<ref>Lonnie Johnson 26–28</ref> ان کان پوءِ ٿيل [[عظيم ترڪ جنگ]] جي نتيجي ۾ هنگري جو گهڻو حصو آسٽريا جي قبضي هيٺ اچي ويو. ان انتظام کي 1699ع ۾ ٿيل [[ڪارلووٽس جو معاهدو|ڪارلووٽس جي معاهدي]] ذريعي باضابطه شڪل ڏني وئي. [[چارلس ڇهون، پاڪ رومي شهنشاهه|چارلس ڇهين]] انهن ڪيترين ئي حاصلات تان هٿ کنيو، جيڪي سلطنت گذريل سالن دوران حاصل ڪيون هيون. کيس [[هابسبرگ خاندان]] جي مرداڻي شاهي نسل جي ويجهي خاتمي جو خدشو هو. ان ڪري چارلس ڇهون [[1713ع جي پراگميٽڪ سينڪشن|1713ع جي پراگميٽڪ سينڪشن]] کي تسليم ڪرائڻ جي بدلي ۾ ٻين طاقتن کي علائقائي ۽ سياسي رعايتون ڏيڻ لاءِ تيار هو. ان بندوبست تحت سندس ڌيءَ [[ماريا ٿيريسا]] کي سندس وارث طور تسليم ڪيو ويو. [[پروشيا]] جي عروج سان جرمن علائقن ۾ [[آسٽريا–پروشيا رقابت]] جي شروعات ٿي. آسٽريا، پروشيا ۽ روس سان گڏجي [[پولينڊ جون ورهاستون|پولينڊ جي ٽن ورهاستن]] مان پهرين ۽ ٽين ورهاست ۾ حصو ورتو، جيڪي ترتيبوار 1772ع ۽ 1795ع ۾ ٿيون. === 19هين صدي === {{See also|آسٽريائي سلطنت|آسٽريا-هنگري}} [[File:Congress of Vienna.PNG|thumb|left|[[ويانا ڪانگريس]] 1814ع–1815ع ۾ منعقد ٿي. ڪانگريس جو مقصد [[فرانسيسي انقلابي جنگيون|فرانسيسي انقلابي جنگين]]، [[نيپولين جون جنگيون|نيپولين جي جنگين]] ۽ [[پاڪ رومي سلطنت]] جي خاتمي سبب پيدا ٿيل ڪيترن ئي مسئلن کي حل ڪرڻ هو.]] آسٽريا پهرين ۽ ٻي اتحاد جي حصي طور [[انقلابي فرانس]] خلاف جنگين ۾ شامل ٿيو ۽ ان کان پوءِ [[نيپولين جون جنگيون|نيپولين جي جنگين]] ۾ پڻ حصو ورتائين. 1792ع کان 1801ع تائين آسٽريائي فوجن کي 754,700 جاني نقصان برداشت ڪرڻا پيا.<ref>Clodfelter</ref> آسٽريا ۽ پاڪ رومي سلطنت جي هابسبرگ حڪمرانن کي [[نيپولين بوناپارٽ]] هٿان لڳاتار شڪستن کي منهن ڏيڻو پيو. نيپولين پاران فرانسيسي سلطنت قائم ڪرڻ کان پوءِ پنهنجي شاهي خاندان جي حيثيت محفوظ رکڻ لاءِ 1804ع ۾ [[آسٽريائي سلطنت]] قائم ڪئي وئي،<ref>Lonnie Johnson 34</ref> ۽ نيپولين کي سندن اڳوڻي شاهي تخت تي دعويٰ ڪرڻ کان روڪڻ لاءِ 1806ع ۾ [[پاڪ رومي سلطنت]] کي ختم ڪيو ويو. 1814ع ۾ آسٽريا انهن اتحادي فوجن جو حصو هو، جن فرانس تي حملو ڪري [[نيپولين جون جنگيون]] پڄاڻيءَ تائين پهچايون. 1815ع جي [[ويانا ڪانگريس]] کان پوءِ آسٽريائي سلطنت يورپ جي چئن غالب طاقتن مان هڪ ۽ تسليم ٿيل [[عظيم طاقت]] طور سامهون آئي. ساڳئي سال آسٽريا جي صدارت هيٺ [[جرمن ڪنفيڊريشن]] ({{Lang|de|Deutscher Bund}}) قائم ڪئي وئي. حل نه ٿيل سماجي، سياسي ۽ قومي اختلافن سبب جرمن علائقا [[1848ع جا انقلاب|1848ع جي انقلابن]] جي لپيٽ ۾ آيا، جن جو هڪ اهم مقصد متحد جرمني قائم ڪرڻ هو.<ref name="johnson 36">Johnson 36</ref> [[File:Deutscher Bund.svg|thumb|[[جرمن ڪنفيڊريشن]] ۽ ان جي 39 خودمختيار ميمبر رياستن جو نقشو]] جرمنيءَ جي اتحاد بابت مختلف تجويزون موجود هيون، جن ۾ [[ننڍو جرمني ۽ وڏو جرمني|وڏو جرمني]]، [[گريٽر آسٽريا جون گڏيل رياستون|وڏو آسٽريا]] يا آسٽريا کان سواءِ جرمن ڪنفيڊريشن شامل هيون. 1864ع ۾ آسٽريا ۽ پروشيا گڏجي [[ڊينمارڪ]] خلاف جنگ ڪئي ۽ [[شليسويگ]] ۽ [[هولسٽائن]] جون ڊچيون ڊينمارڪ جي قبضي کان آزاد ڪرايون. ٻنهي طاقتن وچ ۾ انهن ڊچين جي انتظام بابت اتفاق نه ٿي سگهيو، جنهن جي نتيجي ۾ 1866ع ۾ [[آسٽريا-پروشيا جنگ]] لڳي. [[ڪونيگريٽس جي جنگ]] ۾ پروشيا هٿان شڪست کان پوءِ<ref name="johnson 36"/> آسٽريا کي جرمن ڪنفيڊريشن ڇڏڻي پئي ۽ ان کان پوءِ هن جرمن سياست ۾ اڳوڻو ڪردار ادا نه ڪيو.<ref name="johnson 55">Lonnie Johnson 55</ref><ref>Schulze 233</ref> آسٽريا جي هابسبرگ بادشاهت پنهنجي جرمن ٻولي ڳالهائيندڙ علائقن کي [[جرمني جو اتحاد|1871ع ۾ قائم ٿيل جرمن سلطنت]] ۾ شامل ڪرڻ ۽ پنهنجي غير جرمن ٻولي ڳالهائيندڙ علائقن تان دستبردار ٿيڻ لاءِ تيار نه هئي، تنهنڪري نئين سلطنت جو تاج پروشيا جي بادشاهه [[فريڊرڪ ولهيلم چوٿون]] کي پيش ڪيو ويو. دٻايل [[1848ع جو هنگري انقلاب|1848ع جي هنگري انقلاب]] کان پوءِ رهجي ويل مسئلن کي حل ڪرڻ لاءِ 1867ع ۾ [[1867ع جو آسٽريا-هنگري ٺاهه|آسٽريا-هنگري ٺاهه]]، جنهن کي ''آؤسگلائخ'' پڻ چيو وڃي ٿو، ڪيو ويو. ان تحت [[فرانز جوزف پهريون]] جي سربراهيءَ هيٺ [[آسٽريائي سلطنت]] ۽ [[هنگري جي بادشاهت]] تي ٻڌل ٻٽي بادشاهت قائم ٿي.<ref>Lonnie Johnson 59</ref> هن گهڻ نسلي [[آسٽريا-هنگري]] سلطنت ۾ [[جرمن]]، [[هنگريائي]]، ڪروئيشيائي، چيڪ، [[پولش ماڻهو|پولش]]، [[روسين]]، سرب، سلوواڪ، سلووين ۽ يوڪريني قومن سان گڏ اطالوي ۽ روماني آباديءَ جون وڏيون برادريون پڻ شامل هيون. قومپرست تحريڪن جي عروج واري دور ۾ آسٽريا-هنگري جهڙي گهڻ نسلي سلطنت تي حڪمراني ڪرڻ ڏينهون ڏينهن وڌيڪ ڏکيو ٿيندو ويو، جنهن سبب حڪومت کي وڌايل ڳجهي پوليس تي گهڻو ڀاڙڻو پيو. تنهن هوندي به آسٽريائي حڪومت ڪجهه معاملن ۾ مختلف قومن کي سهولتون ڏيڻ جي ڪوشش ڪئي. مثال طور، [[سسلائٿينيا]] جا قانون ۽ حڪم شايع ڪندڙ ''رائخس گيزيٽس بلاٽ'' اٺن ٻولين ۾ جاري ٿيندو هو؛ جڏهن تہ سڀني قومي گروهن کي پنهنجي ٻوليءَ ۾ اسڪول هلائڻ ۽ سرڪاري آفيسن ۾ پنهنجي مادري ٻولي استعمال ڪرڻ جو حق حاصل هو. [[File:Austria Hungary ethnic.svg|thumb|[[آسٽريا-هنگري]] جو نسلي نقشو، 1910ع]] مختلف سماجي طبقن سان تعلق رکندڙ ڪيترن ئي آسٽريائي جرمنن، جن ۾ [[جارج ريٽر فون شونيرر]] پڻ شامل هو، آسٽريائي جرمنن ۾ جرمن نسلي سڃاڻپ مضبوط ڪرڻ ۽ آسٽريا کي جرمنيءَ سان ملائڻ (''[[آنشلوس]]'') جي اميد سان [[آسٽريا ۾ جرمن قومپرستي|پين-جرمنزم]] جي ڀرپور حمايت ڪئي.<ref name="DPSO">{{Cite web|date=2000|title=Das politische System in Österreich (The Political System in Austria)|url=http://www.politischebildung.at/upload/polsystem.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20140423112116/http://www.politischebildung.at/upload/polsystem.pdf|archive-date=23 April 2014|access-date=9 July 2014|publisher=Austrian Federal Press Service|page=24|language=de|location=Vienna}}</ref> [[ڪارل لوئيگر]] جهڙن ڪجهه آسٽريائين پڻ پنهنجي سياسي مقصدن کي اڳتي وڌائڻ لاءِ پين-جرمنزم کي عواميت پسنديءَ جي هڪ صورت طور استعمال ڪيو. جيتوڻيڪ بسمارڪ جي پاليسين آسٽريا ۽ آسٽريائي جرمنن کي جرمنيءَ کان ٻاهر رکيو، تڏهن به ڪيترائي آسٽريائي پين-جرمن قومپرست کيس پنهنجو مثالي اڳواڻ سمجهندا هئا. اهي جرمن شهنشاهه [[ولهيلم پهريون، جرمن شهنشاهه|ولهيلم پهرئين]] جي پسنديده گل طور مشهور نيرا ڪارن فلاور پنهنجن ڪوٽن جي بٽڻن ۾ لڳائيندا هئا ۽ جرمن قومي رنگن، ڪاري، ڳاڙهي ۽ پيلي، جون نشانيون پڻ پائيندا هئا. آسٽريائي اسڪولن ۾ انهن ٻنهي نشانين تي عارضي پابندي به لڳائي وئي، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن کي گهڻ نسلي سلطنت خلاف ناراضگيءَ جي اظهار طور استعمال ڪيو ويندو هو.<ref>{{Cite book|last=Unowsky|first=Daniel L.|title=The Pomp and Politics of Patriotism: Imperial Celebrations in Habsburg Austria, 1848–1916|publisher=Purdue University Press|date=2005|page=157}}</ref> آسٽريا کي جرمنيءَ کان ڌار رکڻ سبب ڪيترن آسٽريائين لاءِ قومي سڃاڻپ جو مسئلو پيدا ٿيو. ان صورتحال بابت سوشل ڊيموڪريٽ اڳواڻ [[اوٽو بائوئر]] چيو تہ اها ”اسان جي آسٽريائي ۽ جرمن ڪردار وچ ۾ ڇڪتاڻ“ هئي.<ref>Evan Burr Bukey, Hitler's Austria: Popular Sentiment in the Nazi Era, 1938–1945, p. 6</ref> آسٽريا-هنگري سلطنت ۾ آسٽريائي جرمنن ۽ ٻين نسلي گروهن وچ ۾ پڻ ڇڪتاڻ موجود هئي. ڪيترائي آسٽريائي، خاص طور پين-جرمن تحريڪن سان لاڳاپيل ماڻهو، جرمن نسلي سڃاڻپ کي وڌيڪ مضبوط ڪرڻ جا حامي هئا ۽ اميد رکندا هئا تہ سلطنت جي خاتمي کان پوءِ [[آنشلوس|آسٽريا جو جرمنيءَ سان الحاق]] ممڪن ٿي سگهندو.<ref>Brigitte Hamann, Hitler's Vienna: A Portrait of the Tyrant as a Young Man, p. 394</ref> ڪيترن آسٽريائي پين-جرمن قومپرستن وزيراعظم [[ڪائونٽ ڪازيمير فيلڪس باديني|ڪازيمير ڪائونٽ باديني]] جي 1897ع واري ٻوليءَ بابت فرمان خلاف سخت احتجاج ڪيو. ان فرمان تحت بوهيميا ۾ جرمن ۽ چيڪ ٻولين کي گڏيل سرڪاري ٻولين جو درجو ڏنو ويو ۽ نون سرڪاري عملدارن لاءِ ٻنهي ٻولين ۾ رواني لازمي قرار ڏني وئي. عملي طور ان جو مطلب اهو هو تہ سرڪاري ملازمتن ۾ چيڪ ماڻهن جي ڀرتيءَ جا امڪان وڌيڪ ٿي ويا، ڇاڪاڻ⁠تہ وچولي طبقي جا گهڻا چيڪ جرمن ٻولي ڳالهائي سگهندا هئا، جڏهن تہ جرمن ٻولي ڳالهائيندڙن ۾ چيڪ ٻولي ڄاڻندڙن جو تناسب گهٽ هو. [[الٽرامونٽانزم|الٽرامونٽين]] ڪيٿولڪ سياستدانن ۽ پادرين طرفان هن سڌاري جي حمايت جي ردعمل ۾ ''[[روم کان پري]]'' تحريڪ شروع ٿي، جنهن جي شروعات شونيرر جي حامين ڪئي ۽ جنهن ”جرمن“ عيسائين کي رومن ڪيٿولڪ چرچ ڇڏڻ جي اپيل ڪئي.<ref>{{cite news|last=Suppan|title='Germans' in the Habsburg Empire|publisher=The Germans and the East|date=2008|pages=164, 172}}</ref> === 20هين صديءَ جي شروعات === {{See also|جرمن-آسٽريا جي جمهوريه|پهرين آسٽريائي جمهوريه}} [[عثماني سلطنت]] ۾ [[ٻئي آئيني دور]] جي شروعات کان پوءِ، آسٽريا-هنگري ان موقعي مان فائدو وٺندي 1908ع ۾ [[آسٽريا-هنگري ۾ بوسنيا ۽ هرزيگووينا|بوسنيا ۽ هرزيگووينا]] کي پنهنجي سلطنت ۾ ضم ڪري ڇڏيو.<ref>{{Cite web|title=The Annexation of Bosnia-Herzegovina 1908|url=https://www.mtholyoke.edu/acad/intrel/boshtml/bos127.htm|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130323152047/https://www.mtholyoke.edu/acad/intrel/boshtml/bos127.htm|archive-date=23 March 2013|access-date=25 March 2013|publisher=Mtholyoke.edu}}</ref> 1914ع ۾ [[سراييوو]] ۾ بوسنيائي سرب [[گاوريلو پرنسپ]] هٿان آرچڊيوڪ [[آسٽريا جو فرانز فرڊيننڊ|فرانز فرڊيننڊ جي قتل]]<ref>Johnson 52–54</ref> کي آسٽريا جي اهم سياستدانن ۽ فوجي جنرلن شهنشاهه کي سربيا خلاف جنگ جو اعلان ڪرڻ لاءِ قائل ڪرڻ جي بنياد طور استعمال ڪيو. ان فيصلي [[پهرين مهاڀاري جنگ]] شروع ٿيڻ جي خطري کي وڌايو ۽ نيٺ جنگ ڇڙي پئي، جنهن جي پڄاڻيءَ تي آسٽريا-هنگري سلطنت ٽٽي وئي. پهرين مهاڀاري جنگ ۾ ڏهه لک کان وڌيڪ آسٽريا-هنگري فوجي مارجي ويا.<ref>{{Cite book|last1=Grebler|first1=Leo|title=The Cost of the World War to Germany and Austria-Hungary|last2=Winkler|first2=Wilhelm|publisher=Yale University Press|orig-date=1940|isbn=0-598-94106-1|date=2006-02-17}}</ref> [[File:German Austria (1918) en.svg|thumb|upright=1.4|1918ع ۾ [[جرمن-آسٽريا]] پاران دعويٰ ڪيل جرمن ٻولي ڳالهائيندڙ صوبا. بعد ۾ قائم ٿيل آسٽريا جي ٻي جمهوريه جي سرحد ڳاڙهي ليڪ سان ڏيکاريل آهي.]] 21 آڪٽوبر 1918ع تي شاهي آسٽريا جي پارليامينٽ ''رائخسراٽ'' جا چونڊيل جرمن ميمبر ويانا ۾ گڏ ٿيا ۽ جرمن-آسٽريا جي عارضي قومي اسيمبلي (''Provisorische Nationalversammlung für Deutschösterreich'') قائم ڪيائون. 30 آڪٽوبر تي اسيمبليءَ ''شٽاٽسراٽ'' نالي حڪومت مقرر ڪري [[جرمن-آسٽريا جي جمهوريه]] قائم ڪئي. شهنشاهه هن نئين حڪومت کي اٽليءَ سان رٿيل جنگبندي بابت فيصلي ۾ شريڪ ٿيڻ جي دعوت ڏني، پر حڪومت ان معاملي ۾ حصو وٺڻ کان پاسو ڪيو.<ref>{{Cite book|last=Shepard|first=Gordon|title=The Austrians|date=1996|publisher=Avalon Publishing Group Inc.|isbn=978-0-7867-3066-7}}</ref> نتيجي طور 3 نومبر 1918ع تي جنگ جي خاتمي جي ذميواري رڳو شهنشاهه ۽ سندس حڪومت تي رهي. 11 نومبر تي شهنشاهه، پراڻي ۽ نئين حڪومتن جي وزيرن جي صلاح تي، اعلان ڪيو تہ هو هاڻي رياستي معاملن ۾ حصو نه وٺندو. 12 نومبر تي جرمن-آسٽريا قانوني طور پاڻ کي جمهوري جمهوريه ۽ نئين جرمن جمهوريه جو حصو قرار ڏنو. 10 نومبر 1920ع تي منظور ٿيل آئين تحت ''شٽاٽسراٽ'' جو نالو بدلائي ''بُنڊس ريگيرونگ'' (وفاقي حڪومت) ۽ ''نيشنل فرزاملونگ'' جو نالو ''نيشنل راٽ'' (قومي ڪائونسل) رکيو ويو.<ref>{{Cite web|title=Austria: notes|url=http://www.archontology.org/nations/austria/au_rep1/01_laws.php|access-date=4 February 2021|website=Archontology|archive-date=16 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210416090109/http://www.archontology.org/nations/austria/au_rep1/01_laws.php|url-status=live}}</ref> 1919ع جي [[سينٽ جرمين جو معاهدو|سينٽ جرمين جي معاهدي]] (۽ هنگري لاءِ 1920ع جي [[ٽريانون جو معاهدو|ٽريانون جي معاهدي]]) وچ يورپ جي انهيءَ نئين سياسي بندوبست جي تصديق ۽ استحڪام ڪيو، جيڪو وڏي حد تائين نومبر 1918ع ۾ وجود ۾ اچي چڪو هو. ان بندوبست تحت نيون رياستون قائم ٿيون ۽ موجوده رياستن جون سرحدون تبديل ڪيون ويون. آسٽريا-هنگري جا جرمن ٻولي ڳالهائيندڙ آسٽريائي علائقا محدود ٿي هڪ ننڍڙي رياست، جرمن-آسٽريا جي جمهوريه (جرمن: ''Republik Deutschösterreich'')، تائين رهجي ويا؛ البت گهڻو ڪري جرمن ٻولي ڳالهائيندڙ [[ڏکڻ ٽيرول]] ان ۾ شامل نه ڪيو ويو.<ref>{{Citation|last=Moos|first=Carlo|title=A Land on the Threshold. South Tyrolean Transformations, 1915–2015|pages=27–39|date=2017|editor-last=Georg Grote and Hannes Obermair|contribution=Südtirol im St. Germain-Kontext|place=Oxford-Berne-New York|publisher=Peter Lang|isbn=978-3-0343-2240-9}}</ref><ref>In Habsburg Austria-Hungary, "German-Austria" was an unofficial term for the areas of the empire inhabited by Austrian Germans.</ref><ref>Alfred D. Low, ''The Anschluss Movement, 1918–1919, and the Paris Peace Conference'', pp. 135–138.</ref> آسٽريا جي جرمنيءَ سان الحاق جي خواهش ان وقت آسٽريا ۽ جرمني ٻنهي جي مختلف سماجي طبقن ۾ وڏي پيماني تي موجود هئي.<ref>Alfred D. Low, ''The Anschluss Movement, 1918–1919, and the Paris Peace Conference'', pp. 3–4</ref> 12 نومبر تي جرمن-آسٽريا کي جمهوريه قرار ڏنو ويو ۽ سوشل ڊيموڪريٽ [[ڪارل رينر]] کي عارضي چانسلر مقرر ڪيو ويو. ساڳئي ڏينهن تيار ڪيل عارضي آئين جي شق 1 ۾ چيو ويو تہ ”جرمن-آسٽريا هڪ جمهوري جمهوريه آهي“، جڏهن تہ شق 2 ۾ چيو ويو تہ ”جرمن-آسٽريا جرمن رائخ جو اڻٽٽ حصو آهي“.<ref>Mary Margaret Ball, ''Post-war German-Austrian Relations: The Anschluss Movement, 1918–1936'', pp. 11–15</ref> [[سينٽ جرمين جو معاهدو|سينٽ جرمين جي معاهدي]] ۽ [[ورسائي جو معاهدو|ورسائي جي معاهدي]] آسٽريا ۽ جرمنيءَ جي اتحاد تي واضح پابندي لاڳو ڪئي.<ref>Roderick Stackelberg, ''Hitler's Germany: Origins, Interpretations, Legacies'', pp. 161–162</ref><ref>{{Cite web|title=Treaty of Peace between the Allied and Associated Powers and Austria; Protocol, Declaration and Special Declaration [1920&#93; ATS 3|url=http://www.austlii.edu.au/au/other/dfat/treaties/1920/3.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20000917221810/http://www.austlii.edu.au/au/other/dfat/treaties/1920/3.html|archive-date=17 September 2000|access-date=15 June 2011|publisher=Austlii.edu.au}}</ref> انهن معاهدن جرمن-آسٽريا کي پنهنجو نالو بدلائي ”آسٽريا جي جمهوريه“ رکڻ لاءِ پڻ پابند ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ [[پهرين آسٽريائي جمهوريه]] وجود ۾ آئي.<ref>Mary Margaret Ball, ''Post-war German-Austrian Relations: The Anschluss Movement, 1918–1936'', pp. 18–19</ref><ref>Montserrat Guibernau, ''The Identity of Nations'', pp. 70–75</ref> 30 لک کان وڌيڪ جرمن ٻولي ڳالهائيندڙ آسٽريائي نئين آسٽريائي جمهوريه جي سرحدن کان ٻاهر رهجي ويا ۽ نئين قائم ٿيل يا وڌايل رياستن [[چيڪوسلوواڪيا]]، [[يوگوسلاويا]]، [[هنگري]] ۽ اٽليءَ ۾ اقليتن جي حيثيت سان رهڻ لڳا.<ref>Brook-Shepherd 246</ref> انهن علائقن ۾ [[ڏکڻ ٽيرول]] ۽ [[جرمن بوهيميا]] پڻ شامل هئا. جرمن بوهيميا ۽ [[سوڊيٽن لينڊ]] جي حيثيت بعد ۾ [[ٻي مهاڀاري جنگ]] کان اڳ ۽ ان دوران اهم سياسي مسئلو بڻجي وئي.<ref name="a1">Brook-Shepherd 245</ref> آسٽريا ۽ [[يوگوسلاويا جي بادشاهت]] جي وچ واري سرحد جو فيصلو آڪٽوبر 1920ع ۾ ٿيل [[ڪارينٿيا ريفرنڊم]] ذريعي ڪيو ويو. ان جي نتيجي ۾ اڳوڻي آسٽريا-هنگري تاجي علائقي [[ڪارينٿيا]] جو وڏو حصو آسٽريا کي مليو. اهڙيءَ ريت ٻنهي ملڪن جي سرحد [[ڪاراونڪس]] جبلن جي قطار تي مقرر ٿي، جڏهن تہ سلووين آباديءَ جو هڪ وڏو حصو آسٽريا اندر رهجي ويو. === جنگين جي وچ وارو دور ۽ ٻي عالمي جنگ === {{See also|پهرين آسٽريائي جمهوريه|آسٽريا جي وفاقي رياست|آنشلوس|نازي جرمنيءَ اندر آسٽريا|آسٽريا ۾ يهودين جي تاريخ#آسٽريا ۾ هولوڪاسٽ}} جنگ کان پوءِ مهانگائي سبب ڪروني، جيڪا اڃا تائين آسٽريا جي ڪرنسي هئي، جي قدر گهٽجڻ شروع ٿي. 1922ع جي سرءُ ۾ آسٽريا کي [[قومن جي ليگ]] جي نگرانيءَ هيٺ هڪ بين الاقوامي قرض ڏنو ويو.<ref>Brook-Shepherd 257–258</ref> هن قرض جو مقصد ملڪ کي ڏيوالپڻي کان بچائڻ، ڪرنسي کي مستحڪم ڪرڻ ۽ آسٽريا جي مجموعي معاشي حالت بهتر ڪرڻ هو. قرض جي شرطن سبب آسٽريا جي اقتصادي پاليسين تي قومن جي ليگ جي نگراني وڌي وئي. 1925ع ۾ ''[[آسٽريائي شلنگ]]'' متعارف ڪرايو ويو، جنهن ڪروني کي 10,000:1 جي شرح سان بدلائي ڇڏيو. ان جي استحڪام سبب ان کي بعد ۾ ”الپائن ڊالر“ جو لقب ڏنو ويو. 1925ع کان 1929ع تائين معيشت ٿوري عرصي لاءِ بهتر رهي، پر [[1929ع وارو وال اسٽريٽ ڪراش|بليڪ ٽيوزڊي]] کان پوءِ شديد بحران جي ويجهو پهچي وئي. [[پهرين آسٽريائي جمهوريه]] 1933ع تائين قائم رهي، جڏهن چانسلر [[اينگلبرٽ ڊولفُس]]، جنهن عمل کي هن [[پارليامينٽ جو پاڻمرادو خاتمو|”پارليامينٽ جو پاڻمرادو خاتمو“]] سڏيو، هڪ آمرانه نظام قائم ڪيو جيڪو [[اطالوي فاشزم]] ڏانهن مائل هو.<ref name="johnson 104">Lonnie Johnson 104</ref><ref name="brook 269">Brook-Shepherd 269–270</ref> ان وقت جون ٻه وڏيون سياسي قوتون، سوشل ڊيموڪريٽ ۽ قدامت پسند، پنهنجون نيم فوجي تنظيمون رکنديون هيون.<ref name="Brook-Shepherd 261">Brook-Shepherd 261</ref> سوشل ڊيموڪريٽن جي ''[[ريپبليڪانيشر شوتس بُنڊ]]'' کي غيرقانوني قرار ڏنو ويو، پر اها اڃا تائين سرگرم هئي،<ref name="Brook-Shepherd 261"/> ۽ 12 کان 15 فيبروري 1934ع تائين [[آسٽريائي گهرو ويڙهه]] ٿي.<ref name="johnson 104"/><ref name="brook 269"/><ref name="johnson 107">Johnson 107</ref> فيبروري 1934ع ۾ ''شوتس بُنڊ'' جي ڪيترن ميمبرن کي ڦاسي ڏني وئي،<ref>Brook-Shepherd 283</ref> سوشل ڊيموڪريٽڪ پارٽي تي پابندي لڳائي وئي ۽ ان جا ڪيترائي ميمبر قيد ٿيا يا ملڪ ڇڏڻ تي مجبور ٿيا.<ref name="johnson 107"/> 1 مئي 1934ع تي [[آسٽروفاشزم|آسٽروفاشسٽن]] نئون آئين (''Maiverfassung'') نافذ ڪيو، جنهن ڊولفُس جي اختيارن کي وڌيڪ مضبوط ڪيو، پر 25 جولاءِ تي هو [[آسٽريائي نازي]]ن جي [[جولاءِ پُچ]] واري بغاوت جي ڪوشش دوران قتل ڪيو ويو.<ref>Lonnie Johnson 109</ref><ref>Brook-Shepherd 292</ref> [[File:Bundesarchiv Bild 183-1987-0922-500, Wien, Heldenplatz, Rede Adolf Hitler.jpg|thumb|[[ايڊولف هٽلر]] 1938ع ۾ ويانا جي [[هيلڊن پلاٽس]] ۾ تقرير ڪندي]] سندس جانشين [[ڪرٽ شوشنيگ]] آسٽريا کي هڪ ”جرمن رياست“ سمجهندو هو ۽ آسٽريائين کي ”بهتر جرمن“ قرار ڏيندو هو، پر هو آسٽريا جي آزادي برقرار رکڻ جو حامي هو.<ref>{{Cite book|last=Ryschka|first=Birgit|title=Constructing and Deconstructing National Identity: Dramatic Discourse in Tom Murphy's The Patriot Game and Felix Mitterer's in Der Löwengrube|date=1 January 2008|publisher=Peter Lang|isbn=978-3-631-58111-7}}</ref> هن 9 مارچ 1938ع تي اعلان ڪيو تہ آسٽريا جي جرمنيءَ کان آزاديءَ بابت [[ريفرينڊم]] 13 مارچ تي ڪرايو ويندو. ==== نازي حڪمراني ==== 12 مارچ 1938ع تي آسٽريائي نازين حڪومت تي قبضو ڪري ورتو، جڏهن تہ جرمن فوجون ملڪ ۾ داخل ٿي ويون، جنهن سبب شوشنيگ جو ريفرينڊم نه ٿي سگهيو.<ref name="johnson 112">Lonnie Johnson 112–113</ref> 13 مارچ 1938ع تي آسٽريا جو جرمنيءَ سان ''[[آنشلوس]]''، يعني الحاق، سرڪاري طور اعلان ڪيو ويو. ٻن ڏينهن کان پوءِ آسٽريا ڄائو [[ايڊولف هٽلر]] ويانا جي [[هيلڊن پلاٽس]] ۾ پنهنجي وطن جي ”باقي [[نازي جرمني|جرمن رائخ]] سان ٻيهر اتحاد“ جو اعلان ڪيو. اپريل 1938ع ۾ هڪ ريفرينڊم ڪرايو ويو، جنهن ذريعي جرمنيءَ سان الحاق جي تصديق ڪئي وئي. 10 اپريل 1938ع تي جرمنيءَ ۾، جنهن ۾ تازو ضم ڪيل آسٽريا پڻ شامل هو، پارلياماني چونڊون ڪرايون ويون. اهي نازي حڪمرانيءَ هيٺ رائخسٽيگ جون آخري چونڊون هيون ۽ عملي طور هڪ سوال واري ريفرينڊم جي صورت ۾ هيون، جنهن ۾ ووٽرن کان 813 ميمبرن واري رائخسٽيگ لاءِ نازي پارٽيءَ جي هڪ ئي فهرست ۽ آسٽريا جي الحاق بابت منظوري پڇي وئي. يهودين، روما ۽ سنتي ماڻهن کي ووٽ ڏيڻ جي اجازت نه هئي.<ref>Robert Gellately, Social Outsiders in Nazi Germany, (2001), p. 216</ref> سرڪاري انگن موجب ٽرن آئوٽ 99.5٪ هو ۽ 98.9٪ ووٽن ”ها“ ۾ وڌا. آسٽريا ۾ 4,484,475 اهل ووٽرن مان سرڪاري طور 99.71٪ ووٽنگ ۾ حصو ورتو ۽ 99.73٪ ووٽ الحاق جي حق ۾ هئا.<ref name="test">[[1938 German election and referendum]]</ref> جيتوڻيڪ آسٽريا جي ڪيترن علائقن ۾ ''آنشلوس'' جي حمايت موجود هئي، پر جرمن فوجن جو هر هنڌ هڪجهڙي جوش سان استقبال نه ٿيو، خاص طور [[ويانا]] ۾، جتي آسٽريا جي سڀ کان وڏي يهودي آبادي رهندي هئي.<ref>Evan Burr Bukey, Hitler's Austria: Popular Sentiment in the Nazi Era, 1938–1945, p. 33</ref> تنهن هوندي به، پروپيگنڊا، دٻاءَ ۽ نتيجن ۾ هٿ چراند جي باوجود، ''آنشلوس'' لاءِ حقيقي ۽ وڏي حمايت پڻ موجود هئي،<ref>Ian Kershaw (2001) Hitler 1936-1945" Nemesis, p.83</ref> ڇاڪاڻ⁠تہ آسٽريا ۽ جرمنيءَ جي ڪيترن جرمنن ان کي سڀني جرمنن جي هڪ رياست ۾ دير سان ٿيندڙ اتحاد جي مڪمل ٿيڻ طور ڏٺو.<ref>Roderick Stackelberg, Hitler's Germany: Origins, Interpretations, Legacies, p.170</ref> [[File:OstmarkMap.png|thumb|upright=1.25|1941ع ۾ آسٽريا، جڏهن ان کي ”[[اوستمارڪ (آسٽريا)|اوستمارڪ]]“ سڏيو ويندو هو]] 13 مارچ 1938ع تي آسٽريا [[ٽئين رائخ]] ۾ ضم ٿي ويو ۽ هڪ آزاد ملڪ طور وجود وڃائي ويٺو. آسٽريائي يهودين جي ملڪيت جي [[آريائيزيشن (نازيت)|آريائيزيشن]] مارچ جي وچ ڌاري ئي شروع ٿي وئي. شروعاتي مرحلي کي ”جهنگلي“ يعني غيرقانوني آريائيزيشن چيو ويندو هو، پر جلد ئي ان کي قانوني ۽ بيوروڪريٽڪ طريقي سان منظم ڪيو ويو ته جيئن يهودي شهرين جي ملڪيت ضبط ڪري سگهجي. ان وقت [[ايڊولف آئخمان]]، جيڪو آسٽريا ۾ وڏو ٿيو هو، ويانا موڪليو ويو ۽ يهودين جي ايذاءَ ۽ جلاوطنيءَ جي ڪارروائين ۾ شامل ڪيو ويو. نومبر 1938ع جي پوگروم، جنهن کي ”[[ڪرسٽال ناخت]]“ پڻ چيو وڃي ٿو، دوران ويانا، ڪلاگنفرٽ، لنز، گراز، سالزبرگ، انسبرڪ ۽ لوئر آسٽريا جي ڪيترن شهرن ۾ يهودين ۽ يهودي ادارن، جن ۾ عبادتگاهون به شامل هيون، تي تشدد وارا حملا ڪيا ويا.<ref>{{Cite web|title=DÖW – Erkennen – Ausstellung – 1938 – Die Verfolgung der österreichischen Juden|url=https://www.doew.at/erkennen/ausstellung/1938/die-verfolgung-der-oesterreichischen-juden|website=doew.at|access-date=21 February 2021|archive-date=6 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220706103854/https://www.doew.at/erkennen/ausstellung/1938/die-verfolgung-der-oesterreichischen-juden|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|title=Jüdische Gemeinde – Wien (Österreich)|url=https://www.xn--jdische-gemeinden-22b.de/index.php/gemeinden/u-z/2087-wien-oesterreich|website=xn—jdische-gemeinden-22b.de|access-date=21 February 2021|archive-date=10 June 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220610035119/https://www.xn--jdische-gemeinden-22b.de/index.php/gemeinden/u-z/2087-wien-oesterreich|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|title=Jewish Vienna|url=https://www.wien.gv.at/english/culture/jewishvienna|website=wien.gv.at|access-date=21 February 2021|archive-date=16 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210416073430/https://www.wien.gv.at/english/culture/jewishvienna/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.zeit.de/2018/11/nationalsozialismus-oesterreich-anschluss-antisemitismus-adolf-eichmann/komplettansicht|title=Hitlers willige Vasallen|newspaper=Die Zeit|date=12 March 2018|access-date=21 February 2021|archive-date=5 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220505105703/https://www.zeit.de/2018/11/nationalsozialismus-oesterreich-anschluss-antisemitismus-adolf-eichmann/komplettansicht|url-status=live|last1=Riedl|first1=Joachim}}</ref><ref>Wolfgang Häusler, ''Das Jahr 1938 und die österreichischen Juden.'' In: Dokumentationsarchiv des österreichischen Widerstandes: "Anschluß" 1938. Vienna, 1988.</ref> [[اوٽو فون هابسبرگ]]، جيڪو نازين جو سخت مخالف ۽ آسٽريا-هنگري جو آخري ولي عهد هو، ان وقت بيلجيم ۾ هو. شوشنيگ کيس ڪجهه حد تائين بادشاهتي متبادل طور به ڏسندو هو. اوٽو ''آنشلوس'' جي کليل مخالفت ڪئي، جنهن سبب نازي حڪومت کيس گهربل شخص قرار ڏنو، سندس ملڪيت ضبط ٿيڻ واري هئي ۽ گرفتار ٿيڻ جي صورت ۾ کيس فوري طور قتل ڪرڻ جو خطرو هو.<ref>Elisabeth Boeckl-Klamper, Thomas Mang, Wolfgang Neugebauer, ''Gestapo-Leitstelle Wien 1938–1945.'' Vienna 2018, {{ISBN|978-3-9024-9483-2}}, pp. 299–305; James Longo, ''Hitler and the Habsburgs: The Fuhrer's Vendetta Against the Austrian Royals'' (2018); Stephan Baier, Eva Demmerle, ''Otto von Habsburg. Die Biografie.'' Amalthea, Wien 2002, {{ISBN|978-3-8500-2486-0}}, p. 122.</ref> 1938ع ۾ نازين آسٽريا جو نالو بدلائي ”[[اوستمارڪ (آسٽريا)|اوستمارڪ]]“ رکيو،<ref name="johnson 112"/> جيڪو 1942ع تائين استعمال ٿيندو رهيو، ان کان پوءِ ان کي ”الپائن ۽ ڊينيوب رائخسگائو“ (''Alpen-und Donau-Reichsgaue'') سڏيو ويو.<ref>{{Cite book|last=Jelavich|first=Barbara|title=Modern Austria: Empire and Republic, 1815–1986|publisher=Cambridge University Press|date=2008|isbn=978-0-521-31625-5|page=227}}</ref><ref>{{Cite book|last=Schmitz-Berning|first=Cornelia|title=Vokabular des Nationalsozialismus|publisher=de Gruyter|date=2007|isbn=978-3-11-019549-1|page=24|language=de}}</ref> جيتوڻيڪ ٽئين رائخ جي ڪل آباديءَ ۾ آسٽريائين جو حصو فقط 8٪ هو،<ref name="dav_art_nazi_past"/> پر ڪيترائي اهم نازي اڳواڻ آسٽريا ڄاوا هئا، جن ۾ [[ايڊولف هٽلر]]، [[ارنسٽ ڪالٽنبرونر]]، [[آرتھر زائس-انڪوارٽ]]، [[فرانز شٽانگل]]، [[الوئيس برونر]]، [[فريڊرڪ رائنر]] ۽ [[اوڊيلو گلوبوچنڪ]] شامل هئا.<ref>Ian Wallace (1999) "German-speaking exiles in Great Britain" Rodopi p.81 ISBN 9789042004153</ref> [[ايس ايس]] جي ميمبرن مان 13٪ کان وڌيڪ ۽ نازي [[قتل گاهه ڪئمپ|قتل گاهه ڪئمپن]] جي عملي مان 40٪ تائين آسٽريائي هئا.<ref name="dav_art_nazi_past">David Art (2006) "The politics of the Nazi past in Germany and Austria" Cambridge University Press p.43 ISBN 9780521856836</ref> [[نازي حڪمراني هيٺ آسٽريا|رائخسگائو]] ۾، مرڪزي [[مائوٿاوزن حراستي ڪئمپ|مائوٿاوزن حراستي ڪئمپ]] کان سواءِ، سڀني صوبن ۾ ڪيترائي ذيلي ڪئمپ هئا، جتي يهودين ۽ ٻين قيدين کي قتل، تشدد ۽ جبري محنت لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو.<ref>Österreichische Historikerkommission, ''Schlussbericht der Historikerkommission der Republik Österreich.'' Volume 1, 2003, pp 85.</ref> ان وقت علائقو اتحادي هوائي جهازن جي شروعاتي ڪارروائيءَ جي حد کان ٻاهر هجڻ سبب هٿيارن جي صنعت وڏي پيماني تي وڌائي وئي، جنهن ۾ حراستي ڪئمپن جي قيدين کان جبري محنت ڪرائي ويندي هئي؛ خاص طور جنگي جهازن، ٽينڪن ۽ ميزائلن جي پيداوار ۾.<ref>Norbert Schausberger, ''Rüstung in Österreich 1938–1945'', Vienna (1970).</ref><ref>{{Cite web|date=26 July 2010|title=Hitlers Schuldendiktat: Wie Hitlers Kriegswirtschaft wirklich lief|url=https://profil.at/home/hitlers-schuldendiktat-wie-hitlers-kriegswirtschaft-273933|publisher=profil.at|access-date=1 April 2021|archive-date=15 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210415232658/https://www.profil.at/home/hitlers-schuldendiktat-wie-hitlers-kriegswirtschaft-273933|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|title=Zwangsarbeit für die Rüstungsindustrie|publisher=KZ-Gedenkstätte Mauthausen|url=https://www.mauthausen-memorial.org/de/Wissen/Das-Konzentrationslager-Mauthausen-1938-1945/Zwangsarbeit-fuer-die-Ruestungsindustrie|website=mauthausen-memorial.org|access-date=21 February 2021|archive-date=16 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210416090110/https://www.mauthausen-memorial.org/de/Wissen/Das-Konzentrationslager-Mauthausen-1938-1945/Zwangsarbeit-fuer-die-Ruestungsindustrie|url-status=live}}</ref> [[آسٽريائي مزاحمت]] جا گهڻا گروهه جلد ئي [[گيسٽاپو]] هٿان ٽوڙيا ويا. [[ڪارل بوريان]] جي گروهه جا ويانا ۾ گيسٽاپو جي مرڪزي دفتر کي ڌماڪي سان اڏائڻ جا منصوبا ظاهر ٿي ويا،<ref>Karl Glanz (2020) ''Die Sozialdemokratie'' p 28</ref> پر بعد ۾ ڦاسي ڏنل پادري [[هائنريخ مائير]] جي اڳواڻيءَ وارو اهم مزاحمتي گروهه [[ٻي عالمي جنگ جا اتحادي|اتحادين]] سان رابطو قائم ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو. هن نام نهاد مائير-ميسنر گروهه اتحادين کي انهن هٿيارن جي ڪارخانن بابت ڄاڻ موڪلي، جتي [[وي-1 اڏامندڙ بم]]، [[وي-2 راڪيٽ]]، [[ٽائيگر پهريون|ٽائيگر ٽينڪ]] ۽ جهاز جهڙوڪ [[ميسرشميٽ بي ايف 109]] ۽ [[ميسرشميٽ مي 163 ڪوميٽ]] تيار ٿيندا هئا. اها ڄاڻ [[آپريشن ڪراس بو]] ۽ [[آپريشن هائڊرا (1943)|آپريشن هائڊرا]] جي ڪاميابيءَ لاءِ اهم هئي، جيڪي [[آپريشن اوورلارڊ]] کان اڳ جون ڪارروايون هيون. آمريڪي ڳجهي اداري [[آفيس آف اسٽريٽجڪ سروسز|او ايس ايس]] سان رابطي ۾ رهندڙ هن گروهه جلد ئي وڏي پيماني تي ٿيندڙ قتلن ۽ [[نازي حراستي ڪئمپون|حراستي ڪئمپن]]، جهڙوڪ [[آشويٽس حراستي ڪئمپ|آشويٽس]]، بابت پڻ معلومات فراهم ڪئي. گروهه جو مقصد نازي جرمنيءَ کي جلد کان جلد جنگ هارائڻ تي مجبور ڪرڻ ۽ هڪ آزاد آسٽريا ٻيهر قائم ڪرڻ هو.<ref>Christoph Thurner (2017) ''The CASSIA Spy Ring in World War II Austria: A History of the OSS's Maier-Messner Group'' p. 35.</ref><ref>Elisabeth Boeckl-Klamper, Thomas Mang, Wolfgang Neugebauer, (2018) ''Gestapo-Leitstelle Wien 1938–1945'' ISBN 9783902494832 p 299–305</ref><ref>Hansjakob Stehle, "Die Spione aus dem Pfarrhaus (German: The spies from the rectory)". In: Die Zeit, 5 January 1996</ref> [[File:KZ Mauthausen.jpg|thumb|1945ع ۾ [[مائوٿاوزن حراستي ڪئمپ]] جي آزادي]] === اتحادي قبضي وارو دور === 13 اپريل 1945ع تي [[سوويت يونين|سوويت]] [[ويانا مهم]] دوران ويانا تي قبضو ٿي ويو، جيڪو ٽئين رائخ جي مڪمل خاتمي کان ٿورو اڳ ٿيو. حملي آور اتحادي طاقتن، خاص طور آمريڪين، هڪ مفروضي ”الپائن قلعي واري آپريشن“ جي امڪان بابت منصوبابندي ڪئي هئي، جنهن تحت نازي قيادت جي آخري مزاحمتي مرڪز جو وڏو حصو آسٽريا جي [[اوڀر الپس]] جي جبلن ۾ قائم ٿيڻ جو انديشو هو. پر ٽئين رائخ جي تيزيءَ سان خاتمي سبب اهڙو منصوبو عملي صورت اختيار نه ڪري سگهيو. [[ڪارل رينر]] ۽ [[ايڊولف شيرف]] ([[آسٽريا جي سوشل ڊيموڪريٽڪ پارٽي|آسٽريا جي سوشلسٽ پارٽي]])، ليوپولڊ ڪنشڪ ([[ڪرسچن سوشل پارٽي (آسٽريا)|ڪرسچن سوشل پارٽي]]) ۽ [[يوهان ڪوپلينيگ]] ([[آسٽريا جي ڪميونسٽ پارٽي]]) 27 اپريل 1945ع تي آزاديءَ جي اعلان ذريعي آسٽريا جي ٽئين رائخ کان علحدگيءَ جو اعلان ڪيو ۽ ساڳئي ڏينهن ويانا ۾ رياستي چانسلر رينر جي سربراهيءَ هيٺ [[عبوري حڪومت]] قائم ڪئي. ان قدم کي فاتح [[ڳاڙهي فوج]] جي منظوري حاصل هئي ۽ [[جوزف اسٽالن]] پڻ ان جي پٺڀرائي ڪئي.<ref name="johnson 135">Lonnie Johnson 135–136</ref> هن تاريخ کي سرڪاري طور ٻي جمهوريه جي پيدائش جو ڏينهن پڻ چيو وڃي ٿو. اپريل جي آخر تائين اولهه ۽ ڏکڻ آسٽريا جو گهڻو حصو اڃا نازي قبضي هيٺ هو. 1 مئي 1945ع تي 1920ع وارو [[وفاقي آئيني قانون]]، جيڪو آمر ڊولفُس 1 مئي 1934ع تي ختم ڪيو هو، ٻيهر نافذ قرار ڏنو ويو. 1939ع کان 1945ع تائين آسٽريا جي فوجي فوتگين جو ڪل انگ 260,000 هو.<ref>Rüdiger Overmans (2000) ''Deutsche militärische Verluste im Zweiten Weltkrieg'' Oldenbourg</ref> [[آسٽريا ۾ هولوڪاسٽ|هولوڪاسٽ]] دوران مارجي ويل يهودي آسٽريائين جو ڪل انگ لڳ ڀڳ 65,000 هو.<ref>[https://www.britannica.com/EBchecked/topic/44183/Austria/33382/Anschluss-and-World-War-II Anschluss and World War II] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090820033236/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/44183/Austria/33382/Anschluss-and-World-War-II |date=20 August 2009 }}. Britannica Online Encyclopedia.</ref> لڳ ڀڳ 140,000 يهودي آسٽريائي 1938ع–1939ع دوران ملڪ ڇڏي ڀڄي ويا هئا. هزارين آسٽريائين سنگين نازي ڏوهن ۾ حصو ورتو؛ رڳو [[مائوٿاوزن حراستي ڪئمپ|مائوٿاوزن-گوسن حراستي ڪئمپ]] ۾ ئي لکين ماڻهو مارجي ويا. هن حقيقت کي چانسلر [[فرانز ورانٽسڪي]] 1992ع ۾ سرڪاري طور تسليم ڪيو. [[File:Uno City Kaiserwasser.jpg|thumb|right|[[ويانا ۾ گڏيل قومن جي آفيس]]]] [[اتحادي قبضي هيٺ آسٽريا]] کي [[ٻي عالمي جنگ]] کان پوءِ مختلف [[فوجي قبضي]] وارن علائقن ۾ ورهايو ويو. ملڪ جو انتظام [[آسٽريا لاءِ اتحادي ڪميشن]] هلائيندي هئي.<ref>Lonnie Johnson 137</ref> 1943ع جي [[ماسڪو اعلان]] ۾ طئي ڪيل اصولن موجب اتحادين آسٽريا سان جرمنيءَ جي ڀيٽ ۾ ڪجهه مختلف طريقي سان ورتاءُ ڪيو.<ref name="johnson 135"/> سوشل ڊيموڪريٽن، قدامت پسندن ۽ ڪميونسٽن تي ٻڌل آسٽريائي حڪومت [[ويانا]] ۾ قائم هئي، جيڪو سوويت قبضي واري علائقي سان گهيريل هو. [[ٻي عالمي جنگ جا اتحادي|اتحادين]] آڪٽوبر 1945ع ۾ هن حڪومت کي تسليم ڪيو، جيتوڻيڪ اهو خدشو موجود هو تہ [[ڪارل رينر]] اسٽالن جو حامي يا تابع ٿي سگهي ٿو.<ref>Manfried Rauchensteiner, ''Der Sonderfall. Die Besatzungszeit in Österreich 1945 bis 1955'' (The Special Case. The Time of Occupation in Austria 1945 to 1955), edited by Heeresgeschichtliches Museum / Militärwissenschaftliches Institut (Museum of Army History / Institute for Military Science), Vienna 1985</ref> 26 جولاءِ 1946ع تي آسٽريائي پارليامينٽ پهريون [[قومي ملڪيت ۾ وٺڻ|قومي ملڪيت ۾ وٺڻ]] وارو قانون منظور ڪيو، جنهن تحت لڳ ڀڳ 70 کاڻين ۽ صنعتي ادارن کي رياستي ملڪيت ۾ ورتو ويو. ملڪيت جي تحفظ ۽ اقتصادي منصوبابندي واري وزارت (''Ministerium für Vermögenssicherung und Wirtschaftsplanung'') وزير [[پيٽر ڪرائولانڊ]] ([[آسٽريائي عوامي پارٽي|او وي پي]]) جي سربراهيءَ هيٺ قومي ملڪيت ۾ ورتل صنعتن جي نگراني ڪندي هئي.<ref>{{cite book|editor1=Gunter Bischof|title=Austria in the Nineteen Fifties|publisher=Taylor & Francis|year=2020|isbn=978-1-000-67584-9}}</ref> === آزادي === 15 مئي 1955ع تي ڪيترن سالن تائين هلندڙ ۽ [[سرد جنگ]] کان متاثر ڳالهين کان پوءِ آسٽريا، ٻي عالمي جنگ جي اتحادي طاقتن سان [[آسٽريائي رياستي معاهدو]] ڪري مڪمل آزادي ٻيهر حاصل ڪئي. 26 آڪٽوبر 1955ع تائين سموريون قبضي واريون فوجون ملڪ ڇڏي چڪيون هيون ۽ آسٽريا پارليامينٽ جي قانون ذريعي پنهنجي ''مستقل غيرجانبداري'' جو اعلان ڪيو.<ref name="johnson 153">Lonnie Johnson 153</ref> اڄ اهو ڏينهن آسٽريا جو [[آسٽريا جو قومي ڏينهن|قومي ڏينهن]] ۽ سرڪاري موڪل آهي.<ref>{{Cite web|title=The Austrian National Day|url=https://www.austria.org/national-day|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20181025070927/https://www.austria.org/national-day|archive-date=25 October 2018|access-date=24 October 2018|publisher=Austrian Embassy, Washington|language=en-US}}</ref> [[ٽيرول]] جي حيثيت آسٽريا ۽ [[اٽلي]] وچ ۾ گهڻي عرصي تائين حل طلب مسئلو رهي. اڄ به آسٽريا جي شهرن ۾ لڳ ڀڳ 20 چوڪ ”Südtiroler Platz“، يعني ”ڏکڻ ٽيرول چوڪ“ جي نالي سان موجود آهن، جيڪي آسٽريا طرفان وڃايل سمجهيل علائقن جي ياد سان لاڳاپيل آهن. [[ڏکڻ ٽيرول جي آزاديءَ واري تحريڪ]] پاران 1950ع ۽ 1960ع واري ڏهاڪي ۾ دهشتگرد ڪاررواين جا واقعا دستاويز ٿيل آهن. بعد ۾ اطالوي مرڪزي حڪومت ٽيرول کي وڏي حد تائين خودمختياري ڏني. [[File:Tratado de Lisboa 13 12 2007 (081).jpg|thumb|right|آسٽريا 1995ع ۾ [[يورپي يونين]] جو ميمبر ٿيو ۽ 2007ع ۾ [[لزبن معاهدو]] صحيح ڪيو.]] [[ٻي آسٽريائي جمهوريه]] جو سياسي نظام 1920ع ۽ 1929ع جي آئينن تي ٻڌل آهي، جيڪي 1945ع ۾ ٻيهر نافذ ڪيا ويا. هن نظام جي هڪ خاصيت ''[[پروپورٽس]]'' هئي، جنهن تحت سياسي اهميت وارا ڪيترائي عهدا [[آسٽريا جي سوشل ڊيموڪريٽڪ پارٽي]] (ايس پي او) ۽ [[آسٽريائي عوامي پارٽي]] (او وي پي) جي ميمبرن وچ ۾ تناسب سان ورهايا ويندا هئا.<ref>Lonnie Johnson 139</ref> لازمي رڪنيت واريون مفاد گروهي ”چيمبرون“، جهڙوڪ مزدورن، واپارين ۽ هارين جون تنظيمون، به تمام اثرائتيون ٿي ويون ۽ قانون سازيءَ جي عمل ۾ اڪثر انهن سان صلاح مشورو ڪيو ويندو هو؛ ان ڪري اهڙا قانون تمام گهٽ منظور ٿيندا هئا، جن بابت وسيع اتفاق راءِ موجود نه هجي.<ref>Lonnie Johnson 165</ref> 1945ع کان پوءِ رڳو ٻه ڀيرا هڪ پارٽيءَ تي ٻڌل حڪومت قائم ٿي: 1966ع–1970ع ۾ او وي پي ۽ 1970ع–1983ع ۾ ايس پي او. ٻين سڀني پارلياماني دورن ۾ يا تہ ايس پي او ۽ او وي پي جي [[وڏي اتحاد]] واري حڪومت يا انهن مان ڪنهن هڪ وڏي پارٽي ۽ هڪ ننڍي پارٽيءَ تي ٻڌل ”ننڍو اتحاد“ ملڪ تي حڪومت ڪندو رهيو. [[ڪرٽ والڊهائيم]]، جيڪو اڳ [[گڏيل قومن]] جو سيڪريٽري جنرل رهي چڪو هو، 1986ع کان 1992ع تائين آسٽريا جو صدر رهيو. هو ٻي عالمي جنگ دوران ويرماخت جو آفيسر هو ۽ مٿس [[آسٽريا – نازين جو پهريون شڪار#والڊهائيم معاملو|جنگي ڏوهن]] جا الزام لڳا.<ref>{{Cite web|title=Kurt Waldheim {{!}} president of Austria and secretary-general of the United Nations|url=https://www.britannica.com/biography/Kurt-Waldheim|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180926052356/https://www.britannica.com/biography/Kurt-Waldheim|archive-date=26 September 2018|access-date=25 September 2018|website=Encyclopædia Britannica|language=en}}</ref> [[1994ع جو آسٽريا يورپي يونين رڪنيت ريفرينڊم|1994ع جي ريفرينڊم]] ۾ لڳ ڀڳ ٻه ٽين اڪثريت جي منظوري کان پوءِ ملڪ 1 جنوري 1995ع تي [[يورپي يونين]] جو ميمبر بڻيو.<ref>Brook-Shepherd 447,449</ref> آسٽريا جي ٻن وڏين جماعتن، ايس پي او ۽ او وي پي، ملڪ جي فوجي غير وابستگيءَ جي مستقبل بابت مختلف موقف رکن ٿيون. ايس پي او عوامي طور غيرجانبداريءَ جي ڪردار جي حمايت ڪري ٿي،<ref>{{cite web |author=Die Presse |title=SPÖ und die Neutralität – Ein Erbe der Geschichte |url=https://www.diepresse.com/5542204/spoe-und-die-neutralitaet-ein-erbe-der-geschichte |website=Die Presse |date=2019-05-05 |access-date=2025-05-25 |language=de}}</ref> جڏهن تہ او وي پي يورپي يونين جي سلامتي پاليسيءَ ۾ وڌيڪ گهري شموليت جي حمايت ڪري ٿي.<ref>{{cite web |author=ORF |title=Österreichs Rolle in der EU-Sicherheitspolitik |url=https://orf.at/stories/3193487 |website=ORF |date=2021-05-21 |access-date=2025-05-25 |language=de}}</ref> او وي پي جي ڪجهه سياستدانن، جهڙوڪ [[ويرنر فاسلابينڊ]] 1997ع ۾، مستقبل ۾ [[نيٽو]] جي رڪنيت جي امڪان کي به رد نه ڪيو.<ref>{{cite web |url=https://www.nato.int/docu/speech/1997/s971203a.htm |title=NATO Speech: MoD Austria, Brussels, 3 Dec. 1997 |author=Dr. Werner Fasslabend |date=December 3, 1997 |access-date=May 25, 2025}}</ref><ref>{{cite web |url=https://csdr.org/97Book/fasslabend-C.htm |title=Center for Strategic Decision Research: Austria's Role in European Security |author=Dr. Werner Fasslabend |date=1997 |access-date=May 25, 2025}}</ref> عملي طور آسٽريا يورپي يونين جي [[گڏيل پرڏيهي ۽ سلامتي پاليسي]] ۾ حصو وٺي ٿو، [[امن قائم رکڻ]] ۽ امن سازيءَ وارن مشنن ۾ شامل ٿئي ٿو ۽ [[نيٽو]] جي ”[[امن لاءِ ڀائيواري]]“ پروگرام جو ميمبر آهي؛ ان مقصد لاءِ آئين ۾ پڻ لاڳاپيل تبديليون ڪيون ويون آهن.<ref>{{cite web|publisher=NATO|title=Signatures of Partnership for Peace Framework Document|date=5 October 2006|url=http://www.nato.int/pfp/sig-cntr.htm|access-date=17 February 2024|archive-date=29 November 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20061129213256/http://www.nato.int/pfp/sig-cntr.htm|url-status=live}}</ref> [[ليختنشتائن]] جي 2011ع ۾ [[شينگن علائقو|شينگن علائقي]] ۾ شامل ٿيڻ کان پوءِ آسٽريا جي ڪنهن به پاڙيسري ملڪ سان مستقل سرحدي چڪاس نه رهي.<ref>{{Cite web|title=Press corner|url=https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/en/IP_11_1566|website=European Commission – European Commission|language=en|access-date=9 December 2021|archive-date=4 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220204100203/https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/en/IP_11_1566|url-status=live}}</ref> ==جاگرافي== [[File:Oesterreich topo.png|thumb|upright=1.25|آسٽريا جو ٽوپو گرافي وارو نقشو جنھن ۾ ھڪ لک کان مٿي آبادي وارا شھر ڏيکاريل]] [[الپس]] واري علائقي ۾ واقع ھجڻ سبب آسٽريا گھڻي ڀاڱي جابلو ملڪ آھي<ref name="BritannicaAlps">{{cite web|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/17356/Alps|title=Alps|date=11 June 2009|website=Encyclopædia Britannica|publisher=Encyclopædia Britannica Online|accessdate=12 June 2009| archiveurl= https://web.archive.org/web/20090601083317/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/17356/Alps| archivedate= 1 June 2009 | url-status=live}}</ref> وچ اوڀر وارو الپس، اتر لائم اسٽون الپس ۽ ڏکڻ لائم اسٽون الپس جزوي طور تي آسٽريا ۾ واقع آھن. آسٽريا اتر ۾ °46 ۽ °49 ڊگرين جي وچ واري ويڪرائي ڦاڪ ۽ اوڀر ۾ °9 ۽ °18 ڊگرين جي وچ واري ڊگھائي ڦاڪ ۾ واقع آهي. آسٽريا کي پنجن علائقن ۾ ورھائي سگھجي ٿو جن ۾ سڀ کان وڏو علائقو [[ايسٽرن الپس]] وارو آھي جيڪو پوري ملڪ جي پکيڙ جو %62 آھي. الپس جبلن جي دامن وارو علائقو ۽ ڪارپيٿيائي جبل وارو علائقو جيڪو ڪل پکيڙ جو %12 سيڪڙو آھي. اوڀر پاسي واري جابلو دامن لڳ پئنوني واري ھيٺاھين ٻھراڙيءَ واري علائقي جي مدار جي پسگردائيءَ جيڪا پڻ ڪل پکيڙ جو %12 سيڪڙو آھي. اتر وارا جابلو علائقا جيڪي آسٽريا جي [[گرينائيٽ]] واري پليٽ سڏبا آهن جيڪي بوھيميائي جي وچولي ۾ واقع آھن جيڪي ڪل پکيڙ جو %10 سيڪڙو آھن. ھڪ علائقو [[ويانا واري طاس]] وارو آھي جيڪو ڪل پکيڙ جو 4 سيڪڙو آھي. <gallery heights="120px" widths="160px"> File:1 hallstatt austria.jpg|[[ھال اسٽاٽ]] جو منظر File:Krems and mautern from ferdinandswarte.jpg|[[واچا واري وادي]] جي پڇاڙي ۾ ڪريمس ۽ ڊير ڊونا جا منظر File:Vorderhopfreben Üntschenspitze 1.jpg|اونھاري ۾ آسٽريا جي [[اسڪوپرنا]] جي ٻھراڙيءَ جو منظر File:Donau Linz Abend.jpg| لنز ڀرسان [[ڊينيوب ندي]] ۾ ڪروز جھازن جو منظر </gallery> ===آبھوا=== [[File:Koppen-Geiger Map AUT present.svg|thumb|[[ڪوپن واري موسمي درجابندي]] وارو آسٽريا جو نقشو<ref>{{cite journal |last1=Beck |first1=Hylke E. |last2=Zimmermann |first2=Niklaus E. |last3=McVicar |first3=Tim R. |last4=Vergopolan |first4=Noemi |last5=Berg |first5=Alexis |last6=Wood |first6=Eric F. |title=Present and future Köppen-Geiger climate classification maps at 1-km resolution |journal=Scientific Data |date=30 October 2018 |volume=5 |pages=180214 |doi=10.1038/sdata.2018.214|pmid=30375988 |pmc=6207062 |bibcode=2018NatSD...580214B }}</ref>]] آسٽريا جو وڏو حصو ٿڌ يا ٽيمپريٽ موسم واري زون ۾ واقع آهي جتي اولھ جون گھم واريون ھوائون زور سان گھلن ٿيون. ملڪ جو ٽن جو چوٿون حصو الپس جبلن تي مشتمل آهي جنھن ڪري اتي الپائين موسم غالب آھي. سياري ۾ ھن ملڪ ۾ تمام گهڻي ٿڌ ٿئي ٿي (−10 کان 0° پد) ۽ اونھاري ۾ نسبتن اوچو پد رھندو آھي<ref name="Climate">{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/weather/world/city_guides/results.shtml?tt=TT003350|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101202042009/http://www.bbc.co.uk/weather/world/city_guides/results.shtml?tt=TT003350|archivedate=2 December 2010|title=Average Conditions, Vienna, Austria|year=2006|publisher=British Broadcasting Corporation|accessdate=24 May 2009}}</ref> ملڪ ۾ سڀ کان وڌيڪَ گرمي پد °40.5 گريڊ آگسٽ 2013 ۾ رڪارڊ ڪيو ويو ھو. باقي سراسري گرمي پد °20 جي وچ تائين رھندو آھي<ref name=ZAMG>{{cite web|url= http://www.zamg.ac.at/cms/de/klima/klimauebersichten/klimamittel-1971-2000|title= Austrian Meteorological Institute|access-date= 12 August 2012|archive-url= https://web.archive.org/web/20120812220313/http://www.zamg.ac.at/cms/de/klima/klimauebersichten/klimamittel-1971-2000|archive-date= 12 August 2012|url-status=live|df= dmy-all}}</ref> [[ڪوپن واري موسمي درجابندي]] مطابق آسٽريا جون موسمون مختلف قسمن جون آھن جن ۾ سامونڊي موسم، گھميل براعظمي موسم، سب آرڪٽڪ موسم، ٽونڊرا موسم ۽ آئس ڪيپ موسم شامل آهن<ref name="ZAMG"/><ref>{{cite web|url= https://en.climate-data.org/country/4/|title= Climate-Data.org|access-date= 15 April 2017|archive-url= https://web.archive.org/web/20170415201756/https://en.climate-data.org/country/4/|archive-date= 15 April 2017|url-status=live|df= dmy-all}}</ref><ref>{{Cite journal|title= Atlantic influence on the Alps|journal= Environmental Research Letters|volume= 8|issue= 3|pages= 034026|doi= 10.1088/1748-9326/8/3/034026|year= 2013|last1= Zampieri|first1= Matteo|last2= Scoccimarro|first2= Enrico|last3= Gualdi|first3= Silvio|doi-access= free|bibcode= 2013ERL.....8c4026Z}}</ref> {{Weather box |collapsed=collapsed |location =ليخ، وورارلبرگ (1440 ميٽر، 1982ع کان 2012 تائين جا سراسري گرمي پد) |metric first = Yes |single line = Yes <!--Average high temperatures--> |Jan high C = -0.7 |Feb high C = 0.3 |Mar high C = 3.5 |Apr high C = 7.1 |May high C = 11.8 |Jun high C = 17.4 |Jul high C = 16.8 |Aug high C = 14.3 |Sep high C = 15.1 |Oct high C = 9.7 |Nov high C = 3.7 |Dec high C = 0.1 |Average high C = |Jan mean C = -4.5 |Feb mean C = -3.7 |Mar mean C = -0.6 |Apr mean C = 2.9 |May mean C = 7.3 |Jun mean C = 10.6 |Jul mean C = 12.7 |Aug mean C = 12.2 |Sep mean C = 9.9 |Oct mean C = 5.6 |Nov mean C = 0.4 |Dec mean C = -3.3 |year mean C = |Jan low C = -8.2 |Feb low C = -7.6 |Mar low C = -4.7 |Apr low C = -1.3 |May low C = 2.8 |Jun low C = 6.0 |Jul low C = 8.0 |Aug low C = 7.7 |Sep low C = 5.6 |Oct low C = 1.6 |Nov low C = -2.9 |Dec low C = -6.6 |Average low C = |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 59 |Feb precipitation mm = 54 |Mar precipitation mm = 56 |Apr precipitation mm = 70 |May precipitation mm = 103 |Jun precipitation mm = 113 |Jul precipitation mm = 133 |Aug precipitation mm = 136 |Sep precipitation mm = 95 |Oct precipitation mm = 67 |Nov precipitation mm = 78 |Dec precipitation mm = 66 |year precipitation mm = |source 1= <ref name=ZAMG /> |source 2= {{cite web|url= https://en.climate-data.org/location/117363/|title= ليخ موسمي ڄاڻ}} }} {{Weather box |collapsed=collapsed |location =ڪاھٽائي، ٽريول (2060 ميٽر؛ 1982 کان 2012 تائين سراسري گرمي پد) |metric first = Yes |single line = Yes <!--Average high temperatures--> |Jan high C = -3.3 |Feb high C = -3.2 |Mar high C = -0.9 |Apr high C = 2.3 |May high C = 7.0 |Jun high C = 10.4 |Jul high C = 12.7 |Aug high C = 12.3 |Sep high C = 9.6 |Oct high C = 6.3 |Nov high C = 0.5 |Dec high C = -2.4 |Average high C = |Jan mean C = -6.6 |Feb mean C = -6.5 |Mar mean C = -4.2 |Apr mean C = -1.1 |May mean C = 3.4 |Jun mean C = 6.6 |Jul mean C = 8.8 |Aug mean C = 8.6 |Sep mean C = 6.4 |Oct mean C = 2.9 |Nov mean C = -2.4 |Dec mean C = -5.4 |year mean C = |Jan low C = -9.9 |Feb low C = -9.8 |Mar low C = -7.5 |Apr low C = -4.4 |May low C = -0.2 |Jun low C = 2.9 |Jul low C = 4.9 |Aug low C = 4.9 |Sep low C = 3.3 |Oct low C = -0.5 |Nov low C = -5.2 |Dec low C = -8.4 |Average low C = |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 73 |Feb precipitation mm = 66 |Mar precipitation mm = 80 |Apr precipitation mm = 87 |May precipitation mm = 115 |Jun precipitation mm = 126 |Jul precipitation mm = 148 |Aug precipitation mm = 138 |Sep precipitation mm = 96 |Oct precipitation mm = 74 |Nov precipitation mm = 83 |Dec precipitation mm = 72 |year precipitation mm = |source 1= <ref name=ZAMG /> |source 2= {{cite web|url= https://en.climate-data.org/location/111749/|title= ڪاھٽائي موسمي ڄاڻ}} }} == حڪومت ۽ سياست == {{Main|آسٽريا جي سياست}} <!--مهرباني ڪري نئين معلومات سلسلي جي لاڳاپيل مضمونن ۾ شامل ڪريو--> {{Multiple image | align = right | caption_align = center | image1 = Am 23. September 2025 nahm Außenministerin Beate Meinl-Reisinger gemeinsam mit Bundespräsident Alexander Van der Bellen (M) und Bundeskanzler Christian Stocker (L) (54813003241) (cropped).jpg | width1 = 300 | alt1 = اليگزينڊر فان ڊير بيلن | caption1 = [[اليگزينڊر فان ڊير بيلن]]<br/><small>[[آسٽريا جو صدر|صدر]]</small> | image2 = Christian Stocker EuCo 2026.jpg | width2 = 122 | alt2 = ڪرسچين اسٽوڪر | caption2 = [[ڪرسچين اسٽوڪر]]<br/><small>[[آسٽريا جو چانسلر|چانسلر]]</small> | total_width = 300 }} [[File:Wien - Parlamentsgebäude.JPG|thumb|ويانا ۾ [[آسٽريائي پارليامينٽ جي عمارت]]]] [[آسٽريا جي پارليامينٽ]] ملڪ جي گاديءَ ۽ سڀ کان وڏي آبادي واري شهر [[ويانا]] ۾ واقع آهي. آسٽريا 1920ع واري [[وفاقي آئيني قانون]] تحت هڪ [[وفاق]]ي، [[نمائنده جمهوريت|نمائنده جمهوري]] [[جمهوريه]] بڻيو. نَوَ [[آسٽريا جون وفاقي رياستون|وفاقي رياستن]] تي ٻڌل ٻي جمهوريه جو سياسي نظام 1920ع جي آئين تي قائم آهي، جنهن ۾ 1929ع ۾ ترميمون ڪيون ويون ۽ جيڪو 1 مئي 1945ع تي ٻيهر نافذ ڪيو ويو.<ref>Lonnie Johnson 17, 142</ref> [[آسٽريا جو صدر]] رياست جو سربراهه آهي. صدر سڌي ريت عوامي اڪثريتي ووٽ سان چونڊيو ويندو آهي، ۽ جيڪڏهن ضرورت پوي تہ سڀ کان وڌيڪ ووٽ حاصل ڪندڙ اميدوارن وچ ۾ ٻيون چونڊون ڪرايون وينديون آهن. [[آسٽريا جو چانسلر]] [[آسٽريا جي حڪومت|حڪومت]] جو سربراهه آهي. چانسلر کي صدر مقرر ڪري ٿو ۽ کيس پارليامينٽ جي هيٺين ايوان ۾ پارٽين جي جوڙجڪ مطابق حڪومت ٺاهڻ جي ذميواري سونپي ويندي آهي. حڪومت کي صدر جي فرمان ذريعي يا پارليامينٽ جي هيٺين ايوان، [[آسٽريا جي نيشنل ڪائونسل|نيشنل راٽ]]، ۾ [[عدم اعتماد جو ووٽ|عدم اعتماد جي ووٽ]] ذريعي هٽائي سگهجي ٿو. آسٽريا ۾ صدر ۽ پارليامينٽ لاءِ ووٽ ڏيڻ اڳ لازمي هوندو هو، پر اها پابندي 1982ع کان 2004ع تائين مرحليوار ختم ڪئي وئي.<ref>{{Cite web|title=Bundesministerium für Inneres – Elections Compulsory voting|url=http://www.bmi.gv.at/wahlen/elections_compulsorey_voting.asp|archive-url=https://web.archive.org/web/20071103221527/http://www.bmi.gv.at/wahlen/elections_compulsorey_voting.asp|archive-date=3 November 2007|access-date=3 January 2009|publisher=Bmi.gv.at}}</ref> آسٽريا جي پارليامينٽ ٻن ايوانن تي ٻڌل آهي. [[آسٽريا جي نيشنل ڪائونسل|نيشنل راٽ]] جا 183 ميمبر هر پنجن سالن کان پوءِ عام چونڊن ذريعي چونڊيا ويندا آهن، سواءِ ان صورت جي جڏهن وفاقي صدر، وفاقي چانسلر جي تجويز تي، يا نيشنل راٽ پاڻ ايوان کي وقت کان اڳ ٽوڙي ڇڏي. 16 سالن کان وڌيڪ عمر وارو هر شهري [[ووٽ جو حق|ووٽ ڏيڻ جو حق]] رکي ٿو. ووٽ ڏيڻ جي عمر 2007ع ۾ 18 مان گهٽائي 16 سال ڪئي وئي.<ref>{{Cite web|title=The Austrian Parliament|url=https://www.parlament.gv.at/ZUSD/DLFolder/Austrian_Parl_E_p27.pdf|website=Parlament.gv.at|access-date=22 November 2021|archive-date=25 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220425043546/https://www.parlament.gv.at/ZUSD/DLFolder/Austrian_Parl_E_p27.pdf}}</ref> وفاقي چونڊن (''Nationalratswahlen'') ۾ تناسبي نمائندگيءَ تحت سيٽون حاصل ڪرڻ لاءِ سڀني پارٽين لاءِ عام [[چونڊ حد|چونڊ حد]] 4٪ ووٽ آهي، پر 43 علائقائي چونڊ تڪن مان ڪنهن هڪ ۾ سڌي سيٽ (''[[Direktmandat]]'') کٽڻ سان پڻ پارليامينٽ ۾ داخلا ممڪن آهي. قانون سازيءَ جي عمل ۾ نيشنل راٽ غالب ايوان آهي. تنهن هوندي بہ مٿيون ايوان، [[آسٽريا جي وفاقي ڪائونسل|بُنڊس راٽ]]، محدود ويٽو جو حق رکي ٿو. تقريباً سڀني حالتن ۾ نيشنل راٽ ساڳيو بل ٻيهر ووٽنگ ذريعي منظور ڪري سگهي ٿو؛ ان عمل کي ''Beharrungsbeschluss'' يعني ”اصرار وارو فيصلو“ چيو ويندو آهي. آئيني سڌارن جو جائزو وٺڻ لاءِ {{Lang|de|Österreich-Konvent}} نالي آئيني ڪنوينشن<ref>{{Cite web|title=Willkommen beim Österreich Konvent|url=http://www.konvent.gv.at/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20090104001526/http://www.konvent.gv.at/|archive-date=4 January 2009|access-date=21 November 2008|publisher=Konvent.gv.at}}</ref> 30 جون 2003ع تي گهرايو ويو، پر اهو اهڙي تجويز پيش ڪرڻ ۾ ناڪام رهيو جيڪا آئيني ترميمن لاءِ گهربل نيشنل راٽ جي ٻه ٽين اڪثريت حاصل ڪري سگهي. جتي [[ٻه ايواني نظام|ٻه ايواني پارليامينٽ]] ۽ حڪومت ترتيبوار قانون ساز ۽ انتظامي شاخون آهن، اتي عدالتون آسٽريائي رياست جي ٽئين شاخ آهن. [[آسٽريا جي آئيني عدالت|آئيني عدالت]] کي سياسي نظام تي نمايان اثر حاصل آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اها آئين سان ٽڪراءَ ۾ ايندڙ قانونن ۽ ضابطن کي ڪالعدم قرار ڏئي سگهي ٿي. 1995ع کان [[يورپي عدالت انصاف]] يورپي يونين جي قانونن هيٺ ايندڙ معاملن ۾ آسٽريائي فيصلن کي رد ڪري سگهي ٿي. آسٽريا [[يورپي عدالت براءِ انساني حق]] جا فيصلا پڻ لاڳو ڪري ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ [[انساني حقن بابت يورپي ڪنوينشن]] آسٽريا جي آئيني قانون جو حصو آهي. === 2006ع کان پوءِ === [[File:Wien - Bundeskanzleramt1.JPG|thumb|[[بال هائوس پلاٽس]] تي وفاقي چانسلري]] [[2006ع جون آسٽريائي پارلياماني چونڊون|آڪٽوبر 2006ع جي عام چونڊن]] کان پوءِ [[آسٽريا جي سوشل ڊيموڪريٽڪ پارٽي]] (ايس پي او) سڀ کان وڏي جماعت بڻجي سامهون آئي، جڏهن تہ [[آسٽريائي عوامي پارٽي]] (او وي پي) ٻئي نمبر تي رهي ۽ پنهنجي اڳوڻي نتيجي جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ 8 [[سيڪڙو پوائنٽ]] وڃائي ويٺي.<ref name="Election2002">{{Cite web|date=2006|title=24 November 2002 General Election Results – Austria Totals|url=http://electionresources.org/at/nationalrat.php?election=2002|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20090707185433/http://electionresources.org/at/nationalrat.php?election=2002|archive-date=7 July 2009|access-date=12 June 2009|website=Election Resources on the Internet}}</ref><ref name="Election2006">{{Cite web|date=2006|title=October&nbsp;1st,&nbsp;2006 General Election Results – Austria Totals|url=http://electionresources.org/at/nationalrat.php?election=2006|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20090707185102/http://electionresources.org/at/nationalrat.php?election=2006|archive-date=7 July 2009|access-date=12 June 2009|website=Election Resources on the Internet}}</ref> سياسي صورتحال سبب ٻنهي وڏين جماعتن مان ڪا بہ ننڍين پارٽين سان مستحڪم اتحاد قائم نه ڪري سگهي. جنوري 2007ع ۾ او وي پي ۽ ايس پي او گڏجي [[الفرڊ گوزن بائوئر]] (ايس پي او) جي چانسلريءَ هيٺ وڏي اتحاد واري حڪومت قائم ڪئي. [[گوزن بائوئر حڪومت|هي اتحاد]] 7 جولاءِ 2008ع تي ٽٽي ويو.<ref>[https://web.archive.org/web/20080705204057/http://www.kurier.at/nachrichten/173528.php archive.org]</ref> [[2008ع جون آسٽريائي پارلياماني چونڊون|سيپٽمبر 2008ع جي چونڊن]] ۾ ٻنهي وڏين جماعتن جي حمايت وڌيڪ گهٽجي وئي؛ ايس پي او کي 29.3٪ ۽ او وي پي کي 26.0٪ ووٽ مليا. ٻنهي ٻيهر اتحاد قائم ڪيو ۽ [[ويرنر فائمان]] (ايس پي او) چانسلر بڻيو ([[پهرين فائمان حڪومت]]). [[گرين پارٽي – گرين متبادل]] 11٪ ووٽن سان ٽئين نمبر تي رهي. سياسي ساڄي ڌر جون [[آسٽريا جي آزادي پارٽي]] (ايف پي او) ۽ فوت ٿيل [[يورگ هائڊر]] جي نئين پارٽي [[آسٽريا جي مستقبل لاءِ اتحاد]] جي حمايت وڌي، پر ٻنهي گڏجي 20٪ کان گهٽ ووٽ حاصل ڪيا. 11 آڪٽوبر 2008ع تي يورگ هائڊر هڪ ڪار حادثي ۾ فوت ٿي ويو.<ref>{{Cite web|date=11 October 2008|title=Austrian far-right leader Jörg Haider dies in car crash|url=https://www.theguardian.com/world/2008/oct/11/austria-haider|website=The Guardian|access-date=10 December 2021|archive-date=21 June 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120621073253/http://www.guardian.co.uk/world/2008/oct/11/austria-haider|url-status=live}}</ref> [[2013ع جون آسٽريائي پارلياماني چونڊون|2013ع جي پارلياماني چونڊن]] ۾ سوشل ڊيموڪريٽڪ پارٽي 27٪ ووٽن سان 52 سيٽون، جڏهن تہ عوامي پارٽي 24٪ ووٽن سان 47 سيٽون حاصل ڪيون، ۽ گڏجي اڪثريت برقرار رکيائون. آزادي پارٽي 21٪ ووٽن سان 40 سيٽون حاصل ڪيون، جڏهن تہ گرين پارٽي 12٪ ووٽن سان 24 سيٽون ورتيون. ٻن نون جماعتن، اسٽرو ناخ ۽ [[نيوس – نئون آسٽريا ۽ لبرل فورم|نيوس]]، 10٪ کان گهٽ ووٽ حاصل ڪيا ۽ ترتيبوار 11 ۽ 9 سيٽون کٽيون.<ref>{{Cite web|title=Election Resources on the Internet: Federal Elections in Austria – Nationalrat Results Lookup|url=http://www.electionresources.org/at/nationalrat.php?election=2013|website=electionresources.org|access-date=9 December 2021|archive-date=20 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211020101927/http://www.electionresources.org/at/nationalrat.php?election=2013|url-status=live}}</ref> 17 مئي 2016ع تي سوشل ڊيموڪريٽڪ پارٽيءَ جو [[ڪرسچن ڪيرن]] نئين چانسلر طور حلف کنيو. هن قدامت پسند عوامي پارٽي (او وي پي) سان ”وڏي اتحاد“ واري حڪومت جاري رکي. هو اڳوڻي چانسلر ۽ ايس پي او اڳواڻ [[ويرنر فائمان]] جي استعيفيٰ کان پوءِ عهدي تي آيو.<ref>{{Cite news|date=17 May 2016|title=Austria's Christian Kern sworn in as new chancellor|work=DW.COM|url=https://www.dw.com/en/austrias-christian-kern-sworn-in-as-new-chancellor/a-19263395|access-date=10 December 2021|archive-date=10 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211210090552/https://www.dw.com/en/austrias-christian-kern-sworn-in-as-new-chancellor/a-19263395|url-status=live}}</ref> 26 جنوري 2017ع تي [[اليگزينڊر فان ڊير بيلن]] آسٽريا جي صدر طور حلف کنيو. صدر جو عهدو گهڻو ڪري رسمي آهي، پر علامتي ۽ آئيني لحاظ کان اهم حيثيت رکي ٿو.<ref>{{Cite news|date=26 January 2017|title=Van der Bellen takes office as Austrian president|work=DW.COM|url=https://www.dw.com/en/van-der-bellen-takes-office-as-austrian-president/a-37282299|access-date=10 December 2021|archive-date=10 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211210092251/https://www.dw.com/en/van-der-bellen-takes-office-as-austrian-president/a-37282299|url-status=live}}</ref> 2017ع جي بهار ۾ وڏي اتحاد جي خاتمي کان پوءِ [[2017ع جون آسٽريائي پارلياماني چونڊون|آڪٽوبر 2017ع لاءِ وقت کان اڳ چونڊون]] سڏايون ويون. نئين نوجوان اڳواڻ [[سيباسٽيان ڪُرتس]] جي قيادت هيٺ آسٽريائي عوامي پارٽي (او وي پي) نيشنل ڪائونسل ۾ سڀ کان وڏي پارٽي بڻجي، 31.5٪ ووٽن ۽ 183 مان 62 سيٽن تي ڪاميابي حاصل ڪئي. سوشل ڊيموڪريٽڪ پارٽي (ايس پي او) 26.9٪ ووٽن ۽ 52 سيٽن سان ٻئي نمبر تي، جڏهن تہ آسٽريا جي آزادي پارٽي (ايف پي او) 26٪ ووٽن ۽ 51 سيٽن سان ٿوري فرق سان ٽئين نمبر تي رهي. نيوس 5.3٪ ووٽن ۽ 10 سيٽن سان چوٿين، جڏهن تہ پِلز پارٽي 4.4٪ ووٽن ۽ 8 سيٽن سان پهريون ڀيرو پارليامينٽ ۾ داخل ٿي. گرين پارٽي 3.8٪ ووٽن سان 4٪ واري حد پار نه ڪري سگهي ۽ پنهنجون سڀ 24 سيٽون وڃائي ويٺي.<ref>{{Cite news|date=15 October 2017|title=Austrian elections: Sebastian Kurz becomes youngest leader|work=DW.COM|url=https://www.dw.com/en/austrian-elections-sebastian-kurz-becomes-youngest-leader/a-40959587|access-date=9 December 2021|archive-date=9 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211209130143/https://www.dw.com/en/austrian-elections-sebastian-kurz-becomes-youngest-leader/a-40959587|url-status=live}}</ref> او وي پي ايف پي او سان اتحاد قائم ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. نئين چانسلر سيباسٽيان ڪُرتس جي سربراهيءَ ۾ وچ ساڄي ڌر ۽ ساڄي ڌر جي عواميت پسند پارٽيءَ تي ٻڌل نئين حڪومت 18 ڊسمبر 2017ع تي حلف کنيو.<ref>{{Cite news|date=18 December 2017|title=Muted protests in Vienna as far-right ministers enter Austria's government|language=en|work=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/world/2017/dec/18/thousands-protest-as-far-right-ministers-enter-government-in-austria|access-date=9 December 2021|archive-date=9 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211209130143/https://www.theguardian.com/world/2017/dec/18/thousands-protest-as-far-right-ministers-enter-government-in-austria|url-status=live}}</ref> پر [[ابيزا معاملو|”ابيزا“ بدعنواني اسڪينڊل]] کان پوءِ اتحادي حڪومت ختم ٿي وئي<ref>{{Cite news|date=20 May 2019|title=Austrian government collapses after far-right minister fired|language=en|work=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/world/2019/may/20/austrian-government-collapses-after-far-fight-minister-fired|access-date=9 December 2021|archive-date=25 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201125162548/https://www.theguardian.com/world/2019/may/20/austrian-government-collapses-after-far-fight-minister-fired|url-status=live}}</ref> ۽ [[2019ع جون آسٽريائي پارلياماني چونڊون|29 سيپٽمبر 2019ع تي نيون چونڊون]] ڪرايون ويون. انهن چونڊن ۾ او وي پي 37.5٪ ووٽن سان وڏي ڪاميابي حاصل ڪئي ۽ 13.9٪ ووٽ حاصل ڪندڙ گرين پارٽي سان اتحاد قائم ڪيو. سيباسٽيان ڪُرتس جي چانسلريءَ هيٺ اها حڪومت 7 جنوري 2020ع تي حلف کنيو.<ref>{{Cite news|date=29 September 2019|title=Austrian elections: support for far-right collapses|language=en|work=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/world/2019/sep/29/austrian-elections-exit-polls-collapse-far-right-support-sebastian-kurz-victory|access-date=9 December 2021|archive-date=9 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211209125553/https://www.theguardian.com/world/2019/sep/29/austrian-elections-exit-polls-collapse-far-right-support-sebastian-kurz-victory|url-status=live}}</ref> 11 آڪٽوبر 2021ع تي بدعنواني اسڪينڊل سبب وڌندڙ دٻاءَ هيٺ چانسلر سيباسٽيان ڪُرتس استعيفيٰ ڏئي ڇڏي. او وي پي جي پرڏيهي وزير [[اليگزينڊر شالنبرگ]] سندس جانشين بڻيو، پر ٻن مهينن کان به گهٽ عرصي کان پوءِ شالنبرگ پڻ عهدو ڇڏي ڏنو. 6 ڊسمبر 2021ع تي [[ڪارل نيهمر]] چانسلر طور حلف کنيو، جنهن سان هو ٻن مهينن اندر آسٽريا جو ٽيون قدامت پسند چانسلر بڻيو. او وي پي ۽ گرين پارٽيءَ جو اتحاد جاري رهيو.<ref>{{Cite news|date=6 December 2021|title=Austria: Karl Nehammer sworn in as new chancellor|work=[[DW.COM]] |url=https://www.dw.com/en/austria-karl-nehammer-sworn-in-as-new-chancellor/a-60032938|access-date=10 December 2021|archive-date=12 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220412004047/https://www.dw.com/en/austria-karl-nehammer-sworn-in-as-new-chancellor/a-60032938|url-status=live}}</ref> [[2024ع جون آسٽريائي پارلياماني چونڊون|29 سيپٽمبر 2024ع جي چونڊن]] کان پوءِ او وي پي، ايس پي او ۽ [[نيوس (آسٽريا)|نيوس]] وچ ۾ اتحادي ڳالهيون ناڪام ٿي ويون، جنهن کان پوءِ نيهمر استعيفيٰ ڏني. [[اليگزينڊر شالنبرگ]] ٻيو ڀيرو عبوري چانسلر ٿيو. او وي پي ۽ ايف پي او وچ ۾ اتحاد ٺاهڻ جون ڪوششون پڻ ناڪام رهيون. آخرڪار او وي پي، ايس پي او ۽ نيوس وچ ۾ اتفاق ٿيو ۽ [[ڪرسچين اسٽوڪر]] (او وي پي) جي چانسلريءَ هيٺ [[اسٽوڪر حڪومت]] قائم ڪئي وئي.<ref>{{Cite web |date=2025-03-03 |title=Dreierkoalition: Neue Regierung angelobt |url=https://orf.at/stories/3386514/ |access-date=2025-03-03 |website=news.ORF.at |language=de}}</ref> === انتظامي ورهاست === <!---"Administrative divisions of Austria" redirects here---> {{Main|آسٽريا جون رياستون}} آسٽريا هڪ [[وفاقي جمهوريه]] آهي، جيڪا [[آسٽريا جون رياستون|نَوَ رياستن]] (بُنڊَس لينڊَر) تي مشتمل آهي.<ref name="CIA"/> رياستن کي وڌيڪ [[آسٽريا جا ضلعا|ضلعن]] (بيٽسِرڪَه) ۽ قانوني شهرن (شٽاتوٽار شٽيٽَه) ۾ ورهايو ويو آهي. ضلعن کي اڳتي [[ميونسپلٽي (آسٽريا)|ميونسپلٽين]] (گَمائنڊَن) ۾ ورهايو ويو آهي. قانوني شهرن کي اهي اختيار حاصل آهن، جيڪي عام طور تي ضلعن ۽ ميونسپلٽين ٻنهي کي حاصل هوندا آهن. [[ويانا]] ان لحاظ کان منفرد آهي تہ اهو هڪ ئي وقت شهر ۽ رياست ٻئي آهي. [[يورپي ڪميشن]] جو ترجمي وارو ڊائريڪٽوريٽ جنرل رياستن لاءِ ''صوبا'' جو اصطلاح استعمال ڪري ٿو. {| class="sortable wikitable" style="text-align:right; font-size:100%" |- style="font-size:100%; text-align:right" ! <small>*رياست*</small> ! <small>*گادي*جو*هنڌ*</small> ! <small>'''پکيڙ'''</small> <small>'''_چورس ^{ڪلوميٽر}'''</small> ! <small>آبادي</small> <small>(2017)</small> ! <small>گھاٽائي/چورس ڪلوميٽر</small> ! <small>GDP (يورو)</small><small>(2012)</small> ! <small>GDP<br />في ڪس</small> |- | '''[[برجنلينڊ]]'''|| [[آئزن اسٽڊٽ|'''آئزن اسٽڊٽ''']] |style="text-align:right"| <small>'''3,965'''</small>|| style="text-align:right" | <small>'''291,942'''</small>|| style="text-align:right" | 73.6 ||style="text-align:right"| <small>'''7.311'''</small> ارب || style="text-align:right" | <small>'''25,600'''</small> |- | [[ڪرينٿيا (رياست)|'''ڪرينٿيا''']] || [[ڪليگنفرٽ]] |style="text-align:right"| 9,536 ||style="text-align:right"| <small>'''561,077'''</small>|| style="text-align:right" | 58.8 ||style="text-align:right"| 17.62 ارب ||style="text-align:right"| <small>'''31,700'''</small> |- | [[لوئر آسٽريا|'''لوئر''' '''آسٽريا''']] || [[سنڪٽ پولٽن]] |style="text-align:right"| <small>'''19,178'''</small>|| style="text-align:right" | <small>'''1,665,753'''</small>|| style="text-align:right" | 86.9 ||style="text-align:right"| <small>'''49.75'''</small> ارب || style="text-align:right" | <small>'''30,800'''</small> |- | [[سلزبرگ (رياست)|'''سلزبرگ''']] || [[سلزبرگ]] |style="text-align:right"| 7,154 ||style="text-align:right"| 549,263 ||style="text-align:right"| 76.8 ||style="text-align:right"| 23.585 ارب ||style="text-align:right"| <small>'''44,500'''</small> |- | '''[[اسٽيريا]]'''|| [[گراتس]] |style="text-align:right"| <small>'''16,401'''</small>|| style="text-align:right" | <small>'''1,237,298'''</small>|| style="text-align:right" | 75.4 ||style="text-align:right"| <small>'''40.7'''</small> ارب || style="text-align:right" | <small>'''33,600'''</small> |- | [[ٽرول (رياست)|'''ٽرول''']] || [[انسبروڪ]] |style="text-align:right"| <small>'''12,648'''</small>|| style="text-align:right;" | 746,153 ||style="text-align:right"| 59.0 ||style="text-align:right"| <small>'''28.05'''</small> ارب || style="text-align:right" | <small>'''39,400'''</small> |- | [[اپر آسٽريا|'''اپر آسٽريا''']] || [[لنز]] |style="text-align:right"| <small>'''11,982'''</small>|| style="text-align:right;" | <small>'''1,465,045'''</small>|| style="text-align:right" | 122.3 ||style="text-align:right"| <small>'''53.86'''</small> ارب || style="text-align:right" | <small>'''38,000'''</small> |- |colspan=2| '''[[ويانا]]''' |style="text-align:right"| 415 ||style="text-align:right;"| <small>'''1,867,582'''</small>|| style="text-align:right" | 4,500 ||style="text-align:right"| <small>'''81.77'''</small> ارب |- | '''[[وورارلبرگ]]'''|| [[بريگنز]] |style="text-align:right"| <small>'''2,601'''</small>|| style="text-align:right;" | 388,752 ||style="text-align:right"| 149.5 ||style="text-align:right"| <small>'''23.59 ارب'''</small>|| style="text-align:right" | <small>'''58,300'''</small> |- |colspan=7 |<ref>{{Cite web|title=Eurostat – Data Explorer|url=http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/submitViewTableAction.do|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006122431/http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/submitViewTableAction.do|archive-date=6 October 2014|access-date=19 October 2011}}</ref><ref>{{Cite web|title=Statistik Austria – Bevölkerung zu Jahresbeginn 2002–2017 nach Gemeinden (Gebietsstand 1.1.2017)|url=http://www.statistik.at/wcm/idc/idcplg?IdcService=GET_FILE&dID=354032&dDocName=080904|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180322204818/http://www.statistik.at/wcm/idc/idcplg?IdcService=GET_FILE&dID=354032&dDocName=080904|archive-date=22 March 2018|access-date=9 July 2018}}</ref> |} === پرڏيهي لاڳاپا === {{Main|آسٽريا جا پرڏيهي لاڳاپا}} [[File:Inauguration EYE2014 Parlement européen Strasbourg 9 mai 2014.jpg|thumb|[[يورپي پارليامينٽ]]؛ آسٽريا [[يورپي يونين]] جي 27 ميمبر ملڪن مان هڪ آهي.]] 1955ع واري [[آسٽريا جو رياستي معاهدو|آسٽريا جي رياستي معاهدي]]، [[ٻي عالمي جنگ]] کان پوءِ آسٽريا تي قبضي جو خاتمو آندو ۽ آسٽريا کي هڪ آزاد ۽ خودمختيار رياست طور تسليم ڪيو. 26 آڪٽوبر 1955ع تي [[آسٽريا جي وفاقي اسيمبلي|وفاقي اسيمبلي]] هڪ آئيني شق منظور ڪئي، جنهن تحت ”آسٽريا پنهنجي آزاد مرضيءَ سان پنهنجي دائمي غيرجانبداريءَ جو اعلان ڪري ٿو“. هن قانون جي ٻئي حصي موجب، ”آسٽريا مستقبل ۾ ڪنهن به فوجي اتحاد ۾ شامل نہ ٿيندو ۽ پنهنجي سرزمين تي ڪنهن بہ پرڏيهي فوجي اڏي جي قيام جي اجازت نہ ڏيندو“. ان کان پوءِ آسٽريا پنهنجي پرڏيهي پاليسيءَ کي غيرجانبداريءَ جي اصول تي ترتيب ڏنو، جيتوڻيڪ ان جي غيرجانبداري [[سوئٽزرلينڊ]] جي غيرجانبداريءَ کان ڪافي مختلف رهي آهي.<ref>{{Cite web |last=Sassòli |first=Peter Hilpold, Matthieu Gillabert, Johanna Rainio-Niemi, Marco |date=2023-01-09 |title=Neutrality Law In A Comparative Perspective: Austria, Switzerland, Finland |url=https://tdhj.org/blog/post/neutrality-law-comparison-austria-switzerland-finland/ |access-date=2026-07-22 |website=The Defence Horizon Journal |language=en-US}}</ref> [[سوويت يونين]] جي خاتمي کان پوءِ آسٽريا پنهنجي [[غيرجانبدار ملڪ|غيرجانبداريءَ]] جي تشريح تي ٻيهر غور ڪرڻ شروع ڪيو. 1991ع ۾ هن [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] جي منظوريءَ سان [[عراق]] خلاف ڪيل ڪارروائيءَ لاءِ پنهنجي فضائي حدن مان گذرڻ جا حق ڏنا. 1995ع کان وٺي آسٽريا [[يورپي يونين]] جي گڏيل پرڏيهي ۽ سلامتي پاليسيءَ ۾ پڻ حصو وٺندو رهيو آهي. ساڳئي سال آسٽريا [[اتر ائٽلانٽڪ معاهدي جي تنظيم|نيٽو]] جي [[امن لاءِ ڀائيواري]] پروگرام ۾ شامل ٿيو؛ البت هن اهو قدم [[روس]] جي پروگرام ۾ شامل ٿيڻ کان پوءِ کنيو. ان کان پوءِ آسٽريا [[بوسنيا ۽ هرزيگووينا|بوسنيا]] ۾ امن قائم رکڻ وارين مهمن ۾ پڻ حصو ورتو. ان دوران، 1955ع جي غيرجانبداريءَ بابت آئيني قانون جو اهو حصو مڪمل طور برقرار رهيو، جنهن تحت آسٽريا جي سرزمين تي پرڏيهي فوجي اڏن جي قيام جي اجازت نہ آهي.<ref>{{Cite web|title=Austria's Permanent Neutrality|url=https://www.austrianinformation.org/winter-2015-16/wc55d7qi5qrmyzmxh1qkofcmsluxvj|access-date=4 February 2021|website=New Austrian Information|date=16 December 2015|archive-date=13 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210213232914/https://www.austrianinformation.org/winter-2015-16/wc55d7qi5qrmyzmxh1qkofcmsluxvj|url-status=live}}</ref> آسٽريا [[گڏيل قومن جو جوهري هٿيارن جي پابنديءَ وارو معاهدو|جوهري هٿيارن جي پابنديءَ واري گڏيل قومن جي معاهدي]] تي پڻ صحيح ڪئي آهي.<ref>{{Cite web|date=6 July 2019|title=Chapter XXVI: Disarmament&nbsp;– No. 9 Treaty on the Prohibition of Nuclear Weapons|url=https://treaties.un.org/Pages/ViewDetails.aspx?src=TREATY&mtdsg_no=XXVI-9&chapter=26&clang=_en|publisher=United Nations Treaty Collection|access-date=8 August 2019|archive-date=6 August 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190806220546/https://treaties.un.org/Pages/ViewDetails.aspx?src=TREATY&mtdsg_no=XXVI-9&chapter=26&clang=_en|url-status=live}}</ref> ان معاهدي جي [[اتر ائٽلانٽڪ معاهدي جي تنظيم|نيٽو]] جي سمورن ميمبر ملڪن مخالفت ڪئي هئي.<ref>{{Cite news|date=7 July 2017|title=122 countries adopt 'historic' UN treaty to ban nuclear weapons|work=CBC News|url=https://www.cbc.ca/news/world/un-treaty-ban-nuclear-weapons-1.4192761|access-date=8 August 2019|archive-date=14 August 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190814183525/https://www.cbc.ca/news/world/un-treaty-ban-nuclear-weapons-1.4192761|url-status=live}}</ref> === فوج === {{Main|آسٽريا جون هٿياربند فوجون}} [[Image:Alsergrund (Wien) - Rossauer-Kaserne (2).JPG|thumb|[[آسٽريا جي دفاع واري وزارت|وفاقي دفاع واري وزارت]] جو صدر دفتر [[روسائوئر ڪازرني]]، [[ويانا]] ۾]] آسٽريا جي هٿياربند فوجن ([[آسٽريائي جرمن ٻولي|آسٽريائي جرمن]]: بُنڊس‌هير) جي افرادي قوت جو دارومدار گهڻو ڪري [[لازمي فوجي ڀرتي]] تي آهي.<ref>{{Cite news|last=Prodhan|first=Georgina|date=20 January 2013|title=Neutral Austria votes to keep military draft|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/us-austria-military-referendum/neutral-austria-votes-to-keep-military-draft-idUSBRE90J0DC20130120|access-date=4 February 2021|archive-date=8 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210208223245/https://www.reuters.com/article/us-austria-military-referendum/neutral-austria-votes-to-keep-military-draft-idUSBRE90J0DC20130120|url-status=live}}</ref> ارڙهن سالن جي عمر کي پهتل ۽ فوجي خدمت لاءِ موزون قرار ڏنل سڀني مردن لاءِ ڇهن مهينن جي لازمي [[فوجي خدمت]] ڪرڻ ضروري آهي، جنهن کان پوءِ اٺن سالن تائين رزرو فوجي خدمت جي ذميواري هوندي آهي. سورهن سالن جي عمر کان مرد ۽ عورتون ٻئي رضاڪاراڻي خدمت لاءِ اهل آهن.<ref name="CIA"/> [[ضميري بنيادن تي فوجي خدمت کان انڪار|ضميري بنيادن تي فوجي خدمت کان انڪار]] قانوني طور قبول ٿيل آهي، ۽ جيڪي ماڻهو اهو حق استعمال ڪن ٿا تن لاءِ ان جي بدران نوَ مهينن جي منظم [[آسٽريا ۾ شهري خدمت|شهري خدمت]] ڪرڻ لازمي آهي. 1998ع کان وٺي رضاڪار عورتن کي پيشور فوجي بڻجڻ جي اجازت ڏني وئي آهي. بُنڊس‌هير جا مکيه شعبا گڏيل فوجون (اشٽرائٽ‌ڪريفٽي‌فيورُنگس‌ڪمانڊو، ايس ڪي ايف يو ڪي ڊي او) آهن، جن ۾ زميني فوجون (لانڊ‌اشٽرائٽ‌ڪريفٽي)، هوائي فوجون (لُفٽ‌اشٽرائٽ‌ڪريفٽي)، بين الاقوامي مهمون (اِنٽرنيشنالي آئنسَيٽسي) ۽ خاص فوجون (شپيٽسيال‌آئنسَيٽس‌ڪريفٽي) شامل آهن. انهن کان سواءِ گڏيل مهمي سهائتا ڪمان (ڪمانڊو آئنسَيٽس‌اُنٽرشٽُٽسُنگ؛ ڪي ڊي او اي يو) ۽ گڏيل ڪمان سهائتا مرڪز (فيورُنگس‌اُنٽرشٽُٽسُنگس‌سينٽرم؛ ايف يو يو زيڊ) پڻ شامل آهن. آسٽريا هڪ [[سامونڊي ڪناري کان محروم ملڪ]] آهي، تنهنڪري ان وٽ ڪا بہ بحري فوج ناهي. [[File:Medal Parade (27178440136).jpg|thumb|هڪ غيرجانبدار ملڪ جي حيثيت سان آسٽريا جو دفاع [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] جي امن قائم رکڻ واري مهارت ۽ مهمن تي ڌيان ڏئي ٿو، جيئن هن تصوير ۾ [[لبنان ۾ گڏيل قومن جي عبوري فوج|يونيفل]] ڏيکاريل آهي.]] 2012ع ۾ آسٽريا جا دفاعي خرچ ان جي مجموعي گهرو پيداوار جو لڳ ڀڳ 0.8 سيڪڙو هئا. فوج ۾ هن وقت لڳ ڀڳ 26,000<ref>{{Cite web|title=Defence Data|url=http://www.eda.europa.eu/info-hub/defence-data-portal/Austria/year/2012|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140603202759/http://eda.europa.eu/info-hub/defence-data-portal/Austria/year/2012|archive-date=3 June 2014|access-date=4 April 2014|website=europa.eu}}</ref> فوجي آهن، جن مان لڳ ڀڳ 12,000 لازمي ڀرتيءَ هيٺ آيل فوجي آهن. رياست جي سربراهه جي حيثيت سان [[آسٽريا جو صدر]] رسمي طور هٿياربند فوجن جو سپريم ڪمانڊر آهي. آسٽريا جي هٿياربند فوجن جي ڪمان دفاع واري وزير وٽ هوندي آهي، مئي 2020ع مطابق اهو عهدو [[ڪلاوڊيا ٽانر]] وٽ آهي. [[سرد جنگ]] جي خاتمي کان پوءِ، ۽ خاص طور تي آسٽريا ۽ ان جي [[اوڀر بلاڪ]] جي پاڙيسري ملڪن ([[هنگري]] ۽ اڳوڻي [[چيڪوسلوواڪيا]]) کي جدا ڪندڙ سخت پهري هيٺ آيل اڳوڻي ”[[لوهي پردو|لوهي پردي]]“ جي خاتمي کان پوءِ، آسٽريا جي فوج [[غير قانوني اميگريشن|غير قانوني مهاجرن]] کي سرحد پار ڪرڻ کان روڪڻ جي ڪوششن ۾ آسٽريا جي سرحدي محافظن جي مدد ڪندي رهي. اها مدد 2008ع ۾ هنگري ۽ [[سلوواڪيا]] جي يورپي يونين جي [[شينگن علائقو|شينگن علائقي]] ۾ شامل ٿيڻ کان پوءِ ختم ٿي وئي، جنهن سان عملي طور معاهدي جي ميمبر رياستن وچ ۾ ”اندروني“ سرحدي ڪنٽرول ختم ٿي ويا. ڪجهه سياستدانن هن مهم کي جاري رکڻ جو مطالبو ڪيو، پر ان جي قانوني حيثيت تي سخت اختلاف موجود آهن. آسٽريا جي آئين موجب، هٿياربند فوجن کي رڳو محدود حالتن ۾ مقرر ڪري سگهجي ٿو، خاص طور ملڪ جي دفاع ۽ قومي هنگامي حالتن، جهڙوڪ [[قدرتي آفت|قدرتي آفتن]] کان پوءِ امدادي ڪمن لاءِ.<ref>{{Cite web|title=Austria 1920 (reinst. 1945, rev. 2013)|url=https://www.constituteproject.org/constitution/Austria_2013?lang=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402155729/https://www.constituteproject.org/constitution/Austria_2013?lang=en|archive-date=2 April 2015|access-date=17 March 2015|website=Constitute}}</ref> رڳو غيرمعمولي حالتن ۾ انهن کي معاون پوليس فورس طور استعمال ڪري سگهجي ٿو. پنهنجي [[آسٽريا جي غيرجانبداريءَ جو اعلان|خود اعلانيل دائمي غيرجانبداريءَ]] واري حيثيت تحت، آسٽريا وٽ گڏيل قومن جي اڳواڻيءَ هيٺ امن قائم رکڻ ۽ ٻين انساني همدرديءَ وارين مهمن ۾ حصو وٺڻ جي پراڻي روايت آهي. خاص طور تي [[آسٽريا جي فوجن جو آفتن ۾ امدادي يونٽ]] (اي ايف ڊي آر يو)، جيڪو مڪمل طور رضاڪارن تي ٻڌل يونٽ آهي ۽ شهري ماهرن (مثال طور بچاءَ وارن ڪتن جي سنڀاليندڙن) سان ويجها لاڳاپا رکي ٿو، هڪ تيز رفتار (مقرر ٿيڻ جو معياري وقت 10 ڪلاڪ آهي) ۽ اثرائتي [[ڳولا ۽ بچاءُ|ڳولا ۽ بچاءَ]] واري يونٽ طور ساک رکي ٿو. هن وقت آسٽريا جي فوج جا وڏا دستا [[بوسنيا ۽ هرزيگووينا|بوسنيا]] ۽ [[ڪوسوو]] ۾ مقرر آهن.{{Citation needed|date=March 2023}} 2024ع جي [[عالمي امن انڊيڪس]] موجب، آسٽريا دنيا جو ٽيون سڀ کان وڌيڪ پرامن ملڪ آهي.<ref>{{Cite web|title=2024 Global Peace Index|url=https://www.economicsandpeace.org/wp-content/uploads/2024/06/GPI-2024-web.pdf}}</ref> == معيشت == {{Main|آسٽريا جي معيشت}} [[File:Winter snow in Kitzbühel.jpg|thumb|200x200px|[[ڪٽسبوهيل]]، آسٽريا جو هڪ مشهور سياري وارو سياحتي ماڳ]] [[File:13-08-30-wien-by-RalfR-123.jpg|thumb|[[ويانا بين الاقوامي مرڪز]]، [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] جي آفيسن ۽ ڊي سي ٽاورز جي ٽاور 1 سميت]] آسٽريا پنهنجي انتهائي صنعتي معيشت ۽ ترقي يافته [[سماجي مارڪيٽ معيشت]] سبب [[ملڪن جي فهرست بلحاظ في ماڻهو مجموعي ملڪي پيداوار (نامياتي)|في ماڻهو مجموعي ملڪي پيداوار]] جي لحاظ کان مسلسل مٿانهين درجي تي رهي ٿو.<ref name="autogenerated1">{{Cite web|title=Real GDP Gwoth|url=https://www.imf.org/external/datamapper/NGDP_RPCH@WEO/OEMDC/ADVEC/WEOWORLD|publisher=International Monetary Fund|access-date=4 December 2023|archive-date=14 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201114112122/https://www.imf.org/external/datamapper/NGDP_RPCH@WEO/OEMDC/ADVEC/WEOWORLD|url-status=live}}</ref> 1980ع واري ڏهاڪي تائين آسٽريا جون ڪيتريون ئي وڏيون صنعتي ڪمپنيون قومي ملڪيت هيٺ هيون؛ پر تازن سالن ۾ [[نجڪاري]] سبب رياستي ملڪيت جو حصو گهٽجي ٻين يورپي معيشتن جي سطح جي ويجهو پهتو آهي. [[مزدور تحريڪ|مزدور تحريڪون]] خاص طور تي اثرائتيون آهن ۽ مزدورن بابت پاليسين توڙي معيشت جي واڌ ويجهه سان لاڳاپيل فيصلن تي وڏو اثر رکن ٿيون. انتهائي ترقي يافته صنعت کان پوءِ، بين الاقوامي سياحت [[آسٽريا جي معيشت]] جو سڀ کان اهم شعبو آهي. [[جرمني]] تاريخي طور آسٽريا جو سڀ کان اهم واپاري ڀائيوار رهيو آهي، جنهن سبب آسٽريا [[جرمني جي معيشت]] ۾ ٿيندڙ تيز تبديلين کان متاثر ٿي سگهي ٿو. جڏهن کان آسٽريا [[يورپي يونين]] جو رڪن ملڪ بڻيو آهي، تڏهن کان ان جا ٻين يورپي يونين جي معيشتن سان وڌيڪ ويجها لاڳاپا قائم ٿيا آهن. يورپي يونين جي رڪنيت سبب پرڏيهي سيڙپڪارن جو وڏو وهڪرو آسٽريا ڏانهن آيو آهي، جيڪي يورپ جي گڏيل منڊي تائين آسٽريا جي پهچ ۽ يورپي يونين جي اُڀرندڙ معيشتن سان ان جي ويجهڙائيءَ سبب متوجه ٿيا. 2006ع ۾ مجموعي ملڪي پيداوار جي واڌ 3.3 سيڪڙو تائين پهتي.<ref>{{Cite web|url=https://www.oenb.at/en/Statistics/Standardized-Tables/Economic-and-Industry-Indicators/Economic-Indicators/gdp-growth.html|title=GDP Growth – Expenditure Side by the Oesterreichische Nationalbank|access-date=4 December 2023|archive-date=4 December 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231204121500/https://www.oenb.at/en/Statistics/Standardized-Tables/Economic-and-Industry-Indicators/Economic-Indicators/gdp-growth.html|url-status=live}}</ref> آسٽريا جي درآمدن جو گهٽ ۾ گهٽ 67 سيڪڙو ٻين يورپي يونين جي رڪن ملڪن مان اچي ٿو.<ref>{{Cite web|title=OEC Austria (AUT) Exports, Imports, and Trade Partners|url=http://atlas.media.mit.edu/en/profile/country/aut|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160313121243/http://atlas.media.mit.edu/en/profile/country/aut|archive-date=13 March 2016|access-date=12 March 2016|website=atlas.media.mit.edu}}</ref> [[File:Eurozone_Internal.svg|thumb|left|آسٽريا مالياتي اتحاد [[يورو زون]] (گهاٽو نيرو) ۽ [[يورپي يونين جي گڏيل منڊي|يورپي يونين جي گڏيل منڊي]] جو حصو آهي.]] آسٽريا جي مکيه [[زرعي پيداوار|زرعي پيداوارن]] ۾ [[پٽاٽو|پٽاٽا]]، [[جوئر]]، [[چقندر]]، [[مڪئي]]، [[ڪڻڪ]]، [[ڪپهه]] ۽ [[انگور]] شامل آهن. ملڪ جي مکيه [[صنعت|صنعتن]] ۾ [[فولاد]]، [[مشينري]]، [[گاڏي|گاڏيون]]، بجليءَ جو سامان، [[بصريات|بصري شيشي جون شيون]]، [[ڪاغذ]]، [[ڪپڙو|ڪپڙي جون شيون]]، [[سيمنٽ]] ۽ [[ڪيميائي شيون|ڪيميائي شين]] جون صنعتون شامل آهن. مکيه معدني ۽ قدرتي وسيلن ۾ [[لوھ|لوهه]]، [[پيٽروليم]]، [[ميگنيٽائٽ]]، [[گرينائٽ]]، [[قدرتي گيس]]، [[جست]]، [[ٽامو]] ۽ [[زنڪ]] شامل آهن.<ref name="سنڌيانا"/> [[2008ع جو مالي بحران|2008ع جي مالي بحران]] سبب قرضن سان لاڳاپيل مشڪلاتن جي ڪري ڊسمبر 2009ع ۾ [[هائپو آلپ-آڊريا-بئنڪ انٽرنيشنل]] کي حڪومت صرف 1 يورو ۾ خريد ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ [[بائرن ايل بي]] جا 1.63 ارب يورو ختم ٿي ويا. فيبروري 2014ع مطابق، ايڇ جي اي اي جو معاملو اڃا حل نه ٿيو هو،<ref>{{Cite news|last=Groendahl|first=Boris|date=15 February 2014|title=Hypo Alpe Debt Cut Four Steps as Insolvency Not Ruled Out|publisher=Bloomberg News|url=https://www.bloomberg.com/news/2014-02-15/hypo-alpe-s-state-backed-bonds-cut-4-levels-on-insolvency-debate.html|url-status=live|access-date=5 March 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20141024143911/http://www.bloomberg.com/news/2014-02-15/hypo-alpe-s-state-backed-bonds-cut-4-levels-on-insolvency-debate.html|archive-date=24 October 2014}}</ref> جنهن سبب چانسلر [[ويرنر فائمان]] خبردار ڪيو ته ان جي ناڪامي 1931ع واري [[ڪريڊيٽ آنسٽالٽ]] واقعي جي برابر ٿي سگهي ٿي.<ref>{{Cite news|last=Groendahl|first=Boris|date=17 February 2014|title=Faymann Evokes 1931 Austria Creditanstalt Crash on Hypo Alpe|publisher=Bloomberg News|url=https://www.bloomberg.com/news/2014-02-17/austria-s-faymann-channels-1931-creditanstalt-crash-on-hypo-alpe.html|url-status=live|access-date=5 March 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20141024143418/http://www.bloomberg.com/news/2014-02-17/austria-s-faymann-channels-1931-creditanstalt-crash-on-hypo-alpe.html|archive-date=24 October 2014}}</ref> 16 نومبر 2010ع تي آسٽريا اشارو ڏنو ته اهو [[يونان]] لاءِ يورپي يونين جي مالي بچاءَ واري پئڪيج ۾ پنهنجي ڊسمبر واري قسط روڪي ڇڏيندو. ان فيصلي جو سبب يونان جي قرضن واري صورتحال ۾ نمايان بگاڙ ۽ اڳ واعدو ڪيل سطح تائين محصول گڏ ڪرڻ ۾ ان جي ظاهري ناڪامي ڄاڻائي وئي.<ref>{{Cite web|last=Mark|date=16 November 2010|title=Mark's Market Analysis|url=http://www.marksmarketanalysis.com/2010/11/austria-withholds-greek-bailout-funds.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20110714035955/http://www.marksmarketanalysis.com/2010/11/austria-withholds-greek-bailout-funds.html|archive-date=14 July 2011|access-date=24 July 2011|publisher=Marksmarketanalysis.com|url-status=dead}}</ref> [[ڪميونزم جي زوال]] کان پوءِ [[آسٽريا جي ڪمپنين جي فهرست|آسٽريا جون ڪمپنيون]] اوڀر يورپ ۾ ڪاروباري سرگرمين ۽ ڪمپنين جي انضمام ۾ خاص طور سرگرم رهيون آهن. 1995ع کان 2010ع تائين آسٽريا جي ڪمپنين جي شموليت سان 4,868 [[انضمام ۽ حصول]] جا سودا اعلان ڪيا ويا، جن جي ڄاڻايل گڏيل ماليت 163 ارب يورو هئي.<ref>{{Cite web|title=Statistics on Mergers & Acquisitions (M&A)|url=http://www.imaa-institute.org/statistics-mergers-acquisitions.html#MergersAcquisitions_Austria|archive-url=https://web.archive.org/web/20110726173440/http://www.imaa-institute.org/statistics-mergers-acquisitions.html|archive-date=26 July 2011|access-date=24 July 2011|publisher=Imaa-institute.org}}</ref> آسٽريا جي ڪمپنين جي شموليت وارن سڀ کان وڏن سودن<ref>{{Cite web|title=Statistics on Mergers & Acquisitions|url=http://www.imaa-institute.org/statistics-mergers-acquisitions.html#TopMergersAcquisitions_Austria|archive-url=https://web.archive.org/web/20110726173440/http://www.imaa-institute.org/statistics-mergers-acquisitions.html|archive-date=26 July 2011|access-date=24 July 2011|publisher=Imaa-institute.org}}</ref> ۾ 2000ع ۾ [[هائپو ويرائنس بئنڪ]] پاران [[بئنڪ آسٽريا]] کي 7.8 ارب يورو ۾ خريد ڪرڻ، 2009ع ۾ [[وولڪس ويگن گروپ]] پاران [[پورشي|پورشي هولڊنگ سالزبرگ]] کي 3.6 ارب يورو ۾ خريد ڪرڻ،<ref>{{Cite web|last=Ramsey|first=Jonathon|title=Volkswagen takes 49.9 percent stake in Porsche AG|date=8 December 2009|url=http://www.autoblog.com/2009/12/08/volkswagen-takes-49-9-percent-stake-in-porsche-ag|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110810091134/http://www.autoblog.com/2009/12/08/volkswagen-takes-49-9-percent-stake-in-porsche-ag|archive-date=10 August 2011|access-date=24 July 2011|publisher=Autoblog.com}}</ref> ۽ 2005ع ۾ [[ايرسٽي گروپ]] پاران [[بانڪا ڪمرشيالا رومانا]] کي 3.7 ارب يورو ۾ خريد ڪرڻ شامل آهن.<ref>[http://www.erstegroup.com/de/Download?chronicleId=0901481b80005991.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110809152940/http://www.erstegroup.com/de/Download?chronicleId=0901481b80005991.pdf|date=9 August 2011}}</ref> [[آسٽريا ۾ سياحت]] ملڪ جي مجموعي ملڪي پيداوار جو لڳ ڀڳ 9 سيڪڙو حصو ڏئي ٿي.<ref name="STAT">{{Cite web|date=May 2008|title=TOURISMUS IN ÖSTERREICH 2007|url=http://www.statistik.at/web_de/static/tourismus_in_oesterreich_2007_bmwa_wko_stat_031155.pdf|archive-url=https://wayback.archive-it.org/all/20081218105425/http://www.statistik.at/web_de/static/tourismus_in_oesterreich_2007_bmwa_wko_stat_031155.pdf|archive-date=18 December 2008|access-date=18 November 2008|publisher=BMWA, WKO, Statistik Austria|language=de}}</ref> 2007ع ۾ بين الاقوامي سياحت مان آمدنيءَ جي لحاظ کان آسٽريا 18.9 ارب آمريڪي ڊالرن سان دنيا ۾ نائين نمبر تي هو.<ref name="UNTWO"/> [[عالمي سياحتي درجابندي|بين الاقوامي سياحن جي آمد]] جي لحاظ کان آسٽريا 20.8 ملين سياحن سان ٻارهين نمبر تي هو.<ref name="UNTWO">{{Cite web|date=June 2008|title=UNTWO World Tourism Barometer, Vol.6 No.2|url=http://www.tourismroi.com/Content_Attachments/27670/File_633513750035785076.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20081031013714/http://www.tourismroi.com/Content_Attachments/27670/File_633513750035785076.pdf|archive-date=31 October 2008|access-date=18 November 2008|publisher=UNTWO}}</ref> === بنيادي ڍانچو ۽ قدرتي وسيلا === {{Main|آسٽريا ۾ آمدرفت|آسٽريا ۾ توانائي|آسٽريا ۾ قابل تجديد توانائي}} [[File:Verbund malta.jpg|thumb|[[ڪولنبرائن ڊيم]]، [[ڪارِنٿيا]] ۾]] 1972ع ۾ ملڪ [[ڊينيوب درياهه]] جي ڪناري [[زوينٽنڊورف]] ۾ بجلي پيدا ڪرڻ لاءِ هڪ [[ايٽمي بجلي گهر]] جي اڏاوت شروع ڪئي، جنهن جي منظوري پارليامينٽ ۾ متفقه ووٽ ذريعي ڏني وئي هئي. تنهن هوندي به، 1978ع ۾ ٿيل هڪ [[ريفرينڊم]] ۾ لڳ ڀڳ 50.5 سيڪڙو ووٽ ايٽمي توانائيءَ جي مخالفت ۾ ۽ 49.5 سيڪڙو ان جي حق ۾ پيا،<ref>Lonnie Johnson 168–169</ref> جنهن کان پوءِ پارليامينٽ متفقه طور هڪ قانون منظور ڪيو، جنهن تحت بجلي پيدا ڪرڻ لاءِ ايٽمي توانائيءَ جي استعمال تي پابندي لڳائي وئي، جيتوڻيڪ ان وقت تائين ايٽمي بجلي گهر جي اڏاوت مڪمل ٿي چڪي هئي. آسٽريا هن وقت پنهنجي بجليءَ جو اڌ کان وڌيڪ حصو [[پن بجلي]] ذريعي پيدا ڪري ٿو.<ref name="RES">{{Cite web|date=23 January 2008|title=Austria Renewable Energy Fact Sheet|url=http://www.energy.eu/renewables/factsheets/2008_res_sheet_austria_en.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20090620081934/http://www.energy.eu/renewables/factsheets/2008_res_sheet_austria_en.pdf|archive-date=20 June 2009|access-date=20 May 2009|website=Europe's Energy Portal}}</ref> [[هوائي توانائي]]، [[شمسي توانائي]] ۽ [[بايوماس]] جهڙن ٻين [[قابل تجديد توانائي]] جي ذريعن کي گڏ ڪرڻ سان، قابل تجديد توانائيءَ مان حاصل ٿيندڙ بجلي ملڪ جي مجموعي بجلي فراهميءَ جو 62.89 سيڪڙو بڻجي ٿي.<ref name="Renewables">{{Cite web|date=2006|title=Renewable energy in Europe|url=http://www.energy.eu/renewables/eu-charts/chart4.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20090520023020/http://www.energy.eu/renewables/eu-charts/chart4.html|archive-date=20 May 2009|access-date=20 May 2009|publisher=Europe's Energy Portal}}</ref> اڪثر يورپي ملڪن جي ڀيٽ ۾ آسٽريا ماحولياتي وسيلن جي لحاظ کان چڱيءَ ريت مالامال آهي. ان جي [[حياتي گنجائش]]، يعني حياتياتي [[قدرتي سرمايو]]، عالمي سراسري کان ٻيڻي کان به وڌيڪ آهي. 2016ع ۾ آسٽريا وٽ پنهنجي سرحدن اندر في ماڻهو 3.8 عالمي هيڪٽر<ref name="GFN">{{Cite web|title=Country Trends|url=http://data.footprintnetwork.org/#/countryTrends?cn=11&type=BCpc,EFCpc|access-date=16 October 2019|publisher=Global Footprint Network|archive-date=8 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170808050235/http://data.footprintnetwork.org/#/countryTrends?cn=11&type=BCpc,EFCpc|url-status=live}}</ref> حياتي گنجائش موجود هئي، جڏهن ته عالمي سراسري في ماڻهو 1.6 عالمي هيڪٽر هئي. ان جي ابتڙ، 2016ع ۾ آسٽريا وارن في ماڻهو 6.0 عالمي هيڪٽر حياتي گنجائش استعمال ڪئي، جيڪا آسٽريا جي واپرائڻ واري [[ماحولياتي نقش قدم]] جي برابر آهي. ان جو مطلب آهي ته آسٽريا وارا ملڪ اندر موجود حياتي گنجائش کان لڳ ڀڳ 60 سيڪڙو وڌيڪ حياتي گنجائش استعمال ڪن ٿا. نتيجي طور، آسٽريا حياتي گنجائش جي کوٽ کي منهن ڏئي رهيو آهي.<ref name=GFN/> [[آسٽريا ۾ ريل آمدرفت]] بنيادي طور قومي ريل آپريٽر [[آسٽريا جون وفاقي ريلويون]] ({{lang|de|اوسٽررائشيشي بُنڊس‌بانن}}، او بي بي) مهيا ڪري ٿو. اهو ملڪ جي اڪثر [[ايس-بان#آسٽريا|شهري ۽ پسگردائي ريل نظامن]] ۽ ڊگهي مفاصلي وارين ريل گاڏين کي هلائي ٿو. === بنيادي ڍانچو ۽ قدرتي وسيلا === {{Main|آسٽريا ۾ آمدرفت|آسٽريا ۾ توانائي|آسٽريا ۾ قابل تجديد توانائي}} [[File:Verbund malta.jpg|thumb|[[ڪولنبرائن ڊيم]]، [[ڪارِنٿيا]] ۾]] 1972ع ۾ ملڪ [[ڊينيوب درياهه]] جي ڪناري [[زوينٽنڊورف]] ۾ بجلي پيدا ڪرڻ لاءِ هڪ [[ايٽمي بجلي گهر]] جي اڏاوت شروع ڪئي، جنهن جي منظوري پارليامينٽ ۾ متفقه ووٽ ذريعي ڏني وئي هئي. تنهن هوندي به، 1978ع ۾ ٿيل هڪ [[ريفرينڊم]] ۾ لڳ ڀڳ 50.5 سيڪڙو ووٽ ايٽمي توانائيءَ جي مخالفت ۾ ۽ 49.5 سيڪڙو ان جي حق ۾ پيا،<ref>Lonnie Johnson 168–169</ref> جنهن کان پوءِ پارليامينٽ متفقه طور هڪ قانون منظور ڪيو، جنهن تحت بجلي پيدا ڪرڻ لاءِ ايٽمي توانائيءَ جي استعمال تي پابندي لڳائي وئي، جيتوڻيڪ ان وقت تائين ايٽمي بجلي گهر جي اڏاوت مڪمل ٿي چڪي هئي. آسٽريا هن وقت پنهنجي بجليءَ جو اڌ کان وڌيڪ حصو [[پاڻيءَ مان بجلي|پن بجلي]] ذريعي پيدا ڪري ٿو.<ref name="RES">{{Cite web|date=23 January 2008|title=Austria Renewable Energy Fact Sheet|url=http://www.energy.eu/renewables/factsheets/2008_res_sheet_austria_en.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20090620081934/http://www.energy.eu/renewables/factsheets/2008_res_sheet_austria_en.pdf|archive-date=20 June 2009|access-date=20 May 2009|website=Europe's Energy Portal}}</ref> [[هوائي توانائي]]، [[شمسي توانائي]] ۽ [[حياتياتي ٻارڻ|بايوماس]] جهڙن ٻين [[قابل تجديد توانائي]] جي ذريعن کي گڏ ڪرڻ سان، قابل تجديد توانائيءَ مان حاصل ٿيندڙ بجلي ملڪ جي مجموعي بجلي فراهميءَ جو 62.89 سيڪڙو بڻجي ٿي.<ref name="Renewables">{{Cite web|date=2006|title=Renewable energy in Europe|url=http://www.energy.eu/renewables/eu-charts/chart4.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20090520023020/http://www.energy.eu/renewables/eu-charts/chart4.html|archive-date=20 May 2009|access-date=20 May 2009|publisher=Europe's Energy Portal}}</ref> اڪثر يورپي ملڪن جي ڀيٽ ۾ آسٽريا قدرتي ۽ ماحولياتي وسيلن جي لحاظ کان چڱيءَ ريت مالامال آهي. ان جي [[حياتي گنجائش]] (يا حياتياتي [[قدرتي سرمايو]]) عالمي سراسري کان ٻيڻي کان به وڌيڪ آهي. 2016ع ۾ آسٽريا وٽ پنهنجي سرحدن اندر في ماڻهو 3.8 عالمي هيڪٽر<ref name="GFN">{{Cite web|title=Country Trends|url=http://data.footprintnetwork.org/#/countryTrends?cn=11&type=BCpc,EFCpc|access-date=16 October 2019|publisher=Global Footprint Network|archive-date=8 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170808050235/http://data.footprintnetwork.org/#/countryTrends?cn=11&type=BCpc,EFCpc|url-status=live}}</ref> حياتي گنجائش موجود هئي، جڏهن ته عالمي سراسري في ماڻهو 1.6 عالمي هيڪٽر هئي. ان جي ابتڙ، 2016ع ۾ آسٽريا وارن في ماڻهو 6.0 عالمي هيڪٽر حياتي گنجائش استعمال ڪئي، جيڪا آسٽريا جي واپرائڻ واري [[ماحولياتي نقش قدم]] جي برابر آهي. ان جو مطلب آهي ته آسٽريا وارا ملڪ اندر موجود حياتي گنجائش کان لڳ ڀڳ 60 سيڪڙو وڌيڪ حياتي گنجائش استعمال ڪن ٿا. نتيجي طور، آسٽريا حياتي گنجائش جي کوٽ کي منهن ڏئي رهيو آهي.<ref name=GFN/> [[آسٽريا ۾ ريل آمدرفت]] بنيادي طور قومي ريل آپريٽر [[آسٽريا جون وفاقي ريلويون]] ({{lang|de|اوسٽررائشيشي بُنڊس‌بانن}}، او بي بي) مهيا ڪري ٿو. اهو ملڪ جي اڪثر [[ايس-بان#آسٽريا|شهري ۽ پسگردائي ريل نظامن]] ۽ ڊگهي مفاصلي وارين ريل گاڏين کي هلائي ٿو. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:آسٽريا]] [[زمرو:ملڪ]] [[زمرو:وفاقي جمهوريا]] [[زمرو:يورپي ملڪ]] [[زمرو:زمين بند ملڪ]] [[زمرو:وچ يورپ جا ملڪ]] [[زمرو:يورپي اتحاد جا رڪن ملڪ]] [[زمرو:گڏيل قومن جا ڀاتي ملڪ]] [[زمرو:ملڪ ۽ علائقا جتي جرمن هڪ سرڪاري ٻولي آهي]] 1sb5samiohc3d4llfg575l2wuezqjy3 0 71786 404600 380693 2026-08-18T15:11:38Z CommonsDelinker 103 Removing [[:c:File:Mohammad_Ali_Bogra_portrait_(cropped).jpg|Mohammad_Ali_Bogra_portrait_(cropped).jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Jameslwoodward|Jameslwoodward]] because: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files in Category:Mohammad 404600 wikitext text/x-wiki پاڪستان جو وزيراعظم هڪ سياسي اڳواڻ ۽ حڪومت جو سربراه هوندو آهي ۽ اهو پابند هوندو آهي ته هو ڪابينا ۽ ٻين اهم سرڪاري عهديدارن جي چونڊ ڪري ۽ اهو فيصلو ڪري ته قومي اسيمبليءَ لاءِ عام چونڊون ڪرايون وڃن يا نه. 1947 ۾ آزاد ٿيڻ کان پوء، هندستان جي آزاديء واري ايڪٽ 1947 جي تحت، هي پوسٽ پاڪستان جي قيام کان فوري طور تي پيدا ڪيو ويو. [[File:Liaquat Ali Khan 1945.jpg]] پاڪستان جي گورنر جنرل سال 1947ع ۾ [[لياقت علي خان]] کي پاڪستان جو پهريون وزيراعظم چونڊيو، کيس 1951ع ۾ قتل ڪيو ويو. 1951ع کان 1958ع تائين ڇهه ماڻهو وزيراعظم جي عهدي تي رهيا ۽ 1958ع ۾ پاڪستان جو صدر اسڪندر مرزا ان جي جاءِ تي ويٺو. پوءِ يحيٰ خان 1971ع ۾ نورالامين کي ان عهدي لاءِ نامزد ڪيو پر هو صرف 13 ڏينهن ان عهدي تي رهيو. 1973ع جي نئين قانون موجب ان کي ٻيهر بڻايو ويو ۽ [[ذوالفقار علي ڀٽو]] سيٽ سنڀالي. هن کي ضياءُ الحق حڪومت تان هٽايو ۽ 1977ع ۾ چيف مارشل لا ايڊمنسٽريٽر جي عهدي تان استعيفيٰ ڏني. پوءِ 1985ع ۾ [[محمد خان جوڻيجو]] کي وزيراعظم چونڊيو پر 1988ع ۾ آئين جي اٺين ترميم تحت کيس هٽائي ڇڏيو. ٻئي [[نواز شريف]] (1990-93 ۽ 1997-99) ۽ [[بينظير ڀٽو|بينظير]] (1988-90 ۽ 1993-96) 1988 ۽ 1999 جي وچ ۾ لڳاتار ٻه ڀيرا ان عهدي تي رهيا. پاڪستان جي آئين ۾ 13 هين ۽ 14 هين ترميمن نواز شريف کي تاريخ ۾ پهريون ڀيرو پاڪستان جو طاقتور ترين وزيراعظم بڻايو. پنج سال چار مهينا اقتدار ۾ رهڻ کانپوءِ نواز شريف سڀ کان وڌيڪ عرصو خدمت ڪندڙ شخص آهي. سال 1998ع ۾ پرويز مشرف جي اڳواڻيءَ ۾ ٿيل فوجي بغاوت ۾ کيس حڪومت تان هٽايو ويو، نواز شريف 5 جون 2013ع تي مسلسل ٽيون ڀيرو وزيراعظم چونڊجي ويو ۽ پاڪستان جي تاريخ ۾ اهو پهريون ڀيرو آهي. 2002ع جي چونڊن کانپوءِ [[ظفر الله خان جمالي|مير ظفر الله خان جمالي]] عهدو سنڀالڻ بعد مشرف جي بغاوت سبب اهو عهدو خالي رهيو، [[سید یوسف رضا گيلاني|يوسف رضا گيلاني]] کي توهين عدالت جي الزام ۾ نااهل قرار ڏنو ويو. [[راجا پرويز اشرف|پرويز اشرف]] کان پوءِ مير هزار خان کوسو نگران وزيراعظم ٿيو. چونڊن کانپوءِ نواز شريف ٽيون ڀيرو پاڪستان جو وزيراعظم ٿيو، جنهن کي عدالت 2017ع ۾ نااهل قرار ڏنو هو. ان کانپوءِ شاهد خاقان عباسي مئي 2018ع تائين وزير اعظم رهيو. سندس جاءِ تي نگران وزيراعظم ناصر الملڪ آيو ۽ [[عمران خان]] 17 آگسٽ 2018ع تي پاڪستان جو وزيراعظم چونڊيو ويو، هو 3 اپريل 2022 تائين وزيراعظم رهيو. پاڪستان جو موجود وزیراعظم میان محمد شھباز شریف کی چونڊيو ویو آھی۔ ===پاڪستان جي وزيراعظمن جي فھرست=== === ڪنجي === {| class="wikitable" style="text-align:center;" |+ وزيراعظمن جي فهرست لاءِ ڪنجي ! پارٽي جو نالو |- | style="background:#008000; width:45px;" | || [[مسلم ليگ]] / [[پاڪستان مسلم ليگ]] |- | style="background:#008080;" | || [[عوامي ليگ]] |- | style="background:#6495ED;" | || [[ريپبلڪن پارٽي]] |- | style="background:#000000;" | || [[پاڪستان پيپلز پارٽي|پيپلز پارٽي]] |- | style="background:#cc0000;" | || [[نيشنل پيپلز پارٽي]] |- | style="background:#009000;" | || [[پاڪستان مسلم ليگ (ن)]] |- | style="background:#00ff00;" | || [[پاڪستان مسلم ليگ (ق)]] |- | style="background:#ff0000;" | || [[پاڪستان تحريڪ انصاف]] |- | style="background:#d3d3d3;" | || [[آزاد سياستدان|آزاد]] |} === فهرست === {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; font-size:90%;" |+ پاڪستان جي وزيراعظمن جي فهرست ! نمبر ! تصوير ! نالو<br />{{small|(پيدائش–وفات)}} ! عهدو سنڀاليو ! عهدو ڇڏيو ! مدو ! چونڊ ! colspan="2" | سياسي پارٽي<br />{{small|(اتحاد)}} ! نوٽ ! قومي اسيمبلي |- ! 1 | [[File:Liaquat Ali Khan.jpg|100px]] | '''[[لياقت علي خان]]'''<br />{{small|(1895–1951)}} | 14 آگسٽ 1947 | 16 آڪٽوبر 1951 † | 4 سال، 63 ڏينهن | — | style="background:#008000;" | | [[مسلم ليگ]] | پاڪستان جي پهرئين وزيراعظم طور عهدو سنڀاليو۔ | پهرين |- style="background:#e6e6aa;" ! — | — | '''عهدو خالي''' | 16 آڪٽوبر 1951 | 17 آڪٽوبر 1951 | 1 ڏينهن | — | colspan="2" | — | عبوري عرصي دوران عهدو خالي رهيو۔ | — |- ! 2 | [[File:Khawaja Nazimuddin.jpg|100px]] | '''[[خواجه ناظم الدين]]'''<br />{{small|(1894–1964)}} | 17 آڪٽوبر 1951 | 17 اپريل 1953 | 1 سال، 182 ڏينهن | — | style="background:#008000;" | | [[مسلم ليگ]] | لياقت علي خان جي قتل کان پوءِ وزيراعظم ٿيو۔ | — |- ! 3 | | '''[[محمد علي بوگرا]]'''<br />{{small|(1909–1963)}} | 17 اپريل 1953 | 12 آگسٽ 1955 | 2 سال، 117 ڏينهن | — | style="background:#008000;" | | [[مسلم ليگ]] | گورنر جنرل طرفان حڪومت برطرف ڪئي وئي۔ | — |- ! 4 | [[File:Mohamad Ali, primeiro-ministro do Paquistão, sem data.tif|100px]] | '''[[چوڌري محمد علي]]'''<br />{{small|(1905–1982)}} | 12 آگسٽ 1955 | 12 سيپٽمبر 1956 | 1 سال، 31 ڏينهن | — | style="background:#008000;" | | [[مسلم ليگ]] | اندروني سياسي تڪرارن سبب استعيفيٰ ڏني۔ | — |- ! 5 | [[File:Huseyn Shaheed Suhrawardy.png|100px]] | '''[[حسين شهيد سهروردي]]'''<br />{{small|(1892–1963)}} | 12 سيپٽمبر 1956 | 17 آڪٽوبر 1957 | 1 سال، 35 ڏينهن | — | style="background:#008080;" | | [[عوامي ليگ]] | اتحادي حمايت وڃائڻ کان پوءِ استعيفيٰ ڏني۔ | ٻي |- ! 6 | [[File:Ibrahim Ismail Chundrigar.jpg|100px]] | '''[[ابراهيم اسماعيل چندريگر]]'''<br />{{small|(1897–1960)}} | 17 آڪٽوبر 1957 | 11 ڊسمبر 1957 | 55 ڏينهن | — | style="background:#008000;" | | [[مسلم ليگ]] | عدم اعتماد جي تحريڪ سبب مختصر مدتي حڪومت ختم ٿي۔ | — |- ! 7 | [[File:Feroz Khan Noon.jpg|100px]] | '''[[فيروز خان نون]]'''<br />{{small|(1893–1970)}} | 16 ڊسمبر 1957 | 7 آڪٽوبر 1958 | 295 ڏينهن | — | style="background:#6495ED;" | | [[ريپبلڪن پارٽي]] | 1958ع ۾ مارشل لا لڳڻ کان پوءِ حڪومت ختم ٿي۔ | — |- style="background:#e6e6aa;" ! — | — | '''عهدو خالي''' | 8 آڪٽوبر 1958 | 6 ڊسمبر 1971 | — | — | colspan="2" | — | مارشل لا ۽ صدارتي نظام سبب وزيراعظم جو عهدو خالي رهيو۔ |- ! 8 | [[File:Nurul amin.jpg|100px]] | '''[[نورالامين]]'''<br />{{small|(1893–1974)}} | 7 ڊسمبر 1971 | 20 ڊسمبر 1971 | 13 ڏينهن | 1970 | style="background:#008000;" | | [[پاڪستان مسلم ليگ]] | 1971ع جي عام چونڊن کان پوءِ وزيراعظم مقرر ٿيو۔ پاڪستان جو واحد [[پاڪستان جو نائب صدر|نائب صدر]] پڻ رهيو۔ | پنجين |- style="background:#e6e6aa;" ! — | — | '''عهدو خالي''' | 21 ڊسمبر 1971 | 13 آگسٽ 1973 | — | — | colspan="2" | — | صدارتي نظام هيٺ وزيراعظم جو عهدو خالي رهيو۔ | — |- ! 9 | [[File:Zulfikar Ali Bhutto.jpg|100px]] | '''[[ذوالفقار علي ڀٽو]]'''<br />{{small|(1928–1979)}} | 14 آگسٽ 1973 | 5 جولاءِ 1977 | 3 سال، 325 ڏينهن | 1977 | style="background:#000000;" | | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | 1973ع جي آئين بعد پارلياماني نظام بحال ٿيو۔ 1977ع ۾ جنرل ضياءُ الحق اقتدار سنڀاليو۔ | ڇهين |- style="background:#e6e6aa;" ! — | — | '''عهدو خالي''' | 6 جولاءِ 1977 | 23 مارچ 1985 | — | — | colspan="2" | — | مارشل لا نافذ ٿيڻ سبب وزيراعظم جو عهدو معطل رهيو۔ | — |- ! 10 | [[File:Muhammad Khan Junejo.jpg|100px]] | '''[[محمد خان جوڻيجو]]'''<br />{{small|(1932–1993)}} | 24 مارچ 1985 | 29 مئي 1988 | 3 سال، 66 ڏينهن | 1985 | style="background:#d3d3d3;" | | [[آزاد سياستدان|آزاد]] | غير جماعتي چونڊن کان پوءِ وزيراعظم بڻيو۔ بعد ۾ صدر ضياءُ الحق حڪومت برطرف ڪئي۔ | ستون |- style="background:#e6e6aa;" ! — | — | '''عهدو خالي''' | 30 مئي 1988 | 1 ڊسمبر 1988 | — | — | colspan="2" | — | عبوري دور۔ |- ! 11 | [[File:Benazir Bhutto.jpg|100px]] | '''[[بينظير ڀٽو]]'''<br />{{small|(1953–2007)}} | 2 ڊسمبر 1988 | 6 آگسٽ 1990 | 1 سال، 247 ڏينهن | 1988 | style="background:#000000;" | | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | پاڪستان جي پهرين عورت وزيراعظم۔ صدر غلام اسحاق خان حڪومت برطرف ڪئي۔ | اٺين |- style="background:#e6e6aa;" ! — | — | '''عهدو خالي''' | 6 آگسٽ 1990 | 6 نومبر 1990 | — | — | colspan="2" | — | عبوري حڪومت۔ |- ! 12 | [[File:PrimeMinisterNawazSharif.jpg|100px]] | '''[[نواز شريف]]'''<br />{{small|(ڄم 1949)}} | 6 نومبر 1990 | 18 جولاءِ 1993 | 2 سال، 254 ڏينهن | 1990 | style="background:#009000;" | | [[اسلامي جمهوري اتحاد]] | صدر غلام اسحاق خان سان تڪرار بعد استعيفيٰ ڏني۔ | نائين |- ! 11 | [[File:Benazir Bhutto.jpg|100px]] | '''[[بينظير ڀٽو]]'''<br />{{small|(1953–2007)}} | 19 آڪٽوبر 1993 | 5 نومبر 1996 | 1 سال، 247 ڏينهن | 1993 | style="background:#000000;" | | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | بينظير ڀٽو ٻيھر پاڪستان جي وزيراعظم جو عھدو ماڻيو. صدر فاروق لغاري سندس حڪومت برطرف ڪئي۔ | ڏھين |- ! rowspan="2"| 13 | rowspan="2"| [[File:Mir Zafarullah Khan Jamali.jpg|100px]] | rowspan="2"| '''[[مير ظفرالله خان جمالي]]'''<br />{{small|(1944–2020)}} | 23 نومبر 2002 | 26 جون 2004 | 1 سال، 216 ڏينهن | 2002 | style="background:#00ff00;" | | [[پاڪستان مسلم ليگ (ق)]] | جنرل مشرف جي دور ۾ معاشي پاليسين کي جاري رکيو، پر مدو مڪمل ٿيڻ کان اڳ استعيفيٰ ڏني۔ | ڏهين |- | 26 جون 2004 | 30 جون 2004 | 4 ڏينهن | — | style="background:#00ff00;" | | [[پاڪستان مسلم ليگ (ق)]] | عبوري طور عهدو سنڀاليو۔ | — |- ! 14 | [[File:Chaudhry Shujaat Hussain.jpg|100px]] | '''[[چوڌري شجاعت حسين]]'''<br />{{small|(ڄم 1946)}} | 30 جون 2004 | 23 آگسٽ 2004 | 54 ڏينهن | — | style="background:#00ff00;" | | [[پاڪستان مسلم ليگ (ق)]] | مختصر ترين مدو رکندڙ وزيراعظمن مان هڪ۔ | يارهين |- ! 15 | [[File:Shaukat Aziz.jpg|100px]] | '''[[شوڪت عزيز]]'''<br />{{small|(ڄم 1949)}} | 28 آگسٽ 2004 | 15 نومبر 2007 | 3 سال، 79 ڏينهن | — | style="background:#00ff00;" | | [[پاڪستان مسلم ليگ (ق)]] | جنرل پرويز مشرف جي حمايت سان وزيراعظم رهيو۔ | ٻارهين |- style="background:#e6e6aa;" ! — | — | '''عبوري وزيراعظم''' | 15 نومبر 2007 | 25 مارچ 2008 | 4 مهينا، 10 ڏينهن | — | style="background:#00ff00;" | | [[پاڪستان مسلم ليگ (ق)]] | عبوري حڪومت۔ | — |- ! 16 | [[File:Yousaf Raza Gillani.jpg|100px]] | '''[[يوسف رضا گيلاني]]'''<br />{{small|(ڄم 1952)}} | 25 مارچ 2008 | 19 جون 2012 | 4 سال، 86 ڏينهن | 2008 | style="background:#000000;" | | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | سپريم ڪورٽ پاران نااهل قرار ڏنو ويو۔ | تيرهين |- ! 17 | [[File:Raja Pervaiz Ashraf.jpg|100px]] | '''[[راجا پرويز اشرف]]'''<br />{{small|(ڄم 1950)}} | 22 جون 2012 | 24 مارچ 2013 | 275 ڏينهن | — | style="background:#000000;" | | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | يوسف رضا گيلاني کان پوءِ وزيراعظم مقرر ٿيو۔ | چوڏهين |- style="background:#e6e6aa;" ! — | — | '''عبوري وزيراعظم''' | 24 مارچ 2013 | 5 جون 2013 | 2 مهينا، 12 ڏينهن | — | style="background:#d3d3d3;" | | [[آزاد سياستدان|آزاد]] | عبوري حڪومت۔ | — |- ! 18 | [[File:Shahid Khaqan Abbasi.jpg|100px]] | '''[[شاهد خاقان عباسي]]'''<br />{{small|(ڄم 1958)}} | 1 آگسٽ 2017 | 31 مئي 2018 | 303 ڏينهن | — | style="background:#008000;" | | [[پاڪستان مسلم ليگ (ن)]] | نواز شريف جي نااهلي کان پوءِ وزيراعظم چونڊيو ويو۔ | پندرهين |- style="background:#e6e6aa;" ! — | — | '''عبوري وزيراعظم''' | 31 مئي 2018 | 18 آگسٽ 2018 | 2 مهينا، 18 ڏينهن | — | style="background:#d3d3d3;" | | [[آزاد سياستدان|آزاد]] | عبوري حڪومت دوران وزيراعظم رهيو۔ | — |- ! 19 | [[File:Imran Khan 2019.jpg|100px]] | '''[[عمران خان]]'''<br />{{small|(ڄم 1952)}} | 18 آگسٽ 2018 | 10 اپريل 2022 | 3 سال، 235 ڏينهن | 2018 | style="background:#ff0000;" | | [[پاڪستان تحريڪ انصاف]] | 2018ع جي عام چونڊن کان پوءِ حڪومت ٺاهي۔ 2022ع ۾ بي اعتمادي رٿ ذريعي عهدي تان هٽايو ويو۔ | سورهين |- ! 20 | [[File:Shehbaz Sharif.jpg|100px]] | '''[[شهباز شريف]]'''<br />{{small|(ڄم 1951)}} | 11 اپريل 2022 | 14 آگسٽ 2023 | 1 سال، 125 ڏينهن | — | style="background:#008000;" | | [[پاڪستان مسلم ليگ (ن)]] | گڏيل مخالف ڌر جي حمايت سان وزيراعظم چونڊيو ويو۔ | سترهين |- style="background:#e6e6aa;" ! — | — | '''عبوري وزيراعظم''' | 14 آگسٽ 2023 | 4 مارچ 2024 | 6 مهينا، 19 ڏينهن | — | style="background:#7aa35c;" | | [[بلوچستان عوامي پارٽي]] | عبوري دور ۾ حڪومت سنڀالي۔ | — |- ! 21 | [[File:Shehbaz Sharif 2024.jpg|100px]] | '''[[شهباز شريف]]'''<br />{{small|(ڄم 1951)}} | 4 مارچ 2024 | موجوده | {{ayd|2024|03|04}} | 2024 | style="background:#008000;" | | [[پاڪستان مسلم ليگ (ن)]] | 2024ع جي عام چونڊن کان پوءِ ٻيهر وزيراعظم چونڊيو ويو۔ | ارڙهين |} === وزيراعظمن جي فهرست لاءِ نشانيون === {| class="wikitable" ! ! پارٽي جو نالو |- | style="background:#008000;" | | [[مسلم ليگ / پاڪستان مسلم ليگ]] |- | style="background:#00695c;" | | [[عوامي ليگ]] |- | style="background:#6495ED;" | | [[ريپبلڪن پارٽي]] |- | style="background:#000000;" | | [[پيپلز پارٽي]] |- | style="background:#ff0000;" | | [[نيشنل پيپلز پارٽي]] |- | style="background:#00aa00;" | | [[پاڪستان مسلم ليگ (ن)]] |- | style="background:#00ff00;" | | [[پاڪستان مسلم ليگ (ق)]] |- | style="background:#ff0000;" | | [[پاڪستان تحريڪ انصاف]] |- | style="background:#d3d3d3;" | | [[آزاد سياستدان|آزاد]] |} چاٻي [[زمرو:پاڪستان جا وزيراعظم]] [[زمرو:پاڪستان جا وزيراعظم]] [[زمرو:پاڪستان جا وزيراعظم]] [[زمرو:پاڪستان جا وزيراعظم]] sszhjf001wakpwaer1cgmybp8g3t416 0 73768 404588 296536 2026-08-18T14:37:03Z CommonsDelinker 103 Removing [[:c:File:Juice.jpg|Juice.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:TheImaCow|TheImaCow]] because: per [[:c:Commons:Deletion requests/File:Juice.jpg|]]. 404588 wikitext text/x-wiki '''جوس''' [[ميوو|ميون]] يا [[سبزي|سبزين]] جي [[رس]] ۽ ٻين ضروري شين کي ملائي ٺاھيو ويندو آھي. جوس هڪ اهڙو مشروب آهي، جيڪو ميون ۽ ڀاڄين مان قدرتي رس کي ڪڍي يا دٻائي حاصل ڪيو ويندو آهي. اهو اهڙي رس کي بہ ظاهر ڪري سگهي ٿو، جيڪا ڪنسنٽريٽ (Concentrate) يا ٻين قدرتي خوراڪي ذريعن جهڙوڪ گوشت يا سامونڊي خوراڪ (Seafood) سان ذائقي لاءِ شامل ڪئي ويندي آهن، جھڙوڪ ڪليم جو جوس (Clam Juice). جوس عام طور تي مشروب طور پيئڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي يا کاڌن ۽ ٻين مشروبات جھڙوڪ سموٿي (Smoothies) ۾ جزي يا ذائقي جي طور تي شامل ڪيو ويندو آهي. جوس، مشروب جي طور تي، ان وقت مقبول ٿيو جڏهن پيسچرائيزيشن (Pasteurization) جي طريقن جي ترقي ان کي خشڪ ٿيڻ کانسواءِ محفوظ ڪرڻ کي ممڪن بڻايو، جيڪو شراب جي پيداوار ۾ خمير ڪرڻ (Fermentation) لاءِ استعمال ٿيندو آهي. دنيا ۾ جوس جا سڀ کان وڏا استعمال ڪندڙ ملڪ نيوزي لينڊ آهن، جتي هر ماڻهو تقريباً 8 اونس (هڪ ڪپ) روزانو پيئندو آهي، ۽ ڪولمبيا، جتي هر ماڻهو روزانو تقريباً 3/4 ڪپ کان وڌيڪ رس استعمال ڪندو آهي. عام طور تي، ميون جي رس جو استعمال ڪنهن ملڪ جي آمدني جي سطح (Income Level) سان گڏ وڌندو آهي. mty430omjnpxmn2t6r6zk6i0m5lyttj 3 73903 404655 391992 2026-08-19T00:17:45Z JJPMaster 19744 JJPMaster صفحي [[واپرائيندڙ بحث:DreamRimmer]] کي [[واپرائيندڙ بحث:Max]] ڏانھن چوريو: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/DreamRimmer|DreamRimmer]]" to "[[Special:CentralAuth/Max|Max]]" 247626 wikitext text/x-wiki {{سانچو:سماجي ڳنڍڻن تي سنڌي وڪيپيڊيا}} <div style="padding:5px;font-size:medium"><center style="word-spacing:1ex">[[Wikipedia:سفارتخانو|سفارتخاني جي صفحي تي پنھنجون سفارشون ڏيو]] </center></div> {| bgcolor="#ADDFAD" align=center style="width:100% !important; -moz-border-radius: 1em;-webkit-border-radius:1em;border-radius:1em; border-top:2px dashed #3eb2c9;border-bottom:2px dashed #3eb2c9;padding: 5px 20px 25px;" |<span style="font-family:MB Lateefi;float:left">'''[[Wikipedia:سفارتخانو|سفارتخانو]]'''</span> <div class="tabber horizTabBox" style="width: 100% !important;"> [[عڪس:Wikipedia laurier wp.png|left|200px]] <center><big>'''بزمِ سنڌي وڪيپيڊيا ۾ ڀلي ڪري آيا''' ''{{PAGENAME}}'''</big></center>'' '''السلام عليڪم! اسان اميد ڪريون ٿا تہ توھان سنڌي وڪيپيڊيا جي لاء بھترين اضافو ثابت ٿيندئو'''.<br> * وڪيپيڊيا ھڪ کليل ڄاڻ چيڪلو آھي جنھن کي اسان سڀ ملي ڪري لکندا ۽ سنواريندا آھيون. وڪيپيڊيا منصوبي جي شروعات جنوري 2001ع ۾ ٿي، جڏھن تہ سنڌي وڪيپيڊيا فيبروري 2006ع ۾ عمل آئي. في الحال ھن وڪيپيڊيا ۾ '''{{NUMBEROFARTICLES}}''' [[Special:Allpages|مضمون]] موجود آھن.<br /> * ھن چيڪلي (انسائيڪلوپيڊيا) ۾ توھان مضمون نويسي، سنوار ۽ تصحيح کان پھريان ھيٺين صفحن تي ضرور نظر وجھو.''' * صفحن جي ظاھريت جي تبديلي ۽ طریقيڪار جي لاءِ ڏسو '''[[خاص:ترجيحات|ترجيحون]]'''. <Font - size=4> '''اصول ۽ قاعدا''' </Font - size> <Font - size=3> '''توھان جو واپرائيندڙ ۽ بحث صفحو''' </Font - size><br> ھتي توھانجو [[خاص:Mypage|'''مخصوص واپرائيندڙ صفحو بہ ھوندو''']] جتي توھان [[:زمرو:يوزر سانچا|پنھنجو تعارف لکي سگھو ٿا]]، ۽ توهانجي [[خاص:Mytalk|واپرائيندڙ بحث]] تي ٻيا رڪنَ توھان سان رابطو ڪري سگھن ٿا ۽ توھان ڏي پيغام موڪلي سگھن ٿا. * '''ڪنھن ٻئي رڪن کي پيغام موڪلڻ وقت ھنن امرن جو خاص خيال رکو''': ** '''جيڪڏھن ضرورت هجي تہ پيغام کي عنوان ضرور ڏيو'''. ** '''پيغام جي آخر ۾ پنهنجي صحيح ضرور وجھو، ان جي لاءِ هي علامت درج ڪريو'''--&#126;&#126;&#126;&#126;''' يا ھن ([[عڪس:Insert-signature.png|link=]]) بٽڻ تي ٽڙڪ ڪريو'''. ** '''[[Wikipedia:اصول بحث|اظھار بحث جي آدابن]] جو خصوصي خيال رکو'''. <Font - size=3> '''تعاون''' </Font - size> * '''وڪيپيڊيا جي ڪنھن بہ صفحي جي سڄي پاسي ڳوليو جو خانو نظر ايندو آھي. جنھن موضوع تي مضمون ٺاھڻ چاھيو تہ ڳوليو جي خاني ۾ لکو، ۽ ڳوليو تي ٽڙڪ ڪريو'''. <inputbox>type=search</inputbox> * '''توھان جي موضوع سان ملندڙ جلندڙ صفحا نظر ايندا. اھو اطمينان ڪرڻ کان پوء تہ توھان جي گهربل موضوع تي پھريان کان مضمون موجود ناھي، توھان نئون صفحو ٺاھي سگھو ٿا واضع هجي تہ ھڪ موضوع تي ھڪ کان وڌيڪ مضمون ٺاھڻ جي اجازت ناھي. توھان ھيٺ ڏنل خانو بہ استعمال ڪري سگھو ٿا'''. <inputbox>type=create</inputbox> * '''لکڻ کان پهرئين ھن ڳالھ جو يقين ڪريو تہ جنھن عنوان تي توھان لکي رھيا آھيو ان تي يا ان سان ملندڙ عنوانن تي وڪي ۾ ڪوئي مضمون نہ ھجي. ان جي لاء توھان ڳوليو جي خاني ۾ عنوان ۽ ان جا هم معنيٰ لفظ (اهڙا لفظ جن جي معني هڪ هجي) لکي ڳولا ڪريو'''.</center> |} -- توھان جي مدد جي لاء ھر وقت حاضر، اوهان جو خادم --[[واپرائيندڙ:KaleemBot|KaleemBot]] ([[واپرائيندڙ بحث:KaleemBot|ڳالھ]]) 13:17, 26 ڊسمبر 2023 ( يو.ٽي.سي) ls410tb89yg2v5tlnf0lw1m6k3lrovm 0 74568 404674 333688 2026-08-19T06:36:04Z Asadpg 5130 Adjacent stations Lua error 404674 wikitext text/x-wiki {{ڄاڻخانو اسٽيشن |name=ڪراچي ڪينٽ ريلوي اسٽيشن |native_name={{Nastaliq| ریلوے کراچی چھاؤنی اسٹیشن}} |style=Pakistan Railways |type=پبلڪ ء ڪينٽ |image=PK Karachi asv2020-02 img54 Cantonment Railway Station.jpg |image_caption=ريلوي اسٽيشن جي بلڊنگ |address=ڊاڪٽر دائود پورا روڊ<br> ڪراچي-75530، سنڌ۔ |country=پاڪستان |coordinates={{coord|24.8438|67.0412|type:railwaystation_region:PK|format=dms|display=inline,title}} |line=*[[ڪراچي۔پشاور ريلوي لائين]] *[[Karachi Circular Railway]] |other={{bus icon|12px|Local Transit}} [[Karachi Urban Transport Corporation|22-A]], [[Karachi Urban Transport Corporation|1-D]], [[Karachi Urban Transport Corporation|4-H]], [[Karachi Urban Transport Corporation|19-D]] |structure=اسٽينڊرڊ |platform=8 |depth= |levels=2 |tracks=10 |parking={{Parking symbol}} موجود آھي۔ |bicycle=موجود آھي۔ |status=فعال |opened={{start date and age|1898}} |closed= |rebuilt= |electrified=نا |code=KC |owned=[[ريلوي جي وزارت (پاڪستان)|ريلوي جي وزارت]] |zone=پاڪستان ريلويز ڪراچي زون |former=فریر روڊ اسٽيشن |passengers= |pass_year= |pass_percent= |pass_system= |embedded=[[File:Feature ticket office.svg|20px|Computerized Ticketing Counters]] [[File:Baggage claim ecomo.svg|20px|Luggage Checking System]] [[File:Feature parking.svg|20px|Parking]] [[File:Feature accessible.svg|20px|Disabled Access]] [[File:SymbolCoffeeShop.svg|20px|Food Plaza]] [[File:AB-Autobahnkiosk.svg|20px|Kiosks]] [[File:Aseos Públicos.jpg|20px|WC]] [[File:Aiga taxi.svg|20px|Taxi Stand]] [[File:Feature suburban buses.svg|20px|Public Transportation]] {{rint|metro}} |services={{Adjacent stations|system1=Pakistan Railways|line1=Karachi–Peshawar |left1=ڪراچي سٽي|right1=Departure Yard }} system2=Karachi Circular Railway line2=Main left2=Karachi City right2=Chanesar |map_type= |map_dot_label=Cantt. Station (KHI) |map_size=300 |mapframe=y}} '''ڪراچي ڪينٽ ريلوي اسٽيشن''' ( {{lang-ur |{{Nastaliq |کراچی چھاؤنی ریلوے اسٹیشن}}}}) [[ڪراچي]]، پاڪستان جي مصروف ترين [[ٽرين اسٽيشن |ريلوي اسٽيشنن]] مان هڪ آهي. اهو ڊاڪٽر دائود پوٽو روڊ، صدر جي ڀرسان واقع آهي.<ref name="Dawn">{{Cite news |url=https://www.dawn.com/news/1185160 |title=In motion: How Cantt Station imitates the soul of Karachi |last=Hussain Ali and Momina Khan |date=2 June 2015 |work=Dawn (newspaper) |access-date=25 May 2022}}</ref><ref name="youlin">{{حوالو ويب |url=https://www.youlinmagazine.com/article/terror-poverty-and-a-ray-of-hope-karachi-cantonment-railway-station/NjI1 |title=Terror, Poverty and a Ray of Hope: Karachi Cantonment Railway Station |last=Amber Juman |date=13 July 2016 |website=YOULIN magazine |access-date=25 May 2022}}</ref><ref name="TNI">{{Cite news |url=https://www.thenews.com.pk/print/633535-cantt-station-turns-into-escape-route-to-home-as-karachi-is-placed-on-lockdown |title=Cantt Station turns into escape route to home as Karachi is placed on lockdown (after corona pandemic in 2020) |last=Oonib Azam |date=24 March 2020 |work=The News International (newspaper) |access-date=25 May 2022}}</ref> {{s-start}} {{S-Railway}} {{Station box | title = {{PAGENAME}} | before = [[ڊرگ روڊ ريلوي اسٽيشن]] <br> | after = [[ڪراچي سٽي ريلوي اسٽيشن|ڪراچي سٽي اسٽيشن]] }} {{s-end}} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ڪراچي]] [[زمرو:سنڌ ۾ ريلوي اسٽيشنون]] [[زمرو:پاڪستان ۾ ريلوي اسٽيشن]] [[زمرو:ڪراچي جا ريلوي اسٽيشن]] [[زمرو:ڪراچي-پشاور لائين ML-1 جا اسٽيشن]] twhoaizpnnumhzequt4syh485os2lt3 0 75394 404652 264213 2026-08-18T23:59:40Z EmausBot 1754 Fixing double redirect from [[آستانه]] to [[آستانا]] 404652 wikitext text/x-wiki #چوريو [[آستانا]] fj70hdcck39e6tpvhtm1yc5f5546lwz 1 75395 404654 264215 2026-08-19T00:00:00Z EmausBot 1754 Fixing double redirect from [[بحث:آستانه]] to [[بحث:آستانا]] 404654 wikitext text/x-wiki #چوريو [[بحث:آستانا]] kbhvr8le1vs0uorxhwnhzavyuf79sxv 0 80385 404653 295502 2026-08-18T23:59:50Z EmausBot 1754 Fixing double redirect from [[پروڪئريوٽ]] to [[پروڪيريوٽس]] 404653 wikitext text/x-wiki #چوريو [[پروڪيريوٽس]] grywjaa393q3sc7uxtlvijgl8j2x0oa 0 86993 404661 368278 2026-08-19T06:15:08Z Memon2025 21315 /* حوالا */ 404661 wikitext text/x-wiki هڪ '''<small>قومي نسلي گروھ</small>''' يا '''<small>نسلي قومي گروھ</small>''' (<small>Ethnonational group</small>) هڪ اهڙو گروھ آهي جيڪو هڪ عام نسل ۽ قومي سڃاڻپ (يا سياسي سڃاڻپ) ٻنهي سان متحد آهي، جيڪو هڪ علائقائي وطن تي تاريخي دعوائن جو دعويٰ ڪري ٿو. تازو، عالمن هن اصطلاح کي انهن گروهن جي حوالي ڪرڻ لاءِ استعمال ڪرڻ شروع ڪيو آهي جيڪي خود اراديت جا حقدار آهن. هڪ نسلي قومي گروھ هڪ [[نسل|نسلي گروھ]] کان مختلف آهي، ڇاڪاڻ تہ هڪ نسلي گروھ کي صرف هڪ نسلي قومي گروھ سمجهي سگهجي ٿو جيڪڏهن اهو ڪافي وڏو هجي ۽ هڪ قومي رياست ٺاهڻ لاءِ تيار هجي. هڪ نسلي قومي گروھ اڪثر ڪري هڪ قوم ۾ سڀ کان وڏو گروھ هوندو آهي، جيڪو پنھنجي قومي ٻولي ۽ ثقافت کي کڻندو آهي، جيتوڻيڪ اهو ٻئي رياست ۾ هڪ وڏي اقليت پڻ ٺاهي سگهي ٿو. سياسي فلسفي ول ڪيمليڪا جي مطابق، نسلي قومي گروھ اهي گروھ آهن جن جون اڳ ۾ تاريخي طور تي پنھنجون رياستون هيون، پر هاڻي پاڻ کي هڪ وڏي رياست اندر هڪ اقليتي گروھ جي طور تي ڳوليندا آهن، اڪثر ڪري فوجي فتح، الحاق يا ٻي رياست سان اتحاد جي ڪري. ==پڻ ڏسو== * [[نسلي گروھ]] * [[قوم]] * [[نسلي لساني گروھ]] * [[نسلي مذھبي گروھ]] * [[منزو]] (انسان شناسي)، چيني ڪردار ڪلچر ۾ استعمال ٿيندڙ اصطلاح، جو مطلب ٿي سگهي ٿو "قوم" ۽ "نسلي گروھ". ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:قوم]] [[زمرو:نسلي گروہ]] [[زمرو:نسل]] [[زمرو:نسليات]] [[زمرو:شناخت]] [[زمرو:سماجي سائنس]] 6xxkeduyg56xrivdv7kozyz92gmv62h 14 87619 404663 344531 2026-08-19T06:16:48Z Memon2025 21315 /* */ 404663 wikitext text/x-wiki [[زمرو:نسلي گروہ]] [[زمرو:آفريڪي ماڻهو]] [[زمرو:آفريڪا جو سماج]] dfvmjbpbx3i88ax40an5xic67zs1x19 404669 404663 2026-08-19T06:29:16Z Memon2025 21315 /* */ 404669 wikitext text/x-wiki [[زمرو:آفريڪي ماڻهو]] [[زمرو:آفريڪا جو سماج]] [[زمرو:نسلي گروهه بلحاظ کنڊ]] 3du2w155sxp4isersv60trnemkf6mt5 0 92056 404608 362046 2026-08-18T15:31:04Z Memon2025 21315 /* */ 404608 wikitext text/x-wiki {{Short description|آفريقي عظيم ڍنڍن واري علائقي جو هڪ نسلي گروهه}} {{Infobox ethnic group | group = ٽٽسي (Tutsi) <br><small> اباٽٽسي (Abatutsi)</small> | image = King's palace in Nyanza.jpg | caption = نيانزا ۾ روايتي ٽٽسي بادشاهه جو محل | region1 = {{flagcountry|Burundi}} | pop1 = 1.7 ملين (ڪل آبادي جو 14 سيڪڙو) | region2 = {{flagcountry|Rwanda}} | pop2 = 1 کان 2 ملين (ڪل آبادي جو اٽڪل 9 کان 15 سيڪڙو) | rels = '''عيسائيت''' (80 سيڪڙو)، '''اسلام''' (5 سيڪڙو) | langs = [[ڪينيا روانڊا]]، [[ڪيرونڊي]] | related = روانڊا-رونڊي قومون ۽ هيما ماڻهو }} '''ٽٽسي''' (<small>Tutsi</small>)، جن کي واٽٽسي (<small>Watusi</small>) يا اباٽٽسي (<small>Abatutsi</small>) پڻ چيو ويندو آهي، هڪ نسلي گروهه آهن جيڪي بنيادي طور تي '''[[روانڊا]]''' ۽ '''[[برونڊي]]''' ۾ آباد آهن. اهي روانڊا ۽ برونڊي جي ٽن وڏن نسلي گروهن مان ٻيو نمبر وڏو گروهه آهن، ٻيا ٻه گروهه '''هوتو''' (<small>Hutu</small>) ۽ '''ٽوا''' (<small>Twa</small>) آهن. تاريخي طور تي، ٽٽسي ماڻهو مالدار (<small>pastoralists</small>) هئا ۽ سماج ۾ جنگجو طبقي جي حيثيت رکندا هئا. 1962ع کان اڳ، روانڊا جو سماجي ۽ سياسي نظام ٽٽسي اشرافيه جي هٿ ۾ هو. == اصليت ۽ درجه بندي == مورخ ڪرسٽوفر اهرٽ (Christopher Ehret) جو مڃڻ آهي ته ٽٽسي ماڻهو بنيادي طور تي قديم '''ڏکڻ ڪوشيٽڪ''' (South Cushitic) ٻوليون ڳالهائيندڙن جو نسل آهن، جيڪي 800 قبل مسيح کان اڳ عظيم ڍنڍن واري علائقي ۾ داخل ٿيا هئا. اهي ماڻهو مڪمل طور تي پنهنجي مال مويشي تي گذارو ڪندا هئا ۽ اناج جي پوک نه ڪندا هئا. ٽٽسي ماڻهن جي ثقافت ۽ کين جي عادتن ۾ قديم نيلو-سحرائي ۽ مرڪزي سوڊاني اثر پڻ ملي ٿو. روانڊا-رونڊي ٻولين ۾ مالداري سان لاڳاپيل ڪيترائي لفظ، جهڙوڪ "ڳئون" (Inka)، انهن قديم لڏپلاڻ ڪندڙن جي ٻولين مان ورتل آهن. بيلجيم جي نوآبادياتي دور ۾، ٽٽسي ماڻهن جي سڃاڻپ لاءِ هڪ عجيب معيار مقرر ڪيو ويو هو: جنهن شخص وٽ 10 کان وڌيڪ ڳئون هونديون هيون يا جنهن جو قد 6 فوٽن کان وڌيڪ هوندو هو، تنهن کي "ٽٽسي" قرار ڏنو ويندو هو. == جينياتيات (Genetics) == جديد جينياتي مطالعو ڏيکاري ٿو ته ٽٽسي ماڻهو گهڻو ڪري بانٽو (Bantu) نسل سان تعلق رکن ٿا، پر انهن ۾ ڪجهه منفرد خاصيتون به آهن: * '''پدري نسل (Y-DNA):''' اٽڪل 60 سيڪڙو ٽٽسي مردن ۾ هئپلو گروپ E1b1a ملي ٿو، جيڪو بانٽو نسل جي نشاني آهي. جڏهن ته 14.9 سيڪڙو ۾ هئپلو گروپ B ملي ٿو، جيڪو هوتو ماڻهن (4.3 سيڪڙو) جي مقابلي ۾ گهڻو وڌيڪ آهي. * '''قد:''' ٽٽسي ماڻهو پنهنجي ڊگهي قد جي ڪري مشهور آهن. انهن جو اوسط قد '''5 فوٽ 9 انچ (175 سينٽي ميٽر)''' هوندو آهي، جڏهن ته ڪجهه ماڻهو 7 فوٽن کان به وڌيڪ ڊگها رڪارڊ ڪيا ويا آهن. == تاريخ == روانڊا ۾ 15هين صدي کان وٺي ٽٽسي بادشاهت قائم هئي. 1897ع ۾ جرمني ۽ پوءِ 1916ع ۾ بيلجيم روانڊا تي قبضو ڪيو. نوآبادياتي طاقتن ٽٽسي ماڻهن کي تعليم ۽ حڪومت ۾ ترجيح ڏني، جنهن جي ڪري هوتو اڪثريت ۾ ڪاوڙ پيدا ٿي. 1959ع ۾ هوتو ماڻهن ٽٽسي بادشاهت جي خلاف بغاوت ڪئي، جنهن کي '''روانڊا جو انقلاب''' چيو وڃي ٿو. ان کان پوءِ هزارين ٽٽسي ماڻهو پاڙيسري ملڪن يوگنڊا ۽ تنزانيا ڏانهن هجرت ڪري ويا. == آباديءَ جا انگ اکر (2026 جي اندازي مطابق) == ٽٽسي ماڻهن جي آبادي هيٺين ملڪن ۾ ورهايل آهي: {| class="wikitable" ! ملڪ !! آبادي (لڳ ڀڳ) !! ڪل آبادي جو سيڪڙو |- | برونڊي || 1.7 ملين || 14% |- | روانڊا || 1.2 کان 2 ملين || 9% - 15% |- | يوگنڊا || 250,000 || - |} == حوالا == {{حوالا}} ij5u3rpg22pqzw0ra2uj7q51pg0vlu5 404609 404608 2026-08-18T15:35:18Z Memon2025 21315 /* */ 404609 wikitext text/x-wiki {{Short description|آفريقي عظيم ڍنڍن واري علائقي جو هڪ نسلي گروهه}} {{Infobox ethnic group | group = ٽٽسي (Tutsi) <br><small> اباٽٽسي (Abatutsi)</small> | image = King's palace in Nyanza.jpg | caption = نيانزا ۾ روايتي ٽٽسي بادشاهه جو محل | region1 = {{flagcountry|Burundi}} | pop1 = 1.7 ملين (ڪل آبادي جو 14 سيڪڙو) | region2 = {{flagcountry|Rwanda}} | pop2 = 1 کان 2 ملين (ڪل آبادي جو اٽڪل 9 کان 15 سيڪڙو) | rels = '''عيسائيت''' (80 سيڪڙو)، '''اسلام''' (5 سيڪڙو) | langs = [[ڪينيا روانڊا]]، [[ڪيرونڊي]] | related = روانڊا-رونڊي قومون ۽ هيما ماڻهو }} '''ٽٽسي''' (<small>Tutsi</small>)، جن کي واٽٽسي (<small>Watusi</small>) يا اباٽٽسي (<small>Abatutsi</small>) پڻ چيو ويندو آهي، هڪ نسلي گروهه آهن جيڪي بنيادي طور تي '''[[روانڊا]]''' ۽ '''[[برونڊي]]''' ۾ آباد آهن. اهي روانڊا ۽ برونڊي جي ٽن وڏن نسلي گروهن مان ٻيو نمبر وڏو گروهه آهن، ٻيا ٻه گروهه '''هوتو''' (<small>Hutu</small>) ۽ '''ٽوا''' (<small>Twa</small>) آهن. تاريخي طور تي، ٽٽسي ماڻهو مالدار/ ڌنار (<small>pastoralists</small>) هئا ۽ سماج ۾ جنگجو طبقي جي حيثيت رکندا هئا. 1962ع کان اڳ، روانڊا جو سماجي ۽ سياسي نظام ٽٽسي اشرافيه جي هٿ ۾ هو. == اصليت ۽ درجه بندي == مورخ ڪرسٽوفر اهرٽ (Christopher Ehret) جو مڃڻ آهي ته ٽٽسي ماڻهو بنيادي طور تي قديم '''ڏکڻ ڪوشيٽڪ''' (South Cushitic) ٻوليون ڳالهائيندڙن جو نسل آهن، جيڪي 800 قبل مسيح کان اڳ عظيم ڍنڍن واري علائقي ۾ داخل ٿيا هئا. اهي ماڻهو مڪمل طور تي پنهنجي مال مويشي تي گذارو ڪندا هئا ۽ اناج جي پوک نه ڪندا هئا. ٽٽسي ماڻهن جي ثقافت ۽ کين جي عادتن ۾ قديم نيلو-سحرائي ۽ مرڪزي سوڊاني اثر پڻ ملي ٿو. روانڊا-رونڊي ٻولين ۾ مالداري سان لاڳاپيل ڪيترائي لفظ، جهڙوڪ "ڳئون" (Inka)، انهن قديم لڏپلاڻ ڪندڙن جي ٻولين مان ورتل آهن. بيلجيم جي نوآبادياتي دور ۾، ٽٽسي ماڻهن جي سڃاڻپ لاءِ هڪ عجيب معيار مقرر ڪيو ويو هو: جنهن شخص وٽ 10 کان وڌيڪ ڳئون هونديون هيون يا جنهن جو قد 6 فوٽن کان وڌيڪ هوندو هو، تنهن کي "ٽٽسي" قرار ڏنو ويندو هو. == جينياتيات (Genetics) == جديد جينياتي مطالعو ڏيکاري ٿو ته ٽٽسي ماڻهو گهڻو ڪري بانٽو (Bantu) نسل سان تعلق رکن ٿا، پر انهن ۾ ڪجهه منفرد خاصيتون به آهن: * '''پدري نسل (Y-DNA):''' اٽڪل 60 سيڪڙو ٽٽسي مردن ۾ هئپلو گروپ E1b1a ملي ٿو، جيڪو بانٽو نسل جي نشاني آهي. جڏهن ته 14.9 سيڪڙو ۾ هئپلو گروپ B ملي ٿو، جيڪو هوتو ماڻهن (4.3 سيڪڙو) جي مقابلي ۾ گهڻو وڌيڪ آهي. * '''قد:''' ٽٽسي ماڻهو پنهنجي ڊگهي قد جي ڪري مشهور آهن. انهن جو اوسط قد '''5 فوٽ 9 انچ (175 سينٽي ميٽر)''' هوندو آهي، جڏهن ته ڪجهه ماڻهو 7 فوٽن کان به وڌيڪ ڊگها رڪارڊ ڪيا ويا آهن. == تاريخ == روانڊا ۾ 15هين صدي کان وٺي ٽٽسي بادشاهت قائم هئي. 1897ع ۾ جرمني ۽ پوءِ 1916ع ۾ بيلجيم روانڊا تي قبضو ڪيو. نوآبادياتي طاقتن ٽٽسي ماڻهن کي تعليم ۽ حڪومت ۾ ترجيح ڏني، جنهن جي ڪري هوتو اڪثريت ۾ ڪاوڙ پيدا ٿي. 1959ع ۾ هوتو ماڻهن ٽٽسي بادشاهت جي خلاف بغاوت ڪئي، جنهن کي '''روانڊا جو انقلاب''' چيو وڃي ٿو. ان کان پوءِ هزارين ٽٽسي ماڻهو پاڙيسري ملڪن يوگنڊا ۽ تنزانيا ڏانهن هجرت ڪري ويا. == آباديءَ جا انگ اکر (2026 جي اندازي مطابق) == ٽٽسي ماڻهن جي آبادي هيٺين ملڪن ۾ ورهايل آهي: {| class="wikitable" ! ملڪ !! آبادي (لڳ ڀڳ) !! ڪل آبادي جو سيڪڙو |- | برونڊي || 1.7 ملين || 14% |- | روانڊا || 1.2 کان 2 ملين || 9% - 15% |- | يوگنڊا || 250,000 || - |} == حوالا == {{حوالا}} hn5ha84d3g672k6xidzjpyh449gcqar 404610 404609 2026-08-18T15:36:42Z Memon2025 21315 /* */ 404610 wikitext text/x-wiki {{Short description|آفريقي عظيم ڍنڍن واري علائقي جو هڪ نسلي گروهه}} {{Infobox ethnic group | group = ٽٽسي (Tutsi) <br><small> اباٽٽسي (Abatutsi)</small> | image = King's palace in Nyanza.jpg | caption = نيانزا ۾ روايتي ٽٽسي بادشاهه جو محل | region1 = {{flagcountry|Burundi}} | pop1 = 1.7 ملين (ڪل آبادي جو 14 سيڪڙو) | region2 = {{flagcountry|Rwanda}} | pop2 = 1 کان 2 ملين (ڪل آبادي جو اٽڪل 9 کان 15 سيڪڙو) | rels = '''عيسائيت''' (80 سيڪڙو)، '''اسلام''' (5 سيڪڙو) | langs = [[ڪينيا روانڊا]]، [[ڪيرونڊي]] | related = روانڊا-رونڊي قومون ۽ هيما ماڻهو }} '''ٽٽسي''' (<small>Tutsi</small>)، جن کي واٽٽسي (<small>Watusi</small>) يا اباٽٽسي (<small>Abatutsi</small>) پڻ چيو ويندو آهي، هڪ نسلي گروهه آهن جيڪي بنيادي طور تي '''[[روانڊا]]''' ۽ '''[[برونڊي]]''' ۾ آباد آهن. اهي روانڊا ۽ برونڊي جي ٽن وڏن نسلي گروهن مان ٻيو نمبر وڏو گروهه آهن، ٻيا ٻه گروهه '''هوتو''' (<small>Hutu</small>) ۽ '''ٽوا''' (<small>Twa</small>) آهن. تاريخي طور تي، ٽٽسي ماڻهو مالدار/ ڌنار (<small>pastoralists</small>) هئا ۽ سماج ۾ جنگجو طبقي جي حيثيت رکندا هئا. 1962ع کان اڳ، روانڊا جو سماجي ۽ سياسي نظام ٽٽسي اشرافيه جي هٿ ۾ هو. == اصليت ۽ درجه بندي == مورخ ڪرسٽوفر اهرٽ (Christopher Ehret) جو مڃڻ آهي ته ٽٽسي ماڻهو بنيادي طور تي قديم '''ڏکڻ ڪوشيٽڪ''' (South Cushitic) ٻوليون ڳالهائيندڙن جو نسل آهن، جيڪي 800 قبل مسيح کان اڳ عظيم ڍنڍن واري علائقي ۾ داخل ٿيا هئا. اهي ماڻهو مڪمل طور تي پنهنجي مال مويشي تي گذارو ڪندا هئا ۽ اناج جي پوک نه ڪندا هئا. ٽٽسي ماڻهن جي ثقافت ۽ کين جي عادتن ۾ قديم نيلو-سحرائي ۽ مرڪزي سوڊاني اثر پڻ ملي ٿو. روانڊا-رونڊي ٻولين ۾ مالداري سان لاڳاپيل ڪيترائي لفظ، جهڙوڪ "ڳئون" (Inka)، انهن قديم لڏپلاڻ ڪندڙن جي ٻولين مان ورتل آهن. بيلجيم جي نوآبادياتي دور ۾، ٽٽسي ماڻهن جي سڃاڻپ لاءِ هڪ عجيب معيار مقرر ڪيو ويو هو: جنهن شخص وٽ 10 کان وڌيڪ ڳئون هونديون هيون يا جنهن جو قد 6 فوٽن کان وڌيڪ هوندو هو، تنهن کي "ٽٽسي" قرار ڏنو ويندو هو. == جينياتيات (Genetics) == جديد جينياتي مطالعو ڏيکاري ٿو ته ٽٽسي ماڻهو گهڻو ڪري بانٽو (Bantu) نسل سان تعلق رکن ٿا، پر انهن ۾ ڪجهه منفرد خاصيتون به آهن: * '''پدري نسل (Y-DNA):''' اٽڪل 60 سيڪڙو ٽٽسي مردن ۾ هئپلو گروپ E1b1a ملي ٿو، جيڪو بانٽو نسل جي نشاني آهي. جڏهن ته 14.9 سيڪڙو ۾ هئپلو گروپ B ملي ٿو، جيڪو هوتو ماڻهن (4.3 سيڪڙو) جي مقابلي ۾ گهڻو وڌيڪ آهي. * '''قد:''' ٽٽسي ماڻهو پنهنجي ڊگهي قد جي ڪري مشهور آهن. انهن جو اوسط قد '''5 فوٽ 9 انچ (175 سينٽي ميٽر)''' هوندو آهي، جڏهن ته ڪجهه ماڻهو 7 فوٽن کان به وڌيڪ ڊگها رڪارڊ ڪيا ويا آهن. == تاريخ == روانڊا ۾ 15هين صدي کان وٺي ٽٽسي بادشاهت قائم هئي. 1897ع ۾ جرمني ۽ پوءِ 1916ع ۾ بيلجيم روانڊا تي قبضو ڪيو. نوآبادياتي طاقتن ٽٽسي ماڻهن کي تعليم ۽ حڪومت ۾ ترجيح ڏني، جنهن جي ڪري هوتو اڪثريت ۾ ڪاوڙ پيدا ٿي. 1959ع ۾ هوتو ماڻهن ٽٽسي بادشاهت جي خلاف بغاوت ڪئي، جنهن کي '''روانڊا جو انقلاب''' چيو وڃي ٿو. ان کان پوءِ هزارين ٽٽسي ماڻهو پاڙيسري ملڪن يوگنڊا ۽ تنزانيا ڏانهن هجرت ڪري ويا. == آباديءَ جا انگ اکر (2026 جي اندازي مطابق) == ٽٽسي ماڻهن جي آبادي هيٺين ملڪن ۾ ورهايل آهي: {| class="wikitable" ! ملڪ !! آبادي (لڳ ڀڳ) !! ڪل آبادي جو سيڪڙو |- | برونڊي || 1.7 ملين || 14% |- | روانڊا || 1.2 کان 2 ملين || 9% - 15% |- | يوگنڊا || 250,000 || - |} == حوالا == {{حوالا}} fp5fa8baxfwew3ve02eisk7hy03dtj8 404611 404610 2026-08-18T15:37:20Z Memon2025 21315 /* */ 404611 wikitext text/x-wiki {{Short description|آفريقي عظيم ڍنڍن واري علائقي جو هڪ نسلي گروهه}} {{Infobox ethnic group | group = ٽٽسي (Tutsi) <br><small> اباٽٽسي (Abatutsi)</small> | image = King's palace in Nyanza.jpg | caption = نيانزا ۾ روايتي ٽٽسي بادشاهه جو محل | region1 = {{flagcountry|Burundi}} | pop1 = 1.7 ملين (ڪل آبادي جو 14 سيڪڙو) | region2 = {{flagcountry|Rwanda}} | pop2 = 1 کان 2 ملين (ڪل آبادي جو اٽڪل 9 کان 15 سيڪڙو) | rels = '''عيسائيت''' (80 سيڪڙو)، '''اسلام''' (5 سيڪڙو) | langs = [[ڪينيا روانڊا]]، [[ڪيرونڊي]] | related = روانڊا-رونڊي قومون ۽ هيما ماڻهو }} '''ٽٽسي''' (<small>Tutsi</small>)، جن کي واٽٽسي (<small>Watusi</small>) يا اباٽٽسي (<small>Abatutsi</small>) پڻ چيو ويندو آهي، هڪ نسلي گروهه آهن جيڪي بنيادي طور تي '''[[روانڊا]]''' ۽ '''[[برونڊي]]''' ۾ آباد آهن. اهي روانڊا ۽ برونڊي جي ٽن وڏن نسلي گروهن مان ٻيو نمبر وڏو گروهه آهن، ٻيا ٻه گروهه '''هوتو''' (<small>Hutu</small>) ۽ '''ٽوا''' (<small>Twa</small>) آهن. تاريخي طور تي، ٽٽسي ماڻهو مالدار/ ڌنار (<small>pastoralists</small>) هئا ۽ سماج ۾ جنگجو طبقي جي حيثيت رکندا هئا. 1962ع کان اڳ، روانڊا جو سماجي ۽ سياسي نظام ٽٽسي اشرافيه جي هٿ ۾ هو. == اصليت ۽ درجه بندي == مورخ ڪرسٽوفر اهرٽ (Christopher Ehret) جو مڃڻ آهي ته ٽٽسي ماڻهو بنيادي طور تي قديم '''ڏکڻ ڪوشيٽڪ''' (South Cushitic) ٻوليون ڳالهائيندڙن جو نسل آهن، جيڪي 800 قبل مسيح کان اڳ عظيم ڍنڍن واري علائقي ۾ داخل ٿيا هئا. اهي ماڻهو مڪمل طور تي پنهنجي مال مويشي تي گذارو ڪندا هئا ۽ اناج جي پوک نه ڪندا هئا. ٽٽسي ماڻهن جي ثقافت ۽ کين جي عادتن ۾ قديم نيلو-سحرائي ۽ مرڪزي سوڊاني اثر پڻ ملي ٿو. روانڊا-رونڊي ٻولين ۾ مالداري سان لاڳاپيل ڪيترائي لفظ، جهڙوڪ "ڳئون" (Inka)، انهن قديم لڏپلاڻ ڪندڙن جي ٻولين مان ورتل آهن. بيلجيم جي نوآبادياتي دور ۾، ٽٽسي ماڻهن جي سڃاڻپ لاءِ هڪ عجيب معيار مقرر ڪيو ويو هو: جنهن شخص وٽ 10 کان وڌيڪ ڳئون هونديون هيون يا جنهن جو قد 6 فوٽن کان وڌيڪ هوندو هو، تنهن کي "ٽٽسي" قرار ڏنو ويندو هو. == جينياتيات (Genetics) == جديد جينياتي مطالعو ڏيکاري ٿو ته ٽٽسي ماڻهو گهڻو ڪري بانٽو (Bantu) نسل سان تعلق رکن ٿا، پر انهن ۾ ڪجهه منفرد خاصيتون به آهن: * '''پدري نسل (Y-DNA):''' اٽڪل 60 سيڪڙو ٽٽسي مردن ۾ هئپلو گروپ E1b1a ملي ٿو، جيڪو بانٽو نسل جي نشاني آهي. جڏهن ته 14.9 سيڪڙو ۾ هئپلو گروپ B ملي ٿو، جيڪو هوتو ماڻهن (4.3 سيڪڙو) جي مقابلي ۾ گهڻو وڌيڪ آهي. * '''قد:''' ٽٽسي ماڻهو پنهنجي ڊگهي قد جي ڪري مشهور آهن. انهن جو اوسط قد '''5 فوٽ 9 انچ (175 سينٽي ميٽر)''' هوندو آهي، جڏهن ته ڪجهه ماڻهو 7 فوٽن کان به وڌيڪ ڊگها رڪارڊ ڪيا ويا آهن. == تاريخ == روانڊا ۾ 15هين صدي کان وٺي ٽٽسي بادشاهت قائم هئي. 1897ع ۾ جرمني ۽ پوءِ 1916ع ۾ بيلجيم روانڊا تي قبضو ڪيو. نوآبادياتي طاقتن ٽٽسي ماڻهن کي تعليم ۽ حڪومت ۾ ترجيح ڏني، جنهن جي ڪري هوتو اڪثريت ۾ ڪاوڙ پيدا ٿي. 1959ع ۾ هوتو ماڻهن ٽٽسي بادشاهت جي خلاف بغاوت ڪئي، جنهن کي '''روانڊا جو انقلاب''' چيو وڃي ٿو. ان کان پوءِ هزارين ٽٽسي ماڻهو پاڙيسري ملڪن يوگنڊا ۽ تنزانيا ڏانهن هجرت ڪري ويا. == آباديءَ جا انگ اکر (2026 جي اندازي مطابق) == ٽٽسي ماڻهن جي آبادي هيٺين ملڪن ۾ ورهايل آهي: {| class="wikitable" ! ملڪ !! آبادي (لڳ ڀڳ) !! ڪل آبادي جو سيڪڙو |- | برونڊي || 1.7 ملين || 14% |- | روانڊا || 1.2 کان 2 ملين || 9% - 15% |- | يوگنڊا || 250,000 || - |} == حوالا == {{حوالا}} 2j7f4i0vc69z9nftkk2g0c041pa4fpg 404615 404611 2026-08-18T15:41:51Z Memon2025 21315 /* */ 404615 wikitext text/x-wiki {{Short description|آفريقي عظيم ڍنڍن واري علائقي جو هڪ نسلي گروهه}} {{Infobox ethnic group | group = ٽٽسي (Tutsi) <br><small> اباٽٽسي (Abatutsi)</small> | image = King's palace in Nyanza.jpg | caption = نيانزا ۾ روايتي ٽٽسي بادشاهه جو محل | region1 = {{flagcountry|Burundi}} | pop1 = 1.7 ملين (ڪل آبادي جو 14 سيڪڙو) | region2 = {{flagcountry|Rwanda}} | pop2 = 1 کان 2 ملين (ڪل آبادي جو اٽڪل 9 کان 15 سيڪڙو) | rel = [[عيسائيت]] (80 سيڪڙو)، [[اسلام]] (5 سيڪڙو) | langs = [[ڪينيا-روانڊا]]، [[ڪيرونڊي]] | related = روانڊا-رونڊي قومون ۽ هيما ماڻهو }} '''ٽٽسي''' (<small>Tutsi</small>)، جن کي واٽٽسي (<small>Watutsi</small>) يا اباٽٽسي (<small>Abatutsi</small>) پڻ چيو ويندو آهي، هڪ نسلي گروهه آهن جيڪي بنيادي طور تي [[روانڊا]] ۽ [[برونڊي]] ۾ آباد آهن. اهي روانڊا ۽ برونڊي جي ٽن وڏن نسلي گروهن مان ٻيو نمبر وڏو گروهه آهن، ٻيا ٻه گروهه '''هوتو''' (<small>Hutu</small>) ۽ '''ٽوا''' (<small>Twa</small>) آهن. تاريخي طور تي، ٽٽسي ماڻهو مال دار/ڌنار (<small>pastoralists</small>) هئا ۽ سماج ۾ جنگجو طبقي جي حيثيت رکندا هئا. 1962ع کان اڳ، روانڊا جو سماجي ۽ سياسي نظام ٽٽسي اشرافيه جي هٿ ۾ هو. == اصليت ۽ درجه بندي == مورخ ڪرسٽوفر اهرٽ (Christopher Ehret) جو مڃڻ آهي ته ٽٽسي ماڻهو بنيادي طور تي قديم '''ڏکڻ ڪوشيٽڪ''' (South Cushitic) ٻوليون ڳالهائيندڙن جو نسل آهن، جيڪي 800 قبل مسيح کان اڳ عظيم ڍنڍن واري علائقي ۾ داخل ٿيا هئا. اهي ماڻهو مڪمل طور تي پنهنجي مال مويشي تي گذارو ڪندا هئا ۽ اناج جي پوک نه ڪندا هئا. ٽٽسي ماڻهن جي ثقافت ۽ کين جي عادتن ۾ قديم نيلو-سحرائي ۽ مرڪزي سوڊاني اثر پڻ ملي ٿو. روانڊا-رونڊي ٻولين ۾ مالداري سان لاڳاپيل ڪيترائي لفظ، جهڙوڪ "ڳئون" (Inka)، انهن قديم لڏپلاڻ ڪندڙن جي ٻولين مان ورتل آهن. بيلجيم جي نوآبادياتي دور ۾، ٽٽسي ماڻهن جي سڃاڻپ لاءِ هڪ عجيب معيار مقرر ڪيو ويو هو: جنهن شخص وٽ 10 کان وڌيڪ ڳئون هونديون هيون يا جنهن جو قد 6 فوٽن کان وڌيڪ هوندو هو، تنهن کي "ٽٽسي" قرار ڏنو ويندو هو. == جينياتيات (Genetics) == جديد جينياتي مطالعو ڏيکاري ٿو ته ٽٽسي ماڻهو گهڻو ڪري بانٽو (Bantu) نسل سان تعلق رکن ٿا، پر انهن ۾ ڪجهه منفرد خاصيتون به آهن: * '''پدري نسل (Y-DNA):''' اٽڪل 60 سيڪڙو ٽٽسي مردن ۾ هئپلو گروپ E1b1a ملي ٿو، جيڪو بانٽو نسل جي نشاني آهي. جڏهن ته 14.9 سيڪڙو ۾ هئپلو گروپ B ملي ٿو، جيڪو هوتو ماڻهن (4.3 سيڪڙو) جي مقابلي ۾ گهڻو وڌيڪ آهي. * '''قد:''' ٽٽسي ماڻهو پنهنجي ڊگهي قد جي ڪري مشهور آهن. انهن جو اوسط قد '''5 فوٽ 9 انچ (175 سينٽي ميٽر)''' هوندو آهي، جڏهن ته ڪجهه ماڻهو 7 فوٽن کان به وڌيڪ ڊگها رڪارڊ ڪيا ويا آهن. == تاريخ == روانڊا ۾ 15هين صدي کان وٺي ٽٽسي بادشاهت قائم هئي. 1897ع ۾ جرمني ۽ پوءِ 1916ع ۾ بيلجيم روانڊا تي قبضو ڪيو. نوآبادياتي طاقتن ٽٽسي ماڻهن کي تعليم ۽ حڪومت ۾ ترجيح ڏني، جنهن جي ڪري هوتو اڪثريت ۾ ڪاوڙ پيدا ٿي. 1959ع ۾ هوتو ماڻهن ٽٽسي بادشاهت جي خلاف بغاوت ڪئي، جنهن کي '''روانڊا جو انقلاب''' چيو وڃي ٿو. ان کان پوءِ هزارين ٽٽسي ماڻهو پاڙيسري ملڪن يوگنڊا ۽ تنزانيا ڏانهن هجرت ڪري ويا. == آباديءَ جا انگ اکر (2026 جي اندازي مطابق) == ٽٽسي ماڻهن جي آبادي هيٺين ملڪن ۾ ورهايل آهي: {| class="wikitable" ! ملڪ !! آبادي (لڳ ڀڳ) !! ڪل آبادي جو سيڪڙو |- | برونڊي || 1.7 ملين || 14% |- | روانڊا || 1.2 کان 2 ملين || 9% - 15% |- | يوگنڊا || 250,000 || - |} == حوالا == {{حوالا}} m9kjh0x9o7a0z323ol3jogc3oimnqst 404616 404615 2026-08-18T15:42:42Z Memon2025 21315 /* جينياتيات */ 404616 wikitext text/x-wiki {{Short description|آفريقي عظيم ڍنڍن واري علائقي جو هڪ نسلي گروهه}} {{Infobox ethnic group | group = ٽٽسي (Tutsi) <br><small> اباٽٽسي (Abatutsi)</small> | image = King's palace in Nyanza.jpg | caption = نيانزا ۾ روايتي ٽٽسي بادشاهه جو محل | region1 = {{flagcountry|Burundi}} | pop1 = 1.7 ملين (ڪل آبادي جو 14 سيڪڙو) | region2 = {{flagcountry|Rwanda}} | pop2 = 1 کان 2 ملين (ڪل آبادي جو اٽڪل 9 کان 15 سيڪڙو) | rel = [[عيسائيت]] (80 سيڪڙو)، [[اسلام]] (5 سيڪڙو) | langs = [[ڪينيا-روانڊا]]، [[ڪيرونڊي]] | related = روانڊا-رونڊي قومون ۽ هيما ماڻهو }} '''ٽٽسي''' (<small>Tutsi</small>)، جن کي واٽٽسي (<small>Watutsi</small>) يا اباٽٽسي (<small>Abatutsi</small>) پڻ چيو ويندو آهي، هڪ نسلي گروهه آهن جيڪي بنيادي طور تي [[روانڊا]] ۽ [[برونڊي]] ۾ آباد آهن. اهي روانڊا ۽ برونڊي جي ٽن وڏن نسلي گروهن مان ٻيو نمبر وڏو گروهه آهن، ٻيا ٻه گروهه '''هوتو''' (<small>Hutu</small>) ۽ '''ٽوا''' (<small>Twa</small>) آهن. تاريخي طور تي، ٽٽسي ماڻهو مال دار/ڌنار (<small>pastoralists</small>) هئا ۽ سماج ۾ جنگجو طبقي جي حيثيت رکندا هئا. 1962ع کان اڳ، روانڊا جو سماجي ۽ سياسي نظام ٽٽسي اشرافيه جي هٿ ۾ هو. == اصليت ۽ درجه بندي == مورخ ڪرسٽوفر اهرٽ (Christopher Ehret) جو مڃڻ آهي ته ٽٽسي ماڻهو بنيادي طور تي قديم '''ڏکڻ ڪوشيٽڪ''' (South Cushitic) ٻوليون ڳالهائيندڙن جو نسل آهن، جيڪي 800 قبل مسيح کان اڳ عظيم ڍنڍن واري علائقي ۾ داخل ٿيا هئا. اهي ماڻهو مڪمل طور تي پنهنجي مال مويشي تي گذارو ڪندا هئا ۽ اناج جي پوک نه ڪندا هئا. ٽٽسي ماڻهن جي ثقافت ۽ کين جي عادتن ۾ قديم نيلو-سحرائي ۽ مرڪزي سوڊاني اثر پڻ ملي ٿو. روانڊا-رونڊي ٻولين ۾ مالداري سان لاڳاپيل ڪيترائي لفظ، جهڙوڪ "ڳئون" (Inka)، انهن قديم لڏپلاڻ ڪندڙن جي ٻولين مان ورتل آهن. بيلجيم جي نوآبادياتي دور ۾، ٽٽسي ماڻهن جي سڃاڻپ لاءِ هڪ عجيب معيار مقرر ڪيو ويو هو: جنهن شخص وٽ 10 کان وڌيڪ ڳئون هونديون هيون يا جنهن جو قد 6 فوٽن کان وڌيڪ هوندو هو، تنهن کي "ٽٽسي" قرار ڏنو ويندو هو. ==جينياتيات== جديد جينياتي مطالعو ڏيکاري ٿو ته ٽٽسي ماڻهو گهڻو ڪري بانٽو (Bantu) نسل سان تعلق رکن ٿا، پر انهن ۾ ڪجهه منفرد خاصيتون به آهن: * '''پدري نسل (Y-DNA):''' اٽڪل 60 سيڪڙو ٽٽسي مردن ۾ هئپلو گروپ E1b1a ملي ٿو، جيڪو بانٽو نسل جي نشاني آهي. جڏهن ته 14.9 سيڪڙو ۾ هئپلو گروپ B ملي ٿو، جيڪو هوتو ماڻهن (4.3 سيڪڙو) جي مقابلي ۾ گهڻو وڌيڪ آهي. * '''قد:''' ٽٽسي ماڻهو پنهنجي ڊگهي قد جي ڪري مشهور آهن. انهن جو اوسط قد '''5 فوٽ 9 انچ (175 سينٽي ميٽر)''' هوندو آهي، جڏهن ته ڪجهه ماڻهو 7 فوٽن کان به وڌيڪ ڊگها رڪارڊ ڪيا ويا آهن. == تاريخ == روانڊا ۾ 15هين صدي کان وٺي ٽٽسي بادشاهت قائم هئي. 1897ع ۾ جرمني ۽ پوءِ 1916ع ۾ بيلجيم روانڊا تي قبضو ڪيو. نوآبادياتي طاقتن ٽٽسي ماڻهن کي تعليم ۽ حڪومت ۾ ترجيح ڏني، جنهن جي ڪري هوتو اڪثريت ۾ ڪاوڙ پيدا ٿي. 1959ع ۾ هوتو ماڻهن ٽٽسي بادشاهت جي خلاف بغاوت ڪئي، جنهن کي '''روانڊا جو انقلاب''' چيو وڃي ٿو. ان کان پوءِ هزارين ٽٽسي ماڻهو پاڙيسري ملڪن يوگنڊا ۽ تنزانيا ڏانهن هجرت ڪري ويا. == آباديءَ جا انگ اکر (2026 جي اندازي مطابق) == ٽٽسي ماڻهن جي آبادي هيٺين ملڪن ۾ ورهايل آهي: {| class="wikitable" ! ملڪ !! آبادي (لڳ ڀڳ) !! ڪل آبادي جو سيڪڙو |- | برونڊي || 1.7 ملين || 14% |- | روانڊا || 1.2 کان 2 ملين || 9% - 15% |- | يوگنڊا || 250,000 || - |} == حوالا == {{حوالا}} 5xgqkbu5s08p5hgl3nmoscf9b6nvnl7 404617 404616 2026-08-18T15:45:18Z Memon2025 21315 /* حوالا */ 404617 wikitext text/x-wiki {{Short description|آفريقي عظيم ڍنڍن واري علائقي جو هڪ نسلي گروهه}} {{Infobox ethnic group | group = ٽٽسي (Tutsi) <br><small> اباٽٽسي (Abatutsi)</small> | image = King's palace in Nyanza.jpg | caption = نيانزا ۾ روايتي ٽٽسي بادشاهه جو محل | region1 = {{flagcountry|Burundi}} | pop1 = 1.7 ملين (ڪل آبادي جو 14 سيڪڙو) | region2 = {{flagcountry|Rwanda}} | pop2 = 1 کان 2 ملين (ڪل آبادي جو اٽڪل 9 کان 15 سيڪڙو) | rel = [[عيسائيت]] (80 سيڪڙو)، [[اسلام]] (5 سيڪڙو) | langs = [[ڪينيا-روانڊا]]، [[ڪيرونڊي]] | related = روانڊا-رونڊي قومون ۽ هيما ماڻهو }} '''ٽٽسي''' (<small>Tutsi</small>)، جن کي واٽٽسي (<small>Watutsi</small>) يا اباٽٽسي (<small>Abatutsi</small>) پڻ چيو ويندو آهي، هڪ نسلي گروهه آهن جيڪي بنيادي طور تي [[روانڊا]] ۽ [[برونڊي]] ۾ آباد آهن. اهي روانڊا ۽ برونڊي جي ٽن وڏن نسلي گروهن مان ٻيو نمبر وڏو گروهه آهن، ٻيا ٻه گروهه '''هوتو''' (<small>Hutu</small>) ۽ '''ٽوا''' (<small>Twa</small>) آهن. تاريخي طور تي، ٽٽسي ماڻهو مال دار/ڌنار (<small>pastoralists</small>) هئا ۽ سماج ۾ جنگجو طبقي جي حيثيت رکندا هئا. 1962ع کان اڳ، روانڊا جو سماجي ۽ سياسي نظام ٽٽسي اشرافيه جي هٿ ۾ هو. == اصليت ۽ درجه بندي == مورخ ڪرسٽوفر اهرٽ (Christopher Ehret) جو مڃڻ آهي ته ٽٽسي ماڻهو بنيادي طور تي قديم '''ڏکڻ ڪوشيٽڪ''' (South Cushitic) ٻوليون ڳالهائيندڙن جو نسل آهن، جيڪي 800 قبل مسيح کان اڳ عظيم ڍنڍن واري علائقي ۾ داخل ٿيا هئا. اهي ماڻهو مڪمل طور تي پنهنجي مال مويشي تي گذارو ڪندا هئا ۽ اناج جي پوک نه ڪندا هئا. ٽٽسي ماڻهن جي ثقافت ۽ کين جي عادتن ۾ قديم نيلو-سحرائي ۽ مرڪزي سوڊاني اثر پڻ ملي ٿو. روانڊا-رونڊي ٻولين ۾ مالداري سان لاڳاپيل ڪيترائي لفظ، جهڙوڪ "ڳئون" (Inka)، انهن قديم لڏپلاڻ ڪندڙن جي ٻولين مان ورتل آهن. بيلجيم جي نوآبادياتي دور ۾، ٽٽسي ماڻهن جي سڃاڻپ لاءِ هڪ عجيب معيار مقرر ڪيو ويو هو: جنهن شخص وٽ 10 کان وڌيڪ ڳئون هونديون هيون يا جنهن جو قد 6 فوٽن کان وڌيڪ هوندو هو، تنهن کي "ٽٽسي" قرار ڏنو ويندو هو. ==جينياتيات== جديد جينياتي مطالعو ڏيکاري ٿو ته ٽٽسي ماڻهو گهڻو ڪري بانٽو (Bantu) نسل سان تعلق رکن ٿا، پر انهن ۾ ڪجهه منفرد خاصيتون به آهن: * '''پدري نسل (Y-DNA):''' اٽڪل 60 سيڪڙو ٽٽسي مردن ۾ هئپلو گروپ E1b1a ملي ٿو، جيڪو بانٽو نسل جي نشاني آهي. جڏهن ته 14.9 سيڪڙو ۾ هئپلو گروپ B ملي ٿو، جيڪو هوتو ماڻهن (4.3 سيڪڙو) جي مقابلي ۾ گهڻو وڌيڪ آهي. * '''قد:''' ٽٽسي ماڻهو پنهنجي ڊگهي قد جي ڪري مشهور آهن. انهن جو اوسط قد '''5 فوٽ 9 انچ (175 سينٽي ميٽر)''' هوندو آهي، جڏهن ته ڪجهه ماڻهو 7 فوٽن کان به وڌيڪ ڊگها رڪارڊ ڪيا ويا آهن. == تاريخ == روانڊا ۾ 15هين صدي کان وٺي ٽٽسي بادشاهت قائم هئي. 1897ع ۾ جرمني ۽ پوءِ 1916ع ۾ بيلجيم روانڊا تي قبضو ڪيو. نوآبادياتي طاقتن ٽٽسي ماڻهن کي تعليم ۽ حڪومت ۾ ترجيح ڏني، جنهن جي ڪري هوتو اڪثريت ۾ ڪاوڙ پيدا ٿي. 1959ع ۾ هوتو ماڻهن ٽٽسي بادشاهت جي خلاف بغاوت ڪئي، جنهن کي '''روانڊا جو انقلاب''' چيو وڃي ٿو. ان کان پوءِ هزارين ٽٽسي ماڻهو پاڙيسري ملڪن يوگنڊا ۽ تنزانيا ڏانهن هجرت ڪري ويا. == آباديءَ جا انگ اکر (2026 جي اندازي مطابق) == ٽٽسي ماڻهن جي آبادي هيٺين ملڪن ۾ ورهايل آهي: {| class="wikitable" ! ملڪ !! آبادي (لڳ ڀڳ) !! ڪل آبادي جو سيڪڙو |- | برونڊي || 1.7 ملين || 14% |- | روانڊا || 1.2 کان 2 ملين || 9% - 15% |- | يوگنڊا || 250,000 || - |} ==حوالا== {{حوالا}} ==External links== {{Scholia|topic}} * [http://www.ictr.org The International Criminal Tribunal for Rwanda (the status and judgments of all cases before the ICTR are available here)] {{Authority control}} [[Category:Tutsi| ]] 3ngxqssvatlxbigskrsvuixrwtt7frh 404623 404617 2026-08-18T16:00:36Z Memon2025 21315 404623 wikitext text/x-wiki {{Short description|آفريقي عظيم ڍنڍن واري علائقي جو هڪ نسلي گروهه}} {{Infobox ethnic group | group = ٽٽسي (Tutsi) <br><small> اباٽٽسي (Abatutsi)</small> | image = King's palace in Nyanza.jpg | caption = نيانزا ۾ روايتي ٽٽسي بادشاهه جو محل | region1 = {{flagcountry|Burundi}} | pop1 = 1.7 ملين (ڪل آبادي جو 14 سيڪڙو) | region2 = {{flagcountry|Rwanda}} | pop2 = 1 کان 2 ملين (ڪل آبادي جو اٽڪل 9 کان 15 سيڪڙو) | rel = [[عيسائيت]] (80 سيڪڙو)، [[اسلام]] (5 سيڪڙو) | langs = [[ڪينيا-روانڊا]]، [[ڪيرونڊي]] | related = روانڊا-رونڊي قومون ۽ هيما ماڻهو }} '''ٽٽسي''' (<small>Tutsi</small>)، جن کي واٽٽسي (<small>Watutsi</small>) يا اباٽٽسي (<small>Abatutsi</small>) پڻ چيو ويندو آهي، هڪ نسلي گروهه آهن جيڪي بنيادي طور تي [[روانڊا]] ۽ [[برونڊي]] ۾ آباد آهن. اهي روانڊا ۽ برونڊي جي ٽن وڏن نسلي گروهن مان ٻيو نمبر وڏو گروهه آهن، ٻيا ٻه گروهه '''هوتو''' (<small>Hutu</small>) ۽ '''ٽوا''' (<small>Twa</small>) آهن. تاريخي طور تي، ٽٽسي ماڻهو مال دار/ڌنار (<small>pastoralists</small>) هئا ۽ سماج ۾ جنگجو طبقي جي حيثيت رکندا هئا. 1962ع کان اڳ، روانڊا جو سماجي ۽ سياسي نظام ٽٽسي اشرافيه جي هٿ ۾ هو. == اصليت ۽ درجه بندي == مورخ ڪرسٽوفر اهرٽ (Christopher Ehret) جو مڃڻ آهي ته ٽٽسي ماڻهو بنيادي طور تي قديم '''ڏکڻ ڪوشيٽڪ''' (South Cushitic) ٻوليون ڳالهائيندڙن جو نسل آهن، جيڪي 800 قبل مسيح کان اڳ عظيم ڍنڍن واري علائقي ۾ داخل ٿيا هئا. اهي ماڻهو مڪمل طور تي پنهنجي مال مويشي تي گذارو ڪندا هئا ۽ اناج جي پوک نه ڪندا هئا. ٽٽسي ماڻهن جي ثقافت ۽ کين جي عادتن ۾ قديم نيلو-سحرائي ۽ مرڪزي سوڊاني اثر پڻ ملي ٿو. روانڊا-رونڊي ٻولين ۾ مالداري سان لاڳاپيل ڪيترائي لفظ، جهڙوڪ "ڳئون" (Inka)، انهن قديم لڏپلاڻ ڪندڙن جي ٻولين مان ورتل آهن. بيلجيم جي نوآبادياتي دور ۾، ٽٽسي ماڻهن جي سڃاڻپ لاءِ هڪ عجيب معيار مقرر ڪيو ويو هو: جنهن شخص وٽ 10 کان وڌيڪ ڳئون هونديون هيون يا جنهن جو قد 6 فوٽن کان وڌيڪ هوندو هو، تنهن کي "ٽٽسي" قرار ڏنو ويندو هو. ==جينياتيات== جديد جينياتي مطالعو ڏيکاري ٿو ته ٽٽسي ماڻهو گهڻو ڪري بانٽو (Bantu) نسل سان تعلق رکن ٿا، پر انهن ۾ ڪجهه منفرد خاصيتون به آهن: * '''پدري نسل (Y-DNA):''' اٽڪل 60 سيڪڙو ٽٽسي مردن ۾ هئپلو گروپ E1b1a ملي ٿو، جيڪو بانٽو نسل جي نشاني آهي. جڏهن ته 14.9 سيڪڙو ۾ هئپلو گروپ B ملي ٿو، جيڪو هوتو ماڻهن (4.3 سيڪڙو) جي مقابلي ۾ گهڻو وڌيڪ آهي. * '''قد:''' ٽٽسي ماڻهو پنهنجي ڊگهي قد جي ڪري مشهور آهن. انهن جو اوسط قد '''5 فوٽ 9 انچ (175 سينٽي ميٽر)''' هوندو آهي، جڏهن ته ڪجهه ماڻهو 7 فوٽن کان به وڌيڪ ڊگها رڪارڊ ڪيا ويا آهن. == تاريخ == روانڊا ۾ 15هين صدي کان وٺي ٽٽسي بادشاهت قائم هئي. 1897ع ۾ جرمني ۽ پوءِ 1916ع ۾ بيلجيم روانڊا تي قبضو ڪيو. نوآبادياتي طاقتن ٽٽسي ماڻهن کي تعليم ۽ حڪومت ۾ ترجيح ڏني، جنهن جي ڪري هوتو اڪثريت ۾ ڪاوڙ پيدا ٿي. 1959ع ۾ هوتو ماڻهن ٽٽسي بادشاهت جي خلاف بغاوت ڪئي، جنهن کي '''روانڊا جو انقلاب''' چيو وڃي ٿو. ان کان پوءِ هزارين ٽٽسي ماڻهو پاڙيسري ملڪن يوگنڊا ۽ تنزانيا ڏانهن هجرت ڪري ويا. == آباديءَ جا انگ اکر (2026 جي اندازي مطابق) == ٽٽسي ماڻهن جي آبادي هيٺين ملڪن ۾ ورهايل آهي: {| class="wikitable" ! ملڪ !! آبادي (لڳ ڀڳ) !! ڪل آبادي جو سيڪڙو |- | برونڊي || 1.7 ملين || 14% |- | روانڊا || 1.2 کان 2 ملين || 9% - 15% |- | يوگنڊا || 250,000 || - |} ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهرين ڳنڍڻا== {{Scholia|topic}} * [http://www.ictr.org The International Criminal Tribunal for Rwanda (the status and judgments of all cases before the ICTR are available here)] {{Authority control}} [[زمرو:ٽوٽسي]] [[زمرو:برونڊي جا نسلي گروهه]] [[زمرو:برونڊي]] [[زمرو:روانڊا]] [[زمرو:يوگنڊا]] [[زمرو:آفريڪا جا ماڻهو]] [[زمرو:آفريڪا جي آباديا]] [[زمرو:ماڻهو بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:ماڻهو بلحاظ کنڊ]] [[زمرو:نسلي گروهه بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:نسلي گروهه بلحاظ کنڊ]] [[زمرو:ڊيموڪريٽڪ ريپبلڪ آف ڪانگو]] [[زمرو:جمهوريا ڪانگو]] 60tehh9jdrtardfvoq708n5filwuj4n 404624 404623 2026-08-18T16:04:09Z Memon2025 21315 404624 wikitext text/x-wiki {{Short description|آفريقي عظيم ڍنڍن واري علائقي جو هڪ نسلي گروهه}} {{Infobox ethnic group | group = ٽٽسي (Tutsi) <br><small> اباٽٽسي (Abatutsi)</small> | image = King's palace in Nyanza.jpg | caption = نيانزا ۾ روايتي ٽٽسي بادشاهه جو محل | region1 = {{flagcountry|Burundi}} | pop1 = 1.7 ملين (ڪل آبادي جو 14 سيڪڙو) | region2 = {{flagcountry|Rwanda}} | pop2 = 1 کان 2 ملين (ڪل آبادي جو اٽڪل 9 کان 15 سيڪڙو) | rel = [[عيسائيت]] (80 سيڪڙو)، [[اسلام]] (5 سيڪڙو) | langs = [[ڪينيا-روانڊا]]، [[ڪيرونڊي]] | related = روانڊا-رونڊي قومون ۽ هيما ماڻهو }} '''ٽٽسي''' (<small>Tutsi</small>)، جن کي واٽٽسي (<small>Watutsi</small>) يا اباٽٽسي (<small>Abatutsi</small>) پڻ چيو ويندو آهي، هڪ نسلي گروهه آهن جيڪي بنيادي طور تي [[روانڊا]] ۽ [[برونڊي]] ۾ آباد آهن. اهي روانڊا ۽ برونڊي جي ٽن وڏن نسلي گروهن مان ٻيو نمبر وڏو گروهه آهن، ٻيا ٻه گروهه '''هوتو''' (<small>Hutu</small>) ۽ '''ٽوا''' (<small>Twa</small>) آهن. تاريخي طور تي، ٽٽسي ماڻهو مال دار/ڌنار (<small>pastoralists</small>) هئا ۽ سماج ۾ جنگجو طبقي جي حيثيت رکندا هئا. 1962ع کان اڳ، روانڊا جو سماجي ۽ سياسي نظام ٽٽسي اشرافيه جي هٿ ۾ هو. == اصليت ۽ درجه بندي == مورخ ڪرسٽوفر اهرٽ (Christopher Ehret) جو مڃڻ آهي ته ٽٽسي ماڻهو بنيادي طور تي قديم '''ڏکڻ ڪوشيٽڪ''' (South Cushitic) ٻوليون ڳالهائيندڙن جو نسل آهن، جيڪي 800 قبل مسيح کان اڳ عظيم ڍنڍن واري علائقي ۾ داخل ٿيا هئا. اهي ماڻهو مڪمل طور تي پنهنجي مال مويشي تي گذارو ڪندا هئا ۽ اناج جي پوک نه ڪندا هئا. ٽٽسي ماڻهن جي ثقافت ۽ کين جي عادتن ۾ قديم نيلو-سحرائي ۽ مرڪزي سوڊاني اثر پڻ ملي ٿو. روانڊا-رونڊي ٻولين ۾ مالداري سان لاڳاپيل ڪيترائي لفظ، جهڙوڪ "ڳئون" (Inka)، انهن قديم لڏپلاڻ ڪندڙن جي ٻولين مان ورتل آهن. بيلجيم جي نوآبادياتي دور ۾، ٽٽسي ماڻهن جي سڃاڻپ لاءِ هڪ عجيب معيار مقرر ڪيو ويو هو: جنهن شخص وٽ 10 کان وڌيڪ ڳئون هونديون هيون يا جنهن جو قد 6 فوٽن کان وڌيڪ هوندو هو، تنهن کي "ٽٽسي" قرار ڏنو ويندو هو. ==جينياتيات== جديد جينياتي مطالعو ڏيکاري ٿو ته ٽٽسي ماڻهو گهڻو ڪري بانٽو (Bantu) نسل سان تعلق رکن ٿا، پر انهن ۾ ڪجهه منفرد خاصيتون به آهن: * '''پدري نسل (Y-DNA):''' اٽڪل 60 سيڪڙو ٽٽسي مردن ۾ هئپلو گروپ E1b1a ملي ٿو، جيڪو بانٽو نسل جي نشاني آهي. جڏهن ته 14.9 سيڪڙو ۾ هئپلو گروپ B ملي ٿو، جيڪو هوتو ماڻهن (4.3 سيڪڙو) جي مقابلي ۾ گهڻو وڌيڪ آهي. * '''قد:''' ٽٽسي ماڻهو پنهنجي ڊگهي قد جي ڪري مشهور آهن. انهن جو اوسط قد '''5 فوٽ 9 انچ (175 سينٽي ميٽر)''' هوندو آهي، جڏهن ته ڪجهه ماڻهو 7 فوٽن کان به وڌيڪ ڊگها رڪارڊ ڪيا ويا آهن. == تاريخ == روانڊا ۾ 15هين صدي کان وٺي ٽٽسي بادشاهت قائم هئي. 1897ع ۾ جرمني ۽ پوءِ 1916ع ۾ بيلجيم روانڊا تي قبضو ڪيو. نوآبادياتي طاقتن ٽٽسي ماڻهن کي تعليم ۽ حڪومت ۾ ترجيح ڏني، جنهن جي ڪري هوتو اڪثريت ۾ ڪاوڙ پيدا ٿي. 1959ع ۾ هوتو ماڻهن ٽٽسي بادشاهت جي خلاف بغاوت ڪئي، جنهن کي '''روانڊا جو انقلاب''' چيو وڃي ٿو. ان کان پوءِ هزارين ٽٽسي ماڻهو پاڙيسري ملڪن يوگنڊا ۽ تنزانيا ڏانهن هجرت ڪري ويا. == آباديءَ جا انگ اکر (2026 جي اندازي مطابق) == ٽٽسي ماڻهن جي آبادي هيٺين ملڪن ۾ ورهايل آهي: {| class="wikitable" ! ملڪ !! آبادي (لڳ ڀڳ) !! ڪل آبادي جو سيڪڙو |- | برونڊي || 1.7 ملين || 14% |- | روانڊا || 1.2 کان 2 ملين || 9% - 15% |- | يوگنڊا || 250,000 || - |} ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهرين ڳنڍڻا== {{Scholia|topic}} * [http://www.ictr.org The International Criminal Tribunal for Rwanda (the status and judgments of all cases before the ICTR are available here)] {{Authority control}} [[زمرو:ٽوٽسي]] [[زمرو:برونڊي جا نسلي گروهه]] [[زمرو:برونڊي]] [[زمرو:روانڊا]] [[زمرو:يوگنڊا]] [[زمرو:روانڊا جي آباديات]] [[زمرو:يوگنڊا جا ماڻهو]] [[زمرو:آفريڪا جا ماڻهو]] [[زمرو:آفريڪا جي آباديات]] [[زمرو:ماڻهو بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:ماڻهو بلحاظ کنڊ]] [[زمرو:نسلي گروهه بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:نسلي گروهه بلحاظ کنڊ]] [[زمرو:ڊيموڪريٽڪ ريپبلڪ آف ڪانگو]] [[زمرو:جمهوريا ڪانگو]] [[زمرو:آباديات بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:آباديات بلحاظ کنڊ]] [[زمرو:نسلي گروهه]] iaufyywwod0drlfdbsl1z6npkmgiuy0 404657 404624 2026-08-19T06:00:28Z Memon2025 21315 /* ٻاهرين ڳنڍڻا */ 404657 wikitext text/x-wiki {{Short description|آفريقي عظيم ڍنڍن واري علائقي جو هڪ نسلي گروهه}} {{Infobox ethnic group | group = ٽٽسي (Tutsi) <br><small> اباٽٽسي (Abatutsi)</small> | image = King's palace in Nyanza.jpg | caption = نيانزا ۾ روايتي ٽٽسي بادشاهه جو محل | region1 = {{flagcountry|Burundi}} | pop1 = 1.7 ملين (ڪل آبادي جو 14 سيڪڙو) | region2 = {{flagcountry|Rwanda}} | pop2 = 1 کان 2 ملين (ڪل آبادي جو اٽڪل 9 کان 15 سيڪڙو) | rel = [[عيسائيت]] (80 سيڪڙو)، [[اسلام]] (5 سيڪڙو) | langs = [[ڪينيا-روانڊا]]، [[ڪيرونڊي]] | related = روانڊا-رونڊي قومون ۽ هيما ماڻهو }} '''ٽٽسي''' (<small>Tutsi</small>)، جن کي واٽٽسي (<small>Watutsi</small>) يا اباٽٽسي (<small>Abatutsi</small>) پڻ چيو ويندو آهي، هڪ نسلي گروهه آهن جيڪي بنيادي طور تي [[روانڊا]] ۽ [[برونڊي]] ۾ آباد آهن. اهي روانڊا ۽ برونڊي جي ٽن وڏن نسلي گروهن مان ٻيو نمبر وڏو گروهه آهن، ٻيا ٻه گروهه '''هوتو''' (<small>Hutu</small>) ۽ '''ٽوا''' (<small>Twa</small>) آهن. تاريخي طور تي، ٽٽسي ماڻهو مال دار/ڌنار (<small>pastoralists</small>) هئا ۽ سماج ۾ جنگجو طبقي جي حيثيت رکندا هئا. 1962ع کان اڳ، روانڊا جو سماجي ۽ سياسي نظام ٽٽسي اشرافيه جي هٿ ۾ هو. == اصليت ۽ درجه بندي == مورخ ڪرسٽوفر اهرٽ (Christopher Ehret) جو مڃڻ آهي ته ٽٽسي ماڻهو بنيادي طور تي قديم '''ڏکڻ ڪوشيٽڪ''' (South Cushitic) ٻوليون ڳالهائيندڙن جو نسل آهن، جيڪي 800 قبل مسيح کان اڳ عظيم ڍنڍن واري علائقي ۾ داخل ٿيا هئا. اهي ماڻهو مڪمل طور تي پنهنجي مال مويشي تي گذارو ڪندا هئا ۽ اناج جي پوک نه ڪندا هئا. ٽٽسي ماڻهن جي ثقافت ۽ کين جي عادتن ۾ قديم نيلو-سحرائي ۽ مرڪزي سوڊاني اثر پڻ ملي ٿو. روانڊا-رونڊي ٻولين ۾ مالداري سان لاڳاپيل ڪيترائي لفظ، جهڙوڪ "ڳئون" (Inka)، انهن قديم لڏپلاڻ ڪندڙن جي ٻولين مان ورتل آهن. بيلجيم جي نوآبادياتي دور ۾، ٽٽسي ماڻهن جي سڃاڻپ لاءِ هڪ عجيب معيار مقرر ڪيو ويو هو: جنهن شخص وٽ 10 کان وڌيڪ ڳئون هونديون هيون يا جنهن جو قد 6 فوٽن کان وڌيڪ هوندو هو، تنهن کي "ٽٽسي" قرار ڏنو ويندو هو. ==جينياتيات== جديد جينياتي مطالعو ڏيکاري ٿو ته ٽٽسي ماڻهو گهڻو ڪري بانٽو (Bantu) نسل سان تعلق رکن ٿا، پر انهن ۾ ڪجهه منفرد خاصيتون به آهن: * '''پدري نسل (Y-DNA):''' اٽڪل 60 سيڪڙو ٽٽسي مردن ۾ هئپلو گروپ E1b1a ملي ٿو، جيڪو بانٽو نسل جي نشاني آهي. جڏهن ته 14.9 سيڪڙو ۾ هئپلو گروپ B ملي ٿو، جيڪو هوتو ماڻهن (4.3 سيڪڙو) جي مقابلي ۾ گهڻو وڌيڪ آهي. * '''قد:''' ٽٽسي ماڻهو پنهنجي ڊگهي قد جي ڪري مشهور آهن. انهن جو اوسط قد '''5 فوٽ 9 انچ (175 سينٽي ميٽر)''' هوندو آهي، جڏهن ته ڪجهه ماڻهو 7 فوٽن کان به وڌيڪ ڊگها رڪارڊ ڪيا ويا آهن. == تاريخ == روانڊا ۾ 15هين صدي کان وٺي ٽٽسي بادشاهت قائم هئي. 1897ع ۾ جرمني ۽ پوءِ 1916ع ۾ بيلجيم روانڊا تي قبضو ڪيو. نوآبادياتي طاقتن ٽٽسي ماڻهن کي تعليم ۽ حڪومت ۾ ترجيح ڏني، جنهن جي ڪري هوتو اڪثريت ۾ ڪاوڙ پيدا ٿي. 1959ع ۾ هوتو ماڻهن ٽٽسي بادشاهت جي خلاف بغاوت ڪئي، جنهن کي '''روانڊا جو انقلاب''' چيو وڃي ٿو. ان کان پوءِ هزارين ٽٽسي ماڻهو پاڙيسري ملڪن يوگنڊا ۽ تنزانيا ڏانهن هجرت ڪري ويا. == آباديءَ جا انگ اکر (2026 جي اندازي مطابق) == ٽٽسي ماڻهن جي آبادي هيٺين ملڪن ۾ ورهايل آهي: {| class="wikitable" ! ملڪ !! آبادي (لڳ ڀڳ) !! ڪل آبادي جو سيڪڙو |- | برونڊي || 1.7 ملين || 14% |- | روانڊا || 1.2 کان 2 ملين || 9% - 15% |- | يوگنڊا || 250,000 || - |} ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهرين ڳنڍڻا== {{Scholia|topic}} * [http://www.ictr.org The International Criminal Tribunal for Rwanda (the status and judgments of all cases before the ICTR are available here)] {{Authority control}} [[زمرو:ٽوٽسي]] [[زمرو:برونڊي جا نسلي گروهه]] [[زمرو:برونڊي]] [[زمرو:روانڊا]] [[زمرو:يوگنڊا]] [[زمرو:روانڊا جي آباديات]] [[زمرو:يوگنڊا جا ماڻهو]] [[زمرو:آفريڪا جا ماڻهو]] گروهه [[زمرو:آفريڪا جي آباديات]] [[زمرو:ماڻهو بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:ماڻهو بلحاظ کنڊ]] [[زمرو:نسلي گروهه بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:نسلي گروهه بلحاظ کنڊ]] [[زمرو:ڊيموڪريٽڪ ريپبلڪ آف ڪانگو]] [[زمرو:جمهوريا ڪانگو]] [[زمرو:آباديات بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:آباديات بلحاظ کنڊ]] [[زمرو:نسلي گروهه]] dq8bcqmouch3wc43ag6kl76rzmze7la 404658 404657 2026-08-19T06:07:35Z Memon2025 21315 /* ٻاهرين ڳنڍڻا */ 404658 wikitext text/x-wiki {{Short description|آفريقي عظيم ڍنڍن واري علائقي جو هڪ نسلي گروهه}} {{Infobox ethnic group | group = ٽٽسي (Tutsi) <br><small> اباٽٽسي (Abatutsi)</small> | image = King's palace in Nyanza.jpg | caption = نيانزا ۾ روايتي ٽٽسي بادشاهه جو محل | region1 = {{flagcountry|Burundi}} | pop1 = 1.7 ملين (ڪل آبادي جو 14 سيڪڙو) | region2 = {{flagcountry|Rwanda}} | pop2 = 1 کان 2 ملين (ڪل آبادي جو اٽڪل 9 کان 15 سيڪڙو) | rel = [[عيسائيت]] (80 سيڪڙو)، [[اسلام]] (5 سيڪڙو) | langs = [[ڪينيا-روانڊا]]، [[ڪيرونڊي]] | related = روانڊا-رونڊي قومون ۽ هيما ماڻهو }} '''ٽٽسي''' (<small>Tutsi</small>)، جن کي واٽٽسي (<small>Watutsi</small>) يا اباٽٽسي (<small>Abatutsi</small>) پڻ چيو ويندو آهي، هڪ نسلي گروهه آهن جيڪي بنيادي طور تي [[روانڊا]] ۽ [[برونڊي]] ۾ آباد آهن. اهي روانڊا ۽ برونڊي جي ٽن وڏن نسلي گروهن مان ٻيو نمبر وڏو گروهه آهن، ٻيا ٻه گروهه '''هوتو''' (<small>Hutu</small>) ۽ '''ٽوا''' (<small>Twa</small>) آهن. تاريخي طور تي، ٽٽسي ماڻهو مال دار/ڌنار (<small>pastoralists</small>) هئا ۽ سماج ۾ جنگجو طبقي جي حيثيت رکندا هئا. 1962ع کان اڳ، روانڊا جو سماجي ۽ سياسي نظام ٽٽسي اشرافيه جي هٿ ۾ هو. == اصليت ۽ درجه بندي == مورخ ڪرسٽوفر اهرٽ (Christopher Ehret) جو مڃڻ آهي ته ٽٽسي ماڻهو بنيادي طور تي قديم '''ڏکڻ ڪوشيٽڪ''' (South Cushitic) ٻوليون ڳالهائيندڙن جو نسل آهن، جيڪي 800 قبل مسيح کان اڳ عظيم ڍنڍن واري علائقي ۾ داخل ٿيا هئا. اهي ماڻهو مڪمل طور تي پنهنجي مال مويشي تي گذارو ڪندا هئا ۽ اناج جي پوک نه ڪندا هئا. ٽٽسي ماڻهن جي ثقافت ۽ کين جي عادتن ۾ قديم نيلو-سحرائي ۽ مرڪزي سوڊاني اثر پڻ ملي ٿو. روانڊا-رونڊي ٻولين ۾ مالداري سان لاڳاپيل ڪيترائي لفظ، جهڙوڪ "ڳئون" (Inka)، انهن قديم لڏپلاڻ ڪندڙن جي ٻولين مان ورتل آهن. بيلجيم جي نوآبادياتي دور ۾، ٽٽسي ماڻهن جي سڃاڻپ لاءِ هڪ عجيب معيار مقرر ڪيو ويو هو: جنهن شخص وٽ 10 کان وڌيڪ ڳئون هونديون هيون يا جنهن جو قد 6 فوٽن کان وڌيڪ هوندو هو، تنهن کي "ٽٽسي" قرار ڏنو ويندو هو. ==جينياتيات== جديد جينياتي مطالعو ڏيکاري ٿو ته ٽٽسي ماڻهو گهڻو ڪري بانٽو (Bantu) نسل سان تعلق رکن ٿا، پر انهن ۾ ڪجهه منفرد خاصيتون به آهن: * '''پدري نسل (Y-DNA):''' اٽڪل 60 سيڪڙو ٽٽسي مردن ۾ هئپلو گروپ E1b1a ملي ٿو، جيڪو بانٽو نسل جي نشاني آهي. جڏهن ته 14.9 سيڪڙو ۾ هئپلو گروپ B ملي ٿو، جيڪو هوتو ماڻهن (4.3 سيڪڙو) جي مقابلي ۾ گهڻو وڌيڪ آهي. * '''قد:''' ٽٽسي ماڻهو پنهنجي ڊگهي قد جي ڪري مشهور آهن. انهن جو اوسط قد '''5 فوٽ 9 انچ (175 سينٽي ميٽر)''' هوندو آهي، جڏهن ته ڪجهه ماڻهو 7 فوٽن کان به وڌيڪ ڊگها رڪارڊ ڪيا ويا آهن. == تاريخ == روانڊا ۾ 15هين صدي کان وٺي ٽٽسي بادشاهت قائم هئي. 1897ع ۾ جرمني ۽ پوءِ 1916ع ۾ بيلجيم روانڊا تي قبضو ڪيو. نوآبادياتي طاقتن ٽٽسي ماڻهن کي تعليم ۽ حڪومت ۾ ترجيح ڏني، جنهن جي ڪري هوتو اڪثريت ۾ ڪاوڙ پيدا ٿي. 1959ع ۾ هوتو ماڻهن ٽٽسي بادشاهت جي خلاف بغاوت ڪئي، جنهن کي '''روانڊا جو انقلاب''' چيو وڃي ٿو. ان کان پوءِ هزارين ٽٽسي ماڻهو پاڙيسري ملڪن يوگنڊا ۽ تنزانيا ڏانهن هجرت ڪري ويا. == آباديءَ جا انگ اکر (2026 جي اندازي مطابق) == ٽٽسي ماڻهن جي آبادي هيٺين ملڪن ۾ ورهايل آهي: {| class="wikitable" ! ملڪ !! آبادي (لڳ ڀڳ) !! ڪل آبادي جو سيڪڙو |- | برونڊي || 1.7 ملين || 14% |- | روانڊا || 1.2 کان 2 ملين || 9% - 15% |- | يوگنڊا || 250,000 || - |} ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهرين ڳنڍڻا== {{Scholia|topic}} * [http://www.ictr.org The International Criminal Tribunal for Rwanda (the status and judgments of all cases before the ICTR are available here)] {{Authority control}} [[زمرو:ٽوٽسي]] [[زمرو:برونڊي جا نسلي گروهه]] [[زمرو:برونڊي]] [[زمرو:روانڊا]] [[زمرو:يوگنڊا]] [[زمرو:روانڊا جي آباديات]] [[زمرو:يوگنڊا جا ماڻهو]] [[زمرو:آفريڪا جا ماڻهو]] [[زمرو:آفريڪا جي آباديات]] [[زمرو:ماڻهو بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:ماڻهو بلحاظ کنڊ]] [[زمرو:نسلي گروهه بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:نسلي گروهه بلحاظ کنڊ]] [[زمرو:ڊيموڪريٽڪ ريپبلڪ آف ڪانگو]] [[زمرو:جمهوريا ڪانگو]] [[زمرو:آباديات بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:آباديات بلحاظ کنڊ]] [[زمرو:نسلي گروهه]] [[زمرو:آفريڪا ۾ نسلي گروهه] [[زمرو:آفريڪا جي آباديات]] [[زمرو:آفريڪا جا ماڻهو]] 4vfp0mzo8imqkao9rmxtdma6q6gb233 404659 404658 2026-08-19T06:07:57Z Memon2025 21315 404659 wikitext text/x-wiki {{Short description|آفريقي عظيم ڍنڍن واري علائقي جو هڪ نسلي گروهه}} {{Infobox ethnic group | group = ٽٽسي (Tutsi) <br><small> اباٽٽسي (Abatutsi)</small> | image = King's palace in Nyanza.jpg | caption = نيانزا ۾ روايتي ٽٽسي بادشاهه جو محل | region1 = {{flagcountry|Burundi}} | pop1 = 1.7 ملين (ڪل آبادي جو 14 سيڪڙو) | region2 = {{flagcountry|Rwanda}} | pop2 = 1 کان 2 ملين (ڪل آبادي جو اٽڪل 9 کان 15 سيڪڙو) | rel = [[عيسائيت]] (80 سيڪڙو)، [[اسلام]] (5 سيڪڙو) | langs = [[ڪينيا-روانڊا]]، [[ڪيرونڊي]] | related = روانڊا-رونڊي قومون ۽ هيما ماڻهو }} '''ٽٽسي''' (<small>Tutsi</small>)، جن کي واٽٽسي (<small>Watutsi</small>) يا اباٽٽسي (<small>Abatutsi</small>) پڻ چيو ويندو آهي، هڪ نسلي گروهه آهن جيڪي بنيادي طور تي [[روانڊا]] ۽ [[برونڊي]] ۾ آباد آهن. اهي روانڊا ۽ برونڊي جي ٽن وڏن نسلي گروهن مان ٻيو نمبر وڏو گروهه آهن، ٻيا ٻه گروهه '''هوتو''' (<small>Hutu</small>) ۽ '''ٽوا''' (<small>Twa</small>) آهن. تاريخي طور تي، ٽٽسي ماڻهو مال دار/ڌنار (<small>pastoralists</small>) هئا ۽ سماج ۾ جنگجو طبقي جي حيثيت رکندا هئا. 1962ع کان اڳ، روانڊا جو سماجي ۽ سياسي نظام ٽٽسي اشرافيه جي هٿ ۾ هو. == اصليت ۽ درجه بندي == مورخ ڪرسٽوفر اهرٽ (Christopher Ehret) جو مڃڻ آهي ته ٽٽسي ماڻهو بنيادي طور تي قديم '''ڏکڻ ڪوشيٽڪ''' (South Cushitic) ٻوليون ڳالهائيندڙن جو نسل آهن، جيڪي 800 قبل مسيح کان اڳ عظيم ڍنڍن واري علائقي ۾ داخل ٿيا هئا. اهي ماڻهو مڪمل طور تي پنهنجي مال مويشي تي گذارو ڪندا هئا ۽ اناج جي پوک نه ڪندا هئا. ٽٽسي ماڻهن جي ثقافت ۽ کين جي عادتن ۾ قديم نيلو-سحرائي ۽ مرڪزي سوڊاني اثر پڻ ملي ٿو. روانڊا-رونڊي ٻولين ۾ مالداري سان لاڳاپيل ڪيترائي لفظ، جهڙوڪ "ڳئون" (Inka)، انهن قديم لڏپلاڻ ڪندڙن جي ٻولين مان ورتل آهن. بيلجيم جي نوآبادياتي دور ۾، ٽٽسي ماڻهن جي سڃاڻپ لاءِ هڪ عجيب معيار مقرر ڪيو ويو هو: جنهن شخص وٽ 10 کان وڌيڪ ڳئون هونديون هيون يا جنهن جو قد 6 فوٽن کان وڌيڪ هوندو هو، تنهن کي "ٽٽسي" قرار ڏنو ويندو هو. ==جينياتيات== جديد جينياتي مطالعو ڏيکاري ٿو ته ٽٽسي ماڻهو گهڻو ڪري بانٽو (Bantu) نسل سان تعلق رکن ٿا، پر انهن ۾ ڪجهه منفرد خاصيتون به آهن: * '''پدري نسل (Y-DNA):''' اٽڪل 60 سيڪڙو ٽٽسي مردن ۾ هئپلو گروپ E1b1a ملي ٿو، جيڪو بانٽو نسل جي نشاني آهي. جڏهن ته 14.9 سيڪڙو ۾ هئپلو گروپ B ملي ٿو، جيڪو هوتو ماڻهن (4.3 سيڪڙو) جي مقابلي ۾ گهڻو وڌيڪ آهي. * '''قد:''' ٽٽسي ماڻهو پنهنجي ڊگهي قد جي ڪري مشهور آهن. انهن جو اوسط قد '''5 فوٽ 9 انچ (175 سينٽي ميٽر)''' هوندو آهي، جڏهن ته ڪجهه ماڻهو 7 فوٽن کان به وڌيڪ ڊگها رڪارڊ ڪيا ويا آهن. == تاريخ == روانڊا ۾ 15هين صدي کان وٺي ٽٽسي بادشاهت قائم هئي. 1897ع ۾ جرمني ۽ پوءِ 1916ع ۾ بيلجيم روانڊا تي قبضو ڪيو. نوآبادياتي طاقتن ٽٽسي ماڻهن کي تعليم ۽ حڪومت ۾ ترجيح ڏني، جنهن جي ڪري هوتو اڪثريت ۾ ڪاوڙ پيدا ٿي. 1959ع ۾ هوتو ماڻهن ٽٽسي بادشاهت جي خلاف بغاوت ڪئي، جنهن کي '''روانڊا جو انقلاب''' چيو وڃي ٿو. ان کان پوءِ هزارين ٽٽسي ماڻهو پاڙيسري ملڪن يوگنڊا ۽ تنزانيا ڏانهن هجرت ڪري ويا. == آباديءَ جا انگ اکر (2026 جي اندازي مطابق) == ٽٽسي ماڻهن جي آبادي هيٺين ملڪن ۾ ورهايل آهي: {| class="wikitable" ! ملڪ !! آبادي (لڳ ڀڳ) !! ڪل آبادي جو سيڪڙو |- | برونڊي || 1.7 ملين || 14% |- | روانڊا || 1.2 کان 2 ملين || 9% - 15% |- | يوگنڊا || 250,000 || - |} ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهرين ڳنڍڻا== {{Scholia|topic}} * [http://www.ictr.org The International Criminal Tribunal for Rwanda (the status and judgments of all cases before the ICTR are available here)] {{Authority control}} [[زمرو:ٽوٽسي]] [[زمرو:برونڊي جا نسلي گروهه]] [[زمرو:برونڊي]] [[زمرو:روانڊا]] [[زمرو:يوگنڊا]] [[زمرو:روانڊا جي آباديات]] [[زمرو:يوگنڊا جا ماڻهو]] [[زمرو:آفريڪا جا ماڻهو]] [[زمرو:آفريڪا جي آباديات]] [[زمرو:ماڻهو بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:ماڻهو بلحاظ کنڊ]] [[زمرو:نسلي گروهه بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:نسلي گروهه بلحاظ کنڊ]] [[زمرو:ڊيموڪريٽڪ ريپبلڪ آف ڪانگو]] [[زمرو:جمهوريا ڪانگو]] [[زمرو:آباديات بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:آباديات بلحاظ کنڊ]] [[زمرو:نسلي گروهه]] [[زمرو:آفريڪا ۾ نسلي گروهه]] [[زمرو:آفريڪا جي آباديات]] [[زمرو:آفريڪا جا ماڻهو]] f3x814ti3ozbeqq57dhvvxb85lktyi4 404664 404659 2026-08-19T06:18:14Z Memon2025 21315 /* ٻاهرين ڳنڍڻا */ 404664 wikitext text/x-wiki {{Short description|آفريقي عظيم ڍنڍن واري علائقي جو هڪ نسلي گروهه}} {{Infobox ethnic group | group = ٽٽسي (Tutsi) <br><small> اباٽٽسي (Abatutsi)</small> | image = King's palace in Nyanza.jpg | caption = نيانزا ۾ روايتي ٽٽسي بادشاهه جو محل | region1 = {{flagcountry|Burundi}} | pop1 = 1.7 ملين (ڪل آبادي جو 14 سيڪڙو) | region2 = {{flagcountry|Rwanda}} | pop2 = 1 کان 2 ملين (ڪل آبادي جو اٽڪل 9 کان 15 سيڪڙو) | rel = [[عيسائيت]] (80 سيڪڙو)، [[اسلام]] (5 سيڪڙو) | langs = [[ڪينيا-روانڊا]]، [[ڪيرونڊي]] | related = روانڊا-رونڊي قومون ۽ هيما ماڻهو }} '''ٽٽسي''' (<small>Tutsi</small>)، جن کي واٽٽسي (<small>Watutsi</small>) يا اباٽٽسي (<small>Abatutsi</small>) پڻ چيو ويندو آهي، هڪ نسلي گروهه آهن جيڪي بنيادي طور تي [[روانڊا]] ۽ [[برونڊي]] ۾ آباد آهن. اهي روانڊا ۽ برونڊي جي ٽن وڏن نسلي گروهن مان ٻيو نمبر وڏو گروهه آهن، ٻيا ٻه گروهه '''هوتو''' (<small>Hutu</small>) ۽ '''ٽوا''' (<small>Twa</small>) آهن. تاريخي طور تي، ٽٽسي ماڻهو مال دار/ڌنار (<small>pastoralists</small>) هئا ۽ سماج ۾ جنگجو طبقي جي حيثيت رکندا هئا. 1962ع کان اڳ، روانڊا جو سماجي ۽ سياسي نظام ٽٽسي اشرافيه جي هٿ ۾ هو. == اصليت ۽ درجه بندي == مورخ ڪرسٽوفر اهرٽ (Christopher Ehret) جو مڃڻ آهي ته ٽٽسي ماڻهو بنيادي طور تي قديم '''ڏکڻ ڪوشيٽڪ''' (South Cushitic) ٻوليون ڳالهائيندڙن جو نسل آهن، جيڪي 800 قبل مسيح کان اڳ عظيم ڍنڍن واري علائقي ۾ داخل ٿيا هئا. اهي ماڻهو مڪمل طور تي پنهنجي مال مويشي تي گذارو ڪندا هئا ۽ اناج جي پوک نه ڪندا هئا. ٽٽسي ماڻهن جي ثقافت ۽ کين جي عادتن ۾ قديم نيلو-سحرائي ۽ مرڪزي سوڊاني اثر پڻ ملي ٿو. روانڊا-رونڊي ٻولين ۾ مالداري سان لاڳاپيل ڪيترائي لفظ، جهڙوڪ "ڳئون" (Inka)، انهن قديم لڏپلاڻ ڪندڙن جي ٻولين مان ورتل آهن. بيلجيم جي نوآبادياتي دور ۾، ٽٽسي ماڻهن جي سڃاڻپ لاءِ هڪ عجيب معيار مقرر ڪيو ويو هو: جنهن شخص وٽ 10 کان وڌيڪ ڳئون هونديون هيون يا جنهن جو قد 6 فوٽن کان وڌيڪ هوندو هو، تنهن کي "ٽٽسي" قرار ڏنو ويندو هو. ==جينياتيات== جديد جينياتي مطالعو ڏيکاري ٿو ته ٽٽسي ماڻهو گهڻو ڪري بانٽو (Bantu) نسل سان تعلق رکن ٿا، پر انهن ۾ ڪجهه منفرد خاصيتون به آهن: * '''پدري نسل (Y-DNA):''' اٽڪل 60 سيڪڙو ٽٽسي مردن ۾ هئپلو گروپ E1b1a ملي ٿو، جيڪو بانٽو نسل جي نشاني آهي. جڏهن ته 14.9 سيڪڙو ۾ هئپلو گروپ B ملي ٿو، جيڪو هوتو ماڻهن (4.3 سيڪڙو) جي مقابلي ۾ گهڻو وڌيڪ آهي. * '''قد:''' ٽٽسي ماڻهو پنهنجي ڊگهي قد جي ڪري مشهور آهن. انهن جو اوسط قد '''5 فوٽ 9 انچ (175 سينٽي ميٽر)''' هوندو آهي، جڏهن ته ڪجهه ماڻهو 7 فوٽن کان به وڌيڪ ڊگها رڪارڊ ڪيا ويا آهن. == تاريخ == روانڊا ۾ 15هين صدي کان وٺي ٽٽسي بادشاهت قائم هئي. 1897ع ۾ جرمني ۽ پوءِ 1916ع ۾ بيلجيم روانڊا تي قبضو ڪيو. نوآبادياتي طاقتن ٽٽسي ماڻهن کي تعليم ۽ حڪومت ۾ ترجيح ڏني، جنهن جي ڪري هوتو اڪثريت ۾ ڪاوڙ پيدا ٿي. 1959ع ۾ هوتو ماڻهن ٽٽسي بادشاهت جي خلاف بغاوت ڪئي، جنهن کي '''روانڊا جو انقلاب''' چيو وڃي ٿو. ان کان پوءِ هزارين ٽٽسي ماڻهو پاڙيسري ملڪن يوگنڊا ۽ تنزانيا ڏانهن هجرت ڪري ويا. == آباديءَ جا انگ اکر (2026 جي اندازي مطابق) == ٽٽسي ماڻهن جي آبادي هيٺين ملڪن ۾ ورهايل آهي: {| class="wikitable" ! ملڪ !! آبادي (لڳ ڀڳ) !! ڪل آبادي جو سيڪڙو |- | برونڊي || 1.7 ملين || 14% |- | روانڊا || 1.2 کان 2 ملين || 9% - 15% |- | يوگنڊا || 250,000 || - |} ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهرين ڳنڍڻا== {{Scholia|topic}} * [http://www.ictr.org The International Criminal Tribunal for Rwanda (the status and judgments of all cases before the ICTR are available here)] {{Authority control}} [[زمرو:ٽٽسي]] [[زمرو:برونڊي جا نسلي گروهه]] [[زمرو:برونڊي]] [[زمرو:روانڊا]] [[زمرو:يوگنڊا]] [[زمرو:روانڊا جي آباديات]] [[زمرو:يوگنڊا جا ماڻهو]] [[زمرو:آفريڪا جا ماڻهو]] [[زمرو:آفريڪا جي آباديات]] [[زمرو:ماڻهو بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:ماڻهو بلحاظ کنڊ]] [[زمرو:نسلي گروهه بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:نسلي گروهه بلحاظ کنڊ]] [[زمرو:ڊيموڪريٽڪ ريپبلڪ آف ڪانگو]] [[زمرو:جمهوريا ڪانگو]] [[زمرو:آباديات بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:آباديات بلحاظ کنڊ]] [[زمرو:ٽوٽسي]] [[زمرو:آفريڪا ۾ نسلي گروهه]] [[زمرو:آفريڪا جي آباديات]] [[زمرو:آفريڪا جا ماڻهو]] 2lhp1qsg57mhe1nnrklxqkbm3g4yx71 404665 404664 2026-08-19T06:20:36Z Memon2025 21315 /* ٻاهرين ڳنڍڻا */ 404665 wikitext text/x-wiki {{Short description|آفريقي عظيم ڍنڍن واري علائقي جو هڪ نسلي گروهه}} {{Infobox ethnic group | group = ٽٽسي (Tutsi) <br><small> اباٽٽسي (Abatutsi)</small> | image = King's palace in Nyanza.jpg | caption = نيانزا ۾ روايتي ٽٽسي بادشاهه جو محل | region1 = {{flagcountry|Burundi}} | pop1 = 1.7 ملين (ڪل آبادي جو 14 سيڪڙو) | region2 = {{flagcountry|Rwanda}} | pop2 = 1 کان 2 ملين (ڪل آبادي جو اٽڪل 9 کان 15 سيڪڙو) | rel = [[عيسائيت]] (80 سيڪڙو)، [[اسلام]] (5 سيڪڙو) | langs = [[ڪينيا-روانڊا]]، [[ڪيرونڊي]] | related = روانڊا-رونڊي قومون ۽ هيما ماڻهو }} '''ٽٽسي''' (<small>Tutsi</small>)، جن کي واٽٽسي (<small>Watutsi</small>) يا اباٽٽسي (<small>Abatutsi</small>) پڻ چيو ويندو آهي، هڪ نسلي گروهه آهن جيڪي بنيادي طور تي [[روانڊا]] ۽ [[برونڊي]] ۾ آباد آهن. اهي روانڊا ۽ برونڊي جي ٽن وڏن نسلي گروهن مان ٻيو نمبر وڏو گروهه آهن، ٻيا ٻه گروهه '''هوتو''' (<small>Hutu</small>) ۽ '''ٽوا''' (<small>Twa</small>) آهن. تاريخي طور تي، ٽٽسي ماڻهو مال دار/ڌنار (<small>pastoralists</small>) هئا ۽ سماج ۾ جنگجو طبقي جي حيثيت رکندا هئا. 1962ع کان اڳ، روانڊا جو سماجي ۽ سياسي نظام ٽٽسي اشرافيه جي هٿ ۾ هو. == اصليت ۽ درجه بندي == مورخ ڪرسٽوفر اهرٽ (Christopher Ehret) جو مڃڻ آهي ته ٽٽسي ماڻهو بنيادي طور تي قديم '''ڏکڻ ڪوشيٽڪ''' (South Cushitic) ٻوليون ڳالهائيندڙن جو نسل آهن، جيڪي 800 قبل مسيح کان اڳ عظيم ڍنڍن واري علائقي ۾ داخل ٿيا هئا. اهي ماڻهو مڪمل طور تي پنهنجي مال مويشي تي گذارو ڪندا هئا ۽ اناج جي پوک نه ڪندا هئا. ٽٽسي ماڻهن جي ثقافت ۽ کين جي عادتن ۾ قديم نيلو-سحرائي ۽ مرڪزي سوڊاني اثر پڻ ملي ٿو. روانڊا-رونڊي ٻولين ۾ مالداري سان لاڳاپيل ڪيترائي لفظ، جهڙوڪ "ڳئون" (Inka)، انهن قديم لڏپلاڻ ڪندڙن جي ٻولين مان ورتل آهن. بيلجيم جي نوآبادياتي دور ۾، ٽٽسي ماڻهن جي سڃاڻپ لاءِ هڪ عجيب معيار مقرر ڪيو ويو هو: جنهن شخص وٽ 10 کان وڌيڪ ڳئون هونديون هيون يا جنهن جو قد 6 فوٽن کان وڌيڪ هوندو هو، تنهن کي "ٽٽسي" قرار ڏنو ويندو هو. ==جينياتيات== جديد جينياتي مطالعو ڏيکاري ٿو ته ٽٽسي ماڻهو گهڻو ڪري بانٽو (Bantu) نسل سان تعلق رکن ٿا، پر انهن ۾ ڪجهه منفرد خاصيتون به آهن: * '''پدري نسل (Y-DNA):''' اٽڪل 60 سيڪڙو ٽٽسي مردن ۾ هئپلو گروپ E1b1a ملي ٿو، جيڪو بانٽو نسل جي نشاني آهي. جڏهن ته 14.9 سيڪڙو ۾ هئپلو گروپ B ملي ٿو، جيڪو هوتو ماڻهن (4.3 سيڪڙو) جي مقابلي ۾ گهڻو وڌيڪ آهي. * '''قد:''' ٽٽسي ماڻهو پنهنجي ڊگهي قد جي ڪري مشهور آهن. انهن جو اوسط قد '''5 فوٽ 9 انچ (175 سينٽي ميٽر)''' هوندو آهي، جڏهن ته ڪجهه ماڻهو 7 فوٽن کان به وڌيڪ ڊگها رڪارڊ ڪيا ويا آهن. == تاريخ == روانڊا ۾ 15هين صدي کان وٺي ٽٽسي بادشاهت قائم هئي. 1897ع ۾ جرمني ۽ پوءِ 1916ع ۾ بيلجيم روانڊا تي قبضو ڪيو. نوآبادياتي طاقتن ٽٽسي ماڻهن کي تعليم ۽ حڪومت ۾ ترجيح ڏني، جنهن جي ڪري هوتو اڪثريت ۾ ڪاوڙ پيدا ٿي. 1959ع ۾ هوتو ماڻهن ٽٽسي بادشاهت جي خلاف بغاوت ڪئي، جنهن کي '''روانڊا جو انقلاب''' چيو وڃي ٿو. ان کان پوءِ هزارين ٽٽسي ماڻهو پاڙيسري ملڪن يوگنڊا ۽ تنزانيا ڏانهن هجرت ڪري ويا. == آباديءَ جا انگ اکر (2026 جي اندازي مطابق) == ٽٽسي ماڻهن جي آبادي هيٺين ملڪن ۾ ورهايل آهي: {| class="wikitable" ! ملڪ !! آبادي (لڳ ڀڳ) !! ڪل آبادي جو سيڪڙو |- | برونڊي || 1.7 ملين || 14% |- | روانڊا || 1.2 کان 2 ملين || 9% - 15% |- | يوگنڊا || 250,000 || - |} ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهرين ڳنڍڻا== {{Scholia|topic}} * [http://www.ictr.org The International Criminal Tribunal for Rwanda (the status and judgments of all cases before the ICTR are available here)] {{Authority control}} [[زمرو:ٽٽسي]] [[زمرو:نسلي گروہ]] [[زمرو:برونڊي جا نسلي گروهه]] [[زمرو:برونڊي]] [[زمرو:روانڊا]] [[زمرو:يوگنڊا]] [[زمرو:روانڊا جي آباديات]] [[زمرو:يوگنڊا جا ماڻهو]] [[زمرو:آفريڪا جا ماڻهو]] [[زمرو:آفريڪا جي آباديات]] [[زمرو:ماڻهو بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:ماڻهو بلحاظ کنڊ]] [[زمرو:نسلي گروهه بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:نسلي گروهه بلحاظ کنڊ]] [[زمرو:ڊيموڪريٽڪ ريپبلڪ آف ڪانگو]] [[زمرو:جمهوريا ڪانگو]] [[زمرو:آباديات بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:آباديات بلحاظ کنڊ]] [[زمرو:ٽوٽسي]] [[زمرو:آفريڪا ۾ نسلي گروهه]] [[زمرو:آفريڪا جي آباديات]] [[زمرو:آفريڪا جا ماڻهو]] 09khd6j5k2ogfcr9b9w7ef0jalgh047 404676 404665 2026-08-19T06:42:41Z Memon2025 21315 404676 wikitext text/x-wiki {{Short description|آفريقي عظيم ڍنڍن واري علائقي جو هڪ نسلي گروهه}} {{Infobox ethnic group | group = ٽٽسي (Tutsi) <br><small> اباٽٽسي (Abatutsi)</small> | image = King's palace in Nyanza.jpg | caption = نيانزا ۾ روايتي ٽٽسي بادشاهه جو محل | region1 = {{flagcountry|Burundi}} | pop1 = 1.7 ملين (ڪل آبادي جو 14 سيڪڙو) | region2 = {{flagcountry|Rwanda}} | pop2 = 1 کان 2 ملين (ڪل آبادي جو اٽڪل 9 کان 15 سيڪڙو) | rel = [[عيسائيت]] (80 سيڪڙو)، [[اسلام]] (5 سيڪڙو) | langs = [[ڪينيا-روانڊا]]، [[ڪيرونڊي]] | related = روانڊا-رونڊي قومون ۽ هيما ماڻهو }} '''ٽٽسي''' (<small>Tutsi</small>)، جن کي واٽٽسي (<small>Watutsi</small>) يا اباٽٽسي (<small>Abatutsi</small>) پڻ چيو ويندو آهي، هڪ نسلي گروهه آهن جيڪي بنيادي طور تي [[روانڊا]] ۽ [[برونڊي]] ۾ آباد آهن. اهي روانڊا ۽ برونڊي جي ٽن وڏن نسلي گروهن مان ٻيو نمبر وڏو گروهه آهن، ٻيا ٻه گروهه '''هوتو''' (<small>Hutu</small>) ۽ '''ٽوا''' (<small>Twa</small>) آهن. تاريخي طور تي، ٽٽسي ماڻهو مال دار/ڌنار (<small>pastoralists</small>) هئا ۽ سماج ۾ جنگجو طبقي جي حيثيت رکندا هئا. 1962ع کان اڳ، روانڊا جو سماجي ۽ سياسي نظام ٽٽسي اشرافيه جي هٿ ۾ هو. == اصليت ۽ درجه بندي == مورخ ڪرسٽوفر اهرٽ (Christopher Ehret) جو مڃڻ آهي ته ٽٽسي ماڻهو بنيادي طور تي قديم '''ڏکڻ ڪوشيٽڪ''' (South Cushitic) ٻوليون ڳالهائيندڙن جو نسل آهن، جيڪي 800 قبل مسيح کان اڳ عظيم ڍنڍن واري علائقي ۾ داخل ٿيا هئا. اهي ماڻهو مڪمل طور تي پنهنجي مال مويشي تي گذارو ڪندا هئا ۽ اناج جي پوک نه ڪندا هئا. ٽٽسي ماڻهن جي ثقافت ۽ کين جي عادتن ۾ قديم نيلو-سحرائي ۽ مرڪزي سوڊاني اثر پڻ ملي ٿو. روانڊا-رونڊي ٻولين ۾ مالداري سان لاڳاپيل ڪيترائي لفظ، جهڙوڪ "ڳئون" (Inka)، انهن قديم لڏپلاڻ ڪندڙن جي ٻولين مان ورتل آهن. بيلجيم جي نوآبادياتي دور ۾، ٽٽسي ماڻهن جي سڃاڻپ لاءِ هڪ عجيب معيار مقرر ڪيو ويو هو: جنهن شخص وٽ 10 کان وڌيڪ ڳئون هونديون هيون يا جنهن جو قد 6 فوٽن کان وڌيڪ هوندو هو، تنهن کي "ٽٽسي" قرار ڏنو ويندو هو. ==جينياتيات== جديد جينياتي مطالعو ڏيکاري ٿو ته ٽٽسي ماڻهو گهڻو ڪري بانٽو (Bantu) نسل سان تعلق رکن ٿا، پر انهن ۾ ڪجهه منفرد خاصيتون به آهن: * '''پدري نسل (Y-DNA):''' اٽڪل 60 سيڪڙو ٽٽسي مردن ۾ هئپلو گروپ E1b1a ملي ٿو، جيڪو بانٽو نسل جي نشاني آهي. جڏهن ته 14.9 سيڪڙو ۾ هئپلو گروپ B ملي ٿو، جيڪو هوتو ماڻهن (4.3 سيڪڙو) جي مقابلي ۾ گهڻو وڌيڪ آهي. * '''قد:''' ٽٽسي ماڻهو پنهنجي ڊگهي قد جي ڪري مشهور آهن. انهن جو اوسط قد '''5 فوٽ 9 انچ (175 سينٽي ميٽر)''' هوندو آهي، جڏهن ته ڪجهه ماڻهو 7 فوٽن کان به وڌيڪ ڊگها رڪارڊ ڪيا ويا آهن. == تاريخ == روانڊا ۾ 15هين صدي کان وٺي ٽٽسي بادشاهت قائم هئي. 1897ع ۾ جرمني ۽ پوءِ 1916ع ۾ بيلجيم روانڊا تي قبضو ڪيو. نوآبادياتي طاقتن ٽٽسي ماڻهن کي تعليم ۽ حڪومت ۾ ترجيح ڏني، جنهن جي ڪري هوتو اڪثريت ۾ ڪاوڙ پيدا ٿي. 1959ع ۾ هوتو ماڻهن ٽٽسي بادشاهت جي خلاف بغاوت ڪئي، جنهن کي '''روانڊا جو انقلاب''' چيو وڃي ٿو. ان کان پوءِ هزارين ٽٽسي ماڻهو پاڙيسري ملڪن يوگنڊا ۽ تنزانيا ڏانهن هجرت ڪري ويا. == آباديءَ جا انگ اکر (2026 جي اندازي مطابق) == ٽٽسي ماڻهن جي آبادي هيٺين ملڪن ۾ ورهايل آهي: {| class="wikitable" ! ملڪ !! آبادي (لڳ ڀڳ) !! ڪل آبادي جو سيڪڙو |- | برونڊي || 1.7 ملين || 14% |- | روانڊا || 1.2 کان 2 ملين || 9% - 15% |- | يوگنڊا || 250,000 || - |} ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهرين ڳنڍڻا== {{Scholia|topic}} * [http://www.ictr.org The International Criminal Tribunal for Rwanda (the status and judgments of all cases before the ICTR are available here)] {{Authority control}} [[زمرو:ٽٽسي]] [[زمرو:نسلي گروہ]] [[زمرو:برونڊي جا نسلي گروهه]] [[زمرو:برونڊي جا ماڻهو]] [[زمرو:روانڊا جا ماڻهو]] [[زمرو:يوگنڊا جا ماڻهو]] [[زمرو:روانڊا جي آباديات]] [[زمرو:آفريڪا جا ماڻهو]] [[زمرو:آفريڪا جي آباديات]] [[زمرو:ماڻهو بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:ماڻهو بلحاظ کنڊ]] [[زمرو:نسلي گروهه بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:نسلي گروهه بلحاظ کنڊ]] [[زمرو:ڊيموڪريٽڪ ريپبلڪ آف ڪانگو]] [[زمرو:جمهوريا ڪانگو]] [[زمرو:آباديات بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:آباديات بلحاظ کنڊ]] [[زمرو:ٽوٽسي]] [[زمرو:آفريڪا ۾ نسلي گروهه]] [[زمرو:آفريڪا جي آباديات]] [[زمرو:آفريڪا جا ماڻهو]] 0i4mlzhdjzsp22c2tv71jfmmozlvcad 404679 404676 2026-08-19T06:46:33Z Memon2025 21315 /* ٻاهرين ڳنڍڻا */ 404679 wikitext text/x-wiki {{Short description|آفريقي عظيم ڍنڍن واري علائقي جو هڪ نسلي گروهه}} {{Infobox ethnic group | group = ٽٽسي (Tutsi) <br><small> اباٽٽسي (Abatutsi)</small> | image = King's palace in Nyanza.jpg | caption = نيانزا ۾ روايتي ٽٽسي بادشاهه جو محل | region1 = {{flagcountry|Burundi}} | pop1 = 1.7 ملين (ڪل آبادي جو 14 سيڪڙو) | region2 = {{flagcountry|Rwanda}} | pop2 = 1 کان 2 ملين (ڪل آبادي جو اٽڪل 9 کان 15 سيڪڙو) | rel = [[عيسائيت]] (80 سيڪڙو)، [[اسلام]] (5 سيڪڙو) | langs = [[ڪينيا-روانڊا]]، [[ڪيرونڊي]] | related = روانڊا-رونڊي قومون ۽ هيما ماڻهو }} '''ٽٽسي''' (<small>Tutsi</small>)، جن کي واٽٽسي (<small>Watutsi</small>) يا اباٽٽسي (<small>Abatutsi</small>) پڻ چيو ويندو آهي، هڪ نسلي گروهه آهن جيڪي بنيادي طور تي [[روانڊا]] ۽ [[برونڊي]] ۾ آباد آهن. اهي روانڊا ۽ برونڊي جي ٽن وڏن نسلي گروهن مان ٻيو نمبر وڏو گروهه آهن، ٻيا ٻه گروهه '''هوتو''' (<small>Hutu</small>) ۽ '''ٽوا''' (<small>Twa</small>) آهن. تاريخي طور تي، ٽٽسي ماڻهو مال دار/ڌنار (<small>pastoralists</small>) هئا ۽ سماج ۾ جنگجو طبقي جي حيثيت رکندا هئا. 1962ع کان اڳ، روانڊا جو سماجي ۽ سياسي نظام ٽٽسي اشرافيه جي هٿ ۾ هو. == اصليت ۽ درجه بندي == مورخ ڪرسٽوفر اهرٽ (Christopher Ehret) جو مڃڻ آهي ته ٽٽسي ماڻهو بنيادي طور تي قديم '''ڏکڻ ڪوشيٽڪ''' (South Cushitic) ٻوليون ڳالهائيندڙن جو نسل آهن، جيڪي 800 قبل مسيح کان اڳ عظيم ڍنڍن واري علائقي ۾ داخل ٿيا هئا. اهي ماڻهو مڪمل طور تي پنهنجي مال مويشي تي گذارو ڪندا هئا ۽ اناج جي پوک نه ڪندا هئا. ٽٽسي ماڻهن جي ثقافت ۽ کين جي عادتن ۾ قديم نيلو-سحرائي ۽ مرڪزي سوڊاني اثر پڻ ملي ٿو. روانڊا-رونڊي ٻولين ۾ مالداري سان لاڳاپيل ڪيترائي لفظ، جهڙوڪ "ڳئون" (Inka)، انهن قديم لڏپلاڻ ڪندڙن جي ٻولين مان ورتل آهن. بيلجيم جي نوآبادياتي دور ۾، ٽٽسي ماڻهن جي سڃاڻپ لاءِ هڪ عجيب معيار مقرر ڪيو ويو هو: جنهن شخص وٽ 10 کان وڌيڪ ڳئون هونديون هيون يا جنهن جو قد 6 فوٽن کان وڌيڪ هوندو هو، تنهن کي "ٽٽسي" قرار ڏنو ويندو هو. ==جينياتيات== جديد جينياتي مطالعو ڏيکاري ٿو ته ٽٽسي ماڻهو گهڻو ڪري بانٽو (Bantu) نسل سان تعلق رکن ٿا، پر انهن ۾ ڪجهه منفرد خاصيتون به آهن: * '''پدري نسل (Y-DNA):''' اٽڪل 60 سيڪڙو ٽٽسي مردن ۾ هئپلو گروپ E1b1a ملي ٿو، جيڪو بانٽو نسل جي نشاني آهي. جڏهن ته 14.9 سيڪڙو ۾ هئپلو گروپ B ملي ٿو، جيڪو هوتو ماڻهن (4.3 سيڪڙو) جي مقابلي ۾ گهڻو وڌيڪ آهي. * '''قد:''' ٽٽسي ماڻهو پنهنجي ڊگهي قد جي ڪري مشهور آهن. انهن جو اوسط قد '''5 فوٽ 9 انچ (175 سينٽي ميٽر)''' هوندو آهي، جڏهن ته ڪجهه ماڻهو 7 فوٽن کان به وڌيڪ ڊگها رڪارڊ ڪيا ويا آهن. == تاريخ == روانڊا ۾ 15هين صدي کان وٺي ٽٽسي بادشاهت قائم هئي. 1897ع ۾ جرمني ۽ پوءِ 1916ع ۾ بيلجيم روانڊا تي قبضو ڪيو. نوآبادياتي طاقتن ٽٽسي ماڻهن کي تعليم ۽ حڪومت ۾ ترجيح ڏني، جنهن جي ڪري هوتو اڪثريت ۾ ڪاوڙ پيدا ٿي. 1959ع ۾ هوتو ماڻهن ٽٽسي بادشاهت جي خلاف بغاوت ڪئي، جنهن کي '''روانڊا جو انقلاب''' چيو وڃي ٿو. ان کان پوءِ هزارين ٽٽسي ماڻهو پاڙيسري ملڪن يوگنڊا ۽ تنزانيا ڏانهن هجرت ڪري ويا. == آباديءَ جا انگ اکر (2026 جي اندازي مطابق) == ٽٽسي ماڻهن جي آبادي هيٺين ملڪن ۾ ورهايل آهي: {| class="wikitable" ! ملڪ !! آبادي (لڳ ڀڳ) !! ڪل آبادي جو سيڪڙو |- | برونڊي || 1.7 ملين || 14% |- | روانڊا || 1.2 کان 2 ملين || 9% - 15% |- | يوگنڊا || 250,000 || - |} ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهرين ڳنڍڻا== {{Scholia|topic}} * [http://www.ictr.org The International Criminal Tribunal for Rwanda (the status and judgments of all cases before the ICTR are available here)] {{Authority control}} [[زمرو:ٽٽسي]] [[زمرو:نسلي گروہ]] [[زمرو:برونڊي جا نسلي گروهه]] [[زمرو:روانڊا جا نسلي گروهه]] [[زمرو:يوگنڊا جا نسلي گروهه]] [[زمرو:آفريڪا ۾ نسلي گروهه]] [[زمرو:جمهوريا ڪانگو]] [[زمرو:ڊيموڪريٽڪ ريپبلڪ آف ڪانگو]] b8dteo4fylwwrlbcco97n7c6xjp36ex 404691 404679 2026-08-19T07:12:36Z Memon2025 21315 404691 wikitext text/x-wiki {{Short description|آفريقي عظيم ڍنڍن واري علائقي جو هڪ نسلي گروهه}} {{Infobox ethnic group | group = ٽٽسي (Tutsi) <br><small> اباٽٽسي (Abatutsi)</small> | image = King's palace in Nyanza.jpg | caption = نيانزا ۾ روايتي ٽٽسي بادشاهه جو محل | region1 = {{flagcountry|Burundi}} | pop1 = 1.7 ملين (ڪل آبادي جو 14 سيڪڙو) | region2 = {{flagcountry|Rwanda}} | pop2 = 1 کان 2 ملين (ڪل آبادي جو اٽڪل 9 کان 15 سيڪڙو) | rel = [[عيسائيت]] (80 سيڪڙو)، [[اسلام]] (5 سيڪڙو) | langs = [[ڪينيا-روانڊا]]، [[ڪيرونڊي]] | related = روانڊا-رونڊي قومون ۽ هيما ماڻهو }} '''ٽٽسي''' (<small>Tutsi</small>)، جن کي واٽٽسي (<small>Watutsi</small>) يا اباٽٽسي (<small>Abatutsi</small>) پڻ چيو ويندو آهي، هڪ نسلي گروهه آهن جيڪي بنيادي طور تي [[روانڊا]] ۽ [[برونڊي]] ۾ آباد آهن. اهي روانڊا ۽ برونڊي جي ٽن وڏن نسلي گروهن مان ٻيو نمبر وڏو گروهه آهن، ٻيا ٻه گروهه '''هوتو''' (<small>Hutu</small>) ۽ '''ٽوا''' (<small>Twa</small>) آهن. تاريخي طور تي، ٽٽسي ماڻهو مال دار/ڌنار (<small>pastoralists</small>) هئا ۽ سماج ۾ جنگجو طبقي جي حيثيت رکندا هئا. 1962ع کان اڳ، روانڊا جو سماجي ۽ سياسي نظام ٽٽسي اشرافيه جي هٿ ۾ هو. == اصليت ۽ درجه بندي == مورخ ڪرسٽوفر اهرٽ (Christopher Ehret) جو مڃڻ آهي ته ٽٽسي ماڻهو بنيادي طور تي قديم '''ڏکڻ ڪوشيٽڪ''' (South Cushitic) ٻوليون ڳالهائيندڙن جو نسل آهن، جيڪي 800 قبل مسيح کان اڳ عظيم ڍنڍن واري علائقي ۾ داخل ٿيا هئا. اهي ماڻهو مڪمل طور تي پنهنجي مال مويشي تي گذارو ڪندا هئا ۽ اناج جي پوک نه ڪندا هئا. ٽٽسي ماڻهن جي ثقافت ۽ کين جي عادتن ۾ قديم نيلو-سحرائي ۽ مرڪزي سوڊاني اثر پڻ ملي ٿو. روانڊا-رونڊي ٻولين ۾ مالداري سان لاڳاپيل ڪيترائي لفظ، جهڙوڪ "ڳئون" (Inka)، انهن قديم لڏپلاڻ ڪندڙن جي ٻولين مان ورتل آهن. بيلجيم جي نوآبادياتي دور ۾، ٽٽسي ماڻهن جي سڃاڻپ لاءِ هڪ عجيب معيار مقرر ڪيو ويو هو: جنهن شخص وٽ 10 کان وڌيڪ ڳئون هونديون هيون يا جنهن جو قد 6 فوٽن کان وڌيڪ هوندو هو، تنهن کي "ٽٽسي" قرار ڏنو ويندو هو. ==جينياتيات== جديد جينياتي مطالعو ڏيکاري ٿو ته ٽٽسي ماڻهو گهڻو ڪري بانٽو (Bantu) نسل سان تعلق رکن ٿا، پر انهن ۾ ڪجهه منفرد خاصيتون به آهن: * '''پدري نسل (Y-DNA):''' اٽڪل 60 سيڪڙو ٽٽسي مردن ۾ هئپلو گروپ E1b1a ملي ٿو، جيڪو بانٽو نسل جي نشاني آهي. جڏهن ته 14.9 سيڪڙو ۾ هئپلو گروپ B ملي ٿو، جيڪو هوتو ماڻهن (4.3 سيڪڙو) جي مقابلي ۾ گهڻو وڌيڪ آهي. * '''قد:''' ٽٽسي ماڻهو پنهنجي ڊگهي قد جي ڪري مشهور آهن. انهن جو اوسط قد '''5 فوٽ 9 انچ (175 سينٽي ميٽر)''' هوندو آهي، جڏهن ته ڪجهه ماڻهو 7 فوٽن کان به وڌيڪ ڊگها رڪارڊ ڪيا ويا آهن. == تاريخ == روانڊا ۾ 15هين صدي کان وٺي ٽٽسي بادشاهت قائم هئي. 1897ع ۾ جرمني ۽ پوءِ 1916ع ۾ بيلجيم روانڊا تي قبضو ڪيو. نوآبادياتي طاقتن ٽٽسي ماڻهن کي تعليم ۽ حڪومت ۾ ترجيح ڏني، جنهن جي ڪري هوتو اڪثريت ۾ ڪاوڙ پيدا ٿي. 1959ع ۾ هوتو ماڻهن ٽٽسي بادشاهت جي خلاف بغاوت ڪئي، جنهن کي '''روانڊا جو انقلاب''' چيو وڃي ٿو. ان کان پوءِ هزارين ٽٽسي ماڻهو پاڙيسري ملڪن يوگنڊا ۽ تنزانيا ڏانهن هجرت ڪري ويا. == آباديءَ جا انگ اکر (2026 جي اندازي مطابق) == ٽٽسي ماڻهن جي آبادي هيٺين ملڪن ۾ ورهايل آهي: {| class="wikitable" ! ملڪ !! آبادي (لڳ ڀڳ) !! ڪل آبادي جو سيڪڙو |- | برونڊي || 1.7 ملين || 14% |- | روانڊا || 1.2 کان 2 ملين || 9% - 15% |- | يوگنڊا || 250,000 || - |} ==ٽوٽسي== {{Short description|آفريڪي عظيم ڍنڍن واري علائقي جو نسلي گروهه}} {{Infobox ethnic group | group = ٽوٽسي <br><small> اباتوٽسي</small> | pop = | region1 = {{flagcountry|برونڊي}} | pop1 = 1.7 ملين (ڪُل آباديءَ جو 14٪) | ref1 = | region2 = {{flagcountry|روانڊا}} | pop2 = 1–2 ملين (ڪُل آباديءَ جو 9٪–15٪) | ref2 = <ref>روانڊا جي نسل ڪشي کان پوءِ ٻيهر نسلي آدمشماري نه ڪئي وئي؛ اندازي موجب آباديءَ جو 9 کان 15 سيڪڙو ٽوٽسي آهي.</ref> | ref3 = | region4 = {{flagcountry|بيلجيم}} | pop4 = | ref4 = | region5 = {{flagcountry|فرانس}} | pop5 = | ref5 = | region6 = | popplace = | rels = [[عيسائيت]] (80٪)، [[اسلام]] (5٪) | langs = [[ڪنياروانڊا]]،<!-- نوٽ: ٽوٽسي ماڻهو تاريخي سببن ۽ رسمي تعليم ۾ انگريزي، فرانسيسي ۽ سواهيلي کي ٻي ٻوليءَ طور ڳالهائين ۽ سکن ٿا، نه ته مادري ٻولين طور؛ هن خاني جو مقصد بنيادي طور مادري ٻوليون ڏيکارڻ آهي --> [[ڪرونڊي]] | related = ٻيا [[روانڊا-رونڊي]] ماڻهو ۽ [[هيما ماڻهو]] | native_name_lang = }} '''ٽوٽسي''' (اچار: '''ٽوٽسي''')، جن کي '''واتوسي'''، '''واتوٽسي''' يا '''اباتوٽسي''' (اچار: '''اباتوٽسي''') پڻ چيو وڃي ٿو، هڪ [[نسلي گروهه]] آهن، جيڪي بنيادي طور [[روانڊا]] ۽ [[برونڊي]] ۾ آباد آهن.<ref>{{Cite encyclopedia|title=Tutsi|editor-last=Pauls|editor-first=Elizabeth Prine|display-editors=etal|url=https://www.britannica.com/topic/Tutsi|access-date=7 February 2023|encyclopedia=Britannica|date=2007|language=en|archive-date=1 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230201194120/https://www.britannica.com/topic/Tutsi|url-status=live}}</ref> اهي [[بانٽو ٻوليون|بانٽو ٻوليون]] ڳالهائيندڙ ماڻهو آهن<ref>{{Cite encyclopedia|title=Rwanda {{!}} Language & Facts|url=https://www.britannica.com/topic/Rwanda-language|access-date=15 January 2021|encyclopedia=Britannica|date=2019|archive-date=16 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210116032718/https://www.britannica.com/topic/Rwanda-language|url-status=live}}</ref> ۽ [[روانڊا]] ۽ [[برونڊي]] جي ٽن مکيه [[نسلي گروهه|نسلي گروهن]] مان ٻيو سڀ کان وڏو گروهه آهن؛ ٻيا ٻه [[هوتو]] ۽ [[توا]] آهن.<ref name="brenneman">{{cite book |last=Brenneman |first= Richard |year=1969 |title= Rwanda, a Country Study |edition= |location=United States|lccn=2007492448|publisher=US Government |isbn=|id=9910001051459703686|page=46 |oclc= 22675245 }}</ref> تاريخي طور ٽوٽسي [[مال پالڻ|مال پاليندڙ]] هئا ۽ [[جنگجو]] [[ذات (سماج)|طبقي]] ۾ اهم حيثيت رکندا هئا. 1962ع کان اڳ اهي روانڊا جي سماج تي غالب هئا، جيڪو هڪ سرپرستيءَ واري ڍانچي هيٺ ٽوٽسي اشرافيه ۽ هوتو عام ماڻهن تي مشتمل هو. سخت طبقاتي ورهاست واري ان سماج ۾ ٽوٽسي غالب عهدن تي فائز هئا ۽ حڪمران طبقي جو وڏو حصو بڻجندا هئا.<ref name="brenneman"/> == بڻ بڻياد ۽ درجيبندي == آمريڪي تاريخدان [[ڪرسٽوفر ايهرٽ]] جو خيال آهي ته ٽوٽسي گهڻو ڪري [[ڏکڻ ڪوشيٽڪ ٻوليون|ڏکڻ ڪوشيٽڪ]] ٻولين جي هڪ هاڻي ناپيد شاخ جي ڳالهائيندڙن مان نسل رکن ٿا، جنهن کي هو ”ٽيل ڏکڻ ڪوشيٽڪ“ سڏي ٿو. ٽيل ڏکڻ ڪوشيٽڪ ماڻهو 800 ق.م کان ڪجهه وقت اڳ [[آفريڪي عظيم ڍنڍون|آفريڪي عظيم ڍنڍن واري علائقي]] ۾ داخل ٿيا هئا ۽ مال پاليندڙ هئا، جيڪي پنهنجي چوپائي مال تي ڀاڙيندا هئا ۽ ممڪن آهي ته پاڻ اناج نه پوکيندا هجن. اهي جهنگلي جانورن جو شڪار نه ڪندا هئا ۽ مڇي کائڻ منع سمجهيو ويندو هو ۽ ان کان سختيءَ سان پاسو ڪيو ويندو هو. ٽيل ڏکڻ ڪوشيٽڪ طرز زندگيءَ ۾ ٽوٽسي ماڻهن جي زندگيءَ سان نمايان مشابهتون ملن ٿيون، جيڪي پنهنجي ڍورن جي کير، رت ۽ گوشت تي گهڻو ڀاڙين ٿا ۽ روايتي طور اناج پوکڻ ۽ کائڻ کان پاسو ڪندا آهن، ٺڪر جي ٿانون ٺاهڻ ۽ شڪار کي گهٽ درجي جو ڪم سمجهندا آهن ۽ مڇي کائڻ کان به پاسو ڪندا آهن. [[روانڊا-رونڊي]] ٻولين ۾ مال پالڻ سان لاڳاپيل ڪيترائي لفظ [[wikt:Category:Rwanda-Rundi terms derived from South Cushitic languages|ٽيل ڏکڻ ڪوشيٽڪ مان ورتل لفظ]] آهن، جهڙوڪ ”سانڊ“، ”ڳئون جو ڇيڻو“ ۽ ”شينهن“.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=1i-IBmCeNhUC|title=An African Classical Age: Eastern and Southern Africa in World History, 1000 B.C. to A.D. 400|pages=62, 86, 181–183|isbn=978-0-8139-2057-3 |last1=Ehret |first1=Christopher |date=1998 |publisher=University Press of Virginia }}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=xysSAQAAIAAJ|title=Ethiopians and East Africans: The Problem of Contacts|page=11 |last1=Ehret |first1=Christopher |date=1974 }}</ref><ref>{{Cite journal|url = https://www.jstor.org/stable/183030|jstor = 183030|title = We Are What We Eat: Ancient Agriculture between the Great Lakes|last1 = Schoenbrun|first1 = David L.|journal = The Journal of African History|year = 1993|volume = 34|issue = 1|pages = 1–31|doi = 10.1017/S0021853700032989|s2cid = 162660041|url-access = subscription|archive-date = 28 March 2022|access-date = 25 March 2025|archive-url = https://web.archive.org/web/20220328154318/https://www.jstor.org/stable/183030|url-status = live}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=xysSAQAAIAAJ|title=Ethiopians and East Africans: The Problem of Contacts|date=1974 |page=31|publisher=East African Publishing House }}</ref> ڪجهه زباني روايتن ۽ قياسي بيانن ۾ ڪڏهن ڪڏهن ٽوٽسي جي بڻ بڻياد کي [[هارن آف آفريڪا]] جي گروهن سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي وئي آهي، جهڙوڪ صومالي قبيلو [[گادابورسي]]. تنهن هوندي به، اهڙين دعوائن جي حمايت ۾ ڪا به وڏي پيماني تي قبول ڪيل تاريخي يا علمي شاهدي موجود ناهي. مکيه ڌارا واري علمي تحقيق عام طور ٽوٽسي کي آفريڪي عظيم ڍنڍن واري علائقي جي مقامي آبادين جو حصو سمجهي ٿي، جن جي پيچيده تاريخ ڊگهي عرصي واري مقامي ۽ علائقائي رابطن سان ٺهي آهي.<ref>Ehret, Christopher. ''The Civilizations of Africa: A History to 1800''. University of Virginia Press, 2002.</ref><ref>Reliable academic source here</ref> {{blockquote|ڍنڍن واري علائقي جي ڏاکڻي اڌ ۾ اهم مال پاليندڙن طور ڏکڻ ڪوشيٽڪ ماڻهن جو هي دير تائين جاري رهندڙ وجود هڪ دلچسپ امڪان پيدا ڪري ٿو ته بعد واري دور جي ٽوٽسي ۽ [[هيما ماڻهو|هيما]] مال پالڻ واري روايت، جيڪا علائقي جي ڏاکڻي اڌ ۾ سڀ کان وڌيڪ اهم آهي، شايد ڏکڻ ڪوشيٽڪ ثقافت ۾ جڙيل هجي ۽ اهڙيءَ طرح اتر بدران اوڀر کان آيل هجي.|[[ڪرسٽوفر ايهرٽ]]|title=گڏيل قومن جي تعليمي، سائنسي ۽ ثقافتي تنظيم جي آفريڪا جي عام تاريخ: ٻارهين کان سورهين صديءَ تائين آفريڪا|source=<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=HwV2a-lPB70C|title= UNESCO General History of Africa: Africa from the Twelfth to the Sixteenth Century|date= 10 May 1998|page=503|publisher= University of California Press|isbn= 978-0-520-06699-1}}</ref>}} ٽوٽسي پنهنجي نسلي بڻ بڻياد جو هڪ اهم حصو [[اوڀر سوڊانڪ|سوگ اوڀر ساحلي ماڻهن]] مان پڻ حاصل ڪن ٿا، جيڪي هڪ گهڻو اڳ ناپيد ٿيل [[نائلو-صحارائي]] گروهه هئا. سوگ ماڻهو زرعي-مال پاليندڙ هئا، جيڪي لڳ ڀڳ 2000 ق.م ۾ روانڊا ۽ برونڊي ۾ داخل ٿيا ۽ گهڻو ڪري ڏکڻ روانڊا ۽ [[روزيزي درياهه]] جي اوڀر ۽ اولهه وارن علائقن ۾ آباد ٿيا. ايهرٽ موجب اهي [[ڏاکڻي اوڀر سوڊانڪ ٻوليون|ڪير-ابائي ٻولي]] ڳالهائيندا هئا، جيڪا [[نائلوٽڪ ٻوليون|نائلوٽڪ]] ۽ [[سورمڪ ٻوليون|سورمڪ ٻولين]] سان لاڳاپيل، پر انهن کان الڳ هئي. ٽوٽسي ماڻهن پاران ڳالهائجندڙ [[اولهندي ڍنڍن واريون بانٽو ٻوليون]] ۾ ڪيترائي [[wikt:Category:Rwanda-Rundi terms derived from Eastern Sudanic languages|سوگ اوڀر ساحلي لفظ]] موجود آهن، جهڙوڪ ڳئون لاءِ لفظ ''انڪا''، جنهن جي سوگ ٻوليءَ ۾ اصل معنيٰ ”چوپائي مال جو ڪئمپ“ هئي؛ اهو ٽوٽسي مال پالڻ واري روايت ۾ سندن اثر کي ظاهر ڪري ٿو.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=1i-IBmCeNhUC|title=An African Classical Age: Eastern and Southern Africa in World History, 1000 B.C. to A.D. 400|pages=81–85, 101, 306|isbn=978-0-8139-2057-3 |last1=Ehret |first1=Christopher |date=1998 |publisher=University Press of Virginia }}</ref><ref>{{Cite journal|url = https://www.jstor.org/stable/183030|jstor = 183030|title = We Are What We Eat: Ancient Agriculture between the Great Lakes|last1 = Schoenbrun|first1 = David L.|journal = The Journal of African History|year = 1993|volume = 34|issue = 1|pages = 13–15, 30–31|doi = 10.1017/S0021853700032989|s2cid = 162660041|url-access = subscription|archive-date = 28 March 2022|access-date = 25 March 2025|archive-url = https://web.archive.org/web/20220328154318/https://www.jstor.org/stable/183030|url-status = live}}</ref><ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=lmdTAAAAYAAJ |title=Origins of Kingship Traditions and Symbolism in the Great Lakes Region of Africa |page=351 |isbn=978-91-554-7295-5 |last1=Farelius |first1=Birgitta |date=2008 |publisher=Uppsala universitet |archive-date=8 January 2026 |access-date=1 April 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260108143448/https://books.google.com/books?id=lmdTAAAAYAAJ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=qHf8DwAAQBAJ|title=Sacrifice as Terror: The Rwandan Genocide of 1994|date=13 September 2020|pages=63–65|publisher=Routledge|isbn=978-1-000-18448-8|archive-date=4 April 2025|access-date=25 March 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250404221104/https://books.google.com/books?id=qHf8DwAAQBAJ|url-status=live}}</ref> [[وچ سوڊانڪ|وچ سوڊانڪ ماڻهو]] به ممڪن طور ٽوٽسي جي نسلي بڻ بڻياد جو هڪ ٻيو حصو آهن. وچ سوڊانڪ هاري ۽ مال پاليندڙ لڳ ڀڳ 3000 ق.م ۾ روانڊا ۽ برونڊي ۾ داخل ٿيا، ۽ بانٽو ماڻهن ۾ جذب ٿيڻ کان پوءِ به سندن ڪجهه ثقافتي روايتون برقرار رهيون. مثال طور، وچ سوڊانڪ ٻوليون ڳالهائيندڙ سماجن ۾ عورتن کي ڍورن کان پري رکيو ويندو آهي. ٽوٽسي ۽ سندن اتر ۾ رهندڙ پاڙيسري [[هيما ماڻهو|هيما]] ماڻهن ۾ عورتن کي، خاص طور [[حيض چڪر|حيض]] دوران، ڳئون ڏوهڻ جي سخت منع هوندي آهي.<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=lmdTAAAAYAAJ |title=Origins of Kingship Traditions and Symbolism in the Great Lakes Region of Africa |pages=67–68, 116, 351 |isbn=978-91-554-7295-5 |last1=Farelius |first1=Birgitta |date=2008 |publisher=Uppsala universitet |archive-date=8 January 2026 |access-date=1 April 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260108143448/https://books.google.com/books?id=lmdTAAAAYAAJ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite journal|url=https://www.jstor.org/stable/179560|title=Sheep and Central Sudanic Peoples in Southern Africa|page=220|jstor=179560 |last1=Ehret |first1=Christopher |journal=The Journal of African History |date=1968 |volume=9 |issue=2 |doi=10.1017/S0021853700008835 |url-access=subscription }}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=vLPx8f5zZd4C|title=Tribal Crafts of Uganda|date=1953 |page=15}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=1i-IBmCeNhUC|title=An African Classical Age: Eastern and Southern Africa in World History, 1000 B.C. to A.D. 400|pages=8, 96|isbn=978-0-8139-2057-3 |last1=Ehret |first1=Christopher |date=1998 |publisher=University Press of Virginia }}</ref> ”ٽوٽسي“ جي وصف وقت ۽ هنڌ سان گڏ بدلجندي رهي آهي. روانڊا ۾ سماجي ڍانچا نوآبادياتي دور ۾ [[روانڊا-اورونڊي|بيلجيمي حڪمراني]] هيٺ به غير مستحڪم رهيا. عام طور ٽوٽسي اشرافيه يا امير طبقو، عام ٽوٽسي ماڻهن کان الڳ سمجهيو ويندو هو. جڏهن بيلجيمي نوآبادياتي انتظاميه روانڊا-برونڊي ۾ آدمشماري ڪئي، تڏهن ماڻهن کي هڪ سادي درجيبنديءَ واري سرشتي تحت سڃاتو ويو. ”ٽوٽسي“ ان شخص کي چيو ويو، جيڪو ڏهن کان وڌيڪ ڳئون جو مالڪ هجي يا جنهن ۾ ڪجهه جسماني خاصيتون هجن، جهڙوڪ ڊگهو ۽ سنهو نڪ، [[مٿانهان ڳل جا هڏا]] يا ڇهن فوٽن کان وڌيڪ قد؛ اهي سڀ خاصيتون ٽوٽسي ماڻهن سان لاڳاپيل عام بيانن ۾ شامل ڪيون وينديون هيون. نوآبادياتي دور ۾ [[هيميٽڪ مفروضو|هيميٽڪ مفروضي]] مطابق اهو خيال پيش ڪيو ويو ته ٽوٽسي [[هارن آف آفريڪا]] مان [[آفريڪي عظيم ڍنڍون|عظيم ڍنڍن واري علائقي]] ۾ آيا هئا.<ref>International Institute of African Languages and Cultures, Africa, Volume 76, (Oxford University Press., 2006), pg 135.</ref><ref>{{Cite news|title=Shooting Star of the Continent|date=10 June 2010|author1=Josh Kron|work=Haaretz|url=https://www.haaretz.com/2010-06-10/ty-article/shooting-star-of-the-continent/0000017f-e0e7-d568-ad7f-f3ef944b0000|access-date=7 February 2023|archive-date=24 February 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250224015029/https://www.haaretz.com/2010-06-10/ty-article/shooting-star-of-the-continent/0000017f-e0e7-d568-ad7f-f3ef944b0000|url-status=live}}</ref> ڪجهه ماڻهن{{Who|date=August 2025}} ٽوٽسي کي [[ڪوشيٽڪ ٻوليون ڳالهائيندڙ ماڻهو|ڪوشيٽڪ بڻ]] وارو سمجهيو آهي، جيتوڻيڪ اهي ڪا [[ڪوشيٽڪ ٻوليون|ڪوشيٽڪ ٻولي]] نٿا ڳالهائين ۽ لڳ ڀڳ 400 سالن کان ساڳين علائقن ۾ رهندا آيا آهن، جنهن دوران علائقي جي هوتو ماڻهن سان گهڻي پيماني تي شاديون ٿيون آهن. هوتو ۽ ٽوٽسي جي ڊگهي عرصي واري گڏجڻ ۽ شادين جي تاريخ سبب ڪجهه نسل نگارن ۽ تاريخدانن جو خيال آهي ته هوتو ۽ ٽوٽسي کي مڪمل طور الڳ نسلي گروهه سڏڻ درست ناهي.<ref>[[فلپ گوري وچ]], {{cite book |title=We Wish to Inform You That Tomorrow We Will Be Killed With Our Families |title-link=We Wish to Inform You That Tomorrow We Will Be Killed With Our Families |year=1998}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.preventgenocide.org/edu/pastgenocides/rwanda/indangamuntu.htm|title='Indangamuntu 1994: Ten years ago in Rwanda this ID Card cost a woman her life' by Jim Fussell|website=www.preventgenocide.org|access-date=5 January 2013|archive-date=15 November 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121115092142/http://www.preventgenocide.org/edu/pastgenocides/rwanda/indangamuntu.htm|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite magazine |last=Gourevitch |first=Philip |date=10 December 1995 |title=From 1995: Rwanda, After the Genocide |url=https://www.newyorker.com/magazine/1995/12/18/after-the-genocide |access-date=14 May 2025 |magazine=The New Yorker |language=en-US |issn=0028-792X |archive-date=19 April 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180419183503/https://www.newyorker.com/magazine/1995/12/18/after-the-genocide |url-status=live }}</ref> == جينيات == {{See also|هوتو، ٽوٽسي ۽ توا جي بڻ بڻياد}} === واءِ-ڊي اين اي === [[واءِ ڪروموسوم]] بابت جديد جينياتي اڀياس عام طور ظاهر ڪن ٿا ته ٽوٽسي، هوتو وانگر، گهڻو ڪري بانٽو بڻ بڻياد رکن ٿا (60٪ [[هيپلوگروپ E1b1a (Y-DNA)|E1b1a]]، 20٪ [[هيپلوگروپ B (Y-DNA)|B]]، 4٪ [[هيپلوگروپ E1b1 (Y-DNA)|E-P2]](xE1b1a)). [[هارن آف آفريڪا]] ۽ [[اتر آفريڪا]] سان لاڳاپيل پدري جينياتي اثر تمام گهٽ آهن (3٪ کان گهٽ [[هيپلوگروپ E1b1b (Y-DNA)|E1b1b-M35]])، ۽ انهن کي گهڻو اڳ جي انهن آبادين سان منسوب ڪيو وڃي ٿو، جيڪي پوءِ جذب ٿي ويون. تنهن هوندي به، ٽوٽسي وٽ هيپلوگروپ B جا واءِ-ڊي اين اي پدري سلسلا (14.9٪ B) هوتو (4.3٪ B) جي ڀيٽ ۾ گهڻو وڌيڪ آهن.<ref>{{cite journal | last1 = Luis | first1 = J. R. | display-authors = etal | year = 2004 | title = The Levant versus the Horn of Africa: Evidence for Bidirectional Corridors of Human Migrations | journal = American Journal of Human Genetics | volume = 74 | issue = 3| pages = 532–544 | doi = 10.1086/382286 | pmid = 14973781 | pmc=1182266}}</ref> === آٽوسومل ڊي اين اي === عام طور ٽوٽسي پنهنجن پاڙيسري بانٽو آبادين، خاص طور هوتو، سان ويجهي جينياتي مائٽي رکن ٿا. تنهن هوندي به، اهو واضح ناهي ته اها هڪجهڙائي بنيادي طور ٻنهي برادرين وچ ۾ شادين ذريعي وڏي پيماني تي ٿيندڙ جينياتي ڏي وٺ جو نتيجو آهي يا سندن گڏيل بڻ بڻياد مان پيدا ٿي آهي: <blockquote>[...] ڪيترين نسلن تائين [[جين وهڪرو|جين وهڪري]] انهن ٻن بانٽو ماڻهن جي وچ ۾ اڳ موجود ممڪن واضح جسماني فرقن کي ختم ڪري ڇڏيو؛ اهي فرق عام طور قد، جسماني بناوٽ ۽ چهري جي خاصيتن سان منسوب ڪيا ويندا هئا. ماڻهن ۾ جسماني خاصيتن جو هڪ وسيع سلسلو موجود هجڻ باوجود، بيلجيمي اختيارين 1920ع واري ڏهاڪي ۾ معاشي معيارن جي بنياد تي نسلي وابستگي کي قانوني طور مقرر ڪيو. نتيجي طور غير واضح حياتياتي فرقن تي رسمي ۽ سخت سماجي ورهاست لاڳو ڪئي وئي. ڪجهه حد تائين، پوءِ وارن ڏهاڪن ۾ انهن درجن جي لچڪ حياتياتي فرقن جي تصور کي وڌيڪ مضبوط ڪيو، جنهن سان ڊگهي قد واري اشرافيه ۽ ننڍي قد واري هيٺئين طبقي جو تصور پيدا ٿيو، پر اهو ڪجهه صديون اڳ موجود جينياتي ذخيرن سان ٿورو ئي لاڳاپيل هو. تنهنڪري سماجي درجا ته حقيقي آهن، پر هوتو ۽ ٽوٽسي جي وچ ۾ ڳولهي سگهجندڙ جينياتي فرق تمام گهٽ يا تقريباً نه آهن.<ref>[[جوزف سي. ملر]] (مدير)، ''New Encyclopedia of Africa''، جلد 2، Dakar-Hydrology، Charles Scribner's Sons.</ref></blockquote> === قد === سندن سراسري قد لڳ ڀڳ {{convert|5|ft|9|in|cm}} آهي، جڏهن ته ڪجهه ماڻهن جو قد {{convert|7|ft|cm}} کان به وڌيڪ درج ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/1964/02/23/the-rise-and-fall-of-the-watusi.html|title=The Rise and Fall Of the Watusi|newspaper=The New York Times|date=23 February 1964}}</ref><ref>{{Cite web |date=18 June 2020 |title=Did you know of the Tutsi people in Rwanda?They are among the Tallest people in Africa |url=https://www.jamiiforums.com/threads/did-you-know-of-the-tutsi-people-in-rwanda-they-are-among-the-tallest-people-in-africa.1745470/ |access-date=14 May 2025 |website=JamiiForums |language=en-US |archive-date=20 August 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250820090953/https://www.jamiiforums.com/threads/did-you-know-of-the-tutsi-people-in-rwanda-they-are-among-the-tallest-people-in-africa.1745470/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=samson |date=5 December 2022 |title=The Tutsi of Rwanda |url=https://africaadventurevacations.com/the-tutsi-of-rwanda/ |access-date=14 May 2025 |website=Africa Adventure Vacations |language=en-US}}</ref> == تاريخ == {{multiple image | direction = vertical | width = | footer = | image1 = | caption1 we = | image2 = King's palace in Nyanza.jpg | caption2 we = | image3 = Chifu Kaware safarini (Kandt 1904 II, 97).png | caption3 = [[نيانزا، روانڊا|نيانزا]] ۾ روايتي ٽوٽسي بادشاهه جو محل (مٿي) ۽ روانڊا {{circa|1900}}، ٽوٽسي سردار ڪاواري سفر دوران (هيٺ) }} نوآبادياتي حڪمرانن جي اچڻ کان اڳ روانڊا تي 15هين صديءَ کان ٽوٽسي-غالب بادشاهت حڪمراني ڪندي رهي هئي.<ref>{{Cite web |title=History |url=https://www.rlp-ruanda.de/en/the-two-countries/rwanda/history/ |access-date=14 May 2025 |website=www.rlp-ruanda.de}}</ref><ref>{{Cite web |title=Rise of Rwanda {{!}} EBSCO Research Starters |url=https://www.ebsco.com/research-starters/history/rise-rwanda |access-date=14 May 2025 |website=www.ebsco.com |language=en |archive-date=20 August 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250820100953/https://www.ebsco.com/research-starters/history/rise-rwanda |url-status=live }}</ref> 1897ع ۾ [[جرمن سلطنت|جرمني]] بادشاهه سان اتحاد قائم ڪري روانڊا ۾ پنهنجو اثر قائم ڪيو، جنهن سان نوآبادياتي دور جي شروعات ٿي.<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=lKFpAgAAQBAJ |last=Carney |first=J.J. |title=Rwanda Before the Genocide: Catholic Politics and Ethnic Discourse in the Late Colonial Era |page=24 |publisher=Oxford University Press |year=2013 |isbn=9780199982288}}</ref> پوءِ [[پهرين عالمي جنگ]] دوران 1916ع ۾ [[بيلجيم]] روانڊا تي قبضو ڪيو. ٻنهي يورپي طاقتن روانڊا جي بادشاهه وسيلي حڪمراني ڪئي ۽ ٽوٽسي-حمايتي پاليسي جاري رکي.{{Citation needed|date=August 2025}} ان دوران برونڊي ۾ ''[[گانوا]]'' نالي حڪمران ڌڙو اڀريو، جنهن جلدي ملڪ جي انتظام تي اثرائتو ڪنٽرول حاصل ڪري ورتو. {{Langx|rn|گانوا|label=none}} پنهنجي حڪمراني لاءِ هوتو ۽ ٽوٽسي ٻنهي جي حمايت تي ڀاڙيندا هئا ۽ برونڊي جي اندر انهن کي نه هوتو ۽ نه ئي ٽوٽسي سمجهيو ويندو هو.<ref>{{Cite book |last1=DeRouen |first1=Karl R. |url=https://books.google.com/books?id=nrN077AEgzMC&dq=Ganwa+ethnic&pg=PA205 |title=Civil Wars of the World: Major Conflicts Since World War II |last2=Heo |first2=Uk |date=2007 |publisher=ABC-CLIO |isbn=978-1-85109-919-1 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Mawer |first=Kit |date=16 October 2022 |title=Burundi Country Report |url=https://www.genocidewatch.com/single-post/country-report-burundi |access-date=14 May 2025 |website=genocidewatch |language=en}}</ref> روانڊا 1897ع کان 1916ع تائين جرمني ۽ 1922ع کان 1961ع تائين بيلجيم جي نوآبادي رهيو. ٽوٽسي ۽ هوتو ٻنهي مان روايتي حڪمران اشرافيه موجود هئي، پر ٻنهي نوآبادياتي طاقتن رڳو ٽوٽسي ماڻهن کي تعليم حاصل ڪرڻ ۽ نوآبادياتي حڪومت ۾ حصو وٺڻ جا وڌيڪ موقعا ڏنا. اهڙين امتيازي پاليسين ناراضگي پيدا ڪئي.{{citation needed|date=November 2021}} جڏهن بيلجيمي اختيارين اقتدار سنڀاليو، تڏهن انهن جو خيال هو ته مختلف آبادين کي اڳئين سڃاڻپ مطابق الڳ درجن ۾ رکڻ سان علائقي تي وڌيڪ آسانيءَ سان حڪمراني ڪري سگهجي ٿي. 1920ع واري ڏهاڪي ۾ بيلجيمي اختيارين ماڻهن کان لازمي طور هڪ مخصوص نسلي گروهه سان پنهنجي سڃاڻپ جو اظهار ڪرائڻ شروع ڪيو ۽ آدمشمارين ۾ انهن کي انهيءَ بنياد تي درجي بندي ڪيو.<ref>{{Cite web |title=Divided by Ethnicity - United States Holocaust Memorial Museum |url=https://www.ushmm.org/genocide-prevention/countries/rwanda/divided-by-ethnicity |access-date=14 May 2025 |website=www.ushmm.org |language=en-US |archive-date=25 May 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250525204543/https://www.ushmm.org/genocide-prevention/countries/rwanda/divided-by-ethnicity |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=Rwanda Chronology {{!}} FRONTLINE |url=https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/rwanda/etc/cron.html |access-date=14 May 2025 |website=www.pbs.org |archive-date=30 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160330124130/http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/rwanda/etc/cron.html |url-status=live }}</ref> 1959ع ۾ بيلجيم پنهنجي اڳوڻي پاليسيءَ کان هٽي ويو ۽ آزاديءَ کان پوءِ عام چونڊن وسيلي اڪثريتي هوتو آباديءَ کي حڪومت تي ڪنٽرول حاصل ڪرڻ جو رستو ڏنو. ان تبديليءَ تي بيلجيم جي اندروني سياست جو پڻ اثر هو، جتي هوتو اڪثريت خلاف امتياز کي فليمش-والون تڪرار سان لاڳاپيل بيلجيم جي اندروني دٻاءَ سان مشابه سمجهيو وڃڻ لڳو، ۽ هوتو ماڻهن جي جمهوريت سازي ۽ سياسي بااختياري کي ٽوٽسي غلبي جي مقابلي ۾ جائز ردعمل طور ڏٺو ويو. روانڊا ۽ برونڊي جي آزاديءَ کان اڳ واري دور ۾ بيلجيمي پاليسيون گهڻو بدلجنديون رهيون.{{citation needed|date=November 2021}} === روانڊا ۽ برونڊي جي آزادي (1962ع) === روانڊا ۾ هوتو اڪثريت [[روانڊا انقلاب|ٽوٽسي حڪمراني خلاف بغاوت ڪئي]] ۽ اقتدار حاصل ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي. ڪيترائي ٽوٽسي ملڪ ڇڏي [[يوگنڊا]] ۽ [[تنزانيا]] سميت پاڙيسري ملڪن ۾ جلاوطنيءَ جون برادريون قائم ڪرڻ لڳا.<ref>Michael Bowen, ''Passing by;: The United States and genocide in Burundi'', 1972, (Carnegie Endowment for International Peace, 1973), p. 49</ref><ref>René Lemarchand, ''Selective genocide in Burundi'' (Report – Minority Rights Group; no. 20, 1974)</ref><ref>Rene Lemarchand, ''Burundi: Ethnic Conflict and Genocide'' (New York: Woodrow Wilson Center and [[Cambridge University Press]], 1996) *Edward L. Nyankanzi, ''Genocide: Rwanda and Burundi'' (Schenkman Books, 1998)</ref><ref>Christian P. Scherrer, ''Genocide and crisis in Central Africa: conflict roots, mass violence, and regional war''; foreword by [[Robert Melson (political scientist)|Robert Melson]]. Westport, Conn.: Praeger, 2002</ref><ref>Weissman, Stephen R."[http://www.usip.org/pubs/peaceworks/pwks22.html Preventing Genocide in Burundi Lessons from International Diplomacy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090311024548/http://www.usip.org/pubs/peaceworks/pwks22.html |date=11 March 2009 }}", [[United States Institute of Peace]]</ref>{{Excessive citations inline|date=July 2026}} نوآبادياتي دور جي کليل نسلي امتياز جون ڪجهه صورتون مختلف روانڊائي ۽ برونڊيائي حڪومتن هيٺ پڻ جاري رهيون، جن ۾ اهڙا سڃاڻپ ڪارڊ شامل هئا، جيڪي ٽوٽسي ۽ هوتو کي الڳ سڃاڻيندا هئا.{{Citation needed|date=August 2025}} === برونڊي ۾ نسلي تشدد (1993ع) === {{Main|برونڊي ۾ 1993ع جو نسلي تشدد}} 1993ع ۾ برونڊي جو پهريون جمهوري طور چونڊيل صدر [[ميلڪيور ندادايي]]، جيڪو هوتو هو، ٽوٽسي فوجي آفيسرن هٿان قتل ڪيو ويو، جيئن آئين موجب سندس جانشينيءَ جو حقدار شخص{{Who|date=August 2025}} پڻ قتل ڪيو ويو.<ref>''International Commission of Inquiry for Burundi: Final Report'', Part III: Investigation of the Assassination. Conclusions at [http://www.usip.org/library/tc/doc/reports/burundi_coi/burundi_coi1996pt3.html#VII USIP.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081201132151/http://www.usip.org/library/tc/doc/reports/burundi_coi/burundi_coi1996pt3.html#VII |date=1 December 2008 }}</ref> ان سان [[برونڊي ۾ 1993ع جو نسلي تشدد|برونڊي ۾ نسلي تشدد]] ڀڙڪي اٿيو، جنهن ۾ ”ممڪن طور 25,000 تائين ٽوٽسي“—جن ۾ فوجي اهلڪار، سرڪاري ملازم ۽ عام شهري شامل هئا<ref>{{Cite web |last=Refugees |first=United Nations High Commissioner for |title=Refworld {{!}} Human Rights Watch World Report 1995 – Burundi |url=https://www.refworld.org/docid/467fca9a8.html |access-date=20 April 2023 |website=Refworld |language=en |archive-date=14 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230914133127/https://www.refworld.org/docid/467fca9a8.html |url-status=live }}</ref>—هوتو ماڻهن هٿان قتل ڪيا ويا، جڏهن ته ”گهٽ ۾ گهٽ ايترا ئي“ هوتو ٽوٽسي ماڻهن هٿان ماريا ويا.<ref name=totten2>{{Cite book | author1= René Lemarchand | chapter= The Burundian Genocide | page = 331 |editor1-last=Totten|editor1-first=Samuel|chapter-url=https://books.google.com/books?id=5Ef8Hrx8Cd0C&pg=PA331|title=Century of Genocide: Critical Essays and Eyewitness Accounts|editor2-last=Parsons|editor2-first=William S.|editor3-last=Charny|editor3-first=Israel W.|date=2004 | edition= Second |publisher=Routledge|isbn=978-0-415-94430-4|language=en}}</ref><ref>{{Cite news |title=Burundi {{!}} History, Geography, & Culture {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Burundi |archive-url=https://web.archive.org/web/20260522185203/https://www.britannica.com/place/Burundi |archive-date=2026-05-22 |access-date=2026-05-30 |work=Encyclopedia Britannica |language=en}}</ref> [[اروشا معاهدا (برونڊي)|2000ع جي اروشا معاهدن]] کان پوءِ برونڊي جي ٽوٽسي اقليت هوتو اڪثريت سان نسبتاً وڌيڪ برابريءَ واري طريقي سان اقتدار ورهائي ٿي. روايتي طور ٽوٽسي وٽ وڌيڪ معاشي طاقت هئي ۽ فوج تي پڻ سندن ڪنٽرول رهيو.<ref name=ICIBFR-496>International Commission of Inquiry for Burundi (2002)</ref> === روانڊا ۾ 1994ع جي ٽوٽسي خلاف نسل ڪشي === {{Main|روانڊا جي نسل ڪشي}} [[File:Rwandan Patriotic Front Flag.svg|thumb|right|ٽوٽسي-قيادت واري [[روانڊا محب وطن محاذ]] جو جهنڊو]] روانڊا ۾ به ڪجهه مشابه واقعن جو سلسلو ٿيو، جتي 1962ع ۾ هوتو اقتدار ۾ آيا. ان کان پوءِ ٽوٽسي ماڻهن خلاف ڪيترن ئي موقعن تي ظلم ۽ امتياز ٿيو، جنهن سبب ڪيترائي ٽوٽسي ملڪ ڇڏي ويا. [[روانڊا انقلاب]] (1959ع–1961ع) دوران ٽوٽسي مخالف تشدد کان پوءِ وڏي تعداد ۾ ٽوٽسي جلاوطن ٿيا.{{Citation needed|date=August 2025}} انهن جلاوطن ٽوٽسي برادرين مان ٽوٽسي باغي تحريڪون وجود ۾ آيون. [[روانڊا محب وطن محاذ]] (آر پي ايف)، جيڪو گهڻو ڪري يوگنڊا ۾ رهندڙ جلاوطن ٽوٽسي ماڻهن تي مشتمل هو، 1990ع ۾ روانڊا تي حملو ڪيو، جنهن جو مقصد ٽوٽسي لاءِ ٻيهر سياسي اقتدار حاصل ڪرڻ هو. آر پي ايف کي [[يوگنڊا جي بش جنگ]] مان منظم غير روايتي جنگ جو تجربو حاصل هو ۽ ان کي يوگنڊا جي حڪومت کان مدد پڻ ملي. آر پي ايف جي شروعاتي اڳڀرائي روانڊا حڪومت لاءِ فرانس طرفان هٿيار پهچائڻ کان پوءِ روڪي وئي. امن لاءِ ڪوششون آخرڪار [[اروشا معاهدا (روانڊا)|1993ع جي اروشا معاهدن]] تائين پهتيون.{{Citation needed|date=August 2025}} [[جووينال هابياريمانا ۽ سيپرين نتارياميرا جو قتل|روانڊا ۽ برونڊي جي صدرن جي قتل]] کان پوءِ اهو معاهدو ٽٽي پيو، جنهن سان ٻيهر جنگ شروع ٿي ۽ 1994ع جي [[روانڊا جي نسل ڪشي]] جي شروعات ٿي. ان نسل ڪشيءَ دوران هوتو انتهاپسندن اندازي موجب 500,000 کان 600,000 ماڻهن کي قتل ڪيو، جن مان گهڻا ٽوٽسي هئا.<ref>{{cite journal |last1=Guichaoua |first1=André |title=Counting the Rwandan Victims of War and Genocide: Concluding Reflections |journal=Journal of Genocide Research |date=2020 |volume=22 |issue=1 |pages=125–141 |doi=10.1080/14623528.2019.1703329|s2cid=213471539 }} 500,000–800,000 is the range of scholarly estimates listed on the third page of the paper.</ref><ref name=Meierhenrich>{{cite journal |last1=Meierhenrich |first1=Jens |author-link=Jens Meierhenrich |title=How Many Victims Were There in the Rwandan Genocide? A Statistical Debate |journal=Journal of Genocide Research |date=2020 |volume=22 |issue=1 |pages=72–82 |doi=10.1080/14623528.2019.1709611|s2cid=213046710 |quote=Despite the various methodological disagreements among them, none of the scholars who participated in this forum gives credence to the official figure of 1,074,107 victims... Given the rigour of the various quantitative methodologies involved, this forum's overarching finding that the death toll of 1994 is nowhere near the one-million-mark is – scientifically speaking – incontrovertible.}}</ref><ref name=Reydams>{{cite journal |last1=Reydams |first1=Luc|author-link=Luc Reydams |title='More than a million': the politics of accounting for the dead of the Rwandan genocide |journal=Review of African Political Economy |date=2020 |volume=48|issue=168|pages=235–256 |doi=10.1080/03056244.2020.1796320|s2cid=225356374|quote=The government eventually settled on 'more than a million', a claim which few outside Rwanda have taken seriously.<p>The death of 'more than a million' Tutsi became the foundation of the new Rwanda, where former exiles hold a monopoly on power. It also created the socio-political environment for the mass criminalisation of Hutu. Gacaca courts eventually tried more than a million (Nyseth Brehm, Uggen, and Gasanabo 2016), which led President Kagame to suggest that all Hutu bear responsibility and should apologise (Benda 2017, 13). Thus the new Rwanda is built not only on the death of 'more than a million" Tutsi but also on the collective guilt of Hutu. This state of affairs is in no one's interests except the regime's.</p>|doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite news |last=Doherty |first=Ben |date=25 February 2024 |title=More than half a million people killed in 100 days: how the 1994 Rwanda genocide unfolded |url=https://www.theguardian.com/australia-news/2024/feb/26/more-than-half-a-million-people-killed-in-100-days-how-the-1994-rwanda-genocide-unfolded-ntwnfb |access-date=14 May 2025 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref><ref>{{Cite web |title=Rwanda |url=https://cla.umn.edu/chgs/holocaust-genocide-education/resource-guides/rwanda |access-date=14 May 2025 |website=College of Liberal Arts |language=en |archive-date=11 May 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250511215213/https://cla.umn.edu/chgs/holocaust-genocide-education/resource-guides/rwanda |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite magazine |last=Rieff |first=David |date=4 June 2007 |title=God and Man in Rwanda |url=https://www.vanityfair.com/magazine/1994/12/rwanda199412 |access-date=14 May 2025 |magazine=Vanity Fair |language=en-US}}</ref> نسل ڪشيءَ کان پوءِ فتح حاصل ڪندڙ ٽوٽسي-قيادت واري آر پي ايف جولاءِ 1994ع ۾ اقتدار ۾ آئي. == ثقافت == [[File:Brooklyn Museum 22.1403 Wrist Guard Igitembe.jpg|thumb|right|روايتي ٽوٽسي ڪلائيءَ جو محافظ (''اگيٽيمبي'')]] روانڊا ۾ 15هين صديءَ کان 1961ع تائين ٽوٽسي ماڻهن تي هڪ بادشاهه، يعني {{Langx|rw|موامي|label=none}}، حڪمراني ڪندو هو. بيلجيم قومي [[ريفرينڊم]] کان پوءِ بادشاهت ختم ڪري ڇڏي، جنهن جي نتيجي ۾ ملڪ آزاديءَ ڏانهن وڌيو. ان جي ابتڙ، ملڪ جي اتر-اولهندي حصي ۾، جتي هوتو آبادي اڪثريت ۾ هئي، وڏا زميندار اقتدار ۾ شريڪ هوندا هئا؛ اهو بندوبست هاڻوڪي يوگنڊا جي [[بوگنڊا]] سماج سان مشابهت رکندو هو. پنهنجي بادشاهه جي حڪمراني هيٺ ٽوٽسي ثقافت روايتي طور انصاف جي انتظام ۽ حڪومت هلائڻ جي چوڌاري ڦرندي هئي. چوپائي مال جي ملڪيت گهڻو ڪري سندن هٿ ۾ هوندي هئي ۽ هو پنهنجي پيداوار تي گذارو ڪندا هئا. سندن طرز زندگي کين گهڻو فارغ وقت پڻ ڏيندو هو، جيڪو هو شاعري، اڻت ۽ موسيقيءَ جي واڌ ويجهه ۾ صرف ڪندا هئا. هوتو هارين ۽ ٻين مقامي رهواسين جي مقابلي ۾ ٽوٽسي جي [[غالب اقليت]] واري حيثيت سبب، ان رشتي کي جاگيردار يورپ جي سردارن ۽ هارين جي وچ واري رشتي سان تشبيهه ڏني وئي آهي.<ref name="Fage120">{{cite book|last1=Fage|first1=John|title=A History of Africa|publisher=Routledge|isbn=978-1317797272|page=120|url=https://books.google.com/books?id=mXa4AQAAQBAJ|access-date=8 January 2015|date=23 October 2013}}</ref> [[File:Brooklyn Museum 1912a-b Basket and Lid.jpg|thumb|left|روايتي ٽوٽسي [[ٽوڪري]]]] برطانوي تاريخدان جان فيج موجب، سيرولوجي جي لحاظ کان ٽوٽسي بانٽو ۽ [[نائلوٽڪ ماڻهو|نائلوٽڪ]] آبادين سان لاڳاپيل آهن. سندس خيال ۾ اها ڳالهه ڍنڍن واري بادشاهتن جي شروعاتي ٽوٽسي-هيما حڪمران طبقي لاءِ ڪوشيٽڪ بڻ بڻياد جي امڪان کي گهٽ ڪري ٿي. تنهن هوندي به، انهن بادشاهتن جون شاهي تدفين جون رسمون ڏکڻ [[ايٿوپيا]] جي [[گيبي علائقو|گيبي علائقي]] جي اڳوڻين ڪوشيٽڪ سِداما رياستن جي روايتن سان گهڻي مشابهت رکن ٿيون.<ref name="Fage120" /> ان جي ابتڙ، مائونٽ ڪينيا واري علائقي ۾ ٽوٽسي-هيما جي اتر ۾ رهندڙ بانٽو آباديون، جهڙوڪ اگي ڪيويو، جديد دور تائين بنيادي طور بادشاهه کان سواءِ هيون ۽ انهن وٽ عمر جي گروهن تي ٻڌل اهڙو غير رياستي نظام هو، جيڪو انهن ڪوشيٽڪ ماڻهن کان اختيار ڪيو هو. ٻئي طرف، تنزانيا ۾ ٽوٽسي-هيما جي ڏکڻ ۾ ڪيترين بانٽو بادشاهتن ۾ سرداريءَ جو اهڙو ئي نمونو موجود هو، جيڪو ٽوٽسي-هيما سماج سان مشابهت رکندڙ هو. ڇاڪاڻ ته ڪوشيٽڪ سِداما بادشاهتن جا نائلوٽڪ گروهن سان لاڳاپا هئا، فيج تجويز ڪري ٿو ته ٽوٽسي ممڪن طور اهڙي ئي ڪنهن لڏپلاڻ ڪندڙ نائلوٽڪ آبادي مان نڪتل هجن. سندس خيال موجب ٽوٽسي جا نائلوٽڪ ابا ڏاڏا اڳئين دور ۾ ثقافتي وچولي جو ڪردار ادا ڪندا هئا، پاڙيسري ڪوشيٽڪ بادشاهتن کان ڪجهه شاهي روايتون اختيار ڪندا هئا ۽ پوءِ جڏهن هو عظيم ڍنڍن واري علائقي ۾ بانٽو اصلوڪن ماڻهن جي وچ ۾ آباد ٿيا ته اهي روايتون پاڻ سان ڏکڻ طرف کڻي آيا.<ref name="Fage120" /> تنهن هوندي به، اڄ ٽوٽسي ۽ هوتو جي ثقافتن ۾ تمام ٿورا واضح فرق نظر اچن ٿا؛ ٻئي گروهه ساڳي [[بانٽو ٻوليون|بانٽو ٻولي]] ڳالهائين ٿا.<ref>The Editors of Encyclopaedia Britannica. "Tutsi". Encyclopedia Britannica, 6 May. 2025, https://www.britannica.com/topic/Tutsi. Accessed 14 May 2025</ref> تاريخي طور ٻنهي گروهن جي وچ ۾ شادين جي شرح تمام گهڻي هئي ۽ 20هين صديءَ تائين سندن لاڳاپا عام طور سٺا رهيا. ڪيترن عالمن جو نتيجو آهي ته ”ٽوٽسي“ جي سڃاڻپ بنيادي طور نسلي سڃاڻپ کان وڌيڪ سماجي طبقي يا ذات جي اظهار طور ڪم ڪندي رهي آهي. برونڊي ۽ روانڊا جي ماڻهن جون ٻوليون به هڪ ٻئي سان گهڻيون مشابهت رکن ٿيون، يعني [[ڪرونڊي]] ۽ [[ڪنياروانڊا]]. تاريخي سببن ڪري انگريزي، فرانسيسي ۽ سواهيلي به مختلف سرڪاري حيثيتن ۾ استعمال ٿين ٿيون ۽ برونڊي ۽ روانڊا ٻنهي ۾ ٻي ٻوليءَ طور وڏي پيماني تي ڳالهائجن ٿيون.<ref name="BC">{{Cite web|url=https://www.teachingenglish.org.uk/sites/teacheng/files/Euromonitor%20Report%20A4.pdf|title=The Benefits of the English Language for Individuals and Societies: Quantitative Indicators from Cameroon, Nigeria, Rwanda, Bangladesh and Pakistan|access-date=7 February 2023|archive-date=9 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230309070332/https://www.teachingenglish.org.uk/sites/teacheng/files/Euromonitor%20Report%20A4.pdf|url-status=live}}</ref> == ڪانگو ۾ ٽوٽسي == عالمن{{Who|date=August 2025}} گهڻي عرصي کان اهو تسليم ڪيو آهي ته هاڻوڪي [[ڪانگو جي جمهوري جمهوريه]] (ڊي آر سي) ۾ ٽوٽسي موجودگيءَ کي بهتر نموني سمجهڻ لاءِ ٻن مکيه گروهن ۾ فرق ڪرڻ ضروري آهي، جن جي تاريخن کي نوآبادياتي پاليسين ۽ پوءِ وارن سياسي تڪرارن گهڻو متاثر—۽ ڪيترين حالتن ۾ بگاڙيو—آهي.{{Citation needed|date=March 2025}} === اتر ۽ ڏکڻ ڪيوو ۾ بانياروانڊا === ٽوٽسي جي هڪ ٻي اهم موجودگي [[اتر ڪيوو]] جي ڪجهه حصن ۾ وسيع [[بانياروانڊا]] برادريءَ جي اندر ملي ٿي. هن برادريءَ ۾ ٽوٽسي ۽ هوتو ٻئي شامل آهن ۽ اها گهڻو ڪري پاڙيسري [[روانڊا]] مان مختلف دورن ۾ ٿيندڙ لڏپلاڻن جو نتيجو آهي، جيڪي نوآبادياتي دور کان اڳ، نوآبادياتي دور ۽ نسل ڪشي کان پوءِ جي زمانن تائين جاري رهيون. خاص طور 1994ع جي [[روانڊا جي نسل ڪشي]] دوران ۽ ان کان پوءِ ٿيندڙ وڏي پيماني واري لڏپلاڻ چڱيءَ طرح دستاويز ٿيل آهي ۽ ان اوڀر ڪانگو جي نسلي بناوٽ کي گهڻو بدلائي ڇڏيو.<ref>Uvin, Peter. "The Congo and the Rwandan Tragedy: Politics, Ideology and the Struggle for Power." ''Journal of Eastern African Studies'', vol. 1, no. 2, 2007, pp. 281–300.</ref><ref>Reyntjens, Filip. ''Political Awakening in the Belgian Congo: The Early Phase, 1908–1945''. Cambridge University Press, 2019.</ref> علمي اتفاقِ راءِ موجب اهي لڏپلاڻون ڪنهن هڪ ٻاهرين واقعي جو نتيجو نه هيون، پر انهن جا پيچيده تاريخي پس منظر آهن، جيڪي اڄ به علائقائي سياست تي اثرانداز ٿين ٿا.{{Citation needed|date=August 2025}} === تڪرار ۽ هاڻوڪا مسئلا === اوڀر ڊي آر سي ڪيترن ڏهاڪن کان هٿياربند تڪرارن جو اهم مرڪز رهيو آهي، جتي ڪيترائي هٿياربند گروهه سرگرم رهيا آهن. انهن مان ڪجهه، خاص طور [[نيشنل ڪانگريس فار دي ڊفينس آف دي پيپل]] (سي اين ڊي پي) مان نڪتل ۽ پوءِ [[23 مارچ تحريڪ|ايم 23]] جي نالي سان مشهور ٿيندڙ تنظيمون، ٽوٽسي پس منظر رکندڙ ماڻهن جي قيادت هيٺ رهيون آهن. تنهن هوندي به انهن گروهن کي رڳو نسلي نقطه نظر سان ڏسڻ صورتحال کي حد کان وڌيڪ سادو ڪري ڇڏي ٿو. علمي اڀياس عام طور ان ڳالهه تي متفق آهن ته تڪرارن جون پاڙون نوآبادياتي ورثي، [[ڪوبالٽ]] جهڙن قيمتي وسيلن تي مقابلي ۽ گهري سياسي ۽ سماجي شڪايتن جي گڏيل اثر ۾ آهن.<ref>Nzongola-Ntalaja, Georges. ''The Congo: From Leopold to Kabila: A People's History''. Zed Books, 2002.</ref> بين الاقوامي ادارن جون رپورٽون سنگين انساني حقن جي ڀڃڪڙين—جن ۾ ٻارن کي سپاهي بڻائڻ ۽ معدني دولت جو غيرقانوني استحصال شامل آهي—کي دستاويز ڪري چڪيون آهن، پر انهن مسئلن کي سڌي سنئين نسلي تڪرار بدران رياستي ڪمزوري ۽ بين الاقوامي معاشي دٻائن جي وسيع پس منظر ۾ سمجهڻ وڌيڪ مناسب آهي.<ref>Human Rights Watch. "Breakdown of the State in the Democratic Republic of the Congo." Human Rights Watch Reports, 2010.</ref> == ناميارا ماڻهو == {{main|ٽوٽسي ماڻهن جي فهرست}} * [[پال ڪگامي]] * [[اسٽرومي]] * [[ميشيل ميڪومبيرو]] * [[ژان بپتست باگازا]] * [[پيئر بويويا]] * [[لوئيس مشيڪي وابو]] * [[اريئيل ڪاياباگا]] * [[بنجامن سيهيني]] * [[سائدو بيراهينو]] * [[گائل بگيريمانا]] * [[سيسيل ڪائيريبوا]] * [[نڪوٽي گاتوا]] * [[گائل فائي]] == حوالا == {{Reflist|30em}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{Scholia|topic}} * [http://www.ictr.org روانڊا لاءِ بين الاقوامي فوجداري ٽربيونل] (آءِ سي ٽي آر اڳيان آيل سڀني ڪيسن جي حيثيت ۽ فيصلا هتي موجود آهن) {{Burundi topics}} {{Rwanda topics}} {{Ethnic groups in the Democratic Republic of the Congo}} {{Authority control}} [[زمرو:ٽوٽسي| ]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهرين ڳنڍڻا== {{Scholia|topic}} * [http://www.ictr.org The International Criminal Tribunal for Rwanda (the status and judgments of all cases before the ICTR are available here)] {{Authority control}} [[زمرو:ٽٽسي]] [[زمرو:نسلي گروہ]] [[زمرو:برونڊي جا نسلي گروهه]] [[زمرو:روانڊا جا نسلي گروهه]] [[زمرو:يوگنڊا جا نسلي گروهه]] [[زمرو:آفريڪا ۾ نسلي گروهه]] [[زمرو:جمهوريا ڪانگو]] [[زمرو:ڊيموڪريٽڪ ريپبلڪ آف ڪانگو]] 5183hdmo928vng30odlzukbn3sn1n9b 404692 404691 2026-08-19T07:18:38Z Memon2025 21315 404692 wikitext text/x-wiki {{Short description|آفريقي عظيم ڍنڍن واري علائقي جو هڪ نسلي گروهه}} {{Infobox ethnic group | group = ٽٽسي (Tutsi) <br><small> اباٽٽسي (Abatutsi)</small> | image = King's palace in Nyanza.jpg | caption = نيانزا ۾ روايتي ٽٽسي بادشاهه جو محل | region1 = {{flagcountry|Burundi}} | pop1 = 1.7 ملين (ڪل آبادي جو 14 سيڪڙو) | region2 = {{flagcountry|Rwanda}} | pop2 = 1 کان 2 ملين (ڪل آبادي جو اٽڪل 9 کان 15 سيڪڙو) | rel = [[عيسائيت]] (80 سيڪڙو)، [[اسلام]] (5 سيڪڙو) | langs = [[ڪينيا-روانڊا]]، [[ڪيرونڊي]] | related = روانڊا-رونڊي قومون ۽ هيما ماڻهو }} '''ٽٽسي''' (<small>Tutsi</small>)، جن کي واٽٽسي (<small>Watutsi</small>) يا اباٽٽسي (<small>Abatutsi</small>) پڻ چيو ويندو آهي، هڪ نسلي گروهه آهن جيڪي بنيادي طور تي [[روانڊا]] ۽ [[برونڊي]] ۾ آباد آهن. اهي روانڊا ۽ برونڊي جي ٽن وڏن نسلي گروهن مان ٻيو نمبر وڏو گروهه آهن، ٻيا ٻه گروهه '''هوتو''' (<small>Hutu</small>) ۽ '''ٽوا''' (<small>Twa</small>) آهن. تاريخي طور تي، ٽٽسي ماڻهو مال دار/ڌنار (<small>pastoralists</small>) هئا ۽ سماج ۾ جنگجو طبقي جي حيثيت رکندا هئا. 1962ع کان اڳ، روانڊا جو سماجي ۽ سياسي نظام ٽٽسي اشرافيه جي هٿ ۾ هو. == اصليت ۽ درجه بندي == مورخ ڪرسٽوفر اهرٽ (Christopher Ehret) جو مڃڻ آهي ته ٽٽسي ماڻهو بنيادي طور تي قديم '''ڏکڻ ڪوشيٽڪ''' (South Cushitic) ٻوليون ڳالهائيندڙن جو نسل آهن، جيڪي 800 قبل مسيح کان اڳ عظيم ڍنڍن واري علائقي ۾ داخل ٿيا هئا. اهي ماڻهو مڪمل طور تي پنهنجي مال مويشي تي گذارو ڪندا هئا ۽ اناج جي پوک نه ڪندا هئا. ٽٽسي ماڻهن جي ثقافت ۽ کين جي عادتن ۾ قديم نيلو-سحرائي ۽ مرڪزي سوڊاني اثر پڻ ملي ٿو. روانڊا-رونڊي ٻولين ۾ مالداري سان لاڳاپيل ڪيترائي لفظ، جهڙوڪ "ڳئون" (Inka)، انهن قديم لڏپلاڻ ڪندڙن جي ٻولين مان ورتل آهن. بيلجيم جي نوآبادياتي دور ۾، ٽٽسي ماڻهن جي سڃاڻپ لاءِ هڪ عجيب معيار مقرر ڪيو ويو هو: جنهن شخص وٽ 10 کان وڌيڪ ڳئون هونديون هيون يا جنهن جو قد 6 فوٽن کان وڌيڪ هوندو هو، تنهن کي "ٽٽسي" قرار ڏنو ويندو هو. ==جينياتيات== جديد جينياتي مطالعو ڏيکاري ٿو ته ٽٽسي ماڻهو گهڻو ڪري بانٽو (Bantu) نسل سان تعلق رکن ٿا، پر انهن ۾ ڪجهه منفرد خاصيتون به آهن: * '''پدري نسل (Y-DNA):''' اٽڪل 60 سيڪڙو ٽٽسي مردن ۾ هئپلو گروپ E1b1a ملي ٿو، جيڪو بانٽو نسل جي نشاني آهي. جڏهن ته 14.9 سيڪڙو ۾ هئپلو گروپ B ملي ٿو، جيڪو هوتو ماڻهن (4.3 سيڪڙو) جي مقابلي ۾ گهڻو وڌيڪ آهي. * '''قد:''' ٽٽسي ماڻهو پنهنجي ڊگهي قد جي ڪري مشهور آهن. انهن جو اوسط قد '''5 فوٽ 9 انچ (175 سينٽي ميٽر)''' هوندو آهي، جڏهن ته ڪجهه ماڻهو 7 فوٽن کان به وڌيڪ ڊگها رڪارڊ ڪيا ويا آهن. == تاريخ == روانڊا ۾ 15هين صدي کان وٺي ٽٽسي بادشاهت قائم هئي. 1897ع ۾ جرمني ۽ پوءِ 1916ع ۾ بيلجيم روانڊا تي قبضو ڪيو. نوآبادياتي طاقتن ٽٽسي ماڻهن کي تعليم ۽ حڪومت ۾ ترجيح ڏني، جنهن جي ڪري هوتو اڪثريت ۾ ڪاوڙ پيدا ٿي. 1959ع ۾ هوتو ماڻهن ٽٽسي بادشاهت جي خلاف بغاوت ڪئي، جنهن کي '''روانڊا جو انقلاب''' چيو وڃي ٿو. ان کان پوءِ هزارين ٽٽسي ماڻهو پاڙيسري ملڪن يوگنڊا ۽ تنزانيا ڏانهن هجرت ڪري ويا. == آباديءَ جا انگ اکر (2026 جي اندازي مطابق) == ٽٽسي ماڻهن جي آبادي هيٺين ملڪن ۾ ورهايل آهي: {| class="wikitable" ! ملڪ !! آبادي (لڳ ڀڳ) !! ڪل آبادي جو سيڪڙو |- | برونڊي || 1.7 ملين || 14% |- | روانڊا || 1.2 کان 2 ملين || 9% - 15% |- | يوگنڊا || 250,000 || - |} ==ٽوٽسي== {{Short description|آفريڪي عظيم ڍنڍن واري علائقي جو نسلي گروهه}} {{Infobox ethnic group | group = ٽوٽسي <br><small> اباتوٽسي</small> | pop = | region1 = {{flagcountry|برونڊي}} | pop1 = 1.7 ملين (ڪُل آباديءَ جو 14٪) | ref1 = | region2 = {{flagcountry|روانڊا}} | pop2 = 1–2 ملين (ڪُل آباديءَ جو 9٪–15٪) | ref2 = <ref>روانڊا جي نسل ڪشي کان پوءِ ٻيهر نسلي آدمشماري نه ڪئي وئي؛ اندازي موجب آباديءَ جو 9 کان 15 سيڪڙو ٽوٽسي آهي.</ref> | ref3 = | region4 = {{flagcountry|بيلجيم}} | pop4 = | ref4 = | region5 = {{flagcountry|فرانس}} | pop5 = | ref5 = | region6 = | popplace = | rels = [[عيسائيت]] (80٪)، [[اسلام]] (5٪) | langs = [[ڪنياروانڊا]]،<!-- نوٽ: ٽوٽسي ماڻهو تاريخي سببن ۽ رسمي تعليم ۾ انگريزي، فرانسيسي ۽ سواهيلي کي ٻي ٻوليءَ طور ڳالهائين ۽ سکن ٿا، نه ته مادري ٻولين طور؛ هن خاني جو مقصد بنيادي طور مادري ٻوليون ڏيکارڻ آهي --> [[ڪرونڊي]] | related = ٻيا [[روانڊا-رونڊي]] ماڻهو ۽ [[هيما ماڻهو]] | native_name_lang = }} '''ٽوٽسي''' (اچار: '''ٽوٽسي''')، جن کي '''واتوسي'''، '''واتوٽسي''' يا '''اباتوٽسي''' (اچار: '''اباتوٽسي''') پڻ چيو وڃي ٿو، هڪ [[نسلي گروهه]] آهن، جيڪي بنيادي طور [[روانڊا]] ۽ [[برونڊي]] ۾ آباد آهن.<ref>{{Cite encyclopedia|title=Tutsi|editor-last=Pauls|editor-first=Elizabeth Prine|display-editors=etal|url=https://www.britannica.com/topic/Tutsi|access-date=7 February 2023|encyclopedia=Britannica|date=2007|language=en|archive-date=1 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230201194120/https://www.britannica.com/topic/Tutsi|url-status=live}}</ref> اهي [[بانٽو ٻوليون|بانٽو ٻوليون]] ڳالهائيندڙ ماڻهو آهن<ref>{{Cite encyclopedia|title=Rwanda {{!}} Language & Facts|url=https://www.britannica.com/topic/Rwanda-language|access-date=15 January 2021|encyclopedia=Britannica|date=2019|archive-date=16 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210116032718/https://www.britannica.com/topic/Rwanda-language|url-status=live}}</ref> ۽ [[روانڊا]] ۽ [[برونڊي]] جي ٽن مکيه [[نسلي گروهه|نسلي گروهن]] مان ٻيو سڀ کان وڏو گروهه آهن؛ ٻيا ٻه [[هوتو]] ۽ [[توا]] آهن.<ref name="brenneman">{{cite book |last=Brenneman |first= Richard |year=1969 |title= Rwanda, a Country Study |edition= |location=United States|lccn=2007492448|publisher=US Government |isbn=|id=9910001051459703686|page=46 |oclc= 22675245 }}</ref> تاريخي طور ٽوٽسي [[مال پالڻ|مال پاليندڙ]] هئا ۽ [[جنگجو]] [[ذات (سماج)|طبقي]] ۾ اهم حيثيت رکندا هئا. 1962ع کان اڳ اهي روانڊا جي سماج تي غالب هئا، جيڪو هڪ سرپرستيءَ واري ڍانچي هيٺ ٽوٽسي اشرافيه ۽ هوتو عام ماڻهن تي مشتمل هو. سخت طبقاتي ورهاست واري ان سماج ۾ ٽوٽسي غالب عهدن تي فائز هئا ۽ حڪمران طبقي جو وڏو حصو بڻجندا هئا.<ref name="brenneman"/> == بڻ بڻياد ۽ درجيبندي == آمريڪي تاريخدان [[ڪرسٽوفر ايهرٽ]] جو خيال آهي ته ٽوٽسي گهڻو ڪري [[ڏکڻ ڪوشيٽڪ ٻوليون|ڏکڻ ڪوشيٽڪ]] ٻولين جي هڪ هاڻي ناپيد شاخ جي ڳالهائيندڙن مان نسل رکن ٿا، جنهن کي هو ”ٽيل ڏکڻ ڪوشيٽڪ“ سڏي ٿو. ٽيل ڏکڻ ڪوشيٽڪ ماڻهو 800 ق.م کان ڪجهه وقت اڳ [[آفريڪي عظيم ڍنڍون|آفريڪي عظيم ڍنڍن واري علائقي]] ۾ داخل ٿيا هئا ۽ مال پاليندڙ هئا، جيڪي پنهنجي چوپائي مال تي ڀاڙيندا هئا ۽ ممڪن آهي ته پاڻ اناج نه پوکيندا هجن. اهي جهنگلي جانورن جو شڪار نه ڪندا هئا ۽ مڇي کائڻ منع سمجهيو ويندو هو ۽ ان کان سختيءَ سان پاسو ڪيو ويندو هو. ٽيل ڏکڻ ڪوشيٽڪ طرز زندگيءَ ۾ ٽوٽسي ماڻهن جي زندگيءَ سان نمايان مشابهتون ملن ٿيون، جيڪي پنهنجي ڍورن جي کير، رت ۽ گوشت تي گهڻو ڀاڙين ٿا ۽ روايتي طور اناج پوکڻ ۽ کائڻ کان پاسو ڪندا آهن، ٺڪر جي ٿانون ٺاهڻ ۽ شڪار کي گهٽ درجي جو ڪم سمجهندا آهن ۽ مڇي کائڻ کان به پاسو ڪندا آهن. [[روانڊا-رونڊي]] ٻولين ۾ مال پالڻ سان لاڳاپيل ڪيترائي لفظ [[wikt:Category:Rwanda-Rundi terms derived from South Cushitic languages|ٽيل ڏکڻ ڪوشيٽڪ مان ورتل لفظ]] آهن، جهڙوڪ ”سانڊ“، ”ڳئون جو ڇيڻو“ ۽ ”شينهن“.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=1i-IBmCeNhUC|title=An African Classical Age: Eastern and Southern Africa in World History, 1000 B.C. to A.D. 400|pages=62, 86, 181–183|isbn=978-0-8139-2057-3 |last1=Ehret |first1=Christopher |date=1998 |publisher=University Press of Virginia }}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=xysSAQAAIAAJ|title=Ethiopians and East Africans: The Problem of Contacts|page=11 |last1=Ehret |first1=Christopher |date=1974 }}</ref><ref>{{Cite journal|url = https://www.jstor.org/stable/183030|jstor = 183030|title = We Are What We Eat: Ancient Agriculture between the Great Lakes|last1 = Schoenbrun|first1 = David L.|journal = The Journal of African History|year = 1993|volume = 34|issue = 1|pages = 1–31|doi = 10.1017/S0021853700032989|s2cid = 162660041|url-access = subscription|archive-date = 28 March 2022|access-date = 25 March 2025|archive-url = https://web.archive.org/web/20220328154318/https://www.jstor.org/stable/183030|url-status = live}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=xysSAQAAIAAJ|title=Ethiopians and East Africans: The Problem of Contacts|date=1974 |page=31|publisher=East African Publishing House }}</ref> ڪجهه زباني روايتن ۽ قياسي بيانن ۾ ڪڏهن ڪڏهن ٽوٽسي جي بڻ بڻياد کي [[هارن آف آفريڪا]] جي گروهن سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي وئي آهي، جهڙوڪ صومالي قبيلو [[گادابورسي]]. تنهن هوندي به، اهڙين دعوائن جي حمايت ۾ ڪا به وڏي پيماني تي قبول ڪيل تاريخي يا علمي شاهدي موجود ناهي. مکيه ڌارا واري علمي تحقيق عام طور ٽوٽسي کي آفريڪي عظيم ڍنڍن واري علائقي جي مقامي آبادين جو حصو سمجهي ٿي، جن جي پيچيده تاريخ ڊگهي عرصي واري مقامي ۽ علائقائي رابطن سان ٺهي آهي.<ref>Ehret, Christopher. ''The Civilizations of Africa: A History to 1800''. University of Virginia Press, 2002.</ref><ref>Reliable academic source here</ref> {{blockquote|ڍنڍن واري علائقي جي ڏاکڻي اڌ ۾ اهم مال پاليندڙن طور ڏکڻ ڪوشيٽڪ ماڻهن جو هي دير تائين جاري رهندڙ وجود هڪ دلچسپ امڪان پيدا ڪري ٿو ته بعد واري دور جي ٽوٽسي ۽ [[هيما ماڻهو|هيما]] مال پالڻ واري روايت، جيڪا علائقي جي ڏاکڻي اڌ ۾ سڀ کان وڌيڪ اهم آهي، شايد ڏکڻ ڪوشيٽڪ ثقافت ۾ جڙيل هجي ۽ اهڙيءَ طرح اتر بدران اوڀر کان آيل هجي.|[[ڪرسٽوفر ايهرٽ]]|title=گڏيل قومن جي تعليمي، سائنسي ۽ ثقافتي تنظيم جي آفريڪا جي عام تاريخ: ٻارهين کان سورهين صديءَ تائين آفريڪا|source=<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=HwV2a-lPB70C|title= UNESCO General History of Africa: Africa from the Twelfth to the Sixteenth Century|date= 10 May 1998|page=503|publisher= University of California Press|isbn= 978-0-520-06699-1}}</ref>}} ٽوٽسي پنهنجي نسلي بڻ بڻياد جو هڪ اهم حصو [[اوڀر سوڊانڪ|سوگ اوڀر ساحلي ماڻهن]] مان پڻ حاصل ڪن ٿا، جيڪي هڪ گهڻو اڳ ناپيد ٿيل [[نائلو-صحارائي]] گروهه هئا. سوگ ماڻهو زرعي-مال پاليندڙ هئا، جيڪي لڳ ڀڳ 2000 ق.م ۾ روانڊا ۽ برونڊي ۾ داخل ٿيا ۽ گهڻو ڪري ڏکڻ روانڊا ۽ [[روزيزي درياهه]] جي اوڀر ۽ اولهه وارن علائقن ۾ آباد ٿيا. ايهرٽ موجب اهي [[ڏاکڻي اوڀر سوڊانڪ ٻوليون|ڪير-ابائي ٻولي]] ڳالهائيندا هئا، جيڪا [[نائلوٽڪ ٻوليون|نائلوٽڪ]] ۽ [[سورمڪ ٻوليون|سورمڪ ٻولين]] سان لاڳاپيل، پر انهن کان الڳ هئي. ٽوٽسي ماڻهن پاران ڳالهائجندڙ [[اولهندي ڍنڍن واريون بانٽو ٻوليون]] ۾ ڪيترائي [[wikt:Category:Rwanda-Rundi terms derived from Eastern Sudanic languages|سوگ اوڀر ساحلي لفظ]] موجود آهن، جهڙوڪ ڳئون لاءِ لفظ ''انڪا''، جنهن جي سوگ ٻوليءَ ۾ اصل معنيٰ ”چوپائي مال جو ڪئمپ“ هئي؛ اهو ٽوٽسي مال پالڻ واري روايت ۾ سندن اثر کي ظاهر ڪري ٿو.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=1i-IBmCeNhUC|title=An African Classical Age: Eastern and Southern Africa in World History, 1000 B.C. to A.D. 400|pages=81–85, 101, 306|isbn=978-0-8139-2057-3 |last1=Ehret |first1=Christopher |date=1998 |publisher=University Press of Virginia }}</ref><ref>{{Cite journal|url = https://www.jstor.org/stable/183030|jstor = 183030|title = We Are What We Eat: Ancient Agriculture between the Great Lakes|last1 = Schoenbrun|first1 = David L.|journal = The Journal of African History|year = 1993|volume = 34|issue = 1|pages = 13–15, 30–31|doi = 10.1017/S0021853700032989|s2cid = 162660041|url-access = subscription|archive-date = 28 March 2022|access-date = 25 March 2025|archive-url = https://web.archive.org/web/20220328154318/https://www.jstor.org/stable/183030|url-status = live}}</ref><ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=lmdTAAAAYAAJ |title=Origins of Kingship Traditions and Symbolism in the Great Lakes Region of Africa |page=351 |isbn=978-91-554-7295-5 |last1=Farelius |first1=Birgitta |date=2008 |publisher=Uppsala universitet |archive-date=8 January 2026 |access-date=1 April 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260108143448/https://books.google.com/books?id=lmdTAAAAYAAJ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=qHf8DwAAQBAJ|title=Sacrifice as Terror: The Rwandan Genocide of 1994|date=13 September 2020|pages=63–65|publisher=Routledge|isbn=978-1-000-18448-8|archive-date=4 April 2025|access-date=25 March 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250404221104/https://books.google.com/books?id=qHf8DwAAQBAJ|url-status=live}}</ref> [[وچ سوڊانڪ|وچ سوڊانڪ ماڻهو]] به ممڪن طور ٽوٽسي جي نسلي بڻ بڻياد جو هڪ ٻيو حصو آهن. وچ سوڊانڪ هاري ۽ مال پاليندڙ لڳ ڀڳ 3000 ق.م ۾ روانڊا ۽ برونڊي ۾ داخل ٿيا، ۽ بانٽو ماڻهن ۾ جذب ٿيڻ کان پوءِ به سندن ڪجهه ثقافتي روايتون برقرار رهيون. مثال طور، وچ سوڊانڪ ٻوليون ڳالهائيندڙ سماجن ۾ عورتن کي ڍورن کان پري رکيو ويندو آهي. ٽوٽسي ۽ سندن اتر ۾ رهندڙ پاڙيسري [[هيما ماڻهو|هيما]] ماڻهن ۾ عورتن کي، خاص طور [[حيض چڪر|حيض]] دوران، ڳئون ڏوهڻ جي سخت منع هوندي آهي.<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=lmdTAAAAYAAJ |title=Origins of Kingship Traditions and Symbolism in the Great Lakes Region of Africa |pages=67–68, 116, 351 |isbn=978-91-554-7295-5 |last1=Farelius |first1=Birgitta |date=2008 |publisher=Uppsala universitet |archive-date=8 January 2026 |access-date=1 April 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260108143448/https://books.google.com/books?id=lmdTAAAAYAAJ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite journal|url=https://www.jstor.org/stable/179560|title=Sheep and Central Sudanic Peoples in Southern Africa|page=220|jstor=179560 |last1=Ehret |first1=Christopher |journal=The Journal of African History |date=1968 |volume=9 |issue=2 |doi=10.1017/S0021853700008835 |url-access=subscription }}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=vLPx8f5zZd4C|title=Tribal Crafts of Uganda|date=1953 |page=15}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=1i-IBmCeNhUC|title=An African Classical Age: Eastern and Southern Africa in World History, 1000 B.C. to A.D. 400|pages=8, 96|isbn=978-0-8139-2057-3 |last1=Ehret |first1=Christopher |date=1998 |publisher=University Press of Virginia }}</ref> ”ٽوٽسي“ جي وصف وقت ۽ هنڌ سان گڏ بدلجندي رهي آهي. روانڊا ۾ سماجي ڍانچا نوآبادياتي دور ۾ [[روانڊا-اورونڊي|بيلجيمي حڪمراني]] هيٺ به غير مستحڪم رهيا. عام طور ٽوٽسي اشرافيه يا امير طبقو، عام ٽوٽسي ماڻهن کان الڳ سمجهيو ويندو هو. جڏهن بيلجيمي نوآبادياتي انتظاميه روانڊا-برونڊي ۾ آدمشماري ڪئي، تڏهن ماڻهن کي هڪ سادي درجيبنديءَ واري سرشتي تحت سڃاتو ويو. ”ٽوٽسي“ ان شخص کي چيو ويو، جيڪو ڏهن کان وڌيڪ ڳئون جو مالڪ هجي يا جنهن ۾ ڪجهه جسماني خاصيتون هجن، جهڙوڪ ڊگهو ۽ سنهو نڪ، [[مٿانهان ڳل جا هڏا]] يا ڇهن فوٽن کان وڌيڪ قد؛ اهي سڀ خاصيتون ٽوٽسي ماڻهن سان لاڳاپيل عام بيانن ۾ شامل ڪيون وينديون هيون. نوآبادياتي دور ۾ [[هيميٽڪ مفروضو|هيميٽڪ مفروضي]] مطابق اهو خيال پيش ڪيو ويو ته ٽوٽسي [[هارن آف آفريڪا]] مان [[آفريڪي عظيم ڍنڍون|عظيم ڍنڍن واري علائقي]] ۾ آيا هئا.<ref>International Institute of African Languages and Cultures, Africa, Volume 76, (Oxford University Press., 2006), pg 135.</ref><ref>{{Cite news|title=Shooting Star of the Continent|date=10 June 2010|author1=Josh Kron|work=Haaretz|url=https://www.haaretz.com/2010-06-10/ty-article/shooting-star-of-the-continent/0000017f-e0e7-d568-ad7f-f3ef944b0000|access-date=7 February 2023|archive-date=24 February 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250224015029/https://www.haaretz.com/2010-06-10/ty-article/shooting-star-of-the-continent/0000017f-e0e7-d568-ad7f-f3ef944b0000|url-status=live}}</ref> ڪجهه ماڻهن{{Who|date=August 2025}} ٽوٽسي کي [[ڪوشيٽڪ ٻوليون ڳالهائيندڙ ماڻهو|ڪوشيٽڪ بڻ]] وارو سمجهيو آهي، جيتوڻيڪ اهي ڪا [[ڪوشيٽڪ ٻوليون|ڪوشيٽڪ ٻولي]] نٿا ڳالهائين ۽ لڳ ڀڳ 400 سالن کان ساڳين علائقن ۾ رهندا آيا آهن، جنهن دوران علائقي جي هوتو ماڻهن سان گهڻي پيماني تي شاديون ٿيون آهن. هوتو ۽ ٽوٽسي جي ڊگهي عرصي واري گڏجڻ ۽ شادين جي تاريخ سبب ڪجهه نسل نگارن ۽ تاريخدانن جو خيال آهي ته هوتو ۽ ٽوٽسي کي مڪمل طور الڳ نسلي گروهه سڏڻ درست ناهي.<ref>[[فلپ گوري وچ]], {{cite book |title=We Wish to Inform You That Tomorrow We Will Be Killed With Our Families |title-link=We Wish to Inform You That Tomorrow We Will Be Killed With Our Families |year=1998}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.preventgenocide.org/edu/pastgenocides/rwanda/indangamuntu.htm|title='Indangamuntu 1994: Ten years ago in Rwanda this ID Card cost a woman her life' by Jim Fussell|website=www.preventgenocide.org|access-date=5 January 2013|archive-date=15 November 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121115092142/http://www.preventgenocide.org/edu/pastgenocides/rwanda/indangamuntu.htm|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite magazine |last=Gourevitch |first=Philip |date=10 December 1995 |title=From 1995: Rwanda, After the Genocide |url=https://www.newyorker.com/magazine/1995/12/18/after-the-genocide |access-date=14 May 2025 |magazine=The New Yorker |language=en-US |issn=0028-792X |archive-date=19 April 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180419183503/https://www.newyorker.com/magazine/1995/12/18/after-the-genocide |url-status=live }}</ref> == جينيات == {{See also|هوتو، ٽوٽسي ۽ توا جي بڻ بڻياد}} === واءِ-ڊي اين اي === [[واءِ ڪروموسوم]] بابت جديد جينياتي اڀياس عام طور ظاهر ڪن ٿا ته ٽوٽسي، هوتو وانگر، گهڻو ڪري بانٽو بڻ بڻياد رکن ٿا (60٪ [[هيپلوگروپ E1b1a (Y-DNA)|E1b1a]]، 20٪ [[هيپلوگروپ B (Y-DNA)|B]]، 4٪ [[هيپلوگروپ E1b1 (Y-DNA)|E-P2]](xE1b1a)). [[هارن آف آفريڪا]] ۽ [[اتر آفريڪا]] سان لاڳاپيل پدري جينياتي اثر تمام گهٽ آهن (3٪ کان گهٽ [[هيپلوگروپ E1b1b (Y-DNA)|E1b1b-M35]])، ۽ انهن کي گهڻو اڳ جي انهن آبادين سان منسوب ڪيو وڃي ٿو، جيڪي پوءِ جذب ٿي ويون. تنهن هوندي به، ٽوٽسي وٽ هيپلوگروپ B جا واءِ-ڊي اين اي پدري سلسلا (14.9٪ B) هوتو (4.3٪ B) جي ڀيٽ ۾ گهڻو وڌيڪ آهن.<ref>{{cite journal | last1 = Luis | first1 = J. R. | display-authors = etal | year = 2004 | title = The Levant versus the Horn of Africa: Evidence for Bidirectional Corridors of Human Migrations | journal = American Journal of Human Genetics | volume = 74 | issue = 3| pages = 532–544 | doi = 10.1086/382286 | pmid = 14973781 | pmc=1182266}}</ref> === آٽوسومل ڊي اين اي === عام طور ٽوٽسي پنهنجن پاڙيسري بانٽو آبادين، خاص طور هوتو، سان ويجهي جينياتي مائٽي رکن ٿا. تنهن هوندي به، اهو واضح ناهي ته اها هڪجهڙائي بنيادي طور ٻنهي برادرين وچ ۾ شادين ذريعي وڏي پيماني تي ٿيندڙ جينياتي ڏي وٺ جو نتيجو آهي يا سندن گڏيل بڻ بڻياد مان پيدا ٿي آهي: <blockquote>[...] ڪيترين نسلن تائين [[جين وهڪرو|جين وهڪري]] انهن ٻن بانٽو ماڻهن جي وچ ۾ اڳ موجود ممڪن واضح جسماني فرقن کي ختم ڪري ڇڏيو؛ اهي فرق عام طور قد، جسماني بناوٽ ۽ چهري جي خاصيتن سان منسوب ڪيا ويندا هئا. ماڻهن ۾ جسماني خاصيتن جو هڪ وسيع سلسلو موجود هجڻ باوجود، بيلجيمي اختيارين 1920ع واري ڏهاڪي ۾ معاشي معيارن جي بنياد تي نسلي وابستگي کي قانوني طور مقرر ڪيو. نتيجي طور غير واضح حياتياتي فرقن تي رسمي ۽ سخت سماجي ورهاست لاڳو ڪئي وئي. ڪجهه حد تائين، پوءِ وارن ڏهاڪن ۾ انهن درجن جي لچڪ حياتياتي فرقن جي تصور کي وڌيڪ مضبوط ڪيو، جنهن سان ڊگهي قد واري اشرافيه ۽ ننڍي قد واري هيٺئين طبقي جو تصور پيدا ٿيو، پر اهو ڪجهه صديون اڳ موجود جينياتي ذخيرن سان ٿورو ئي لاڳاپيل هو. تنهنڪري سماجي درجا ته حقيقي آهن، پر هوتو ۽ ٽوٽسي جي وچ ۾ ڳولهي سگهجندڙ جينياتي فرق تمام گهٽ يا تقريباً نه آهن.<ref>[[جوزف سي. ملر]] (مدير)، ''New Encyclopedia of Africa''، جلد 2، Dakar-Hydrology، Charles Scribner's Sons.</ref></blockquote> === قد === سندن سراسري قد لڳ ڀڳ {{convert|5|ft|9|in|cm}} آهي، جڏهن ته ڪجهه ماڻهن جو قد {{convert|7|ft|cm}} کان به وڌيڪ درج ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/1964/02/23/the-rise-and-fall-of-the-watusi.html|title=The Rise and Fall Of the Watusi|newspaper=The New York Times|date=23 February 1964}}</ref><ref>{{Cite web |date=18 June 2020 |title=Did you know of the Tutsi people in Rwanda?They are among the Tallest people in Africa |url=https://www.jamiiforums.com/threads/did-you-know-of-the-tutsi-people-in-rwanda-they-are-among-the-tallest-people-in-africa.1745470/ |access-date=14 May 2025 |website=JamiiForums |language=en-US |archive-date=20 August 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250820090953/https://www.jamiiforums.com/threads/did-you-know-of-the-tutsi-people-in-rwanda-they-are-among-the-tallest-people-in-africa.1745470/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=samson |date=5 December 2022 |title=The Tutsi of Rwanda |url=https://africaadventurevacations.com/the-tutsi-of-rwanda/ |access-date=14 May 2025 |website=Africa Adventure Vacations |language=en-US}}</ref> == تاريخ == {{multiple image | direction = vertical | width = | footer = | image1 = | caption1 we = | image2 = King's palace in Nyanza.jpg | caption2 we = | image3 = Chifu Kaware safarini (Kandt 1904 II, 97).png | caption3 = [[نيانزا، روانڊا|نيانزا]] ۾ روايتي ٽوٽسي بادشاهه جو محل (مٿي) ۽ روانڊا {{circa|1900}}، ٽوٽسي سردار ڪاواري سفر دوران (هيٺ) }} نوآبادياتي حڪمرانن جي اچڻ کان اڳ روانڊا تي 15هين صديءَ کان ٽوٽسي-غالب بادشاهت حڪمراني ڪندي رهي هئي.<ref>{{Cite web |title=History |url=https://www.rlp-ruanda.de/en/the-two-countries/rwanda/history/ |access-date=14 May 2025 |website=www.rlp-ruanda.de}}</ref><ref>{{Cite web |title=Rise of Rwanda {{!}} EBSCO Research Starters |url=https://www.ebsco.com/research-starters/history/rise-rwanda |access-date=14 May 2025 |website=www.ebsco.com |language=en |archive-date=20 August 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250820100953/https://www.ebsco.com/research-starters/history/rise-rwanda |url-status=live }}</ref> 1897ع ۾ [[جرمن سلطنت|جرمني]] بادشاهه سان اتحاد قائم ڪري روانڊا ۾ پنهنجو اثر قائم ڪيو، جنهن سان نوآبادياتي دور جي شروعات ٿي.<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=lKFpAgAAQBAJ |last=Carney |first=J.J. |title=Rwanda Before the Genocide: Catholic Politics and Ethnic Discourse in the Late Colonial Era |page=24 |publisher=Oxford University Press |year=2013 |isbn=9780199982288}}</ref> پوءِ [[پهرين عالمي جنگ]] دوران 1916ع ۾ [[بيلجيم]] روانڊا تي قبضو ڪيو. ٻنهي يورپي طاقتن روانڊا جي بادشاهه وسيلي حڪمراني ڪئي ۽ ٽوٽسي-حمايتي پاليسي جاري رکي.{{Citation needed|date=August 2025}} ان دوران برونڊي ۾ ''[[گانوا]]'' نالي حڪمران ڌڙو اڀريو، جنهن جلدي ملڪ جي انتظام تي اثرائتو ڪنٽرول حاصل ڪري ورتو. {{Langx|rn|گانوا|label=none}} پنهنجي حڪمراني لاءِ هوتو ۽ ٽوٽسي ٻنهي جي حمايت تي ڀاڙيندا هئا ۽ برونڊي جي اندر انهن کي نه هوتو ۽ نه ئي ٽوٽسي سمجهيو ويندو هو.<ref>{{Cite book |last1=DeRouen |first1=Karl R. |url=https://books.google.com/books?id=nrN077AEgzMC&dq=Ganwa+ethnic&pg=PA205 |title=Civil Wars of the World: Major Conflicts Since World War II |last2=Heo |first2=Uk |date=2007 |publisher=ABC-CLIO |isbn=978-1-85109-919-1 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Mawer |first=Kit |date=16 October 2022 |title=Burundi Country Report |url=https://www.genocidewatch.com/single-post/country-report-burundi |access-date=14 May 2025 |website=genocidewatch |language=en}}</ref> روانڊا 1897ع کان 1916ع تائين جرمني ۽ 1922ع کان 1961ع تائين بيلجيم جي نوآبادي رهيو. ٽوٽسي ۽ هوتو ٻنهي مان روايتي حڪمران اشرافيه موجود هئي، پر ٻنهي نوآبادياتي طاقتن رڳو ٽوٽسي ماڻهن کي تعليم حاصل ڪرڻ ۽ نوآبادياتي حڪومت ۾ حصو وٺڻ جا وڌيڪ موقعا ڏنا. اهڙين امتيازي پاليسين ناراضگي پيدا ڪئي.{{citation needed|date=November 2021}} جڏهن بيلجيمي اختيارين اقتدار سنڀاليو، تڏهن انهن جو خيال هو ته مختلف آبادين کي اڳئين سڃاڻپ مطابق الڳ درجن ۾ رکڻ سان علائقي تي وڌيڪ آسانيءَ سان حڪمراني ڪري سگهجي ٿي. 1920ع واري ڏهاڪي ۾ بيلجيمي اختيارين ماڻهن کان لازمي طور هڪ مخصوص نسلي گروهه سان پنهنجي سڃاڻپ جو اظهار ڪرائڻ شروع ڪيو ۽ آدمشمارين ۾ انهن کي انهيءَ بنياد تي درجي بندي ڪيو.<ref>{{Cite web |title=Divided by Ethnicity - United States Holocaust Memorial Museum |url=https://www.ushmm.org/genocide-prevention/countries/rwanda/divided-by-ethnicity |access-date=14 May 2025 |website=www.ushmm.org |language=en-US |archive-date=25 May 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250525204543/https://www.ushmm.org/genocide-prevention/countries/rwanda/divided-by-ethnicity |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=Rwanda Chronology {{!}} FRONTLINE |url=https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/rwanda/etc/cron.html |access-date=14 May 2025 |website=www.pbs.org |archive-date=30 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160330124130/http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/rwanda/etc/cron.html |url-status=live }}</ref> 1959ع ۾ بيلجيم پنهنجي اڳوڻي پاليسيءَ کان هٽي ويو ۽ آزاديءَ کان پوءِ عام چونڊن وسيلي اڪثريتي هوتو آباديءَ کي حڪومت تي ڪنٽرول حاصل ڪرڻ جو رستو ڏنو. ان تبديليءَ تي بيلجيم جي اندروني سياست جو پڻ اثر هو، جتي هوتو اڪثريت خلاف امتياز کي فليمش-والون تڪرار سان لاڳاپيل بيلجيم جي اندروني دٻاءَ سان مشابه سمجهيو وڃڻ لڳو، ۽ هوتو ماڻهن جي جمهوريت سازي ۽ سياسي بااختياري کي ٽوٽسي غلبي جي مقابلي ۾ جائز ردعمل طور ڏٺو ويو. روانڊا ۽ برونڊي جي آزاديءَ کان اڳ واري دور ۾ بيلجيمي پاليسيون گهڻو بدلجنديون رهيون.{{citation needed|date=November 2021}} === روانڊا ۽ برونڊي جي آزادي (1962ع) === روانڊا ۾ هوتو اڪثريت [[روانڊا انقلاب|ٽوٽسي حڪمراني خلاف بغاوت ڪئي]] ۽ اقتدار حاصل ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي. ڪيترائي ٽوٽسي ملڪ ڇڏي [[يوگنڊا]] ۽ [[تنزانيا]] سميت پاڙيسري ملڪن ۾ جلاوطنيءَ جون برادريون قائم ڪرڻ لڳا.<ref>Michael Bowen, ''Passing by;: The United States and genocide in Burundi'', 1972, (Carnegie Endowment for International Peace, 1973), p. 49</ref><ref>René Lemarchand, ''Selective genocide in Burundi'' (Report – Minority Rights Group; no. 20, 1974)</ref><ref>Rene Lemarchand, ''Burundi: Ethnic Conflict and Genocide'' (New York: Woodrow Wilson Center and [[Cambridge University Press]], 1996) *Edward L. Nyankanzi, ''Genocide: Rwanda and Burundi'' (Schenkman Books, 1998)</ref><ref>Christian P. Scherrer, ''Genocide and crisis in Central Africa: conflict roots, mass violence, and regional war''; foreword by [[Robert Melson (political scientist)|Robert Melson]]. Westport, Conn.: Praeger, 2002</ref><ref>Weissman, Stephen R."[http://www.usip.org/pubs/peaceworks/pwks22.html Preventing Genocide in Burundi Lessons from International Diplomacy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090311024548/http://www.usip.org/pubs/peaceworks/pwks22.html |date=11 March 2009 }}", [[United States Institute of Peace]]</ref>{{Excessive citations inline|date=July 2026}} نوآبادياتي دور جي کليل نسلي امتياز جون ڪجهه صورتون مختلف روانڊائي ۽ برونڊيائي حڪومتن هيٺ پڻ جاري رهيون، جن ۾ اهڙا سڃاڻپ ڪارڊ شامل هئا، جيڪي ٽوٽسي ۽ هوتو کي الڳ سڃاڻيندا هئا.{{Citation needed|date=August 2025}} === برونڊي ۾ نسلي تشدد (1993ع) === {{Main|برونڊي ۾ 1993ع جو نسلي تشدد}} 1993ع ۾ برونڊي جو پهريون جمهوري طور چونڊيل صدر [[ميلڪيور ندادايي]]، جيڪو هوتو هو، ٽوٽسي فوجي آفيسرن هٿان قتل ڪيو ويو، جيئن آئين موجب سندس جانشينيءَ جو حقدار شخص{{Who|date=August 2025}} پڻ قتل ڪيو ويو.<ref>''International Commission of Inquiry for Burundi: Final Report'', Part III: Investigation of the Assassination. Conclusions at [http://www.usip.org/library/tc/doc/reports/burundi_coi/burundi_coi1996pt3.html#VII USIP.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081201132151/http://www.usip.org/library/tc/doc/reports/burundi_coi/burundi_coi1996pt3.html#VII |date=1 December 2008 }}</ref> ان سان [[برونڊي ۾ 1993ع جو نسلي تشدد|برونڊي ۾ نسلي تشدد]] ڀڙڪي اٿيو، جنهن ۾ ”ممڪن طور 25,000 تائين ٽوٽسي“—جن ۾ فوجي اهلڪار، سرڪاري ملازم ۽ عام شهري شامل هئا<ref>{{Cite web |last=Refugees |first=United Nations High Commissioner for |title=Refworld {{!}} Human Rights Watch World Report 1995 – Burundi |url=https://www.refworld.org/docid/467fca9a8.html |access-date=20 April 2023 |website=Refworld |language=en |archive-date=14 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230914133127/https://www.refworld.org/docid/467fca9a8.html |url-status=live }}</ref>—هوتو ماڻهن هٿان قتل ڪيا ويا، جڏهن ته ”گهٽ ۾ گهٽ ايترا ئي“ هوتو ٽوٽسي ماڻهن هٿان ماريا ويا.<ref name=totten2>{{Cite book | author1= René Lemarchand | chapter= The Burundian Genocide | page = 331 |editor1-last=Totten|editor1-first=Samuel|chapter-url=https://books.google.com/books?id=5Ef8Hrx8Cd0C&pg=PA331|title=Century of Genocide: Critical Essays and Eyewitness Accounts|editor2-last=Parsons|editor2-first=William S.|editor3-last=Charny|editor3-first=Israel W.|date=2004 | edition= Second |publisher=Routledge|isbn=978-0-415-94430-4|language=en}}</ref><ref>{{Cite news |title=Burundi {{!}} History, Geography, & Culture {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Burundi |archive-url=https://web.archive.org/web/20260522185203/https://www.britannica.com/place/Burundi |archive-date=2026-05-22 |access-date=2026-05-30 |work=Encyclopedia Britannica |language=en}}</ref> [[اروشا معاهدا (برونڊي)|2000ع جي اروشا معاهدن]] کان پوءِ برونڊي جي ٽوٽسي اقليت هوتو اڪثريت سان نسبتاً وڌيڪ برابريءَ واري طريقي سان اقتدار ورهائي ٿي. روايتي طور ٽوٽسي وٽ وڌيڪ معاشي طاقت هئي ۽ فوج تي پڻ سندن ڪنٽرول رهيو.<ref name=ICIBFR-496>International Commission of Inquiry for Burundi (2002)</ref> === روانڊا ۾ 1994ع جي ٽوٽسي خلاف نسل ڪشي === {{Main|روانڊا جي نسل ڪشي}} [[File:Rwandan Patriotic Front Flag.svg|thumb|right|ٽوٽسي-قيادت واري [[روانڊا محب وطن محاذ]] جو جهنڊو]] روانڊا ۾ به ڪجهه مشابه واقعن جو سلسلو ٿيو، جتي 1962ع ۾ هوتو اقتدار ۾ آيا. ان کان پوءِ ٽوٽسي ماڻهن خلاف ڪيترن ئي موقعن تي ظلم ۽ امتياز ٿيو، جنهن سبب ڪيترائي ٽوٽسي ملڪ ڇڏي ويا. [[روانڊا انقلاب]] (1959ع–1961ع) دوران ٽوٽسي مخالف تشدد کان پوءِ وڏي تعداد ۾ ٽوٽسي جلاوطن ٿيا.{{Citation needed|date=August 2025}} انهن جلاوطن ٽوٽسي برادرين مان ٽوٽسي باغي تحريڪون وجود ۾ آيون. [[روانڊا محب وطن محاذ]] (آر پي ايف)، جيڪو گهڻو ڪري يوگنڊا ۾ رهندڙ جلاوطن ٽوٽسي ماڻهن تي مشتمل هو، 1990ع ۾ روانڊا تي حملو ڪيو، جنهن جو مقصد ٽوٽسي لاءِ ٻيهر سياسي اقتدار حاصل ڪرڻ هو. آر پي ايف کي [[يوگنڊا جي بش جنگ]] مان منظم غير روايتي جنگ جو تجربو حاصل هو ۽ ان کي يوگنڊا جي حڪومت کان مدد پڻ ملي. آر پي ايف جي شروعاتي اڳڀرائي روانڊا حڪومت لاءِ فرانس طرفان هٿيار پهچائڻ کان پوءِ روڪي وئي. امن لاءِ ڪوششون آخرڪار [[اروشا معاهدا (روانڊا)|1993ع جي اروشا معاهدن]] تائين پهتيون.{{Citation needed|date=August 2025}} [[جووينال هابياريمانا ۽ سيپرين نتارياميرا جو قتل|روانڊا ۽ برونڊي جي صدرن جي قتل]] کان پوءِ اهو معاهدو ٽٽي پيو، جنهن سان ٻيهر جنگ شروع ٿي ۽ 1994ع جي [[روانڊا جي نسل ڪشي]] جي شروعات ٿي. ان نسل ڪشيءَ دوران هوتو انتهاپسندن اندازي موجب 500,000 کان 600,000 ماڻهن کي قتل ڪيو، جن مان گهڻا ٽوٽسي هئا.<ref>{{cite journal |last1=Guichaoua |first1=André |title=Counting the Rwandan Victims of War and Genocide: Concluding Reflections |journal=Journal of Genocide Research |date=2020 |volume=22 |issue=1 |pages=125–141 |doi=10.1080/14623528.2019.1703329|s2cid=213471539 }} 500,000–800,000 is the range of scholarly estimates listed on the third page of the paper.</ref><ref name=Meierhenrich>{{cite journal |last1=Meierhenrich |first1=Jens |author-link=Jens Meierhenrich |title=How Many Victims Were There in the Rwandan Genocide? A Statistical Debate |journal=Journal of Genocide Research |date=2020 |volume=22 |issue=1 |pages=72–82 |doi=10.1080/14623528.2019.1709611|s2cid=213046710 |quote=Despite the various methodological disagreements among them, none of the scholars who participated in this forum gives credence to the official figure of 1,074,107 victims... Given the rigour of the various quantitative methodologies involved, this forum's overarching finding that the death toll of 1994 is nowhere near the one-million-mark is – scientifically speaking – incontrovertible.}}</ref><ref name=Reydams>{{cite journal |last1=Reydams |first1=Luc|author-link=Luc Reydams |title='More than a million': the politics of accounting for the dead of the Rwandan genocide |journal=Review of African Political Economy |date=2020 |volume=48|issue=168|pages=235–256 |doi=10.1080/03056244.2020.1796320|s2cid=225356374|quote=The government eventually settled on 'more than a million', a claim which few outside Rwanda have taken seriously.<p>The death of 'more than a million' Tutsi became the foundation of the new Rwanda, where former exiles hold a monopoly on power. It also created the socio-political environment for the mass criminalisation of Hutu. Gacaca courts eventually tried more than a million (Nyseth Brehm, Uggen, and Gasanabo 2016), which led President Kagame to suggest that all Hutu bear responsibility and should apologise (Benda 2017, 13). Thus the new Rwanda is built not only on the death of 'more than a million" Tutsi but also on the collective guilt of Hutu. This state of affairs is in no one's interests except the regime's.</p>|doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite news |last=Doherty |first=Ben |date=25 February 2024 |title=More than half a million people killed in 100 days: how the 1994 Rwanda genocide unfolded |url=https://www.theguardian.com/australia-news/2024/feb/26/more-than-half-a-million-people-killed-in-100-days-how-the-1994-rwanda-genocide-unfolded-ntwnfb |access-date=14 May 2025 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref><ref>{{Cite web |title=Rwanda |url=https://cla.umn.edu/chgs/holocaust-genocide-education/resource-guides/rwanda |access-date=14 May 2025 |website=College of Liberal Arts |language=en |archive-date=11 May 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250511215213/https://cla.umn.edu/chgs/holocaust-genocide-education/resource-guides/rwanda |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite magazine |last=Rieff |first=David |date=4 June 2007 |title=God and Man in Rwanda |url=https://www.vanityfair.com/magazine/1994/12/rwanda199412 |access-date=14 May 2025 |magazine=Vanity Fair |language=en-US}}</ref> نسل ڪشيءَ کان پوءِ فتح حاصل ڪندڙ ٽوٽسي-قيادت واري آر پي ايف جولاءِ 1994ع ۾ اقتدار ۾ آئي. == ثقافت == [[File:Brooklyn Museum 22.1403 Wrist Guard Igitembe.jpg|thumb|right|روايتي ٽوٽسي ڪلائيءَ جو محافظ (''اگيٽيمبي'')]] روانڊا ۾ 15هين صديءَ کان 1961ع تائين ٽوٽسي ماڻهن تي هڪ بادشاهه، يعني {{Langx|rw|موامي|label=none}}، حڪمراني ڪندو هو. بيلجيم قومي [[ريفرينڊم]] کان پوءِ بادشاهت ختم ڪري ڇڏي، جنهن جي نتيجي ۾ ملڪ آزاديءَ ڏانهن وڌيو. ان جي ابتڙ، ملڪ جي اتر-اولهندي حصي ۾، جتي هوتو آبادي اڪثريت ۾ هئي، وڏا زميندار اقتدار ۾ شريڪ هوندا هئا؛ اهو بندوبست هاڻوڪي يوگنڊا جي [[بوگنڊا]] سماج سان مشابهت رکندو هو. پنهنجي بادشاهه جي حڪمراني هيٺ ٽوٽسي ثقافت روايتي طور انصاف جي انتظام ۽ حڪومت هلائڻ جي چوڌاري ڦرندي هئي. چوپائي مال جي ملڪيت گهڻو ڪري سندن هٿ ۾ هوندي هئي ۽ هو پنهنجي پيداوار تي گذارو ڪندا هئا. سندن طرز زندگي کين گهڻو فارغ وقت پڻ ڏيندو هو، جيڪو هو شاعري، اڻت ۽ موسيقيءَ جي واڌ ويجهه ۾ صرف ڪندا هئا. هوتو هارين ۽ ٻين مقامي رهواسين جي مقابلي ۾ ٽوٽسي جي [[غالب اقليت]] واري حيثيت سبب، ان رشتي کي جاگيردار يورپ جي سردارن ۽ هارين جي وچ واري رشتي سان تشبيهه ڏني وئي آهي.<ref name="Fage120">{{cite book|last1=Fage|first1=John|title=A History of Africa|publisher=Routledge|isbn=978-1317797272|page=120|url=https://books.google.com/books?id=mXa4AQAAQBAJ|access-date=8 January 2015|date=23 October 2013}}</ref> [[File:Brooklyn Museum 1912a-b Basket and Lid.jpg|thumb|left|روايتي ٽوٽسي [[ٽوڪري]]]] برطانوي تاريخدان جان فيج موجب، سيرولوجي جي لحاظ کان ٽوٽسي بانٽو ۽ [[نائلوٽڪ ماڻهو|نائلوٽڪ]] آبادين سان لاڳاپيل آهن. سندس خيال ۾ اها ڳالهه ڍنڍن واري بادشاهتن جي شروعاتي ٽوٽسي-هيما حڪمران طبقي لاءِ ڪوشيٽڪ بڻ بڻياد جي امڪان کي گهٽ ڪري ٿي. تنهن هوندي به، انهن بادشاهتن جون شاهي تدفين جون رسمون ڏکڻ [[ايٿوپيا]] جي [[گيبي علائقو|گيبي علائقي]] جي اڳوڻين ڪوشيٽڪ سِداما رياستن جي روايتن سان گهڻي مشابهت رکن ٿيون.<ref name="Fage120" /> ان جي ابتڙ، مائونٽ ڪينيا واري علائقي ۾ ٽوٽسي-هيما جي اتر ۾ رهندڙ بانٽو آباديون، جهڙوڪ اگي ڪيويو، جديد دور تائين بنيادي طور بادشاهه کان سواءِ هيون ۽ انهن وٽ عمر جي گروهن تي ٻڌل اهڙو غير رياستي نظام هو، جيڪو انهن ڪوشيٽڪ ماڻهن کان اختيار ڪيو هو. ٻئي طرف، تنزانيا ۾ ٽوٽسي-هيما جي ڏکڻ ۾ ڪيترين بانٽو بادشاهتن ۾ سرداريءَ جو اهڙو ئي نمونو موجود هو، جيڪو ٽوٽسي-هيما سماج سان مشابهت رکندڙ هو. ڇاڪاڻ ته ڪوشيٽڪ سِداما بادشاهتن جا نائلوٽڪ گروهن سان لاڳاپا هئا، فيج تجويز ڪري ٿو ته ٽوٽسي ممڪن طور اهڙي ئي ڪنهن لڏپلاڻ ڪندڙ نائلوٽڪ آبادي مان نڪتل هجن. سندس خيال موجب ٽوٽسي جا نائلوٽڪ ابا ڏاڏا اڳئين دور ۾ ثقافتي وچولي جو ڪردار ادا ڪندا هئا، پاڙيسري ڪوشيٽڪ بادشاهتن کان ڪجهه شاهي روايتون اختيار ڪندا هئا ۽ پوءِ جڏهن هو عظيم ڍنڍن واري علائقي ۾ بانٽو اصلوڪن ماڻهن جي وچ ۾ آباد ٿيا ته اهي روايتون پاڻ سان ڏکڻ طرف کڻي آيا.<ref name="Fage120" /> تنهن هوندي به، اڄ ٽوٽسي ۽ هوتو جي ثقافتن ۾ تمام ٿورا واضح فرق نظر اچن ٿا؛ ٻئي گروهه ساڳي [[بانٽو ٻوليون|بانٽو ٻولي]] ڳالهائين ٿا.<ref>The Editors of Encyclopaedia Britannica. "Tutsi". Encyclopedia Britannica, 6 May. 2025, https://www.britannica.com/topic/Tutsi. Accessed 14 May 2025</ref> تاريخي طور ٻنهي گروهن جي وچ ۾ شادين جي شرح تمام گهڻي هئي ۽ 20هين صديءَ تائين سندن لاڳاپا عام طور سٺا رهيا. ڪيترن عالمن جو نتيجو آهي ته ”ٽوٽسي“ جي سڃاڻپ بنيادي طور نسلي سڃاڻپ کان وڌيڪ سماجي طبقي يا ذات جي اظهار طور ڪم ڪندي رهي آهي. برونڊي ۽ روانڊا جي ماڻهن جون ٻوليون به هڪ ٻئي سان گهڻيون مشابهت رکن ٿيون، يعني [[ڪرونڊي]] ۽ [[ڪنياروانڊا]]. تاريخي سببن ڪري انگريزي، فرانسيسي ۽ سواهيلي به مختلف سرڪاري حيثيتن ۾ استعمال ٿين ٿيون ۽ برونڊي ۽ روانڊا ٻنهي ۾ ٻي ٻوليءَ طور وڏي پيماني تي ڳالهائجن ٿيون.<ref name="BC">{{Cite web|url=https://www.teachingenglish.org.uk/sites/teacheng/files/Euromonitor%20Report%20A4.pdf|title=The Benefits of the English Language for Individuals and Societies: Quantitative Indicators from Cameroon, Nigeria, Rwanda, Bangladesh and Pakistan|access-date=7 February 2023|archive-date=9 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230309070332/https://www.teachingenglish.org.uk/sites/teacheng/files/Euromonitor%20Report%20A4.pdf|url-status=live}}</ref> == ڪانگو ۾ ٽوٽسي == عالمن{{Who|date=August 2025}} گهڻي عرصي کان اهو تسليم ڪيو آهي ته هاڻوڪي [[ڪانگو جي جمهوري جمهوريه]] (ڊي آر سي) ۾ ٽوٽسي موجودگيءَ کي بهتر نموني سمجهڻ لاءِ ٻن مکيه گروهن ۾ فرق ڪرڻ ضروري آهي، جن جي تاريخن کي نوآبادياتي پاليسين ۽ پوءِ وارن سياسي تڪرارن گهڻو متاثر—۽ ڪيترين حالتن ۾ بگاڙيو—آهي.{{Citation needed|date=March 2025}} === اتر ۽ ڏکڻ ڪيوو ۾ بانياروانڊا === ٽوٽسي جي هڪ ٻي اهم موجودگي [[اتر ڪيوو]] جي ڪجهه حصن ۾ وسيع [[بانياروانڊا]] برادريءَ جي اندر ملي ٿي. هن برادريءَ ۾ ٽوٽسي ۽ هوتو ٻئي شامل آهن ۽ اها گهڻو ڪري پاڙيسري [[روانڊا]] مان مختلف دورن ۾ ٿيندڙ لڏپلاڻن جو نتيجو آهي، جيڪي نوآبادياتي دور کان اڳ، نوآبادياتي دور ۽ نسل ڪشي کان پوءِ جي زمانن تائين جاري رهيون. خاص طور 1994ع جي [[روانڊا جي نسل ڪشي]] دوران ۽ ان کان پوءِ ٿيندڙ وڏي پيماني واري لڏپلاڻ چڱيءَ طرح دستاويز ٿيل آهي ۽ ان اوڀر ڪانگو جي نسلي بناوٽ کي گهڻو بدلائي ڇڏيو.<ref>Uvin, Peter. "The Congo and the Rwandan Tragedy: Politics, Ideology and the Struggle for Power." ''Journal of Eastern African Studies'', vol. 1, no. 2, 2007, pp. 281–300.</ref><ref>Reyntjens, Filip. ''Political Awakening in the Belgian Congo: The Early Phase, 1908–1945''. Cambridge University Press, 2019.</ref> علمي اتفاقِ راءِ موجب اهي لڏپلاڻون ڪنهن هڪ ٻاهرين واقعي جو نتيجو نه هيون، پر انهن جا پيچيده تاريخي پس منظر آهن، جيڪي اڄ به علائقائي سياست تي اثرانداز ٿين ٿا.{{Citation needed|date=August 2025}} === تڪرار ۽ هاڻوڪا مسئلا === اوڀر ڊي آر سي ڪيترن ڏهاڪن کان هٿياربند تڪرارن جو اهم مرڪز رهيو آهي، جتي ڪيترائي هٿياربند گروهه سرگرم رهيا آهن. انهن مان ڪجهه، خاص طور [[نيشنل ڪانگريس فار دي ڊفينس آف دي پيپل]] (سي اين ڊي پي) مان نڪتل ۽ پوءِ [[23 مارچ تحريڪ|ايم 23]] جي نالي سان مشهور ٿيندڙ تنظيمون، ٽوٽسي پس منظر رکندڙ ماڻهن جي قيادت هيٺ رهيون آهن. تنهن هوندي به انهن گروهن کي رڳو نسلي نقطه نظر سان ڏسڻ صورتحال کي حد کان وڌيڪ سادو ڪري ڇڏي ٿو. علمي اڀياس عام طور ان ڳالهه تي متفق آهن ته تڪرارن جون پاڙون نوآبادياتي ورثي، [[ڪوبالٽ]] جهڙن قيمتي وسيلن تي مقابلي ۽ گهري سياسي ۽ سماجي شڪايتن جي گڏيل اثر ۾ آهن.<ref>Nzongola-Ntalaja, Georges. ''The Congo: From Leopold to Kabila: A People's History''. Zed Books, 2002.</ref> بين الاقوامي ادارن جون رپورٽون سنگين انساني حقن جي ڀڃڪڙين—جن ۾ ٻارن کي سپاهي بڻائڻ ۽ معدني دولت جو غيرقانوني استحصال شامل آهي—کي دستاويز ڪري چڪيون آهن، پر انهن مسئلن کي سڌي سنئين نسلي تڪرار بدران رياستي ڪمزوري ۽ بين الاقوامي معاشي دٻائن جي وسيع پس منظر ۾ سمجهڻ وڌيڪ مناسب آهي.<ref>Human Rights Watch. "Breakdown of the State in the Democratic Republic of the Congo." Human Rights Watch Reports, 2010.</ref> == ناميارا ماڻهو == {{main|ٽوٽسي ماڻهن جي فهرست}} * [[پال ڪگامي]] * [[اسٽرومي]] * [[ميشيل ميڪومبيرو]] * [[ژان بپتست باگازا]] * [[پيئر بويويا]] * [[لوئيس مشيڪي وابو]] * [[اريئيل ڪاياباگا]] * [[بنجامن سيهيني]] * [[سائدو بيراهينو]] * [[گائل بگيريمانا]] * [[سيسيل ڪائيريبوا]] * [[نڪوٽي گاتوا]] * [[گائل فائي]] == حوالا == {{Reflist|30em}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{Scholia|topic}} * [http://www.ictr.org روانڊا لاءِ بين الاقوامي فوجداري ٽربيونل] (آءِ سي ٽي آر اڳيان آيل سڀني ڪيسن جي حيثيت ۽ فيصلا هتي موجود آهن) {{Burundi topics}} {{Rwanda topics}} {{Ethnic groups in the Democratic Republic of the Congo}} {{Authority control}} [[زمرو:ٽوٽسي| ]] ==ٻاهرين ڳنڍڻا== {{Scholia|topic}} * [http://www.ictr.org The International Criminal Tribunal for Rwanda (the status and judgments of all cases before the ICTR are available here)] {{Authority control}} [[زمرو:ٽٽسي]] [[زمرو:نسلي گروہ]] [[زمرو:برونڊي جا نسلي گروهه]] [[زمرو:روانڊا جا نسلي گروهه]] [[زمرو:يوگنڊا جا نسلي گروهه]] [[زمرو:آفريڪا ۾ نسلي گروهه]] [[زمرو:جمهوريا ڪانگو]] [[زمرو:ڊيموڪريٽڪ ريپبلڪ آف ڪانگو]] kg4a8plonoov1dqer33a66b3xqooe1o 404693 404692 2026-08-19T07:19:25Z Memon2025 21315 /* حوالا */ 404693 wikitext text/x-wiki {{Short description|آفريقي عظيم ڍنڍن واري علائقي جو هڪ نسلي گروهه}} {{Infobox ethnic group | group = ٽٽسي (Tutsi) <br><small> اباٽٽسي (Abatutsi)</small> | image = King's palace in Nyanza.jpg | caption = نيانزا ۾ روايتي ٽٽسي بادشاهه جو محل | region1 = {{flagcountry|Burundi}} | pop1 = 1.7 ملين (ڪل آبادي جو 14 سيڪڙو) | region2 = {{flagcountry|Rwanda}} | pop2 = 1 کان 2 ملين (ڪل آبادي جو اٽڪل 9 کان 15 سيڪڙو) | rel = [[عيسائيت]] (80 سيڪڙو)، [[اسلام]] (5 سيڪڙو) | langs = [[ڪينيا-روانڊا]]، [[ڪيرونڊي]] | related = روانڊا-رونڊي قومون ۽ هيما ماڻهو }} '''ٽٽسي''' (<small>Tutsi</small>)، جن کي واٽٽسي (<small>Watutsi</small>) يا اباٽٽسي (<small>Abatutsi</small>) پڻ چيو ويندو آهي، هڪ نسلي گروهه آهن جيڪي بنيادي طور تي [[روانڊا]] ۽ [[برونڊي]] ۾ آباد آهن. اهي روانڊا ۽ برونڊي جي ٽن وڏن نسلي گروهن مان ٻيو نمبر وڏو گروهه آهن، ٻيا ٻه گروهه '''هوتو''' (<small>Hutu</small>) ۽ '''ٽوا''' (<small>Twa</small>) آهن. تاريخي طور تي، ٽٽسي ماڻهو مال دار/ڌنار (<small>pastoralists</small>) هئا ۽ سماج ۾ جنگجو طبقي جي حيثيت رکندا هئا. 1962ع کان اڳ، روانڊا جو سماجي ۽ سياسي نظام ٽٽسي اشرافيه جي هٿ ۾ هو. == اصليت ۽ درجه بندي == مورخ ڪرسٽوفر اهرٽ (Christopher Ehret) جو مڃڻ آهي ته ٽٽسي ماڻهو بنيادي طور تي قديم '''ڏکڻ ڪوشيٽڪ''' (South Cushitic) ٻوليون ڳالهائيندڙن جو نسل آهن، جيڪي 800 قبل مسيح کان اڳ عظيم ڍنڍن واري علائقي ۾ داخل ٿيا هئا. اهي ماڻهو مڪمل طور تي پنهنجي مال مويشي تي گذارو ڪندا هئا ۽ اناج جي پوک نه ڪندا هئا. ٽٽسي ماڻهن جي ثقافت ۽ کين جي عادتن ۾ قديم نيلو-سحرائي ۽ مرڪزي سوڊاني اثر پڻ ملي ٿو. روانڊا-رونڊي ٻولين ۾ مالداري سان لاڳاپيل ڪيترائي لفظ، جهڙوڪ "ڳئون" (Inka)، انهن قديم لڏپلاڻ ڪندڙن جي ٻولين مان ورتل آهن. بيلجيم جي نوآبادياتي دور ۾، ٽٽسي ماڻهن جي سڃاڻپ لاءِ هڪ عجيب معيار مقرر ڪيو ويو هو: جنهن شخص وٽ 10 کان وڌيڪ ڳئون هونديون هيون يا جنهن جو قد 6 فوٽن کان وڌيڪ هوندو هو، تنهن کي "ٽٽسي" قرار ڏنو ويندو هو. ==جينياتيات== جديد جينياتي مطالعو ڏيکاري ٿو ته ٽٽسي ماڻهو گهڻو ڪري بانٽو (Bantu) نسل سان تعلق رکن ٿا، پر انهن ۾ ڪجهه منفرد خاصيتون به آهن: * '''پدري نسل (Y-DNA):''' اٽڪل 60 سيڪڙو ٽٽسي مردن ۾ هئپلو گروپ E1b1a ملي ٿو، جيڪو بانٽو نسل جي نشاني آهي. جڏهن ته 14.9 سيڪڙو ۾ هئپلو گروپ B ملي ٿو، جيڪو هوتو ماڻهن (4.3 سيڪڙو) جي مقابلي ۾ گهڻو وڌيڪ آهي. * '''قد:''' ٽٽسي ماڻهو پنهنجي ڊگهي قد جي ڪري مشهور آهن. انهن جو اوسط قد '''5 فوٽ 9 انچ (175 سينٽي ميٽر)''' هوندو آهي، جڏهن ته ڪجهه ماڻهو 7 فوٽن کان به وڌيڪ ڊگها رڪارڊ ڪيا ويا آهن. == تاريخ == روانڊا ۾ 15هين صدي کان وٺي ٽٽسي بادشاهت قائم هئي. 1897ع ۾ جرمني ۽ پوءِ 1916ع ۾ بيلجيم روانڊا تي قبضو ڪيو. نوآبادياتي طاقتن ٽٽسي ماڻهن کي تعليم ۽ حڪومت ۾ ترجيح ڏني، جنهن جي ڪري هوتو اڪثريت ۾ ڪاوڙ پيدا ٿي. 1959ع ۾ هوتو ماڻهن ٽٽسي بادشاهت جي خلاف بغاوت ڪئي، جنهن کي '''روانڊا جو انقلاب''' چيو وڃي ٿو. ان کان پوءِ هزارين ٽٽسي ماڻهو پاڙيسري ملڪن يوگنڊا ۽ تنزانيا ڏانهن هجرت ڪري ويا. == آباديءَ جا انگ اکر (2026 جي اندازي مطابق) == ٽٽسي ماڻهن جي آبادي هيٺين ملڪن ۾ ورهايل آهي: {| class="wikitable" ! ملڪ !! آبادي (لڳ ڀڳ) !! ڪل آبادي جو سيڪڙو |- | برونڊي || 1.7 ملين || 14% |- | روانڊا || 1.2 کان 2 ملين || 9% - 15% |- | يوگنڊا || 250,000 || - |} ==ٽوٽسي== {{Short description|آفريڪي عظيم ڍنڍن واري علائقي جو نسلي گروهه}} {{Infobox ethnic group | group = ٽوٽسي <br><small> اباتوٽسي</small> | pop = | region1 = {{flagcountry|برونڊي}} | pop1 = 1.7 ملين (ڪُل آباديءَ جو 14٪) | ref1 = | region2 = {{flagcountry|روانڊا}} | pop2 = 1–2 ملين (ڪُل آباديءَ جو 9٪–15٪) | ref2 = <ref>روانڊا جي نسل ڪشي کان پوءِ ٻيهر نسلي آدمشماري نه ڪئي وئي؛ اندازي موجب آباديءَ جو 9 کان 15 سيڪڙو ٽوٽسي آهي.</ref> | ref3 = | region4 = {{flagcountry|بيلجيم}} | pop4 = | ref4 = | region5 = {{flagcountry|فرانس}} | pop5 = | ref5 = | region6 = | popplace = | rels = [[عيسائيت]] (80٪)، [[اسلام]] (5٪) | langs = [[ڪنياروانڊا]]،<!-- نوٽ: ٽوٽسي ماڻهو تاريخي سببن ۽ رسمي تعليم ۾ انگريزي، فرانسيسي ۽ سواهيلي کي ٻي ٻوليءَ طور ڳالهائين ۽ سکن ٿا، نه ته مادري ٻولين طور؛ هن خاني جو مقصد بنيادي طور مادري ٻوليون ڏيکارڻ آهي --> [[ڪرونڊي]] | related = ٻيا [[روانڊا-رونڊي]] ماڻهو ۽ [[هيما ماڻهو]] | native_name_lang = }} '''ٽوٽسي''' (اچار: '''ٽوٽسي''')، جن کي '''واتوسي'''، '''واتوٽسي''' يا '''اباتوٽسي''' (اچار: '''اباتوٽسي''') پڻ چيو وڃي ٿو، هڪ [[نسلي گروهه]] آهن، جيڪي بنيادي طور [[روانڊا]] ۽ [[برونڊي]] ۾ آباد آهن.<ref>{{Cite encyclopedia|title=Tutsi|editor-last=Pauls|editor-first=Elizabeth Prine|display-editors=etal|url=https://www.britannica.com/topic/Tutsi|access-date=7 February 2023|encyclopedia=Britannica|date=2007|language=en|archive-date=1 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230201194120/https://www.britannica.com/topic/Tutsi|url-status=live}}</ref> اهي [[بانٽو ٻوليون|بانٽو ٻوليون]] ڳالهائيندڙ ماڻهو آهن<ref>{{Cite encyclopedia|title=Rwanda {{!}} Language & Facts|url=https://www.britannica.com/topic/Rwanda-language|access-date=15 January 2021|encyclopedia=Britannica|date=2019|archive-date=16 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210116032718/https://www.britannica.com/topic/Rwanda-language|url-status=live}}</ref> ۽ [[روانڊا]] ۽ [[برونڊي]] جي ٽن مکيه [[نسلي گروهه|نسلي گروهن]] مان ٻيو سڀ کان وڏو گروهه آهن؛ ٻيا ٻه [[هوتو]] ۽ [[توا]] آهن.<ref name="brenneman">{{cite book |last=Brenneman |first= Richard |year=1969 |title= Rwanda, a Country Study |edition= |location=United States|lccn=2007492448|publisher=US Government |isbn=|id=9910001051459703686|page=46 |oclc= 22675245 }}</ref> تاريخي طور ٽوٽسي [[مال پالڻ|مال پاليندڙ]] هئا ۽ [[جنگجو]] [[ذات (سماج)|طبقي]] ۾ اهم حيثيت رکندا هئا. 1962ع کان اڳ اهي روانڊا جي سماج تي غالب هئا، جيڪو هڪ سرپرستيءَ واري ڍانچي هيٺ ٽوٽسي اشرافيه ۽ هوتو عام ماڻهن تي مشتمل هو. سخت طبقاتي ورهاست واري ان سماج ۾ ٽوٽسي غالب عهدن تي فائز هئا ۽ حڪمران طبقي جو وڏو حصو بڻجندا هئا.<ref name="brenneman"/> == بڻ بڻياد ۽ درجيبندي == آمريڪي تاريخدان [[ڪرسٽوفر ايهرٽ]] جو خيال آهي ته ٽوٽسي گهڻو ڪري [[ڏکڻ ڪوشيٽڪ ٻوليون|ڏکڻ ڪوشيٽڪ]] ٻولين جي هڪ هاڻي ناپيد شاخ جي ڳالهائيندڙن مان نسل رکن ٿا، جنهن کي هو ”ٽيل ڏکڻ ڪوشيٽڪ“ سڏي ٿو. ٽيل ڏکڻ ڪوشيٽڪ ماڻهو 800 ق.م کان ڪجهه وقت اڳ [[آفريڪي عظيم ڍنڍون|آفريڪي عظيم ڍنڍن واري علائقي]] ۾ داخل ٿيا هئا ۽ مال پاليندڙ هئا، جيڪي پنهنجي چوپائي مال تي ڀاڙيندا هئا ۽ ممڪن آهي ته پاڻ اناج نه پوکيندا هجن. اهي جهنگلي جانورن جو شڪار نه ڪندا هئا ۽ مڇي کائڻ منع سمجهيو ويندو هو ۽ ان کان سختيءَ سان پاسو ڪيو ويندو هو. ٽيل ڏکڻ ڪوشيٽڪ طرز زندگيءَ ۾ ٽوٽسي ماڻهن جي زندگيءَ سان نمايان مشابهتون ملن ٿيون، جيڪي پنهنجي ڍورن جي کير، رت ۽ گوشت تي گهڻو ڀاڙين ٿا ۽ روايتي طور اناج پوکڻ ۽ کائڻ کان پاسو ڪندا آهن، ٺڪر جي ٿانون ٺاهڻ ۽ شڪار کي گهٽ درجي جو ڪم سمجهندا آهن ۽ مڇي کائڻ کان به پاسو ڪندا آهن. [[روانڊا-رونڊي]] ٻولين ۾ مال پالڻ سان لاڳاپيل ڪيترائي لفظ [[wikt:Category:Rwanda-Rundi terms derived from South Cushitic languages|ٽيل ڏکڻ ڪوشيٽڪ مان ورتل لفظ]] آهن، جهڙوڪ ”سانڊ“، ”ڳئون جو ڇيڻو“ ۽ ”شينهن“.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=1i-IBmCeNhUC|title=An African Classical Age: Eastern and Southern Africa in World History, 1000 B.C. to A.D. 400|pages=62, 86, 181–183|isbn=978-0-8139-2057-3 |last1=Ehret |first1=Christopher |date=1998 |publisher=University Press of Virginia }}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=xysSAQAAIAAJ|title=Ethiopians and East Africans: The Problem of Contacts|page=11 |last1=Ehret |first1=Christopher |date=1974 }}</ref><ref>{{Cite journal|url = https://www.jstor.org/stable/183030|jstor = 183030|title = We Are What We Eat: Ancient Agriculture between the Great Lakes|last1 = Schoenbrun|first1 = David L.|journal = The Journal of African History|year = 1993|volume = 34|issue = 1|pages = 1–31|doi = 10.1017/S0021853700032989|s2cid = 162660041|url-access = subscription|archive-date = 28 March 2022|access-date = 25 March 2025|archive-url = https://web.archive.org/web/20220328154318/https://www.jstor.org/stable/183030|url-status = live}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=xysSAQAAIAAJ|title=Ethiopians and East Africans: The Problem of Contacts|date=1974 |page=31|publisher=East African Publishing House }}</ref> ڪجهه زباني روايتن ۽ قياسي بيانن ۾ ڪڏهن ڪڏهن ٽوٽسي جي بڻ بڻياد کي [[هارن آف آفريڪا]] جي گروهن سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي وئي آهي، جهڙوڪ صومالي قبيلو [[گادابورسي]]. تنهن هوندي به، اهڙين دعوائن جي حمايت ۾ ڪا به وڏي پيماني تي قبول ڪيل تاريخي يا علمي شاهدي موجود ناهي. مکيه ڌارا واري علمي تحقيق عام طور ٽوٽسي کي آفريڪي عظيم ڍنڍن واري علائقي جي مقامي آبادين جو حصو سمجهي ٿي، جن جي پيچيده تاريخ ڊگهي عرصي واري مقامي ۽ علائقائي رابطن سان ٺهي آهي.<ref>Ehret, Christopher. ''The Civilizations of Africa: A History to 1800''. University of Virginia Press, 2002.</ref><ref>Reliable academic source here</ref> {{blockquote|ڍنڍن واري علائقي جي ڏاکڻي اڌ ۾ اهم مال پاليندڙن طور ڏکڻ ڪوشيٽڪ ماڻهن جو هي دير تائين جاري رهندڙ وجود هڪ دلچسپ امڪان پيدا ڪري ٿو ته بعد واري دور جي ٽوٽسي ۽ [[هيما ماڻهو|هيما]] مال پالڻ واري روايت، جيڪا علائقي جي ڏاکڻي اڌ ۾ سڀ کان وڌيڪ اهم آهي، شايد ڏکڻ ڪوشيٽڪ ثقافت ۾ جڙيل هجي ۽ اهڙيءَ طرح اتر بدران اوڀر کان آيل هجي.|[[ڪرسٽوفر ايهرٽ]]|title=گڏيل قومن جي تعليمي، سائنسي ۽ ثقافتي تنظيم جي آفريڪا جي عام تاريخ: ٻارهين کان سورهين صديءَ تائين آفريڪا|source=<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=HwV2a-lPB70C|title= UNESCO General History of Africa: Africa from the Twelfth to the Sixteenth Century|date= 10 May 1998|page=503|publisher= University of California Press|isbn= 978-0-520-06699-1}}</ref>}} ٽوٽسي پنهنجي نسلي بڻ بڻياد جو هڪ اهم حصو [[اوڀر سوڊانڪ|سوگ اوڀر ساحلي ماڻهن]] مان پڻ حاصل ڪن ٿا، جيڪي هڪ گهڻو اڳ ناپيد ٿيل [[نائلو-صحارائي]] گروهه هئا. سوگ ماڻهو زرعي-مال پاليندڙ هئا، جيڪي لڳ ڀڳ 2000 ق.م ۾ روانڊا ۽ برونڊي ۾ داخل ٿيا ۽ گهڻو ڪري ڏکڻ روانڊا ۽ [[روزيزي درياهه]] جي اوڀر ۽ اولهه وارن علائقن ۾ آباد ٿيا. ايهرٽ موجب اهي [[ڏاکڻي اوڀر سوڊانڪ ٻوليون|ڪير-ابائي ٻولي]] ڳالهائيندا هئا، جيڪا [[نائلوٽڪ ٻوليون|نائلوٽڪ]] ۽ [[سورمڪ ٻوليون|سورمڪ ٻولين]] سان لاڳاپيل، پر انهن کان الڳ هئي. ٽوٽسي ماڻهن پاران ڳالهائجندڙ [[اولهندي ڍنڍن واريون بانٽو ٻوليون]] ۾ ڪيترائي [[wikt:Category:Rwanda-Rundi terms derived from Eastern Sudanic languages|سوگ اوڀر ساحلي لفظ]] موجود آهن، جهڙوڪ ڳئون لاءِ لفظ ''انڪا''، جنهن جي سوگ ٻوليءَ ۾ اصل معنيٰ ”چوپائي مال جو ڪئمپ“ هئي؛ اهو ٽوٽسي مال پالڻ واري روايت ۾ سندن اثر کي ظاهر ڪري ٿو.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=1i-IBmCeNhUC|title=An African Classical Age: Eastern and Southern Africa in World History, 1000 B.C. to A.D. 400|pages=81–85, 101, 306|isbn=978-0-8139-2057-3 |last1=Ehret |first1=Christopher |date=1998 |publisher=University Press of Virginia }}</ref><ref>{{Cite journal|url = https://www.jstor.org/stable/183030|jstor = 183030|title = We Are What We Eat: Ancient Agriculture between the Great Lakes|last1 = Schoenbrun|first1 = David L.|journal = The Journal of African History|year = 1993|volume = 34|issue = 1|pages = 13–15, 30–31|doi = 10.1017/S0021853700032989|s2cid = 162660041|url-access = subscription|archive-date = 28 March 2022|access-date = 25 March 2025|archive-url = https://web.archive.org/web/20220328154318/https://www.jstor.org/stable/183030|url-status = live}}</ref><ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=lmdTAAAAYAAJ |title=Origins of Kingship Traditions and Symbolism in the Great Lakes Region of Africa |page=351 |isbn=978-91-554-7295-5 |last1=Farelius |first1=Birgitta |date=2008 |publisher=Uppsala universitet |archive-date=8 January 2026 |access-date=1 April 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260108143448/https://books.google.com/books?id=lmdTAAAAYAAJ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=qHf8DwAAQBAJ|title=Sacrifice as Terror: The Rwandan Genocide of 1994|date=13 September 2020|pages=63–65|publisher=Routledge|isbn=978-1-000-18448-8|archive-date=4 April 2025|access-date=25 March 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250404221104/https://books.google.com/books?id=qHf8DwAAQBAJ|url-status=live}}</ref> [[وچ سوڊانڪ|وچ سوڊانڪ ماڻهو]] به ممڪن طور ٽوٽسي جي نسلي بڻ بڻياد جو هڪ ٻيو حصو آهن. وچ سوڊانڪ هاري ۽ مال پاليندڙ لڳ ڀڳ 3000 ق.م ۾ روانڊا ۽ برونڊي ۾ داخل ٿيا، ۽ بانٽو ماڻهن ۾ جذب ٿيڻ کان پوءِ به سندن ڪجهه ثقافتي روايتون برقرار رهيون. مثال طور، وچ سوڊانڪ ٻوليون ڳالهائيندڙ سماجن ۾ عورتن کي ڍورن کان پري رکيو ويندو آهي. ٽوٽسي ۽ سندن اتر ۾ رهندڙ پاڙيسري [[هيما ماڻهو|هيما]] ماڻهن ۾ عورتن کي، خاص طور [[حيض چڪر|حيض]] دوران، ڳئون ڏوهڻ جي سخت منع هوندي آهي.<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=lmdTAAAAYAAJ |title=Origins of Kingship Traditions and Symbolism in the Great Lakes Region of Africa |pages=67–68, 116, 351 |isbn=978-91-554-7295-5 |last1=Farelius |first1=Birgitta |date=2008 |publisher=Uppsala universitet |archive-date=8 January 2026 |access-date=1 April 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260108143448/https://books.google.com/books?id=lmdTAAAAYAAJ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite journal|url=https://www.jstor.org/stable/179560|title=Sheep and Central Sudanic Peoples in Southern Africa|page=220|jstor=179560 |last1=Ehret |first1=Christopher |journal=The Journal of African History |date=1968 |volume=9 |issue=2 |doi=10.1017/S0021853700008835 |url-access=subscription }}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=vLPx8f5zZd4C|title=Tribal Crafts of Uganda|date=1953 |page=15}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=1i-IBmCeNhUC|title=An African Classical Age: Eastern and Southern Africa in World History, 1000 B.C. to A.D. 400|pages=8, 96|isbn=978-0-8139-2057-3 |last1=Ehret |first1=Christopher |date=1998 |publisher=University Press of Virginia }}</ref> ”ٽوٽسي“ جي وصف وقت ۽ هنڌ سان گڏ بدلجندي رهي آهي. روانڊا ۾ سماجي ڍانچا نوآبادياتي دور ۾ [[روانڊا-اورونڊي|بيلجيمي حڪمراني]] هيٺ به غير مستحڪم رهيا. عام طور ٽوٽسي اشرافيه يا امير طبقو، عام ٽوٽسي ماڻهن کان الڳ سمجهيو ويندو هو. جڏهن بيلجيمي نوآبادياتي انتظاميه روانڊا-برونڊي ۾ آدمشماري ڪئي، تڏهن ماڻهن کي هڪ سادي درجيبنديءَ واري سرشتي تحت سڃاتو ويو. ”ٽوٽسي“ ان شخص کي چيو ويو، جيڪو ڏهن کان وڌيڪ ڳئون جو مالڪ هجي يا جنهن ۾ ڪجهه جسماني خاصيتون هجن، جهڙوڪ ڊگهو ۽ سنهو نڪ، [[مٿانهان ڳل جا هڏا]] يا ڇهن فوٽن کان وڌيڪ قد؛ اهي سڀ خاصيتون ٽوٽسي ماڻهن سان لاڳاپيل عام بيانن ۾ شامل ڪيون وينديون هيون. نوآبادياتي دور ۾ [[هيميٽڪ مفروضو|هيميٽڪ مفروضي]] مطابق اهو خيال پيش ڪيو ويو ته ٽوٽسي [[هارن آف آفريڪا]] مان [[آفريڪي عظيم ڍنڍون|عظيم ڍنڍن واري علائقي]] ۾ آيا هئا.<ref>International Institute of African Languages and Cultures, Africa, Volume 76, (Oxford University Press., 2006), pg 135.</ref><ref>{{Cite news|title=Shooting Star of the Continent|date=10 June 2010|author1=Josh Kron|work=Haaretz|url=https://www.haaretz.com/2010-06-10/ty-article/shooting-star-of-the-continent/0000017f-e0e7-d568-ad7f-f3ef944b0000|access-date=7 February 2023|archive-date=24 February 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250224015029/https://www.haaretz.com/2010-06-10/ty-article/shooting-star-of-the-continent/0000017f-e0e7-d568-ad7f-f3ef944b0000|url-status=live}}</ref> ڪجهه ماڻهن{{Who|date=August 2025}} ٽوٽسي کي [[ڪوشيٽڪ ٻوليون ڳالهائيندڙ ماڻهو|ڪوشيٽڪ بڻ]] وارو سمجهيو آهي، جيتوڻيڪ اهي ڪا [[ڪوشيٽڪ ٻوليون|ڪوشيٽڪ ٻولي]] نٿا ڳالهائين ۽ لڳ ڀڳ 400 سالن کان ساڳين علائقن ۾ رهندا آيا آهن، جنهن دوران علائقي جي هوتو ماڻهن سان گهڻي پيماني تي شاديون ٿيون آهن. هوتو ۽ ٽوٽسي جي ڊگهي عرصي واري گڏجڻ ۽ شادين جي تاريخ سبب ڪجهه نسل نگارن ۽ تاريخدانن جو خيال آهي ته هوتو ۽ ٽوٽسي کي مڪمل طور الڳ نسلي گروهه سڏڻ درست ناهي.<ref>[[فلپ گوري وچ]], {{cite book |title=We Wish to Inform You That Tomorrow We Will Be Killed With Our Families |title-link=We Wish to Inform You That Tomorrow We Will Be Killed With Our Families |year=1998}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.preventgenocide.org/edu/pastgenocides/rwanda/indangamuntu.htm|title='Indangamuntu 1994: Ten years ago in Rwanda this ID Card cost a woman her life' by Jim Fussell|website=www.preventgenocide.org|access-date=5 January 2013|archive-date=15 November 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121115092142/http://www.preventgenocide.org/edu/pastgenocides/rwanda/indangamuntu.htm|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite magazine |last=Gourevitch |first=Philip |date=10 December 1995 |title=From 1995: Rwanda, After the Genocide |url=https://www.newyorker.com/magazine/1995/12/18/after-the-genocide |access-date=14 May 2025 |magazine=The New Yorker |language=en-US |issn=0028-792X |archive-date=19 April 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180419183503/https://www.newyorker.com/magazine/1995/12/18/after-the-genocide |url-status=live }}</ref> == جينيات == {{See also|هوتو، ٽوٽسي ۽ توا جي بڻ بڻياد}} === واءِ-ڊي اين اي === [[واءِ ڪروموسوم]] بابت جديد جينياتي اڀياس عام طور ظاهر ڪن ٿا ته ٽوٽسي، هوتو وانگر، گهڻو ڪري بانٽو بڻ بڻياد رکن ٿا (60٪ [[هيپلوگروپ E1b1a (Y-DNA)|E1b1a]]، 20٪ [[هيپلوگروپ B (Y-DNA)|B]]، 4٪ [[هيپلوگروپ E1b1 (Y-DNA)|E-P2]](xE1b1a)). [[هارن آف آفريڪا]] ۽ [[اتر آفريڪا]] سان لاڳاپيل پدري جينياتي اثر تمام گهٽ آهن (3٪ کان گهٽ [[هيپلوگروپ E1b1b (Y-DNA)|E1b1b-M35]])، ۽ انهن کي گهڻو اڳ جي انهن آبادين سان منسوب ڪيو وڃي ٿو، جيڪي پوءِ جذب ٿي ويون. تنهن هوندي به، ٽوٽسي وٽ هيپلوگروپ B جا واءِ-ڊي اين اي پدري سلسلا (14.9٪ B) هوتو (4.3٪ B) جي ڀيٽ ۾ گهڻو وڌيڪ آهن.<ref>{{cite journal | last1 = Luis | first1 = J. R. | display-authors = etal | year = 2004 | title = The Levant versus the Horn of Africa: Evidence for Bidirectional Corridors of Human Migrations | journal = American Journal of Human Genetics | volume = 74 | issue = 3| pages = 532–544 | doi = 10.1086/382286 | pmid = 14973781 | pmc=1182266}}</ref> === آٽوسومل ڊي اين اي === عام طور ٽوٽسي پنهنجن پاڙيسري بانٽو آبادين، خاص طور هوتو، سان ويجهي جينياتي مائٽي رکن ٿا. تنهن هوندي به، اهو واضح ناهي ته اها هڪجهڙائي بنيادي طور ٻنهي برادرين وچ ۾ شادين ذريعي وڏي پيماني تي ٿيندڙ جينياتي ڏي وٺ جو نتيجو آهي يا سندن گڏيل بڻ بڻياد مان پيدا ٿي آهي: <blockquote>[...] ڪيترين نسلن تائين [[جين وهڪرو|جين وهڪري]] انهن ٻن بانٽو ماڻهن جي وچ ۾ اڳ موجود ممڪن واضح جسماني فرقن کي ختم ڪري ڇڏيو؛ اهي فرق عام طور قد، جسماني بناوٽ ۽ چهري جي خاصيتن سان منسوب ڪيا ويندا هئا. ماڻهن ۾ جسماني خاصيتن جو هڪ وسيع سلسلو موجود هجڻ باوجود، بيلجيمي اختيارين 1920ع واري ڏهاڪي ۾ معاشي معيارن جي بنياد تي نسلي وابستگي کي قانوني طور مقرر ڪيو. نتيجي طور غير واضح حياتياتي فرقن تي رسمي ۽ سخت سماجي ورهاست لاڳو ڪئي وئي. ڪجهه حد تائين، پوءِ وارن ڏهاڪن ۾ انهن درجن جي لچڪ حياتياتي فرقن جي تصور کي وڌيڪ مضبوط ڪيو، جنهن سان ڊگهي قد واري اشرافيه ۽ ننڍي قد واري هيٺئين طبقي جو تصور پيدا ٿيو، پر اهو ڪجهه صديون اڳ موجود جينياتي ذخيرن سان ٿورو ئي لاڳاپيل هو. تنهنڪري سماجي درجا ته حقيقي آهن، پر هوتو ۽ ٽوٽسي جي وچ ۾ ڳولهي سگهجندڙ جينياتي فرق تمام گهٽ يا تقريباً نه آهن.<ref>[[جوزف سي. ملر]] (مدير)، ''New Encyclopedia of Africa''، جلد 2، Dakar-Hydrology، Charles Scribner's Sons.</ref></blockquote> === قد === سندن سراسري قد لڳ ڀڳ {{convert|5|ft|9|in|cm}} آهي، جڏهن ته ڪجهه ماڻهن جو قد {{convert|7|ft|cm}} کان به وڌيڪ درج ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/1964/02/23/the-rise-and-fall-of-the-watusi.html|title=The Rise and Fall Of the Watusi|newspaper=The New York Times|date=23 February 1964}}</ref><ref>{{Cite web |date=18 June 2020 |title=Did you know of the Tutsi people in Rwanda?They are among the Tallest people in Africa |url=https://www.jamiiforums.com/threads/did-you-know-of-the-tutsi-people-in-rwanda-they-are-among-the-tallest-people-in-africa.1745470/ |access-date=14 May 2025 |website=JamiiForums |language=en-US |archive-date=20 August 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250820090953/https://www.jamiiforums.com/threads/did-you-know-of-the-tutsi-people-in-rwanda-they-are-among-the-tallest-people-in-africa.1745470/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=samson |date=5 December 2022 |title=The Tutsi of Rwanda |url=https://africaadventurevacations.com/the-tutsi-of-rwanda/ |access-date=14 May 2025 |website=Africa Adventure Vacations |language=en-US}}</ref> == تاريخ == {{multiple image | direction = vertical | width = | footer = | image1 = | caption1 we = | image2 = King's palace in Nyanza.jpg | caption2 we = | image3 = Chifu Kaware safarini (Kandt 1904 II, 97).png | caption3 = [[نيانزا، روانڊا|نيانزا]] ۾ روايتي ٽوٽسي بادشاهه جو محل (مٿي) ۽ روانڊا {{circa|1900}}، ٽوٽسي سردار ڪاواري سفر دوران (هيٺ) }} نوآبادياتي حڪمرانن جي اچڻ کان اڳ روانڊا تي 15هين صديءَ کان ٽوٽسي-غالب بادشاهت حڪمراني ڪندي رهي هئي.<ref>{{Cite web |title=History |url=https://www.rlp-ruanda.de/en/the-two-countries/rwanda/history/ |access-date=14 May 2025 |website=www.rlp-ruanda.de}}</ref><ref>{{Cite web |title=Rise of Rwanda {{!}} EBSCO Research Starters |url=https://www.ebsco.com/research-starters/history/rise-rwanda |access-date=14 May 2025 |website=www.ebsco.com |language=en |archive-date=20 August 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250820100953/https://www.ebsco.com/research-starters/history/rise-rwanda |url-status=live }}</ref> 1897ع ۾ [[جرمن سلطنت|جرمني]] بادشاهه سان اتحاد قائم ڪري روانڊا ۾ پنهنجو اثر قائم ڪيو، جنهن سان نوآبادياتي دور جي شروعات ٿي.<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=lKFpAgAAQBAJ |last=Carney |first=J.J. |title=Rwanda Before the Genocide: Catholic Politics and Ethnic Discourse in the Late Colonial Era |page=24 |publisher=Oxford University Press |year=2013 |isbn=9780199982288}}</ref> پوءِ [[پهرين عالمي جنگ]] دوران 1916ع ۾ [[بيلجيم]] روانڊا تي قبضو ڪيو. ٻنهي يورپي طاقتن روانڊا جي بادشاهه وسيلي حڪمراني ڪئي ۽ ٽوٽسي-حمايتي پاليسي جاري رکي.{{Citation needed|date=August 2025}} ان دوران برونڊي ۾ ''[[گانوا]]'' نالي حڪمران ڌڙو اڀريو، جنهن جلدي ملڪ جي انتظام تي اثرائتو ڪنٽرول حاصل ڪري ورتو. {{Langx|rn|گانوا|label=none}} پنهنجي حڪمراني لاءِ هوتو ۽ ٽوٽسي ٻنهي جي حمايت تي ڀاڙيندا هئا ۽ برونڊي جي اندر انهن کي نه هوتو ۽ نه ئي ٽوٽسي سمجهيو ويندو هو.<ref>{{Cite book |last1=DeRouen |first1=Karl R. |url=https://books.google.com/books?id=nrN077AEgzMC&dq=Ganwa+ethnic&pg=PA205 |title=Civil Wars of the World: Major Conflicts Since World War II |last2=Heo |first2=Uk |date=2007 |publisher=ABC-CLIO |isbn=978-1-85109-919-1 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Mawer |first=Kit |date=16 October 2022 |title=Burundi Country Report |url=https://www.genocidewatch.com/single-post/country-report-burundi |access-date=14 May 2025 |website=genocidewatch |language=en}}</ref> روانڊا 1897ع کان 1916ع تائين جرمني ۽ 1922ع کان 1961ع تائين بيلجيم جي نوآبادي رهيو. ٽوٽسي ۽ هوتو ٻنهي مان روايتي حڪمران اشرافيه موجود هئي، پر ٻنهي نوآبادياتي طاقتن رڳو ٽوٽسي ماڻهن کي تعليم حاصل ڪرڻ ۽ نوآبادياتي حڪومت ۾ حصو وٺڻ جا وڌيڪ موقعا ڏنا. اهڙين امتيازي پاليسين ناراضگي پيدا ڪئي.{{citation needed|date=November 2021}} جڏهن بيلجيمي اختيارين اقتدار سنڀاليو، تڏهن انهن جو خيال هو ته مختلف آبادين کي اڳئين سڃاڻپ مطابق الڳ درجن ۾ رکڻ سان علائقي تي وڌيڪ آسانيءَ سان حڪمراني ڪري سگهجي ٿي. 1920ع واري ڏهاڪي ۾ بيلجيمي اختيارين ماڻهن کان لازمي طور هڪ مخصوص نسلي گروهه سان پنهنجي سڃاڻپ جو اظهار ڪرائڻ شروع ڪيو ۽ آدمشمارين ۾ انهن کي انهيءَ بنياد تي درجي بندي ڪيو.<ref>{{Cite web |title=Divided by Ethnicity - United States Holocaust Memorial Museum |url=https://www.ushmm.org/genocide-prevention/countries/rwanda/divided-by-ethnicity |access-date=14 May 2025 |website=www.ushmm.org |language=en-US |archive-date=25 May 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250525204543/https://www.ushmm.org/genocide-prevention/countries/rwanda/divided-by-ethnicity |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=Rwanda Chronology {{!}} FRONTLINE |url=https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/rwanda/etc/cron.html |access-date=14 May 2025 |website=www.pbs.org |archive-date=30 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160330124130/http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/rwanda/etc/cron.html |url-status=live }}</ref> 1959ع ۾ بيلجيم پنهنجي اڳوڻي پاليسيءَ کان هٽي ويو ۽ آزاديءَ کان پوءِ عام چونڊن وسيلي اڪثريتي هوتو آباديءَ کي حڪومت تي ڪنٽرول حاصل ڪرڻ جو رستو ڏنو. ان تبديليءَ تي بيلجيم جي اندروني سياست جو پڻ اثر هو، جتي هوتو اڪثريت خلاف امتياز کي فليمش-والون تڪرار سان لاڳاپيل بيلجيم جي اندروني دٻاءَ سان مشابه سمجهيو وڃڻ لڳو، ۽ هوتو ماڻهن جي جمهوريت سازي ۽ سياسي بااختياري کي ٽوٽسي غلبي جي مقابلي ۾ جائز ردعمل طور ڏٺو ويو. روانڊا ۽ برونڊي جي آزاديءَ کان اڳ واري دور ۾ بيلجيمي پاليسيون گهڻو بدلجنديون رهيون.{{citation needed|date=November 2021}} === روانڊا ۽ برونڊي جي آزادي (1962ع) === روانڊا ۾ هوتو اڪثريت [[روانڊا انقلاب|ٽوٽسي حڪمراني خلاف بغاوت ڪئي]] ۽ اقتدار حاصل ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي. ڪيترائي ٽوٽسي ملڪ ڇڏي [[يوگنڊا]] ۽ [[تنزانيا]] سميت پاڙيسري ملڪن ۾ جلاوطنيءَ جون برادريون قائم ڪرڻ لڳا.<ref>Michael Bowen, ''Passing by;: The United States and genocide in Burundi'', 1972, (Carnegie Endowment for International Peace, 1973), p. 49</ref><ref>René Lemarchand, ''Selective genocide in Burundi'' (Report – Minority Rights Group; no. 20, 1974)</ref><ref>Rene Lemarchand, ''Burundi: Ethnic Conflict and Genocide'' (New York: Woodrow Wilson Center and [[Cambridge University Press]], 1996) *Edward L. Nyankanzi, ''Genocide: Rwanda and Burundi'' (Schenkman Books, 1998)</ref><ref>Christian P. Scherrer, ''Genocide and crisis in Central Africa: conflict roots, mass violence, and regional war''; foreword by [[Robert Melson (political scientist)|Robert Melson]]. Westport, Conn.: Praeger, 2002</ref><ref>Weissman, Stephen R."[http://www.usip.org/pubs/peaceworks/pwks22.html Preventing Genocide in Burundi Lessons from International Diplomacy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090311024548/http://www.usip.org/pubs/peaceworks/pwks22.html |date=11 March 2009 }}", [[United States Institute of Peace]]</ref>{{Excessive citations inline|date=July 2026}} نوآبادياتي دور جي کليل نسلي امتياز جون ڪجهه صورتون مختلف روانڊائي ۽ برونڊيائي حڪومتن هيٺ پڻ جاري رهيون، جن ۾ اهڙا سڃاڻپ ڪارڊ شامل هئا، جيڪي ٽوٽسي ۽ هوتو کي الڳ سڃاڻيندا هئا.{{Citation needed|date=August 2025}} === برونڊي ۾ نسلي تشدد (1993ع) === {{Main|برونڊي ۾ 1993ع جو نسلي تشدد}} 1993ع ۾ برونڊي جو پهريون جمهوري طور چونڊيل صدر [[ميلڪيور ندادايي]]، جيڪو هوتو هو، ٽوٽسي فوجي آفيسرن هٿان قتل ڪيو ويو، جيئن آئين موجب سندس جانشينيءَ جو حقدار شخص{{Who|date=August 2025}} پڻ قتل ڪيو ويو.<ref>''International Commission of Inquiry for Burundi: Final Report'', Part III: Investigation of the Assassination. Conclusions at [http://www.usip.org/library/tc/doc/reports/burundi_coi/burundi_coi1996pt3.html#VII USIP.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081201132151/http://www.usip.org/library/tc/doc/reports/burundi_coi/burundi_coi1996pt3.html#VII |date=1 December 2008 }}</ref> ان سان [[برونڊي ۾ 1993ع جو نسلي تشدد|برونڊي ۾ نسلي تشدد]] ڀڙڪي اٿيو، جنهن ۾ ”ممڪن طور 25,000 تائين ٽوٽسي“—جن ۾ فوجي اهلڪار، سرڪاري ملازم ۽ عام شهري شامل هئا<ref>{{Cite web |last=Refugees |first=United Nations High Commissioner for |title=Refworld {{!}} Human Rights Watch World Report 1995 – Burundi |url=https://www.refworld.org/docid/467fca9a8.html |access-date=20 April 2023 |website=Refworld |language=en |archive-date=14 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230914133127/https://www.refworld.org/docid/467fca9a8.html |url-status=live }}</ref>—هوتو ماڻهن هٿان قتل ڪيا ويا، جڏهن ته ”گهٽ ۾ گهٽ ايترا ئي“ هوتو ٽوٽسي ماڻهن هٿان ماريا ويا.<ref name=totten2>{{Cite book | author1= René Lemarchand | chapter= The Burundian Genocide | page = 331 |editor1-last=Totten|editor1-first=Samuel|chapter-url=https://books.google.com/books?id=5Ef8Hrx8Cd0C&pg=PA331|title=Century of Genocide: Critical Essays and Eyewitness Accounts|editor2-last=Parsons|editor2-first=William S.|editor3-last=Charny|editor3-first=Israel W.|date=2004 | edition= Second |publisher=Routledge|isbn=978-0-415-94430-4|language=en}}</ref><ref>{{Cite news |title=Burundi {{!}} History, Geography, & Culture {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Burundi |archive-url=https://web.archive.org/web/20260522185203/https://www.britannica.com/place/Burundi |archive-date=2026-05-22 |access-date=2026-05-30 |work=Encyclopedia Britannica |language=en}}</ref> [[اروشا معاهدا (برونڊي)|2000ع جي اروشا معاهدن]] کان پوءِ برونڊي جي ٽوٽسي اقليت هوتو اڪثريت سان نسبتاً وڌيڪ برابريءَ واري طريقي سان اقتدار ورهائي ٿي. روايتي طور ٽوٽسي وٽ وڌيڪ معاشي طاقت هئي ۽ فوج تي پڻ سندن ڪنٽرول رهيو.<ref name=ICIBFR-496>International Commission of Inquiry for Burundi (2002)</ref> === روانڊا ۾ 1994ع جي ٽوٽسي خلاف نسل ڪشي === {{Main|روانڊا جي نسل ڪشي}} [[File:Rwandan Patriotic Front Flag.svg|thumb|right|ٽوٽسي-قيادت واري [[روانڊا محب وطن محاذ]] جو جهنڊو]] روانڊا ۾ به ڪجهه مشابه واقعن جو سلسلو ٿيو، جتي 1962ع ۾ هوتو اقتدار ۾ آيا. ان کان پوءِ ٽوٽسي ماڻهن خلاف ڪيترن ئي موقعن تي ظلم ۽ امتياز ٿيو، جنهن سبب ڪيترائي ٽوٽسي ملڪ ڇڏي ويا. [[روانڊا انقلاب]] (1959ع–1961ع) دوران ٽوٽسي مخالف تشدد کان پوءِ وڏي تعداد ۾ ٽوٽسي جلاوطن ٿيا.{{Citation needed|date=August 2025}} انهن جلاوطن ٽوٽسي برادرين مان ٽوٽسي باغي تحريڪون وجود ۾ آيون. [[روانڊا محب وطن محاذ]] (آر پي ايف)، جيڪو گهڻو ڪري يوگنڊا ۾ رهندڙ جلاوطن ٽوٽسي ماڻهن تي مشتمل هو، 1990ع ۾ روانڊا تي حملو ڪيو، جنهن جو مقصد ٽوٽسي لاءِ ٻيهر سياسي اقتدار حاصل ڪرڻ هو. آر پي ايف کي [[يوگنڊا جي بش جنگ]] مان منظم غير روايتي جنگ جو تجربو حاصل هو ۽ ان کي يوگنڊا جي حڪومت کان مدد پڻ ملي. آر پي ايف جي شروعاتي اڳڀرائي روانڊا حڪومت لاءِ فرانس طرفان هٿيار پهچائڻ کان پوءِ روڪي وئي. امن لاءِ ڪوششون آخرڪار [[اروشا معاهدا (روانڊا)|1993ع جي اروشا معاهدن]] تائين پهتيون.{{Citation needed|date=August 2025}} [[جووينال هابياريمانا ۽ سيپرين نتارياميرا جو قتل|روانڊا ۽ برونڊي جي صدرن جي قتل]] کان پوءِ اهو معاهدو ٽٽي پيو، جنهن سان ٻيهر جنگ شروع ٿي ۽ 1994ع جي [[روانڊا جي نسل ڪشي]] جي شروعات ٿي. ان نسل ڪشيءَ دوران هوتو انتهاپسندن اندازي موجب 500,000 کان 600,000 ماڻهن کي قتل ڪيو، جن مان گهڻا ٽوٽسي هئا.<ref>{{cite journal |last1=Guichaoua |first1=André |title=Counting the Rwandan Victims of War and Genocide: Concluding Reflections |journal=Journal of Genocide Research |date=2020 |volume=22 |issue=1 |pages=125–141 |doi=10.1080/14623528.2019.1703329|s2cid=213471539 }} 500,000–800,000 is the range of scholarly estimates listed on the third page of the paper.</ref><ref name=Meierhenrich>{{cite journal |last1=Meierhenrich |first1=Jens |author-link=Jens Meierhenrich |title=How Many Victims Were There in the Rwandan Genocide? A Statistical Debate |journal=Journal of Genocide Research |date=2020 |volume=22 |issue=1 |pages=72–82 |doi=10.1080/14623528.2019.1709611|s2cid=213046710 |quote=Despite the various methodological disagreements among them, none of the scholars who participated in this forum gives credence to the official figure of 1,074,107 victims... Given the rigour of the various quantitative methodologies involved, this forum's overarching finding that the death toll of 1994 is nowhere near the one-million-mark is – scientifically speaking – incontrovertible.}}</ref><ref name=Reydams>{{cite journal |last1=Reydams |first1=Luc|author-link=Luc Reydams |title='More than a million': the politics of accounting for the dead of the Rwandan genocide |journal=Review of African Political Economy |date=2020 |volume=48|issue=168|pages=235–256 |doi=10.1080/03056244.2020.1796320|s2cid=225356374|quote=The government eventually settled on 'more than a million', a claim which few outside Rwanda have taken seriously.<p>The death of 'more than a million' Tutsi became the foundation of the new Rwanda, where former exiles hold a monopoly on power. It also created the socio-political environment for the mass criminalisation of Hutu. Gacaca courts eventually tried more than a million (Nyseth Brehm, Uggen, and Gasanabo 2016), which led President Kagame to suggest that all Hutu bear responsibility and should apologise (Benda 2017, 13). Thus the new Rwanda is built not only on the death of 'more than a million" Tutsi but also on the collective guilt of Hutu. This state of affairs is in no one's interests except the regime's.</p>|doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite news |last=Doherty |first=Ben |date=25 February 2024 |title=More than half a million people killed in 100 days: how the 1994 Rwanda genocide unfolded |url=https://www.theguardian.com/australia-news/2024/feb/26/more-than-half-a-million-people-killed-in-100-days-how-the-1994-rwanda-genocide-unfolded-ntwnfb |access-date=14 May 2025 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref><ref>{{Cite web |title=Rwanda |url=https://cla.umn.edu/chgs/holocaust-genocide-education/resource-guides/rwanda |access-date=14 May 2025 |website=College of Liberal Arts |language=en |archive-date=11 May 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250511215213/https://cla.umn.edu/chgs/holocaust-genocide-education/resource-guides/rwanda |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite magazine |last=Rieff |first=David |date=4 June 2007 |title=God and Man in Rwanda |url=https://www.vanityfair.com/magazine/1994/12/rwanda199412 |access-date=14 May 2025 |magazine=Vanity Fair |language=en-US}}</ref> نسل ڪشيءَ کان پوءِ فتح حاصل ڪندڙ ٽوٽسي-قيادت واري آر پي ايف جولاءِ 1994ع ۾ اقتدار ۾ آئي. == ثقافت == [[File:Brooklyn Museum 22.1403 Wrist Guard Igitembe.jpg|thumb|right|روايتي ٽوٽسي ڪلائيءَ جو محافظ (''اگيٽيمبي'')]] روانڊا ۾ 15هين صديءَ کان 1961ع تائين ٽوٽسي ماڻهن تي هڪ بادشاهه، يعني {{Langx|rw|موامي|label=none}}، حڪمراني ڪندو هو. بيلجيم قومي [[ريفرينڊم]] کان پوءِ بادشاهت ختم ڪري ڇڏي، جنهن جي نتيجي ۾ ملڪ آزاديءَ ڏانهن وڌيو. ان جي ابتڙ، ملڪ جي اتر-اولهندي حصي ۾، جتي هوتو آبادي اڪثريت ۾ هئي، وڏا زميندار اقتدار ۾ شريڪ هوندا هئا؛ اهو بندوبست هاڻوڪي يوگنڊا جي [[بوگنڊا]] سماج سان مشابهت رکندو هو. پنهنجي بادشاهه جي حڪمراني هيٺ ٽوٽسي ثقافت روايتي طور انصاف جي انتظام ۽ حڪومت هلائڻ جي چوڌاري ڦرندي هئي. چوپائي مال جي ملڪيت گهڻو ڪري سندن هٿ ۾ هوندي هئي ۽ هو پنهنجي پيداوار تي گذارو ڪندا هئا. سندن طرز زندگي کين گهڻو فارغ وقت پڻ ڏيندو هو، جيڪو هو شاعري، اڻت ۽ موسيقيءَ جي واڌ ويجهه ۾ صرف ڪندا هئا. هوتو هارين ۽ ٻين مقامي رهواسين جي مقابلي ۾ ٽوٽسي جي [[غالب اقليت]] واري حيثيت سبب، ان رشتي کي جاگيردار يورپ جي سردارن ۽ هارين جي وچ واري رشتي سان تشبيهه ڏني وئي آهي.<ref name="Fage120">{{cite book|last1=Fage|first1=John|title=A History of Africa|publisher=Routledge|isbn=978-1317797272|page=120|url=https://books.google.com/books?id=mXa4AQAAQBAJ|access-date=8 January 2015|date=23 October 2013}}</ref> [[File:Brooklyn Museum 1912a-b Basket and Lid.jpg|thumb|left|روايتي ٽوٽسي [[ٽوڪري]]]] برطانوي تاريخدان جان فيج موجب، سيرولوجي جي لحاظ کان ٽوٽسي بانٽو ۽ [[نائلوٽڪ ماڻهو|نائلوٽڪ]] آبادين سان لاڳاپيل آهن. سندس خيال ۾ اها ڳالهه ڍنڍن واري بادشاهتن جي شروعاتي ٽوٽسي-هيما حڪمران طبقي لاءِ ڪوشيٽڪ بڻ بڻياد جي امڪان کي گهٽ ڪري ٿي. تنهن هوندي به، انهن بادشاهتن جون شاهي تدفين جون رسمون ڏکڻ [[ايٿوپيا]] جي [[گيبي علائقو|گيبي علائقي]] جي اڳوڻين ڪوشيٽڪ سِداما رياستن جي روايتن سان گهڻي مشابهت رکن ٿيون.<ref name="Fage120" /> ان جي ابتڙ، مائونٽ ڪينيا واري علائقي ۾ ٽوٽسي-هيما جي اتر ۾ رهندڙ بانٽو آباديون، جهڙوڪ اگي ڪيويو، جديد دور تائين بنيادي طور بادشاهه کان سواءِ هيون ۽ انهن وٽ عمر جي گروهن تي ٻڌل اهڙو غير رياستي نظام هو، جيڪو انهن ڪوشيٽڪ ماڻهن کان اختيار ڪيو هو. ٻئي طرف، تنزانيا ۾ ٽوٽسي-هيما جي ڏکڻ ۾ ڪيترين بانٽو بادشاهتن ۾ سرداريءَ جو اهڙو ئي نمونو موجود هو، جيڪو ٽوٽسي-هيما سماج سان مشابهت رکندڙ هو. ڇاڪاڻ ته ڪوشيٽڪ سِداما بادشاهتن جا نائلوٽڪ گروهن سان لاڳاپا هئا، فيج تجويز ڪري ٿو ته ٽوٽسي ممڪن طور اهڙي ئي ڪنهن لڏپلاڻ ڪندڙ نائلوٽڪ آبادي مان نڪتل هجن. سندس خيال موجب ٽوٽسي جا نائلوٽڪ ابا ڏاڏا اڳئين دور ۾ ثقافتي وچولي جو ڪردار ادا ڪندا هئا، پاڙيسري ڪوشيٽڪ بادشاهتن کان ڪجهه شاهي روايتون اختيار ڪندا هئا ۽ پوءِ جڏهن هو عظيم ڍنڍن واري علائقي ۾ بانٽو اصلوڪن ماڻهن جي وچ ۾ آباد ٿيا ته اهي روايتون پاڻ سان ڏکڻ طرف کڻي آيا.<ref name="Fage120" /> تنهن هوندي به، اڄ ٽوٽسي ۽ هوتو جي ثقافتن ۾ تمام ٿورا واضح فرق نظر اچن ٿا؛ ٻئي گروهه ساڳي [[بانٽو ٻوليون|بانٽو ٻولي]] ڳالهائين ٿا.<ref>The Editors of Encyclopaedia Britannica. "Tutsi". Encyclopedia Britannica, 6 May. 2025, https://www.britannica.com/topic/Tutsi. Accessed 14 May 2025</ref> تاريخي طور ٻنهي گروهن جي وچ ۾ شادين جي شرح تمام گهڻي هئي ۽ 20هين صديءَ تائين سندن لاڳاپا عام طور سٺا رهيا. ڪيترن عالمن جو نتيجو آهي ته ”ٽوٽسي“ جي سڃاڻپ بنيادي طور نسلي سڃاڻپ کان وڌيڪ سماجي طبقي يا ذات جي اظهار طور ڪم ڪندي رهي آهي. برونڊي ۽ روانڊا جي ماڻهن جون ٻوليون به هڪ ٻئي سان گهڻيون مشابهت رکن ٿيون، يعني [[ڪرونڊي]] ۽ [[ڪنياروانڊا]]. تاريخي سببن ڪري انگريزي، فرانسيسي ۽ سواهيلي به مختلف سرڪاري حيثيتن ۾ استعمال ٿين ٿيون ۽ برونڊي ۽ روانڊا ٻنهي ۾ ٻي ٻوليءَ طور وڏي پيماني تي ڳالهائجن ٿيون.<ref name="BC">{{Cite web|url=https://www.teachingenglish.org.uk/sites/teacheng/files/Euromonitor%20Report%20A4.pdf|title=The Benefits of the English Language for Individuals and Societies: Quantitative Indicators from Cameroon, Nigeria, Rwanda, Bangladesh and Pakistan|access-date=7 February 2023|archive-date=9 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230309070332/https://www.teachingenglish.org.uk/sites/teacheng/files/Euromonitor%20Report%20A4.pdf|url-status=live}}</ref> == ڪانگو ۾ ٽوٽسي == عالمن{{Who|date=August 2025}} گهڻي عرصي کان اهو تسليم ڪيو آهي ته هاڻوڪي [[ڪانگو جي جمهوري جمهوريه]] (ڊي آر سي) ۾ ٽوٽسي موجودگيءَ کي بهتر نموني سمجهڻ لاءِ ٻن مکيه گروهن ۾ فرق ڪرڻ ضروري آهي، جن جي تاريخن کي نوآبادياتي پاليسين ۽ پوءِ وارن سياسي تڪرارن گهڻو متاثر—۽ ڪيترين حالتن ۾ بگاڙيو—آهي.{{Citation needed|date=March 2025}} === اتر ۽ ڏکڻ ڪيوو ۾ بانياروانڊا === ٽوٽسي جي هڪ ٻي اهم موجودگي [[اتر ڪيوو]] جي ڪجهه حصن ۾ وسيع [[بانياروانڊا]] برادريءَ جي اندر ملي ٿي. هن برادريءَ ۾ ٽوٽسي ۽ هوتو ٻئي شامل آهن ۽ اها گهڻو ڪري پاڙيسري [[روانڊا]] مان مختلف دورن ۾ ٿيندڙ لڏپلاڻن جو نتيجو آهي، جيڪي نوآبادياتي دور کان اڳ، نوآبادياتي دور ۽ نسل ڪشي کان پوءِ جي زمانن تائين جاري رهيون. خاص طور 1994ع جي [[روانڊا جي نسل ڪشي]] دوران ۽ ان کان پوءِ ٿيندڙ وڏي پيماني واري لڏپلاڻ چڱيءَ طرح دستاويز ٿيل آهي ۽ ان اوڀر ڪانگو جي نسلي بناوٽ کي گهڻو بدلائي ڇڏيو.<ref>Uvin, Peter. "The Congo and the Rwandan Tragedy: Politics, Ideology and the Struggle for Power." ''Journal of Eastern African Studies'', vol. 1, no. 2, 2007, pp. 281–300.</ref><ref>Reyntjens, Filip. ''Political Awakening in the Belgian Congo: The Early Phase, 1908–1945''. Cambridge University Press, 2019.</ref> علمي اتفاقِ راءِ موجب اهي لڏپلاڻون ڪنهن هڪ ٻاهرين واقعي جو نتيجو نه هيون، پر انهن جا پيچيده تاريخي پس منظر آهن، جيڪي اڄ به علائقائي سياست تي اثرانداز ٿين ٿا.{{Citation needed|date=August 2025}} === تڪرار ۽ هاڻوڪا مسئلا === اوڀر ڊي آر سي ڪيترن ڏهاڪن کان هٿياربند تڪرارن جو اهم مرڪز رهيو آهي، جتي ڪيترائي هٿياربند گروهه سرگرم رهيا آهن. انهن مان ڪجهه، خاص طور [[نيشنل ڪانگريس فار دي ڊفينس آف دي پيپل]] (سي اين ڊي پي) مان نڪتل ۽ پوءِ [[23 مارچ تحريڪ|ايم 23]] جي نالي سان مشهور ٿيندڙ تنظيمون، ٽوٽسي پس منظر رکندڙ ماڻهن جي قيادت هيٺ رهيون آهن. تنهن هوندي به انهن گروهن کي رڳو نسلي نقطه نظر سان ڏسڻ صورتحال کي حد کان وڌيڪ سادو ڪري ڇڏي ٿو. علمي اڀياس عام طور ان ڳالهه تي متفق آهن ته تڪرارن جون پاڙون نوآبادياتي ورثي، [[ڪوبالٽ]] جهڙن قيمتي وسيلن تي مقابلي ۽ گهري سياسي ۽ سماجي شڪايتن جي گڏيل اثر ۾ آهن.<ref>Nzongola-Ntalaja, Georges. ''The Congo: From Leopold to Kabila: A People's History''. Zed Books, 2002.</ref> بين الاقوامي ادارن جون رپورٽون سنگين انساني حقن جي ڀڃڪڙين—جن ۾ ٻارن کي سپاهي بڻائڻ ۽ معدني دولت جو غيرقانوني استحصال شامل آهي—کي دستاويز ڪري چڪيون آهن، پر انهن مسئلن کي سڌي سنئين نسلي تڪرار بدران رياستي ڪمزوري ۽ بين الاقوامي معاشي دٻائن جي وسيع پس منظر ۾ سمجهڻ وڌيڪ مناسب آهي.<ref>Human Rights Watch. "Breakdown of the State in the Democratic Republic of the Congo." Human Rights Watch Reports, 2010.</ref> == ناميارا ماڻهو == {{main|ٽوٽسي ماڻهن جي فهرست}} * [[پال ڪگامي]] * [[اسٽرومي]] * [[ميشيل ميڪومبيرو]] * [[ژان بپتست باگازا]] * [[پيئر بويويا]] * [[لوئيس مشيڪي وابو]] * [[اريئيل ڪاياباگا]] * [[بنجامن سيهيني]] * [[سائدو بيراهينو]] * [[گائل بگيريمانا]] * [[سيسيل ڪائيريبوا]] * [[نڪوٽي گاتوا]] * [[گائل فائي]] ==حوالا== {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{Scholia|topic}} * [http://www.ictr.org روانڊا لاءِ بين الاقوامي فوجداري ٽربيونل] (آءِ سي ٽي آر اڳيان آيل سڀني ڪيسن جي حيثيت ۽ فيصلا هتي موجود آهن) {{Burundi topics}} {{Rwanda topics}} {{Ethnic groups in the Democratic Republic of the Congo}} {{Authority control}} [[زمرو:ٽوٽسي| ]] ==ٻاهرين ڳنڍڻا== {{Scholia|topic}} * [http://www.ictr.org The International Criminal Tribunal for Rwanda (the status and judgments of all cases before the ICTR are available here)] {{Authority control}} [[زمرو:ٽٽسي]] [[زمرو:نسلي گروہ]] [[زمرو:برونڊي جا نسلي گروهه]] [[زمرو:روانڊا جا نسلي گروهه]] [[زمرو:يوگنڊا جا نسلي گروهه]] [[زمرو:آفريڪا ۾ نسلي گروهه]] [[زمرو:جمهوريا ڪانگو]] [[زمرو:ڊيموڪريٽڪ ريپبلڪ آف ڪانگو]] et3gvxemckvanwis3dv1836mp74ydvi 404694 404693 2026-08-19T07:20:06Z Memon2025 21315 404694 wikitext text/x-wiki {{Short description|آفريقي عظيم ڍنڍن واري علائقي جو هڪ نسلي گروهه}} {{Infobox ethnic group | group = ٽٽسي (Tutsi) <br><small> اباٽٽسي (Abatutsi)</small> | image = King's palace in Nyanza.jpg | caption = نيانزا ۾ روايتي ٽٽسي بادشاهه جو محل | region1 = {{flagcountry|Burundi}} | pop1 = 1.7 ملين (ڪل آبادي جو 14 سيڪڙو) | region2 = {{flagcountry|Rwanda}} | pop2 = 1 کان 2 ملين (ڪل آبادي جو اٽڪل 9 کان 15 سيڪڙو) | rel = [[عيسائيت]] (80 سيڪڙو)، [[اسلام]] (5 سيڪڙو) | langs = [[ڪينيا-روانڊا]]، [[ڪيرونڊي]] | related = روانڊا-رونڊي قومون ۽ هيما ماڻهو }} '''ٽٽسي''' (<small>Tutsi</small>)، جن کي واٽٽسي (<small>Watutsi</small>) يا اباٽٽسي (<small>Abatutsi</small>) پڻ چيو ويندو آهي، هڪ نسلي گروهه آهن جيڪي بنيادي طور تي [[روانڊا]] ۽ [[برونڊي]] ۾ آباد آهن. اهي روانڊا ۽ برونڊي جي ٽن وڏن نسلي گروهن مان ٻيو نمبر وڏو گروهه آهن، ٻيا ٻه گروهه '''هوتو''' (<small>Hutu</small>) ۽ '''ٽوا''' (<small>Twa</small>) آهن. تاريخي طور تي، ٽٽسي ماڻهو مال دار/ڌنار (<small>pastoralists</small>) هئا ۽ سماج ۾ جنگجو طبقي جي حيثيت رکندا هئا. 1962ع کان اڳ، روانڊا جو سماجي ۽ سياسي نظام ٽٽسي اشرافيه جي هٿ ۾ هو. == اصليت ۽ درجه بندي == مورخ ڪرسٽوفر اهرٽ (Christopher Ehret) جو مڃڻ آهي ته ٽٽسي ماڻهو بنيادي طور تي قديم '''ڏکڻ ڪوشيٽڪ''' (South Cushitic) ٻوليون ڳالهائيندڙن جو نسل آهن، جيڪي 800 قبل مسيح کان اڳ عظيم ڍنڍن واري علائقي ۾ داخل ٿيا هئا. اهي ماڻهو مڪمل طور تي پنهنجي مال مويشي تي گذارو ڪندا هئا ۽ اناج جي پوک نه ڪندا هئا. ٽٽسي ماڻهن جي ثقافت ۽ کين جي عادتن ۾ قديم نيلو-سحرائي ۽ مرڪزي سوڊاني اثر پڻ ملي ٿو. روانڊا-رونڊي ٻولين ۾ مالداري سان لاڳاپيل ڪيترائي لفظ، جهڙوڪ "ڳئون" (Inka)، انهن قديم لڏپلاڻ ڪندڙن جي ٻولين مان ورتل آهن. بيلجيم جي نوآبادياتي دور ۾، ٽٽسي ماڻهن جي سڃاڻپ لاءِ هڪ عجيب معيار مقرر ڪيو ويو هو: جنهن شخص وٽ 10 کان وڌيڪ ڳئون هونديون هيون يا جنهن جو قد 6 فوٽن کان وڌيڪ هوندو هو، تنهن کي "ٽٽسي" قرار ڏنو ويندو هو. ==جينياتيات== جديد جينياتي مطالعو ڏيکاري ٿو ته ٽٽسي ماڻهو گهڻو ڪري بانٽو (Bantu) نسل سان تعلق رکن ٿا، پر انهن ۾ ڪجهه منفرد خاصيتون به آهن: * '''پدري نسل (Y-DNA):''' اٽڪل 60 سيڪڙو ٽٽسي مردن ۾ هئپلو گروپ E1b1a ملي ٿو، جيڪو بانٽو نسل جي نشاني آهي. جڏهن ته 14.9 سيڪڙو ۾ هئپلو گروپ B ملي ٿو، جيڪو هوتو ماڻهن (4.3 سيڪڙو) جي مقابلي ۾ گهڻو وڌيڪ آهي. * '''قد:''' ٽٽسي ماڻهو پنهنجي ڊگهي قد جي ڪري مشهور آهن. انهن جو اوسط قد '''5 فوٽ 9 انچ (175 سينٽي ميٽر)''' هوندو آهي، جڏهن ته ڪجهه ماڻهو 7 فوٽن کان به وڌيڪ ڊگها رڪارڊ ڪيا ويا آهن. == تاريخ == روانڊا ۾ 15هين صدي کان وٺي ٽٽسي بادشاهت قائم هئي. 1897ع ۾ جرمني ۽ پوءِ 1916ع ۾ بيلجيم روانڊا تي قبضو ڪيو. نوآبادياتي طاقتن ٽٽسي ماڻهن کي تعليم ۽ حڪومت ۾ ترجيح ڏني، جنهن جي ڪري هوتو اڪثريت ۾ ڪاوڙ پيدا ٿي. 1959ع ۾ هوتو ماڻهن ٽٽسي بادشاهت جي خلاف بغاوت ڪئي، جنهن کي '''روانڊا جو انقلاب''' چيو وڃي ٿو. ان کان پوءِ هزارين ٽٽسي ماڻهو پاڙيسري ملڪن يوگنڊا ۽ تنزانيا ڏانهن هجرت ڪري ويا. == آباديءَ جا انگ اکر (2026 جي اندازي مطابق) == ٽٽسي ماڻهن جي آبادي هيٺين ملڪن ۾ ورهايل آهي: {| class="wikitable" ! ملڪ !! آبادي (لڳ ڀڳ) !! ڪل آبادي جو سيڪڙو |- | برونڊي || 1.7 ملين || 14% |- | روانڊا || 1.2 کان 2 ملين || 9% - 15% |- | يوگنڊا || 250,000 || - |} ==ٽوٽسي== {{Short description|آفريڪي عظيم ڍنڍن واري علائقي جو نسلي گروهه}} {{Infobox ethnic group | group = ٽوٽسي <br><small> اباتوٽسي</small> | pop = | region1 = {{flagcountry|برونڊي}} | pop1 = 1.7 ملين (ڪُل آباديءَ جو 14٪) | ref1 = | region2 = {{flagcountry|روانڊا}} | pop2 = 1–2 ملين (ڪُل آباديءَ جو 9٪–15٪) | ref2 = <ref>روانڊا جي نسل ڪشي کان پوءِ ٻيهر نسلي آدمشماري نه ڪئي وئي؛ اندازي موجب آباديءَ جو 9 کان 15 سيڪڙو ٽوٽسي آهي.</ref> | ref3 = | region4 = {{flagcountry|بيلجيم}} | pop4 = | ref4 = | region5 = {{flagcountry|فرانس}} | pop5 = | ref5 = | region6 = | popplace = | rels = [[عيسائيت]] (80٪)، [[اسلام]] (5٪) | langs = [[ڪنياروانڊا]]،<!-- نوٽ: ٽوٽسي ماڻهو تاريخي سببن ۽ رسمي تعليم ۾ انگريزي، فرانسيسي ۽ سواهيلي کي ٻي ٻوليءَ طور ڳالهائين ۽ سکن ٿا، نه ته مادري ٻولين طور؛ هن خاني جو مقصد بنيادي طور مادري ٻوليون ڏيکارڻ آهي --> [[ڪرونڊي]] | related = ٻيا [[روانڊا-رونڊي]] ماڻهو ۽ [[هيما ماڻهو]] | native_name_lang = }} '''ٽوٽسي''' (اچار: '''ٽوٽسي''')، جن کي '''واتوسي'''، '''واتوٽسي''' يا '''اباتوٽسي''' (اچار: '''اباتوٽسي''') پڻ چيو وڃي ٿو، هڪ [[نسلي گروهه]] آهن، جيڪي بنيادي طور [[روانڊا]] ۽ [[برونڊي]] ۾ آباد آهن.<ref>{{Cite encyclopedia|title=Tutsi|editor-last=Pauls|editor-first=Elizabeth Prine|display-editors=etal|url=https://www.britannica.com/topic/Tutsi|access-date=7 February 2023|encyclopedia=Britannica|date=2007|language=en|archive-date=1 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230201194120/https://www.britannica.com/topic/Tutsi|url-status=live}}</ref> اهي [[بانٽو ٻوليون|بانٽو ٻوليون]] ڳالهائيندڙ ماڻهو آهن<ref>{{Cite encyclopedia|title=Rwanda {{!}} Language & Facts|url=https://www.britannica.com/topic/Rwanda-language|access-date=15 January 2021|encyclopedia=Britannica|date=2019|archive-date=16 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210116032718/https://www.britannica.com/topic/Rwanda-language|url-status=live}}</ref> ۽ [[روانڊا]] ۽ [[برونڊي]] جي ٽن مکيه [[نسلي گروهه|نسلي گروهن]] مان ٻيو سڀ کان وڏو گروهه آهن؛ ٻيا ٻه [[هوتو]] ۽ [[توا]] آهن.<ref name="brenneman">{{cite book |last=Brenneman |first= Richard |year=1969 |title= Rwanda, a Country Study |edition= |location=United States|lccn=2007492448|publisher=US Government |isbn=|id=9910001051459703686|page=46 |oclc= 22675245 }}</ref> تاريخي طور ٽوٽسي [[مال پالڻ|مال پاليندڙ]] هئا ۽ [[جنگجو]] [[ذات (سماج)|طبقي]] ۾ اهم حيثيت رکندا هئا. 1962ع کان اڳ اهي روانڊا جي سماج تي غالب هئا، جيڪو هڪ سرپرستيءَ واري ڍانچي هيٺ ٽوٽسي اشرافيه ۽ هوتو عام ماڻهن تي مشتمل هو. سخت طبقاتي ورهاست واري ان سماج ۾ ٽوٽسي غالب عهدن تي فائز هئا ۽ حڪمران طبقي جو وڏو حصو بڻجندا هئا.<ref name="brenneman"/> == بڻ بڻياد ۽ درجيبندي == آمريڪي تاريخدان [[ڪرسٽوفر ايهرٽ]] جو خيال آهي ته ٽوٽسي گهڻو ڪري [[ڏکڻ ڪوشيٽڪ ٻوليون|ڏکڻ ڪوشيٽڪ]] ٻولين جي هڪ هاڻي ناپيد شاخ جي ڳالهائيندڙن مان نسل رکن ٿا، جنهن کي هو ”ٽيل ڏکڻ ڪوشيٽڪ“ سڏي ٿو. ٽيل ڏکڻ ڪوشيٽڪ ماڻهو 800 ق.م کان ڪجهه وقت اڳ [[آفريڪي عظيم ڍنڍون|آفريڪي عظيم ڍنڍن واري علائقي]] ۾ داخل ٿيا هئا ۽ مال پاليندڙ هئا، جيڪي پنهنجي چوپائي مال تي ڀاڙيندا هئا ۽ ممڪن آهي ته پاڻ اناج نه پوکيندا هجن. اهي جهنگلي جانورن جو شڪار نه ڪندا هئا ۽ مڇي کائڻ منع سمجهيو ويندو هو ۽ ان کان سختيءَ سان پاسو ڪيو ويندو هو. ٽيل ڏکڻ ڪوشيٽڪ طرز زندگيءَ ۾ ٽوٽسي ماڻهن جي زندگيءَ سان نمايان مشابهتون ملن ٿيون، جيڪي پنهنجي ڍورن جي کير، رت ۽ گوشت تي گهڻو ڀاڙين ٿا ۽ روايتي طور اناج پوکڻ ۽ کائڻ کان پاسو ڪندا آهن، ٺڪر جي ٿانون ٺاهڻ ۽ شڪار کي گهٽ درجي جو ڪم سمجهندا آهن ۽ مڇي کائڻ کان به پاسو ڪندا آهن. [[روانڊا-رونڊي]] ٻولين ۾ مال پالڻ سان لاڳاپيل ڪيترائي لفظ [[wikt:Category:Rwanda-Rundi terms derived from South Cushitic languages|ٽيل ڏکڻ ڪوشيٽڪ مان ورتل لفظ]] آهن، جهڙوڪ ”سانڊ“، ”ڳئون جو ڇيڻو“ ۽ ”شينهن“.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=1i-IBmCeNhUC|title=An African Classical Age: Eastern and Southern Africa in World History, 1000 B.C. to A.D. 400|pages=62, 86, 181–183|isbn=978-0-8139-2057-3 |last1=Ehret |first1=Christopher |date=1998 |publisher=University Press of Virginia }}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=xysSAQAAIAAJ|title=Ethiopians and East Africans: The Problem of Contacts|page=11 |last1=Ehret |first1=Christopher |date=1974 }}</ref><ref>{{Cite journal|url = https://www.jstor.org/stable/183030|jstor = 183030|title = We Are What We Eat: Ancient Agriculture between the Great Lakes|last1 = Schoenbrun|first1 = David L.|journal = The Journal of African History|year = 1993|volume = 34|issue = 1|pages = 1–31|doi = 10.1017/S0021853700032989|s2cid = 162660041|url-access = subscription|archive-date = 28 March 2022|access-date = 25 March 2025|archive-url = https://web.archive.org/web/20220328154318/https://www.jstor.org/stable/183030|url-status = live}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=xysSAQAAIAAJ|title=Ethiopians and East Africans: The Problem of Contacts|date=1974 |page=31|publisher=East African Publishing House }}</ref> ڪجهه زباني روايتن ۽ قياسي بيانن ۾ ڪڏهن ڪڏهن ٽوٽسي جي بڻ بڻياد کي [[هارن آف آفريڪا]] جي گروهن سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي وئي آهي، جهڙوڪ صومالي قبيلو [[گادابورسي]]. تنهن هوندي به، اهڙين دعوائن جي حمايت ۾ ڪا به وڏي پيماني تي قبول ڪيل تاريخي يا علمي شاهدي موجود ناهي. مکيه ڌارا واري علمي تحقيق عام طور ٽوٽسي کي آفريڪي عظيم ڍنڍن واري علائقي جي مقامي آبادين جو حصو سمجهي ٿي، جن جي پيچيده تاريخ ڊگهي عرصي واري مقامي ۽ علائقائي رابطن سان ٺهي آهي.<ref>Ehret, Christopher. ''The Civilizations of Africa: A History to 1800''. University of Virginia Press, 2002.</ref><ref>Reliable academic source here</ref> {{blockquote|ڍنڍن واري علائقي جي ڏاکڻي اڌ ۾ اهم مال پاليندڙن طور ڏکڻ ڪوشيٽڪ ماڻهن جو هي دير تائين جاري رهندڙ وجود هڪ دلچسپ امڪان پيدا ڪري ٿو ته بعد واري دور جي ٽوٽسي ۽ [[هيما ماڻهو|هيما]] مال پالڻ واري روايت، جيڪا علائقي جي ڏاکڻي اڌ ۾ سڀ کان وڌيڪ اهم آهي، شايد ڏکڻ ڪوشيٽڪ ثقافت ۾ جڙيل هجي ۽ اهڙيءَ طرح اتر بدران اوڀر کان آيل هجي.|[[ڪرسٽوفر ايهرٽ]]|title=گڏيل قومن جي تعليمي، سائنسي ۽ ثقافتي تنظيم جي آفريڪا جي عام تاريخ: ٻارهين کان سورهين صديءَ تائين آفريڪا|source=<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=HwV2a-lPB70C|title= UNESCO General History of Africa: Africa from the Twelfth to the Sixteenth Century|date= 10 May 1998|page=503|publisher= University of California Press|isbn= 978-0-520-06699-1}}</ref>}} ٽوٽسي پنهنجي نسلي بڻ بڻياد جو هڪ اهم حصو [[اوڀر سوڊانڪ|سوگ اوڀر ساحلي ماڻهن]] مان پڻ حاصل ڪن ٿا، جيڪي هڪ گهڻو اڳ ناپيد ٿيل [[نائلو-صحارائي]] گروهه هئا. سوگ ماڻهو زرعي-مال پاليندڙ هئا، جيڪي لڳ ڀڳ 2000 ق.م ۾ روانڊا ۽ برونڊي ۾ داخل ٿيا ۽ گهڻو ڪري ڏکڻ روانڊا ۽ [[روزيزي درياهه]] جي اوڀر ۽ اولهه وارن علائقن ۾ آباد ٿيا. ايهرٽ موجب اهي [[ڏاکڻي اوڀر سوڊانڪ ٻوليون|ڪير-ابائي ٻولي]] ڳالهائيندا هئا، جيڪا [[نائلوٽڪ ٻوليون|نائلوٽڪ]] ۽ [[سورمڪ ٻوليون|سورمڪ ٻولين]] سان لاڳاپيل، پر انهن کان الڳ هئي. ٽوٽسي ماڻهن پاران ڳالهائجندڙ [[اولهندي ڍنڍن واريون بانٽو ٻوليون]] ۾ ڪيترائي [[wikt:Category:Rwanda-Rundi terms derived from Eastern Sudanic languages|سوگ اوڀر ساحلي لفظ]] موجود آهن، جهڙوڪ ڳئون لاءِ لفظ ''انڪا''، جنهن جي سوگ ٻوليءَ ۾ اصل معنيٰ ”چوپائي مال جو ڪئمپ“ هئي؛ اهو ٽوٽسي مال پالڻ واري روايت ۾ سندن اثر کي ظاهر ڪري ٿو.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=1i-IBmCeNhUC|title=An African Classical Age: Eastern and Southern Africa in World History, 1000 B.C. to A.D. 400|pages=81–85, 101, 306|isbn=978-0-8139-2057-3 |last1=Ehret |first1=Christopher |date=1998 |publisher=University Press of Virginia }}</ref><ref>{{Cite journal|url = https://www.jstor.org/stable/183030|jstor = 183030|title = We Are What We Eat: Ancient Agriculture between the Great Lakes|last1 = Schoenbrun|first1 = David L.|journal = The Journal of African History|year = 1993|volume = 34|issue = 1|pages = 13–15, 30–31|doi = 10.1017/S0021853700032989|s2cid = 162660041|url-access = subscription|archive-date = 28 March 2022|access-date = 25 March 2025|archive-url = https://web.archive.org/web/20220328154318/https://www.jstor.org/stable/183030|url-status = live}}</ref><ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=lmdTAAAAYAAJ |title=Origins of Kingship Traditions and Symbolism in the Great Lakes Region of Africa |page=351 |isbn=978-91-554-7295-5 |last1=Farelius |first1=Birgitta |date=2008 |publisher=Uppsala universitet |archive-date=8 January 2026 |access-date=1 April 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260108143448/https://books.google.com/books?id=lmdTAAAAYAAJ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=qHf8DwAAQBAJ|title=Sacrifice as Terror: The Rwandan Genocide of 1994|date=13 September 2020|pages=63–65|publisher=Routledge|isbn=978-1-000-18448-8|archive-date=4 April 2025|access-date=25 March 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250404221104/https://books.google.com/books?id=qHf8DwAAQBAJ|url-status=live}}</ref> [[وچ سوڊانڪ|وچ سوڊانڪ ماڻهو]] به ممڪن طور ٽوٽسي جي نسلي بڻ بڻياد جو هڪ ٻيو حصو آهن. وچ سوڊانڪ هاري ۽ مال پاليندڙ لڳ ڀڳ 3000 ق.م ۾ روانڊا ۽ برونڊي ۾ داخل ٿيا، ۽ بانٽو ماڻهن ۾ جذب ٿيڻ کان پوءِ به سندن ڪجهه ثقافتي روايتون برقرار رهيون. مثال طور، وچ سوڊانڪ ٻوليون ڳالهائيندڙ سماجن ۾ عورتن کي ڍورن کان پري رکيو ويندو آهي. ٽوٽسي ۽ سندن اتر ۾ رهندڙ پاڙيسري [[هيما ماڻهو|هيما]] ماڻهن ۾ عورتن کي، خاص طور [[حيض چڪر|حيض]] دوران، ڳئون ڏوهڻ جي سخت منع هوندي آهي.<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=lmdTAAAAYAAJ |title=Origins of Kingship Traditions and Symbolism in the Great Lakes Region of Africa |pages=67–68, 116, 351 |isbn=978-91-554-7295-5 |last1=Farelius |first1=Birgitta |date=2008 |publisher=Uppsala universitet |archive-date=8 January 2026 |access-date=1 April 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260108143448/https://books.google.com/books?id=lmdTAAAAYAAJ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite journal|url=https://www.jstor.org/stable/179560|title=Sheep and Central Sudanic Peoples in Southern Africa|page=220|jstor=179560 |last1=Ehret |first1=Christopher |journal=The Journal of African History |date=1968 |volume=9 |issue=2 |doi=10.1017/S0021853700008835 |url-access=subscription }}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=vLPx8f5zZd4C|title=Tribal Crafts of Uganda|date=1953 |page=15}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=1i-IBmCeNhUC|title=An African Classical Age: Eastern and Southern Africa in World History, 1000 B.C. to A.D. 400|pages=8, 96|isbn=978-0-8139-2057-3 |last1=Ehret |first1=Christopher |date=1998 |publisher=University Press of Virginia }}</ref> ”ٽوٽسي“ جي وصف وقت ۽ هنڌ سان گڏ بدلجندي رهي آهي. روانڊا ۾ سماجي ڍانچا نوآبادياتي دور ۾ [[روانڊا-اورونڊي|بيلجيمي حڪمراني]] هيٺ به غير مستحڪم رهيا. عام طور ٽوٽسي اشرافيه يا امير طبقو، عام ٽوٽسي ماڻهن کان الڳ سمجهيو ويندو هو. جڏهن بيلجيمي نوآبادياتي انتظاميه روانڊا-برونڊي ۾ آدمشماري ڪئي، تڏهن ماڻهن کي هڪ سادي درجيبنديءَ واري سرشتي تحت سڃاتو ويو. ”ٽوٽسي“ ان شخص کي چيو ويو، جيڪو ڏهن کان وڌيڪ ڳئون جو مالڪ هجي يا جنهن ۾ ڪجهه جسماني خاصيتون هجن، جهڙوڪ ڊگهو ۽ سنهو نڪ، [[مٿانهان ڳل جا هڏا]] يا ڇهن فوٽن کان وڌيڪ قد؛ اهي سڀ خاصيتون ٽوٽسي ماڻهن سان لاڳاپيل عام بيانن ۾ شامل ڪيون وينديون هيون. نوآبادياتي دور ۾ [[هيميٽڪ مفروضو|هيميٽڪ مفروضي]] مطابق اهو خيال پيش ڪيو ويو ته ٽوٽسي [[هارن آف آفريڪا]] مان [[آفريڪي عظيم ڍنڍون|عظيم ڍنڍن واري علائقي]] ۾ آيا هئا.<ref>International Institute of African Languages and Cultures, Africa, Volume 76, (Oxford University Press., 2006), pg 135.</ref><ref>{{Cite news|title=Shooting Star of the Continent|date=10 June 2010|author1=Josh Kron|work=Haaretz|url=https://www.haaretz.com/2010-06-10/ty-article/shooting-star-of-the-continent/0000017f-e0e7-d568-ad7f-f3ef944b0000|access-date=7 February 2023|archive-date=24 February 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250224015029/https://www.haaretz.com/2010-06-10/ty-article/shooting-star-of-the-continent/0000017f-e0e7-d568-ad7f-f3ef944b0000|url-status=live}}</ref> ڪجهه ماڻهن{{Who|date=August 2025}} ٽوٽسي کي [[ڪوشيٽڪ ٻوليون ڳالهائيندڙ ماڻهو|ڪوشيٽڪ بڻ]] وارو سمجهيو آهي، جيتوڻيڪ اهي ڪا [[ڪوشيٽڪ ٻوليون|ڪوشيٽڪ ٻولي]] نٿا ڳالهائين ۽ لڳ ڀڳ 400 سالن کان ساڳين علائقن ۾ رهندا آيا آهن، جنهن دوران علائقي جي هوتو ماڻهن سان گهڻي پيماني تي شاديون ٿيون آهن. هوتو ۽ ٽوٽسي جي ڊگهي عرصي واري گڏجڻ ۽ شادين جي تاريخ سبب ڪجهه نسل نگارن ۽ تاريخدانن جو خيال آهي ته هوتو ۽ ٽوٽسي کي مڪمل طور الڳ نسلي گروهه سڏڻ درست ناهي.<ref>[[فلپ گوري وچ]], {{cite book |title=We Wish to Inform You That Tomorrow We Will Be Killed With Our Families |title-link=We Wish to Inform You That Tomorrow We Will Be Killed With Our Families |year=1998}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.preventgenocide.org/edu/pastgenocides/rwanda/indangamuntu.htm|title='Indangamuntu 1994: Ten years ago in Rwanda this ID Card cost a woman her life' by Jim Fussell|website=www.preventgenocide.org|access-date=5 January 2013|archive-date=15 November 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121115092142/http://www.preventgenocide.org/edu/pastgenocides/rwanda/indangamuntu.htm|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite magazine |last=Gourevitch |first=Philip |date=10 December 1995 |title=From 1995: Rwanda, After the Genocide |url=https://www.newyorker.com/magazine/1995/12/18/after-the-genocide |access-date=14 May 2025 |magazine=The New Yorker |language=en-US |issn=0028-792X |archive-date=19 April 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180419183503/https://www.newyorker.com/magazine/1995/12/18/after-the-genocide |url-status=live }}</ref> == جينيات == {{See also|هوتو، ٽوٽسي ۽ توا جي بڻ بڻياد}} === واءِ-ڊي اين اي === [[واءِ ڪروموسوم]] بابت جديد جينياتي اڀياس عام طور ظاهر ڪن ٿا ته ٽوٽسي، هوتو وانگر، گهڻو ڪري بانٽو بڻ بڻياد رکن ٿا (60٪ [[هيپلوگروپ E1b1a (Y-DNA)|E1b1a]]، 20٪ [[هيپلوگروپ B (Y-DNA)|B]]، 4٪ [[هيپلوگروپ E1b1 (Y-DNA)|E-P2]](xE1b1a)). [[هارن آف آفريڪا]] ۽ [[اتر آفريڪا]] سان لاڳاپيل پدري جينياتي اثر تمام گهٽ آهن (3٪ کان گهٽ [[هيپلوگروپ E1b1b (Y-DNA)|E1b1b-M35]])، ۽ انهن کي گهڻو اڳ جي انهن آبادين سان منسوب ڪيو وڃي ٿو، جيڪي پوءِ جذب ٿي ويون. تنهن هوندي به، ٽوٽسي وٽ هيپلوگروپ B جا واءِ-ڊي اين اي پدري سلسلا (14.9٪ B) هوتو (4.3٪ B) جي ڀيٽ ۾ گهڻو وڌيڪ آهن.<ref>{{cite journal | last1 = Luis | first1 = J. R. | display-authors = etal | year = 2004 | title = The Levant versus the Horn of Africa: Evidence for Bidirectional Corridors of Human Migrations | journal = American Journal of Human Genetics | volume = 74 | issue = 3| pages = 532–544 | doi = 10.1086/382286 | pmid = 14973781 | pmc=1182266}}</ref> === آٽوسومل ڊي اين اي === عام طور ٽوٽسي پنهنجن پاڙيسري بانٽو آبادين، خاص طور هوتو، سان ويجهي جينياتي مائٽي رکن ٿا. تنهن هوندي به، اهو واضح ناهي ته اها هڪجهڙائي بنيادي طور ٻنهي برادرين وچ ۾ شادين ذريعي وڏي پيماني تي ٿيندڙ جينياتي ڏي وٺ جو نتيجو آهي يا سندن گڏيل بڻ بڻياد مان پيدا ٿي آهي: <blockquote>[...] ڪيترين نسلن تائين [[جين وهڪرو|جين وهڪري]] انهن ٻن بانٽو ماڻهن جي وچ ۾ اڳ موجود ممڪن واضح جسماني فرقن کي ختم ڪري ڇڏيو؛ اهي فرق عام طور قد، جسماني بناوٽ ۽ چهري جي خاصيتن سان منسوب ڪيا ويندا هئا. ماڻهن ۾ جسماني خاصيتن جو هڪ وسيع سلسلو موجود هجڻ باوجود، بيلجيمي اختيارين 1920ع واري ڏهاڪي ۾ معاشي معيارن جي بنياد تي نسلي وابستگي کي قانوني طور مقرر ڪيو. نتيجي طور غير واضح حياتياتي فرقن تي رسمي ۽ سخت سماجي ورهاست لاڳو ڪئي وئي. ڪجهه حد تائين، پوءِ وارن ڏهاڪن ۾ انهن درجن جي لچڪ حياتياتي فرقن جي تصور کي وڌيڪ مضبوط ڪيو، جنهن سان ڊگهي قد واري اشرافيه ۽ ننڍي قد واري هيٺئين طبقي جو تصور پيدا ٿيو، پر اهو ڪجهه صديون اڳ موجود جينياتي ذخيرن سان ٿورو ئي لاڳاپيل هو. تنهنڪري سماجي درجا ته حقيقي آهن، پر هوتو ۽ ٽوٽسي جي وچ ۾ ڳولهي سگهجندڙ جينياتي فرق تمام گهٽ يا تقريباً نه آهن.<ref>[[جوزف سي. ملر]] (مدير)، ''New Encyclopedia of Africa''، جلد 2، Dakar-Hydrology، Charles Scribner's Sons.</ref></blockquote> === قد === سندن سراسري قد لڳ ڀڳ {{convert|5|ft|9|in|cm}} آهي، جڏهن ته ڪجهه ماڻهن جو قد {{convert|7|ft|cm}} کان به وڌيڪ درج ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/1964/02/23/the-rise-and-fall-of-the-watusi.html|title=The Rise and Fall Of the Watusi|newspaper=The New York Times|date=23 February 1964}}</ref><ref>{{Cite web |date=18 June 2020 |title=Did you know of the Tutsi people in Rwanda?They are among the Tallest people in Africa |url=https://www.jamiiforums.com/threads/did-you-know-of-the-tutsi-people-in-rwanda-they-are-among-the-tallest-people-in-africa.1745470/ |access-date=14 May 2025 |website=JamiiForums |language=en-US |archive-date=20 August 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250820090953/https://www.jamiiforums.com/threads/did-you-know-of-the-tutsi-people-in-rwanda-they-are-among-the-tallest-people-in-africa.1745470/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=samson |date=5 December 2022 |title=The Tutsi of Rwanda |url=https://africaadventurevacations.com/the-tutsi-of-rwanda/ |access-date=14 May 2025 |website=Africa Adventure Vacations |language=en-US}}</ref> == تاريخ == {{multiple image | direction = vertical | width = | footer = | image1 = | caption1 we = | image2 = King's palace in Nyanza.jpg | caption2 we = | image3 = Chifu Kaware safarini (Kandt 1904 II, 97).png | caption3 = [[نيانزا، روانڊا|نيانزا]] ۾ روايتي ٽوٽسي بادشاهه جو محل (مٿي) ۽ روانڊا {{circa|1900}}، ٽوٽسي سردار ڪاواري سفر دوران (هيٺ) }} نوآبادياتي حڪمرانن جي اچڻ کان اڳ روانڊا تي 15هين صديءَ کان ٽوٽسي-غالب بادشاهت حڪمراني ڪندي رهي هئي.<ref>{{Cite web |title=History |url=https://www.rlp-ruanda.de/en/the-two-countries/rwanda/history/ |access-date=14 May 2025 |website=www.rlp-ruanda.de}}</ref><ref>{{Cite web |title=Rise of Rwanda {{!}} EBSCO Research Starters |url=https://www.ebsco.com/research-starters/history/rise-rwanda |access-date=14 May 2025 |website=www.ebsco.com |language=en |archive-date=20 August 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250820100953/https://www.ebsco.com/research-starters/history/rise-rwanda |url-status=live }}</ref> 1897ع ۾ [[جرمن سلطنت|جرمني]] بادشاهه سان اتحاد قائم ڪري روانڊا ۾ پنهنجو اثر قائم ڪيو، جنهن سان نوآبادياتي دور جي شروعات ٿي.<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=lKFpAgAAQBAJ |last=Carney |first=J.J. |title=Rwanda Before the Genocide: Catholic Politics and Ethnic Discourse in the Late Colonial Era |page=24 |publisher=Oxford University Press |year=2013 |isbn=9780199982288}}</ref> پوءِ [[پهرين عالمي جنگ]] دوران 1916ع ۾ [[بيلجيم]] روانڊا تي قبضو ڪيو. ٻنهي يورپي طاقتن روانڊا جي بادشاهه وسيلي حڪمراني ڪئي ۽ ٽوٽسي-حمايتي پاليسي جاري رکي.{{Citation needed|date=August 2025}} ان دوران برونڊي ۾ ''[[گانوا]]'' نالي حڪمران ڌڙو اڀريو، جنهن جلدي ملڪ جي انتظام تي اثرائتو ڪنٽرول حاصل ڪري ورتو. {{Langx|rn|گانوا|label=none}} پنهنجي حڪمراني لاءِ هوتو ۽ ٽوٽسي ٻنهي جي حمايت تي ڀاڙيندا هئا ۽ برونڊي جي اندر انهن کي نه هوتو ۽ نه ئي ٽوٽسي سمجهيو ويندو هو.<ref>{{Cite book |last1=DeRouen |first1=Karl R. |url=https://books.google.com/books?id=nrN077AEgzMC&dq=Ganwa+ethnic&pg=PA205 |title=Civil Wars of the World: Major Conflicts Since World War II |last2=Heo |first2=Uk |date=2007 |publisher=ABC-CLIO |isbn=978-1-85109-919-1 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Mawer |first=Kit |date=16 October 2022 |title=Burundi Country Report |url=https://www.genocidewatch.com/single-post/country-report-burundi |access-date=14 May 2025 |website=genocidewatch |language=en}}</ref> روانڊا 1897ع کان 1916ع تائين جرمني ۽ 1922ع کان 1961ع تائين بيلجيم جي نوآبادي رهيو. ٽوٽسي ۽ هوتو ٻنهي مان روايتي حڪمران اشرافيه موجود هئي، پر ٻنهي نوآبادياتي طاقتن رڳو ٽوٽسي ماڻهن کي تعليم حاصل ڪرڻ ۽ نوآبادياتي حڪومت ۾ حصو وٺڻ جا وڌيڪ موقعا ڏنا. اهڙين امتيازي پاليسين ناراضگي پيدا ڪئي.{{citation needed|date=November 2021}} جڏهن بيلجيمي اختيارين اقتدار سنڀاليو، تڏهن انهن جو خيال هو ته مختلف آبادين کي اڳئين سڃاڻپ مطابق الڳ درجن ۾ رکڻ سان علائقي تي وڌيڪ آسانيءَ سان حڪمراني ڪري سگهجي ٿي. 1920ع واري ڏهاڪي ۾ بيلجيمي اختيارين ماڻهن کان لازمي طور هڪ مخصوص نسلي گروهه سان پنهنجي سڃاڻپ جو اظهار ڪرائڻ شروع ڪيو ۽ آدمشمارين ۾ انهن کي انهيءَ بنياد تي درجي بندي ڪيو.<ref>{{Cite web |title=Divided by Ethnicity - United States Holocaust Memorial Museum |url=https://www.ushmm.org/genocide-prevention/countries/rwanda/divided-by-ethnicity |access-date=14 May 2025 |website=www.ushmm.org |language=en-US |archive-date=25 May 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250525204543/https://www.ushmm.org/genocide-prevention/countries/rwanda/divided-by-ethnicity |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=Rwanda Chronology {{!}} FRONTLINE |url=https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/rwanda/etc/cron.html |access-date=14 May 2025 |website=www.pbs.org |archive-date=30 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160330124130/http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/rwanda/etc/cron.html |url-status=live }}</ref> 1959ع ۾ بيلجيم پنهنجي اڳوڻي پاليسيءَ کان هٽي ويو ۽ آزاديءَ کان پوءِ عام چونڊن وسيلي اڪثريتي هوتو آباديءَ کي حڪومت تي ڪنٽرول حاصل ڪرڻ جو رستو ڏنو. ان تبديليءَ تي بيلجيم جي اندروني سياست جو پڻ اثر هو، جتي هوتو اڪثريت خلاف امتياز کي فليمش-والون تڪرار سان لاڳاپيل بيلجيم جي اندروني دٻاءَ سان مشابه سمجهيو وڃڻ لڳو، ۽ هوتو ماڻهن جي جمهوريت سازي ۽ سياسي بااختياري کي ٽوٽسي غلبي جي مقابلي ۾ جائز ردعمل طور ڏٺو ويو. روانڊا ۽ برونڊي جي آزاديءَ کان اڳ واري دور ۾ بيلجيمي پاليسيون گهڻو بدلجنديون رهيون.{{citation needed|date=November 2021}} === روانڊا ۽ برونڊي جي آزادي (1962ع) === روانڊا ۾ هوتو اڪثريت [[روانڊا انقلاب|ٽوٽسي حڪمراني خلاف بغاوت ڪئي]] ۽ اقتدار حاصل ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي. ڪيترائي ٽوٽسي ملڪ ڇڏي [[يوگنڊا]] ۽ [[تنزانيا]] سميت پاڙيسري ملڪن ۾ جلاوطنيءَ جون برادريون قائم ڪرڻ لڳا.<ref>Michael Bowen, ''Passing by;: The United States and genocide in Burundi'', 1972, (Carnegie Endowment for International Peace, 1973), p. 49</ref><ref>René Lemarchand, ''Selective genocide in Burundi'' (Report – Minority Rights Group; no. 20, 1974)</ref><ref>Rene Lemarchand, ''Burundi: Ethnic Conflict and Genocide'' (New York: Woodrow Wilson Center and [[Cambridge University Press]], 1996) *Edward L. Nyankanzi, ''Genocide: Rwanda and Burundi'' (Schenkman Books, 1998)</ref><ref>Christian P. Scherrer, ''Genocide and crisis in Central Africa: conflict roots, mass violence, and regional war''; foreword by [[Robert Melson (political scientist)|Robert Melson]]. Westport, Conn.: Praeger, 2002</ref><ref>Weissman, Stephen R."[http://www.usip.org/pubs/peaceworks/pwks22.html Preventing Genocide in Burundi Lessons from International Diplomacy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090311024548/http://www.usip.org/pubs/peaceworks/pwks22.html |date=11 March 2009 }}", [[United States Institute of Peace]]</ref>{{Excessive citations inline|date=July 2026}} نوآبادياتي دور جي کليل نسلي امتياز جون ڪجهه صورتون مختلف روانڊائي ۽ برونڊيائي حڪومتن هيٺ پڻ جاري رهيون، جن ۾ اهڙا سڃاڻپ ڪارڊ شامل هئا، جيڪي ٽوٽسي ۽ هوتو کي الڳ سڃاڻيندا هئا.{{Citation needed|date=August 2025}} === برونڊي ۾ نسلي تشدد (1993ع) === {{Main|برونڊي ۾ 1993ع جو نسلي تشدد}} 1993ع ۾ برونڊي جو پهريون جمهوري طور چونڊيل صدر [[ميلڪيور ندادايي]]، جيڪو هوتو هو، ٽوٽسي فوجي آفيسرن هٿان قتل ڪيو ويو، جيئن آئين موجب سندس جانشينيءَ جو حقدار شخص{{Who|date=August 2025}} پڻ قتل ڪيو ويو.<ref>''International Commission of Inquiry for Burundi: Final Report'', Part III: Investigation of the Assassination. Conclusions at [http://www.usip.org/library/tc/doc/reports/burundi_coi/burundi_coi1996pt3.html#VII USIP.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081201132151/http://www.usip.org/library/tc/doc/reports/burundi_coi/burundi_coi1996pt3.html#VII |date=1 December 2008 }}</ref> ان سان [[برونڊي ۾ 1993ع جو نسلي تشدد|برونڊي ۾ نسلي تشدد]] ڀڙڪي اٿيو، جنهن ۾ ”ممڪن طور 25,000 تائين ٽوٽسي“—جن ۾ فوجي اهلڪار، سرڪاري ملازم ۽ عام شهري شامل هئا<ref>{{Cite web |last=Refugees |first=United Nations High Commissioner for |title=Refworld {{!}} Human Rights Watch World Report 1995 – Burundi |url=https://www.refworld.org/docid/467fca9a8.html |access-date=20 April 2023 |website=Refworld |language=en |archive-date=14 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230914133127/https://www.refworld.org/docid/467fca9a8.html |url-status=live }}</ref>—هوتو ماڻهن هٿان قتل ڪيا ويا، جڏهن ته ”گهٽ ۾ گهٽ ايترا ئي“ هوتو ٽوٽسي ماڻهن هٿان ماريا ويا.<ref name=totten2>{{Cite book | author1= René Lemarchand | chapter= The Burundian Genocide | page = 331 |editor1-last=Totten|editor1-first=Samuel|chapter-url=https://books.google.com/books?id=5Ef8Hrx8Cd0C&pg=PA331|title=Century of Genocide: Critical Essays and Eyewitness Accounts|editor2-last=Parsons|editor2-first=William S.|editor3-last=Charny|editor3-first=Israel W.|date=2004 | edition= Second |publisher=Routledge|isbn=978-0-415-94430-4|language=en}}</ref><ref>{{Cite news |title=Burundi {{!}} History, Geography, & Culture {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Burundi |archive-url=https://web.archive.org/web/20260522185203/https://www.britannica.com/place/Burundi |archive-date=2026-05-22 |access-date=2026-05-30 |work=Encyclopedia Britannica |language=en}}</ref> [[اروشا معاهدا (برونڊي)|2000ع جي اروشا معاهدن]] کان پوءِ برونڊي جي ٽوٽسي اقليت هوتو اڪثريت سان نسبتاً وڌيڪ برابريءَ واري طريقي سان اقتدار ورهائي ٿي. روايتي طور ٽوٽسي وٽ وڌيڪ معاشي طاقت هئي ۽ فوج تي پڻ سندن ڪنٽرول رهيو.<ref name=ICIBFR-496>International Commission of Inquiry for Burundi (2002)</ref> === روانڊا ۾ 1994ع جي ٽوٽسي خلاف نسل ڪشي === {{Main|روانڊا جي نسل ڪشي}} [[File:Rwandan Patriotic Front Flag.svg|thumb|right|ٽوٽسي-قيادت واري [[روانڊا محب وطن محاذ]] جو جهنڊو]] روانڊا ۾ به ڪجهه مشابه واقعن جو سلسلو ٿيو، جتي 1962ع ۾ هوتو اقتدار ۾ آيا. ان کان پوءِ ٽوٽسي ماڻهن خلاف ڪيترن ئي موقعن تي ظلم ۽ امتياز ٿيو، جنهن سبب ڪيترائي ٽوٽسي ملڪ ڇڏي ويا. [[روانڊا انقلاب]] (1959ع–1961ع) دوران ٽوٽسي مخالف تشدد کان پوءِ وڏي تعداد ۾ ٽوٽسي جلاوطن ٿيا.{{Citation needed|date=August 2025}} انهن جلاوطن ٽوٽسي برادرين مان ٽوٽسي باغي تحريڪون وجود ۾ آيون. [[روانڊا محب وطن محاذ]] (آر پي ايف)، جيڪو گهڻو ڪري يوگنڊا ۾ رهندڙ جلاوطن ٽوٽسي ماڻهن تي مشتمل هو، 1990ع ۾ روانڊا تي حملو ڪيو، جنهن جو مقصد ٽوٽسي لاءِ ٻيهر سياسي اقتدار حاصل ڪرڻ هو. آر پي ايف کي [[يوگنڊا جي بش جنگ]] مان منظم غير روايتي جنگ جو تجربو حاصل هو ۽ ان کي يوگنڊا جي حڪومت کان مدد پڻ ملي. آر پي ايف جي شروعاتي اڳڀرائي روانڊا حڪومت لاءِ فرانس طرفان هٿيار پهچائڻ کان پوءِ روڪي وئي. امن لاءِ ڪوششون آخرڪار [[اروشا معاهدا (روانڊا)|1993ع جي اروشا معاهدن]] تائين پهتيون.{{Citation needed|date=August 2025}} [[جووينال هابياريمانا ۽ سيپرين نتارياميرا جو قتل|روانڊا ۽ برونڊي جي صدرن جي قتل]] کان پوءِ اهو معاهدو ٽٽي پيو، جنهن سان ٻيهر جنگ شروع ٿي ۽ 1994ع جي [[روانڊا جي نسل ڪشي]] جي شروعات ٿي. ان نسل ڪشيءَ دوران هوتو انتهاپسندن اندازي موجب 500,000 کان 600,000 ماڻهن کي قتل ڪيو، جن مان گهڻا ٽوٽسي هئا.<ref>{{cite journal |last1=Guichaoua |first1=André |title=Counting the Rwandan Victims of War and Genocide: Concluding Reflections |journal=Journal of Genocide Research |date=2020 |volume=22 |issue=1 |pages=125–141 |doi=10.1080/14623528.2019.1703329|s2cid=213471539 }} 500,000–800,000 is the range of scholarly estimates listed on the third page of the paper.</ref><ref name=Meierhenrich>{{cite journal |last1=Meierhenrich |first1=Jens |author-link=Jens Meierhenrich |title=How Many Victims Were There in the Rwandan Genocide? A Statistical Debate |journal=Journal of Genocide Research |date=2020 |volume=22 |issue=1 |pages=72–82 |doi=10.1080/14623528.2019.1709611|s2cid=213046710 |quote=Despite the various methodological disagreements among them, none of the scholars who participated in this forum gives credence to the official figure of 1,074,107 victims... Given the rigour of the various quantitative methodologies involved, this forum's overarching finding that the death toll of 1994 is nowhere near the one-million-mark is – scientifically speaking – incontrovertible.}}</ref><ref name=Reydams>{{cite journal |last1=Reydams |first1=Luc|author-link=Luc Reydams |title='More than a million': the politics of accounting for the dead of the Rwandan genocide |journal=Review of African Political Economy |date=2020 |volume=48|issue=168|pages=235–256 |doi=10.1080/03056244.2020.1796320|s2cid=225356374|quote=The government eventually settled on 'more than a million', a claim which few outside Rwanda have taken seriously.<p>The death of 'more than a million' Tutsi became the foundation of the new Rwanda, where former exiles hold a monopoly on power. It also created the socio-political environment for the mass criminalisation of Hutu. Gacaca courts eventually tried more than a million (Nyseth Brehm, Uggen, and Gasanabo 2016), which led President Kagame to suggest that all Hutu bear responsibility and should apologise (Benda 2017, 13). Thus the new Rwanda is built not only on the death of 'more than a million" Tutsi but also on the collective guilt of Hutu. This state of affairs is in no one's interests except the regime's.</p>|doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite news |last=Doherty |first=Ben |date=25 February 2024 |title=More than half a million people killed in 100 days: how the 1994 Rwanda genocide unfolded |url=https://www.theguardian.com/australia-news/2024/feb/26/more-than-half-a-million-people-killed-in-100-days-how-the-1994-rwanda-genocide-unfolded-ntwnfb |access-date=14 May 2025 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref><ref>{{Cite web |title=Rwanda |url=https://cla.umn.edu/chgs/holocaust-genocide-education/resource-guides/rwanda |access-date=14 May 2025 |website=College of Liberal Arts |language=en |archive-date=11 May 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250511215213/https://cla.umn.edu/chgs/holocaust-genocide-education/resource-guides/rwanda |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite magazine |last=Rieff |first=David |date=4 June 2007 |title=God and Man in Rwanda |url=https://www.vanityfair.com/magazine/1994/12/rwanda199412 |access-date=14 May 2025 |magazine=Vanity Fair |language=en-US}}</ref> نسل ڪشيءَ کان پوءِ فتح حاصل ڪندڙ ٽوٽسي-قيادت واري آر پي ايف جولاءِ 1994ع ۾ اقتدار ۾ آئي. == ثقافت == [[File:Brooklyn Museum 22.1403 Wrist Guard Igitembe.jpg|thumb|right|روايتي ٽوٽسي ڪلائيءَ جو محافظ (''اگيٽيمبي'')]] روانڊا ۾ 15هين صديءَ کان 1961ع تائين ٽوٽسي ماڻهن تي هڪ بادشاهه، يعني {{Langx|rw|موامي|label=none}}، حڪمراني ڪندو هو. بيلجيم قومي [[ريفرينڊم]] کان پوءِ بادشاهت ختم ڪري ڇڏي، جنهن جي نتيجي ۾ ملڪ آزاديءَ ڏانهن وڌيو. ان جي ابتڙ، ملڪ جي اتر-اولهندي حصي ۾، جتي هوتو آبادي اڪثريت ۾ هئي، وڏا زميندار اقتدار ۾ شريڪ هوندا هئا؛ اهو بندوبست هاڻوڪي يوگنڊا جي [[بوگنڊا]] سماج سان مشابهت رکندو هو. پنهنجي بادشاهه جي حڪمراني هيٺ ٽوٽسي ثقافت روايتي طور انصاف جي انتظام ۽ حڪومت هلائڻ جي چوڌاري ڦرندي هئي. چوپائي مال جي ملڪيت گهڻو ڪري سندن هٿ ۾ هوندي هئي ۽ هو پنهنجي پيداوار تي گذارو ڪندا هئا. سندن طرز زندگي کين گهڻو فارغ وقت پڻ ڏيندو هو، جيڪو هو شاعري، اڻت ۽ موسيقيءَ جي واڌ ويجهه ۾ صرف ڪندا هئا. هوتو هارين ۽ ٻين مقامي رهواسين جي مقابلي ۾ ٽوٽسي جي [[غالب اقليت]] واري حيثيت سبب، ان رشتي کي جاگيردار يورپ جي سردارن ۽ هارين جي وچ واري رشتي سان تشبيهه ڏني وئي آهي.<ref name="Fage120">{{cite book|last1=Fage|first1=John|title=A History of Africa|publisher=Routledge|isbn=978-1317797272|page=120|url=https://books.google.com/books?id=mXa4AQAAQBAJ|access-date=8 January 2015|date=23 October 2013}}</ref> [[File:Brooklyn Museum 1912a-b Basket and Lid.jpg|thumb|left|روايتي ٽوٽسي [[ٽوڪري]]]] برطانوي تاريخدان جان فيج موجب، سيرولوجي جي لحاظ کان ٽوٽسي بانٽو ۽ [[نائلوٽڪ ماڻهو|نائلوٽڪ]] آبادين سان لاڳاپيل آهن. سندس خيال ۾ اها ڳالهه ڍنڍن واري بادشاهتن جي شروعاتي ٽوٽسي-هيما حڪمران طبقي لاءِ ڪوشيٽڪ بڻ بڻياد جي امڪان کي گهٽ ڪري ٿي. تنهن هوندي به، انهن بادشاهتن جون شاهي تدفين جون رسمون ڏکڻ [[ايٿوپيا]] جي [[گيبي علائقو|گيبي علائقي]] جي اڳوڻين ڪوشيٽڪ سِداما رياستن جي روايتن سان گهڻي مشابهت رکن ٿيون.<ref name="Fage120" /> ان جي ابتڙ، مائونٽ ڪينيا واري علائقي ۾ ٽوٽسي-هيما جي اتر ۾ رهندڙ بانٽو آباديون، جهڙوڪ اگي ڪيويو، جديد دور تائين بنيادي طور بادشاهه کان سواءِ هيون ۽ انهن وٽ عمر جي گروهن تي ٻڌل اهڙو غير رياستي نظام هو، جيڪو انهن ڪوشيٽڪ ماڻهن کان اختيار ڪيو هو. ٻئي طرف، تنزانيا ۾ ٽوٽسي-هيما جي ڏکڻ ۾ ڪيترين بانٽو بادشاهتن ۾ سرداريءَ جو اهڙو ئي نمونو موجود هو، جيڪو ٽوٽسي-هيما سماج سان مشابهت رکندڙ هو. ڇاڪاڻ ته ڪوشيٽڪ سِداما بادشاهتن جا نائلوٽڪ گروهن سان لاڳاپا هئا، فيج تجويز ڪري ٿو ته ٽوٽسي ممڪن طور اهڙي ئي ڪنهن لڏپلاڻ ڪندڙ نائلوٽڪ آبادي مان نڪتل هجن. سندس خيال موجب ٽوٽسي جا نائلوٽڪ ابا ڏاڏا اڳئين دور ۾ ثقافتي وچولي جو ڪردار ادا ڪندا هئا، پاڙيسري ڪوشيٽڪ بادشاهتن کان ڪجهه شاهي روايتون اختيار ڪندا هئا ۽ پوءِ جڏهن هو عظيم ڍنڍن واري علائقي ۾ بانٽو اصلوڪن ماڻهن جي وچ ۾ آباد ٿيا ته اهي روايتون پاڻ سان ڏکڻ طرف کڻي آيا.<ref name="Fage120" /> تنهن هوندي به، اڄ ٽوٽسي ۽ هوتو جي ثقافتن ۾ تمام ٿورا واضح فرق نظر اچن ٿا؛ ٻئي گروهه ساڳي [[بانٽو ٻوليون|بانٽو ٻولي]] ڳالهائين ٿا.<ref>The Editors of Encyclopaedia Britannica. "Tutsi". Encyclopedia Britannica, 6 May. 2025, https://www.britannica.com/topic/Tutsi. Accessed 14 May 2025</ref> تاريخي طور ٻنهي گروهن جي وچ ۾ شادين جي شرح تمام گهڻي هئي ۽ 20هين صديءَ تائين سندن لاڳاپا عام طور سٺا رهيا. ڪيترن عالمن جو نتيجو آهي ته ”ٽوٽسي“ جي سڃاڻپ بنيادي طور نسلي سڃاڻپ کان وڌيڪ سماجي طبقي يا ذات جي اظهار طور ڪم ڪندي رهي آهي. برونڊي ۽ روانڊا جي ماڻهن جون ٻوليون به هڪ ٻئي سان گهڻيون مشابهت رکن ٿيون، يعني [[ڪرونڊي]] ۽ [[ڪنياروانڊا]]. تاريخي سببن ڪري انگريزي، فرانسيسي ۽ سواهيلي به مختلف سرڪاري حيثيتن ۾ استعمال ٿين ٿيون ۽ برونڊي ۽ روانڊا ٻنهي ۾ ٻي ٻوليءَ طور وڏي پيماني تي ڳالهائجن ٿيون.<ref name="BC">{{Cite web|url=https://www.teachingenglish.org.uk/sites/teacheng/files/Euromonitor%20Report%20A4.pdf|title=The Benefits of the English Language for Individuals and Societies: Quantitative Indicators from Cameroon, Nigeria, Rwanda, Bangladesh and Pakistan|access-date=7 February 2023|archive-date=9 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230309070332/https://www.teachingenglish.org.uk/sites/teacheng/files/Euromonitor%20Report%20A4.pdf|url-status=live}}</ref> == ڪانگو ۾ ٽوٽسي == عالمن{{Who|date=August 2025}} گهڻي عرصي کان اهو تسليم ڪيو آهي ته هاڻوڪي [[ڪانگو جي جمهوري جمهوريه]] (ڊي آر سي) ۾ ٽوٽسي موجودگيءَ کي بهتر نموني سمجهڻ لاءِ ٻن مکيه گروهن ۾ فرق ڪرڻ ضروري آهي، جن جي تاريخن کي نوآبادياتي پاليسين ۽ پوءِ وارن سياسي تڪرارن گهڻو متاثر—۽ ڪيترين حالتن ۾ بگاڙيو—آهي.{{Citation needed|date=March 2025}} === اتر ۽ ڏکڻ ڪيوو ۾ بانياروانڊا === ٽوٽسي جي هڪ ٻي اهم موجودگي [[اتر ڪيوو]] جي ڪجهه حصن ۾ وسيع [[بانياروانڊا]] برادريءَ جي اندر ملي ٿي. هن برادريءَ ۾ ٽوٽسي ۽ هوتو ٻئي شامل آهن ۽ اها گهڻو ڪري پاڙيسري [[روانڊا]] مان مختلف دورن ۾ ٿيندڙ لڏپلاڻن جو نتيجو آهي، جيڪي نوآبادياتي دور کان اڳ، نوآبادياتي دور ۽ نسل ڪشي کان پوءِ جي زمانن تائين جاري رهيون. خاص طور 1994ع جي [[روانڊا جي نسل ڪشي]] دوران ۽ ان کان پوءِ ٿيندڙ وڏي پيماني واري لڏپلاڻ چڱيءَ طرح دستاويز ٿيل آهي ۽ ان اوڀر ڪانگو جي نسلي بناوٽ کي گهڻو بدلائي ڇڏيو.<ref>Uvin, Peter. "The Congo and the Rwandan Tragedy: Politics, Ideology and the Struggle for Power." ''Journal of Eastern African Studies'', vol. 1, no. 2, 2007, pp. 281–300.</ref><ref>Reyntjens, Filip. ''Political Awakening in the Belgian Congo: The Early Phase, 1908–1945''. Cambridge University Press, 2019.</ref> علمي اتفاقِ راءِ موجب اهي لڏپلاڻون ڪنهن هڪ ٻاهرين واقعي جو نتيجو نه هيون، پر انهن جا پيچيده تاريخي پس منظر آهن، جيڪي اڄ به علائقائي سياست تي اثرانداز ٿين ٿا.{{Citation needed|date=August 2025}} === تڪرار ۽ هاڻوڪا مسئلا === اوڀر ڊي آر سي ڪيترن ڏهاڪن کان هٿياربند تڪرارن جو اهم مرڪز رهيو آهي، جتي ڪيترائي هٿياربند گروهه سرگرم رهيا آهن. انهن مان ڪجهه، خاص طور [[نيشنل ڪانگريس فار دي ڊفينس آف دي پيپل]] (سي اين ڊي پي) مان نڪتل ۽ پوءِ [[23 مارچ تحريڪ|ايم 23]] جي نالي سان مشهور ٿيندڙ تنظيمون، ٽوٽسي پس منظر رکندڙ ماڻهن جي قيادت هيٺ رهيون آهن. تنهن هوندي به انهن گروهن کي رڳو نسلي نقطه نظر سان ڏسڻ صورتحال کي حد کان وڌيڪ سادو ڪري ڇڏي ٿو. علمي اڀياس عام طور ان ڳالهه تي متفق آهن ته تڪرارن جون پاڙون نوآبادياتي ورثي، [[ڪوبالٽ]] جهڙن قيمتي وسيلن تي مقابلي ۽ گهري سياسي ۽ سماجي شڪايتن جي گڏيل اثر ۾ آهن.<ref>Nzongola-Ntalaja, Georges. ''The Congo: From Leopold to Kabila: A People's History''. Zed Books, 2002.</ref> بين الاقوامي ادارن جون رپورٽون سنگين انساني حقن جي ڀڃڪڙين—جن ۾ ٻارن کي سپاهي بڻائڻ ۽ معدني دولت جو غيرقانوني استحصال شامل آهي—کي دستاويز ڪري چڪيون آهن، پر انهن مسئلن کي سڌي سنئين نسلي تڪرار بدران رياستي ڪمزوري ۽ بين الاقوامي معاشي دٻائن جي وسيع پس منظر ۾ سمجهڻ وڌيڪ مناسب آهي.<ref>Human Rights Watch. "Breakdown of the State in the Democratic Republic of the Congo." Human Rights Watch Reports, 2010.</ref> == ناميارا ماڻهو == {{main|ٽوٽسي ماڻهن جي فهرست}} * [[پال ڪگامي]] * [[اسٽرومي]] * [[ميشيل ميڪومبيرو]] * [[ژان بپتست باگازا]] * [[پيئر بويويا]] * [[لوئيس مشيڪي وابو]] * [[اريئيل ڪاياباگا]] * [[بنجامن سيهيني]] * [[سائدو بيراهينو]] * [[گائل بگيريمانا]] * [[سيسيل ڪائيريبوا]] * [[نڪوٽي گاتوا]] * [[گائل فائي]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهرين ڳنڍڻا== {{Scholia|topic}} * [http://www.ictr.org The International Criminal Tribunal for Rwanda (the status and judgments of all cases before the ICTR are available here)] {{Authority control}} [[زمرو:ٽٽسي]] [[زمرو:نسلي گروہ]] [[زمرو:برونڊي جا نسلي گروهه]] [[زمرو:روانڊا جا نسلي گروهه]] [[زمرو:يوگنڊا جا نسلي گروهه]] [[زمرو:آفريڪا ۾ نسلي گروهه]] [[زمرو:جمهوريا ڪانگو]] [[زمرو:ڊيموڪريٽڪ ريپبلڪ آف ڪانگو]] 7od0vgj0bulm6tbrtpq5i1hcvo23t34 404695 404694 2026-08-19T07:23:06Z Memon2025 21315 404695 wikitext text/x-wiki {{Short description|آفريقي عظيم ڍنڍن واري علائقي جو هڪ نسلي گروهه}} {{Infobox ethnic group | group = ٽٽسي (Tutsi) <br><small> اباٽٽسي (Abatutsi)</small> | image = King's palace in Nyanza.jpg | caption = نيانزا ۾ روايتي ٽٽسي بادشاهه جو محل | region1 = {{flagcountry|Burundi}} | pop1 = 1.7 ملين (ڪل آبادي جو 14 سيڪڙو) | region2 = {{flagcountry|Rwanda}} | pop2 = 1 کان 2 ملين (ڪل آبادي جو اٽڪل 9 کان 15 سيڪڙو) | rel = [[عيسائيت]] (80 سيڪڙو)، [[اسلام]] (5 سيڪڙو) | langs = [[ڪينيا-روانڊا]]، [[ڪيرونڊي]] | related = روانڊا-رونڊي قومون ۽ هيما ماڻهو }} '''ٽٽسي''' (<small>Tutsi</small>)، جن کي واٽٽسي (<small>Watutsi</small>) يا اباٽٽسي (<small>Abatutsi</small>) پڻ چيو ويندو آهي، هڪ نسلي گروهه آهن جيڪي بنيادي طور تي [[روانڊا]] ۽ [[برونڊي]] ۾ آباد آهن. اهي روانڊا ۽ برونڊي جي ٽن وڏن نسلي گروهن مان ٻيو نمبر وڏو گروهه آهن، ٻيا ٻه گروهه '''هوتو''' (<small>Hutu</small>) ۽ '''ٽوا''' (<small>Twa</small>) آهن. تاريخي طور تي، ٽٽسي ماڻهو مال دار/ڌنار (<small>pastoralists</small>) هئا ۽ سماج ۾ جنگجو طبقي جي حيثيت رکندا هئا. 1962ع کان اڳ، روانڊا جو سماجي ۽ سياسي نظام ٽٽسي اشرافيه جي هٿ ۾ هو. == اصليت ۽ درجه بندي == مورخ ڪرسٽوفر اهرٽ (Christopher Ehret) جو مڃڻ آهي ته ٽٽسي ماڻهو بنيادي طور تي قديم '''ڏکڻ ڪوشيٽڪ''' (South Cushitic) ٻوليون ڳالهائيندڙن جو نسل آهن، جيڪي 800 قبل مسيح کان اڳ عظيم ڍنڍن واري علائقي ۾ داخل ٿيا هئا. اهي ماڻهو مڪمل طور تي پنهنجي مال مويشي تي گذارو ڪندا هئا ۽ اناج جي پوک نه ڪندا هئا. ٽٽسي ماڻهن جي ثقافت ۽ کين جي عادتن ۾ قديم نيلو-سحرائي ۽ مرڪزي سوڊاني اثر پڻ ملي ٿو. روانڊا-رونڊي ٻولين ۾ مالداري سان لاڳاپيل ڪيترائي لفظ، جهڙوڪ "ڳئون" (Inka)، انهن قديم لڏپلاڻ ڪندڙن جي ٻولين مان ورتل آهن. بيلجيم جي نوآبادياتي دور ۾، ٽٽسي ماڻهن جي سڃاڻپ لاءِ هڪ عجيب معيار مقرر ڪيو ويو هو: جنهن شخص وٽ 10 کان وڌيڪ ڳئون هونديون هيون يا جنهن جو قد 6 فوٽن کان وڌيڪ هوندو هو، تنهن کي "ٽٽسي" قرار ڏنو ويندو هو. ==جينياتيات== جديد جينياتي مطالعو ڏيکاري ٿو ته ٽٽسي ماڻهو گهڻو ڪري بانٽو (Bantu) نسل سان تعلق رکن ٿا، پر انهن ۾ ڪجهه منفرد خاصيتون به آهن: * '''پدري نسل (Y-DNA):''' اٽڪل 60 سيڪڙو ٽٽسي مردن ۾ هئپلو گروپ E1b1a ملي ٿو، جيڪو بانٽو نسل جي نشاني آهي. جڏهن ته 14.9 سيڪڙو ۾ هئپلو گروپ B ملي ٿو، جيڪو هوتو ماڻهن (4.3 سيڪڙو) جي مقابلي ۾ گهڻو وڌيڪ آهي. * '''قد:''' ٽٽسي ماڻهو پنهنجي ڊگهي قد جي ڪري مشهور آهن. انهن جو اوسط قد '''5 فوٽ 9 انچ (175 سينٽي ميٽر)''' هوندو آهي، جڏهن ته ڪجهه ماڻهو 7 فوٽن کان به وڌيڪ ڊگها رڪارڊ ڪيا ويا آهن. == تاريخ == روانڊا ۾ 15هين صدي کان وٺي ٽٽسي بادشاهت قائم هئي. 1897ع ۾ جرمني ۽ پوءِ 1916ع ۾ بيلجيم روانڊا تي قبضو ڪيو. نوآبادياتي طاقتن ٽٽسي ماڻهن کي تعليم ۽ حڪومت ۾ ترجيح ڏني، جنهن جي ڪري هوتو اڪثريت ۾ ڪاوڙ پيدا ٿي. 1959ع ۾ هوتو ماڻهن ٽٽسي بادشاهت جي خلاف بغاوت ڪئي، جنهن کي '''روانڊا جو انقلاب''' چيو وڃي ٿو. ان کان پوءِ هزارين ٽٽسي ماڻهو پاڙيسري ملڪن يوگنڊا ۽ تنزانيا ڏانهن هجرت ڪري ويا. == آباديءَ جا انگ اکر (2026 جي اندازي مطابق) == ٽٽسي ماڻهن جي آبادي هيٺين ملڪن ۾ ورهايل آهي: {| class="wikitable" ! ملڪ !! آبادي (لڳ ڀڳ) !! ڪل آبادي جو سيڪڙو |- | برونڊي || 1.7 ملين || 14% |- | روانڊا || 1.2 کان 2 ملين || 9% - 15% |- | يوگنڊا || 250,000 || - |} ==ٽوٽسي== {{Short description|آفريڪي عظيم ڍنڍن واري علائقي جو نسلي گروهه}} {{Infobox ethnic group | group = ٽوٽسي <br><small> اباتوٽسي</small> | pop = | region1 = {{flagcountry|برونڊي}} | pop1 = 1.7 ملين (ڪُل آباديءَ جو 14٪) | ref1 = | region2 = {{flagcountry|روانڊا}} | pop2 = 1–2 ملين (ڪُل آباديءَ جو 9٪–15٪) | ref2 = <ref>روانڊا جي نسل ڪشي کان پوءِ ٻيهر نسلي آدمشماري نه ڪئي وئي؛ اندازي موجب آباديءَ جو 9 کان 15 سيڪڙو ٽوٽسي آهي.</ref> | ref3 = | region4 = {{flagcountry|بيلجيم}} | pop4 = | ref4 = | region5 = {{flagcountry|فرانس}} | pop5 = | ref5 = | region6 = | popplace = | rels = [[عيسائيت]] (80٪)، [[اسلام]] (5٪) | langs = [[ڪنياروانڊا]]،<!-- نوٽ: ٽوٽسي ماڻهو تاريخي سببن ۽ رسمي تعليم ۾ انگريزي، فرانسيسي ۽ سواهيلي کي ٻي ٻوليءَ طور ڳالهائين ۽ سکن ٿا، نه ته مادري ٻولين طور؛ هن خاني جو مقصد بنيادي طور مادري ٻوليون ڏيکارڻ آهي --> [[ڪرونڊي]] | related = ٻيا [[روانڊا-رونڊي]] ماڻهو ۽ [[هيما ماڻهو]] | native_name_lang = }} '''ٽوٽسي''' (اچار: '''ٽوٽسي''')، جن کي '''واتوسي'''، '''واتوٽسي''' يا '''اباتوٽسي''' (اچار: '''اباتوٽسي''') پڻ چيو وڃي ٿو، هڪ [[نسلي گروهه]] آهن، جيڪي بنيادي طور [[روانڊا]] ۽ [[برونڊي]] ۾ آباد آهن.<ref>{{Cite encyclopedia|title=Tutsi|editor-last=Pauls|editor-first=Elizabeth Prine|display-editors=etal|url=https://www.britannica.com/topic/Tutsi|access-date=7 February 2023|encyclopedia=Britannica|date=2007|language=en|archive-date=1 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230201194120/https://www.britannica.com/topic/Tutsi|url-status=live}}</ref> اهي [[بانٽو ٻوليون|بانٽو ٻوليون]] ڳالهائيندڙ ماڻهو آهن<ref>{{Cite encyclopedia|title=Rwanda {{!}} Language & Facts|url=https://www.britannica.com/topic/Rwanda-language|access-date=15 January 2021|encyclopedia=Britannica|date=2019|archive-date=16 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210116032718/https://www.britannica.com/topic/Rwanda-language|url-status=live}}</ref> ۽ [[روانڊا]] ۽ [[برونڊي]] جي ٽن مکيه [[نسلي گروهه|نسلي گروهن]] مان ٻيو سڀ کان وڏو گروهه آهن؛ ٻيا ٻه [[هوتو]] ۽ [[توا]] آهن.<ref name="brenneman">{{cite book |last=Brenneman |first= Richard |year=1969 |title= Rwanda, a Country Study |edition= |location=United States|lccn=2007492448|publisher=US Government |isbn=|id=9910001051459703686|page=46 |oclc= 22675245 }}</ref> تاريخي طور ٽوٽسي [[مال پالڻ|مال پاليندڙ]] هئا ۽ [[جنگجو]] [[ذات (سماج)|طبقي]] ۾ اهم حيثيت رکندا هئا. 1962ع کان اڳ اهي روانڊا جي سماج تي غالب هئا، جيڪو هڪ سرپرستيءَ واري ڍانچي هيٺ ٽوٽسي اشرافيه ۽ هوتو عام ماڻهن تي مشتمل هو. سخت طبقاتي ورهاست واري ان سماج ۾ ٽوٽسي غالب عهدن تي فائز هئا ۽ حڪمران طبقي جو وڏو حصو بڻجندا هئا.<ref name="brenneman"/> == بڻ بڻياد ۽ درجيبندي == آمريڪي تاريخدان [[ڪرسٽوفر ايهرٽ]] جو خيال آهي ته ٽوٽسي گهڻو ڪري [[ڏکڻ ڪوشيٽڪ ٻوليون|ڏکڻ ڪوشيٽڪ]] ٻولين جي هڪ هاڻي ناپيد شاخ جي ڳالهائيندڙن مان نسل رکن ٿا، جنهن کي هو ”ٽيل ڏکڻ ڪوشيٽڪ“ سڏي ٿو. ٽيل ڏکڻ ڪوشيٽڪ ماڻهو 800 ق.م کان ڪجهه وقت اڳ [[آفريڪي عظيم ڍنڍون|آفريڪي عظيم ڍنڍن واري علائقي]] ۾ داخل ٿيا هئا ۽ مال پاليندڙ هئا، جيڪي پنهنجي چوپائي مال تي ڀاڙيندا هئا ۽ ممڪن آهي ته پاڻ اناج نه پوکيندا هجن. اهي جهنگلي جانورن جو شڪار نه ڪندا هئا ۽ مڇي کائڻ منع سمجهيو ويندو هو ۽ ان کان سختيءَ سان پاسو ڪيو ويندو هو. ٽيل ڏکڻ ڪوشيٽڪ طرز زندگيءَ ۾ ٽوٽسي ماڻهن جي زندگيءَ سان نمايان مشابهتون ملن ٿيون، جيڪي پنهنجي ڍورن جي کير، رت ۽ گوشت تي گهڻو ڀاڙين ٿا ۽ روايتي طور اناج پوکڻ ۽ کائڻ کان پاسو ڪندا آهن، ٺڪر جي ٿانون ٺاهڻ ۽ شڪار کي گهٽ درجي جو ڪم سمجهندا آهن ۽ مڇي کائڻ کان به پاسو ڪندا آهن. [[روانڊا-رونڊي]] ٻولين ۾ مال پالڻ سان لاڳاپيل ڪيترائي لفظ [[wikt:Category:Rwanda-Rundi terms derived from South Cushitic languages|ٽيل ڏکڻ ڪوشيٽڪ مان ورتل لفظ]] آهن، جهڙوڪ ”سانڊ“، ”ڳئون جو ڇيڻو“ ۽ ”شينهن“.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=1i-IBmCeNhUC|title=An African Classical Age: Eastern and Southern Africa in World History, 1000 B.C. to A.D. 400|pages=62, 86, 181–183|isbn=978-0-8139-2057-3 |last1=Ehret |first1=Christopher |date=1998 |publisher=University Press of Virginia }}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=xysSAQAAIAAJ|title=Ethiopians and East Africans: The Problem of Contacts|page=11 |last1=Ehret |first1=Christopher |date=1974 }}</ref><ref>{{Cite journal|url = https://www.jstor.org/stable/183030|jstor = 183030|title = We Are What We Eat: Ancient Agriculture between the Great Lakes|last1 = Schoenbrun|first1 = David L.|journal = The Journal of African History|year = 1993|volume = 34|issue = 1|pages = 1–31|doi = 10.1017/S0021853700032989|s2cid = 162660041|url-access = subscription|archive-date = 28 March 2022|access-date = 25 March 2025|archive-url = https://web.archive.org/web/20220328154318/https://www.jstor.org/stable/183030|url-status = live}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=xysSAQAAIAAJ|title=Ethiopians and East Africans: The Problem of Contacts|date=1974 |page=31|publisher=East African Publishing House }}</ref> ڪجهه زباني روايتن ۽ قياسي بيانن ۾ ڪڏهن ڪڏهن ٽوٽسي جي بڻ بڻياد کي [[هارن آف آفريڪا]] جي گروهن سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي وئي آهي، جهڙوڪ صومالي قبيلو [[گادابورسي]]. تنهن هوندي به، اهڙين دعوائن جي حمايت ۾ ڪا به وڏي پيماني تي قبول ڪيل تاريخي يا علمي شاهدي موجود ناهي. مکيه ڌارا واري علمي تحقيق عام طور ٽوٽسي کي آفريڪي عظيم ڍنڍن واري علائقي جي مقامي آبادين جو حصو سمجهي ٿي، جن جي پيچيده تاريخ ڊگهي عرصي واري مقامي ۽ علائقائي رابطن سان ٺهي آهي.<ref>Ehret, Christopher. ''The Civilizations of Africa: A History to 1800''. University of Virginia Press, 2002.</ref><ref>Reliable academic source here</ref> {{blockquote|ڍنڍن واري علائقي جي ڏاکڻي اڌ ۾ اهم مال پاليندڙن طور ڏکڻ ڪوشيٽڪ ماڻهن جو هي دير تائين جاري رهندڙ وجود هڪ دلچسپ امڪان پيدا ڪري ٿو ته بعد واري دور جي ٽوٽسي ۽ [[هيما ماڻهو|هيما]] مال پالڻ واري روايت، جيڪا علائقي جي ڏاکڻي اڌ ۾ سڀ کان وڌيڪ اهم آهي، شايد ڏکڻ ڪوشيٽڪ ثقافت ۾ جڙيل هجي ۽ اهڙيءَ طرح اتر بدران اوڀر کان آيل هجي.|[[ڪرسٽوفر ايهرٽ]]|title=گڏيل قومن جي تعليمي، سائنسي ۽ ثقافتي تنظيم جي آفريڪا جي عام تاريخ: ٻارهين کان سورهين صديءَ تائين آفريڪا|source=<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=HwV2a-lPB70C|title= UNESCO General History of Africa: Africa from the Twelfth to the Sixteenth Century|date= 10 May 1998|page=503|publisher= University of California Press|isbn= 978-0-520-06699-1}}</ref>}} ٽوٽسي پنهنجي نسلي بڻ بڻياد جو هڪ اهم حصو [[اوڀر سوڊانڪ|سوگ اوڀر ساحلي ماڻهن]] مان پڻ حاصل ڪن ٿا، جيڪي هڪ گهڻو اڳ ناپيد ٿيل [[نائلو-صحارائي]] گروهه هئا. سوگ ماڻهو زرعي-مال پاليندڙ هئا، جيڪي لڳ ڀڳ 2000 ق.م ۾ روانڊا ۽ برونڊي ۾ داخل ٿيا ۽ گهڻو ڪري ڏکڻ روانڊا ۽ [[روزيزي درياهه]] جي اوڀر ۽ اولهه وارن علائقن ۾ آباد ٿيا. ايهرٽ موجب اهي [[ڏاکڻي اوڀر سوڊانڪ ٻوليون|ڪير-ابائي ٻولي]] ڳالهائيندا هئا، جيڪا [[نائلوٽڪ ٻوليون|نائلوٽڪ]] ۽ [[سورمڪ ٻوليون|سورمڪ ٻولين]] سان لاڳاپيل، پر انهن کان الڳ هئي. ٽوٽسي ماڻهن پاران ڳالهائجندڙ [[اولهندي ڍنڍن واريون بانٽو ٻوليون]] ۾ ڪيترائي [[wikt:Category:Rwanda-Rundi terms derived from Eastern Sudanic languages|سوگ اوڀر ساحلي لفظ]] موجود آهن، جهڙوڪ ڳئون لاءِ لفظ ''انڪا''، جنهن جي سوگ ٻوليءَ ۾ اصل معنيٰ ”چوپائي مال جو ڪئمپ“ هئي؛ اهو ٽوٽسي مال پالڻ واري روايت ۾ سندن اثر کي ظاهر ڪري ٿو.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=1i-IBmCeNhUC|title=An African Classical Age: Eastern and Southern Africa in World History, 1000 B.C. to A.D. 400|pages=81–85, 101, 306|isbn=978-0-8139-2057-3 |last1=Ehret |first1=Christopher |date=1998 |publisher=University Press of Virginia }}</ref><ref>{{Cite journal|url = https://www.jstor.org/stable/183030|jstor = 183030|title = We Are What We Eat: Ancient Agriculture between the Great Lakes|last1 = Schoenbrun|first1 = David L.|journal = The Journal of African History|year = 1993|volume = 34|issue = 1|pages = 13–15, 30–31|doi = 10.1017/S0021853700032989|s2cid = 162660041|url-access = subscription|archive-date = 28 March 2022|access-date = 25 March 2025|archive-url = https://web.archive.org/web/20220328154318/https://www.jstor.org/stable/183030|url-status = live}}</ref><ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=lmdTAAAAYAAJ |title=Origins of Kingship Traditions and Symbolism in the Great Lakes Region of Africa |page=351 |isbn=978-91-554-7295-5 |last1=Farelius |first1=Birgitta |date=2008 |publisher=Uppsala universitet |archive-date=8 January 2026 |access-date=1 April 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260108143448/https://books.google.com/books?id=lmdTAAAAYAAJ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=qHf8DwAAQBAJ|title=Sacrifice as Terror: The Rwandan Genocide of 1994|date=13 September 2020|pages=63–65|publisher=Routledge|isbn=978-1-000-18448-8|archive-date=4 April 2025|access-date=25 March 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250404221104/https://books.google.com/books?id=qHf8DwAAQBAJ|url-status=live}}</ref> [[وچ سوڊانڪ|وچ سوڊانڪ ماڻهو]] به ممڪن طور ٽوٽسي جي نسلي بڻ بڻياد جو هڪ ٻيو حصو آهن. وچ سوڊانڪ هاري ۽ مال پاليندڙ لڳ ڀڳ 3000 ق.م ۾ روانڊا ۽ برونڊي ۾ داخل ٿيا، ۽ بانٽو ماڻهن ۾ جذب ٿيڻ کان پوءِ به سندن ڪجهه ثقافتي روايتون برقرار رهيون. مثال طور، وچ سوڊانڪ ٻوليون ڳالهائيندڙ سماجن ۾ عورتن کي ڍورن کان پري رکيو ويندو آهي. ٽوٽسي ۽ سندن اتر ۾ رهندڙ پاڙيسري [[هيما ماڻهو|هيما]] ماڻهن ۾ عورتن کي، خاص طور [[حيض چڪر|حيض]] دوران، ڳئون ڏوهڻ جي سخت منع هوندي آهي.<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=lmdTAAAAYAAJ |title=Origins of Kingship Traditions and Symbolism in the Great Lakes Region of Africa |pages=67–68, 116, 351 |isbn=978-91-554-7295-5 |last1=Farelius |first1=Birgitta |date=2008 |publisher=Uppsala universitet |archive-date=8 January 2026 |access-date=1 April 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260108143448/https://books.google.com/books?id=lmdTAAAAYAAJ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite journal|url=https://www.jstor.org/stable/179560|title=Sheep and Central Sudanic Peoples in Southern Africa|page=220|jstor=179560 |last1=Ehret |first1=Christopher |journal=The Journal of African History |date=1968 |volume=9 |issue=2 |doi=10.1017/S0021853700008835 |url-access=subscription }}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=vLPx8f5zZd4C|title=Tribal Crafts of Uganda|date=1953 |page=15}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=1i-IBmCeNhUC|title=An African Classical Age: Eastern and Southern Africa in World History, 1000 B.C. to A.D. 400|pages=8, 96|isbn=978-0-8139-2057-3 |last1=Ehret |first1=Christopher |date=1998 |publisher=University Press of Virginia }}</ref> ”ٽوٽسي“ جي وصف وقت ۽ هنڌ سان گڏ بدلجندي رهي آهي. روانڊا ۾ سماجي ڍانچا نوآبادياتي دور ۾ [[روانڊا-اورونڊي|بيلجيمي حڪمراني]] هيٺ به غير مستحڪم رهيا. عام طور ٽوٽسي اشرافيه يا امير طبقو، عام ٽوٽسي ماڻهن کان الڳ سمجهيو ويندو هو. جڏهن بيلجيمي نوآبادياتي انتظاميه روانڊا-برونڊي ۾ آدمشماري ڪئي، تڏهن ماڻهن کي هڪ سادي درجيبنديءَ واري سرشتي تحت سڃاتو ويو. ”ٽوٽسي“ ان شخص کي چيو ويو، جيڪو ڏهن کان وڌيڪ ڳئون جو مالڪ هجي يا جنهن ۾ ڪجهه جسماني خاصيتون هجن، جهڙوڪ ڊگهو ۽ سنهو نڪ، [[مٿانهان ڳل جا هڏا]] يا ڇهن فوٽن کان وڌيڪ قد؛ اهي سڀ خاصيتون ٽوٽسي ماڻهن سان لاڳاپيل عام بيانن ۾ شامل ڪيون وينديون هيون. نوآبادياتي دور ۾ [[هيميٽڪ مفروضو|هيميٽڪ مفروضي]] مطابق اهو خيال پيش ڪيو ويو ته ٽوٽسي [[هارن آف آفريڪا]] مان [[آفريڪي عظيم ڍنڍون|عظيم ڍنڍن واري علائقي]] ۾ آيا هئا.<ref>International Institute of African Languages and Cultures, Africa, Volume 76, (Oxford University Press., 2006), pg 135.</ref><ref>{{Cite news|title=Shooting Star of the Continent|date=10 June 2010|author1=Josh Kron|work=Haaretz|url=https://www.haaretz.com/2010-06-10/ty-article/shooting-star-of-the-continent/0000017f-e0e7-d568-ad7f-f3ef944b0000|access-date=7 February 2023|archive-date=24 February 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250224015029/https://www.haaretz.com/2010-06-10/ty-article/shooting-star-of-the-continent/0000017f-e0e7-d568-ad7f-f3ef944b0000|url-status=live}}</ref> ڪجهه ماڻهن{{Who|date=August 2025}} ٽوٽسي کي [[ڪوشيٽڪ ٻوليون ڳالهائيندڙ ماڻهو|ڪوشيٽڪ بڻ]] وارو سمجهيو آهي، جيتوڻيڪ اهي ڪا [[ڪوشيٽڪ ٻوليون|ڪوشيٽڪ ٻولي]] نٿا ڳالهائين ۽ لڳ ڀڳ 400 سالن کان ساڳين علائقن ۾ رهندا آيا آهن، جنهن دوران علائقي جي هوتو ماڻهن سان گهڻي پيماني تي شاديون ٿيون آهن. هوتو ۽ ٽوٽسي جي ڊگهي عرصي واري گڏجڻ ۽ شادين جي تاريخ سبب ڪجهه نسل نگارن ۽ تاريخدانن جو خيال آهي ته هوتو ۽ ٽوٽسي کي مڪمل طور الڳ نسلي گروهه سڏڻ درست ناهي.<ref>[[فلپ گوري وچ]], {{cite book |title=We Wish to Inform You That Tomorrow We Will Be Killed With Our Families |title-link=We Wish to Inform You That Tomorrow We Will Be Killed With Our Families |year=1998}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.preventgenocide.org/edu/pastgenocides/rwanda/indangamuntu.htm|title='Indangamuntu 1994: Ten years ago in Rwanda this ID Card cost a woman her life' by Jim Fussell|website=www.preventgenocide.org|access-date=5 January 2013|archive-date=15 November 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121115092142/http://www.preventgenocide.org/edu/pastgenocides/rwanda/indangamuntu.htm|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite magazine |last=Gourevitch |first=Philip |date=10 December 1995 |title=From 1995: Rwanda, After the Genocide |url=https://www.newyorker.com/magazine/1995/12/18/after-the-genocide |access-date=14 May 2025 |magazine=The New Yorker |language=en-US |issn=0028-792X |archive-date=19 April 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180419183503/https://www.newyorker.com/magazine/1995/12/18/after-the-genocide |url-status=live }}</ref> == جينيات == {{See also|هوتو، ٽوٽسي ۽ توا جي بڻ بڻياد}} === واءِ-ڊي اين اي === [[واءِ ڪروموسوم]] بابت جديد جينياتي اڀياس عام طور ظاهر ڪن ٿا ته ٽوٽسي، هوتو وانگر، گهڻو ڪري بانٽو بڻ بڻياد رکن ٿا (60٪ [[هيپلوگروپ E1b1a (Y-DNA)|E1b1a]]، 20٪ [[هيپلوگروپ B (Y-DNA)|B]]، 4٪ [[هيپلوگروپ E1b1 (Y-DNA)|E-P2]](xE1b1a)). [[هارن آف آفريڪا]] ۽ [[اتر آفريڪا]] سان لاڳاپيل پدري جينياتي اثر تمام گهٽ آهن (3٪ کان گهٽ [[هيپلوگروپ E1b1b (Y-DNA)|E1b1b-M35]])، ۽ انهن کي گهڻو اڳ جي انهن آبادين سان منسوب ڪيو وڃي ٿو، جيڪي پوءِ جذب ٿي ويون. تنهن هوندي به، ٽوٽسي وٽ هيپلوگروپ B جا واءِ-ڊي اين اي پدري سلسلا (14.9٪ B) هوتو (4.3٪ B) جي ڀيٽ ۾ گهڻو وڌيڪ آهن.<ref>{{cite journal | last1 = Luis | first1 = J. R. | display-authors = etal | year = 2004 | title = The Levant versus the Horn of Africa: Evidence for Bidirectional Corridors of Human Migrations | journal = American Journal of Human Genetics | volume = 74 | issue = 3| pages = 532–544 | doi = 10.1086/382286 | pmid = 14973781 | pmc=1182266}}</ref> === آٽوسومل ڊي اين اي === عام طور ٽوٽسي پنهنجن پاڙيسري بانٽو آبادين، خاص طور هوتو، سان ويجهي جينياتي مائٽي رکن ٿا. تنهن هوندي به، اهو واضح ناهي ته اها هڪجهڙائي بنيادي طور ٻنهي برادرين وچ ۾ شادين ذريعي وڏي پيماني تي ٿيندڙ جينياتي ڏي وٺ جو نتيجو آهي يا سندن گڏيل بڻ بڻياد مان پيدا ٿي آهي: <blockquote>[...] ڪيترين نسلن تائين [[جين وهڪرو|جين وهڪري]] انهن ٻن بانٽو ماڻهن جي وچ ۾ اڳ موجود ممڪن واضح جسماني فرقن کي ختم ڪري ڇڏيو؛ اهي فرق عام طور قد، جسماني بناوٽ ۽ چهري جي خاصيتن سان منسوب ڪيا ويندا هئا. ماڻهن ۾ جسماني خاصيتن جو هڪ وسيع سلسلو موجود هجڻ باوجود، بيلجيمي اختيارين 1920ع واري ڏهاڪي ۾ معاشي معيارن جي بنياد تي نسلي وابستگي کي قانوني طور مقرر ڪيو. نتيجي طور غير واضح حياتياتي فرقن تي رسمي ۽ سخت سماجي ورهاست لاڳو ڪئي وئي. ڪجهه حد تائين، پوءِ وارن ڏهاڪن ۾ انهن درجن جي لچڪ حياتياتي فرقن جي تصور کي وڌيڪ مضبوط ڪيو، جنهن سان ڊگهي قد واري اشرافيه ۽ ننڍي قد واري هيٺئين طبقي جو تصور پيدا ٿيو، پر اهو ڪجهه صديون اڳ موجود جينياتي ذخيرن سان ٿورو ئي لاڳاپيل هو. تنهنڪري سماجي درجا ته حقيقي آهن، پر هوتو ۽ ٽوٽسي جي وچ ۾ ڳولهي سگهجندڙ جينياتي فرق تمام گهٽ يا تقريباً نه آهن.<ref>[[جوزف سي. ملر]] (مدير)، ''New Encyclopedia of Africa''، جلد 2، Dakar-Hydrology، Charles Scribner's Sons.</ref></blockquote> === قد === سندن سراسري قد لڳ ڀڳ {{convert|5|ft|9|in|cm}} آهي، جڏهن ته ڪجهه ماڻهن جو قد {{convert|7|ft|cm}} کان به وڌيڪ درج ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/1964/02/23/the-rise-and-fall-of-the-watusi.html|title=The Rise and Fall Of the Watusi|newspaper=The New York Times|date=23 February 1964}}</ref><ref>{{Cite web |date=18 June 2020 |title=Did you know of the Tutsi people in Rwanda?They are among the Tallest people in Africa |url=https://www.jamiiforums.com/threads/did-you-know-of-the-tutsi-people-in-rwanda-they-are-among-the-tallest-people-in-africa.1745470/ |access-date=14 May 2025 |website=JamiiForums |language=en-US |archive-date=20 August 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250820090953/https://www.jamiiforums.com/threads/did-you-know-of-the-tutsi-people-in-rwanda-they-are-among-the-tallest-people-in-africa.1745470/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=samson |date=5 December 2022 |title=The Tutsi of Rwanda |url=https://africaadventurevacations.com/the-tutsi-of-rwanda/ |access-date=14 May 2025 |website=Africa Adventure Vacations |language=en-US}}</ref> == تاريخ == {{multiple image | direction = vertical | width = | footer = | image1 = | caption1 we = | image2 = King's palace in Nyanza.jpg | caption2 we = | image3 = Chifu Kaware safarini (Kandt 1904 II, 97).png | caption3 = [[نيانزا، روانڊا|نيانزا]] ۾ روايتي ٽوٽسي بادشاهه جو محل (مٿي) ۽ روانڊا {{circa|1900}}، ٽوٽسي سردار ڪاواري سفر دوران (هيٺ) }} نوآبادياتي حڪمرانن جي اچڻ کان اڳ روانڊا تي 15هين صديءَ کان ٽوٽسي-غالب بادشاهت حڪمراني ڪندي رهي هئي.<ref>{{Cite web |title=History |url=https://www.rlp-ruanda.de/en/the-two-countries/rwanda/history/ |access-date=14 May 2025 |website=www.rlp-ruanda.de}}</ref><ref>{{Cite web |title=Rise of Rwanda {{!}} EBSCO Research Starters |url=https://www.ebsco.com/research-starters/history/rise-rwanda |access-date=14 May 2025 |website=www.ebsco.com |language=en |archive-date=20 August 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250820100953/https://www.ebsco.com/research-starters/history/rise-rwanda |url-status=live }}</ref> 1897ع ۾ [[جرمن سلطنت|جرمني]] بادشاهه سان اتحاد قائم ڪري روانڊا ۾ پنهنجو اثر قائم ڪيو، جنهن سان نوآبادياتي دور جي شروعات ٿي.<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=lKFpAgAAQBAJ |last=Carney |first=J.J. |title=Rwanda Before the Genocide: Catholic Politics and Ethnic Discourse in the Late Colonial Era |page=24 |publisher=Oxford University Press |year=2013 |isbn=9780199982288}}</ref> پوءِ [[پهرين عالمي جنگ]] دوران 1916ع ۾ [[بيلجيم]] روانڊا تي قبضو ڪيو. ٻنهي يورپي طاقتن روانڊا جي بادشاهه وسيلي حڪمراني ڪئي ۽ ٽوٽسي-حمايتي پاليسي جاري رکي.{{Citation needed|date=August 2025}} ان دوران برونڊي ۾ ''[[گانوا]]'' نالي حڪمران ڌڙو اڀريو، جنهن جلدي ملڪ جي انتظام تي اثرائتو ڪنٽرول حاصل ڪري ورتو. {{Langx|rn|گانوا|label=none}} پنهنجي حڪمراني لاءِ هوتو ۽ ٽوٽسي ٻنهي جي حمايت تي ڀاڙيندا هئا ۽ برونڊي جي اندر انهن کي نه هوتو ۽ نه ئي ٽوٽسي سمجهيو ويندو هو.<ref>{{Cite book |last1=DeRouen |first1=Karl R. |url=https://books.google.com/books?id=nrN077AEgzMC&dq=Ganwa+ethnic&pg=PA205 |title=Civil Wars of the World: Major Conflicts Since World War II |last2=Heo |first2=Uk |date=2007 |publisher=ABC-CLIO |isbn=978-1-85109-919-1 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Mawer |first=Kit |date=16 October 2022 |title=Burundi Country Report |url=https://www.genocidewatch.com/single-post/country-report-burundi |access-date=14 May 2025 |website=genocidewatch |language=en}}</ref> روانڊا 1897ع کان 1916ع تائين جرمني ۽ 1922ع کان 1961ع تائين بيلجيم جي نوآبادي رهيو. ٽوٽسي ۽ هوتو ٻنهي مان روايتي حڪمران اشرافيه موجود هئي، پر ٻنهي نوآبادياتي طاقتن رڳو ٽوٽسي ماڻهن کي تعليم حاصل ڪرڻ ۽ نوآبادياتي حڪومت ۾ حصو وٺڻ جا وڌيڪ موقعا ڏنا. اهڙين امتيازي پاليسين ناراضگي پيدا ڪئي.{{citation needed|date=November 2021}} جڏهن بيلجيمي اختيارين اقتدار سنڀاليو، تڏهن انهن جو خيال هو ته مختلف آبادين کي اڳئين سڃاڻپ مطابق الڳ درجن ۾ رکڻ سان علائقي تي وڌيڪ آسانيءَ سان حڪمراني ڪري سگهجي ٿي. 1920ع واري ڏهاڪي ۾ بيلجيمي اختيارين ماڻهن کان لازمي طور هڪ مخصوص نسلي گروهه سان پنهنجي سڃاڻپ جو اظهار ڪرائڻ شروع ڪيو ۽ آدمشمارين ۾ انهن کي انهيءَ بنياد تي درجي بندي ڪيو.<ref>{{Cite web |title=Divided by Ethnicity - United States Holocaust Memorial Museum |url=https://www.ushmm.org/genocide-prevention/countries/rwanda/divided-by-ethnicity |access-date=14 May 2025 |website=www.ushmm.org |language=en-US |archive-date=25 May 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250525204543/https://www.ushmm.org/genocide-prevention/countries/rwanda/divided-by-ethnicity |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=Rwanda Chronology {{!}} FRONTLINE |url=https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/rwanda/etc/cron.html |access-date=14 May 2025 |website=www.pbs.org |archive-date=30 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160330124130/http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/rwanda/etc/cron.html |url-status=live }}</ref> 1959ع ۾ بيلجيم پنهنجي اڳوڻي پاليسيءَ کان هٽي ويو ۽ آزاديءَ کان پوءِ عام چونڊن وسيلي اڪثريتي هوتو آباديءَ کي حڪومت تي ڪنٽرول حاصل ڪرڻ جو رستو ڏنو. ان تبديليءَ تي بيلجيم جي اندروني سياست جو پڻ اثر هو، جتي هوتو اڪثريت خلاف امتياز کي فليمش-والون تڪرار سان لاڳاپيل بيلجيم جي اندروني دٻاءَ سان مشابه سمجهيو وڃڻ لڳو، ۽ هوتو ماڻهن جي جمهوريت سازي ۽ سياسي بااختياري کي ٽوٽسي غلبي جي مقابلي ۾ جائز ردعمل طور ڏٺو ويو. روانڊا ۽ برونڊي جي آزاديءَ کان اڳ واري دور ۾ بيلجيمي پاليسيون گهڻو بدلجنديون رهيون.{{citation needed|date=November 2021}} === روانڊا ۽ برونڊي جي آزادي (1962ع) === روانڊا ۾ هوتو اڪثريت [[روانڊا انقلاب|ٽوٽسي حڪمراني خلاف بغاوت ڪئي]] ۽ اقتدار حاصل ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي. ڪيترائي ٽوٽسي ملڪ ڇڏي [[يوگنڊا]] ۽ [[تنزانيا]] سميت پاڙيسري ملڪن ۾ جلاوطنيءَ جون برادريون قائم ڪرڻ لڳا.<ref>Michael Bowen, ''Passing by;: The United States and genocide in Burundi'', 1972, (Carnegie Endowment for International Peace, 1973), p. 49</ref><ref>René Lemarchand, ''Selective genocide in Burundi'' (Report – Minority Rights Group; no. 20, 1974)</ref><ref>Rene Lemarchand, ''Burundi: Ethnic Conflict and Genocide'' (New York: Woodrow Wilson Center and [[Cambridge University Press]], 1996) *Edward L. Nyankanzi, ''Genocide: Rwanda and Burundi'' (Schenkman Books, 1998)</ref><ref>Christian P. Scherrer, ''Genocide and crisis in Central Africa: conflict roots, mass violence, and regional war''; foreword by [[Robert Melson (political scientist)|Robert Melson]]. Westport, Conn.: Praeger, 2002</ref><ref>Weissman, Stephen R."[http://www.usip.org/pubs/peaceworks/pwks22.html Preventing Genocide in Burundi Lessons from International Diplomacy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090311024548/http://www.usip.org/pubs/peaceworks/pwks22.html |date=11 March 2009 }}", [[United States Institute of Peace]]</ref>{{Excessive citations inline|date=July 2026}} نوآبادياتي دور جي کليل نسلي امتياز جون ڪجهه صورتون مختلف روانڊائي ۽ برونڊيائي حڪومتن هيٺ پڻ جاري رهيون، جن ۾ اهڙا سڃاڻپ ڪارڊ شامل هئا، جيڪي ٽوٽسي ۽ هوتو کي الڳ سڃاڻيندا هئا.{{Citation needed|date=August 2025}} === برونڊي ۾ نسلي تشدد (1993ع) === {{Main|برونڊي ۾ 1993ع جو نسلي تشدد}} 1993ع ۾ برونڊي جو پهريون جمهوري طور چونڊيل صدر [[ميلڪيور ندادايي]]، جيڪو هوتو هو، ٽوٽسي فوجي آفيسرن هٿان قتل ڪيو ويو، جيئن آئين موجب سندس جانشينيءَ جو حقدار شخص{{Who|date=August 2025}} پڻ قتل ڪيو ويو.<ref>''International Commission of Inquiry for Burundi: Final Report'', Part III: Investigation of the Assassination. Conclusions at [http://www.usip.org/library/tc/doc/reports/burundi_coi/burundi_coi1996pt3.html#VII USIP.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081201132151/http://www.usip.org/library/tc/doc/reports/burundi_coi/burundi_coi1996pt3.html#VII |date=1 December 2008 }}</ref> ان سان [[برونڊي ۾ 1993ع جو نسلي تشدد|برونڊي ۾ نسلي تشدد]] ڀڙڪي اٿيو، جنهن ۾ ”ممڪن طور 25,000 تائين ٽوٽسي“—جن ۾ فوجي اهلڪار، سرڪاري ملازم ۽ عام شهري شامل هئا<ref>{{Cite web |last=Refugees |first=United Nations High Commissioner for |title=Refworld {{!}} Human Rights Watch World Report 1995 – Burundi |url=https://www.refworld.org/docid/467fca9a8.html |access-date=20 April 2023 |website=Refworld |language=en |archive-date=14 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230914133127/https://www.refworld.org/docid/467fca9a8.html |url-status=live }}</ref>—هوتو ماڻهن هٿان قتل ڪيا ويا، جڏهن ته ”گهٽ ۾ گهٽ ايترا ئي“ هوتو ٽوٽسي ماڻهن هٿان ماريا ويا.<ref name=totten2>{{Cite book | author1= René Lemarchand | chapter= The Burundian Genocide | page = 331 |editor1-last=Totten|editor1-first=Samuel|chapter-url=https://books.google.com/books?id=5Ef8Hrx8Cd0C&pg=PA331|title=Century of Genocide: Critical Essays and Eyewitness Accounts|editor2-last=Parsons|editor2-first=William S.|editor3-last=Charny|editor3-first=Israel W.|date=2004 | edition= Second |publisher=Routledge|isbn=978-0-415-94430-4|language=en}}</ref><ref>{{Cite news |title=Burundi {{!}} History, Geography, & Culture {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Burundi |archive-url=https://web.archive.org/web/20260522185203/https://www.britannica.com/place/Burundi |archive-date=2026-05-22 |access-date=2026-05-30 |work=Encyclopedia Britannica |language=en}}</ref> [[اروشا معاهدا (برونڊي)|2000ع جي اروشا معاهدن]] کان پوءِ برونڊي جي ٽوٽسي اقليت هوتو اڪثريت سان نسبتاً وڌيڪ برابريءَ واري طريقي سان اقتدار ورهائي ٿي. روايتي طور ٽوٽسي وٽ وڌيڪ معاشي طاقت هئي ۽ فوج تي پڻ سندن ڪنٽرول رهيو.<ref name=ICIBFR-496>International Commission of Inquiry for Burundi (2002)</ref> === روانڊا ۾ 1994ع جي ٽوٽسي خلاف نسل ڪشي === {{Main|روانڊا جي نسل ڪشي}} [[File:Rwandan Patriotic Front Flag.svg|thumb|right|ٽوٽسي-قيادت واري [[روانڊا محب وطن محاذ]] جو جهنڊو]] روانڊا ۾ به ڪجهه مشابه واقعن جو سلسلو ٿيو، جتي 1962ع ۾ هوتو اقتدار ۾ آيا. ان کان پوءِ ٽوٽسي ماڻهن خلاف ڪيترن ئي موقعن تي ظلم ۽ امتياز ٿيو، جنهن سبب ڪيترائي ٽوٽسي ملڪ ڇڏي ويا. [[روانڊا انقلاب]] (1959ع–1961ع) دوران ٽوٽسي مخالف تشدد کان پوءِ وڏي تعداد ۾ ٽوٽسي جلاوطن ٿيا.{{Citation needed|date=August 2025}} انهن جلاوطن ٽوٽسي برادرين مان ٽوٽسي باغي تحريڪون وجود ۾ آيون. [[روانڊا محب وطن محاذ]] (آر پي ايف)، جيڪو گهڻو ڪري يوگنڊا ۾ رهندڙ جلاوطن ٽوٽسي ماڻهن تي مشتمل هو، 1990ع ۾ روانڊا تي حملو ڪيو، جنهن جو مقصد ٽوٽسي لاءِ ٻيهر سياسي اقتدار حاصل ڪرڻ هو. آر پي ايف کي [[يوگنڊا جي بش جنگ]] مان منظم غير روايتي جنگ جو تجربو حاصل هو ۽ ان کي يوگنڊا جي حڪومت کان مدد پڻ ملي. آر پي ايف جي شروعاتي اڳڀرائي روانڊا حڪومت لاءِ فرانس طرفان هٿيار پهچائڻ کان پوءِ روڪي وئي. امن لاءِ ڪوششون آخرڪار [[اروشا معاهدا (روانڊا)|1993ع جي اروشا معاهدن]] تائين پهتيون.{{Citation needed|date=August 2025}} [[جووينال هابياريمانا ۽ سيپرين نتارياميرا جو قتل|روانڊا ۽ برونڊي جي صدرن جي قتل]] کان پوءِ اهو معاهدو ٽٽي پيو، جنهن سان ٻيهر جنگ شروع ٿي ۽ 1994ع جي [[روانڊا جي نسل ڪشي]] جي شروعات ٿي. ان نسل ڪشيءَ دوران هوتو انتهاپسندن اندازي موجب 500,000 کان 600,000 ماڻهن کي قتل ڪيو، جن مان گهڻا ٽوٽسي هئا.<ref>{{cite journal |last1=Guichaoua |first1=André |title=Counting the Rwandan Victims of War and Genocide: Concluding Reflections |journal=Journal of Genocide Research |date=2020 |volume=22 |issue=1 |pages=125–141 |doi=10.1080/14623528.2019.1703329|s2cid=213471539 }} 500,000–800,000 is the range of scholarly estimates listed on the third page of the paper.</ref><ref name=Meierhenrich>{{cite journal |last1=Meierhenrich |first1=Jens |author-link=Jens Meierhenrich |title=How Many Victims Were There in the Rwandan Genocide? A Statistical Debate |journal=Journal of Genocide Research |date=2020 |volume=22 |issue=1 |pages=72–82 |doi=10.1080/14623528.2019.1709611|s2cid=213046710 |quote=Despite the various methodological disagreements among them, none of the scholars who participated in this forum gives credence to the official figure of 1,074,107 victims... Given the rigour of the various quantitative methodologies involved, this forum's overarching finding that the death toll of 1994 is nowhere near the one-million-mark is – scientifically speaking – incontrovertible.}}</ref><ref name=Reydams>{{cite journal |last1=Reydams |first1=Luc|author-link=Luc Reydams |title='More than a million': the politics of accounting for the dead of the Rwandan genocide |journal=Review of African Political Economy |date=2020 |volume=48|issue=168|pages=235–256 |doi=10.1080/03056244.2020.1796320|s2cid=225356374|quote=The government eventually settled on 'more than a million', a claim which few outside Rwanda have taken seriously.<p>The death of 'more than a million' Tutsi became the foundation of the new Rwanda, where former exiles hold a monopoly on power. It also created the socio-political environment for the mass criminalisation of Hutu. Gacaca courts eventually tried more than a million (Nyseth Brehm, Uggen, and Gasanabo 2016), which led President Kagame to suggest that all Hutu bear responsibility and should apologise (Benda 2017, 13). Thus the new Rwanda is built not only on the death of 'more than a million" Tutsi but also on the collective guilt of Hutu. This state of affairs is in no one's interests except the regime's.</p>|doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite news |last=Doherty |first=Ben |date=25 February 2024 |title=More than half a million people killed in 100 days: how the 1994 Rwanda genocide unfolded |url=https://www.theguardian.com/australia-news/2024/feb/26/more-than-half-a-million-people-killed-in-100-days-how-the-1994-rwanda-genocide-unfolded-ntwnfb |access-date=14 May 2025 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref><ref>{{Cite web |title=Rwanda |url=https://cla.umn.edu/chgs/holocaust-genocide-education/resource-guides/rwanda |access-date=14 May 2025 |website=College of Liberal Arts |language=en |archive-date=11 May 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250511215213/https://cla.umn.edu/chgs/holocaust-genocide-education/resource-guides/rwanda |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite magazine |last=Rieff |first=David |date=4 June 2007 |title=God and Man in Rwanda |url=https://www.vanityfair.com/magazine/1994/12/rwanda199412 |access-date=14 May 2025 |magazine=Vanity Fair |language=en-US}}</ref> نسل ڪشيءَ کان پوءِ فتح حاصل ڪندڙ ٽوٽسي-قيادت واري آر پي ايف جولاءِ 1994ع ۾ اقتدار ۾ آئي. == ثقافت == [[File:Brooklyn Museum 22.1403 Wrist Guard Igitembe.jpg|thumb|right|روايتي ٽوٽسي ڪلائيءَ جو محافظ (''اگيٽيمبي'')]] روانڊا ۾ 15هين صديءَ کان 1961ع تائين ٽوٽسي ماڻهن تي هڪ بادشاهه، يعني {{Langx|rw|موامي|label=none}}، حڪمراني ڪندو هو. بيلجيم قومي [[ريفرينڊم]] کان پوءِ بادشاهت ختم ڪري ڇڏي، جنهن جي نتيجي ۾ ملڪ آزاديءَ ڏانهن وڌيو. ان جي ابتڙ، ملڪ جي اتر-اولهندي حصي ۾، جتي هوتو آبادي اڪثريت ۾ هئي، وڏا زميندار اقتدار ۾ شريڪ هوندا هئا؛ اهو بندوبست هاڻوڪي يوگنڊا جي [[بوگنڊا]] سماج سان مشابهت رکندو هو. پنهنجي بادشاهه جي حڪمراني هيٺ ٽوٽسي ثقافت روايتي طور انصاف جي انتظام ۽ حڪومت هلائڻ جي چوڌاري ڦرندي هئي. چوپائي مال جي ملڪيت گهڻو ڪري سندن هٿ ۾ هوندي هئي ۽ هو پنهنجي پيداوار تي گذارو ڪندا هئا. سندن طرز زندگي کين گهڻو فارغ وقت پڻ ڏيندو هو، جيڪو هو شاعري، اڻت ۽ موسيقيءَ جي واڌ ويجهه ۾ صرف ڪندا هئا. هوتو هارين ۽ ٻين مقامي رهواسين جي مقابلي ۾ ٽوٽسي جي [[غالب اقليت]] واري حيثيت سبب، ان رشتي کي جاگيردار يورپ جي سردارن ۽ هارين جي وچ واري رشتي سان تشبيهه ڏني وئي آهي.<ref name="Fage120">{{cite book|last1=Fage|first1=John|title=A History of Africa|publisher=Routledge|isbn=978-1317797272|page=120|url=https://books.google.com/books?id=mXa4AQAAQBAJ|access-date=8 January 2015|date=23 October 2013}}</ref> [[File:Brooklyn Museum 1912a-b Basket and Lid.jpg|thumb|left|روايتي ٽوٽسي [[ٽوڪري]]]] برطانوي تاريخدان جان فيج موجب، سيرولوجي جي لحاظ کان ٽوٽسي بانٽو ۽ [[نائلوٽڪ ماڻهو|نائلوٽڪ]] آبادين سان لاڳاپيل آهن. سندس خيال ۾ اها ڳالهه ڍنڍن واري بادشاهتن جي شروعاتي ٽوٽسي-هيما حڪمران طبقي لاءِ ڪوشيٽڪ بڻ بڻياد جي امڪان کي گهٽ ڪري ٿي. تنهن هوندي به، انهن بادشاهتن جون شاهي تدفين جون رسمون ڏکڻ [[ايٿوپيا]] جي [[گيبي علائقو|گيبي علائقي]] جي اڳوڻين ڪوشيٽڪ سِداما رياستن جي روايتن سان گهڻي مشابهت رکن ٿيون.<ref name="Fage120" /> ان جي ابتڙ، مائونٽ ڪينيا واري علائقي ۾ ٽوٽسي-هيما جي اتر ۾ رهندڙ بانٽو آباديون، جهڙوڪ اگي ڪيويو، جديد دور تائين بنيادي طور بادشاهه کان سواءِ هيون ۽ انهن وٽ عمر جي گروهن تي ٻڌل اهڙو غير رياستي نظام هو، جيڪو انهن ڪوشيٽڪ ماڻهن کان اختيار ڪيو هو. ٻئي طرف، تنزانيا ۾ ٽوٽسي-هيما جي ڏکڻ ۾ ڪيترين بانٽو بادشاهتن ۾ سرداريءَ جو اهڙو ئي نمونو موجود هو، جيڪو ٽوٽسي-هيما سماج سان مشابهت رکندڙ هو. ڇاڪاڻ ته ڪوشيٽڪ سِداما بادشاهتن جا نائلوٽڪ گروهن سان لاڳاپا هئا، فيج تجويز ڪري ٿو ته ٽوٽسي ممڪن طور اهڙي ئي ڪنهن لڏپلاڻ ڪندڙ نائلوٽڪ آبادي مان نڪتل هجن. سندس خيال موجب ٽوٽسي جا نائلوٽڪ ابا ڏاڏا اڳئين دور ۾ ثقافتي وچولي جو ڪردار ادا ڪندا هئا، پاڙيسري ڪوشيٽڪ بادشاهتن کان ڪجهه شاهي روايتون اختيار ڪندا هئا ۽ پوءِ جڏهن هو عظيم ڍنڍن واري علائقي ۾ بانٽو اصلوڪن ماڻهن جي وچ ۾ آباد ٿيا ته اهي روايتون پاڻ سان ڏکڻ طرف کڻي آيا.<ref name="Fage120" /> تنهن هوندي به، اڄ ٽوٽسي ۽ هوتو جي ثقافتن ۾ تمام ٿورا واضح فرق نظر اچن ٿا؛ ٻئي گروهه ساڳي [[بانٽو ٻوليون|بانٽو ٻولي]] ڳالهائين ٿا.<ref>The Editors of Encyclopaedia Britannica. "Tutsi". Encyclopedia Britannica, 6 May. 2025, https://www.britannica.com/topic/Tutsi. Accessed 14 May 2025</ref> تاريخي طور ٻنهي گروهن جي وچ ۾ شادين جي شرح تمام گهڻي هئي ۽ 20هين صديءَ تائين سندن لاڳاپا عام طور سٺا رهيا. ڪيترن عالمن جو نتيجو آهي ته ”ٽوٽسي“ جي سڃاڻپ بنيادي طور نسلي سڃاڻپ کان وڌيڪ سماجي طبقي يا ذات جي اظهار طور ڪم ڪندي رهي آهي. برونڊي ۽ روانڊا جي ماڻهن جون ٻوليون به هڪ ٻئي سان گهڻيون مشابهت رکن ٿيون، يعني [[ڪرونڊي]] ۽ [[ڪنياروانڊا]]. تاريخي سببن ڪري انگريزي، فرانسيسي ۽ سواهيلي به مختلف سرڪاري حيثيتن ۾ استعمال ٿين ٿيون ۽ برونڊي ۽ روانڊا ٻنهي ۾ ٻي ٻوليءَ طور وڏي پيماني تي ڳالهائجن ٿيون.<ref name="BC">{{Cite web|url=https://www.teachingenglish.org.uk/sites/teacheng/files/Euromonitor%20Report%20A4.pdf|title=The Benefits of the English Language for Individuals and Societies: Quantitative Indicators from Cameroon, Nigeria, Rwanda, Bangladesh and Pakistan|access-date=7 February 2023|archive-date=9 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230309070332/https://www.teachingenglish.org.uk/sites/teacheng/files/Euromonitor%20Report%20A4.pdf|url-status=live}}</ref> == ڪانگو ۾ ٽوٽسي == عالمن{{Who|date=August 2025}} گهڻي عرصي کان اهو تسليم ڪيو آهي ته هاڻوڪي [[ڪانگو جي جمهوري جمهوريه]] (ڊي آر سي) ۾ ٽوٽسي موجودگيءَ کي بهتر نموني سمجهڻ لاءِ ٻن مکيه گروهن ۾ فرق ڪرڻ ضروري آهي، جن جي تاريخن کي نوآبادياتي پاليسين ۽ پوءِ وارن سياسي تڪرارن گهڻو متاثر—۽ ڪيترين حالتن ۾ بگاڙيو—آهي.{{Citation needed|date=March 2025}} === اتر ۽ ڏکڻ ڪيوو ۾ بانياروانڊا === ٽوٽسي جي هڪ ٻي اهم موجودگي [[اتر ڪيوو]] جي ڪجهه حصن ۾ وسيع [[بانياروانڊا]] برادريءَ جي اندر ملي ٿي. هن برادريءَ ۾ ٽوٽسي ۽ هوتو ٻئي شامل آهن ۽ اها گهڻو ڪري پاڙيسري [[روانڊا]] مان مختلف دورن ۾ ٿيندڙ لڏپلاڻن جو نتيجو آهي، جيڪي نوآبادياتي دور کان اڳ، نوآبادياتي دور ۽ نسل ڪشي کان پوءِ جي زمانن تائين جاري رهيون. خاص طور 1994ع جي [[روانڊا جي نسل ڪشي]] دوران ۽ ان کان پوءِ ٿيندڙ وڏي پيماني واري لڏپلاڻ چڱيءَ طرح دستاويز ٿيل آهي ۽ ان اوڀر ڪانگو جي نسلي بناوٽ کي گهڻو بدلائي ڇڏيو.<ref>Uvin, Peter. "The Congo and the Rwandan Tragedy: Politics, Ideology and the Struggle for Power." ''Journal of Eastern African Studies'', vol. 1, no. 2, 2007, pp. 281–300.</ref><ref>Reyntjens, Filip. ''Political Awakening in the Belgian Congo: The Early Phase, 1908–1945''. Cambridge University Press, 2019.</ref> علمي اتفاقِ راءِ موجب اهي لڏپلاڻون ڪنهن هڪ ٻاهرين واقعي جو نتيجو نه هيون، پر انهن جا پيچيده تاريخي پس منظر آهن، جيڪي اڄ به علائقائي سياست تي اثرانداز ٿين ٿا.{{Citation needed|date=August 2025}} === تڪرار ۽ هاڻوڪا مسئلا === اوڀر ڊي آر سي ڪيترن ڏهاڪن کان هٿياربند تڪرارن جو اهم مرڪز رهيو آهي، جتي ڪيترائي هٿياربند گروهه سرگرم رهيا آهن. انهن مان ڪجهه، خاص طور [[نيشنل ڪانگريس فار دي ڊفينس آف دي پيپل]] (سي اين ڊي پي) مان نڪتل ۽ پوءِ [[23 مارچ تحريڪ|ايم 23]] جي نالي سان مشهور ٿيندڙ تنظيمون، ٽوٽسي پس منظر رکندڙ ماڻهن جي قيادت هيٺ رهيون آهن. تنهن هوندي به انهن گروهن کي رڳو نسلي نقطه نظر سان ڏسڻ صورتحال کي حد کان وڌيڪ سادو ڪري ڇڏي ٿو. علمي اڀياس عام طور ان ڳالهه تي متفق آهن ته تڪرارن جون پاڙون نوآبادياتي ورثي، [[ڪوبالٽ]] جهڙن قيمتي وسيلن تي مقابلي ۽ گهري سياسي ۽ سماجي شڪايتن جي گڏيل اثر ۾ آهن.<ref>Nzongola-Ntalaja, Georges. ''The Congo: From Leopold to Kabila: A People's History''. Zed Books, 2002.</ref> بين الاقوامي ادارن جون رپورٽون سنگين انساني حقن جي ڀڃڪڙين—جن ۾ ٻارن کي سپاهي بڻائڻ ۽ معدني دولت جو غيرقانوني استحصال شامل آهي—کي دستاويز ڪري چڪيون آهن، پر انهن مسئلن کي سڌي سنئين نسلي تڪرار بدران رياستي ڪمزوري ۽ بين الاقوامي معاشي دٻائن جي وسيع پس منظر ۾ سمجهڻ وڌيڪ مناسب آهي.<ref>Human Rights Watch. "Breakdown of the State in the Democratic Republic of the Congo." Human Rights Watch Reports, 2010.</ref> == ناميارا ماڻهو == {{main|ٽوٽسي ماڻهن جي فهرست}} * [[پال ڪگامي]] * [[اسٽرومي]] * [[ميشيل ميڪومبيرو]] * [[ژان بپتست باگازا]] * [[پيئر بويويا]] * [[لوئيس مشيڪي وابو]] * [[اريئيل ڪاياباگا]] * [[بنجامن سيهيني]] * [[سائدو بيراهينو]] * [[گائل بگيريمانا]] * [[سيسيل ڪائيريبوا]] * [[نڪوٽي گاتوا]] * [[گائل فائي]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهرين ڳنڍڻا== * [http://www.ictr.org روانڊا لاءِ بين الاقوامي فوجداري ٽربيونل] (آءِ سي ٽي آر اڳيان آيل سڀني ڪيسن جي حيثيت ۽ فيصلا هتي موجود آهن) * [http://www.ictr.org The International Criminal Tribunal for Rwanda (the status and judgments of all cases before the ICTR are available here)] {{Authority control}} [[زمرو:ٽٽسي]] [[زمرو:نسلي گروہ]] [[زمرو:برونڊي جا نسلي گروهه]] [[زمرو:روانڊا جا نسلي گروهه]] [[زمرو:يوگنڊا جا نسلي گروهه]] [[زمرو:آفريڪا ۾ نسلي گروهه]] [[زمرو:جمهوريا ڪانگو جا نسلي گروهه]] m1ctja19m875wdzf3gdyqpkvgljg8i0 404697 404695 2026-08-19T07:24:24Z Memon2025 21315 /* */ 404697 wikitext text/x-wiki {{Short description|آفريقي عظيم ڍنڍن واري علائقي جو هڪ نسلي گروهه}} {{Infobox ethnic group | group = ٽٽسي (Tutsi) <br><small> اباٽٽسي (Abatutsi)</small> | image = King's palace in Nyanza.jpg | caption = نيانزا ۾ روايتي ٽٽسي بادشاهه جو محل | region1 = {{flagcountry|Burundi}} | pop1 = 1.7 ملين (ڪل آبادي جو 14 سيڪڙو) | region2 = {{flagcountry|Rwanda}} | pop2 = 1 کان 2 ملين (ڪل آبادي جو اٽڪل 9 کان 15 سيڪڙو) | rel = [[عيسائيت]] (80 سيڪڙو)، [[اسلام]] (5 سيڪڙو) | langs = [[ڪينيا-روانڊا]]، [[ڪيرونڊي]] | related = روانڊا-رونڊي قومون ۽ هيما ماڻهو }} '''ٽٽسي''' (<small>Tutsi</small>)، جن کي واٽٽسي (<small>Watutsi</small>) يا اباٽٽسي (<small>Abatutsi</small>) پڻ چيو ويندو آهي، هڪ نسلي گروهه آهن جيڪي بنيادي طور تي [[روانڊا]] ۽ [[برونڊي]] ۾ آباد آهن. اهي روانڊا ۽ برونڊي جي ٽن وڏن نسلي گروهن مان ٻيو نمبر وڏو گروهه آهن، ٻيا ٻه گروهه '''هوتو''' (<small>Hutu</small>) ۽ '''ٽوا''' (<small>Twa</small>) آهن. تاريخي طور تي، ٽٽسي ماڻهو مال دار/ڌنار (<small>pastoralists</small>) هئا ۽ سماج ۾ جنگجو طبقي جي حيثيت رکندا هئا. 1962ع کان اڳ، روانڊا جو سماجي ۽ سياسي نظام ٽٽسي اشرافيه جي هٿ ۾ هو. '''ٽٽسي''' (<small>Tutsi</small>)، جن کي واٽٽسي (<small>Watutsi</small>) يا اباٽٽسي (<small>Abatutsi</small>) پڻ چيو ويندو آهي، هڪ نسلي گروهه آهن جيڪي بنيادي طور تي [[روانڊا]] ۽ [[برونڊي]] ۾ آباد آهن. اهي روانڊا ۽ برونڊي جي ٽن وڏن نسلي گروهن مان ٻيو نمبر وڏو گروهه آهن، ٻيا ٻه گروهه '''هوتو''' (<small>Hutu</small>) ۽ '''ٽوا''' (<small>Twa</small>) آهن. تاريخي طور تي، ٽٽسي ماڻهو مال دار/ڌنار (<small>pastoralists</small>) هئا ۽ سماج ۾ جنگجو طبقي جي حيثيت رکندا هئا. 1962ع کان اڳ، روانڊا جو سماجي ۽ سياسي نظام ٽٽسي اشرافيه جي هٿ ۾ هو. == اصليت ۽ درجه بندي == مورخ ڪرسٽوفر اهرٽ (Christopher Ehret) جو مڃڻ آهي ته ٽٽسي ماڻهو بنيادي طور تي قديم '''ڏکڻ ڪوشيٽڪ''' (South Cushitic) ٻوليون ڳالهائيندڙن جو نسل آهن، جيڪي 800 قبل مسيح کان اڳ عظيم ڍنڍن واري علائقي ۾ داخل ٿيا هئا. اهي ماڻهو مڪمل طور تي پنهنجي مال مويشي تي گذارو ڪندا هئا ۽ اناج جي پوک نه ڪندا هئا. ٽٽسي ماڻهن جي ثقافت ۽ کين جي عادتن ۾ قديم نيلو-سحرائي ۽ مرڪزي سوڊاني اثر پڻ ملي ٿو. روانڊا-رونڊي ٻولين ۾ مالداري سان لاڳاپيل ڪيترائي لفظ، جهڙوڪ "ڳئون" (Inka)، انهن قديم لڏپلاڻ ڪندڙن جي ٻولين مان ورتل آهن. بيلجيم جي نوآبادياتي دور ۾، ٽٽسي ماڻهن جي سڃاڻپ لاءِ هڪ عجيب معيار مقرر ڪيو ويو هو: جنهن شخص وٽ 10 کان وڌيڪ ڳئون هونديون هيون يا جنهن جو قد 6 فوٽن کان وڌيڪ هوندو هو، تنهن کي "ٽٽسي" قرار ڏنو ويندو هو. ==جينياتيات== جديد جينياتي مطالعو ڏيکاري ٿو ته ٽٽسي ماڻهو گهڻو ڪري بانٽو (Bantu) نسل سان تعلق رکن ٿا، پر انهن ۾ ڪجهه منفرد خاصيتون به آهن: * '''پدري نسل (Y-DNA):''' اٽڪل 60 سيڪڙو ٽٽسي مردن ۾ هئپلو گروپ E1b1a ملي ٿو، جيڪو بانٽو نسل جي نشاني آهي. جڏهن ته 14.9 سيڪڙو ۾ هئپلو گروپ B ملي ٿو، جيڪو هوتو ماڻهن (4.3 سيڪڙو) جي مقابلي ۾ گهڻو وڌيڪ آهي. * '''قد:''' ٽٽسي ماڻهو پنهنجي ڊگهي قد جي ڪري مشهور آهن. انهن جو اوسط قد '''5 فوٽ 9 انچ (175 سينٽي ميٽر)''' هوندو آهي، جڏهن ته ڪجهه ماڻهو 7 فوٽن کان به وڌيڪ ڊگها رڪارڊ ڪيا ويا آهن. == تاريخ == روانڊا ۾ 15هين صدي کان وٺي ٽٽسي بادشاهت قائم هئي. 1897ع ۾ جرمني ۽ پوءِ 1916ع ۾ بيلجيم روانڊا تي قبضو ڪيو. نوآبادياتي طاقتن ٽٽسي ماڻهن کي تعليم ۽ حڪومت ۾ ترجيح ڏني، جنهن جي ڪري هوتو اڪثريت ۾ ڪاوڙ پيدا ٿي. 1959ع ۾ هوتو ماڻهن ٽٽسي بادشاهت جي خلاف بغاوت ڪئي، جنهن کي '''روانڊا جو انقلاب''' چيو وڃي ٿو. ان کان پوءِ هزارين ٽٽسي ماڻهو پاڙيسري ملڪن يوگنڊا ۽ تنزانيا ڏانهن هجرت ڪري ويا. == آباديءَ جا انگ اکر (2026 جي اندازي مطابق) == ٽٽسي ماڻهن جي آبادي هيٺين ملڪن ۾ ورهايل آهي: {| class="wikitable" ! ملڪ !! آبادي (لڳ ڀڳ) !! ڪل آبادي جو سيڪڙو |- | برونڊي || 1.7 ملين || 14% |- | روانڊا || 1.2 کان 2 ملين || 9% - 15% |- | يوگنڊا || 250,000 || - |} ==ٽوٽسي== {{Short description|آفريڪي عظيم ڍنڍن واري علائقي جو نسلي گروهه}} {{Infobox ethnic group | group = ٽوٽسي <br><small> اباتوٽسي</small> | pop = | region1 = {{flagcountry|برونڊي}} | pop1 = 1.7 ملين (ڪُل آباديءَ جو 14٪) | ref1 = | region2 = {{flagcountry|روانڊا}} | pop2 = 1–2 ملين (ڪُل آباديءَ جو 9٪–15٪) | ref2 = <ref>روانڊا جي نسل ڪشي کان پوءِ ٻيهر نسلي آدمشماري نه ڪئي وئي؛ اندازي موجب آباديءَ جو 9 کان 15 سيڪڙو ٽوٽسي آهي.</ref> | ref3 = | region4 = {{flagcountry|بيلجيم}} | pop4 = | ref4 = | region5 = {{flagcountry|فرانس}} | pop5 = | ref5 = | region6 = | popplace = | rels = [[عيسائيت]] (80٪)، [[اسلام]] (5٪) | langs = [[ڪنياروانڊا]]،<!-- نوٽ: ٽوٽسي ماڻهو تاريخي سببن ۽ رسمي تعليم ۾ انگريزي، فرانسيسي ۽ سواهيلي کي ٻي ٻوليءَ طور ڳالهائين ۽ سکن ٿا، نه ته مادري ٻولين طور؛ هن خاني جو مقصد بنيادي طور مادري ٻوليون ڏيکارڻ آهي --> [[ڪرونڊي]] | related = ٻيا [[روانڊا-رونڊي]] ماڻهو ۽ [[هيما ماڻهو]] | native_name_lang = }} '''ٽوٽسي''' (اچار: '''ٽوٽسي''')، جن کي '''واتوسي'''، '''واتوٽسي''' يا '''اباتوٽسي''' (اچار: '''اباتوٽسي''') پڻ چيو وڃي ٿو، هڪ [[نسلي گروهه]] آهن، جيڪي بنيادي طور [[روانڊا]] ۽ [[برونڊي]] ۾ آباد آهن.<ref>{{Cite encyclopedia|title=Tutsi|editor-last=Pauls|editor-first=Elizabeth Prine|display-editors=etal|url=https://www.britannica.com/topic/Tutsi|access-date=7 February 2023|encyclopedia=Britannica|date=2007|language=en|archive-date=1 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230201194120/https://www.britannica.com/topic/Tutsi|url-status=live}}</ref> اهي [[بانٽو ٻوليون|بانٽو ٻوليون]] ڳالهائيندڙ ماڻهو آهن<ref>{{Cite encyclopedia|title=Rwanda {{!}} Language & Facts|url=https://www.britannica.com/topic/Rwanda-language|access-date=15 January 2021|encyclopedia=Britannica|date=2019|archive-date=16 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210116032718/https://www.britannica.com/topic/Rwanda-language|url-status=live}}</ref> ۽ [[روانڊا]] ۽ [[برونڊي]] جي ٽن مکيه [[نسلي گروهه|نسلي گروهن]] مان ٻيو سڀ کان وڏو گروهه آهن؛ ٻيا ٻه [[هوتو]] ۽ [[توا]] آهن.<ref name="brenneman">{{cite book |last=Brenneman |first= Richard |year=1969 |title= Rwanda, a Country Study |edition= |location=United States|lccn=2007492448|publisher=US Government |isbn=|id=9910001051459703686|page=46 |oclc= 22675245 }}</ref> تاريخي طور ٽوٽسي [[مال پالڻ|مال پاليندڙ]] هئا ۽ [[جنگجو]] [[ذات (سماج)|طبقي]] ۾ اهم حيثيت رکندا هئا. 1962ع کان اڳ اهي روانڊا جي سماج تي غالب هئا، جيڪو هڪ سرپرستيءَ واري ڍانچي هيٺ ٽوٽسي اشرافيه ۽ هوتو عام ماڻهن تي مشتمل هو. سخت طبقاتي ورهاست واري ان سماج ۾ ٽوٽسي غالب عهدن تي فائز هئا ۽ حڪمران طبقي جو وڏو حصو بڻجندا هئا.<ref name="brenneman"/> == بڻ بڻياد ۽ درجيبندي == آمريڪي تاريخدان [[ڪرسٽوفر ايهرٽ]] جو خيال آهي ته ٽوٽسي گهڻو ڪري [[ڏکڻ ڪوشيٽڪ ٻوليون|ڏکڻ ڪوشيٽڪ]] ٻولين جي هڪ هاڻي ناپيد شاخ جي ڳالهائيندڙن مان نسل رکن ٿا، جنهن کي هو ”ٽيل ڏکڻ ڪوشيٽڪ“ سڏي ٿو. ٽيل ڏکڻ ڪوشيٽڪ ماڻهو 800 ق.م کان ڪجهه وقت اڳ [[آفريڪي عظيم ڍنڍون|آفريڪي عظيم ڍنڍن واري علائقي]] ۾ داخل ٿيا هئا ۽ مال پاليندڙ هئا، جيڪي پنهنجي چوپائي مال تي ڀاڙيندا هئا ۽ ممڪن آهي ته پاڻ اناج نه پوکيندا هجن. اهي جهنگلي جانورن جو شڪار نه ڪندا هئا ۽ مڇي کائڻ منع سمجهيو ويندو هو ۽ ان کان سختيءَ سان پاسو ڪيو ويندو هو. ٽيل ڏکڻ ڪوشيٽڪ طرز زندگيءَ ۾ ٽوٽسي ماڻهن جي زندگيءَ سان نمايان مشابهتون ملن ٿيون، جيڪي پنهنجي ڍورن جي کير، رت ۽ گوشت تي گهڻو ڀاڙين ٿا ۽ روايتي طور اناج پوکڻ ۽ کائڻ کان پاسو ڪندا آهن، ٺڪر جي ٿانون ٺاهڻ ۽ شڪار کي گهٽ درجي جو ڪم سمجهندا آهن ۽ مڇي کائڻ کان به پاسو ڪندا آهن. [[روانڊا-رونڊي]] ٻولين ۾ مال پالڻ سان لاڳاپيل ڪيترائي لفظ [[wikt:Category:Rwanda-Rundi terms derived from South Cushitic languages|ٽيل ڏکڻ ڪوشيٽڪ مان ورتل لفظ]] آهن، جهڙوڪ ”سانڊ“، ”ڳئون جو ڇيڻو“ ۽ ”شينهن“.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=1i-IBmCeNhUC|title=An African Classical Age: Eastern and Southern Africa in World History, 1000 B.C. to A.D. 400|pages=62, 86, 181–183|isbn=978-0-8139-2057-3 |last1=Ehret |first1=Christopher |date=1998 |publisher=University Press of Virginia }}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=xysSAQAAIAAJ|title=Ethiopians and East Africans: The Problem of Contacts|page=11 |last1=Ehret |first1=Christopher |date=1974 }}</ref><ref>{{Cite journal|url = https://www.jstor.org/stable/183030|jstor = 183030|title = We Are What We Eat: Ancient Agriculture between the Great Lakes|last1 = Schoenbrun|first1 = David L.|journal = The Journal of African History|year = 1993|volume = 34|issue = 1|pages = 1–31|doi = 10.1017/S0021853700032989|s2cid = 162660041|url-access = subscription|archive-date = 28 March 2022|access-date = 25 March 2025|archive-url = https://web.archive.org/web/20220328154318/https://www.jstor.org/stable/183030|url-status = live}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=xysSAQAAIAAJ|title=Ethiopians and East Africans: The Problem of Contacts|date=1974 |page=31|publisher=East African Publishing House }}</ref> ڪجهه زباني روايتن ۽ قياسي بيانن ۾ ڪڏهن ڪڏهن ٽوٽسي جي بڻ بڻياد کي [[هارن آف آفريڪا]] جي گروهن سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي وئي آهي، جهڙوڪ صومالي قبيلو [[گادابورسي]]. تنهن هوندي به، اهڙين دعوائن جي حمايت ۾ ڪا به وڏي پيماني تي قبول ڪيل تاريخي يا علمي شاهدي موجود ناهي. مکيه ڌارا واري علمي تحقيق عام طور ٽوٽسي کي آفريڪي عظيم ڍنڍن واري علائقي جي مقامي آبادين جو حصو سمجهي ٿي، جن جي پيچيده تاريخ ڊگهي عرصي واري مقامي ۽ علائقائي رابطن سان ٺهي آهي.<ref>Ehret, Christopher. ''The Civilizations of Africa: A History to 1800''. University of Virginia Press, 2002.</ref><ref>Reliable academic source here</ref> {{blockquote|ڍنڍن واري علائقي جي ڏاکڻي اڌ ۾ اهم مال پاليندڙن طور ڏکڻ ڪوشيٽڪ ماڻهن جو هي دير تائين جاري رهندڙ وجود هڪ دلچسپ امڪان پيدا ڪري ٿو ته بعد واري دور جي ٽوٽسي ۽ [[هيما ماڻهو|هيما]] مال پالڻ واري روايت، جيڪا علائقي جي ڏاکڻي اڌ ۾ سڀ کان وڌيڪ اهم آهي، شايد ڏکڻ ڪوشيٽڪ ثقافت ۾ جڙيل هجي ۽ اهڙيءَ طرح اتر بدران اوڀر کان آيل هجي.|[[ڪرسٽوفر ايهرٽ]]|title=گڏيل قومن جي تعليمي، سائنسي ۽ ثقافتي تنظيم جي آفريڪا جي عام تاريخ: ٻارهين کان سورهين صديءَ تائين آفريڪا|source=<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=HwV2a-lPB70C|title= UNESCO General History of Africa: Africa from the Twelfth to the Sixteenth Century|date= 10 May 1998|page=503|publisher= University of California Press|isbn= 978-0-520-06699-1}}</ref>}} ٽوٽسي پنهنجي نسلي بڻ بڻياد جو هڪ اهم حصو [[اوڀر سوڊانڪ|سوگ اوڀر ساحلي ماڻهن]] مان پڻ حاصل ڪن ٿا، جيڪي هڪ گهڻو اڳ ناپيد ٿيل [[نائلو-صحارائي]] گروهه هئا. سوگ ماڻهو زرعي-مال پاليندڙ هئا، جيڪي لڳ ڀڳ 2000 ق.م ۾ روانڊا ۽ برونڊي ۾ داخل ٿيا ۽ گهڻو ڪري ڏکڻ روانڊا ۽ [[روزيزي درياهه]] جي اوڀر ۽ اولهه وارن علائقن ۾ آباد ٿيا. ايهرٽ موجب اهي [[ڏاکڻي اوڀر سوڊانڪ ٻوليون|ڪير-ابائي ٻولي]] ڳالهائيندا هئا، جيڪا [[نائلوٽڪ ٻوليون|نائلوٽڪ]] ۽ [[سورمڪ ٻوليون|سورمڪ ٻولين]] سان لاڳاپيل، پر انهن کان الڳ هئي. ٽوٽسي ماڻهن پاران ڳالهائجندڙ [[اولهندي ڍنڍن واريون بانٽو ٻوليون]] ۾ ڪيترائي [[wikt:Category:Rwanda-Rundi terms derived from Eastern Sudanic languages|سوگ اوڀر ساحلي لفظ]] موجود آهن، جهڙوڪ ڳئون لاءِ لفظ ''انڪا''، جنهن جي سوگ ٻوليءَ ۾ اصل معنيٰ ”چوپائي مال جو ڪئمپ“ هئي؛ اهو ٽوٽسي مال پالڻ واري روايت ۾ سندن اثر کي ظاهر ڪري ٿو.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=1i-IBmCeNhUC|title=An African Classical Age: Eastern and Southern Africa in World History, 1000 B.C. to A.D. 400|pages=81–85, 101, 306|isbn=978-0-8139-2057-3 |last1=Ehret |first1=Christopher |date=1998 |publisher=University Press of Virginia }}</ref><ref>{{Cite journal|url = https://www.jstor.org/stable/183030|jstor = 183030|title = We Are What We Eat: Ancient Agriculture between the Great Lakes|last1 = Schoenbrun|first1 = David L.|journal = The Journal of African History|year = 1993|volume = 34|issue = 1|pages = 13–15, 30–31|doi = 10.1017/S0021853700032989|s2cid = 162660041|url-access = subscription|archive-date = 28 March 2022|access-date = 25 March 2025|archive-url = https://web.archive.org/web/20220328154318/https://www.jstor.org/stable/183030|url-status = live}}</ref><ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=lmdTAAAAYAAJ |title=Origins of Kingship Traditions and Symbolism in the Great Lakes Region of Africa |page=351 |isbn=978-91-554-7295-5 |last1=Farelius |first1=Birgitta |date=2008 |publisher=Uppsala universitet |archive-date=8 January 2026 |access-date=1 April 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260108143448/https://books.google.com/books?id=lmdTAAAAYAAJ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=qHf8DwAAQBAJ|title=Sacrifice as Terror: The Rwandan Genocide of 1994|date=13 September 2020|pages=63–65|publisher=Routledge|isbn=978-1-000-18448-8|archive-date=4 April 2025|access-date=25 March 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250404221104/https://books.google.com/books?id=qHf8DwAAQBAJ|url-status=live}}</ref> [[وچ سوڊانڪ|وچ سوڊانڪ ماڻهو]] به ممڪن طور ٽوٽسي جي نسلي بڻ بڻياد جو هڪ ٻيو حصو آهن. وچ سوڊانڪ هاري ۽ مال پاليندڙ لڳ ڀڳ 3000 ق.م ۾ روانڊا ۽ برونڊي ۾ داخل ٿيا، ۽ بانٽو ماڻهن ۾ جذب ٿيڻ کان پوءِ به سندن ڪجهه ثقافتي روايتون برقرار رهيون. مثال طور، وچ سوڊانڪ ٻوليون ڳالهائيندڙ سماجن ۾ عورتن کي ڍورن کان پري رکيو ويندو آهي. ٽوٽسي ۽ سندن اتر ۾ رهندڙ پاڙيسري [[هيما ماڻهو|هيما]] ماڻهن ۾ عورتن کي، خاص طور [[حيض چڪر|حيض]] دوران، ڳئون ڏوهڻ جي سخت منع هوندي آهي.<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=lmdTAAAAYAAJ |title=Origins of Kingship Traditions and Symbolism in the Great Lakes Region of Africa |pages=67–68, 116, 351 |isbn=978-91-554-7295-5 |last1=Farelius |first1=Birgitta |date=2008 |publisher=Uppsala universitet |archive-date=8 January 2026 |access-date=1 April 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260108143448/https://books.google.com/books?id=lmdTAAAAYAAJ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite journal|url=https://www.jstor.org/stable/179560|title=Sheep and Central Sudanic Peoples in Southern Africa|page=220|jstor=179560 |last1=Ehret |first1=Christopher |journal=The Journal of African History |date=1968 |volume=9 |issue=2 |doi=10.1017/S0021853700008835 |url-access=subscription }}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=vLPx8f5zZd4C|title=Tribal Crafts of Uganda|date=1953 |page=15}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=1i-IBmCeNhUC|title=An African Classical Age: Eastern and Southern Africa in World History, 1000 B.C. to A.D. 400|pages=8, 96|isbn=978-0-8139-2057-3 |last1=Ehret |first1=Christopher |date=1998 |publisher=University Press of Virginia }}</ref> ”ٽوٽسي“ جي وصف وقت ۽ هنڌ سان گڏ بدلجندي رهي آهي. روانڊا ۾ سماجي ڍانچا نوآبادياتي دور ۾ [[روانڊا-اورونڊي|بيلجيمي حڪمراني]] هيٺ به غير مستحڪم رهيا. عام طور ٽوٽسي اشرافيه يا امير طبقو، عام ٽوٽسي ماڻهن کان الڳ سمجهيو ويندو هو. جڏهن بيلجيمي نوآبادياتي انتظاميه روانڊا-برونڊي ۾ آدمشماري ڪئي، تڏهن ماڻهن کي هڪ سادي درجيبنديءَ واري سرشتي تحت سڃاتو ويو. ”ٽوٽسي“ ان شخص کي چيو ويو، جيڪو ڏهن کان وڌيڪ ڳئون جو مالڪ هجي يا جنهن ۾ ڪجهه جسماني خاصيتون هجن، جهڙوڪ ڊگهو ۽ سنهو نڪ، [[مٿانهان ڳل جا هڏا]] يا ڇهن فوٽن کان وڌيڪ قد؛ اهي سڀ خاصيتون ٽوٽسي ماڻهن سان لاڳاپيل عام بيانن ۾ شامل ڪيون وينديون هيون. نوآبادياتي دور ۾ [[هيميٽڪ مفروضو|هيميٽڪ مفروضي]] مطابق اهو خيال پيش ڪيو ويو ته ٽوٽسي [[هارن آف آفريڪا]] مان [[آفريڪي عظيم ڍنڍون|عظيم ڍنڍن واري علائقي]] ۾ آيا هئا.<ref>International Institute of African Languages and Cultures, Africa, Volume 76, (Oxford University Press., 2006), pg 135.</ref><ref>{{Cite news|title=Shooting Star of the Continent|date=10 June 2010|author1=Josh Kron|work=Haaretz|url=https://www.haaretz.com/2010-06-10/ty-article/shooting-star-of-the-continent/0000017f-e0e7-d568-ad7f-f3ef944b0000|access-date=7 February 2023|archive-date=24 February 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250224015029/https://www.haaretz.com/2010-06-10/ty-article/shooting-star-of-the-continent/0000017f-e0e7-d568-ad7f-f3ef944b0000|url-status=live}}</ref> ڪجهه ماڻهن{{Who|date=August 2025}} ٽوٽسي کي [[ڪوشيٽڪ ٻوليون ڳالهائيندڙ ماڻهو|ڪوشيٽڪ بڻ]] وارو سمجهيو آهي، جيتوڻيڪ اهي ڪا [[ڪوشيٽڪ ٻوليون|ڪوشيٽڪ ٻولي]] نٿا ڳالهائين ۽ لڳ ڀڳ 400 سالن کان ساڳين علائقن ۾ رهندا آيا آهن، جنهن دوران علائقي جي هوتو ماڻهن سان گهڻي پيماني تي شاديون ٿيون آهن. هوتو ۽ ٽوٽسي جي ڊگهي عرصي واري گڏجڻ ۽ شادين جي تاريخ سبب ڪجهه نسل نگارن ۽ تاريخدانن جو خيال آهي ته هوتو ۽ ٽوٽسي کي مڪمل طور الڳ نسلي گروهه سڏڻ درست ناهي.<ref>[[فلپ گوري وچ]], {{cite book |title=We Wish to Inform You That Tomorrow We Will Be Killed With Our Families |title-link=We Wish to Inform You That Tomorrow We Will Be Killed With Our Families |year=1998}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.preventgenocide.org/edu/pastgenocides/rwanda/indangamuntu.htm|title='Indangamuntu 1994: Ten years ago in Rwanda this ID Card cost a woman her life' by Jim Fussell|website=www.preventgenocide.org|access-date=5 January 2013|archive-date=15 November 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121115092142/http://www.preventgenocide.org/edu/pastgenocides/rwanda/indangamuntu.htm|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite magazine |last=Gourevitch |first=Philip |date=10 December 1995 |title=From 1995: Rwanda, After the Genocide |url=https://www.newyorker.com/magazine/1995/12/18/after-the-genocide |access-date=14 May 2025 |magazine=The New Yorker |language=en-US |issn=0028-792X |archive-date=19 April 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180419183503/https://www.newyorker.com/magazine/1995/12/18/after-the-genocide |url-status=live }}</ref> == جينيات == {{See also|هوتو، ٽوٽسي ۽ توا جي بڻ بڻياد}} === واءِ-ڊي اين اي === [[واءِ ڪروموسوم]] بابت جديد جينياتي اڀياس عام طور ظاهر ڪن ٿا ته ٽوٽسي، هوتو وانگر، گهڻو ڪري بانٽو بڻ بڻياد رکن ٿا (60٪ [[هيپلوگروپ E1b1a (Y-DNA)|E1b1a]]، 20٪ [[هيپلوگروپ B (Y-DNA)|B]]، 4٪ [[هيپلوگروپ E1b1 (Y-DNA)|E-P2]](xE1b1a)). [[هارن آف آفريڪا]] ۽ [[اتر آفريڪا]] سان لاڳاپيل پدري جينياتي اثر تمام گهٽ آهن (3٪ کان گهٽ [[هيپلوگروپ E1b1b (Y-DNA)|E1b1b-M35]])، ۽ انهن کي گهڻو اڳ جي انهن آبادين سان منسوب ڪيو وڃي ٿو، جيڪي پوءِ جذب ٿي ويون. تنهن هوندي به، ٽوٽسي وٽ هيپلوگروپ B جا واءِ-ڊي اين اي پدري سلسلا (14.9٪ B) هوتو (4.3٪ B) جي ڀيٽ ۾ گهڻو وڌيڪ آهن.<ref>{{cite journal | last1 = Luis | first1 = J. R. | display-authors = etal | year = 2004 | title = The Levant versus the Horn of Africa: Evidence for Bidirectional Corridors of Human Migrations | journal = American Journal of Human Genetics | volume = 74 | issue = 3| pages = 532–544 | doi = 10.1086/382286 | pmid = 14973781 | pmc=1182266}}</ref> === آٽوسومل ڊي اين اي === عام طور ٽوٽسي پنهنجن پاڙيسري بانٽو آبادين، خاص طور هوتو، سان ويجهي جينياتي مائٽي رکن ٿا. تنهن هوندي به، اهو واضح ناهي ته اها هڪجهڙائي بنيادي طور ٻنهي برادرين وچ ۾ شادين ذريعي وڏي پيماني تي ٿيندڙ جينياتي ڏي وٺ جو نتيجو آهي يا سندن گڏيل بڻ بڻياد مان پيدا ٿي آهي: <blockquote>[...] ڪيترين نسلن تائين [[جين وهڪرو|جين وهڪري]] انهن ٻن بانٽو ماڻهن جي وچ ۾ اڳ موجود ممڪن واضح جسماني فرقن کي ختم ڪري ڇڏيو؛ اهي فرق عام طور قد، جسماني بناوٽ ۽ چهري جي خاصيتن سان منسوب ڪيا ويندا هئا. ماڻهن ۾ جسماني خاصيتن جو هڪ وسيع سلسلو موجود هجڻ باوجود، بيلجيمي اختيارين 1920ع واري ڏهاڪي ۾ معاشي معيارن جي بنياد تي نسلي وابستگي کي قانوني طور مقرر ڪيو. نتيجي طور غير واضح حياتياتي فرقن تي رسمي ۽ سخت سماجي ورهاست لاڳو ڪئي وئي. ڪجهه حد تائين، پوءِ وارن ڏهاڪن ۾ انهن درجن جي لچڪ حياتياتي فرقن جي تصور کي وڌيڪ مضبوط ڪيو، جنهن سان ڊگهي قد واري اشرافيه ۽ ننڍي قد واري هيٺئين طبقي جو تصور پيدا ٿيو، پر اهو ڪجهه صديون اڳ موجود جينياتي ذخيرن سان ٿورو ئي لاڳاپيل هو. تنهنڪري سماجي درجا ته حقيقي آهن، پر هوتو ۽ ٽوٽسي جي وچ ۾ ڳولهي سگهجندڙ جينياتي فرق تمام گهٽ يا تقريباً نه آهن.<ref>[[جوزف سي. ملر]] (مدير)، ''New Encyclopedia of Africa''، جلد 2، Dakar-Hydrology، Charles Scribner's Sons.</ref></blockquote> === قد === سندن سراسري قد لڳ ڀڳ {{convert|5|ft|9|in|cm}} آهي، جڏهن ته ڪجهه ماڻهن جو قد {{convert|7|ft|cm}} کان به وڌيڪ درج ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/1964/02/23/the-rise-and-fall-of-the-watusi.html|title=The Rise and Fall Of the Watusi|newspaper=The New York Times|date=23 February 1964}}</ref><ref>{{Cite web |date=18 June 2020 |title=Did you know of the Tutsi people in Rwanda?They are among the Tallest people in Africa |url=https://www.jamiiforums.com/threads/did-you-know-of-the-tutsi-people-in-rwanda-they-are-among-the-tallest-people-in-africa.1745470/ |access-date=14 May 2025 |website=JamiiForums |language=en-US |archive-date=20 August 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250820090953/https://www.jamiiforums.com/threads/did-you-know-of-the-tutsi-people-in-rwanda-they-are-among-the-tallest-people-in-africa.1745470/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=samson |date=5 December 2022 |title=The Tutsi of Rwanda |url=https://africaadventurevacations.com/the-tutsi-of-rwanda/ |access-date=14 May 2025 |website=Africa Adventure Vacations |language=en-US}}</ref> == تاريخ == {{multiple image | direction = vertical | width = | footer = | image1 = | caption1 we = | image2 = King's palace in Nyanza.jpg | caption2 we = | image3 = Chifu Kaware safarini (Kandt 1904 II, 97).png | caption3 = [[نيانزا، روانڊا|نيانزا]] ۾ روايتي ٽوٽسي بادشاهه جو محل (مٿي) ۽ روانڊا {{circa|1900}}، ٽوٽسي سردار ڪاواري سفر دوران (هيٺ) }} نوآبادياتي حڪمرانن جي اچڻ کان اڳ روانڊا تي 15هين صديءَ کان ٽوٽسي-غالب بادشاهت حڪمراني ڪندي رهي هئي.<ref>{{Cite web |title=History |url=https://www.rlp-ruanda.de/en/the-two-countries/rwanda/history/ |access-date=14 May 2025 |website=www.rlp-ruanda.de}}</ref><ref>{{Cite web |title=Rise of Rwanda {{!}} EBSCO Research Starters |url=https://www.ebsco.com/research-starters/history/rise-rwanda |access-date=14 May 2025 |website=www.ebsco.com |language=en |archive-date=20 August 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250820100953/https://www.ebsco.com/research-starters/history/rise-rwanda |url-status=live }}</ref> 1897ع ۾ [[جرمن سلطنت|جرمني]] بادشاهه سان اتحاد قائم ڪري روانڊا ۾ پنهنجو اثر قائم ڪيو، جنهن سان نوآبادياتي دور جي شروعات ٿي.<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=lKFpAgAAQBAJ |last=Carney |first=J.J. |title=Rwanda Before the Genocide: Catholic Politics and Ethnic Discourse in the Late Colonial Era |page=24 |publisher=Oxford University Press |year=2013 |isbn=9780199982288}}</ref> پوءِ [[پهرين عالمي جنگ]] دوران 1916ع ۾ [[بيلجيم]] روانڊا تي قبضو ڪيو. ٻنهي يورپي طاقتن روانڊا جي بادشاهه وسيلي حڪمراني ڪئي ۽ ٽوٽسي-حمايتي پاليسي جاري رکي.{{Citation needed|date=August 2025}} ان دوران برونڊي ۾ ''[[گانوا]]'' نالي حڪمران ڌڙو اڀريو، جنهن جلدي ملڪ جي انتظام تي اثرائتو ڪنٽرول حاصل ڪري ورتو. {{Langx|rn|گانوا|label=none}} پنهنجي حڪمراني لاءِ هوتو ۽ ٽوٽسي ٻنهي جي حمايت تي ڀاڙيندا هئا ۽ برونڊي جي اندر انهن کي نه هوتو ۽ نه ئي ٽوٽسي سمجهيو ويندو هو.<ref>{{Cite book |last1=DeRouen |first1=Karl R. |url=https://books.google.com/books?id=nrN077AEgzMC&dq=Ganwa+ethnic&pg=PA205 |title=Civil Wars of the World: Major Conflicts Since World War II |last2=Heo |first2=Uk |date=2007 |publisher=ABC-CLIO |isbn=978-1-85109-919-1 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Mawer |first=Kit |date=16 October 2022 |title=Burundi Country Report |url=https://www.genocidewatch.com/single-post/country-report-burundi |access-date=14 May 2025 |website=genocidewatch |language=en}}</ref> روانڊا 1897ع کان 1916ع تائين جرمني ۽ 1922ع کان 1961ع تائين بيلجيم جي نوآبادي رهيو. ٽوٽسي ۽ هوتو ٻنهي مان روايتي حڪمران اشرافيه موجود هئي، پر ٻنهي نوآبادياتي طاقتن رڳو ٽوٽسي ماڻهن کي تعليم حاصل ڪرڻ ۽ نوآبادياتي حڪومت ۾ حصو وٺڻ جا وڌيڪ موقعا ڏنا. اهڙين امتيازي پاليسين ناراضگي پيدا ڪئي.{{citation needed|date=November 2021}} جڏهن بيلجيمي اختيارين اقتدار سنڀاليو، تڏهن انهن جو خيال هو ته مختلف آبادين کي اڳئين سڃاڻپ مطابق الڳ درجن ۾ رکڻ سان علائقي تي وڌيڪ آسانيءَ سان حڪمراني ڪري سگهجي ٿي. 1920ع واري ڏهاڪي ۾ بيلجيمي اختيارين ماڻهن کان لازمي طور هڪ مخصوص نسلي گروهه سان پنهنجي سڃاڻپ جو اظهار ڪرائڻ شروع ڪيو ۽ آدمشمارين ۾ انهن کي انهيءَ بنياد تي درجي بندي ڪيو.<ref>{{Cite web |title=Divided by Ethnicity - United States Holocaust Memorial Museum |url=https://www.ushmm.org/genocide-prevention/countries/rwanda/divided-by-ethnicity |access-date=14 May 2025 |website=www.ushmm.org |language=en-US |archive-date=25 May 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250525204543/https://www.ushmm.org/genocide-prevention/countries/rwanda/divided-by-ethnicity |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=Rwanda Chronology {{!}} FRONTLINE |url=https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/rwanda/etc/cron.html |access-date=14 May 2025 |website=www.pbs.org |archive-date=30 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160330124130/http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/rwanda/etc/cron.html |url-status=live }}</ref> 1959ع ۾ بيلجيم پنهنجي اڳوڻي پاليسيءَ کان هٽي ويو ۽ آزاديءَ کان پوءِ عام چونڊن وسيلي اڪثريتي هوتو آباديءَ کي حڪومت تي ڪنٽرول حاصل ڪرڻ جو رستو ڏنو. ان تبديليءَ تي بيلجيم جي اندروني سياست جو پڻ اثر هو، جتي هوتو اڪثريت خلاف امتياز کي فليمش-والون تڪرار سان لاڳاپيل بيلجيم جي اندروني دٻاءَ سان مشابه سمجهيو وڃڻ لڳو، ۽ هوتو ماڻهن جي جمهوريت سازي ۽ سياسي بااختياري کي ٽوٽسي غلبي جي مقابلي ۾ جائز ردعمل طور ڏٺو ويو. روانڊا ۽ برونڊي جي آزاديءَ کان اڳ واري دور ۾ بيلجيمي پاليسيون گهڻو بدلجنديون رهيون.{{citation needed|date=November 2021}} === روانڊا ۽ برونڊي جي آزادي (1962ع) === روانڊا ۾ هوتو اڪثريت [[روانڊا انقلاب|ٽوٽسي حڪمراني خلاف بغاوت ڪئي]] ۽ اقتدار حاصل ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي. ڪيترائي ٽوٽسي ملڪ ڇڏي [[يوگنڊا]] ۽ [[تنزانيا]] سميت پاڙيسري ملڪن ۾ جلاوطنيءَ جون برادريون قائم ڪرڻ لڳا.<ref>Michael Bowen, ''Passing by;: The United States and genocide in Burundi'', 1972, (Carnegie Endowment for International Peace, 1973), p. 49</ref><ref>René Lemarchand, ''Selective genocide in Burundi'' (Report – Minority Rights Group; no. 20, 1974)</ref><ref>Rene Lemarchand, ''Burundi: Ethnic Conflict and Genocide'' (New York: Woodrow Wilson Center and [[Cambridge University Press]], 1996) *Edward L. Nyankanzi, ''Genocide: Rwanda and Burundi'' (Schenkman Books, 1998)</ref><ref>Christian P. Scherrer, ''Genocide and crisis in Central Africa: conflict roots, mass violence, and regional war''; foreword by [[Robert Melson (political scientist)|Robert Melson]]. Westport, Conn.: Praeger, 2002</ref><ref>Weissman, Stephen R."[http://www.usip.org/pubs/peaceworks/pwks22.html Preventing Genocide in Burundi Lessons from International Diplomacy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090311024548/http://www.usip.org/pubs/peaceworks/pwks22.html |date=11 March 2009 }}", [[United States Institute of Peace]]</ref>{{Excessive citations inline|date=July 2026}} نوآبادياتي دور جي کليل نسلي امتياز جون ڪجهه صورتون مختلف روانڊائي ۽ برونڊيائي حڪومتن هيٺ پڻ جاري رهيون، جن ۾ اهڙا سڃاڻپ ڪارڊ شامل هئا، جيڪي ٽوٽسي ۽ هوتو کي الڳ سڃاڻيندا هئا.{{Citation needed|date=August 2025}} === برونڊي ۾ نسلي تشدد (1993ع) === {{Main|برونڊي ۾ 1993ع جو نسلي تشدد}} 1993ع ۾ برونڊي جو پهريون جمهوري طور چونڊيل صدر [[ميلڪيور ندادايي]]، جيڪو هوتو هو، ٽوٽسي فوجي آفيسرن هٿان قتل ڪيو ويو، جيئن آئين موجب سندس جانشينيءَ جو حقدار شخص{{Who|date=August 2025}} پڻ قتل ڪيو ويو.<ref>''International Commission of Inquiry for Burundi: Final Report'', Part III: Investigation of the Assassination. Conclusions at [http://www.usip.org/library/tc/doc/reports/burundi_coi/burundi_coi1996pt3.html#VII USIP.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081201132151/http://www.usip.org/library/tc/doc/reports/burundi_coi/burundi_coi1996pt3.html#VII |date=1 December 2008 }}</ref> ان سان [[برونڊي ۾ 1993ع جو نسلي تشدد|برونڊي ۾ نسلي تشدد]] ڀڙڪي اٿيو، جنهن ۾ ”ممڪن طور 25,000 تائين ٽوٽسي“—جن ۾ فوجي اهلڪار، سرڪاري ملازم ۽ عام شهري شامل هئا<ref>{{Cite web |last=Refugees |first=United Nations High Commissioner for |title=Refworld {{!}} Human Rights Watch World Report 1995 – Burundi |url=https://www.refworld.org/docid/467fca9a8.html |access-date=20 April 2023 |website=Refworld |language=en |archive-date=14 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230914133127/https://www.refworld.org/docid/467fca9a8.html |url-status=live }}</ref>—هوتو ماڻهن هٿان قتل ڪيا ويا، جڏهن ته ”گهٽ ۾ گهٽ ايترا ئي“ هوتو ٽوٽسي ماڻهن هٿان ماريا ويا.<ref name=totten2>{{Cite book | author1= René Lemarchand | chapter= The Burundian Genocide | page = 331 |editor1-last=Totten|editor1-first=Samuel|chapter-url=https://books.google.com/books?id=5Ef8Hrx8Cd0C&pg=PA331|title=Century of Genocide: Critical Essays and Eyewitness Accounts|editor2-last=Parsons|editor2-first=William S.|editor3-last=Charny|editor3-first=Israel W.|date=2004 | edition= Second |publisher=Routledge|isbn=978-0-415-94430-4|language=en}}</ref><ref>{{Cite news |title=Burundi {{!}} History, Geography, & Culture {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Burundi |archive-url=https://web.archive.org/web/20260522185203/https://www.britannica.com/place/Burundi |archive-date=2026-05-22 |access-date=2026-05-30 |work=Encyclopedia Britannica |language=en}}</ref> [[اروشا معاهدا (برونڊي)|2000ع جي اروشا معاهدن]] کان پوءِ برونڊي جي ٽوٽسي اقليت هوتو اڪثريت سان نسبتاً وڌيڪ برابريءَ واري طريقي سان اقتدار ورهائي ٿي. روايتي طور ٽوٽسي وٽ وڌيڪ معاشي طاقت هئي ۽ فوج تي پڻ سندن ڪنٽرول رهيو.<ref name=ICIBFR-496>International Commission of Inquiry for Burundi (2002)</ref> === روانڊا ۾ 1994ع جي ٽوٽسي خلاف نسل ڪشي === {{Main|روانڊا جي نسل ڪشي}} [[File:Rwandan Patriotic Front Flag.svg|thumb|right|ٽوٽسي-قيادت واري [[روانڊا محب وطن محاذ]] جو جهنڊو]] روانڊا ۾ به ڪجهه مشابه واقعن جو سلسلو ٿيو، جتي 1962ع ۾ هوتو اقتدار ۾ آيا. ان کان پوءِ ٽوٽسي ماڻهن خلاف ڪيترن ئي موقعن تي ظلم ۽ امتياز ٿيو، جنهن سبب ڪيترائي ٽوٽسي ملڪ ڇڏي ويا. [[روانڊا انقلاب]] (1959ع–1961ع) دوران ٽوٽسي مخالف تشدد کان پوءِ وڏي تعداد ۾ ٽوٽسي جلاوطن ٿيا.{{Citation needed|date=August 2025}} انهن جلاوطن ٽوٽسي برادرين مان ٽوٽسي باغي تحريڪون وجود ۾ آيون. [[روانڊا محب وطن محاذ]] (آر پي ايف)، جيڪو گهڻو ڪري يوگنڊا ۾ رهندڙ جلاوطن ٽوٽسي ماڻهن تي مشتمل هو، 1990ع ۾ روانڊا تي حملو ڪيو، جنهن جو مقصد ٽوٽسي لاءِ ٻيهر سياسي اقتدار حاصل ڪرڻ هو. آر پي ايف کي [[يوگنڊا جي بش جنگ]] مان منظم غير روايتي جنگ جو تجربو حاصل هو ۽ ان کي يوگنڊا جي حڪومت کان مدد پڻ ملي. آر پي ايف جي شروعاتي اڳڀرائي روانڊا حڪومت لاءِ فرانس طرفان هٿيار پهچائڻ کان پوءِ روڪي وئي. امن لاءِ ڪوششون آخرڪار [[اروشا معاهدا (روانڊا)|1993ع جي اروشا معاهدن]] تائين پهتيون.{{Citation needed|date=August 2025}} [[جووينال هابياريمانا ۽ سيپرين نتارياميرا جو قتل|روانڊا ۽ برونڊي جي صدرن جي قتل]] کان پوءِ اهو معاهدو ٽٽي پيو، جنهن سان ٻيهر جنگ شروع ٿي ۽ 1994ع جي [[روانڊا جي نسل ڪشي]] جي شروعات ٿي. ان نسل ڪشيءَ دوران هوتو انتهاپسندن اندازي موجب 500,000 کان 600,000 ماڻهن کي قتل ڪيو، جن مان گهڻا ٽوٽسي هئا.<ref>{{cite journal |last1=Guichaoua |first1=André |title=Counting the Rwandan Victims of War and Genocide: Concluding Reflections |journal=Journal of Genocide Research |date=2020 |volume=22 |issue=1 |pages=125–141 |doi=10.1080/14623528.2019.1703329|s2cid=213471539 }} 500,000–800,000 is the range of scholarly estimates listed on the third page of the paper.</ref><ref name=Meierhenrich>{{cite journal |last1=Meierhenrich |first1=Jens |author-link=Jens Meierhenrich |title=How Many Victims Were There in the Rwandan Genocide? A Statistical Debate |journal=Journal of Genocide Research |date=2020 |volume=22 |issue=1 |pages=72–82 |doi=10.1080/14623528.2019.1709611|s2cid=213046710 |quote=Despite the various methodological disagreements among them, none of the scholars who participated in this forum gives credence to the official figure of 1,074,107 victims... Given the rigour of the various quantitative methodologies involved, this forum's overarching finding that the death toll of 1994 is nowhere near the one-million-mark is – scientifically speaking – incontrovertible.}}</ref><ref name=Reydams>{{cite journal |last1=Reydams |first1=Luc|author-link=Luc Reydams |title='More than a million': the politics of accounting for the dead of the Rwandan genocide |journal=Review of African Political Economy |date=2020 |volume=48|issue=168|pages=235–256 |doi=10.1080/03056244.2020.1796320|s2cid=225356374|quote=The government eventually settled on 'more than a million', a claim which few outside Rwanda have taken seriously.<p>The death of 'more than a million' Tutsi became the foundation of the new Rwanda, where former exiles hold a monopoly on power. It also created the socio-political environment for the mass criminalisation of Hutu. Gacaca courts eventually tried more than a million (Nyseth Brehm, Uggen, and Gasanabo 2016), which led President Kagame to suggest that all Hutu bear responsibility and should apologise (Benda 2017, 13). Thus the new Rwanda is built not only on the death of 'more than a million" Tutsi but also on the collective guilt of Hutu. This state of affairs is in no one's interests except the regime's.</p>|doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite news |last=Doherty |first=Ben |date=25 February 2024 |title=More than half a million people killed in 100 days: how the 1994 Rwanda genocide unfolded |url=https://www.theguardian.com/australia-news/2024/feb/26/more-than-half-a-million-people-killed-in-100-days-how-the-1994-rwanda-genocide-unfolded-ntwnfb |access-date=14 May 2025 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref><ref>{{Cite web |title=Rwanda |url=https://cla.umn.edu/chgs/holocaust-genocide-education/resource-guides/rwanda |access-date=14 May 2025 |website=College of Liberal Arts |language=en |archive-date=11 May 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250511215213/https://cla.umn.edu/chgs/holocaust-genocide-education/resource-guides/rwanda |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite magazine |last=Rieff |first=David |date=4 June 2007 |title=God and Man in Rwanda |url=https://www.vanityfair.com/magazine/1994/12/rwanda199412 |access-date=14 May 2025 |magazine=Vanity Fair |language=en-US}}</ref> نسل ڪشيءَ کان پوءِ فتح حاصل ڪندڙ ٽوٽسي-قيادت واري آر پي ايف جولاءِ 1994ع ۾ اقتدار ۾ آئي. == ثقافت == [[File:Brooklyn Museum 22.1403 Wrist Guard Igitembe.jpg|thumb|right|روايتي ٽوٽسي ڪلائيءَ جو محافظ (''اگيٽيمبي'')]] روانڊا ۾ 15هين صديءَ کان 1961ع تائين ٽوٽسي ماڻهن تي هڪ بادشاهه، يعني {{Langx|rw|موامي|label=none}}، حڪمراني ڪندو هو. بيلجيم قومي [[ريفرينڊم]] کان پوءِ بادشاهت ختم ڪري ڇڏي، جنهن جي نتيجي ۾ ملڪ آزاديءَ ڏانهن وڌيو. ان جي ابتڙ، ملڪ جي اتر-اولهندي حصي ۾، جتي هوتو آبادي اڪثريت ۾ هئي، وڏا زميندار اقتدار ۾ شريڪ هوندا هئا؛ اهو بندوبست هاڻوڪي يوگنڊا جي [[بوگنڊا]] سماج سان مشابهت رکندو هو. پنهنجي بادشاهه جي حڪمراني هيٺ ٽوٽسي ثقافت روايتي طور انصاف جي انتظام ۽ حڪومت هلائڻ جي چوڌاري ڦرندي هئي. چوپائي مال جي ملڪيت گهڻو ڪري سندن هٿ ۾ هوندي هئي ۽ هو پنهنجي پيداوار تي گذارو ڪندا هئا. سندن طرز زندگي کين گهڻو فارغ وقت پڻ ڏيندو هو، جيڪو هو شاعري، اڻت ۽ موسيقيءَ جي واڌ ويجهه ۾ صرف ڪندا هئا. هوتو هارين ۽ ٻين مقامي رهواسين جي مقابلي ۾ ٽوٽسي جي [[غالب اقليت]] واري حيثيت سبب، ان رشتي کي جاگيردار يورپ جي سردارن ۽ هارين جي وچ واري رشتي سان تشبيهه ڏني وئي آهي.<ref name="Fage120">{{cite book|last1=Fage|first1=John|title=A History of Africa|publisher=Routledge|isbn=978-1317797272|page=120|url=https://books.google.com/books?id=mXa4AQAAQBAJ|access-date=8 January 2015|date=23 October 2013}}</ref> [[File:Brooklyn Museum 1912a-b Basket and Lid.jpg|thumb|left|روايتي ٽوٽسي [[ٽوڪري]]]] برطانوي تاريخدان جان فيج موجب، سيرولوجي جي لحاظ کان ٽوٽسي بانٽو ۽ [[نائلوٽڪ ماڻهو|نائلوٽڪ]] آبادين سان لاڳاپيل آهن. سندس خيال ۾ اها ڳالهه ڍنڍن واري بادشاهتن جي شروعاتي ٽوٽسي-هيما حڪمران طبقي لاءِ ڪوشيٽڪ بڻ بڻياد جي امڪان کي گهٽ ڪري ٿي. تنهن هوندي به، انهن بادشاهتن جون شاهي تدفين جون رسمون ڏکڻ [[ايٿوپيا]] جي [[گيبي علائقو|گيبي علائقي]] جي اڳوڻين ڪوشيٽڪ سِداما رياستن جي روايتن سان گهڻي مشابهت رکن ٿيون.<ref name="Fage120" /> ان جي ابتڙ، مائونٽ ڪينيا واري علائقي ۾ ٽوٽسي-هيما جي اتر ۾ رهندڙ بانٽو آباديون، جهڙوڪ اگي ڪيويو، جديد دور تائين بنيادي طور بادشاهه کان سواءِ هيون ۽ انهن وٽ عمر جي گروهن تي ٻڌل اهڙو غير رياستي نظام هو، جيڪو انهن ڪوشيٽڪ ماڻهن کان اختيار ڪيو هو. ٻئي طرف، تنزانيا ۾ ٽوٽسي-هيما جي ڏکڻ ۾ ڪيترين بانٽو بادشاهتن ۾ سرداريءَ جو اهڙو ئي نمونو موجود هو، جيڪو ٽوٽسي-هيما سماج سان مشابهت رکندڙ هو. ڇاڪاڻ ته ڪوشيٽڪ سِداما بادشاهتن جا نائلوٽڪ گروهن سان لاڳاپا هئا، فيج تجويز ڪري ٿو ته ٽوٽسي ممڪن طور اهڙي ئي ڪنهن لڏپلاڻ ڪندڙ نائلوٽڪ آبادي مان نڪتل هجن. سندس خيال موجب ٽوٽسي جا نائلوٽڪ ابا ڏاڏا اڳئين دور ۾ ثقافتي وچولي جو ڪردار ادا ڪندا هئا، پاڙيسري ڪوشيٽڪ بادشاهتن کان ڪجهه شاهي روايتون اختيار ڪندا هئا ۽ پوءِ جڏهن هو عظيم ڍنڍن واري علائقي ۾ بانٽو اصلوڪن ماڻهن جي وچ ۾ آباد ٿيا ته اهي روايتون پاڻ سان ڏکڻ طرف کڻي آيا.<ref name="Fage120" /> تنهن هوندي به، اڄ ٽوٽسي ۽ هوتو جي ثقافتن ۾ تمام ٿورا واضح فرق نظر اچن ٿا؛ ٻئي گروهه ساڳي [[بانٽو ٻوليون|بانٽو ٻولي]] ڳالهائين ٿا.<ref>The Editors of Encyclopaedia Britannica. "Tutsi". Encyclopedia Britannica, 6 May. 2025, https://www.britannica.com/topic/Tutsi. Accessed 14 May 2025</ref> تاريخي طور ٻنهي گروهن جي وچ ۾ شادين جي شرح تمام گهڻي هئي ۽ 20هين صديءَ تائين سندن لاڳاپا عام طور سٺا رهيا. ڪيترن عالمن جو نتيجو آهي ته ”ٽوٽسي“ جي سڃاڻپ بنيادي طور نسلي سڃاڻپ کان وڌيڪ سماجي طبقي يا ذات جي اظهار طور ڪم ڪندي رهي آهي. برونڊي ۽ روانڊا جي ماڻهن جون ٻوليون به هڪ ٻئي سان گهڻيون مشابهت رکن ٿيون، يعني [[ڪرونڊي]] ۽ [[ڪنياروانڊا]]. تاريخي سببن ڪري انگريزي، فرانسيسي ۽ سواهيلي به مختلف سرڪاري حيثيتن ۾ استعمال ٿين ٿيون ۽ برونڊي ۽ روانڊا ٻنهي ۾ ٻي ٻوليءَ طور وڏي پيماني تي ڳالهائجن ٿيون.<ref name="BC">{{Cite web|url=https://www.teachingenglish.org.uk/sites/teacheng/files/Euromonitor%20Report%20A4.pdf|title=The Benefits of the English Language for Individuals and Societies: Quantitative Indicators from Cameroon, Nigeria, Rwanda, Bangladesh and Pakistan|access-date=7 February 2023|archive-date=9 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230309070332/https://www.teachingenglish.org.uk/sites/teacheng/files/Euromonitor%20Report%20A4.pdf|url-status=live}}</ref> == ڪانگو ۾ ٽوٽسي == عالمن{{Who|date=August 2025}} گهڻي عرصي کان اهو تسليم ڪيو آهي ته هاڻوڪي [[ڪانگو جي جمهوري جمهوريه]] (ڊي آر سي) ۾ ٽوٽسي موجودگيءَ کي بهتر نموني سمجهڻ لاءِ ٻن مکيه گروهن ۾ فرق ڪرڻ ضروري آهي، جن جي تاريخن کي نوآبادياتي پاليسين ۽ پوءِ وارن سياسي تڪرارن گهڻو متاثر—۽ ڪيترين حالتن ۾ بگاڙيو—آهي.{{Citation needed|date=March 2025}} === اتر ۽ ڏکڻ ڪيوو ۾ بانياروانڊا === ٽوٽسي جي هڪ ٻي اهم موجودگي [[اتر ڪيوو]] جي ڪجهه حصن ۾ وسيع [[بانياروانڊا]] برادريءَ جي اندر ملي ٿي. هن برادريءَ ۾ ٽوٽسي ۽ هوتو ٻئي شامل آهن ۽ اها گهڻو ڪري پاڙيسري [[روانڊا]] مان مختلف دورن ۾ ٿيندڙ لڏپلاڻن جو نتيجو آهي، جيڪي نوآبادياتي دور کان اڳ، نوآبادياتي دور ۽ نسل ڪشي کان پوءِ جي زمانن تائين جاري رهيون. خاص طور 1994ع جي [[روانڊا جي نسل ڪشي]] دوران ۽ ان کان پوءِ ٿيندڙ وڏي پيماني واري لڏپلاڻ چڱيءَ طرح دستاويز ٿيل آهي ۽ ان اوڀر ڪانگو جي نسلي بناوٽ کي گهڻو بدلائي ڇڏيو.<ref>Uvin, Peter. "The Congo and the Rwandan Tragedy: Politics, Ideology and the Struggle for Power." ''Journal of Eastern African Studies'', vol. 1, no. 2, 2007, pp. 281–300.</ref><ref>Reyntjens, Filip. ''Political Awakening in the Belgian Congo: The Early Phase, 1908–1945''. Cambridge University Press, 2019.</ref> علمي اتفاقِ راءِ موجب اهي لڏپلاڻون ڪنهن هڪ ٻاهرين واقعي جو نتيجو نه هيون، پر انهن جا پيچيده تاريخي پس منظر آهن، جيڪي اڄ به علائقائي سياست تي اثرانداز ٿين ٿا.{{Citation needed|date=August 2025}} === تڪرار ۽ هاڻوڪا مسئلا === اوڀر ڊي آر سي ڪيترن ڏهاڪن کان هٿياربند تڪرارن جو اهم مرڪز رهيو آهي، جتي ڪيترائي هٿياربند گروهه سرگرم رهيا آهن. انهن مان ڪجهه، خاص طور [[نيشنل ڪانگريس فار دي ڊفينس آف دي پيپل]] (سي اين ڊي پي) مان نڪتل ۽ پوءِ [[23 مارچ تحريڪ|ايم 23]] جي نالي سان مشهور ٿيندڙ تنظيمون، ٽوٽسي پس منظر رکندڙ ماڻهن جي قيادت هيٺ رهيون آهن. تنهن هوندي به انهن گروهن کي رڳو نسلي نقطه نظر سان ڏسڻ صورتحال کي حد کان وڌيڪ سادو ڪري ڇڏي ٿو. علمي اڀياس عام طور ان ڳالهه تي متفق آهن ته تڪرارن جون پاڙون نوآبادياتي ورثي، [[ڪوبالٽ]] جهڙن قيمتي وسيلن تي مقابلي ۽ گهري سياسي ۽ سماجي شڪايتن جي گڏيل اثر ۾ آهن.<ref>Nzongola-Ntalaja, Georges. ''The Congo: From Leopold to Kabila: A People's History''. Zed Books, 2002.</ref> بين الاقوامي ادارن جون رپورٽون سنگين انساني حقن جي ڀڃڪڙين—جن ۾ ٻارن کي سپاهي بڻائڻ ۽ معدني دولت جو غيرقانوني استحصال شامل آهي—کي دستاويز ڪري چڪيون آهن، پر انهن مسئلن کي سڌي سنئين نسلي تڪرار بدران رياستي ڪمزوري ۽ بين الاقوامي معاشي دٻائن جي وسيع پس منظر ۾ سمجهڻ وڌيڪ مناسب آهي.<ref>Human Rights Watch. "Breakdown of the State in the Democratic Republic of the Congo." Human Rights Watch Reports, 2010.</ref> == ناميارا ماڻهو == {{main|ٽوٽسي ماڻهن جي فهرست}} * [[پال ڪگامي]] * [[اسٽرومي]] * [[ميشيل ميڪومبيرو]] * [[ژان بپتست باگازا]] * [[پيئر بويويا]] * [[لوئيس مشيڪي وابو]] * [[اريئيل ڪاياباگا]] * [[بنجامن سيهيني]] * [[سائدو بيراهينو]] * [[گائل بگيريمانا]] * [[سيسيل ڪائيريبوا]] * [[نڪوٽي گاتوا]] * [[گائل فائي]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهرين ڳنڍڻا== * [http://www.ictr.org روانڊا لاءِ بين الاقوامي فوجداري ٽربيونل] (آءِ سي ٽي آر اڳيان آيل سڀني ڪيسن جي حيثيت ۽ فيصلا هتي موجود آهن) * [http://www.ictr.org The International Criminal Tribunal for Rwanda (the status and judgments of all cases before the ICTR are available here)] {{Authority control}} [[زمرو:ٽٽسي]] [[زمرو:نسلي گروہ]] [[زمرو:برونڊي جا نسلي گروهه]] [[زمرو:روانڊا جا نسلي گروهه]] [[زمرو:يوگنڊا جا نسلي گروهه]] [[زمرو:آفريڪا ۾ نسلي گروهه]] [[زمرو:جمهوريا ڪانگو جا نسلي گروهه]] board8lks7yxyt6hfgtd4uiiwbeg2t8 404698 404697 2026-08-19T07:25:22Z Memon2025 21315 /* */ 404698 wikitext text/x-wiki {{Short description|آفريقي عظيم ڍنڍن واري علائقي جو هڪ نسلي گروهه}} {{Infobox ethnic group | group = ٽٽسي (Tutsi) <br><small> اباٽٽسي (Abatutsi)</small> | image = King's palace in Nyanza.jpg | caption = نيانزا ۾ روايتي ٽٽسي بادشاهه جو محل | region1 = {{flagcountry|Burundi}} | pop1 = 1.7 ملين (ڪل آبادي جو 14 سيڪڙو) | region2 = {{flagcountry|Rwanda}} | pop2 = 1 کان 2 ملين (ڪل آبادي جو اٽڪل 9 کان 15 سيڪڙو) | rel = [[عيسائيت]] (80 سيڪڙو)، [[اسلام]] (5 سيڪڙو) | langs = [[ڪينيا-روانڊا]]، [[ڪيرونڊي]] | related = روانڊا-رونڊي قومون ۽ هيما ماڻهو }}'''ٽٽسي''' (<small>Tutsi</small>)، جن کي واٽٽسي (<small>Watutsi</small>) يا اباٽٽسي (<small>Abatutsi</small>) پڻ چيو ويندو آهي، هڪ نسلي گروهه آهن جيڪي بنيادي طور تي [[روانڊا]] ۽ [[برونڊي]] ۾ آباد آهن. اهي روانڊا ۽ برونڊي جي ٽن وڏن نسلي گروهن مان ٻيو نمبر وڏو گروهه آهن، ٻيا ٻه گروهه '''هوتو''' (<small>Hutu</small>) ۽ '''ٽوا''' (<small>Twa</small>) آهن. تاريخي طور تي، ٽٽسي ماڻهو مال دار/ڌنار (<small>pastoralists</small>) هئا ۽ سماج ۾ جنگجو طبقي جي حيثيت رکندا هئا. 1962ع کان اڳ، روانڊا جو سماجي ۽ سياسي نظام ٽٽسي اشرافيه جي هٿ ۾ هو. == اصليت ۽ درجه بندي == مورخ ڪرسٽوفر اهرٽ (Christopher Ehret) جو مڃڻ آهي ته ٽٽسي ماڻهو بنيادي طور تي قديم '''ڏکڻ ڪوشيٽڪ''' (South Cushitic) ٻوليون ڳالهائيندڙن جو نسل آهن، جيڪي 800 قبل مسيح کان اڳ عظيم ڍنڍن واري علائقي ۾ داخل ٿيا هئا. اهي ماڻهو مڪمل طور تي پنهنجي مال مويشي تي گذارو ڪندا هئا ۽ اناج جي پوک نه ڪندا هئا. ٽٽسي ماڻهن جي ثقافت ۽ کين جي عادتن ۾ قديم نيلو-سحرائي ۽ مرڪزي سوڊاني اثر پڻ ملي ٿو. روانڊا-رونڊي ٻولين ۾ مالداري سان لاڳاپيل ڪيترائي لفظ، جهڙوڪ "ڳئون" (Inka)، انهن قديم لڏپلاڻ ڪندڙن جي ٻولين مان ورتل آهن. بيلجيم جي نوآبادياتي دور ۾، ٽٽسي ماڻهن جي سڃاڻپ لاءِ هڪ عجيب معيار مقرر ڪيو ويو هو: جنهن شخص وٽ 10 کان وڌيڪ ڳئون هونديون هيون يا جنهن جو قد 6 فوٽن کان وڌيڪ هوندو هو، تنهن کي "ٽٽسي" قرار ڏنو ويندو هو. ==جينياتيات== جديد جينياتي مطالعو ڏيکاري ٿو ته ٽٽسي ماڻهو گهڻو ڪري بانٽو (Bantu) نسل سان تعلق رکن ٿا، پر انهن ۾ ڪجهه منفرد خاصيتون به آهن: * '''پدري نسل (Y-DNA):''' اٽڪل 60 سيڪڙو ٽٽسي مردن ۾ هئپلو گروپ E1b1a ملي ٿو، جيڪو بانٽو نسل جي نشاني آهي. جڏهن ته 14.9 سيڪڙو ۾ هئپلو گروپ B ملي ٿو، جيڪو هوتو ماڻهن (4.3 سيڪڙو) جي مقابلي ۾ گهڻو وڌيڪ آهي. * '''قد:''' ٽٽسي ماڻهو پنهنجي ڊگهي قد جي ڪري مشهور آهن. انهن جو اوسط قد '''5 فوٽ 9 انچ (175 سينٽي ميٽر)''' هوندو آهي، جڏهن ته ڪجهه ماڻهو 7 فوٽن کان به وڌيڪ ڊگها رڪارڊ ڪيا ويا آهن. == تاريخ == روانڊا ۾ 15هين صدي کان وٺي ٽٽسي بادشاهت قائم هئي. 1897ع ۾ جرمني ۽ پوءِ 1916ع ۾ بيلجيم روانڊا تي قبضو ڪيو. نوآبادياتي طاقتن ٽٽسي ماڻهن کي تعليم ۽ حڪومت ۾ ترجيح ڏني، جنهن جي ڪري هوتو اڪثريت ۾ ڪاوڙ پيدا ٿي. 1959ع ۾ هوتو ماڻهن ٽٽسي بادشاهت جي خلاف بغاوت ڪئي، جنهن کي '''روانڊا جو انقلاب''' چيو وڃي ٿو. ان کان پوءِ هزارين ٽٽسي ماڻهو پاڙيسري ملڪن يوگنڊا ۽ تنزانيا ڏانهن هجرت ڪري ويا. == آباديءَ جا انگ اکر (2026 جي اندازي مطابق) == ٽٽسي ماڻهن جي آبادي هيٺين ملڪن ۾ ورهايل آهي: {| class="wikitable" ! ملڪ !! آبادي (لڳ ڀڳ) !! ڪل آبادي جو سيڪڙو |- | برونڊي || 1.7 ملين || 14% |- | روانڊا || 1.2 کان 2 ملين || 9% - 15% |- | يوگنڊا || 250,000 || - |} ==ٽوٽسي== {{Short description|آفريڪي عظيم ڍنڍن واري علائقي جو نسلي گروهه}} {{Infobox ethnic group | group = ٽوٽسي <br><small> اباتوٽسي</small> | pop = | region1 = {{flagcountry|برونڊي}} | pop1 = 1.7 ملين (ڪُل آباديءَ جو 14٪) | ref1 = | region2 = {{flagcountry|روانڊا}} | pop2 = 1–2 ملين (ڪُل آباديءَ جو 9٪–15٪) | ref2 = <ref>روانڊا جي نسل ڪشي کان پوءِ ٻيهر نسلي آدمشماري نه ڪئي وئي؛ اندازي موجب آباديءَ جو 9 کان 15 سيڪڙو ٽوٽسي آهي.</ref> | ref3 = | region4 = {{flagcountry|بيلجيم}} | pop4 = | ref4 = | region5 = {{flagcountry|فرانس}} | pop5 = | ref5 = | region6 = | popplace = | rels = [[عيسائيت]] (80٪)، [[اسلام]] (5٪) | langs = [[ڪنياروانڊا]]،<!-- نوٽ: ٽوٽسي ماڻهو تاريخي سببن ۽ رسمي تعليم ۾ انگريزي، فرانسيسي ۽ سواهيلي کي ٻي ٻوليءَ طور ڳالهائين ۽ سکن ٿا، نه ته مادري ٻولين طور؛ هن خاني جو مقصد بنيادي طور مادري ٻوليون ڏيکارڻ آهي --> [[ڪرونڊي]] | related = ٻيا [[روانڊا-رونڊي]] ماڻهو ۽ [[هيما ماڻهو]] | native_name_lang = }} '''ٽوٽسي''' (اچار: '''ٽوٽسي''')، جن کي '''واتوسي'''، '''واتوٽسي''' يا '''اباتوٽسي''' (اچار: '''اباتوٽسي''') پڻ چيو وڃي ٿو، هڪ [[نسلي گروهه]] آهن، جيڪي بنيادي طور [[روانڊا]] ۽ [[برونڊي]] ۾ آباد آهن.<ref>{{Cite encyclopedia|title=Tutsi|editor-last=Pauls|editor-first=Elizabeth Prine|display-editors=etal|url=https://www.britannica.com/topic/Tutsi|access-date=7 February 2023|encyclopedia=Britannica|date=2007|language=en|archive-date=1 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230201194120/https://www.britannica.com/topic/Tutsi|url-status=live}}</ref> اهي [[بانٽو ٻوليون|بانٽو ٻوليون]] ڳالهائيندڙ ماڻهو آهن<ref>{{Cite encyclopedia|title=Rwanda {{!}} Language & Facts|url=https://www.britannica.com/topic/Rwanda-language|access-date=15 January 2021|encyclopedia=Britannica|date=2019|archive-date=16 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210116032718/https://www.britannica.com/topic/Rwanda-language|url-status=live}}</ref> ۽ [[روانڊا]] ۽ [[برونڊي]] جي ٽن مکيه [[نسلي گروهه|نسلي گروهن]] مان ٻيو سڀ کان وڏو گروهه آهن؛ ٻيا ٻه [[هوتو]] ۽ [[توا]] آهن.<ref name="brenneman">{{cite book |last=Brenneman |first= Richard |year=1969 |title= Rwanda, a Country Study |edition= |location=United States|lccn=2007492448|publisher=US Government |isbn=|id=9910001051459703686|page=46 |oclc= 22675245 }}</ref> تاريخي طور ٽوٽسي [[مال پالڻ|مال پاليندڙ]] هئا ۽ [[جنگجو]] [[ذات (سماج)|طبقي]] ۾ اهم حيثيت رکندا هئا. 1962ع کان اڳ اهي روانڊا جي سماج تي غالب هئا، جيڪو هڪ سرپرستيءَ واري ڍانچي هيٺ ٽوٽسي اشرافيه ۽ هوتو عام ماڻهن تي مشتمل هو. سخت طبقاتي ورهاست واري ان سماج ۾ ٽوٽسي غالب عهدن تي فائز هئا ۽ حڪمران طبقي جو وڏو حصو بڻجندا هئا.<ref name="brenneman"/> == بڻ بڻياد ۽ درجيبندي == آمريڪي تاريخدان [[ڪرسٽوفر ايهرٽ]] جو خيال آهي ته ٽوٽسي گهڻو ڪري [[ڏکڻ ڪوشيٽڪ ٻوليون|ڏکڻ ڪوشيٽڪ]] ٻولين جي هڪ هاڻي ناپيد شاخ جي ڳالهائيندڙن مان نسل رکن ٿا، جنهن کي هو ”ٽيل ڏکڻ ڪوشيٽڪ“ سڏي ٿو. ٽيل ڏکڻ ڪوشيٽڪ ماڻهو 800 ق.م کان ڪجهه وقت اڳ [[آفريڪي عظيم ڍنڍون|آفريڪي عظيم ڍنڍن واري علائقي]] ۾ داخل ٿيا هئا ۽ مال پاليندڙ هئا، جيڪي پنهنجي چوپائي مال تي ڀاڙيندا هئا ۽ ممڪن آهي ته پاڻ اناج نه پوکيندا هجن. اهي جهنگلي جانورن جو شڪار نه ڪندا هئا ۽ مڇي کائڻ منع سمجهيو ويندو هو ۽ ان کان سختيءَ سان پاسو ڪيو ويندو هو. ٽيل ڏکڻ ڪوشيٽڪ طرز زندگيءَ ۾ ٽوٽسي ماڻهن جي زندگيءَ سان نمايان مشابهتون ملن ٿيون، جيڪي پنهنجي ڍورن جي کير، رت ۽ گوشت تي گهڻو ڀاڙين ٿا ۽ روايتي طور اناج پوکڻ ۽ کائڻ کان پاسو ڪندا آهن، ٺڪر جي ٿانون ٺاهڻ ۽ شڪار کي گهٽ درجي جو ڪم سمجهندا آهن ۽ مڇي کائڻ کان به پاسو ڪندا آهن. [[روانڊا-رونڊي]] ٻولين ۾ مال پالڻ سان لاڳاپيل ڪيترائي لفظ [[wikt:Category:Rwanda-Rundi terms derived from South Cushitic languages|ٽيل ڏکڻ ڪوشيٽڪ مان ورتل لفظ]] آهن، جهڙوڪ ”سانڊ“، ”ڳئون جو ڇيڻو“ ۽ ”شينهن“.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=1i-IBmCeNhUC|title=An African Classical Age: Eastern and Southern Africa in World History, 1000 B.C. to A.D. 400|pages=62, 86, 181–183|isbn=978-0-8139-2057-3 |last1=Ehret |first1=Christopher |date=1998 |publisher=University Press of Virginia }}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=xysSAQAAIAAJ|title=Ethiopians and East Africans: The Problem of Contacts|page=11 |last1=Ehret |first1=Christopher |date=1974 }}</ref><ref>{{Cite journal|url = https://www.jstor.org/stable/183030|jstor = 183030|title = We Are What We Eat: Ancient Agriculture between the Great Lakes|last1 = Schoenbrun|first1 = David L.|journal = The Journal of African History|year = 1993|volume = 34|issue = 1|pages = 1–31|doi = 10.1017/S0021853700032989|s2cid = 162660041|url-access = subscription|archive-date = 28 March 2022|access-date = 25 March 2025|archive-url = https://web.archive.org/web/20220328154318/https://www.jstor.org/stable/183030|url-status = live}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=xysSAQAAIAAJ|title=Ethiopians and East Africans: The Problem of Contacts|date=1974 |page=31|publisher=East African Publishing House }}</ref> ڪجهه زباني روايتن ۽ قياسي بيانن ۾ ڪڏهن ڪڏهن ٽوٽسي جي بڻ بڻياد کي [[هارن آف آفريڪا]] جي گروهن سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي وئي آهي، جهڙوڪ صومالي قبيلو [[گادابورسي]]. تنهن هوندي به، اهڙين دعوائن جي حمايت ۾ ڪا به وڏي پيماني تي قبول ڪيل تاريخي يا علمي شاهدي موجود ناهي. مکيه ڌارا واري علمي تحقيق عام طور ٽوٽسي کي آفريڪي عظيم ڍنڍن واري علائقي جي مقامي آبادين جو حصو سمجهي ٿي، جن جي پيچيده تاريخ ڊگهي عرصي واري مقامي ۽ علائقائي رابطن سان ٺهي آهي.<ref>Ehret, Christopher. ''The Civilizations of Africa: A History to 1800''. University of Virginia Press, 2002.</ref><ref>Reliable academic source here</ref> {{blockquote|ڍنڍن واري علائقي جي ڏاکڻي اڌ ۾ اهم مال پاليندڙن طور ڏکڻ ڪوشيٽڪ ماڻهن جو هي دير تائين جاري رهندڙ وجود هڪ دلچسپ امڪان پيدا ڪري ٿو ته بعد واري دور جي ٽوٽسي ۽ [[هيما ماڻهو|هيما]] مال پالڻ واري روايت، جيڪا علائقي جي ڏاکڻي اڌ ۾ سڀ کان وڌيڪ اهم آهي، شايد ڏکڻ ڪوشيٽڪ ثقافت ۾ جڙيل هجي ۽ اهڙيءَ طرح اتر بدران اوڀر کان آيل هجي.|[[ڪرسٽوفر ايهرٽ]]|title=گڏيل قومن جي تعليمي، سائنسي ۽ ثقافتي تنظيم جي آفريڪا جي عام تاريخ: ٻارهين کان سورهين صديءَ تائين آفريڪا|source=<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=HwV2a-lPB70C|title= UNESCO General History of Africa: Africa from the Twelfth to the Sixteenth Century|date= 10 May 1998|page=503|publisher= University of California Press|isbn= 978-0-520-06699-1}}</ref>}} ٽوٽسي پنهنجي نسلي بڻ بڻياد جو هڪ اهم حصو [[اوڀر سوڊانڪ|سوگ اوڀر ساحلي ماڻهن]] مان پڻ حاصل ڪن ٿا، جيڪي هڪ گهڻو اڳ ناپيد ٿيل [[نائلو-صحارائي]] گروهه هئا. سوگ ماڻهو زرعي-مال پاليندڙ هئا، جيڪي لڳ ڀڳ 2000 ق.م ۾ روانڊا ۽ برونڊي ۾ داخل ٿيا ۽ گهڻو ڪري ڏکڻ روانڊا ۽ [[روزيزي درياهه]] جي اوڀر ۽ اولهه وارن علائقن ۾ آباد ٿيا. ايهرٽ موجب اهي [[ڏاکڻي اوڀر سوڊانڪ ٻوليون|ڪير-ابائي ٻولي]] ڳالهائيندا هئا، جيڪا [[نائلوٽڪ ٻوليون|نائلوٽڪ]] ۽ [[سورمڪ ٻوليون|سورمڪ ٻولين]] سان لاڳاپيل، پر انهن کان الڳ هئي. ٽوٽسي ماڻهن پاران ڳالهائجندڙ [[اولهندي ڍنڍن واريون بانٽو ٻوليون]] ۾ ڪيترائي [[wikt:Category:Rwanda-Rundi terms derived from Eastern Sudanic languages|سوگ اوڀر ساحلي لفظ]] موجود آهن، جهڙوڪ ڳئون لاءِ لفظ ''انڪا''، جنهن جي سوگ ٻوليءَ ۾ اصل معنيٰ ”چوپائي مال جو ڪئمپ“ هئي؛ اهو ٽوٽسي مال پالڻ واري روايت ۾ سندن اثر کي ظاهر ڪري ٿو.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=1i-IBmCeNhUC|title=An African Classical Age: Eastern and Southern Africa in World History, 1000 B.C. to A.D. 400|pages=81–85, 101, 306|isbn=978-0-8139-2057-3 |last1=Ehret |first1=Christopher |date=1998 |publisher=University Press of Virginia }}</ref><ref>{{Cite journal|url = https://www.jstor.org/stable/183030|jstor = 183030|title = We Are What We Eat: Ancient Agriculture between the Great Lakes|last1 = Schoenbrun|first1 = David L.|journal = The Journal of African History|year = 1993|volume = 34|issue = 1|pages = 13–15, 30–31|doi = 10.1017/S0021853700032989|s2cid = 162660041|url-access = subscription|archive-date = 28 March 2022|access-date = 25 March 2025|archive-url = https://web.archive.org/web/20220328154318/https://www.jstor.org/stable/183030|url-status = live}}</ref><ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=lmdTAAAAYAAJ |title=Origins of Kingship Traditions and Symbolism in the Great Lakes Region of Africa |page=351 |isbn=978-91-554-7295-5 |last1=Farelius |first1=Birgitta |date=2008 |publisher=Uppsala universitet |archive-date=8 January 2026 |access-date=1 April 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260108143448/https://books.google.com/books?id=lmdTAAAAYAAJ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=qHf8DwAAQBAJ|title=Sacrifice as Terror: The Rwandan Genocide of 1994|date=13 September 2020|pages=63–65|publisher=Routledge|isbn=978-1-000-18448-8|archive-date=4 April 2025|access-date=25 March 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250404221104/https://books.google.com/books?id=qHf8DwAAQBAJ|url-status=live}}</ref> [[وچ سوڊانڪ|وچ سوڊانڪ ماڻهو]] به ممڪن طور ٽوٽسي جي نسلي بڻ بڻياد جو هڪ ٻيو حصو آهن. وچ سوڊانڪ هاري ۽ مال پاليندڙ لڳ ڀڳ 3000 ق.م ۾ روانڊا ۽ برونڊي ۾ داخل ٿيا، ۽ بانٽو ماڻهن ۾ جذب ٿيڻ کان پوءِ به سندن ڪجهه ثقافتي روايتون برقرار رهيون. مثال طور، وچ سوڊانڪ ٻوليون ڳالهائيندڙ سماجن ۾ عورتن کي ڍورن کان پري رکيو ويندو آهي. ٽوٽسي ۽ سندن اتر ۾ رهندڙ پاڙيسري [[هيما ماڻهو|هيما]] ماڻهن ۾ عورتن کي، خاص طور [[حيض چڪر|حيض]] دوران، ڳئون ڏوهڻ جي سخت منع هوندي آهي.<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=lmdTAAAAYAAJ |title=Origins of Kingship Traditions and Symbolism in the Great Lakes Region of Africa |pages=67–68, 116, 351 |isbn=978-91-554-7295-5 |last1=Farelius |first1=Birgitta |date=2008 |publisher=Uppsala universitet |archive-date=8 January 2026 |access-date=1 April 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260108143448/https://books.google.com/books?id=lmdTAAAAYAAJ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite journal|url=https://www.jstor.org/stable/179560|title=Sheep and Central Sudanic Peoples in Southern Africa|page=220|jstor=179560 |last1=Ehret |first1=Christopher |journal=The Journal of African History |date=1968 |volume=9 |issue=2 |doi=10.1017/S0021853700008835 |url-access=subscription }}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=vLPx8f5zZd4C|title=Tribal Crafts of Uganda|date=1953 |page=15}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=1i-IBmCeNhUC|title=An African Classical Age: Eastern and Southern Africa in World History, 1000 B.C. to A.D. 400|pages=8, 96|isbn=978-0-8139-2057-3 |last1=Ehret |first1=Christopher |date=1998 |publisher=University Press of Virginia }}</ref> ”ٽوٽسي“ جي وصف وقت ۽ هنڌ سان گڏ بدلجندي رهي آهي. روانڊا ۾ سماجي ڍانچا نوآبادياتي دور ۾ [[روانڊا-اورونڊي|بيلجيمي حڪمراني]] هيٺ به غير مستحڪم رهيا. عام طور ٽوٽسي اشرافيه يا امير طبقو، عام ٽوٽسي ماڻهن کان الڳ سمجهيو ويندو هو. جڏهن بيلجيمي نوآبادياتي انتظاميه روانڊا-برونڊي ۾ آدمشماري ڪئي، تڏهن ماڻهن کي هڪ سادي درجيبنديءَ واري سرشتي تحت سڃاتو ويو. ”ٽوٽسي“ ان شخص کي چيو ويو، جيڪو ڏهن کان وڌيڪ ڳئون جو مالڪ هجي يا جنهن ۾ ڪجهه جسماني خاصيتون هجن، جهڙوڪ ڊگهو ۽ سنهو نڪ، [[مٿانهان ڳل جا هڏا]] يا ڇهن فوٽن کان وڌيڪ قد؛ اهي سڀ خاصيتون ٽوٽسي ماڻهن سان لاڳاپيل عام بيانن ۾ شامل ڪيون وينديون هيون. نوآبادياتي دور ۾ [[هيميٽڪ مفروضو|هيميٽڪ مفروضي]] مطابق اهو خيال پيش ڪيو ويو ته ٽوٽسي [[هارن آف آفريڪا]] مان [[آفريڪي عظيم ڍنڍون|عظيم ڍنڍن واري علائقي]] ۾ آيا هئا.<ref>International Institute of African Languages and Cultures, Africa, Volume 76, (Oxford University Press., 2006), pg 135.</ref><ref>{{Cite news|title=Shooting Star of the Continent|date=10 June 2010|author1=Josh Kron|work=Haaretz|url=https://www.haaretz.com/2010-06-10/ty-article/shooting-star-of-the-continent/0000017f-e0e7-d568-ad7f-f3ef944b0000|access-date=7 February 2023|archive-date=24 February 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250224015029/https://www.haaretz.com/2010-06-10/ty-article/shooting-star-of-the-continent/0000017f-e0e7-d568-ad7f-f3ef944b0000|url-status=live}}</ref> ڪجهه ماڻهن{{Who|date=August 2025}} ٽوٽسي کي [[ڪوشيٽڪ ٻوليون ڳالهائيندڙ ماڻهو|ڪوشيٽڪ بڻ]] وارو سمجهيو آهي، جيتوڻيڪ اهي ڪا [[ڪوشيٽڪ ٻوليون|ڪوشيٽڪ ٻولي]] نٿا ڳالهائين ۽ لڳ ڀڳ 400 سالن کان ساڳين علائقن ۾ رهندا آيا آهن، جنهن دوران علائقي جي هوتو ماڻهن سان گهڻي پيماني تي شاديون ٿيون آهن. هوتو ۽ ٽوٽسي جي ڊگهي عرصي واري گڏجڻ ۽ شادين جي تاريخ سبب ڪجهه نسل نگارن ۽ تاريخدانن جو خيال آهي ته هوتو ۽ ٽوٽسي کي مڪمل طور الڳ نسلي گروهه سڏڻ درست ناهي.<ref>[[فلپ گوري وچ]], {{cite book |title=We Wish to Inform You That Tomorrow We Will Be Killed With Our Families |title-link=We Wish to Inform You That Tomorrow We Will Be Killed With Our Families |year=1998}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.preventgenocide.org/edu/pastgenocides/rwanda/indangamuntu.htm|title='Indangamuntu 1994: Ten years ago in Rwanda this ID Card cost a woman her life' by Jim Fussell|website=www.preventgenocide.org|access-date=5 January 2013|archive-date=15 November 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121115092142/http://www.preventgenocide.org/edu/pastgenocides/rwanda/indangamuntu.htm|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite magazine |last=Gourevitch |first=Philip |date=10 December 1995 |title=From 1995: Rwanda, After the Genocide |url=https://www.newyorker.com/magazine/1995/12/18/after-the-genocide |access-date=14 May 2025 |magazine=The New Yorker |language=en-US |issn=0028-792X |archive-date=19 April 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180419183503/https://www.newyorker.com/magazine/1995/12/18/after-the-genocide |url-status=live }}</ref> == جينيات == {{See also|هوتو، ٽوٽسي ۽ توا جي بڻ بڻياد}} === واءِ-ڊي اين اي === [[واءِ ڪروموسوم]] بابت جديد جينياتي اڀياس عام طور ظاهر ڪن ٿا ته ٽوٽسي، هوتو وانگر، گهڻو ڪري بانٽو بڻ بڻياد رکن ٿا (60٪ [[هيپلوگروپ E1b1a (Y-DNA)|E1b1a]]، 20٪ [[هيپلوگروپ B (Y-DNA)|B]]، 4٪ [[هيپلوگروپ E1b1 (Y-DNA)|E-P2]](xE1b1a)). [[هارن آف آفريڪا]] ۽ [[اتر آفريڪا]] سان لاڳاپيل پدري جينياتي اثر تمام گهٽ آهن (3٪ کان گهٽ [[هيپلوگروپ E1b1b (Y-DNA)|E1b1b-M35]])، ۽ انهن کي گهڻو اڳ جي انهن آبادين سان منسوب ڪيو وڃي ٿو، جيڪي پوءِ جذب ٿي ويون. تنهن هوندي به، ٽوٽسي وٽ هيپلوگروپ B جا واءِ-ڊي اين اي پدري سلسلا (14.9٪ B) هوتو (4.3٪ B) جي ڀيٽ ۾ گهڻو وڌيڪ آهن.<ref>{{cite journal | last1 = Luis | first1 = J. R. | display-authors = etal | year = 2004 | title = The Levant versus the Horn of Africa: Evidence for Bidirectional Corridors of Human Migrations | journal = American Journal of Human Genetics | volume = 74 | issue = 3| pages = 532–544 | doi = 10.1086/382286 | pmid = 14973781 | pmc=1182266}}</ref> === آٽوسومل ڊي اين اي === عام طور ٽوٽسي پنهنجن پاڙيسري بانٽو آبادين، خاص طور هوتو، سان ويجهي جينياتي مائٽي رکن ٿا. تنهن هوندي به، اهو واضح ناهي ته اها هڪجهڙائي بنيادي طور ٻنهي برادرين وچ ۾ شادين ذريعي وڏي پيماني تي ٿيندڙ جينياتي ڏي وٺ جو نتيجو آهي يا سندن گڏيل بڻ بڻياد مان پيدا ٿي آهي: <blockquote>[...] ڪيترين نسلن تائين [[جين وهڪرو|جين وهڪري]] انهن ٻن بانٽو ماڻهن جي وچ ۾ اڳ موجود ممڪن واضح جسماني فرقن کي ختم ڪري ڇڏيو؛ اهي فرق عام طور قد، جسماني بناوٽ ۽ چهري جي خاصيتن سان منسوب ڪيا ويندا هئا. ماڻهن ۾ جسماني خاصيتن جو هڪ وسيع سلسلو موجود هجڻ باوجود، بيلجيمي اختيارين 1920ع واري ڏهاڪي ۾ معاشي معيارن جي بنياد تي نسلي وابستگي کي قانوني طور مقرر ڪيو. نتيجي طور غير واضح حياتياتي فرقن تي رسمي ۽ سخت سماجي ورهاست لاڳو ڪئي وئي. ڪجهه حد تائين، پوءِ وارن ڏهاڪن ۾ انهن درجن جي لچڪ حياتياتي فرقن جي تصور کي وڌيڪ مضبوط ڪيو، جنهن سان ڊگهي قد واري اشرافيه ۽ ننڍي قد واري هيٺئين طبقي جو تصور پيدا ٿيو، پر اهو ڪجهه صديون اڳ موجود جينياتي ذخيرن سان ٿورو ئي لاڳاپيل هو. تنهنڪري سماجي درجا ته حقيقي آهن، پر هوتو ۽ ٽوٽسي جي وچ ۾ ڳولهي سگهجندڙ جينياتي فرق تمام گهٽ يا تقريباً نه آهن.<ref>[[جوزف سي. ملر]] (مدير)، ''New Encyclopedia of Africa''، جلد 2، Dakar-Hydrology، Charles Scribner's Sons.</ref></blockquote> === قد === سندن سراسري قد لڳ ڀڳ {{convert|5|ft|9|in|cm}} آهي، جڏهن ته ڪجهه ماڻهن جو قد {{convert|7|ft|cm}} کان به وڌيڪ درج ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/1964/02/23/the-rise-and-fall-of-the-watusi.html|title=The Rise and Fall Of the Watusi|newspaper=The New York Times|date=23 February 1964}}</ref><ref>{{Cite web |date=18 June 2020 |title=Did you know of the Tutsi people in Rwanda?They are among the Tallest people in Africa |url=https://www.jamiiforums.com/threads/did-you-know-of-the-tutsi-people-in-rwanda-they-are-among-the-tallest-people-in-africa.1745470/ |access-date=14 May 2025 |website=JamiiForums |language=en-US |archive-date=20 August 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250820090953/https://www.jamiiforums.com/threads/did-you-know-of-the-tutsi-people-in-rwanda-they-are-among-the-tallest-people-in-africa.1745470/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=samson |date=5 December 2022 |title=The Tutsi of Rwanda |url=https://africaadventurevacations.com/the-tutsi-of-rwanda/ |access-date=14 May 2025 |website=Africa Adventure Vacations |language=en-US}}</ref> == تاريخ == {{multiple image | direction = vertical | width = | footer = | image1 = | caption1 we = | image2 = King's palace in Nyanza.jpg | caption2 we = | image3 = Chifu Kaware safarini (Kandt 1904 II, 97).png | caption3 = [[نيانزا، روانڊا|نيانزا]] ۾ روايتي ٽوٽسي بادشاهه جو محل (مٿي) ۽ روانڊا {{circa|1900}}، ٽوٽسي سردار ڪاواري سفر دوران (هيٺ) }} نوآبادياتي حڪمرانن جي اچڻ کان اڳ روانڊا تي 15هين صديءَ کان ٽوٽسي-غالب بادشاهت حڪمراني ڪندي رهي هئي.<ref>{{Cite web |title=History |url=https://www.rlp-ruanda.de/en/the-two-countries/rwanda/history/ |access-date=14 May 2025 |website=www.rlp-ruanda.de}}</ref><ref>{{Cite web |title=Rise of Rwanda {{!}} EBSCO Research Starters |url=https://www.ebsco.com/research-starters/history/rise-rwanda |access-date=14 May 2025 |website=www.ebsco.com |language=en |archive-date=20 August 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250820100953/https://www.ebsco.com/research-starters/history/rise-rwanda |url-status=live }}</ref> 1897ع ۾ [[جرمن سلطنت|جرمني]] بادشاهه سان اتحاد قائم ڪري روانڊا ۾ پنهنجو اثر قائم ڪيو، جنهن سان نوآبادياتي دور جي شروعات ٿي.<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=lKFpAgAAQBAJ |last=Carney |first=J.J. |title=Rwanda Before the Genocide: Catholic Politics and Ethnic Discourse in the Late Colonial Era |page=24 |publisher=Oxford University Press |year=2013 |isbn=9780199982288}}</ref> پوءِ [[پهرين عالمي جنگ]] دوران 1916ع ۾ [[بيلجيم]] روانڊا تي قبضو ڪيو. ٻنهي يورپي طاقتن روانڊا جي بادشاهه وسيلي حڪمراني ڪئي ۽ ٽوٽسي-حمايتي پاليسي جاري رکي.{{Citation needed|date=August 2025}} ان دوران برونڊي ۾ ''[[گانوا]]'' نالي حڪمران ڌڙو اڀريو، جنهن جلدي ملڪ جي انتظام تي اثرائتو ڪنٽرول حاصل ڪري ورتو. {{Langx|rn|گانوا|label=none}} پنهنجي حڪمراني لاءِ هوتو ۽ ٽوٽسي ٻنهي جي حمايت تي ڀاڙيندا هئا ۽ برونڊي جي اندر انهن کي نه هوتو ۽ نه ئي ٽوٽسي سمجهيو ويندو هو.<ref>{{Cite book |last1=DeRouen |first1=Karl R. |url=https://books.google.com/books?id=nrN077AEgzMC&dq=Ganwa+ethnic&pg=PA205 |title=Civil Wars of the World: Major Conflicts Since World War II |last2=Heo |first2=Uk |date=2007 |publisher=ABC-CLIO |isbn=978-1-85109-919-1 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Mawer |first=Kit |date=16 October 2022 |title=Burundi Country Report |url=https://www.genocidewatch.com/single-post/country-report-burundi |access-date=14 May 2025 |website=genocidewatch |language=en}}</ref> روانڊا 1897ع کان 1916ع تائين جرمني ۽ 1922ع کان 1961ع تائين بيلجيم جي نوآبادي رهيو. ٽوٽسي ۽ هوتو ٻنهي مان روايتي حڪمران اشرافيه موجود هئي، پر ٻنهي نوآبادياتي طاقتن رڳو ٽوٽسي ماڻهن کي تعليم حاصل ڪرڻ ۽ نوآبادياتي حڪومت ۾ حصو وٺڻ جا وڌيڪ موقعا ڏنا. اهڙين امتيازي پاليسين ناراضگي پيدا ڪئي.{{citation needed|date=November 2021}} جڏهن بيلجيمي اختيارين اقتدار سنڀاليو، تڏهن انهن جو خيال هو ته مختلف آبادين کي اڳئين سڃاڻپ مطابق الڳ درجن ۾ رکڻ سان علائقي تي وڌيڪ آسانيءَ سان حڪمراني ڪري سگهجي ٿي. 1920ع واري ڏهاڪي ۾ بيلجيمي اختيارين ماڻهن کان لازمي طور هڪ مخصوص نسلي گروهه سان پنهنجي سڃاڻپ جو اظهار ڪرائڻ شروع ڪيو ۽ آدمشمارين ۾ انهن کي انهيءَ بنياد تي درجي بندي ڪيو.<ref>{{Cite web |title=Divided by Ethnicity - United States Holocaust Memorial Museum |url=https://www.ushmm.org/genocide-prevention/countries/rwanda/divided-by-ethnicity |access-date=14 May 2025 |website=www.ushmm.org |language=en-US |archive-date=25 May 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250525204543/https://www.ushmm.org/genocide-prevention/countries/rwanda/divided-by-ethnicity |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=Rwanda Chronology {{!}} FRONTLINE |url=https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/rwanda/etc/cron.html |access-date=14 May 2025 |website=www.pbs.org |archive-date=30 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160330124130/http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/rwanda/etc/cron.html |url-status=live }}</ref> 1959ع ۾ بيلجيم پنهنجي اڳوڻي پاليسيءَ کان هٽي ويو ۽ آزاديءَ کان پوءِ عام چونڊن وسيلي اڪثريتي هوتو آباديءَ کي حڪومت تي ڪنٽرول حاصل ڪرڻ جو رستو ڏنو. ان تبديليءَ تي بيلجيم جي اندروني سياست جو پڻ اثر هو، جتي هوتو اڪثريت خلاف امتياز کي فليمش-والون تڪرار سان لاڳاپيل بيلجيم جي اندروني دٻاءَ سان مشابه سمجهيو وڃڻ لڳو، ۽ هوتو ماڻهن جي جمهوريت سازي ۽ سياسي بااختياري کي ٽوٽسي غلبي جي مقابلي ۾ جائز ردعمل طور ڏٺو ويو. روانڊا ۽ برونڊي جي آزاديءَ کان اڳ واري دور ۾ بيلجيمي پاليسيون گهڻو بدلجنديون رهيون.{{citation needed|date=November 2021}} === روانڊا ۽ برونڊي جي آزادي (1962ع) === روانڊا ۾ هوتو اڪثريت [[روانڊا انقلاب|ٽوٽسي حڪمراني خلاف بغاوت ڪئي]] ۽ اقتدار حاصل ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي. ڪيترائي ٽوٽسي ملڪ ڇڏي [[يوگنڊا]] ۽ [[تنزانيا]] سميت پاڙيسري ملڪن ۾ جلاوطنيءَ جون برادريون قائم ڪرڻ لڳا.<ref>Michael Bowen, ''Passing by;: The United States and genocide in Burundi'', 1972, (Carnegie Endowment for International Peace, 1973), p. 49</ref><ref>René Lemarchand, ''Selective genocide in Burundi'' (Report – Minority Rights Group; no. 20, 1974)</ref><ref>Rene Lemarchand, ''Burundi: Ethnic Conflict and Genocide'' (New York: Woodrow Wilson Center and [[Cambridge University Press]], 1996) *Edward L. Nyankanzi, ''Genocide: Rwanda and Burundi'' (Schenkman Books, 1998)</ref><ref>Christian P. Scherrer, ''Genocide and crisis in Central Africa: conflict roots, mass violence, and regional war''; foreword by [[Robert Melson (political scientist)|Robert Melson]]. Westport, Conn.: Praeger, 2002</ref><ref>Weissman, Stephen R."[http://www.usip.org/pubs/peaceworks/pwks22.html Preventing Genocide in Burundi Lessons from International Diplomacy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090311024548/http://www.usip.org/pubs/peaceworks/pwks22.html |date=11 March 2009 }}", [[United States Institute of Peace]]</ref>{{Excessive citations inline|date=July 2026}} نوآبادياتي دور جي کليل نسلي امتياز جون ڪجهه صورتون مختلف روانڊائي ۽ برونڊيائي حڪومتن هيٺ پڻ جاري رهيون، جن ۾ اهڙا سڃاڻپ ڪارڊ شامل هئا، جيڪي ٽوٽسي ۽ هوتو کي الڳ سڃاڻيندا هئا.{{Citation needed|date=August 2025}} === برونڊي ۾ نسلي تشدد (1993ع) === {{Main|برونڊي ۾ 1993ع جو نسلي تشدد}} 1993ع ۾ برونڊي جو پهريون جمهوري طور چونڊيل صدر [[ميلڪيور ندادايي]]، جيڪو هوتو هو، ٽوٽسي فوجي آفيسرن هٿان قتل ڪيو ويو، جيئن آئين موجب سندس جانشينيءَ جو حقدار شخص{{Who|date=August 2025}} پڻ قتل ڪيو ويو.<ref>''International Commission of Inquiry for Burundi: Final Report'', Part III: Investigation of the Assassination. Conclusions at [http://www.usip.org/library/tc/doc/reports/burundi_coi/burundi_coi1996pt3.html#VII USIP.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081201132151/http://www.usip.org/library/tc/doc/reports/burundi_coi/burundi_coi1996pt3.html#VII |date=1 December 2008 }}</ref> ان سان [[برونڊي ۾ 1993ع جو نسلي تشدد|برونڊي ۾ نسلي تشدد]] ڀڙڪي اٿيو، جنهن ۾ ”ممڪن طور 25,000 تائين ٽوٽسي“—جن ۾ فوجي اهلڪار، سرڪاري ملازم ۽ عام شهري شامل هئا<ref>{{Cite web |last=Refugees |first=United Nations High Commissioner for |title=Refworld {{!}} Human Rights Watch World Report 1995 – Burundi |url=https://www.refworld.org/docid/467fca9a8.html |access-date=20 April 2023 |website=Refworld |language=en |archive-date=14 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230914133127/https://www.refworld.org/docid/467fca9a8.html |url-status=live }}</ref>—هوتو ماڻهن هٿان قتل ڪيا ويا، جڏهن ته ”گهٽ ۾ گهٽ ايترا ئي“ هوتو ٽوٽسي ماڻهن هٿان ماريا ويا.<ref name=totten2>{{Cite book | author1= René Lemarchand | chapter= The Burundian Genocide | page = 331 |editor1-last=Totten|editor1-first=Samuel|chapter-url=https://books.google.com/books?id=5Ef8Hrx8Cd0C&pg=PA331|title=Century of Genocide: Critical Essays and Eyewitness Accounts|editor2-last=Parsons|editor2-first=William S.|editor3-last=Charny|editor3-first=Israel W.|date=2004 | edition= Second |publisher=Routledge|isbn=978-0-415-94430-4|language=en}}</ref><ref>{{Cite news |title=Burundi {{!}} History, Geography, & Culture {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Burundi |archive-url=https://web.archive.org/web/20260522185203/https://www.britannica.com/place/Burundi |archive-date=2026-05-22 |access-date=2026-05-30 |work=Encyclopedia Britannica |language=en}}</ref> [[اروشا معاهدا (برونڊي)|2000ع جي اروشا معاهدن]] کان پوءِ برونڊي جي ٽوٽسي اقليت هوتو اڪثريت سان نسبتاً وڌيڪ برابريءَ واري طريقي سان اقتدار ورهائي ٿي. روايتي طور ٽوٽسي وٽ وڌيڪ معاشي طاقت هئي ۽ فوج تي پڻ سندن ڪنٽرول رهيو.<ref name=ICIBFR-496>International Commission of Inquiry for Burundi (2002)</ref> === روانڊا ۾ 1994ع جي ٽوٽسي خلاف نسل ڪشي === {{Main|روانڊا جي نسل ڪشي}} [[File:Rwandan Patriotic Front Flag.svg|thumb|right|ٽوٽسي-قيادت واري [[روانڊا محب وطن محاذ]] جو جهنڊو]] روانڊا ۾ به ڪجهه مشابه واقعن جو سلسلو ٿيو، جتي 1962ع ۾ هوتو اقتدار ۾ آيا. ان کان پوءِ ٽوٽسي ماڻهن خلاف ڪيترن ئي موقعن تي ظلم ۽ امتياز ٿيو، جنهن سبب ڪيترائي ٽوٽسي ملڪ ڇڏي ويا. [[روانڊا انقلاب]] (1959ع–1961ع) دوران ٽوٽسي مخالف تشدد کان پوءِ وڏي تعداد ۾ ٽوٽسي جلاوطن ٿيا.{{Citation needed|date=August 2025}} انهن جلاوطن ٽوٽسي برادرين مان ٽوٽسي باغي تحريڪون وجود ۾ آيون. [[روانڊا محب وطن محاذ]] (آر پي ايف)، جيڪو گهڻو ڪري يوگنڊا ۾ رهندڙ جلاوطن ٽوٽسي ماڻهن تي مشتمل هو، 1990ع ۾ روانڊا تي حملو ڪيو، جنهن جو مقصد ٽوٽسي لاءِ ٻيهر سياسي اقتدار حاصل ڪرڻ هو. آر پي ايف کي [[يوگنڊا جي بش جنگ]] مان منظم غير روايتي جنگ جو تجربو حاصل هو ۽ ان کي يوگنڊا جي حڪومت کان مدد پڻ ملي. آر پي ايف جي شروعاتي اڳڀرائي روانڊا حڪومت لاءِ فرانس طرفان هٿيار پهچائڻ کان پوءِ روڪي وئي. امن لاءِ ڪوششون آخرڪار [[اروشا معاهدا (روانڊا)|1993ع جي اروشا معاهدن]] تائين پهتيون.{{Citation needed|date=August 2025}} [[جووينال هابياريمانا ۽ سيپرين نتارياميرا جو قتل|روانڊا ۽ برونڊي جي صدرن جي قتل]] کان پوءِ اهو معاهدو ٽٽي پيو، جنهن سان ٻيهر جنگ شروع ٿي ۽ 1994ع جي [[روانڊا جي نسل ڪشي]] جي شروعات ٿي. ان نسل ڪشيءَ دوران هوتو انتهاپسندن اندازي موجب 500,000 کان 600,000 ماڻهن کي قتل ڪيو، جن مان گهڻا ٽوٽسي هئا.<ref>{{cite journal |last1=Guichaoua |first1=André |title=Counting the Rwandan Victims of War and Genocide: Concluding Reflections |journal=Journal of Genocide Research |date=2020 |volume=22 |issue=1 |pages=125–141 |doi=10.1080/14623528.2019.1703329|s2cid=213471539 }} 500,000–800,000 is the range of scholarly estimates listed on the third page of the paper.</ref><ref name=Meierhenrich>{{cite journal |last1=Meierhenrich |first1=Jens |author-link=Jens Meierhenrich |title=How Many Victims Were There in the Rwandan Genocide? A Statistical Debate |journal=Journal of Genocide Research |date=2020 |volume=22 |issue=1 |pages=72–82 |doi=10.1080/14623528.2019.1709611|s2cid=213046710 |quote=Despite the various methodological disagreements among them, none of the scholars who participated in this forum gives credence to the official figure of 1,074,107 victims... Given the rigour of the various quantitative methodologies involved, this forum's overarching finding that the death toll of 1994 is nowhere near the one-million-mark is – scientifically speaking – incontrovertible.}}</ref><ref name=Reydams>{{cite journal |last1=Reydams |first1=Luc|author-link=Luc Reydams |title='More than a million': the politics of accounting for the dead of the Rwandan genocide |journal=Review of African Political Economy |date=2020 |volume=48|issue=168|pages=235–256 |doi=10.1080/03056244.2020.1796320|s2cid=225356374|quote=The government eventually settled on 'more than a million', a claim which few outside Rwanda have taken seriously.<p>The death of 'more than a million' Tutsi became the foundation of the new Rwanda, where former exiles hold a monopoly on power. It also created the socio-political environment for the mass criminalisation of Hutu. Gacaca courts eventually tried more than a million (Nyseth Brehm, Uggen, and Gasanabo 2016), which led President Kagame to suggest that all Hutu bear responsibility and should apologise (Benda 2017, 13). Thus the new Rwanda is built not only on the death of 'more than a million" Tutsi but also on the collective guilt of Hutu. This state of affairs is in no one's interests except the regime's.</p>|doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite news |last=Doherty |first=Ben |date=25 February 2024 |title=More than half a million people killed in 100 days: how the 1994 Rwanda genocide unfolded |url=https://www.theguardian.com/australia-news/2024/feb/26/more-than-half-a-million-people-killed-in-100-days-how-the-1994-rwanda-genocide-unfolded-ntwnfb |access-date=14 May 2025 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref><ref>{{Cite web |title=Rwanda |url=https://cla.umn.edu/chgs/holocaust-genocide-education/resource-guides/rwanda |access-date=14 May 2025 |website=College of Liberal Arts |language=en |archive-date=11 May 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250511215213/https://cla.umn.edu/chgs/holocaust-genocide-education/resource-guides/rwanda |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite magazine |last=Rieff |first=David |date=4 June 2007 |title=God and Man in Rwanda |url=https://www.vanityfair.com/magazine/1994/12/rwanda199412 |access-date=14 May 2025 |magazine=Vanity Fair |language=en-US}}</ref> نسل ڪشيءَ کان پوءِ فتح حاصل ڪندڙ ٽوٽسي-قيادت واري آر پي ايف جولاءِ 1994ع ۾ اقتدار ۾ آئي. == ثقافت == [[File:Brooklyn Museum 22.1403 Wrist Guard Igitembe.jpg|thumb|right|روايتي ٽوٽسي ڪلائيءَ جو محافظ (''اگيٽيمبي'')]] روانڊا ۾ 15هين صديءَ کان 1961ع تائين ٽوٽسي ماڻهن تي هڪ بادشاهه، يعني {{Langx|rw|موامي|label=none}}، حڪمراني ڪندو هو. بيلجيم قومي [[ريفرينڊم]] کان پوءِ بادشاهت ختم ڪري ڇڏي، جنهن جي نتيجي ۾ ملڪ آزاديءَ ڏانهن وڌيو. ان جي ابتڙ، ملڪ جي اتر-اولهندي حصي ۾، جتي هوتو آبادي اڪثريت ۾ هئي، وڏا زميندار اقتدار ۾ شريڪ هوندا هئا؛ اهو بندوبست هاڻوڪي يوگنڊا جي [[بوگنڊا]] سماج سان مشابهت رکندو هو. پنهنجي بادشاهه جي حڪمراني هيٺ ٽوٽسي ثقافت روايتي طور انصاف جي انتظام ۽ حڪومت هلائڻ جي چوڌاري ڦرندي هئي. چوپائي مال جي ملڪيت گهڻو ڪري سندن هٿ ۾ هوندي هئي ۽ هو پنهنجي پيداوار تي گذارو ڪندا هئا. سندن طرز زندگي کين گهڻو فارغ وقت پڻ ڏيندو هو، جيڪو هو شاعري، اڻت ۽ موسيقيءَ جي واڌ ويجهه ۾ صرف ڪندا هئا. هوتو هارين ۽ ٻين مقامي رهواسين جي مقابلي ۾ ٽوٽسي جي [[غالب اقليت]] واري حيثيت سبب، ان رشتي کي جاگيردار يورپ جي سردارن ۽ هارين جي وچ واري رشتي سان تشبيهه ڏني وئي آهي.<ref name="Fage120">{{cite book|last1=Fage|first1=John|title=A History of Africa|publisher=Routledge|isbn=978-1317797272|page=120|url=https://books.google.com/books?id=mXa4AQAAQBAJ|access-date=8 January 2015|date=23 October 2013}}</ref> [[File:Brooklyn Museum 1912a-b Basket and Lid.jpg|thumb|left|روايتي ٽوٽسي [[ٽوڪري]]]] برطانوي تاريخدان جان فيج موجب، سيرولوجي جي لحاظ کان ٽوٽسي بانٽو ۽ [[نائلوٽڪ ماڻهو|نائلوٽڪ]] آبادين سان لاڳاپيل آهن. سندس خيال ۾ اها ڳالهه ڍنڍن واري بادشاهتن جي شروعاتي ٽوٽسي-هيما حڪمران طبقي لاءِ ڪوشيٽڪ بڻ بڻياد جي امڪان کي گهٽ ڪري ٿي. تنهن هوندي به، انهن بادشاهتن جون شاهي تدفين جون رسمون ڏکڻ [[ايٿوپيا]] جي [[گيبي علائقو|گيبي علائقي]] جي اڳوڻين ڪوشيٽڪ سِداما رياستن جي روايتن سان گهڻي مشابهت رکن ٿيون.<ref name="Fage120" /> ان جي ابتڙ، مائونٽ ڪينيا واري علائقي ۾ ٽوٽسي-هيما جي اتر ۾ رهندڙ بانٽو آباديون، جهڙوڪ اگي ڪيويو، جديد دور تائين بنيادي طور بادشاهه کان سواءِ هيون ۽ انهن وٽ عمر جي گروهن تي ٻڌل اهڙو غير رياستي نظام هو، جيڪو انهن ڪوشيٽڪ ماڻهن کان اختيار ڪيو هو. ٻئي طرف، تنزانيا ۾ ٽوٽسي-هيما جي ڏکڻ ۾ ڪيترين بانٽو بادشاهتن ۾ سرداريءَ جو اهڙو ئي نمونو موجود هو، جيڪو ٽوٽسي-هيما سماج سان مشابهت رکندڙ هو. ڇاڪاڻ ته ڪوشيٽڪ سِداما بادشاهتن جا نائلوٽڪ گروهن سان لاڳاپا هئا، فيج تجويز ڪري ٿو ته ٽوٽسي ممڪن طور اهڙي ئي ڪنهن لڏپلاڻ ڪندڙ نائلوٽڪ آبادي مان نڪتل هجن. سندس خيال موجب ٽوٽسي جا نائلوٽڪ ابا ڏاڏا اڳئين دور ۾ ثقافتي وچولي جو ڪردار ادا ڪندا هئا، پاڙيسري ڪوشيٽڪ بادشاهتن کان ڪجهه شاهي روايتون اختيار ڪندا هئا ۽ پوءِ جڏهن هو عظيم ڍنڍن واري علائقي ۾ بانٽو اصلوڪن ماڻهن جي وچ ۾ آباد ٿيا ته اهي روايتون پاڻ سان ڏکڻ طرف کڻي آيا.<ref name="Fage120" /> تنهن هوندي به، اڄ ٽوٽسي ۽ هوتو جي ثقافتن ۾ تمام ٿورا واضح فرق نظر اچن ٿا؛ ٻئي گروهه ساڳي [[بانٽو ٻوليون|بانٽو ٻولي]] ڳالهائين ٿا.<ref>The Editors of Encyclopaedia Britannica. "Tutsi". Encyclopedia Britannica, 6 May. 2025, https://www.britannica.com/topic/Tutsi. Accessed 14 May 2025</ref> تاريخي طور ٻنهي گروهن جي وچ ۾ شادين جي شرح تمام گهڻي هئي ۽ 20هين صديءَ تائين سندن لاڳاپا عام طور سٺا رهيا. ڪيترن عالمن جو نتيجو آهي ته ”ٽوٽسي“ جي سڃاڻپ بنيادي طور نسلي سڃاڻپ کان وڌيڪ سماجي طبقي يا ذات جي اظهار طور ڪم ڪندي رهي آهي. برونڊي ۽ روانڊا جي ماڻهن جون ٻوليون به هڪ ٻئي سان گهڻيون مشابهت رکن ٿيون، يعني [[ڪرونڊي]] ۽ [[ڪنياروانڊا]]. تاريخي سببن ڪري انگريزي، فرانسيسي ۽ سواهيلي به مختلف سرڪاري حيثيتن ۾ استعمال ٿين ٿيون ۽ برونڊي ۽ روانڊا ٻنهي ۾ ٻي ٻوليءَ طور وڏي پيماني تي ڳالهائجن ٿيون.<ref name="BC">{{Cite web|url=https://www.teachingenglish.org.uk/sites/teacheng/files/Euromonitor%20Report%20A4.pdf|title=The Benefits of the English Language for Individuals and Societies: Quantitative Indicators from Cameroon, Nigeria, Rwanda, Bangladesh and Pakistan|access-date=7 February 2023|archive-date=9 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230309070332/https://www.teachingenglish.org.uk/sites/teacheng/files/Euromonitor%20Report%20A4.pdf|url-status=live}}</ref> == ڪانگو ۾ ٽوٽسي == عالمن{{Who|date=August 2025}} گهڻي عرصي کان اهو تسليم ڪيو آهي ته هاڻوڪي [[ڪانگو جي جمهوري جمهوريه]] (ڊي آر سي) ۾ ٽوٽسي موجودگيءَ کي بهتر نموني سمجهڻ لاءِ ٻن مکيه گروهن ۾ فرق ڪرڻ ضروري آهي، جن جي تاريخن کي نوآبادياتي پاليسين ۽ پوءِ وارن سياسي تڪرارن گهڻو متاثر—۽ ڪيترين حالتن ۾ بگاڙيو—آهي.{{Citation needed|date=March 2025}} === اتر ۽ ڏکڻ ڪيوو ۾ بانياروانڊا === ٽوٽسي جي هڪ ٻي اهم موجودگي [[اتر ڪيوو]] جي ڪجهه حصن ۾ وسيع [[بانياروانڊا]] برادريءَ جي اندر ملي ٿي. هن برادريءَ ۾ ٽوٽسي ۽ هوتو ٻئي شامل آهن ۽ اها گهڻو ڪري پاڙيسري [[روانڊا]] مان مختلف دورن ۾ ٿيندڙ لڏپلاڻن جو نتيجو آهي، جيڪي نوآبادياتي دور کان اڳ، نوآبادياتي دور ۽ نسل ڪشي کان پوءِ جي زمانن تائين جاري رهيون. خاص طور 1994ع جي [[روانڊا جي نسل ڪشي]] دوران ۽ ان کان پوءِ ٿيندڙ وڏي پيماني واري لڏپلاڻ چڱيءَ طرح دستاويز ٿيل آهي ۽ ان اوڀر ڪانگو جي نسلي بناوٽ کي گهڻو بدلائي ڇڏيو.<ref>Uvin, Peter. "The Congo and the Rwandan Tragedy: Politics, Ideology and the Struggle for Power." ''Journal of Eastern African Studies'', vol. 1, no. 2, 2007, pp. 281–300.</ref><ref>Reyntjens, Filip. ''Political Awakening in the Belgian Congo: The Early Phase, 1908–1945''. Cambridge University Press, 2019.</ref> علمي اتفاقِ راءِ موجب اهي لڏپلاڻون ڪنهن هڪ ٻاهرين واقعي جو نتيجو نه هيون، پر انهن جا پيچيده تاريخي پس منظر آهن، جيڪي اڄ به علائقائي سياست تي اثرانداز ٿين ٿا.{{Citation needed|date=August 2025}} === تڪرار ۽ هاڻوڪا مسئلا === اوڀر ڊي آر سي ڪيترن ڏهاڪن کان هٿياربند تڪرارن جو اهم مرڪز رهيو آهي، جتي ڪيترائي هٿياربند گروهه سرگرم رهيا آهن. انهن مان ڪجهه، خاص طور [[نيشنل ڪانگريس فار دي ڊفينس آف دي پيپل]] (سي اين ڊي پي) مان نڪتل ۽ پوءِ [[23 مارچ تحريڪ|ايم 23]] جي نالي سان مشهور ٿيندڙ تنظيمون، ٽوٽسي پس منظر رکندڙ ماڻهن جي قيادت هيٺ رهيون آهن. تنهن هوندي به انهن گروهن کي رڳو نسلي نقطه نظر سان ڏسڻ صورتحال کي حد کان وڌيڪ سادو ڪري ڇڏي ٿو. علمي اڀياس عام طور ان ڳالهه تي متفق آهن ته تڪرارن جون پاڙون نوآبادياتي ورثي، [[ڪوبالٽ]] جهڙن قيمتي وسيلن تي مقابلي ۽ گهري سياسي ۽ سماجي شڪايتن جي گڏيل اثر ۾ آهن.<ref>Nzongola-Ntalaja, Georges. ''The Congo: From Leopold to Kabila: A People's History''. Zed Books, 2002.</ref> بين الاقوامي ادارن جون رپورٽون سنگين انساني حقن جي ڀڃڪڙين—جن ۾ ٻارن کي سپاهي بڻائڻ ۽ معدني دولت جو غيرقانوني استحصال شامل آهي—کي دستاويز ڪري چڪيون آهن، پر انهن مسئلن کي سڌي سنئين نسلي تڪرار بدران رياستي ڪمزوري ۽ بين الاقوامي معاشي دٻائن جي وسيع پس منظر ۾ سمجهڻ وڌيڪ مناسب آهي.<ref>Human Rights Watch. "Breakdown of the State in the Democratic Republic of the Congo." Human Rights Watch Reports, 2010.</ref> == ناميارا ماڻهو == {{main|ٽوٽسي ماڻهن جي فهرست}} * [[پال ڪگامي]] * [[اسٽرومي]] * [[ميشيل ميڪومبيرو]] * [[ژان بپتست باگازا]] * [[پيئر بويويا]] * [[لوئيس مشيڪي وابو]] * [[اريئيل ڪاياباگا]] * [[بنجامن سيهيني]] * [[سائدو بيراهينو]] * [[گائل بگيريمانا]] * [[سيسيل ڪائيريبوا]] * [[نڪوٽي گاتوا]] * [[گائل فائي]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهرين ڳنڍڻا== * [http://www.ictr.org روانڊا لاءِ بين الاقوامي فوجداري ٽربيونل] (آءِ سي ٽي آر اڳيان آيل سڀني ڪيسن جي حيثيت ۽ فيصلا هتي موجود آهن) * [http://www.ictr.org The International Criminal Tribunal for Rwanda (the status and judgments of all cases before the ICTR are available here)] {{Authority control}} [[زمرو:ٽٽسي]] [[زمرو:نسلي گروہ]] [[زمرو:برونڊي جا نسلي گروهه]] [[زمرو:روانڊا جا نسلي گروهه]] [[زمرو:يوگنڊا جا نسلي گروهه]] [[زمرو:آفريڪا ۾ نسلي گروهه]] [[زمرو:جمهوريا ڪانگو جا نسلي گروهه]] qnv5xvxnyiydkfrc8xrx5fbdpwq1y4k 404699 404698 2026-08-19T07:26:00Z Memon2025 21315 /* */ 404699 wikitext text/x-wiki {{Short description|آفريقي عظيم ڍنڍن واري علائقي جو هڪ نسلي گروهه}} {{Infobox ethnic group | group = ٽٽسي (Tutsi) <br><small> اباٽٽسي (Abatutsi)</small> | image = King's palace in Nyanza.jpg | caption = نيانزا ۾ روايتي ٽٽسي بادشاهه جو محل | region1 = {{flagcountry|Burundi}} | pop1 = 1.7 ملين (ڪل آبادي جو 14 سيڪڙو) | region2 = {{flagcountry|Rwanda}} | pop2 = 1 کان 2 ملين (ڪل آبادي جو اٽڪل 9 کان 15 سيڪڙو) | rel = [[عيسائيت]] (80 سيڪڙو)، [[اسلام]] (5 سيڪڙو) | langs = [[ڪينيا-روانڊا]]، [[ڪيرونڊي]] | related = روانڊا-رونڊي قومون ۽ هيما ماڻهو }} '''ٽٽسي''' (<small>Tutsi</small>)، جن کي واٽٽسي (<small>Watutsi</small>) يا اباٽٽسي (<small>Abatutsi</small>) پڻ چيو ويندو آهي، هڪ نسلي گروهه آهن جيڪي بنيادي طور تي [[روانڊا]] ۽ [[برونڊي]] ۾ آباد آهن. اهي روانڊا ۽ برونڊي جي ٽن وڏن نسلي گروهن مان ٻيو نمبر وڏو گروهه آهن، ٻيا ٻه گروهه '''هوتو''' (<small>Hutu</small>) ۽ '''ٽوا''' (<small>Twa</small>) آهن. تاريخي طور تي، ٽٽسي ماڻهو مال دار/ڌنار (<small>pastoralists</small>) هئا ۽ سماج ۾ جنگجو طبقي جي حيثيت رکندا هئا. 1962ع کان اڳ، روانڊا جو سماجي ۽ سياسي نظام ٽٽسي اشرافيه جي هٿ ۾ هو. == اصليت ۽ درجه بندي == مورخ ڪرسٽوفر اهرٽ (Christopher Ehret) جو مڃڻ آهي ته ٽٽسي ماڻهو بنيادي طور تي قديم '''ڏکڻ ڪوشيٽڪ''' (South Cushitic) ٻوليون ڳالهائيندڙن جو نسل آهن، جيڪي 800 قبل مسيح کان اڳ عظيم ڍنڍن واري علائقي ۾ داخل ٿيا هئا. اهي ماڻهو مڪمل طور تي پنهنجي مال مويشي تي گذارو ڪندا هئا ۽ اناج جي پوک نه ڪندا هئا. ٽٽسي ماڻهن جي ثقافت ۽ کين جي عادتن ۾ قديم نيلو-سحرائي ۽ مرڪزي سوڊاني اثر پڻ ملي ٿو. روانڊا-رونڊي ٻولين ۾ مالداري سان لاڳاپيل ڪيترائي لفظ، جهڙوڪ "ڳئون" (Inka)، انهن قديم لڏپلاڻ ڪندڙن جي ٻولين مان ورتل آهن. بيلجيم جي نوآبادياتي دور ۾، ٽٽسي ماڻهن جي سڃاڻپ لاءِ هڪ عجيب معيار مقرر ڪيو ويو هو: جنهن شخص وٽ 10 کان وڌيڪ ڳئون هونديون هيون يا جنهن جو قد 6 فوٽن کان وڌيڪ هوندو هو، تنهن کي "ٽٽسي" قرار ڏنو ويندو هو. ==جينياتيات== جديد جينياتي مطالعو ڏيکاري ٿو ته ٽٽسي ماڻهو گهڻو ڪري بانٽو (Bantu) نسل سان تعلق رکن ٿا، پر انهن ۾ ڪجهه منفرد خاصيتون به آهن: * '''پدري نسل (Y-DNA):''' اٽڪل 60 سيڪڙو ٽٽسي مردن ۾ هئپلو گروپ E1b1a ملي ٿو، جيڪو بانٽو نسل جي نشاني آهي. جڏهن ته 14.9 سيڪڙو ۾ هئپلو گروپ B ملي ٿو، جيڪو هوتو ماڻهن (4.3 سيڪڙو) جي مقابلي ۾ گهڻو وڌيڪ آهي. * '''قد:''' ٽٽسي ماڻهو پنهنجي ڊگهي قد جي ڪري مشهور آهن. انهن جو اوسط قد '''5 فوٽ 9 انچ (175 سينٽي ميٽر)''' هوندو آهي، جڏهن ته ڪجهه ماڻهو 7 فوٽن کان به وڌيڪ ڊگها رڪارڊ ڪيا ويا آهن. == تاريخ == روانڊا ۾ 15هين صدي کان وٺي ٽٽسي بادشاهت قائم هئي. 1897ع ۾ جرمني ۽ پوءِ 1916ع ۾ بيلجيم روانڊا تي قبضو ڪيو. نوآبادياتي طاقتن ٽٽسي ماڻهن کي تعليم ۽ حڪومت ۾ ترجيح ڏني، جنهن جي ڪري هوتو اڪثريت ۾ ڪاوڙ پيدا ٿي. 1959ع ۾ هوتو ماڻهن ٽٽسي بادشاهت جي خلاف بغاوت ڪئي، جنهن کي '''روانڊا جو انقلاب''' چيو وڃي ٿو. ان کان پوءِ هزارين ٽٽسي ماڻهو پاڙيسري ملڪن يوگنڊا ۽ تنزانيا ڏانهن هجرت ڪري ويا. == آباديءَ جا انگ اکر (2026 جي اندازي مطابق) == ٽٽسي ماڻهن جي آبادي هيٺين ملڪن ۾ ورهايل آهي: {| class="wikitable" ! ملڪ !! آبادي (لڳ ڀڳ) !! ڪل آبادي جو سيڪڙو |- | برونڊي || 1.7 ملين || 14% |- | روانڊا || 1.2 کان 2 ملين || 9% - 15% |- | يوگنڊا || 250,000 || - |} ==ٽوٽسي== {{Short description|آفريڪي عظيم ڍنڍن واري علائقي جو نسلي گروهه}} {{Infobox ethnic group | group = ٽوٽسي <br><small> اباتوٽسي</small> | pop = | region1 = {{flagcountry|برونڊي}} | pop1 = 1.7 ملين (ڪُل آباديءَ جو 14٪) | ref1 = | region2 = {{flagcountry|روانڊا}} | pop2 = 1–2 ملين (ڪُل آباديءَ جو 9٪–15٪) | ref2 = <ref>روانڊا جي نسل ڪشي کان پوءِ ٻيهر نسلي آدمشماري نه ڪئي وئي؛ اندازي موجب آباديءَ جو 9 کان 15 سيڪڙو ٽوٽسي آهي.</ref> | ref3 = | region4 = {{flagcountry|بيلجيم}} | pop4 = | ref4 = | region5 = {{flagcountry|فرانس}} | pop5 = | ref5 = | region6 = | popplace = | rels = [[عيسائيت]] (80٪)، [[اسلام]] (5٪) | langs = [[ڪنياروانڊا]]،<!-- نوٽ: ٽوٽسي ماڻهو تاريخي سببن ۽ رسمي تعليم ۾ انگريزي، فرانسيسي ۽ سواهيلي کي ٻي ٻوليءَ طور ڳالهائين ۽ سکن ٿا، نه ته مادري ٻولين طور؛ هن خاني جو مقصد بنيادي طور مادري ٻوليون ڏيکارڻ آهي --> [[ڪرونڊي]] | related = ٻيا [[روانڊا-رونڊي]] ماڻهو ۽ [[هيما ماڻهو]] | native_name_lang = }} '''ٽوٽسي''' (اچار: '''ٽوٽسي''')، جن کي '''واتوسي'''، '''واتوٽسي''' يا '''اباتوٽسي''' (اچار: '''اباتوٽسي''') پڻ چيو وڃي ٿو، هڪ [[نسلي گروهه]] آهن، جيڪي بنيادي طور [[روانڊا]] ۽ [[برونڊي]] ۾ آباد آهن.<ref>{{Cite encyclopedia|title=Tutsi|editor-last=Pauls|editor-first=Elizabeth Prine|display-editors=etal|url=https://www.britannica.com/topic/Tutsi|access-date=7 February 2023|encyclopedia=Britannica|date=2007|language=en|archive-date=1 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230201194120/https://www.britannica.com/topic/Tutsi|url-status=live}}</ref> اهي [[بانٽو ٻوليون|بانٽو ٻوليون]] ڳالهائيندڙ ماڻهو آهن<ref>{{Cite encyclopedia|title=Rwanda {{!}} Language & Facts|url=https://www.britannica.com/topic/Rwanda-language|access-date=15 January 2021|encyclopedia=Britannica|date=2019|archive-date=16 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210116032718/https://www.britannica.com/topic/Rwanda-language|url-status=live}}</ref> ۽ [[روانڊا]] ۽ [[برونڊي]] جي ٽن مکيه [[نسلي گروهه|نسلي گروهن]] مان ٻيو سڀ کان وڏو گروهه آهن؛ ٻيا ٻه [[هوتو]] ۽ [[توا]] آهن.<ref name="brenneman">{{cite book |last=Brenneman |first= Richard |year=1969 |title= Rwanda, a Country Study |edition= |location=United States|lccn=2007492448|publisher=US Government |isbn=|id=9910001051459703686|page=46 |oclc= 22675245 }}</ref> تاريخي طور ٽوٽسي [[مال پالڻ|مال پاليندڙ]] هئا ۽ [[جنگجو]] [[ذات (سماج)|طبقي]] ۾ اهم حيثيت رکندا هئا. 1962ع کان اڳ اهي روانڊا جي سماج تي غالب هئا، جيڪو هڪ سرپرستيءَ واري ڍانچي هيٺ ٽوٽسي اشرافيه ۽ هوتو عام ماڻهن تي مشتمل هو. سخت طبقاتي ورهاست واري ان سماج ۾ ٽوٽسي غالب عهدن تي فائز هئا ۽ حڪمران طبقي جو وڏو حصو بڻجندا هئا.<ref name="brenneman"/> == بڻ بڻياد ۽ درجيبندي == آمريڪي تاريخدان [[ڪرسٽوفر ايهرٽ]] جو خيال آهي ته ٽوٽسي گهڻو ڪري [[ڏکڻ ڪوشيٽڪ ٻوليون|ڏکڻ ڪوشيٽڪ]] ٻولين جي هڪ هاڻي ناپيد شاخ جي ڳالهائيندڙن مان نسل رکن ٿا، جنهن کي هو ”ٽيل ڏکڻ ڪوشيٽڪ“ سڏي ٿو. ٽيل ڏکڻ ڪوشيٽڪ ماڻهو 800 ق.م کان ڪجهه وقت اڳ [[آفريڪي عظيم ڍنڍون|آفريڪي عظيم ڍنڍن واري علائقي]] ۾ داخل ٿيا هئا ۽ مال پاليندڙ هئا، جيڪي پنهنجي چوپائي مال تي ڀاڙيندا هئا ۽ ممڪن آهي ته پاڻ اناج نه پوکيندا هجن. اهي جهنگلي جانورن جو شڪار نه ڪندا هئا ۽ مڇي کائڻ منع سمجهيو ويندو هو ۽ ان کان سختيءَ سان پاسو ڪيو ويندو هو. ٽيل ڏکڻ ڪوشيٽڪ طرز زندگيءَ ۾ ٽوٽسي ماڻهن جي زندگيءَ سان نمايان مشابهتون ملن ٿيون، جيڪي پنهنجي ڍورن جي کير، رت ۽ گوشت تي گهڻو ڀاڙين ٿا ۽ روايتي طور اناج پوکڻ ۽ کائڻ کان پاسو ڪندا آهن، ٺڪر جي ٿانون ٺاهڻ ۽ شڪار کي گهٽ درجي جو ڪم سمجهندا آهن ۽ مڇي کائڻ کان به پاسو ڪندا آهن. [[روانڊا-رونڊي]] ٻولين ۾ مال پالڻ سان لاڳاپيل ڪيترائي لفظ [[wikt:Category:Rwanda-Rundi terms derived from South Cushitic languages|ٽيل ڏکڻ ڪوشيٽڪ مان ورتل لفظ]] آهن، جهڙوڪ ”سانڊ“، ”ڳئون جو ڇيڻو“ ۽ ”شينهن“.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=1i-IBmCeNhUC|title=An African Classical Age: Eastern and Southern Africa in World History, 1000 B.C. to A.D. 400|pages=62, 86, 181–183|isbn=978-0-8139-2057-3 |last1=Ehret |first1=Christopher |date=1998 |publisher=University Press of Virginia }}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=xysSAQAAIAAJ|title=Ethiopians and East Africans: The Problem of Contacts|page=11 |last1=Ehret |first1=Christopher |date=1974 }}</ref><ref>{{Cite journal|url = https://www.jstor.org/stable/183030|jstor = 183030|title = We Are What We Eat: Ancient Agriculture between the Great Lakes|last1 = Schoenbrun|first1 = David L.|journal = The Journal of African History|year = 1993|volume = 34|issue = 1|pages = 1–31|doi = 10.1017/S0021853700032989|s2cid = 162660041|url-access = subscription|archive-date = 28 March 2022|access-date = 25 March 2025|archive-url = https://web.archive.org/web/20220328154318/https://www.jstor.org/stable/183030|url-status = live}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=xysSAQAAIAAJ|title=Ethiopians and East Africans: The Problem of Contacts|date=1974 |page=31|publisher=East African Publishing House }}</ref> ڪجهه زباني روايتن ۽ قياسي بيانن ۾ ڪڏهن ڪڏهن ٽوٽسي جي بڻ بڻياد کي [[هارن آف آفريڪا]] جي گروهن سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي وئي آهي، جهڙوڪ صومالي قبيلو [[گادابورسي]]. تنهن هوندي به، اهڙين دعوائن جي حمايت ۾ ڪا به وڏي پيماني تي قبول ڪيل تاريخي يا علمي شاهدي موجود ناهي. مکيه ڌارا واري علمي تحقيق عام طور ٽوٽسي کي آفريڪي عظيم ڍنڍن واري علائقي جي مقامي آبادين جو حصو سمجهي ٿي، جن جي پيچيده تاريخ ڊگهي عرصي واري مقامي ۽ علائقائي رابطن سان ٺهي آهي.<ref>Ehret, Christopher. ''The Civilizations of Africa: A History to 1800''. University of Virginia Press, 2002.</ref><ref>Reliable academic source here</ref> {{blockquote|ڍنڍن واري علائقي جي ڏاکڻي اڌ ۾ اهم مال پاليندڙن طور ڏکڻ ڪوشيٽڪ ماڻهن جو هي دير تائين جاري رهندڙ وجود هڪ دلچسپ امڪان پيدا ڪري ٿو ته بعد واري دور جي ٽوٽسي ۽ [[هيما ماڻهو|هيما]] مال پالڻ واري روايت، جيڪا علائقي جي ڏاکڻي اڌ ۾ سڀ کان وڌيڪ اهم آهي، شايد ڏکڻ ڪوشيٽڪ ثقافت ۾ جڙيل هجي ۽ اهڙيءَ طرح اتر بدران اوڀر کان آيل هجي.|[[ڪرسٽوفر ايهرٽ]]|title=گڏيل قومن جي تعليمي، سائنسي ۽ ثقافتي تنظيم جي آفريڪا جي عام تاريخ: ٻارهين کان سورهين صديءَ تائين آفريڪا|source=<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=HwV2a-lPB70C|title= UNESCO General History of Africa: Africa from the Twelfth to the Sixteenth Century|date= 10 May 1998|page=503|publisher= University of California Press|isbn= 978-0-520-06699-1}}</ref>}} ٽوٽسي پنهنجي نسلي بڻ بڻياد جو هڪ اهم حصو [[اوڀر سوڊانڪ|سوگ اوڀر ساحلي ماڻهن]] مان پڻ حاصل ڪن ٿا، جيڪي هڪ گهڻو اڳ ناپيد ٿيل [[نائلو-صحارائي]] گروهه هئا. سوگ ماڻهو زرعي-مال پاليندڙ هئا، جيڪي لڳ ڀڳ 2000 ق.م ۾ روانڊا ۽ برونڊي ۾ داخل ٿيا ۽ گهڻو ڪري ڏکڻ روانڊا ۽ [[روزيزي درياهه]] جي اوڀر ۽ اولهه وارن علائقن ۾ آباد ٿيا. ايهرٽ موجب اهي [[ڏاکڻي اوڀر سوڊانڪ ٻوليون|ڪير-ابائي ٻولي]] ڳالهائيندا هئا، جيڪا [[نائلوٽڪ ٻوليون|نائلوٽڪ]] ۽ [[سورمڪ ٻوليون|سورمڪ ٻولين]] سان لاڳاپيل، پر انهن کان الڳ هئي. ٽوٽسي ماڻهن پاران ڳالهائجندڙ [[اولهندي ڍنڍن واريون بانٽو ٻوليون]] ۾ ڪيترائي [[wikt:Category:Rwanda-Rundi terms derived from Eastern Sudanic languages|سوگ اوڀر ساحلي لفظ]] موجود آهن، جهڙوڪ ڳئون لاءِ لفظ ''انڪا''، جنهن جي سوگ ٻوليءَ ۾ اصل معنيٰ ”چوپائي مال جو ڪئمپ“ هئي؛ اهو ٽوٽسي مال پالڻ واري روايت ۾ سندن اثر کي ظاهر ڪري ٿو.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=1i-IBmCeNhUC|title=An African Classical Age: Eastern and Southern Africa in World History, 1000 B.C. to A.D. 400|pages=81–85, 101, 306|isbn=978-0-8139-2057-3 |last1=Ehret |first1=Christopher |date=1998 |publisher=University Press of Virginia }}</ref><ref>{{Cite journal|url = https://www.jstor.org/stable/183030|jstor = 183030|title = We Are What We Eat: Ancient Agriculture between the Great Lakes|last1 = Schoenbrun|first1 = David L.|journal = The Journal of African History|year = 1993|volume = 34|issue = 1|pages = 13–15, 30–31|doi = 10.1017/S0021853700032989|s2cid = 162660041|url-access = subscription|archive-date = 28 March 2022|access-date = 25 March 2025|archive-url = https://web.archive.org/web/20220328154318/https://www.jstor.org/stable/183030|url-status = live}}</ref><ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=lmdTAAAAYAAJ |title=Origins of Kingship Traditions and Symbolism in the Great Lakes Region of Africa |page=351 |isbn=978-91-554-7295-5 |last1=Farelius |first1=Birgitta |date=2008 |publisher=Uppsala universitet |archive-date=8 January 2026 |access-date=1 April 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260108143448/https://books.google.com/books?id=lmdTAAAAYAAJ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=qHf8DwAAQBAJ|title=Sacrifice as Terror: The Rwandan Genocide of 1994|date=13 September 2020|pages=63–65|publisher=Routledge|isbn=978-1-000-18448-8|archive-date=4 April 2025|access-date=25 March 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250404221104/https://books.google.com/books?id=qHf8DwAAQBAJ|url-status=live}}</ref> [[وچ سوڊانڪ|وچ سوڊانڪ ماڻهو]] به ممڪن طور ٽوٽسي جي نسلي بڻ بڻياد جو هڪ ٻيو حصو آهن. وچ سوڊانڪ هاري ۽ مال پاليندڙ لڳ ڀڳ 3000 ق.م ۾ روانڊا ۽ برونڊي ۾ داخل ٿيا، ۽ بانٽو ماڻهن ۾ جذب ٿيڻ کان پوءِ به سندن ڪجهه ثقافتي روايتون برقرار رهيون. مثال طور، وچ سوڊانڪ ٻوليون ڳالهائيندڙ سماجن ۾ عورتن کي ڍورن کان پري رکيو ويندو آهي. ٽوٽسي ۽ سندن اتر ۾ رهندڙ پاڙيسري [[هيما ماڻهو|هيما]] ماڻهن ۾ عورتن کي، خاص طور [[حيض چڪر|حيض]] دوران، ڳئون ڏوهڻ جي سخت منع هوندي آهي.<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=lmdTAAAAYAAJ |title=Origins of Kingship Traditions and Symbolism in the Great Lakes Region of Africa |pages=67–68, 116, 351 |isbn=978-91-554-7295-5 |last1=Farelius |first1=Birgitta |date=2008 |publisher=Uppsala universitet |archive-date=8 January 2026 |access-date=1 April 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260108143448/https://books.google.com/books?id=lmdTAAAAYAAJ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite journal|url=https://www.jstor.org/stable/179560|title=Sheep and Central Sudanic Peoples in Southern Africa|page=220|jstor=179560 |last1=Ehret |first1=Christopher |journal=The Journal of African History |date=1968 |volume=9 |issue=2 |doi=10.1017/S0021853700008835 |url-access=subscription }}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=vLPx8f5zZd4C|title=Tribal Crafts of Uganda|date=1953 |page=15}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=1i-IBmCeNhUC|title=An African Classical Age: Eastern and Southern Africa in World History, 1000 B.C. to A.D. 400|pages=8, 96|isbn=978-0-8139-2057-3 |last1=Ehret |first1=Christopher |date=1998 |publisher=University Press of Virginia }}</ref> ”ٽوٽسي“ جي وصف وقت ۽ هنڌ سان گڏ بدلجندي رهي آهي. روانڊا ۾ سماجي ڍانچا نوآبادياتي دور ۾ [[روانڊا-اورونڊي|بيلجيمي حڪمراني]] هيٺ به غير مستحڪم رهيا. عام طور ٽوٽسي اشرافيه يا امير طبقو، عام ٽوٽسي ماڻهن کان الڳ سمجهيو ويندو هو. جڏهن بيلجيمي نوآبادياتي انتظاميه روانڊا-برونڊي ۾ آدمشماري ڪئي، تڏهن ماڻهن کي هڪ سادي درجيبنديءَ واري سرشتي تحت سڃاتو ويو. ”ٽوٽسي“ ان شخص کي چيو ويو، جيڪو ڏهن کان وڌيڪ ڳئون جو مالڪ هجي يا جنهن ۾ ڪجهه جسماني خاصيتون هجن، جهڙوڪ ڊگهو ۽ سنهو نڪ، [[مٿانهان ڳل جا هڏا]] يا ڇهن فوٽن کان وڌيڪ قد؛ اهي سڀ خاصيتون ٽوٽسي ماڻهن سان لاڳاپيل عام بيانن ۾ شامل ڪيون وينديون هيون. نوآبادياتي دور ۾ [[هيميٽڪ مفروضو|هيميٽڪ مفروضي]] مطابق اهو خيال پيش ڪيو ويو ته ٽوٽسي [[هارن آف آفريڪا]] مان [[آفريڪي عظيم ڍنڍون|عظيم ڍنڍن واري علائقي]] ۾ آيا هئا.<ref>International Institute of African Languages and Cultures, Africa, Volume 76, (Oxford University Press., 2006), pg 135.</ref><ref>{{Cite news|title=Shooting Star of the Continent|date=10 June 2010|author1=Josh Kron|work=Haaretz|url=https://www.haaretz.com/2010-06-10/ty-article/shooting-star-of-the-continent/0000017f-e0e7-d568-ad7f-f3ef944b0000|access-date=7 February 2023|archive-date=24 February 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250224015029/https://www.haaretz.com/2010-06-10/ty-article/shooting-star-of-the-continent/0000017f-e0e7-d568-ad7f-f3ef944b0000|url-status=live}}</ref> ڪجهه ماڻهن{{Who|date=August 2025}} ٽوٽسي کي [[ڪوشيٽڪ ٻوليون ڳالهائيندڙ ماڻهو|ڪوشيٽڪ بڻ]] وارو سمجهيو آهي، جيتوڻيڪ اهي ڪا [[ڪوشيٽڪ ٻوليون|ڪوشيٽڪ ٻولي]] نٿا ڳالهائين ۽ لڳ ڀڳ 400 سالن کان ساڳين علائقن ۾ رهندا آيا آهن، جنهن دوران علائقي جي هوتو ماڻهن سان گهڻي پيماني تي شاديون ٿيون آهن. هوتو ۽ ٽوٽسي جي ڊگهي عرصي واري گڏجڻ ۽ شادين جي تاريخ سبب ڪجهه نسل نگارن ۽ تاريخدانن جو خيال آهي ته هوتو ۽ ٽوٽسي کي مڪمل طور الڳ نسلي گروهه سڏڻ درست ناهي.<ref>[[فلپ گوري وچ]], {{cite book |title=We Wish to Inform You That Tomorrow We Will Be Killed With Our Families |title-link=We Wish to Inform You That Tomorrow We Will Be Killed With Our Families |year=1998}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.preventgenocide.org/edu/pastgenocides/rwanda/indangamuntu.htm|title='Indangamuntu 1994: Ten years ago in Rwanda this ID Card cost a woman her life' by Jim Fussell|website=www.preventgenocide.org|access-date=5 January 2013|archive-date=15 November 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121115092142/http://www.preventgenocide.org/edu/pastgenocides/rwanda/indangamuntu.htm|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite magazine |last=Gourevitch |first=Philip |date=10 December 1995 |title=From 1995: Rwanda, After the Genocide |url=https://www.newyorker.com/magazine/1995/12/18/after-the-genocide |access-date=14 May 2025 |magazine=The New Yorker |language=en-US |issn=0028-792X |archive-date=19 April 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180419183503/https://www.newyorker.com/magazine/1995/12/18/after-the-genocide |url-status=live }}</ref> == جينيات == {{See also|هوتو، ٽوٽسي ۽ توا جي بڻ بڻياد}} === واءِ-ڊي اين اي === [[واءِ ڪروموسوم]] بابت جديد جينياتي اڀياس عام طور ظاهر ڪن ٿا ته ٽوٽسي، هوتو وانگر، گهڻو ڪري بانٽو بڻ بڻياد رکن ٿا (60٪ [[هيپلوگروپ E1b1a (Y-DNA)|E1b1a]]، 20٪ [[هيپلوگروپ B (Y-DNA)|B]]، 4٪ [[هيپلوگروپ E1b1 (Y-DNA)|E-P2]](xE1b1a)). [[هارن آف آفريڪا]] ۽ [[اتر آفريڪا]] سان لاڳاپيل پدري جينياتي اثر تمام گهٽ آهن (3٪ کان گهٽ [[هيپلوگروپ E1b1b (Y-DNA)|E1b1b-M35]])، ۽ انهن کي گهڻو اڳ جي انهن آبادين سان منسوب ڪيو وڃي ٿو، جيڪي پوءِ جذب ٿي ويون. تنهن هوندي به، ٽوٽسي وٽ هيپلوگروپ B جا واءِ-ڊي اين اي پدري سلسلا (14.9٪ B) هوتو (4.3٪ B) جي ڀيٽ ۾ گهڻو وڌيڪ آهن.<ref>{{cite journal | last1 = Luis | first1 = J. R. | display-authors = etal | year = 2004 | title = The Levant versus the Horn of Africa: Evidence for Bidirectional Corridors of Human Migrations | journal = American Journal of Human Genetics | volume = 74 | issue = 3| pages = 532–544 | doi = 10.1086/382286 | pmid = 14973781 | pmc=1182266}}</ref> === آٽوسومل ڊي اين اي === عام طور ٽوٽسي پنهنجن پاڙيسري بانٽو آبادين، خاص طور هوتو، سان ويجهي جينياتي مائٽي رکن ٿا. تنهن هوندي به، اهو واضح ناهي ته اها هڪجهڙائي بنيادي طور ٻنهي برادرين وچ ۾ شادين ذريعي وڏي پيماني تي ٿيندڙ جينياتي ڏي وٺ جو نتيجو آهي يا سندن گڏيل بڻ بڻياد مان پيدا ٿي آهي: <blockquote>[...] ڪيترين نسلن تائين [[جين وهڪرو|جين وهڪري]] انهن ٻن بانٽو ماڻهن جي وچ ۾ اڳ موجود ممڪن واضح جسماني فرقن کي ختم ڪري ڇڏيو؛ اهي فرق عام طور قد، جسماني بناوٽ ۽ چهري جي خاصيتن سان منسوب ڪيا ويندا هئا. ماڻهن ۾ جسماني خاصيتن جو هڪ وسيع سلسلو موجود هجڻ باوجود، بيلجيمي اختيارين 1920ع واري ڏهاڪي ۾ معاشي معيارن جي بنياد تي نسلي وابستگي کي قانوني طور مقرر ڪيو. نتيجي طور غير واضح حياتياتي فرقن تي رسمي ۽ سخت سماجي ورهاست لاڳو ڪئي وئي. ڪجهه حد تائين، پوءِ وارن ڏهاڪن ۾ انهن درجن جي لچڪ حياتياتي فرقن جي تصور کي وڌيڪ مضبوط ڪيو، جنهن سان ڊگهي قد واري اشرافيه ۽ ننڍي قد واري هيٺئين طبقي جو تصور پيدا ٿيو، پر اهو ڪجهه صديون اڳ موجود جينياتي ذخيرن سان ٿورو ئي لاڳاپيل هو. تنهنڪري سماجي درجا ته حقيقي آهن، پر هوتو ۽ ٽوٽسي جي وچ ۾ ڳولهي سگهجندڙ جينياتي فرق تمام گهٽ يا تقريباً نه آهن.<ref>[[جوزف سي. ملر]] (مدير)، ''New Encyclopedia of Africa''، جلد 2، Dakar-Hydrology، Charles Scribner's Sons.</ref></blockquote> === قد === سندن سراسري قد لڳ ڀڳ {{convert|5|ft|9|in|cm}} آهي، جڏهن ته ڪجهه ماڻهن جو قد {{convert|7|ft|cm}} کان به وڌيڪ درج ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/1964/02/23/the-rise-and-fall-of-the-watusi.html|title=The Rise and Fall Of the Watusi|newspaper=The New York Times|date=23 February 1964}}</ref><ref>{{Cite web |date=18 June 2020 |title=Did you know of the Tutsi people in Rwanda?They are among the Tallest people in Africa |url=https://www.jamiiforums.com/threads/did-you-know-of-the-tutsi-people-in-rwanda-they-are-among-the-tallest-people-in-africa.1745470/ |access-date=14 May 2025 |website=JamiiForums |language=en-US |archive-date=20 August 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250820090953/https://www.jamiiforums.com/threads/did-you-know-of-the-tutsi-people-in-rwanda-they-are-among-the-tallest-people-in-africa.1745470/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=samson |date=5 December 2022 |title=The Tutsi of Rwanda |url=https://africaadventurevacations.com/the-tutsi-of-rwanda/ |access-date=14 May 2025 |website=Africa Adventure Vacations |language=en-US}}</ref> == تاريخ == {{multiple image | direction = vertical | width = | footer = | image1 = | caption1 we = | image2 = King's palace in Nyanza.jpg | caption2 we = | image3 = Chifu Kaware safarini (Kandt 1904 II, 97).png | caption3 = [[نيانزا، روانڊا|نيانزا]] ۾ روايتي ٽوٽسي بادشاهه جو محل (مٿي) ۽ روانڊا {{circa|1900}}، ٽوٽسي سردار ڪاواري سفر دوران (هيٺ) }} نوآبادياتي حڪمرانن جي اچڻ کان اڳ روانڊا تي 15هين صديءَ کان ٽوٽسي-غالب بادشاهت حڪمراني ڪندي رهي هئي.<ref>{{Cite web |title=History |url=https://www.rlp-ruanda.de/en/the-two-countries/rwanda/history/ |access-date=14 May 2025 |website=www.rlp-ruanda.de}}</ref><ref>{{Cite web |title=Rise of Rwanda {{!}} EBSCO Research Starters |url=https://www.ebsco.com/research-starters/history/rise-rwanda |access-date=14 May 2025 |website=www.ebsco.com |language=en |archive-date=20 August 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250820100953/https://www.ebsco.com/research-starters/history/rise-rwanda |url-status=live }}</ref> 1897ع ۾ [[جرمن سلطنت|جرمني]] بادشاهه سان اتحاد قائم ڪري روانڊا ۾ پنهنجو اثر قائم ڪيو، جنهن سان نوآبادياتي دور جي شروعات ٿي.<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=lKFpAgAAQBAJ |last=Carney |first=J.J. |title=Rwanda Before the Genocide: Catholic Politics and Ethnic Discourse in the Late Colonial Era |page=24 |publisher=Oxford University Press |year=2013 |isbn=9780199982288}}</ref> پوءِ [[پهرين عالمي جنگ]] دوران 1916ع ۾ [[بيلجيم]] روانڊا تي قبضو ڪيو. ٻنهي يورپي طاقتن روانڊا جي بادشاهه وسيلي حڪمراني ڪئي ۽ ٽوٽسي-حمايتي پاليسي جاري رکي.{{Citation needed|date=August 2025}} ان دوران برونڊي ۾ ''[[گانوا]]'' نالي حڪمران ڌڙو اڀريو، جنهن جلدي ملڪ جي انتظام تي اثرائتو ڪنٽرول حاصل ڪري ورتو. {{Langx|rn|گانوا|label=none}} پنهنجي حڪمراني لاءِ هوتو ۽ ٽوٽسي ٻنهي جي حمايت تي ڀاڙيندا هئا ۽ برونڊي جي اندر انهن کي نه هوتو ۽ نه ئي ٽوٽسي سمجهيو ويندو هو.<ref>{{Cite book |last1=DeRouen |first1=Karl R. |url=https://books.google.com/books?id=nrN077AEgzMC&dq=Ganwa+ethnic&pg=PA205 |title=Civil Wars of the World: Major Conflicts Since World War II |last2=Heo |first2=Uk |date=2007 |publisher=ABC-CLIO |isbn=978-1-85109-919-1 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Mawer |first=Kit |date=16 October 2022 |title=Burundi Country Report |url=https://www.genocidewatch.com/single-post/country-report-burundi |access-date=14 May 2025 |website=genocidewatch |language=en}}</ref> روانڊا 1897ع کان 1916ع تائين جرمني ۽ 1922ع کان 1961ع تائين بيلجيم جي نوآبادي رهيو. ٽوٽسي ۽ هوتو ٻنهي مان روايتي حڪمران اشرافيه موجود هئي، پر ٻنهي نوآبادياتي طاقتن رڳو ٽوٽسي ماڻهن کي تعليم حاصل ڪرڻ ۽ نوآبادياتي حڪومت ۾ حصو وٺڻ جا وڌيڪ موقعا ڏنا. اهڙين امتيازي پاليسين ناراضگي پيدا ڪئي.{{citation needed|date=November 2021}} جڏهن بيلجيمي اختيارين اقتدار سنڀاليو، تڏهن انهن جو خيال هو ته مختلف آبادين کي اڳئين سڃاڻپ مطابق الڳ درجن ۾ رکڻ سان علائقي تي وڌيڪ آسانيءَ سان حڪمراني ڪري سگهجي ٿي. 1920ع واري ڏهاڪي ۾ بيلجيمي اختيارين ماڻهن کان لازمي طور هڪ مخصوص نسلي گروهه سان پنهنجي سڃاڻپ جو اظهار ڪرائڻ شروع ڪيو ۽ آدمشمارين ۾ انهن کي انهيءَ بنياد تي درجي بندي ڪيو.<ref>{{Cite web |title=Divided by Ethnicity - United States Holocaust Memorial Museum |url=https://www.ushmm.org/genocide-prevention/countries/rwanda/divided-by-ethnicity |access-date=14 May 2025 |website=www.ushmm.org |language=en-US |archive-date=25 May 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250525204543/https://www.ushmm.org/genocide-prevention/countries/rwanda/divided-by-ethnicity |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=Rwanda Chronology {{!}} FRONTLINE |url=https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/rwanda/etc/cron.html |access-date=14 May 2025 |website=www.pbs.org |archive-date=30 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160330124130/http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/rwanda/etc/cron.html |url-status=live }}</ref> 1959ع ۾ بيلجيم پنهنجي اڳوڻي پاليسيءَ کان هٽي ويو ۽ آزاديءَ کان پوءِ عام چونڊن وسيلي اڪثريتي هوتو آباديءَ کي حڪومت تي ڪنٽرول حاصل ڪرڻ جو رستو ڏنو. ان تبديليءَ تي بيلجيم جي اندروني سياست جو پڻ اثر هو، جتي هوتو اڪثريت خلاف امتياز کي فليمش-والون تڪرار سان لاڳاپيل بيلجيم جي اندروني دٻاءَ سان مشابه سمجهيو وڃڻ لڳو، ۽ هوتو ماڻهن جي جمهوريت سازي ۽ سياسي بااختياري کي ٽوٽسي غلبي جي مقابلي ۾ جائز ردعمل طور ڏٺو ويو. روانڊا ۽ برونڊي جي آزاديءَ کان اڳ واري دور ۾ بيلجيمي پاليسيون گهڻو بدلجنديون رهيون.{{citation needed|date=November 2021}} === روانڊا ۽ برونڊي جي آزادي (1962ع) === روانڊا ۾ هوتو اڪثريت [[روانڊا انقلاب|ٽوٽسي حڪمراني خلاف بغاوت ڪئي]] ۽ اقتدار حاصل ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي. ڪيترائي ٽوٽسي ملڪ ڇڏي [[يوگنڊا]] ۽ [[تنزانيا]] سميت پاڙيسري ملڪن ۾ جلاوطنيءَ جون برادريون قائم ڪرڻ لڳا.<ref>Michael Bowen, ''Passing by;: The United States and genocide in Burundi'', 1972, (Carnegie Endowment for International Peace, 1973), p. 49</ref><ref>René Lemarchand, ''Selective genocide in Burundi'' (Report – Minority Rights Group; no. 20, 1974)</ref><ref>Rene Lemarchand, ''Burundi: Ethnic Conflict and Genocide'' (New York: Woodrow Wilson Center and [[Cambridge University Press]], 1996) *Edward L. Nyankanzi, ''Genocide: Rwanda and Burundi'' (Schenkman Books, 1998)</ref><ref>Christian P. Scherrer, ''Genocide and crisis in Central Africa: conflict roots, mass violence, and regional war''; foreword by [[Robert Melson (political scientist)|Robert Melson]]. Westport, Conn.: Praeger, 2002</ref><ref>Weissman, Stephen R."[http://www.usip.org/pubs/peaceworks/pwks22.html Preventing Genocide in Burundi Lessons from International Diplomacy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090311024548/http://www.usip.org/pubs/peaceworks/pwks22.html |date=11 March 2009 }}", [[United States Institute of Peace]]</ref>{{Excessive citations inline|date=July 2026}} نوآبادياتي دور جي کليل نسلي امتياز جون ڪجهه صورتون مختلف روانڊائي ۽ برونڊيائي حڪومتن هيٺ پڻ جاري رهيون، جن ۾ اهڙا سڃاڻپ ڪارڊ شامل هئا، جيڪي ٽوٽسي ۽ هوتو کي الڳ سڃاڻيندا هئا.{{Citation needed|date=August 2025}} === برونڊي ۾ نسلي تشدد (1993ع) === {{Main|برونڊي ۾ 1993ع جو نسلي تشدد}} 1993ع ۾ برونڊي جو پهريون جمهوري طور چونڊيل صدر [[ميلڪيور ندادايي]]، جيڪو هوتو هو، ٽوٽسي فوجي آفيسرن هٿان قتل ڪيو ويو، جيئن آئين موجب سندس جانشينيءَ جو حقدار شخص{{Who|date=August 2025}} پڻ قتل ڪيو ويو.<ref>''International Commission of Inquiry for Burundi: Final Report'', Part III: Investigation of the Assassination. Conclusions at [http://www.usip.org/library/tc/doc/reports/burundi_coi/burundi_coi1996pt3.html#VII USIP.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081201132151/http://www.usip.org/library/tc/doc/reports/burundi_coi/burundi_coi1996pt3.html#VII |date=1 December 2008 }}</ref> ان سان [[برونڊي ۾ 1993ع جو نسلي تشدد|برونڊي ۾ نسلي تشدد]] ڀڙڪي اٿيو، جنهن ۾ ”ممڪن طور 25,000 تائين ٽوٽسي“—جن ۾ فوجي اهلڪار، سرڪاري ملازم ۽ عام شهري شامل هئا<ref>{{Cite web |last=Refugees |first=United Nations High Commissioner for |title=Refworld {{!}} Human Rights Watch World Report 1995 – Burundi |url=https://www.refworld.org/docid/467fca9a8.html |access-date=20 April 2023 |website=Refworld |language=en |archive-date=14 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230914133127/https://www.refworld.org/docid/467fca9a8.html |url-status=live }}</ref>—هوتو ماڻهن هٿان قتل ڪيا ويا، جڏهن ته ”گهٽ ۾ گهٽ ايترا ئي“ هوتو ٽوٽسي ماڻهن هٿان ماريا ويا.<ref name=totten2>{{Cite book | author1= René Lemarchand | chapter= The Burundian Genocide | page = 331 |editor1-last=Totten|editor1-first=Samuel|chapter-url=https://books.google.com/books?id=5Ef8Hrx8Cd0C&pg=PA331|title=Century of Genocide: Critical Essays and Eyewitness Accounts|editor2-last=Parsons|editor2-first=William S.|editor3-last=Charny|editor3-first=Israel W.|date=2004 | edition= Second |publisher=Routledge|isbn=978-0-415-94430-4|language=en}}</ref><ref>{{Cite news |title=Burundi {{!}} History, Geography, & Culture {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Burundi |archive-url=https://web.archive.org/web/20260522185203/https://www.britannica.com/place/Burundi |archive-date=2026-05-22 |access-date=2026-05-30 |work=Encyclopedia Britannica |language=en}}</ref> [[اروشا معاهدا (برونڊي)|2000ع جي اروشا معاهدن]] کان پوءِ برونڊي جي ٽوٽسي اقليت هوتو اڪثريت سان نسبتاً وڌيڪ برابريءَ واري طريقي سان اقتدار ورهائي ٿي. روايتي طور ٽوٽسي وٽ وڌيڪ معاشي طاقت هئي ۽ فوج تي پڻ سندن ڪنٽرول رهيو.<ref name=ICIBFR-496>International Commission of Inquiry for Burundi (2002)</ref> === روانڊا ۾ 1994ع جي ٽوٽسي خلاف نسل ڪشي === {{Main|روانڊا جي نسل ڪشي}} [[File:Rwandan Patriotic Front Flag.svg|thumb|right|ٽوٽسي-قيادت واري [[روانڊا محب وطن محاذ]] جو جهنڊو]] روانڊا ۾ به ڪجهه مشابه واقعن جو سلسلو ٿيو، جتي 1962ع ۾ هوتو اقتدار ۾ آيا. ان کان پوءِ ٽوٽسي ماڻهن خلاف ڪيترن ئي موقعن تي ظلم ۽ امتياز ٿيو، جنهن سبب ڪيترائي ٽوٽسي ملڪ ڇڏي ويا. [[روانڊا انقلاب]] (1959ع–1961ع) دوران ٽوٽسي مخالف تشدد کان پوءِ وڏي تعداد ۾ ٽوٽسي جلاوطن ٿيا.{{Citation needed|date=August 2025}} انهن جلاوطن ٽوٽسي برادرين مان ٽوٽسي باغي تحريڪون وجود ۾ آيون. [[روانڊا محب وطن محاذ]] (آر پي ايف)، جيڪو گهڻو ڪري يوگنڊا ۾ رهندڙ جلاوطن ٽوٽسي ماڻهن تي مشتمل هو، 1990ع ۾ روانڊا تي حملو ڪيو، جنهن جو مقصد ٽوٽسي لاءِ ٻيهر سياسي اقتدار حاصل ڪرڻ هو. آر پي ايف کي [[يوگنڊا جي بش جنگ]] مان منظم غير روايتي جنگ جو تجربو حاصل هو ۽ ان کي يوگنڊا جي حڪومت کان مدد پڻ ملي. آر پي ايف جي شروعاتي اڳڀرائي روانڊا حڪومت لاءِ فرانس طرفان هٿيار پهچائڻ کان پوءِ روڪي وئي. امن لاءِ ڪوششون آخرڪار [[اروشا معاهدا (روانڊا)|1993ع جي اروشا معاهدن]] تائين پهتيون.{{Citation needed|date=August 2025}} [[جووينال هابياريمانا ۽ سيپرين نتارياميرا جو قتل|روانڊا ۽ برونڊي جي صدرن جي قتل]] کان پوءِ اهو معاهدو ٽٽي پيو، جنهن سان ٻيهر جنگ شروع ٿي ۽ 1994ع جي [[روانڊا جي نسل ڪشي]] جي شروعات ٿي. ان نسل ڪشيءَ دوران هوتو انتهاپسندن اندازي موجب 500,000 کان 600,000 ماڻهن کي قتل ڪيو، جن مان گهڻا ٽوٽسي هئا.<ref>{{cite journal |last1=Guichaoua |first1=André |title=Counting the Rwandan Victims of War and Genocide: Concluding Reflections |journal=Journal of Genocide Research |date=2020 |volume=22 |issue=1 |pages=125–141 |doi=10.1080/14623528.2019.1703329|s2cid=213471539 }} 500,000–800,000 is the range of scholarly estimates listed on the third page of the paper.</ref><ref name=Meierhenrich>{{cite journal |last1=Meierhenrich |first1=Jens |author-link=Jens Meierhenrich |title=How Many Victims Were There in the Rwandan Genocide? A Statistical Debate |journal=Journal of Genocide Research |date=2020 |volume=22 |issue=1 |pages=72–82 |doi=10.1080/14623528.2019.1709611|s2cid=213046710 |quote=Despite the various methodological disagreements among them, none of the scholars who participated in this forum gives credence to the official figure of 1,074,107 victims... Given the rigour of the various quantitative methodologies involved, this forum's overarching finding that the death toll of 1994 is nowhere near the one-million-mark is – scientifically speaking – incontrovertible.}}</ref><ref name=Reydams>{{cite journal |last1=Reydams |first1=Luc|author-link=Luc Reydams |title='More than a million': the politics of accounting for the dead of the Rwandan genocide |journal=Review of African Political Economy |date=2020 |volume=48|issue=168|pages=235–256 |doi=10.1080/03056244.2020.1796320|s2cid=225356374|quote=The government eventually settled on 'more than a million', a claim which few outside Rwanda have taken seriously.<p>The death of 'more than a million' Tutsi became the foundation of the new Rwanda, where former exiles hold a monopoly on power. It also created the socio-political environment for the mass criminalisation of Hutu. Gacaca courts eventually tried more than a million (Nyseth Brehm, Uggen, and Gasanabo 2016), which led President Kagame to suggest that all Hutu bear responsibility and should apologise (Benda 2017, 13). Thus the new Rwanda is built not only on the death of 'more than a million" Tutsi but also on the collective guilt of Hutu. This state of affairs is in no one's interests except the regime's.</p>|doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite news |last=Doherty |first=Ben |date=25 February 2024 |title=More than half a million people killed in 100 days: how the 1994 Rwanda genocide unfolded |url=https://www.theguardian.com/australia-news/2024/feb/26/more-than-half-a-million-people-killed-in-100-days-how-the-1994-rwanda-genocide-unfolded-ntwnfb |access-date=14 May 2025 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref><ref>{{Cite web |title=Rwanda |url=https://cla.umn.edu/chgs/holocaust-genocide-education/resource-guides/rwanda |access-date=14 May 2025 |website=College of Liberal Arts |language=en |archive-date=11 May 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250511215213/https://cla.umn.edu/chgs/holocaust-genocide-education/resource-guides/rwanda |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite magazine |last=Rieff |first=David |date=4 June 2007 |title=God and Man in Rwanda |url=https://www.vanityfair.com/magazine/1994/12/rwanda199412 |access-date=14 May 2025 |magazine=Vanity Fair |language=en-US}}</ref> نسل ڪشيءَ کان پوءِ فتح حاصل ڪندڙ ٽوٽسي-قيادت واري آر پي ايف جولاءِ 1994ع ۾ اقتدار ۾ آئي. == ثقافت == [[File:Brooklyn Museum 22.1403 Wrist Guard Igitembe.jpg|thumb|right|روايتي ٽوٽسي ڪلائيءَ جو محافظ (''اگيٽيمبي'')]] روانڊا ۾ 15هين صديءَ کان 1961ع تائين ٽوٽسي ماڻهن تي هڪ بادشاهه، يعني {{Langx|rw|موامي|label=none}}، حڪمراني ڪندو هو. بيلجيم قومي [[ريفرينڊم]] کان پوءِ بادشاهت ختم ڪري ڇڏي، جنهن جي نتيجي ۾ ملڪ آزاديءَ ڏانهن وڌيو. ان جي ابتڙ، ملڪ جي اتر-اولهندي حصي ۾، جتي هوتو آبادي اڪثريت ۾ هئي، وڏا زميندار اقتدار ۾ شريڪ هوندا هئا؛ اهو بندوبست هاڻوڪي يوگنڊا جي [[بوگنڊا]] سماج سان مشابهت رکندو هو. پنهنجي بادشاهه جي حڪمراني هيٺ ٽوٽسي ثقافت روايتي طور انصاف جي انتظام ۽ حڪومت هلائڻ جي چوڌاري ڦرندي هئي. چوپائي مال جي ملڪيت گهڻو ڪري سندن هٿ ۾ هوندي هئي ۽ هو پنهنجي پيداوار تي گذارو ڪندا هئا. سندن طرز زندگي کين گهڻو فارغ وقت پڻ ڏيندو هو، جيڪو هو شاعري، اڻت ۽ موسيقيءَ جي واڌ ويجهه ۾ صرف ڪندا هئا. هوتو هارين ۽ ٻين مقامي رهواسين جي مقابلي ۾ ٽوٽسي جي [[غالب اقليت]] واري حيثيت سبب، ان رشتي کي جاگيردار يورپ جي سردارن ۽ هارين جي وچ واري رشتي سان تشبيهه ڏني وئي آهي.<ref name="Fage120">{{cite book|last1=Fage|first1=John|title=A History of Africa|publisher=Routledge|isbn=978-1317797272|page=120|url=https://books.google.com/books?id=mXa4AQAAQBAJ|access-date=8 January 2015|date=23 October 2013}}</ref> [[File:Brooklyn Museum 1912a-b Basket and Lid.jpg|thumb|left|روايتي ٽوٽسي [[ٽوڪري]]]] برطانوي تاريخدان جان فيج موجب، سيرولوجي جي لحاظ کان ٽوٽسي بانٽو ۽ [[نائلوٽڪ ماڻهو|نائلوٽڪ]] آبادين سان لاڳاپيل آهن. سندس خيال ۾ اها ڳالهه ڍنڍن واري بادشاهتن جي شروعاتي ٽوٽسي-هيما حڪمران طبقي لاءِ ڪوشيٽڪ بڻ بڻياد جي امڪان کي گهٽ ڪري ٿي. تنهن هوندي به، انهن بادشاهتن جون شاهي تدفين جون رسمون ڏکڻ [[ايٿوپيا]] جي [[گيبي علائقو|گيبي علائقي]] جي اڳوڻين ڪوشيٽڪ سِداما رياستن جي روايتن سان گهڻي مشابهت رکن ٿيون.<ref name="Fage120" /> ان جي ابتڙ، مائونٽ ڪينيا واري علائقي ۾ ٽوٽسي-هيما جي اتر ۾ رهندڙ بانٽو آباديون، جهڙوڪ اگي ڪيويو، جديد دور تائين بنيادي طور بادشاهه کان سواءِ هيون ۽ انهن وٽ عمر جي گروهن تي ٻڌل اهڙو غير رياستي نظام هو، جيڪو انهن ڪوشيٽڪ ماڻهن کان اختيار ڪيو هو. ٻئي طرف، تنزانيا ۾ ٽوٽسي-هيما جي ڏکڻ ۾ ڪيترين بانٽو بادشاهتن ۾ سرداريءَ جو اهڙو ئي نمونو موجود هو، جيڪو ٽوٽسي-هيما سماج سان مشابهت رکندڙ هو. ڇاڪاڻ ته ڪوشيٽڪ سِداما بادشاهتن جا نائلوٽڪ گروهن سان لاڳاپا هئا، فيج تجويز ڪري ٿو ته ٽوٽسي ممڪن طور اهڙي ئي ڪنهن لڏپلاڻ ڪندڙ نائلوٽڪ آبادي مان نڪتل هجن. سندس خيال موجب ٽوٽسي جا نائلوٽڪ ابا ڏاڏا اڳئين دور ۾ ثقافتي وچولي جو ڪردار ادا ڪندا هئا، پاڙيسري ڪوشيٽڪ بادشاهتن کان ڪجهه شاهي روايتون اختيار ڪندا هئا ۽ پوءِ جڏهن هو عظيم ڍنڍن واري علائقي ۾ بانٽو اصلوڪن ماڻهن جي وچ ۾ آباد ٿيا ته اهي روايتون پاڻ سان ڏکڻ طرف کڻي آيا.<ref name="Fage120" /> تنهن هوندي به، اڄ ٽوٽسي ۽ هوتو جي ثقافتن ۾ تمام ٿورا واضح فرق نظر اچن ٿا؛ ٻئي گروهه ساڳي [[بانٽو ٻوليون|بانٽو ٻولي]] ڳالهائين ٿا.<ref>The Editors of Encyclopaedia Britannica. "Tutsi". Encyclopedia Britannica, 6 May. 2025, https://www.britannica.com/topic/Tutsi. Accessed 14 May 2025</ref> تاريخي طور ٻنهي گروهن جي وچ ۾ شادين جي شرح تمام گهڻي هئي ۽ 20هين صديءَ تائين سندن لاڳاپا عام طور سٺا رهيا. ڪيترن عالمن جو نتيجو آهي ته ”ٽوٽسي“ جي سڃاڻپ بنيادي طور نسلي سڃاڻپ کان وڌيڪ سماجي طبقي يا ذات جي اظهار طور ڪم ڪندي رهي آهي. برونڊي ۽ روانڊا جي ماڻهن جون ٻوليون به هڪ ٻئي سان گهڻيون مشابهت رکن ٿيون، يعني [[ڪرونڊي]] ۽ [[ڪنياروانڊا]]. تاريخي سببن ڪري انگريزي، فرانسيسي ۽ سواهيلي به مختلف سرڪاري حيثيتن ۾ استعمال ٿين ٿيون ۽ برونڊي ۽ روانڊا ٻنهي ۾ ٻي ٻوليءَ طور وڏي پيماني تي ڳالهائجن ٿيون.<ref name="BC">{{Cite web|url=https://www.teachingenglish.org.uk/sites/teacheng/files/Euromonitor%20Report%20A4.pdf|title=The Benefits of the English Language for Individuals and Societies: Quantitative Indicators from Cameroon, Nigeria, Rwanda, Bangladesh and Pakistan|access-date=7 February 2023|archive-date=9 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230309070332/https://www.teachingenglish.org.uk/sites/teacheng/files/Euromonitor%20Report%20A4.pdf|url-status=live}}</ref> == ڪانگو ۾ ٽوٽسي == عالمن{{Who|date=August 2025}} گهڻي عرصي کان اهو تسليم ڪيو آهي ته هاڻوڪي [[ڪانگو جي جمهوري جمهوريه]] (ڊي آر سي) ۾ ٽوٽسي موجودگيءَ کي بهتر نموني سمجهڻ لاءِ ٻن مکيه گروهن ۾ فرق ڪرڻ ضروري آهي، جن جي تاريخن کي نوآبادياتي پاليسين ۽ پوءِ وارن سياسي تڪرارن گهڻو متاثر—۽ ڪيترين حالتن ۾ بگاڙيو—آهي.{{Citation needed|date=March 2025}} === اتر ۽ ڏکڻ ڪيوو ۾ بانياروانڊا === ٽوٽسي جي هڪ ٻي اهم موجودگي [[اتر ڪيوو]] جي ڪجهه حصن ۾ وسيع [[بانياروانڊا]] برادريءَ جي اندر ملي ٿي. هن برادريءَ ۾ ٽوٽسي ۽ هوتو ٻئي شامل آهن ۽ اها گهڻو ڪري پاڙيسري [[روانڊا]] مان مختلف دورن ۾ ٿيندڙ لڏپلاڻن جو نتيجو آهي، جيڪي نوآبادياتي دور کان اڳ، نوآبادياتي دور ۽ نسل ڪشي کان پوءِ جي زمانن تائين جاري رهيون. خاص طور 1994ع جي [[روانڊا جي نسل ڪشي]] دوران ۽ ان کان پوءِ ٿيندڙ وڏي پيماني واري لڏپلاڻ چڱيءَ طرح دستاويز ٿيل آهي ۽ ان اوڀر ڪانگو جي نسلي بناوٽ کي گهڻو بدلائي ڇڏيو.<ref>Uvin, Peter. "The Congo and the Rwandan Tragedy: Politics, Ideology and the Struggle for Power." ''Journal of Eastern African Studies'', vol. 1, no. 2, 2007, pp. 281–300.</ref><ref>Reyntjens, Filip. ''Political Awakening in the Belgian Congo: The Early Phase, 1908–1945''. Cambridge University Press, 2019.</ref> علمي اتفاقِ راءِ موجب اهي لڏپلاڻون ڪنهن هڪ ٻاهرين واقعي جو نتيجو نه هيون، پر انهن جا پيچيده تاريخي پس منظر آهن، جيڪي اڄ به علائقائي سياست تي اثرانداز ٿين ٿا.{{Citation needed|date=August 2025}} === تڪرار ۽ هاڻوڪا مسئلا === اوڀر ڊي آر سي ڪيترن ڏهاڪن کان هٿياربند تڪرارن جو اهم مرڪز رهيو آهي، جتي ڪيترائي هٿياربند گروهه سرگرم رهيا آهن. انهن مان ڪجهه، خاص طور [[نيشنل ڪانگريس فار دي ڊفينس آف دي پيپل]] (سي اين ڊي پي) مان نڪتل ۽ پوءِ [[23 مارچ تحريڪ|ايم 23]] جي نالي سان مشهور ٿيندڙ تنظيمون، ٽوٽسي پس منظر رکندڙ ماڻهن جي قيادت هيٺ رهيون آهن. تنهن هوندي به انهن گروهن کي رڳو نسلي نقطه نظر سان ڏسڻ صورتحال کي حد کان وڌيڪ سادو ڪري ڇڏي ٿو. علمي اڀياس عام طور ان ڳالهه تي متفق آهن ته تڪرارن جون پاڙون نوآبادياتي ورثي، [[ڪوبالٽ]] جهڙن قيمتي وسيلن تي مقابلي ۽ گهري سياسي ۽ سماجي شڪايتن جي گڏيل اثر ۾ آهن.<ref>Nzongola-Ntalaja, Georges. ''The Congo: From Leopold to Kabila: A People's History''. Zed Books, 2002.</ref> بين الاقوامي ادارن جون رپورٽون سنگين انساني حقن جي ڀڃڪڙين—جن ۾ ٻارن کي سپاهي بڻائڻ ۽ معدني دولت جو غيرقانوني استحصال شامل آهي—کي دستاويز ڪري چڪيون آهن، پر انهن مسئلن کي سڌي سنئين نسلي تڪرار بدران رياستي ڪمزوري ۽ بين الاقوامي معاشي دٻائن جي وسيع پس منظر ۾ سمجهڻ وڌيڪ مناسب آهي.<ref>Human Rights Watch. "Breakdown of the State in the Democratic Republic of the Congo." Human Rights Watch Reports, 2010.</ref> == ناميارا ماڻهو == {{main|ٽوٽسي ماڻهن جي فهرست}} * [[پال ڪگامي]] * [[اسٽرومي]] * [[ميشيل ميڪومبيرو]] * [[ژان بپتست باگازا]] * [[پيئر بويويا]] * [[لوئيس مشيڪي وابو]] * [[اريئيل ڪاياباگا]] * [[بنجامن سيهيني]] * [[سائدو بيراهينو]] * [[گائل بگيريمانا]] * [[سيسيل ڪائيريبوا]] * [[نڪوٽي گاتوا]] * [[گائل فائي]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهرين ڳنڍڻا== * [http://www.ictr.org روانڊا لاءِ بين الاقوامي فوجداري ٽربيونل] (آءِ سي ٽي آر اڳيان آيل سڀني ڪيسن جي حيثيت ۽ فيصلا هتي موجود آهن) * [http://www.ictr.org The International Criminal Tribunal for Rwanda (the status and judgments of all cases before the ICTR are available here)] {{Authority control}} [[زمرو:ٽٽسي]] [[زمرو:نسلي گروہ]] [[زمرو:برونڊي جا نسلي گروهه]] [[زمرو:روانڊا جا نسلي گروهه]] [[زمرو:يوگنڊا جا نسلي گروهه]] [[زمرو:آفريڪا ۾ نسلي گروهه]] [[زمرو:جمهوريا ڪانگو جا نسلي گروهه]] 16gpxsy7vb4jtbex2mgv5igrz89zy5a 404700 404699 2026-08-19T07:35:33Z Memon2025 21315 /* */ 404700 wikitext text/x-wiki {{Short description|آفريقي عظيم ڍنڍن واري علائقي جو هڪ نسلي گروهه}} {{Infobox ethnic group | group = ٽٽسي (Tutsi) <br><small> اباٽٽسي (Abatutsi)</small> | image = King's palace in Nyanza.jpg | caption = نيانزا ۾ روايتي ٽٽسي بادشاهه جو محل | region1 = {{flagcountry|Burundi}} | pop1 = 1.7 ملين (ڪل آبادي جو 14 سيڪڙو) | region2 = {{flagcountry|Rwanda}} | pop2 = 1 کان 2 ملين (ڪل آبادي جو اٽڪل 9 کان 15 سيڪڙو) | rel = [[عيسائيت]] (80 سيڪڙو)، [[اسلام]] (5 سيڪڙو) | langs = [[ڪينيا-روانڊا]]، [[ڪيرونڊي]] | related = روانڊا-رونڊي قومون ۽ هيما ماڻهو }} '''ٽٽسي''' (<small>Tutsi</small>)، جن کي واٽٽسي (<small>Watutsi</small>) يا اباٽٽسي (<small>Abatutsi</small>) پڻ چيو ويندو آهي، هڪ نسلي گروهه آهن جيڪي بنيادي طور تي [[روانڊا]] ۽ [[برونڊي]] ۾ آباد آهن. اهي روانڊا ۽ برونڊي جي ٽن وڏن نسلي گروهن مان ٻيو نمبر وڏو گروهه آهن، ٻيا ٻه گروهه '''هوتو''' (<small>Hutu</small>) ۽ '''ٽوا''' (<small>Twa</small>) آهن. تاريخي طور تي، ٽٽسي ماڻهو مال دار/ڌنار (<small>pastoralists</small>) هئا ۽ سماج ۾ جنگجو طبقي جي حيثيت رکندا هئا. 1962ع کان اڳ، روانڊا جو سماجي ۽ سياسي نظام ٽٽسي اشرافيه جي هٿ ۾ هو. == اصليت ۽ درجه بندي == مورخ ڪرسٽوفر اهرٽ (Christopher Ehret) جو مڃڻ آهي ته ٽٽسي ماڻهو بنيادي طور تي قديم '''ڏکڻ ڪوشيٽڪ''' (South Cushitic) ٻوليون ڳالهائيندڙن جو نسل آهن، جيڪي 800 قبل مسيح کان اڳ عظيم ڍنڍن واري علائقي ۾ داخل ٿيا هئا. اهي ماڻهو مڪمل طور تي پنهنجي مال مويشي تي گذارو ڪندا هئا ۽ اناج جي پوک نه ڪندا هئا. ٽٽسي ماڻهن جي ثقافت ۽ کين جي عادتن ۾ قديم نيلو-سحرائي ۽ مرڪزي سوڊاني اثر پڻ ملي ٿو. روانڊا-رونڊي ٻولين ۾ مالداري سان لاڳاپيل ڪيترائي لفظ، جهڙوڪ "ڳئون" (Inka)، انهن قديم لڏپلاڻ ڪندڙن جي ٻولين مان ورتل آهن. بيلجيم جي نوآبادياتي دور ۾، ٽٽسي ماڻهن جي سڃاڻپ لاءِ هڪ عجيب معيار مقرر ڪيو ويو هو: جنهن شخص وٽ 10 کان وڌيڪ ڳئون هونديون هيون يا جنهن جو قد 6 فوٽن کان وڌيڪ هوندو هو، تنهن کي "ٽٽسي" قرار ڏنو ويندو هو. ==جينياتيات== جديد جينياتي مطالعو ڏيکاري ٿو ته ٽٽسي ماڻهو گهڻو ڪري بانٽو (Bantu) نسل سان تعلق رکن ٿا، پر انهن ۾ ڪجهه منفرد خاصيتون به آهن: * '''پدري نسل (Y-DNA):''' اٽڪل 60 سيڪڙو ٽٽسي مردن ۾ هئپلو گروپ E1b1a ملي ٿو، جيڪو بانٽو نسل جي نشاني آهي. جڏهن ته 14.9 سيڪڙو ۾ هئپلو گروپ B ملي ٿو، جيڪو هوتو ماڻهن (4.3 سيڪڙو) جي مقابلي ۾ گهڻو وڌيڪ آهي. * '''قد:''' ٽٽسي ماڻهو پنهنجي ڊگهي قد جي ڪري مشهور آهن. انهن جو اوسط قد '''5 فوٽ 9 انچ (175 سينٽي ميٽر)''' هوندو آهي، جڏهن ته ڪجهه ماڻهو 7 فوٽن کان به وڌيڪ ڊگها رڪارڊ ڪيا ويا آهن. == تاريخ == روانڊا ۾ 15هين صدي کان وٺي ٽٽسي بادشاهت قائم هئي. 1897ع ۾ جرمني ۽ پوءِ 1916ع ۾ بيلجيم روانڊا تي قبضو ڪيو. نوآبادياتي طاقتن ٽٽسي ماڻهن کي تعليم ۽ حڪومت ۾ ترجيح ڏني، جنهن جي ڪري هوتو اڪثريت ۾ ڪاوڙ پيدا ٿي. 1959ع ۾ هوتو ماڻهن ٽٽسي بادشاهت جي خلاف بغاوت ڪئي، جنهن کي '''روانڊا جو انقلاب''' چيو وڃي ٿو. ان کان پوءِ هزارين ٽٽسي ماڻهو پاڙيسري ملڪن يوگنڊا ۽ تنزانيا ڏانهن هجرت ڪري ويا. == آباديءَ جا انگ اکر (2026 جي اندازي مطابق) == ٽٽسي ماڻهن جي آبادي هيٺين ملڪن ۾ ورهايل آهي: {| class="wikitable" ! ملڪ !! آبادي (لڳ ڀڳ) !! ڪل آبادي جو سيڪڙو |- | برونڊي || 1.7 ملين || 14% |- | روانڊا || 1.2 کان 2 ملين || 9% - 15% |- | يوگنڊا || 250,000 || - |} ==ٽوٽسي== {{Short description|آفريڪي عظيم ڍنڍن واري علائقي جو نسلي گروهه}} {{Infobox ethnic group | group = ٽوٽسي <br><small> اباتوٽسي</small> | pop = | region1 = {{flagcountry|برونڊي}} | pop1 = 1.7 ملين (ڪُل آباديءَ جو 14٪) | ref1 = | region2 = {{flagcountry|روانڊا}} | pop2 = 1–2 ملين (ڪُل آباديءَ جو 9٪–15٪) | ref2 = <ref>روانڊا جي نسل ڪشي کان پوءِ ٻيهر نسلي آدمشماري نه ڪئي وئي؛ اندازي موجب آباديءَ جو 9 کان 15 سيڪڙو ٽوٽسي آهي.</ref> | ref3 = | region4 = {{flagcountry|بيلجيم}} | pop4 = | ref4 = | region5 = {{flagcountry|فرانس}} | pop5 = | ref5 = | region6 = | popplace = | rels = [[عيسائيت]] (80٪)، [[اسلام]] (5٪) | langs = [[ڪنياروانڊا]]،<!-- نوٽ: ٽوٽسي ماڻهو تاريخي سببن ۽ رسمي تعليم ۾ انگريزي، فرانسيسي ۽ سواهيلي کي ٻي ٻوليءَ طور ڳالهائين ۽ سکن ٿا، نه ته مادري ٻولين طور؛ هن خاني جو مقصد بنيادي طور مادري ٻوليون ڏيکارڻ آهي --> [[ڪرونڊي]] | related = ٻيا [[روانڊا-رونڊي]] ماڻهو ۽ [[هيما ماڻهو]] | native_name_lang = }} '''ٽوٽسي''' (اچار: '''ٽوٽسي''')، جن کي '''واتوسي'''، '''واتوٽسي''' يا '''اباتوٽسي''' (اچار: '''اباتوٽسي''') پڻ چيو وڃي ٿو، هڪ [[نسلي گروهه]] آهن، جيڪي بنيادي طور [[روانڊا]] ۽ [[برونڊي]] ۾ آباد آهن.<ref>{{Cite encyclopedia|title=Tutsi|editor-last=Pauls|editor-first=Elizabeth Prine|display-editors=etal|url=https://www.britannica.com/topic/Tutsi|access-date=7 February 2023|encyclopedia=Britannica|date=2007|language=en|archive-date=1 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230201194120/https://www.britannica.com/topic/Tutsi|url-status=live}}</ref> اهي [[بانٽو ٻوليون|بانٽو ٻوليون]] ڳالهائيندڙ ماڻهو آهن<ref>{{Cite encyclopedia|title=Rwanda {{!}} Language & Facts|url=https://www.britannica.com/topic/Rwanda-language|access-date=15 January 2021|encyclopedia=Britannica|date=2019|archive-date=16 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210116032718/https://www.britannica.com/topic/Rwanda-language|url-status=live}}</ref> ۽ [[روانڊا]] ۽ [[برونڊي]] جي ٽن مکيه [[نسلي گروهه|نسلي گروهن]] مان ٻيو سڀ کان وڏو گروهه آهن؛ ٻيا ٻه [[هوتو]] ۽ [[توا]] آهن.<ref name="brenneman">{{cite book |last=Brenneman |first= Richard |year=1969 |title= Rwanda, a Country Study |edition= |location=United States|lccn=2007492448|publisher=US Government |isbn=|id=9910001051459703686|page=46 |oclc= 22675245 }}</ref> تاريخي طور ٽوٽسي [[مال پالڻ|مال پاليندڙ]] هئا ۽ [[جنگجو]] [[ذات (سماج)|طبقي]] ۾ اهم حيثيت رکندا هئا. 1962ع کان اڳ اهي روانڊا جي سماج تي غالب هئا، جيڪو هڪ سرپرستيءَ واري ڍانچي هيٺ ٽوٽسي اشرافيه ۽ هوتو عام ماڻهن تي مشتمل هو. سخت طبقاتي ورهاست واري ان سماج ۾ ٽوٽسي غالب عهدن تي فائز هئا ۽ حڪمران طبقي جو وڏو حصو بڻجندا هئا.<ref name="brenneman"/> == بڻ بڻياد ۽ درجيبندي == آمريڪي تاريخدان [[ڪرسٽوفر ايهرٽ]] جو خيال آهي ته ٽوٽسي گهڻو ڪري [[ڏکڻ ڪوشيٽڪ ٻوليون|ڏکڻ ڪوشيٽڪ]] ٻولين جي هڪ هاڻي ناپيد شاخ جي ڳالهائيندڙن مان نسل رکن ٿا، جنهن کي هو ”ٽيل ڏکڻ ڪوشيٽڪ“ سڏي ٿو. ٽيل ڏکڻ ڪوشيٽڪ ماڻهو 800 ق.م کان ڪجهه وقت اڳ [[آفريڪي عظيم ڍنڍون|آفريڪي عظيم ڍنڍن واري علائقي]] ۾ داخل ٿيا هئا ۽ مال پاليندڙ هئا، جيڪي پنهنجي چوپائي مال تي ڀاڙيندا هئا ۽ ممڪن آهي ته پاڻ اناج نه پوکيندا هجن. اهي جهنگلي جانورن جو شڪار نه ڪندا هئا ۽ مڇي کائڻ منع سمجهيو ويندو هو ۽ ان کان سختيءَ سان پاسو ڪيو ويندو هو. ٽيل ڏکڻ ڪوشيٽڪ طرز زندگيءَ ۾ ٽوٽسي ماڻهن جي زندگيءَ سان نمايان مشابهتون ملن ٿيون، جيڪي پنهنجي ڍورن جي کير، رت ۽ گوشت تي گهڻو ڀاڙين ٿا ۽ روايتي طور اناج پوکڻ ۽ کائڻ کان پاسو ڪندا آهن، ٺڪر جي ٿانون ٺاهڻ ۽ شڪار کي گهٽ درجي جو ڪم سمجهندا آهن ۽ مڇي کائڻ کان به پاسو ڪندا آهن. [[روانڊا-رونڊي]] ٻولين ۾ مال پالڻ سان لاڳاپيل ڪيترائي لفظ [[wikt:Category:Rwanda-Rundi terms derived from South Cushitic languages|ٽيل ڏکڻ ڪوشيٽڪ مان ورتل لفظ]] آهن، جهڙوڪ ”سانڊ“، ”ڳئون جو ڇيڻو“ ۽ ”شينهن“.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=1i-IBmCeNhUC|title=An African Classical Age: Eastern and Southern Africa in World History, 1000 B.C. to A.D. 400|pages=62, 86, 181–183|isbn=978-0-8139-2057-3 |last1=Ehret |first1=Christopher |date=1998 |publisher=University Press of Virginia }}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=xysSAQAAIAAJ|title=Ethiopians and East Africans: The Problem of Contacts|page=11 |last1=Ehret |first1=Christopher |date=1974 }}</ref><ref>{{Cite journal|url = https://www.jstor.org/stable/183030|jstor = 183030|title = We Are What We Eat: Ancient Agriculture between the Great Lakes|last1 = Schoenbrun|first1 = David L.|journal = The Journal of African History|year = 1993|volume = 34|issue = 1|pages = 1–31|doi = 10.1017/S0021853700032989|s2cid = 162660041|url-access = subscription|archive-date = 28 March 2022|access-date = 25 March 2025|archive-url = https://web.archive.org/web/20220328154318/https://www.jstor.org/stable/183030|url-status = live}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=xysSAQAAIAAJ|title=Ethiopians and East Africans: The Problem of Contacts|date=1974 |page=31|publisher=East African Publishing House }}</ref> ڪجهه زباني روايتن ۽ قياسي بيانن ۾ ڪڏهن ڪڏهن ٽوٽسي جي بڻ بڻياد کي [[هارن آف آفريڪا]] جي گروهن سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي وئي آهي، جهڙوڪ صومالي قبيلو [[گادابورسي]]. تنهن هوندي به، اهڙين دعوائن جي حمايت ۾ ڪا به وڏي پيماني تي قبول ڪيل تاريخي يا علمي شاهدي موجود ناهي. مکيه ڌارا واري علمي تحقيق عام طور ٽوٽسي کي آفريڪي عظيم ڍنڍن واري علائقي جي مقامي آبادين جو حصو سمجهي ٿي، جن جي پيچيده تاريخ ڊگهي عرصي واري مقامي ۽ علائقائي رابطن سان ٺهي آهي.<ref>Ehret, Christopher. ''The Civilizations of Africa: A History to 1800''. University of Virginia Press, 2002.</ref><ref>Reliable academic source here</ref> {{blockquote|ڍنڍن واري علائقي جي ڏاکڻي اڌ ۾ اهم مال پاليندڙن طور ڏکڻ ڪوشيٽڪ ماڻهن جو هي دير تائين جاري رهندڙ وجود هڪ دلچسپ امڪان پيدا ڪري ٿو ته بعد واري دور جي ٽوٽسي ۽ [[هيما ماڻهو|هيما]] مال پالڻ واري روايت، جيڪا علائقي جي ڏاکڻي اڌ ۾ سڀ کان وڌيڪ اهم آهي، شايد ڏکڻ ڪوشيٽڪ ثقافت ۾ جڙيل هجي ۽ اهڙيءَ طرح اتر بدران اوڀر کان آيل هجي.|[[ڪرسٽوفر ايهرٽ]]|title=گڏيل قومن جي تعليمي، سائنسي ۽ ثقافتي تنظيم جي آفريڪا جي عام تاريخ: ٻارهين کان سورهين صديءَ تائين آفريڪا|source=<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=HwV2a-lPB70C|title= UNESCO General History of Africa: Africa from the Twelfth to the Sixteenth Century|date= 10 May 1998|page=503|publisher= University of California Press|isbn= 978-0-520-06699-1}}</ref>}} ٽوٽسي پنهنجي نسلي بڻ بڻياد جو هڪ اهم حصو [[اوڀر سوڊانڪ|سوگ اوڀر ساحلي ماڻهن]] مان پڻ حاصل ڪن ٿا، جيڪي هڪ گهڻو اڳ ناپيد ٿيل [[نائلو-صحارائي]] گروهه هئا. سوگ ماڻهو زرعي-مال پاليندڙ هئا، جيڪي لڳ ڀڳ 2000 ق.م ۾ روانڊا ۽ برونڊي ۾ داخل ٿيا ۽ گهڻو ڪري ڏکڻ روانڊا ۽ [[روزيزي درياهه]] جي اوڀر ۽ اولهه وارن علائقن ۾ آباد ٿيا. ايهرٽ موجب اهي [[ڏاکڻي اوڀر سوڊانڪ ٻوليون|ڪير-ابائي ٻولي]] ڳالهائيندا هئا، جيڪا [[نائلوٽڪ ٻوليون|نائلوٽڪ]] ۽ [[سورمڪ ٻوليون|سورمڪ ٻولين]] سان لاڳاپيل، پر انهن کان الڳ هئي. ٽوٽسي ماڻهن پاران ڳالهائجندڙ [[اولهندي ڍنڍن واريون بانٽو ٻوليون]] ۾ ڪيترائي [[wikt:Category:Rwanda-Rundi terms derived from Eastern Sudanic languages|سوگ اوڀر ساحلي لفظ]] موجود آهن، جهڙوڪ ڳئون لاءِ لفظ ''انڪا''، جنهن جي سوگ ٻوليءَ ۾ اصل معنيٰ ”چوپائي مال جو ڪئمپ“ هئي؛ اهو ٽوٽسي مال پالڻ واري روايت ۾ سندن اثر کي ظاهر ڪري ٿو.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=1i-IBmCeNhUC|title=An African Classical Age: Eastern and Southern Africa in World History, 1000 B.C. to A.D. 400|pages=81–85, 101, 306|isbn=978-0-8139-2057-3 |last1=Ehret |first1=Christopher |date=1998 |publisher=University Press of Virginia }}</ref><ref>{{Cite journal|url = https://www.jstor.org/stable/183030|jstor = 183030|title = We Are What We Eat: Ancient Agriculture between the Great Lakes|last1 = Schoenbrun|first1 = David L.|journal = The Journal of African History|year = 1993|volume = 34|issue = 1|pages = 13–15, 30–31|doi = 10.1017/S0021853700032989|s2cid = 162660041|url-access = subscription|archive-date = 28 March 2022|access-date = 25 March 2025|archive-url = https://web.archive.org/web/20220328154318/https://www.jstor.org/stable/183030|url-status = live}}</ref><ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=lmdTAAAAYAAJ |title=Origins of Kingship Traditions and Symbolism in the Great Lakes Region of Africa |page=351 |isbn=978-91-554-7295-5 |last1=Farelius |first1=Birgitta |date=2008 |publisher=Uppsala universitet |archive-date=8 January 2026 |access-date=1 April 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260108143448/https://books.google.com/books?id=lmdTAAAAYAAJ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=qHf8DwAAQBAJ|title=Sacrifice as Terror: The Rwandan Genocide of 1994|date=13 September 2020|pages=63–65|publisher=Routledge|isbn=978-1-000-18448-8|archive-date=4 April 2025|access-date=25 March 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250404221104/https://books.google.com/books?id=qHf8DwAAQBAJ|url-status=live}}</ref> [[وچ سوڊانڪ|وچ سوڊانڪ ماڻهو]] به ممڪن طور ٽوٽسي جي نسلي بڻ بڻياد جو هڪ ٻيو حصو آهن. وچ سوڊانڪ هاري ۽ مال پاليندڙ لڳ ڀڳ 3000 ق.م ۾ روانڊا ۽ برونڊي ۾ داخل ٿيا، ۽ بانٽو ماڻهن ۾ جذب ٿيڻ کان پوءِ به سندن ڪجهه ثقافتي روايتون برقرار رهيون. مثال طور، وچ سوڊانڪ ٻوليون ڳالهائيندڙ سماجن ۾ عورتن کي ڍورن کان پري رکيو ويندو آهي. ٽوٽسي ۽ سندن اتر ۾ رهندڙ پاڙيسري [[هيما ماڻهو|هيما]] ماڻهن ۾ عورتن کي، خاص طور [[حيض چڪر|حيض]] دوران، ڳئون ڏوهڻ جي سخت منع هوندي آهي.<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=lmdTAAAAYAAJ |title=Origins of Kingship Traditions and Symbolism in the Great Lakes Region of Africa |pages=67–68, 116, 351 |isbn=978-91-554-7295-5 |last1=Farelius |first1=Birgitta |date=2008 |publisher=Uppsala universitet |archive-date=8 January 2026 |access-date=1 April 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260108143448/https://books.google.com/books?id=lmdTAAAAYAAJ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite journal|url=https://www.jstor.org/stable/179560|title=Sheep and Central Sudanic Peoples in Southern Africa|page=220|jstor=179560 |last1=Ehret |first1=Christopher |journal=The Journal of African History |date=1968 |volume=9 |issue=2 |doi=10.1017/S0021853700008835 |url-access=subscription }}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=vLPx8f5zZd4C|title=Tribal Crafts of Uganda|date=1953 |page=15}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=1i-IBmCeNhUC|title=An African Classical Age: Eastern and Southern Africa in World History, 1000 B.C. to A.D. 400|pages=8, 96|isbn=978-0-8139-2057-3 |last1=Ehret |first1=Christopher |date=1998 |publisher=University Press of Virginia }}</ref> ”ٽوٽسي“ جي وصف وقت ۽ هنڌ سان گڏ بدلجندي رهي آهي. روانڊا ۾ سماجي ڍانچا نوآبادياتي دور ۾ [[روانڊا-اورونڊي|بيلجيمي حڪمراني]] هيٺ به غير مستحڪم رهيا. عام طور ٽوٽسي اشرافيه يا امير طبقو، عام ٽوٽسي ماڻهن کان الڳ سمجهيو ويندو هو. جڏهن بيلجيمي نوآبادياتي انتظاميه روانڊا-برونڊي ۾ آدمشماري ڪئي، تڏهن ماڻهن کي هڪ سادي درجيبنديءَ واري سرشتي تحت سڃاتو ويو. ”ٽوٽسي“ ان شخص کي چيو ويو، جيڪو ڏهن کان وڌيڪ ڳئون جو مالڪ هجي يا جنهن ۾ ڪجهه جسماني خاصيتون هجن، جهڙوڪ ڊگهو ۽ سنهو نڪ، [[مٿانهان ڳل جا هڏا]] يا ڇهن فوٽن کان وڌيڪ قد؛ اهي سڀ خاصيتون ٽوٽسي ماڻهن سان لاڳاپيل عام بيانن ۾ شامل ڪيون وينديون هيون. نوآبادياتي دور ۾ [[هيميٽڪ مفروضو|هيميٽڪ مفروضي]] مطابق اهو خيال پيش ڪيو ويو ته ٽوٽسي [[هارن آف آفريڪا]] مان [[آفريڪي عظيم ڍنڍون|عظيم ڍنڍن واري علائقي]] ۾ آيا هئا.<ref>International Institute of African Languages and Cultures, Africa, Volume 76, (Oxford University Press., 2006), pg 135.</ref><ref>{{Cite news|title=Shooting Star of the Continent|date=10 June 2010|author1=Josh Kron|work=Haaretz|url=https://www.haaretz.com/2010-06-10/ty-article/shooting-star-of-the-continent/0000017f-e0e7-d568-ad7f-f3ef944b0000|access-date=7 February 2023|archive-date=24 February 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250224015029/https://www.haaretz.com/2010-06-10/ty-article/shooting-star-of-the-continent/0000017f-e0e7-d568-ad7f-f3ef944b0000|url-status=live}}</ref> ڪجهه ماڻهن{{Who|date=August 2025}} ٽوٽسي کي [[ڪوشيٽڪ ٻوليون ڳالهائيندڙ ماڻهو|ڪوشيٽڪ بڻ]] وارو سمجهيو آهي، جيتوڻيڪ اهي ڪا [[ڪوشيٽڪ ٻوليون|ڪوشيٽڪ ٻولي]] نٿا ڳالهائين ۽ لڳ ڀڳ 400 سالن کان ساڳين علائقن ۾ رهندا آيا آهن، جنهن دوران علائقي جي هوتو ماڻهن سان گهڻي پيماني تي شاديون ٿيون آهن. هوتو ۽ ٽوٽسي جي ڊگهي عرصي واري گڏجڻ ۽ شادين جي تاريخ سبب ڪجهه نسل نگارن ۽ تاريخدانن جو خيال آهي ته هوتو ۽ ٽوٽسي کي مڪمل طور الڳ نسلي گروهه سڏڻ درست ناهي.<ref>[[فلپ گوري وچ]], {{cite book |title=We Wish to Inform You That Tomorrow We Will Be Killed With Our Families |title-link=We Wish to Inform You That Tomorrow We Will Be Killed With Our Families |year=1998}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.preventgenocide.org/edu/pastgenocides/rwanda/indangamuntu.htm|title='Indangamuntu 1994: Ten years ago in Rwanda this ID Card cost a woman her life' by Jim Fussell|website=www.preventgenocide.org|access-date=5 January 2013|archive-date=15 November 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121115092142/http://www.preventgenocide.org/edu/pastgenocides/rwanda/indangamuntu.htm|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite magazine |last=Gourevitch |first=Philip |date=10 December 1995 |title=From 1995: Rwanda, After the Genocide |url=https://www.newyorker.com/magazine/1995/12/18/after-the-genocide |access-date=14 May 2025 |magazine=The New Yorker |language=en-US |issn=0028-792X |archive-date=19 April 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180419183503/https://www.newyorker.com/magazine/1995/12/18/after-the-genocide |url-status=live }}</ref> == جينيات == {{See also|هوتو، ٽوٽسي ۽ توا جي بڻ بڻياد}} === واءِ-ڊي اين اي === [[واءِ ڪروموسوم]] بابت جديد جينياتي اڀياس عام طور ظاهر ڪن ٿا ته ٽوٽسي، هوتو وانگر، گهڻو ڪري بانٽو بڻ بڻياد رکن ٿا (60٪ [[هيپلوگروپ E1b1a (Y-DNA)|E1b1a]]، 20٪ [[هيپلوگروپ B (Y-DNA)|B]]، 4٪ [[هيپلوگروپ E1b1 (Y-DNA)|E-P2]](xE1b1a)). [[هارن آف آفريڪا]] ۽ [[اتر آفريڪا]] سان لاڳاپيل پدري جينياتي اثر تمام گهٽ آهن (3٪ کان گهٽ [[هيپلوگروپ E1b1b (Y-DNA)|E1b1b-M35]])، ۽ انهن کي گهڻو اڳ جي انهن آبادين سان منسوب ڪيو وڃي ٿو، جيڪي پوءِ جذب ٿي ويون. تنهن هوندي به، ٽوٽسي وٽ هيپلوگروپ B جا واءِ-ڊي اين اي پدري سلسلا (14.9٪ B) هوتو (4.3٪ B) جي ڀيٽ ۾ گهڻو وڌيڪ آهن.<ref>{{cite journal | last1 = Luis | first1 = J. R. | display-authors = etal | year = 2004 | title = The Levant versus the Horn of Africa: Evidence for Bidirectional Corridors of Human Migrations | journal = American Journal of Human Genetics | volume = 74 | issue = 3| pages = 532–544 | doi = 10.1086/382286 | pmid = 14973781 | pmc=1182266}}</ref> === آٽوسومل ڊي اين اي === عام طور ٽوٽسي پنهنجن پاڙيسري بانٽو آبادين، خاص طور هوتو، سان ويجهي جينياتي مائٽي رکن ٿا. تنهن هوندي به، اهو واضح ناهي ته اها هڪجهڙائي بنيادي طور ٻنهي برادرين وچ ۾ شادين ذريعي وڏي پيماني تي ٿيندڙ جينياتي ڏي وٺ جو نتيجو آهي يا سندن گڏيل بڻ بڻياد مان پيدا ٿي آهي: <blockquote>[...] ڪيترين نسلن تائين [[جين وهڪرو|جين وهڪري]] انهن ٻن بانٽو ماڻهن جي وچ ۾ اڳ موجود ممڪن واضح جسماني فرقن کي ختم ڪري ڇڏيو؛ اهي فرق عام طور قد، جسماني بناوٽ ۽ چهري جي خاصيتن سان منسوب ڪيا ويندا هئا. ماڻهن ۾ جسماني خاصيتن جو هڪ وسيع سلسلو موجود هجڻ باوجود، بيلجيمي اختيارين 1920ع واري ڏهاڪي ۾ معاشي معيارن جي بنياد تي نسلي وابستگي کي قانوني طور مقرر ڪيو. نتيجي طور غير واضح حياتياتي فرقن تي رسمي ۽ سخت سماجي ورهاست لاڳو ڪئي وئي. ڪجهه حد تائين، پوءِ وارن ڏهاڪن ۾ انهن درجن جي لچڪ حياتياتي فرقن جي تصور کي وڌيڪ مضبوط ڪيو، جنهن سان ڊگهي قد واري اشرافيه ۽ ننڍي قد واري هيٺئين طبقي جو تصور پيدا ٿيو، پر اهو ڪجهه صديون اڳ موجود جينياتي ذخيرن سان ٿورو ئي لاڳاپيل هو. تنهنڪري سماجي درجا ته حقيقي آهن، پر هوتو ۽ ٽوٽسي جي وچ ۾ ڳولهي سگهجندڙ جينياتي فرق تمام گهٽ يا تقريباً نه آهن.<ref>[[جوزف سي. ملر]] (مدير)، ''New Encyclopedia of Africa''، جلد 2، Dakar-Hydrology، Charles Scribner's Sons.</ref></blockquote> === قد === سندن سراسري قد لڳ ڀڳ {{convert|5|ft|9|in|cm}} آهي، جڏهن ته ڪجهه ماڻهن جو قد {{convert|7|ft|cm}} کان به وڌيڪ درج ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/1964/02/23/the-rise-and-fall-of-the-watusi.html|title=The Rise and Fall Of the Watusi|newspaper=The New York Times|date=23 February 1964}}</ref><ref>{{Cite web |date=18 June 2020 |title=Did you know of the Tutsi people in Rwanda?They are among the Tallest people in Africa |url=https://www.jamiiforums.com/threads/did-you-know-of-the-tutsi-people-in-rwanda-they-are-among-the-tallest-people-in-africa.1745470/ |access-date=14 May 2025 |website=JamiiForums |language=en-US |archive-date=20 August 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250820090953/https://www.jamiiforums.com/threads/did-you-know-of-the-tutsi-people-in-rwanda-they-are-among-the-tallest-people-in-africa.1745470/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=samson |date=5 December 2022 |title=The Tutsi of Rwanda |url=https://africaadventurevacations.com/the-tutsi-of-rwanda/ |access-date=14 May 2025 |website=Africa Adventure Vacations |language=en-US}}</ref> == تاريخ == {{multiple image | direction = vertical | width = | footer = | image1 = | caption1 we = | image2 = King's palace in Nyanza.jpg | caption2 we = | image3 = Chifu Kaware safarini (Kandt 1904 II, 97).png | caption3 = [[نيانزا، روانڊا|نيانزا]] ۾ روايتي ٽوٽسي بادشاهه جو محل (مٿي) ۽ روانڊا {{circa|1900}}، ٽوٽسي سردار ڪاواري سفر دوران (هيٺ) }} نوآبادياتي حڪمرانن جي اچڻ کان اڳ روانڊا تي 15هين صديءَ کان ٽوٽسي-غالب بادشاهت حڪمراني ڪندي رهي هئي.<ref>{{Cite web |title=History |url=https://www.rlp-ruanda.de/en/the-two-countries/rwanda/history/ |access-date=14 May 2025 |website=www.rlp-ruanda.de}}</ref><ref>{{Cite web |title=Rise of Rwanda {{!}} EBSCO Research Starters |url=https://www.ebsco.com/research-starters/history/rise-rwanda |access-date=14 May 2025 |website=www.ebsco.com |language=en |archive-date=20 August 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250820100953/https://www.ebsco.com/research-starters/history/rise-rwanda |url-status=live }}</ref> 1897ع ۾ [[جرمن سلطنت|جرمني]] بادشاهه سان اتحاد قائم ڪري روانڊا ۾ پنهنجو اثر قائم ڪيو، جنهن سان نوآبادياتي دور جي شروعات ٿي.<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=lKFpAgAAQBAJ |last=Carney |first=J.J. |title=Rwanda Before the Genocide: Catholic Politics and Ethnic Discourse in the Late Colonial Era |page=24 |publisher=Oxford University Press |year=2013 |isbn=9780199982288}}</ref> پوءِ [[پهرين عالمي جنگ]] دوران 1916ع ۾ [[بيلجيم]] روانڊا تي قبضو ڪيو. ٻنهي يورپي طاقتن روانڊا جي بادشاهه وسيلي حڪمراني ڪئي ۽ ٽوٽسي-حمايتي پاليسي جاري رکي.{{Citation needed|date=August 2025}} ان دوران برونڊي ۾ ''[[گانوا]]'' نالي حڪمران ڌڙو اڀريو، جنهن جلدي ملڪ جي انتظام تي اثرائتو ڪنٽرول حاصل ڪري ورتو. {{Langx|rn|گانوا|label=none}} پنهنجي حڪمراني لاءِ هوتو ۽ ٽوٽسي ٻنهي جي حمايت تي ڀاڙيندا هئا ۽ برونڊي جي اندر انهن کي نه هوتو ۽ نه ئي ٽوٽسي سمجهيو ويندو هو.<ref>{{Cite book |last1=DeRouen |first1=Karl R. |url=https://books.google.com/books?id=nrN077AEgzMC&dq=Ganwa+ethnic&pg=PA205 |title=Civil Wars of the World: Major Conflicts Since World War II |last2=Heo |first2=Uk |date=2007 |publisher=ABC-CLIO |isbn=978-1-85109-919-1 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Mawer |first=Kit |date=16 October 2022 |title=Burundi Country Report |url=https://www.genocidewatch.com/single-post/country-report-burundi |access-date=14 May 2025 |website=genocidewatch |language=en}}</ref> روانڊا 1897ع کان 1916ع تائين جرمني ۽ 1922ع کان 1961ع تائين بيلجيم جي نوآبادي رهيو. ٽوٽسي ۽ هوتو ٻنهي مان روايتي حڪمران اشرافيه موجود هئي، پر ٻنهي نوآبادياتي طاقتن رڳو ٽوٽسي ماڻهن کي تعليم حاصل ڪرڻ ۽ نوآبادياتي حڪومت ۾ حصو وٺڻ جا وڌيڪ موقعا ڏنا. اهڙين امتيازي پاليسين ناراضگي پيدا ڪئي.{{citation needed|date=November 2021}} جڏهن بيلجيمي اختيارين اقتدار سنڀاليو، تڏهن انهن جو خيال هو ته مختلف آبادين کي اڳئين سڃاڻپ مطابق الڳ درجن ۾ رکڻ سان علائقي تي وڌيڪ آسانيءَ سان حڪمراني ڪري سگهجي ٿي. 1920ع واري ڏهاڪي ۾ بيلجيمي اختيارين ماڻهن کان لازمي طور هڪ مخصوص نسلي گروهه سان پنهنجي سڃاڻپ جو اظهار ڪرائڻ شروع ڪيو ۽ آدمشمارين ۾ انهن کي انهيءَ بنياد تي درجي بندي ڪيو.<ref>{{Cite web |title=Divided by Ethnicity - United States Holocaust Memorial Museum |url=https://www.ushmm.org/genocide-prevention/countries/rwanda/divided-by-ethnicity |access-date=14 May 2025 |website=www.ushmm.org |language=en-US |archive-date=25 May 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250525204543/https://www.ushmm.org/genocide-prevention/countries/rwanda/divided-by-ethnicity |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=Rwanda Chronology {{!}} FRONTLINE |url=https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/rwanda/etc/cron.html |access-date=14 May 2025 |website=www.pbs.org |archive-date=30 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160330124130/http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/rwanda/etc/cron.html |url-status=live }}</ref> 1959ع ۾ بيلجيم پنهنجي اڳوڻي پاليسيءَ کان هٽي ويو ۽ آزاديءَ کان پوءِ عام چونڊن وسيلي اڪثريتي هوتو آباديءَ کي حڪومت تي ڪنٽرول حاصل ڪرڻ جو رستو ڏنو. ان تبديليءَ تي بيلجيم جي اندروني سياست جو پڻ اثر هو، جتي هوتو اڪثريت خلاف امتياز کي فليمش-والون تڪرار سان لاڳاپيل بيلجيم جي اندروني دٻاءَ سان مشابه سمجهيو وڃڻ لڳو، ۽ هوتو ماڻهن جي جمهوريت سازي ۽ سياسي بااختياري کي ٽوٽسي غلبي جي مقابلي ۾ جائز ردعمل طور ڏٺو ويو. روانڊا ۽ برونڊي جي آزاديءَ کان اڳ واري دور ۾ بيلجيمي پاليسيون گهڻو بدلجنديون رهيون.{{citation needed|date=November 2021}} === روانڊا ۽ برونڊي جي آزادي (1962ع) === روانڊا ۾ هوتو اڪثريت [[روانڊا انقلاب|ٽوٽسي حڪمراني خلاف بغاوت ڪئي]] ۽ اقتدار حاصل ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي. ڪيترائي ٽوٽسي ملڪ ڇڏي [[يوگنڊا]] ۽ [[تنزانيا]] سميت پاڙيسري ملڪن ۾ جلاوطنيءَ جون برادريون قائم ڪرڻ لڳا.<ref>Michael Bowen, ''Passing by;: The United States and genocide in Burundi'', 1972, (Carnegie Endowment for International Peace, 1973), p. 49</ref><ref>René Lemarchand, ''Selective genocide in Burundi'' (Report – Minority Rights Group; no. 20, 1974)</ref><ref>Rene Lemarchand, ''Burundi: Ethnic Conflict and Genocide'' (New York: Woodrow Wilson Center and [[Cambridge University Press]], 1996) *Edward L. Nyankanzi, ''Genocide: Rwanda and Burundi'' (Schenkman Books, 1998)</ref><ref>Christian P. Scherrer, ''Genocide and crisis in Central Africa: conflict roots, mass violence, and regional war''; foreword by [[Robert Melson (political scientist)|Robert Melson]]. Westport, Conn.: Praeger, 2002</ref><ref>Weissman, Stephen R."[http://www.usip.org/pubs/peaceworks/pwks22.html Preventing Genocide in Burundi Lessons from International Diplomacy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090311024548/http://www.usip.org/pubs/peaceworks/pwks22.html |date=11 March 2009 }}", [[United States Institute of Peace]]</ref>{{Excessive citations inline|date=July 2026}} نوآبادياتي دور جي کليل نسلي امتياز جون ڪجهه صورتون مختلف روانڊائي ۽ برونڊيائي حڪومتن هيٺ پڻ جاري رهيون، جن ۾ اهڙا سڃاڻپ ڪارڊ شامل هئا، جيڪي ٽوٽسي ۽ هوتو کي الڳ سڃاڻيندا هئا.{{Citation needed|date=August 2025}} === برونڊي ۾ نسلي تشدد (1993ع) === {{Main|برونڊي ۾ 1993ع جو نسلي تشدد}} 1993ع ۾ برونڊي جو پهريون جمهوري طور چونڊيل صدر [[ميلڪيور ندادايي]]، جيڪو هوتو هو، ٽوٽسي فوجي آفيسرن هٿان قتل ڪيو ويو، جيئن آئين موجب سندس جانشينيءَ جو حقدار شخص{{Who|date=August 2025}} پڻ قتل ڪيو ويو.<ref>''International Commission of Inquiry for Burundi: Final Report'', Part III: Investigation of the Assassination. Conclusions at [http://www.usip.org/library/tc/doc/reports/burundi_coi/burundi_coi1996pt3.html#VII USIP.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081201132151/http://www.usip.org/library/tc/doc/reports/burundi_coi/burundi_coi1996pt3.html#VII |date=1 December 2008 }}</ref> ان سان [[برونڊي ۾ 1993ع جو نسلي تشدد|برونڊي ۾ نسلي تشدد]] ڀڙڪي اٿيو، جنهن ۾ ”ممڪن طور 25,000 تائين ٽوٽسي“—جن ۾ فوجي اهلڪار، سرڪاري ملازم ۽ عام شهري شامل هئا<ref>{{Cite web |last=Refugees |first=United Nations High Commissioner for |title=Refworld {{!}} Human Rights Watch World Report 1995 – Burundi |url=https://www.refworld.org/docid/467fca9a8.html |access-date=20 April 2023 |website=Refworld |language=en |archive-date=14 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230914133127/https://www.refworld.org/docid/467fca9a8.html |url-status=live }}</ref>—هوتو ماڻهن هٿان قتل ڪيا ويا، جڏهن ته ”گهٽ ۾ گهٽ ايترا ئي“ هوتو ٽوٽسي ماڻهن هٿان ماريا ويا.<ref name=totten2>{{Cite book | author1= René Lemarchand | chapter= The Burundian Genocide | page = 331 |editor1-last=Totten|editor1-first=Samuel|chapter-url=https://books.google.com/books?id=5Ef8Hrx8Cd0C&pg=PA331|title=Century of Genocide: Critical Essays and Eyewitness Accounts|editor2-last=Parsons|editor2-first=William S.|editor3-last=Charny|editor3-first=Israel W.|date=2004 | edition= Second |publisher=Routledge|isbn=978-0-415-94430-4|language=en}}</ref><ref>{{Cite news |title=Burundi {{!}} History, Geography, & Culture {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Burundi |archive-url=https://web.archive.org/web/20260522185203/https://www.britannica.com/place/Burundi |archive-date=2026-05-22 |access-date=2026-05-30 |work=Encyclopedia Britannica |language=en}}</ref> [[اروشا معاهدا (برونڊي)|2000ع جي اروشا معاهدن]] کان پوءِ برونڊي جي ٽوٽسي اقليت هوتو اڪثريت سان نسبتاً وڌيڪ برابريءَ واري طريقي سان اقتدار ورهائي ٿي. روايتي طور ٽوٽسي وٽ وڌيڪ معاشي طاقت هئي ۽ فوج تي پڻ سندن ڪنٽرول رهيو.<ref name=ICIBFR-496>International Commission of Inquiry for Burundi (2002)</ref> === روانڊا ۾ 1994ع جي ٽوٽسي خلاف نسل ڪشي === {{Main|روانڊا جي نسل ڪشي}} [[File:Rwandan Patriotic Front Flag.svg|thumb|right|ٽوٽسي-قيادت واري [[روانڊا محب وطن محاذ]] جو جهنڊو]] روانڊا ۾ به ڪجهه مشابه واقعن جو سلسلو ٿيو، جتي 1962ع ۾ هوتو اقتدار ۾ آيا. ان کان پوءِ ٽوٽسي ماڻهن خلاف ڪيترن ئي موقعن تي ظلم ۽ امتياز ٿيو، جنهن سبب ڪيترائي ٽوٽسي ملڪ ڇڏي ويا. [[روانڊا انقلاب]] (1959ع–1961ع) دوران ٽوٽسي مخالف تشدد کان پوءِ وڏي تعداد ۾ ٽوٽسي جلاوطن ٿيا.{{Citation needed|date=August 2025}} انهن جلاوطن ٽوٽسي برادرين مان ٽوٽسي باغي تحريڪون وجود ۾ آيون. [[روانڊا محب وطن محاذ]] (آر پي ايف)، جيڪو گهڻو ڪري يوگنڊا ۾ رهندڙ جلاوطن ٽوٽسي ماڻهن تي مشتمل هو، 1990ع ۾ روانڊا تي حملو ڪيو، جنهن جو مقصد ٽوٽسي لاءِ ٻيهر سياسي اقتدار حاصل ڪرڻ هو. آر پي ايف کي [[يوگنڊا جي بش جنگ]] مان منظم غير روايتي جنگ جو تجربو حاصل هو ۽ ان کي يوگنڊا جي حڪومت کان مدد پڻ ملي. آر پي ايف جي شروعاتي اڳڀرائي روانڊا حڪومت لاءِ فرانس طرفان هٿيار پهچائڻ کان پوءِ روڪي وئي. امن لاءِ ڪوششون آخرڪار [[اروشا معاهدا (روانڊا)|1993ع جي اروشا معاهدن]] تائين پهتيون.{{Citation needed|date=August 2025}} [[جووينال هابياريمانا ۽ سيپرين نتارياميرا جو قتل|روانڊا ۽ برونڊي جي صدرن جي قتل]] کان پوءِ اهو معاهدو ٽٽي پيو، جنهن سان ٻيهر جنگ شروع ٿي ۽ 1994ع جي [[روانڊا جي نسل ڪشي]] جي شروعات ٿي. ان نسل ڪشيءَ دوران هوتو انتهاپسندن اندازي موجب 500,000 کان 600,000 ماڻهن کي قتل ڪيو، جن مان گهڻا ٽوٽسي هئا.<ref>{{cite journal |last1=Guichaoua |first1=André |title=Counting the Rwandan Victims of War and Genocide: Concluding Reflections |journal=Journal of Genocide Research |date=2020 |volume=22 |issue=1 |pages=125–141 |doi=10.1080/14623528.2019.1703329|s2cid=213471539 }} 500,000–800,000 is the range of scholarly estimates listed on the third page of the paper.</ref><ref name=Meierhenrich>{{cite journal |last1=Meierhenrich |first1=Jens |author-link=Jens Meierhenrich |title=How Many Victims Were There in the Rwandan Genocide? A Statistical Debate |journal=Journal of Genocide Research |date=2020 |volume=22 |issue=1 |pages=72–82 |doi=10.1080/14623528.2019.1709611|s2cid=213046710 |quote=Despite the various methodological disagreements among them, none of the scholars who participated in this forum gives credence to the official figure of 1,074,107 victims... Given the rigour of the various quantitative methodologies involved, this forum's overarching finding that the death toll of 1994 is nowhere near the one-million-mark is – scientifically speaking – incontrovertible.}}</ref><ref name=Reydams>{{cite journal |last1=Reydams |first1=Luc|author-link=Luc Reydams |title='More than a million': the politics of accounting for the dead of the Rwandan genocide |journal=Review of African Political Economy |date=2020 |volume=48|issue=168|pages=235–256 |doi=10.1080/03056244.2020.1796320|s2cid=225356374|quote=The government eventually settled on 'more than a million', a claim which few outside Rwanda have taken seriously.<p>The death of 'more than a million' Tutsi became the foundation of the new Rwanda, where former exiles hold a monopoly on power. It also created the socio-political environment for the mass criminalisation of Hutu. Gacaca courts eventually tried more than a million (Nyseth Brehm, Uggen, and Gasanabo 2016), which led President Kagame to suggest that all Hutu bear responsibility and should apologise (Benda 2017, 13). Thus the new Rwanda is built not only on the death of 'more than a million" Tutsi but also on the collective guilt of Hutu. This state of affairs is in no one's interests except the regime's.</p>|doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite news |last=Doherty |first=Ben |date=25 February 2024 |title=More than half a million people killed in 100 days: how the 1994 Rwanda genocide unfolded |url=https://www.theguardian.com/australia-news/2024/feb/26/more-than-half-a-million-people-killed-in-100-days-how-the-1994-rwanda-genocide-unfolded-ntwnfb |access-date=14 May 2025 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref><ref>{{Cite web |title=Rwanda |url=https://cla.umn.edu/chgs/holocaust-genocide-education/resource-guides/rwanda |access-date=14 May 2025 |website=College of Liberal Arts |language=en |archive-date=11 May 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250511215213/https://cla.umn.edu/chgs/holocaust-genocide-education/resource-guides/rwanda |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite magazine |last=Rieff |first=David |date=4 June 2007 |title=God and Man in Rwanda |url=https://www.vanityfair.com/magazine/1994/12/rwanda199412 |access-date=14 May 2025 |magazine=Vanity Fair |language=en-US}}</ref> نسل ڪشيءَ کان پوءِ فتح حاصل ڪندڙ ٽوٽسي-قيادت واري آر پي ايف جولاءِ 1994ع ۾ اقتدار ۾ آئي. == ثقافت == [[File:Brooklyn Museum 22.1403 Wrist Guard Igitembe.jpg|thumb|right|روايتي ٽوٽسي ڪلائيءَ جو محافظ (''اگيٽيمبي'')]] روانڊا ۾ 15هين صديءَ کان 1961ع تائين ٽوٽسي ماڻهن تي هڪ بادشاهه، يعني {{Langx|rw|موامي|label=none}}، حڪمراني ڪندو هو. بيلجيم قومي [[ريفرينڊم]] کان پوءِ بادشاهت ختم ڪري ڇڏي، جنهن جي نتيجي ۾ ملڪ آزاديءَ ڏانهن وڌيو. ان جي ابتڙ، ملڪ جي اتر-اولهندي حصي ۾، جتي هوتو آبادي اڪثريت ۾ هئي، وڏا زميندار اقتدار ۾ شريڪ هوندا هئا؛ اهو بندوبست هاڻوڪي يوگنڊا جي [[بوگنڊا]] سماج سان مشابهت رکندو هو. پنهنجي بادشاهه جي حڪمراني هيٺ ٽوٽسي ثقافت روايتي طور انصاف جي انتظام ۽ حڪومت هلائڻ جي چوڌاري ڦرندي هئي. چوپائي مال جي ملڪيت گهڻو ڪري سندن هٿ ۾ هوندي هئي ۽ هو پنهنجي پيداوار تي گذارو ڪندا هئا. سندن طرز زندگي کين گهڻو فارغ وقت پڻ ڏيندو هو، جيڪو هو شاعري، اڻت ۽ موسيقيءَ جي واڌ ويجهه ۾ صرف ڪندا هئا. هوتو هارين ۽ ٻين مقامي رهواسين جي مقابلي ۾ ٽوٽسي جي [[غالب اقليت]] واري حيثيت سبب، ان رشتي کي جاگيردار يورپ جي سردارن ۽ هارين جي وچ واري رشتي سان تشبيهه ڏني وئي آهي.<ref name="Fage120">{{cite book|last1=Fage|first1=John|title=A History of Africa|publisher=Routledge|isbn=978-1317797272|page=120|url=https://books.google.com/books?id=mXa4AQAAQBAJ|access-date=8 January 2015|date=23 October 2013}}</ref> [[File:Brooklyn Museum 1912a-b Basket and Lid.jpg|thumb|left|روايتي ٽوٽسي [[ٽوڪري]]]] برطانوي تاريخدان جان فيج موجب، سيرولوجي جي لحاظ کان ٽوٽسي بانٽو ۽ [[نائلوٽڪ ماڻهو|نائلوٽڪ]] آبادين سان لاڳاپيل آهن. سندس خيال ۾ اها ڳالهه ڍنڍن واري بادشاهتن جي شروعاتي ٽوٽسي-هيما حڪمران طبقي لاءِ ڪوشيٽڪ بڻ بڻياد جي امڪان کي گهٽ ڪري ٿي. تنهن هوندي به، انهن بادشاهتن جون شاهي تدفين جون رسمون ڏکڻ [[ايٿوپيا]] جي [[گيبي علائقو|گيبي علائقي]] جي اڳوڻين ڪوشيٽڪ سِداما رياستن جي روايتن سان گهڻي مشابهت رکن ٿيون.<ref name="Fage120" /> ان جي ابتڙ، مائونٽ ڪينيا واري علائقي ۾ ٽوٽسي-هيما جي اتر ۾ رهندڙ بانٽو آباديون، جهڙوڪ اگي ڪيويو، جديد دور تائين بنيادي طور بادشاهه کان سواءِ هيون ۽ انهن وٽ عمر جي گروهن تي ٻڌل اهڙو غير رياستي نظام هو، جيڪو انهن ڪوشيٽڪ ماڻهن کان اختيار ڪيو هو. ٻئي طرف، تنزانيا ۾ ٽوٽسي-هيما جي ڏکڻ ۾ ڪيترين بانٽو بادشاهتن ۾ سرداريءَ جو اهڙو ئي نمونو موجود هو، جيڪو ٽوٽسي-هيما سماج سان مشابهت رکندڙ هو. ڇاڪاڻ ته ڪوشيٽڪ سِداما بادشاهتن جا نائلوٽڪ گروهن سان لاڳاپا هئا، فيج تجويز ڪري ٿو ته ٽوٽسي ممڪن طور اهڙي ئي ڪنهن لڏپلاڻ ڪندڙ نائلوٽڪ آبادي مان نڪتل هجن. سندس خيال موجب ٽوٽسي جا نائلوٽڪ ابا ڏاڏا اڳئين دور ۾ ثقافتي وچولي جو ڪردار ادا ڪندا هئا، پاڙيسري ڪوشيٽڪ بادشاهتن کان ڪجهه شاهي روايتون اختيار ڪندا هئا ۽ پوءِ جڏهن هو عظيم ڍنڍن واري علائقي ۾ بانٽو اصلوڪن ماڻهن جي وچ ۾ آباد ٿيا ته اهي روايتون پاڻ سان ڏکڻ طرف کڻي آيا.<ref name="Fage120" /> تنهن هوندي به، اڄ ٽوٽسي ۽ هوتو جي ثقافتن ۾ تمام ٿورا واضح فرق نظر اچن ٿا؛ ٻئي گروهه ساڳي [[بانٽو ٻوليون|بانٽو ٻولي]] ڳالهائين ٿا.<ref>The Editors of Encyclopaedia Britannica. "Tutsi". Encyclopedia Britannica, 6 May. 2025, https://www.britannica.com/topic/Tutsi. Accessed 14 May 2025</ref> تاريخي طور ٻنهي گروهن جي وچ ۾ شادين جي شرح تمام گهڻي هئي ۽ 20هين صديءَ تائين سندن لاڳاپا عام طور سٺا رهيا. ڪيترن عالمن جو نتيجو آهي ته ”ٽوٽسي“ جي سڃاڻپ بنيادي طور نسلي سڃاڻپ کان وڌيڪ سماجي طبقي يا ذات جي اظهار طور ڪم ڪندي رهي آهي. برونڊي ۽ روانڊا جي ماڻهن جون ٻوليون به هڪ ٻئي سان گهڻيون مشابهت رکن ٿيون، يعني [[ڪرونڊي]] ۽ [[ڪنياروانڊا]]. تاريخي سببن ڪري انگريزي، فرانسيسي ۽ سواهيلي به مختلف سرڪاري حيثيتن ۾ استعمال ٿين ٿيون ۽ برونڊي ۽ روانڊا ٻنهي ۾ ٻي ٻوليءَ طور وڏي پيماني تي ڳالهائجن ٿيون.<ref name="BC">{{Cite web|url=https://www.teachingenglish.org.uk/sites/teacheng/files/Euromonitor%20Report%20A4.pdf|title=The Benefits of the English Language for Individuals and Societies: Quantitative Indicators from Cameroon, Nigeria, Rwanda, Bangladesh and Pakistan|access-date=7 February 2023|archive-date=9 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230309070332/https://www.teachingenglish.org.uk/sites/teacheng/files/Euromonitor%20Report%20A4.pdf|url-status=live}}</ref> == ڪانگو ۾ ٽوٽسي == عالمن{{Who|date=August 2025}} گهڻي عرصي کان اهو تسليم ڪيو آهي ته هاڻوڪي [[ڪانگو جي جمهوري جمهوريه]] (ڊي آر سي) ۾ ٽوٽسي موجودگيءَ کي بهتر نموني سمجهڻ لاءِ ٻن مکيه گروهن ۾ فرق ڪرڻ ضروري آهي، جن جي تاريخن کي نوآبادياتي پاليسين ۽ پوءِ وارن سياسي تڪرارن گهڻو متاثر—۽ ڪيترين حالتن ۾ بگاڙيو—آهي.{{Citation needed|date=March 2025}} === اتر ۽ ڏکڻ ڪيوو ۾ بانياروانڊا === ٽوٽسي جي هڪ ٻي اهم موجودگي [[اتر ڪيوو]] جي ڪجهه حصن ۾ وسيع [[بانياروانڊا]] برادريءَ جي اندر ملي ٿي. هن برادريءَ ۾ ٽوٽسي ۽ هوتو ٻئي شامل آهن ۽ اها گهڻو ڪري پاڙيسري [[روانڊا]] مان مختلف دورن ۾ ٿيندڙ لڏپلاڻن جو نتيجو آهي، جيڪي نوآبادياتي دور کان اڳ، نوآبادياتي دور ۽ نسل ڪشي کان پوءِ جي زمانن تائين جاري رهيون. خاص طور 1994ع جي [[روانڊا جي نسل ڪشي]] دوران ۽ ان کان پوءِ ٿيندڙ وڏي پيماني واري لڏپلاڻ چڱيءَ طرح دستاويز ٿيل آهي ۽ ان اوڀر ڪانگو جي نسلي بناوٽ کي گهڻو بدلائي ڇڏيو.<ref>Uvin, Peter. "The Congo and the Rwandan Tragedy: Politics, Ideology and the Struggle for Power." ''Journal of Eastern African Studies'', vol. 1, no. 2, 2007, pp. 281–300.</ref><ref>Reyntjens, Filip. ''Political Awakening in the Belgian Congo: The Early Phase, 1908–1945''. Cambridge University Press, 2019.</ref> علمي اتفاقِ راءِ موجب اهي لڏپلاڻون ڪنهن هڪ ٻاهرين واقعي جو نتيجو نه هيون، پر انهن جا پيچيده تاريخي پس منظر آهن، جيڪي اڄ به علائقائي سياست تي اثرانداز ٿين ٿا.{{Citation needed|date=August 2025}} === تڪرار ۽ هاڻوڪا مسئلا === اوڀر ڊي آر سي ڪيترن ڏهاڪن کان هٿياربند تڪرارن جو اهم مرڪز رهيو آهي، جتي ڪيترائي هٿياربند گروهه سرگرم رهيا آهن. انهن مان ڪجهه، خاص طور [[نيشنل ڪانگريس فار دي ڊفينس آف دي پيپل]] (سي اين ڊي پي) مان نڪتل ۽ پوءِ [[23 مارچ تحريڪ|ايم 23]] جي نالي سان مشهور ٿيندڙ تنظيمون، ٽوٽسي پس منظر رکندڙ ماڻهن جي قيادت هيٺ رهيون آهن. تنهن هوندي به انهن گروهن کي رڳو نسلي نقطه نظر سان ڏسڻ صورتحال کي حد کان وڌيڪ سادو ڪري ڇڏي ٿو. علمي اڀياس عام طور ان ڳالهه تي متفق آهن ته تڪرارن جون پاڙون نوآبادياتي ورثي، [[ڪوبالٽ]] جهڙن قيمتي وسيلن تي مقابلي ۽ گهري سياسي ۽ سماجي شڪايتن جي گڏيل اثر ۾ آهن.<ref>Nzongola-Ntalaja, Georges. ''The Congo: From Leopold to Kabila: A People's History''. Zed Books, 2002.</ref> بين الاقوامي ادارن جون رپورٽون سنگين انساني حقن جي ڀڃڪڙين—جن ۾ ٻارن کي سپاهي بڻائڻ ۽ معدني دولت جو غيرقانوني استحصال شامل آهي—کي دستاويز ڪري چڪيون آهن، پر انهن مسئلن کي سڌي سنئين نسلي تڪرار بدران رياستي ڪمزوري ۽ بين الاقوامي معاشي دٻائن جي وسيع پس منظر ۾ سمجهڻ وڌيڪ مناسب آهي.<ref>Human Rights Watch. "Breakdown of the State in the Democratic Republic of the Congo." Human Rights Watch Reports, 2010.</ref> == ناميارا ماڻهو == {{main|ٽوٽسي ماڻهن جي فهرست}} * [[پال ڪگامي]] * [[اسٽرومي]] * [[ميشيل ميڪومبيرو]] * [[ژان بپتست باگازا]] * [[پيئر بويويا]] * [[لوئيس مشيڪي وابو]] * [[اريئيل ڪاياباگا]] * [[بنجامن سيهيني]] * [[سائدو بيراهينو]] * [[گائل بگيريمانا]] * [[سيسيل ڪائيريبوا]] * [[نڪوٽي گاتوا]] * [[گائل فائي]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهرين ڳنڍڻا== * [http://www.ictr.org روانڊا لاءِ بين الاقوامي فوجداري ٽربيونل] (آءِ سي ٽي آر اڳيان آيل سڀني ڪيسن جي حيثيت ۽ فيصلا هتي موجود آهن) * [http://www.ictr.org The International Criminal Tribunal for Rwanda (the status and judgments of all cases before the ICTR are available here)] {{Authority control}} [[زمرو:ٽٽسي]] [[زمرو:نسلي گروہ]] [[زمرو:برونڊي جا نسلي گروهه]] [[زمرو:روانڊا جا نسلي گروهه]] [[زمرو:يوگنڊا جا نسلي گروهه]] [[زمرو:آفريڪا ۾ نسلي گروهه]] [[زمرو:جمهوريا ڪانگو جا نسلي گروهه]] 8vf5er5vtoqock21jcmdb3acai6ol96 404701 404700 2026-08-19T07:36:40Z Memon2025 21315 /* */ 404701 wikitext text/x-wiki {{Short description|آفريقي عظيم ڍنڍن واري علائقي جو هڪ نسلي گروهه}} {{Infobox ethnic group | group = ٽٽسي (Tutsi) <br><small> اباٽٽسي (Abatutsi)</small> | image = King's palace in Nyanza.jpg | caption = نيانزا ۾ روايتي ٽٽسي بادشاهه جو محل | region1 = {{flagcountry|Burundi}} | pop1 = 1.7 ملين (ڪل آبادي جو 14 سيڪڙو) | region2 = {{flagcountry|Rwanda}} | pop2 = 1 کان 2 ملين (ڪل آبادي جو اٽڪل 9 کان 15 سيڪڙو) | rel = [[عيسائيت]] (80 سيڪڙو)، [[اسلام]] (5 سيڪڙو) | langs = [[ڪينيا-روانڊا]]، [[ڪيرونڊي]] | related = روانڊا-رونڊي قومون ۽ هيما ماڻهو }} تاريخي طور تي، ٽٽسي ماڻهو مال دار/ڌنار (<small>pastoralists</small>) هئا ۽ سماج ۾ جنگجو طبقي جي حيثيت رکندا هئا. 1962ع کان اڳ، روانڊا جو سماجي ۽ سياسي نظام ٽٽسي اشرافيه جي هٿ ۾ هو. '''ٽٽسي''' (<small>Tutsi</small>)، جن کي واٽٽسي (<small>Watutsi</small>) يا اباٽٽسي (<small>Abatutsi</small>) پڻ چيو ويندو آهي، هڪ نسلي گروهه آهن جيڪي بنيادي طور تي [[روانڊا]] ۽ [[برونڊي]] ۾ آباد آهن. اهي روانڊا ۽ برونڊي جي ٽن وڏن نسلي گروهن مان ٻيو نمبر وڏو گروهه آهن، ٻيا ٻه گروهه '''هوتو''' (<small>Hutu</small>) ۽ '''ٽوا''' (<small>Twa</small>) آهن. تاريخي طور تي، ٽٽسي ماڻهو مال دار/ڌنار (<small>pastoralists</small>) هئا ۽ سماج ۾ جنگجو طبقي جي حيثيت رکندا هئا. 1962ع کان اڳ، روانڊا جو سماجي ۽ سياسي نظام ٽٽسي اشرافيه جي هٿ ۾ هو. == اصليت ۽ درجه بندي == مورخ ڪرسٽوفر اهرٽ (Christopher Ehret) جو مڃڻ آهي ته ٽٽسي ماڻهو بنيادي طور تي قديم '''ڏکڻ ڪوشيٽڪ''' (South Cushitic) ٻوليون ڳالهائيندڙن جو نسل آهن، جيڪي 800 قبل مسيح کان اڳ عظيم ڍنڍن واري علائقي ۾ داخل ٿيا هئا. اهي ماڻهو مڪمل طور تي پنهنجي مال مويشي تي گذارو ڪندا هئا ۽ اناج جي پوک نه ڪندا هئا. ٽٽسي ماڻهن جي ثقافت ۽ کين جي عادتن ۾ قديم نيلو-سحرائي ۽ مرڪزي سوڊاني اثر پڻ ملي ٿو. روانڊا-رونڊي ٻولين ۾ مالداري سان لاڳاپيل ڪيترائي لفظ، جهڙوڪ "ڳئون" (Inka)، انهن قديم لڏپلاڻ ڪندڙن جي ٻولين مان ورتل آهن. بيلجيم جي نوآبادياتي دور ۾، ٽٽسي ماڻهن جي سڃاڻپ لاءِ هڪ عجيب معيار مقرر ڪيو ويو هو: جنهن شخص وٽ 10 کان وڌيڪ ڳئون هونديون هيون يا جنهن جو قد 6 فوٽن کان وڌيڪ هوندو هو، تنهن کي "ٽٽسي" قرار ڏنو ويندو هو. ==جينياتيات== جديد جينياتي مطالعو ڏيکاري ٿو ته ٽٽسي ماڻهو گهڻو ڪري بانٽو (Bantu) نسل سان تعلق رکن ٿا، پر انهن ۾ ڪجهه منفرد خاصيتون به آهن: * '''پدري نسل (Y-DNA):''' اٽڪل 60 سيڪڙو ٽٽسي مردن ۾ هئپلو گروپ E1b1a ملي ٿو، جيڪو بانٽو نسل جي نشاني آهي. جڏهن ته 14.9 سيڪڙو ۾ هئپلو گروپ B ملي ٿو، جيڪو هوتو ماڻهن (4.3 سيڪڙو) جي مقابلي ۾ گهڻو وڌيڪ آهي. * '''قد:''' ٽٽسي ماڻهو پنهنجي ڊگهي قد جي ڪري مشهور آهن. انهن جو اوسط قد '''5 فوٽ 9 انچ (175 سينٽي ميٽر)''' هوندو آهي، جڏهن ته ڪجهه ماڻهو 7 فوٽن کان به وڌيڪ ڊگها رڪارڊ ڪيا ويا آهن. == تاريخ == روانڊا ۾ 15هين صدي کان وٺي ٽٽسي بادشاهت قائم هئي. 1897ع ۾ جرمني ۽ پوءِ 1916ع ۾ بيلجيم روانڊا تي قبضو ڪيو. نوآبادياتي طاقتن ٽٽسي ماڻهن کي تعليم ۽ حڪومت ۾ ترجيح ڏني، جنهن جي ڪري هوتو اڪثريت ۾ ڪاوڙ پيدا ٿي. 1959ع ۾ هوتو ماڻهن ٽٽسي بادشاهت جي خلاف بغاوت ڪئي، جنهن کي '''روانڊا جو انقلاب''' چيو وڃي ٿو. ان کان پوءِ هزارين ٽٽسي ماڻهو پاڙيسري ملڪن يوگنڊا ۽ تنزانيا ڏانهن هجرت ڪري ويا. == آباديءَ جا انگ اکر (2026 جي اندازي مطابق) == ٽٽسي ماڻهن جي آبادي هيٺين ملڪن ۾ ورهايل آهي: {| class="wikitable" ! ملڪ !! آبادي (لڳ ڀڳ) !! ڪل آبادي جو سيڪڙو |- | برونڊي || 1.7 ملين || 14% |- | روانڊا || 1.2 کان 2 ملين || 9% - 15% |- | يوگنڊا || 250,000 || - |} ==ٽوٽسي== {{Short description|آفريڪي عظيم ڍنڍن واري علائقي جو نسلي گروهه}} {{Infobox ethnic group | group = ٽوٽسي <br><small> اباتوٽسي</small> | pop = | region1 = {{flagcountry|برونڊي}} | pop1 = 1.7 ملين (ڪُل آباديءَ جو 14٪) | ref1 = | region2 = {{flagcountry|روانڊا}} | pop2 = 1–2 ملين (ڪُل آباديءَ جو 9٪–15٪) | ref2 = <ref>روانڊا جي نسل ڪشي کان پوءِ ٻيهر نسلي آدمشماري نه ڪئي وئي؛ اندازي موجب آباديءَ جو 9 کان 15 سيڪڙو ٽوٽسي آهي.</ref> | ref3 = | region4 = {{flagcountry|بيلجيم}} | pop4 = | ref4 = | region5 = {{flagcountry|فرانس}} | pop5 = | ref5 = | region6 = | popplace = | rels = [[عيسائيت]] (80٪)، [[اسلام]] (5٪) | langs = [[ڪنياروانڊا]]،<!-- نوٽ: ٽوٽسي ماڻهو تاريخي سببن ۽ رسمي تعليم ۾ انگريزي، فرانسيسي ۽ سواهيلي کي ٻي ٻوليءَ طور ڳالهائين ۽ سکن ٿا، نه ته مادري ٻولين طور؛ هن خاني جو مقصد بنيادي طور مادري ٻوليون ڏيکارڻ آهي --> [[ڪرونڊي]] | related = ٻيا [[روانڊا-رونڊي]] ماڻهو ۽ [[هيما ماڻهو]] | native_name_lang = }} '''ٽوٽسي''' (اچار: '''ٽوٽسي''')، جن کي '''واتوسي'''، '''واتوٽسي''' يا '''اباتوٽسي''' (اچار: '''اباتوٽسي''') پڻ چيو وڃي ٿو، هڪ [[نسلي گروهه]] آهن، جيڪي بنيادي طور [[روانڊا]] ۽ [[برونڊي]] ۾ آباد آهن.<ref>{{Cite encyclopedia|title=Tutsi|editor-last=Pauls|editor-first=Elizabeth Prine|display-editors=etal|url=https://www.britannica.com/topic/Tutsi|access-date=7 February 2023|encyclopedia=Britannica|date=2007|language=en|archive-date=1 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230201194120/https://www.britannica.com/topic/Tutsi|url-status=live}}</ref> اهي [[بانٽو ٻوليون|بانٽو ٻوليون]] ڳالهائيندڙ ماڻهو آهن<ref>{{Cite encyclopedia|title=Rwanda {{!}} Language & Facts|url=https://www.britannica.com/topic/Rwanda-language|access-date=15 January 2021|encyclopedia=Britannica|date=2019|archive-date=16 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210116032718/https://www.britannica.com/topic/Rwanda-language|url-status=live}}</ref> ۽ [[روانڊا]] ۽ [[برونڊي]] جي ٽن مکيه [[نسلي گروهه|نسلي گروهن]] مان ٻيو سڀ کان وڏو گروهه آهن؛ ٻيا ٻه [[هوتو]] ۽ [[توا]] آهن.<ref name="brenneman">{{cite book |last=Brenneman |first= Richard |year=1969 |title= Rwanda, a Country Study |edition= |location=United States|lccn=2007492448|publisher=US Government |isbn=|id=9910001051459703686|page=46 |oclc= 22675245 }}</ref> تاريخي طور ٽوٽسي [[مال پالڻ|مال پاليندڙ]] هئا ۽ [[جنگجو]] [[ذات (سماج)|طبقي]] ۾ اهم حيثيت رکندا هئا. 1962ع کان اڳ اهي روانڊا جي سماج تي غالب هئا، جيڪو هڪ سرپرستيءَ واري ڍانچي هيٺ ٽوٽسي اشرافيه ۽ هوتو عام ماڻهن تي مشتمل هو. سخت طبقاتي ورهاست واري ان سماج ۾ ٽوٽسي غالب عهدن تي فائز هئا ۽ حڪمران طبقي جو وڏو حصو بڻجندا هئا.<ref name="brenneman"/> == بڻ بڻياد ۽ درجيبندي == آمريڪي تاريخدان [[ڪرسٽوفر ايهرٽ]] جو خيال آهي ته ٽوٽسي گهڻو ڪري [[ڏکڻ ڪوشيٽڪ ٻوليون|ڏکڻ ڪوشيٽڪ]] ٻولين جي هڪ هاڻي ناپيد شاخ جي ڳالهائيندڙن مان نسل رکن ٿا، جنهن کي هو ”ٽيل ڏکڻ ڪوشيٽڪ“ سڏي ٿو. ٽيل ڏکڻ ڪوشيٽڪ ماڻهو 800 ق.م کان ڪجهه وقت اڳ [[آفريڪي عظيم ڍنڍون|آفريڪي عظيم ڍنڍن واري علائقي]] ۾ داخل ٿيا هئا ۽ مال پاليندڙ هئا، جيڪي پنهنجي چوپائي مال تي ڀاڙيندا هئا ۽ ممڪن آهي ته پاڻ اناج نه پوکيندا هجن. اهي جهنگلي جانورن جو شڪار نه ڪندا هئا ۽ مڇي کائڻ منع سمجهيو ويندو هو ۽ ان کان سختيءَ سان پاسو ڪيو ويندو هو. ٽيل ڏکڻ ڪوشيٽڪ طرز زندگيءَ ۾ ٽوٽسي ماڻهن جي زندگيءَ سان نمايان مشابهتون ملن ٿيون، جيڪي پنهنجي ڍورن جي کير، رت ۽ گوشت تي گهڻو ڀاڙين ٿا ۽ روايتي طور اناج پوکڻ ۽ کائڻ کان پاسو ڪندا آهن، ٺڪر جي ٿانون ٺاهڻ ۽ شڪار کي گهٽ درجي جو ڪم سمجهندا آهن ۽ مڇي کائڻ کان به پاسو ڪندا آهن. [[روانڊا-رونڊي]] ٻولين ۾ مال پالڻ سان لاڳاپيل ڪيترائي لفظ [[wikt:Category:Rwanda-Rundi terms derived from South Cushitic languages|ٽيل ڏکڻ ڪوشيٽڪ مان ورتل لفظ]] آهن، جهڙوڪ ”سانڊ“، ”ڳئون جو ڇيڻو“ ۽ ”شينهن“.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=1i-IBmCeNhUC|title=An African Classical Age: Eastern and Southern Africa in World History, 1000 B.C. to A.D. 400|pages=62, 86, 181–183|isbn=978-0-8139-2057-3 |last1=Ehret |first1=Christopher |date=1998 |publisher=University Press of Virginia }}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=xysSAQAAIAAJ|title=Ethiopians and East Africans: The Problem of Contacts|page=11 |last1=Ehret |first1=Christopher |date=1974 }}</ref><ref>{{Cite journal|url = https://www.jstor.org/stable/183030|jstor = 183030|title = We Are What We Eat: Ancient Agriculture between the Great Lakes|last1 = Schoenbrun|first1 = David L.|journal = The Journal of African History|year = 1993|volume = 34|issue = 1|pages = 1–31|doi = 10.1017/S0021853700032989|s2cid = 162660041|url-access = subscription|archive-date = 28 March 2022|access-date = 25 March 2025|archive-url = https://web.archive.org/web/20220328154318/https://www.jstor.org/stable/183030|url-status = live}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=xysSAQAAIAAJ|title=Ethiopians and East Africans: The Problem of Contacts|date=1974 |page=31|publisher=East African Publishing House }}</ref> ڪجهه زباني روايتن ۽ قياسي بيانن ۾ ڪڏهن ڪڏهن ٽوٽسي جي بڻ بڻياد کي [[هارن آف آفريڪا]] جي گروهن سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي وئي آهي، جهڙوڪ صومالي قبيلو [[گادابورسي]]. تنهن هوندي به، اهڙين دعوائن جي حمايت ۾ ڪا به وڏي پيماني تي قبول ڪيل تاريخي يا علمي شاهدي موجود ناهي. مکيه ڌارا واري علمي تحقيق عام طور ٽوٽسي کي آفريڪي عظيم ڍنڍن واري علائقي جي مقامي آبادين جو حصو سمجهي ٿي، جن جي پيچيده تاريخ ڊگهي عرصي واري مقامي ۽ علائقائي رابطن سان ٺهي آهي.<ref>Ehret, Christopher. ''The Civilizations of Africa: A History to 1800''. University of Virginia Press, 2002.</ref><ref>Reliable academic source here</ref> {{blockquote|ڍنڍن واري علائقي جي ڏاکڻي اڌ ۾ اهم مال پاليندڙن طور ڏکڻ ڪوشيٽڪ ماڻهن جو هي دير تائين جاري رهندڙ وجود هڪ دلچسپ امڪان پيدا ڪري ٿو ته بعد واري دور جي ٽوٽسي ۽ [[هيما ماڻهو|هيما]] مال پالڻ واري روايت، جيڪا علائقي جي ڏاکڻي اڌ ۾ سڀ کان وڌيڪ اهم آهي، شايد ڏکڻ ڪوشيٽڪ ثقافت ۾ جڙيل هجي ۽ اهڙيءَ طرح اتر بدران اوڀر کان آيل هجي.|[[ڪرسٽوفر ايهرٽ]]|title=گڏيل قومن جي تعليمي، سائنسي ۽ ثقافتي تنظيم جي آفريڪا جي عام تاريخ: ٻارهين کان سورهين صديءَ تائين آفريڪا|source=<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=HwV2a-lPB70C|title= UNESCO General History of Africa: Africa from the Twelfth to the Sixteenth Century|date= 10 May 1998|page=503|publisher= University of California Press|isbn= 978-0-520-06699-1}}</ref>}} ٽوٽسي پنهنجي نسلي بڻ بڻياد جو هڪ اهم حصو [[اوڀر سوڊانڪ|سوگ اوڀر ساحلي ماڻهن]] مان پڻ حاصل ڪن ٿا، جيڪي هڪ گهڻو اڳ ناپيد ٿيل [[نائلو-صحارائي]] گروهه هئا. سوگ ماڻهو زرعي-مال پاليندڙ هئا، جيڪي لڳ ڀڳ 2000 ق.م ۾ روانڊا ۽ برونڊي ۾ داخل ٿيا ۽ گهڻو ڪري ڏکڻ روانڊا ۽ [[روزيزي درياهه]] جي اوڀر ۽ اولهه وارن علائقن ۾ آباد ٿيا. ايهرٽ موجب اهي [[ڏاکڻي اوڀر سوڊانڪ ٻوليون|ڪير-ابائي ٻولي]] ڳالهائيندا هئا، جيڪا [[نائلوٽڪ ٻوليون|نائلوٽڪ]] ۽ [[سورمڪ ٻوليون|سورمڪ ٻولين]] سان لاڳاپيل، پر انهن کان الڳ هئي. ٽوٽسي ماڻهن پاران ڳالهائجندڙ [[اولهندي ڍنڍن واريون بانٽو ٻوليون]] ۾ ڪيترائي [[wikt:Category:Rwanda-Rundi terms derived from Eastern Sudanic languages|سوگ اوڀر ساحلي لفظ]] موجود آهن، جهڙوڪ ڳئون لاءِ لفظ ''انڪا''، جنهن جي سوگ ٻوليءَ ۾ اصل معنيٰ ”چوپائي مال جو ڪئمپ“ هئي؛ اهو ٽوٽسي مال پالڻ واري روايت ۾ سندن اثر کي ظاهر ڪري ٿو.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=1i-IBmCeNhUC|title=An African Classical Age: Eastern and Southern Africa in World History, 1000 B.C. to A.D. 400|pages=81–85, 101, 306|isbn=978-0-8139-2057-3 |last1=Ehret |first1=Christopher |date=1998 |publisher=University Press of Virginia }}</ref><ref>{{Cite journal|url = https://www.jstor.org/stable/183030|jstor = 183030|title = We Are What We Eat: Ancient Agriculture between the Great Lakes|last1 = Schoenbrun|first1 = David L.|journal = The Journal of African History|year = 1993|volume = 34|issue = 1|pages = 13–15, 30–31|doi = 10.1017/S0021853700032989|s2cid = 162660041|url-access = subscription|archive-date = 28 March 2022|access-date = 25 March 2025|archive-url = https://web.archive.org/web/20220328154318/https://www.jstor.org/stable/183030|url-status = live}}</ref><ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=lmdTAAAAYAAJ |title=Origins of Kingship Traditions and Symbolism in the Great Lakes Region of Africa |page=351 |isbn=978-91-554-7295-5 |last1=Farelius |first1=Birgitta |date=2008 |publisher=Uppsala universitet |archive-date=8 January 2026 |access-date=1 April 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260108143448/https://books.google.com/books?id=lmdTAAAAYAAJ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=qHf8DwAAQBAJ|title=Sacrifice as Terror: The Rwandan Genocide of 1994|date=13 September 2020|pages=63–65|publisher=Routledge|isbn=978-1-000-18448-8|archive-date=4 April 2025|access-date=25 March 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250404221104/https://books.google.com/books?id=qHf8DwAAQBAJ|url-status=live}}</ref> [[وچ سوڊانڪ|وچ سوڊانڪ ماڻهو]] به ممڪن طور ٽوٽسي جي نسلي بڻ بڻياد جو هڪ ٻيو حصو آهن. وچ سوڊانڪ هاري ۽ مال پاليندڙ لڳ ڀڳ 3000 ق.م ۾ روانڊا ۽ برونڊي ۾ داخل ٿيا، ۽ بانٽو ماڻهن ۾ جذب ٿيڻ کان پوءِ به سندن ڪجهه ثقافتي روايتون برقرار رهيون. مثال طور، وچ سوڊانڪ ٻوليون ڳالهائيندڙ سماجن ۾ عورتن کي ڍورن کان پري رکيو ويندو آهي. ٽوٽسي ۽ سندن اتر ۾ رهندڙ پاڙيسري [[هيما ماڻهو|هيما]] ماڻهن ۾ عورتن کي، خاص طور [[حيض چڪر|حيض]] دوران، ڳئون ڏوهڻ جي سخت منع هوندي آهي.<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=lmdTAAAAYAAJ |title=Origins of Kingship Traditions and Symbolism in the Great Lakes Region of Africa |pages=67–68, 116, 351 |isbn=978-91-554-7295-5 |last1=Farelius |first1=Birgitta |date=2008 |publisher=Uppsala universitet |archive-date=8 January 2026 |access-date=1 April 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260108143448/https://books.google.com/books?id=lmdTAAAAYAAJ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite journal|url=https://www.jstor.org/stable/179560|title=Sheep and Central Sudanic Peoples in Southern Africa|page=220|jstor=179560 |last1=Ehret |first1=Christopher |journal=The Journal of African History |date=1968 |volume=9 |issue=2 |doi=10.1017/S0021853700008835 |url-access=subscription }}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=vLPx8f5zZd4C|title=Tribal Crafts of Uganda|date=1953 |page=15}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=1i-IBmCeNhUC|title=An African Classical Age: Eastern and Southern Africa in World History, 1000 B.C. to A.D. 400|pages=8, 96|isbn=978-0-8139-2057-3 |last1=Ehret |first1=Christopher |date=1998 |publisher=University Press of Virginia }}</ref> ”ٽوٽسي“ جي وصف وقت ۽ هنڌ سان گڏ بدلجندي رهي آهي. روانڊا ۾ سماجي ڍانچا نوآبادياتي دور ۾ [[روانڊا-اورونڊي|بيلجيمي حڪمراني]] هيٺ به غير مستحڪم رهيا. عام طور ٽوٽسي اشرافيه يا امير طبقو، عام ٽوٽسي ماڻهن کان الڳ سمجهيو ويندو هو. جڏهن بيلجيمي نوآبادياتي انتظاميه روانڊا-برونڊي ۾ آدمشماري ڪئي، تڏهن ماڻهن کي هڪ سادي درجيبنديءَ واري سرشتي تحت سڃاتو ويو. ”ٽوٽسي“ ان شخص کي چيو ويو، جيڪو ڏهن کان وڌيڪ ڳئون جو مالڪ هجي يا جنهن ۾ ڪجهه جسماني خاصيتون هجن، جهڙوڪ ڊگهو ۽ سنهو نڪ، [[مٿانهان ڳل جا هڏا]] يا ڇهن فوٽن کان وڌيڪ قد؛ اهي سڀ خاصيتون ٽوٽسي ماڻهن سان لاڳاپيل عام بيانن ۾ شامل ڪيون وينديون هيون. نوآبادياتي دور ۾ [[هيميٽڪ مفروضو|هيميٽڪ مفروضي]] مطابق اهو خيال پيش ڪيو ويو ته ٽوٽسي [[هارن آف آفريڪا]] مان [[آفريڪي عظيم ڍنڍون|عظيم ڍنڍن واري علائقي]] ۾ آيا هئا.<ref>International Institute of African Languages and Cultures, Africa, Volume 76, (Oxford University Press., 2006), pg 135.</ref><ref>{{Cite news|title=Shooting Star of the Continent|date=10 June 2010|author1=Josh Kron|work=Haaretz|url=https://www.haaretz.com/2010-06-10/ty-article/shooting-star-of-the-continent/0000017f-e0e7-d568-ad7f-f3ef944b0000|access-date=7 February 2023|archive-date=24 February 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250224015029/https://www.haaretz.com/2010-06-10/ty-article/shooting-star-of-the-continent/0000017f-e0e7-d568-ad7f-f3ef944b0000|url-status=live}}</ref> ڪجهه ماڻهن{{Who|date=August 2025}} ٽوٽسي کي [[ڪوشيٽڪ ٻوليون ڳالهائيندڙ ماڻهو|ڪوشيٽڪ بڻ]] وارو سمجهيو آهي، جيتوڻيڪ اهي ڪا [[ڪوشيٽڪ ٻوليون|ڪوشيٽڪ ٻولي]] نٿا ڳالهائين ۽ لڳ ڀڳ 400 سالن کان ساڳين علائقن ۾ رهندا آيا آهن، جنهن دوران علائقي جي هوتو ماڻهن سان گهڻي پيماني تي شاديون ٿيون آهن. هوتو ۽ ٽوٽسي جي ڊگهي عرصي واري گڏجڻ ۽ شادين جي تاريخ سبب ڪجهه نسل نگارن ۽ تاريخدانن جو خيال آهي ته هوتو ۽ ٽوٽسي کي مڪمل طور الڳ نسلي گروهه سڏڻ درست ناهي.<ref>[[فلپ گوري وچ]], {{cite book |title=We Wish to Inform You That Tomorrow We Will Be Killed With Our Families |title-link=We Wish to Inform You That Tomorrow We Will Be Killed With Our Families |year=1998}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.preventgenocide.org/edu/pastgenocides/rwanda/indangamuntu.htm|title='Indangamuntu 1994: Ten years ago in Rwanda this ID Card cost a woman her life' by Jim Fussell|website=www.preventgenocide.org|access-date=5 January 2013|archive-date=15 November 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121115092142/http://www.preventgenocide.org/edu/pastgenocides/rwanda/indangamuntu.htm|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite magazine |last=Gourevitch |first=Philip |date=10 December 1995 |title=From 1995: Rwanda, After the Genocide |url=https://www.newyorker.com/magazine/1995/12/18/after-the-genocide |access-date=14 May 2025 |magazine=The New Yorker |language=en-US |issn=0028-792X |archive-date=19 April 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180419183503/https://www.newyorker.com/magazine/1995/12/18/after-the-genocide |url-status=live }}</ref> == جينيات == {{See also|هوتو، ٽوٽسي ۽ توا جي بڻ بڻياد}} === واءِ-ڊي اين اي === [[واءِ ڪروموسوم]] بابت جديد جينياتي اڀياس عام طور ظاهر ڪن ٿا ته ٽوٽسي، هوتو وانگر، گهڻو ڪري بانٽو بڻ بڻياد رکن ٿا (60٪ [[هيپلوگروپ E1b1a (Y-DNA)|E1b1a]]، 20٪ [[هيپلوگروپ B (Y-DNA)|B]]، 4٪ [[هيپلوگروپ E1b1 (Y-DNA)|E-P2]](xE1b1a)). [[هارن آف آفريڪا]] ۽ [[اتر آفريڪا]] سان لاڳاپيل پدري جينياتي اثر تمام گهٽ آهن (3٪ کان گهٽ [[هيپلوگروپ E1b1b (Y-DNA)|E1b1b-M35]])، ۽ انهن کي گهڻو اڳ جي انهن آبادين سان منسوب ڪيو وڃي ٿو، جيڪي پوءِ جذب ٿي ويون. تنهن هوندي به، ٽوٽسي وٽ هيپلوگروپ B جا واءِ-ڊي اين اي پدري سلسلا (14.9٪ B) هوتو (4.3٪ B) جي ڀيٽ ۾ گهڻو وڌيڪ آهن.<ref>{{cite journal | last1 = Luis | first1 = J. R. | display-authors = etal | year = 2004 | title = The Levant versus the Horn of Africa: Evidence for Bidirectional Corridors of Human Migrations | journal = American Journal of Human Genetics | volume = 74 | issue = 3| pages = 532–544 | doi = 10.1086/382286 | pmid = 14973781 | pmc=1182266}}</ref> === آٽوسومل ڊي اين اي === عام طور ٽوٽسي پنهنجن پاڙيسري بانٽو آبادين، خاص طور هوتو، سان ويجهي جينياتي مائٽي رکن ٿا. تنهن هوندي به، اهو واضح ناهي ته اها هڪجهڙائي بنيادي طور ٻنهي برادرين وچ ۾ شادين ذريعي وڏي پيماني تي ٿيندڙ جينياتي ڏي وٺ جو نتيجو آهي يا سندن گڏيل بڻ بڻياد مان پيدا ٿي آهي: <blockquote>[...] ڪيترين نسلن تائين [[جين وهڪرو|جين وهڪري]] انهن ٻن بانٽو ماڻهن جي وچ ۾ اڳ موجود ممڪن واضح جسماني فرقن کي ختم ڪري ڇڏيو؛ اهي فرق عام طور قد، جسماني بناوٽ ۽ چهري جي خاصيتن سان منسوب ڪيا ويندا هئا. ماڻهن ۾ جسماني خاصيتن جو هڪ وسيع سلسلو موجود هجڻ باوجود، بيلجيمي اختيارين 1920ع واري ڏهاڪي ۾ معاشي معيارن جي بنياد تي نسلي وابستگي کي قانوني طور مقرر ڪيو. نتيجي طور غير واضح حياتياتي فرقن تي رسمي ۽ سخت سماجي ورهاست لاڳو ڪئي وئي. ڪجهه حد تائين، پوءِ وارن ڏهاڪن ۾ انهن درجن جي لچڪ حياتياتي فرقن جي تصور کي وڌيڪ مضبوط ڪيو، جنهن سان ڊگهي قد واري اشرافيه ۽ ننڍي قد واري هيٺئين طبقي جو تصور پيدا ٿيو، پر اهو ڪجهه صديون اڳ موجود جينياتي ذخيرن سان ٿورو ئي لاڳاپيل هو. تنهنڪري سماجي درجا ته حقيقي آهن، پر هوتو ۽ ٽوٽسي جي وچ ۾ ڳولهي سگهجندڙ جينياتي فرق تمام گهٽ يا تقريباً نه آهن.<ref>[[جوزف سي. ملر]] (مدير)، ''New Encyclopedia of Africa''، جلد 2، Dakar-Hydrology، Charles Scribner's Sons.</ref></blockquote> === قد === سندن سراسري قد لڳ ڀڳ {{convert|5|ft|9|in|cm}} آهي، جڏهن ته ڪجهه ماڻهن جو قد {{convert|7|ft|cm}} کان به وڌيڪ درج ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/1964/02/23/the-rise-and-fall-of-the-watusi.html|title=The Rise and Fall Of the Watusi|newspaper=The New York Times|date=23 February 1964}}</ref><ref>{{Cite web |date=18 June 2020 |title=Did you know of the Tutsi people in Rwanda?They are among the Tallest people in Africa |url=https://www.jamiiforums.com/threads/did-you-know-of-the-tutsi-people-in-rwanda-they-are-among-the-tallest-people-in-africa.1745470/ |access-date=14 May 2025 |website=JamiiForums |language=en-US |archive-date=20 August 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250820090953/https://www.jamiiforums.com/threads/did-you-know-of-the-tutsi-people-in-rwanda-they-are-among-the-tallest-people-in-africa.1745470/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=samson |date=5 December 2022 |title=The Tutsi of Rwanda |url=https://africaadventurevacations.com/the-tutsi-of-rwanda/ |access-date=14 May 2025 |website=Africa Adventure Vacations |language=en-US}}</ref> == تاريخ == {{multiple image | direction = vertical | width = | footer = | image1 = | caption1 we = | image2 = King's palace in Nyanza.jpg | caption2 we = | image3 = Chifu Kaware safarini (Kandt 1904 II, 97).png | caption3 = [[نيانزا، روانڊا|نيانزا]] ۾ روايتي ٽوٽسي بادشاهه جو محل (مٿي) ۽ روانڊا {{circa|1900}}، ٽوٽسي سردار ڪاواري سفر دوران (هيٺ) }} نوآبادياتي حڪمرانن جي اچڻ کان اڳ روانڊا تي 15هين صديءَ کان ٽوٽسي-غالب بادشاهت حڪمراني ڪندي رهي هئي.<ref>{{Cite web |title=History |url=https://www.rlp-ruanda.de/en/the-two-countries/rwanda/history/ |access-date=14 May 2025 |website=www.rlp-ruanda.de}}</ref><ref>{{Cite web |title=Rise of Rwanda {{!}} EBSCO Research Starters |url=https://www.ebsco.com/research-starters/history/rise-rwanda |access-date=14 May 2025 |website=www.ebsco.com |language=en |archive-date=20 August 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250820100953/https://www.ebsco.com/research-starters/history/rise-rwanda |url-status=live }}</ref> 1897ع ۾ [[جرمن سلطنت|جرمني]] بادشاهه سان اتحاد قائم ڪري روانڊا ۾ پنهنجو اثر قائم ڪيو، جنهن سان نوآبادياتي دور جي شروعات ٿي.<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=lKFpAgAAQBAJ |last=Carney |first=J.J. |title=Rwanda Before the Genocide: Catholic Politics and Ethnic Discourse in the Late Colonial Era |page=24 |publisher=Oxford University Press |year=2013 |isbn=9780199982288}}</ref> پوءِ [[پهرين عالمي جنگ]] دوران 1916ع ۾ [[بيلجيم]] روانڊا تي قبضو ڪيو. ٻنهي يورپي طاقتن روانڊا جي بادشاهه وسيلي حڪمراني ڪئي ۽ ٽوٽسي-حمايتي پاليسي جاري رکي.{{Citation needed|date=August 2025}} ان دوران برونڊي ۾ ''[[گانوا]]'' نالي حڪمران ڌڙو اڀريو، جنهن جلدي ملڪ جي انتظام تي اثرائتو ڪنٽرول حاصل ڪري ورتو. {{Langx|rn|گانوا|label=none}} پنهنجي حڪمراني لاءِ هوتو ۽ ٽوٽسي ٻنهي جي حمايت تي ڀاڙيندا هئا ۽ برونڊي جي اندر انهن کي نه هوتو ۽ نه ئي ٽوٽسي سمجهيو ويندو هو.<ref>{{Cite book |last1=DeRouen |first1=Karl R. |url=https://books.google.com/books?id=nrN077AEgzMC&dq=Ganwa+ethnic&pg=PA205 |title=Civil Wars of the World: Major Conflicts Since World War II |last2=Heo |first2=Uk |date=2007 |publisher=ABC-CLIO |isbn=978-1-85109-919-1 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Mawer |first=Kit |date=16 October 2022 |title=Burundi Country Report |url=https://www.genocidewatch.com/single-post/country-report-burundi |access-date=14 May 2025 |website=genocidewatch |language=en}}</ref> روانڊا 1897ع کان 1916ع تائين جرمني ۽ 1922ع کان 1961ع تائين بيلجيم جي نوآبادي رهيو. ٽوٽسي ۽ هوتو ٻنهي مان روايتي حڪمران اشرافيه موجود هئي، پر ٻنهي نوآبادياتي طاقتن رڳو ٽوٽسي ماڻهن کي تعليم حاصل ڪرڻ ۽ نوآبادياتي حڪومت ۾ حصو وٺڻ جا وڌيڪ موقعا ڏنا. اهڙين امتيازي پاليسين ناراضگي پيدا ڪئي.{{citation needed|date=November 2021}} جڏهن بيلجيمي اختيارين اقتدار سنڀاليو، تڏهن انهن جو خيال هو ته مختلف آبادين کي اڳئين سڃاڻپ مطابق الڳ درجن ۾ رکڻ سان علائقي تي وڌيڪ آسانيءَ سان حڪمراني ڪري سگهجي ٿي. 1920ع واري ڏهاڪي ۾ بيلجيمي اختيارين ماڻهن کان لازمي طور هڪ مخصوص نسلي گروهه سان پنهنجي سڃاڻپ جو اظهار ڪرائڻ شروع ڪيو ۽ آدمشمارين ۾ انهن کي انهيءَ بنياد تي درجي بندي ڪيو.<ref>{{Cite web |title=Divided by Ethnicity - United States Holocaust Memorial Museum |url=https://www.ushmm.org/genocide-prevention/countries/rwanda/divided-by-ethnicity |access-date=14 May 2025 |website=www.ushmm.org |language=en-US |archive-date=25 May 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250525204543/https://www.ushmm.org/genocide-prevention/countries/rwanda/divided-by-ethnicity |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=Rwanda Chronology {{!}} FRONTLINE |url=https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/rwanda/etc/cron.html |access-date=14 May 2025 |website=www.pbs.org |archive-date=30 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160330124130/http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/rwanda/etc/cron.html |url-status=live }}</ref> 1959ع ۾ بيلجيم پنهنجي اڳوڻي پاليسيءَ کان هٽي ويو ۽ آزاديءَ کان پوءِ عام چونڊن وسيلي اڪثريتي هوتو آباديءَ کي حڪومت تي ڪنٽرول حاصل ڪرڻ جو رستو ڏنو. ان تبديليءَ تي بيلجيم جي اندروني سياست جو پڻ اثر هو، جتي هوتو اڪثريت خلاف امتياز کي فليمش-والون تڪرار سان لاڳاپيل بيلجيم جي اندروني دٻاءَ سان مشابه سمجهيو وڃڻ لڳو، ۽ هوتو ماڻهن جي جمهوريت سازي ۽ سياسي بااختياري کي ٽوٽسي غلبي جي مقابلي ۾ جائز ردعمل طور ڏٺو ويو. روانڊا ۽ برونڊي جي آزاديءَ کان اڳ واري دور ۾ بيلجيمي پاليسيون گهڻو بدلجنديون رهيون.{{citation needed|date=November 2021}} === روانڊا ۽ برونڊي جي آزادي (1962ع) === روانڊا ۾ هوتو اڪثريت [[روانڊا انقلاب|ٽوٽسي حڪمراني خلاف بغاوت ڪئي]] ۽ اقتدار حاصل ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي. ڪيترائي ٽوٽسي ملڪ ڇڏي [[يوگنڊا]] ۽ [[تنزانيا]] سميت پاڙيسري ملڪن ۾ جلاوطنيءَ جون برادريون قائم ڪرڻ لڳا.<ref>Michael Bowen, ''Passing by;: The United States and genocide in Burundi'', 1972, (Carnegie Endowment for International Peace, 1973), p. 49</ref><ref>René Lemarchand, ''Selective genocide in Burundi'' (Report – Minority Rights Group; no. 20, 1974)</ref><ref>Rene Lemarchand, ''Burundi: Ethnic Conflict and Genocide'' (New York: Woodrow Wilson Center and [[Cambridge University Press]], 1996) *Edward L. Nyankanzi, ''Genocide: Rwanda and Burundi'' (Schenkman Books, 1998)</ref><ref>Christian P. Scherrer, ''Genocide and crisis in Central Africa: conflict roots, mass violence, and regional war''; foreword by [[Robert Melson (political scientist)|Robert Melson]]. Westport, Conn.: Praeger, 2002</ref><ref>Weissman, Stephen R."[http://www.usip.org/pubs/peaceworks/pwks22.html Preventing Genocide in Burundi Lessons from International Diplomacy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090311024548/http://www.usip.org/pubs/peaceworks/pwks22.html |date=11 March 2009 }}", [[United States Institute of Peace]]</ref>{{Excessive citations inline|date=July 2026}} نوآبادياتي دور جي کليل نسلي امتياز جون ڪجهه صورتون مختلف روانڊائي ۽ برونڊيائي حڪومتن هيٺ پڻ جاري رهيون، جن ۾ اهڙا سڃاڻپ ڪارڊ شامل هئا، جيڪي ٽوٽسي ۽ هوتو کي الڳ سڃاڻيندا هئا.{{Citation needed|date=August 2025}} === برونڊي ۾ نسلي تشدد (1993ع) === {{Main|برونڊي ۾ 1993ع جو نسلي تشدد}} 1993ع ۾ برونڊي جو پهريون جمهوري طور چونڊيل صدر [[ميلڪيور ندادايي]]، جيڪو هوتو هو، ٽوٽسي فوجي آفيسرن هٿان قتل ڪيو ويو، جيئن آئين موجب سندس جانشينيءَ جو حقدار شخص{{Who|date=August 2025}} پڻ قتل ڪيو ويو.<ref>''International Commission of Inquiry for Burundi: Final Report'', Part III: Investigation of the Assassination. Conclusions at [http://www.usip.org/library/tc/doc/reports/burundi_coi/burundi_coi1996pt3.html#VII USIP.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081201132151/http://www.usip.org/library/tc/doc/reports/burundi_coi/burundi_coi1996pt3.html#VII |date=1 December 2008 }}</ref> ان سان [[برونڊي ۾ 1993ع جو نسلي تشدد|برونڊي ۾ نسلي تشدد]] ڀڙڪي اٿيو، جنهن ۾ ”ممڪن طور 25,000 تائين ٽوٽسي“—جن ۾ فوجي اهلڪار، سرڪاري ملازم ۽ عام شهري شامل هئا<ref>{{Cite web |last=Refugees |first=United Nations High Commissioner for |title=Refworld {{!}} Human Rights Watch World Report 1995 – Burundi |url=https://www.refworld.org/docid/467fca9a8.html |access-date=20 April 2023 |website=Refworld |language=en |archive-date=14 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230914133127/https://www.refworld.org/docid/467fca9a8.html |url-status=live }}</ref>—هوتو ماڻهن هٿان قتل ڪيا ويا، جڏهن ته ”گهٽ ۾ گهٽ ايترا ئي“ هوتو ٽوٽسي ماڻهن هٿان ماريا ويا.<ref name=totten2>{{Cite book | author1= René Lemarchand | chapter= The Burundian Genocide | page = 331 |editor1-last=Totten|editor1-first=Samuel|chapter-url=https://books.google.com/books?id=5Ef8Hrx8Cd0C&pg=PA331|title=Century of Genocide: Critical Essays and Eyewitness Accounts|editor2-last=Parsons|editor2-first=William S.|editor3-last=Charny|editor3-first=Israel W.|date=2004 | edition= Second |publisher=Routledge|isbn=978-0-415-94430-4|language=en}}</ref><ref>{{Cite news |title=Burundi {{!}} History, Geography, & Culture {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Burundi |archive-url=https://web.archive.org/web/20260522185203/https://www.britannica.com/place/Burundi |archive-date=2026-05-22 |access-date=2026-05-30 |work=Encyclopedia Britannica |language=en}}</ref> [[اروشا معاهدا (برونڊي)|2000ع جي اروشا معاهدن]] کان پوءِ برونڊي جي ٽوٽسي اقليت هوتو اڪثريت سان نسبتاً وڌيڪ برابريءَ واري طريقي سان اقتدار ورهائي ٿي. روايتي طور ٽوٽسي وٽ وڌيڪ معاشي طاقت هئي ۽ فوج تي پڻ سندن ڪنٽرول رهيو.<ref name=ICIBFR-496>International Commission of Inquiry for Burundi (2002)</ref> === روانڊا ۾ 1994ع جي ٽوٽسي خلاف نسل ڪشي === {{Main|روانڊا جي نسل ڪشي}} [[File:Rwandan Patriotic Front Flag.svg|thumb|right|ٽوٽسي-قيادت واري [[روانڊا محب وطن محاذ]] جو جهنڊو]] روانڊا ۾ به ڪجهه مشابه واقعن جو سلسلو ٿيو، جتي 1962ع ۾ هوتو اقتدار ۾ آيا. ان کان پوءِ ٽوٽسي ماڻهن خلاف ڪيترن ئي موقعن تي ظلم ۽ امتياز ٿيو، جنهن سبب ڪيترائي ٽوٽسي ملڪ ڇڏي ويا. [[روانڊا انقلاب]] (1959ع–1961ع) دوران ٽوٽسي مخالف تشدد کان پوءِ وڏي تعداد ۾ ٽوٽسي جلاوطن ٿيا.{{Citation needed|date=August 2025}} انهن جلاوطن ٽوٽسي برادرين مان ٽوٽسي باغي تحريڪون وجود ۾ آيون. [[روانڊا محب وطن محاذ]] (آر پي ايف)، جيڪو گهڻو ڪري يوگنڊا ۾ رهندڙ جلاوطن ٽوٽسي ماڻهن تي مشتمل هو، 1990ع ۾ روانڊا تي حملو ڪيو، جنهن جو مقصد ٽوٽسي لاءِ ٻيهر سياسي اقتدار حاصل ڪرڻ هو. آر پي ايف کي [[يوگنڊا جي بش جنگ]] مان منظم غير روايتي جنگ جو تجربو حاصل هو ۽ ان کي يوگنڊا جي حڪومت کان مدد پڻ ملي. آر پي ايف جي شروعاتي اڳڀرائي روانڊا حڪومت لاءِ فرانس طرفان هٿيار پهچائڻ کان پوءِ روڪي وئي. امن لاءِ ڪوششون آخرڪار [[اروشا معاهدا (روانڊا)|1993ع جي اروشا معاهدن]] تائين پهتيون.{{Citation needed|date=August 2025}} [[جووينال هابياريمانا ۽ سيپرين نتارياميرا جو قتل|روانڊا ۽ برونڊي جي صدرن جي قتل]] کان پوءِ اهو معاهدو ٽٽي پيو، جنهن سان ٻيهر جنگ شروع ٿي ۽ 1994ع جي [[روانڊا جي نسل ڪشي]] جي شروعات ٿي. ان نسل ڪشيءَ دوران هوتو انتهاپسندن اندازي موجب 500,000 کان 600,000 ماڻهن کي قتل ڪيو، جن مان گهڻا ٽوٽسي هئا.<ref>{{cite journal |last1=Guichaoua |first1=André |title=Counting the Rwandan Victims of War and Genocide: Concluding Reflections |journal=Journal of Genocide Research |date=2020 |volume=22 |issue=1 |pages=125–141 |doi=10.1080/14623528.2019.1703329|s2cid=213471539 }} 500,000–800,000 is the range of scholarly estimates listed on the third page of the paper.</ref><ref name=Meierhenrich>{{cite journal |last1=Meierhenrich |first1=Jens |author-link=Jens Meierhenrich |title=How Many Victims Were There in the Rwandan Genocide? A Statistical Debate |journal=Journal of Genocide Research |date=2020 |volume=22 |issue=1 |pages=72–82 |doi=10.1080/14623528.2019.1709611|s2cid=213046710 |quote=Despite the various methodological disagreements among them, none of the scholars who participated in this forum gives credence to the official figure of 1,074,107 victims... Given the rigour of the various quantitative methodologies involved, this forum's overarching finding that the death toll of 1994 is nowhere near the one-million-mark is – scientifically speaking – incontrovertible.}}</ref><ref name=Reydams>{{cite journal |last1=Reydams |first1=Luc|author-link=Luc Reydams |title='More than a million': the politics of accounting for the dead of the Rwandan genocide |journal=Review of African Political Economy |date=2020 |volume=48|issue=168|pages=235–256 |doi=10.1080/03056244.2020.1796320|s2cid=225356374|quote=The government eventually settled on 'more than a million', a claim which few outside Rwanda have taken seriously.<p>The death of 'more than a million' Tutsi became the foundation of the new Rwanda, where former exiles hold a monopoly on power. It also created the socio-political environment for the mass criminalisation of Hutu. Gacaca courts eventually tried more than a million (Nyseth Brehm, Uggen, and Gasanabo 2016), which led President Kagame to suggest that all Hutu bear responsibility and should apologise (Benda 2017, 13). Thus the new Rwanda is built not only on the death of 'more than a million" Tutsi but also on the collective guilt of Hutu. This state of affairs is in no one's interests except the regime's.</p>|doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite news |last=Doherty |first=Ben |date=25 February 2024 |title=More than half a million people killed in 100 days: how the 1994 Rwanda genocide unfolded |url=https://www.theguardian.com/australia-news/2024/feb/26/more-than-half-a-million-people-killed-in-100-days-how-the-1994-rwanda-genocide-unfolded-ntwnfb |access-date=14 May 2025 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref><ref>{{Cite web |title=Rwanda |url=https://cla.umn.edu/chgs/holocaust-genocide-education/resource-guides/rwanda |access-date=14 May 2025 |website=College of Liberal Arts |language=en |archive-date=11 May 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250511215213/https://cla.umn.edu/chgs/holocaust-genocide-education/resource-guides/rwanda |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite magazine |last=Rieff |first=David |date=4 June 2007 |title=God and Man in Rwanda |url=https://www.vanityfair.com/magazine/1994/12/rwanda199412 |access-date=14 May 2025 |magazine=Vanity Fair |language=en-US}}</ref> نسل ڪشيءَ کان پوءِ فتح حاصل ڪندڙ ٽوٽسي-قيادت واري آر پي ايف جولاءِ 1994ع ۾ اقتدار ۾ آئي. == ثقافت == [[File:Brooklyn Museum 22.1403 Wrist Guard Igitembe.jpg|thumb|right|روايتي ٽوٽسي ڪلائيءَ جو محافظ (''اگيٽيمبي'')]] روانڊا ۾ 15هين صديءَ کان 1961ع تائين ٽوٽسي ماڻهن تي هڪ بادشاهه، يعني {{Langx|rw|موامي|label=none}}، حڪمراني ڪندو هو. بيلجيم قومي [[ريفرينڊم]] کان پوءِ بادشاهت ختم ڪري ڇڏي، جنهن جي نتيجي ۾ ملڪ آزاديءَ ڏانهن وڌيو. ان جي ابتڙ، ملڪ جي اتر-اولهندي حصي ۾، جتي هوتو آبادي اڪثريت ۾ هئي، وڏا زميندار اقتدار ۾ شريڪ هوندا هئا؛ اهو بندوبست هاڻوڪي يوگنڊا جي [[بوگنڊا]] سماج سان مشابهت رکندو هو. پنهنجي بادشاهه جي حڪمراني هيٺ ٽوٽسي ثقافت روايتي طور انصاف جي انتظام ۽ حڪومت هلائڻ جي چوڌاري ڦرندي هئي. چوپائي مال جي ملڪيت گهڻو ڪري سندن هٿ ۾ هوندي هئي ۽ هو پنهنجي پيداوار تي گذارو ڪندا هئا. سندن طرز زندگي کين گهڻو فارغ وقت پڻ ڏيندو هو، جيڪو هو شاعري، اڻت ۽ موسيقيءَ جي واڌ ويجهه ۾ صرف ڪندا هئا. هوتو هارين ۽ ٻين مقامي رهواسين جي مقابلي ۾ ٽوٽسي جي [[غالب اقليت]] واري حيثيت سبب، ان رشتي کي جاگيردار يورپ جي سردارن ۽ هارين جي وچ واري رشتي سان تشبيهه ڏني وئي آهي.<ref name="Fage120">{{cite book|last1=Fage|first1=John|title=A History of Africa|publisher=Routledge|isbn=978-1317797272|page=120|url=https://books.google.com/books?id=mXa4AQAAQBAJ|access-date=8 January 2015|date=23 October 2013}}</ref> [[File:Brooklyn Museum 1912a-b Basket and Lid.jpg|thumb|left|روايتي ٽوٽسي [[ٽوڪري]]]] برطانوي تاريخدان جان فيج موجب، سيرولوجي جي لحاظ کان ٽوٽسي بانٽو ۽ [[نائلوٽڪ ماڻهو|نائلوٽڪ]] آبادين سان لاڳاپيل آهن. سندس خيال ۾ اها ڳالهه ڍنڍن واري بادشاهتن جي شروعاتي ٽوٽسي-هيما حڪمران طبقي لاءِ ڪوشيٽڪ بڻ بڻياد جي امڪان کي گهٽ ڪري ٿي. تنهن هوندي به، انهن بادشاهتن جون شاهي تدفين جون رسمون ڏکڻ [[ايٿوپيا]] جي [[گيبي علائقو|گيبي علائقي]] جي اڳوڻين ڪوشيٽڪ سِداما رياستن جي روايتن سان گهڻي مشابهت رکن ٿيون.<ref name="Fage120" /> ان جي ابتڙ، مائونٽ ڪينيا واري علائقي ۾ ٽوٽسي-هيما جي اتر ۾ رهندڙ بانٽو آباديون، جهڙوڪ اگي ڪيويو، جديد دور تائين بنيادي طور بادشاهه کان سواءِ هيون ۽ انهن وٽ عمر جي گروهن تي ٻڌل اهڙو غير رياستي نظام هو، جيڪو انهن ڪوشيٽڪ ماڻهن کان اختيار ڪيو هو. ٻئي طرف، تنزانيا ۾ ٽوٽسي-هيما جي ڏکڻ ۾ ڪيترين بانٽو بادشاهتن ۾ سرداريءَ جو اهڙو ئي نمونو موجود هو، جيڪو ٽوٽسي-هيما سماج سان مشابهت رکندڙ هو. ڇاڪاڻ ته ڪوشيٽڪ سِداما بادشاهتن جا نائلوٽڪ گروهن سان لاڳاپا هئا، فيج تجويز ڪري ٿو ته ٽوٽسي ممڪن طور اهڙي ئي ڪنهن لڏپلاڻ ڪندڙ نائلوٽڪ آبادي مان نڪتل هجن. سندس خيال موجب ٽوٽسي جا نائلوٽڪ ابا ڏاڏا اڳئين دور ۾ ثقافتي وچولي جو ڪردار ادا ڪندا هئا، پاڙيسري ڪوشيٽڪ بادشاهتن کان ڪجهه شاهي روايتون اختيار ڪندا هئا ۽ پوءِ جڏهن هو عظيم ڍنڍن واري علائقي ۾ بانٽو اصلوڪن ماڻهن جي وچ ۾ آباد ٿيا ته اهي روايتون پاڻ سان ڏکڻ طرف کڻي آيا.<ref name="Fage120" /> تنهن هوندي به، اڄ ٽوٽسي ۽ هوتو جي ثقافتن ۾ تمام ٿورا واضح فرق نظر اچن ٿا؛ ٻئي گروهه ساڳي [[بانٽو ٻوليون|بانٽو ٻولي]] ڳالهائين ٿا.<ref>The Editors of Encyclopaedia Britannica. "Tutsi". Encyclopedia Britannica, 6 May. 2025, https://www.britannica.com/topic/Tutsi. Accessed 14 May 2025</ref> تاريخي طور ٻنهي گروهن جي وچ ۾ شادين جي شرح تمام گهڻي هئي ۽ 20هين صديءَ تائين سندن لاڳاپا عام طور سٺا رهيا. ڪيترن عالمن جو نتيجو آهي ته ”ٽوٽسي“ جي سڃاڻپ بنيادي طور نسلي سڃاڻپ کان وڌيڪ سماجي طبقي يا ذات جي اظهار طور ڪم ڪندي رهي آهي. برونڊي ۽ روانڊا جي ماڻهن جون ٻوليون به هڪ ٻئي سان گهڻيون مشابهت رکن ٿيون، يعني [[ڪرونڊي]] ۽ [[ڪنياروانڊا]]. تاريخي سببن ڪري انگريزي، فرانسيسي ۽ سواهيلي به مختلف سرڪاري حيثيتن ۾ استعمال ٿين ٿيون ۽ برونڊي ۽ روانڊا ٻنهي ۾ ٻي ٻوليءَ طور وڏي پيماني تي ڳالهائجن ٿيون.<ref name="BC">{{Cite web|url=https://www.teachingenglish.org.uk/sites/teacheng/files/Euromonitor%20Report%20A4.pdf|title=The Benefits of the English Language for Individuals and Societies: Quantitative Indicators from Cameroon, Nigeria, Rwanda, Bangladesh and Pakistan|access-date=7 February 2023|archive-date=9 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230309070332/https://www.teachingenglish.org.uk/sites/teacheng/files/Euromonitor%20Report%20A4.pdf|url-status=live}}</ref> == ڪانگو ۾ ٽوٽسي == عالمن{{Who|date=August 2025}} گهڻي عرصي کان اهو تسليم ڪيو آهي ته هاڻوڪي [[ڪانگو جي جمهوري جمهوريه]] (ڊي آر سي) ۾ ٽوٽسي موجودگيءَ کي بهتر نموني سمجهڻ لاءِ ٻن مکيه گروهن ۾ فرق ڪرڻ ضروري آهي، جن جي تاريخن کي نوآبادياتي پاليسين ۽ پوءِ وارن سياسي تڪرارن گهڻو متاثر—۽ ڪيترين حالتن ۾ بگاڙيو—آهي.{{Citation needed|date=March 2025}} === اتر ۽ ڏکڻ ڪيوو ۾ بانياروانڊا === ٽوٽسي جي هڪ ٻي اهم موجودگي [[اتر ڪيوو]] جي ڪجهه حصن ۾ وسيع [[بانياروانڊا]] برادريءَ جي اندر ملي ٿي. هن برادريءَ ۾ ٽوٽسي ۽ هوتو ٻئي شامل آهن ۽ اها گهڻو ڪري پاڙيسري [[روانڊا]] مان مختلف دورن ۾ ٿيندڙ لڏپلاڻن جو نتيجو آهي، جيڪي نوآبادياتي دور کان اڳ، نوآبادياتي دور ۽ نسل ڪشي کان پوءِ جي زمانن تائين جاري رهيون. خاص طور 1994ع جي [[روانڊا جي نسل ڪشي]] دوران ۽ ان کان پوءِ ٿيندڙ وڏي پيماني واري لڏپلاڻ چڱيءَ طرح دستاويز ٿيل آهي ۽ ان اوڀر ڪانگو جي نسلي بناوٽ کي گهڻو بدلائي ڇڏيو.<ref>Uvin, Peter. "The Congo and the Rwandan Tragedy: Politics, Ideology and the Struggle for Power." ''Journal of Eastern African Studies'', vol. 1, no. 2, 2007, pp. 281–300.</ref><ref>Reyntjens, Filip. ''Political Awakening in the Belgian Congo: The Early Phase, 1908–1945''. Cambridge University Press, 2019.</ref> علمي اتفاقِ راءِ موجب اهي لڏپلاڻون ڪنهن هڪ ٻاهرين واقعي جو نتيجو نه هيون، پر انهن جا پيچيده تاريخي پس منظر آهن، جيڪي اڄ به علائقائي سياست تي اثرانداز ٿين ٿا.{{Citation needed|date=August 2025}} === تڪرار ۽ هاڻوڪا مسئلا === اوڀر ڊي آر سي ڪيترن ڏهاڪن کان هٿياربند تڪرارن جو اهم مرڪز رهيو آهي، جتي ڪيترائي هٿياربند گروهه سرگرم رهيا آهن. انهن مان ڪجهه، خاص طور [[نيشنل ڪانگريس فار دي ڊفينس آف دي پيپل]] (سي اين ڊي پي) مان نڪتل ۽ پوءِ [[23 مارچ تحريڪ|ايم 23]] جي نالي سان مشهور ٿيندڙ تنظيمون، ٽوٽسي پس منظر رکندڙ ماڻهن جي قيادت هيٺ رهيون آهن. تنهن هوندي به انهن گروهن کي رڳو نسلي نقطه نظر سان ڏسڻ صورتحال کي حد کان وڌيڪ سادو ڪري ڇڏي ٿو. علمي اڀياس عام طور ان ڳالهه تي متفق آهن ته تڪرارن جون پاڙون نوآبادياتي ورثي، [[ڪوبالٽ]] جهڙن قيمتي وسيلن تي مقابلي ۽ گهري سياسي ۽ سماجي شڪايتن جي گڏيل اثر ۾ آهن.<ref>Nzongola-Ntalaja, Georges. ''The Congo: From Leopold to Kabila: A People's History''. Zed Books, 2002.</ref> بين الاقوامي ادارن جون رپورٽون سنگين انساني حقن جي ڀڃڪڙين—جن ۾ ٻارن کي سپاهي بڻائڻ ۽ معدني دولت جو غيرقانوني استحصال شامل آهي—کي دستاويز ڪري چڪيون آهن، پر انهن مسئلن کي سڌي سنئين نسلي تڪرار بدران رياستي ڪمزوري ۽ بين الاقوامي معاشي دٻائن جي وسيع پس منظر ۾ سمجهڻ وڌيڪ مناسب آهي.<ref>Human Rights Watch. "Breakdown of the State in the Democratic Republic of the Congo." Human Rights Watch Reports, 2010.</ref> == ناميارا ماڻهو == {{main|ٽوٽسي ماڻهن جي فهرست}} * [[پال ڪگامي]] * [[اسٽرومي]] * [[ميشيل ميڪومبيرو]] * [[ژان بپتست باگازا]] * [[پيئر بويويا]] * [[لوئيس مشيڪي وابو]] * [[اريئيل ڪاياباگا]] * [[بنجامن سيهيني]] * [[سائدو بيراهينو]] * [[گائل بگيريمانا]] * [[سيسيل ڪائيريبوا]] * [[نڪوٽي گاتوا]] * [[گائل فائي]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهرين ڳنڍڻا== * [http://www.ictr.org روانڊا لاءِ بين الاقوامي فوجداري ٽربيونل] (آءِ سي ٽي آر اڳيان آيل سڀني ڪيسن جي حيثيت ۽ فيصلا هتي موجود آهن) * [http://www.ictr.org The International Criminal Tribunal for Rwanda (the status and judgments of all cases before the ICTR are available here)] {{Authority control}} [[زمرو:ٽٽسي]] [[زمرو:نسلي گروہ]] [[زمرو:برونڊي جا نسلي گروهه]] [[زمرو:روانڊا جا نسلي گروهه]] [[زمرو:يوگنڊا جا نسلي گروهه]] [[زمرو:آفريڪا ۾ نسلي گروهه]] [[زمرو:جمهوريا ڪانگو جا نسلي گروهه]] ol60arzg6ty4so6lh69knvyuc777s2y 404702 404701 2026-08-19T07:42:17Z Memon2025 21315 /* */ 404702 wikitext text/x-wiki {{Short description|آفريقي عظيم ڍنڍن واري علائقي جو هڪ نسلي گروهه}} {{Infobox ethnic group | group = ٽٽسي (Tutsi) <br><small> اباٽٽسي (Abatutsi)</small> | image = King's palace in Nyanza.jpg | caption = نيانزا ۾ روايتي ٽٽسي بادشاهه جو محل | region1 = {{flagcountry|Burundi}} | pop1 = 1.7 ملين (ڪل آبادي جو 14 سيڪڙو) | region2 = {{flagcountry|Rwanda}} | pop2 = 1 کان 2 ملين (ڪل آبادي جو اٽڪل 9 کان 15 سيڪڙو) | rel = [[عيسائيت]] (80 سيڪڙو)، [[اسلام]] (5 سيڪڙو) | langs = [[ڪينيا-روانڊا]]، [[ڪيرونڊي]] | related = روانڊا-رونڊي قومون ۽ هيما ماڻهو }} [[File:Chifu Kaware safarini (Kandt 1904 II, 97).png|thumb|ٽٽسي سردار ڪاواري سفر دوران]] '''ٽٽسي''' (<small>Tutsi</small>)، جن کي واٽٽسي (<small>Watutsi</small>) يا اباٽٽسي (<small>Abatutsi</small>) پڻ چيو ويندو آهي، هڪ نسلي گروهه آهن جيڪي بنيادي طور تي [[روانڊا]] ۽ [[برونڊي]] ۾ آباد آهن. اهي روانڊا ۽ برونڊي جي ٽن وڏن نسلي گروهن مان ٻيو نمبر وڏو گروهه آهن، ٻيا ٻه گروهه '''هوتو''' (<small>Hutu</small>) ۽ '''ٽوا''' (<small>Twa</small>) آهن. تاريخي طور تي، ٽٽسي ماڻهو مال دار/ڌنار (<small>pastoralists</small>) هئا ۽ سماج ۾ جنگجو طبقي جي حيثيت رکندا هئا. 1962ع کان اڳ، روانڊا جو سماجي ۽ سياسي نظام ٽٽسي اشرافيه جي هٿ ۾ هو. == اصليت ۽ درجه بندي == مورخ ڪرسٽوفر اهرٽ (Christopher Ehret) جو مڃڻ آهي ته ٽٽسي ماڻهو بنيادي طور تي قديم '''ڏکڻ ڪوشيٽڪ''' (South Cushitic) ٻوليون ڳالهائيندڙن جو نسل آهن، جيڪي 800 قبل مسيح کان اڳ عظيم ڍنڍن واري علائقي ۾ داخل ٿيا هئا. اهي ماڻهو مڪمل طور تي پنهنجي مال مويشي تي گذارو ڪندا هئا ۽ اناج جي پوک نه ڪندا هئا. ٽٽسي ماڻهن جي ثقافت ۽ کين جي عادتن ۾ قديم نيلو-سحرائي ۽ مرڪزي سوڊاني اثر پڻ ملي ٿو. روانڊا-رونڊي ٻولين ۾ مالداري سان لاڳاپيل ڪيترائي لفظ، جهڙوڪ "ڳئون" (Inka)، انهن قديم لڏپلاڻ ڪندڙن جي ٻولين مان ورتل آهن. بيلجيم جي نوآبادياتي دور ۾، ٽٽسي ماڻهن جي سڃاڻپ لاءِ هڪ عجيب معيار مقرر ڪيو ويو هو: جنهن شخص وٽ 10 کان وڌيڪ ڳئون هونديون هيون يا جنهن جو قد 6 فوٽن کان وڌيڪ هوندو هو، تنهن کي "ٽٽسي" قرار ڏنو ويندو هو. ==جينياتيات== جديد جينياتي مطالعو ڏيکاري ٿو ته ٽٽسي ماڻهو گهڻو ڪري بانٽو (Bantu) نسل سان تعلق رکن ٿا، پر انهن ۾ ڪجهه منفرد خاصيتون به آهن: * '''پدري نسل (Y-DNA):''' اٽڪل 60 سيڪڙو ٽٽسي مردن ۾ هئپلو گروپ E1b1a ملي ٿو، جيڪو بانٽو نسل جي نشاني آهي. جڏهن ته 14.9 سيڪڙو ۾ هئپلو گروپ B ملي ٿو، جيڪو هوتو ماڻهن (4.3 سيڪڙو) جي مقابلي ۾ گهڻو وڌيڪ آهي. * '''قد:''' ٽٽسي ماڻهو پنهنجي ڊگهي قد جي ڪري مشهور آهن. انهن جو اوسط قد '''5 فوٽ 9 انچ (175 سينٽي ميٽر)''' هوندو آهي، جڏهن ته ڪجهه ماڻهو 7 فوٽن کان به وڌيڪ ڊگها رڪارڊ ڪيا ويا آهن. == تاريخ == روانڊا ۾ 15هين صدي کان وٺي ٽٽسي بادشاهت قائم هئي. 1897ع ۾ جرمني ۽ پوءِ 1916ع ۾ بيلجيم روانڊا تي قبضو ڪيو. نوآبادياتي طاقتن ٽٽسي ماڻهن کي تعليم ۽ حڪومت ۾ ترجيح ڏني، جنهن جي ڪري هوتو اڪثريت ۾ ڪاوڙ پيدا ٿي. 1959ع ۾ هوتو ماڻهن ٽٽسي بادشاهت جي خلاف بغاوت ڪئي، جنهن کي '''روانڊا جو انقلاب''' چيو وڃي ٿو. ان کان پوءِ هزارين ٽٽسي ماڻهو پاڙيسري ملڪن يوگنڊا ۽ تنزانيا ڏانهن هجرت ڪري ويا. == آباديءَ جا انگ اکر (2026 جي اندازي مطابق) == ٽٽسي ماڻهن جي آبادي هيٺين ملڪن ۾ ورهايل آهي: {| class="wikitable" ! ملڪ !! آبادي (لڳ ڀڳ) !! ڪل آبادي جو سيڪڙو |- | برونڊي || 1.7 ملين || 14% |- | روانڊا || 1.2 کان 2 ملين || 9% - 15% |- | يوگنڊا || 250,000 || - |} ==ٽوٽسي== {{Short description|آفريڪي عظيم ڍنڍن واري علائقي جو نسلي گروهه}} {{Infobox ethnic group | group = ٽوٽسي <br><small> اباتوٽسي</small> | pop = | region1 = {{flagcountry|برونڊي}} | pop1 = 1.7 ملين (ڪُل آباديءَ جو 14٪) | ref1 = | region2 = {{flagcountry|روانڊا}} | pop2 = 1–2 ملين (ڪُل آباديءَ جو 9٪–15٪) | ref2 = <ref>روانڊا جي نسل ڪشي کان پوءِ ٻيهر نسلي آدمشماري نه ڪئي وئي؛ اندازي موجب آباديءَ جو 9 کان 15 سيڪڙو ٽوٽسي آهي.</ref> | ref3 = | region4 = {{flagcountry|بيلجيم}} | pop4 = | ref4 = | region5 = {{flagcountry|فرانس}} | pop5 = | ref5 = | region6 = | popplace = | rels = [[عيسائيت]] (80٪)، [[اسلام]] (5٪) | langs = [[ڪنياروانڊا]]،<!-- نوٽ: ٽوٽسي ماڻهو تاريخي سببن ۽ رسمي تعليم ۾ انگريزي، فرانسيسي ۽ سواهيلي کي ٻي ٻوليءَ طور ڳالهائين ۽ سکن ٿا، نه ته مادري ٻولين طور؛ هن خاني جو مقصد بنيادي طور مادري ٻوليون ڏيکارڻ آهي --> [[ڪرونڊي]] | related = ٻيا [[روانڊا-رونڊي]] ماڻهو ۽ [[هيما ماڻهو]] | native_name_lang = }} '''ٽوٽسي''' (اچار: '''ٽوٽسي''')، جن کي '''واتوسي'''، '''واتوٽسي''' يا '''اباتوٽسي''' (اچار: '''اباتوٽسي''') پڻ چيو وڃي ٿو، هڪ [[نسلي گروهه]] آهن، جيڪي بنيادي طور [[روانڊا]] ۽ [[برونڊي]] ۾ آباد آهن.<ref>{{Cite encyclopedia|title=Tutsi|editor-last=Pauls|editor-first=Elizabeth Prine|display-editors=etal|url=https://www.britannica.com/topic/Tutsi|access-date=7 February 2023|encyclopedia=Britannica|date=2007|language=en|archive-date=1 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230201194120/https://www.britannica.com/topic/Tutsi|url-status=live}}</ref> اهي [[بانٽو ٻوليون|بانٽو ٻوليون]] ڳالهائيندڙ ماڻهو آهن<ref>{{Cite encyclopedia|title=Rwanda {{!}} Language & Facts|url=https://www.britannica.com/topic/Rwanda-language|access-date=15 January 2021|encyclopedia=Britannica|date=2019|archive-date=16 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210116032718/https://www.britannica.com/topic/Rwanda-language|url-status=live}}</ref> ۽ [[روانڊا]] ۽ [[برونڊي]] جي ٽن مکيه [[نسلي گروهه|نسلي گروهن]] مان ٻيو سڀ کان وڏو گروهه آهن؛ ٻيا ٻه [[هوتو]] ۽ [[توا]] آهن.<ref name="brenneman">{{cite book |last=Brenneman |first= Richard |year=1969 |title= Rwanda, a Country Study |edition= |location=United States|lccn=2007492448|publisher=US Government |isbn=|id=9910001051459703686|page=46 |oclc= 22675245 }}</ref> تاريخي طور ٽوٽسي [[مال پالڻ|مال پاليندڙ]] هئا ۽ [[جنگجو]] [[ذات (سماج)|طبقي]] ۾ اهم حيثيت رکندا هئا. 1962ع کان اڳ اهي روانڊا جي سماج تي غالب هئا، جيڪو هڪ سرپرستيءَ واري ڍانچي هيٺ ٽوٽسي اشرافيه ۽ هوتو عام ماڻهن تي مشتمل هو. سخت طبقاتي ورهاست واري ان سماج ۾ ٽوٽسي غالب عهدن تي فائز هئا ۽ حڪمران طبقي جو وڏو حصو بڻجندا هئا.<ref name="brenneman"/> == بڻ بڻياد ۽ درجيبندي == آمريڪي تاريخدان [[ڪرسٽوفر ايهرٽ]] جو خيال آهي ته ٽوٽسي گهڻو ڪري [[ڏکڻ ڪوشيٽڪ ٻوليون|ڏکڻ ڪوشيٽڪ]] ٻولين جي هڪ هاڻي ناپيد شاخ جي ڳالهائيندڙن مان نسل رکن ٿا، جنهن کي هو ”ٽيل ڏکڻ ڪوشيٽڪ“ سڏي ٿو. ٽيل ڏکڻ ڪوشيٽڪ ماڻهو 800 ق.م کان ڪجهه وقت اڳ [[آفريڪي عظيم ڍنڍون|آفريڪي عظيم ڍنڍن واري علائقي]] ۾ داخل ٿيا هئا ۽ مال پاليندڙ هئا، جيڪي پنهنجي چوپائي مال تي ڀاڙيندا هئا ۽ ممڪن آهي ته پاڻ اناج نه پوکيندا هجن. اهي جهنگلي جانورن جو شڪار نه ڪندا هئا ۽ مڇي کائڻ منع سمجهيو ويندو هو ۽ ان کان سختيءَ سان پاسو ڪيو ويندو هو. ٽيل ڏکڻ ڪوشيٽڪ طرز زندگيءَ ۾ ٽوٽسي ماڻهن جي زندگيءَ سان نمايان مشابهتون ملن ٿيون، جيڪي پنهنجي ڍورن جي کير، رت ۽ گوشت تي گهڻو ڀاڙين ٿا ۽ روايتي طور اناج پوکڻ ۽ کائڻ کان پاسو ڪندا آهن، ٺڪر جي ٿانون ٺاهڻ ۽ شڪار کي گهٽ درجي جو ڪم سمجهندا آهن ۽ مڇي کائڻ کان به پاسو ڪندا آهن. [[روانڊا-رونڊي]] ٻولين ۾ مال پالڻ سان لاڳاپيل ڪيترائي لفظ [[wikt:Category:Rwanda-Rundi terms derived from South Cushitic languages|ٽيل ڏکڻ ڪوشيٽڪ مان ورتل لفظ]] آهن، جهڙوڪ ”سانڊ“، ”ڳئون جو ڇيڻو“ ۽ ”شينهن“.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=1i-IBmCeNhUC|title=An African Classical Age: Eastern and Southern Africa in World History, 1000 B.C. to A.D. 400|pages=62, 86, 181–183|isbn=978-0-8139-2057-3 |last1=Ehret |first1=Christopher |date=1998 |publisher=University Press of Virginia }}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=xysSAQAAIAAJ|title=Ethiopians and East Africans: The Problem of Contacts|page=11 |last1=Ehret |first1=Christopher |date=1974 }}</ref><ref>{{Cite journal|url = https://www.jstor.org/stable/183030|jstor = 183030|title = We Are What We Eat: Ancient Agriculture between the Great Lakes|last1 = Schoenbrun|first1 = David L.|journal = The Journal of African History|year = 1993|volume = 34|issue = 1|pages = 1–31|doi = 10.1017/S0021853700032989|s2cid = 162660041|url-access = subscription|archive-date = 28 March 2022|access-date = 25 March 2025|archive-url = https://web.archive.org/web/20220328154318/https://www.jstor.org/stable/183030|url-status = live}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=xysSAQAAIAAJ|title=Ethiopians and East Africans: The Problem of Contacts|date=1974 |page=31|publisher=East African Publishing House }}</ref> ڪجهه زباني روايتن ۽ قياسي بيانن ۾ ڪڏهن ڪڏهن ٽوٽسي جي بڻ بڻياد کي [[هارن آف آفريڪا]] جي گروهن سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي وئي آهي، جهڙوڪ صومالي قبيلو [[گادابورسي]]. تنهن هوندي به، اهڙين دعوائن جي حمايت ۾ ڪا به وڏي پيماني تي قبول ڪيل تاريخي يا علمي شاهدي موجود ناهي. مکيه ڌارا واري علمي تحقيق عام طور ٽوٽسي کي آفريڪي عظيم ڍنڍن واري علائقي جي مقامي آبادين جو حصو سمجهي ٿي، جن جي پيچيده تاريخ ڊگهي عرصي واري مقامي ۽ علائقائي رابطن سان ٺهي آهي.<ref>Ehret, Christopher. ''The Civilizations of Africa: A History to 1800''. University of Virginia Press, 2002.</ref><ref>Reliable academic source here</ref> {{blockquote|ڍنڍن واري علائقي جي ڏاکڻي اڌ ۾ اهم مال پاليندڙن طور ڏکڻ ڪوشيٽڪ ماڻهن جو هي دير تائين جاري رهندڙ وجود هڪ دلچسپ امڪان پيدا ڪري ٿو ته بعد واري دور جي ٽوٽسي ۽ [[هيما ماڻهو|هيما]] مال پالڻ واري روايت، جيڪا علائقي جي ڏاکڻي اڌ ۾ سڀ کان وڌيڪ اهم آهي، شايد ڏکڻ ڪوشيٽڪ ثقافت ۾ جڙيل هجي ۽ اهڙيءَ طرح اتر بدران اوڀر کان آيل هجي.|[[ڪرسٽوفر ايهرٽ]]|title=گڏيل قومن جي تعليمي، سائنسي ۽ ثقافتي تنظيم جي آفريڪا جي عام تاريخ: ٻارهين کان سورهين صديءَ تائين آفريڪا|source=<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=HwV2a-lPB70C|title= UNESCO General History of Africa: Africa from the Twelfth to the Sixteenth Century|date= 10 May 1998|page=503|publisher= University of California Press|isbn= 978-0-520-06699-1}}</ref>}} ٽوٽسي پنهنجي نسلي بڻ بڻياد جو هڪ اهم حصو [[اوڀر سوڊانڪ|سوگ اوڀر ساحلي ماڻهن]] مان پڻ حاصل ڪن ٿا، جيڪي هڪ گهڻو اڳ ناپيد ٿيل [[نائلو-صحارائي]] گروهه هئا. سوگ ماڻهو زرعي-مال پاليندڙ هئا، جيڪي لڳ ڀڳ 2000 ق.م ۾ روانڊا ۽ برونڊي ۾ داخل ٿيا ۽ گهڻو ڪري ڏکڻ روانڊا ۽ [[روزيزي درياهه]] جي اوڀر ۽ اولهه وارن علائقن ۾ آباد ٿيا. ايهرٽ موجب اهي [[ڏاکڻي اوڀر سوڊانڪ ٻوليون|ڪير-ابائي ٻولي]] ڳالهائيندا هئا، جيڪا [[نائلوٽڪ ٻوليون|نائلوٽڪ]] ۽ [[سورمڪ ٻوليون|سورمڪ ٻولين]] سان لاڳاپيل، پر انهن کان الڳ هئي. ٽوٽسي ماڻهن پاران ڳالهائجندڙ [[اولهندي ڍنڍن واريون بانٽو ٻوليون]] ۾ ڪيترائي [[wikt:Category:Rwanda-Rundi terms derived from Eastern Sudanic languages|سوگ اوڀر ساحلي لفظ]] موجود آهن، جهڙوڪ ڳئون لاءِ لفظ ''انڪا''، جنهن جي سوگ ٻوليءَ ۾ اصل معنيٰ ”چوپائي مال جو ڪئمپ“ هئي؛ اهو ٽوٽسي مال پالڻ واري روايت ۾ سندن اثر کي ظاهر ڪري ٿو.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=1i-IBmCeNhUC|title=An African Classical Age: Eastern and Southern Africa in World History, 1000 B.C. to A.D. 400|pages=81–85, 101, 306|isbn=978-0-8139-2057-3 |last1=Ehret |first1=Christopher |date=1998 |publisher=University Press of Virginia }}</ref><ref>{{Cite journal|url = https://www.jstor.org/stable/183030|jstor = 183030|title = We Are What We Eat: Ancient Agriculture between the Great Lakes|last1 = Schoenbrun|first1 = David L.|journal = The Journal of African History|year = 1993|volume = 34|issue = 1|pages = 13–15, 30–31|doi = 10.1017/S0021853700032989|s2cid = 162660041|url-access = subscription|archive-date = 28 March 2022|access-date = 25 March 2025|archive-url = https://web.archive.org/web/20220328154318/https://www.jstor.org/stable/183030|url-status = live}}</ref><ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=lmdTAAAAYAAJ |title=Origins of Kingship Traditions and Symbolism in the Great Lakes Region of Africa |page=351 |isbn=978-91-554-7295-5 |last1=Farelius |first1=Birgitta |date=2008 |publisher=Uppsala universitet |archive-date=8 January 2026 |access-date=1 April 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260108143448/https://books.google.com/books?id=lmdTAAAAYAAJ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=qHf8DwAAQBAJ|title=Sacrifice as Terror: The Rwandan Genocide of 1994|date=13 September 2020|pages=63–65|publisher=Routledge|isbn=978-1-000-18448-8|archive-date=4 April 2025|access-date=25 March 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250404221104/https://books.google.com/books?id=qHf8DwAAQBAJ|url-status=live}}</ref> [[وچ سوڊانڪ|وچ سوڊانڪ ماڻهو]] به ممڪن طور ٽوٽسي جي نسلي بڻ بڻياد جو هڪ ٻيو حصو آهن. وچ سوڊانڪ هاري ۽ مال پاليندڙ لڳ ڀڳ 3000 ق.م ۾ روانڊا ۽ برونڊي ۾ داخل ٿيا، ۽ بانٽو ماڻهن ۾ جذب ٿيڻ کان پوءِ به سندن ڪجهه ثقافتي روايتون برقرار رهيون. مثال طور، وچ سوڊانڪ ٻوليون ڳالهائيندڙ سماجن ۾ عورتن کي ڍورن کان پري رکيو ويندو آهي. ٽوٽسي ۽ سندن اتر ۾ رهندڙ پاڙيسري [[هيما ماڻهو|هيما]] ماڻهن ۾ عورتن کي، خاص طور [[حيض چڪر|حيض]] دوران، ڳئون ڏوهڻ جي سخت منع هوندي آهي.<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=lmdTAAAAYAAJ |title=Origins of Kingship Traditions and Symbolism in the Great Lakes Region of Africa |pages=67–68, 116, 351 |isbn=978-91-554-7295-5 |last1=Farelius |first1=Birgitta |date=2008 |publisher=Uppsala universitet |archive-date=8 January 2026 |access-date=1 April 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260108143448/https://books.google.com/books?id=lmdTAAAAYAAJ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite journal|url=https://www.jstor.org/stable/179560|title=Sheep and Central Sudanic Peoples in Southern Africa|page=220|jstor=179560 |last1=Ehret |first1=Christopher |journal=The Journal of African History |date=1968 |volume=9 |issue=2 |doi=10.1017/S0021853700008835 |url-access=subscription }}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=vLPx8f5zZd4C|title=Tribal Crafts of Uganda|date=1953 |page=15}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=1i-IBmCeNhUC|title=An African Classical Age: Eastern and Southern Africa in World History, 1000 B.C. to A.D. 400|pages=8, 96|isbn=978-0-8139-2057-3 |last1=Ehret |first1=Christopher |date=1998 |publisher=University Press of Virginia }}</ref> ”ٽوٽسي“ جي وصف وقت ۽ هنڌ سان گڏ بدلجندي رهي آهي. روانڊا ۾ سماجي ڍانچا نوآبادياتي دور ۾ [[روانڊا-اورونڊي|بيلجيمي حڪمراني]] هيٺ به غير مستحڪم رهيا. عام طور ٽوٽسي اشرافيه يا امير طبقو، عام ٽوٽسي ماڻهن کان الڳ سمجهيو ويندو هو. جڏهن بيلجيمي نوآبادياتي انتظاميه روانڊا-برونڊي ۾ آدمشماري ڪئي، تڏهن ماڻهن کي هڪ سادي درجيبنديءَ واري سرشتي تحت سڃاتو ويو. ”ٽوٽسي“ ان شخص کي چيو ويو، جيڪو ڏهن کان وڌيڪ ڳئون جو مالڪ هجي يا جنهن ۾ ڪجهه جسماني خاصيتون هجن، جهڙوڪ ڊگهو ۽ سنهو نڪ، [[مٿانهان ڳل جا هڏا]] يا ڇهن فوٽن کان وڌيڪ قد؛ اهي سڀ خاصيتون ٽوٽسي ماڻهن سان لاڳاپيل عام بيانن ۾ شامل ڪيون وينديون هيون. نوآبادياتي دور ۾ [[هيميٽڪ مفروضو|هيميٽڪ مفروضي]] مطابق اهو خيال پيش ڪيو ويو ته ٽوٽسي [[هارن آف آفريڪا]] مان [[آفريڪي عظيم ڍنڍون|عظيم ڍنڍن واري علائقي]] ۾ آيا هئا.<ref>International Institute of African Languages and Cultures, Africa, Volume 76, (Oxford University Press., 2006), pg 135.</ref><ref>{{Cite news|title=Shooting Star of the Continent|date=10 June 2010|author1=Josh Kron|work=Haaretz|url=https://www.haaretz.com/2010-06-10/ty-article/shooting-star-of-the-continent/0000017f-e0e7-d568-ad7f-f3ef944b0000|access-date=7 February 2023|archive-date=24 February 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250224015029/https://www.haaretz.com/2010-06-10/ty-article/shooting-star-of-the-continent/0000017f-e0e7-d568-ad7f-f3ef944b0000|url-status=live}}</ref> ڪجهه ماڻهن{{Who|date=August 2025}} ٽوٽسي کي [[ڪوشيٽڪ ٻوليون ڳالهائيندڙ ماڻهو|ڪوشيٽڪ بڻ]] وارو سمجهيو آهي، جيتوڻيڪ اهي ڪا [[ڪوشيٽڪ ٻوليون|ڪوشيٽڪ ٻولي]] نٿا ڳالهائين ۽ لڳ ڀڳ 400 سالن کان ساڳين علائقن ۾ رهندا آيا آهن، جنهن دوران علائقي جي هوتو ماڻهن سان گهڻي پيماني تي شاديون ٿيون آهن. هوتو ۽ ٽوٽسي جي ڊگهي عرصي واري گڏجڻ ۽ شادين جي تاريخ سبب ڪجهه نسل نگارن ۽ تاريخدانن جو خيال آهي ته هوتو ۽ ٽوٽسي کي مڪمل طور الڳ نسلي گروهه سڏڻ درست ناهي.<ref>[[فلپ گوري وچ]], {{cite book |title=We Wish to Inform You That Tomorrow We Will Be Killed With Our Families |title-link=We Wish to Inform You That Tomorrow We Will Be Killed With Our Families |year=1998}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.preventgenocide.org/edu/pastgenocides/rwanda/indangamuntu.htm|title='Indangamuntu 1994: Ten years ago in Rwanda this ID Card cost a woman her life' by Jim Fussell|website=www.preventgenocide.org|access-date=5 January 2013|archive-date=15 November 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121115092142/http://www.preventgenocide.org/edu/pastgenocides/rwanda/indangamuntu.htm|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite magazine |last=Gourevitch |first=Philip |date=10 December 1995 |title=From 1995: Rwanda, After the Genocide |url=https://www.newyorker.com/magazine/1995/12/18/after-the-genocide |access-date=14 May 2025 |magazine=The New Yorker |language=en-US |issn=0028-792X |archive-date=19 April 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180419183503/https://www.newyorker.com/magazine/1995/12/18/after-the-genocide |url-status=live }}</ref> == جينيات == {{See also|هوتو، ٽوٽسي ۽ توا جي بڻ بڻياد}} === واءِ-ڊي اين اي === [[واءِ ڪروموسوم]] بابت جديد جينياتي اڀياس عام طور ظاهر ڪن ٿا ته ٽوٽسي، هوتو وانگر، گهڻو ڪري بانٽو بڻ بڻياد رکن ٿا (60٪ [[هيپلوگروپ E1b1a (Y-DNA)|E1b1a]]، 20٪ [[هيپلوگروپ B (Y-DNA)|B]]، 4٪ [[هيپلوگروپ E1b1 (Y-DNA)|E-P2]](xE1b1a)). [[هارن آف آفريڪا]] ۽ [[اتر آفريڪا]] سان لاڳاپيل پدري جينياتي اثر تمام گهٽ آهن (3٪ کان گهٽ [[هيپلوگروپ E1b1b (Y-DNA)|E1b1b-M35]])، ۽ انهن کي گهڻو اڳ جي انهن آبادين سان منسوب ڪيو وڃي ٿو، جيڪي پوءِ جذب ٿي ويون. تنهن هوندي به، ٽوٽسي وٽ هيپلوگروپ B جا واءِ-ڊي اين اي پدري سلسلا (14.9٪ B) هوتو (4.3٪ B) جي ڀيٽ ۾ گهڻو وڌيڪ آهن.<ref>{{cite journal | last1 = Luis | first1 = J. R. | display-authors = etal | year = 2004 | title = The Levant versus the Horn of Africa: Evidence for Bidirectional Corridors of Human Migrations | journal = American Journal of Human Genetics | volume = 74 | issue = 3| pages = 532–544 | doi = 10.1086/382286 | pmid = 14973781 | pmc=1182266}}</ref> === آٽوسومل ڊي اين اي === عام طور ٽوٽسي پنهنجن پاڙيسري بانٽو آبادين، خاص طور هوتو، سان ويجهي جينياتي مائٽي رکن ٿا. تنهن هوندي به، اهو واضح ناهي ته اها هڪجهڙائي بنيادي طور ٻنهي برادرين وچ ۾ شادين ذريعي وڏي پيماني تي ٿيندڙ جينياتي ڏي وٺ جو نتيجو آهي يا سندن گڏيل بڻ بڻياد مان پيدا ٿي آهي: <blockquote>[...] ڪيترين نسلن تائين [[جين وهڪرو|جين وهڪري]] انهن ٻن بانٽو ماڻهن جي وچ ۾ اڳ موجود ممڪن واضح جسماني فرقن کي ختم ڪري ڇڏيو؛ اهي فرق عام طور قد، جسماني بناوٽ ۽ چهري جي خاصيتن سان منسوب ڪيا ويندا هئا. ماڻهن ۾ جسماني خاصيتن جو هڪ وسيع سلسلو موجود هجڻ باوجود، بيلجيمي اختيارين 1920ع واري ڏهاڪي ۾ معاشي معيارن جي بنياد تي نسلي وابستگي کي قانوني طور مقرر ڪيو. نتيجي طور غير واضح حياتياتي فرقن تي رسمي ۽ سخت سماجي ورهاست لاڳو ڪئي وئي. ڪجهه حد تائين، پوءِ وارن ڏهاڪن ۾ انهن درجن جي لچڪ حياتياتي فرقن جي تصور کي وڌيڪ مضبوط ڪيو، جنهن سان ڊگهي قد واري اشرافيه ۽ ننڍي قد واري هيٺئين طبقي جو تصور پيدا ٿيو، پر اهو ڪجهه صديون اڳ موجود جينياتي ذخيرن سان ٿورو ئي لاڳاپيل هو. تنهنڪري سماجي درجا ته حقيقي آهن، پر هوتو ۽ ٽوٽسي جي وچ ۾ ڳولهي سگهجندڙ جينياتي فرق تمام گهٽ يا تقريباً نه آهن.<ref>[[جوزف سي. ملر]] (مدير)، ''New Encyclopedia of Africa''، جلد 2، Dakar-Hydrology، Charles Scribner's Sons.</ref></blockquote> === قد === سندن سراسري قد لڳ ڀڳ {{convert|5|ft|9|in|cm}} آهي، جڏهن ته ڪجهه ماڻهن جو قد {{convert|7|ft|cm}} کان به وڌيڪ درج ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/1964/02/23/the-rise-and-fall-of-the-watusi.html|title=The Rise and Fall Of the Watusi|newspaper=The New York Times|date=23 February 1964}}</ref><ref>{{Cite web |date=18 June 2020 |title=Did you know of the Tutsi people in Rwanda?They are among the Tallest people in Africa |url=https://www.jamiiforums.com/threads/did-you-know-of-the-tutsi-people-in-rwanda-they-are-among-the-tallest-people-in-africa.1745470/ |access-date=14 May 2025 |website=JamiiForums |language=en-US |archive-date=20 August 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250820090953/https://www.jamiiforums.com/threads/did-you-know-of-the-tutsi-people-in-rwanda-they-are-among-the-tallest-people-in-africa.1745470/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=samson |date=5 December 2022 |title=The Tutsi of Rwanda |url=https://africaadventurevacations.com/the-tutsi-of-rwanda/ |access-date=14 May 2025 |website=Africa Adventure Vacations |language=en-US}}</ref> == تاريخ == {{multiple image | direction = vertical | width = | footer = | image1 = | caption1 we = | image2 = King's palace in Nyanza.jpg | caption2 we = | image3 = Chifu Kaware safarini (Kandt 1904 II, 97).png | caption3 = [[نيانزا، روانڊا|نيانزا]] ۾ روايتي ٽوٽسي بادشاهه جو محل (مٿي) ۽ روانڊا {{circa|1900}}، ٽوٽسي سردار ڪاواري سفر دوران (هيٺ) }} نوآبادياتي حڪمرانن جي اچڻ کان اڳ روانڊا تي 15هين صديءَ کان ٽوٽسي-غالب بادشاهت حڪمراني ڪندي رهي هئي.<ref>{{Cite web |title=History |url=https://www.rlp-ruanda.de/en/the-two-countries/rwanda/history/ |access-date=14 May 2025 |website=www.rlp-ruanda.de}}</ref><ref>{{Cite web |title=Rise of Rwanda {{!}} EBSCO Research Starters |url=https://www.ebsco.com/research-starters/history/rise-rwanda |access-date=14 May 2025 |website=www.ebsco.com |language=en |archive-date=20 August 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250820100953/https://www.ebsco.com/research-starters/history/rise-rwanda |url-status=live }}</ref> 1897ع ۾ [[جرمن سلطنت|جرمني]] بادشاهه سان اتحاد قائم ڪري روانڊا ۾ پنهنجو اثر قائم ڪيو، جنهن سان نوآبادياتي دور جي شروعات ٿي.<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=lKFpAgAAQBAJ |last=Carney |first=J.J. |title=Rwanda Before the Genocide: Catholic Politics and Ethnic Discourse in the Late Colonial Era |page=24 |publisher=Oxford University Press |year=2013 |isbn=9780199982288}}</ref> پوءِ [[پهرين عالمي جنگ]] دوران 1916ع ۾ [[بيلجيم]] روانڊا تي قبضو ڪيو. ٻنهي يورپي طاقتن روانڊا جي بادشاهه وسيلي حڪمراني ڪئي ۽ ٽوٽسي-حمايتي پاليسي جاري رکي.{{Citation needed|date=August 2025}} ان دوران برونڊي ۾ ''[[گانوا]]'' نالي حڪمران ڌڙو اڀريو، جنهن جلدي ملڪ جي انتظام تي اثرائتو ڪنٽرول حاصل ڪري ورتو. {{Langx|rn|گانوا|label=none}} پنهنجي حڪمراني لاءِ هوتو ۽ ٽوٽسي ٻنهي جي حمايت تي ڀاڙيندا هئا ۽ برونڊي جي اندر انهن کي نه هوتو ۽ نه ئي ٽوٽسي سمجهيو ويندو هو.<ref>{{Cite book |last1=DeRouen |first1=Karl R. |url=https://books.google.com/books?id=nrN077AEgzMC&dq=Ganwa+ethnic&pg=PA205 |title=Civil Wars of the World: Major Conflicts Since World War II |last2=Heo |first2=Uk |date=2007 |publisher=ABC-CLIO |isbn=978-1-85109-919-1 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Mawer |first=Kit |date=16 October 2022 |title=Burundi Country Report |url=https://www.genocidewatch.com/single-post/country-report-burundi |access-date=14 May 2025 |website=genocidewatch |language=en}}</ref> روانڊا 1897ع کان 1916ع تائين جرمني ۽ 1922ع کان 1961ع تائين بيلجيم جي نوآبادي رهيو. ٽوٽسي ۽ هوتو ٻنهي مان روايتي حڪمران اشرافيه موجود هئي، پر ٻنهي نوآبادياتي طاقتن رڳو ٽوٽسي ماڻهن کي تعليم حاصل ڪرڻ ۽ نوآبادياتي حڪومت ۾ حصو وٺڻ جا وڌيڪ موقعا ڏنا. اهڙين امتيازي پاليسين ناراضگي پيدا ڪئي.{{citation needed|date=November 2021}} جڏهن بيلجيمي اختيارين اقتدار سنڀاليو، تڏهن انهن جو خيال هو ته مختلف آبادين کي اڳئين سڃاڻپ مطابق الڳ درجن ۾ رکڻ سان علائقي تي وڌيڪ آسانيءَ سان حڪمراني ڪري سگهجي ٿي. 1920ع واري ڏهاڪي ۾ بيلجيمي اختيارين ماڻهن کان لازمي طور هڪ مخصوص نسلي گروهه سان پنهنجي سڃاڻپ جو اظهار ڪرائڻ شروع ڪيو ۽ آدمشمارين ۾ انهن کي انهيءَ بنياد تي درجي بندي ڪيو.<ref>{{Cite web |title=Divided by Ethnicity - United States Holocaust Memorial Museum |url=https://www.ushmm.org/genocide-prevention/countries/rwanda/divided-by-ethnicity |access-date=14 May 2025 |website=www.ushmm.org |language=en-US |archive-date=25 May 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250525204543/https://www.ushmm.org/genocide-prevention/countries/rwanda/divided-by-ethnicity |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=Rwanda Chronology {{!}} FRONTLINE |url=https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/rwanda/etc/cron.html |access-date=14 May 2025 |website=www.pbs.org |archive-date=30 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160330124130/http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/rwanda/etc/cron.html |url-status=live }}</ref> 1959ع ۾ بيلجيم پنهنجي اڳوڻي پاليسيءَ کان هٽي ويو ۽ آزاديءَ کان پوءِ عام چونڊن وسيلي اڪثريتي هوتو آباديءَ کي حڪومت تي ڪنٽرول حاصل ڪرڻ جو رستو ڏنو. ان تبديليءَ تي بيلجيم جي اندروني سياست جو پڻ اثر هو، جتي هوتو اڪثريت خلاف امتياز کي فليمش-والون تڪرار سان لاڳاپيل بيلجيم جي اندروني دٻاءَ سان مشابه سمجهيو وڃڻ لڳو، ۽ هوتو ماڻهن جي جمهوريت سازي ۽ سياسي بااختياري کي ٽوٽسي غلبي جي مقابلي ۾ جائز ردعمل طور ڏٺو ويو. روانڊا ۽ برونڊي جي آزاديءَ کان اڳ واري دور ۾ بيلجيمي پاليسيون گهڻو بدلجنديون رهيون.{{citation needed|date=November 2021}} === روانڊا ۽ برونڊي جي آزادي (1962ع) === روانڊا ۾ هوتو اڪثريت [[روانڊا انقلاب|ٽوٽسي حڪمراني خلاف بغاوت ڪئي]] ۽ اقتدار حاصل ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي. ڪيترائي ٽوٽسي ملڪ ڇڏي [[يوگنڊا]] ۽ [[تنزانيا]] سميت پاڙيسري ملڪن ۾ جلاوطنيءَ جون برادريون قائم ڪرڻ لڳا.<ref>Michael Bowen, ''Passing by;: The United States and genocide in Burundi'', 1972, (Carnegie Endowment for International Peace, 1973), p. 49</ref><ref>René Lemarchand, ''Selective genocide in Burundi'' (Report – Minority Rights Group; no. 20, 1974)</ref><ref>Rene Lemarchand, ''Burundi: Ethnic Conflict and Genocide'' (New York: Woodrow Wilson Center and [[Cambridge University Press]], 1996) *Edward L. Nyankanzi, ''Genocide: Rwanda and Burundi'' (Schenkman Books, 1998)</ref><ref>Christian P. Scherrer, ''Genocide and crisis in Central Africa: conflict roots, mass violence, and regional war''; foreword by [[Robert Melson (political scientist)|Robert Melson]]. Westport, Conn.: Praeger, 2002</ref><ref>Weissman, Stephen R."[http://www.usip.org/pubs/peaceworks/pwks22.html Preventing Genocide in Burundi Lessons from International Diplomacy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090311024548/http://www.usip.org/pubs/peaceworks/pwks22.html |date=11 March 2009 }}", [[United States Institute of Peace]]</ref>{{Excessive citations inline|date=July 2026}} نوآبادياتي دور جي کليل نسلي امتياز جون ڪجهه صورتون مختلف روانڊائي ۽ برونڊيائي حڪومتن هيٺ پڻ جاري رهيون، جن ۾ اهڙا سڃاڻپ ڪارڊ شامل هئا، جيڪي ٽوٽسي ۽ هوتو کي الڳ سڃاڻيندا هئا.{{Citation needed|date=August 2025}} === برونڊي ۾ نسلي تشدد (1993ع) === {{Main|برونڊي ۾ 1993ع جو نسلي تشدد}} 1993ع ۾ برونڊي جو پهريون جمهوري طور چونڊيل صدر [[ميلڪيور ندادايي]]، جيڪو هوتو هو، ٽوٽسي فوجي آفيسرن هٿان قتل ڪيو ويو، جيئن آئين موجب سندس جانشينيءَ جو حقدار شخص{{Who|date=August 2025}} پڻ قتل ڪيو ويو.<ref>''International Commission of Inquiry for Burundi: Final Report'', Part III: Investigation of the Assassination. Conclusions at [http://www.usip.org/library/tc/doc/reports/burundi_coi/burundi_coi1996pt3.html#VII USIP.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081201132151/http://www.usip.org/library/tc/doc/reports/burundi_coi/burundi_coi1996pt3.html#VII |date=1 December 2008 }}</ref> ان سان [[برونڊي ۾ 1993ع جو نسلي تشدد|برونڊي ۾ نسلي تشدد]] ڀڙڪي اٿيو، جنهن ۾ ”ممڪن طور 25,000 تائين ٽوٽسي“—جن ۾ فوجي اهلڪار، سرڪاري ملازم ۽ عام شهري شامل هئا<ref>{{Cite web |last=Refugees |first=United Nations High Commissioner for |title=Refworld {{!}} Human Rights Watch World Report 1995 – Burundi |url=https://www.refworld.org/docid/467fca9a8.html |access-date=20 April 2023 |website=Refworld |language=en |archive-date=14 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230914133127/https://www.refworld.org/docid/467fca9a8.html |url-status=live }}</ref>—هوتو ماڻهن هٿان قتل ڪيا ويا، جڏهن ته ”گهٽ ۾ گهٽ ايترا ئي“ هوتو ٽوٽسي ماڻهن هٿان ماريا ويا.<ref name=totten2>{{Cite book | author1= René Lemarchand | chapter= The Burundian Genocide | page = 331 |editor1-last=Totten|editor1-first=Samuel|chapter-url=https://books.google.com/books?id=5Ef8Hrx8Cd0C&pg=PA331|title=Century of Genocide: Critical Essays and Eyewitness Accounts|editor2-last=Parsons|editor2-first=William S.|editor3-last=Charny|editor3-first=Israel W.|date=2004 | edition= Second |publisher=Routledge|isbn=978-0-415-94430-4|language=en}}</ref><ref>{{Cite news |title=Burundi {{!}} History, Geography, & Culture {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Burundi |archive-url=https://web.archive.org/web/20260522185203/https://www.britannica.com/place/Burundi |archive-date=2026-05-22 |access-date=2026-05-30 |work=Encyclopedia Britannica |language=en}}</ref> [[اروشا معاهدا (برونڊي)|2000ع جي اروشا معاهدن]] کان پوءِ برونڊي جي ٽوٽسي اقليت هوتو اڪثريت سان نسبتاً وڌيڪ برابريءَ واري طريقي سان اقتدار ورهائي ٿي. روايتي طور ٽوٽسي وٽ وڌيڪ معاشي طاقت هئي ۽ فوج تي پڻ سندن ڪنٽرول رهيو.<ref name=ICIBFR-496>International Commission of Inquiry for Burundi (2002)</ref> === روانڊا ۾ 1994ع جي ٽوٽسي خلاف نسل ڪشي === {{Main|روانڊا جي نسل ڪشي}} [[File:Rwandan Patriotic Front Flag.svg|thumb|right|ٽوٽسي-قيادت واري [[روانڊا محب وطن محاذ]] جو جهنڊو]] روانڊا ۾ به ڪجهه مشابه واقعن جو سلسلو ٿيو، جتي 1962ع ۾ هوتو اقتدار ۾ آيا. ان کان پوءِ ٽوٽسي ماڻهن خلاف ڪيترن ئي موقعن تي ظلم ۽ امتياز ٿيو، جنهن سبب ڪيترائي ٽوٽسي ملڪ ڇڏي ويا. [[روانڊا انقلاب]] (1959ع–1961ع) دوران ٽوٽسي مخالف تشدد کان پوءِ وڏي تعداد ۾ ٽوٽسي جلاوطن ٿيا.{{Citation needed|date=August 2025}} انهن جلاوطن ٽوٽسي برادرين مان ٽوٽسي باغي تحريڪون وجود ۾ آيون. [[روانڊا محب وطن محاذ]] (آر پي ايف)، جيڪو گهڻو ڪري يوگنڊا ۾ رهندڙ جلاوطن ٽوٽسي ماڻهن تي مشتمل هو، 1990ع ۾ روانڊا تي حملو ڪيو، جنهن جو مقصد ٽوٽسي لاءِ ٻيهر سياسي اقتدار حاصل ڪرڻ هو. آر پي ايف کي [[يوگنڊا جي بش جنگ]] مان منظم غير روايتي جنگ جو تجربو حاصل هو ۽ ان کي يوگنڊا جي حڪومت کان مدد پڻ ملي. آر پي ايف جي شروعاتي اڳڀرائي روانڊا حڪومت لاءِ فرانس طرفان هٿيار پهچائڻ کان پوءِ روڪي وئي. امن لاءِ ڪوششون آخرڪار [[اروشا معاهدا (روانڊا)|1993ع جي اروشا معاهدن]] تائين پهتيون.{{Citation needed|date=August 2025}} [[جووينال هابياريمانا ۽ سيپرين نتارياميرا جو قتل|روانڊا ۽ برونڊي جي صدرن جي قتل]] کان پوءِ اهو معاهدو ٽٽي پيو، جنهن سان ٻيهر جنگ شروع ٿي ۽ 1994ع جي [[روانڊا جي نسل ڪشي]] جي شروعات ٿي. ان نسل ڪشيءَ دوران هوتو انتهاپسندن اندازي موجب 500,000 کان 600,000 ماڻهن کي قتل ڪيو، جن مان گهڻا ٽوٽسي هئا.<ref>{{cite journal |last1=Guichaoua |first1=André |title=Counting the Rwandan Victims of War and Genocide: Concluding Reflections |journal=Journal of Genocide Research |date=2020 |volume=22 |issue=1 |pages=125–141 |doi=10.1080/14623528.2019.1703329|s2cid=213471539 }} 500,000–800,000 is the range of scholarly estimates listed on the third page of the paper.</ref><ref name=Meierhenrich>{{cite journal |last1=Meierhenrich |first1=Jens |author-link=Jens Meierhenrich |title=How Many Victims Were There in the Rwandan Genocide? A Statistical Debate |journal=Journal of Genocide Research |date=2020 |volume=22 |issue=1 |pages=72–82 |doi=10.1080/14623528.2019.1709611|s2cid=213046710 |quote=Despite the various methodological disagreements among them, none of the scholars who participated in this forum gives credence to the official figure of 1,074,107 victims... Given the rigour of the various quantitative methodologies involved, this forum's overarching finding that the death toll of 1994 is nowhere near the one-million-mark is – scientifically speaking – incontrovertible.}}</ref><ref name=Reydams>{{cite journal |last1=Reydams |first1=Luc|author-link=Luc Reydams |title='More than a million': the politics of accounting for the dead of the Rwandan genocide |journal=Review of African Political Economy |date=2020 |volume=48|issue=168|pages=235–256 |doi=10.1080/03056244.2020.1796320|s2cid=225356374|quote=The government eventually settled on 'more than a million', a claim which few outside Rwanda have taken seriously.<p>The death of 'more than a million' Tutsi became the foundation of the new Rwanda, where former exiles hold a monopoly on power. It also created the socio-political environment for the mass criminalisation of Hutu. Gacaca courts eventually tried more than a million (Nyseth Brehm, Uggen, and Gasanabo 2016), which led President Kagame to suggest that all Hutu bear responsibility and should apologise (Benda 2017, 13). Thus the new Rwanda is built not only on the death of 'more than a million" Tutsi but also on the collective guilt of Hutu. This state of affairs is in no one's interests except the regime's.</p>|doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite news |last=Doherty |first=Ben |date=25 February 2024 |title=More than half a million people killed in 100 days: how the 1994 Rwanda genocide unfolded |url=https://www.theguardian.com/australia-news/2024/feb/26/more-than-half-a-million-people-killed-in-100-days-how-the-1994-rwanda-genocide-unfolded-ntwnfb |access-date=14 May 2025 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref><ref>{{Cite web |title=Rwanda |url=https://cla.umn.edu/chgs/holocaust-genocide-education/resource-guides/rwanda |access-date=14 May 2025 |website=College of Liberal Arts |language=en |archive-date=11 May 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250511215213/https://cla.umn.edu/chgs/holocaust-genocide-education/resource-guides/rwanda |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite magazine |last=Rieff |first=David |date=4 June 2007 |title=God and Man in Rwanda |url=https://www.vanityfair.com/magazine/1994/12/rwanda199412 |access-date=14 May 2025 |magazine=Vanity Fair |language=en-US}}</ref> نسل ڪشيءَ کان پوءِ فتح حاصل ڪندڙ ٽوٽسي-قيادت واري آر پي ايف جولاءِ 1994ع ۾ اقتدار ۾ آئي. == ثقافت == [[File:Brooklyn Museum 22.1403 Wrist Guard Igitembe.jpg|thumb|right|روايتي ٽوٽسي ڪلائيءَ جو محافظ (''اگيٽيمبي'')]] روانڊا ۾ 15هين صديءَ کان 1961ع تائين ٽوٽسي ماڻهن تي هڪ بادشاهه، يعني {{Langx|rw|موامي|label=none}}، حڪمراني ڪندو هو. بيلجيم قومي [[ريفرينڊم]] کان پوءِ بادشاهت ختم ڪري ڇڏي، جنهن جي نتيجي ۾ ملڪ آزاديءَ ڏانهن وڌيو. ان جي ابتڙ، ملڪ جي اتر-اولهندي حصي ۾، جتي هوتو آبادي اڪثريت ۾ هئي، وڏا زميندار اقتدار ۾ شريڪ هوندا هئا؛ اهو بندوبست هاڻوڪي يوگنڊا جي [[بوگنڊا]] سماج سان مشابهت رکندو هو. پنهنجي بادشاهه جي حڪمراني هيٺ ٽوٽسي ثقافت روايتي طور انصاف جي انتظام ۽ حڪومت هلائڻ جي چوڌاري ڦرندي هئي. چوپائي مال جي ملڪيت گهڻو ڪري سندن هٿ ۾ هوندي هئي ۽ هو پنهنجي پيداوار تي گذارو ڪندا هئا. سندن طرز زندگي کين گهڻو فارغ وقت پڻ ڏيندو هو، جيڪو هو شاعري، اڻت ۽ موسيقيءَ جي واڌ ويجهه ۾ صرف ڪندا هئا. هوتو هارين ۽ ٻين مقامي رهواسين جي مقابلي ۾ ٽوٽسي جي [[غالب اقليت]] واري حيثيت سبب، ان رشتي کي جاگيردار يورپ جي سردارن ۽ هارين جي وچ واري رشتي سان تشبيهه ڏني وئي آهي.<ref name="Fage120">{{cite book|last1=Fage|first1=John|title=A History of Africa|publisher=Routledge|isbn=978-1317797272|page=120|url=https://books.google.com/books?id=mXa4AQAAQBAJ|access-date=8 January 2015|date=23 October 2013}}</ref> [[File:Brooklyn Museum 1912a-b Basket and Lid.jpg|thumb|left|روايتي ٽوٽسي [[ٽوڪري]]]] برطانوي تاريخدان جان فيج موجب، سيرولوجي جي لحاظ کان ٽوٽسي بانٽو ۽ [[نائلوٽڪ ماڻهو|نائلوٽڪ]] آبادين سان لاڳاپيل آهن. سندس خيال ۾ اها ڳالهه ڍنڍن واري بادشاهتن جي شروعاتي ٽوٽسي-هيما حڪمران طبقي لاءِ ڪوشيٽڪ بڻ بڻياد جي امڪان کي گهٽ ڪري ٿي. تنهن هوندي به، انهن بادشاهتن جون شاهي تدفين جون رسمون ڏکڻ [[ايٿوپيا]] جي [[گيبي علائقو|گيبي علائقي]] جي اڳوڻين ڪوشيٽڪ سِداما رياستن جي روايتن سان گهڻي مشابهت رکن ٿيون.<ref name="Fage120" /> ان جي ابتڙ، مائونٽ ڪينيا واري علائقي ۾ ٽوٽسي-هيما جي اتر ۾ رهندڙ بانٽو آباديون، جهڙوڪ اگي ڪيويو، جديد دور تائين بنيادي طور بادشاهه کان سواءِ هيون ۽ انهن وٽ عمر جي گروهن تي ٻڌل اهڙو غير رياستي نظام هو، جيڪو انهن ڪوشيٽڪ ماڻهن کان اختيار ڪيو هو. ٻئي طرف، تنزانيا ۾ ٽوٽسي-هيما جي ڏکڻ ۾ ڪيترين بانٽو بادشاهتن ۾ سرداريءَ جو اهڙو ئي نمونو موجود هو، جيڪو ٽوٽسي-هيما سماج سان مشابهت رکندڙ هو. ڇاڪاڻ ته ڪوشيٽڪ سِداما بادشاهتن جا نائلوٽڪ گروهن سان لاڳاپا هئا، فيج تجويز ڪري ٿو ته ٽوٽسي ممڪن طور اهڙي ئي ڪنهن لڏپلاڻ ڪندڙ نائلوٽڪ آبادي مان نڪتل هجن. سندس خيال موجب ٽوٽسي جا نائلوٽڪ ابا ڏاڏا اڳئين دور ۾ ثقافتي وچولي جو ڪردار ادا ڪندا هئا، پاڙيسري ڪوشيٽڪ بادشاهتن کان ڪجهه شاهي روايتون اختيار ڪندا هئا ۽ پوءِ جڏهن هو عظيم ڍنڍن واري علائقي ۾ بانٽو اصلوڪن ماڻهن جي وچ ۾ آباد ٿيا ته اهي روايتون پاڻ سان ڏکڻ طرف کڻي آيا.<ref name="Fage120" /> تنهن هوندي به، اڄ ٽوٽسي ۽ هوتو جي ثقافتن ۾ تمام ٿورا واضح فرق نظر اچن ٿا؛ ٻئي گروهه ساڳي [[بانٽو ٻوليون|بانٽو ٻولي]] ڳالهائين ٿا.<ref>The Editors of Encyclopaedia Britannica. "Tutsi". Encyclopedia Britannica, 6 May. 2025, https://www.britannica.com/topic/Tutsi. Accessed 14 May 2025</ref> تاريخي طور ٻنهي گروهن جي وچ ۾ شادين جي شرح تمام گهڻي هئي ۽ 20هين صديءَ تائين سندن لاڳاپا عام طور سٺا رهيا. ڪيترن عالمن جو نتيجو آهي ته ”ٽوٽسي“ جي سڃاڻپ بنيادي طور نسلي سڃاڻپ کان وڌيڪ سماجي طبقي يا ذات جي اظهار طور ڪم ڪندي رهي آهي. برونڊي ۽ روانڊا جي ماڻهن جون ٻوليون به هڪ ٻئي سان گهڻيون مشابهت رکن ٿيون، يعني [[ڪرونڊي]] ۽ [[ڪنياروانڊا]]. تاريخي سببن ڪري انگريزي، فرانسيسي ۽ سواهيلي به مختلف سرڪاري حيثيتن ۾ استعمال ٿين ٿيون ۽ برونڊي ۽ روانڊا ٻنهي ۾ ٻي ٻوليءَ طور وڏي پيماني تي ڳالهائجن ٿيون.<ref name="BC">{{Cite web|url=https://www.teachingenglish.org.uk/sites/teacheng/files/Euromonitor%20Report%20A4.pdf|title=The Benefits of the English Language for Individuals and Societies: Quantitative Indicators from Cameroon, Nigeria, Rwanda, Bangladesh and Pakistan|access-date=7 February 2023|archive-date=9 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230309070332/https://www.teachingenglish.org.uk/sites/teacheng/files/Euromonitor%20Report%20A4.pdf|url-status=live}}</ref> == ڪانگو ۾ ٽوٽسي == عالمن{{Who|date=August 2025}} گهڻي عرصي کان اهو تسليم ڪيو آهي ته هاڻوڪي [[ڪانگو جي جمهوري جمهوريه]] (ڊي آر سي) ۾ ٽوٽسي موجودگيءَ کي بهتر نموني سمجهڻ لاءِ ٻن مکيه گروهن ۾ فرق ڪرڻ ضروري آهي، جن جي تاريخن کي نوآبادياتي پاليسين ۽ پوءِ وارن سياسي تڪرارن گهڻو متاثر—۽ ڪيترين حالتن ۾ بگاڙيو—آهي.{{Citation needed|date=March 2025}} === اتر ۽ ڏکڻ ڪيوو ۾ بانياروانڊا === ٽوٽسي جي هڪ ٻي اهم موجودگي [[اتر ڪيوو]] جي ڪجهه حصن ۾ وسيع [[بانياروانڊا]] برادريءَ جي اندر ملي ٿي. هن برادريءَ ۾ ٽوٽسي ۽ هوتو ٻئي شامل آهن ۽ اها گهڻو ڪري پاڙيسري [[روانڊا]] مان مختلف دورن ۾ ٿيندڙ لڏپلاڻن جو نتيجو آهي، جيڪي نوآبادياتي دور کان اڳ، نوآبادياتي دور ۽ نسل ڪشي کان پوءِ جي زمانن تائين جاري رهيون. خاص طور 1994ع جي [[روانڊا جي نسل ڪشي]] دوران ۽ ان کان پوءِ ٿيندڙ وڏي پيماني واري لڏپلاڻ چڱيءَ طرح دستاويز ٿيل آهي ۽ ان اوڀر ڪانگو جي نسلي بناوٽ کي گهڻو بدلائي ڇڏيو.<ref>Uvin, Peter. "The Congo and the Rwandan Tragedy: Politics, Ideology and the Struggle for Power." ''Journal of Eastern African Studies'', vol. 1, no. 2, 2007, pp. 281–300.</ref><ref>Reyntjens, Filip. ''Political Awakening in the Belgian Congo: The Early Phase, 1908–1945''. Cambridge University Press, 2019.</ref> علمي اتفاقِ راءِ موجب اهي لڏپلاڻون ڪنهن هڪ ٻاهرين واقعي جو نتيجو نه هيون، پر انهن جا پيچيده تاريخي پس منظر آهن، جيڪي اڄ به علائقائي سياست تي اثرانداز ٿين ٿا.{{Citation needed|date=August 2025}} === تڪرار ۽ هاڻوڪا مسئلا === اوڀر ڊي آر سي ڪيترن ڏهاڪن کان هٿياربند تڪرارن جو اهم مرڪز رهيو آهي، جتي ڪيترائي هٿياربند گروهه سرگرم رهيا آهن. انهن مان ڪجهه، خاص طور [[نيشنل ڪانگريس فار دي ڊفينس آف دي پيپل]] (سي اين ڊي پي) مان نڪتل ۽ پوءِ [[23 مارچ تحريڪ|ايم 23]] جي نالي سان مشهور ٿيندڙ تنظيمون، ٽوٽسي پس منظر رکندڙ ماڻهن جي قيادت هيٺ رهيون آهن. تنهن هوندي به انهن گروهن کي رڳو نسلي نقطه نظر سان ڏسڻ صورتحال کي حد کان وڌيڪ سادو ڪري ڇڏي ٿو. علمي اڀياس عام طور ان ڳالهه تي متفق آهن ته تڪرارن جون پاڙون نوآبادياتي ورثي، [[ڪوبالٽ]] جهڙن قيمتي وسيلن تي مقابلي ۽ گهري سياسي ۽ سماجي شڪايتن جي گڏيل اثر ۾ آهن.<ref>Nzongola-Ntalaja, Georges. ''The Congo: From Leopold to Kabila: A People's History''. Zed Books, 2002.</ref> بين الاقوامي ادارن جون رپورٽون سنگين انساني حقن جي ڀڃڪڙين—جن ۾ ٻارن کي سپاهي بڻائڻ ۽ معدني دولت جو غيرقانوني استحصال شامل آهي—کي دستاويز ڪري چڪيون آهن، پر انهن مسئلن کي سڌي سنئين نسلي تڪرار بدران رياستي ڪمزوري ۽ بين الاقوامي معاشي دٻائن جي وسيع پس منظر ۾ سمجهڻ وڌيڪ مناسب آهي.<ref>Human Rights Watch. "Breakdown of the State in the Democratic Republic of the Congo." Human Rights Watch Reports, 2010.</ref> == ناميارا ماڻهو == {{main|ٽوٽسي ماڻهن جي فهرست}} * [[پال ڪگامي]] * [[اسٽرومي]] * [[ميشيل ميڪومبيرو]] * [[ژان بپتست باگازا]] * [[پيئر بويويا]] * [[لوئيس مشيڪي وابو]] * [[اريئيل ڪاياباگا]] * [[بنجامن سيهيني]] * [[سائدو بيراهينو]] * [[گائل بگيريمانا]] * [[سيسيل ڪائيريبوا]] * [[نڪوٽي گاتوا]] * [[گائل فائي]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهرين ڳنڍڻا== * [http://www.ictr.org روانڊا لاءِ بين الاقوامي فوجداري ٽربيونل] (آءِ سي ٽي آر اڳيان آيل سڀني ڪيسن جي حيثيت ۽ فيصلا هتي موجود آهن) * [http://www.ictr.org The International Criminal Tribunal for Rwanda (the status and judgments of all cases before the ICTR are available here)] {{Authority control}} [[زمرو:ٽٽسي]] [[زمرو:نسلي گروہ]] [[زمرو:برونڊي جا نسلي گروهه]] [[زمرو:روانڊا جا نسلي گروهه]] [[زمرو:يوگنڊا جا نسلي گروهه]] [[زمرو:آفريڪا ۾ نسلي گروهه]] [[زمرو:جمهوريا ڪانگو جا نسلي گروهه]] 6ky8zdn337mets93uy5lflxwxsuuqnq 404703 404702 2026-08-19T07:43:09Z Memon2025 21315 /* */ 404703 wikitext text/x-wiki {{Short description|آفريقي عظيم ڍنڍن واري علائقي جو هڪ نسلي گروهه}} {{Infobox ethnic group | group = ٽٽسي (Tutsi) <br><small> اباٽٽسي (Abatutsi)</small> | image = King's palace in Nyanza.jpg | caption = نيانزا ۾ روايتي ٽٽسي بادشاهه جو محل | region1 = {{flagcountry|Burundi}} | pop1 = 1.7 ملين (ڪل آبادي جو 14 سيڪڙو) | region2 = {{flagcountry|Rwanda}} | pop2 = 1 کان 2 ملين (ڪل آبادي جو اٽڪل 9 کان 15 سيڪڙو) | rel = [[عيسائيت]] (80 سيڪڙو)، [[اسلام]] (5 سيڪڙو) | langs = [[ڪينيا-روانڊا]]، [[ڪيرونڊي]] | related = روانڊا-رونڊي قومون ۽ هيما ماڻهو }} [[File:Chifu Kaware safarini (Kandt 1904 II, 97).png|thumb|ٽٽسي سردار ڪاواري سفر دوران]]'''ٽٽسي''' (<small>Tutsi</small>)، جن کي واٽٽسي (<small>Watutsi</small>) يا اباٽٽسي (<small>Abatutsi</small>) پڻ چيو ويندو آهي، هڪ نسلي گروهه آهن جيڪي بنيادي طور تي [[روانڊا]] ۽ [[برونڊي]] ۾ آباد آهن. اهي روانڊا ۽ برونڊي جي ٽن وڏن نسلي گروهن مان ٻيو نمبر وڏو گروهه آهن، ٻيا ٻه گروهه '''هوتو''' (<small>Hutu</small>) ۽ '''ٽوا''' (<small>Twa</small>) آهن. تاريخي طور تي، ٽٽسي ماڻهو مال دار/ڌنار (<small>pastoralists</small>) هئا ۽ سماج ۾ جنگجو طبقي جي حيثيت رکندا هئا. 1962ع کان اڳ، روانڊا جو سماجي ۽ سياسي نظام ٽٽسي اشرافيه جي هٿ ۾ هو. == اصليت ۽ درجه بندي == مورخ ڪرسٽوفر اهرٽ (Christopher Ehret) جو مڃڻ آهي ته ٽٽسي ماڻهو بنيادي طور تي قديم '''ڏکڻ ڪوشيٽڪ''' (South Cushitic) ٻوليون ڳالهائيندڙن جو نسل آهن، جيڪي 800 قبل مسيح کان اڳ عظيم ڍنڍن واري علائقي ۾ داخل ٿيا هئا. اهي ماڻهو مڪمل طور تي پنهنجي مال مويشي تي گذارو ڪندا هئا ۽ اناج جي پوک نه ڪندا هئا. ٽٽسي ماڻهن جي ثقافت ۽ کين جي عادتن ۾ قديم نيلو-سحرائي ۽ مرڪزي سوڊاني اثر پڻ ملي ٿو. روانڊا-رونڊي ٻولين ۾ مالداري سان لاڳاپيل ڪيترائي لفظ، جهڙوڪ "ڳئون" (Inka)، انهن قديم لڏپلاڻ ڪندڙن جي ٻولين مان ورتل آهن. بيلجيم جي نوآبادياتي دور ۾، ٽٽسي ماڻهن جي سڃاڻپ لاءِ هڪ عجيب معيار مقرر ڪيو ويو هو: جنهن شخص وٽ 10 کان وڌيڪ ڳئون هونديون هيون يا جنهن جو قد 6 فوٽن کان وڌيڪ هوندو هو، تنهن کي "ٽٽسي" قرار ڏنو ويندو هو. ==جينياتيات== جديد جينياتي مطالعو ڏيکاري ٿو ته ٽٽسي ماڻهو گهڻو ڪري بانٽو (Bantu) نسل سان تعلق رکن ٿا، پر انهن ۾ ڪجهه منفرد خاصيتون به آهن: * '''پدري نسل (Y-DNA):''' اٽڪل 60 سيڪڙو ٽٽسي مردن ۾ هئپلو گروپ E1b1a ملي ٿو، جيڪو بانٽو نسل جي نشاني آهي. جڏهن ته 14.9 سيڪڙو ۾ هئپلو گروپ B ملي ٿو، جيڪو هوتو ماڻهن (4.3 سيڪڙو) جي مقابلي ۾ گهڻو وڌيڪ آهي. * '''قد:''' ٽٽسي ماڻهو پنهنجي ڊگهي قد جي ڪري مشهور آهن. انهن جو اوسط قد '''5 فوٽ 9 انچ (175 سينٽي ميٽر)''' هوندو آهي، جڏهن ته ڪجهه ماڻهو 7 فوٽن کان به وڌيڪ ڊگها رڪارڊ ڪيا ويا آهن. == تاريخ == روانڊا ۾ 15هين صدي کان وٺي ٽٽسي بادشاهت قائم هئي. 1897ع ۾ جرمني ۽ پوءِ 1916ع ۾ بيلجيم روانڊا تي قبضو ڪيو. نوآبادياتي طاقتن ٽٽسي ماڻهن کي تعليم ۽ حڪومت ۾ ترجيح ڏني، جنهن جي ڪري هوتو اڪثريت ۾ ڪاوڙ پيدا ٿي. 1959ع ۾ هوتو ماڻهن ٽٽسي بادشاهت جي خلاف بغاوت ڪئي، جنهن کي '''روانڊا جو انقلاب''' چيو وڃي ٿو. ان کان پوءِ هزارين ٽٽسي ماڻهو پاڙيسري ملڪن يوگنڊا ۽ تنزانيا ڏانهن هجرت ڪري ويا. == آباديءَ جا انگ اکر (2026 جي اندازي مطابق) == ٽٽسي ماڻهن جي آبادي هيٺين ملڪن ۾ ورهايل آهي: {| class="wikitable" ! ملڪ !! آبادي (لڳ ڀڳ) !! ڪل آبادي جو سيڪڙو |- | برونڊي || 1.7 ملين || 14% |- | روانڊا || 1.2 کان 2 ملين || 9% - 15% |- | يوگنڊا || 250,000 || - |} ==ٽوٽسي== {{Short description|آفريڪي عظيم ڍنڍن واري علائقي جو نسلي گروهه}} {{Infobox ethnic group | group = ٽوٽسي <br><small> اباتوٽسي</small> | pop = | region1 = {{flagcountry|برونڊي}} | pop1 = 1.7 ملين (ڪُل آباديءَ جو 14٪) | ref1 = | region2 = {{flagcountry|روانڊا}} | pop2 = 1–2 ملين (ڪُل آباديءَ جو 9٪–15٪) | ref2 = <ref>روانڊا جي نسل ڪشي کان پوءِ ٻيهر نسلي آدمشماري نه ڪئي وئي؛ اندازي موجب آباديءَ جو 9 کان 15 سيڪڙو ٽوٽسي آهي.</ref> | ref3 = | region4 = {{flagcountry|بيلجيم}} | pop4 = | ref4 = | region5 = {{flagcountry|فرانس}} | pop5 = | ref5 = | region6 = | popplace = | rels = [[عيسائيت]] (80٪)، [[اسلام]] (5٪) | langs = [[ڪنياروانڊا]]،<!-- نوٽ: ٽوٽسي ماڻهو تاريخي سببن ۽ رسمي تعليم ۾ انگريزي، فرانسيسي ۽ سواهيلي کي ٻي ٻوليءَ طور ڳالهائين ۽ سکن ٿا، نه ته مادري ٻولين طور؛ هن خاني جو مقصد بنيادي طور مادري ٻوليون ڏيکارڻ آهي --> [[ڪرونڊي]] | related = ٻيا [[روانڊا-رونڊي]] ماڻهو ۽ [[هيما ماڻهو]] | native_name_lang = }} '''ٽوٽسي''' (اچار: '''ٽوٽسي''')، جن کي '''واتوسي'''، '''واتوٽسي''' يا '''اباتوٽسي''' (اچار: '''اباتوٽسي''') پڻ چيو وڃي ٿو، هڪ [[نسلي گروهه]] آهن، جيڪي بنيادي طور [[روانڊا]] ۽ [[برونڊي]] ۾ آباد آهن.<ref>{{Cite encyclopedia|title=Tutsi|editor-last=Pauls|editor-first=Elizabeth Prine|display-editors=etal|url=https://www.britannica.com/topic/Tutsi|access-date=7 February 2023|encyclopedia=Britannica|date=2007|language=en|archive-date=1 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230201194120/https://www.britannica.com/topic/Tutsi|url-status=live}}</ref> اهي [[بانٽو ٻوليون|بانٽو ٻوليون]] ڳالهائيندڙ ماڻهو آهن<ref>{{Cite encyclopedia|title=Rwanda {{!}} Language & Facts|url=https://www.britannica.com/topic/Rwanda-language|access-date=15 January 2021|encyclopedia=Britannica|date=2019|archive-date=16 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210116032718/https://www.britannica.com/topic/Rwanda-language|url-status=live}}</ref> ۽ [[روانڊا]] ۽ [[برونڊي]] جي ٽن مکيه [[نسلي گروهه|نسلي گروهن]] مان ٻيو سڀ کان وڏو گروهه آهن؛ ٻيا ٻه [[هوتو]] ۽ [[توا]] آهن.<ref name="brenneman">{{cite book |last=Brenneman |first= Richard |year=1969 |title= Rwanda, a Country Study |edition= |location=United States|lccn=2007492448|publisher=US Government |isbn=|id=9910001051459703686|page=46 |oclc= 22675245 }}</ref> تاريخي طور ٽوٽسي [[مال پالڻ|مال پاليندڙ]] هئا ۽ [[جنگجو]] [[ذات (سماج)|طبقي]] ۾ اهم حيثيت رکندا هئا. 1962ع کان اڳ اهي روانڊا جي سماج تي غالب هئا، جيڪو هڪ سرپرستيءَ واري ڍانچي هيٺ ٽوٽسي اشرافيه ۽ هوتو عام ماڻهن تي مشتمل هو. سخت طبقاتي ورهاست واري ان سماج ۾ ٽوٽسي غالب عهدن تي فائز هئا ۽ حڪمران طبقي جو وڏو حصو بڻجندا هئا.<ref name="brenneman"/> == بڻ بڻياد ۽ درجيبندي == آمريڪي تاريخدان [[ڪرسٽوفر ايهرٽ]] جو خيال آهي ته ٽوٽسي گهڻو ڪري [[ڏکڻ ڪوشيٽڪ ٻوليون|ڏکڻ ڪوشيٽڪ]] ٻولين جي هڪ هاڻي ناپيد شاخ جي ڳالهائيندڙن مان نسل رکن ٿا، جنهن کي هو ”ٽيل ڏکڻ ڪوشيٽڪ“ سڏي ٿو. ٽيل ڏکڻ ڪوشيٽڪ ماڻهو 800 ق.م کان ڪجهه وقت اڳ [[آفريڪي عظيم ڍنڍون|آفريڪي عظيم ڍنڍن واري علائقي]] ۾ داخل ٿيا هئا ۽ مال پاليندڙ هئا، جيڪي پنهنجي چوپائي مال تي ڀاڙيندا هئا ۽ ممڪن آهي ته پاڻ اناج نه پوکيندا هجن. اهي جهنگلي جانورن جو شڪار نه ڪندا هئا ۽ مڇي کائڻ منع سمجهيو ويندو هو ۽ ان کان سختيءَ سان پاسو ڪيو ويندو هو. ٽيل ڏکڻ ڪوشيٽڪ طرز زندگيءَ ۾ ٽوٽسي ماڻهن جي زندگيءَ سان نمايان مشابهتون ملن ٿيون، جيڪي پنهنجي ڍورن جي کير، رت ۽ گوشت تي گهڻو ڀاڙين ٿا ۽ روايتي طور اناج پوکڻ ۽ کائڻ کان پاسو ڪندا آهن، ٺڪر جي ٿانون ٺاهڻ ۽ شڪار کي گهٽ درجي جو ڪم سمجهندا آهن ۽ مڇي کائڻ کان به پاسو ڪندا آهن. [[روانڊا-رونڊي]] ٻولين ۾ مال پالڻ سان لاڳاپيل ڪيترائي لفظ [[wikt:Category:Rwanda-Rundi terms derived from South Cushitic languages|ٽيل ڏکڻ ڪوشيٽڪ مان ورتل لفظ]] آهن، جهڙوڪ ”سانڊ“، ”ڳئون جو ڇيڻو“ ۽ ”شينهن“.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=1i-IBmCeNhUC|title=An African Classical Age: Eastern and Southern Africa in World History, 1000 B.C. to A.D. 400|pages=62, 86, 181–183|isbn=978-0-8139-2057-3 |last1=Ehret |first1=Christopher |date=1998 |publisher=University Press of Virginia }}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=xysSAQAAIAAJ|title=Ethiopians and East Africans: The Problem of Contacts|page=11 |last1=Ehret |first1=Christopher |date=1974 }}</ref><ref>{{Cite journal|url = https://www.jstor.org/stable/183030|jstor = 183030|title = We Are What We Eat: Ancient Agriculture between the Great Lakes|last1 = Schoenbrun|first1 = David L.|journal = The Journal of African History|year = 1993|volume = 34|issue = 1|pages = 1–31|doi = 10.1017/S0021853700032989|s2cid = 162660041|url-access = subscription|archive-date = 28 March 2022|access-date = 25 March 2025|archive-url = https://web.archive.org/web/20220328154318/https://www.jstor.org/stable/183030|url-status = live}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=xysSAQAAIAAJ|title=Ethiopians and East Africans: The Problem of Contacts|date=1974 |page=31|publisher=East African Publishing House }}</ref> ڪجهه زباني روايتن ۽ قياسي بيانن ۾ ڪڏهن ڪڏهن ٽوٽسي جي بڻ بڻياد کي [[هارن آف آفريڪا]] جي گروهن سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي وئي آهي، جهڙوڪ صومالي قبيلو [[گادابورسي]]. تنهن هوندي به، اهڙين دعوائن جي حمايت ۾ ڪا به وڏي پيماني تي قبول ڪيل تاريخي يا علمي شاهدي موجود ناهي. مکيه ڌارا واري علمي تحقيق عام طور ٽوٽسي کي آفريڪي عظيم ڍنڍن واري علائقي جي مقامي آبادين جو حصو سمجهي ٿي، جن جي پيچيده تاريخ ڊگهي عرصي واري مقامي ۽ علائقائي رابطن سان ٺهي آهي.<ref>Ehret, Christopher. ''The Civilizations of Africa: A History to 1800''. University of Virginia Press, 2002.</ref><ref>Reliable academic source here</ref> {{blockquote|ڍنڍن واري علائقي جي ڏاکڻي اڌ ۾ اهم مال پاليندڙن طور ڏکڻ ڪوشيٽڪ ماڻهن جو هي دير تائين جاري رهندڙ وجود هڪ دلچسپ امڪان پيدا ڪري ٿو ته بعد واري دور جي ٽوٽسي ۽ [[هيما ماڻهو|هيما]] مال پالڻ واري روايت، جيڪا علائقي جي ڏاکڻي اڌ ۾ سڀ کان وڌيڪ اهم آهي، شايد ڏکڻ ڪوشيٽڪ ثقافت ۾ جڙيل هجي ۽ اهڙيءَ طرح اتر بدران اوڀر کان آيل هجي.|[[ڪرسٽوفر ايهرٽ]]|title=گڏيل قومن جي تعليمي، سائنسي ۽ ثقافتي تنظيم جي آفريڪا جي عام تاريخ: ٻارهين کان سورهين صديءَ تائين آفريڪا|source=<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=HwV2a-lPB70C|title= UNESCO General History of Africa: Africa from the Twelfth to the Sixteenth Century|date= 10 May 1998|page=503|publisher= University of California Press|isbn= 978-0-520-06699-1}}</ref>}} ٽوٽسي پنهنجي نسلي بڻ بڻياد جو هڪ اهم حصو [[اوڀر سوڊانڪ|سوگ اوڀر ساحلي ماڻهن]] مان پڻ حاصل ڪن ٿا، جيڪي هڪ گهڻو اڳ ناپيد ٿيل [[نائلو-صحارائي]] گروهه هئا. سوگ ماڻهو زرعي-مال پاليندڙ هئا، جيڪي لڳ ڀڳ 2000 ق.م ۾ روانڊا ۽ برونڊي ۾ داخل ٿيا ۽ گهڻو ڪري ڏکڻ روانڊا ۽ [[روزيزي درياهه]] جي اوڀر ۽ اولهه وارن علائقن ۾ آباد ٿيا. ايهرٽ موجب اهي [[ڏاکڻي اوڀر سوڊانڪ ٻوليون|ڪير-ابائي ٻولي]] ڳالهائيندا هئا، جيڪا [[نائلوٽڪ ٻوليون|نائلوٽڪ]] ۽ [[سورمڪ ٻوليون|سورمڪ ٻولين]] سان لاڳاپيل، پر انهن کان الڳ هئي. ٽوٽسي ماڻهن پاران ڳالهائجندڙ [[اولهندي ڍنڍن واريون بانٽو ٻوليون]] ۾ ڪيترائي [[wikt:Category:Rwanda-Rundi terms derived from Eastern Sudanic languages|سوگ اوڀر ساحلي لفظ]] موجود آهن، جهڙوڪ ڳئون لاءِ لفظ ''انڪا''، جنهن جي سوگ ٻوليءَ ۾ اصل معنيٰ ”چوپائي مال جو ڪئمپ“ هئي؛ اهو ٽوٽسي مال پالڻ واري روايت ۾ سندن اثر کي ظاهر ڪري ٿو.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=1i-IBmCeNhUC|title=An African Classical Age: Eastern and Southern Africa in World History, 1000 B.C. to A.D. 400|pages=81–85, 101, 306|isbn=978-0-8139-2057-3 |last1=Ehret |first1=Christopher |date=1998 |publisher=University Press of Virginia }}</ref><ref>{{Cite journal|url = https://www.jstor.org/stable/183030|jstor = 183030|title = We Are What We Eat: Ancient Agriculture between the Great Lakes|last1 = Schoenbrun|first1 = David L.|journal = The Journal of African History|year = 1993|volume = 34|issue = 1|pages = 13–15, 30–31|doi = 10.1017/S0021853700032989|s2cid = 162660041|url-access = subscription|archive-date = 28 March 2022|access-date = 25 March 2025|archive-url = https://web.archive.org/web/20220328154318/https://www.jstor.org/stable/183030|url-status = live}}</ref><ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=lmdTAAAAYAAJ |title=Origins of Kingship Traditions and Symbolism in the Great Lakes Region of Africa |page=351 |isbn=978-91-554-7295-5 |last1=Farelius |first1=Birgitta |date=2008 |publisher=Uppsala universitet |archive-date=8 January 2026 |access-date=1 April 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260108143448/https://books.google.com/books?id=lmdTAAAAYAAJ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=qHf8DwAAQBAJ|title=Sacrifice as Terror: The Rwandan Genocide of 1994|date=13 September 2020|pages=63–65|publisher=Routledge|isbn=978-1-000-18448-8|archive-date=4 April 2025|access-date=25 March 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250404221104/https://books.google.com/books?id=qHf8DwAAQBAJ|url-status=live}}</ref> [[وچ سوڊانڪ|وچ سوڊانڪ ماڻهو]] به ممڪن طور ٽوٽسي جي نسلي بڻ بڻياد جو هڪ ٻيو حصو آهن. وچ سوڊانڪ هاري ۽ مال پاليندڙ لڳ ڀڳ 3000 ق.م ۾ روانڊا ۽ برونڊي ۾ داخل ٿيا، ۽ بانٽو ماڻهن ۾ جذب ٿيڻ کان پوءِ به سندن ڪجهه ثقافتي روايتون برقرار رهيون. مثال طور، وچ سوڊانڪ ٻوليون ڳالهائيندڙ سماجن ۾ عورتن کي ڍورن کان پري رکيو ويندو آهي. ٽوٽسي ۽ سندن اتر ۾ رهندڙ پاڙيسري [[هيما ماڻهو|هيما]] ماڻهن ۾ عورتن کي، خاص طور [[حيض چڪر|حيض]] دوران، ڳئون ڏوهڻ جي سخت منع هوندي آهي.<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=lmdTAAAAYAAJ |title=Origins of Kingship Traditions and Symbolism in the Great Lakes Region of Africa |pages=67–68, 116, 351 |isbn=978-91-554-7295-5 |last1=Farelius |first1=Birgitta |date=2008 |publisher=Uppsala universitet |archive-date=8 January 2026 |access-date=1 April 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260108143448/https://books.google.com/books?id=lmdTAAAAYAAJ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite journal|url=https://www.jstor.org/stable/179560|title=Sheep and Central Sudanic Peoples in Southern Africa|page=220|jstor=179560 |last1=Ehret |first1=Christopher |journal=The Journal of African History |date=1968 |volume=9 |issue=2 |doi=10.1017/S0021853700008835 |url-access=subscription }}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=vLPx8f5zZd4C|title=Tribal Crafts of Uganda|date=1953 |page=15}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=1i-IBmCeNhUC|title=An African Classical Age: Eastern and Southern Africa in World History, 1000 B.C. to A.D. 400|pages=8, 96|isbn=978-0-8139-2057-3 |last1=Ehret |first1=Christopher |date=1998 |publisher=University Press of Virginia }}</ref> ”ٽوٽسي“ جي وصف وقت ۽ هنڌ سان گڏ بدلجندي رهي آهي. روانڊا ۾ سماجي ڍانچا نوآبادياتي دور ۾ [[روانڊا-اورونڊي|بيلجيمي حڪمراني]] هيٺ به غير مستحڪم رهيا. عام طور ٽوٽسي اشرافيه يا امير طبقو، عام ٽوٽسي ماڻهن کان الڳ سمجهيو ويندو هو. جڏهن بيلجيمي نوآبادياتي انتظاميه روانڊا-برونڊي ۾ آدمشماري ڪئي، تڏهن ماڻهن کي هڪ سادي درجيبنديءَ واري سرشتي تحت سڃاتو ويو. ”ٽوٽسي“ ان شخص کي چيو ويو، جيڪو ڏهن کان وڌيڪ ڳئون جو مالڪ هجي يا جنهن ۾ ڪجهه جسماني خاصيتون هجن، جهڙوڪ ڊگهو ۽ سنهو نڪ، [[مٿانهان ڳل جا هڏا]] يا ڇهن فوٽن کان وڌيڪ قد؛ اهي سڀ خاصيتون ٽوٽسي ماڻهن سان لاڳاپيل عام بيانن ۾ شامل ڪيون وينديون هيون. نوآبادياتي دور ۾ [[هيميٽڪ مفروضو|هيميٽڪ مفروضي]] مطابق اهو خيال پيش ڪيو ويو ته ٽوٽسي [[هارن آف آفريڪا]] مان [[آفريڪي عظيم ڍنڍون|عظيم ڍنڍن واري علائقي]] ۾ آيا هئا.<ref>International Institute of African Languages and Cultures, Africa, Volume 76, (Oxford University Press., 2006), pg 135.</ref><ref>{{Cite news|title=Shooting Star of the Continent|date=10 June 2010|author1=Josh Kron|work=Haaretz|url=https://www.haaretz.com/2010-06-10/ty-article/shooting-star-of-the-continent/0000017f-e0e7-d568-ad7f-f3ef944b0000|access-date=7 February 2023|archive-date=24 February 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250224015029/https://www.haaretz.com/2010-06-10/ty-article/shooting-star-of-the-continent/0000017f-e0e7-d568-ad7f-f3ef944b0000|url-status=live}}</ref> ڪجهه ماڻهن{{Who|date=August 2025}} ٽوٽسي کي [[ڪوشيٽڪ ٻوليون ڳالهائيندڙ ماڻهو|ڪوشيٽڪ بڻ]] وارو سمجهيو آهي، جيتوڻيڪ اهي ڪا [[ڪوشيٽڪ ٻوليون|ڪوشيٽڪ ٻولي]] نٿا ڳالهائين ۽ لڳ ڀڳ 400 سالن کان ساڳين علائقن ۾ رهندا آيا آهن، جنهن دوران علائقي جي هوتو ماڻهن سان گهڻي پيماني تي شاديون ٿيون آهن. هوتو ۽ ٽوٽسي جي ڊگهي عرصي واري گڏجڻ ۽ شادين جي تاريخ سبب ڪجهه نسل نگارن ۽ تاريخدانن جو خيال آهي ته هوتو ۽ ٽوٽسي کي مڪمل طور الڳ نسلي گروهه سڏڻ درست ناهي.<ref>[[فلپ گوري وچ]], {{cite book |title=We Wish to Inform You That Tomorrow We Will Be Killed With Our Families |title-link=We Wish to Inform You That Tomorrow We Will Be Killed With Our Families |year=1998}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.preventgenocide.org/edu/pastgenocides/rwanda/indangamuntu.htm|title='Indangamuntu 1994: Ten years ago in Rwanda this ID Card cost a woman her life' by Jim Fussell|website=www.preventgenocide.org|access-date=5 January 2013|archive-date=15 November 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121115092142/http://www.preventgenocide.org/edu/pastgenocides/rwanda/indangamuntu.htm|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite magazine |last=Gourevitch |first=Philip |date=10 December 1995 |title=From 1995: Rwanda, After the Genocide |url=https://www.newyorker.com/magazine/1995/12/18/after-the-genocide |access-date=14 May 2025 |magazine=The New Yorker |language=en-US |issn=0028-792X |archive-date=19 April 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180419183503/https://www.newyorker.com/magazine/1995/12/18/after-the-genocide |url-status=live }}</ref> == جينيات == {{See also|هوتو، ٽوٽسي ۽ توا جي بڻ بڻياد}} === واءِ-ڊي اين اي === [[واءِ ڪروموسوم]] بابت جديد جينياتي اڀياس عام طور ظاهر ڪن ٿا ته ٽوٽسي، هوتو وانگر، گهڻو ڪري بانٽو بڻ بڻياد رکن ٿا (60٪ [[هيپلوگروپ E1b1a (Y-DNA)|E1b1a]]، 20٪ [[هيپلوگروپ B (Y-DNA)|B]]، 4٪ [[هيپلوگروپ E1b1 (Y-DNA)|E-P2]](xE1b1a)). [[هارن آف آفريڪا]] ۽ [[اتر آفريڪا]] سان لاڳاپيل پدري جينياتي اثر تمام گهٽ آهن (3٪ کان گهٽ [[هيپلوگروپ E1b1b (Y-DNA)|E1b1b-M35]])، ۽ انهن کي گهڻو اڳ جي انهن آبادين سان منسوب ڪيو وڃي ٿو، جيڪي پوءِ جذب ٿي ويون. تنهن هوندي به، ٽوٽسي وٽ هيپلوگروپ B جا واءِ-ڊي اين اي پدري سلسلا (14.9٪ B) هوتو (4.3٪ B) جي ڀيٽ ۾ گهڻو وڌيڪ آهن.<ref>{{cite journal | last1 = Luis | first1 = J. R. | display-authors = etal | year = 2004 | title = The Levant versus the Horn of Africa: Evidence for Bidirectional Corridors of Human Migrations | journal = American Journal of Human Genetics | volume = 74 | issue = 3| pages = 532–544 | doi = 10.1086/382286 | pmid = 14973781 | pmc=1182266}}</ref> === آٽوسومل ڊي اين اي === عام طور ٽوٽسي پنهنجن پاڙيسري بانٽو آبادين، خاص طور هوتو، سان ويجهي جينياتي مائٽي رکن ٿا. تنهن هوندي به، اهو واضح ناهي ته اها هڪجهڙائي بنيادي طور ٻنهي برادرين وچ ۾ شادين ذريعي وڏي پيماني تي ٿيندڙ جينياتي ڏي وٺ جو نتيجو آهي يا سندن گڏيل بڻ بڻياد مان پيدا ٿي آهي: <blockquote>[...] ڪيترين نسلن تائين [[جين وهڪرو|جين وهڪري]] انهن ٻن بانٽو ماڻهن جي وچ ۾ اڳ موجود ممڪن واضح جسماني فرقن کي ختم ڪري ڇڏيو؛ اهي فرق عام طور قد، جسماني بناوٽ ۽ چهري جي خاصيتن سان منسوب ڪيا ويندا هئا. ماڻهن ۾ جسماني خاصيتن جو هڪ وسيع سلسلو موجود هجڻ باوجود، بيلجيمي اختيارين 1920ع واري ڏهاڪي ۾ معاشي معيارن جي بنياد تي نسلي وابستگي کي قانوني طور مقرر ڪيو. نتيجي طور غير واضح حياتياتي فرقن تي رسمي ۽ سخت سماجي ورهاست لاڳو ڪئي وئي. ڪجهه حد تائين، پوءِ وارن ڏهاڪن ۾ انهن درجن جي لچڪ حياتياتي فرقن جي تصور کي وڌيڪ مضبوط ڪيو، جنهن سان ڊگهي قد واري اشرافيه ۽ ننڍي قد واري هيٺئين طبقي جو تصور پيدا ٿيو، پر اهو ڪجهه صديون اڳ موجود جينياتي ذخيرن سان ٿورو ئي لاڳاپيل هو. تنهنڪري سماجي درجا ته حقيقي آهن، پر هوتو ۽ ٽوٽسي جي وچ ۾ ڳولهي سگهجندڙ جينياتي فرق تمام گهٽ يا تقريباً نه آهن.<ref>[[جوزف سي. ملر]] (مدير)، ''New Encyclopedia of Africa''، جلد 2، Dakar-Hydrology، Charles Scribner's Sons.</ref></blockquote> === قد === سندن سراسري قد لڳ ڀڳ {{convert|5|ft|9|in|cm}} آهي، جڏهن ته ڪجهه ماڻهن جو قد {{convert|7|ft|cm}} کان به وڌيڪ درج ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/1964/02/23/the-rise-and-fall-of-the-watusi.html|title=The Rise and Fall Of the Watusi|newspaper=The New York Times|date=23 February 1964}}</ref><ref>{{Cite web |date=18 June 2020 |title=Did you know of the Tutsi people in Rwanda?They are among the Tallest people in Africa |url=https://www.jamiiforums.com/threads/did-you-know-of-the-tutsi-people-in-rwanda-they-are-among-the-tallest-people-in-africa.1745470/ |access-date=14 May 2025 |website=JamiiForums |language=en-US |archive-date=20 August 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250820090953/https://www.jamiiforums.com/threads/did-you-know-of-the-tutsi-people-in-rwanda-they-are-among-the-tallest-people-in-africa.1745470/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=samson |date=5 December 2022 |title=The Tutsi of Rwanda |url=https://africaadventurevacations.com/the-tutsi-of-rwanda/ |access-date=14 May 2025 |website=Africa Adventure Vacations |language=en-US}}</ref> == تاريخ == {{multiple image | direction = vertical | width = | footer = | image1 = | caption1 we = | image2 = King's palace in Nyanza.jpg | caption2 we = | image3 = Chifu Kaware safarini (Kandt 1904 II, 97).png | caption3 = [[نيانزا، روانڊا|نيانزا]] ۾ روايتي ٽوٽسي بادشاهه جو محل (مٿي) ۽ روانڊا {{circa|1900}}، ٽوٽسي سردار ڪاواري سفر دوران (هيٺ) }} نوآبادياتي حڪمرانن جي اچڻ کان اڳ روانڊا تي 15هين صديءَ کان ٽوٽسي-غالب بادشاهت حڪمراني ڪندي رهي هئي.<ref>{{Cite web |title=History |url=https://www.rlp-ruanda.de/en/the-two-countries/rwanda/history/ |access-date=14 May 2025 |website=www.rlp-ruanda.de}}</ref><ref>{{Cite web |title=Rise of Rwanda {{!}} EBSCO Research Starters |url=https://www.ebsco.com/research-starters/history/rise-rwanda |access-date=14 May 2025 |website=www.ebsco.com |language=en |archive-date=20 August 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250820100953/https://www.ebsco.com/research-starters/history/rise-rwanda |url-status=live }}</ref> 1897ع ۾ [[جرمن سلطنت|جرمني]] بادشاهه سان اتحاد قائم ڪري روانڊا ۾ پنهنجو اثر قائم ڪيو، جنهن سان نوآبادياتي دور جي شروعات ٿي.<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=lKFpAgAAQBAJ |last=Carney |first=J.J. |title=Rwanda Before the Genocide: Catholic Politics and Ethnic Discourse in the Late Colonial Era |page=24 |publisher=Oxford University Press |year=2013 |isbn=9780199982288}}</ref> پوءِ [[پهرين عالمي جنگ]] دوران 1916ع ۾ [[بيلجيم]] روانڊا تي قبضو ڪيو. ٻنهي يورپي طاقتن روانڊا جي بادشاهه وسيلي حڪمراني ڪئي ۽ ٽوٽسي-حمايتي پاليسي جاري رکي.{{Citation needed|date=August 2025}} ان دوران برونڊي ۾ ''[[گانوا]]'' نالي حڪمران ڌڙو اڀريو، جنهن جلدي ملڪ جي انتظام تي اثرائتو ڪنٽرول حاصل ڪري ورتو. {{Langx|rn|گانوا|label=none}} پنهنجي حڪمراني لاءِ هوتو ۽ ٽوٽسي ٻنهي جي حمايت تي ڀاڙيندا هئا ۽ برونڊي جي اندر انهن کي نه هوتو ۽ نه ئي ٽوٽسي سمجهيو ويندو هو.<ref>{{Cite book |last1=DeRouen |first1=Karl R. |url=https://books.google.com/books?id=nrN077AEgzMC&dq=Ganwa+ethnic&pg=PA205 |title=Civil Wars of the World: Major Conflicts Since World War II |last2=Heo |first2=Uk |date=2007 |publisher=ABC-CLIO |isbn=978-1-85109-919-1 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Mawer |first=Kit |date=16 October 2022 |title=Burundi Country Report |url=https://www.genocidewatch.com/single-post/country-report-burundi |access-date=14 May 2025 |website=genocidewatch |language=en}}</ref> روانڊا 1897ع کان 1916ع تائين جرمني ۽ 1922ع کان 1961ع تائين بيلجيم جي نوآبادي رهيو. ٽوٽسي ۽ هوتو ٻنهي مان روايتي حڪمران اشرافيه موجود هئي، پر ٻنهي نوآبادياتي طاقتن رڳو ٽوٽسي ماڻهن کي تعليم حاصل ڪرڻ ۽ نوآبادياتي حڪومت ۾ حصو وٺڻ جا وڌيڪ موقعا ڏنا. اهڙين امتيازي پاليسين ناراضگي پيدا ڪئي.{{citation needed|date=November 2021}} جڏهن بيلجيمي اختيارين اقتدار سنڀاليو، تڏهن انهن جو خيال هو ته مختلف آبادين کي اڳئين سڃاڻپ مطابق الڳ درجن ۾ رکڻ سان علائقي تي وڌيڪ آسانيءَ سان حڪمراني ڪري سگهجي ٿي. 1920ع واري ڏهاڪي ۾ بيلجيمي اختيارين ماڻهن کان لازمي طور هڪ مخصوص نسلي گروهه سان پنهنجي سڃاڻپ جو اظهار ڪرائڻ شروع ڪيو ۽ آدمشمارين ۾ انهن کي انهيءَ بنياد تي درجي بندي ڪيو.<ref>{{Cite web |title=Divided by Ethnicity - United States Holocaust Memorial Museum |url=https://www.ushmm.org/genocide-prevention/countries/rwanda/divided-by-ethnicity |access-date=14 May 2025 |website=www.ushmm.org |language=en-US |archive-date=25 May 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250525204543/https://www.ushmm.org/genocide-prevention/countries/rwanda/divided-by-ethnicity |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=Rwanda Chronology {{!}} FRONTLINE |url=https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/rwanda/etc/cron.html |access-date=14 May 2025 |website=www.pbs.org |archive-date=30 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160330124130/http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/rwanda/etc/cron.html |url-status=live }}</ref> 1959ع ۾ بيلجيم پنهنجي اڳوڻي پاليسيءَ کان هٽي ويو ۽ آزاديءَ کان پوءِ عام چونڊن وسيلي اڪثريتي هوتو آباديءَ کي حڪومت تي ڪنٽرول حاصل ڪرڻ جو رستو ڏنو. ان تبديليءَ تي بيلجيم جي اندروني سياست جو پڻ اثر هو، جتي هوتو اڪثريت خلاف امتياز کي فليمش-والون تڪرار سان لاڳاپيل بيلجيم جي اندروني دٻاءَ سان مشابه سمجهيو وڃڻ لڳو، ۽ هوتو ماڻهن جي جمهوريت سازي ۽ سياسي بااختياري کي ٽوٽسي غلبي جي مقابلي ۾ جائز ردعمل طور ڏٺو ويو. روانڊا ۽ برونڊي جي آزاديءَ کان اڳ واري دور ۾ بيلجيمي پاليسيون گهڻو بدلجنديون رهيون.{{citation needed|date=November 2021}} === روانڊا ۽ برونڊي جي آزادي (1962ع) === روانڊا ۾ هوتو اڪثريت [[روانڊا انقلاب|ٽوٽسي حڪمراني خلاف بغاوت ڪئي]] ۽ اقتدار حاصل ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي. ڪيترائي ٽوٽسي ملڪ ڇڏي [[يوگنڊا]] ۽ [[تنزانيا]] سميت پاڙيسري ملڪن ۾ جلاوطنيءَ جون برادريون قائم ڪرڻ لڳا.<ref>Michael Bowen, ''Passing by;: The United States and genocide in Burundi'', 1972, (Carnegie Endowment for International Peace, 1973), p. 49</ref><ref>René Lemarchand, ''Selective genocide in Burundi'' (Report – Minority Rights Group; no. 20, 1974)</ref><ref>Rene Lemarchand, ''Burundi: Ethnic Conflict and Genocide'' (New York: Woodrow Wilson Center and [[Cambridge University Press]], 1996) *Edward L. Nyankanzi, ''Genocide: Rwanda and Burundi'' (Schenkman Books, 1998)</ref><ref>Christian P. Scherrer, ''Genocide and crisis in Central Africa: conflict roots, mass violence, and regional war''; foreword by [[Robert Melson (political scientist)|Robert Melson]]. Westport, Conn.: Praeger, 2002</ref><ref>Weissman, Stephen R."[http://www.usip.org/pubs/peaceworks/pwks22.html Preventing Genocide in Burundi Lessons from International Diplomacy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090311024548/http://www.usip.org/pubs/peaceworks/pwks22.html |date=11 March 2009 }}", [[United States Institute of Peace]]</ref>{{Excessive citations inline|date=July 2026}} نوآبادياتي دور جي کليل نسلي امتياز جون ڪجهه صورتون مختلف روانڊائي ۽ برونڊيائي حڪومتن هيٺ پڻ جاري رهيون، جن ۾ اهڙا سڃاڻپ ڪارڊ شامل هئا، جيڪي ٽوٽسي ۽ هوتو کي الڳ سڃاڻيندا هئا.{{Citation needed|date=August 2025}} === برونڊي ۾ نسلي تشدد (1993ع) === {{Main|برونڊي ۾ 1993ع جو نسلي تشدد}} 1993ع ۾ برونڊي جو پهريون جمهوري طور چونڊيل صدر [[ميلڪيور ندادايي]]، جيڪو هوتو هو، ٽوٽسي فوجي آفيسرن هٿان قتل ڪيو ويو، جيئن آئين موجب سندس جانشينيءَ جو حقدار شخص{{Who|date=August 2025}} پڻ قتل ڪيو ويو.<ref>''International Commission of Inquiry for Burundi: Final Report'', Part III: Investigation of the Assassination. Conclusions at [http://www.usip.org/library/tc/doc/reports/burundi_coi/burundi_coi1996pt3.html#VII USIP.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081201132151/http://www.usip.org/library/tc/doc/reports/burundi_coi/burundi_coi1996pt3.html#VII |date=1 December 2008 }}</ref> ان سان [[برونڊي ۾ 1993ع جو نسلي تشدد|برونڊي ۾ نسلي تشدد]] ڀڙڪي اٿيو، جنهن ۾ ”ممڪن طور 25,000 تائين ٽوٽسي“—جن ۾ فوجي اهلڪار، سرڪاري ملازم ۽ عام شهري شامل هئا<ref>{{Cite web |last=Refugees |first=United Nations High Commissioner for |title=Refworld {{!}} Human Rights Watch World Report 1995 – Burundi |url=https://www.refworld.org/docid/467fca9a8.html |access-date=20 April 2023 |website=Refworld |language=en |archive-date=14 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230914133127/https://www.refworld.org/docid/467fca9a8.html |url-status=live }}</ref>—هوتو ماڻهن هٿان قتل ڪيا ويا، جڏهن ته ”گهٽ ۾ گهٽ ايترا ئي“ هوتو ٽوٽسي ماڻهن هٿان ماريا ويا.<ref name=totten2>{{Cite book | author1= René Lemarchand | chapter= The Burundian Genocide | page = 331 |editor1-last=Totten|editor1-first=Samuel|chapter-url=https://books.google.com/books?id=5Ef8Hrx8Cd0C&pg=PA331|title=Century of Genocide: Critical Essays and Eyewitness Accounts|editor2-last=Parsons|editor2-first=William S.|editor3-last=Charny|editor3-first=Israel W.|date=2004 | edition= Second |publisher=Routledge|isbn=978-0-415-94430-4|language=en}}</ref><ref>{{Cite news |title=Burundi {{!}} History, Geography, & Culture {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Burundi |archive-url=https://web.archive.org/web/20260522185203/https://www.britannica.com/place/Burundi |archive-date=2026-05-22 |access-date=2026-05-30 |work=Encyclopedia Britannica |language=en}}</ref> [[اروشا معاهدا (برونڊي)|2000ع جي اروشا معاهدن]] کان پوءِ برونڊي جي ٽوٽسي اقليت هوتو اڪثريت سان نسبتاً وڌيڪ برابريءَ واري طريقي سان اقتدار ورهائي ٿي. روايتي طور ٽوٽسي وٽ وڌيڪ معاشي طاقت هئي ۽ فوج تي پڻ سندن ڪنٽرول رهيو.<ref name=ICIBFR-496>International Commission of Inquiry for Burundi (2002)</ref> === روانڊا ۾ 1994ع جي ٽوٽسي خلاف نسل ڪشي === {{Main|روانڊا جي نسل ڪشي}} [[File:Rwandan Patriotic Front Flag.svg|thumb|right|ٽوٽسي-قيادت واري [[روانڊا محب وطن محاذ]] جو جهنڊو]] روانڊا ۾ به ڪجهه مشابه واقعن جو سلسلو ٿيو، جتي 1962ع ۾ هوتو اقتدار ۾ آيا. ان کان پوءِ ٽوٽسي ماڻهن خلاف ڪيترن ئي موقعن تي ظلم ۽ امتياز ٿيو، جنهن سبب ڪيترائي ٽوٽسي ملڪ ڇڏي ويا. [[روانڊا انقلاب]] (1959ع–1961ع) دوران ٽوٽسي مخالف تشدد کان پوءِ وڏي تعداد ۾ ٽوٽسي جلاوطن ٿيا.{{Citation needed|date=August 2025}} انهن جلاوطن ٽوٽسي برادرين مان ٽوٽسي باغي تحريڪون وجود ۾ آيون. [[روانڊا محب وطن محاذ]] (آر پي ايف)، جيڪو گهڻو ڪري يوگنڊا ۾ رهندڙ جلاوطن ٽوٽسي ماڻهن تي مشتمل هو، 1990ع ۾ روانڊا تي حملو ڪيو، جنهن جو مقصد ٽوٽسي لاءِ ٻيهر سياسي اقتدار حاصل ڪرڻ هو. آر پي ايف کي [[يوگنڊا جي بش جنگ]] مان منظم غير روايتي جنگ جو تجربو حاصل هو ۽ ان کي يوگنڊا جي حڪومت کان مدد پڻ ملي. آر پي ايف جي شروعاتي اڳڀرائي روانڊا حڪومت لاءِ فرانس طرفان هٿيار پهچائڻ کان پوءِ روڪي وئي. امن لاءِ ڪوششون آخرڪار [[اروشا معاهدا (روانڊا)|1993ع جي اروشا معاهدن]] تائين پهتيون.{{Citation needed|date=August 2025}} [[جووينال هابياريمانا ۽ سيپرين نتارياميرا جو قتل|روانڊا ۽ برونڊي جي صدرن جي قتل]] کان پوءِ اهو معاهدو ٽٽي پيو، جنهن سان ٻيهر جنگ شروع ٿي ۽ 1994ع جي [[روانڊا جي نسل ڪشي]] جي شروعات ٿي. ان نسل ڪشيءَ دوران هوتو انتهاپسندن اندازي موجب 500,000 کان 600,000 ماڻهن کي قتل ڪيو، جن مان گهڻا ٽوٽسي هئا.<ref>{{cite journal |last1=Guichaoua |first1=André |title=Counting the Rwandan Victims of War and Genocide: Concluding Reflections |journal=Journal of Genocide Research |date=2020 |volume=22 |issue=1 |pages=125–141 |doi=10.1080/14623528.2019.1703329|s2cid=213471539 }} 500,000–800,000 is the range of scholarly estimates listed on the third page of the paper.</ref><ref name=Meierhenrich>{{cite journal |last1=Meierhenrich |first1=Jens |author-link=Jens Meierhenrich |title=How Many Victims Were There in the Rwandan Genocide? A Statistical Debate |journal=Journal of Genocide Research |date=2020 |volume=22 |issue=1 |pages=72–82 |doi=10.1080/14623528.2019.1709611|s2cid=213046710 |quote=Despite the various methodological disagreements among them, none of the scholars who participated in this forum gives credence to the official figure of 1,074,107 victims... Given the rigour of the various quantitative methodologies involved, this forum's overarching finding that the death toll of 1994 is nowhere near the one-million-mark is – scientifically speaking – incontrovertible.}}</ref><ref name=Reydams>{{cite journal |last1=Reydams |first1=Luc|author-link=Luc Reydams |title='More than a million': the politics of accounting for the dead of the Rwandan genocide |journal=Review of African Political Economy |date=2020 |volume=48|issue=168|pages=235–256 |doi=10.1080/03056244.2020.1796320|s2cid=225356374|quote=The government eventually settled on 'more than a million', a claim which few outside Rwanda have taken seriously.<p>The death of 'more than a million' Tutsi became the foundation of the new Rwanda, where former exiles hold a monopoly on power. It also created the socio-political environment for the mass criminalisation of Hutu. Gacaca courts eventually tried more than a million (Nyseth Brehm, Uggen, and Gasanabo 2016), which led President Kagame to suggest that all Hutu bear responsibility and should apologise (Benda 2017, 13). Thus the new Rwanda is built not only on the death of 'more than a million" Tutsi but also on the collective guilt of Hutu. This state of affairs is in no one's interests except the regime's.</p>|doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite news |last=Doherty |first=Ben |date=25 February 2024 |title=More than half a million people killed in 100 days: how the 1994 Rwanda genocide unfolded |url=https://www.theguardian.com/australia-news/2024/feb/26/more-than-half-a-million-people-killed-in-100-days-how-the-1994-rwanda-genocide-unfolded-ntwnfb |access-date=14 May 2025 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref><ref>{{Cite web |title=Rwanda |url=https://cla.umn.edu/chgs/holocaust-genocide-education/resource-guides/rwanda |access-date=14 May 2025 |website=College of Liberal Arts |language=en |archive-date=11 May 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250511215213/https://cla.umn.edu/chgs/holocaust-genocide-education/resource-guides/rwanda |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite magazine |last=Rieff |first=David |date=4 June 2007 |title=God and Man in Rwanda |url=https://www.vanityfair.com/magazine/1994/12/rwanda199412 |access-date=14 May 2025 |magazine=Vanity Fair |language=en-US}}</ref> نسل ڪشيءَ کان پوءِ فتح حاصل ڪندڙ ٽوٽسي-قيادت واري آر پي ايف جولاءِ 1994ع ۾ اقتدار ۾ آئي. == ثقافت == [[File:Brooklyn Museum 22.1403 Wrist Guard Igitembe.jpg|thumb|right|روايتي ٽوٽسي ڪلائيءَ جو محافظ (''اگيٽيمبي'')]] روانڊا ۾ 15هين صديءَ کان 1961ع تائين ٽوٽسي ماڻهن تي هڪ بادشاهه، يعني {{Langx|rw|موامي|label=none}}، حڪمراني ڪندو هو. بيلجيم قومي [[ريفرينڊم]] کان پوءِ بادشاهت ختم ڪري ڇڏي، جنهن جي نتيجي ۾ ملڪ آزاديءَ ڏانهن وڌيو. ان جي ابتڙ، ملڪ جي اتر-اولهندي حصي ۾، جتي هوتو آبادي اڪثريت ۾ هئي، وڏا زميندار اقتدار ۾ شريڪ هوندا هئا؛ اهو بندوبست هاڻوڪي يوگنڊا جي [[بوگنڊا]] سماج سان مشابهت رکندو هو. پنهنجي بادشاهه جي حڪمراني هيٺ ٽوٽسي ثقافت روايتي طور انصاف جي انتظام ۽ حڪومت هلائڻ جي چوڌاري ڦرندي هئي. چوپائي مال جي ملڪيت گهڻو ڪري سندن هٿ ۾ هوندي هئي ۽ هو پنهنجي پيداوار تي گذارو ڪندا هئا. سندن طرز زندگي کين گهڻو فارغ وقت پڻ ڏيندو هو، جيڪو هو شاعري، اڻت ۽ موسيقيءَ جي واڌ ويجهه ۾ صرف ڪندا هئا. هوتو هارين ۽ ٻين مقامي رهواسين جي مقابلي ۾ ٽوٽسي جي [[غالب اقليت]] واري حيثيت سبب، ان رشتي کي جاگيردار يورپ جي سردارن ۽ هارين جي وچ واري رشتي سان تشبيهه ڏني وئي آهي.<ref name="Fage120">{{cite book|last1=Fage|first1=John|title=A History of Africa|publisher=Routledge|isbn=978-1317797272|page=120|url=https://books.google.com/books?id=mXa4AQAAQBAJ|access-date=8 January 2015|date=23 October 2013}}</ref> [[File:Brooklyn Museum 1912a-b Basket and Lid.jpg|thumb|left|روايتي ٽوٽسي [[ٽوڪري]]]] برطانوي تاريخدان جان فيج موجب، سيرولوجي جي لحاظ کان ٽوٽسي بانٽو ۽ [[نائلوٽڪ ماڻهو|نائلوٽڪ]] آبادين سان لاڳاپيل آهن. سندس خيال ۾ اها ڳالهه ڍنڍن واري بادشاهتن جي شروعاتي ٽوٽسي-هيما حڪمران طبقي لاءِ ڪوشيٽڪ بڻ بڻياد جي امڪان کي گهٽ ڪري ٿي. تنهن هوندي به، انهن بادشاهتن جون شاهي تدفين جون رسمون ڏکڻ [[ايٿوپيا]] جي [[گيبي علائقو|گيبي علائقي]] جي اڳوڻين ڪوشيٽڪ سِداما رياستن جي روايتن سان گهڻي مشابهت رکن ٿيون.<ref name="Fage120" /> ان جي ابتڙ، مائونٽ ڪينيا واري علائقي ۾ ٽوٽسي-هيما جي اتر ۾ رهندڙ بانٽو آباديون، جهڙوڪ اگي ڪيويو، جديد دور تائين بنيادي طور بادشاهه کان سواءِ هيون ۽ انهن وٽ عمر جي گروهن تي ٻڌل اهڙو غير رياستي نظام هو، جيڪو انهن ڪوشيٽڪ ماڻهن کان اختيار ڪيو هو. ٻئي طرف، تنزانيا ۾ ٽوٽسي-هيما جي ڏکڻ ۾ ڪيترين بانٽو بادشاهتن ۾ سرداريءَ جو اهڙو ئي نمونو موجود هو، جيڪو ٽوٽسي-هيما سماج سان مشابهت رکندڙ هو. ڇاڪاڻ ته ڪوشيٽڪ سِداما بادشاهتن جا نائلوٽڪ گروهن سان لاڳاپا هئا، فيج تجويز ڪري ٿو ته ٽوٽسي ممڪن طور اهڙي ئي ڪنهن لڏپلاڻ ڪندڙ نائلوٽڪ آبادي مان نڪتل هجن. سندس خيال موجب ٽوٽسي جا نائلوٽڪ ابا ڏاڏا اڳئين دور ۾ ثقافتي وچولي جو ڪردار ادا ڪندا هئا، پاڙيسري ڪوشيٽڪ بادشاهتن کان ڪجهه شاهي روايتون اختيار ڪندا هئا ۽ پوءِ جڏهن هو عظيم ڍنڍن واري علائقي ۾ بانٽو اصلوڪن ماڻهن جي وچ ۾ آباد ٿيا ته اهي روايتون پاڻ سان ڏکڻ طرف کڻي آيا.<ref name="Fage120" /> تنهن هوندي به، اڄ ٽوٽسي ۽ هوتو جي ثقافتن ۾ تمام ٿورا واضح فرق نظر اچن ٿا؛ ٻئي گروهه ساڳي [[بانٽو ٻوليون|بانٽو ٻولي]] ڳالهائين ٿا.<ref>The Editors of Encyclopaedia Britannica. "Tutsi". Encyclopedia Britannica, 6 May. 2025, https://www.britannica.com/topic/Tutsi. Accessed 14 May 2025</ref> تاريخي طور ٻنهي گروهن جي وچ ۾ شادين جي شرح تمام گهڻي هئي ۽ 20هين صديءَ تائين سندن لاڳاپا عام طور سٺا رهيا. ڪيترن عالمن جو نتيجو آهي ته ”ٽوٽسي“ جي سڃاڻپ بنيادي طور نسلي سڃاڻپ کان وڌيڪ سماجي طبقي يا ذات جي اظهار طور ڪم ڪندي رهي آهي. برونڊي ۽ روانڊا جي ماڻهن جون ٻوليون به هڪ ٻئي سان گهڻيون مشابهت رکن ٿيون، يعني [[ڪرونڊي]] ۽ [[ڪنياروانڊا]]. تاريخي سببن ڪري انگريزي، فرانسيسي ۽ سواهيلي به مختلف سرڪاري حيثيتن ۾ استعمال ٿين ٿيون ۽ برونڊي ۽ روانڊا ٻنهي ۾ ٻي ٻوليءَ طور وڏي پيماني تي ڳالهائجن ٿيون.<ref name="BC">{{Cite web|url=https://www.teachingenglish.org.uk/sites/teacheng/files/Euromonitor%20Report%20A4.pdf|title=The Benefits of the English Language for Individuals and Societies: Quantitative Indicators from Cameroon, Nigeria, Rwanda, Bangladesh and Pakistan|access-date=7 February 2023|archive-date=9 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230309070332/https://www.teachingenglish.org.uk/sites/teacheng/files/Euromonitor%20Report%20A4.pdf|url-status=live}}</ref> == ڪانگو ۾ ٽوٽسي == عالمن{{Who|date=August 2025}} گهڻي عرصي کان اهو تسليم ڪيو آهي ته هاڻوڪي [[ڪانگو جي جمهوري جمهوريه]] (ڊي آر سي) ۾ ٽوٽسي موجودگيءَ کي بهتر نموني سمجهڻ لاءِ ٻن مکيه گروهن ۾ فرق ڪرڻ ضروري آهي، جن جي تاريخن کي نوآبادياتي پاليسين ۽ پوءِ وارن سياسي تڪرارن گهڻو متاثر—۽ ڪيترين حالتن ۾ بگاڙيو—آهي.{{Citation needed|date=March 2025}} === اتر ۽ ڏکڻ ڪيوو ۾ بانياروانڊا === ٽوٽسي جي هڪ ٻي اهم موجودگي [[اتر ڪيوو]] جي ڪجهه حصن ۾ وسيع [[بانياروانڊا]] برادريءَ جي اندر ملي ٿي. هن برادريءَ ۾ ٽوٽسي ۽ هوتو ٻئي شامل آهن ۽ اها گهڻو ڪري پاڙيسري [[روانڊا]] مان مختلف دورن ۾ ٿيندڙ لڏپلاڻن جو نتيجو آهي، جيڪي نوآبادياتي دور کان اڳ، نوآبادياتي دور ۽ نسل ڪشي کان پوءِ جي زمانن تائين جاري رهيون. خاص طور 1994ع جي [[روانڊا جي نسل ڪشي]] دوران ۽ ان کان پوءِ ٿيندڙ وڏي پيماني واري لڏپلاڻ چڱيءَ طرح دستاويز ٿيل آهي ۽ ان اوڀر ڪانگو جي نسلي بناوٽ کي گهڻو بدلائي ڇڏيو.<ref>Uvin, Peter. "The Congo and the Rwandan Tragedy: Politics, Ideology and the Struggle for Power." ''Journal of Eastern African Studies'', vol. 1, no. 2, 2007, pp. 281–300.</ref><ref>Reyntjens, Filip. ''Political Awakening in the Belgian Congo: The Early Phase, 1908–1945''. Cambridge University Press, 2019.</ref> علمي اتفاقِ راءِ موجب اهي لڏپلاڻون ڪنهن هڪ ٻاهرين واقعي جو نتيجو نه هيون، پر انهن جا پيچيده تاريخي پس منظر آهن، جيڪي اڄ به علائقائي سياست تي اثرانداز ٿين ٿا.{{Citation needed|date=August 2025}} === تڪرار ۽ هاڻوڪا مسئلا === اوڀر ڊي آر سي ڪيترن ڏهاڪن کان هٿياربند تڪرارن جو اهم مرڪز رهيو آهي، جتي ڪيترائي هٿياربند گروهه سرگرم رهيا آهن. انهن مان ڪجهه، خاص طور [[نيشنل ڪانگريس فار دي ڊفينس آف دي پيپل]] (سي اين ڊي پي) مان نڪتل ۽ پوءِ [[23 مارچ تحريڪ|ايم 23]] جي نالي سان مشهور ٿيندڙ تنظيمون، ٽوٽسي پس منظر رکندڙ ماڻهن جي قيادت هيٺ رهيون آهن. تنهن هوندي به انهن گروهن کي رڳو نسلي نقطه نظر سان ڏسڻ صورتحال کي حد کان وڌيڪ سادو ڪري ڇڏي ٿو. علمي اڀياس عام طور ان ڳالهه تي متفق آهن ته تڪرارن جون پاڙون نوآبادياتي ورثي، [[ڪوبالٽ]] جهڙن قيمتي وسيلن تي مقابلي ۽ گهري سياسي ۽ سماجي شڪايتن جي گڏيل اثر ۾ آهن.<ref>Nzongola-Ntalaja, Georges. ''The Congo: From Leopold to Kabila: A People's History''. Zed Books, 2002.</ref> بين الاقوامي ادارن جون رپورٽون سنگين انساني حقن جي ڀڃڪڙين—جن ۾ ٻارن کي سپاهي بڻائڻ ۽ معدني دولت جو غيرقانوني استحصال شامل آهي—کي دستاويز ڪري چڪيون آهن، پر انهن مسئلن کي سڌي سنئين نسلي تڪرار بدران رياستي ڪمزوري ۽ بين الاقوامي معاشي دٻائن جي وسيع پس منظر ۾ سمجهڻ وڌيڪ مناسب آهي.<ref>Human Rights Watch. "Breakdown of the State in the Democratic Republic of the Congo." Human Rights Watch Reports, 2010.</ref> == ناميارا ماڻهو == {{main|ٽوٽسي ماڻهن جي فهرست}} * [[پال ڪگامي]] * [[اسٽرومي]] * [[ميشيل ميڪومبيرو]] * [[ژان بپتست باگازا]] * [[پيئر بويويا]] * [[لوئيس مشيڪي وابو]] * [[اريئيل ڪاياباگا]] * [[بنجامن سيهيني]] * [[سائدو بيراهينو]] * [[گائل بگيريمانا]] * [[سيسيل ڪائيريبوا]] * [[نڪوٽي گاتوا]] * [[گائل فائي]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهرين ڳنڍڻا== * [http://www.ictr.org روانڊا لاءِ بين الاقوامي فوجداري ٽربيونل] (آءِ سي ٽي آر اڳيان آيل سڀني ڪيسن جي حيثيت ۽ فيصلا هتي موجود آهن) * [http://www.ictr.org The International Criminal Tribunal for Rwanda (the status and judgments of all cases before the ICTR are available here)] {{Authority control}} [[زمرو:ٽٽسي]] [[زمرو:نسلي گروہ]] [[زمرو:برونڊي جا نسلي گروهه]] [[زمرو:روانڊا جا نسلي گروهه]] [[زمرو:يوگنڊا جا نسلي گروهه]] [[زمرو:آفريڪا ۾ نسلي گروهه]] [[زمرو:جمهوريا ڪانگو جا نسلي گروهه]] 2e01horauiqf16z4036u3i6eo8lqeei 404704 404703 2026-08-19T07:46:16Z Memon2025 21315 /* */ 404704 wikitext text/x-wiki {{Short description|آفريقي عظيم ڍنڍن واري علائقي جو هڪ نسلي گروهه}} {{Infobox ethnic group | group = ٽٽسي (Tutsi) <br><small> اباٽٽسي (Abatutsi)</small> | image = King's palace in Nyanza.jpg | caption = نيانزا ۾ روايتي ٽٽسي بادشاهه جو محل | region1 = {{flagcountry|Burundi}} | pop1 = 1.7 ملين (ڪل آبادي جو 14 سيڪڙو) | region2 = {{flagcountry|Rwanda}} | pop2 = 1 کان 2 ملين (ڪل آبادي جو اٽڪل 9 کان 15 سيڪڙو) | rel = [[عيسائيت]] (80 سيڪڙو)، [[اسلام]] (5 سيڪڙو) | langs = [[ڪينيا-روانڊا]]، [[ڪيرونڊي]] | related = روانڊا-رونڊي قومون ۽ هيما ماڻهو }} [[File:Chifu Kaware safarini (Kandt 1904 II, 97).png|thumb|ٽٽسي سردار ڪاواري سفر دوران]] '''ٽٽسي''' (Tutsi)، جن کي واتوسي، واتوٽسي يا اباتوٽسي پڻ چيو وڃي ٿو، هڪ نسلي گروهه آهن، جيڪي بنيادي طور روانڊا ۽ برونڊي ۾ آباد آهن. اهي بانٽو ٻوليون ڳالهائيندڙ ماڻهو آهن ۽ روانڊا ۽ برونڊي جي ٽن مکيه نسلي گروهن مان ٻيو سڀ کان وڏو گروهه آهن؛ ٻيا ٻه هوتو ۽ توا آهن. تاريخي طور تي، ٽٽسي ماڻهو مال دار/ڌنار (<small>pastoralists</small>) هئا ۽ سماج ۾ جنگجو طبقي جي حيثيت رکندا هئا. 1962ع کان اڳ، روانڊا جو سماجي ۽ سياسي نظام ٽٽسي اشرافيه جي هٿ ۾ هو. '''ٽٽسي''' (<small>Tutsi</small>)، جن کي واٽٽسي (<small>Watutsi</small>) يا اباٽٽسي (<small>Abatutsi</small>) پڻ چيو ويندو آهي، هڪ نسلي گروهه آهن جيڪي بنيادي طور تي [[روانڊا]] ۽ [[برونڊي]] ۾ آباد آهن. اهي روانڊا ۽ برونڊي جي ٽن وڏن نسلي گروهن مان ٻيو نمبر وڏو گروهه آهن، ٻيا ٻه گروهه '''هوتو''' (<small>Hutu</small>) ۽ '''ٽوا''' (<small>Twa</small>) آهن. تاريخي طور تي، ٽٽسي ماڻهو مال دار/ڌنار (<small>pastoralists</small>) هئا ۽ سماج ۾ جنگجو طبقي جي حيثيت رکندا هئا. 1962ع کان اڳ، روانڊا جو سماجي ۽ سياسي نظام ٽٽسي اشرافيه جي هٿ ۾ هو. == اصليت ۽ درجه بندي == مورخ ڪرسٽوفر اهرٽ (Christopher Ehret) جو مڃڻ آهي ته ٽٽسي ماڻهو بنيادي طور تي قديم '''ڏکڻ ڪوشيٽڪ''' (South Cushitic) ٻوليون ڳالهائيندڙن جو نسل آهن، جيڪي 800 قبل مسيح کان اڳ عظيم ڍنڍن واري علائقي ۾ داخل ٿيا هئا. اهي ماڻهو مڪمل طور تي پنهنجي مال مويشي تي گذارو ڪندا هئا ۽ اناج جي پوک نه ڪندا هئا. ٽٽسي ماڻهن جي ثقافت ۽ کين جي عادتن ۾ قديم نيلو-سحرائي ۽ مرڪزي سوڊاني اثر پڻ ملي ٿو. روانڊا-رونڊي ٻولين ۾ مالداري سان لاڳاپيل ڪيترائي لفظ، جهڙوڪ "ڳئون" (Inka)، انهن قديم لڏپلاڻ ڪندڙن جي ٻولين مان ورتل آهن. بيلجيم جي نوآبادياتي دور ۾، ٽٽسي ماڻهن جي سڃاڻپ لاءِ هڪ عجيب معيار مقرر ڪيو ويو هو: جنهن شخص وٽ 10 کان وڌيڪ ڳئون هونديون هيون يا جنهن جو قد 6 فوٽن کان وڌيڪ هوندو هو، تنهن کي "ٽٽسي" قرار ڏنو ويندو هو. ==جينياتيات== جديد جينياتي مطالعو ڏيکاري ٿو ته ٽٽسي ماڻهو گهڻو ڪري بانٽو (Bantu) نسل سان تعلق رکن ٿا، پر انهن ۾ ڪجهه منفرد خاصيتون به آهن: * '''پدري نسل (Y-DNA):''' اٽڪل 60 سيڪڙو ٽٽسي مردن ۾ هئپلو گروپ E1b1a ملي ٿو، جيڪو بانٽو نسل جي نشاني آهي. جڏهن ته 14.9 سيڪڙو ۾ هئپلو گروپ B ملي ٿو، جيڪو هوتو ماڻهن (4.3 سيڪڙو) جي مقابلي ۾ گهڻو وڌيڪ آهي. * '''قد:''' ٽٽسي ماڻهو پنهنجي ڊگهي قد جي ڪري مشهور آهن. انهن جو اوسط قد '''5 فوٽ 9 انچ (175 سينٽي ميٽر)''' هوندو آهي، جڏهن ته ڪجهه ماڻهو 7 فوٽن کان به وڌيڪ ڊگها رڪارڊ ڪيا ويا آهن. == تاريخ == روانڊا ۾ 15هين صدي کان وٺي ٽٽسي بادشاهت قائم هئي. 1897ع ۾ جرمني ۽ پوءِ 1916ع ۾ بيلجيم روانڊا تي قبضو ڪيو. نوآبادياتي طاقتن ٽٽسي ماڻهن کي تعليم ۽ حڪومت ۾ ترجيح ڏني، جنهن جي ڪري هوتو اڪثريت ۾ ڪاوڙ پيدا ٿي. 1959ع ۾ هوتو ماڻهن ٽٽسي بادشاهت جي خلاف بغاوت ڪئي، جنهن کي '''روانڊا جو انقلاب''' چيو وڃي ٿو. ان کان پوءِ هزارين ٽٽسي ماڻهو پاڙيسري ملڪن يوگنڊا ۽ تنزانيا ڏانهن هجرت ڪري ويا. == آباديءَ جا انگ اکر (2026 جي اندازي مطابق) == ٽٽسي ماڻهن جي آبادي هيٺين ملڪن ۾ ورهايل آهي: {| class="wikitable" ! ملڪ !! آبادي (لڳ ڀڳ) !! ڪل آبادي جو سيڪڙو |- | برونڊي || 1.7 ملين || 14% |- | روانڊا || 1.2 کان 2 ملين || 9% - 15% |- | يوگنڊا || 250,000 || - |} ==ٽوٽسي== {{Short description|آفريڪي عظيم ڍنڍن واري علائقي جو نسلي گروهه}} {{Infobox ethnic group | group = ٽوٽسي <br><small> اباتوٽسي</small> | pop = | region1 = {{flagcountry|برونڊي}} | pop1 = 1.7 ملين (ڪُل آباديءَ جو 14٪) | ref1 = | region2 = {{flagcountry|روانڊا}} | pop2 = 1–2 ملين (ڪُل آباديءَ جو 9٪–15٪) | ref2 = <ref>روانڊا جي نسل ڪشي کان پوءِ ٻيهر نسلي آدمشماري نه ڪئي وئي؛ اندازي موجب آباديءَ جو 9 کان 15 سيڪڙو ٽوٽسي آهي.</ref> | ref3 = | region4 = {{flagcountry|بيلجيم}} | pop4 = | ref4 = | region5 = {{flagcountry|فرانس}} | pop5 = | ref5 = | region6 = | popplace = | rels = [[عيسائيت]] (80٪)، [[اسلام]] (5٪) | langs = [[ڪنياروانڊا]]،<!-- نوٽ: ٽوٽسي ماڻهو تاريخي سببن ۽ رسمي تعليم ۾ انگريزي، فرانسيسي ۽ سواهيلي کي ٻي ٻوليءَ طور ڳالهائين ۽ سکن ٿا، نه ته مادري ٻولين طور؛ هن خاني جو مقصد بنيادي طور مادري ٻوليون ڏيکارڻ آهي --> [[ڪرونڊي]] | related = ٻيا [[روانڊا-رونڊي]] ماڻهو ۽ [[هيما ماڻهو]] | native_name_lang = }} '''ٽوٽسي''' (اچار: '''ٽوٽسي''')، جن کي '''واتوسي'''، '''واتوٽسي''' يا '''اباتوٽسي''' (اچار: '''اباتوٽسي''') پڻ چيو وڃي ٿو، هڪ [[نسلي گروهه]] آهن، جيڪي بنيادي طور [[روانڊا]] ۽ [[برونڊي]] ۾ آباد آهن.<ref>{{Cite encyclopedia|title=Tutsi|editor-last=Pauls|editor-first=Elizabeth Prine|display-editors=etal|url=https://www.britannica.com/topic/Tutsi|access-date=7 February 2023|encyclopedia=Britannica|date=2007|language=en|archive-date=1 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230201194120/https://www.britannica.com/topic/Tutsi|url-status=live}}</ref> اهي [[بانٽو ٻوليون|بانٽو ٻوليون]] ڳالهائيندڙ ماڻهو آهن<ref>{{Cite encyclopedia|title=Rwanda {{!}} Language & Facts|url=https://www.britannica.com/topic/Rwanda-language|access-date=15 January 2021|encyclopedia=Britannica|date=2019|archive-date=16 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210116032718/https://www.britannica.com/topic/Rwanda-language|url-status=live}}</ref> ۽ [[روانڊا]] ۽ [[برونڊي]] جي ٽن مکيه [[نسلي گروهه|نسلي گروهن]] مان ٻيو سڀ کان وڏو گروهه آهن؛ ٻيا ٻه [[هوتو]] ۽ [[توا]] آهن.<ref name="brenneman">{{cite book |last=Brenneman |first= Richard |year=1969 |title= Rwanda, a Country Study |edition= |location=United States|lccn=2007492448|publisher=US Government |isbn=|id=9910001051459703686|page=46 |oclc= 22675245 }}</ref> تاريخي طور ٽوٽسي [[مال پالڻ|مال پاليندڙ]] هئا ۽ [[جنگجو]] [[ذات (سماج)|طبقي]] ۾ اهم حيثيت رکندا هئا. 1962ع کان اڳ اهي روانڊا جي سماج تي غالب هئا، جيڪو هڪ سرپرستيءَ واري ڍانچي هيٺ ٽوٽسي اشرافيه ۽ هوتو عام ماڻهن تي مشتمل هو. سخت طبقاتي ورهاست واري ان سماج ۾ ٽوٽسي غالب عهدن تي فائز هئا ۽ حڪمران طبقي جو وڏو حصو بڻجندا هئا.<ref name="brenneman"/> == بڻ بڻياد ۽ درجيبندي == آمريڪي تاريخدان [[ڪرسٽوفر ايهرٽ]] جو خيال آهي ته ٽوٽسي گهڻو ڪري [[ڏکڻ ڪوشيٽڪ ٻوليون|ڏکڻ ڪوشيٽڪ]] ٻولين جي هڪ هاڻي ناپيد شاخ جي ڳالهائيندڙن مان نسل رکن ٿا، جنهن کي هو ”ٽيل ڏکڻ ڪوشيٽڪ“ سڏي ٿو. ٽيل ڏکڻ ڪوشيٽڪ ماڻهو 800 ق.م کان ڪجهه وقت اڳ [[آفريڪي عظيم ڍنڍون|آفريڪي عظيم ڍنڍن واري علائقي]] ۾ داخل ٿيا هئا ۽ مال پاليندڙ هئا، جيڪي پنهنجي چوپائي مال تي ڀاڙيندا هئا ۽ ممڪن آهي ته پاڻ اناج نه پوکيندا هجن. اهي جهنگلي جانورن جو شڪار نه ڪندا هئا ۽ مڇي کائڻ منع سمجهيو ويندو هو ۽ ان کان سختيءَ سان پاسو ڪيو ويندو هو. ٽيل ڏکڻ ڪوشيٽڪ طرز زندگيءَ ۾ ٽوٽسي ماڻهن جي زندگيءَ سان نمايان مشابهتون ملن ٿيون، جيڪي پنهنجي ڍورن جي کير، رت ۽ گوشت تي گهڻو ڀاڙين ٿا ۽ روايتي طور اناج پوکڻ ۽ کائڻ کان پاسو ڪندا آهن، ٺڪر جي ٿانون ٺاهڻ ۽ شڪار کي گهٽ درجي جو ڪم سمجهندا آهن ۽ مڇي کائڻ کان به پاسو ڪندا آهن. [[روانڊا-رونڊي]] ٻولين ۾ مال پالڻ سان لاڳاپيل ڪيترائي لفظ [[wikt:Category:Rwanda-Rundi terms derived from South Cushitic languages|ٽيل ڏکڻ ڪوشيٽڪ مان ورتل لفظ]] آهن، جهڙوڪ ”سانڊ“، ”ڳئون جو ڇيڻو“ ۽ ”شينهن“.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=1i-IBmCeNhUC|title=An African Classical Age: Eastern and Southern Africa in World History, 1000 B.C. to A.D. 400|pages=62, 86, 181–183|isbn=978-0-8139-2057-3 |last1=Ehret |first1=Christopher |date=1998 |publisher=University Press of Virginia }}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=xysSAQAAIAAJ|title=Ethiopians and East Africans: The Problem of Contacts|page=11 |last1=Ehret |first1=Christopher |date=1974 }}</ref><ref>{{Cite journal|url = https://www.jstor.org/stable/183030|jstor = 183030|title = We Are What We Eat: Ancient Agriculture between the Great Lakes|last1 = Schoenbrun|first1 = David L.|journal = The Journal of African History|year = 1993|volume = 34|issue = 1|pages = 1–31|doi = 10.1017/S0021853700032989|s2cid = 162660041|url-access = subscription|archive-date = 28 March 2022|access-date = 25 March 2025|archive-url = https://web.archive.org/web/20220328154318/https://www.jstor.org/stable/183030|url-status = live}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=xysSAQAAIAAJ|title=Ethiopians and East Africans: The Problem of Contacts|date=1974 |page=31|publisher=East African Publishing House }}</ref> ڪجهه زباني روايتن ۽ قياسي بيانن ۾ ڪڏهن ڪڏهن ٽوٽسي جي بڻ بڻياد کي [[هارن آف آفريڪا]] جي گروهن سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي وئي آهي، جهڙوڪ صومالي قبيلو [[گادابورسي]]. تنهن هوندي به، اهڙين دعوائن جي حمايت ۾ ڪا به وڏي پيماني تي قبول ڪيل تاريخي يا علمي شاهدي موجود ناهي. مکيه ڌارا واري علمي تحقيق عام طور ٽوٽسي کي آفريڪي عظيم ڍنڍن واري علائقي جي مقامي آبادين جو حصو سمجهي ٿي، جن جي پيچيده تاريخ ڊگهي عرصي واري مقامي ۽ علائقائي رابطن سان ٺهي آهي.<ref>Ehret, Christopher. ''The Civilizations of Africa: A History to 1800''. University of Virginia Press, 2002.</ref><ref>Reliable academic source here</ref> {{blockquote|ڍنڍن واري علائقي جي ڏاکڻي اڌ ۾ اهم مال پاليندڙن طور ڏکڻ ڪوشيٽڪ ماڻهن جو هي دير تائين جاري رهندڙ وجود هڪ دلچسپ امڪان پيدا ڪري ٿو ته بعد واري دور جي ٽوٽسي ۽ [[هيما ماڻهو|هيما]] مال پالڻ واري روايت، جيڪا علائقي جي ڏاکڻي اڌ ۾ سڀ کان وڌيڪ اهم آهي، شايد ڏکڻ ڪوشيٽڪ ثقافت ۾ جڙيل هجي ۽ اهڙيءَ طرح اتر بدران اوڀر کان آيل هجي.|[[ڪرسٽوفر ايهرٽ]]|title=گڏيل قومن جي تعليمي، سائنسي ۽ ثقافتي تنظيم جي آفريڪا جي عام تاريخ: ٻارهين کان سورهين صديءَ تائين آفريڪا|source=<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=HwV2a-lPB70C|title= UNESCO General History of Africa: Africa from the Twelfth to the Sixteenth Century|date= 10 May 1998|page=503|publisher= University of California Press|isbn= 978-0-520-06699-1}}</ref>}} ٽوٽسي پنهنجي نسلي بڻ بڻياد جو هڪ اهم حصو [[اوڀر سوڊانڪ|سوگ اوڀر ساحلي ماڻهن]] مان پڻ حاصل ڪن ٿا، جيڪي هڪ گهڻو اڳ ناپيد ٿيل [[نائلو-صحارائي]] گروهه هئا. سوگ ماڻهو زرعي-مال پاليندڙ هئا، جيڪي لڳ ڀڳ 2000 ق.م ۾ روانڊا ۽ برونڊي ۾ داخل ٿيا ۽ گهڻو ڪري ڏکڻ روانڊا ۽ [[روزيزي درياهه]] جي اوڀر ۽ اولهه وارن علائقن ۾ آباد ٿيا. ايهرٽ موجب اهي [[ڏاکڻي اوڀر سوڊانڪ ٻوليون|ڪير-ابائي ٻولي]] ڳالهائيندا هئا، جيڪا [[نائلوٽڪ ٻوليون|نائلوٽڪ]] ۽ [[سورمڪ ٻوليون|سورمڪ ٻولين]] سان لاڳاپيل، پر انهن کان الڳ هئي. ٽوٽسي ماڻهن پاران ڳالهائجندڙ [[اولهندي ڍنڍن واريون بانٽو ٻوليون]] ۾ ڪيترائي [[wikt:Category:Rwanda-Rundi terms derived from Eastern Sudanic languages|سوگ اوڀر ساحلي لفظ]] موجود آهن، جهڙوڪ ڳئون لاءِ لفظ ''انڪا''، جنهن جي سوگ ٻوليءَ ۾ اصل معنيٰ ”چوپائي مال جو ڪئمپ“ هئي؛ اهو ٽوٽسي مال پالڻ واري روايت ۾ سندن اثر کي ظاهر ڪري ٿو.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=1i-IBmCeNhUC|title=An African Classical Age: Eastern and Southern Africa in World History, 1000 B.C. to A.D. 400|pages=81–85, 101, 306|isbn=978-0-8139-2057-3 |last1=Ehret |first1=Christopher |date=1998 |publisher=University Press of Virginia }}</ref><ref>{{Cite journal|url = https://www.jstor.org/stable/183030|jstor = 183030|title = We Are What We Eat: Ancient Agriculture between the Great Lakes|last1 = Schoenbrun|first1 = David L.|journal = The Journal of African History|year = 1993|volume = 34|issue = 1|pages = 13–15, 30–31|doi = 10.1017/S0021853700032989|s2cid = 162660041|url-access = subscription|archive-date = 28 March 2022|access-date = 25 March 2025|archive-url = https://web.archive.org/web/20220328154318/https://www.jstor.org/stable/183030|url-status = live}}</ref><ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=lmdTAAAAYAAJ |title=Origins of Kingship Traditions and Symbolism in the Great Lakes Region of Africa |page=351 |isbn=978-91-554-7295-5 |last1=Farelius |first1=Birgitta |date=2008 |publisher=Uppsala universitet |archive-date=8 January 2026 |access-date=1 April 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260108143448/https://books.google.com/books?id=lmdTAAAAYAAJ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=qHf8DwAAQBAJ|title=Sacrifice as Terror: The Rwandan Genocide of 1994|date=13 September 2020|pages=63–65|publisher=Routledge|isbn=978-1-000-18448-8|archive-date=4 April 2025|access-date=25 March 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250404221104/https://books.google.com/books?id=qHf8DwAAQBAJ|url-status=live}}</ref> [[وچ سوڊانڪ|وچ سوڊانڪ ماڻهو]] به ممڪن طور ٽوٽسي جي نسلي بڻ بڻياد جو هڪ ٻيو حصو آهن. وچ سوڊانڪ هاري ۽ مال پاليندڙ لڳ ڀڳ 3000 ق.م ۾ روانڊا ۽ برونڊي ۾ داخل ٿيا، ۽ بانٽو ماڻهن ۾ جذب ٿيڻ کان پوءِ به سندن ڪجهه ثقافتي روايتون برقرار رهيون. مثال طور، وچ سوڊانڪ ٻوليون ڳالهائيندڙ سماجن ۾ عورتن کي ڍورن کان پري رکيو ويندو آهي. ٽوٽسي ۽ سندن اتر ۾ رهندڙ پاڙيسري [[هيما ماڻهو|هيما]] ماڻهن ۾ عورتن کي، خاص طور [[حيض چڪر|حيض]] دوران، ڳئون ڏوهڻ جي سخت منع هوندي آهي.<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=lmdTAAAAYAAJ |title=Origins of Kingship Traditions and Symbolism in the Great Lakes Region of Africa |pages=67–68, 116, 351 |isbn=978-91-554-7295-5 |last1=Farelius |first1=Birgitta |date=2008 |publisher=Uppsala universitet |archive-date=8 January 2026 |access-date=1 April 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260108143448/https://books.google.com/books?id=lmdTAAAAYAAJ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite journal|url=https://www.jstor.org/stable/179560|title=Sheep and Central Sudanic Peoples in Southern Africa|page=220|jstor=179560 |last1=Ehret |first1=Christopher |journal=The Journal of African History |date=1968 |volume=9 |issue=2 |doi=10.1017/S0021853700008835 |url-access=subscription }}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=vLPx8f5zZd4C|title=Tribal Crafts of Uganda|date=1953 |page=15}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=1i-IBmCeNhUC|title=An African Classical Age: Eastern and Southern Africa in World History, 1000 B.C. to A.D. 400|pages=8, 96|isbn=978-0-8139-2057-3 |last1=Ehret |first1=Christopher |date=1998 |publisher=University Press of Virginia }}</ref> ”ٽوٽسي“ جي وصف وقت ۽ هنڌ سان گڏ بدلجندي رهي آهي. روانڊا ۾ سماجي ڍانچا نوآبادياتي دور ۾ [[روانڊا-اورونڊي|بيلجيمي حڪمراني]] هيٺ به غير مستحڪم رهيا. عام طور ٽوٽسي اشرافيه يا امير طبقو، عام ٽوٽسي ماڻهن کان الڳ سمجهيو ويندو هو. جڏهن بيلجيمي نوآبادياتي انتظاميه روانڊا-برونڊي ۾ آدمشماري ڪئي، تڏهن ماڻهن کي هڪ سادي درجيبنديءَ واري سرشتي تحت سڃاتو ويو. ”ٽوٽسي“ ان شخص کي چيو ويو، جيڪو ڏهن کان وڌيڪ ڳئون جو مالڪ هجي يا جنهن ۾ ڪجهه جسماني خاصيتون هجن، جهڙوڪ ڊگهو ۽ سنهو نڪ، [[مٿانهان ڳل جا هڏا]] يا ڇهن فوٽن کان وڌيڪ قد؛ اهي سڀ خاصيتون ٽوٽسي ماڻهن سان لاڳاپيل عام بيانن ۾ شامل ڪيون وينديون هيون. نوآبادياتي دور ۾ [[هيميٽڪ مفروضو|هيميٽڪ مفروضي]] مطابق اهو خيال پيش ڪيو ويو ته ٽوٽسي [[هارن آف آفريڪا]] مان [[آفريڪي عظيم ڍنڍون|عظيم ڍنڍن واري علائقي]] ۾ آيا هئا.<ref>International Institute of African Languages and Cultures, Africa, Volume 76, (Oxford University Press., 2006), pg 135.</ref><ref>{{Cite news|title=Shooting Star of the Continent|date=10 June 2010|author1=Josh Kron|work=Haaretz|url=https://www.haaretz.com/2010-06-10/ty-article/shooting-star-of-the-continent/0000017f-e0e7-d568-ad7f-f3ef944b0000|access-date=7 February 2023|archive-date=24 February 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250224015029/https://www.haaretz.com/2010-06-10/ty-article/shooting-star-of-the-continent/0000017f-e0e7-d568-ad7f-f3ef944b0000|url-status=live}}</ref> ڪجهه ماڻهن{{Who|date=August 2025}} ٽوٽسي کي [[ڪوشيٽڪ ٻوليون ڳالهائيندڙ ماڻهو|ڪوشيٽڪ بڻ]] وارو سمجهيو آهي، جيتوڻيڪ اهي ڪا [[ڪوشيٽڪ ٻوليون|ڪوشيٽڪ ٻولي]] نٿا ڳالهائين ۽ لڳ ڀڳ 400 سالن کان ساڳين علائقن ۾ رهندا آيا آهن، جنهن دوران علائقي جي هوتو ماڻهن سان گهڻي پيماني تي شاديون ٿيون آهن. هوتو ۽ ٽوٽسي جي ڊگهي عرصي واري گڏجڻ ۽ شادين جي تاريخ سبب ڪجهه نسل نگارن ۽ تاريخدانن جو خيال آهي ته هوتو ۽ ٽوٽسي کي مڪمل طور الڳ نسلي گروهه سڏڻ درست ناهي.<ref>[[فلپ گوري وچ]], {{cite book |title=We Wish to Inform You That Tomorrow We Will Be Killed With Our Families |title-link=We Wish to Inform You That Tomorrow We Will Be Killed With Our Families |year=1998}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.preventgenocide.org/edu/pastgenocides/rwanda/indangamuntu.htm|title='Indangamuntu 1994: Ten years ago in Rwanda this ID Card cost a woman her life' by Jim Fussell|website=www.preventgenocide.org|access-date=5 January 2013|archive-date=15 November 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121115092142/http://www.preventgenocide.org/edu/pastgenocides/rwanda/indangamuntu.htm|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite magazine |last=Gourevitch |first=Philip |date=10 December 1995 |title=From 1995: Rwanda, After the Genocide |url=https://www.newyorker.com/magazine/1995/12/18/after-the-genocide |access-date=14 May 2025 |magazine=The New Yorker |language=en-US |issn=0028-792X |archive-date=19 April 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180419183503/https://www.newyorker.com/magazine/1995/12/18/after-the-genocide |url-status=live }}</ref> == جينيات == {{See also|هوتو، ٽوٽسي ۽ توا جي بڻ بڻياد}} === واءِ-ڊي اين اي === [[واءِ ڪروموسوم]] بابت جديد جينياتي اڀياس عام طور ظاهر ڪن ٿا ته ٽوٽسي، هوتو وانگر، گهڻو ڪري بانٽو بڻ بڻياد رکن ٿا (60٪ [[هيپلوگروپ E1b1a (Y-DNA)|E1b1a]]، 20٪ [[هيپلوگروپ B (Y-DNA)|B]]، 4٪ [[هيپلوگروپ E1b1 (Y-DNA)|E-P2]](xE1b1a)). [[هارن آف آفريڪا]] ۽ [[اتر آفريڪا]] سان لاڳاپيل پدري جينياتي اثر تمام گهٽ آهن (3٪ کان گهٽ [[هيپلوگروپ E1b1b (Y-DNA)|E1b1b-M35]])، ۽ انهن کي گهڻو اڳ جي انهن آبادين سان منسوب ڪيو وڃي ٿو، جيڪي پوءِ جذب ٿي ويون. تنهن هوندي به، ٽوٽسي وٽ هيپلوگروپ B جا واءِ-ڊي اين اي پدري سلسلا (14.9٪ B) هوتو (4.3٪ B) جي ڀيٽ ۾ گهڻو وڌيڪ آهن.<ref>{{cite journal | last1 = Luis | first1 = J. R. | display-authors = etal | year = 2004 | title = The Levant versus the Horn of Africa: Evidence for Bidirectional Corridors of Human Migrations | journal = American Journal of Human Genetics | volume = 74 | issue = 3| pages = 532–544 | doi = 10.1086/382286 | pmid = 14973781 | pmc=1182266}}</ref> === آٽوسومل ڊي اين اي === عام طور ٽوٽسي پنهنجن پاڙيسري بانٽو آبادين، خاص طور هوتو، سان ويجهي جينياتي مائٽي رکن ٿا. تنهن هوندي به، اهو واضح ناهي ته اها هڪجهڙائي بنيادي طور ٻنهي برادرين وچ ۾ شادين ذريعي وڏي پيماني تي ٿيندڙ جينياتي ڏي وٺ جو نتيجو آهي يا سندن گڏيل بڻ بڻياد مان پيدا ٿي آهي: <blockquote>[...] ڪيترين نسلن تائين [[جين وهڪرو|جين وهڪري]] انهن ٻن بانٽو ماڻهن جي وچ ۾ اڳ موجود ممڪن واضح جسماني فرقن کي ختم ڪري ڇڏيو؛ اهي فرق عام طور قد، جسماني بناوٽ ۽ چهري جي خاصيتن سان منسوب ڪيا ويندا هئا. ماڻهن ۾ جسماني خاصيتن جو هڪ وسيع سلسلو موجود هجڻ باوجود، بيلجيمي اختيارين 1920ع واري ڏهاڪي ۾ معاشي معيارن جي بنياد تي نسلي وابستگي کي قانوني طور مقرر ڪيو. نتيجي طور غير واضح حياتياتي فرقن تي رسمي ۽ سخت سماجي ورهاست لاڳو ڪئي وئي. ڪجهه حد تائين، پوءِ وارن ڏهاڪن ۾ انهن درجن جي لچڪ حياتياتي فرقن جي تصور کي وڌيڪ مضبوط ڪيو، جنهن سان ڊگهي قد واري اشرافيه ۽ ننڍي قد واري هيٺئين طبقي جو تصور پيدا ٿيو، پر اهو ڪجهه صديون اڳ موجود جينياتي ذخيرن سان ٿورو ئي لاڳاپيل هو. تنهنڪري سماجي درجا ته حقيقي آهن، پر هوتو ۽ ٽوٽسي جي وچ ۾ ڳولهي سگهجندڙ جينياتي فرق تمام گهٽ يا تقريباً نه آهن.<ref>[[جوزف سي. ملر]] (مدير)، ''New Encyclopedia of Africa''، جلد 2، Dakar-Hydrology، Charles Scribner's Sons.</ref></blockquote> === قد === سندن سراسري قد لڳ ڀڳ {{convert|5|ft|9|in|cm}} آهي، جڏهن ته ڪجهه ماڻهن جو قد {{convert|7|ft|cm}} کان به وڌيڪ درج ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/1964/02/23/the-rise-and-fall-of-the-watusi.html|title=The Rise and Fall Of the Watusi|newspaper=The New York Times|date=23 February 1964}}</ref><ref>{{Cite web |date=18 June 2020 |title=Did you know of the Tutsi people in Rwanda?They are among the Tallest people in Africa |url=https://www.jamiiforums.com/threads/did-you-know-of-the-tutsi-people-in-rwanda-they-are-among-the-tallest-people-in-africa.1745470/ |access-date=14 May 2025 |website=JamiiForums |language=en-US |archive-date=20 August 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250820090953/https://www.jamiiforums.com/threads/did-you-know-of-the-tutsi-people-in-rwanda-they-are-among-the-tallest-people-in-africa.1745470/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=samson |date=5 December 2022 |title=The Tutsi of Rwanda |url=https://africaadventurevacations.com/the-tutsi-of-rwanda/ |access-date=14 May 2025 |website=Africa Adventure Vacations |language=en-US}}</ref> == تاريخ == {{multiple image | direction = vertical | width = | footer = | image1 = | caption1 we = | image2 = King's palace in Nyanza.jpg | caption2 we = | image3 = Chifu Kaware safarini (Kandt 1904 II, 97).png | caption3 = [[نيانزا، روانڊا|نيانزا]] ۾ روايتي ٽوٽسي بادشاهه جو محل (مٿي) ۽ روانڊا {{circa|1900}}، ٽوٽسي سردار ڪاواري سفر دوران (هيٺ) }} نوآبادياتي حڪمرانن جي اچڻ کان اڳ روانڊا تي 15هين صديءَ کان ٽوٽسي-غالب بادشاهت حڪمراني ڪندي رهي هئي.<ref>{{Cite web |title=History |url=https://www.rlp-ruanda.de/en/the-two-countries/rwanda/history/ |access-date=14 May 2025 |website=www.rlp-ruanda.de}}</ref><ref>{{Cite web |title=Rise of Rwanda {{!}} EBSCO Research Starters |url=https://www.ebsco.com/research-starters/history/rise-rwanda |access-date=14 May 2025 |website=www.ebsco.com |language=en |archive-date=20 August 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250820100953/https://www.ebsco.com/research-starters/history/rise-rwanda |url-status=live }}</ref> 1897ع ۾ [[جرمن سلطنت|جرمني]] بادشاهه سان اتحاد قائم ڪري روانڊا ۾ پنهنجو اثر قائم ڪيو، جنهن سان نوآبادياتي دور جي شروعات ٿي.<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=lKFpAgAAQBAJ |last=Carney |first=J.J. |title=Rwanda Before the Genocide: Catholic Politics and Ethnic Discourse in the Late Colonial Era |page=24 |publisher=Oxford University Press |year=2013 |isbn=9780199982288}}</ref> پوءِ [[پهرين عالمي جنگ]] دوران 1916ع ۾ [[بيلجيم]] روانڊا تي قبضو ڪيو. ٻنهي يورپي طاقتن روانڊا جي بادشاهه وسيلي حڪمراني ڪئي ۽ ٽوٽسي-حمايتي پاليسي جاري رکي.{{Citation needed|date=August 2025}} ان دوران برونڊي ۾ ''[[گانوا]]'' نالي حڪمران ڌڙو اڀريو، جنهن جلدي ملڪ جي انتظام تي اثرائتو ڪنٽرول حاصل ڪري ورتو. {{Langx|rn|گانوا|label=none}} پنهنجي حڪمراني لاءِ هوتو ۽ ٽوٽسي ٻنهي جي حمايت تي ڀاڙيندا هئا ۽ برونڊي جي اندر انهن کي نه هوتو ۽ نه ئي ٽوٽسي سمجهيو ويندو هو.<ref>{{Cite book |last1=DeRouen |first1=Karl R. |url=https://books.google.com/books?id=nrN077AEgzMC&dq=Ganwa+ethnic&pg=PA205 |title=Civil Wars of the World: Major Conflicts Since World War II |last2=Heo |first2=Uk |date=2007 |publisher=ABC-CLIO |isbn=978-1-85109-919-1 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Mawer |first=Kit |date=16 October 2022 |title=Burundi Country Report |url=https://www.genocidewatch.com/single-post/country-report-burundi |access-date=14 May 2025 |website=genocidewatch |language=en}}</ref> روانڊا 1897ع کان 1916ع تائين جرمني ۽ 1922ع کان 1961ع تائين بيلجيم جي نوآبادي رهيو. ٽوٽسي ۽ هوتو ٻنهي مان روايتي حڪمران اشرافيه موجود هئي، پر ٻنهي نوآبادياتي طاقتن رڳو ٽوٽسي ماڻهن کي تعليم حاصل ڪرڻ ۽ نوآبادياتي حڪومت ۾ حصو وٺڻ جا وڌيڪ موقعا ڏنا. اهڙين امتيازي پاليسين ناراضگي پيدا ڪئي.{{citation needed|date=November 2021}} جڏهن بيلجيمي اختيارين اقتدار سنڀاليو، تڏهن انهن جو خيال هو ته مختلف آبادين کي اڳئين سڃاڻپ مطابق الڳ درجن ۾ رکڻ سان علائقي تي وڌيڪ آسانيءَ سان حڪمراني ڪري سگهجي ٿي. 1920ع واري ڏهاڪي ۾ بيلجيمي اختيارين ماڻهن کان لازمي طور هڪ مخصوص نسلي گروهه سان پنهنجي سڃاڻپ جو اظهار ڪرائڻ شروع ڪيو ۽ آدمشمارين ۾ انهن کي انهيءَ بنياد تي درجي بندي ڪيو.<ref>{{Cite web |title=Divided by Ethnicity - United States Holocaust Memorial Museum |url=https://www.ushmm.org/genocide-prevention/countries/rwanda/divided-by-ethnicity |access-date=14 May 2025 |website=www.ushmm.org |language=en-US |archive-date=25 May 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250525204543/https://www.ushmm.org/genocide-prevention/countries/rwanda/divided-by-ethnicity |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=Rwanda Chronology {{!}} FRONTLINE |url=https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/rwanda/etc/cron.html |access-date=14 May 2025 |website=www.pbs.org |archive-date=30 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160330124130/http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/rwanda/etc/cron.html |url-status=live }}</ref> 1959ع ۾ بيلجيم پنهنجي اڳوڻي پاليسيءَ کان هٽي ويو ۽ آزاديءَ کان پوءِ عام چونڊن وسيلي اڪثريتي هوتو آباديءَ کي حڪومت تي ڪنٽرول حاصل ڪرڻ جو رستو ڏنو. ان تبديليءَ تي بيلجيم جي اندروني سياست جو پڻ اثر هو، جتي هوتو اڪثريت خلاف امتياز کي فليمش-والون تڪرار سان لاڳاپيل بيلجيم جي اندروني دٻاءَ سان مشابه سمجهيو وڃڻ لڳو، ۽ هوتو ماڻهن جي جمهوريت سازي ۽ سياسي بااختياري کي ٽوٽسي غلبي جي مقابلي ۾ جائز ردعمل طور ڏٺو ويو. روانڊا ۽ برونڊي جي آزاديءَ کان اڳ واري دور ۾ بيلجيمي پاليسيون گهڻو بدلجنديون رهيون.{{citation needed|date=November 2021}} === روانڊا ۽ برونڊي جي آزادي (1962ع) === روانڊا ۾ هوتو اڪثريت [[روانڊا انقلاب|ٽوٽسي حڪمراني خلاف بغاوت ڪئي]] ۽ اقتدار حاصل ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي. ڪيترائي ٽوٽسي ملڪ ڇڏي [[يوگنڊا]] ۽ [[تنزانيا]] سميت پاڙيسري ملڪن ۾ جلاوطنيءَ جون برادريون قائم ڪرڻ لڳا.<ref>Michael Bowen, ''Passing by;: The United States and genocide in Burundi'', 1972, (Carnegie Endowment for International Peace, 1973), p. 49</ref><ref>René Lemarchand, ''Selective genocide in Burundi'' (Report – Minority Rights Group; no. 20, 1974)</ref><ref>Rene Lemarchand, ''Burundi: Ethnic Conflict and Genocide'' (New York: Woodrow Wilson Center and [[Cambridge University Press]], 1996) *Edward L. Nyankanzi, ''Genocide: Rwanda and Burundi'' (Schenkman Books, 1998)</ref><ref>Christian P. Scherrer, ''Genocide and crisis in Central Africa: conflict roots, mass violence, and regional war''; foreword by [[Robert Melson (political scientist)|Robert Melson]]. Westport, Conn.: Praeger, 2002</ref><ref>Weissman, Stephen R."[http://www.usip.org/pubs/peaceworks/pwks22.html Preventing Genocide in Burundi Lessons from International Diplomacy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090311024548/http://www.usip.org/pubs/peaceworks/pwks22.html |date=11 March 2009 }}", [[United States Institute of Peace]]</ref>{{Excessive citations inline|date=July 2026}} نوآبادياتي دور جي کليل نسلي امتياز جون ڪجهه صورتون مختلف روانڊائي ۽ برونڊيائي حڪومتن هيٺ پڻ جاري رهيون، جن ۾ اهڙا سڃاڻپ ڪارڊ شامل هئا، جيڪي ٽوٽسي ۽ هوتو کي الڳ سڃاڻيندا هئا.{{Citation needed|date=August 2025}} === برونڊي ۾ نسلي تشدد (1993ع) === {{Main|برونڊي ۾ 1993ع جو نسلي تشدد}} 1993ع ۾ برونڊي جو پهريون جمهوري طور چونڊيل صدر [[ميلڪيور ندادايي]]، جيڪو هوتو هو، ٽوٽسي فوجي آفيسرن هٿان قتل ڪيو ويو، جيئن آئين موجب سندس جانشينيءَ جو حقدار شخص{{Who|date=August 2025}} پڻ قتل ڪيو ويو.<ref>''International Commission of Inquiry for Burundi: Final Report'', Part III: Investigation of the Assassination. Conclusions at [http://www.usip.org/library/tc/doc/reports/burundi_coi/burundi_coi1996pt3.html#VII USIP.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081201132151/http://www.usip.org/library/tc/doc/reports/burundi_coi/burundi_coi1996pt3.html#VII |date=1 December 2008 }}</ref> ان سان [[برونڊي ۾ 1993ع جو نسلي تشدد|برونڊي ۾ نسلي تشدد]] ڀڙڪي اٿيو، جنهن ۾ ”ممڪن طور 25,000 تائين ٽوٽسي“—جن ۾ فوجي اهلڪار، سرڪاري ملازم ۽ عام شهري شامل هئا<ref>{{Cite web |last=Refugees |first=United Nations High Commissioner for |title=Refworld {{!}} Human Rights Watch World Report 1995 – Burundi |url=https://www.refworld.org/docid/467fca9a8.html |access-date=20 April 2023 |website=Refworld |language=en |archive-date=14 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230914133127/https://www.refworld.org/docid/467fca9a8.html |url-status=live }}</ref>—هوتو ماڻهن هٿان قتل ڪيا ويا، جڏهن ته ”گهٽ ۾ گهٽ ايترا ئي“ هوتو ٽوٽسي ماڻهن هٿان ماريا ويا.<ref name=totten2>{{Cite book | author1= René Lemarchand | chapter= The Burundian Genocide | page = 331 |editor1-last=Totten|editor1-first=Samuel|chapter-url=https://books.google.com/books?id=5Ef8Hrx8Cd0C&pg=PA331|title=Century of Genocide: Critical Essays and Eyewitness Accounts|editor2-last=Parsons|editor2-first=William S.|editor3-last=Charny|editor3-first=Israel W.|date=2004 | edition= Second |publisher=Routledge|isbn=978-0-415-94430-4|language=en}}</ref><ref>{{Cite news |title=Burundi {{!}} History, Geography, & Culture {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Burundi |archive-url=https://web.archive.org/web/20260522185203/https://www.britannica.com/place/Burundi |archive-date=2026-05-22 |access-date=2026-05-30 |work=Encyclopedia Britannica |language=en}}</ref> [[اروشا معاهدا (برونڊي)|2000ع جي اروشا معاهدن]] کان پوءِ برونڊي جي ٽوٽسي اقليت هوتو اڪثريت سان نسبتاً وڌيڪ برابريءَ واري طريقي سان اقتدار ورهائي ٿي. روايتي طور ٽوٽسي وٽ وڌيڪ معاشي طاقت هئي ۽ فوج تي پڻ سندن ڪنٽرول رهيو.<ref name=ICIBFR-496>International Commission of Inquiry for Burundi (2002)</ref> === روانڊا ۾ 1994ع جي ٽوٽسي خلاف نسل ڪشي === {{Main|روانڊا جي نسل ڪشي}} [[File:Rwandan Patriotic Front Flag.svg|thumb|right|ٽوٽسي-قيادت واري [[روانڊا محب وطن محاذ]] جو جهنڊو]] روانڊا ۾ به ڪجهه مشابه واقعن جو سلسلو ٿيو، جتي 1962ع ۾ هوتو اقتدار ۾ آيا. ان کان پوءِ ٽوٽسي ماڻهن خلاف ڪيترن ئي موقعن تي ظلم ۽ امتياز ٿيو، جنهن سبب ڪيترائي ٽوٽسي ملڪ ڇڏي ويا. [[روانڊا انقلاب]] (1959ع–1961ع) دوران ٽوٽسي مخالف تشدد کان پوءِ وڏي تعداد ۾ ٽوٽسي جلاوطن ٿيا.{{Citation needed|date=August 2025}} انهن جلاوطن ٽوٽسي برادرين مان ٽوٽسي باغي تحريڪون وجود ۾ آيون. [[روانڊا محب وطن محاذ]] (آر پي ايف)، جيڪو گهڻو ڪري يوگنڊا ۾ رهندڙ جلاوطن ٽوٽسي ماڻهن تي مشتمل هو، 1990ع ۾ روانڊا تي حملو ڪيو، جنهن جو مقصد ٽوٽسي لاءِ ٻيهر سياسي اقتدار حاصل ڪرڻ هو. آر پي ايف کي [[يوگنڊا جي بش جنگ]] مان منظم غير روايتي جنگ جو تجربو حاصل هو ۽ ان کي يوگنڊا جي حڪومت کان مدد پڻ ملي. آر پي ايف جي شروعاتي اڳڀرائي روانڊا حڪومت لاءِ فرانس طرفان هٿيار پهچائڻ کان پوءِ روڪي وئي. امن لاءِ ڪوششون آخرڪار [[اروشا معاهدا (روانڊا)|1993ع جي اروشا معاهدن]] تائين پهتيون.{{Citation needed|date=August 2025}} [[جووينال هابياريمانا ۽ سيپرين نتارياميرا جو قتل|روانڊا ۽ برونڊي جي صدرن جي قتل]] کان پوءِ اهو معاهدو ٽٽي پيو، جنهن سان ٻيهر جنگ شروع ٿي ۽ 1994ع جي [[روانڊا جي نسل ڪشي]] جي شروعات ٿي. ان نسل ڪشيءَ دوران هوتو انتهاپسندن اندازي موجب 500,000 کان 600,000 ماڻهن کي قتل ڪيو، جن مان گهڻا ٽوٽسي هئا.<ref>{{cite journal |last1=Guichaoua |first1=André |title=Counting the Rwandan Victims of War and Genocide: Concluding Reflections |journal=Journal of Genocide Research |date=2020 |volume=22 |issue=1 |pages=125–141 |doi=10.1080/14623528.2019.1703329|s2cid=213471539 }} 500,000–800,000 is the range of scholarly estimates listed on the third page of the paper.</ref><ref name=Meierhenrich>{{cite journal |last1=Meierhenrich |first1=Jens |author-link=Jens Meierhenrich |title=How Many Victims Were There in the Rwandan Genocide? A Statistical Debate |journal=Journal of Genocide Research |date=2020 |volume=22 |issue=1 |pages=72–82 |doi=10.1080/14623528.2019.1709611|s2cid=213046710 |quote=Despite the various methodological disagreements among them, none of the scholars who participated in this forum gives credence to the official figure of 1,074,107 victims... Given the rigour of the various quantitative methodologies involved, this forum's overarching finding that the death toll of 1994 is nowhere near the one-million-mark is – scientifically speaking – incontrovertible.}}</ref><ref name=Reydams>{{cite journal |last1=Reydams |first1=Luc|author-link=Luc Reydams |title='More than a million': the politics of accounting for the dead of the Rwandan genocide |journal=Review of African Political Economy |date=2020 |volume=48|issue=168|pages=235–256 |doi=10.1080/03056244.2020.1796320|s2cid=225356374|quote=The government eventually settled on 'more than a million', a claim which few outside Rwanda have taken seriously.<p>The death of 'more than a million' Tutsi became the foundation of the new Rwanda, where former exiles hold a monopoly on power. It also created the socio-political environment for the mass criminalisation of Hutu. Gacaca courts eventually tried more than a million (Nyseth Brehm, Uggen, and Gasanabo 2016), which led President Kagame to suggest that all Hutu bear responsibility and should apologise (Benda 2017, 13). Thus the new Rwanda is built not only on the death of 'more than a million" Tutsi but also on the collective guilt of Hutu. This state of affairs is in no one's interests except the regime's.</p>|doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite news |last=Doherty |first=Ben |date=25 February 2024 |title=More than half a million people killed in 100 days: how the 1994 Rwanda genocide unfolded |url=https://www.theguardian.com/australia-news/2024/feb/26/more-than-half-a-million-people-killed-in-100-days-how-the-1994-rwanda-genocide-unfolded-ntwnfb |access-date=14 May 2025 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref><ref>{{Cite web |title=Rwanda |url=https://cla.umn.edu/chgs/holocaust-genocide-education/resource-guides/rwanda |access-date=14 May 2025 |website=College of Liberal Arts |language=en |archive-date=11 May 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250511215213/https://cla.umn.edu/chgs/holocaust-genocide-education/resource-guides/rwanda |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite magazine |last=Rieff |first=David |date=4 June 2007 |title=God and Man in Rwanda |url=https://www.vanityfair.com/magazine/1994/12/rwanda199412 |access-date=14 May 2025 |magazine=Vanity Fair |language=en-US}}</ref> نسل ڪشيءَ کان پوءِ فتح حاصل ڪندڙ ٽوٽسي-قيادت واري آر پي ايف جولاءِ 1994ع ۾ اقتدار ۾ آئي. == ثقافت == [[File:Brooklyn Museum 22.1403 Wrist Guard Igitembe.jpg|thumb|right|روايتي ٽوٽسي ڪلائيءَ جو محافظ (''اگيٽيمبي'')]] روانڊا ۾ 15هين صديءَ کان 1961ع تائين ٽوٽسي ماڻهن تي هڪ بادشاهه، يعني {{Langx|rw|موامي|label=none}}، حڪمراني ڪندو هو. بيلجيم قومي [[ريفرينڊم]] کان پوءِ بادشاهت ختم ڪري ڇڏي، جنهن جي نتيجي ۾ ملڪ آزاديءَ ڏانهن وڌيو. ان جي ابتڙ، ملڪ جي اتر-اولهندي حصي ۾، جتي هوتو آبادي اڪثريت ۾ هئي، وڏا زميندار اقتدار ۾ شريڪ هوندا هئا؛ اهو بندوبست هاڻوڪي يوگنڊا جي [[بوگنڊا]] سماج سان مشابهت رکندو هو. پنهنجي بادشاهه جي حڪمراني هيٺ ٽوٽسي ثقافت روايتي طور انصاف جي انتظام ۽ حڪومت هلائڻ جي چوڌاري ڦرندي هئي. چوپائي مال جي ملڪيت گهڻو ڪري سندن هٿ ۾ هوندي هئي ۽ هو پنهنجي پيداوار تي گذارو ڪندا هئا. سندن طرز زندگي کين گهڻو فارغ وقت پڻ ڏيندو هو، جيڪو هو شاعري، اڻت ۽ موسيقيءَ جي واڌ ويجهه ۾ صرف ڪندا هئا. هوتو هارين ۽ ٻين مقامي رهواسين جي مقابلي ۾ ٽوٽسي جي [[غالب اقليت]] واري حيثيت سبب، ان رشتي کي جاگيردار يورپ جي سردارن ۽ هارين جي وچ واري رشتي سان تشبيهه ڏني وئي آهي.<ref name="Fage120">{{cite book|last1=Fage|first1=John|title=A History of Africa|publisher=Routledge|isbn=978-1317797272|page=120|url=https://books.google.com/books?id=mXa4AQAAQBAJ|access-date=8 January 2015|date=23 October 2013}}</ref> [[File:Brooklyn Museum 1912a-b Basket and Lid.jpg|thumb|left|روايتي ٽوٽسي [[ٽوڪري]]]] برطانوي تاريخدان جان فيج موجب، سيرولوجي جي لحاظ کان ٽوٽسي بانٽو ۽ [[نائلوٽڪ ماڻهو|نائلوٽڪ]] آبادين سان لاڳاپيل آهن. سندس خيال ۾ اها ڳالهه ڍنڍن واري بادشاهتن جي شروعاتي ٽوٽسي-هيما حڪمران طبقي لاءِ ڪوشيٽڪ بڻ بڻياد جي امڪان کي گهٽ ڪري ٿي. تنهن هوندي به، انهن بادشاهتن جون شاهي تدفين جون رسمون ڏکڻ [[ايٿوپيا]] جي [[گيبي علائقو|گيبي علائقي]] جي اڳوڻين ڪوشيٽڪ سِداما رياستن جي روايتن سان گهڻي مشابهت رکن ٿيون.<ref name="Fage120" /> ان جي ابتڙ، مائونٽ ڪينيا واري علائقي ۾ ٽوٽسي-هيما جي اتر ۾ رهندڙ بانٽو آباديون، جهڙوڪ اگي ڪيويو، جديد دور تائين بنيادي طور بادشاهه کان سواءِ هيون ۽ انهن وٽ عمر جي گروهن تي ٻڌل اهڙو غير رياستي نظام هو، جيڪو انهن ڪوشيٽڪ ماڻهن کان اختيار ڪيو هو. ٻئي طرف، تنزانيا ۾ ٽوٽسي-هيما جي ڏکڻ ۾ ڪيترين بانٽو بادشاهتن ۾ سرداريءَ جو اهڙو ئي نمونو موجود هو، جيڪو ٽوٽسي-هيما سماج سان مشابهت رکندڙ هو. ڇاڪاڻ ته ڪوشيٽڪ سِداما بادشاهتن جا نائلوٽڪ گروهن سان لاڳاپا هئا، فيج تجويز ڪري ٿو ته ٽوٽسي ممڪن طور اهڙي ئي ڪنهن لڏپلاڻ ڪندڙ نائلوٽڪ آبادي مان نڪتل هجن. سندس خيال موجب ٽوٽسي جا نائلوٽڪ ابا ڏاڏا اڳئين دور ۾ ثقافتي وچولي جو ڪردار ادا ڪندا هئا، پاڙيسري ڪوشيٽڪ بادشاهتن کان ڪجهه شاهي روايتون اختيار ڪندا هئا ۽ پوءِ جڏهن هو عظيم ڍنڍن واري علائقي ۾ بانٽو اصلوڪن ماڻهن جي وچ ۾ آباد ٿيا ته اهي روايتون پاڻ سان ڏکڻ طرف کڻي آيا.<ref name="Fage120" /> تنهن هوندي به، اڄ ٽوٽسي ۽ هوتو جي ثقافتن ۾ تمام ٿورا واضح فرق نظر اچن ٿا؛ ٻئي گروهه ساڳي [[بانٽو ٻوليون|بانٽو ٻولي]] ڳالهائين ٿا.<ref>The Editors of Encyclopaedia Britannica. "Tutsi". Encyclopedia Britannica, 6 May. 2025, https://www.britannica.com/topic/Tutsi. Accessed 14 May 2025</ref> تاريخي طور ٻنهي گروهن جي وچ ۾ شادين جي شرح تمام گهڻي هئي ۽ 20هين صديءَ تائين سندن لاڳاپا عام طور سٺا رهيا. ڪيترن عالمن جو نتيجو آهي ته ”ٽوٽسي“ جي سڃاڻپ بنيادي طور نسلي سڃاڻپ کان وڌيڪ سماجي طبقي يا ذات جي اظهار طور ڪم ڪندي رهي آهي. برونڊي ۽ روانڊا جي ماڻهن جون ٻوليون به هڪ ٻئي سان گهڻيون مشابهت رکن ٿيون، يعني [[ڪرونڊي]] ۽ [[ڪنياروانڊا]]. تاريخي سببن ڪري انگريزي، فرانسيسي ۽ سواهيلي به مختلف سرڪاري حيثيتن ۾ استعمال ٿين ٿيون ۽ برونڊي ۽ روانڊا ٻنهي ۾ ٻي ٻوليءَ طور وڏي پيماني تي ڳالهائجن ٿيون.<ref name="BC">{{Cite web|url=https://www.teachingenglish.org.uk/sites/teacheng/files/Euromonitor%20Report%20A4.pdf|title=The Benefits of the English Language for Individuals and Societies: Quantitative Indicators from Cameroon, Nigeria, Rwanda, Bangladesh and Pakistan|access-date=7 February 2023|archive-date=9 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230309070332/https://www.teachingenglish.org.uk/sites/teacheng/files/Euromonitor%20Report%20A4.pdf|url-status=live}}</ref> == ڪانگو ۾ ٽوٽسي == عالمن{{Who|date=August 2025}} گهڻي عرصي کان اهو تسليم ڪيو آهي ته هاڻوڪي [[ڪانگو جي جمهوري جمهوريه]] (ڊي آر سي) ۾ ٽوٽسي موجودگيءَ کي بهتر نموني سمجهڻ لاءِ ٻن مکيه گروهن ۾ فرق ڪرڻ ضروري آهي، جن جي تاريخن کي نوآبادياتي پاليسين ۽ پوءِ وارن سياسي تڪرارن گهڻو متاثر—۽ ڪيترين حالتن ۾ بگاڙيو—آهي.{{Citation needed|date=March 2025}} === اتر ۽ ڏکڻ ڪيوو ۾ بانياروانڊا === ٽوٽسي جي هڪ ٻي اهم موجودگي [[اتر ڪيوو]] جي ڪجهه حصن ۾ وسيع [[بانياروانڊا]] برادريءَ جي اندر ملي ٿي. هن برادريءَ ۾ ٽوٽسي ۽ هوتو ٻئي شامل آهن ۽ اها گهڻو ڪري پاڙيسري [[روانڊا]] مان مختلف دورن ۾ ٿيندڙ لڏپلاڻن جو نتيجو آهي، جيڪي نوآبادياتي دور کان اڳ، نوآبادياتي دور ۽ نسل ڪشي کان پوءِ جي زمانن تائين جاري رهيون. خاص طور 1994ع جي [[روانڊا جي نسل ڪشي]] دوران ۽ ان کان پوءِ ٿيندڙ وڏي پيماني واري لڏپلاڻ چڱيءَ طرح دستاويز ٿيل آهي ۽ ان اوڀر ڪانگو جي نسلي بناوٽ کي گهڻو بدلائي ڇڏيو.<ref>Uvin, Peter. "The Congo and the Rwandan Tragedy: Politics, Ideology and the Struggle for Power." ''Journal of Eastern African Studies'', vol. 1, no. 2, 2007, pp. 281–300.</ref><ref>Reyntjens, Filip. ''Political Awakening in the Belgian Congo: The Early Phase, 1908–1945''. Cambridge University Press, 2019.</ref> علمي اتفاقِ راءِ موجب اهي لڏپلاڻون ڪنهن هڪ ٻاهرين واقعي جو نتيجو نه هيون، پر انهن جا پيچيده تاريخي پس منظر آهن، جيڪي اڄ به علائقائي سياست تي اثرانداز ٿين ٿا.{{Citation needed|date=August 2025}} === تڪرار ۽ هاڻوڪا مسئلا === اوڀر ڊي آر سي ڪيترن ڏهاڪن کان هٿياربند تڪرارن جو اهم مرڪز رهيو آهي، جتي ڪيترائي هٿياربند گروهه سرگرم رهيا آهن. انهن مان ڪجهه، خاص طور [[نيشنل ڪانگريس فار دي ڊفينس آف دي پيپل]] (سي اين ڊي پي) مان نڪتل ۽ پوءِ [[23 مارچ تحريڪ|ايم 23]] جي نالي سان مشهور ٿيندڙ تنظيمون، ٽوٽسي پس منظر رکندڙ ماڻهن جي قيادت هيٺ رهيون آهن. تنهن هوندي به انهن گروهن کي رڳو نسلي نقطه نظر سان ڏسڻ صورتحال کي حد کان وڌيڪ سادو ڪري ڇڏي ٿو. علمي اڀياس عام طور ان ڳالهه تي متفق آهن ته تڪرارن جون پاڙون نوآبادياتي ورثي، [[ڪوبالٽ]] جهڙن قيمتي وسيلن تي مقابلي ۽ گهري سياسي ۽ سماجي شڪايتن جي گڏيل اثر ۾ آهن.<ref>Nzongola-Ntalaja, Georges. ''The Congo: From Leopold to Kabila: A People's History''. Zed Books, 2002.</ref> بين الاقوامي ادارن جون رپورٽون سنگين انساني حقن جي ڀڃڪڙين—جن ۾ ٻارن کي سپاهي بڻائڻ ۽ معدني دولت جو غيرقانوني استحصال شامل آهي—کي دستاويز ڪري چڪيون آهن، پر انهن مسئلن کي سڌي سنئين نسلي تڪرار بدران رياستي ڪمزوري ۽ بين الاقوامي معاشي دٻائن جي وسيع پس منظر ۾ سمجهڻ وڌيڪ مناسب آهي.<ref>Human Rights Watch. "Breakdown of the State in the Democratic Republic of the Congo." Human Rights Watch Reports, 2010.</ref> == ناميارا ماڻهو == {{main|ٽوٽسي ماڻهن جي فهرست}} * [[پال ڪگامي]] * [[اسٽرومي]] * [[ميشيل ميڪومبيرو]] * [[ژان بپتست باگازا]] * [[پيئر بويويا]] * [[لوئيس مشيڪي وابو]] * [[اريئيل ڪاياباگا]] * [[بنجامن سيهيني]] * [[سائدو بيراهينو]] * [[گائل بگيريمانا]] * [[سيسيل ڪائيريبوا]] * [[نڪوٽي گاتوا]] * [[گائل فائي]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهرين ڳنڍڻا== * [http://www.ictr.org روانڊا لاءِ بين الاقوامي فوجداري ٽربيونل] (آءِ سي ٽي آر اڳيان آيل سڀني ڪيسن جي حيثيت ۽ فيصلا هتي موجود آهن) * [http://www.ictr.org The International Criminal Tribunal for Rwanda (the status and judgments of all cases before the ICTR are available here)] {{Authority control}} [[زمرو:ٽٽسي]] [[زمرو:نسلي گروہ]] [[زمرو:برونڊي جا نسلي گروهه]] [[زمرو:روانڊا جا نسلي گروهه]] [[زمرو:يوگنڊا جا نسلي گروهه]] [[زمرو:آفريڪا ۾ نسلي گروهه]] [[زمرو:جمهوريا ڪانگو جا نسلي گروهه]] mkgqs4z1z8k13b6d68kjqab5pzxs7zk 404705 404704 2026-08-19T07:47:22Z Memon2025 21315 /* */ 404705 wikitext text/x-wiki {{Short description|آفريقي عظيم ڍنڍن واري علائقي جو هڪ نسلي گروهه}} {{Infobox ethnic group | group = ٽٽسي (Tutsi) <br><small> اباٽٽسي (Abatutsi)</small> | image = King's palace in Nyanza.jpg | caption = نيانزا ۾ روايتي ٽٽسي بادشاهه جو محل | region1 = {{flagcountry|Burundi}} | pop1 = 1.7 ملين (ڪل آبادي جو 14 سيڪڙو) | region2 = {{flagcountry|Rwanda}} | pop2 = 1 کان 2 ملين (ڪل آبادي جو اٽڪل 9 کان 15 سيڪڙو) | rel = [[عيسائيت]] (80 سيڪڙو)، [[اسلام]] (5 سيڪڙو) | langs = [[ڪينيا-روانڊا]]، [[ڪيرونڊي]] | related = روانڊا-رونڊي قومون ۽ هيما ماڻهو }} [[File:Chifu Kaware safarini (Kandt 1904 II, 97).png|thumb|ٽٽسي سردار ڪاواري سفر دوران]] '''ٽٽسي'''، جن کي واتوسي، واتوٽسي يا اباتوٽسي پڻ چيو وڃي ٿو، هڪ نسلي گروهه آهن، جيڪي بنيادي طور روانڊا ۽ برونڊي ۾ آباد آهن. اهي بانٽو ٻوليون ڳالهائيندڙ ماڻهو آهن ۽ روانڊا ۽ برونڊي جي ٽن مکيه نسلي گروهن مان ٻيو سڀ کان وڏو گروهه آهن؛ ٻيا ٻه هوتو ۽ توا آهن. تاريخي طور تي، ٽٽسي ماڻهو مال دار/ڌنار (<small>pastoralists</small>) هئا ۽ سماج ۾ جنگجو طبقي جي حيثيت رکندا هئا. 1962ع کان اڳ، روانڊا جو سماجي ۽ سياسي نظام ٽٽسي اشرافيه جي هٿ ۾ هو. '''ٽٽسي''' (<small>Tutsi</small>)، جن کي واٽٽسي (<small>Watutsi</small>) يا اباٽٽسي (<small>Abatutsi</small>) پڻ چيو ويندو آهي، هڪ نسلي گروهه آهن جيڪي بنيادي طور تي [[روانڊا]] ۽ [[برونڊي]] ۾ آباد آهن. اهي روانڊا ۽ برونڊي جي ٽن وڏن نسلي گروهن مان ٻيو نمبر وڏو گروهه آهن، ٻيا ٻه گروهه '''هوتو''' (<small>Hutu</small>) ۽ '''ٽوا''' (<small>Twa</small>) آهن. تاريخي طور تي، ٽٽسي ماڻهو مال دار/ڌنار (<small>pastoralists</small>) هئا ۽ سماج ۾ جنگجو طبقي جي حيثيت رکندا هئا. 1962ع کان اڳ، روانڊا جو سماجي ۽ سياسي نظام ٽٽسي اشرافيه جي هٿ ۾ هو. == اصليت ۽ درجه بندي == مورخ ڪرسٽوفر اهرٽ (Christopher Ehret) جو مڃڻ آهي ته ٽٽسي ماڻهو بنيادي طور تي قديم '''ڏکڻ ڪوشيٽڪ''' (South Cushitic) ٻوليون ڳالهائيندڙن جو نسل آهن، جيڪي 800 قبل مسيح کان اڳ عظيم ڍنڍن واري علائقي ۾ داخل ٿيا هئا. اهي ماڻهو مڪمل طور تي پنهنجي مال مويشي تي گذارو ڪندا هئا ۽ اناج جي پوک نه ڪندا هئا. ٽٽسي ماڻهن جي ثقافت ۽ کين جي عادتن ۾ قديم نيلو-سحرائي ۽ مرڪزي سوڊاني اثر پڻ ملي ٿو. روانڊا-رونڊي ٻولين ۾ مالداري سان لاڳاپيل ڪيترائي لفظ، جهڙوڪ "ڳئون" (Inka)، انهن قديم لڏپلاڻ ڪندڙن جي ٻولين مان ورتل آهن. بيلجيم جي نوآبادياتي دور ۾، ٽٽسي ماڻهن جي سڃاڻپ لاءِ هڪ عجيب معيار مقرر ڪيو ويو هو: جنهن شخص وٽ 10 کان وڌيڪ ڳئون هونديون هيون يا جنهن جو قد 6 فوٽن کان وڌيڪ هوندو هو، تنهن کي "ٽٽسي" قرار ڏنو ويندو هو. ==جينياتيات== جديد جينياتي مطالعو ڏيکاري ٿو ته ٽٽسي ماڻهو گهڻو ڪري بانٽو (Bantu) نسل سان تعلق رکن ٿا، پر انهن ۾ ڪجهه منفرد خاصيتون به آهن: * '''پدري نسل (Y-DNA):''' اٽڪل 60 سيڪڙو ٽٽسي مردن ۾ هئپلو گروپ E1b1a ملي ٿو، جيڪو بانٽو نسل جي نشاني آهي. جڏهن ته 14.9 سيڪڙو ۾ هئپلو گروپ B ملي ٿو، جيڪو هوتو ماڻهن (4.3 سيڪڙو) جي مقابلي ۾ گهڻو وڌيڪ آهي. * '''قد:''' ٽٽسي ماڻهو پنهنجي ڊگهي قد جي ڪري مشهور آهن. انهن جو اوسط قد '''5 فوٽ 9 انچ (175 سينٽي ميٽر)''' هوندو آهي، جڏهن ته ڪجهه ماڻهو 7 فوٽن کان به وڌيڪ ڊگها رڪارڊ ڪيا ويا آهن. == تاريخ == روانڊا ۾ 15هين صدي کان وٺي ٽٽسي بادشاهت قائم هئي. 1897ع ۾ جرمني ۽ پوءِ 1916ع ۾ بيلجيم روانڊا تي قبضو ڪيو. نوآبادياتي طاقتن ٽٽسي ماڻهن کي تعليم ۽ حڪومت ۾ ترجيح ڏني، جنهن جي ڪري هوتو اڪثريت ۾ ڪاوڙ پيدا ٿي. 1959ع ۾ هوتو ماڻهن ٽٽسي بادشاهت جي خلاف بغاوت ڪئي، جنهن کي '''روانڊا جو انقلاب''' چيو وڃي ٿو. ان کان پوءِ هزارين ٽٽسي ماڻهو پاڙيسري ملڪن يوگنڊا ۽ تنزانيا ڏانهن هجرت ڪري ويا. == آباديءَ جا انگ اکر (2026 جي اندازي مطابق) == ٽٽسي ماڻهن جي آبادي هيٺين ملڪن ۾ ورهايل آهي: {| class="wikitable" ! ملڪ !! آبادي (لڳ ڀڳ) !! ڪل آبادي جو سيڪڙو |- | برونڊي || 1.7 ملين || 14% |- | روانڊا || 1.2 کان 2 ملين || 9% - 15% |- | يوگنڊا || 250,000 || - |} ==ٽوٽسي== {{Short description|آفريڪي عظيم ڍنڍن واري علائقي جو نسلي گروهه}} {{Infobox ethnic group | group = ٽوٽسي <br><small> اباتوٽسي</small> | pop = | region1 = {{flagcountry|برونڊي}} | pop1 = 1.7 ملين (ڪُل آباديءَ جو 14٪) | ref1 = | region2 = {{flagcountry|روانڊا}} | pop2 = 1–2 ملين (ڪُل آباديءَ جو 9٪–15٪) | ref2 = <ref>روانڊا جي نسل ڪشي کان پوءِ ٻيهر نسلي آدمشماري نه ڪئي وئي؛ اندازي موجب آباديءَ جو 9 کان 15 سيڪڙو ٽوٽسي آهي.</ref> | ref3 = | region4 = {{flagcountry|بيلجيم}} | pop4 = | ref4 = | region5 = {{flagcountry|فرانس}} | pop5 = | ref5 = | region6 = | popplace = | rels = [[عيسائيت]] (80٪)، [[اسلام]] (5٪) | langs = [[ڪنياروانڊا]]،<!-- نوٽ: ٽوٽسي ماڻهو تاريخي سببن ۽ رسمي تعليم ۾ انگريزي، فرانسيسي ۽ سواهيلي کي ٻي ٻوليءَ طور ڳالهائين ۽ سکن ٿا، نه ته مادري ٻولين طور؛ هن خاني جو مقصد بنيادي طور مادري ٻوليون ڏيکارڻ آهي --> [[ڪرونڊي]] | related = ٻيا [[روانڊا-رونڊي]] ماڻهو ۽ [[هيما ماڻهو]] | native_name_lang = }} '''ٽوٽسي''' (اچار: '''ٽوٽسي''')، جن کي '''واتوسي'''، '''واتوٽسي''' يا '''اباتوٽسي''' (اچار: '''اباتوٽسي''') پڻ چيو وڃي ٿو، هڪ [[نسلي گروهه]] آهن، جيڪي بنيادي طور [[روانڊا]] ۽ [[برونڊي]] ۾ آباد آهن.<ref>{{Cite encyclopedia|title=Tutsi|editor-last=Pauls|editor-first=Elizabeth Prine|display-editors=etal|url=https://www.britannica.com/topic/Tutsi|access-date=7 February 2023|encyclopedia=Britannica|date=2007|language=en|archive-date=1 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230201194120/https://www.britannica.com/topic/Tutsi|url-status=live}}</ref> اهي [[بانٽو ٻوليون|بانٽو ٻوليون]] ڳالهائيندڙ ماڻهو آهن<ref>{{Cite encyclopedia|title=Rwanda {{!}} Language & Facts|url=https://www.britannica.com/topic/Rwanda-language|access-date=15 January 2021|encyclopedia=Britannica|date=2019|archive-date=16 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210116032718/https://www.britannica.com/topic/Rwanda-language|url-status=live}}</ref> ۽ [[روانڊا]] ۽ [[برونڊي]] جي ٽن مکيه [[نسلي گروهه|نسلي گروهن]] مان ٻيو سڀ کان وڏو گروهه آهن؛ ٻيا ٻه [[هوتو]] ۽ [[توا]] آهن.<ref name="brenneman">{{cite book |last=Brenneman |first= Richard |year=1969 |title= Rwanda, a Country Study |edition= |location=United States|lccn=2007492448|publisher=US Government |isbn=|id=9910001051459703686|page=46 |oclc= 22675245 }}</ref> تاريخي طور ٽوٽسي [[مال پالڻ|مال پاليندڙ]] هئا ۽ [[جنگجو]] [[ذات (سماج)|طبقي]] ۾ اهم حيثيت رکندا هئا. 1962ع کان اڳ اهي روانڊا جي سماج تي غالب هئا، جيڪو هڪ سرپرستيءَ واري ڍانچي هيٺ ٽوٽسي اشرافيه ۽ هوتو عام ماڻهن تي مشتمل هو. سخت طبقاتي ورهاست واري ان سماج ۾ ٽوٽسي غالب عهدن تي فائز هئا ۽ حڪمران طبقي جو وڏو حصو بڻجندا هئا.<ref name="brenneman"/> == بڻ بڻياد ۽ درجيبندي == آمريڪي تاريخدان [[ڪرسٽوفر ايهرٽ]] جو خيال آهي ته ٽوٽسي گهڻو ڪري [[ڏکڻ ڪوشيٽڪ ٻوليون|ڏکڻ ڪوشيٽڪ]] ٻولين جي هڪ هاڻي ناپيد شاخ جي ڳالهائيندڙن مان نسل رکن ٿا، جنهن کي هو ”ٽيل ڏکڻ ڪوشيٽڪ“ سڏي ٿو. ٽيل ڏکڻ ڪوشيٽڪ ماڻهو 800 ق.م کان ڪجهه وقت اڳ [[آفريڪي عظيم ڍنڍون|آفريڪي عظيم ڍنڍن واري علائقي]] ۾ داخل ٿيا هئا ۽ مال پاليندڙ هئا، جيڪي پنهنجي چوپائي مال تي ڀاڙيندا هئا ۽ ممڪن آهي ته پاڻ اناج نه پوکيندا هجن. اهي جهنگلي جانورن جو شڪار نه ڪندا هئا ۽ مڇي کائڻ منع سمجهيو ويندو هو ۽ ان کان سختيءَ سان پاسو ڪيو ويندو هو. ٽيل ڏکڻ ڪوشيٽڪ طرز زندگيءَ ۾ ٽوٽسي ماڻهن جي زندگيءَ سان نمايان مشابهتون ملن ٿيون، جيڪي پنهنجي ڍورن جي کير، رت ۽ گوشت تي گهڻو ڀاڙين ٿا ۽ روايتي طور اناج پوکڻ ۽ کائڻ کان پاسو ڪندا آهن، ٺڪر جي ٿانون ٺاهڻ ۽ شڪار کي گهٽ درجي جو ڪم سمجهندا آهن ۽ مڇي کائڻ کان به پاسو ڪندا آهن. [[روانڊا-رونڊي]] ٻولين ۾ مال پالڻ سان لاڳاپيل ڪيترائي لفظ [[wikt:Category:Rwanda-Rundi terms derived from South Cushitic languages|ٽيل ڏکڻ ڪوشيٽڪ مان ورتل لفظ]] آهن، جهڙوڪ ”سانڊ“، ”ڳئون جو ڇيڻو“ ۽ ”شينهن“.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=1i-IBmCeNhUC|title=An African Classical Age: Eastern and Southern Africa in World History, 1000 B.C. to A.D. 400|pages=62, 86, 181–183|isbn=978-0-8139-2057-3 |last1=Ehret |first1=Christopher |date=1998 |publisher=University Press of Virginia }}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=xysSAQAAIAAJ|title=Ethiopians and East Africans: The Problem of Contacts|page=11 |last1=Ehret |first1=Christopher |date=1974 }}</ref><ref>{{Cite journal|url = https://www.jstor.org/stable/183030|jstor = 183030|title = We Are What We Eat: Ancient Agriculture between the Great Lakes|last1 = Schoenbrun|first1 = David L.|journal = The Journal of African History|year = 1993|volume = 34|issue = 1|pages = 1–31|doi = 10.1017/S0021853700032989|s2cid = 162660041|url-access = subscription|archive-date = 28 March 2022|access-date = 25 March 2025|archive-url = https://web.archive.org/web/20220328154318/https://www.jstor.org/stable/183030|url-status = live}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=xysSAQAAIAAJ|title=Ethiopians and East Africans: The Problem of Contacts|date=1974 |page=31|publisher=East African Publishing House }}</ref> ڪجهه زباني روايتن ۽ قياسي بيانن ۾ ڪڏهن ڪڏهن ٽوٽسي جي بڻ بڻياد کي [[هارن آف آفريڪا]] جي گروهن سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي وئي آهي، جهڙوڪ صومالي قبيلو [[گادابورسي]]. تنهن هوندي به، اهڙين دعوائن جي حمايت ۾ ڪا به وڏي پيماني تي قبول ڪيل تاريخي يا علمي شاهدي موجود ناهي. مکيه ڌارا واري علمي تحقيق عام طور ٽوٽسي کي آفريڪي عظيم ڍنڍن واري علائقي جي مقامي آبادين جو حصو سمجهي ٿي، جن جي پيچيده تاريخ ڊگهي عرصي واري مقامي ۽ علائقائي رابطن سان ٺهي آهي.<ref>Ehret, Christopher. ''The Civilizations of Africa: A History to 1800''. University of Virginia Press, 2002.</ref><ref>Reliable academic source here</ref> {{blockquote|ڍنڍن واري علائقي جي ڏاکڻي اڌ ۾ اهم مال پاليندڙن طور ڏکڻ ڪوشيٽڪ ماڻهن جو هي دير تائين جاري رهندڙ وجود هڪ دلچسپ امڪان پيدا ڪري ٿو ته بعد واري دور جي ٽوٽسي ۽ [[هيما ماڻهو|هيما]] مال پالڻ واري روايت، جيڪا علائقي جي ڏاکڻي اڌ ۾ سڀ کان وڌيڪ اهم آهي، شايد ڏکڻ ڪوشيٽڪ ثقافت ۾ جڙيل هجي ۽ اهڙيءَ طرح اتر بدران اوڀر کان آيل هجي.|[[ڪرسٽوفر ايهرٽ]]|title=گڏيل قومن جي تعليمي، سائنسي ۽ ثقافتي تنظيم جي آفريڪا جي عام تاريخ: ٻارهين کان سورهين صديءَ تائين آفريڪا|source=<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=HwV2a-lPB70C|title= UNESCO General History of Africa: Africa from the Twelfth to the Sixteenth Century|date= 10 May 1998|page=503|publisher= University of California Press|isbn= 978-0-520-06699-1}}</ref>}} ٽوٽسي پنهنجي نسلي بڻ بڻياد جو هڪ اهم حصو [[اوڀر سوڊانڪ|سوگ اوڀر ساحلي ماڻهن]] مان پڻ حاصل ڪن ٿا، جيڪي هڪ گهڻو اڳ ناپيد ٿيل [[نائلو-صحارائي]] گروهه هئا. سوگ ماڻهو زرعي-مال پاليندڙ هئا، جيڪي لڳ ڀڳ 2000 ق.م ۾ روانڊا ۽ برونڊي ۾ داخل ٿيا ۽ گهڻو ڪري ڏکڻ روانڊا ۽ [[روزيزي درياهه]] جي اوڀر ۽ اولهه وارن علائقن ۾ آباد ٿيا. ايهرٽ موجب اهي [[ڏاکڻي اوڀر سوڊانڪ ٻوليون|ڪير-ابائي ٻولي]] ڳالهائيندا هئا، جيڪا [[نائلوٽڪ ٻوليون|نائلوٽڪ]] ۽ [[سورمڪ ٻوليون|سورمڪ ٻولين]] سان لاڳاپيل، پر انهن کان الڳ هئي. ٽوٽسي ماڻهن پاران ڳالهائجندڙ [[اولهندي ڍنڍن واريون بانٽو ٻوليون]] ۾ ڪيترائي [[wikt:Category:Rwanda-Rundi terms derived from Eastern Sudanic languages|سوگ اوڀر ساحلي لفظ]] موجود آهن، جهڙوڪ ڳئون لاءِ لفظ ''انڪا''، جنهن جي سوگ ٻوليءَ ۾ اصل معنيٰ ”چوپائي مال جو ڪئمپ“ هئي؛ اهو ٽوٽسي مال پالڻ واري روايت ۾ سندن اثر کي ظاهر ڪري ٿو.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=1i-IBmCeNhUC|title=An African Classical Age: Eastern and Southern Africa in World History, 1000 B.C. to A.D. 400|pages=81–85, 101, 306|isbn=978-0-8139-2057-3 |last1=Ehret |first1=Christopher |date=1998 |publisher=University Press of Virginia }}</ref><ref>{{Cite journal|url = https://www.jstor.org/stable/183030|jstor = 183030|title = We Are What We Eat: Ancient Agriculture between the Great Lakes|last1 = Schoenbrun|first1 = David L.|journal = The Journal of African History|year = 1993|volume = 34|issue = 1|pages = 13–15, 30–31|doi = 10.1017/S0021853700032989|s2cid = 162660041|url-access = subscription|archive-date = 28 March 2022|access-date = 25 March 2025|archive-url = https://web.archive.org/web/20220328154318/https://www.jstor.org/stable/183030|url-status = live}}</ref><ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=lmdTAAAAYAAJ |title=Origins of Kingship Traditions and Symbolism in the Great Lakes Region of Africa |page=351 |isbn=978-91-554-7295-5 |last1=Farelius |first1=Birgitta |date=2008 |publisher=Uppsala universitet |archive-date=8 January 2026 |access-date=1 April 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260108143448/https://books.google.com/books?id=lmdTAAAAYAAJ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=qHf8DwAAQBAJ|title=Sacrifice as Terror: The Rwandan Genocide of 1994|date=13 September 2020|pages=63–65|publisher=Routledge|isbn=978-1-000-18448-8|archive-date=4 April 2025|access-date=25 March 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250404221104/https://books.google.com/books?id=qHf8DwAAQBAJ|url-status=live}}</ref> [[وچ سوڊانڪ|وچ سوڊانڪ ماڻهو]] به ممڪن طور ٽوٽسي جي نسلي بڻ بڻياد جو هڪ ٻيو حصو آهن. وچ سوڊانڪ هاري ۽ مال پاليندڙ لڳ ڀڳ 3000 ق.م ۾ روانڊا ۽ برونڊي ۾ داخل ٿيا، ۽ بانٽو ماڻهن ۾ جذب ٿيڻ کان پوءِ به سندن ڪجهه ثقافتي روايتون برقرار رهيون. مثال طور، وچ سوڊانڪ ٻوليون ڳالهائيندڙ سماجن ۾ عورتن کي ڍورن کان پري رکيو ويندو آهي. ٽوٽسي ۽ سندن اتر ۾ رهندڙ پاڙيسري [[هيما ماڻهو|هيما]] ماڻهن ۾ عورتن کي، خاص طور [[حيض چڪر|حيض]] دوران، ڳئون ڏوهڻ جي سخت منع هوندي آهي.<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=lmdTAAAAYAAJ |title=Origins of Kingship Traditions and Symbolism in the Great Lakes Region of Africa |pages=67–68, 116, 351 |isbn=978-91-554-7295-5 |last1=Farelius |first1=Birgitta |date=2008 |publisher=Uppsala universitet |archive-date=8 January 2026 |access-date=1 April 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260108143448/https://books.google.com/books?id=lmdTAAAAYAAJ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite journal|url=https://www.jstor.org/stable/179560|title=Sheep and Central Sudanic Peoples in Southern Africa|page=220|jstor=179560 |last1=Ehret |first1=Christopher |journal=The Journal of African History |date=1968 |volume=9 |issue=2 |doi=10.1017/S0021853700008835 |url-access=subscription }}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=vLPx8f5zZd4C|title=Tribal Crafts of Uganda|date=1953 |page=15}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=1i-IBmCeNhUC|title=An African Classical Age: Eastern and Southern Africa in World History, 1000 B.C. to A.D. 400|pages=8, 96|isbn=978-0-8139-2057-3 |last1=Ehret |first1=Christopher |date=1998 |publisher=University Press of Virginia }}</ref> ”ٽوٽسي“ جي وصف وقت ۽ هنڌ سان گڏ بدلجندي رهي آهي. روانڊا ۾ سماجي ڍانچا نوآبادياتي دور ۾ [[روانڊا-اورونڊي|بيلجيمي حڪمراني]] هيٺ به غير مستحڪم رهيا. عام طور ٽوٽسي اشرافيه يا امير طبقو، عام ٽوٽسي ماڻهن کان الڳ سمجهيو ويندو هو. جڏهن بيلجيمي نوآبادياتي انتظاميه روانڊا-برونڊي ۾ آدمشماري ڪئي، تڏهن ماڻهن کي هڪ سادي درجيبنديءَ واري سرشتي تحت سڃاتو ويو. ”ٽوٽسي“ ان شخص کي چيو ويو، جيڪو ڏهن کان وڌيڪ ڳئون جو مالڪ هجي يا جنهن ۾ ڪجهه جسماني خاصيتون هجن، جهڙوڪ ڊگهو ۽ سنهو نڪ، [[مٿانهان ڳل جا هڏا]] يا ڇهن فوٽن کان وڌيڪ قد؛ اهي سڀ خاصيتون ٽوٽسي ماڻهن سان لاڳاپيل عام بيانن ۾ شامل ڪيون وينديون هيون. نوآبادياتي دور ۾ [[هيميٽڪ مفروضو|هيميٽڪ مفروضي]] مطابق اهو خيال پيش ڪيو ويو ته ٽوٽسي [[هارن آف آفريڪا]] مان [[آفريڪي عظيم ڍنڍون|عظيم ڍنڍن واري علائقي]] ۾ آيا هئا.<ref>International Institute of African Languages and Cultures, Africa, Volume 76, (Oxford University Press., 2006), pg 135.</ref><ref>{{Cite news|title=Shooting Star of the Continent|date=10 June 2010|author1=Josh Kron|work=Haaretz|url=https://www.haaretz.com/2010-06-10/ty-article/shooting-star-of-the-continent/0000017f-e0e7-d568-ad7f-f3ef944b0000|access-date=7 February 2023|archive-date=24 February 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250224015029/https://www.haaretz.com/2010-06-10/ty-article/shooting-star-of-the-continent/0000017f-e0e7-d568-ad7f-f3ef944b0000|url-status=live}}</ref> ڪجهه ماڻهن{{Who|date=August 2025}} ٽوٽسي کي [[ڪوشيٽڪ ٻوليون ڳالهائيندڙ ماڻهو|ڪوشيٽڪ بڻ]] وارو سمجهيو آهي، جيتوڻيڪ اهي ڪا [[ڪوشيٽڪ ٻوليون|ڪوشيٽڪ ٻولي]] نٿا ڳالهائين ۽ لڳ ڀڳ 400 سالن کان ساڳين علائقن ۾ رهندا آيا آهن، جنهن دوران علائقي جي هوتو ماڻهن سان گهڻي پيماني تي شاديون ٿيون آهن. هوتو ۽ ٽوٽسي جي ڊگهي عرصي واري گڏجڻ ۽ شادين جي تاريخ سبب ڪجهه نسل نگارن ۽ تاريخدانن جو خيال آهي ته هوتو ۽ ٽوٽسي کي مڪمل طور الڳ نسلي گروهه سڏڻ درست ناهي.<ref>[[فلپ گوري وچ]], {{cite book |title=We Wish to Inform You That Tomorrow We Will Be Killed With Our Families |title-link=We Wish to Inform You That Tomorrow We Will Be Killed With Our Families |year=1998}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.preventgenocide.org/edu/pastgenocides/rwanda/indangamuntu.htm|title='Indangamuntu 1994: Ten years ago in Rwanda this ID Card cost a woman her life' by Jim Fussell|website=www.preventgenocide.org|access-date=5 January 2013|archive-date=15 November 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121115092142/http://www.preventgenocide.org/edu/pastgenocides/rwanda/indangamuntu.htm|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite magazine |last=Gourevitch |first=Philip |date=10 December 1995 |title=From 1995: Rwanda, After the Genocide |url=https://www.newyorker.com/magazine/1995/12/18/after-the-genocide |access-date=14 May 2025 |magazine=The New Yorker |language=en-US |issn=0028-792X |archive-date=19 April 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180419183503/https://www.newyorker.com/magazine/1995/12/18/after-the-genocide |url-status=live }}</ref> == جينيات == {{See also|هوتو، ٽوٽسي ۽ توا جي بڻ بڻياد}} === واءِ-ڊي اين اي === [[واءِ ڪروموسوم]] بابت جديد جينياتي اڀياس عام طور ظاهر ڪن ٿا ته ٽوٽسي، هوتو وانگر، گهڻو ڪري بانٽو بڻ بڻياد رکن ٿا (60٪ [[هيپلوگروپ E1b1a (Y-DNA)|E1b1a]]، 20٪ [[هيپلوگروپ B (Y-DNA)|B]]، 4٪ [[هيپلوگروپ E1b1 (Y-DNA)|E-P2]](xE1b1a)). [[هارن آف آفريڪا]] ۽ [[اتر آفريڪا]] سان لاڳاپيل پدري جينياتي اثر تمام گهٽ آهن (3٪ کان گهٽ [[هيپلوگروپ E1b1b (Y-DNA)|E1b1b-M35]])، ۽ انهن کي گهڻو اڳ جي انهن آبادين سان منسوب ڪيو وڃي ٿو، جيڪي پوءِ جذب ٿي ويون. تنهن هوندي به، ٽوٽسي وٽ هيپلوگروپ B جا واءِ-ڊي اين اي پدري سلسلا (14.9٪ B) هوتو (4.3٪ B) جي ڀيٽ ۾ گهڻو وڌيڪ آهن.<ref>{{cite journal | last1 = Luis | first1 = J. R. | display-authors = etal | year = 2004 | title = The Levant versus the Horn of Africa: Evidence for Bidirectional Corridors of Human Migrations | journal = American Journal of Human Genetics | volume = 74 | issue = 3| pages = 532–544 | doi = 10.1086/382286 | pmid = 14973781 | pmc=1182266}}</ref> === آٽوسومل ڊي اين اي === عام طور ٽوٽسي پنهنجن پاڙيسري بانٽو آبادين، خاص طور هوتو، سان ويجهي جينياتي مائٽي رکن ٿا. تنهن هوندي به، اهو واضح ناهي ته اها هڪجهڙائي بنيادي طور ٻنهي برادرين وچ ۾ شادين ذريعي وڏي پيماني تي ٿيندڙ جينياتي ڏي وٺ جو نتيجو آهي يا سندن گڏيل بڻ بڻياد مان پيدا ٿي آهي: <blockquote>[...] ڪيترين نسلن تائين [[جين وهڪرو|جين وهڪري]] انهن ٻن بانٽو ماڻهن جي وچ ۾ اڳ موجود ممڪن واضح جسماني فرقن کي ختم ڪري ڇڏيو؛ اهي فرق عام طور قد، جسماني بناوٽ ۽ چهري جي خاصيتن سان منسوب ڪيا ويندا هئا. ماڻهن ۾ جسماني خاصيتن جو هڪ وسيع سلسلو موجود هجڻ باوجود، بيلجيمي اختيارين 1920ع واري ڏهاڪي ۾ معاشي معيارن جي بنياد تي نسلي وابستگي کي قانوني طور مقرر ڪيو. نتيجي طور غير واضح حياتياتي فرقن تي رسمي ۽ سخت سماجي ورهاست لاڳو ڪئي وئي. ڪجهه حد تائين، پوءِ وارن ڏهاڪن ۾ انهن درجن جي لچڪ حياتياتي فرقن جي تصور کي وڌيڪ مضبوط ڪيو، جنهن سان ڊگهي قد واري اشرافيه ۽ ننڍي قد واري هيٺئين طبقي جو تصور پيدا ٿيو، پر اهو ڪجهه صديون اڳ موجود جينياتي ذخيرن سان ٿورو ئي لاڳاپيل هو. تنهنڪري سماجي درجا ته حقيقي آهن، پر هوتو ۽ ٽوٽسي جي وچ ۾ ڳولهي سگهجندڙ جينياتي فرق تمام گهٽ يا تقريباً نه آهن.<ref>[[جوزف سي. ملر]] (مدير)، ''New Encyclopedia of Africa''، جلد 2، Dakar-Hydrology، Charles Scribner's Sons.</ref></blockquote> === قد === سندن سراسري قد لڳ ڀڳ {{convert|5|ft|9|in|cm}} آهي، جڏهن ته ڪجهه ماڻهن جو قد {{convert|7|ft|cm}} کان به وڌيڪ درج ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/1964/02/23/the-rise-and-fall-of-the-watusi.html|title=The Rise and Fall Of the Watusi|newspaper=The New York Times|date=23 February 1964}}</ref><ref>{{Cite web |date=18 June 2020 |title=Did you know of the Tutsi people in Rwanda?They are among the Tallest people in Africa |url=https://www.jamiiforums.com/threads/did-you-know-of-the-tutsi-people-in-rwanda-they-are-among-the-tallest-people-in-africa.1745470/ |access-date=14 May 2025 |website=JamiiForums |language=en-US |archive-date=20 August 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250820090953/https://www.jamiiforums.com/threads/did-you-know-of-the-tutsi-people-in-rwanda-they-are-among-the-tallest-people-in-africa.1745470/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=samson |date=5 December 2022 |title=The Tutsi of Rwanda |url=https://africaadventurevacations.com/the-tutsi-of-rwanda/ |access-date=14 May 2025 |website=Africa Adventure Vacations |language=en-US}}</ref> == تاريخ == {{multiple image | direction = vertical | width = | footer = | image1 = | caption1 we = | image2 = King's palace in Nyanza.jpg | caption2 we = | image3 = Chifu Kaware safarini (Kandt 1904 II, 97).png | caption3 = [[نيانزا، روانڊا|نيانزا]] ۾ روايتي ٽوٽسي بادشاهه جو محل (مٿي) ۽ روانڊا {{circa|1900}}، ٽوٽسي سردار ڪاواري سفر دوران (هيٺ) }} نوآبادياتي حڪمرانن جي اچڻ کان اڳ روانڊا تي 15هين صديءَ کان ٽوٽسي-غالب بادشاهت حڪمراني ڪندي رهي هئي.<ref>{{Cite web |title=History |url=https://www.rlp-ruanda.de/en/the-two-countries/rwanda/history/ |access-date=14 May 2025 |website=www.rlp-ruanda.de}}</ref><ref>{{Cite web |title=Rise of Rwanda {{!}} EBSCO Research Starters |url=https://www.ebsco.com/research-starters/history/rise-rwanda |access-date=14 May 2025 |website=www.ebsco.com |language=en |archive-date=20 August 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250820100953/https://www.ebsco.com/research-starters/history/rise-rwanda |url-status=live }}</ref> 1897ع ۾ [[جرمن سلطنت|جرمني]] بادشاهه سان اتحاد قائم ڪري روانڊا ۾ پنهنجو اثر قائم ڪيو، جنهن سان نوآبادياتي دور جي شروعات ٿي.<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=lKFpAgAAQBAJ |last=Carney |first=J.J. |title=Rwanda Before the Genocide: Catholic Politics and Ethnic Discourse in the Late Colonial Era |page=24 |publisher=Oxford University Press |year=2013 |isbn=9780199982288}}</ref> پوءِ [[پهرين عالمي جنگ]] دوران 1916ع ۾ [[بيلجيم]] روانڊا تي قبضو ڪيو. ٻنهي يورپي طاقتن روانڊا جي بادشاهه وسيلي حڪمراني ڪئي ۽ ٽوٽسي-حمايتي پاليسي جاري رکي.{{Citation needed|date=August 2025}} ان دوران برونڊي ۾ ''[[گانوا]]'' نالي حڪمران ڌڙو اڀريو، جنهن جلدي ملڪ جي انتظام تي اثرائتو ڪنٽرول حاصل ڪري ورتو. {{Langx|rn|گانوا|label=none}} پنهنجي حڪمراني لاءِ هوتو ۽ ٽوٽسي ٻنهي جي حمايت تي ڀاڙيندا هئا ۽ برونڊي جي اندر انهن کي نه هوتو ۽ نه ئي ٽوٽسي سمجهيو ويندو هو.<ref>{{Cite book |last1=DeRouen |first1=Karl R. |url=https://books.google.com/books?id=nrN077AEgzMC&dq=Ganwa+ethnic&pg=PA205 |title=Civil Wars of the World: Major Conflicts Since World War II |last2=Heo |first2=Uk |date=2007 |publisher=ABC-CLIO |isbn=978-1-85109-919-1 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Mawer |first=Kit |date=16 October 2022 |title=Burundi Country Report |url=https://www.genocidewatch.com/single-post/country-report-burundi |access-date=14 May 2025 |website=genocidewatch |language=en}}</ref> روانڊا 1897ع کان 1916ع تائين جرمني ۽ 1922ع کان 1961ع تائين بيلجيم جي نوآبادي رهيو. ٽوٽسي ۽ هوتو ٻنهي مان روايتي حڪمران اشرافيه موجود هئي، پر ٻنهي نوآبادياتي طاقتن رڳو ٽوٽسي ماڻهن کي تعليم حاصل ڪرڻ ۽ نوآبادياتي حڪومت ۾ حصو وٺڻ جا وڌيڪ موقعا ڏنا. اهڙين امتيازي پاليسين ناراضگي پيدا ڪئي.{{citation needed|date=November 2021}} جڏهن بيلجيمي اختيارين اقتدار سنڀاليو، تڏهن انهن جو خيال هو ته مختلف آبادين کي اڳئين سڃاڻپ مطابق الڳ درجن ۾ رکڻ سان علائقي تي وڌيڪ آسانيءَ سان حڪمراني ڪري سگهجي ٿي. 1920ع واري ڏهاڪي ۾ بيلجيمي اختيارين ماڻهن کان لازمي طور هڪ مخصوص نسلي گروهه سان پنهنجي سڃاڻپ جو اظهار ڪرائڻ شروع ڪيو ۽ آدمشمارين ۾ انهن کي انهيءَ بنياد تي درجي بندي ڪيو.<ref>{{Cite web |title=Divided by Ethnicity - United States Holocaust Memorial Museum |url=https://www.ushmm.org/genocide-prevention/countries/rwanda/divided-by-ethnicity |access-date=14 May 2025 |website=www.ushmm.org |language=en-US |archive-date=25 May 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250525204543/https://www.ushmm.org/genocide-prevention/countries/rwanda/divided-by-ethnicity |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=Rwanda Chronology {{!}} FRONTLINE |url=https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/rwanda/etc/cron.html |access-date=14 May 2025 |website=www.pbs.org |archive-date=30 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160330124130/http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/rwanda/etc/cron.html |url-status=live }}</ref> 1959ع ۾ بيلجيم پنهنجي اڳوڻي پاليسيءَ کان هٽي ويو ۽ آزاديءَ کان پوءِ عام چونڊن وسيلي اڪثريتي هوتو آباديءَ کي حڪومت تي ڪنٽرول حاصل ڪرڻ جو رستو ڏنو. ان تبديليءَ تي بيلجيم جي اندروني سياست جو پڻ اثر هو، جتي هوتو اڪثريت خلاف امتياز کي فليمش-والون تڪرار سان لاڳاپيل بيلجيم جي اندروني دٻاءَ سان مشابه سمجهيو وڃڻ لڳو، ۽ هوتو ماڻهن جي جمهوريت سازي ۽ سياسي بااختياري کي ٽوٽسي غلبي جي مقابلي ۾ جائز ردعمل طور ڏٺو ويو. روانڊا ۽ برونڊي جي آزاديءَ کان اڳ واري دور ۾ بيلجيمي پاليسيون گهڻو بدلجنديون رهيون.{{citation needed|date=November 2021}} === روانڊا ۽ برونڊي جي آزادي (1962ع) === روانڊا ۾ هوتو اڪثريت [[روانڊا انقلاب|ٽوٽسي حڪمراني خلاف بغاوت ڪئي]] ۽ اقتدار حاصل ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي. ڪيترائي ٽوٽسي ملڪ ڇڏي [[يوگنڊا]] ۽ [[تنزانيا]] سميت پاڙيسري ملڪن ۾ جلاوطنيءَ جون برادريون قائم ڪرڻ لڳا.<ref>Michael Bowen, ''Passing by;: The United States and genocide in Burundi'', 1972, (Carnegie Endowment for International Peace, 1973), p. 49</ref><ref>René Lemarchand, ''Selective genocide in Burundi'' (Report – Minority Rights Group; no. 20, 1974)</ref><ref>Rene Lemarchand, ''Burundi: Ethnic Conflict and Genocide'' (New York: Woodrow Wilson Center and [[Cambridge University Press]], 1996) *Edward L. Nyankanzi, ''Genocide: Rwanda and Burundi'' (Schenkman Books, 1998)</ref><ref>Christian P. Scherrer, ''Genocide and crisis in Central Africa: conflict roots, mass violence, and regional war''; foreword by [[Robert Melson (political scientist)|Robert Melson]]. Westport, Conn.: Praeger, 2002</ref><ref>Weissman, Stephen R."[http://www.usip.org/pubs/peaceworks/pwks22.html Preventing Genocide in Burundi Lessons from International Diplomacy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090311024548/http://www.usip.org/pubs/peaceworks/pwks22.html |date=11 March 2009 }}", [[United States Institute of Peace]]</ref>{{Excessive citations inline|date=July 2026}} نوآبادياتي دور جي کليل نسلي امتياز جون ڪجهه صورتون مختلف روانڊائي ۽ برونڊيائي حڪومتن هيٺ پڻ جاري رهيون، جن ۾ اهڙا سڃاڻپ ڪارڊ شامل هئا، جيڪي ٽوٽسي ۽ هوتو کي الڳ سڃاڻيندا هئا.{{Citation needed|date=August 2025}} === برونڊي ۾ نسلي تشدد (1993ع) === {{Main|برونڊي ۾ 1993ع جو نسلي تشدد}} 1993ع ۾ برونڊي جو پهريون جمهوري طور چونڊيل صدر [[ميلڪيور ندادايي]]، جيڪو هوتو هو، ٽوٽسي فوجي آفيسرن هٿان قتل ڪيو ويو، جيئن آئين موجب سندس جانشينيءَ جو حقدار شخص{{Who|date=August 2025}} پڻ قتل ڪيو ويو.<ref>''International Commission of Inquiry for Burundi: Final Report'', Part III: Investigation of the Assassination. Conclusions at [http://www.usip.org/library/tc/doc/reports/burundi_coi/burundi_coi1996pt3.html#VII USIP.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081201132151/http://www.usip.org/library/tc/doc/reports/burundi_coi/burundi_coi1996pt3.html#VII |date=1 December 2008 }}</ref> ان سان [[برونڊي ۾ 1993ع جو نسلي تشدد|برونڊي ۾ نسلي تشدد]] ڀڙڪي اٿيو، جنهن ۾ ”ممڪن طور 25,000 تائين ٽوٽسي“—جن ۾ فوجي اهلڪار، سرڪاري ملازم ۽ عام شهري شامل هئا<ref>{{Cite web |last=Refugees |first=United Nations High Commissioner for |title=Refworld {{!}} Human Rights Watch World Report 1995 – Burundi |url=https://www.refworld.org/docid/467fca9a8.html |access-date=20 April 2023 |website=Refworld |language=en |archive-date=14 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230914133127/https://www.refworld.org/docid/467fca9a8.html |url-status=live }}</ref>—هوتو ماڻهن هٿان قتل ڪيا ويا، جڏهن ته ”گهٽ ۾ گهٽ ايترا ئي“ هوتو ٽوٽسي ماڻهن هٿان ماريا ويا.<ref name=totten2>{{Cite book | author1= René Lemarchand | chapter= The Burundian Genocide | page = 331 |editor1-last=Totten|editor1-first=Samuel|chapter-url=https://books.google.com/books?id=5Ef8Hrx8Cd0C&pg=PA331|title=Century of Genocide: Critical Essays and Eyewitness Accounts|editor2-last=Parsons|editor2-first=William S.|editor3-last=Charny|editor3-first=Israel W.|date=2004 | edition= Second |publisher=Routledge|isbn=978-0-415-94430-4|language=en}}</ref><ref>{{Cite news |title=Burundi {{!}} History, Geography, & Culture {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Burundi |archive-url=https://web.archive.org/web/20260522185203/https://www.britannica.com/place/Burundi |archive-date=2026-05-22 |access-date=2026-05-30 |work=Encyclopedia Britannica |language=en}}</ref> [[اروشا معاهدا (برونڊي)|2000ع جي اروشا معاهدن]] کان پوءِ برونڊي جي ٽوٽسي اقليت هوتو اڪثريت سان نسبتاً وڌيڪ برابريءَ واري طريقي سان اقتدار ورهائي ٿي. روايتي طور ٽوٽسي وٽ وڌيڪ معاشي طاقت هئي ۽ فوج تي پڻ سندن ڪنٽرول رهيو.<ref name=ICIBFR-496>International Commission of Inquiry for Burundi (2002)</ref> === روانڊا ۾ 1994ع جي ٽوٽسي خلاف نسل ڪشي === {{Main|روانڊا جي نسل ڪشي}} [[File:Rwandan Patriotic Front Flag.svg|thumb|right|ٽوٽسي-قيادت واري [[روانڊا محب وطن محاذ]] جو جهنڊو]] روانڊا ۾ به ڪجهه مشابه واقعن جو سلسلو ٿيو، جتي 1962ع ۾ هوتو اقتدار ۾ آيا. ان کان پوءِ ٽوٽسي ماڻهن خلاف ڪيترن ئي موقعن تي ظلم ۽ امتياز ٿيو، جنهن سبب ڪيترائي ٽوٽسي ملڪ ڇڏي ويا. [[روانڊا انقلاب]] (1959ع–1961ع) دوران ٽوٽسي مخالف تشدد کان پوءِ وڏي تعداد ۾ ٽوٽسي جلاوطن ٿيا.{{Citation needed|date=August 2025}} انهن جلاوطن ٽوٽسي برادرين مان ٽوٽسي باغي تحريڪون وجود ۾ آيون. [[روانڊا محب وطن محاذ]] (آر پي ايف)، جيڪو گهڻو ڪري يوگنڊا ۾ رهندڙ جلاوطن ٽوٽسي ماڻهن تي مشتمل هو، 1990ع ۾ روانڊا تي حملو ڪيو، جنهن جو مقصد ٽوٽسي لاءِ ٻيهر سياسي اقتدار حاصل ڪرڻ هو. آر پي ايف کي [[يوگنڊا جي بش جنگ]] مان منظم غير روايتي جنگ جو تجربو حاصل هو ۽ ان کي يوگنڊا جي حڪومت کان مدد پڻ ملي. آر پي ايف جي شروعاتي اڳڀرائي روانڊا حڪومت لاءِ فرانس طرفان هٿيار پهچائڻ کان پوءِ روڪي وئي. امن لاءِ ڪوششون آخرڪار [[اروشا معاهدا (روانڊا)|1993ع جي اروشا معاهدن]] تائين پهتيون.{{Citation needed|date=August 2025}} [[جووينال هابياريمانا ۽ سيپرين نتارياميرا جو قتل|روانڊا ۽ برونڊي جي صدرن جي قتل]] کان پوءِ اهو معاهدو ٽٽي پيو، جنهن سان ٻيهر جنگ شروع ٿي ۽ 1994ع جي [[روانڊا جي نسل ڪشي]] جي شروعات ٿي. ان نسل ڪشيءَ دوران هوتو انتهاپسندن اندازي موجب 500,000 کان 600,000 ماڻهن کي قتل ڪيو، جن مان گهڻا ٽوٽسي هئا.<ref>{{cite journal |last1=Guichaoua |first1=André |title=Counting the Rwandan Victims of War and Genocide: Concluding Reflections |journal=Journal of Genocide Research |date=2020 |volume=22 |issue=1 |pages=125–141 |doi=10.1080/14623528.2019.1703329|s2cid=213471539 }} 500,000–800,000 is the range of scholarly estimates listed on the third page of the paper.</ref><ref name=Meierhenrich>{{cite journal |last1=Meierhenrich |first1=Jens |author-link=Jens Meierhenrich |title=How Many Victims Were There in the Rwandan Genocide? A Statistical Debate |journal=Journal of Genocide Research |date=2020 |volume=22 |issue=1 |pages=72–82 |doi=10.1080/14623528.2019.1709611|s2cid=213046710 |quote=Despite the various methodological disagreements among them, none of the scholars who participated in this forum gives credence to the official figure of 1,074,107 victims... Given the rigour of the various quantitative methodologies involved, this forum's overarching finding that the death toll of 1994 is nowhere near the one-million-mark is – scientifically speaking – incontrovertible.}}</ref><ref name=Reydams>{{cite journal |last1=Reydams |first1=Luc|author-link=Luc Reydams |title='More than a million': the politics of accounting for the dead of the Rwandan genocide |journal=Review of African Political Economy |date=2020 |volume=48|issue=168|pages=235–256 |doi=10.1080/03056244.2020.1796320|s2cid=225356374|quote=The government eventually settled on 'more than a million', a claim which few outside Rwanda have taken seriously.<p>The death of 'more than a million' Tutsi became the foundation of the new Rwanda, where former exiles hold a monopoly on power. It also created the socio-political environment for the mass criminalisation of Hutu. Gacaca courts eventually tried more than a million (Nyseth Brehm, Uggen, and Gasanabo 2016), which led President Kagame to suggest that all Hutu bear responsibility and should apologise (Benda 2017, 13). Thus the new Rwanda is built not only on the death of 'more than a million" Tutsi but also on the collective guilt of Hutu. This state of affairs is in no one's interests except the regime's.</p>|doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite news |last=Doherty |first=Ben |date=25 February 2024 |title=More than half a million people killed in 100 days: how the 1994 Rwanda genocide unfolded |url=https://www.theguardian.com/australia-news/2024/feb/26/more-than-half-a-million-people-killed-in-100-days-how-the-1994-rwanda-genocide-unfolded-ntwnfb |access-date=14 May 2025 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref><ref>{{Cite web |title=Rwanda |url=https://cla.umn.edu/chgs/holocaust-genocide-education/resource-guides/rwanda |access-date=14 May 2025 |website=College of Liberal Arts |language=en |archive-date=11 May 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250511215213/https://cla.umn.edu/chgs/holocaust-genocide-education/resource-guides/rwanda |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite magazine |last=Rieff |first=David |date=4 June 2007 |title=God and Man in Rwanda |url=https://www.vanityfair.com/magazine/1994/12/rwanda199412 |access-date=14 May 2025 |magazine=Vanity Fair |language=en-US}}</ref> نسل ڪشيءَ کان پوءِ فتح حاصل ڪندڙ ٽوٽسي-قيادت واري آر پي ايف جولاءِ 1994ع ۾ اقتدار ۾ آئي. == ثقافت == [[File:Brooklyn Museum 22.1403 Wrist Guard Igitembe.jpg|thumb|right|روايتي ٽوٽسي ڪلائيءَ جو محافظ (''اگيٽيمبي'')]] روانڊا ۾ 15هين صديءَ کان 1961ع تائين ٽوٽسي ماڻهن تي هڪ بادشاهه، يعني {{Langx|rw|موامي|label=none}}، حڪمراني ڪندو هو. بيلجيم قومي [[ريفرينڊم]] کان پوءِ بادشاهت ختم ڪري ڇڏي، جنهن جي نتيجي ۾ ملڪ آزاديءَ ڏانهن وڌيو. ان جي ابتڙ، ملڪ جي اتر-اولهندي حصي ۾، جتي هوتو آبادي اڪثريت ۾ هئي، وڏا زميندار اقتدار ۾ شريڪ هوندا هئا؛ اهو بندوبست هاڻوڪي يوگنڊا جي [[بوگنڊا]] سماج سان مشابهت رکندو هو. پنهنجي بادشاهه جي حڪمراني هيٺ ٽوٽسي ثقافت روايتي طور انصاف جي انتظام ۽ حڪومت هلائڻ جي چوڌاري ڦرندي هئي. چوپائي مال جي ملڪيت گهڻو ڪري سندن هٿ ۾ هوندي هئي ۽ هو پنهنجي پيداوار تي گذارو ڪندا هئا. سندن طرز زندگي کين گهڻو فارغ وقت پڻ ڏيندو هو، جيڪو هو شاعري، اڻت ۽ موسيقيءَ جي واڌ ويجهه ۾ صرف ڪندا هئا. هوتو هارين ۽ ٻين مقامي رهواسين جي مقابلي ۾ ٽوٽسي جي [[غالب اقليت]] واري حيثيت سبب، ان رشتي کي جاگيردار يورپ جي سردارن ۽ هارين جي وچ واري رشتي سان تشبيهه ڏني وئي آهي.<ref name="Fage120">{{cite book|last1=Fage|first1=John|title=A History of Africa|publisher=Routledge|isbn=978-1317797272|page=120|url=https://books.google.com/books?id=mXa4AQAAQBAJ|access-date=8 January 2015|date=23 October 2013}}</ref> [[File:Brooklyn Museum 1912a-b Basket and Lid.jpg|thumb|left|روايتي ٽوٽسي [[ٽوڪري]]]] برطانوي تاريخدان جان فيج موجب، سيرولوجي جي لحاظ کان ٽوٽسي بانٽو ۽ [[نائلوٽڪ ماڻهو|نائلوٽڪ]] آبادين سان لاڳاپيل آهن. سندس خيال ۾ اها ڳالهه ڍنڍن واري بادشاهتن جي شروعاتي ٽوٽسي-هيما حڪمران طبقي لاءِ ڪوشيٽڪ بڻ بڻياد جي امڪان کي گهٽ ڪري ٿي. تنهن هوندي به، انهن بادشاهتن جون شاهي تدفين جون رسمون ڏکڻ [[ايٿوپيا]] جي [[گيبي علائقو|گيبي علائقي]] جي اڳوڻين ڪوشيٽڪ سِداما رياستن جي روايتن سان گهڻي مشابهت رکن ٿيون.<ref name="Fage120" /> ان جي ابتڙ، مائونٽ ڪينيا واري علائقي ۾ ٽوٽسي-هيما جي اتر ۾ رهندڙ بانٽو آباديون، جهڙوڪ اگي ڪيويو، جديد دور تائين بنيادي طور بادشاهه کان سواءِ هيون ۽ انهن وٽ عمر جي گروهن تي ٻڌل اهڙو غير رياستي نظام هو، جيڪو انهن ڪوشيٽڪ ماڻهن کان اختيار ڪيو هو. ٻئي طرف، تنزانيا ۾ ٽوٽسي-هيما جي ڏکڻ ۾ ڪيترين بانٽو بادشاهتن ۾ سرداريءَ جو اهڙو ئي نمونو موجود هو، جيڪو ٽوٽسي-هيما سماج سان مشابهت رکندڙ هو. ڇاڪاڻ ته ڪوشيٽڪ سِداما بادشاهتن جا نائلوٽڪ گروهن سان لاڳاپا هئا، فيج تجويز ڪري ٿو ته ٽوٽسي ممڪن طور اهڙي ئي ڪنهن لڏپلاڻ ڪندڙ نائلوٽڪ آبادي مان نڪتل هجن. سندس خيال موجب ٽوٽسي جا نائلوٽڪ ابا ڏاڏا اڳئين دور ۾ ثقافتي وچولي جو ڪردار ادا ڪندا هئا، پاڙيسري ڪوشيٽڪ بادشاهتن کان ڪجهه شاهي روايتون اختيار ڪندا هئا ۽ پوءِ جڏهن هو عظيم ڍنڍن واري علائقي ۾ بانٽو اصلوڪن ماڻهن جي وچ ۾ آباد ٿيا ته اهي روايتون پاڻ سان ڏکڻ طرف کڻي آيا.<ref name="Fage120" /> تنهن هوندي به، اڄ ٽوٽسي ۽ هوتو جي ثقافتن ۾ تمام ٿورا واضح فرق نظر اچن ٿا؛ ٻئي گروهه ساڳي [[بانٽو ٻوليون|بانٽو ٻولي]] ڳالهائين ٿا.<ref>The Editors of Encyclopaedia Britannica. "Tutsi". Encyclopedia Britannica, 6 May. 2025, https://www.britannica.com/topic/Tutsi. Accessed 14 May 2025</ref> تاريخي طور ٻنهي گروهن جي وچ ۾ شادين جي شرح تمام گهڻي هئي ۽ 20هين صديءَ تائين سندن لاڳاپا عام طور سٺا رهيا. ڪيترن عالمن جو نتيجو آهي ته ”ٽوٽسي“ جي سڃاڻپ بنيادي طور نسلي سڃاڻپ کان وڌيڪ سماجي طبقي يا ذات جي اظهار طور ڪم ڪندي رهي آهي. برونڊي ۽ روانڊا جي ماڻهن جون ٻوليون به هڪ ٻئي سان گهڻيون مشابهت رکن ٿيون، يعني [[ڪرونڊي]] ۽ [[ڪنياروانڊا]]. تاريخي سببن ڪري انگريزي، فرانسيسي ۽ سواهيلي به مختلف سرڪاري حيثيتن ۾ استعمال ٿين ٿيون ۽ برونڊي ۽ روانڊا ٻنهي ۾ ٻي ٻوليءَ طور وڏي پيماني تي ڳالهائجن ٿيون.<ref name="BC">{{Cite web|url=https://www.teachingenglish.org.uk/sites/teacheng/files/Euromonitor%20Report%20A4.pdf|title=The Benefits of the English Language for Individuals and Societies: Quantitative Indicators from Cameroon, Nigeria, Rwanda, Bangladesh and Pakistan|access-date=7 February 2023|archive-date=9 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230309070332/https://www.teachingenglish.org.uk/sites/teacheng/files/Euromonitor%20Report%20A4.pdf|url-status=live}}</ref> == ڪانگو ۾ ٽوٽسي == عالمن{{Who|date=August 2025}} گهڻي عرصي کان اهو تسليم ڪيو آهي ته هاڻوڪي [[ڪانگو جي جمهوري جمهوريه]] (ڊي آر سي) ۾ ٽوٽسي موجودگيءَ کي بهتر نموني سمجهڻ لاءِ ٻن مکيه گروهن ۾ فرق ڪرڻ ضروري آهي، جن جي تاريخن کي نوآبادياتي پاليسين ۽ پوءِ وارن سياسي تڪرارن گهڻو متاثر—۽ ڪيترين حالتن ۾ بگاڙيو—آهي.{{Citation needed|date=March 2025}} === اتر ۽ ڏکڻ ڪيوو ۾ بانياروانڊا === ٽوٽسي جي هڪ ٻي اهم موجودگي [[اتر ڪيوو]] جي ڪجهه حصن ۾ وسيع [[بانياروانڊا]] برادريءَ جي اندر ملي ٿي. هن برادريءَ ۾ ٽوٽسي ۽ هوتو ٻئي شامل آهن ۽ اها گهڻو ڪري پاڙيسري [[روانڊا]] مان مختلف دورن ۾ ٿيندڙ لڏپلاڻن جو نتيجو آهي، جيڪي نوآبادياتي دور کان اڳ، نوآبادياتي دور ۽ نسل ڪشي کان پوءِ جي زمانن تائين جاري رهيون. خاص طور 1994ع جي [[روانڊا جي نسل ڪشي]] دوران ۽ ان کان پوءِ ٿيندڙ وڏي پيماني واري لڏپلاڻ چڱيءَ طرح دستاويز ٿيل آهي ۽ ان اوڀر ڪانگو جي نسلي بناوٽ کي گهڻو بدلائي ڇڏيو.<ref>Uvin, Peter. "The Congo and the Rwandan Tragedy: Politics, Ideology and the Struggle for Power." ''Journal of Eastern African Studies'', vol. 1, no. 2, 2007, pp. 281–300.</ref><ref>Reyntjens, Filip. ''Political Awakening in the Belgian Congo: The Early Phase, 1908–1945''. Cambridge University Press, 2019.</ref> علمي اتفاقِ راءِ موجب اهي لڏپلاڻون ڪنهن هڪ ٻاهرين واقعي جو نتيجو نه هيون، پر انهن جا پيچيده تاريخي پس منظر آهن، جيڪي اڄ به علائقائي سياست تي اثرانداز ٿين ٿا.{{Citation needed|date=August 2025}} === تڪرار ۽ هاڻوڪا مسئلا === اوڀر ڊي آر سي ڪيترن ڏهاڪن کان هٿياربند تڪرارن جو اهم مرڪز رهيو آهي، جتي ڪيترائي هٿياربند گروهه سرگرم رهيا آهن. انهن مان ڪجهه، خاص طور [[نيشنل ڪانگريس فار دي ڊفينس آف دي پيپل]] (سي اين ڊي پي) مان نڪتل ۽ پوءِ [[23 مارچ تحريڪ|ايم 23]] جي نالي سان مشهور ٿيندڙ تنظيمون، ٽوٽسي پس منظر رکندڙ ماڻهن جي قيادت هيٺ رهيون آهن. تنهن هوندي به انهن گروهن کي رڳو نسلي نقطه نظر سان ڏسڻ صورتحال کي حد کان وڌيڪ سادو ڪري ڇڏي ٿو. علمي اڀياس عام طور ان ڳالهه تي متفق آهن ته تڪرارن جون پاڙون نوآبادياتي ورثي، [[ڪوبالٽ]] جهڙن قيمتي وسيلن تي مقابلي ۽ گهري سياسي ۽ سماجي شڪايتن جي گڏيل اثر ۾ آهن.<ref>Nzongola-Ntalaja, Georges. ''The Congo: From Leopold to Kabila: A People's History''. Zed Books, 2002.</ref> بين الاقوامي ادارن جون رپورٽون سنگين انساني حقن جي ڀڃڪڙين—جن ۾ ٻارن کي سپاهي بڻائڻ ۽ معدني دولت جو غيرقانوني استحصال شامل آهي—کي دستاويز ڪري چڪيون آهن، پر انهن مسئلن کي سڌي سنئين نسلي تڪرار بدران رياستي ڪمزوري ۽ بين الاقوامي معاشي دٻائن جي وسيع پس منظر ۾ سمجهڻ وڌيڪ مناسب آهي.<ref>Human Rights Watch. "Breakdown of the State in the Democratic Republic of the Congo." Human Rights Watch Reports, 2010.</ref> == ناميارا ماڻهو == {{main|ٽوٽسي ماڻهن جي فهرست}} * [[پال ڪگامي]] * [[اسٽرومي]] * [[ميشيل ميڪومبيرو]] * [[ژان بپتست باگازا]] * [[پيئر بويويا]] * [[لوئيس مشيڪي وابو]] * [[اريئيل ڪاياباگا]] * [[بنجامن سيهيني]] * [[سائدو بيراهينو]] * [[گائل بگيريمانا]] * [[سيسيل ڪائيريبوا]] * [[نڪوٽي گاتوا]] * [[گائل فائي]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهرين ڳنڍڻا== * [http://www.ictr.org روانڊا لاءِ بين الاقوامي فوجداري ٽربيونل] (آءِ سي ٽي آر اڳيان آيل سڀني ڪيسن جي حيثيت ۽ فيصلا هتي موجود آهن) * [http://www.ictr.org The International Criminal Tribunal for Rwanda (the status and judgments of all cases before the ICTR are available here)] {{Authority control}} [[زمرو:ٽٽسي]] [[زمرو:نسلي گروہ]] [[زمرو:برونڊي جا نسلي گروهه]] [[زمرو:روانڊا جا نسلي گروهه]] [[زمرو:يوگنڊا جا نسلي گروهه]] [[زمرو:آفريڪا ۾ نسلي گروهه]] [[زمرو:جمهوريا ڪانگو جا نسلي گروهه]] 09cwo8oxjqk7p8ruijlkdnfx9gk0qnq 404706 404705 2026-08-19T07:47:53Z Memon2025 21315 /* */ 404706 wikitext text/x-wiki {{Short description|آفريقي عظيم ڍنڍن واري علائقي جو هڪ نسلي گروهه}} {{Infobox ethnic group | group = ٽٽسي (Tutsi) <br><small> اباٽٽسي (Abatutsi)</small> | image = King's palace in Nyanza.jpg | caption = نيانزا ۾ روايتي ٽٽسي بادشاهه جو محل | region1 = {{flagcountry|Burundi}} | pop1 = 1.7 ملين (ڪل آبادي جو 14 سيڪڙو) | region2 = {{flagcountry|Rwanda}} | pop2 = 1 کان 2 ملين (ڪل آبادي جو اٽڪل 9 کان 15 سيڪڙو) | rel = [[عيسائيت]] (80 سيڪڙو)، [[اسلام]] (5 سيڪڙو) | langs = [[ڪينيا-روانڊا]]، [[ڪيرونڊي]] | related = روانڊا-رونڊي قومون ۽ هيما ماڻهو }} [[File:Chifu Kaware safarini (Kandt 1904 II, 97).png|thumb|ٽٽسي سردار ڪاواري سفر دوران]] '''ٽٽسي'''، جن کي واتوسي، واتوٽسي يا اباتوٽسي پڻ چيو وڃي ٿو، هڪ نسلي گروهه آهن، جيڪي بنيادي طور روانڊا ۽ برونڊي ۾ آباد آهن. اهي بانٽو ٻوليون ڳالهائيندڙ ماڻهو آهن ۽ روانڊا ۽ برونڊي جي ٽن مکيه نسلي گروهن مان ٻيو سڀ کان وڏو گروهه آهن؛ ٻيا ٻه هوتو ۽ توا آهن. تاريخي طور تي، ٽٽسي ماڻهو مال دار/ڌنار (<small>pastoralists</small>) هئا ۽ سماج ۾ جنگجو طبقي جي حيثيت رکندا هئا. 1962ع کان اڳ، روانڊا جو سماجي ۽ سياسي نظام ٽٽسي اشرافيه جي هٿ ۾ هو. '''ٽٽسي''' (<small>Tutsi</small>)، جن کي واٽٽسي (<small>Watutsi</small>) يا اباٽٽسي (<small>Abatutsi</small>) پڻ چيو ويندو آهي، هڪ نسلي گروهه آهن جيڪي بنيادي طور تي [[روانڊا]] ۽ [[برونڊي]] ۾ آباد آهن. اهي روانڊا ۽ برونڊي جي ٽن وڏن نسلي گروهن مان ٻيو نمبر وڏو گروهه آهن، ٻيا ٻه گروهه '''هوتو''' (<small>Hutu</small>) ۽ '''ٽوا''' (<small>Twa</small>) آهن. تاريخي طور تي، ٽٽسي ماڻهو مال دار/ڌنار (<small>pastoralists</small>) هئا ۽ سماج ۾ جنگجو طبقي جي حيثيت رکندا هئا. 1962ع کان اڳ، روانڊا جو سماجي ۽ سياسي نظام ٽٽسي اشرافيه جي هٿ ۾ هو. == اصليت ۽ درجه بندي == مورخ ڪرسٽوفر اهرٽ (Christopher Ehret) جو مڃڻ آهي ته ٽٽسي ماڻهو بنيادي طور تي قديم '''ڏکڻ ڪوشيٽڪ''' (South Cushitic) ٻوليون ڳالهائيندڙن جو نسل آهن، جيڪي 800 قبل مسيح کان اڳ عظيم ڍنڍن واري علائقي ۾ داخل ٿيا هئا. اهي ماڻهو مڪمل طور تي پنهنجي مال مويشي تي گذارو ڪندا هئا ۽ اناج جي پوک نه ڪندا هئا. ٽٽسي ماڻهن جي ثقافت ۽ کين جي عادتن ۾ قديم نيلو-سحرائي ۽ مرڪزي سوڊاني اثر پڻ ملي ٿو. روانڊا-رونڊي ٻولين ۾ مالداري سان لاڳاپيل ڪيترائي لفظ، جهڙوڪ "ڳئون" (Inka)، انهن قديم لڏپلاڻ ڪندڙن جي ٻولين مان ورتل آهن. بيلجيم جي نوآبادياتي دور ۾، ٽٽسي ماڻهن جي سڃاڻپ لاءِ هڪ عجيب معيار مقرر ڪيو ويو هو: جنهن شخص وٽ 10 کان وڌيڪ ڳئون هونديون هيون يا جنهن جو قد 6 فوٽن کان وڌيڪ هوندو هو، تنهن کي "ٽٽسي" قرار ڏنو ويندو هو. ==جينياتيات== جديد جينياتي مطالعو ڏيکاري ٿو ته ٽٽسي ماڻهو گهڻو ڪري بانٽو (Bantu) نسل سان تعلق رکن ٿا، پر انهن ۾ ڪجهه منفرد خاصيتون به آهن: * '''پدري نسل (Y-DNA):''' اٽڪل 60 سيڪڙو ٽٽسي مردن ۾ هئپلو گروپ E1b1a ملي ٿو، جيڪو بانٽو نسل جي نشاني آهي. جڏهن ته 14.9 سيڪڙو ۾ هئپلو گروپ B ملي ٿو، جيڪو هوتو ماڻهن (4.3 سيڪڙو) جي مقابلي ۾ گهڻو وڌيڪ آهي. * '''قد:''' ٽٽسي ماڻهو پنهنجي ڊگهي قد جي ڪري مشهور آهن. انهن جو اوسط قد '''5 فوٽ 9 انچ (175 سينٽي ميٽر)''' هوندو آهي، جڏهن ته ڪجهه ماڻهو 7 فوٽن کان به وڌيڪ ڊگها رڪارڊ ڪيا ويا آهن. == تاريخ == روانڊا ۾ 15هين صدي کان وٺي ٽٽسي بادشاهت قائم هئي. 1897ع ۾ جرمني ۽ پوءِ 1916ع ۾ بيلجيم روانڊا تي قبضو ڪيو. نوآبادياتي طاقتن ٽٽسي ماڻهن کي تعليم ۽ حڪومت ۾ ترجيح ڏني، جنهن جي ڪري هوتو اڪثريت ۾ ڪاوڙ پيدا ٿي. 1959ع ۾ هوتو ماڻهن ٽٽسي بادشاهت جي خلاف بغاوت ڪئي، جنهن کي '''روانڊا جو انقلاب''' چيو وڃي ٿو. ان کان پوءِ هزارين ٽٽسي ماڻهو پاڙيسري ملڪن يوگنڊا ۽ تنزانيا ڏانهن هجرت ڪري ويا. == آباديءَ جا انگ اکر (2026 جي اندازي مطابق) == ٽٽسي ماڻهن جي آبادي هيٺين ملڪن ۾ ورهايل آهي: {| class="wikitable" ! ملڪ !! آبادي (لڳ ڀڳ) !! ڪل آبادي جو سيڪڙو |- | برونڊي || 1.7 ملين || 14% |- | روانڊا || 1.2 کان 2 ملين || 9% - 15% |- | يوگنڊا || 250,000 || - |} ==ٽوٽسي== {{Short description|آفريڪي عظيم ڍنڍن واري علائقي جو نسلي گروهه}} {{Infobox ethnic group | group = ٽوٽسي <br><small> اباتوٽسي</small> | pop = | region1 = {{flagcountry|برونڊي}} | pop1 = 1.7 ملين (ڪُل آباديءَ جو 14٪) | ref1 = | region2 = {{flagcountry|روانڊا}} | pop2 = 1–2 ملين (ڪُل آباديءَ جو 9٪–15٪) | ref2 = <ref>روانڊا جي نسل ڪشي کان پوءِ ٻيهر نسلي آدمشماري نه ڪئي وئي؛ اندازي موجب آباديءَ جو 9 کان 15 سيڪڙو ٽوٽسي آهي.</ref> | ref3 = | region4 = {{flagcountry|بيلجيم}} | pop4 = | ref4 = | region5 = {{flagcountry|فرانس}} | pop5 = | ref5 = | region6 = | popplace = | rels = [[عيسائيت]] (80٪)، [[اسلام]] (5٪) | langs = [[ڪنياروانڊا]]،<!-- نوٽ: ٽوٽسي ماڻهو تاريخي سببن ۽ رسمي تعليم ۾ انگريزي، فرانسيسي ۽ سواهيلي کي ٻي ٻوليءَ طور ڳالهائين ۽ سکن ٿا، نه ته مادري ٻولين طور؛ هن خاني جو مقصد بنيادي طور مادري ٻوليون ڏيکارڻ آهي --> [[ڪرونڊي]] | related = ٻيا [[روانڊا-رونڊي]] ماڻهو ۽ [[هيما ماڻهو]] | native_name_lang = }} '''ٽوٽسي''' (اچار: '''ٽوٽسي''')، جن کي '''واتوسي'''، '''واتوٽسي''' يا '''اباتوٽسي''' (اچار: '''اباتوٽسي''') پڻ چيو وڃي ٿو، هڪ [[نسلي گروهه]] آهن، جيڪي بنيادي طور [[روانڊا]] ۽ [[برونڊي]] ۾ آباد آهن.<ref>{{Cite encyclopedia|title=Tutsi|editor-last=Pauls|editor-first=Elizabeth Prine|display-editors=etal|url=https://www.britannica.com/topic/Tutsi|access-date=7 February 2023|encyclopedia=Britannica|date=2007|language=en|archive-date=1 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230201194120/https://www.britannica.com/topic/Tutsi|url-status=live}}</ref> اهي [[بانٽو ٻوليون|بانٽو ٻوليون]] ڳالهائيندڙ ماڻهو آهن<ref>{{Cite encyclopedia|title=Rwanda {{!}} Language & Facts|url=https://www.britannica.com/topic/Rwanda-language|access-date=15 January 2021|encyclopedia=Britannica|date=2019|archive-date=16 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210116032718/https://www.britannica.com/topic/Rwanda-language|url-status=live}}</ref> ۽ [[روانڊا]] ۽ [[برونڊي]] جي ٽن مکيه [[نسلي گروهه|نسلي گروهن]] مان ٻيو سڀ کان وڏو گروهه آهن؛ ٻيا ٻه [[هوتو]] ۽ [[توا]] آهن.<ref name="brenneman">{{cite book |last=Brenneman |first= Richard |year=1969 |title= Rwanda, a Country Study |edition= |location=United States|lccn=2007492448|publisher=US Government |isbn=|id=9910001051459703686|page=46 |oclc= 22675245 }}</ref> تاريخي طور ٽوٽسي [[مال پالڻ|مال پاليندڙ]] هئا ۽ [[جنگجو]] [[ذات (سماج)|طبقي]] ۾ اهم حيثيت رکندا هئا. 1962ع کان اڳ اهي روانڊا جي سماج تي غالب هئا، جيڪو هڪ سرپرستيءَ واري ڍانچي هيٺ ٽوٽسي اشرافيه ۽ هوتو عام ماڻهن تي مشتمل هو. سخت طبقاتي ورهاست واري ان سماج ۾ ٽوٽسي غالب عهدن تي فائز هئا ۽ حڪمران طبقي جو وڏو حصو بڻجندا هئا.<ref name="brenneman"/> == بڻ بڻياد ۽ درجيبندي == آمريڪي تاريخدان [[ڪرسٽوفر ايهرٽ]] جو خيال آهي ته ٽوٽسي گهڻو ڪري [[ڏکڻ ڪوشيٽڪ ٻوليون|ڏکڻ ڪوشيٽڪ]] ٻولين جي هڪ هاڻي ناپيد شاخ جي ڳالهائيندڙن مان نسل رکن ٿا، جنهن کي هو ”ٽيل ڏکڻ ڪوشيٽڪ“ سڏي ٿو. ٽيل ڏکڻ ڪوشيٽڪ ماڻهو 800 ق.م کان ڪجهه وقت اڳ [[آفريڪي عظيم ڍنڍون|آفريڪي عظيم ڍنڍن واري علائقي]] ۾ داخل ٿيا هئا ۽ مال پاليندڙ هئا، جيڪي پنهنجي چوپائي مال تي ڀاڙيندا هئا ۽ ممڪن آهي ته پاڻ اناج نه پوکيندا هجن. اهي جهنگلي جانورن جو شڪار نه ڪندا هئا ۽ مڇي کائڻ منع سمجهيو ويندو هو ۽ ان کان سختيءَ سان پاسو ڪيو ويندو هو. ٽيل ڏکڻ ڪوشيٽڪ طرز زندگيءَ ۾ ٽوٽسي ماڻهن جي زندگيءَ سان نمايان مشابهتون ملن ٿيون، جيڪي پنهنجي ڍورن جي کير، رت ۽ گوشت تي گهڻو ڀاڙين ٿا ۽ روايتي طور اناج پوکڻ ۽ کائڻ کان پاسو ڪندا آهن، ٺڪر جي ٿانون ٺاهڻ ۽ شڪار کي گهٽ درجي جو ڪم سمجهندا آهن ۽ مڇي کائڻ کان به پاسو ڪندا آهن. [[روانڊا-رونڊي]] ٻولين ۾ مال پالڻ سان لاڳاپيل ڪيترائي لفظ [[wikt:Category:Rwanda-Rundi terms derived from South Cushitic languages|ٽيل ڏکڻ ڪوشيٽڪ مان ورتل لفظ]] آهن، جهڙوڪ ”سانڊ“، ”ڳئون جو ڇيڻو“ ۽ ”شينهن“.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=1i-IBmCeNhUC|title=An African Classical Age: Eastern and Southern Africa in World History, 1000 B.C. to A.D. 400|pages=62, 86, 181–183|isbn=978-0-8139-2057-3 |last1=Ehret |first1=Christopher |date=1998 |publisher=University Press of Virginia }}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=xysSAQAAIAAJ|title=Ethiopians and East Africans: The Problem of Contacts|page=11 |last1=Ehret |first1=Christopher |date=1974 }}</ref><ref>{{Cite journal|url = https://www.jstor.org/stable/183030|jstor = 183030|title = We Are What We Eat: Ancient Agriculture between the Great Lakes|last1 = Schoenbrun|first1 = David L.|journal = The Journal of African History|year = 1993|volume = 34|issue = 1|pages = 1–31|doi = 10.1017/S0021853700032989|s2cid = 162660041|url-access = subscription|archive-date = 28 March 2022|access-date = 25 March 2025|archive-url = https://web.archive.org/web/20220328154318/https://www.jstor.org/stable/183030|url-status = live}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=xysSAQAAIAAJ|title=Ethiopians and East Africans: The Problem of Contacts|date=1974 |page=31|publisher=East African Publishing House }}</ref> ڪجهه زباني روايتن ۽ قياسي بيانن ۾ ڪڏهن ڪڏهن ٽوٽسي جي بڻ بڻياد کي [[هارن آف آفريڪا]] جي گروهن سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي وئي آهي، جهڙوڪ صومالي قبيلو [[گادابورسي]]. تنهن هوندي به، اهڙين دعوائن جي حمايت ۾ ڪا به وڏي پيماني تي قبول ڪيل تاريخي يا علمي شاهدي موجود ناهي. مکيه ڌارا واري علمي تحقيق عام طور ٽوٽسي کي آفريڪي عظيم ڍنڍن واري علائقي جي مقامي آبادين جو حصو سمجهي ٿي، جن جي پيچيده تاريخ ڊگهي عرصي واري مقامي ۽ علائقائي رابطن سان ٺهي آهي.<ref>Ehret, Christopher. ''The Civilizations of Africa: A History to 1800''. University of Virginia Press, 2002.</ref><ref>Reliable academic source here</ref> {{blockquote|ڍنڍن واري علائقي جي ڏاکڻي اڌ ۾ اهم مال پاليندڙن طور ڏکڻ ڪوشيٽڪ ماڻهن جو هي دير تائين جاري رهندڙ وجود هڪ دلچسپ امڪان پيدا ڪري ٿو ته بعد واري دور جي ٽوٽسي ۽ [[هيما ماڻهو|هيما]] مال پالڻ واري روايت، جيڪا علائقي جي ڏاکڻي اڌ ۾ سڀ کان وڌيڪ اهم آهي، شايد ڏکڻ ڪوشيٽڪ ثقافت ۾ جڙيل هجي ۽ اهڙيءَ طرح اتر بدران اوڀر کان آيل هجي.|[[ڪرسٽوفر ايهرٽ]]|title=گڏيل قومن جي تعليمي، سائنسي ۽ ثقافتي تنظيم جي آفريڪا جي عام تاريخ: ٻارهين کان سورهين صديءَ تائين آفريڪا|source=<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=HwV2a-lPB70C|title= UNESCO General History of Africa: Africa from the Twelfth to the Sixteenth Century|date= 10 May 1998|page=503|publisher= University of California Press|isbn= 978-0-520-06699-1}}</ref>}} ٽوٽسي پنهنجي نسلي بڻ بڻياد جو هڪ اهم حصو [[اوڀر سوڊانڪ|سوگ اوڀر ساحلي ماڻهن]] مان پڻ حاصل ڪن ٿا، جيڪي هڪ گهڻو اڳ ناپيد ٿيل [[نائلو-صحارائي]] گروهه هئا. سوگ ماڻهو زرعي-مال پاليندڙ هئا، جيڪي لڳ ڀڳ 2000 ق.م ۾ روانڊا ۽ برونڊي ۾ داخل ٿيا ۽ گهڻو ڪري ڏکڻ روانڊا ۽ [[روزيزي درياهه]] جي اوڀر ۽ اولهه وارن علائقن ۾ آباد ٿيا. ايهرٽ موجب اهي [[ڏاکڻي اوڀر سوڊانڪ ٻوليون|ڪير-ابائي ٻولي]] ڳالهائيندا هئا، جيڪا [[نائلوٽڪ ٻوليون|نائلوٽڪ]] ۽ [[سورمڪ ٻوليون|سورمڪ ٻولين]] سان لاڳاپيل، پر انهن کان الڳ هئي. ٽوٽسي ماڻهن پاران ڳالهائجندڙ [[اولهندي ڍنڍن واريون بانٽو ٻوليون]] ۾ ڪيترائي [[wikt:Category:Rwanda-Rundi terms derived from Eastern Sudanic languages|سوگ اوڀر ساحلي لفظ]] موجود آهن، جهڙوڪ ڳئون لاءِ لفظ ''انڪا''، جنهن جي سوگ ٻوليءَ ۾ اصل معنيٰ ”چوپائي مال جو ڪئمپ“ هئي؛ اهو ٽوٽسي مال پالڻ واري روايت ۾ سندن اثر کي ظاهر ڪري ٿو.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=1i-IBmCeNhUC|title=An African Classical Age: Eastern and Southern Africa in World History, 1000 B.C. to A.D. 400|pages=81–85, 101, 306|isbn=978-0-8139-2057-3 |last1=Ehret |first1=Christopher |date=1998 |publisher=University Press of Virginia }}</ref><ref>{{Cite journal|url = https://www.jstor.org/stable/183030|jstor = 183030|title = We Are What We Eat: Ancient Agriculture between the Great Lakes|last1 = Schoenbrun|first1 = David L.|journal = The Journal of African History|year = 1993|volume = 34|issue = 1|pages = 13–15, 30–31|doi = 10.1017/S0021853700032989|s2cid = 162660041|url-access = subscription|archive-date = 28 March 2022|access-date = 25 March 2025|archive-url = https://web.archive.org/web/20220328154318/https://www.jstor.org/stable/183030|url-status = live}}</ref><ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=lmdTAAAAYAAJ |title=Origins of Kingship Traditions and Symbolism in the Great Lakes Region of Africa |page=351 |isbn=978-91-554-7295-5 |last1=Farelius |first1=Birgitta |date=2008 |publisher=Uppsala universitet |archive-date=8 January 2026 |access-date=1 April 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260108143448/https://books.google.com/books?id=lmdTAAAAYAAJ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=qHf8DwAAQBAJ|title=Sacrifice as Terror: The Rwandan Genocide of 1994|date=13 September 2020|pages=63–65|publisher=Routledge|isbn=978-1-000-18448-8|archive-date=4 April 2025|access-date=25 March 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250404221104/https://books.google.com/books?id=qHf8DwAAQBAJ|url-status=live}}</ref> [[وچ سوڊانڪ|وچ سوڊانڪ ماڻهو]] به ممڪن طور ٽوٽسي جي نسلي بڻ بڻياد جو هڪ ٻيو حصو آهن. وچ سوڊانڪ هاري ۽ مال پاليندڙ لڳ ڀڳ 3000 ق.م ۾ روانڊا ۽ برونڊي ۾ داخل ٿيا، ۽ بانٽو ماڻهن ۾ جذب ٿيڻ کان پوءِ به سندن ڪجهه ثقافتي روايتون برقرار رهيون. مثال طور، وچ سوڊانڪ ٻوليون ڳالهائيندڙ سماجن ۾ عورتن کي ڍورن کان پري رکيو ويندو آهي. ٽوٽسي ۽ سندن اتر ۾ رهندڙ پاڙيسري [[هيما ماڻهو|هيما]] ماڻهن ۾ عورتن کي، خاص طور [[حيض چڪر|حيض]] دوران، ڳئون ڏوهڻ جي سخت منع هوندي آهي.<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=lmdTAAAAYAAJ |title=Origins of Kingship Traditions and Symbolism in the Great Lakes Region of Africa |pages=67–68, 116, 351 |isbn=978-91-554-7295-5 |last1=Farelius |first1=Birgitta |date=2008 |publisher=Uppsala universitet |archive-date=8 January 2026 |access-date=1 April 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260108143448/https://books.google.com/books?id=lmdTAAAAYAAJ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite journal|url=https://www.jstor.org/stable/179560|title=Sheep and Central Sudanic Peoples in Southern Africa|page=220|jstor=179560 |last1=Ehret |first1=Christopher |journal=The Journal of African History |date=1968 |volume=9 |issue=2 |doi=10.1017/S0021853700008835 |url-access=subscription }}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=vLPx8f5zZd4C|title=Tribal Crafts of Uganda|date=1953 |page=15}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=1i-IBmCeNhUC|title=An African Classical Age: Eastern and Southern Africa in World History, 1000 B.C. to A.D. 400|pages=8, 96|isbn=978-0-8139-2057-3 |last1=Ehret |first1=Christopher |date=1998 |publisher=University Press of Virginia }}</ref> ”ٽوٽسي“ جي وصف وقت ۽ هنڌ سان گڏ بدلجندي رهي آهي. روانڊا ۾ سماجي ڍانچا نوآبادياتي دور ۾ [[روانڊا-اورونڊي|بيلجيمي حڪمراني]] هيٺ به غير مستحڪم رهيا. عام طور ٽوٽسي اشرافيه يا امير طبقو، عام ٽوٽسي ماڻهن کان الڳ سمجهيو ويندو هو. جڏهن بيلجيمي نوآبادياتي انتظاميه روانڊا-برونڊي ۾ آدمشماري ڪئي، تڏهن ماڻهن کي هڪ سادي درجيبنديءَ واري سرشتي تحت سڃاتو ويو. ”ٽوٽسي“ ان شخص کي چيو ويو، جيڪو ڏهن کان وڌيڪ ڳئون جو مالڪ هجي يا جنهن ۾ ڪجهه جسماني خاصيتون هجن، جهڙوڪ ڊگهو ۽ سنهو نڪ، [[مٿانهان ڳل جا هڏا]] يا ڇهن فوٽن کان وڌيڪ قد؛ اهي سڀ خاصيتون ٽوٽسي ماڻهن سان لاڳاپيل عام بيانن ۾ شامل ڪيون وينديون هيون. نوآبادياتي دور ۾ [[هيميٽڪ مفروضو|هيميٽڪ مفروضي]] مطابق اهو خيال پيش ڪيو ويو ته ٽوٽسي [[هارن آف آفريڪا]] مان [[آفريڪي عظيم ڍنڍون|عظيم ڍنڍن واري علائقي]] ۾ آيا هئا.<ref>International Institute of African Languages and Cultures, Africa, Volume 76, (Oxford University Press., 2006), pg 135.</ref><ref>{{Cite news|title=Shooting Star of the Continent|date=10 June 2010|author1=Josh Kron|work=Haaretz|url=https://www.haaretz.com/2010-06-10/ty-article/shooting-star-of-the-continent/0000017f-e0e7-d568-ad7f-f3ef944b0000|access-date=7 February 2023|archive-date=24 February 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250224015029/https://www.haaretz.com/2010-06-10/ty-article/shooting-star-of-the-continent/0000017f-e0e7-d568-ad7f-f3ef944b0000|url-status=live}}</ref> ڪجهه ماڻهن{{Who|date=August 2025}} ٽوٽسي کي [[ڪوشيٽڪ ٻوليون ڳالهائيندڙ ماڻهو|ڪوشيٽڪ بڻ]] وارو سمجهيو آهي، جيتوڻيڪ اهي ڪا [[ڪوشيٽڪ ٻوليون|ڪوشيٽڪ ٻولي]] نٿا ڳالهائين ۽ لڳ ڀڳ 400 سالن کان ساڳين علائقن ۾ رهندا آيا آهن، جنهن دوران علائقي جي هوتو ماڻهن سان گهڻي پيماني تي شاديون ٿيون آهن. هوتو ۽ ٽوٽسي جي ڊگهي عرصي واري گڏجڻ ۽ شادين جي تاريخ سبب ڪجهه نسل نگارن ۽ تاريخدانن جو خيال آهي ته هوتو ۽ ٽوٽسي کي مڪمل طور الڳ نسلي گروهه سڏڻ درست ناهي.<ref>[[فلپ گوري وچ]], {{cite book |title=We Wish to Inform You That Tomorrow We Will Be Killed With Our Families |title-link=We Wish to Inform You That Tomorrow We Will Be Killed With Our Families |year=1998}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.preventgenocide.org/edu/pastgenocides/rwanda/indangamuntu.htm|title='Indangamuntu 1994: Ten years ago in Rwanda this ID Card cost a woman her life' by Jim Fussell|website=www.preventgenocide.org|access-date=5 January 2013|archive-date=15 November 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121115092142/http://www.preventgenocide.org/edu/pastgenocides/rwanda/indangamuntu.htm|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite magazine |last=Gourevitch |first=Philip |date=10 December 1995 |title=From 1995: Rwanda, After the Genocide |url=https://www.newyorker.com/magazine/1995/12/18/after-the-genocide |access-date=14 May 2025 |magazine=The New Yorker |language=en-US |issn=0028-792X |archive-date=19 April 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180419183503/https://www.newyorker.com/magazine/1995/12/18/after-the-genocide |url-status=live }}</ref> == جينيات == {{See also|هوتو، ٽوٽسي ۽ توا جي بڻ بڻياد}} === واءِ-ڊي اين اي === [[واءِ ڪروموسوم]] بابت جديد جينياتي اڀياس عام طور ظاهر ڪن ٿا ته ٽوٽسي، هوتو وانگر، گهڻو ڪري بانٽو بڻ بڻياد رکن ٿا (60٪ [[هيپلوگروپ E1b1a (Y-DNA)|E1b1a]]، 20٪ [[هيپلوگروپ B (Y-DNA)|B]]، 4٪ [[هيپلوگروپ E1b1 (Y-DNA)|E-P2]](xE1b1a)). [[هارن آف آفريڪا]] ۽ [[اتر آفريڪا]] سان لاڳاپيل پدري جينياتي اثر تمام گهٽ آهن (3٪ کان گهٽ [[هيپلوگروپ E1b1b (Y-DNA)|E1b1b-M35]])، ۽ انهن کي گهڻو اڳ جي انهن آبادين سان منسوب ڪيو وڃي ٿو، جيڪي پوءِ جذب ٿي ويون. تنهن هوندي به، ٽوٽسي وٽ هيپلوگروپ B جا واءِ-ڊي اين اي پدري سلسلا (14.9٪ B) هوتو (4.3٪ B) جي ڀيٽ ۾ گهڻو وڌيڪ آهن.<ref>{{cite journal | last1 = Luis | first1 = J. R. | display-authors = etal | year = 2004 | title = The Levant versus the Horn of Africa: Evidence for Bidirectional Corridors of Human Migrations | journal = American Journal of Human Genetics | volume = 74 | issue = 3| pages = 532–544 | doi = 10.1086/382286 | pmid = 14973781 | pmc=1182266}}</ref> === آٽوسومل ڊي اين اي === عام طور ٽوٽسي پنهنجن پاڙيسري بانٽو آبادين، خاص طور هوتو، سان ويجهي جينياتي مائٽي رکن ٿا. تنهن هوندي به، اهو واضح ناهي ته اها هڪجهڙائي بنيادي طور ٻنهي برادرين وچ ۾ شادين ذريعي وڏي پيماني تي ٿيندڙ جينياتي ڏي وٺ جو نتيجو آهي يا سندن گڏيل بڻ بڻياد مان پيدا ٿي آهي: <blockquote>[...] ڪيترين نسلن تائين [[جين وهڪرو|جين وهڪري]] انهن ٻن بانٽو ماڻهن جي وچ ۾ اڳ موجود ممڪن واضح جسماني فرقن کي ختم ڪري ڇڏيو؛ اهي فرق عام طور قد، جسماني بناوٽ ۽ چهري جي خاصيتن سان منسوب ڪيا ويندا هئا. ماڻهن ۾ جسماني خاصيتن جو هڪ وسيع سلسلو موجود هجڻ باوجود، بيلجيمي اختيارين 1920ع واري ڏهاڪي ۾ معاشي معيارن جي بنياد تي نسلي وابستگي کي قانوني طور مقرر ڪيو. نتيجي طور غير واضح حياتياتي فرقن تي رسمي ۽ سخت سماجي ورهاست لاڳو ڪئي وئي. ڪجهه حد تائين، پوءِ وارن ڏهاڪن ۾ انهن درجن جي لچڪ حياتياتي فرقن جي تصور کي وڌيڪ مضبوط ڪيو، جنهن سان ڊگهي قد واري اشرافيه ۽ ننڍي قد واري هيٺئين طبقي جو تصور پيدا ٿيو، پر اهو ڪجهه صديون اڳ موجود جينياتي ذخيرن سان ٿورو ئي لاڳاپيل هو. تنهنڪري سماجي درجا ته حقيقي آهن، پر هوتو ۽ ٽوٽسي جي وچ ۾ ڳولهي سگهجندڙ جينياتي فرق تمام گهٽ يا تقريباً نه آهن.<ref>[[جوزف سي. ملر]] (مدير)، ''New Encyclopedia of Africa''، جلد 2، Dakar-Hydrology، Charles Scribner's Sons.</ref></blockquote> === قد === سندن سراسري قد لڳ ڀڳ {{convert|5|ft|9|in|cm}} آهي، جڏهن ته ڪجهه ماڻهن جو قد {{convert|7|ft|cm}} کان به وڌيڪ درج ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/1964/02/23/the-rise-and-fall-of-the-watusi.html|title=The Rise and Fall Of the Watusi|newspaper=The New York Times|date=23 February 1964}}</ref><ref>{{Cite web |date=18 June 2020 |title=Did you know of the Tutsi people in Rwanda?They are among the Tallest people in Africa |url=https://www.jamiiforums.com/threads/did-you-know-of-the-tutsi-people-in-rwanda-they-are-among-the-tallest-people-in-africa.1745470/ |access-date=14 May 2025 |website=JamiiForums |language=en-US |archive-date=20 August 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250820090953/https://www.jamiiforums.com/threads/did-you-know-of-the-tutsi-people-in-rwanda-they-are-among-the-tallest-people-in-africa.1745470/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=samson |date=5 December 2022 |title=The Tutsi of Rwanda |url=https://africaadventurevacations.com/the-tutsi-of-rwanda/ |access-date=14 May 2025 |website=Africa Adventure Vacations |language=en-US}}</ref> == تاريخ == {{multiple image | direction = vertical | width = | footer = | image1 = | caption1 we = | image2 = King's palace in Nyanza.jpg | caption2 we = | image3 = Chifu Kaware safarini (Kandt 1904 II, 97).png | caption3 = [[نيانزا، روانڊا|نيانزا]] ۾ روايتي ٽوٽسي بادشاهه جو محل (مٿي) ۽ روانڊا {{circa|1900}}، ٽوٽسي سردار ڪاواري سفر دوران (هيٺ) }} نوآبادياتي حڪمرانن جي اچڻ کان اڳ روانڊا تي 15هين صديءَ کان ٽوٽسي-غالب بادشاهت حڪمراني ڪندي رهي هئي.<ref>{{Cite web |title=History |url=https://www.rlp-ruanda.de/en/the-two-countries/rwanda/history/ |access-date=14 May 2025 |website=www.rlp-ruanda.de}}</ref><ref>{{Cite web |title=Rise of Rwanda {{!}} EBSCO Research Starters |url=https://www.ebsco.com/research-starters/history/rise-rwanda |access-date=14 May 2025 |website=www.ebsco.com |language=en |archive-date=20 August 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250820100953/https://www.ebsco.com/research-starters/history/rise-rwanda |url-status=live }}</ref> 1897ع ۾ [[جرمن سلطنت|جرمني]] بادشاهه سان اتحاد قائم ڪري روانڊا ۾ پنهنجو اثر قائم ڪيو، جنهن سان نوآبادياتي دور جي شروعات ٿي.<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=lKFpAgAAQBAJ |last=Carney |first=J.J. |title=Rwanda Before the Genocide: Catholic Politics and Ethnic Discourse in the Late Colonial Era |page=24 |publisher=Oxford University Press |year=2013 |isbn=9780199982288}}</ref> پوءِ [[پهرين عالمي جنگ]] دوران 1916ع ۾ [[بيلجيم]] روانڊا تي قبضو ڪيو. ٻنهي يورپي طاقتن روانڊا جي بادشاهه وسيلي حڪمراني ڪئي ۽ ٽوٽسي-حمايتي پاليسي جاري رکي.{{Citation needed|date=August 2025}} ان دوران برونڊي ۾ ''[[گانوا]]'' نالي حڪمران ڌڙو اڀريو، جنهن جلدي ملڪ جي انتظام تي اثرائتو ڪنٽرول حاصل ڪري ورتو. {{Langx|rn|گانوا|label=none}} پنهنجي حڪمراني لاءِ هوتو ۽ ٽوٽسي ٻنهي جي حمايت تي ڀاڙيندا هئا ۽ برونڊي جي اندر انهن کي نه هوتو ۽ نه ئي ٽوٽسي سمجهيو ويندو هو.<ref>{{Cite book |last1=DeRouen |first1=Karl R. |url=https://books.google.com/books?id=nrN077AEgzMC&dq=Ganwa+ethnic&pg=PA205 |title=Civil Wars of the World: Major Conflicts Since World War II |last2=Heo |first2=Uk |date=2007 |publisher=ABC-CLIO |isbn=978-1-85109-919-1 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Mawer |first=Kit |date=16 October 2022 |title=Burundi Country Report |url=https://www.genocidewatch.com/single-post/country-report-burundi |access-date=14 May 2025 |website=genocidewatch |language=en}}</ref> روانڊا 1897ع کان 1916ع تائين جرمني ۽ 1922ع کان 1961ع تائين بيلجيم جي نوآبادي رهيو. ٽوٽسي ۽ هوتو ٻنهي مان روايتي حڪمران اشرافيه موجود هئي، پر ٻنهي نوآبادياتي طاقتن رڳو ٽوٽسي ماڻهن کي تعليم حاصل ڪرڻ ۽ نوآبادياتي حڪومت ۾ حصو وٺڻ جا وڌيڪ موقعا ڏنا. اهڙين امتيازي پاليسين ناراضگي پيدا ڪئي.{{citation needed|date=November 2021}} جڏهن بيلجيمي اختيارين اقتدار سنڀاليو، تڏهن انهن جو خيال هو ته مختلف آبادين کي اڳئين سڃاڻپ مطابق الڳ درجن ۾ رکڻ سان علائقي تي وڌيڪ آسانيءَ سان حڪمراني ڪري سگهجي ٿي. 1920ع واري ڏهاڪي ۾ بيلجيمي اختيارين ماڻهن کان لازمي طور هڪ مخصوص نسلي گروهه سان پنهنجي سڃاڻپ جو اظهار ڪرائڻ شروع ڪيو ۽ آدمشمارين ۾ انهن کي انهيءَ بنياد تي درجي بندي ڪيو.<ref>{{Cite web |title=Divided by Ethnicity - United States Holocaust Memorial Museum |url=https://www.ushmm.org/genocide-prevention/countries/rwanda/divided-by-ethnicity |access-date=14 May 2025 |website=www.ushmm.org |language=en-US |archive-date=25 May 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250525204543/https://www.ushmm.org/genocide-prevention/countries/rwanda/divided-by-ethnicity |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=Rwanda Chronology {{!}} FRONTLINE |url=https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/rwanda/etc/cron.html |access-date=14 May 2025 |website=www.pbs.org |archive-date=30 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160330124130/http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/rwanda/etc/cron.html |url-status=live }}</ref> 1959ع ۾ بيلجيم پنهنجي اڳوڻي پاليسيءَ کان هٽي ويو ۽ آزاديءَ کان پوءِ عام چونڊن وسيلي اڪثريتي هوتو آباديءَ کي حڪومت تي ڪنٽرول حاصل ڪرڻ جو رستو ڏنو. ان تبديليءَ تي بيلجيم جي اندروني سياست جو پڻ اثر هو، جتي هوتو اڪثريت خلاف امتياز کي فليمش-والون تڪرار سان لاڳاپيل بيلجيم جي اندروني دٻاءَ سان مشابه سمجهيو وڃڻ لڳو، ۽ هوتو ماڻهن جي جمهوريت سازي ۽ سياسي بااختياري کي ٽوٽسي غلبي جي مقابلي ۾ جائز ردعمل طور ڏٺو ويو. روانڊا ۽ برونڊي جي آزاديءَ کان اڳ واري دور ۾ بيلجيمي پاليسيون گهڻو بدلجنديون رهيون.{{citation needed|date=November 2021}} === روانڊا ۽ برونڊي جي آزادي (1962ع) === روانڊا ۾ هوتو اڪثريت [[روانڊا انقلاب|ٽوٽسي حڪمراني خلاف بغاوت ڪئي]] ۽ اقتدار حاصل ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي. ڪيترائي ٽوٽسي ملڪ ڇڏي [[يوگنڊا]] ۽ [[تنزانيا]] سميت پاڙيسري ملڪن ۾ جلاوطنيءَ جون برادريون قائم ڪرڻ لڳا.<ref>Michael Bowen, ''Passing by;: The United States and genocide in Burundi'', 1972, (Carnegie Endowment for International Peace, 1973), p. 49</ref><ref>René Lemarchand, ''Selective genocide in Burundi'' (Report – Minority Rights Group; no. 20, 1974)</ref><ref>Rene Lemarchand, ''Burundi: Ethnic Conflict and Genocide'' (New York: Woodrow Wilson Center and [[Cambridge University Press]], 1996) *Edward L. Nyankanzi, ''Genocide: Rwanda and Burundi'' (Schenkman Books, 1998)</ref><ref>Christian P. Scherrer, ''Genocide and crisis in Central Africa: conflict roots, mass violence, and regional war''; foreword by [[Robert Melson (political scientist)|Robert Melson]]. Westport, Conn.: Praeger, 2002</ref><ref>Weissman, Stephen R."[http://www.usip.org/pubs/peaceworks/pwks22.html Preventing Genocide in Burundi Lessons from International Diplomacy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090311024548/http://www.usip.org/pubs/peaceworks/pwks22.html |date=11 March 2009 }}", [[United States Institute of Peace]]</ref>{{Excessive citations inline|date=July 2026}} نوآبادياتي دور جي کليل نسلي امتياز جون ڪجهه صورتون مختلف روانڊائي ۽ برونڊيائي حڪومتن هيٺ پڻ جاري رهيون، جن ۾ اهڙا سڃاڻپ ڪارڊ شامل هئا، جيڪي ٽوٽسي ۽ هوتو کي الڳ سڃاڻيندا هئا.{{Citation needed|date=August 2025}} === برونڊي ۾ نسلي تشدد (1993ع) === {{Main|برونڊي ۾ 1993ع جو نسلي تشدد}} 1993ع ۾ برونڊي جو پهريون جمهوري طور چونڊيل صدر [[ميلڪيور ندادايي]]، جيڪو هوتو هو، ٽوٽسي فوجي آفيسرن هٿان قتل ڪيو ويو، جيئن آئين موجب سندس جانشينيءَ جو حقدار شخص{{Who|date=August 2025}} پڻ قتل ڪيو ويو.<ref>''International Commission of Inquiry for Burundi: Final Report'', Part III: Investigation of the Assassination. Conclusions at [http://www.usip.org/library/tc/doc/reports/burundi_coi/burundi_coi1996pt3.html#VII USIP.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081201132151/http://www.usip.org/library/tc/doc/reports/burundi_coi/burundi_coi1996pt3.html#VII |date=1 December 2008 }}</ref> ان سان [[برونڊي ۾ 1993ع جو نسلي تشدد|برونڊي ۾ نسلي تشدد]] ڀڙڪي اٿيو، جنهن ۾ ”ممڪن طور 25,000 تائين ٽوٽسي“—جن ۾ فوجي اهلڪار، سرڪاري ملازم ۽ عام شهري شامل هئا<ref>{{Cite web |last=Refugees |first=United Nations High Commissioner for |title=Refworld {{!}} Human Rights Watch World Report 1995 – Burundi |url=https://www.refworld.org/docid/467fca9a8.html |access-date=20 April 2023 |website=Refworld |language=en |archive-date=14 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230914133127/https://www.refworld.org/docid/467fca9a8.html |url-status=live }}</ref>—هوتو ماڻهن هٿان قتل ڪيا ويا، جڏهن ته ”گهٽ ۾ گهٽ ايترا ئي“ هوتو ٽوٽسي ماڻهن هٿان ماريا ويا.<ref name=totten2>{{Cite book | author1= René Lemarchand | chapter= The Burundian Genocide | page = 331 |editor1-last=Totten|editor1-first=Samuel|chapter-url=https://books.google.com/books?id=5Ef8Hrx8Cd0C&pg=PA331|title=Century of Genocide: Critical Essays and Eyewitness Accounts|editor2-last=Parsons|editor2-first=William S.|editor3-last=Charny|editor3-first=Israel W.|date=2004 | edition= Second |publisher=Routledge|isbn=978-0-415-94430-4|language=en}}</ref><ref>{{Cite news |title=Burundi {{!}} History, Geography, & Culture {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Burundi |archive-url=https://web.archive.org/web/20260522185203/https://www.britannica.com/place/Burundi |archive-date=2026-05-22 |access-date=2026-05-30 |work=Encyclopedia Britannica |language=en}}</ref> [[اروشا معاهدا (برونڊي)|2000ع جي اروشا معاهدن]] کان پوءِ برونڊي جي ٽوٽسي اقليت هوتو اڪثريت سان نسبتاً وڌيڪ برابريءَ واري طريقي سان اقتدار ورهائي ٿي. روايتي طور ٽوٽسي وٽ وڌيڪ معاشي طاقت هئي ۽ فوج تي پڻ سندن ڪنٽرول رهيو.<ref name=ICIBFR-496>International Commission of Inquiry for Burundi (2002)</ref> === روانڊا ۾ 1994ع جي ٽوٽسي خلاف نسل ڪشي === {{Main|روانڊا جي نسل ڪشي}} [[File:Rwandan Patriotic Front Flag.svg|thumb|right|ٽوٽسي-قيادت واري [[روانڊا محب وطن محاذ]] جو جهنڊو]] روانڊا ۾ به ڪجهه مشابه واقعن جو سلسلو ٿيو، جتي 1962ع ۾ هوتو اقتدار ۾ آيا. ان کان پوءِ ٽوٽسي ماڻهن خلاف ڪيترن ئي موقعن تي ظلم ۽ امتياز ٿيو، جنهن سبب ڪيترائي ٽوٽسي ملڪ ڇڏي ويا. [[روانڊا انقلاب]] (1959ع–1961ع) دوران ٽوٽسي مخالف تشدد کان پوءِ وڏي تعداد ۾ ٽوٽسي جلاوطن ٿيا.{{Citation needed|date=August 2025}} انهن جلاوطن ٽوٽسي برادرين مان ٽوٽسي باغي تحريڪون وجود ۾ آيون. [[روانڊا محب وطن محاذ]] (آر پي ايف)، جيڪو گهڻو ڪري يوگنڊا ۾ رهندڙ جلاوطن ٽوٽسي ماڻهن تي مشتمل هو، 1990ع ۾ روانڊا تي حملو ڪيو، جنهن جو مقصد ٽوٽسي لاءِ ٻيهر سياسي اقتدار حاصل ڪرڻ هو. آر پي ايف کي [[يوگنڊا جي بش جنگ]] مان منظم غير روايتي جنگ جو تجربو حاصل هو ۽ ان کي يوگنڊا جي حڪومت کان مدد پڻ ملي. آر پي ايف جي شروعاتي اڳڀرائي روانڊا حڪومت لاءِ فرانس طرفان هٿيار پهچائڻ کان پوءِ روڪي وئي. امن لاءِ ڪوششون آخرڪار [[اروشا معاهدا (روانڊا)|1993ع جي اروشا معاهدن]] تائين پهتيون.{{Citation needed|date=August 2025}} [[جووينال هابياريمانا ۽ سيپرين نتارياميرا جو قتل|روانڊا ۽ برونڊي جي صدرن جي قتل]] کان پوءِ اهو معاهدو ٽٽي پيو، جنهن سان ٻيهر جنگ شروع ٿي ۽ 1994ع جي [[روانڊا جي نسل ڪشي]] جي شروعات ٿي. ان نسل ڪشيءَ دوران هوتو انتهاپسندن اندازي موجب 500,000 کان 600,000 ماڻهن کي قتل ڪيو، جن مان گهڻا ٽوٽسي هئا.<ref>{{cite journal |last1=Guichaoua |first1=André |title=Counting the Rwandan Victims of War and Genocide: Concluding Reflections |journal=Journal of Genocide Research |date=2020 |volume=22 |issue=1 |pages=125–141 |doi=10.1080/14623528.2019.1703329|s2cid=213471539 }} 500,000–800,000 is the range of scholarly estimates listed on the third page of the paper.</ref><ref name=Meierhenrich>{{cite journal |last1=Meierhenrich |first1=Jens |author-link=Jens Meierhenrich |title=How Many Victims Were There in the Rwandan Genocide? A Statistical Debate |journal=Journal of Genocide Research |date=2020 |volume=22 |issue=1 |pages=72–82 |doi=10.1080/14623528.2019.1709611|s2cid=213046710 |quote=Despite the various methodological disagreements among them, none of the scholars who participated in this forum gives credence to the official figure of 1,074,107 victims... Given the rigour of the various quantitative methodologies involved, this forum's overarching finding that the death toll of 1994 is nowhere near the one-million-mark is – scientifically speaking – incontrovertible.}}</ref><ref name=Reydams>{{cite journal |last1=Reydams |first1=Luc|author-link=Luc Reydams |title='More than a million': the politics of accounting for the dead of the Rwandan genocide |journal=Review of African Political Economy |date=2020 |volume=48|issue=168|pages=235–256 |doi=10.1080/03056244.2020.1796320|s2cid=225356374|quote=The government eventually settled on 'more than a million', a claim which few outside Rwanda have taken seriously.<p>The death of 'more than a million' Tutsi became the foundation of the new Rwanda, where former exiles hold a monopoly on power. It also created the socio-political environment for the mass criminalisation of Hutu. Gacaca courts eventually tried more than a million (Nyseth Brehm, Uggen, and Gasanabo 2016), which led President Kagame to suggest that all Hutu bear responsibility and should apologise (Benda 2017, 13). Thus the new Rwanda is built not only on the death of 'more than a million" Tutsi but also on the collective guilt of Hutu. This state of affairs is in no one's interests except the regime's.</p>|doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite news |last=Doherty |first=Ben |date=25 February 2024 |title=More than half a million people killed in 100 days: how the 1994 Rwanda genocide unfolded |url=https://www.theguardian.com/australia-news/2024/feb/26/more-than-half-a-million-people-killed-in-100-days-how-the-1994-rwanda-genocide-unfolded-ntwnfb |access-date=14 May 2025 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref><ref>{{Cite web |title=Rwanda |url=https://cla.umn.edu/chgs/holocaust-genocide-education/resource-guides/rwanda |access-date=14 May 2025 |website=College of Liberal Arts |language=en |archive-date=11 May 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250511215213/https://cla.umn.edu/chgs/holocaust-genocide-education/resource-guides/rwanda |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite magazine |last=Rieff |first=David |date=4 June 2007 |title=God and Man in Rwanda |url=https://www.vanityfair.com/magazine/1994/12/rwanda199412 |access-date=14 May 2025 |magazine=Vanity Fair |language=en-US}}</ref> نسل ڪشيءَ کان پوءِ فتح حاصل ڪندڙ ٽوٽسي-قيادت واري آر پي ايف جولاءِ 1994ع ۾ اقتدار ۾ آئي. == ثقافت == [[File:Brooklyn Museum 22.1403 Wrist Guard Igitembe.jpg|thumb|right|روايتي ٽوٽسي ڪلائيءَ جو محافظ (''اگيٽيمبي'')]] روانڊا ۾ 15هين صديءَ کان 1961ع تائين ٽوٽسي ماڻهن تي هڪ بادشاهه، يعني {{Langx|rw|موامي|label=none}}، حڪمراني ڪندو هو. بيلجيم قومي [[ريفرينڊم]] کان پوءِ بادشاهت ختم ڪري ڇڏي، جنهن جي نتيجي ۾ ملڪ آزاديءَ ڏانهن وڌيو. ان جي ابتڙ، ملڪ جي اتر-اولهندي حصي ۾، جتي هوتو آبادي اڪثريت ۾ هئي، وڏا زميندار اقتدار ۾ شريڪ هوندا هئا؛ اهو بندوبست هاڻوڪي يوگنڊا جي [[بوگنڊا]] سماج سان مشابهت رکندو هو. پنهنجي بادشاهه جي حڪمراني هيٺ ٽوٽسي ثقافت روايتي طور انصاف جي انتظام ۽ حڪومت هلائڻ جي چوڌاري ڦرندي هئي. چوپائي مال جي ملڪيت گهڻو ڪري سندن هٿ ۾ هوندي هئي ۽ هو پنهنجي پيداوار تي گذارو ڪندا هئا. سندن طرز زندگي کين گهڻو فارغ وقت پڻ ڏيندو هو، جيڪو هو شاعري، اڻت ۽ موسيقيءَ جي واڌ ويجهه ۾ صرف ڪندا هئا. هوتو هارين ۽ ٻين مقامي رهواسين جي مقابلي ۾ ٽوٽسي جي [[غالب اقليت]] واري حيثيت سبب، ان رشتي کي جاگيردار يورپ جي سردارن ۽ هارين جي وچ واري رشتي سان تشبيهه ڏني وئي آهي.<ref name="Fage120">{{cite book|last1=Fage|first1=John|title=A History of Africa|publisher=Routledge|isbn=978-1317797272|page=120|url=https://books.google.com/books?id=mXa4AQAAQBAJ|access-date=8 January 2015|date=23 October 2013}}</ref> [[File:Brooklyn Museum 1912a-b Basket and Lid.jpg|thumb|left|روايتي ٽوٽسي [[ٽوڪري]]]] برطانوي تاريخدان جان فيج موجب، سيرولوجي جي لحاظ کان ٽوٽسي بانٽو ۽ [[نائلوٽڪ ماڻهو|نائلوٽڪ]] آبادين سان لاڳاپيل آهن. سندس خيال ۾ اها ڳالهه ڍنڍن واري بادشاهتن جي شروعاتي ٽوٽسي-هيما حڪمران طبقي لاءِ ڪوشيٽڪ بڻ بڻياد جي امڪان کي گهٽ ڪري ٿي. تنهن هوندي به، انهن بادشاهتن جون شاهي تدفين جون رسمون ڏکڻ [[ايٿوپيا]] جي [[گيبي علائقو|گيبي علائقي]] جي اڳوڻين ڪوشيٽڪ سِداما رياستن جي روايتن سان گهڻي مشابهت رکن ٿيون.<ref name="Fage120" /> ان جي ابتڙ، مائونٽ ڪينيا واري علائقي ۾ ٽوٽسي-هيما جي اتر ۾ رهندڙ بانٽو آباديون، جهڙوڪ اگي ڪيويو، جديد دور تائين بنيادي طور بادشاهه کان سواءِ هيون ۽ انهن وٽ عمر جي گروهن تي ٻڌل اهڙو غير رياستي نظام هو، جيڪو انهن ڪوشيٽڪ ماڻهن کان اختيار ڪيو هو. ٻئي طرف، تنزانيا ۾ ٽوٽسي-هيما جي ڏکڻ ۾ ڪيترين بانٽو بادشاهتن ۾ سرداريءَ جو اهڙو ئي نمونو موجود هو، جيڪو ٽوٽسي-هيما سماج سان مشابهت رکندڙ هو. ڇاڪاڻ ته ڪوشيٽڪ سِداما بادشاهتن جا نائلوٽڪ گروهن سان لاڳاپا هئا، فيج تجويز ڪري ٿو ته ٽوٽسي ممڪن طور اهڙي ئي ڪنهن لڏپلاڻ ڪندڙ نائلوٽڪ آبادي مان نڪتل هجن. سندس خيال موجب ٽوٽسي جا نائلوٽڪ ابا ڏاڏا اڳئين دور ۾ ثقافتي وچولي جو ڪردار ادا ڪندا هئا، پاڙيسري ڪوشيٽڪ بادشاهتن کان ڪجهه شاهي روايتون اختيار ڪندا هئا ۽ پوءِ جڏهن هو عظيم ڍنڍن واري علائقي ۾ بانٽو اصلوڪن ماڻهن جي وچ ۾ آباد ٿيا ته اهي روايتون پاڻ سان ڏکڻ طرف کڻي آيا.<ref name="Fage120" /> تنهن هوندي به، اڄ ٽوٽسي ۽ هوتو جي ثقافتن ۾ تمام ٿورا واضح فرق نظر اچن ٿا؛ ٻئي گروهه ساڳي [[بانٽو ٻوليون|بانٽو ٻولي]] ڳالهائين ٿا.<ref>The Editors of Encyclopaedia Britannica. "Tutsi". Encyclopedia Britannica, 6 May. 2025, https://www.britannica.com/topic/Tutsi. Accessed 14 May 2025</ref> تاريخي طور ٻنهي گروهن جي وچ ۾ شادين جي شرح تمام گهڻي هئي ۽ 20هين صديءَ تائين سندن لاڳاپا عام طور سٺا رهيا. ڪيترن عالمن جو نتيجو آهي ته ”ٽوٽسي“ جي سڃاڻپ بنيادي طور نسلي سڃاڻپ کان وڌيڪ سماجي طبقي يا ذات جي اظهار طور ڪم ڪندي رهي آهي. برونڊي ۽ روانڊا جي ماڻهن جون ٻوليون به هڪ ٻئي سان گهڻيون مشابهت رکن ٿيون، يعني [[ڪرونڊي]] ۽ [[ڪنياروانڊا]]. تاريخي سببن ڪري انگريزي، فرانسيسي ۽ سواهيلي به مختلف سرڪاري حيثيتن ۾ استعمال ٿين ٿيون ۽ برونڊي ۽ روانڊا ٻنهي ۾ ٻي ٻوليءَ طور وڏي پيماني تي ڳالهائجن ٿيون.<ref name="BC">{{Cite web|url=https://www.teachingenglish.org.uk/sites/teacheng/files/Euromonitor%20Report%20A4.pdf|title=The Benefits of the English Language for Individuals and Societies: Quantitative Indicators from Cameroon, Nigeria, Rwanda, Bangladesh and Pakistan|access-date=7 February 2023|archive-date=9 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230309070332/https://www.teachingenglish.org.uk/sites/teacheng/files/Euromonitor%20Report%20A4.pdf|url-status=live}}</ref> == ڪانگو ۾ ٽوٽسي == عالمن{{Who|date=August 2025}} گهڻي عرصي کان اهو تسليم ڪيو آهي ته هاڻوڪي [[ڪانگو جي جمهوري جمهوريه]] (ڊي آر سي) ۾ ٽوٽسي موجودگيءَ کي بهتر نموني سمجهڻ لاءِ ٻن مکيه گروهن ۾ فرق ڪرڻ ضروري آهي، جن جي تاريخن کي نوآبادياتي پاليسين ۽ پوءِ وارن سياسي تڪرارن گهڻو متاثر—۽ ڪيترين حالتن ۾ بگاڙيو—آهي.{{Citation needed|date=March 2025}} === اتر ۽ ڏکڻ ڪيوو ۾ بانياروانڊا === ٽوٽسي جي هڪ ٻي اهم موجودگي [[اتر ڪيوو]] جي ڪجهه حصن ۾ وسيع [[بانياروانڊا]] برادريءَ جي اندر ملي ٿي. هن برادريءَ ۾ ٽوٽسي ۽ هوتو ٻئي شامل آهن ۽ اها گهڻو ڪري پاڙيسري [[روانڊا]] مان مختلف دورن ۾ ٿيندڙ لڏپلاڻن جو نتيجو آهي، جيڪي نوآبادياتي دور کان اڳ، نوآبادياتي دور ۽ نسل ڪشي کان پوءِ جي زمانن تائين جاري رهيون. خاص طور 1994ع جي [[روانڊا جي نسل ڪشي]] دوران ۽ ان کان پوءِ ٿيندڙ وڏي پيماني واري لڏپلاڻ چڱيءَ طرح دستاويز ٿيل آهي ۽ ان اوڀر ڪانگو جي نسلي بناوٽ کي گهڻو بدلائي ڇڏيو.<ref>Uvin, Peter. "The Congo and the Rwandan Tragedy: Politics, Ideology and the Struggle for Power." ''Journal of Eastern African Studies'', vol. 1, no. 2, 2007, pp. 281–300.</ref><ref>Reyntjens, Filip. ''Political Awakening in the Belgian Congo: The Early Phase, 1908–1945''. Cambridge University Press, 2019.</ref> علمي اتفاقِ راءِ موجب اهي لڏپلاڻون ڪنهن هڪ ٻاهرين واقعي جو نتيجو نه هيون، پر انهن جا پيچيده تاريخي پس منظر آهن، جيڪي اڄ به علائقائي سياست تي اثرانداز ٿين ٿا.{{Citation needed|date=August 2025}} === تڪرار ۽ هاڻوڪا مسئلا === اوڀر ڊي آر سي ڪيترن ڏهاڪن کان هٿياربند تڪرارن جو اهم مرڪز رهيو آهي، جتي ڪيترائي هٿياربند گروهه سرگرم رهيا آهن. انهن مان ڪجهه، خاص طور [[نيشنل ڪانگريس فار دي ڊفينس آف دي پيپل]] (سي اين ڊي پي) مان نڪتل ۽ پوءِ [[23 مارچ تحريڪ|ايم 23]] جي نالي سان مشهور ٿيندڙ تنظيمون، ٽوٽسي پس منظر رکندڙ ماڻهن جي قيادت هيٺ رهيون آهن. تنهن هوندي به انهن گروهن کي رڳو نسلي نقطه نظر سان ڏسڻ صورتحال کي حد کان وڌيڪ سادو ڪري ڇڏي ٿو. علمي اڀياس عام طور ان ڳالهه تي متفق آهن ته تڪرارن جون پاڙون نوآبادياتي ورثي، [[ڪوبالٽ]] جهڙن قيمتي وسيلن تي مقابلي ۽ گهري سياسي ۽ سماجي شڪايتن جي گڏيل اثر ۾ آهن.<ref>Nzongola-Ntalaja, Georges. ''The Congo: From Leopold to Kabila: A People's History''. Zed Books, 2002.</ref> بين الاقوامي ادارن جون رپورٽون سنگين انساني حقن جي ڀڃڪڙين—جن ۾ ٻارن کي سپاهي بڻائڻ ۽ معدني دولت جو غيرقانوني استحصال شامل آهي—کي دستاويز ڪري چڪيون آهن، پر انهن مسئلن کي سڌي سنئين نسلي تڪرار بدران رياستي ڪمزوري ۽ بين الاقوامي معاشي دٻائن جي وسيع پس منظر ۾ سمجهڻ وڌيڪ مناسب آهي.<ref>Human Rights Watch. "Breakdown of the State in the Democratic Republic of the Congo." Human Rights Watch Reports, 2010.</ref> == ناميارا ماڻهو == {{main|ٽوٽسي ماڻهن جي فهرست}} * [[پال ڪگامي]] * [[اسٽرومي]] * [[ميشيل ميڪومبيرو]] * [[ژان بپتست باگازا]] * [[پيئر بويويا]] * [[لوئيس مشيڪي وابو]] * [[اريئيل ڪاياباگا]] * [[بنجامن سيهيني]] * [[سائدو بيراهينو]] * [[گائل بگيريمانا]] * [[سيسيل ڪائيريبوا]] * [[نڪوٽي گاتوا]] * [[گائل فائي]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهرين ڳنڍڻا== * [http://www.ictr.org روانڊا لاءِ بين الاقوامي فوجداري ٽربيونل] (آءِ سي ٽي آر اڳيان آيل سڀني ڪيسن جي حيثيت ۽ فيصلا هتي موجود آهن) * [http://www.ictr.org The International Criminal Tribunal for Rwanda (the status and judgments of all cases before the ICTR are available here)] {{Authority control}} [[زمرو:ٽٽسي]] [[زمرو:نسلي گروہ]] [[زمرو:برونڊي جا نسلي گروهه]] [[زمرو:روانڊا جا نسلي گروهه]] [[زمرو:يوگنڊا جا نسلي گروهه]] [[زمرو:آفريڪا ۾ نسلي گروهه]] [[زمرو:جمهوريا ڪانگو جا نسلي گروهه]] ozzv48m75jklcws10aidds1wsrss9gz 404707 404706 2026-08-19T07:48:42Z Memon2025 21315 /* */ 404707 wikitext text/x-wiki {{Short description|آفريقي عظيم ڍنڍن واري علائقي جو هڪ نسلي گروهه}} {{Infobox ethnic group | group = ٽٽسي (Tutsi) <br><small> اباٽٽسي (Abatutsi)</small> | image = King's palace in Nyanza.jpg | caption = نيانزا ۾ روايتي ٽٽسي بادشاهه جو محل | region1 = {{flagcountry|Burundi}} | pop1 = 1.7 ملين (ڪل آبادي جو 14 سيڪڙو) | region2 = {{flagcountry|Rwanda}} | pop2 = 1 کان 2 ملين (ڪل آبادي جو اٽڪل 9 کان 15 سيڪڙو) | rel = [[عيسائيت]] (80 سيڪڙو)، [[اسلام]] (5 سيڪڙو) | langs = [[ڪينيا-روانڊا]]، [[ڪيرونڊي]] | related = روانڊا-رونڊي قومون ۽ هيما ماڻهو }} [[File:Chifu Kaware safarini (Kandt 1904 II, 97).png|thumb|ٽٽسي سردار ڪاواري سفر دوران]] '''ٽٽسي'''، جن کي واتوسي، واتٽسي يا اباتٽسي پڻ چيو وڃي ٿو، هڪ نسلي گروهه آهن، جيڪي بنيادي طور روانڊا ۽ برونڊي ۾ آباد آهن. اهي بانٽو ٻوليون ڳالهائيندڙ ماڻهو آهن ۽ روانڊا ۽ برونڊي جي ٽن مکيه نسلي گروهن مان ٻيو سڀ کان وڏو گروهه آهن؛ ٻيا ٻه هوتو ۽ توا آهن. تاريخي طور تي، ٽٽسي ماڻهو مال دار/ڌنار (<small>pastoralists</small>) هئا ۽ سماج ۾ جنگجو طبقي جي حيثيت رکندا هئا. 1962ع کان اڳ، روانڊا جو سماجي ۽ سياسي نظام ٽٽسي اشرافيه جي هٿ ۾ هو. '''ٽٽسي''' (<small>Tutsi</small>)، جن کي واٽٽسي (<small>Watutsi</small>) يا اباٽٽسي (<small>Abatutsi</small>) پڻ چيو ويندو آهي، هڪ نسلي گروهه آهن جيڪي بنيادي طور تي [[روانڊا]] ۽ [[برونڊي]] ۾ آباد آهن. اهي روانڊا ۽ برونڊي جي ٽن وڏن نسلي گروهن مان ٻيو نمبر وڏو گروهه آهن، ٻيا ٻه گروهه '''هوتو''' (<small>Hutu</small>) ۽ '''ٽوا''' (<small>Twa</small>) آهن. تاريخي طور تي، ٽٽسي ماڻهو مال دار/ڌنار (<small>pastoralists</small>) هئا ۽ سماج ۾ جنگجو طبقي جي حيثيت رکندا هئا. 1962ع کان اڳ، روانڊا جو سماجي ۽ سياسي نظام ٽٽسي اشرافيه جي هٿ ۾ هو. == اصليت ۽ درجه بندي == مورخ ڪرسٽوفر اهرٽ (Christopher Ehret) جو مڃڻ آهي ته ٽٽسي ماڻهو بنيادي طور تي قديم '''ڏکڻ ڪوشيٽڪ''' (South Cushitic) ٻوليون ڳالهائيندڙن جو نسل آهن، جيڪي 800 قبل مسيح کان اڳ عظيم ڍنڍن واري علائقي ۾ داخل ٿيا هئا. اهي ماڻهو مڪمل طور تي پنهنجي مال مويشي تي گذارو ڪندا هئا ۽ اناج جي پوک نه ڪندا هئا. ٽٽسي ماڻهن جي ثقافت ۽ کين جي عادتن ۾ قديم نيلو-سحرائي ۽ مرڪزي سوڊاني اثر پڻ ملي ٿو. روانڊا-رونڊي ٻولين ۾ مالداري سان لاڳاپيل ڪيترائي لفظ، جهڙوڪ "ڳئون" (Inka)، انهن قديم لڏپلاڻ ڪندڙن جي ٻولين مان ورتل آهن. بيلجيم جي نوآبادياتي دور ۾، ٽٽسي ماڻهن جي سڃاڻپ لاءِ هڪ عجيب معيار مقرر ڪيو ويو هو: جنهن شخص وٽ 10 کان وڌيڪ ڳئون هونديون هيون يا جنهن جو قد 6 فوٽن کان وڌيڪ هوندو هو، تنهن کي "ٽٽسي" قرار ڏنو ويندو هو. ==جينياتيات== جديد جينياتي مطالعو ڏيکاري ٿو ته ٽٽسي ماڻهو گهڻو ڪري بانٽو (Bantu) نسل سان تعلق رکن ٿا، پر انهن ۾ ڪجهه منفرد خاصيتون به آهن: * '''پدري نسل (Y-DNA):''' اٽڪل 60 سيڪڙو ٽٽسي مردن ۾ هئپلو گروپ E1b1a ملي ٿو، جيڪو بانٽو نسل جي نشاني آهي. جڏهن ته 14.9 سيڪڙو ۾ هئپلو گروپ B ملي ٿو، جيڪو هوتو ماڻهن (4.3 سيڪڙو) جي مقابلي ۾ گهڻو وڌيڪ آهي. * '''قد:''' ٽٽسي ماڻهو پنهنجي ڊگهي قد جي ڪري مشهور آهن. انهن جو اوسط قد '''5 فوٽ 9 انچ (175 سينٽي ميٽر)''' هوندو آهي، جڏهن ته ڪجهه ماڻهو 7 فوٽن کان به وڌيڪ ڊگها رڪارڊ ڪيا ويا آهن. == تاريخ == روانڊا ۾ 15هين صدي کان وٺي ٽٽسي بادشاهت قائم هئي. 1897ع ۾ جرمني ۽ پوءِ 1916ع ۾ بيلجيم روانڊا تي قبضو ڪيو. نوآبادياتي طاقتن ٽٽسي ماڻهن کي تعليم ۽ حڪومت ۾ ترجيح ڏني، جنهن جي ڪري هوتو اڪثريت ۾ ڪاوڙ پيدا ٿي. 1959ع ۾ هوتو ماڻهن ٽٽسي بادشاهت جي خلاف بغاوت ڪئي، جنهن کي '''روانڊا جو انقلاب''' چيو وڃي ٿو. ان کان پوءِ هزارين ٽٽسي ماڻهو پاڙيسري ملڪن يوگنڊا ۽ تنزانيا ڏانهن هجرت ڪري ويا. == آباديءَ جا انگ اکر (2026 جي اندازي مطابق) == ٽٽسي ماڻهن جي آبادي هيٺين ملڪن ۾ ورهايل آهي: {| class="wikitable" ! ملڪ !! آبادي (لڳ ڀڳ) !! ڪل آبادي جو سيڪڙو |- | برونڊي || 1.7 ملين || 14% |- | روانڊا || 1.2 کان 2 ملين || 9% - 15% |- | يوگنڊا || 250,000 || - |} ==ٽوٽسي== {{Short description|آفريڪي عظيم ڍنڍن واري علائقي جو نسلي گروهه}} {{Infobox ethnic group | group = ٽوٽسي <br><small> اباتوٽسي</small> | pop = | region1 = {{flagcountry|برونڊي}} | pop1 = 1.7 ملين (ڪُل آباديءَ جو 14٪) | ref1 = | region2 = {{flagcountry|روانڊا}} | pop2 = 1–2 ملين (ڪُل آباديءَ جو 9٪–15٪) | ref2 = <ref>روانڊا جي نسل ڪشي کان پوءِ ٻيهر نسلي آدمشماري نه ڪئي وئي؛ اندازي موجب آباديءَ جو 9 کان 15 سيڪڙو ٽوٽسي آهي.</ref> | ref3 = | region4 = {{flagcountry|بيلجيم}} | pop4 = | ref4 = | region5 = {{flagcountry|فرانس}} | pop5 = | ref5 = | region6 = | popplace = | rels = [[عيسائيت]] (80٪)، [[اسلام]] (5٪) | langs = [[ڪنياروانڊا]]،<!-- نوٽ: ٽوٽسي ماڻهو تاريخي سببن ۽ رسمي تعليم ۾ انگريزي، فرانسيسي ۽ سواهيلي کي ٻي ٻوليءَ طور ڳالهائين ۽ سکن ٿا، نه ته مادري ٻولين طور؛ هن خاني جو مقصد بنيادي طور مادري ٻوليون ڏيکارڻ آهي --> [[ڪرونڊي]] | related = ٻيا [[روانڊا-رونڊي]] ماڻهو ۽ [[هيما ماڻهو]] | native_name_lang = }} '''ٽوٽسي''' (اچار: '''ٽوٽسي''')، جن کي '''واتوسي'''، '''واتوٽسي''' يا '''اباتوٽسي''' (اچار: '''اباتوٽسي''') پڻ چيو وڃي ٿو، هڪ [[نسلي گروهه]] آهن، جيڪي بنيادي طور [[روانڊا]] ۽ [[برونڊي]] ۾ آباد آهن.<ref>{{Cite encyclopedia|title=Tutsi|editor-last=Pauls|editor-first=Elizabeth Prine|display-editors=etal|url=https://www.britannica.com/topic/Tutsi|access-date=7 February 2023|encyclopedia=Britannica|date=2007|language=en|archive-date=1 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230201194120/https://www.britannica.com/topic/Tutsi|url-status=live}}</ref> اهي [[بانٽو ٻوليون|بانٽو ٻوليون]] ڳالهائيندڙ ماڻهو آهن<ref>{{Cite encyclopedia|title=Rwanda {{!}} Language & Facts|url=https://www.britannica.com/topic/Rwanda-language|access-date=15 January 2021|encyclopedia=Britannica|date=2019|archive-date=16 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210116032718/https://www.britannica.com/topic/Rwanda-language|url-status=live}}</ref> ۽ [[روانڊا]] ۽ [[برونڊي]] جي ٽن مکيه [[نسلي گروهه|نسلي گروهن]] مان ٻيو سڀ کان وڏو گروهه آهن؛ ٻيا ٻه [[هوتو]] ۽ [[توا]] آهن.<ref name="brenneman">{{cite book |last=Brenneman |first= Richard |year=1969 |title= Rwanda, a Country Study |edition= |location=United States|lccn=2007492448|publisher=US Government |isbn=|id=9910001051459703686|page=46 |oclc= 22675245 }}</ref> تاريخي طور ٽوٽسي [[مال پالڻ|مال پاليندڙ]] هئا ۽ [[جنگجو]] [[ذات (سماج)|طبقي]] ۾ اهم حيثيت رکندا هئا. 1962ع کان اڳ اهي روانڊا جي سماج تي غالب هئا، جيڪو هڪ سرپرستيءَ واري ڍانچي هيٺ ٽوٽسي اشرافيه ۽ هوتو عام ماڻهن تي مشتمل هو. سخت طبقاتي ورهاست واري ان سماج ۾ ٽوٽسي غالب عهدن تي فائز هئا ۽ حڪمران طبقي جو وڏو حصو بڻجندا هئا.<ref name="brenneman"/> == بڻ بڻياد ۽ درجيبندي == آمريڪي تاريخدان [[ڪرسٽوفر ايهرٽ]] جو خيال آهي ته ٽوٽسي گهڻو ڪري [[ڏکڻ ڪوشيٽڪ ٻوليون|ڏکڻ ڪوشيٽڪ]] ٻولين جي هڪ هاڻي ناپيد شاخ جي ڳالهائيندڙن مان نسل رکن ٿا، جنهن کي هو ”ٽيل ڏکڻ ڪوشيٽڪ“ سڏي ٿو. ٽيل ڏکڻ ڪوشيٽڪ ماڻهو 800 ق.م کان ڪجهه وقت اڳ [[آفريڪي عظيم ڍنڍون|آفريڪي عظيم ڍنڍن واري علائقي]] ۾ داخل ٿيا هئا ۽ مال پاليندڙ هئا، جيڪي پنهنجي چوپائي مال تي ڀاڙيندا هئا ۽ ممڪن آهي ته پاڻ اناج نه پوکيندا هجن. اهي جهنگلي جانورن جو شڪار نه ڪندا هئا ۽ مڇي کائڻ منع سمجهيو ويندو هو ۽ ان کان سختيءَ سان پاسو ڪيو ويندو هو. ٽيل ڏکڻ ڪوشيٽڪ طرز زندگيءَ ۾ ٽوٽسي ماڻهن جي زندگيءَ سان نمايان مشابهتون ملن ٿيون، جيڪي پنهنجي ڍورن جي کير، رت ۽ گوشت تي گهڻو ڀاڙين ٿا ۽ روايتي طور اناج پوکڻ ۽ کائڻ کان پاسو ڪندا آهن، ٺڪر جي ٿانون ٺاهڻ ۽ شڪار کي گهٽ درجي جو ڪم سمجهندا آهن ۽ مڇي کائڻ کان به پاسو ڪندا آهن. [[روانڊا-رونڊي]] ٻولين ۾ مال پالڻ سان لاڳاپيل ڪيترائي لفظ [[wikt:Category:Rwanda-Rundi terms derived from South Cushitic languages|ٽيل ڏکڻ ڪوشيٽڪ مان ورتل لفظ]] آهن، جهڙوڪ ”سانڊ“، ”ڳئون جو ڇيڻو“ ۽ ”شينهن“.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=1i-IBmCeNhUC|title=An African Classical Age: Eastern and Southern Africa in World History, 1000 B.C. to A.D. 400|pages=62, 86, 181–183|isbn=978-0-8139-2057-3 |last1=Ehret |first1=Christopher |date=1998 |publisher=University Press of Virginia }}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=xysSAQAAIAAJ|title=Ethiopians and East Africans: The Problem of Contacts|page=11 |last1=Ehret |first1=Christopher |date=1974 }}</ref><ref>{{Cite journal|url = https://www.jstor.org/stable/183030|jstor = 183030|title = We Are What We Eat: Ancient Agriculture between the Great Lakes|last1 = Schoenbrun|first1 = David L.|journal = The Journal of African History|year = 1993|volume = 34|issue = 1|pages = 1–31|doi = 10.1017/S0021853700032989|s2cid = 162660041|url-access = subscription|archive-date = 28 March 2022|access-date = 25 March 2025|archive-url = https://web.archive.org/web/20220328154318/https://www.jstor.org/stable/183030|url-status = live}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=xysSAQAAIAAJ|title=Ethiopians and East Africans: The Problem of Contacts|date=1974 |page=31|publisher=East African Publishing House }}</ref> ڪجهه زباني روايتن ۽ قياسي بيانن ۾ ڪڏهن ڪڏهن ٽوٽسي جي بڻ بڻياد کي [[هارن آف آفريڪا]] جي گروهن سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي وئي آهي، جهڙوڪ صومالي قبيلو [[گادابورسي]]. تنهن هوندي به، اهڙين دعوائن جي حمايت ۾ ڪا به وڏي پيماني تي قبول ڪيل تاريخي يا علمي شاهدي موجود ناهي. مکيه ڌارا واري علمي تحقيق عام طور ٽوٽسي کي آفريڪي عظيم ڍنڍن واري علائقي جي مقامي آبادين جو حصو سمجهي ٿي، جن جي پيچيده تاريخ ڊگهي عرصي واري مقامي ۽ علائقائي رابطن سان ٺهي آهي.<ref>Ehret, Christopher. ''The Civilizations of Africa: A History to 1800''. University of Virginia Press, 2002.</ref><ref>Reliable academic source here</ref> {{blockquote|ڍنڍن واري علائقي جي ڏاکڻي اڌ ۾ اهم مال پاليندڙن طور ڏکڻ ڪوشيٽڪ ماڻهن جو هي دير تائين جاري رهندڙ وجود هڪ دلچسپ امڪان پيدا ڪري ٿو ته بعد واري دور جي ٽوٽسي ۽ [[هيما ماڻهو|هيما]] مال پالڻ واري روايت، جيڪا علائقي جي ڏاکڻي اڌ ۾ سڀ کان وڌيڪ اهم آهي، شايد ڏکڻ ڪوشيٽڪ ثقافت ۾ جڙيل هجي ۽ اهڙيءَ طرح اتر بدران اوڀر کان آيل هجي.|[[ڪرسٽوفر ايهرٽ]]|title=گڏيل قومن جي تعليمي، سائنسي ۽ ثقافتي تنظيم جي آفريڪا جي عام تاريخ: ٻارهين کان سورهين صديءَ تائين آفريڪا|source=<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=HwV2a-lPB70C|title= UNESCO General History of Africa: Africa from the Twelfth to the Sixteenth Century|date= 10 May 1998|page=503|publisher= University of California Press|isbn= 978-0-520-06699-1}}</ref>}} ٽوٽسي پنهنجي نسلي بڻ بڻياد جو هڪ اهم حصو [[اوڀر سوڊانڪ|سوگ اوڀر ساحلي ماڻهن]] مان پڻ حاصل ڪن ٿا، جيڪي هڪ گهڻو اڳ ناپيد ٿيل [[نائلو-صحارائي]] گروهه هئا. سوگ ماڻهو زرعي-مال پاليندڙ هئا، جيڪي لڳ ڀڳ 2000 ق.م ۾ روانڊا ۽ برونڊي ۾ داخل ٿيا ۽ گهڻو ڪري ڏکڻ روانڊا ۽ [[روزيزي درياهه]] جي اوڀر ۽ اولهه وارن علائقن ۾ آباد ٿيا. ايهرٽ موجب اهي [[ڏاکڻي اوڀر سوڊانڪ ٻوليون|ڪير-ابائي ٻولي]] ڳالهائيندا هئا، جيڪا [[نائلوٽڪ ٻوليون|نائلوٽڪ]] ۽ [[سورمڪ ٻوليون|سورمڪ ٻولين]] سان لاڳاپيل، پر انهن کان الڳ هئي. ٽوٽسي ماڻهن پاران ڳالهائجندڙ [[اولهندي ڍنڍن واريون بانٽو ٻوليون]] ۾ ڪيترائي [[wikt:Category:Rwanda-Rundi terms derived from Eastern Sudanic languages|سوگ اوڀر ساحلي لفظ]] موجود آهن، جهڙوڪ ڳئون لاءِ لفظ ''انڪا''، جنهن جي سوگ ٻوليءَ ۾ اصل معنيٰ ”چوپائي مال جو ڪئمپ“ هئي؛ اهو ٽوٽسي مال پالڻ واري روايت ۾ سندن اثر کي ظاهر ڪري ٿو.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=1i-IBmCeNhUC|title=An African Classical Age: Eastern and Southern Africa in World History, 1000 B.C. to A.D. 400|pages=81–85, 101, 306|isbn=978-0-8139-2057-3 |last1=Ehret |first1=Christopher |date=1998 |publisher=University Press of Virginia }}</ref><ref>{{Cite journal|url = https://www.jstor.org/stable/183030|jstor = 183030|title = We Are What We Eat: Ancient Agriculture between the Great Lakes|last1 = Schoenbrun|first1 = David L.|journal = The Journal of African History|year = 1993|volume = 34|issue = 1|pages = 13–15, 30–31|doi = 10.1017/S0021853700032989|s2cid = 162660041|url-access = subscription|archive-date = 28 March 2022|access-date = 25 March 2025|archive-url = https://web.archive.org/web/20220328154318/https://www.jstor.org/stable/183030|url-status = live}}</ref><ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=lmdTAAAAYAAJ |title=Origins of Kingship Traditions and Symbolism in the Great Lakes Region of Africa |page=351 |isbn=978-91-554-7295-5 |last1=Farelius |first1=Birgitta |date=2008 |publisher=Uppsala universitet |archive-date=8 January 2026 |access-date=1 April 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260108143448/https://books.google.com/books?id=lmdTAAAAYAAJ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=qHf8DwAAQBAJ|title=Sacrifice as Terror: The Rwandan Genocide of 1994|date=13 September 2020|pages=63–65|publisher=Routledge|isbn=978-1-000-18448-8|archive-date=4 April 2025|access-date=25 March 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250404221104/https://books.google.com/books?id=qHf8DwAAQBAJ|url-status=live}}</ref> [[وچ سوڊانڪ|وچ سوڊانڪ ماڻهو]] به ممڪن طور ٽوٽسي جي نسلي بڻ بڻياد جو هڪ ٻيو حصو آهن. وچ سوڊانڪ هاري ۽ مال پاليندڙ لڳ ڀڳ 3000 ق.م ۾ روانڊا ۽ برونڊي ۾ داخل ٿيا، ۽ بانٽو ماڻهن ۾ جذب ٿيڻ کان پوءِ به سندن ڪجهه ثقافتي روايتون برقرار رهيون. مثال طور، وچ سوڊانڪ ٻوليون ڳالهائيندڙ سماجن ۾ عورتن کي ڍورن کان پري رکيو ويندو آهي. ٽوٽسي ۽ سندن اتر ۾ رهندڙ پاڙيسري [[هيما ماڻهو|هيما]] ماڻهن ۾ عورتن کي، خاص طور [[حيض چڪر|حيض]] دوران، ڳئون ڏوهڻ جي سخت منع هوندي آهي.<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=lmdTAAAAYAAJ |title=Origins of Kingship Traditions and Symbolism in the Great Lakes Region of Africa |pages=67–68, 116, 351 |isbn=978-91-554-7295-5 |last1=Farelius |first1=Birgitta |date=2008 |publisher=Uppsala universitet |archive-date=8 January 2026 |access-date=1 April 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260108143448/https://books.google.com/books?id=lmdTAAAAYAAJ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite journal|url=https://www.jstor.org/stable/179560|title=Sheep and Central Sudanic Peoples in Southern Africa|page=220|jstor=179560 |last1=Ehret |first1=Christopher |journal=The Journal of African History |date=1968 |volume=9 |issue=2 |doi=10.1017/S0021853700008835 |url-access=subscription }}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=vLPx8f5zZd4C|title=Tribal Crafts of Uganda|date=1953 |page=15}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=1i-IBmCeNhUC|title=An African Classical Age: Eastern and Southern Africa in World History, 1000 B.C. to A.D. 400|pages=8, 96|isbn=978-0-8139-2057-3 |last1=Ehret |first1=Christopher |date=1998 |publisher=University Press of Virginia }}</ref> ”ٽوٽسي“ جي وصف وقت ۽ هنڌ سان گڏ بدلجندي رهي آهي. روانڊا ۾ سماجي ڍانچا نوآبادياتي دور ۾ [[روانڊا-اورونڊي|بيلجيمي حڪمراني]] هيٺ به غير مستحڪم رهيا. عام طور ٽوٽسي اشرافيه يا امير طبقو، عام ٽوٽسي ماڻهن کان الڳ سمجهيو ويندو هو. جڏهن بيلجيمي نوآبادياتي انتظاميه روانڊا-برونڊي ۾ آدمشماري ڪئي، تڏهن ماڻهن کي هڪ سادي درجيبنديءَ واري سرشتي تحت سڃاتو ويو. ”ٽوٽسي“ ان شخص کي چيو ويو، جيڪو ڏهن کان وڌيڪ ڳئون جو مالڪ هجي يا جنهن ۾ ڪجهه جسماني خاصيتون هجن، جهڙوڪ ڊگهو ۽ سنهو نڪ، [[مٿانهان ڳل جا هڏا]] يا ڇهن فوٽن کان وڌيڪ قد؛ اهي سڀ خاصيتون ٽوٽسي ماڻهن سان لاڳاپيل عام بيانن ۾ شامل ڪيون وينديون هيون. نوآبادياتي دور ۾ [[هيميٽڪ مفروضو|هيميٽڪ مفروضي]] مطابق اهو خيال پيش ڪيو ويو ته ٽوٽسي [[هارن آف آفريڪا]] مان [[آفريڪي عظيم ڍنڍون|عظيم ڍنڍن واري علائقي]] ۾ آيا هئا.<ref>International Institute of African Languages and Cultures, Africa, Volume 76, (Oxford University Press., 2006), pg 135.</ref><ref>{{Cite news|title=Shooting Star of the Continent|date=10 June 2010|author1=Josh Kron|work=Haaretz|url=https://www.haaretz.com/2010-06-10/ty-article/shooting-star-of-the-continent/0000017f-e0e7-d568-ad7f-f3ef944b0000|access-date=7 February 2023|archive-date=24 February 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250224015029/https://www.haaretz.com/2010-06-10/ty-article/shooting-star-of-the-continent/0000017f-e0e7-d568-ad7f-f3ef944b0000|url-status=live}}</ref> ڪجهه ماڻهن{{Who|date=August 2025}} ٽوٽسي کي [[ڪوشيٽڪ ٻوليون ڳالهائيندڙ ماڻهو|ڪوشيٽڪ بڻ]] وارو سمجهيو آهي، جيتوڻيڪ اهي ڪا [[ڪوشيٽڪ ٻوليون|ڪوشيٽڪ ٻولي]] نٿا ڳالهائين ۽ لڳ ڀڳ 400 سالن کان ساڳين علائقن ۾ رهندا آيا آهن، جنهن دوران علائقي جي هوتو ماڻهن سان گهڻي پيماني تي شاديون ٿيون آهن. هوتو ۽ ٽوٽسي جي ڊگهي عرصي واري گڏجڻ ۽ شادين جي تاريخ سبب ڪجهه نسل نگارن ۽ تاريخدانن جو خيال آهي ته هوتو ۽ ٽوٽسي کي مڪمل طور الڳ نسلي گروهه سڏڻ درست ناهي.<ref>[[فلپ گوري وچ]], {{cite book |title=We Wish to Inform You That Tomorrow We Will Be Killed With Our Families |title-link=We Wish to Inform You That Tomorrow We Will Be Killed With Our Families |year=1998}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.preventgenocide.org/edu/pastgenocides/rwanda/indangamuntu.htm|title='Indangamuntu 1994: Ten years ago in Rwanda this ID Card cost a woman her life' by Jim Fussell|website=www.preventgenocide.org|access-date=5 January 2013|archive-date=15 November 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121115092142/http://www.preventgenocide.org/edu/pastgenocides/rwanda/indangamuntu.htm|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite magazine |last=Gourevitch |first=Philip |date=10 December 1995 |title=From 1995: Rwanda, After the Genocide |url=https://www.newyorker.com/magazine/1995/12/18/after-the-genocide |access-date=14 May 2025 |magazine=The New Yorker |language=en-US |issn=0028-792X |archive-date=19 April 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180419183503/https://www.newyorker.com/magazine/1995/12/18/after-the-genocide |url-status=live }}</ref> == جينيات == {{See also|هوتو، ٽوٽسي ۽ توا جي بڻ بڻياد}} === واءِ-ڊي اين اي === [[واءِ ڪروموسوم]] بابت جديد جينياتي اڀياس عام طور ظاهر ڪن ٿا ته ٽوٽسي، هوتو وانگر، گهڻو ڪري بانٽو بڻ بڻياد رکن ٿا (60٪ [[هيپلوگروپ E1b1a (Y-DNA)|E1b1a]]، 20٪ [[هيپلوگروپ B (Y-DNA)|B]]، 4٪ [[هيپلوگروپ E1b1 (Y-DNA)|E-P2]](xE1b1a)). [[هارن آف آفريڪا]] ۽ [[اتر آفريڪا]] سان لاڳاپيل پدري جينياتي اثر تمام گهٽ آهن (3٪ کان گهٽ [[هيپلوگروپ E1b1b (Y-DNA)|E1b1b-M35]])، ۽ انهن کي گهڻو اڳ جي انهن آبادين سان منسوب ڪيو وڃي ٿو، جيڪي پوءِ جذب ٿي ويون. تنهن هوندي به، ٽوٽسي وٽ هيپلوگروپ B جا واءِ-ڊي اين اي پدري سلسلا (14.9٪ B) هوتو (4.3٪ B) جي ڀيٽ ۾ گهڻو وڌيڪ آهن.<ref>{{cite journal | last1 = Luis | first1 = J. R. | display-authors = etal | year = 2004 | title = The Levant versus the Horn of Africa: Evidence for Bidirectional Corridors of Human Migrations | journal = American Journal of Human Genetics | volume = 74 | issue = 3| pages = 532–544 | doi = 10.1086/382286 | pmid = 14973781 | pmc=1182266}}</ref> === آٽوسومل ڊي اين اي === عام طور ٽوٽسي پنهنجن پاڙيسري بانٽو آبادين، خاص طور هوتو، سان ويجهي جينياتي مائٽي رکن ٿا. تنهن هوندي به، اهو واضح ناهي ته اها هڪجهڙائي بنيادي طور ٻنهي برادرين وچ ۾ شادين ذريعي وڏي پيماني تي ٿيندڙ جينياتي ڏي وٺ جو نتيجو آهي يا سندن گڏيل بڻ بڻياد مان پيدا ٿي آهي: <blockquote>[...] ڪيترين نسلن تائين [[جين وهڪرو|جين وهڪري]] انهن ٻن بانٽو ماڻهن جي وچ ۾ اڳ موجود ممڪن واضح جسماني فرقن کي ختم ڪري ڇڏيو؛ اهي فرق عام طور قد، جسماني بناوٽ ۽ چهري جي خاصيتن سان منسوب ڪيا ويندا هئا. ماڻهن ۾ جسماني خاصيتن جو هڪ وسيع سلسلو موجود هجڻ باوجود، بيلجيمي اختيارين 1920ع واري ڏهاڪي ۾ معاشي معيارن جي بنياد تي نسلي وابستگي کي قانوني طور مقرر ڪيو. نتيجي طور غير واضح حياتياتي فرقن تي رسمي ۽ سخت سماجي ورهاست لاڳو ڪئي وئي. ڪجهه حد تائين، پوءِ وارن ڏهاڪن ۾ انهن درجن جي لچڪ حياتياتي فرقن جي تصور کي وڌيڪ مضبوط ڪيو، جنهن سان ڊگهي قد واري اشرافيه ۽ ننڍي قد واري هيٺئين طبقي جو تصور پيدا ٿيو، پر اهو ڪجهه صديون اڳ موجود جينياتي ذخيرن سان ٿورو ئي لاڳاپيل هو. تنهنڪري سماجي درجا ته حقيقي آهن، پر هوتو ۽ ٽوٽسي جي وچ ۾ ڳولهي سگهجندڙ جينياتي فرق تمام گهٽ يا تقريباً نه آهن.<ref>[[جوزف سي. ملر]] (مدير)، ''New Encyclopedia of Africa''، جلد 2، Dakar-Hydrology، Charles Scribner's Sons.</ref></blockquote> === قد === سندن سراسري قد لڳ ڀڳ {{convert|5|ft|9|in|cm}} آهي، جڏهن ته ڪجهه ماڻهن جو قد {{convert|7|ft|cm}} کان به وڌيڪ درج ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/1964/02/23/the-rise-and-fall-of-the-watusi.html|title=The Rise and Fall Of the Watusi|newspaper=The New York Times|date=23 February 1964}}</ref><ref>{{Cite web |date=18 June 2020 |title=Did you know of the Tutsi people in Rwanda?They are among the Tallest people in Africa |url=https://www.jamiiforums.com/threads/did-you-know-of-the-tutsi-people-in-rwanda-they-are-among-the-tallest-people-in-africa.1745470/ |access-date=14 May 2025 |website=JamiiForums |language=en-US |archive-date=20 August 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250820090953/https://www.jamiiforums.com/threads/did-you-know-of-the-tutsi-people-in-rwanda-they-are-among-the-tallest-people-in-africa.1745470/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=samson |date=5 December 2022 |title=The Tutsi of Rwanda |url=https://africaadventurevacations.com/the-tutsi-of-rwanda/ |access-date=14 May 2025 |website=Africa Adventure Vacations |language=en-US}}</ref> == تاريخ == {{multiple image | direction = vertical | width = | footer = | image1 = | caption1 we = | image2 = King's palace in Nyanza.jpg | caption2 we = | image3 = Chifu Kaware safarini (Kandt 1904 II, 97).png | caption3 = [[نيانزا، روانڊا|نيانزا]] ۾ روايتي ٽوٽسي بادشاهه جو محل (مٿي) ۽ روانڊا {{circa|1900}}، ٽوٽسي سردار ڪاواري سفر دوران (هيٺ) }} نوآبادياتي حڪمرانن جي اچڻ کان اڳ روانڊا تي 15هين صديءَ کان ٽوٽسي-غالب بادشاهت حڪمراني ڪندي رهي هئي.<ref>{{Cite web |title=History |url=https://www.rlp-ruanda.de/en/the-two-countries/rwanda/history/ |access-date=14 May 2025 |website=www.rlp-ruanda.de}}</ref><ref>{{Cite web |title=Rise of Rwanda {{!}} EBSCO Research Starters |url=https://www.ebsco.com/research-starters/history/rise-rwanda |access-date=14 May 2025 |website=www.ebsco.com |language=en |archive-date=20 August 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250820100953/https://www.ebsco.com/research-starters/history/rise-rwanda |url-status=live }}</ref> 1897ع ۾ [[جرمن سلطنت|جرمني]] بادشاهه سان اتحاد قائم ڪري روانڊا ۾ پنهنجو اثر قائم ڪيو، جنهن سان نوآبادياتي دور جي شروعات ٿي.<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=lKFpAgAAQBAJ |last=Carney |first=J.J. |title=Rwanda Before the Genocide: Catholic Politics and Ethnic Discourse in the Late Colonial Era |page=24 |publisher=Oxford University Press |year=2013 |isbn=9780199982288}}</ref> پوءِ [[پهرين عالمي جنگ]] دوران 1916ع ۾ [[بيلجيم]] روانڊا تي قبضو ڪيو. ٻنهي يورپي طاقتن روانڊا جي بادشاهه وسيلي حڪمراني ڪئي ۽ ٽوٽسي-حمايتي پاليسي جاري رکي.{{Citation needed|date=August 2025}} ان دوران برونڊي ۾ ''[[گانوا]]'' نالي حڪمران ڌڙو اڀريو، جنهن جلدي ملڪ جي انتظام تي اثرائتو ڪنٽرول حاصل ڪري ورتو. {{Langx|rn|گانوا|label=none}} پنهنجي حڪمراني لاءِ هوتو ۽ ٽوٽسي ٻنهي جي حمايت تي ڀاڙيندا هئا ۽ برونڊي جي اندر انهن کي نه هوتو ۽ نه ئي ٽوٽسي سمجهيو ويندو هو.<ref>{{Cite book |last1=DeRouen |first1=Karl R. |url=https://books.google.com/books?id=nrN077AEgzMC&dq=Ganwa+ethnic&pg=PA205 |title=Civil Wars of the World: Major Conflicts Since World War II |last2=Heo |first2=Uk |date=2007 |publisher=ABC-CLIO |isbn=978-1-85109-919-1 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Mawer |first=Kit |date=16 October 2022 |title=Burundi Country Report |url=https://www.genocidewatch.com/single-post/country-report-burundi |access-date=14 May 2025 |website=genocidewatch |language=en}}</ref> روانڊا 1897ع کان 1916ع تائين جرمني ۽ 1922ع کان 1961ع تائين بيلجيم جي نوآبادي رهيو. ٽوٽسي ۽ هوتو ٻنهي مان روايتي حڪمران اشرافيه موجود هئي، پر ٻنهي نوآبادياتي طاقتن رڳو ٽوٽسي ماڻهن کي تعليم حاصل ڪرڻ ۽ نوآبادياتي حڪومت ۾ حصو وٺڻ جا وڌيڪ موقعا ڏنا. اهڙين امتيازي پاليسين ناراضگي پيدا ڪئي.{{citation needed|date=November 2021}} جڏهن بيلجيمي اختيارين اقتدار سنڀاليو، تڏهن انهن جو خيال هو ته مختلف آبادين کي اڳئين سڃاڻپ مطابق الڳ درجن ۾ رکڻ سان علائقي تي وڌيڪ آسانيءَ سان حڪمراني ڪري سگهجي ٿي. 1920ع واري ڏهاڪي ۾ بيلجيمي اختيارين ماڻهن کان لازمي طور هڪ مخصوص نسلي گروهه سان پنهنجي سڃاڻپ جو اظهار ڪرائڻ شروع ڪيو ۽ آدمشمارين ۾ انهن کي انهيءَ بنياد تي درجي بندي ڪيو.<ref>{{Cite web |title=Divided by Ethnicity - United States Holocaust Memorial Museum |url=https://www.ushmm.org/genocide-prevention/countries/rwanda/divided-by-ethnicity |access-date=14 May 2025 |website=www.ushmm.org |language=en-US |archive-date=25 May 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250525204543/https://www.ushmm.org/genocide-prevention/countries/rwanda/divided-by-ethnicity |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=Rwanda Chronology {{!}} FRONTLINE |url=https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/rwanda/etc/cron.html |access-date=14 May 2025 |website=www.pbs.org |archive-date=30 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160330124130/http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/rwanda/etc/cron.html |url-status=live }}</ref> 1959ع ۾ بيلجيم پنهنجي اڳوڻي پاليسيءَ کان هٽي ويو ۽ آزاديءَ کان پوءِ عام چونڊن وسيلي اڪثريتي هوتو آباديءَ کي حڪومت تي ڪنٽرول حاصل ڪرڻ جو رستو ڏنو. ان تبديليءَ تي بيلجيم جي اندروني سياست جو پڻ اثر هو، جتي هوتو اڪثريت خلاف امتياز کي فليمش-والون تڪرار سان لاڳاپيل بيلجيم جي اندروني دٻاءَ سان مشابه سمجهيو وڃڻ لڳو، ۽ هوتو ماڻهن جي جمهوريت سازي ۽ سياسي بااختياري کي ٽوٽسي غلبي جي مقابلي ۾ جائز ردعمل طور ڏٺو ويو. روانڊا ۽ برونڊي جي آزاديءَ کان اڳ واري دور ۾ بيلجيمي پاليسيون گهڻو بدلجنديون رهيون.{{citation needed|date=November 2021}} === روانڊا ۽ برونڊي جي آزادي (1962ع) === روانڊا ۾ هوتو اڪثريت [[روانڊا انقلاب|ٽوٽسي حڪمراني خلاف بغاوت ڪئي]] ۽ اقتدار حاصل ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي. ڪيترائي ٽوٽسي ملڪ ڇڏي [[يوگنڊا]] ۽ [[تنزانيا]] سميت پاڙيسري ملڪن ۾ جلاوطنيءَ جون برادريون قائم ڪرڻ لڳا.<ref>Michael Bowen, ''Passing by;: The United States and genocide in Burundi'', 1972, (Carnegie Endowment for International Peace, 1973), p. 49</ref><ref>René Lemarchand, ''Selective genocide in Burundi'' (Report – Minority Rights Group; no. 20, 1974)</ref><ref>Rene Lemarchand, ''Burundi: Ethnic Conflict and Genocide'' (New York: Woodrow Wilson Center and [[Cambridge University Press]], 1996) *Edward L. Nyankanzi, ''Genocide: Rwanda and Burundi'' (Schenkman Books, 1998)</ref><ref>Christian P. Scherrer, ''Genocide and crisis in Central Africa: conflict roots, mass violence, and regional war''; foreword by [[Robert Melson (political scientist)|Robert Melson]]. Westport, Conn.: Praeger, 2002</ref><ref>Weissman, Stephen R."[http://www.usip.org/pubs/peaceworks/pwks22.html Preventing Genocide in Burundi Lessons from International Diplomacy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090311024548/http://www.usip.org/pubs/peaceworks/pwks22.html |date=11 March 2009 }}", [[United States Institute of Peace]]</ref>{{Excessive citations inline|date=July 2026}} نوآبادياتي دور جي کليل نسلي امتياز جون ڪجهه صورتون مختلف روانڊائي ۽ برونڊيائي حڪومتن هيٺ پڻ جاري رهيون، جن ۾ اهڙا سڃاڻپ ڪارڊ شامل هئا، جيڪي ٽوٽسي ۽ هوتو کي الڳ سڃاڻيندا هئا.{{Citation needed|date=August 2025}} === برونڊي ۾ نسلي تشدد (1993ع) === {{Main|برونڊي ۾ 1993ع جو نسلي تشدد}} 1993ع ۾ برونڊي جو پهريون جمهوري طور چونڊيل صدر [[ميلڪيور ندادايي]]، جيڪو هوتو هو، ٽوٽسي فوجي آفيسرن هٿان قتل ڪيو ويو، جيئن آئين موجب سندس جانشينيءَ جو حقدار شخص{{Who|date=August 2025}} پڻ قتل ڪيو ويو.<ref>''International Commission of Inquiry for Burundi: Final Report'', Part III: Investigation of the Assassination. Conclusions at [http://www.usip.org/library/tc/doc/reports/burundi_coi/burundi_coi1996pt3.html#VII USIP.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081201132151/http://www.usip.org/library/tc/doc/reports/burundi_coi/burundi_coi1996pt3.html#VII |date=1 December 2008 }}</ref> ان سان [[برونڊي ۾ 1993ع جو نسلي تشدد|برونڊي ۾ نسلي تشدد]] ڀڙڪي اٿيو، جنهن ۾ ”ممڪن طور 25,000 تائين ٽوٽسي“—جن ۾ فوجي اهلڪار، سرڪاري ملازم ۽ عام شهري شامل هئا<ref>{{Cite web |last=Refugees |first=United Nations High Commissioner for |title=Refworld {{!}} Human Rights Watch World Report 1995 – Burundi |url=https://www.refworld.org/docid/467fca9a8.html |access-date=20 April 2023 |website=Refworld |language=en |archive-date=14 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230914133127/https://www.refworld.org/docid/467fca9a8.html |url-status=live }}</ref>—هوتو ماڻهن هٿان قتل ڪيا ويا، جڏهن ته ”گهٽ ۾ گهٽ ايترا ئي“ هوتو ٽوٽسي ماڻهن هٿان ماريا ويا.<ref name=totten2>{{Cite book | author1= René Lemarchand | chapter= The Burundian Genocide | page = 331 |editor1-last=Totten|editor1-first=Samuel|chapter-url=https://books.google.com/books?id=5Ef8Hrx8Cd0C&pg=PA331|title=Century of Genocide: Critical Essays and Eyewitness Accounts|editor2-last=Parsons|editor2-first=William S.|editor3-last=Charny|editor3-first=Israel W.|date=2004 | edition= Second |publisher=Routledge|isbn=978-0-415-94430-4|language=en}}</ref><ref>{{Cite news |title=Burundi {{!}} History, Geography, & Culture {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Burundi |archive-url=https://web.archive.org/web/20260522185203/https://www.britannica.com/place/Burundi |archive-date=2026-05-22 |access-date=2026-05-30 |work=Encyclopedia Britannica |language=en}}</ref> [[اروشا معاهدا (برونڊي)|2000ع جي اروشا معاهدن]] کان پوءِ برونڊي جي ٽوٽسي اقليت هوتو اڪثريت سان نسبتاً وڌيڪ برابريءَ واري طريقي سان اقتدار ورهائي ٿي. روايتي طور ٽوٽسي وٽ وڌيڪ معاشي طاقت هئي ۽ فوج تي پڻ سندن ڪنٽرول رهيو.<ref name=ICIBFR-496>International Commission of Inquiry for Burundi (2002)</ref> === روانڊا ۾ 1994ع جي ٽوٽسي خلاف نسل ڪشي === {{Main|روانڊا جي نسل ڪشي}} [[File:Rwandan Patriotic Front Flag.svg|thumb|right|ٽوٽسي-قيادت واري [[روانڊا محب وطن محاذ]] جو جهنڊو]] روانڊا ۾ به ڪجهه مشابه واقعن جو سلسلو ٿيو، جتي 1962ع ۾ هوتو اقتدار ۾ آيا. ان کان پوءِ ٽوٽسي ماڻهن خلاف ڪيترن ئي موقعن تي ظلم ۽ امتياز ٿيو، جنهن سبب ڪيترائي ٽوٽسي ملڪ ڇڏي ويا. [[روانڊا انقلاب]] (1959ع–1961ع) دوران ٽوٽسي مخالف تشدد کان پوءِ وڏي تعداد ۾ ٽوٽسي جلاوطن ٿيا.{{Citation needed|date=August 2025}} انهن جلاوطن ٽوٽسي برادرين مان ٽوٽسي باغي تحريڪون وجود ۾ آيون. [[روانڊا محب وطن محاذ]] (آر پي ايف)، جيڪو گهڻو ڪري يوگنڊا ۾ رهندڙ جلاوطن ٽوٽسي ماڻهن تي مشتمل هو، 1990ع ۾ روانڊا تي حملو ڪيو، جنهن جو مقصد ٽوٽسي لاءِ ٻيهر سياسي اقتدار حاصل ڪرڻ هو. آر پي ايف کي [[يوگنڊا جي بش جنگ]] مان منظم غير روايتي جنگ جو تجربو حاصل هو ۽ ان کي يوگنڊا جي حڪومت کان مدد پڻ ملي. آر پي ايف جي شروعاتي اڳڀرائي روانڊا حڪومت لاءِ فرانس طرفان هٿيار پهچائڻ کان پوءِ روڪي وئي. امن لاءِ ڪوششون آخرڪار [[اروشا معاهدا (روانڊا)|1993ع جي اروشا معاهدن]] تائين پهتيون.{{Citation needed|date=August 2025}} [[جووينال هابياريمانا ۽ سيپرين نتارياميرا جو قتل|روانڊا ۽ برونڊي جي صدرن جي قتل]] کان پوءِ اهو معاهدو ٽٽي پيو، جنهن سان ٻيهر جنگ شروع ٿي ۽ 1994ع جي [[روانڊا جي نسل ڪشي]] جي شروعات ٿي. ان نسل ڪشيءَ دوران هوتو انتهاپسندن اندازي موجب 500,000 کان 600,000 ماڻهن کي قتل ڪيو، جن مان گهڻا ٽوٽسي هئا.<ref>{{cite journal |last1=Guichaoua |first1=André |title=Counting the Rwandan Victims of War and Genocide: Concluding Reflections |journal=Journal of Genocide Research |date=2020 |volume=22 |issue=1 |pages=125–141 |doi=10.1080/14623528.2019.1703329|s2cid=213471539 }} 500,000–800,000 is the range of scholarly estimates listed on the third page of the paper.</ref><ref name=Meierhenrich>{{cite journal |last1=Meierhenrich |first1=Jens |author-link=Jens Meierhenrich |title=How Many Victims Were There in the Rwandan Genocide? A Statistical Debate |journal=Journal of Genocide Research |date=2020 |volume=22 |issue=1 |pages=72–82 |doi=10.1080/14623528.2019.1709611|s2cid=213046710 |quote=Despite the various methodological disagreements among them, none of the scholars who participated in this forum gives credence to the official figure of 1,074,107 victims... Given the rigour of the various quantitative methodologies involved, this forum's overarching finding that the death toll of 1994 is nowhere near the one-million-mark is – scientifically speaking – incontrovertible.}}</ref><ref name=Reydams>{{cite journal |last1=Reydams |first1=Luc|author-link=Luc Reydams |title='More than a million': the politics of accounting for the dead of the Rwandan genocide |journal=Review of African Political Economy |date=2020 |volume=48|issue=168|pages=235–256 |doi=10.1080/03056244.2020.1796320|s2cid=225356374|quote=The government eventually settled on 'more than a million', a claim which few outside Rwanda have taken seriously.<p>The death of 'more than a million' Tutsi became the foundation of the new Rwanda, where former exiles hold a monopoly on power. It also created the socio-political environment for the mass criminalisation of Hutu. Gacaca courts eventually tried more than a million (Nyseth Brehm, Uggen, and Gasanabo 2016), which led President Kagame to suggest that all Hutu bear responsibility and should apologise (Benda 2017, 13). Thus the new Rwanda is built not only on the death of 'more than a million" Tutsi but also on the collective guilt of Hutu. This state of affairs is in no one's interests except the regime's.</p>|doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite news |last=Doherty |first=Ben |date=25 February 2024 |title=More than half a million people killed in 100 days: how the 1994 Rwanda genocide unfolded |url=https://www.theguardian.com/australia-news/2024/feb/26/more-than-half-a-million-people-killed-in-100-days-how-the-1994-rwanda-genocide-unfolded-ntwnfb |access-date=14 May 2025 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref><ref>{{Cite web |title=Rwanda |url=https://cla.umn.edu/chgs/holocaust-genocide-education/resource-guides/rwanda |access-date=14 May 2025 |website=College of Liberal Arts |language=en |archive-date=11 May 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250511215213/https://cla.umn.edu/chgs/holocaust-genocide-education/resource-guides/rwanda |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite magazine |last=Rieff |first=David |date=4 June 2007 |title=God and Man in Rwanda |url=https://www.vanityfair.com/magazine/1994/12/rwanda199412 |access-date=14 May 2025 |magazine=Vanity Fair |language=en-US}}</ref> نسل ڪشيءَ کان پوءِ فتح حاصل ڪندڙ ٽوٽسي-قيادت واري آر پي ايف جولاءِ 1994ع ۾ اقتدار ۾ آئي. == ثقافت == [[File:Brooklyn Museum 22.1403 Wrist Guard Igitembe.jpg|thumb|right|روايتي ٽوٽسي ڪلائيءَ جو محافظ (''اگيٽيمبي'')]] روانڊا ۾ 15هين صديءَ کان 1961ع تائين ٽوٽسي ماڻهن تي هڪ بادشاهه، يعني {{Langx|rw|موامي|label=none}}، حڪمراني ڪندو هو. بيلجيم قومي [[ريفرينڊم]] کان پوءِ بادشاهت ختم ڪري ڇڏي، جنهن جي نتيجي ۾ ملڪ آزاديءَ ڏانهن وڌيو. ان جي ابتڙ، ملڪ جي اتر-اولهندي حصي ۾، جتي هوتو آبادي اڪثريت ۾ هئي، وڏا زميندار اقتدار ۾ شريڪ هوندا هئا؛ اهو بندوبست هاڻوڪي يوگنڊا جي [[بوگنڊا]] سماج سان مشابهت رکندو هو. پنهنجي بادشاهه جي حڪمراني هيٺ ٽوٽسي ثقافت روايتي طور انصاف جي انتظام ۽ حڪومت هلائڻ جي چوڌاري ڦرندي هئي. چوپائي مال جي ملڪيت گهڻو ڪري سندن هٿ ۾ هوندي هئي ۽ هو پنهنجي پيداوار تي گذارو ڪندا هئا. سندن طرز زندگي کين گهڻو فارغ وقت پڻ ڏيندو هو، جيڪو هو شاعري، اڻت ۽ موسيقيءَ جي واڌ ويجهه ۾ صرف ڪندا هئا. هوتو هارين ۽ ٻين مقامي رهواسين جي مقابلي ۾ ٽوٽسي جي [[غالب اقليت]] واري حيثيت سبب، ان رشتي کي جاگيردار يورپ جي سردارن ۽ هارين جي وچ واري رشتي سان تشبيهه ڏني وئي آهي.<ref name="Fage120">{{cite book|last1=Fage|first1=John|title=A History of Africa|publisher=Routledge|isbn=978-1317797272|page=120|url=https://books.google.com/books?id=mXa4AQAAQBAJ|access-date=8 January 2015|date=23 October 2013}}</ref> [[File:Brooklyn Museum 1912a-b Basket and Lid.jpg|thumb|left|روايتي ٽوٽسي [[ٽوڪري]]]] برطانوي تاريخدان جان فيج موجب، سيرولوجي جي لحاظ کان ٽوٽسي بانٽو ۽ [[نائلوٽڪ ماڻهو|نائلوٽڪ]] آبادين سان لاڳاپيل آهن. سندس خيال ۾ اها ڳالهه ڍنڍن واري بادشاهتن جي شروعاتي ٽوٽسي-هيما حڪمران طبقي لاءِ ڪوشيٽڪ بڻ بڻياد جي امڪان کي گهٽ ڪري ٿي. تنهن هوندي به، انهن بادشاهتن جون شاهي تدفين جون رسمون ڏکڻ [[ايٿوپيا]] جي [[گيبي علائقو|گيبي علائقي]] جي اڳوڻين ڪوشيٽڪ سِداما رياستن جي روايتن سان گهڻي مشابهت رکن ٿيون.<ref name="Fage120" /> ان جي ابتڙ، مائونٽ ڪينيا واري علائقي ۾ ٽوٽسي-هيما جي اتر ۾ رهندڙ بانٽو آباديون، جهڙوڪ اگي ڪيويو، جديد دور تائين بنيادي طور بادشاهه کان سواءِ هيون ۽ انهن وٽ عمر جي گروهن تي ٻڌل اهڙو غير رياستي نظام هو، جيڪو انهن ڪوشيٽڪ ماڻهن کان اختيار ڪيو هو. ٻئي طرف، تنزانيا ۾ ٽوٽسي-هيما جي ڏکڻ ۾ ڪيترين بانٽو بادشاهتن ۾ سرداريءَ جو اهڙو ئي نمونو موجود هو، جيڪو ٽوٽسي-هيما سماج سان مشابهت رکندڙ هو. ڇاڪاڻ ته ڪوشيٽڪ سِداما بادشاهتن جا نائلوٽڪ گروهن سان لاڳاپا هئا، فيج تجويز ڪري ٿو ته ٽوٽسي ممڪن طور اهڙي ئي ڪنهن لڏپلاڻ ڪندڙ نائلوٽڪ آبادي مان نڪتل هجن. سندس خيال موجب ٽوٽسي جا نائلوٽڪ ابا ڏاڏا اڳئين دور ۾ ثقافتي وچولي جو ڪردار ادا ڪندا هئا، پاڙيسري ڪوشيٽڪ بادشاهتن کان ڪجهه شاهي روايتون اختيار ڪندا هئا ۽ پوءِ جڏهن هو عظيم ڍنڍن واري علائقي ۾ بانٽو اصلوڪن ماڻهن جي وچ ۾ آباد ٿيا ته اهي روايتون پاڻ سان ڏکڻ طرف کڻي آيا.<ref name="Fage120" /> تنهن هوندي به، اڄ ٽوٽسي ۽ هوتو جي ثقافتن ۾ تمام ٿورا واضح فرق نظر اچن ٿا؛ ٻئي گروهه ساڳي [[بانٽو ٻوليون|بانٽو ٻولي]] ڳالهائين ٿا.<ref>The Editors of Encyclopaedia Britannica. "Tutsi". Encyclopedia Britannica, 6 May. 2025, https://www.britannica.com/topic/Tutsi. Accessed 14 May 2025</ref> تاريخي طور ٻنهي گروهن جي وچ ۾ شادين جي شرح تمام گهڻي هئي ۽ 20هين صديءَ تائين سندن لاڳاپا عام طور سٺا رهيا. ڪيترن عالمن جو نتيجو آهي ته ”ٽوٽسي“ جي سڃاڻپ بنيادي طور نسلي سڃاڻپ کان وڌيڪ سماجي طبقي يا ذات جي اظهار طور ڪم ڪندي رهي آهي. برونڊي ۽ روانڊا جي ماڻهن جون ٻوليون به هڪ ٻئي سان گهڻيون مشابهت رکن ٿيون، يعني [[ڪرونڊي]] ۽ [[ڪنياروانڊا]]. تاريخي سببن ڪري انگريزي، فرانسيسي ۽ سواهيلي به مختلف سرڪاري حيثيتن ۾ استعمال ٿين ٿيون ۽ برونڊي ۽ روانڊا ٻنهي ۾ ٻي ٻوليءَ طور وڏي پيماني تي ڳالهائجن ٿيون.<ref name="BC">{{Cite web|url=https://www.teachingenglish.org.uk/sites/teacheng/files/Euromonitor%20Report%20A4.pdf|title=The Benefits of the English Language for Individuals and Societies: Quantitative Indicators from Cameroon, Nigeria, Rwanda, Bangladesh and Pakistan|access-date=7 February 2023|archive-date=9 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230309070332/https://www.teachingenglish.org.uk/sites/teacheng/files/Euromonitor%20Report%20A4.pdf|url-status=live}}</ref> == ڪانگو ۾ ٽوٽسي == عالمن{{Who|date=August 2025}} گهڻي عرصي کان اهو تسليم ڪيو آهي ته هاڻوڪي [[ڪانگو جي جمهوري جمهوريه]] (ڊي آر سي) ۾ ٽوٽسي موجودگيءَ کي بهتر نموني سمجهڻ لاءِ ٻن مکيه گروهن ۾ فرق ڪرڻ ضروري آهي، جن جي تاريخن کي نوآبادياتي پاليسين ۽ پوءِ وارن سياسي تڪرارن گهڻو متاثر—۽ ڪيترين حالتن ۾ بگاڙيو—آهي.{{Citation needed|date=March 2025}} === اتر ۽ ڏکڻ ڪيوو ۾ بانياروانڊا === ٽوٽسي جي هڪ ٻي اهم موجودگي [[اتر ڪيوو]] جي ڪجهه حصن ۾ وسيع [[بانياروانڊا]] برادريءَ جي اندر ملي ٿي. هن برادريءَ ۾ ٽوٽسي ۽ هوتو ٻئي شامل آهن ۽ اها گهڻو ڪري پاڙيسري [[روانڊا]] مان مختلف دورن ۾ ٿيندڙ لڏپلاڻن جو نتيجو آهي، جيڪي نوآبادياتي دور کان اڳ، نوآبادياتي دور ۽ نسل ڪشي کان پوءِ جي زمانن تائين جاري رهيون. خاص طور 1994ع جي [[روانڊا جي نسل ڪشي]] دوران ۽ ان کان پوءِ ٿيندڙ وڏي پيماني واري لڏپلاڻ چڱيءَ طرح دستاويز ٿيل آهي ۽ ان اوڀر ڪانگو جي نسلي بناوٽ کي گهڻو بدلائي ڇڏيو.<ref>Uvin, Peter. "The Congo and the Rwandan Tragedy: Politics, Ideology and the Struggle for Power." ''Journal of Eastern African Studies'', vol. 1, no. 2, 2007, pp. 281–300.</ref><ref>Reyntjens, Filip. ''Political Awakening in the Belgian Congo: The Early Phase, 1908–1945''. Cambridge University Press, 2019.</ref> علمي اتفاقِ راءِ موجب اهي لڏپلاڻون ڪنهن هڪ ٻاهرين واقعي جو نتيجو نه هيون، پر انهن جا پيچيده تاريخي پس منظر آهن، جيڪي اڄ به علائقائي سياست تي اثرانداز ٿين ٿا.{{Citation needed|date=August 2025}} === تڪرار ۽ هاڻوڪا مسئلا === اوڀر ڊي آر سي ڪيترن ڏهاڪن کان هٿياربند تڪرارن جو اهم مرڪز رهيو آهي، جتي ڪيترائي هٿياربند گروهه سرگرم رهيا آهن. انهن مان ڪجهه، خاص طور [[نيشنل ڪانگريس فار دي ڊفينس آف دي پيپل]] (سي اين ڊي پي) مان نڪتل ۽ پوءِ [[23 مارچ تحريڪ|ايم 23]] جي نالي سان مشهور ٿيندڙ تنظيمون، ٽوٽسي پس منظر رکندڙ ماڻهن جي قيادت هيٺ رهيون آهن. تنهن هوندي به انهن گروهن کي رڳو نسلي نقطه نظر سان ڏسڻ صورتحال کي حد کان وڌيڪ سادو ڪري ڇڏي ٿو. علمي اڀياس عام طور ان ڳالهه تي متفق آهن ته تڪرارن جون پاڙون نوآبادياتي ورثي، [[ڪوبالٽ]] جهڙن قيمتي وسيلن تي مقابلي ۽ گهري سياسي ۽ سماجي شڪايتن جي گڏيل اثر ۾ آهن.<ref>Nzongola-Ntalaja, Georges. ''The Congo: From Leopold to Kabila: A People's History''. Zed Books, 2002.</ref> بين الاقوامي ادارن جون رپورٽون سنگين انساني حقن جي ڀڃڪڙين—جن ۾ ٻارن کي سپاهي بڻائڻ ۽ معدني دولت جو غيرقانوني استحصال شامل آهي—کي دستاويز ڪري چڪيون آهن، پر انهن مسئلن کي سڌي سنئين نسلي تڪرار بدران رياستي ڪمزوري ۽ بين الاقوامي معاشي دٻائن جي وسيع پس منظر ۾ سمجهڻ وڌيڪ مناسب آهي.<ref>Human Rights Watch. "Breakdown of the State in the Democratic Republic of the Congo." Human Rights Watch Reports, 2010.</ref> == ناميارا ماڻهو == {{main|ٽوٽسي ماڻهن جي فهرست}} * [[پال ڪگامي]] * [[اسٽرومي]] * [[ميشيل ميڪومبيرو]] * [[ژان بپتست باگازا]] * [[پيئر بويويا]] * [[لوئيس مشيڪي وابو]] * [[اريئيل ڪاياباگا]] * [[بنجامن سيهيني]] * [[سائدو بيراهينو]] * [[گائل بگيريمانا]] * [[سيسيل ڪائيريبوا]] * [[نڪوٽي گاتوا]] * [[گائل فائي]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهرين ڳنڍڻا== * [http://www.ictr.org روانڊا لاءِ بين الاقوامي فوجداري ٽربيونل] (آءِ سي ٽي آر اڳيان آيل سڀني ڪيسن جي حيثيت ۽ فيصلا هتي موجود آهن) * [http://www.ictr.org The International Criminal Tribunal for Rwanda (the status and judgments of all cases before the ICTR are available here)] {{Authority control}} [[زمرو:ٽٽسي]] [[زمرو:نسلي گروہ]] [[زمرو:برونڊي جا نسلي گروهه]] [[زمرو:روانڊا جا نسلي گروهه]] [[زمرو:يوگنڊا جا نسلي گروهه]] [[زمرو:آفريڪا ۾ نسلي گروهه]] [[زمرو:جمهوريا ڪانگو جا نسلي گروهه]] j7a7muzs3uwxk8z8k2q84wlenygkihk 404708 404707 2026-08-19T07:49:46Z Memon2025 21315 /* */ 404708 wikitext text/x-wiki {{Short description|آفريقي عظيم ڍنڍن واري علائقي جو هڪ نسلي گروهه}} {{Infobox ethnic group | group = ٽٽسي (Tutsi) <br><small> اباٽٽسي (Abatutsi)</small> | image = King's palace in Nyanza.jpg | caption = نيانزا ۾ روايتي ٽٽسي بادشاهه جو محل | region1 = {{flagcountry|Burundi}} | pop1 = 1.7 ملين (ڪل آبادي جو 14 سيڪڙو) | region2 = {{flagcountry|Rwanda}} | pop2 = 1 کان 2 ملين (ڪل آبادي جو اٽڪل 9 کان 15 سيڪڙو) | rel = [[عيسائيت]] (80 سيڪڙو)، [[اسلام]] (5 سيڪڙو) | langs = [[ڪينيا-روانڊا]]، [[ڪيرونڊي]] | related = روانڊا-رونڊي قومون ۽ هيما ماڻهو }} [[File:Chifu Kaware safarini (Kandt 1904 II, 97).png|thumb|ٽٽسي سردار ڪاواري سفر دوران]] '''ٽٽسي'''، جن کي واتوسي، واتٽسي يا اباتٽسي پڻ چيو وڃي ٿو، هڪ نسلي گروهه آهن، جيڪي بنيادي طور روانڊا ۽ برونڊي ۾ آباد آهن. اها بنٽو ٻوليون ڳالهائيندڙ ماڻهو آهن ۽ روانڊا ۽ برونڊي جي ٽن مکيه نسلي گروهن مان ٻيو سڀ کان وڏو گروهه آهن؛ ٻيا ٻه هوتو ۽ توا آهن. تاريخي طور تي، ٽٽسي ماڻهو مال دار/ڌنار (<small>pastoralists</small>) هئا ۽ سماج ۾ جنگجو طبقي جي حيثيت رکندا هئا. 1962ع کان اڳ، روانڊا جو سماجي ۽ سياسي نظام ٽٽسي اشرافيه جي هٿ ۾ هو. '''ٽٽسي''' (<small>Tutsi</small>)، جن کي واٽٽسي (<small>Watutsi</small>) يا اباٽٽسي (<small>Abatutsi</small>) پڻ چيو ويندو آهي، هڪ نسلي گروهه آهن جيڪي بنيادي طور تي [[روانڊا]] ۽ [[برونڊي]] ۾ آباد آهن. اهي روانڊا ۽ برونڊي جي ٽن وڏن نسلي گروهن مان ٻيو نمبر وڏو گروهه آهن، ٻيا ٻه گروهه '''هوتو''' (<small>Hutu</small>) ۽ '''ٽوا''' (<small>Twa</small>) آهن. تاريخي طور تي، ٽٽسي ماڻهو مال دار/ڌنار (<small>pastoralists</small>) هئا ۽ سماج ۾ جنگجو طبقي جي حيثيت رکندا هئا. 1962ع کان اڳ، روانڊا جو سماجي ۽ سياسي نظام ٽٽسي اشرافيه جي هٿ ۾ هو. == اصليت ۽ درجه بندي == مورخ ڪرسٽوفر اهرٽ (Christopher Ehret) جو مڃڻ آهي ته ٽٽسي ماڻهو بنيادي طور تي قديم '''ڏکڻ ڪوشيٽڪ''' (South Cushitic) ٻوليون ڳالهائيندڙن جو نسل آهن، جيڪي 800 قبل مسيح کان اڳ عظيم ڍنڍن واري علائقي ۾ داخل ٿيا هئا. اهي ماڻهو مڪمل طور تي پنهنجي مال مويشي تي گذارو ڪندا هئا ۽ اناج جي پوک نه ڪندا هئا. ٽٽسي ماڻهن جي ثقافت ۽ کين جي عادتن ۾ قديم نيلو-سحرائي ۽ مرڪزي سوڊاني اثر پڻ ملي ٿو. روانڊا-رونڊي ٻولين ۾ مالداري سان لاڳاپيل ڪيترائي لفظ، جهڙوڪ "ڳئون" (Inka)، انهن قديم لڏپلاڻ ڪندڙن جي ٻولين مان ورتل آهن. بيلجيم جي نوآبادياتي دور ۾، ٽٽسي ماڻهن جي سڃاڻپ لاءِ هڪ عجيب معيار مقرر ڪيو ويو هو: جنهن شخص وٽ 10 کان وڌيڪ ڳئون هونديون هيون يا جنهن جو قد 6 فوٽن کان وڌيڪ هوندو هو، تنهن کي "ٽٽسي" قرار ڏنو ويندو هو. ==جينياتيات== جديد جينياتي مطالعو ڏيکاري ٿو ته ٽٽسي ماڻهو گهڻو ڪري بانٽو (Bantu) نسل سان تعلق رکن ٿا، پر انهن ۾ ڪجهه منفرد خاصيتون به آهن: * '''پدري نسل (Y-DNA):''' اٽڪل 60 سيڪڙو ٽٽسي مردن ۾ هئپلو گروپ E1b1a ملي ٿو، جيڪو بانٽو نسل جي نشاني آهي. جڏهن ته 14.9 سيڪڙو ۾ هئپلو گروپ B ملي ٿو، جيڪو هوتو ماڻهن (4.3 سيڪڙو) جي مقابلي ۾ گهڻو وڌيڪ آهي. * '''قد:''' ٽٽسي ماڻهو پنهنجي ڊگهي قد جي ڪري مشهور آهن. انهن جو اوسط قد '''5 فوٽ 9 انچ (175 سينٽي ميٽر)''' هوندو آهي، جڏهن ته ڪجهه ماڻهو 7 فوٽن کان به وڌيڪ ڊگها رڪارڊ ڪيا ويا آهن. == تاريخ == روانڊا ۾ 15هين صدي کان وٺي ٽٽسي بادشاهت قائم هئي. 1897ع ۾ جرمني ۽ پوءِ 1916ع ۾ بيلجيم روانڊا تي قبضو ڪيو. نوآبادياتي طاقتن ٽٽسي ماڻهن کي تعليم ۽ حڪومت ۾ ترجيح ڏني، جنهن جي ڪري هوتو اڪثريت ۾ ڪاوڙ پيدا ٿي. 1959ع ۾ هوتو ماڻهن ٽٽسي بادشاهت جي خلاف بغاوت ڪئي، جنهن کي '''روانڊا جو انقلاب''' چيو وڃي ٿو. ان کان پوءِ هزارين ٽٽسي ماڻهو پاڙيسري ملڪن يوگنڊا ۽ تنزانيا ڏانهن هجرت ڪري ويا. == آباديءَ جا انگ اکر (2026 جي اندازي مطابق) == ٽٽسي ماڻهن جي آبادي هيٺين ملڪن ۾ ورهايل آهي: {| class="wikitable" ! ملڪ !! آبادي (لڳ ڀڳ) !! ڪل آبادي جو سيڪڙو |- | برونڊي || 1.7 ملين || 14% |- | روانڊا || 1.2 کان 2 ملين || 9% - 15% |- | يوگنڊا || 250,000 || - |} ==ٽوٽسي== {{Short description|آفريڪي عظيم ڍنڍن واري علائقي جو نسلي گروهه}} {{Infobox ethnic group | group = ٽوٽسي <br><small> اباتوٽسي</small> | pop = | region1 = {{flagcountry|برونڊي}} | pop1 = 1.7 ملين (ڪُل آباديءَ جو 14٪) | ref1 = | region2 = {{flagcountry|روانڊا}} | pop2 = 1–2 ملين (ڪُل آباديءَ جو 9٪–15٪) | ref2 = <ref>روانڊا جي نسل ڪشي کان پوءِ ٻيهر نسلي آدمشماري نه ڪئي وئي؛ اندازي موجب آباديءَ جو 9 کان 15 سيڪڙو ٽوٽسي آهي.</ref> | ref3 = | region4 = {{flagcountry|بيلجيم}} | pop4 = | ref4 = | region5 = {{flagcountry|فرانس}} | pop5 = | ref5 = | region6 = | popplace = | rels = [[عيسائيت]] (80٪)، [[اسلام]] (5٪) | langs = [[ڪنياروانڊا]]،<!-- نوٽ: ٽوٽسي ماڻهو تاريخي سببن ۽ رسمي تعليم ۾ انگريزي، فرانسيسي ۽ سواهيلي کي ٻي ٻوليءَ طور ڳالهائين ۽ سکن ٿا، نه ته مادري ٻولين طور؛ هن خاني جو مقصد بنيادي طور مادري ٻوليون ڏيکارڻ آهي --> [[ڪرونڊي]] | related = ٻيا [[روانڊا-رونڊي]] ماڻهو ۽ [[هيما ماڻهو]] | native_name_lang = }} '''ٽوٽسي''' (اچار: '''ٽوٽسي''')، جن کي '''واتوسي'''، '''واتوٽسي''' يا '''اباتوٽسي''' (اچار: '''اباتوٽسي''') پڻ چيو وڃي ٿو، هڪ [[نسلي گروهه]] آهن، جيڪي بنيادي طور [[روانڊا]] ۽ [[برونڊي]] ۾ آباد آهن.<ref>{{Cite encyclopedia|title=Tutsi|editor-last=Pauls|editor-first=Elizabeth Prine|display-editors=etal|url=https://www.britannica.com/topic/Tutsi|access-date=7 February 2023|encyclopedia=Britannica|date=2007|language=en|archive-date=1 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230201194120/https://www.britannica.com/topic/Tutsi|url-status=live}}</ref> اهي [[بانٽو ٻوليون|بانٽو ٻوليون]] ڳالهائيندڙ ماڻهو آهن<ref>{{Cite encyclopedia|title=Rwanda {{!}} Language & Facts|url=https://www.britannica.com/topic/Rwanda-language|access-date=15 January 2021|encyclopedia=Britannica|date=2019|archive-date=16 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210116032718/https://www.britannica.com/topic/Rwanda-language|url-status=live}}</ref> ۽ [[روانڊا]] ۽ [[برونڊي]] جي ٽن مکيه [[نسلي گروهه|نسلي گروهن]] مان ٻيو سڀ کان وڏو گروهه آهن؛ ٻيا ٻه [[هوتو]] ۽ [[توا]] آهن.<ref name="brenneman">{{cite book |last=Brenneman |first= Richard |year=1969 |title= Rwanda, a Country Study |edition= |location=United States|lccn=2007492448|publisher=US Government |isbn=|id=9910001051459703686|page=46 |oclc= 22675245 }}</ref> تاريخي طور ٽوٽسي [[مال پالڻ|مال پاليندڙ]] هئا ۽ [[جنگجو]] [[ذات (سماج)|طبقي]] ۾ اهم حيثيت رکندا هئا. 1962ع کان اڳ اهي روانڊا جي سماج تي غالب هئا، جيڪو هڪ سرپرستيءَ واري ڍانچي هيٺ ٽوٽسي اشرافيه ۽ هوتو عام ماڻهن تي مشتمل هو. سخت طبقاتي ورهاست واري ان سماج ۾ ٽوٽسي غالب عهدن تي فائز هئا ۽ حڪمران طبقي جو وڏو حصو بڻجندا هئا.<ref name="brenneman"/> == بڻ بڻياد ۽ درجيبندي == آمريڪي تاريخدان [[ڪرسٽوفر ايهرٽ]] جو خيال آهي ته ٽوٽسي گهڻو ڪري [[ڏکڻ ڪوشيٽڪ ٻوليون|ڏکڻ ڪوشيٽڪ]] ٻولين جي هڪ هاڻي ناپيد شاخ جي ڳالهائيندڙن مان نسل رکن ٿا، جنهن کي هو ”ٽيل ڏکڻ ڪوشيٽڪ“ سڏي ٿو. ٽيل ڏکڻ ڪوشيٽڪ ماڻهو 800 ق.م کان ڪجهه وقت اڳ [[آفريڪي عظيم ڍنڍون|آفريڪي عظيم ڍنڍن واري علائقي]] ۾ داخل ٿيا هئا ۽ مال پاليندڙ هئا، جيڪي پنهنجي چوپائي مال تي ڀاڙيندا هئا ۽ ممڪن آهي ته پاڻ اناج نه پوکيندا هجن. اهي جهنگلي جانورن جو شڪار نه ڪندا هئا ۽ مڇي کائڻ منع سمجهيو ويندو هو ۽ ان کان سختيءَ سان پاسو ڪيو ويندو هو. ٽيل ڏکڻ ڪوشيٽڪ طرز زندگيءَ ۾ ٽوٽسي ماڻهن جي زندگيءَ سان نمايان مشابهتون ملن ٿيون، جيڪي پنهنجي ڍورن جي کير، رت ۽ گوشت تي گهڻو ڀاڙين ٿا ۽ روايتي طور اناج پوکڻ ۽ کائڻ کان پاسو ڪندا آهن، ٺڪر جي ٿانون ٺاهڻ ۽ شڪار کي گهٽ درجي جو ڪم سمجهندا آهن ۽ مڇي کائڻ کان به پاسو ڪندا آهن. [[روانڊا-رونڊي]] ٻولين ۾ مال پالڻ سان لاڳاپيل ڪيترائي لفظ [[wikt:Category:Rwanda-Rundi terms derived from South Cushitic languages|ٽيل ڏکڻ ڪوشيٽڪ مان ورتل لفظ]] آهن، جهڙوڪ ”سانڊ“، ”ڳئون جو ڇيڻو“ ۽ ”شينهن“.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=1i-IBmCeNhUC|title=An African Classical Age: Eastern and Southern Africa in World History, 1000 B.C. to A.D. 400|pages=62, 86, 181–183|isbn=978-0-8139-2057-3 |last1=Ehret |first1=Christopher |date=1998 |publisher=University Press of Virginia }}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=xysSAQAAIAAJ|title=Ethiopians and East Africans: The Problem of Contacts|page=11 |last1=Ehret |first1=Christopher |date=1974 }}</ref><ref>{{Cite journal|url = https://www.jstor.org/stable/183030|jstor = 183030|title = We Are What We Eat: Ancient Agriculture between the Great Lakes|last1 = Schoenbrun|first1 = David L.|journal = The Journal of African History|year = 1993|volume = 34|issue = 1|pages = 1–31|doi = 10.1017/S0021853700032989|s2cid = 162660041|url-access = subscription|archive-date = 28 March 2022|access-date = 25 March 2025|archive-url = https://web.archive.org/web/20220328154318/https://www.jstor.org/stable/183030|url-status = live}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=xysSAQAAIAAJ|title=Ethiopians and East Africans: The Problem of Contacts|date=1974 |page=31|publisher=East African Publishing House }}</ref> ڪجهه زباني روايتن ۽ قياسي بيانن ۾ ڪڏهن ڪڏهن ٽوٽسي جي بڻ بڻياد کي [[هارن آف آفريڪا]] جي گروهن سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي وئي آهي، جهڙوڪ صومالي قبيلو [[گادابورسي]]. تنهن هوندي به، اهڙين دعوائن جي حمايت ۾ ڪا به وڏي پيماني تي قبول ڪيل تاريخي يا علمي شاهدي موجود ناهي. مکيه ڌارا واري علمي تحقيق عام طور ٽوٽسي کي آفريڪي عظيم ڍنڍن واري علائقي جي مقامي آبادين جو حصو سمجهي ٿي، جن جي پيچيده تاريخ ڊگهي عرصي واري مقامي ۽ علائقائي رابطن سان ٺهي آهي.<ref>Ehret, Christopher. ''The Civilizations of Africa: A History to 1800''. University of Virginia Press, 2002.</ref><ref>Reliable academic source here</ref> {{blockquote|ڍنڍن واري علائقي جي ڏاکڻي اڌ ۾ اهم مال پاليندڙن طور ڏکڻ ڪوشيٽڪ ماڻهن جو هي دير تائين جاري رهندڙ وجود هڪ دلچسپ امڪان پيدا ڪري ٿو ته بعد واري دور جي ٽوٽسي ۽ [[هيما ماڻهو|هيما]] مال پالڻ واري روايت، جيڪا علائقي جي ڏاکڻي اڌ ۾ سڀ کان وڌيڪ اهم آهي، شايد ڏکڻ ڪوشيٽڪ ثقافت ۾ جڙيل هجي ۽ اهڙيءَ طرح اتر بدران اوڀر کان آيل هجي.|[[ڪرسٽوفر ايهرٽ]]|title=گڏيل قومن جي تعليمي، سائنسي ۽ ثقافتي تنظيم جي آفريڪا جي عام تاريخ: ٻارهين کان سورهين صديءَ تائين آفريڪا|source=<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=HwV2a-lPB70C|title= UNESCO General History of Africa: Africa from the Twelfth to the Sixteenth Century|date= 10 May 1998|page=503|publisher= University of California Press|isbn= 978-0-520-06699-1}}</ref>}} ٽوٽسي پنهنجي نسلي بڻ بڻياد جو هڪ اهم حصو [[اوڀر سوڊانڪ|سوگ اوڀر ساحلي ماڻهن]] مان پڻ حاصل ڪن ٿا، جيڪي هڪ گهڻو اڳ ناپيد ٿيل [[نائلو-صحارائي]] گروهه هئا. سوگ ماڻهو زرعي-مال پاليندڙ هئا، جيڪي لڳ ڀڳ 2000 ق.م ۾ روانڊا ۽ برونڊي ۾ داخل ٿيا ۽ گهڻو ڪري ڏکڻ روانڊا ۽ [[روزيزي درياهه]] جي اوڀر ۽ اولهه وارن علائقن ۾ آباد ٿيا. ايهرٽ موجب اهي [[ڏاکڻي اوڀر سوڊانڪ ٻوليون|ڪير-ابائي ٻولي]] ڳالهائيندا هئا، جيڪا [[نائلوٽڪ ٻوليون|نائلوٽڪ]] ۽ [[سورمڪ ٻوليون|سورمڪ ٻولين]] سان لاڳاپيل، پر انهن کان الڳ هئي. ٽوٽسي ماڻهن پاران ڳالهائجندڙ [[اولهندي ڍنڍن واريون بانٽو ٻوليون]] ۾ ڪيترائي [[wikt:Category:Rwanda-Rundi terms derived from Eastern Sudanic languages|سوگ اوڀر ساحلي لفظ]] موجود آهن، جهڙوڪ ڳئون لاءِ لفظ ''انڪا''، جنهن جي سوگ ٻوليءَ ۾ اصل معنيٰ ”چوپائي مال جو ڪئمپ“ هئي؛ اهو ٽوٽسي مال پالڻ واري روايت ۾ سندن اثر کي ظاهر ڪري ٿو.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=1i-IBmCeNhUC|title=An African Classical Age: Eastern and Southern Africa in World History, 1000 B.C. to A.D. 400|pages=81–85, 101, 306|isbn=978-0-8139-2057-3 |last1=Ehret |first1=Christopher |date=1998 |publisher=University Press of Virginia }}</ref><ref>{{Cite journal|url = https://www.jstor.org/stable/183030|jstor = 183030|title = We Are What We Eat: Ancient Agriculture between the Great Lakes|last1 = Schoenbrun|first1 = David L.|journal = The Journal of African History|year = 1993|volume = 34|issue = 1|pages = 13–15, 30–31|doi = 10.1017/S0021853700032989|s2cid = 162660041|url-access = subscription|archive-date = 28 March 2022|access-date = 25 March 2025|archive-url = https://web.archive.org/web/20220328154318/https://www.jstor.org/stable/183030|url-status = live}}</ref><ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=lmdTAAAAYAAJ |title=Origins of Kingship Traditions and Symbolism in the Great Lakes Region of Africa |page=351 |isbn=978-91-554-7295-5 |last1=Farelius |first1=Birgitta |date=2008 |publisher=Uppsala universitet |archive-date=8 January 2026 |access-date=1 April 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260108143448/https://books.google.com/books?id=lmdTAAAAYAAJ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=qHf8DwAAQBAJ|title=Sacrifice as Terror: The Rwandan Genocide of 1994|date=13 September 2020|pages=63–65|publisher=Routledge|isbn=978-1-000-18448-8|archive-date=4 April 2025|access-date=25 March 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250404221104/https://books.google.com/books?id=qHf8DwAAQBAJ|url-status=live}}</ref> [[وچ سوڊانڪ|وچ سوڊانڪ ماڻهو]] به ممڪن طور ٽوٽسي جي نسلي بڻ بڻياد جو هڪ ٻيو حصو آهن. وچ سوڊانڪ هاري ۽ مال پاليندڙ لڳ ڀڳ 3000 ق.م ۾ روانڊا ۽ برونڊي ۾ داخل ٿيا، ۽ بانٽو ماڻهن ۾ جذب ٿيڻ کان پوءِ به سندن ڪجهه ثقافتي روايتون برقرار رهيون. مثال طور، وچ سوڊانڪ ٻوليون ڳالهائيندڙ سماجن ۾ عورتن کي ڍورن کان پري رکيو ويندو آهي. ٽوٽسي ۽ سندن اتر ۾ رهندڙ پاڙيسري [[هيما ماڻهو|هيما]] ماڻهن ۾ عورتن کي، خاص طور [[حيض چڪر|حيض]] دوران، ڳئون ڏوهڻ جي سخت منع هوندي آهي.<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=lmdTAAAAYAAJ |title=Origins of Kingship Traditions and Symbolism in the Great Lakes Region of Africa |pages=67–68, 116, 351 |isbn=978-91-554-7295-5 |last1=Farelius |first1=Birgitta |date=2008 |publisher=Uppsala universitet |archive-date=8 January 2026 |access-date=1 April 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260108143448/https://books.google.com/books?id=lmdTAAAAYAAJ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite journal|url=https://www.jstor.org/stable/179560|title=Sheep and Central Sudanic Peoples in Southern Africa|page=220|jstor=179560 |last1=Ehret |first1=Christopher |journal=The Journal of African History |date=1968 |volume=9 |issue=2 |doi=10.1017/S0021853700008835 |url-access=subscription }}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=vLPx8f5zZd4C|title=Tribal Crafts of Uganda|date=1953 |page=15}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=1i-IBmCeNhUC|title=An African Classical Age: Eastern and Southern Africa in World History, 1000 B.C. to A.D. 400|pages=8, 96|isbn=978-0-8139-2057-3 |last1=Ehret |first1=Christopher |date=1998 |publisher=University Press of Virginia }}</ref> ”ٽوٽسي“ جي وصف وقت ۽ هنڌ سان گڏ بدلجندي رهي آهي. روانڊا ۾ سماجي ڍانچا نوآبادياتي دور ۾ [[روانڊا-اورونڊي|بيلجيمي حڪمراني]] هيٺ به غير مستحڪم رهيا. عام طور ٽوٽسي اشرافيه يا امير طبقو، عام ٽوٽسي ماڻهن کان الڳ سمجهيو ويندو هو. جڏهن بيلجيمي نوآبادياتي انتظاميه روانڊا-برونڊي ۾ آدمشماري ڪئي، تڏهن ماڻهن کي هڪ سادي درجيبنديءَ واري سرشتي تحت سڃاتو ويو. ”ٽوٽسي“ ان شخص کي چيو ويو، جيڪو ڏهن کان وڌيڪ ڳئون جو مالڪ هجي يا جنهن ۾ ڪجهه جسماني خاصيتون هجن، جهڙوڪ ڊگهو ۽ سنهو نڪ، [[مٿانهان ڳل جا هڏا]] يا ڇهن فوٽن کان وڌيڪ قد؛ اهي سڀ خاصيتون ٽوٽسي ماڻهن سان لاڳاپيل عام بيانن ۾ شامل ڪيون وينديون هيون. نوآبادياتي دور ۾ [[هيميٽڪ مفروضو|هيميٽڪ مفروضي]] مطابق اهو خيال پيش ڪيو ويو ته ٽوٽسي [[هارن آف آفريڪا]] مان [[آفريڪي عظيم ڍنڍون|عظيم ڍنڍن واري علائقي]] ۾ آيا هئا.<ref>International Institute of African Languages and Cultures, Africa, Volume 76, (Oxford University Press., 2006), pg 135.</ref><ref>{{Cite news|title=Shooting Star of the Continent|date=10 June 2010|author1=Josh Kron|work=Haaretz|url=https://www.haaretz.com/2010-06-10/ty-article/shooting-star-of-the-continent/0000017f-e0e7-d568-ad7f-f3ef944b0000|access-date=7 February 2023|archive-date=24 February 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250224015029/https://www.haaretz.com/2010-06-10/ty-article/shooting-star-of-the-continent/0000017f-e0e7-d568-ad7f-f3ef944b0000|url-status=live}}</ref> ڪجهه ماڻهن{{Who|date=August 2025}} ٽوٽسي کي [[ڪوشيٽڪ ٻوليون ڳالهائيندڙ ماڻهو|ڪوشيٽڪ بڻ]] وارو سمجهيو آهي، جيتوڻيڪ اهي ڪا [[ڪوشيٽڪ ٻوليون|ڪوشيٽڪ ٻولي]] نٿا ڳالهائين ۽ لڳ ڀڳ 400 سالن کان ساڳين علائقن ۾ رهندا آيا آهن، جنهن دوران علائقي جي هوتو ماڻهن سان گهڻي پيماني تي شاديون ٿيون آهن. هوتو ۽ ٽوٽسي جي ڊگهي عرصي واري گڏجڻ ۽ شادين جي تاريخ سبب ڪجهه نسل نگارن ۽ تاريخدانن جو خيال آهي ته هوتو ۽ ٽوٽسي کي مڪمل طور الڳ نسلي گروهه سڏڻ درست ناهي.<ref>[[فلپ گوري وچ]], {{cite book |title=We Wish to Inform You That Tomorrow We Will Be Killed With Our Families |title-link=We Wish to Inform You That Tomorrow We Will Be Killed With Our Families |year=1998}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.preventgenocide.org/edu/pastgenocides/rwanda/indangamuntu.htm|title='Indangamuntu 1994: Ten years ago in Rwanda this ID Card cost a woman her life' by Jim Fussell|website=www.preventgenocide.org|access-date=5 January 2013|archive-date=15 November 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121115092142/http://www.preventgenocide.org/edu/pastgenocides/rwanda/indangamuntu.htm|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite magazine |last=Gourevitch |first=Philip |date=10 December 1995 |title=From 1995: Rwanda, After the Genocide |url=https://www.newyorker.com/magazine/1995/12/18/after-the-genocide |access-date=14 May 2025 |magazine=The New Yorker |language=en-US |issn=0028-792X |archive-date=19 April 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180419183503/https://www.newyorker.com/magazine/1995/12/18/after-the-genocide |url-status=live }}</ref> == جينيات == {{See also|هوتو، ٽوٽسي ۽ توا جي بڻ بڻياد}} === واءِ-ڊي اين اي === [[واءِ ڪروموسوم]] بابت جديد جينياتي اڀياس عام طور ظاهر ڪن ٿا ته ٽوٽسي، هوتو وانگر، گهڻو ڪري بانٽو بڻ بڻياد رکن ٿا (60٪ [[هيپلوگروپ E1b1a (Y-DNA)|E1b1a]]، 20٪ [[هيپلوگروپ B (Y-DNA)|B]]، 4٪ [[هيپلوگروپ E1b1 (Y-DNA)|E-P2]](xE1b1a)). [[هارن آف آفريڪا]] ۽ [[اتر آفريڪا]] سان لاڳاپيل پدري جينياتي اثر تمام گهٽ آهن (3٪ کان گهٽ [[هيپلوگروپ E1b1b (Y-DNA)|E1b1b-M35]])، ۽ انهن کي گهڻو اڳ جي انهن آبادين سان منسوب ڪيو وڃي ٿو، جيڪي پوءِ جذب ٿي ويون. تنهن هوندي به، ٽوٽسي وٽ هيپلوگروپ B جا واءِ-ڊي اين اي پدري سلسلا (14.9٪ B) هوتو (4.3٪ B) جي ڀيٽ ۾ گهڻو وڌيڪ آهن.<ref>{{cite journal | last1 = Luis | first1 = J. R. | display-authors = etal | year = 2004 | title = The Levant versus the Horn of Africa: Evidence for Bidirectional Corridors of Human Migrations | journal = American Journal of Human Genetics | volume = 74 | issue = 3| pages = 532–544 | doi = 10.1086/382286 | pmid = 14973781 | pmc=1182266}}</ref> === آٽوسومل ڊي اين اي === عام طور ٽوٽسي پنهنجن پاڙيسري بانٽو آبادين، خاص طور هوتو، سان ويجهي جينياتي مائٽي رکن ٿا. تنهن هوندي به، اهو واضح ناهي ته اها هڪجهڙائي بنيادي طور ٻنهي برادرين وچ ۾ شادين ذريعي وڏي پيماني تي ٿيندڙ جينياتي ڏي وٺ جو نتيجو آهي يا سندن گڏيل بڻ بڻياد مان پيدا ٿي آهي: <blockquote>[...] ڪيترين نسلن تائين [[جين وهڪرو|جين وهڪري]] انهن ٻن بانٽو ماڻهن جي وچ ۾ اڳ موجود ممڪن واضح جسماني فرقن کي ختم ڪري ڇڏيو؛ اهي فرق عام طور قد، جسماني بناوٽ ۽ چهري جي خاصيتن سان منسوب ڪيا ويندا هئا. ماڻهن ۾ جسماني خاصيتن جو هڪ وسيع سلسلو موجود هجڻ باوجود، بيلجيمي اختيارين 1920ع واري ڏهاڪي ۾ معاشي معيارن جي بنياد تي نسلي وابستگي کي قانوني طور مقرر ڪيو. نتيجي طور غير واضح حياتياتي فرقن تي رسمي ۽ سخت سماجي ورهاست لاڳو ڪئي وئي. ڪجهه حد تائين، پوءِ وارن ڏهاڪن ۾ انهن درجن جي لچڪ حياتياتي فرقن جي تصور کي وڌيڪ مضبوط ڪيو، جنهن سان ڊگهي قد واري اشرافيه ۽ ننڍي قد واري هيٺئين طبقي جو تصور پيدا ٿيو، پر اهو ڪجهه صديون اڳ موجود جينياتي ذخيرن سان ٿورو ئي لاڳاپيل هو. تنهنڪري سماجي درجا ته حقيقي آهن، پر هوتو ۽ ٽوٽسي جي وچ ۾ ڳولهي سگهجندڙ جينياتي فرق تمام گهٽ يا تقريباً نه آهن.<ref>[[جوزف سي. ملر]] (مدير)، ''New Encyclopedia of Africa''، جلد 2، Dakar-Hydrology، Charles Scribner's Sons.</ref></blockquote> === قد === سندن سراسري قد لڳ ڀڳ {{convert|5|ft|9|in|cm}} آهي، جڏهن ته ڪجهه ماڻهن جو قد {{convert|7|ft|cm}} کان به وڌيڪ درج ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/1964/02/23/the-rise-and-fall-of-the-watusi.html|title=The Rise and Fall Of the Watusi|newspaper=The New York Times|date=23 February 1964}}</ref><ref>{{Cite web |date=18 June 2020 |title=Did you know of the Tutsi people in Rwanda?They are among the Tallest people in Africa |url=https://www.jamiiforums.com/threads/did-you-know-of-the-tutsi-people-in-rwanda-they-are-among-the-tallest-people-in-africa.1745470/ |access-date=14 May 2025 |website=JamiiForums |language=en-US |archive-date=20 August 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250820090953/https://www.jamiiforums.com/threads/did-you-know-of-the-tutsi-people-in-rwanda-they-are-among-the-tallest-people-in-africa.1745470/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=samson |date=5 December 2022 |title=The Tutsi of Rwanda |url=https://africaadventurevacations.com/the-tutsi-of-rwanda/ |access-date=14 May 2025 |website=Africa Adventure Vacations |language=en-US}}</ref> == تاريخ == {{multiple image | direction = vertical | width = | footer = | image1 = | caption1 we = | image2 = King's palace in Nyanza.jpg | caption2 we = | image3 = Chifu Kaware safarini (Kandt 1904 II, 97).png | caption3 = [[نيانزا، روانڊا|نيانزا]] ۾ روايتي ٽوٽسي بادشاهه جو محل (مٿي) ۽ روانڊا {{circa|1900}}، ٽوٽسي سردار ڪاواري سفر دوران (هيٺ) }} نوآبادياتي حڪمرانن جي اچڻ کان اڳ روانڊا تي 15هين صديءَ کان ٽوٽسي-غالب بادشاهت حڪمراني ڪندي رهي هئي.<ref>{{Cite web |title=History |url=https://www.rlp-ruanda.de/en/the-two-countries/rwanda/history/ |access-date=14 May 2025 |website=www.rlp-ruanda.de}}</ref><ref>{{Cite web |title=Rise of Rwanda {{!}} EBSCO Research Starters |url=https://www.ebsco.com/research-starters/history/rise-rwanda |access-date=14 May 2025 |website=www.ebsco.com |language=en |archive-date=20 August 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250820100953/https://www.ebsco.com/research-starters/history/rise-rwanda |url-status=live }}</ref> 1897ع ۾ [[جرمن سلطنت|جرمني]] بادشاهه سان اتحاد قائم ڪري روانڊا ۾ پنهنجو اثر قائم ڪيو، جنهن سان نوآبادياتي دور جي شروعات ٿي.<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=lKFpAgAAQBAJ |last=Carney |first=J.J. |title=Rwanda Before the Genocide: Catholic Politics and Ethnic Discourse in the Late Colonial Era |page=24 |publisher=Oxford University Press |year=2013 |isbn=9780199982288}}</ref> پوءِ [[پهرين عالمي جنگ]] دوران 1916ع ۾ [[بيلجيم]] روانڊا تي قبضو ڪيو. ٻنهي يورپي طاقتن روانڊا جي بادشاهه وسيلي حڪمراني ڪئي ۽ ٽوٽسي-حمايتي پاليسي جاري رکي.{{Citation needed|date=August 2025}} ان دوران برونڊي ۾ ''[[گانوا]]'' نالي حڪمران ڌڙو اڀريو، جنهن جلدي ملڪ جي انتظام تي اثرائتو ڪنٽرول حاصل ڪري ورتو. {{Langx|rn|گانوا|label=none}} پنهنجي حڪمراني لاءِ هوتو ۽ ٽوٽسي ٻنهي جي حمايت تي ڀاڙيندا هئا ۽ برونڊي جي اندر انهن کي نه هوتو ۽ نه ئي ٽوٽسي سمجهيو ويندو هو.<ref>{{Cite book |last1=DeRouen |first1=Karl R. |url=https://books.google.com/books?id=nrN077AEgzMC&dq=Ganwa+ethnic&pg=PA205 |title=Civil Wars of the World: Major Conflicts Since World War II |last2=Heo |first2=Uk |date=2007 |publisher=ABC-CLIO |isbn=978-1-85109-919-1 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Mawer |first=Kit |date=16 October 2022 |title=Burundi Country Report |url=https://www.genocidewatch.com/single-post/country-report-burundi |access-date=14 May 2025 |website=genocidewatch |language=en}}</ref> روانڊا 1897ع کان 1916ع تائين جرمني ۽ 1922ع کان 1961ع تائين بيلجيم جي نوآبادي رهيو. ٽوٽسي ۽ هوتو ٻنهي مان روايتي حڪمران اشرافيه موجود هئي، پر ٻنهي نوآبادياتي طاقتن رڳو ٽوٽسي ماڻهن کي تعليم حاصل ڪرڻ ۽ نوآبادياتي حڪومت ۾ حصو وٺڻ جا وڌيڪ موقعا ڏنا. اهڙين امتيازي پاليسين ناراضگي پيدا ڪئي.{{citation needed|date=November 2021}} جڏهن بيلجيمي اختيارين اقتدار سنڀاليو، تڏهن انهن جو خيال هو ته مختلف آبادين کي اڳئين سڃاڻپ مطابق الڳ درجن ۾ رکڻ سان علائقي تي وڌيڪ آسانيءَ سان حڪمراني ڪري سگهجي ٿي. 1920ع واري ڏهاڪي ۾ بيلجيمي اختيارين ماڻهن کان لازمي طور هڪ مخصوص نسلي گروهه سان پنهنجي سڃاڻپ جو اظهار ڪرائڻ شروع ڪيو ۽ آدمشمارين ۾ انهن کي انهيءَ بنياد تي درجي بندي ڪيو.<ref>{{Cite web |title=Divided by Ethnicity - United States Holocaust Memorial Museum |url=https://www.ushmm.org/genocide-prevention/countries/rwanda/divided-by-ethnicity |access-date=14 May 2025 |website=www.ushmm.org |language=en-US |archive-date=25 May 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250525204543/https://www.ushmm.org/genocide-prevention/countries/rwanda/divided-by-ethnicity |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=Rwanda Chronology {{!}} FRONTLINE |url=https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/rwanda/etc/cron.html |access-date=14 May 2025 |website=www.pbs.org |archive-date=30 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160330124130/http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/rwanda/etc/cron.html |url-status=live }}</ref> 1959ع ۾ بيلجيم پنهنجي اڳوڻي پاليسيءَ کان هٽي ويو ۽ آزاديءَ کان پوءِ عام چونڊن وسيلي اڪثريتي هوتو آباديءَ کي حڪومت تي ڪنٽرول حاصل ڪرڻ جو رستو ڏنو. ان تبديليءَ تي بيلجيم جي اندروني سياست جو پڻ اثر هو، جتي هوتو اڪثريت خلاف امتياز کي فليمش-والون تڪرار سان لاڳاپيل بيلجيم جي اندروني دٻاءَ سان مشابه سمجهيو وڃڻ لڳو، ۽ هوتو ماڻهن جي جمهوريت سازي ۽ سياسي بااختياري کي ٽوٽسي غلبي جي مقابلي ۾ جائز ردعمل طور ڏٺو ويو. روانڊا ۽ برونڊي جي آزاديءَ کان اڳ واري دور ۾ بيلجيمي پاليسيون گهڻو بدلجنديون رهيون.{{citation needed|date=November 2021}} === روانڊا ۽ برونڊي جي آزادي (1962ع) === روانڊا ۾ هوتو اڪثريت [[روانڊا انقلاب|ٽوٽسي حڪمراني خلاف بغاوت ڪئي]] ۽ اقتدار حاصل ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي. ڪيترائي ٽوٽسي ملڪ ڇڏي [[يوگنڊا]] ۽ [[تنزانيا]] سميت پاڙيسري ملڪن ۾ جلاوطنيءَ جون برادريون قائم ڪرڻ لڳا.<ref>Michael Bowen, ''Passing by;: The United States and genocide in Burundi'', 1972, (Carnegie Endowment for International Peace, 1973), p. 49</ref><ref>René Lemarchand, ''Selective genocide in Burundi'' (Report – Minority Rights Group; no. 20, 1974)</ref><ref>Rene Lemarchand, ''Burundi: Ethnic Conflict and Genocide'' (New York: Woodrow Wilson Center and [[Cambridge University Press]], 1996) *Edward L. Nyankanzi, ''Genocide: Rwanda and Burundi'' (Schenkman Books, 1998)</ref><ref>Christian P. Scherrer, ''Genocide and crisis in Central Africa: conflict roots, mass violence, and regional war''; foreword by [[Robert Melson (political scientist)|Robert Melson]]. Westport, Conn.: Praeger, 2002</ref><ref>Weissman, Stephen R."[http://www.usip.org/pubs/peaceworks/pwks22.html Preventing Genocide in Burundi Lessons from International Diplomacy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090311024548/http://www.usip.org/pubs/peaceworks/pwks22.html |date=11 March 2009 }}", [[United States Institute of Peace]]</ref>{{Excessive citations inline|date=July 2026}} نوآبادياتي دور جي کليل نسلي امتياز جون ڪجهه صورتون مختلف روانڊائي ۽ برونڊيائي حڪومتن هيٺ پڻ جاري رهيون، جن ۾ اهڙا سڃاڻپ ڪارڊ شامل هئا، جيڪي ٽوٽسي ۽ هوتو کي الڳ سڃاڻيندا هئا.{{Citation needed|date=August 2025}} === برونڊي ۾ نسلي تشدد (1993ع) === {{Main|برونڊي ۾ 1993ع جو نسلي تشدد}} 1993ع ۾ برونڊي جو پهريون جمهوري طور چونڊيل صدر [[ميلڪيور ندادايي]]، جيڪو هوتو هو، ٽوٽسي فوجي آفيسرن هٿان قتل ڪيو ويو، جيئن آئين موجب سندس جانشينيءَ جو حقدار شخص{{Who|date=August 2025}} پڻ قتل ڪيو ويو.<ref>''International Commission of Inquiry for Burundi: Final Report'', Part III: Investigation of the Assassination. Conclusions at [http://www.usip.org/library/tc/doc/reports/burundi_coi/burundi_coi1996pt3.html#VII USIP.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081201132151/http://www.usip.org/library/tc/doc/reports/burundi_coi/burundi_coi1996pt3.html#VII |date=1 December 2008 }}</ref> ان سان [[برونڊي ۾ 1993ع جو نسلي تشدد|برونڊي ۾ نسلي تشدد]] ڀڙڪي اٿيو، جنهن ۾ ”ممڪن طور 25,000 تائين ٽوٽسي“—جن ۾ فوجي اهلڪار، سرڪاري ملازم ۽ عام شهري شامل هئا<ref>{{Cite web |last=Refugees |first=United Nations High Commissioner for |title=Refworld {{!}} Human Rights Watch World Report 1995 – Burundi |url=https://www.refworld.org/docid/467fca9a8.html |access-date=20 April 2023 |website=Refworld |language=en |archive-date=14 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230914133127/https://www.refworld.org/docid/467fca9a8.html |url-status=live }}</ref>—هوتو ماڻهن هٿان قتل ڪيا ويا، جڏهن ته ”گهٽ ۾ گهٽ ايترا ئي“ هوتو ٽوٽسي ماڻهن هٿان ماريا ويا.<ref name=totten2>{{Cite book | author1= René Lemarchand | chapter= The Burundian Genocide | page = 331 |editor1-last=Totten|editor1-first=Samuel|chapter-url=https://books.google.com/books?id=5Ef8Hrx8Cd0C&pg=PA331|title=Century of Genocide: Critical Essays and Eyewitness Accounts|editor2-last=Parsons|editor2-first=William S.|editor3-last=Charny|editor3-first=Israel W.|date=2004 | edition= Second |publisher=Routledge|isbn=978-0-415-94430-4|language=en}}</ref><ref>{{Cite news |title=Burundi {{!}} History, Geography, & Culture {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Burundi |archive-url=https://web.archive.org/web/20260522185203/https://www.britannica.com/place/Burundi |archive-date=2026-05-22 |access-date=2026-05-30 |work=Encyclopedia Britannica |language=en}}</ref> [[اروشا معاهدا (برونڊي)|2000ع جي اروشا معاهدن]] کان پوءِ برونڊي جي ٽوٽسي اقليت هوتو اڪثريت سان نسبتاً وڌيڪ برابريءَ واري طريقي سان اقتدار ورهائي ٿي. روايتي طور ٽوٽسي وٽ وڌيڪ معاشي طاقت هئي ۽ فوج تي پڻ سندن ڪنٽرول رهيو.<ref name=ICIBFR-496>International Commission of Inquiry for Burundi (2002)</ref> === روانڊا ۾ 1994ع جي ٽوٽسي خلاف نسل ڪشي === {{Main|روانڊا جي نسل ڪشي}} [[File:Rwandan Patriotic Front Flag.svg|thumb|right|ٽوٽسي-قيادت واري [[روانڊا محب وطن محاذ]] جو جهنڊو]] روانڊا ۾ به ڪجهه مشابه واقعن جو سلسلو ٿيو، جتي 1962ع ۾ هوتو اقتدار ۾ آيا. ان کان پوءِ ٽوٽسي ماڻهن خلاف ڪيترن ئي موقعن تي ظلم ۽ امتياز ٿيو، جنهن سبب ڪيترائي ٽوٽسي ملڪ ڇڏي ويا. [[روانڊا انقلاب]] (1959ع–1961ع) دوران ٽوٽسي مخالف تشدد کان پوءِ وڏي تعداد ۾ ٽوٽسي جلاوطن ٿيا.{{Citation needed|date=August 2025}} انهن جلاوطن ٽوٽسي برادرين مان ٽوٽسي باغي تحريڪون وجود ۾ آيون. [[روانڊا محب وطن محاذ]] (آر پي ايف)، جيڪو گهڻو ڪري يوگنڊا ۾ رهندڙ جلاوطن ٽوٽسي ماڻهن تي مشتمل هو، 1990ع ۾ روانڊا تي حملو ڪيو، جنهن جو مقصد ٽوٽسي لاءِ ٻيهر سياسي اقتدار حاصل ڪرڻ هو. آر پي ايف کي [[يوگنڊا جي بش جنگ]] مان منظم غير روايتي جنگ جو تجربو حاصل هو ۽ ان کي يوگنڊا جي حڪومت کان مدد پڻ ملي. آر پي ايف جي شروعاتي اڳڀرائي روانڊا حڪومت لاءِ فرانس طرفان هٿيار پهچائڻ کان پوءِ روڪي وئي. امن لاءِ ڪوششون آخرڪار [[اروشا معاهدا (روانڊا)|1993ع جي اروشا معاهدن]] تائين پهتيون.{{Citation needed|date=August 2025}} [[جووينال هابياريمانا ۽ سيپرين نتارياميرا جو قتل|روانڊا ۽ برونڊي جي صدرن جي قتل]] کان پوءِ اهو معاهدو ٽٽي پيو، جنهن سان ٻيهر جنگ شروع ٿي ۽ 1994ع جي [[روانڊا جي نسل ڪشي]] جي شروعات ٿي. ان نسل ڪشيءَ دوران هوتو انتهاپسندن اندازي موجب 500,000 کان 600,000 ماڻهن کي قتل ڪيو، جن مان گهڻا ٽوٽسي هئا.<ref>{{cite journal |last1=Guichaoua |first1=André |title=Counting the Rwandan Victims of War and Genocide: Concluding Reflections |journal=Journal of Genocide Research |date=2020 |volume=22 |issue=1 |pages=125–141 |doi=10.1080/14623528.2019.1703329|s2cid=213471539 }} 500,000–800,000 is the range of scholarly estimates listed on the third page of the paper.</ref><ref name=Meierhenrich>{{cite journal |last1=Meierhenrich |first1=Jens |author-link=Jens Meierhenrich |title=How Many Victims Were There in the Rwandan Genocide? A Statistical Debate |journal=Journal of Genocide Research |date=2020 |volume=22 |issue=1 |pages=72–82 |doi=10.1080/14623528.2019.1709611|s2cid=213046710 |quote=Despite the various methodological disagreements among them, none of the scholars who participated in this forum gives credence to the official figure of 1,074,107 victims... Given the rigour of the various quantitative methodologies involved, this forum's overarching finding that the death toll of 1994 is nowhere near the one-million-mark is – scientifically speaking – incontrovertible.}}</ref><ref name=Reydams>{{cite journal |last1=Reydams |first1=Luc|author-link=Luc Reydams |title='More than a million': the politics of accounting for the dead of the Rwandan genocide |journal=Review of African Political Economy |date=2020 |volume=48|issue=168|pages=235–256 |doi=10.1080/03056244.2020.1796320|s2cid=225356374|quote=The government eventually settled on 'more than a million', a claim which few outside Rwanda have taken seriously.<p>The death of 'more than a million' Tutsi became the foundation of the new Rwanda, where former exiles hold a monopoly on power. It also created the socio-political environment for the mass criminalisation of Hutu. Gacaca courts eventually tried more than a million (Nyseth Brehm, Uggen, and Gasanabo 2016), which led President Kagame to suggest that all Hutu bear responsibility and should apologise (Benda 2017, 13). Thus the new Rwanda is built not only on the death of 'more than a million" Tutsi but also on the collective guilt of Hutu. This state of affairs is in no one's interests except the regime's.</p>|doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite news |last=Doherty |first=Ben |date=25 February 2024 |title=More than half a million people killed in 100 days: how the 1994 Rwanda genocide unfolded |url=https://www.theguardian.com/australia-news/2024/feb/26/more-than-half-a-million-people-killed-in-100-days-how-the-1994-rwanda-genocide-unfolded-ntwnfb |access-date=14 May 2025 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref><ref>{{Cite web |title=Rwanda |url=https://cla.umn.edu/chgs/holocaust-genocide-education/resource-guides/rwanda |access-date=14 May 2025 |website=College of Liberal Arts |language=en |archive-date=11 May 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250511215213/https://cla.umn.edu/chgs/holocaust-genocide-education/resource-guides/rwanda |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite magazine |last=Rieff |first=David |date=4 June 2007 |title=God and Man in Rwanda |url=https://www.vanityfair.com/magazine/1994/12/rwanda199412 |access-date=14 May 2025 |magazine=Vanity Fair |language=en-US}}</ref> نسل ڪشيءَ کان پوءِ فتح حاصل ڪندڙ ٽوٽسي-قيادت واري آر پي ايف جولاءِ 1994ع ۾ اقتدار ۾ آئي. == ثقافت == [[File:Brooklyn Museum 22.1403 Wrist Guard Igitembe.jpg|thumb|right|روايتي ٽوٽسي ڪلائيءَ جو محافظ (''اگيٽيمبي'')]] روانڊا ۾ 15هين صديءَ کان 1961ع تائين ٽوٽسي ماڻهن تي هڪ بادشاهه، يعني {{Langx|rw|موامي|label=none}}، حڪمراني ڪندو هو. بيلجيم قومي [[ريفرينڊم]] کان پوءِ بادشاهت ختم ڪري ڇڏي، جنهن جي نتيجي ۾ ملڪ آزاديءَ ڏانهن وڌيو. ان جي ابتڙ، ملڪ جي اتر-اولهندي حصي ۾، جتي هوتو آبادي اڪثريت ۾ هئي، وڏا زميندار اقتدار ۾ شريڪ هوندا هئا؛ اهو بندوبست هاڻوڪي يوگنڊا جي [[بوگنڊا]] سماج سان مشابهت رکندو هو. پنهنجي بادشاهه جي حڪمراني هيٺ ٽوٽسي ثقافت روايتي طور انصاف جي انتظام ۽ حڪومت هلائڻ جي چوڌاري ڦرندي هئي. چوپائي مال جي ملڪيت گهڻو ڪري سندن هٿ ۾ هوندي هئي ۽ هو پنهنجي پيداوار تي گذارو ڪندا هئا. سندن طرز زندگي کين گهڻو فارغ وقت پڻ ڏيندو هو، جيڪو هو شاعري، اڻت ۽ موسيقيءَ جي واڌ ويجهه ۾ صرف ڪندا هئا. هوتو هارين ۽ ٻين مقامي رهواسين جي مقابلي ۾ ٽوٽسي جي [[غالب اقليت]] واري حيثيت سبب، ان رشتي کي جاگيردار يورپ جي سردارن ۽ هارين جي وچ واري رشتي سان تشبيهه ڏني وئي آهي.<ref name="Fage120">{{cite book|last1=Fage|first1=John|title=A History of Africa|publisher=Routledge|isbn=978-1317797272|page=120|url=https://books.google.com/books?id=mXa4AQAAQBAJ|access-date=8 January 2015|date=23 October 2013}}</ref> [[File:Brooklyn Museum 1912a-b Basket and Lid.jpg|thumb|left|روايتي ٽوٽسي [[ٽوڪري]]]] برطانوي تاريخدان جان فيج موجب، سيرولوجي جي لحاظ کان ٽوٽسي بانٽو ۽ [[نائلوٽڪ ماڻهو|نائلوٽڪ]] آبادين سان لاڳاپيل آهن. سندس خيال ۾ اها ڳالهه ڍنڍن واري بادشاهتن جي شروعاتي ٽوٽسي-هيما حڪمران طبقي لاءِ ڪوشيٽڪ بڻ بڻياد جي امڪان کي گهٽ ڪري ٿي. تنهن هوندي به، انهن بادشاهتن جون شاهي تدفين جون رسمون ڏکڻ [[ايٿوپيا]] جي [[گيبي علائقو|گيبي علائقي]] جي اڳوڻين ڪوشيٽڪ سِداما رياستن جي روايتن سان گهڻي مشابهت رکن ٿيون.<ref name="Fage120" /> ان جي ابتڙ، مائونٽ ڪينيا واري علائقي ۾ ٽوٽسي-هيما جي اتر ۾ رهندڙ بانٽو آباديون، جهڙوڪ اگي ڪيويو، جديد دور تائين بنيادي طور بادشاهه کان سواءِ هيون ۽ انهن وٽ عمر جي گروهن تي ٻڌل اهڙو غير رياستي نظام هو، جيڪو انهن ڪوشيٽڪ ماڻهن کان اختيار ڪيو هو. ٻئي طرف، تنزانيا ۾ ٽوٽسي-هيما جي ڏکڻ ۾ ڪيترين بانٽو بادشاهتن ۾ سرداريءَ جو اهڙو ئي نمونو موجود هو، جيڪو ٽوٽسي-هيما سماج سان مشابهت رکندڙ هو. ڇاڪاڻ ته ڪوشيٽڪ سِداما بادشاهتن جا نائلوٽڪ گروهن سان لاڳاپا هئا، فيج تجويز ڪري ٿو ته ٽوٽسي ممڪن طور اهڙي ئي ڪنهن لڏپلاڻ ڪندڙ نائلوٽڪ آبادي مان نڪتل هجن. سندس خيال موجب ٽوٽسي جا نائلوٽڪ ابا ڏاڏا اڳئين دور ۾ ثقافتي وچولي جو ڪردار ادا ڪندا هئا، پاڙيسري ڪوشيٽڪ بادشاهتن کان ڪجهه شاهي روايتون اختيار ڪندا هئا ۽ پوءِ جڏهن هو عظيم ڍنڍن واري علائقي ۾ بانٽو اصلوڪن ماڻهن جي وچ ۾ آباد ٿيا ته اهي روايتون پاڻ سان ڏکڻ طرف کڻي آيا.<ref name="Fage120" /> تنهن هوندي به، اڄ ٽوٽسي ۽ هوتو جي ثقافتن ۾ تمام ٿورا واضح فرق نظر اچن ٿا؛ ٻئي گروهه ساڳي [[بانٽو ٻوليون|بانٽو ٻولي]] ڳالهائين ٿا.<ref>The Editors of Encyclopaedia Britannica. "Tutsi". Encyclopedia Britannica, 6 May. 2025, https://www.britannica.com/topic/Tutsi. Accessed 14 May 2025</ref> تاريخي طور ٻنهي گروهن جي وچ ۾ شادين جي شرح تمام گهڻي هئي ۽ 20هين صديءَ تائين سندن لاڳاپا عام طور سٺا رهيا. ڪيترن عالمن جو نتيجو آهي ته ”ٽوٽسي“ جي سڃاڻپ بنيادي طور نسلي سڃاڻپ کان وڌيڪ سماجي طبقي يا ذات جي اظهار طور ڪم ڪندي رهي آهي. برونڊي ۽ روانڊا جي ماڻهن جون ٻوليون به هڪ ٻئي سان گهڻيون مشابهت رکن ٿيون، يعني [[ڪرونڊي]] ۽ [[ڪنياروانڊا]]. تاريخي سببن ڪري انگريزي، فرانسيسي ۽ سواهيلي به مختلف سرڪاري حيثيتن ۾ استعمال ٿين ٿيون ۽ برونڊي ۽ روانڊا ٻنهي ۾ ٻي ٻوليءَ طور وڏي پيماني تي ڳالهائجن ٿيون.<ref name="BC">{{Cite web|url=https://www.teachingenglish.org.uk/sites/teacheng/files/Euromonitor%20Report%20A4.pdf|title=The Benefits of the English Language for Individuals and Societies: Quantitative Indicators from Cameroon, Nigeria, Rwanda, Bangladesh and Pakistan|access-date=7 February 2023|archive-date=9 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230309070332/https://www.teachingenglish.org.uk/sites/teacheng/files/Euromonitor%20Report%20A4.pdf|url-status=live}}</ref> == ڪانگو ۾ ٽوٽسي == عالمن{{Who|date=August 2025}} گهڻي عرصي کان اهو تسليم ڪيو آهي ته هاڻوڪي [[ڪانگو جي جمهوري جمهوريه]] (ڊي آر سي) ۾ ٽوٽسي موجودگيءَ کي بهتر نموني سمجهڻ لاءِ ٻن مکيه گروهن ۾ فرق ڪرڻ ضروري آهي، جن جي تاريخن کي نوآبادياتي پاليسين ۽ پوءِ وارن سياسي تڪرارن گهڻو متاثر—۽ ڪيترين حالتن ۾ بگاڙيو—آهي.{{Citation needed|date=March 2025}} === اتر ۽ ڏکڻ ڪيوو ۾ بانياروانڊا === ٽوٽسي جي هڪ ٻي اهم موجودگي [[اتر ڪيوو]] جي ڪجهه حصن ۾ وسيع [[بانياروانڊا]] برادريءَ جي اندر ملي ٿي. هن برادريءَ ۾ ٽوٽسي ۽ هوتو ٻئي شامل آهن ۽ اها گهڻو ڪري پاڙيسري [[روانڊا]] مان مختلف دورن ۾ ٿيندڙ لڏپلاڻن جو نتيجو آهي، جيڪي نوآبادياتي دور کان اڳ، نوآبادياتي دور ۽ نسل ڪشي کان پوءِ جي زمانن تائين جاري رهيون. خاص طور 1994ع جي [[روانڊا جي نسل ڪشي]] دوران ۽ ان کان پوءِ ٿيندڙ وڏي پيماني واري لڏپلاڻ چڱيءَ طرح دستاويز ٿيل آهي ۽ ان اوڀر ڪانگو جي نسلي بناوٽ کي گهڻو بدلائي ڇڏيو.<ref>Uvin, Peter. "The Congo and the Rwandan Tragedy: Politics, Ideology and the Struggle for Power." ''Journal of Eastern African Studies'', vol. 1, no. 2, 2007, pp. 281–300.</ref><ref>Reyntjens, Filip. ''Political Awakening in the Belgian Congo: The Early Phase, 1908–1945''. Cambridge University Press, 2019.</ref> علمي اتفاقِ راءِ موجب اهي لڏپلاڻون ڪنهن هڪ ٻاهرين واقعي جو نتيجو نه هيون، پر انهن جا پيچيده تاريخي پس منظر آهن، جيڪي اڄ به علائقائي سياست تي اثرانداز ٿين ٿا.{{Citation needed|date=August 2025}} === تڪرار ۽ هاڻوڪا مسئلا === اوڀر ڊي آر سي ڪيترن ڏهاڪن کان هٿياربند تڪرارن جو اهم مرڪز رهيو آهي، جتي ڪيترائي هٿياربند گروهه سرگرم رهيا آهن. انهن مان ڪجهه، خاص طور [[نيشنل ڪانگريس فار دي ڊفينس آف دي پيپل]] (سي اين ڊي پي) مان نڪتل ۽ پوءِ [[23 مارچ تحريڪ|ايم 23]] جي نالي سان مشهور ٿيندڙ تنظيمون، ٽوٽسي پس منظر رکندڙ ماڻهن جي قيادت هيٺ رهيون آهن. تنهن هوندي به انهن گروهن کي رڳو نسلي نقطه نظر سان ڏسڻ صورتحال کي حد کان وڌيڪ سادو ڪري ڇڏي ٿو. علمي اڀياس عام طور ان ڳالهه تي متفق آهن ته تڪرارن جون پاڙون نوآبادياتي ورثي، [[ڪوبالٽ]] جهڙن قيمتي وسيلن تي مقابلي ۽ گهري سياسي ۽ سماجي شڪايتن جي گڏيل اثر ۾ آهن.<ref>Nzongola-Ntalaja, Georges. ''The Congo: From Leopold to Kabila: A People's History''. Zed Books, 2002.</ref> بين الاقوامي ادارن جون رپورٽون سنگين انساني حقن جي ڀڃڪڙين—جن ۾ ٻارن کي سپاهي بڻائڻ ۽ معدني دولت جو غيرقانوني استحصال شامل آهي—کي دستاويز ڪري چڪيون آهن، پر انهن مسئلن کي سڌي سنئين نسلي تڪرار بدران رياستي ڪمزوري ۽ بين الاقوامي معاشي دٻائن جي وسيع پس منظر ۾ سمجهڻ وڌيڪ مناسب آهي.<ref>Human Rights Watch. "Breakdown of the State in the Democratic Republic of the Congo." Human Rights Watch Reports, 2010.</ref> == ناميارا ماڻهو == {{main|ٽوٽسي ماڻهن جي فهرست}} * [[پال ڪگامي]] * [[اسٽرومي]] * [[ميشيل ميڪومبيرو]] * [[ژان بپتست باگازا]] * [[پيئر بويويا]] * [[لوئيس مشيڪي وابو]] * [[اريئيل ڪاياباگا]] * [[بنجامن سيهيني]] * [[سائدو بيراهينو]] * [[گائل بگيريمانا]] * [[سيسيل ڪائيريبوا]] * [[نڪوٽي گاتوا]] * [[گائل فائي]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهرين ڳنڍڻا== * [http://www.ictr.org روانڊا لاءِ بين الاقوامي فوجداري ٽربيونل] (آءِ سي ٽي آر اڳيان آيل سڀني ڪيسن جي حيثيت ۽ فيصلا هتي موجود آهن) * [http://www.ictr.org The International Criminal Tribunal for Rwanda (the status and judgments of all cases before the ICTR are available here)] {{Authority control}} [[زمرو:ٽٽسي]] [[زمرو:نسلي گروہ]] [[زمرو:برونڊي جا نسلي گروهه]] [[زمرو:روانڊا جا نسلي گروهه]] [[زمرو:يوگنڊا جا نسلي گروهه]] [[زمرو:آفريڪا ۾ نسلي گروهه]] [[زمرو:جمهوريا ڪانگو جا نسلي گروهه]] 3p2lx4ju0wvgtevakswe7iign5wgvuk 404709 404708 2026-08-19T07:50:25Z Memon2025 21315 /* */ 404709 wikitext text/x-wiki {{Short description|آفريقي عظيم ڍنڍن واري علائقي جو هڪ نسلي گروهه}} {{Infobox ethnic group | group = ٽٽسي (Tutsi) <br><small> اباٽٽسي (Abatutsi)</small> | image = King's palace in Nyanza.jpg | caption = نيانزا ۾ روايتي ٽٽسي بادشاهه جو محل | region1 = {{flagcountry|Burundi}} | pop1 = 1.7 ملين (ڪل آبادي جو 14 سيڪڙو) | region2 = {{flagcountry|Rwanda}} | pop2 = 1 کان 2 ملين (ڪل آبادي جو اٽڪل 9 کان 15 سيڪڙو) | rel = [[عيسائيت]] (80 سيڪڙو)، [[اسلام]] (5 سيڪڙو) | langs = [[ڪينيا-روانڊا]]، [[ڪيرونڊي]] | related = روانڊا-رونڊي قومون ۽ هيما ماڻهو }} [[File:Chifu Kaware safarini (Kandt 1904 II, 97).png|thumb|ٽٽسي سردار ڪاواري سفر دوران]] '''ٽٽسي'''، جن کي واتوسي، واتٽسي يا اباتٽسي پڻ چيو وڃي ٿو، هڪ نسلي گروهه آهن، جيڪي بنيادي طور روانڊا ۽ برونڊي ۾ آباد آهن. اها بنٽو ٻوليون ڳالهائيندڙ آهن ۽ روانڊا ۽ برونڊي جي ٽن مکيه نسلي گروهن مان ٻيو سڀ کان وڏو گروهه آهن؛ ٻيا ٻه هوتو ۽ توا آهن. تاريخي طور تي، ٽٽسي ماڻهو مال دار/ڌنار (<small>pastoralists</small>) هئا ۽ سماج ۾ جنگجو طبقي جي حيثيت رکندا هئا. 1962ع کان اڳ، روانڊا جو سماجي ۽ سياسي نظام ٽٽسي اشرافيه جي هٿ ۾ هو. '''ٽٽسي''' (<small>Tutsi</small>)، جن کي واٽٽسي (<small>Watutsi</small>) يا اباٽٽسي (<small>Abatutsi</small>) پڻ چيو ويندو آهي، هڪ نسلي گروهه آهن جيڪي بنيادي طور تي [[روانڊا]] ۽ [[برونڊي]] ۾ آباد آهن. اهي روانڊا ۽ برونڊي جي ٽن وڏن نسلي گروهن مان ٻيو نمبر وڏو گروهه آهن، ٻيا ٻه گروهه '''هوتو''' (<small>Hutu</small>) ۽ '''ٽوا''' (<small>Twa</small>) آهن. تاريخي طور تي، ٽٽسي ماڻهو مال دار/ڌنار (<small>pastoralists</small>) هئا ۽ سماج ۾ جنگجو طبقي جي حيثيت رکندا هئا. 1962ع کان اڳ، روانڊا جو سماجي ۽ سياسي نظام ٽٽسي اشرافيه جي هٿ ۾ هو. == اصليت ۽ درجه بندي == مورخ ڪرسٽوفر اهرٽ (Christopher Ehret) جو مڃڻ آهي ته ٽٽسي ماڻهو بنيادي طور تي قديم '''ڏکڻ ڪوشيٽڪ''' (South Cushitic) ٻوليون ڳالهائيندڙن جو نسل آهن، جيڪي 800 قبل مسيح کان اڳ عظيم ڍنڍن واري علائقي ۾ داخل ٿيا هئا. اهي ماڻهو مڪمل طور تي پنهنجي مال مويشي تي گذارو ڪندا هئا ۽ اناج جي پوک نه ڪندا هئا. ٽٽسي ماڻهن جي ثقافت ۽ کين جي عادتن ۾ قديم نيلو-سحرائي ۽ مرڪزي سوڊاني اثر پڻ ملي ٿو. روانڊا-رونڊي ٻولين ۾ مالداري سان لاڳاپيل ڪيترائي لفظ، جهڙوڪ "ڳئون" (Inka)، انهن قديم لڏپلاڻ ڪندڙن جي ٻولين مان ورتل آهن. بيلجيم جي نوآبادياتي دور ۾، ٽٽسي ماڻهن جي سڃاڻپ لاءِ هڪ عجيب معيار مقرر ڪيو ويو هو: جنهن شخص وٽ 10 کان وڌيڪ ڳئون هونديون هيون يا جنهن جو قد 6 فوٽن کان وڌيڪ هوندو هو، تنهن کي "ٽٽسي" قرار ڏنو ويندو هو. ==جينياتيات== جديد جينياتي مطالعو ڏيکاري ٿو ته ٽٽسي ماڻهو گهڻو ڪري بانٽو (Bantu) نسل سان تعلق رکن ٿا، پر انهن ۾ ڪجهه منفرد خاصيتون به آهن: * '''پدري نسل (Y-DNA):''' اٽڪل 60 سيڪڙو ٽٽسي مردن ۾ هئپلو گروپ E1b1a ملي ٿو، جيڪو بانٽو نسل جي نشاني آهي. جڏهن ته 14.9 سيڪڙو ۾ هئپلو گروپ B ملي ٿو، جيڪو هوتو ماڻهن (4.3 سيڪڙو) جي مقابلي ۾ گهڻو وڌيڪ آهي. * '''قد:''' ٽٽسي ماڻهو پنهنجي ڊگهي قد جي ڪري مشهور آهن. انهن جو اوسط قد '''5 فوٽ 9 انچ (175 سينٽي ميٽر)''' هوندو آهي، جڏهن ته ڪجهه ماڻهو 7 فوٽن کان به وڌيڪ ڊگها رڪارڊ ڪيا ويا آهن. == تاريخ == روانڊا ۾ 15هين صدي کان وٺي ٽٽسي بادشاهت قائم هئي. 1897ع ۾ جرمني ۽ پوءِ 1916ع ۾ بيلجيم روانڊا تي قبضو ڪيو. نوآبادياتي طاقتن ٽٽسي ماڻهن کي تعليم ۽ حڪومت ۾ ترجيح ڏني، جنهن جي ڪري هوتو اڪثريت ۾ ڪاوڙ پيدا ٿي. 1959ع ۾ هوتو ماڻهن ٽٽسي بادشاهت جي خلاف بغاوت ڪئي، جنهن کي '''روانڊا جو انقلاب''' چيو وڃي ٿو. ان کان پوءِ هزارين ٽٽسي ماڻهو پاڙيسري ملڪن يوگنڊا ۽ تنزانيا ڏانهن هجرت ڪري ويا. == آباديءَ جا انگ اکر (2026 جي اندازي مطابق) == ٽٽسي ماڻهن جي آبادي هيٺين ملڪن ۾ ورهايل آهي: {| class="wikitable" ! ملڪ !! آبادي (لڳ ڀڳ) !! ڪل آبادي جو سيڪڙو |- | برونڊي || 1.7 ملين || 14% |- | روانڊا || 1.2 کان 2 ملين || 9% - 15% |- | يوگنڊا || 250,000 || - |} ==ٽوٽسي== {{Short description|آفريڪي عظيم ڍنڍن واري علائقي جو نسلي گروهه}} {{Infobox ethnic group | group = ٽوٽسي <br><small> اباتوٽسي</small> | pop = | region1 = {{flagcountry|برونڊي}} | pop1 = 1.7 ملين (ڪُل آباديءَ جو 14٪) | ref1 = | region2 = {{flagcountry|روانڊا}} | pop2 = 1–2 ملين (ڪُل آباديءَ جو 9٪–15٪) | ref2 = <ref>روانڊا جي نسل ڪشي کان پوءِ ٻيهر نسلي آدمشماري نه ڪئي وئي؛ اندازي موجب آباديءَ جو 9 کان 15 سيڪڙو ٽوٽسي آهي.</ref> | ref3 = | region4 = {{flagcountry|بيلجيم}} | pop4 = | ref4 = | region5 = {{flagcountry|فرانس}} | pop5 = | ref5 = | region6 = | popplace = | rels = [[عيسائيت]] (80٪)، [[اسلام]] (5٪) | langs = [[ڪنياروانڊا]]،<!-- نوٽ: ٽوٽسي ماڻهو تاريخي سببن ۽ رسمي تعليم ۾ انگريزي، فرانسيسي ۽ سواهيلي کي ٻي ٻوليءَ طور ڳالهائين ۽ سکن ٿا، نه ته مادري ٻولين طور؛ هن خاني جو مقصد بنيادي طور مادري ٻوليون ڏيکارڻ آهي --> [[ڪرونڊي]] | related = ٻيا [[روانڊا-رونڊي]] ماڻهو ۽ [[هيما ماڻهو]] | native_name_lang = }} '''ٽوٽسي''' (اچار: '''ٽوٽسي''')، جن کي '''واتوسي'''، '''واتوٽسي''' يا '''اباتوٽسي''' (اچار: '''اباتوٽسي''') پڻ چيو وڃي ٿو، هڪ [[نسلي گروهه]] آهن، جيڪي بنيادي طور [[روانڊا]] ۽ [[برونڊي]] ۾ آباد آهن.<ref>{{Cite encyclopedia|title=Tutsi|editor-last=Pauls|editor-first=Elizabeth Prine|display-editors=etal|url=https://www.britannica.com/topic/Tutsi|access-date=7 February 2023|encyclopedia=Britannica|date=2007|language=en|archive-date=1 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230201194120/https://www.britannica.com/topic/Tutsi|url-status=live}}</ref> اهي [[بانٽو ٻوليون|بانٽو ٻوليون]] ڳالهائيندڙ ماڻهو آهن<ref>{{Cite encyclopedia|title=Rwanda {{!}} Language & Facts|url=https://www.britannica.com/topic/Rwanda-language|access-date=15 January 2021|encyclopedia=Britannica|date=2019|archive-date=16 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210116032718/https://www.britannica.com/topic/Rwanda-language|url-status=live}}</ref> ۽ [[روانڊا]] ۽ [[برونڊي]] جي ٽن مکيه [[نسلي گروهه|نسلي گروهن]] مان ٻيو سڀ کان وڏو گروهه آهن؛ ٻيا ٻه [[هوتو]] ۽ [[توا]] آهن.<ref name="brenneman">{{cite book |last=Brenneman |first= Richard |year=1969 |title= Rwanda, a Country Study |edition= |location=United States|lccn=2007492448|publisher=US Government |isbn=|id=9910001051459703686|page=46 |oclc= 22675245 }}</ref> تاريخي طور ٽوٽسي [[مال پالڻ|مال پاليندڙ]] هئا ۽ [[جنگجو]] [[ذات (سماج)|طبقي]] ۾ اهم حيثيت رکندا هئا. 1962ع کان اڳ اهي روانڊا جي سماج تي غالب هئا، جيڪو هڪ سرپرستيءَ واري ڍانچي هيٺ ٽوٽسي اشرافيه ۽ هوتو عام ماڻهن تي مشتمل هو. سخت طبقاتي ورهاست واري ان سماج ۾ ٽوٽسي غالب عهدن تي فائز هئا ۽ حڪمران طبقي جو وڏو حصو بڻجندا هئا.<ref name="brenneman"/> == بڻ بڻياد ۽ درجيبندي == آمريڪي تاريخدان [[ڪرسٽوفر ايهرٽ]] جو خيال آهي ته ٽوٽسي گهڻو ڪري [[ڏکڻ ڪوشيٽڪ ٻوليون|ڏکڻ ڪوشيٽڪ]] ٻولين جي هڪ هاڻي ناپيد شاخ جي ڳالهائيندڙن مان نسل رکن ٿا، جنهن کي هو ”ٽيل ڏکڻ ڪوشيٽڪ“ سڏي ٿو. ٽيل ڏکڻ ڪوشيٽڪ ماڻهو 800 ق.م کان ڪجهه وقت اڳ [[آفريڪي عظيم ڍنڍون|آفريڪي عظيم ڍنڍن واري علائقي]] ۾ داخل ٿيا هئا ۽ مال پاليندڙ هئا، جيڪي پنهنجي چوپائي مال تي ڀاڙيندا هئا ۽ ممڪن آهي ته پاڻ اناج نه پوکيندا هجن. اهي جهنگلي جانورن جو شڪار نه ڪندا هئا ۽ مڇي کائڻ منع سمجهيو ويندو هو ۽ ان کان سختيءَ سان پاسو ڪيو ويندو هو. ٽيل ڏکڻ ڪوشيٽڪ طرز زندگيءَ ۾ ٽوٽسي ماڻهن جي زندگيءَ سان نمايان مشابهتون ملن ٿيون، جيڪي پنهنجي ڍورن جي کير، رت ۽ گوشت تي گهڻو ڀاڙين ٿا ۽ روايتي طور اناج پوکڻ ۽ کائڻ کان پاسو ڪندا آهن، ٺڪر جي ٿانون ٺاهڻ ۽ شڪار کي گهٽ درجي جو ڪم سمجهندا آهن ۽ مڇي کائڻ کان به پاسو ڪندا آهن. [[روانڊا-رونڊي]] ٻولين ۾ مال پالڻ سان لاڳاپيل ڪيترائي لفظ [[wikt:Category:Rwanda-Rundi terms derived from South Cushitic languages|ٽيل ڏکڻ ڪوشيٽڪ مان ورتل لفظ]] آهن، جهڙوڪ ”سانڊ“، ”ڳئون جو ڇيڻو“ ۽ ”شينهن“.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=1i-IBmCeNhUC|title=An African Classical Age: Eastern and Southern Africa in World History, 1000 B.C. to A.D. 400|pages=62, 86, 181–183|isbn=978-0-8139-2057-3 |last1=Ehret |first1=Christopher |date=1998 |publisher=University Press of Virginia }}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=xysSAQAAIAAJ|title=Ethiopians and East Africans: The Problem of Contacts|page=11 |last1=Ehret |first1=Christopher |date=1974 }}</ref><ref>{{Cite journal|url = https://www.jstor.org/stable/183030|jstor = 183030|title = We Are What We Eat: Ancient Agriculture between the Great Lakes|last1 = Schoenbrun|first1 = David L.|journal = The Journal of African History|year = 1993|volume = 34|issue = 1|pages = 1–31|doi = 10.1017/S0021853700032989|s2cid = 162660041|url-access = subscription|archive-date = 28 March 2022|access-date = 25 March 2025|archive-url = https://web.archive.org/web/20220328154318/https://www.jstor.org/stable/183030|url-status = live}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=xysSAQAAIAAJ|title=Ethiopians and East Africans: The Problem of Contacts|date=1974 |page=31|publisher=East African Publishing House }}</ref> ڪجهه زباني روايتن ۽ قياسي بيانن ۾ ڪڏهن ڪڏهن ٽوٽسي جي بڻ بڻياد کي [[هارن آف آفريڪا]] جي گروهن سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي وئي آهي، جهڙوڪ صومالي قبيلو [[گادابورسي]]. تنهن هوندي به، اهڙين دعوائن جي حمايت ۾ ڪا به وڏي پيماني تي قبول ڪيل تاريخي يا علمي شاهدي موجود ناهي. مکيه ڌارا واري علمي تحقيق عام طور ٽوٽسي کي آفريڪي عظيم ڍنڍن واري علائقي جي مقامي آبادين جو حصو سمجهي ٿي، جن جي پيچيده تاريخ ڊگهي عرصي واري مقامي ۽ علائقائي رابطن سان ٺهي آهي.<ref>Ehret, Christopher. ''The Civilizations of Africa: A History to 1800''. University of Virginia Press, 2002.</ref><ref>Reliable academic source here</ref> {{blockquote|ڍنڍن واري علائقي جي ڏاکڻي اڌ ۾ اهم مال پاليندڙن طور ڏکڻ ڪوشيٽڪ ماڻهن جو هي دير تائين جاري رهندڙ وجود هڪ دلچسپ امڪان پيدا ڪري ٿو ته بعد واري دور جي ٽوٽسي ۽ [[هيما ماڻهو|هيما]] مال پالڻ واري روايت، جيڪا علائقي جي ڏاکڻي اڌ ۾ سڀ کان وڌيڪ اهم آهي، شايد ڏکڻ ڪوشيٽڪ ثقافت ۾ جڙيل هجي ۽ اهڙيءَ طرح اتر بدران اوڀر کان آيل هجي.|[[ڪرسٽوفر ايهرٽ]]|title=گڏيل قومن جي تعليمي، سائنسي ۽ ثقافتي تنظيم جي آفريڪا جي عام تاريخ: ٻارهين کان سورهين صديءَ تائين آفريڪا|source=<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=HwV2a-lPB70C|title= UNESCO General History of Africa: Africa from the Twelfth to the Sixteenth Century|date= 10 May 1998|page=503|publisher= University of California Press|isbn= 978-0-520-06699-1}}</ref>}} ٽوٽسي پنهنجي نسلي بڻ بڻياد جو هڪ اهم حصو [[اوڀر سوڊانڪ|سوگ اوڀر ساحلي ماڻهن]] مان پڻ حاصل ڪن ٿا، جيڪي هڪ گهڻو اڳ ناپيد ٿيل [[نائلو-صحارائي]] گروهه هئا. سوگ ماڻهو زرعي-مال پاليندڙ هئا، جيڪي لڳ ڀڳ 2000 ق.م ۾ روانڊا ۽ برونڊي ۾ داخل ٿيا ۽ گهڻو ڪري ڏکڻ روانڊا ۽ [[روزيزي درياهه]] جي اوڀر ۽ اولهه وارن علائقن ۾ آباد ٿيا. ايهرٽ موجب اهي [[ڏاکڻي اوڀر سوڊانڪ ٻوليون|ڪير-ابائي ٻولي]] ڳالهائيندا هئا، جيڪا [[نائلوٽڪ ٻوليون|نائلوٽڪ]] ۽ [[سورمڪ ٻوليون|سورمڪ ٻولين]] سان لاڳاپيل، پر انهن کان الڳ هئي. ٽوٽسي ماڻهن پاران ڳالهائجندڙ [[اولهندي ڍنڍن واريون بانٽو ٻوليون]] ۾ ڪيترائي [[wikt:Category:Rwanda-Rundi terms derived from Eastern Sudanic languages|سوگ اوڀر ساحلي لفظ]] موجود آهن، جهڙوڪ ڳئون لاءِ لفظ ''انڪا''، جنهن جي سوگ ٻوليءَ ۾ اصل معنيٰ ”چوپائي مال جو ڪئمپ“ هئي؛ اهو ٽوٽسي مال پالڻ واري روايت ۾ سندن اثر کي ظاهر ڪري ٿو.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=1i-IBmCeNhUC|title=An African Classical Age: Eastern and Southern Africa in World History, 1000 B.C. to A.D. 400|pages=81–85, 101, 306|isbn=978-0-8139-2057-3 |last1=Ehret |first1=Christopher |date=1998 |publisher=University Press of Virginia }}</ref><ref>{{Cite journal|url = https://www.jstor.org/stable/183030|jstor = 183030|title = We Are What We Eat: Ancient Agriculture between the Great Lakes|last1 = Schoenbrun|first1 = David L.|journal = The Journal of African History|year = 1993|volume = 34|issue = 1|pages = 13–15, 30–31|doi = 10.1017/S0021853700032989|s2cid = 162660041|url-access = subscription|archive-date = 28 March 2022|access-date = 25 March 2025|archive-url = https://web.archive.org/web/20220328154318/https://www.jstor.org/stable/183030|url-status = live}}</ref><ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=lmdTAAAAYAAJ |title=Origins of Kingship Traditions and Symbolism in the Great Lakes Region of Africa |page=351 |isbn=978-91-554-7295-5 |last1=Farelius |first1=Birgitta |date=2008 |publisher=Uppsala universitet |archive-date=8 January 2026 |access-date=1 April 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260108143448/https://books.google.com/books?id=lmdTAAAAYAAJ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=qHf8DwAAQBAJ|title=Sacrifice as Terror: The Rwandan Genocide of 1994|date=13 September 2020|pages=63–65|publisher=Routledge|isbn=978-1-000-18448-8|archive-date=4 April 2025|access-date=25 March 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250404221104/https://books.google.com/books?id=qHf8DwAAQBAJ|url-status=live}}</ref> [[وچ سوڊانڪ|وچ سوڊانڪ ماڻهو]] به ممڪن طور ٽوٽسي جي نسلي بڻ بڻياد جو هڪ ٻيو حصو آهن. وچ سوڊانڪ هاري ۽ مال پاليندڙ لڳ ڀڳ 3000 ق.م ۾ روانڊا ۽ برونڊي ۾ داخل ٿيا، ۽ بانٽو ماڻهن ۾ جذب ٿيڻ کان پوءِ به سندن ڪجهه ثقافتي روايتون برقرار رهيون. مثال طور، وچ سوڊانڪ ٻوليون ڳالهائيندڙ سماجن ۾ عورتن کي ڍورن کان پري رکيو ويندو آهي. ٽوٽسي ۽ سندن اتر ۾ رهندڙ پاڙيسري [[هيما ماڻهو|هيما]] ماڻهن ۾ عورتن کي، خاص طور [[حيض چڪر|حيض]] دوران، ڳئون ڏوهڻ جي سخت منع هوندي آهي.<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=lmdTAAAAYAAJ |title=Origins of Kingship Traditions and Symbolism in the Great Lakes Region of Africa |pages=67–68, 116, 351 |isbn=978-91-554-7295-5 |last1=Farelius |first1=Birgitta |date=2008 |publisher=Uppsala universitet |archive-date=8 January 2026 |access-date=1 April 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260108143448/https://books.google.com/books?id=lmdTAAAAYAAJ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite journal|url=https://www.jstor.org/stable/179560|title=Sheep and Central Sudanic Peoples in Southern Africa|page=220|jstor=179560 |last1=Ehret |first1=Christopher |journal=The Journal of African History |date=1968 |volume=9 |issue=2 |doi=10.1017/S0021853700008835 |url-access=subscription }}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=vLPx8f5zZd4C|title=Tribal Crafts of Uganda|date=1953 |page=15}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=1i-IBmCeNhUC|title=An African Classical Age: Eastern and Southern Africa in World History, 1000 B.C. to A.D. 400|pages=8, 96|isbn=978-0-8139-2057-3 |last1=Ehret |first1=Christopher |date=1998 |publisher=University Press of Virginia }}</ref> ”ٽوٽسي“ جي وصف وقت ۽ هنڌ سان گڏ بدلجندي رهي آهي. روانڊا ۾ سماجي ڍانچا نوآبادياتي دور ۾ [[روانڊا-اورونڊي|بيلجيمي حڪمراني]] هيٺ به غير مستحڪم رهيا. عام طور ٽوٽسي اشرافيه يا امير طبقو، عام ٽوٽسي ماڻهن کان الڳ سمجهيو ويندو هو. جڏهن بيلجيمي نوآبادياتي انتظاميه روانڊا-برونڊي ۾ آدمشماري ڪئي، تڏهن ماڻهن کي هڪ سادي درجيبنديءَ واري سرشتي تحت سڃاتو ويو. ”ٽوٽسي“ ان شخص کي چيو ويو، جيڪو ڏهن کان وڌيڪ ڳئون جو مالڪ هجي يا جنهن ۾ ڪجهه جسماني خاصيتون هجن، جهڙوڪ ڊگهو ۽ سنهو نڪ، [[مٿانهان ڳل جا هڏا]] يا ڇهن فوٽن کان وڌيڪ قد؛ اهي سڀ خاصيتون ٽوٽسي ماڻهن سان لاڳاپيل عام بيانن ۾ شامل ڪيون وينديون هيون. نوآبادياتي دور ۾ [[هيميٽڪ مفروضو|هيميٽڪ مفروضي]] مطابق اهو خيال پيش ڪيو ويو ته ٽوٽسي [[هارن آف آفريڪا]] مان [[آفريڪي عظيم ڍنڍون|عظيم ڍنڍن واري علائقي]] ۾ آيا هئا.<ref>International Institute of African Languages and Cultures, Africa, Volume 76, (Oxford University Press., 2006), pg 135.</ref><ref>{{Cite news|title=Shooting Star of the Continent|date=10 June 2010|author1=Josh Kron|work=Haaretz|url=https://www.haaretz.com/2010-06-10/ty-article/shooting-star-of-the-continent/0000017f-e0e7-d568-ad7f-f3ef944b0000|access-date=7 February 2023|archive-date=24 February 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250224015029/https://www.haaretz.com/2010-06-10/ty-article/shooting-star-of-the-continent/0000017f-e0e7-d568-ad7f-f3ef944b0000|url-status=live}}</ref> ڪجهه ماڻهن{{Who|date=August 2025}} ٽوٽسي کي [[ڪوشيٽڪ ٻوليون ڳالهائيندڙ ماڻهو|ڪوشيٽڪ بڻ]] وارو سمجهيو آهي، جيتوڻيڪ اهي ڪا [[ڪوشيٽڪ ٻوليون|ڪوشيٽڪ ٻولي]] نٿا ڳالهائين ۽ لڳ ڀڳ 400 سالن کان ساڳين علائقن ۾ رهندا آيا آهن، جنهن دوران علائقي جي هوتو ماڻهن سان گهڻي پيماني تي شاديون ٿيون آهن. هوتو ۽ ٽوٽسي جي ڊگهي عرصي واري گڏجڻ ۽ شادين جي تاريخ سبب ڪجهه نسل نگارن ۽ تاريخدانن جو خيال آهي ته هوتو ۽ ٽوٽسي کي مڪمل طور الڳ نسلي گروهه سڏڻ درست ناهي.<ref>[[فلپ گوري وچ]], {{cite book |title=We Wish to Inform You That Tomorrow We Will Be Killed With Our Families |title-link=We Wish to Inform You That Tomorrow We Will Be Killed With Our Families |year=1998}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.preventgenocide.org/edu/pastgenocides/rwanda/indangamuntu.htm|title='Indangamuntu 1994: Ten years ago in Rwanda this ID Card cost a woman her life' by Jim Fussell|website=www.preventgenocide.org|access-date=5 January 2013|archive-date=15 November 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121115092142/http://www.preventgenocide.org/edu/pastgenocides/rwanda/indangamuntu.htm|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite magazine |last=Gourevitch |first=Philip |date=10 December 1995 |title=From 1995: Rwanda, After the Genocide |url=https://www.newyorker.com/magazine/1995/12/18/after-the-genocide |access-date=14 May 2025 |magazine=The New Yorker |language=en-US |issn=0028-792X |archive-date=19 April 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180419183503/https://www.newyorker.com/magazine/1995/12/18/after-the-genocide |url-status=live }}</ref> == جينيات == {{See also|هوتو، ٽوٽسي ۽ توا جي بڻ بڻياد}} === واءِ-ڊي اين اي === [[واءِ ڪروموسوم]] بابت جديد جينياتي اڀياس عام طور ظاهر ڪن ٿا ته ٽوٽسي، هوتو وانگر، گهڻو ڪري بانٽو بڻ بڻياد رکن ٿا (60٪ [[هيپلوگروپ E1b1a (Y-DNA)|E1b1a]]، 20٪ [[هيپلوگروپ B (Y-DNA)|B]]، 4٪ [[هيپلوگروپ E1b1 (Y-DNA)|E-P2]](xE1b1a)). [[هارن آف آفريڪا]] ۽ [[اتر آفريڪا]] سان لاڳاپيل پدري جينياتي اثر تمام گهٽ آهن (3٪ کان گهٽ [[هيپلوگروپ E1b1b (Y-DNA)|E1b1b-M35]])، ۽ انهن کي گهڻو اڳ جي انهن آبادين سان منسوب ڪيو وڃي ٿو، جيڪي پوءِ جذب ٿي ويون. تنهن هوندي به، ٽوٽسي وٽ هيپلوگروپ B جا واءِ-ڊي اين اي پدري سلسلا (14.9٪ B) هوتو (4.3٪ B) جي ڀيٽ ۾ گهڻو وڌيڪ آهن.<ref>{{cite journal | last1 = Luis | first1 = J. R. | display-authors = etal | year = 2004 | title = The Levant versus the Horn of Africa: Evidence for Bidirectional Corridors of Human Migrations | journal = American Journal of Human Genetics | volume = 74 | issue = 3| pages = 532–544 | doi = 10.1086/382286 | pmid = 14973781 | pmc=1182266}}</ref> === آٽوسومل ڊي اين اي === عام طور ٽوٽسي پنهنجن پاڙيسري بانٽو آبادين، خاص طور هوتو، سان ويجهي جينياتي مائٽي رکن ٿا. تنهن هوندي به، اهو واضح ناهي ته اها هڪجهڙائي بنيادي طور ٻنهي برادرين وچ ۾ شادين ذريعي وڏي پيماني تي ٿيندڙ جينياتي ڏي وٺ جو نتيجو آهي يا سندن گڏيل بڻ بڻياد مان پيدا ٿي آهي: <blockquote>[...] ڪيترين نسلن تائين [[جين وهڪرو|جين وهڪري]] انهن ٻن بانٽو ماڻهن جي وچ ۾ اڳ موجود ممڪن واضح جسماني فرقن کي ختم ڪري ڇڏيو؛ اهي فرق عام طور قد، جسماني بناوٽ ۽ چهري جي خاصيتن سان منسوب ڪيا ويندا هئا. ماڻهن ۾ جسماني خاصيتن جو هڪ وسيع سلسلو موجود هجڻ باوجود، بيلجيمي اختيارين 1920ع واري ڏهاڪي ۾ معاشي معيارن جي بنياد تي نسلي وابستگي کي قانوني طور مقرر ڪيو. نتيجي طور غير واضح حياتياتي فرقن تي رسمي ۽ سخت سماجي ورهاست لاڳو ڪئي وئي. ڪجهه حد تائين، پوءِ وارن ڏهاڪن ۾ انهن درجن جي لچڪ حياتياتي فرقن جي تصور کي وڌيڪ مضبوط ڪيو، جنهن سان ڊگهي قد واري اشرافيه ۽ ننڍي قد واري هيٺئين طبقي جو تصور پيدا ٿيو، پر اهو ڪجهه صديون اڳ موجود جينياتي ذخيرن سان ٿورو ئي لاڳاپيل هو. تنهنڪري سماجي درجا ته حقيقي آهن، پر هوتو ۽ ٽوٽسي جي وچ ۾ ڳولهي سگهجندڙ جينياتي فرق تمام گهٽ يا تقريباً نه آهن.<ref>[[جوزف سي. ملر]] (مدير)، ''New Encyclopedia of Africa''، جلد 2، Dakar-Hydrology، Charles Scribner's Sons.</ref></blockquote> === قد === سندن سراسري قد لڳ ڀڳ {{convert|5|ft|9|in|cm}} آهي، جڏهن ته ڪجهه ماڻهن جو قد {{convert|7|ft|cm}} کان به وڌيڪ درج ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/1964/02/23/the-rise-and-fall-of-the-watusi.html|title=The Rise and Fall Of the Watusi|newspaper=The New York Times|date=23 February 1964}}</ref><ref>{{Cite web |date=18 June 2020 |title=Did you know of the Tutsi people in Rwanda?They are among the Tallest people in Africa |url=https://www.jamiiforums.com/threads/did-you-know-of-the-tutsi-people-in-rwanda-they-are-among-the-tallest-people-in-africa.1745470/ |access-date=14 May 2025 |website=JamiiForums |language=en-US |archive-date=20 August 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250820090953/https://www.jamiiforums.com/threads/did-you-know-of-the-tutsi-people-in-rwanda-they-are-among-the-tallest-people-in-africa.1745470/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=samson |date=5 December 2022 |title=The Tutsi of Rwanda |url=https://africaadventurevacations.com/the-tutsi-of-rwanda/ |access-date=14 May 2025 |website=Africa Adventure Vacations |language=en-US}}</ref> == تاريخ == {{multiple image | direction = vertical | width = | footer = | image1 = | caption1 we = | image2 = King's palace in Nyanza.jpg | caption2 we = | image3 = Chifu Kaware safarini (Kandt 1904 II, 97).png | caption3 = [[نيانزا، روانڊا|نيانزا]] ۾ روايتي ٽوٽسي بادشاهه جو محل (مٿي) ۽ روانڊا {{circa|1900}}، ٽوٽسي سردار ڪاواري سفر دوران (هيٺ) }} نوآبادياتي حڪمرانن جي اچڻ کان اڳ روانڊا تي 15هين صديءَ کان ٽوٽسي-غالب بادشاهت حڪمراني ڪندي رهي هئي.<ref>{{Cite web |title=History |url=https://www.rlp-ruanda.de/en/the-two-countries/rwanda/history/ |access-date=14 May 2025 |website=www.rlp-ruanda.de}}</ref><ref>{{Cite web |title=Rise of Rwanda {{!}} EBSCO Research Starters |url=https://www.ebsco.com/research-starters/history/rise-rwanda |access-date=14 May 2025 |website=www.ebsco.com |language=en |archive-date=20 August 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250820100953/https://www.ebsco.com/research-starters/history/rise-rwanda |url-status=live }}</ref> 1897ع ۾ [[جرمن سلطنت|جرمني]] بادشاهه سان اتحاد قائم ڪري روانڊا ۾ پنهنجو اثر قائم ڪيو، جنهن سان نوآبادياتي دور جي شروعات ٿي.<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=lKFpAgAAQBAJ |last=Carney |first=J.J. |title=Rwanda Before the Genocide: Catholic Politics and Ethnic Discourse in the Late Colonial Era |page=24 |publisher=Oxford University Press |year=2013 |isbn=9780199982288}}</ref> پوءِ [[پهرين عالمي جنگ]] دوران 1916ع ۾ [[بيلجيم]] روانڊا تي قبضو ڪيو. ٻنهي يورپي طاقتن روانڊا جي بادشاهه وسيلي حڪمراني ڪئي ۽ ٽوٽسي-حمايتي پاليسي جاري رکي.{{Citation needed|date=August 2025}} ان دوران برونڊي ۾ ''[[گانوا]]'' نالي حڪمران ڌڙو اڀريو، جنهن جلدي ملڪ جي انتظام تي اثرائتو ڪنٽرول حاصل ڪري ورتو. {{Langx|rn|گانوا|label=none}} پنهنجي حڪمراني لاءِ هوتو ۽ ٽوٽسي ٻنهي جي حمايت تي ڀاڙيندا هئا ۽ برونڊي جي اندر انهن کي نه هوتو ۽ نه ئي ٽوٽسي سمجهيو ويندو هو.<ref>{{Cite book |last1=DeRouen |first1=Karl R. |url=https://books.google.com/books?id=nrN077AEgzMC&dq=Ganwa+ethnic&pg=PA205 |title=Civil Wars of the World: Major Conflicts Since World War II |last2=Heo |first2=Uk |date=2007 |publisher=ABC-CLIO |isbn=978-1-85109-919-1 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Mawer |first=Kit |date=16 October 2022 |title=Burundi Country Report |url=https://www.genocidewatch.com/single-post/country-report-burundi |access-date=14 May 2025 |website=genocidewatch |language=en}}</ref> روانڊا 1897ع کان 1916ع تائين جرمني ۽ 1922ع کان 1961ع تائين بيلجيم جي نوآبادي رهيو. ٽوٽسي ۽ هوتو ٻنهي مان روايتي حڪمران اشرافيه موجود هئي، پر ٻنهي نوآبادياتي طاقتن رڳو ٽوٽسي ماڻهن کي تعليم حاصل ڪرڻ ۽ نوآبادياتي حڪومت ۾ حصو وٺڻ جا وڌيڪ موقعا ڏنا. اهڙين امتيازي پاليسين ناراضگي پيدا ڪئي.{{citation needed|date=November 2021}} جڏهن بيلجيمي اختيارين اقتدار سنڀاليو، تڏهن انهن جو خيال هو ته مختلف آبادين کي اڳئين سڃاڻپ مطابق الڳ درجن ۾ رکڻ سان علائقي تي وڌيڪ آسانيءَ سان حڪمراني ڪري سگهجي ٿي. 1920ع واري ڏهاڪي ۾ بيلجيمي اختيارين ماڻهن کان لازمي طور هڪ مخصوص نسلي گروهه سان پنهنجي سڃاڻپ جو اظهار ڪرائڻ شروع ڪيو ۽ آدمشمارين ۾ انهن کي انهيءَ بنياد تي درجي بندي ڪيو.<ref>{{Cite web |title=Divided by Ethnicity - United States Holocaust Memorial Museum |url=https://www.ushmm.org/genocide-prevention/countries/rwanda/divided-by-ethnicity |access-date=14 May 2025 |website=www.ushmm.org |language=en-US |archive-date=25 May 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250525204543/https://www.ushmm.org/genocide-prevention/countries/rwanda/divided-by-ethnicity |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=Rwanda Chronology {{!}} FRONTLINE |url=https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/rwanda/etc/cron.html |access-date=14 May 2025 |website=www.pbs.org |archive-date=30 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160330124130/http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/rwanda/etc/cron.html |url-status=live }}</ref> 1959ع ۾ بيلجيم پنهنجي اڳوڻي پاليسيءَ کان هٽي ويو ۽ آزاديءَ کان پوءِ عام چونڊن وسيلي اڪثريتي هوتو آباديءَ کي حڪومت تي ڪنٽرول حاصل ڪرڻ جو رستو ڏنو. ان تبديليءَ تي بيلجيم جي اندروني سياست جو پڻ اثر هو، جتي هوتو اڪثريت خلاف امتياز کي فليمش-والون تڪرار سان لاڳاپيل بيلجيم جي اندروني دٻاءَ سان مشابه سمجهيو وڃڻ لڳو، ۽ هوتو ماڻهن جي جمهوريت سازي ۽ سياسي بااختياري کي ٽوٽسي غلبي جي مقابلي ۾ جائز ردعمل طور ڏٺو ويو. روانڊا ۽ برونڊي جي آزاديءَ کان اڳ واري دور ۾ بيلجيمي پاليسيون گهڻو بدلجنديون رهيون.{{citation needed|date=November 2021}} === روانڊا ۽ برونڊي جي آزادي (1962ع) === روانڊا ۾ هوتو اڪثريت [[روانڊا انقلاب|ٽوٽسي حڪمراني خلاف بغاوت ڪئي]] ۽ اقتدار حاصل ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي. ڪيترائي ٽوٽسي ملڪ ڇڏي [[يوگنڊا]] ۽ [[تنزانيا]] سميت پاڙيسري ملڪن ۾ جلاوطنيءَ جون برادريون قائم ڪرڻ لڳا.<ref>Michael Bowen, ''Passing by;: The United States and genocide in Burundi'', 1972, (Carnegie Endowment for International Peace, 1973), p. 49</ref><ref>René Lemarchand, ''Selective genocide in Burundi'' (Report – Minority Rights Group; no. 20, 1974)</ref><ref>Rene Lemarchand, ''Burundi: Ethnic Conflict and Genocide'' (New York: Woodrow Wilson Center and [[Cambridge University Press]], 1996) *Edward L. Nyankanzi, ''Genocide: Rwanda and Burundi'' (Schenkman Books, 1998)</ref><ref>Christian P. Scherrer, ''Genocide and crisis in Central Africa: conflict roots, mass violence, and regional war''; foreword by [[Robert Melson (political scientist)|Robert Melson]]. Westport, Conn.: Praeger, 2002</ref><ref>Weissman, Stephen R."[http://www.usip.org/pubs/peaceworks/pwks22.html Preventing Genocide in Burundi Lessons from International Diplomacy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090311024548/http://www.usip.org/pubs/peaceworks/pwks22.html |date=11 March 2009 }}", [[United States Institute of Peace]]</ref>{{Excessive citations inline|date=July 2026}} نوآبادياتي دور جي کليل نسلي امتياز جون ڪجهه صورتون مختلف روانڊائي ۽ برونڊيائي حڪومتن هيٺ پڻ جاري رهيون، جن ۾ اهڙا سڃاڻپ ڪارڊ شامل هئا، جيڪي ٽوٽسي ۽ هوتو کي الڳ سڃاڻيندا هئا.{{Citation needed|date=August 2025}} === برونڊي ۾ نسلي تشدد (1993ع) === {{Main|برونڊي ۾ 1993ع جو نسلي تشدد}} 1993ع ۾ برونڊي جو پهريون جمهوري طور چونڊيل صدر [[ميلڪيور ندادايي]]، جيڪو هوتو هو، ٽوٽسي فوجي آفيسرن هٿان قتل ڪيو ويو، جيئن آئين موجب سندس جانشينيءَ جو حقدار شخص{{Who|date=August 2025}} پڻ قتل ڪيو ويو.<ref>''International Commission of Inquiry for Burundi: Final Report'', Part III: Investigation of the Assassination. Conclusions at [http://www.usip.org/library/tc/doc/reports/burundi_coi/burundi_coi1996pt3.html#VII USIP.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081201132151/http://www.usip.org/library/tc/doc/reports/burundi_coi/burundi_coi1996pt3.html#VII |date=1 December 2008 }}</ref> ان سان [[برونڊي ۾ 1993ع جو نسلي تشدد|برونڊي ۾ نسلي تشدد]] ڀڙڪي اٿيو، جنهن ۾ ”ممڪن طور 25,000 تائين ٽوٽسي“—جن ۾ فوجي اهلڪار، سرڪاري ملازم ۽ عام شهري شامل هئا<ref>{{Cite web |last=Refugees |first=United Nations High Commissioner for |title=Refworld {{!}} Human Rights Watch World Report 1995 – Burundi |url=https://www.refworld.org/docid/467fca9a8.html |access-date=20 April 2023 |website=Refworld |language=en |archive-date=14 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230914133127/https://www.refworld.org/docid/467fca9a8.html |url-status=live }}</ref>—هوتو ماڻهن هٿان قتل ڪيا ويا، جڏهن ته ”گهٽ ۾ گهٽ ايترا ئي“ هوتو ٽوٽسي ماڻهن هٿان ماريا ويا.<ref name=totten2>{{Cite book | author1= René Lemarchand | chapter= The Burundian Genocide | page = 331 |editor1-last=Totten|editor1-first=Samuel|chapter-url=https://books.google.com/books?id=5Ef8Hrx8Cd0C&pg=PA331|title=Century of Genocide: Critical Essays and Eyewitness Accounts|editor2-last=Parsons|editor2-first=William S.|editor3-last=Charny|editor3-first=Israel W.|date=2004 | edition= Second |publisher=Routledge|isbn=978-0-415-94430-4|language=en}}</ref><ref>{{Cite news |title=Burundi {{!}} History, Geography, & Culture {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Burundi |archive-url=https://web.archive.org/web/20260522185203/https://www.britannica.com/place/Burundi |archive-date=2026-05-22 |access-date=2026-05-30 |work=Encyclopedia Britannica |language=en}}</ref> [[اروشا معاهدا (برونڊي)|2000ع جي اروشا معاهدن]] کان پوءِ برونڊي جي ٽوٽسي اقليت هوتو اڪثريت سان نسبتاً وڌيڪ برابريءَ واري طريقي سان اقتدار ورهائي ٿي. روايتي طور ٽوٽسي وٽ وڌيڪ معاشي طاقت هئي ۽ فوج تي پڻ سندن ڪنٽرول رهيو.<ref name=ICIBFR-496>International Commission of Inquiry for Burundi (2002)</ref> === روانڊا ۾ 1994ع جي ٽوٽسي خلاف نسل ڪشي === {{Main|روانڊا جي نسل ڪشي}} [[File:Rwandan Patriotic Front Flag.svg|thumb|right|ٽوٽسي-قيادت واري [[روانڊا محب وطن محاذ]] جو جهنڊو]] روانڊا ۾ به ڪجهه مشابه واقعن جو سلسلو ٿيو، جتي 1962ع ۾ هوتو اقتدار ۾ آيا. ان کان پوءِ ٽوٽسي ماڻهن خلاف ڪيترن ئي موقعن تي ظلم ۽ امتياز ٿيو، جنهن سبب ڪيترائي ٽوٽسي ملڪ ڇڏي ويا. [[روانڊا انقلاب]] (1959ع–1961ع) دوران ٽوٽسي مخالف تشدد کان پوءِ وڏي تعداد ۾ ٽوٽسي جلاوطن ٿيا.{{Citation needed|date=August 2025}} انهن جلاوطن ٽوٽسي برادرين مان ٽوٽسي باغي تحريڪون وجود ۾ آيون. [[روانڊا محب وطن محاذ]] (آر پي ايف)، جيڪو گهڻو ڪري يوگنڊا ۾ رهندڙ جلاوطن ٽوٽسي ماڻهن تي مشتمل هو، 1990ع ۾ روانڊا تي حملو ڪيو، جنهن جو مقصد ٽوٽسي لاءِ ٻيهر سياسي اقتدار حاصل ڪرڻ هو. آر پي ايف کي [[يوگنڊا جي بش جنگ]] مان منظم غير روايتي جنگ جو تجربو حاصل هو ۽ ان کي يوگنڊا جي حڪومت کان مدد پڻ ملي. آر پي ايف جي شروعاتي اڳڀرائي روانڊا حڪومت لاءِ فرانس طرفان هٿيار پهچائڻ کان پوءِ روڪي وئي. امن لاءِ ڪوششون آخرڪار [[اروشا معاهدا (روانڊا)|1993ع جي اروشا معاهدن]] تائين پهتيون.{{Citation needed|date=August 2025}} [[جووينال هابياريمانا ۽ سيپرين نتارياميرا جو قتل|روانڊا ۽ برونڊي جي صدرن جي قتل]] کان پوءِ اهو معاهدو ٽٽي پيو، جنهن سان ٻيهر جنگ شروع ٿي ۽ 1994ع جي [[روانڊا جي نسل ڪشي]] جي شروعات ٿي. ان نسل ڪشيءَ دوران هوتو انتهاپسندن اندازي موجب 500,000 کان 600,000 ماڻهن کي قتل ڪيو، جن مان گهڻا ٽوٽسي هئا.<ref>{{cite journal |last1=Guichaoua |first1=André |title=Counting the Rwandan Victims of War and Genocide: Concluding Reflections |journal=Journal of Genocide Research |date=2020 |volume=22 |issue=1 |pages=125–141 |doi=10.1080/14623528.2019.1703329|s2cid=213471539 }} 500,000–800,000 is the range of scholarly estimates listed on the third page of the paper.</ref><ref name=Meierhenrich>{{cite journal |last1=Meierhenrich |first1=Jens |author-link=Jens Meierhenrich |title=How Many Victims Were There in the Rwandan Genocide? A Statistical Debate |journal=Journal of Genocide Research |date=2020 |volume=22 |issue=1 |pages=72–82 |doi=10.1080/14623528.2019.1709611|s2cid=213046710 |quote=Despite the various methodological disagreements among them, none of the scholars who participated in this forum gives credence to the official figure of 1,074,107 victims... Given the rigour of the various quantitative methodologies involved, this forum's overarching finding that the death toll of 1994 is nowhere near the one-million-mark is – scientifically speaking – incontrovertible.}}</ref><ref name=Reydams>{{cite journal |last1=Reydams |first1=Luc|author-link=Luc Reydams |title='More than a million': the politics of accounting for the dead of the Rwandan genocide |journal=Review of African Political Economy |date=2020 |volume=48|issue=168|pages=235–256 |doi=10.1080/03056244.2020.1796320|s2cid=225356374|quote=The government eventually settled on 'more than a million', a claim which few outside Rwanda have taken seriously.<p>The death of 'more than a million' Tutsi became the foundation of the new Rwanda, where former exiles hold a monopoly on power. It also created the socio-political environment for the mass criminalisation of Hutu. Gacaca courts eventually tried more than a million (Nyseth Brehm, Uggen, and Gasanabo 2016), which led President Kagame to suggest that all Hutu bear responsibility and should apologise (Benda 2017, 13). Thus the new Rwanda is built not only on the death of 'more than a million" Tutsi but also on the collective guilt of Hutu. This state of affairs is in no one's interests except the regime's.</p>|doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite news |last=Doherty |first=Ben |date=25 February 2024 |title=More than half a million people killed in 100 days: how the 1994 Rwanda genocide unfolded |url=https://www.theguardian.com/australia-news/2024/feb/26/more-than-half-a-million-people-killed-in-100-days-how-the-1994-rwanda-genocide-unfolded-ntwnfb |access-date=14 May 2025 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref><ref>{{Cite web |title=Rwanda |url=https://cla.umn.edu/chgs/holocaust-genocide-education/resource-guides/rwanda |access-date=14 May 2025 |website=College of Liberal Arts |language=en |archive-date=11 May 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250511215213/https://cla.umn.edu/chgs/holocaust-genocide-education/resource-guides/rwanda |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite magazine |last=Rieff |first=David |date=4 June 2007 |title=God and Man in Rwanda |url=https://www.vanityfair.com/magazine/1994/12/rwanda199412 |access-date=14 May 2025 |magazine=Vanity Fair |language=en-US}}</ref> نسل ڪشيءَ کان پوءِ فتح حاصل ڪندڙ ٽوٽسي-قيادت واري آر پي ايف جولاءِ 1994ع ۾ اقتدار ۾ آئي. == ثقافت == [[File:Brooklyn Museum 22.1403 Wrist Guard Igitembe.jpg|thumb|right|روايتي ٽوٽسي ڪلائيءَ جو محافظ (''اگيٽيمبي'')]] روانڊا ۾ 15هين صديءَ کان 1961ع تائين ٽوٽسي ماڻهن تي هڪ بادشاهه، يعني {{Langx|rw|موامي|label=none}}، حڪمراني ڪندو هو. بيلجيم قومي [[ريفرينڊم]] کان پوءِ بادشاهت ختم ڪري ڇڏي، جنهن جي نتيجي ۾ ملڪ آزاديءَ ڏانهن وڌيو. ان جي ابتڙ، ملڪ جي اتر-اولهندي حصي ۾، جتي هوتو آبادي اڪثريت ۾ هئي، وڏا زميندار اقتدار ۾ شريڪ هوندا هئا؛ اهو بندوبست هاڻوڪي يوگنڊا جي [[بوگنڊا]] سماج سان مشابهت رکندو هو. پنهنجي بادشاهه جي حڪمراني هيٺ ٽوٽسي ثقافت روايتي طور انصاف جي انتظام ۽ حڪومت هلائڻ جي چوڌاري ڦرندي هئي. چوپائي مال جي ملڪيت گهڻو ڪري سندن هٿ ۾ هوندي هئي ۽ هو پنهنجي پيداوار تي گذارو ڪندا هئا. سندن طرز زندگي کين گهڻو فارغ وقت پڻ ڏيندو هو، جيڪو هو شاعري، اڻت ۽ موسيقيءَ جي واڌ ويجهه ۾ صرف ڪندا هئا. هوتو هارين ۽ ٻين مقامي رهواسين جي مقابلي ۾ ٽوٽسي جي [[غالب اقليت]] واري حيثيت سبب، ان رشتي کي جاگيردار يورپ جي سردارن ۽ هارين جي وچ واري رشتي سان تشبيهه ڏني وئي آهي.<ref name="Fage120">{{cite book|last1=Fage|first1=John|title=A History of Africa|publisher=Routledge|isbn=978-1317797272|page=120|url=https://books.google.com/books?id=mXa4AQAAQBAJ|access-date=8 January 2015|date=23 October 2013}}</ref> [[File:Brooklyn Museum 1912a-b Basket and Lid.jpg|thumb|left|روايتي ٽوٽسي [[ٽوڪري]]]] برطانوي تاريخدان جان فيج موجب، سيرولوجي جي لحاظ کان ٽوٽسي بانٽو ۽ [[نائلوٽڪ ماڻهو|نائلوٽڪ]] آبادين سان لاڳاپيل آهن. سندس خيال ۾ اها ڳالهه ڍنڍن واري بادشاهتن جي شروعاتي ٽوٽسي-هيما حڪمران طبقي لاءِ ڪوشيٽڪ بڻ بڻياد جي امڪان کي گهٽ ڪري ٿي. تنهن هوندي به، انهن بادشاهتن جون شاهي تدفين جون رسمون ڏکڻ [[ايٿوپيا]] جي [[گيبي علائقو|گيبي علائقي]] جي اڳوڻين ڪوشيٽڪ سِداما رياستن جي روايتن سان گهڻي مشابهت رکن ٿيون.<ref name="Fage120" /> ان جي ابتڙ، مائونٽ ڪينيا واري علائقي ۾ ٽوٽسي-هيما جي اتر ۾ رهندڙ بانٽو آباديون، جهڙوڪ اگي ڪيويو، جديد دور تائين بنيادي طور بادشاهه کان سواءِ هيون ۽ انهن وٽ عمر جي گروهن تي ٻڌل اهڙو غير رياستي نظام هو، جيڪو انهن ڪوشيٽڪ ماڻهن کان اختيار ڪيو هو. ٻئي طرف، تنزانيا ۾ ٽوٽسي-هيما جي ڏکڻ ۾ ڪيترين بانٽو بادشاهتن ۾ سرداريءَ جو اهڙو ئي نمونو موجود هو، جيڪو ٽوٽسي-هيما سماج سان مشابهت رکندڙ هو. ڇاڪاڻ ته ڪوشيٽڪ سِداما بادشاهتن جا نائلوٽڪ گروهن سان لاڳاپا هئا، فيج تجويز ڪري ٿو ته ٽوٽسي ممڪن طور اهڙي ئي ڪنهن لڏپلاڻ ڪندڙ نائلوٽڪ آبادي مان نڪتل هجن. سندس خيال موجب ٽوٽسي جا نائلوٽڪ ابا ڏاڏا اڳئين دور ۾ ثقافتي وچولي جو ڪردار ادا ڪندا هئا، پاڙيسري ڪوشيٽڪ بادشاهتن کان ڪجهه شاهي روايتون اختيار ڪندا هئا ۽ پوءِ جڏهن هو عظيم ڍنڍن واري علائقي ۾ بانٽو اصلوڪن ماڻهن جي وچ ۾ آباد ٿيا ته اهي روايتون پاڻ سان ڏکڻ طرف کڻي آيا.<ref name="Fage120" /> تنهن هوندي به، اڄ ٽوٽسي ۽ هوتو جي ثقافتن ۾ تمام ٿورا واضح فرق نظر اچن ٿا؛ ٻئي گروهه ساڳي [[بانٽو ٻوليون|بانٽو ٻولي]] ڳالهائين ٿا.<ref>The Editors of Encyclopaedia Britannica. "Tutsi". Encyclopedia Britannica, 6 May. 2025, https://www.britannica.com/topic/Tutsi. Accessed 14 May 2025</ref> تاريخي طور ٻنهي گروهن جي وچ ۾ شادين جي شرح تمام گهڻي هئي ۽ 20هين صديءَ تائين سندن لاڳاپا عام طور سٺا رهيا. ڪيترن عالمن جو نتيجو آهي ته ”ٽوٽسي“ جي سڃاڻپ بنيادي طور نسلي سڃاڻپ کان وڌيڪ سماجي طبقي يا ذات جي اظهار طور ڪم ڪندي رهي آهي. برونڊي ۽ روانڊا جي ماڻهن جون ٻوليون به هڪ ٻئي سان گهڻيون مشابهت رکن ٿيون، يعني [[ڪرونڊي]] ۽ [[ڪنياروانڊا]]. تاريخي سببن ڪري انگريزي، فرانسيسي ۽ سواهيلي به مختلف سرڪاري حيثيتن ۾ استعمال ٿين ٿيون ۽ برونڊي ۽ روانڊا ٻنهي ۾ ٻي ٻوليءَ طور وڏي پيماني تي ڳالهائجن ٿيون.<ref name="BC">{{Cite web|url=https://www.teachingenglish.org.uk/sites/teacheng/files/Euromonitor%20Report%20A4.pdf|title=The Benefits of the English Language for Individuals and Societies: Quantitative Indicators from Cameroon, Nigeria, Rwanda, Bangladesh and Pakistan|access-date=7 February 2023|archive-date=9 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230309070332/https://www.teachingenglish.org.uk/sites/teacheng/files/Euromonitor%20Report%20A4.pdf|url-status=live}}</ref> == ڪانگو ۾ ٽوٽسي == عالمن{{Who|date=August 2025}} گهڻي عرصي کان اهو تسليم ڪيو آهي ته هاڻوڪي [[ڪانگو جي جمهوري جمهوريه]] (ڊي آر سي) ۾ ٽوٽسي موجودگيءَ کي بهتر نموني سمجهڻ لاءِ ٻن مکيه گروهن ۾ فرق ڪرڻ ضروري آهي، جن جي تاريخن کي نوآبادياتي پاليسين ۽ پوءِ وارن سياسي تڪرارن گهڻو متاثر—۽ ڪيترين حالتن ۾ بگاڙيو—آهي.{{Citation needed|date=March 2025}} === اتر ۽ ڏکڻ ڪيوو ۾ بانياروانڊا === ٽوٽسي جي هڪ ٻي اهم موجودگي [[اتر ڪيوو]] جي ڪجهه حصن ۾ وسيع [[بانياروانڊا]] برادريءَ جي اندر ملي ٿي. هن برادريءَ ۾ ٽوٽسي ۽ هوتو ٻئي شامل آهن ۽ اها گهڻو ڪري پاڙيسري [[روانڊا]] مان مختلف دورن ۾ ٿيندڙ لڏپلاڻن جو نتيجو آهي، جيڪي نوآبادياتي دور کان اڳ، نوآبادياتي دور ۽ نسل ڪشي کان پوءِ جي زمانن تائين جاري رهيون. خاص طور 1994ع جي [[روانڊا جي نسل ڪشي]] دوران ۽ ان کان پوءِ ٿيندڙ وڏي پيماني واري لڏپلاڻ چڱيءَ طرح دستاويز ٿيل آهي ۽ ان اوڀر ڪانگو جي نسلي بناوٽ کي گهڻو بدلائي ڇڏيو.<ref>Uvin, Peter. "The Congo and the Rwandan Tragedy: Politics, Ideology and the Struggle for Power." ''Journal of Eastern African Studies'', vol. 1, no. 2, 2007, pp. 281–300.</ref><ref>Reyntjens, Filip. ''Political Awakening in the Belgian Congo: The Early Phase, 1908–1945''. Cambridge University Press, 2019.</ref> علمي اتفاقِ راءِ موجب اهي لڏپلاڻون ڪنهن هڪ ٻاهرين واقعي جو نتيجو نه هيون، پر انهن جا پيچيده تاريخي پس منظر آهن، جيڪي اڄ به علائقائي سياست تي اثرانداز ٿين ٿا.{{Citation needed|date=August 2025}} === تڪرار ۽ هاڻوڪا مسئلا === اوڀر ڊي آر سي ڪيترن ڏهاڪن کان هٿياربند تڪرارن جو اهم مرڪز رهيو آهي، جتي ڪيترائي هٿياربند گروهه سرگرم رهيا آهن. انهن مان ڪجهه، خاص طور [[نيشنل ڪانگريس فار دي ڊفينس آف دي پيپل]] (سي اين ڊي پي) مان نڪتل ۽ پوءِ [[23 مارچ تحريڪ|ايم 23]] جي نالي سان مشهور ٿيندڙ تنظيمون، ٽوٽسي پس منظر رکندڙ ماڻهن جي قيادت هيٺ رهيون آهن. تنهن هوندي به انهن گروهن کي رڳو نسلي نقطه نظر سان ڏسڻ صورتحال کي حد کان وڌيڪ سادو ڪري ڇڏي ٿو. علمي اڀياس عام طور ان ڳالهه تي متفق آهن ته تڪرارن جون پاڙون نوآبادياتي ورثي، [[ڪوبالٽ]] جهڙن قيمتي وسيلن تي مقابلي ۽ گهري سياسي ۽ سماجي شڪايتن جي گڏيل اثر ۾ آهن.<ref>Nzongola-Ntalaja, Georges. ''The Congo: From Leopold to Kabila: A People's History''. Zed Books, 2002.</ref> بين الاقوامي ادارن جون رپورٽون سنگين انساني حقن جي ڀڃڪڙين—جن ۾ ٻارن کي سپاهي بڻائڻ ۽ معدني دولت جو غيرقانوني استحصال شامل آهي—کي دستاويز ڪري چڪيون آهن، پر انهن مسئلن کي سڌي سنئين نسلي تڪرار بدران رياستي ڪمزوري ۽ بين الاقوامي معاشي دٻائن جي وسيع پس منظر ۾ سمجهڻ وڌيڪ مناسب آهي.<ref>Human Rights Watch. "Breakdown of the State in the Democratic Republic of the Congo." Human Rights Watch Reports, 2010.</ref> == ناميارا ماڻهو == {{main|ٽوٽسي ماڻهن جي فهرست}} * [[پال ڪگامي]] * [[اسٽرومي]] * [[ميشيل ميڪومبيرو]] * [[ژان بپتست باگازا]] * [[پيئر بويويا]] * [[لوئيس مشيڪي وابو]] * [[اريئيل ڪاياباگا]] * [[بنجامن سيهيني]] * [[سائدو بيراهينو]] * [[گائل بگيريمانا]] * [[سيسيل ڪائيريبوا]] * [[نڪوٽي گاتوا]] * [[گائل فائي]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهرين ڳنڍڻا== * [http://www.ictr.org روانڊا لاءِ بين الاقوامي فوجداري ٽربيونل] (آءِ سي ٽي آر اڳيان آيل سڀني ڪيسن جي حيثيت ۽ فيصلا هتي موجود آهن) * [http://www.ictr.org The International Criminal Tribunal for Rwanda (the status and judgments of all cases before the ICTR are available here)] {{Authority control}} [[زمرو:ٽٽسي]] [[زمرو:نسلي گروہ]] [[زمرو:برونڊي جا نسلي گروهه]] [[زمرو:روانڊا جا نسلي گروهه]] [[زمرو:يوگنڊا جا نسلي گروهه]] [[زمرو:آفريڪا ۾ نسلي گروهه]] [[زمرو:جمهوريا ڪانگو جا نسلي گروهه]] nww18z80ib4qj5imwl2jj06mqds0316 404710 404709 2026-08-19T07:53:29Z Memon2025 21315 /* */ 404710 wikitext text/x-wiki {{Short description|آفريقي عظيم ڍنڍن واري علائقي جو هڪ نسلي گروهه}} {{Infobox ethnic group | group = ٽٽسي (Tutsi) <br><small> اباٽٽسي (Abatutsi)</small> | image = King's palace in Nyanza.jpg | caption = نيانزا ۾ روايتي ٽٽسي بادشاهه جو محل | region1 = {{flagcountry|Burundi}} | pop1 = 1.7 ملين (ڪل آبادي جو 14 سيڪڙو) | region2 = {{flagcountry|Rwanda}} | pop2 = 1 کان 2 ملين (ڪل آبادي جو اٽڪل 9 کان 15 سيڪڙو) | rel = [[عيسائيت]] (80 سيڪڙو)، [[اسلام]] (5 سيڪڙو) | langs = [[ڪينيا-روانڊا]]، [[ڪيرونڊي]] | related = روانڊا-رونڊي قومون ۽ هيما ماڻهو }} [[File:Chifu Kaware safarini (Kandt 1904 II, 97).png|thumb|ٽٽسي سردار ڪاواري سفر دوران]] '''ٽٽسي'''، جن کي واتوسي، واتٽسي يا اباتٽسي پڻ چيو وڃي ٿو، هڪ [[نسلي گروھ|نسلي گروهه]] آهن، جيڪي بنيادي طور [[روانڊا]] ۽ [[برونڊي]] ۾ آباد آهن. اها [[بنتو ٻوليون|بنٽو ٻوليون]] ڳالهائيندڙ آهن ۽ روانڊا ۽ برونڊي جي ٽن مکيه نسلي گروهن مان ٻيو سڀ کان وڏو گروهه آهن؛ ٻيا ٻه هوتو ۽ توا آهن. تاريخي طور تي، ٽٽسي ماڻهو مال دار/ڌنار (<small>pastoralists</small>) هئا ۽ سماج ۾ جنگجو طبقي جي حيثيت رکندا هئا. 1962ع کان اڳ، روانڊا جو سماجي ۽ سياسي نظام ٽٽسي اشرافيه جي هٿ ۾ هو. '''ٽٽسي''' (<small>Tutsi</small>)، جن کي واٽٽسي (<small>Watutsi</small>) يا اباٽٽسي (<small>Abatutsi</small>) پڻ چيو ويندو آهي، هڪ نسلي گروهه آهن جيڪي بنيادي طور تي [[روانڊا]] ۽ [[برونڊي]] ۾ آباد آهن. اهي روانڊا ۽ برونڊي جي ٽن وڏن نسلي گروهن مان ٻيو نمبر وڏو گروهه آهن، ٻيا ٻه گروهه '''هوتو''' (<small>Hutu</small>) ۽ '''ٽوا''' (<small>Twa</small>) آهن. تاريخي طور تي، ٽٽسي ماڻهو مال دار/ڌنار (<small>pastoralists</small>) هئا ۽ سماج ۾ جنگجو طبقي جي حيثيت رکندا هئا. 1962ع کان اڳ، روانڊا جو سماجي ۽ سياسي نظام ٽٽسي اشرافيه جي هٿ ۾ هو. == اصليت ۽ درجه بندي == مورخ ڪرسٽوفر اهرٽ (Christopher Ehret) جو مڃڻ آهي ته ٽٽسي ماڻهو بنيادي طور تي قديم '''ڏکڻ ڪوشيٽڪ''' (South Cushitic) ٻوليون ڳالهائيندڙن جو نسل آهن، جيڪي 800 قبل مسيح کان اڳ عظيم ڍنڍن واري علائقي ۾ داخل ٿيا هئا. اهي ماڻهو مڪمل طور تي پنهنجي مال مويشي تي گذارو ڪندا هئا ۽ اناج جي پوک نه ڪندا هئا. ٽٽسي ماڻهن جي ثقافت ۽ کين جي عادتن ۾ قديم نيلو-سحرائي ۽ مرڪزي سوڊاني اثر پڻ ملي ٿو. روانڊا-رونڊي ٻولين ۾ مالداري سان لاڳاپيل ڪيترائي لفظ، جهڙوڪ "ڳئون" (Inka)، انهن قديم لڏپلاڻ ڪندڙن جي ٻولين مان ورتل آهن. بيلجيم جي نوآبادياتي دور ۾، ٽٽسي ماڻهن جي سڃاڻپ لاءِ هڪ عجيب معيار مقرر ڪيو ويو هو: جنهن شخص وٽ 10 کان وڌيڪ ڳئون هونديون هيون يا جنهن جو قد 6 فوٽن کان وڌيڪ هوندو هو، تنهن کي "ٽٽسي" قرار ڏنو ويندو هو. ==جينياتيات== جديد جينياتي مطالعو ڏيکاري ٿو ته ٽٽسي ماڻهو گهڻو ڪري بانٽو (Bantu) نسل سان تعلق رکن ٿا، پر انهن ۾ ڪجهه منفرد خاصيتون به آهن: * '''پدري نسل (Y-DNA):''' اٽڪل 60 سيڪڙو ٽٽسي مردن ۾ هئپلو گروپ E1b1a ملي ٿو، جيڪو بانٽو نسل جي نشاني آهي. جڏهن ته 14.9 سيڪڙو ۾ هئپلو گروپ B ملي ٿو، جيڪو هوتو ماڻهن (4.3 سيڪڙو) جي مقابلي ۾ گهڻو وڌيڪ آهي. * '''قد:''' ٽٽسي ماڻهو پنهنجي ڊگهي قد جي ڪري مشهور آهن. انهن جو اوسط قد '''5 فوٽ 9 انچ (175 سينٽي ميٽر)''' هوندو آهي، جڏهن ته ڪجهه ماڻهو 7 فوٽن کان به وڌيڪ ڊگها رڪارڊ ڪيا ويا آهن. == تاريخ == روانڊا ۾ 15هين صدي کان وٺي ٽٽسي بادشاهت قائم هئي. 1897ع ۾ جرمني ۽ پوءِ 1916ع ۾ بيلجيم روانڊا تي قبضو ڪيو. نوآبادياتي طاقتن ٽٽسي ماڻهن کي تعليم ۽ حڪومت ۾ ترجيح ڏني، جنهن جي ڪري هوتو اڪثريت ۾ ڪاوڙ پيدا ٿي. 1959ع ۾ هوتو ماڻهن ٽٽسي بادشاهت جي خلاف بغاوت ڪئي، جنهن کي '''روانڊا جو انقلاب''' چيو وڃي ٿو. ان کان پوءِ هزارين ٽٽسي ماڻهو پاڙيسري ملڪن يوگنڊا ۽ تنزانيا ڏانهن هجرت ڪري ويا. == آباديءَ جا انگ اکر (2026 جي اندازي مطابق) == ٽٽسي ماڻهن جي آبادي هيٺين ملڪن ۾ ورهايل آهي: {| class="wikitable" ! ملڪ !! آبادي (لڳ ڀڳ) !! ڪل آبادي جو سيڪڙو |- | برونڊي || 1.7 ملين || 14% |- | روانڊا || 1.2 کان 2 ملين || 9% - 15% |- | يوگنڊا || 250,000 || - |} ==ٽوٽسي== {{Short description|آفريڪي عظيم ڍنڍن واري علائقي جو نسلي گروهه}} {{Infobox ethnic group | group = ٽوٽسي <br><small> اباتوٽسي</small> | pop = | region1 = {{flagcountry|برونڊي}} | pop1 = 1.7 ملين (ڪُل آباديءَ جو 14٪) | ref1 = | region2 = {{flagcountry|روانڊا}} | pop2 = 1–2 ملين (ڪُل آباديءَ جو 9٪–15٪) | ref2 = <ref>روانڊا جي نسل ڪشي کان پوءِ ٻيهر نسلي آدمشماري نه ڪئي وئي؛ اندازي موجب آباديءَ جو 9 کان 15 سيڪڙو ٽوٽسي آهي.</ref> | ref3 = | region4 = {{flagcountry|بيلجيم}} | pop4 = | ref4 = | region5 = {{flagcountry|فرانس}} | pop5 = | ref5 = | region6 = | popplace = | rels = [[عيسائيت]] (80٪)، [[اسلام]] (5٪) | langs = [[ڪنياروانڊا]]،<!-- نوٽ: ٽوٽسي ماڻهو تاريخي سببن ۽ رسمي تعليم ۾ انگريزي، فرانسيسي ۽ سواهيلي کي ٻي ٻوليءَ طور ڳالهائين ۽ سکن ٿا، نه ته مادري ٻولين طور؛ هن خاني جو مقصد بنيادي طور مادري ٻوليون ڏيکارڻ آهي --> [[ڪرونڊي]] | related = ٻيا [[روانڊا-رونڊي]] ماڻهو ۽ [[هيما ماڻهو]] | native_name_lang = }} '''ٽوٽسي''' (اچار: '''ٽوٽسي''')، جن کي '''واتوسي'''، '''واتوٽسي''' يا '''اباتوٽسي''' (اچار: '''اباتوٽسي''') پڻ چيو وڃي ٿو، هڪ [[نسلي گروهه]] آهن، جيڪي بنيادي طور [[روانڊا]] ۽ [[برونڊي]] ۾ آباد آهن.<ref>{{Cite encyclopedia|title=Tutsi|editor-last=Pauls|editor-first=Elizabeth Prine|display-editors=etal|url=https://www.britannica.com/topic/Tutsi|access-date=7 February 2023|encyclopedia=Britannica|date=2007|language=en|archive-date=1 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230201194120/https://www.britannica.com/topic/Tutsi|url-status=live}}</ref> اهي [[بانٽو ٻوليون|بانٽو ٻوليون]] ڳالهائيندڙ ماڻهو آهن<ref>{{Cite encyclopedia|title=Rwanda {{!}} Language & Facts|url=https://www.britannica.com/topic/Rwanda-language|access-date=15 January 2021|encyclopedia=Britannica|date=2019|archive-date=16 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210116032718/https://www.britannica.com/topic/Rwanda-language|url-status=live}}</ref> ۽ [[روانڊا]] ۽ [[برونڊي]] جي ٽن مکيه [[نسلي گروهه|نسلي گروهن]] مان ٻيو سڀ کان وڏو گروهه آهن؛ ٻيا ٻه [[هوتو]] ۽ [[توا]] آهن.<ref name="brenneman">{{cite book |last=Brenneman |first= Richard |year=1969 |title= Rwanda, a Country Study |edition= |location=United States|lccn=2007492448|publisher=US Government |isbn=|id=9910001051459703686|page=46 |oclc= 22675245 }}</ref> تاريخي طور ٽوٽسي [[مال پالڻ|مال پاليندڙ]] هئا ۽ [[جنگجو]] [[ذات (سماج)|طبقي]] ۾ اهم حيثيت رکندا هئا. 1962ع کان اڳ اهي روانڊا جي سماج تي غالب هئا، جيڪو هڪ سرپرستيءَ واري ڍانچي هيٺ ٽوٽسي اشرافيه ۽ هوتو عام ماڻهن تي مشتمل هو. سخت طبقاتي ورهاست واري ان سماج ۾ ٽوٽسي غالب عهدن تي فائز هئا ۽ حڪمران طبقي جو وڏو حصو بڻجندا هئا.<ref name="brenneman"/> == بڻ بڻياد ۽ درجيبندي == آمريڪي تاريخدان [[ڪرسٽوفر ايهرٽ]] جو خيال آهي ته ٽوٽسي گهڻو ڪري [[ڏکڻ ڪوشيٽڪ ٻوليون|ڏکڻ ڪوشيٽڪ]] ٻولين جي هڪ هاڻي ناپيد شاخ جي ڳالهائيندڙن مان نسل رکن ٿا، جنهن کي هو ”ٽيل ڏکڻ ڪوشيٽڪ“ سڏي ٿو. ٽيل ڏکڻ ڪوشيٽڪ ماڻهو 800 ق.م کان ڪجهه وقت اڳ [[آفريڪي عظيم ڍنڍون|آفريڪي عظيم ڍنڍن واري علائقي]] ۾ داخل ٿيا هئا ۽ مال پاليندڙ هئا، جيڪي پنهنجي چوپائي مال تي ڀاڙيندا هئا ۽ ممڪن آهي ته پاڻ اناج نه پوکيندا هجن. اهي جهنگلي جانورن جو شڪار نه ڪندا هئا ۽ مڇي کائڻ منع سمجهيو ويندو هو ۽ ان کان سختيءَ سان پاسو ڪيو ويندو هو. ٽيل ڏکڻ ڪوشيٽڪ طرز زندگيءَ ۾ ٽوٽسي ماڻهن جي زندگيءَ سان نمايان مشابهتون ملن ٿيون، جيڪي پنهنجي ڍورن جي کير، رت ۽ گوشت تي گهڻو ڀاڙين ٿا ۽ روايتي طور اناج پوکڻ ۽ کائڻ کان پاسو ڪندا آهن، ٺڪر جي ٿانون ٺاهڻ ۽ شڪار کي گهٽ درجي جو ڪم سمجهندا آهن ۽ مڇي کائڻ کان به پاسو ڪندا آهن. [[روانڊا-رونڊي]] ٻولين ۾ مال پالڻ سان لاڳاپيل ڪيترائي لفظ [[wikt:Category:Rwanda-Rundi terms derived from South Cushitic languages|ٽيل ڏکڻ ڪوشيٽڪ مان ورتل لفظ]] آهن، جهڙوڪ ”سانڊ“، ”ڳئون جو ڇيڻو“ ۽ ”شينهن“.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=1i-IBmCeNhUC|title=An African Classical Age: Eastern and Southern Africa in World History, 1000 B.C. to A.D. 400|pages=62, 86, 181–183|isbn=978-0-8139-2057-3 |last1=Ehret |first1=Christopher |date=1998 |publisher=University Press of Virginia }}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=xysSAQAAIAAJ|title=Ethiopians and East Africans: The Problem of Contacts|page=11 |last1=Ehret |first1=Christopher |date=1974 }}</ref><ref>{{Cite journal|url = https://www.jstor.org/stable/183030|jstor = 183030|title = We Are What We Eat: Ancient Agriculture between the Great Lakes|last1 = Schoenbrun|first1 = David L.|journal = The Journal of African History|year = 1993|volume = 34|issue = 1|pages = 1–31|doi = 10.1017/S0021853700032989|s2cid = 162660041|url-access = subscription|archive-date = 28 March 2022|access-date = 25 March 2025|archive-url = https://web.archive.org/web/20220328154318/https://www.jstor.org/stable/183030|url-status = live}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=xysSAQAAIAAJ|title=Ethiopians and East Africans: The Problem of Contacts|date=1974 |page=31|publisher=East African Publishing House }}</ref> ڪجهه زباني روايتن ۽ قياسي بيانن ۾ ڪڏهن ڪڏهن ٽوٽسي جي بڻ بڻياد کي [[هارن آف آفريڪا]] جي گروهن سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي وئي آهي، جهڙوڪ صومالي قبيلو [[گادابورسي]]. تنهن هوندي به، اهڙين دعوائن جي حمايت ۾ ڪا به وڏي پيماني تي قبول ڪيل تاريخي يا علمي شاهدي موجود ناهي. مکيه ڌارا واري علمي تحقيق عام طور ٽوٽسي کي آفريڪي عظيم ڍنڍن واري علائقي جي مقامي آبادين جو حصو سمجهي ٿي، جن جي پيچيده تاريخ ڊگهي عرصي واري مقامي ۽ علائقائي رابطن سان ٺهي آهي.<ref>Ehret, Christopher. ''The Civilizations of Africa: A History to 1800''. University of Virginia Press, 2002.</ref><ref>Reliable academic source here</ref> {{blockquote|ڍنڍن واري علائقي جي ڏاکڻي اڌ ۾ اهم مال پاليندڙن طور ڏکڻ ڪوشيٽڪ ماڻهن جو هي دير تائين جاري رهندڙ وجود هڪ دلچسپ امڪان پيدا ڪري ٿو ته بعد واري دور جي ٽوٽسي ۽ [[هيما ماڻهو|هيما]] مال پالڻ واري روايت، جيڪا علائقي جي ڏاکڻي اڌ ۾ سڀ کان وڌيڪ اهم آهي، شايد ڏکڻ ڪوشيٽڪ ثقافت ۾ جڙيل هجي ۽ اهڙيءَ طرح اتر بدران اوڀر کان آيل هجي.|[[ڪرسٽوفر ايهرٽ]]|title=گڏيل قومن جي تعليمي، سائنسي ۽ ثقافتي تنظيم جي آفريڪا جي عام تاريخ: ٻارهين کان سورهين صديءَ تائين آفريڪا|source=<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=HwV2a-lPB70C|title= UNESCO General History of Africa: Africa from the Twelfth to the Sixteenth Century|date= 10 May 1998|page=503|publisher= University of California Press|isbn= 978-0-520-06699-1}}</ref>}} ٽوٽسي پنهنجي نسلي بڻ بڻياد جو هڪ اهم حصو [[اوڀر سوڊانڪ|سوگ اوڀر ساحلي ماڻهن]] مان پڻ حاصل ڪن ٿا، جيڪي هڪ گهڻو اڳ ناپيد ٿيل [[نائلو-صحارائي]] گروهه هئا. سوگ ماڻهو زرعي-مال پاليندڙ هئا، جيڪي لڳ ڀڳ 2000 ق.م ۾ روانڊا ۽ برونڊي ۾ داخل ٿيا ۽ گهڻو ڪري ڏکڻ روانڊا ۽ [[روزيزي درياهه]] جي اوڀر ۽ اولهه وارن علائقن ۾ آباد ٿيا. ايهرٽ موجب اهي [[ڏاکڻي اوڀر سوڊانڪ ٻوليون|ڪير-ابائي ٻولي]] ڳالهائيندا هئا، جيڪا [[نائلوٽڪ ٻوليون|نائلوٽڪ]] ۽ [[سورمڪ ٻوليون|سورمڪ ٻولين]] سان لاڳاپيل، پر انهن کان الڳ هئي. ٽوٽسي ماڻهن پاران ڳالهائجندڙ [[اولهندي ڍنڍن واريون بانٽو ٻوليون]] ۾ ڪيترائي [[wikt:Category:Rwanda-Rundi terms derived from Eastern Sudanic languages|سوگ اوڀر ساحلي لفظ]] موجود آهن، جهڙوڪ ڳئون لاءِ لفظ ''انڪا''، جنهن جي سوگ ٻوليءَ ۾ اصل معنيٰ ”چوپائي مال جو ڪئمپ“ هئي؛ اهو ٽوٽسي مال پالڻ واري روايت ۾ سندن اثر کي ظاهر ڪري ٿو.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=1i-IBmCeNhUC|title=An African Classical Age: Eastern and Southern Africa in World History, 1000 B.C. to A.D. 400|pages=81–85, 101, 306|isbn=978-0-8139-2057-3 |last1=Ehret |first1=Christopher |date=1998 |publisher=University Press of Virginia }}</ref><ref>{{Cite journal|url = https://www.jstor.org/stable/183030|jstor = 183030|title = We Are What We Eat: Ancient Agriculture between the Great Lakes|last1 = Schoenbrun|first1 = David L.|journal = The Journal of African History|year = 1993|volume = 34|issue = 1|pages = 13–15, 30–31|doi = 10.1017/S0021853700032989|s2cid = 162660041|url-access = subscription|archive-date = 28 March 2022|access-date = 25 March 2025|archive-url = https://web.archive.org/web/20220328154318/https://www.jstor.org/stable/183030|url-status = live}}</ref><ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=lmdTAAAAYAAJ |title=Origins of Kingship Traditions and Symbolism in the Great Lakes Region of Africa |page=351 |isbn=978-91-554-7295-5 |last1=Farelius |first1=Birgitta |date=2008 |publisher=Uppsala universitet |archive-date=8 January 2026 |access-date=1 April 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260108143448/https://books.google.com/books?id=lmdTAAAAYAAJ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=qHf8DwAAQBAJ|title=Sacrifice as Terror: The Rwandan Genocide of 1994|date=13 September 2020|pages=63–65|publisher=Routledge|isbn=978-1-000-18448-8|archive-date=4 April 2025|access-date=25 March 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250404221104/https://books.google.com/books?id=qHf8DwAAQBAJ|url-status=live}}</ref> [[وچ سوڊانڪ|وچ سوڊانڪ ماڻهو]] به ممڪن طور ٽوٽسي جي نسلي بڻ بڻياد جو هڪ ٻيو حصو آهن. وچ سوڊانڪ هاري ۽ مال پاليندڙ لڳ ڀڳ 3000 ق.م ۾ روانڊا ۽ برونڊي ۾ داخل ٿيا، ۽ بانٽو ماڻهن ۾ جذب ٿيڻ کان پوءِ به سندن ڪجهه ثقافتي روايتون برقرار رهيون. مثال طور، وچ سوڊانڪ ٻوليون ڳالهائيندڙ سماجن ۾ عورتن کي ڍورن کان پري رکيو ويندو آهي. ٽوٽسي ۽ سندن اتر ۾ رهندڙ پاڙيسري [[هيما ماڻهو|هيما]] ماڻهن ۾ عورتن کي، خاص طور [[حيض چڪر|حيض]] دوران، ڳئون ڏوهڻ جي سخت منع هوندي آهي.<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=lmdTAAAAYAAJ |title=Origins of Kingship Traditions and Symbolism in the Great Lakes Region of Africa |pages=67–68, 116, 351 |isbn=978-91-554-7295-5 |last1=Farelius |first1=Birgitta |date=2008 |publisher=Uppsala universitet |archive-date=8 January 2026 |access-date=1 April 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260108143448/https://books.google.com/books?id=lmdTAAAAYAAJ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite journal|url=https://www.jstor.org/stable/179560|title=Sheep and Central Sudanic Peoples in Southern Africa|page=220|jstor=179560 |last1=Ehret |first1=Christopher |journal=The Journal of African History |date=1968 |volume=9 |issue=2 |doi=10.1017/S0021853700008835 |url-access=subscription }}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=vLPx8f5zZd4C|title=Tribal Crafts of Uganda|date=1953 |page=15}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=1i-IBmCeNhUC|title=An African Classical Age: Eastern and Southern Africa in World History, 1000 B.C. to A.D. 400|pages=8, 96|isbn=978-0-8139-2057-3 |last1=Ehret |first1=Christopher |date=1998 |publisher=University Press of Virginia }}</ref> ”ٽوٽسي“ جي وصف وقت ۽ هنڌ سان گڏ بدلجندي رهي آهي. روانڊا ۾ سماجي ڍانچا نوآبادياتي دور ۾ [[روانڊا-اورونڊي|بيلجيمي حڪمراني]] هيٺ به غير مستحڪم رهيا. عام طور ٽوٽسي اشرافيه يا امير طبقو، عام ٽوٽسي ماڻهن کان الڳ سمجهيو ويندو هو. جڏهن بيلجيمي نوآبادياتي انتظاميه روانڊا-برونڊي ۾ آدمشماري ڪئي، تڏهن ماڻهن کي هڪ سادي درجيبنديءَ واري سرشتي تحت سڃاتو ويو. ”ٽوٽسي“ ان شخص کي چيو ويو، جيڪو ڏهن کان وڌيڪ ڳئون جو مالڪ هجي يا جنهن ۾ ڪجهه جسماني خاصيتون هجن، جهڙوڪ ڊگهو ۽ سنهو نڪ، [[مٿانهان ڳل جا هڏا]] يا ڇهن فوٽن کان وڌيڪ قد؛ اهي سڀ خاصيتون ٽوٽسي ماڻهن سان لاڳاپيل عام بيانن ۾ شامل ڪيون وينديون هيون. نوآبادياتي دور ۾ [[هيميٽڪ مفروضو|هيميٽڪ مفروضي]] مطابق اهو خيال پيش ڪيو ويو ته ٽوٽسي [[هارن آف آفريڪا]] مان [[آفريڪي عظيم ڍنڍون|عظيم ڍنڍن واري علائقي]] ۾ آيا هئا.<ref>International Institute of African Languages and Cultures, Africa, Volume 76, (Oxford University Press., 2006), pg 135.</ref><ref>{{Cite news|title=Shooting Star of the Continent|date=10 June 2010|author1=Josh Kron|work=Haaretz|url=https://www.haaretz.com/2010-06-10/ty-article/shooting-star-of-the-continent/0000017f-e0e7-d568-ad7f-f3ef944b0000|access-date=7 February 2023|archive-date=24 February 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250224015029/https://www.haaretz.com/2010-06-10/ty-article/shooting-star-of-the-continent/0000017f-e0e7-d568-ad7f-f3ef944b0000|url-status=live}}</ref> ڪجهه ماڻهن{{Who|date=August 2025}} ٽوٽسي کي [[ڪوشيٽڪ ٻوليون ڳالهائيندڙ ماڻهو|ڪوشيٽڪ بڻ]] وارو سمجهيو آهي، جيتوڻيڪ اهي ڪا [[ڪوشيٽڪ ٻوليون|ڪوشيٽڪ ٻولي]] نٿا ڳالهائين ۽ لڳ ڀڳ 400 سالن کان ساڳين علائقن ۾ رهندا آيا آهن، جنهن دوران علائقي جي هوتو ماڻهن سان گهڻي پيماني تي شاديون ٿيون آهن. هوتو ۽ ٽوٽسي جي ڊگهي عرصي واري گڏجڻ ۽ شادين جي تاريخ سبب ڪجهه نسل نگارن ۽ تاريخدانن جو خيال آهي ته هوتو ۽ ٽوٽسي کي مڪمل طور الڳ نسلي گروهه سڏڻ درست ناهي.<ref>[[فلپ گوري وچ]], {{cite book |title=We Wish to Inform You That Tomorrow We Will Be Killed With Our Families |title-link=We Wish to Inform You That Tomorrow We Will Be Killed With Our Families |year=1998}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.preventgenocide.org/edu/pastgenocides/rwanda/indangamuntu.htm|title='Indangamuntu 1994: Ten years ago in Rwanda this ID Card cost a woman her life' by Jim Fussell|website=www.preventgenocide.org|access-date=5 January 2013|archive-date=15 November 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121115092142/http://www.preventgenocide.org/edu/pastgenocides/rwanda/indangamuntu.htm|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite magazine |last=Gourevitch |first=Philip |date=10 December 1995 |title=From 1995: Rwanda, After the Genocide |url=https://www.newyorker.com/magazine/1995/12/18/after-the-genocide |access-date=14 May 2025 |magazine=The New Yorker |language=en-US |issn=0028-792X |archive-date=19 April 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180419183503/https://www.newyorker.com/magazine/1995/12/18/after-the-genocide |url-status=live }}</ref> == جينيات == {{See also|هوتو، ٽوٽسي ۽ توا جي بڻ بڻياد}} === واءِ-ڊي اين اي === [[واءِ ڪروموسوم]] بابت جديد جينياتي اڀياس عام طور ظاهر ڪن ٿا ته ٽوٽسي، هوتو وانگر، گهڻو ڪري بانٽو بڻ بڻياد رکن ٿا (60٪ [[هيپلوگروپ E1b1a (Y-DNA)|E1b1a]]، 20٪ [[هيپلوگروپ B (Y-DNA)|B]]، 4٪ [[هيپلوگروپ E1b1 (Y-DNA)|E-P2]](xE1b1a)). [[هارن آف آفريڪا]] ۽ [[اتر آفريڪا]] سان لاڳاپيل پدري جينياتي اثر تمام گهٽ آهن (3٪ کان گهٽ [[هيپلوگروپ E1b1b (Y-DNA)|E1b1b-M35]])، ۽ انهن کي گهڻو اڳ جي انهن آبادين سان منسوب ڪيو وڃي ٿو، جيڪي پوءِ جذب ٿي ويون. تنهن هوندي به، ٽوٽسي وٽ هيپلوگروپ B جا واءِ-ڊي اين اي پدري سلسلا (14.9٪ B) هوتو (4.3٪ B) جي ڀيٽ ۾ گهڻو وڌيڪ آهن.<ref>{{cite journal | last1 = Luis | first1 = J. R. | display-authors = etal | year = 2004 | title = The Levant versus the Horn of Africa: Evidence for Bidirectional Corridors of Human Migrations | journal = American Journal of Human Genetics | volume = 74 | issue = 3| pages = 532–544 | doi = 10.1086/382286 | pmid = 14973781 | pmc=1182266}}</ref> === آٽوسومل ڊي اين اي === عام طور ٽوٽسي پنهنجن پاڙيسري بانٽو آبادين، خاص طور هوتو، سان ويجهي جينياتي مائٽي رکن ٿا. تنهن هوندي به، اهو واضح ناهي ته اها هڪجهڙائي بنيادي طور ٻنهي برادرين وچ ۾ شادين ذريعي وڏي پيماني تي ٿيندڙ جينياتي ڏي وٺ جو نتيجو آهي يا سندن گڏيل بڻ بڻياد مان پيدا ٿي آهي: <blockquote>[...] ڪيترين نسلن تائين [[جين وهڪرو|جين وهڪري]] انهن ٻن بانٽو ماڻهن جي وچ ۾ اڳ موجود ممڪن واضح جسماني فرقن کي ختم ڪري ڇڏيو؛ اهي فرق عام طور قد، جسماني بناوٽ ۽ چهري جي خاصيتن سان منسوب ڪيا ويندا هئا. ماڻهن ۾ جسماني خاصيتن جو هڪ وسيع سلسلو موجود هجڻ باوجود، بيلجيمي اختيارين 1920ع واري ڏهاڪي ۾ معاشي معيارن جي بنياد تي نسلي وابستگي کي قانوني طور مقرر ڪيو. نتيجي طور غير واضح حياتياتي فرقن تي رسمي ۽ سخت سماجي ورهاست لاڳو ڪئي وئي. ڪجهه حد تائين، پوءِ وارن ڏهاڪن ۾ انهن درجن جي لچڪ حياتياتي فرقن جي تصور کي وڌيڪ مضبوط ڪيو، جنهن سان ڊگهي قد واري اشرافيه ۽ ننڍي قد واري هيٺئين طبقي جو تصور پيدا ٿيو، پر اهو ڪجهه صديون اڳ موجود جينياتي ذخيرن سان ٿورو ئي لاڳاپيل هو. تنهنڪري سماجي درجا ته حقيقي آهن، پر هوتو ۽ ٽوٽسي جي وچ ۾ ڳولهي سگهجندڙ جينياتي فرق تمام گهٽ يا تقريباً نه آهن.<ref>[[جوزف سي. ملر]] (مدير)، ''New Encyclopedia of Africa''، جلد 2، Dakar-Hydrology، Charles Scribner's Sons.</ref></blockquote> === قد === سندن سراسري قد لڳ ڀڳ {{convert|5|ft|9|in|cm}} آهي، جڏهن ته ڪجهه ماڻهن جو قد {{convert|7|ft|cm}} کان به وڌيڪ درج ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/1964/02/23/the-rise-and-fall-of-the-watusi.html|title=The Rise and Fall Of the Watusi|newspaper=The New York Times|date=23 February 1964}}</ref><ref>{{Cite web |date=18 June 2020 |title=Did you know of the Tutsi people in Rwanda?They are among the Tallest people in Africa |url=https://www.jamiiforums.com/threads/did-you-know-of-the-tutsi-people-in-rwanda-they-are-among-the-tallest-people-in-africa.1745470/ |access-date=14 May 2025 |website=JamiiForums |language=en-US |archive-date=20 August 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250820090953/https://www.jamiiforums.com/threads/did-you-know-of-the-tutsi-people-in-rwanda-they-are-among-the-tallest-people-in-africa.1745470/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=samson |date=5 December 2022 |title=The Tutsi of Rwanda |url=https://africaadventurevacations.com/the-tutsi-of-rwanda/ |access-date=14 May 2025 |website=Africa Adventure Vacations |language=en-US}}</ref> == تاريخ == {{multiple image | direction = vertical | width = | footer = | image1 = | caption1 we = | image2 = King's palace in Nyanza.jpg | caption2 we = | image3 = Chifu Kaware safarini (Kandt 1904 II, 97).png | caption3 = [[نيانزا، روانڊا|نيانزا]] ۾ روايتي ٽوٽسي بادشاهه جو محل (مٿي) ۽ روانڊا {{circa|1900}}، ٽوٽسي سردار ڪاواري سفر دوران (هيٺ) }} نوآبادياتي حڪمرانن جي اچڻ کان اڳ روانڊا تي 15هين صديءَ کان ٽوٽسي-غالب بادشاهت حڪمراني ڪندي رهي هئي.<ref>{{Cite web |title=History |url=https://www.rlp-ruanda.de/en/the-two-countries/rwanda/history/ |access-date=14 May 2025 |website=www.rlp-ruanda.de}}</ref><ref>{{Cite web |title=Rise of Rwanda {{!}} EBSCO Research Starters |url=https://www.ebsco.com/research-starters/history/rise-rwanda |access-date=14 May 2025 |website=www.ebsco.com |language=en |archive-date=20 August 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250820100953/https://www.ebsco.com/research-starters/history/rise-rwanda |url-status=live }}</ref> 1897ع ۾ [[جرمن سلطنت|جرمني]] بادشاهه سان اتحاد قائم ڪري روانڊا ۾ پنهنجو اثر قائم ڪيو، جنهن سان نوآبادياتي دور جي شروعات ٿي.<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=lKFpAgAAQBAJ |last=Carney |first=J.J. |title=Rwanda Before the Genocide: Catholic Politics and Ethnic Discourse in the Late Colonial Era |page=24 |publisher=Oxford University Press |year=2013 |isbn=9780199982288}}</ref> پوءِ [[پهرين عالمي جنگ]] دوران 1916ع ۾ [[بيلجيم]] روانڊا تي قبضو ڪيو. ٻنهي يورپي طاقتن روانڊا جي بادشاهه وسيلي حڪمراني ڪئي ۽ ٽوٽسي-حمايتي پاليسي جاري رکي.{{Citation needed|date=August 2025}} ان دوران برونڊي ۾ ''[[گانوا]]'' نالي حڪمران ڌڙو اڀريو، جنهن جلدي ملڪ جي انتظام تي اثرائتو ڪنٽرول حاصل ڪري ورتو. {{Langx|rn|گانوا|label=none}} پنهنجي حڪمراني لاءِ هوتو ۽ ٽوٽسي ٻنهي جي حمايت تي ڀاڙيندا هئا ۽ برونڊي جي اندر انهن کي نه هوتو ۽ نه ئي ٽوٽسي سمجهيو ويندو هو.<ref>{{Cite book |last1=DeRouen |first1=Karl R. |url=https://books.google.com/books?id=nrN077AEgzMC&dq=Ganwa+ethnic&pg=PA205 |title=Civil Wars of the World: Major Conflicts Since World War II |last2=Heo |first2=Uk |date=2007 |publisher=ABC-CLIO |isbn=978-1-85109-919-1 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Mawer |first=Kit |date=16 October 2022 |title=Burundi Country Report |url=https://www.genocidewatch.com/single-post/country-report-burundi |access-date=14 May 2025 |website=genocidewatch |language=en}}</ref> روانڊا 1897ع کان 1916ع تائين جرمني ۽ 1922ع کان 1961ع تائين بيلجيم جي نوآبادي رهيو. ٽوٽسي ۽ هوتو ٻنهي مان روايتي حڪمران اشرافيه موجود هئي، پر ٻنهي نوآبادياتي طاقتن رڳو ٽوٽسي ماڻهن کي تعليم حاصل ڪرڻ ۽ نوآبادياتي حڪومت ۾ حصو وٺڻ جا وڌيڪ موقعا ڏنا. اهڙين امتيازي پاليسين ناراضگي پيدا ڪئي.{{citation needed|date=November 2021}} جڏهن بيلجيمي اختيارين اقتدار سنڀاليو، تڏهن انهن جو خيال هو ته مختلف آبادين کي اڳئين سڃاڻپ مطابق الڳ درجن ۾ رکڻ سان علائقي تي وڌيڪ آسانيءَ سان حڪمراني ڪري سگهجي ٿي. 1920ع واري ڏهاڪي ۾ بيلجيمي اختيارين ماڻهن کان لازمي طور هڪ مخصوص نسلي گروهه سان پنهنجي سڃاڻپ جو اظهار ڪرائڻ شروع ڪيو ۽ آدمشمارين ۾ انهن کي انهيءَ بنياد تي درجي بندي ڪيو.<ref>{{Cite web |title=Divided by Ethnicity - United States Holocaust Memorial Museum |url=https://www.ushmm.org/genocide-prevention/countries/rwanda/divided-by-ethnicity |access-date=14 May 2025 |website=www.ushmm.org |language=en-US |archive-date=25 May 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250525204543/https://www.ushmm.org/genocide-prevention/countries/rwanda/divided-by-ethnicity |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=Rwanda Chronology {{!}} FRONTLINE |url=https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/rwanda/etc/cron.html |access-date=14 May 2025 |website=www.pbs.org |archive-date=30 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160330124130/http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/rwanda/etc/cron.html |url-status=live }}</ref> 1959ع ۾ بيلجيم پنهنجي اڳوڻي پاليسيءَ کان هٽي ويو ۽ آزاديءَ کان پوءِ عام چونڊن وسيلي اڪثريتي هوتو آباديءَ کي حڪومت تي ڪنٽرول حاصل ڪرڻ جو رستو ڏنو. ان تبديليءَ تي بيلجيم جي اندروني سياست جو پڻ اثر هو، جتي هوتو اڪثريت خلاف امتياز کي فليمش-والون تڪرار سان لاڳاپيل بيلجيم جي اندروني دٻاءَ سان مشابه سمجهيو وڃڻ لڳو، ۽ هوتو ماڻهن جي جمهوريت سازي ۽ سياسي بااختياري کي ٽوٽسي غلبي جي مقابلي ۾ جائز ردعمل طور ڏٺو ويو. روانڊا ۽ برونڊي جي آزاديءَ کان اڳ واري دور ۾ بيلجيمي پاليسيون گهڻو بدلجنديون رهيون.{{citation needed|date=November 2021}} === روانڊا ۽ برونڊي جي آزادي (1962ع) === روانڊا ۾ هوتو اڪثريت [[روانڊا انقلاب|ٽوٽسي حڪمراني خلاف بغاوت ڪئي]] ۽ اقتدار حاصل ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي. ڪيترائي ٽوٽسي ملڪ ڇڏي [[يوگنڊا]] ۽ [[تنزانيا]] سميت پاڙيسري ملڪن ۾ جلاوطنيءَ جون برادريون قائم ڪرڻ لڳا.<ref>Michael Bowen, ''Passing by;: The United States and genocide in Burundi'', 1972, (Carnegie Endowment for International Peace, 1973), p. 49</ref><ref>René Lemarchand, ''Selective genocide in Burundi'' (Report – Minority Rights Group; no. 20, 1974)</ref><ref>Rene Lemarchand, ''Burundi: Ethnic Conflict and Genocide'' (New York: Woodrow Wilson Center and [[Cambridge University Press]], 1996) *Edward L. Nyankanzi, ''Genocide: Rwanda and Burundi'' (Schenkman Books, 1998)</ref><ref>Christian P. Scherrer, ''Genocide and crisis in Central Africa: conflict roots, mass violence, and regional war''; foreword by [[Robert Melson (political scientist)|Robert Melson]]. Westport, Conn.: Praeger, 2002</ref><ref>Weissman, Stephen R."[http://www.usip.org/pubs/peaceworks/pwks22.html Preventing Genocide in Burundi Lessons from International Diplomacy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090311024548/http://www.usip.org/pubs/peaceworks/pwks22.html |date=11 March 2009 }}", [[United States Institute of Peace]]</ref>{{Excessive citations inline|date=July 2026}} نوآبادياتي دور جي کليل نسلي امتياز جون ڪجهه صورتون مختلف روانڊائي ۽ برونڊيائي حڪومتن هيٺ پڻ جاري رهيون، جن ۾ اهڙا سڃاڻپ ڪارڊ شامل هئا، جيڪي ٽوٽسي ۽ هوتو کي الڳ سڃاڻيندا هئا.{{Citation needed|date=August 2025}} === برونڊي ۾ نسلي تشدد (1993ع) === {{Main|برونڊي ۾ 1993ع جو نسلي تشدد}} 1993ع ۾ برونڊي جو پهريون جمهوري طور چونڊيل صدر [[ميلڪيور ندادايي]]، جيڪو هوتو هو، ٽوٽسي فوجي آفيسرن هٿان قتل ڪيو ويو، جيئن آئين موجب سندس جانشينيءَ جو حقدار شخص{{Who|date=August 2025}} پڻ قتل ڪيو ويو.<ref>''International Commission of Inquiry for Burundi: Final Report'', Part III: Investigation of the Assassination. Conclusions at [http://www.usip.org/library/tc/doc/reports/burundi_coi/burundi_coi1996pt3.html#VII USIP.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081201132151/http://www.usip.org/library/tc/doc/reports/burundi_coi/burundi_coi1996pt3.html#VII |date=1 December 2008 }}</ref> ان سان [[برونڊي ۾ 1993ع جو نسلي تشدد|برونڊي ۾ نسلي تشدد]] ڀڙڪي اٿيو، جنهن ۾ ”ممڪن طور 25,000 تائين ٽوٽسي“—جن ۾ فوجي اهلڪار، سرڪاري ملازم ۽ عام شهري شامل هئا<ref>{{Cite web |last=Refugees |first=United Nations High Commissioner for |title=Refworld {{!}} Human Rights Watch World Report 1995 – Burundi |url=https://www.refworld.org/docid/467fca9a8.html |access-date=20 April 2023 |website=Refworld |language=en |archive-date=14 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230914133127/https://www.refworld.org/docid/467fca9a8.html |url-status=live }}</ref>—هوتو ماڻهن هٿان قتل ڪيا ويا، جڏهن ته ”گهٽ ۾ گهٽ ايترا ئي“ هوتو ٽوٽسي ماڻهن هٿان ماريا ويا.<ref name=totten2>{{Cite book | author1= René Lemarchand | chapter= The Burundian Genocide | page = 331 |editor1-last=Totten|editor1-first=Samuel|chapter-url=https://books.google.com/books?id=5Ef8Hrx8Cd0C&pg=PA331|title=Century of Genocide: Critical Essays and Eyewitness Accounts|editor2-last=Parsons|editor2-first=William S.|editor3-last=Charny|editor3-first=Israel W.|date=2004 | edition= Second |publisher=Routledge|isbn=978-0-415-94430-4|language=en}}</ref><ref>{{Cite news |title=Burundi {{!}} History, Geography, & Culture {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Burundi |archive-url=https://web.archive.org/web/20260522185203/https://www.britannica.com/place/Burundi |archive-date=2026-05-22 |access-date=2026-05-30 |work=Encyclopedia Britannica |language=en}}</ref> [[اروشا معاهدا (برونڊي)|2000ع جي اروشا معاهدن]] کان پوءِ برونڊي جي ٽوٽسي اقليت هوتو اڪثريت سان نسبتاً وڌيڪ برابريءَ واري طريقي سان اقتدار ورهائي ٿي. روايتي طور ٽوٽسي وٽ وڌيڪ معاشي طاقت هئي ۽ فوج تي پڻ سندن ڪنٽرول رهيو.<ref name=ICIBFR-496>International Commission of Inquiry for Burundi (2002)</ref> === روانڊا ۾ 1994ع جي ٽوٽسي خلاف نسل ڪشي === {{Main|روانڊا جي نسل ڪشي}} [[File:Rwandan Patriotic Front Flag.svg|thumb|right|ٽوٽسي-قيادت واري [[روانڊا محب وطن محاذ]] جو جهنڊو]] روانڊا ۾ به ڪجهه مشابه واقعن جو سلسلو ٿيو، جتي 1962ع ۾ هوتو اقتدار ۾ آيا. ان کان پوءِ ٽوٽسي ماڻهن خلاف ڪيترن ئي موقعن تي ظلم ۽ امتياز ٿيو، جنهن سبب ڪيترائي ٽوٽسي ملڪ ڇڏي ويا. [[روانڊا انقلاب]] (1959ع–1961ع) دوران ٽوٽسي مخالف تشدد کان پوءِ وڏي تعداد ۾ ٽوٽسي جلاوطن ٿيا.{{Citation needed|date=August 2025}} انهن جلاوطن ٽوٽسي برادرين مان ٽوٽسي باغي تحريڪون وجود ۾ آيون. [[روانڊا محب وطن محاذ]] (آر پي ايف)، جيڪو گهڻو ڪري يوگنڊا ۾ رهندڙ جلاوطن ٽوٽسي ماڻهن تي مشتمل هو، 1990ع ۾ روانڊا تي حملو ڪيو، جنهن جو مقصد ٽوٽسي لاءِ ٻيهر سياسي اقتدار حاصل ڪرڻ هو. آر پي ايف کي [[يوگنڊا جي بش جنگ]] مان منظم غير روايتي جنگ جو تجربو حاصل هو ۽ ان کي يوگنڊا جي حڪومت کان مدد پڻ ملي. آر پي ايف جي شروعاتي اڳڀرائي روانڊا حڪومت لاءِ فرانس طرفان هٿيار پهچائڻ کان پوءِ روڪي وئي. امن لاءِ ڪوششون آخرڪار [[اروشا معاهدا (روانڊا)|1993ع جي اروشا معاهدن]] تائين پهتيون.{{Citation needed|date=August 2025}} [[جووينال هابياريمانا ۽ سيپرين نتارياميرا جو قتل|روانڊا ۽ برونڊي جي صدرن جي قتل]] کان پوءِ اهو معاهدو ٽٽي پيو، جنهن سان ٻيهر جنگ شروع ٿي ۽ 1994ع جي [[روانڊا جي نسل ڪشي]] جي شروعات ٿي. ان نسل ڪشيءَ دوران هوتو انتهاپسندن اندازي موجب 500,000 کان 600,000 ماڻهن کي قتل ڪيو، جن مان گهڻا ٽوٽسي هئا.<ref>{{cite journal |last1=Guichaoua |first1=André |title=Counting the Rwandan Victims of War and Genocide: Concluding Reflections |journal=Journal of Genocide Research |date=2020 |volume=22 |issue=1 |pages=125–141 |doi=10.1080/14623528.2019.1703329|s2cid=213471539 }} 500,000–800,000 is the range of scholarly estimates listed on the third page of the paper.</ref><ref name=Meierhenrich>{{cite journal |last1=Meierhenrich |first1=Jens |author-link=Jens Meierhenrich |title=How Many Victims Were There in the Rwandan Genocide? A Statistical Debate |journal=Journal of Genocide Research |date=2020 |volume=22 |issue=1 |pages=72–82 |doi=10.1080/14623528.2019.1709611|s2cid=213046710 |quote=Despite the various methodological disagreements among them, none of the scholars who participated in this forum gives credence to the official figure of 1,074,107 victims... Given the rigour of the various quantitative methodologies involved, this forum's overarching finding that the death toll of 1994 is nowhere near the one-million-mark is – scientifically speaking – incontrovertible.}}</ref><ref name=Reydams>{{cite journal |last1=Reydams |first1=Luc|author-link=Luc Reydams |title='More than a million': the politics of accounting for the dead of the Rwandan genocide |journal=Review of African Political Economy |date=2020 |volume=48|issue=168|pages=235–256 |doi=10.1080/03056244.2020.1796320|s2cid=225356374|quote=The government eventually settled on 'more than a million', a claim which few outside Rwanda have taken seriously.<p>The death of 'more than a million' Tutsi became the foundation of the new Rwanda, where former exiles hold a monopoly on power. It also created the socio-political environment for the mass criminalisation of Hutu. Gacaca courts eventually tried more than a million (Nyseth Brehm, Uggen, and Gasanabo 2016), which led President Kagame to suggest that all Hutu bear responsibility and should apologise (Benda 2017, 13). Thus the new Rwanda is built not only on the death of 'more than a million" Tutsi but also on the collective guilt of Hutu. This state of affairs is in no one's interests except the regime's.</p>|doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite news |last=Doherty |first=Ben |date=25 February 2024 |title=More than half a million people killed in 100 days: how the 1994 Rwanda genocide unfolded |url=https://www.theguardian.com/australia-news/2024/feb/26/more-than-half-a-million-people-killed-in-100-days-how-the-1994-rwanda-genocide-unfolded-ntwnfb |access-date=14 May 2025 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref><ref>{{Cite web |title=Rwanda |url=https://cla.umn.edu/chgs/holocaust-genocide-education/resource-guides/rwanda |access-date=14 May 2025 |website=College of Liberal Arts |language=en |archive-date=11 May 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250511215213/https://cla.umn.edu/chgs/holocaust-genocide-education/resource-guides/rwanda |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite magazine |last=Rieff |first=David |date=4 June 2007 |title=God and Man in Rwanda |url=https://www.vanityfair.com/magazine/1994/12/rwanda199412 |access-date=14 May 2025 |magazine=Vanity Fair |language=en-US}}</ref> نسل ڪشيءَ کان پوءِ فتح حاصل ڪندڙ ٽوٽسي-قيادت واري آر پي ايف جولاءِ 1994ع ۾ اقتدار ۾ آئي. == ثقافت == [[File:Brooklyn Museum 22.1403 Wrist Guard Igitembe.jpg|thumb|right|روايتي ٽوٽسي ڪلائيءَ جو محافظ (''اگيٽيمبي'')]] روانڊا ۾ 15هين صديءَ کان 1961ع تائين ٽوٽسي ماڻهن تي هڪ بادشاهه، يعني {{Langx|rw|موامي|label=none}}، حڪمراني ڪندو هو. بيلجيم قومي [[ريفرينڊم]] کان پوءِ بادشاهت ختم ڪري ڇڏي، جنهن جي نتيجي ۾ ملڪ آزاديءَ ڏانهن وڌيو. ان جي ابتڙ، ملڪ جي اتر-اولهندي حصي ۾، جتي هوتو آبادي اڪثريت ۾ هئي، وڏا زميندار اقتدار ۾ شريڪ هوندا هئا؛ اهو بندوبست هاڻوڪي يوگنڊا جي [[بوگنڊا]] سماج سان مشابهت رکندو هو. پنهنجي بادشاهه جي حڪمراني هيٺ ٽوٽسي ثقافت روايتي طور انصاف جي انتظام ۽ حڪومت هلائڻ جي چوڌاري ڦرندي هئي. چوپائي مال جي ملڪيت گهڻو ڪري سندن هٿ ۾ هوندي هئي ۽ هو پنهنجي پيداوار تي گذارو ڪندا هئا. سندن طرز زندگي کين گهڻو فارغ وقت پڻ ڏيندو هو، جيڪو هو شاعري، اڻت ۽ موسيقيءَ جي واڌ ويجهه ۾ صرف ڪندا هئا. هوتو هارين ۽ ٻين مقامي رهواسين جي مقابلي ۾ ٽوٽسي جي [[غالب اقليت]] واري حيثيت سبب، ان رشتي کي جاگيردار يورپ جي سردارن ۽ هارين جي وچ واري رشتي سان تشبيهه ڏني وئي آهي.<ref name="Fage120">{{cite book|last1=Fage|first1=John|title=A History of Africa|publisher=Routledge|isbn=978-1317797272|page=120|url=https://books.google.com/books?id=mXa4AQAAQBAJ|access-date=8 January 2015|date=23 October 2013}}</ref> [[File:Brooklyn Museum 1912a-b Basket and Lid.jpg|thumb|left|روايتي ٽوٽسي [[ٽوڪري]]]] برطانوي تاريخدان جان فيج موجب، سيرولوجي جي لحاظ کان ٽوٽسي بانٽو ۽ [[نائلوٽڪ ماڻهو|نائلوٽڪ]] آبادين سان لاڳاپيل آهن. سندس خيال ۾ اها ڳالهه ڍنڍن واري بادشاهتن جي شروعاتي ٽوٽسي-هيما حڪمران طبقي لاءِ ڪوشيٽڪ بڻ بڻياد جي امڪان کي گهٽ ڪري ٿي. تنهن هوندي به، انهن بادشاهتن جون شاهي تدفين جون رسمون ڏکڻ [[ايٿوپيا]] جي [[گيبي علائقو|گيبي علائقي]] جي اڳوڻين ڪوشيٽڪ سِداما رياستن جي روايتن سان گهڻي مشابهت رکن ٿيون.<ref name="Fage120" /> ان جي ابتڙ، مائونٽ ڪينيا واري علائقي ۾ ٽوٽسي-هيما جي اتر ۾ رهندڙ بانٽو آباديون، جهڙوڪ اگي ڪيويو، جديد دور تائين بنيادي طور بادشاهه کان سواءِ هيون ۽ انهن وٽ عمر جي گروهن تي ٻڌل اهڙو غير رياستي نظام هو، جيڪو انهن ڪوشيٽڪ ماڻهن کان اختيار ڪيو هو. ٻئي طرف، تنزانيا ۾ ٽوٽسي-هيما جي ڏکڻ ۾ ڪيترين بانٽو بادشاهتن ۾ سرداريءَ جو اهڙو ئي نمونو موجود هو، جيڪو ٽوٽسي-هيما سماج سان مشابهت رکندڙ هو. ڇاڪاڻ ته ڪوشيٽڪ سِداما بادشاهتن جا نائلوٽڪ گروهن سان لاڳاپا هئا، فيج تجويز ڪري ٿو ته ٽوٽسي ممڪن طور اهڙي ئي ڪنهن لڏپلاڻ ڪندڙ نائلوٽڪ آبادي مان نڪتل هجن. سندس خيال موجب ٽوٽسي جا نائلوٽڪ ابا ڏاڏا اڳئين دور ۾ ثقافتي وچولي جو ڪردار ادا ڪندا هئا، پاڙيسري ڪوشيٽڪ بادشاهتن کان ڪجهه شاهي روايتون اختيار ڪندا هئا ۽ پوءِ جڏهن هو عظيم ڍنڍن واري علائقي ۾ بانٽو اصلوڪن ماڻهن جي وچ ۾ آباد ٿيا ته اهي روايتون پاڻ سان ڏکڻ طرف کڻي آيا.<ref name="Fage120" /> تنهن هوندي به، اڄ ٽوٽسي ۽ هوتو جي ثقافتن ۾ تمام ٿورا واضح فرق نظر اچن ٿا؛ ٻئي گروهه ساڳي [[بانٽو ٻوليون|بانٽو ٻولي]] ڳالهائين ٿا.<ref>The Editors of Encyclopaedia Britannica. "Tutsi". Encyclopedia Britannica, 6 May. 2025, https://www.britannica.com/topic/Tutsi. Accessed 14 May 2025</ref> تاريخي طور ٻنهي گروهن جي وچ ۾ شادين جي شرح تمام گهڻي هئي ۽ 20هين صديءَ تائين سندن لاڳاپا عام طور سٺا رهيا. ڪيترن عالمن جو نتيجو آهي ته ”ٽوٽسي“ جي سڃاڻپ بنيادي طور نسلي سڃاڻپ کان وڌيڪ سماجي طبقي يا ذات جي اظهار طور ڪم ڪندي رهي آهي. برونڊي ۽ روانڊا جي ماڻهن جون ٻوليون به هڪ ٻئي سان گهڻيون مشابهت رکن ٿيون، يعني [[ڪرونڊي]] ۽ [[ڪنياروانڊا]]. تاريخي سببن ڪري انگريزي، فرانسيسي ۽ سواهيلي به مختلف سرڪاري حيثيتن ۾ استعمال ٿين ٿيون ۽ برونڊي ۽ روانڊا ٻنهي ۾ ٻي ٻوليءَ طور وڏي پيماني تي ڳالهائجن ٿيون.<ref name="BC">{{Cite web|url=https://www.teachingenglish.org.uk/sites/teacheng/files/Euromonitor%20Report%20A4.pdf|title=The Benefits of the English Language for Individuals and Societies: Quantitative Indicators from Cameroon, Nigeria, Rwanda, Bangladesh and Pakistan|access-date=7 February 2023|archive-date=9 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230309070332/https://www.teachingenglish.org.uk/sites/teacheng/files/Euromonitor%20Report%20A4.pdf|url-status=live}}</ref> == ڪانگو ۾ ٽوٽسي == عالمن{{Who|date=August 2025}} گهڻي عرصي کان اهو تسليم ڪيو آهي ته هاڻوڪي [[ڪانگو جي جمهوري جمهوريه]] (ڊي آر سي) ۾ ٽوٽسي موجودگيءَ کي بهتر نموني سمجهڻ لاءِ ٻن مکيه گروهن ۾ فرق ڪرڻ ضروري آهي، جن جي تاريخن کي نوآبادياتي پاليسين ۽ پوءِ وارن سياسي تڪرارن گهڻو متاثر—۽ ڪيترين حالتن ۾ بگاڙيو—آهي.{{Citation needed|date=March 2025}} === اتر ۽ ڏکڻ ڪيوو ۾ بانياروانڊا === ٽوٽسي جي هڪ ٻي اهم موجودگي [[اتر ڪيوو]] جي ڪجهه حصن ۾ وسيع [[بانياروانڊا]] برادريءَ جي اندر ملي ٿي. هن برادريءَ ۾ ٽوٽسي ۽ هوتو ٻئي شامل آهن ۽ اها گهڻو ڪري پاڙيسري [[روانڊا]] مان مختلف دورن ۾ ٿيندڙ لڏپلاڻن جو نتيجو آهي، جيڪي نوآبادياتي دور کان اڳ، نوآبادياتي دور ۽ نسل ڪشي کان پوءِ جي زمانن تائين جاري رهيون. خاص طور 1994ع جي [[روانڊا جي نسل ڪشي]] دوران ۽ ان کان پوءِ ٿيندڙ وڏي پيماني واري لڏپلاڻ چڱيءَ طرح دستاويز ٿيل آهي ۽ ان اوڀر ڪانگو جي نسلي بناوٽ کي گهڻو بدلائي ڇڏيو.<ref>Uvin, Peter. "The Congo and the Rwandan Tragedy: Politics, Ideology and the Struggle for Power." ''Journal of Eastern African Studies'', vol. 1, no. 2, 2007, pp. 281–300.</ref><ref>Reyntjens, Filip. ''Political Awakening in the Belgian Congo: The Early Phase, 1908–1945''. Cambridge University Press, 2019.</ref> علمي اتفاقِ راءِ موجب اهي لڏپلاڻون ڪنهن هڪ ٻاهرين واقعي جو نتيجو نه هيون، پر انهن جا پيچيده تاريخي پس منظر آهن، جيڪي اڄ به علائقائي سياست تي اثرانداز ٿين ٿا.{{Citation needed|date=August 2025}} === تڪرار ۽ هاڻوڪا مسئلا === اوڀر ڊي آر سي ڪيترن ڏهاڪن کان هٿياربند تڪرارن جو اهم مرڪز رهيو آهي، جتي ڪيترائي هٿياربند گروهه سرگرم رهيا آهن. انهن مان ڪجهه، خاص طور [[نيشنل ڪانگريس فار دي ڊفينس آف دي پيپل]] (سي اين ڊي پي) مان نڪتل ۽ پوءِ [[23 مارچ تحريڪ|ايم 23]] جي نالي سان مشهور ٿيندڙ تنظيمون، ٽوٽسي پس منظر رکندڙ ماڻهن جي قيادت هيٺ رهيون آهن. تنهن هوندي به انهن گروهن کي رڳو نسلي نقطه نظر سان ڏسڻ صورتحال کي حد کان وڌيڪ سادو ڪري ڇڏي ٿو. علمي اڀياس عام طور ان ڳالهه تي متفق آهن ته تڪرارن جون پاڙون نوآبادياتي ورثي، [[ڪوبالٽ]] جهڙن قيمتي وسيلن تي مقابلي ۽ گهري سياسي ۽ سماجي شڪايتن جي گڏيل اثر ۾ آهن.<ref>Nzongola-Ntalaja, Georges. ''The Congo: From Leopold to Kabila: A People's History''. Zed Books, 2002.</ref> بين الاقوامي ادارن جون رپورٽون سنگين انساني حقن جي ڀڃڪڙين—جن ۾ ٻارن کي سپاهي بڻائڻ ۽ معدني دولت جو غيرقانوني استحصال شامل آهي—کي دستاويز ڪري چڪيون آهن، پر انهن مسئلن کي سڌي سنئين نسلي تڪرار بدران رياستي ڪمزوري ۽ بين الاقوامي معاشي دٻائن جي وسيع پس منظر ۾ سمجهڻ وڌيڪ مناسب آهي.<ref>Human Rights Watch. "Breakdown of the State in the Democratic Republic of the Congo." Human Rights Watch Reports, 2010.</ref> == ناميارا ماڻهو == {{main|ٽوٽسي ماڻهن جي فهرست}} * [[پال ڪگامي]] * [[اسٽرومي]] * [[ميشيل ميڪومبيرو]] * [[ژان بپتست باگازا]] * [[پيئر بويويا]] * [[لوئيس مشيڪي وابو]] * [[اريئيل ڪاياباگا]] * [[بنجامن سيهيني]] * [[سائدو بيراهينو]] * [[گائل بگيريمانا]] * [[سيسيل ڪائيريبوا]] * [[نڪوٽي گاتوا]] * [[گائل فائي]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهرين ڳنڍڻا== * [http://www.ictr.org روانڊا لاءِ بين الاقوامي فوجداري ٽربيونل] (آءِ سي ٽي آر اڳيان آيل سڀني ڪيسن جي حيثيت ۽ فيصلا هتي موجود آهن) * [http://www.ictr.org The International Criminal Tribunal for Rwanda (the status and judgments of all cases before the ICTR are available here)] {{Authority control}} [[زمرو:ٽٽسي]] [[زمرو:نسلي گروہ]] [[زمرو:برونڊي جا نسلي گروهه]] [[زمرو:روانڊا جا نسلي گروهه]] [[زمرو:يوگنڊا جا نسلي گروهه]] [[زمرو:آفريڪا ۾ نسلي گروهه]] [[زمرو:جمهوريا ڪانگو جا نسلي گروهه]] o96jd689rphf0mvnc0wqfafn5lnyx0k 0 101549 404689 404095 2026-08-19T07:07:18Z Memon2025 21315 /* حوالا */ 404689 wikitext text/x-wiki {{Short description|none}} {{Infobox place demographics |place=[[برونڊي]] |image=File:Burundi single age population pyramid 2020.png |image_size=350 |caption=2020ع ۾ برونڊي جي آباديءَ جو عمر وار پيرامڊ |size_of_population=12,696,478 (2022ع جو اندازو) |nation=برونڊيائي |official=ڪرونڊي، فرانسيسي، انگريزي، سواهيلي |age_0-14_years=43.83% |age_65_years=3.06% |growth=3.63% (2022ع جو اندازو) |birth=35.17 پيدائشون/1,000 آبادي (2022ع جو اندازو) |death=5.96 موت/1,000 آبادي (2022ع جو اندازو) |net_migration=7.09 لڏپلاڻ ڪندڙ/1,000 آبادي (2022ع جو اندازو) |sr_at_birth=1.03 مرد/عورت |sr_under_15=1.02 مرد/عورت |sr_65_years_over=0.62 مرد/عورت |total_mf_ratio=0.99 مرد/عورت (2022ع جو اندازو) |infant_mortality=37.84 موت/1,000 جيئريون پيدائشون |life=67.41 سال |life_male=65.32 سال |life_female=69.59 سال |fertility=5.03 ٻار في عورت (2022ع جو اندازو) }} آفريقي ملڪ [[برونڊي]] سان [[آباديءَ جو علم|آباديءَ سان لاڳاپيل]] [[آبادي (انساني حياتيات)|آبادي]] جنھن جون جون خاصيتون [[برونڊي]] ۾ [[آباديءَ جي گهاٽائي]]، [[نسلي گروهه|نسلي بناوٽ]]، تعليم جي سطح، آباديءَ جي صحت، معاشي حالت، مذهبي وابستگين ۽ ٻين پهلوئن تي مشتمل آهن. [[Image:Burundi-Demography.png|thumb|300px|right|برونڊي جي آباديءَ جا انگ اکر، رهواسين جو انگ هزارن ۾.]] 206.1 ماڻهو في ڪلوميٽر² سان [[برونڊي]]، صحارا کان ڏکڻ [[آفريڪا]] ۾ ٻئي نمبر تي سڀ کان وڌيڪ [[آباديءَ جي گهاٽائي]] رکندڙ ملڪ آهي. گهڻا ماڻهو زرخيز آتش فشاني مٽيءَ وارن علائقن جي ڀرسان [[فارم|زرعي زمينن]] تي رهن ٿا. آبادي ٽن وڏن [[نسلي گروهه|نسلي گروهن]] تي مشتمل آهي: [[هوتو]] (''باهوتو'')، [[ٽوٽسي]] (''باتوٽسي'' يا ''واتوسي'') ۽ [[عظيم ڍنڍن جا توا|توا]] (''باتوا''). [[ڪرونڊي]] عام ٻولي آهي. هوتو ۽ ٽوٽسي ماڻهن وچ ۾ شاديون گهڻو ٿينديون آهن. ”[[چراگاهه|مال پاليندڙ]]“ ۽ ”[[زراعت|زراعت ڪندڙ]]“ جا اصطلاح، جيڪي ترتيبوار واتوسي ۽ باهوتو لاءِ نسلي سڃاڻپ طور استعمال ٿيندا رهيا آهن، حقيقت ۾ پيشاور عنوان آهن، جيڪي فردن ۽ گروهن موجب مختلف ٿي سگهن ٿا. جيتوڻيڪ هوتو آباديءَ جي اڪثريت تي مشتمل آهن، تاريخي طور ٽوٽسي سياسي ۽ معاشي طور وڌيڪ غالب رهيا آهن.<ref>{{Cite web |title=Minority tribes should be recognised as Ugandan |url=https://www.newvision.co.ug/articledetails/undefined |access-date=2024-02-11 |website=New Vision |language=en}}</ref> == آبادي == [[File:Burundi Population 1950-2021 Forecast 2022-2032 UN World Population Prospects 2022.svg|thumb|350px|گڏيل قومن جي اندازن موجب سال وار اندازي ڪيل آبادي، [[زرخيزي جي شرح]] ۽ [[خالص توليدي شرح]]]] {{UN_Population|source}} موجب 2020ع ۾ ڪُل آبادي 11,891,000 هئي، جڏهن ته 1950ع ۾ اها رڳو 2,309,000 هئي. 2020ع ۾ 15 سالن کان گهٽ عمر وارن ٻارن جو تناسب 45.3 سيڪڙو هو، 15 کان 65 سالن جي عمر وارا 52.4 سيڪڙو هئا، جڏهن ته 65 سال يا ان کان وڌيڪ عمر وارا ماڻهو آباديءَ جو 2.4 سيڪڙو هئا.<ref name="WPP Data Query">{{cite web|url=http://esa.un.org/unpd/wpp/index.htm|title=Population Division of the Department of Economic and Social Affairs of the United Nations Secretariat, World Population Prospects: Data Query|website=Esa.un.org|access-date=2021-01-28}}</ref><ref>{{Cite web |title=Barundi {{!}} Encyclopedia.com |url=https://www.encyclopedia.com/humanities/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/barundi |access-date=2024-02-11 |website=www.encyclopedia.com}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align: right;" |- ! ! width="80" | ڪُل آبادي ! width="80" | 0–14 سال عمر واري آبادي (%) ! width="80" | 15–64 سال عمر واري آبادي (%) ! width="80" | 65 سال ۽ وڌيڪ عمر واري آبادي (%) |- | 1950 |2,309,000||40.9||55.9||3.2 |- | 1955 |2,537,000||42.4||54.5||3.1 |- | 1960 |2,798,000||43.8||53.2||2.9 |- | 1965 |3,094,000||45.3||51.8||3.0 |- | 1970 |3,479,000||45.5||51.5||3.0 |- | 1975 |3,701,000||45.4||51.3||3.3 |- | 1980 |4,157,000||44.7||52.2||3.1 |- | 1985 |4,751,000||46.2||50.9||3.0 |- | 1990 |5,439,000||47.9||49.3||2.8 |- | 1995 |5,987,000||50.3||47.1||2.5 |- | 2000 |6,379,000||50.1||47.4||2.5 |- | 2005 |7,365,000||47.0||50.7||2.3 |- | 2010 |8,676,000||45.1||52.7||2.2 |- | 2015 |10,160,000||45.5||52.4||2.1 |- | 2020 |11,891,000||45.3||52.4||2.4 |} جنس ۽ عمر جي گروهن موجب آباديءَ جا اندازا (1 جولاءِ 2015ع) (نظرثاني نه ڪيل انگ اکر):<ref name="unstats.un.org">{{Cite web|url=https://unstats.un.org/unsd/demographic-social/products/dyb/dyb_2020/|title=UNSD — Demographic and Social Statistics}}</ref> {| class="wikitable" |- ! width="80pt"| عمر جو گروهه ! width="80pt"| مرد ! width="80pt"| عورتون ! width="80pt"| ڪُل ! width="80pt"| % |- | align="right" | ڪُل | align="right" | 4,822,838 | align="right" | 5,000,990 | align="right" | 9,823,828 | align="right" | 100 |- | align="right" | 0–4 | align="right" | 856,714 | align="right" | 855,769 | align="right" | 1,712,483 | align="right" | 17.43 |- | align="right" | 5–9 | align="right" | 679,740 | align="right" | 699,260 | align="right" | 1,379,000 | align="right" | 14.04 |- | align="right" | 10–14 | align="right" | 604,457 | align="right" | 629,629 | align="right" | 1,234,086 | align="right" | 12.56 |- | align="right" | 15–19 | align="right" | 496,353 | align="right" | 525,562 | align="right" | 1,021,915 | align="right" | 10.40 |- | align="right" | 20–24 | align="right" | 467,123 | align="right" | 507,522 | align="right" | 974,645 | align="right" | 9.92 |- | align="right" | 25–29 | align="right" | 397,323 | align="right" | 446,043 | align="right" | 843,366 | align="right" | 8.58 |- | align="right" | 30–34 | align="right" | 321,348 | align="right" | 337,758 | align="right" | 659,106 | align="right" | 6.71 |- | align="right" | 35–39 | align="right" | 236,115 | align="right" | 230,446 | align="right" | 466,561 | align="right" | 4.75 |- | align="right" | 40–44 | align="right" | 182,701 | align="right" | 183,765 | align="right" | 366,466 | align="right" | 3.73 |- | align="right" | 45–49 | align="right" | 153,796 | align="right" | 156,798 | align="right" | 310,594 | align="right" | 3.16 |- | align="right" | 50–54 | align="right" | 134,933 | align="right" | 130,247 | align="right" | 265,180 | align="right" | 2.70 |- | align="right" | 55–59 | align="right" | 113,470 | align="right" | 111,808 | align="right" | 225,278 | align="right" | 2.29 |- | align="right" | 60–64 | align="right" | 74,556 | align="right" | 70,655 | align="right" | 145,211 | align="right" | 1.48 |- | align="right" | 65–69 | align="right" | 44,744 | align="right" | 46,041 | align="right" | 90,785 | align="right" | 0.92 |- | align="right" | 70–74 | align="right" | 25,722 | align="right" | 28,826 | align="right" | 54,548 | align="right" | 0.56 |- | align="right" | 75–79 | align="right" | 16,056 | align="right" | 20,164 | align="right" | 36,220 | align="right" | 0.37 |- | align="right" | 80+ | align="right" | 17,687 | align="right" | 20,697 | align="right" | 38,384 | align="right" | 0.39 |- ! width="50"| عمر جو گروهه ! width="80pt"| مرد ! width="80"| عورتون ! width="80"| ڪُل ! width="50"| سيڪڙو |- | align="right" | 0–14 | align="right" | 2,140,911 | align="right" | 2,184,658 | align="right" | 4,325,569 | align="right" | 44.03 |- | align="right" | 15–64 | align="right" | 2,577,718 | align="right" | 2,700,604 | align="right" | 5,278,322 | align="right" | 53.73 |- | align="right" | 65+ | align="right" | 104,209 | align="right" | 115,728 | align="right" | 219,937 | align="right" | 2.24 |- |} جنس ۽ عمر جي گروهن موجب آباديءَ جا اندازا (1 جولاءِ 2020ع):<ref name="unstats.un.org"/> {| class="wikitable" |- ! width="80pt"| عمر جو گروهه ! width="80pt"| مرد ! width="80pt"| عورتون ! width="80pt"| ڪُل ! width="80pt"| % |- | align="right" | ڪُل | align="right" | 6,080,391 | align="right" | 6,229,209 | align="right" | 12,309,600 | align="right" | 100 |- | align="right" | 0–4 | align="right" | 874,372 | align="right" | 864,599 | align="right" | 1,738,971 | align="right" | 14.13 |- | align="right" | 5–9 | align="right" | 869,861 | align="right" | 865,182 | align="right" | 1,735,043 | align="right" | 14.10 |- | align="right" | 10–14 | align="right" | 813,776 | align="right" | 816,817 | align="right" | 1,630,593 | align="right" | 13.25 |- | align="right" | 15–19 | align="right" | 635,015 | align="right" | 647,234 | align="right" | 1,282,249 | align="right" | 10.42 |- | align="right" | 20–24 | align="right" | 536,485 | align="right" | 556,280 | align="right" | 1,092,765 | align="right" | 8.88 |- | align="right" | 25–29 | align="right" | 496,482 | align="right" | 527,430 | align="right" | 1,023,911 | align="right" | 8.32 |- | align="right" | 30–34 | align="right" | 443,784 | align="right" | 481,580 | align="right" | 925,364 | align="right" | 7.52 |- | align="right" | 35–39 | align="right" | 360,774 | align="right" | 378,666 | align="right" | 739,439 | align="right" | 6.01 |- | align="right" | 40–44 | align="right" | 268,219 | align="right" | 268,291 | align="right" | 536,510 | align="right" | 4.36 |- | align="right" | 45–49 | align="right" | 190,837 | align="right" | 196,746 | align="right" | 387,583 | align="right" | 3.15 |- | align="right" | 50–54 | align="right" | 163,759 | align="right" | 171,797 | align="right" | 335,555 | align="right" | 2.73 |- | align="right" | 55–59 | align="right" | 140,489 | align="right" | 143,340 | align="right" | 283,830 | align="right" | 2.31 |- | align="right" | 60–64 | align="right" | 118,050 | align="right" | 122,024 | align="right" | 240,075 | align="right" | 1.95 |- | align="right" | 65–69 | align="right" | 82,201 | align="right" | 86,101 | align="right" | 168,302 | align="right" | 1.37 |- | align="right" | 70–74 | align="right" | 43,526 | align="right" | 48,289 | align="right" | 91,815 | align="right" | 0.75 |- | align="right" | 75–79 | align="right" | 24,811 | align="right" | 30,186 | align="right" | 54,997 | align="right" | 0.45 |- | align="right" | 80+ | align="right" | 17,951 | align="right" | 24,649 | align="right" | 42,600 | align="right" | 0.35 |- ! width="50"| عمر جو گروهه ! width="80pt"| مرد ! width="80"| عورتون ! width="80"| ڪُل ! width="50"| سيڪڙو |- | align="right" | 0–14 | align="right" | 2,558,009 | align="right" | 2,546,598 | align="right" | 5,104,607 | align="right" | 41.47 |- | align="right" | 15–64 | align="right" | 3,353,893 | align="right" | 3,871,836 | align="right" | 7,225,729 | align="right" | 58.70 |- | align="right" | 65+ | align="right" | 168,489 | align="right" | 189,225 | align="right" | 357,714 | align="right" | 2.91 |- |} == گڏيل قومن جا آباديءَ بابت اندازا == انگ هزارن ۾ ڏنل آهن. گڏيل قومن جا وچولي قسم جا اندازا:<ref name="WPP Data Query"/> * 2020ع: 11,891 * 2025ع: 13,764 * 2030ع: 15,773 * 2035ع: 17,932 * 2040ع: 20,253 * 2045ع: 22,728 * 2050ع: 25,325 == حياتياتي شماريات == برونڊي ۾ پيدائش، موت ۽ ٻين حياتياتي واقعن جي رجسٽريشن مڪمل ناهي. گڏيل قومن جي آبادي کاتي هيٺيان اندازا تيار ڪيا آهن. {| class="wikitable sortable" style="text-align:right" ! ! آبادي<br />(هزارن ۾) ! style="width:80pt;" | جيئريون پيدائشون<br />(هزارن ۾) ! style="width:80pt;" | موت<br />(هزارن ۾) ! style="width:80pt;" | قدرتي واڌ<br />(هزارن ۾) ! style="width:80pt;" | CBR{{efn-lr|name=h}} ! style="width:80pt;" | CDR{{efn-lr|name=h}} ! style="width:80pt;" | NC{{efn-lr|name=h}} ! style="width:80pt;" | TFR{{efn-lr|name=h}} ! style="width:80pt;" | IMR{{efn-lr|name=h}} ! style="width:80pt;" | سراسري عمر<br />(سال) |- |1950 |2 254 |116 |53 |63 |51.3 |23.5 |27.8 |6.92 |166.9 |40.6 |- |1951 |2 303 |117 |55 |62 |50.7 |23.9 |26.8 |6.91 |166.0 |40.8 |- |1952 |2 352 |118 |56 |62 |49.9 |23.8 |26.1 |6.90 |164.0 |41.0 |- |1953 |2 399 |119 |57 |62 |49.4 |23.6 |25.8 |6.92 |162.0 |41.3 |- |1954 |2 447 |120 |57 |63 |48.9 |23.3 |25.5 |6.92 |160.1 |41.6 |- |1955 |2 495 |121 |58 |63 |48.4 |23.0 |25.4 |6.93 |158.2 |41.9 |- |1956 |2 544 |122 |58 |64 |47.9 |22.8 |25.1 |6.93 |156.4 |42.1 |- |1957 |2 594 |123 |58 |65 |47.4 |22.5 |24.9 |6.93 |154.6 |42.3 |- |1958 |2 643 |125 |59 |66 |47.0 |22.2 |24.8 |6.95 |152.8 |42.6 |- |1959 |2 694 |126 |59 |67 |46.7 |21.9 |24.8 |6.98 |150.9 |42.8 |- |1960 |2 747 |128 |60 |68 |46.5 |21.7 |24.8 |7.00 |149.0 |43.0 |- |1961 |2 816 |130 |60 |70 |46.3 |21.4 |24.9 |7.02 |147.2 |43.3 |- |1962 |2 887 |135 |61 |73 |46.5 |21.2 |25.3 |7.04 |145.3 |43.4 |- |1963 |2 948 |137 |62 |75 |46.4 |21.0 |25.4 |7.07 |143.5 |43.7 |- |1964 |3 033 |140 |63 |77 |46.3 |20.7 |25.5 |7.09 |141.7 |44.0 |- |1965 |3 118 |147 |69 |77 |46.9 |22.2 |24.7 |7.11 |146.0 |42.0 |- |1966 |3 193 |150 |67 |82 |46.9 |21.1 |25.7 |7.14 |144.3 |43.5 |- |1967 |3 274 |155 |70 |85 |47.1 |21.3 |25.8 |7.16 |145.5 |43.3 |- |1968 |3 352 |158 |72 |87 |47.2 |21.3 |25.9 |7.18 |146.3 |43.4 |- |1969 |3 424 |163 |75 |88 |47.5 |21.7 |25.7 |7.22 |147.4 |42.9 |- |1970 |3 498 |166 |76 |90 |47.3 |21.6 |25.7 |7.21 |147.9 |43.0 |- |1971 |3 582 |170 |78 |92 |47.5 |21.7 |25.8 |7.21 |148.2 |43.0 |- |1972 |3 579 |173 |145 |style="color:red"|28 |47.6 |style="color:red"|39.9 |style="color:red"|7.7 |7.21 |161.2 |25.6 |- |1973 |3 571 |165 |93 |72 |46.3 |26.1 |20.2 |7.22 |151.5 |37.3 |- |1974 |3 660 |171 |79 |92 |46.7 |21.5 |25.2 |7.22 |148.4 |43.0 |- |1975 |3 749 |178 |81 |97 |47.4 |21.6 |25.8 |7.24 |148.2 |43.0 |- |1976 |3 831 |182 |82 |100 |47.5 |21.5 |26.0 |7.25 |147.4 |43.1 |- |1977 |3 927 |187 |83 |104 |47.7 |21.2 |26.5 |7.25 |145.4 |43.5 |- |1978 |4 039 |194 |85 |110 |48.2 |21.0 |27.2 |7.26 |142.3 |43.8 |- |1979 |4 137 |203 |85 |118 |48.9 |20.4 |28.5 |7.31 |137.9 |44.6 |- |1980 |4 313 |207 |84 |123 |48.9 |19.8 |29.1 |7.35 |132.5 |45.4 |- |1981 |4 491 |228 |86 |142 |50.5 |19.1 |31.4 |7.33 |126.5 |46.4 |- |1982 |4 602 |229 |85 |144 |49.7 |18.5 |31.2 |7.31 |120.5 |47.3 |- |1983 |4 727 |235 |85 |150 |49.5 |17.8 |31.7 |7.30 |115.0 |48.1 |- |1984 |4 842 |237 |84 |152 |48.8 |17.4 |31.4 |7.30 |110.0 |48.5 |- |1985 |4 948 |241 |86 |155 |48.3 |17.2 |31.2 |7.29 |106.2 |48.5 |- |1986 |5 042 |242 |88 |155 |47.8 |17.3 |30.5 |7.32 |103.7 |48.2 |- |1987 |5 158 |245 |91 |155 |47.5 |17.6 |29.9 |7.38 |102.3 |47.5 |- |1988 |5 272 |250 |109 |141 |47.2 |20.6 |26.7 |7.38 |105.5 |43.0 |- |1989 |5 374 |253 |101 |153 |46.9 |18.6 |28.3 |style="color:blue"|7.39 |102.4 |45.6 |- |1990 |5 484 |256 |105 |151 |46.5 |19.1 |27.5 |7.37 |103.0 |44.9 |- |1991 |5 595 |259 |109 |150 |46.1 |19.4 |26.7 |7.34 |103.7 |44.2 |- |1992 |5 743 |262 |112 |150 |45.7 |19.5 |26.2 |7.30 |104.2 |43.9 |- |1993 |5 555 |272 |style="color:red"|147 |125 |46.0 |24.9 |21.1 |7.27 |108.6 |37.1 |- |1994 |5 586 |208 |101 |107 |39.1 |18.9 |20.2 |7.23 |104.4 |44.1 |- |1995 |5 933 |266 |113 |154 |44.5 |18.8 |25.7 |7.18 |104.6 |44.1 |- |1996 |5 931 |265 |112 |153 |43.9 |18.6 |25.3 |7.12 |104.2 |44.4 |- |1997 |5 924 |250 |105 |145 |41.9 |17.6 |24.2 |7.04 |102.1 |45.4 |- |1998 |6 035 |249 |100 |149 |41.3 |16.6 |24.7 |6.96 |99.8 |46.6 |- |1999 |6 180 |260 |99 |161 |42.0 |16.0 |26.0 |6.90 |97.4 |47.5 |- |2000 |6 308 |269 |101 |168 |42.5 |15.9 |26.6 |6.87 |95.3 |47.5 |- |2001 |6 466 |277 |99 |178 |42.9 |15.3 |27.6 |6.85 |92.4 |48.4 |- |2002 |6 649 |292 |97 |195 |43.8 |14.5 |29.3 |6.82 |89.1 |49.9 |- |2003 |6 861 |305 |96 |209 |44.5 |14.0 |30.5 |6.79 |86.0 |50.9 |- |2004 |7 120 |322 |95 |227 |45.3 |13.4 |31.9 |6.75 |82.4 |52.0 |- |2005 |7 389 |340 |95 |245 |46.0 |12.8 |33.2 |6.71 |78.6 |53.0 |- |2006 |7 658 |355 |95 |260 |46.4 |12.4 |34.0 |6.66 |74.4 |53.9 |- |2007 |7 945 |369 |94 |275 |46.5 |11.9 |34.7 |6.59 |70.3 |54.7 |- |2008 |8 278 |384 |93 |291 |46.6 |11.3 |35.2 |6.52 |66.4 |55.7 |- |2009 |8 709 |402 |94 |308 |46.7 |10.9 |35.8 |6.41 |62.8 |56.4 |- |2010 |9 127 |426 |96 |330 |46.7 |10.5 |style="color:blue"|36.2 |6.26 |59.4 |57.1 |- |2011 |9 456 |432 |96 |336 |45.6 |10.1 |35.5 |6.11 |56.2 |57.8 |- |2012 |9 795 |435 |94 |340 |44.4 |9.6 |34.8 |5.99 |53.3 |58.5 |- |2013 |10 150 |441 |93 |347 |43.4 |9.2 |34.2 |5.89 |50.6 |59.2 |- |2014 |10 495 |445 |92 |352 |42.4 |8.8 |33.6 |5.79 |48.2 |59.9 |- |2015 |10 727 |448 |93 |355 |41.3 |8.6 |32.8 |5.70 |46.3 |60.2 |- |2016 |10 903 |432 |90 |343 |39.5 |8.2 |31.3 |5.59 |44.4 |60.8 |- |2017 |11 156 |427 |87 |340 |38.1 |7.8 |30.4 |5.48 |42.8 |61.6 |- |2018 |11 493 |424 |88 |336 |37.0 |7.6 |29.4 |5.38 |41.3 |61.7 |- |2019 |11 875 |431 |87 |344 |36.3 |style="color:blue"|7.4 |29.0 |5.27 |39.9 |62.6 |- |2020 |12 441 |452 |91 |362 |35.9 |7.2 |28.7 |5.18 |38.8 |62.6 |- |2021 |12 793 |455 |95 |360 |35.1 |7.3 |27.8 |5.08 |37.6 |62.1 |- |2022 |13 138 |457 |93 |364 |34.3 |7.0 |27.3 |4.98 |36.5 |62.9 |- |2023 |style="color:blue"|13 504 |style="color:blue;"|461 |92 |style="color:blue"|369 |33.7 |6.7 |26.9 |4.88 |35.4 |63.7 |- | colspan="11" style="font-size:smaller; text-align:left" |{{notelist-lr|refs=<ref name="h">'''CBR''' = خام پيدائش جي شرح (في 1,000)؛ '''CDR''' = خام موت جي شرح (في 1,000)؛ '''NC''' = قدرتي واڌ (في 1,000)؛ '''TFR''' = مجموعي زرخيزي جي شرح (في عورت ٻارن جو انگ)؛ '''IMR''' = ٻارڙن جي موت جي شرح في 1,000 پيدائشون</ref>}} |} ذريعو: [[گڏيل قومن جو اقتصادي ۽ سماجي معاملن وارو کاتو|UN DESA]]، ''World Population Prospects''، 2022ع<ref>{{cite UN WPP|2022|rows=4109:4180|cols=M,X,AE,S,AH,S,AA,AV,AI}}</ref> {{col-float-begin|style=width:450px}} {{Chart|definition=Population of Burundi by year.chart|data=Population of Burundi by year.tab|width=450px}} {{col-float-break|style=width:450px}} {{Chart|definition=Natural change in population of Burundi by year.chart|data=Natural change in population of Burundi by year.tab|width=450px}} {{col-float-break|style=width:450px}} {{Chart|definition=Infant Mortality per 1000 live births in Burundi by year.chart|data=Infant Mortality per 1000 live births in Burundi by year.tab|width=450px}} {{col-float-break|style=width:450px}} {{Chart|definition=Total Fertility Rate of Burundi by year.chart|data=Total Fertility Rate of Burundi by year.tab|width=450px}} {{col-float-end}} === زرخيزي === مجموعي زرخيزي جي شرح (TFR)، گهربل زرخيزي جي شرح، ۽ خام پيدائش جي شرح (CBR):<ref>{{cite web|url=http://dhsprogram.com/pubs/pdf/FR6/FR6.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://dhsprogram.com/pubs/pdf/FR6/FR6.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live|title=Enquête Démographique et de Santé au Burundi 1987|website=Dhsprogram.com|access-date=2017-08-27}}</ref><ref name="dhsprogram.com2010">{{cite web|url=http://dhsprogram.com/pubs/pdf/FR253/FR253.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://dhsprogram.com/pubs/pdf/FR253/FR253.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live|title=Enquête Démographique et de Santé au Burundi ABCD|website=Dhsprogram.com|access-date=2017-08-27}}</ref><ref name="dhsprogram.com2016">{{cite web|url=https://dhsprogram.com/publications/publication-PPT62-Survey-Presentations.cfm?cssearch=236991_1|title=Troisième Enquête Démographique et de Santé du Burundi de 2016-2017|website=Dhsprogram.com|access-date=2017-08-27}}</ref> {| class="wikitable" |- ! rowspan=2| سال ! colspan=2| ڪُل ! colspan=2| شهري ! colspan=2| ٻهراڙي |- ! CBR !! TFR ! CBR !! TFR ! CBR !! TFR |- | 1987 | style="text-align:right;"| | style="text-align:right;"| 6.6 (5.3) | style="text-align:right;"| | style="text-align:right;"| 5.2 (4.2) | style="text-align:right;"| | style="text-align:right;"| 6.6 (5.4) |- | 2010 | style="text-align:right;"| 44.5 | style="text-align:right;"| 6.4 (4.2) | style="text-align:right;"| 37.3 | style="text-align:right;"| 4.8 (3.4) | style="text-align:right;"| 45.3 | style="text-align:right;"| 6.6 (4.3) |- | 2016–17 | style="text-align:right;"| 37.9 | style="text-align:right;"| 5.5 (3.6) | style="text-align:right;"| 33.0 | style="text-align:right;"| 4.1 (3.0) | style="text-align:right;"| 38.5 | style="text-align:right;"| 5.7 (3.7) |- |} 2010ع جا زرخيزي بابت انگ اکر (DHS پروگرام):<ref name="dhsprogram.com2010"/> 2016–2017ع تائين بوجمبورا ميري صوبي ۾ زرخيزي جي شرح گهٽجي 3.7 ٿي وئي؛ رپورٽ ۾ ٻين علائقن جا انگ گڏيل صورت ۾ نه ڏنا ويا، تنهنڪري هيٺين جدول سان سڌي ڀيٽ ممڪن ناهي.<ref name="dhsprogram.com2016"/> 2016–2017ع جي رپورٽ موجب، سڄي برونڊي ۾ 15 کان 49 سالن جي عمر وارن شادي شده يا ساٿي رکندڙ مردن ۽ عورتن لاءِ گهربل ٻارن جو سراسري انگ 4 يا ان کان گهٽ هو، ۽ مردن لاءِ اهو عورتن کان ٿورو گهٽ هو. رپورٽ موجب ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته ملڪ ۾ سراسري طور هر جوڙي وٽ گهربل انگ کان 1.8 وڌيڪ ٻار آهن؛ شهري علائقن ۾ 1.1 وڌيڪ ٻار (جتي گهربل انگ 3.0 ۽ زرخيزي جي شرح 4.1 هئي) ۽ ٻهراڙي وارن علائقن ۾ 2.0 وڌيڪ ٻار (جتي گهربل انگ 3.7 ۽ زرخيزي جي شرح 5.7 هئي). تنهن هوندي به، گهربل ٻارن جو انگ ظاهري طور سڀ کان گهٽ گهربل شرح—يعني شادي نه ڪيل پر ساٿي رکندڙ مردن جي 3.7 ٻارن—تي ٻڌل نظر اچي ٿو، نه ته سڀ کان وڌيڪ شرح 4.0 تي، جيڪا شادي شده عورتن ٻڌائي، ۽ نه ئي مجموعي سراسري تي.<ref name="dhsprogram.com2016"/> {| class="wikitable sortable" |- ! style="width:100pt;"| علائقو ! style="width:100pt;"| مجموعي زرخيزي جي شرح ! style="width:100pt;"| 15–49 سالن جي عمر وارين هن وقت حامله عورتن جو سيڪڙو ! style="width:100pt;"| 40–49 سالن جي عورتن وٽ ڄاول ٻارن جو سراسري انگ |- |[[بوجمبورا ميري صوبو|بوجمبورا ميري]]||4.2||7.9%||5.3 |- | اتر ||6.7||10.1%||6.4 |- | وچ-اوڀر ||6.3||10.5%||6.6 |- | اولهه ||7.1||11.7%||7.2 |- | ڏکڻ ||6.2||10.8%||6.8 |} {| class="wikitable " style="text-align:right" |- ! سال !! 1925!!1926!!1927!!1928!!1929!!1930!!1931!!1932!!1933!!1934<ref name="ourworldindata.org">{{Cite web |last=[[Our World in Data]] |title=Children born per woman |url=https://ourworldindata.org/grapher/children-born-per-woman?year=1800 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180630195909/https://ourworldindata.org/grapher/children-born-per-woman?year=1800|archive-date=30 June 2018 |access-date=May 28, 2026}}</ref> |- | align="left"|برونڊي ۾ مجموعي زرخيزي جي شرح||style="text-align:right; color:blue;"|6.81||style="text-align:right; color:blue;"|6.81||style="text-align:right; color:blue;"|6.81||style="text-align:right; color:blue;"|6.81||style="text-align:right; color:blue;"|6.81||style="text-align:right; color:blue;"|6.81||style="text-align:right; color:blue;"|6.81||style="text-align:right; color:blue;"|6.81||style="text-align:right; color:blue;"|6.81||style="text-align:right; color:blue;"|6.81 |} {| class="wikitable " style="text-align:right" |- ! سال !! 1935!!1936!!1937!!1938!!1939!!1940!!1941!!1942!!1943!!1944<ref name="ourworldindata.org" /> |- | align="left"|برونڊي ۾ مجموعي زرخيزي جي شرح||style="text-align:right; color:blue;"|6.81||style="text-align:right; color:blue;"|6.81||style="text-align:right; color:blue;"|6.81||style="text-align:right; color:blue;"|6.82||style="text-align:right; color:blue;"|6.82||style="text-align:right; color:blue;"|6.82||style="text-align:right; color:blue;"|6.82||style="text-align:right; color:blue;"|6.82||style="text-align:right; color:blue;"|6.82||style="text-align:right; color:blue;"|6.82 |} {| class="wikitable " style="text-align:right" |- ! سال !! 1945!!1946!!1947!!1948!!1949<ref name="ourworldindata.org" /> |- | align="left"|برونڊي ۾ مجموعي زرخيزي جي شرح||style="text-align:right; color:blue;"|6.82||style="text-align:right; color:blue;"|6.82||style="text-align:right; color:blue;"|6.82||style="text-align:right; color:blue;"|6.82||style="text-align:right; color:blue;"|6.82 |} == نسلي گروهه == {{main|برونڊي جا نسلي گروهه}} :[[هوتو]] ([[بانٽو ماڻهو|بانٽو]]) 85٪، [[ٽوٽسي]] 14٪، [[توا ماڻهو|توا]] ([[پگمي ماڻهو|پگمي]]) 1٪، [[يورپي نسل جا اڇا آفريڪي|يورپي]] 3,000، [[ايشيائي آفريڪي|ڏکڻ ايشيائي]] 2,000.<ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/burundi/|archive-url=https://web.archive.org/web/20210109132310/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/burundi|url-status=dead|archive-date=January 9, 2021|title=Africa :: BURUNDI|date=14 April 2022|publisher=CIA The World Factbook}} 2015 archived edition</ref> == ٻوليون == {{further|برونڊي جون ٻوليون}} :[[ڪرونڊي]] (سرڪاري) رڳو: 29.7٪، [[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]] (سرڪاري) رڳو: 0.3٪، ڪرونڊي ۽ فرانسيسي: 8.4٪، ڪرونڊي، فرانسيسي ۽ انگريزي: 2.4٪، [[سواهيلي ٻولي|سواهيلي]] رڳو: 0.2٪، ٻولين جا ٻيا ميلاپ: 2٪، اڻ ڄاڻايل: 56.9٪ (2008ع جو اندازو) :'''نوٽ:''' اهي انگ رڳو انهن ٻولين بابت آهن، جيڪي 10 سال يا ان کان وڌيڪ عمر وارا ماڻهو پڙهي ۽ لکي سگهن ٿا؛ ڳالهائڻ جي لحاظ کان ڪرونڊي تقريباً سڄي آباديءَ ۾ عام آهي. == مذهب == {{Main|برونڊي ۾ مذهب}} :[[رومن ڪيٿولڪ]] 62.1٪، [[پروٽيسٽنٽ]] 23.9٪ (جن ۾ [[ايڊونٽزم|ايڊونٽسٽ]] 2.3٪ ۽ ٻيا پروٽيسٽنٽ 21.6٪ شامل)، [[برونڊي ۾ اسلام|اسلام]] 2.5٪، ٻيا 3.6٪، اڻ ڄاڻايل 7.9٪ (2008ع جو اندازو). == حوالا == {{Commons category|Demographics of Burundi}} {{Reflist}} '''ماخذ نسبت:''' {{CIA World Factbook|year=2008}} {{Africa in topic|Demographics of}} {{Burundi topics}} {{DEFAULTSORT:Demographics Of Burundi}} [[زمرو:آفريڪا جا ماڻهو]] [[زمرو:برونڊي جو سماج]] [[زمرو:برونڊي جي آباديات]] [[زمرو:برونڊي جا ماڻهو]] [[pt:Burundi#Demografia]] gisdqzqrhzoqhpenfekqvbf1leqy7k1 404729 404689 2026-08-19T10:37:19Z Memon2025 21315 Memon2025 صفحي [[برونڊيائي ماڻھو]] کي [[برونڊي جي آباديات]] ڏانھن چوريو 404689 wikitext text/x-wiki {{Short description|none}} {{Infobox place demographics |place=[[برونڊي]] |image=File:Burundi single age population pyramid 2020.png |image_size=350 |caption=2020ع ۾ برونڊي جي آباديءَ جو عمر وار پيرامڊ |size_of_population=12,696,478 (2022ع جو اندازو) |nation=برونڊيائي |official=ڪرونڊي، فرانسيسي، انگريزي، سواهيلي |age_0-14_years=43.83% |age_65_years=3.06% |growth=3.63% (2022ع جو اندازو) |birth=35.17 پيدائشون/1,000 آبادي (2022ع جو اندازو) |death=5.96 موت/1,000 آبادي (2022ع جو اندازو) |net_migration=7.09 لڏپلاڻ ڪندڙ/1,000 آبادي (2022ع جو اندازو) |sr_at_birth=1.03 مرد/عورت |sr_under_15=1.02 مرد/عورت |sr_65_years_over=0.62 مرد/عورت |total_mf_ratio=0.99 مرد/عورت (2022ع جو اندازو) |infant_mortality=37.84 موت/1,000 جيئريون پيدائشون |life=67.41 سال |life_male=65.32 سال |life_female=69.59 سال |fertility=5.03 ٻار في عورت (2022ع جو اندازو) }} آفريقي ملڪ [[برونڊي]] سان [[آباديءَ جو علم|آباديءَ سان لاڳاپيل]] [[آبادي (انساني حياتيات)|آبادي]] جنھن جون جون خاصيتون [[برونڊي]] ۾ [[آباديءَ جي گهاٽائي]]، [[نسلي گروهه|نسلي بناوٽ]]، تعليم جي سطح، آباديءَ جي صحت، معاشي حالت، مذهبي وابستگين ۽ ٻين پهلوئن تي مشتمل آهن. [[Image:Burundi-Demography.png|thumb|300px|right|برونڊي جي آباديءَ جا انگ اکر، رهواسين جو انگ هزارن ۾.]] 206.1 ماڻهو في ڪلوميٽر² سان [[برونڊي]]، صحارا کان ڏکڻ [[آفريڪا]] ۾ ٻئي نمبر تي سڀ کان وڌيڪ [[آباديءَ جي گهاٽائي]] رکندڙ ملڪ آهي. گهڻا ماڻهو زرخيز آتش فشاني مٽيءَ وارن علائقن جي ڀرسان [[فارم|زرعي زمينن]] تي رهن ٿا. آبادي ٽن وڏن [[نسلي گروهه|نسلي گروهن]] تي مشتمل آهي: [[هوتو]] (''باهوتو'')، [[ٽوٽسي]] (''باتوٽسي'' يا ''واتوسي'') ۽ [[عظيم ڍنڍن جا توا|توا]] (''باتوا''). [[ڪرونڊي]] عام ٻولي آهي. هوتو ۽ ٽوٽسي ماڻهن وچ ۾ شاديون گهڻو ٿينديون آهن. ”[[چراگاهه|مال پاليندڙ]]“ ۽ ”[[زراعت|زراعت ڪندڙ]]“ جا اصطلاح، جيڪي ترتيبوار واتوسي ۽ باهوتو لاءِ نسلي سڃاڻپ طور استعمال ٿيندا رهيا آهن، حقيقت ۾ پيشاور عنوان آهن، جيڪي فردن ۽ گروهن موجب مختلف ٿي سگهن ٿا. جيتوڻيڪ هوتو آباديءَ جي اڪثريت تي مشتمل آهن، تاريخي طور ٽوٽسي سياسي ۽ معاشي طور وڌيڪ غالب رهيا آهن.<ref>{{Cite web |title=Minority tribes should be recognised as Ugandan |url=https://www.newvision.co.ug/articledetails/undefined |access-date=2024-02-11 |website=New Vision |language=en}}</ref> == آبادي == [[File:Burundi Population 1950-2021 Forecast 2022-2032 UN World Population Prospects 2022.svg|thumb|350px|گڏيل قومن جي اندازن موجب سال وار اندازي ڪيل آبادي، [[زرخيزي جي شرح]] ۽ [[خالص توليدي شرح]]]] {{UN_Population|source}} موجب 2020ع ۾ ڪُل آبادي 11,891,000 هئي، جڏهن ته 1950ع ۾ اها رڳو 2,309,000 هئي. 2020ع ۾ 15 سالن کان گهٽ عمر وارن ٻارن جو تناسب 45.3 سيڪڙو هو، 15 کان 65 سالن جي عمر وارا 52.4 سيڪڙو هئا، جڏهن ته 65 سال يا ان کان وڌيڪ عمر وارا ماڻهو آباديءَ جو 2.4 سيڪڙو هئا.<ref name="WPP Data Query">{{cite web|url=http://esa.un.org/unpd/wpp/index.htm|title=Population Division of the Department of Economic and Social Affairs of the United Nations Secretariat, World Population Prospects: Data Query|website=Esa.un.org|access-date=2021-01-28}}</ref><ref>{{Cite web |title=Barundi {{!}} Encyclopedia.com |url=https://www.encyclopedia.com/humanities/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/barundi |access-date=2024-02-11 |website=www.encyclopedia.com}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align: right;" |- ! ! width="80" | ڪُل آبادي ! width="80" | 0–14 سال عمر واري آبادي (%) ! width="80" | 15–64 سال عمر واري آبادي (%) ! width="80" | 65 سال ۽ وڌيڪ عمر واري آبادي (%) |- | 1950 |2,309,000||40.9||55.9||3.2 |- | 1955 |2,537,000||42.4||54.5||3.1 |- | 1960 |2,798,000||43.8||53.2||2.9 |- | 1965 |3,094,000||45.3||51.8||3.0 |- | 1970 |3,479,000||45.5||51.5||3.0 |- | 1975 |3,701,000||45.4||51.3||3.3 |- | 1980 |4,157,000||44.7||52.2||3.1 |- | 1985 |4,751,000||46.2||50.9||3.0 |- | 1990 |5,439,000||47.9||49.3||2.8 |- | 1995 |5,987,000||50.3||47.1||2.5 |- | 2000 |6,379,000||50.1||47.4||2.5 |- | 2005 |7,365,000||47.0||50.7||2.3 |- | 2010 |8,676,000||45.1||52.7||2.2 |- | 2015 |10,160,000||45.5||52.4||2.1 |- | 2020 |11,891,000||45.3||52.4||2.4 |} جنس ۽ عمر جي گروهن موجب آباديءَ جا اندازا (1 جولاءِ 2015ع) (نظرثاني نه ڪيل انگ اکر):<ref name="unstats.un.org">{{Cite web|url=https://unstats.un.org/unsd/demographic-social/products/dyb/dyb_2020/|title=UNSD — Demographic and Social Statistics}}</ref> {| class="wikitable" |- ! width="80pt"| عمر جو گروهه ! width="80pt"| مرد ! width="80pt"| عورتون ! width="80pt"| ڪُل ! width="80pt"| % |- | align="right" | ڪُل | align="right" | 4,822,838 | align="right" | 5,000,990 | align="right" | 9,823,828 | align="right" | 100 |- | align="right" | 0–4 | align="right" | 856,714 | align="right" | 855,769 | align="right" | 1,712,483 | align="right" | 17.43 |- | align="right" | 5–9 | align="right" | 679,740 | align="right" | 699,260 | align="right" | 1,379,000 | align="right" | 14.04 |- | align="right" | 10–14 | align="right" | 604,457 | align="right" | 629,629 | align="right" | 1,234,086 | align="right" | 12.56 |- | align="right" | 15–19 | align="right" | 496,353 | align="right" | 525,562 | align="right" | 1,021,915 | align="right" | 10.40 |- | align="right" | 20–24 | align="right" | 467,123 | align="right" | 507,522 | align="right" | 974,645 | align="right" | 9.92 |- | align="right" | 25–29 | align="right" | 397,323 | align="right" | 446,043 | align="right" | 843,366 | align="right" | 8.58 |- | align="right" | 30–34 | align="right" | 321,348 | align="right" | 337,758 | align="right" | 659,106 | align="right" | 6.71 |- | align="right" | 35–39 | align="right" | 236,115 | align="right" | 230,446 | align="right" | 466,561 | align="right" | 4.75 |- | align="right" | 40–44 | align="right" | 182,701 | align="right" | 183,765 | align="right" | 366,466 | align="right" | 3.73 |- | align="right" | 45–49 | align="right" | 153,796 | align="right" | 156,798 | align="right" | 310,594 | align="right" | 3.16 |- | align="right" | 50–54 | align="right" | 134,933 | align="right" | 130,247 | align="right" | 265,180 | align="right" | 2.70 |- | align="right" | 55–59 | align="right" | 113,470 | align="right" | 111,808 | align="right" | 225,278 | align="right" | 2.29 |- | align="right" | 60–64 | align="right" | 74,556 | align="right" | 70,655 | align="right" | 145,211 | align="right" | 1.48 |- | align="right" | 65–69 | align="right" | 44,744 | align="right" | 46,041 | align="right" | 90,785 | align="right" | 0.92 |- | align="right" | 70–74 | align="right" | 25,722 | align="right" | 28,826 | align="right" | 54,548 | align="right" | 0.56 |- | align="right" | 75–79 | align="right" | 16,056 | align="right" | 20,164 | align="right" | 36,220 | align="right" | 0.37 |- | align="right" | 80+ | align="right" | 17,687 | align="right" | 20,697 | align="right" | 38,384 | align="right" | 0.39 |- ! width="50"| عمر جو گروهه ! width="80pt"| مرد ! width="80"| عورتون ! width="80"| ڪُل ! width="50"| سيڪڙو |- | align="right" | 0–14 | align="right" | 2,140,911 | align="right" | 2,184,658 | align="right" | 4,325,569 | align="right" | 44.03 |- | align="right" | 15–64 | align="right" | 2,577,718 | align="right" | 2,700,604 | align="right" | 5,278,322 | align="right" | 53.73 |- | align="right" | 65+ | align="right" | 104,209 | align="right" | 115,728 | align="right" | 219,937 | align="right" | 2.24 |- |} جنس ۽ عمر جي گروهن موجب آباديءَ جا اندازا (1 جولاءِ 2020ع):<ref name="unstats.un.org"/> {| class="wikitable" |- ! width="80pt"| عمر جو گروهه ! width="80pt"| مرد ! width="80pt"| عورتون ! width="80pt"| ڪُل ! width="80pt"| % |- | align="right" | ڪُل | align="right" | 6,080,391 | align="right" | 6,229,209 | align="right" | 12,309,600 | align="right" | 100 |- | align="right" | 0–4 | align="right" | 874,372 | align="right" | 864,599 | align="right" | 1,738,971 | align="right" | 14.13 |- | align="right" | 5–9 | align="right" | 869,861 | align="right" | 865,182 | align="right" | 1,735,043 | align="right" | 14.10 |- | align="right" | 10–14 | align="right" | 813,776 | align="right" | 816,817 | align="right" | 1,630,593 | align="right" | 13.25 |- | align="right" | 15–19 | align="right" | 635,015 | align="right" | 647,234 | align="right" | 1,282,249 | align="right" | 10.42 |- | align="right" | 20–24 | align="right" | 536,485 | align="right" | 556,280 | align="right" | 1,092,765 | align="right" | 8.88 |- | align="right" | 25–29 | align="right" | 496,482 | align="right" | 527,430 | align="right" | 1,023,911 | align="right" | 8.32 |- | align="right" | 30–34 | align="right" | 443,784 | align="right" | 481,580 | align="right" | 925,364 | align="right" | 7.52 |- | align="right" | 35–39 | align="right" | 360,774 | align="right" | 378,666 | align="right" | 739,439 | align="right" | 6.01 |- | align="right" | 40–44 | align="right" | 268,219 | align="right" | 268,291 | align="right" | 536,510 | align="right" | 4.36 |- | align="right" | 45–49 | align="right" | 190,837 | align="right" | 196,746 | align="right" | 387,583 | align="right" | 3.15 |- | align="right" | 50–54 | align="right" | 163,759 | align="right" | 171,797 | align="right" | 335,555 | align="right" | 2.73 |- | align="right" | 55–59 | align="right" | 140,489 | align="right" | 143,340 | align="right" | 283,830 | align="right" | 2.31 |- | align="right" | 60–64 | align="right" | 118,050 | align="right" | 122,024 | align="right" | 240,075 | align="right" | 1.95 |- | align="right" | 65–69 | align="right" | 82,201 | align="right" | 86,101 | align="right" | 168,302 | align="right" | 1.37 |- | align="right" | 70–74 | align="right" | 43,526 | align="right" | 48,289 | align="right" | 91,815 | align="right" | 0.75 |- | align="right" | 75–79 | align="right" | 24,811 | align="right" | 30,186 | align="right" | 54,997 | align="right" | 0.45 |- | align="right" | 80+ | align="right" | 17,951 | align="right" | 24,649 | align="right" | 42,600 | align="right" | 0.35 |- ! width="50"| عمر جو گروهه ! width="80pt"| مرد ! width="80"| عورتون ! width="80"| ڪُل ! width="50"| سيڪڙو |- | align="right" | 0–14 | align="right" | 2,558,009 | align="right" | 2,546,598 | align="right" | 5,104,607 | align="right" | 41.47 |- | align="right" | 15–64 | align="right" | 3,353,893 | align="right" | 3,871,836 | align="right" | 7,225,729 | align="right" | 58.70 |- | align="right" | 65+ | align="right" | 168,489 | align="right" | 189,225 | align="right" | 357,714 | align="right" | 2.91 |- |} == گڏيل قومن جا آباديءَ بابت اندازا == انگ هزارن ۾ ڏنل آهن. گڏيل قومن جا وچولي قسم جا اندازا:<ref name="WPP Data Query"/> * 2020ع: 11,891 * 2025ع: 13,764 * 2030ع: 15,773 * 2035ع: 17,932 * 2040ع: 20,253 * 2045ع: 22,728 * 2050ع: 25,325 == حياتياتي شماريات == برونڊي ۾ پيدائش، موت ۽ ٻين حياتياتي واقعن جي رجسٽريشن مڪمل ناهي. گڏيل قومن جي آبادي کاتي هيٺيان اندازا تيار ڪيا آهن. {| class="wikitable sortable" style="text-align:right" ! ! آبادي<br />(هزارن ۾) ! style="width:80pt;" | جيئريون پيدائشون<br />(هزارن ۾) ! style="width:80pt;" | موت<br />(هزارن ۾) ! style="width:80pt;" | قدرتي واڌ<br />(هزارن ۾) ! style="width:80pt;" | CBR{{efn-lr|name=h}} ! style="width:80pt;" | CDR{{efn-lr|name=h}} ! style="width:80pt;" | NC{{efn-lr|name=h}} ! style="width:80pt;" | TFR{{efn-lr|name=h}} ! style="width:80pt;" | IMR{{efn-lr|name=h}} ! style="width:80pt;" | سراسري عمر<br />(سال) |- |1950 |2 254 |116 |53 |63 |51.3 |23.5 |27.8 |6.92 |166.9 |40.6 |- |1951 |2 303 |117 |55 |62 |50.7 |23.9 |26.8 |6.91 |166.0 |40.8 |- |1952 |2 352 |118 |56 |62 |49.9 |23.8 |26.1 |6.90 |164.0 |41.0 |- |1953 |2 399 |119 |57 |62 |49.4 |23.6 |25.8 |6.92 |162.0 |41.3 |- |1954 |2 447 |120 |57 |63 |48.9 |23.3 |25.5 |6.92 |160.1 |41.6 |- |1955 |2 495 |121 |58 |63 |48.4 |23.0 |25.4 |6.93 |158.2 |41.9 |- |1956 |2 544 |122 |58 |64 |47.9 |22.8 |25.1 |6.93 |156.4 |42.1 |- |1957 |2 594 |123 |58 |65 |47.4 |22.5 |24.9 |6.93 |154.6 |42.3 |- |1958 |2 643 |125 |59 |66 |47.0 |22.2 |24.8 |6.95 |152.8 |42.6 |- |1959 |2 694 |126 |59 |67 |46.7 |21.9 |24.8 |6.98 |150.9 |42.8 |- |1960 |2 747 |128 |60 |68 |46.5 |21.7 |24.8 |7.00 |149.0 |43.0 |- |1961 |2 816 |130 |60 |70 |46.3 |21.4 |24.9 |7.02 |147.2 |43.3 |- |1962 |2 887 |135 |61 |73 |46.5 |21.2 |25.3 |7.04 |145.3 |43.4 |- |1963 |2 948 |137 |62 |75 |46.4 |21.0 |25.4 |7.07 |143.5 |43.7 |- |1964 |3 033 |140 |63 |77 |46.3 |20.7 |25.5 |7.09 |141.7 |44.0 |- |1965 |3 118 |147 |69 |77 |46.9 |22.2 |24.7 |7.11 |146.0 |42.0 |- |1966 |3 193 |150 |67 |82 |46.9 |21.1 |25.7 |7.14 |144.3 |43.5 |- |1967 |3 274 |155 |70 |85 |47.1 |21.3 |25.8 |7.16 |145.5 |43.3 |- |1968 |3 352 |158 |72 |87 |47.2 |21.3 |25.9 |7.18 |146.3 |43.4 |- |1969 |3 424 |163 |75 |88 |47.5 |21.7 |25.7 |7.22 |147.4 |42.9 |- |1970 |3 498 |166 |76 |90 |47.3 |21.6 |25.7 |7.21 |147.9 |43.0 |- |1971 |3 582 |170 |78 |92 |47.5 |21.7 |25.8 |7.21 |148.2 |43.0 |- |1972 |3 579 |173 |145 |style="color:red"|28 |47.6 |style="color:red"|39.9 |style="color:red"|7.7 |7.21 |161.2 |25.6 |- |1973 |3 571 |165 |93 |72 |46.3 |26.1 |20.2 |7.22 |151.5 |37.3 |- |1974 |3 660 |171 |79 |92 |46.7 |21.5 |25.2 |7.22 |148.4 |43.0 |- |1975 |3 749 |178 |81 |97 |47.4 |21.6 |25.8 |7.24 |148.2 |43.0 |- |1976 |3 831 |182 |82 |100 |47.5 |21.5 |26.0 |7.25 |147.4 |43.1 |- |1977 |3 927 |187 |83 |104 |47.7 |21.2 |26.5 |7.25 |145.4 |43.5 |- |1978 |4 039 |194 |85 |110 |48.2 |21.0 |27.2 |7.26 |142.3 |43.8 |- |1979 |4 137 |203 |85 |118 |48.9 |20.4 |28.5 |7.31 |137.9 |44.6 |- |1980 |4 313 |207 |84 |123 |48.9 |19.8 |29.1 |7.35 |132.5 |45.4 |- |1981 |4 491 |228 |86 |142 |50.5 |19.1 |31.4 |7.33 |126.5 |46.4 |- |1982 |4 602 |229 |85 |144 |49.7 |18.5 |31.2 |7.31 |120.5 |47.3 |- |1983 |4 727 |235 |85 |150 |49.5 |17.8 |31.7 |7.30 |115.0 |48.1 |- |1984 |4 842 |237 |84 |152 |48.8 |17.4 |31.4 |7.30 |110.0 |48.5 |- |1985 |4 948 |241 |86 |155 |48.3 |17.2 |31.2 |7.29 |106.2 |48.5 |- |1986 |5 042 |242 |88 |155 |47.8 |17.3 |30.5 |7.32 |103.7 |48.2 |- |1987 |5 158 |245 |91 |155 |47.5 |17.6 |29.9 |7.38 |102.3 |47.5 |- |1988 |5 272 |250 |109 |141 |47.2 |20.6 |26.7 |7.38 |105.5 |43.0 |- |1989 |5 374 |253 |101 |153 |46.9 |18.6 |28.3 |style="color:blue"|7.39 |102.4 |45.6 |- |1990 |5 484 |256 |105 |151 |46.5 |19.1 |27.5 |7.37 |103.0 |44.9 |- |1991 |5 595 |259 |109 |150 |46.1 |19.4 |26.7 |7.34 |103.7 |44.2 |- |1992 |5 743 |262 |112 |150 |45.7 |19.5 |26.2 |7.30 |104.2 |43.9 |- |1993 |5 555 |272 |style="color:red"|147 |125 |46.0 |24.9 |21.1 |7.27 |108.6 |37.1 |- |1994 |5 586 |208 |101 |107 |39.1 |18.9 |20.2 |7.23 |104.4 |44.1 |- |1995 |5 933 |266 |113 |154 |44.5 |18.8 |25.7 |7.18 |104.6 |44.1 |- |1996 |5 931 |265 |112 |153 |43.9 |18.6 |25.3 |7.12 |104.2 |44.4 |- |1997 |5 924 |250 |105 |145 |41.9 |17.6 |24.2 |7.04 |102.1 |45.4 |- |1998 |6 035 |249 |100 |149 |41.3 |16.6 |24.7 |6.96 |99.8 |46.6 |- |1999 |6 180 |260 |99 |161 |42.0 |16.0 |26.0 |6.90 |97.4 |47.5 |- |2000 |6 308 |269 |101 |168 |42.5 |15.9 |26.6 |6.87 |95.3 |47.5 |- |2001 |6 466 |277 |99 |178 |42.9 |15.3 |27.6 |6.85 |92.4 |48.4 |- |2002 |6 649 |292 |97 |195 |43.8 |14.5 |29.3 |6.82 |89.1 |49.9 |- |2003 |6 861 |305 |96 |209 |44.5 |14.0 |30.5 |6.79 |86.0 |50.9 |- |2004 |7 120 |322 |95 |227 |45.3 |13.4 |31.9 |6.75 |82.4 |52.0 |- |2005 |7 389 |340 |95 |245 |46.0 |12.8 |33.2 |6.71 |78.6 |53.0 |- |2006 |7 658 |355 |95 |260 |46.4 |12.4 |34.0 |6.66 |74.4 |53.9 |- |2007 |7 945 |369 |94 |275 |46.5 |11.9 |34.7 |6.59 |70.3 |54.7 |- |2008 |8 278 |384 |93 |291 |46.6 |11.3 |35.2 |6.52 |66.4 |55.7 |- |2009 |8 709 |402 |94 |308 |46.7 |10.9 |35.8 |6.41 |62.8 |56.4 |- |2010 |9 127 |426 |96 |330 |46.7 |10.5 |style="color:blue"|36.2 |6.26 |59.4 |57.1 |- |2011 |9 456 |432 |96 |336 |45.6 |10.1 |35.5 |6.11 |56.2 |57.8 |- |2012 |9 795 |435 |94 |340 |44.4 |9.6 |34.8 |5.99 |53.3 |58.5 |- |2013 |10 150 |441 |93 |347 |43.4 |9.2 |34.2 |5.89 |50.6 |59.2 |- |2014 |10 495 |445 |92 |352 |42.4 |8.8 |33.6 |5.79 |48.2 |59.9 |- |2015 |10 727 |448 |93 |355 |41.3 |8.6 |32.8 |5.70 |46.3 |60.2 |- |2016 |10 903 |432 |90 |343 |39.5 |8.2 |31.3 |5.59 |44.4 |60.8 |- |2017 |11 156 |427 |87 |340 |38.1 |7.8 |30.4 |5.48 |42.8 |61.6 |- |2018 |11 493 |424 |88 |336 |37.0 |7.6 |29.4 |5.38 |41.3 |61.7 |- |2019 |11 875 |431 |87 |344 |36.3 |style="color:blue"|7.4 |29.0 |5.27 |39.9 |62.6 |- |2020 |12 441 |452 |91 |362 |35.9 |7.2 |28.7 |5.18 |38.8 |62.6 |- |2021 |12 793 |455 |95 |360 |35.1 |7.3 |27.8 |5.08 |37.6 |62.1 |- |2022 |13 138 |457 |93 |364 |34.3 |7.0 |27.3 |4.98 |36.5 |62.9 |- |2023 |style="color:blue"|13 504 |style="color:blue;"|461 |92 |style="color:blue"|369 |33.7 |6.7 |26.9 |4.88 |35.4 |63.7 |- | colspan="11" style="font-size:smaller; text-align:left" |{{notelist-lr|refs=<ref name="h">'''CBR''' = خام پيدائش جي شرح (في 1,000)؛ '''CDR''' = خام موت جي شرح (في 1,000)؛ '''NC''' = قدرتي واڌ (في 1,000)؛ '''TFR''' = مجموعي زرخيزي جي شرح (في عورت ٻارن جو انگ)؛ '''IMR''' = ٻارڙن جي موت جي شرح في 1,000 پيدائشون</ref>}} |} ذريعو: [[گڏيل قومن جو اقتصادي ۽ سماجي معاملن وارو کاتو|UN DESA]]، ''World Population Prospects''، 2022ع<ref>{{cite UN WPP|2022|rows=4109:4180|cols=M,X,AE,S,AH,S,AA,AV,AI}}</ref> {{col-float-begin|style=width:450px}} {{Chart|definition=Population of Burundi by year.chart|data=Population of Burundi by year.tab|width=450px}} {{col-float-break|style=width:450px}} {{Chart|definition=Natural change in population of Burundi by year.chart|data=Natural change in population of Burundi by year.tab|width=450px}} {{col-float-break|style=width:450px}} {{Chart|definition=Infant Mortality per 1000 live births in Burundi by year.chart|data=Infant Mortality per 1000 live births in Burundi by year.tab|width=450px}} {{col-float-break|style=width:450px}} {{Chart|definition=Total Fertility Rate of Burundi by year.chart|data=Total Fertility Rate of Burundi by year.tab|width=450px}} {{col-float-end}} === زرخيزي === مجموعي زرخيزي جي شرح (TFR)، گهربل زرخيزي جي شرح، ۽ خام پيدائش جي شرح (CBR):<ref>{{cite web|url=http://dhsprogram.com/pubs/pdf/FR6/FR6.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://dhsprogram.com/pubs/pdf/FR6/FR6.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live|title=Enquête Démographique et de Santé au Burundi 1987|website=Dhsprogram.com|access-date=2017-08-27}}</ref><ref name="dhsprogram.com2010">{{cite web|url=http://dhsprogram.com/pubs/pdf/FR253/FR253.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://dhsprogram.com/pubs/pdf/FR253/FR253.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live|title=Enquête Démographique et de Santé au Burundi ABCD|website=Dhsprogram.com|access-date=2017-08-27}}</ref><ref name="dhsprogram.com2016">{{cite web|url=https://dhsprogram.com/publications/publication-PPT62-Survey-Presentations.cfm?cssearch=236991_1|title=Troisième Enquête Démographique et de Santé du Burundi de 2016-2017|website=Dhsprogram.com|access-date=2017-08-27}}</ref> {| class="wikitable" |- ! rowspan=2| سال ! colspan=2| ڪُل ! colspan=2| شهري ! colspan=2| ٻهراڙي |- ! CBR !! TFR ! CBR !! TFR ! CBR !! TFR |- | 1987 | style="text-align:right;"| | style="text-align:right;"| 6.6 (5.3) | style="text-align:right;"| | style="text-align:right;"| 5.2 (4.2) | style="text-align:right;"| | style="text-align:right;"| 6.6 (5.4) |- | 2010 | style="text-align:right;"| 44.5 | style="text-align:right;"| 6.4 (4.2) | style="text-align:right;"| 37.3 | style="text-align:right;"| 4.8 (3.4) | style="text-align:right;"| 45.3 | style="text-align:right;"| 6.6 (4.3) |- | 2016–17 | style="text-align:right;"| 37.9 | style="text-align:right;"| 5.5 (3.6) | style="text-align:right;"| 33.0 | style="text-align:right;"| 4.1 (3.0) | style="text-align:right;"| 38.5 | style="text-align:right;"| 5.7 (3.7) |- |} 2010ع جا زرخيزي بابت انگ اکر (DHS پروگرام):<ref name="dhsprogram.com2010"/> 2016–2017ع تائين بوجمبورا ميري صوبي ۾ زرخيزي جي شرح گهٽجي 3.7 ٿي وئي؛ رپورٽ ۾ ٻين علائقن جا انگ گڏيل صورت ۾ نه ڏنا ويا، تنهنڪري هيٺين جدول سان سڌي ڀيٽ ممڪن ناهي.<ref name="dhsprogram.com2016"/> 2016–2017ع جي رپورٽ موجب، سڄي برونڊي ۾ 15 کان 49 سالن جي عمر وارن شادي شده يا ساٿي رکندڙ مردن ۽ عورتن لاءِ گهربل ٻارن جو سراسري انگ 4 يا ان کان گهٽ هو، ۽ مردن لاءِ اهو عورتن کان ٿورو گهٽ هو. رپورٽ موجب ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته ملڪ ۾ سراسري طور هر جوڙي وٽ گهربل انگ کان 1.8 وڌيڪ ٻار آهن؛ شهري علائقن ۾ 1.1 وڌيڪ ٻار (جتي گهربل انگ 3.0 ۽ زرخيزي جي شرح 4.1 هئي) ۽ ٻهراڙي وارن علائقن ۾ 2.0 وڌيڪ ٻار (جتي گهربل انگ 3.7 ۽ زرخيزي جي شرح 5.7 هئي). تنهن هوندي به، گهربل ٻارن جو انگ ظاهري طور سڀ کان گهٽ گهربل شرح—يعني شادي نه ڪيل پر ساٿي رکندڙ مردن جي 3.7 ٻارن—تي ٻڌل نظر اچي ٿو، نه ته سڀ کان وڌيڪ شرح 4.0 تي، جيڪا شادي شده عورتن ٻڌائي، ۽ نه ئي مجموعي سراسري تي.<ref name="dhsprogram.com2016"/> {| class="wikitable sortable" |- ! style="width:100pt;"| علائقو ! style="width:100pt;"| مجموعي زرخيزي جي شرح ! style="width:100pt;"| 15–49 سالن جي عمر وارين هن وقت حامله عورتن جو سيڪڙو ! style="width:100pt;"| 40–49 سالن جي عورتن وٽ ڄاول ٻارن جو سراسري انگ |- |[[بوجمبورا ميري صوبو|بوجمبورا ميري]]||4.2||7.9%||5.3 |- | اتر ||6.7||10.1%||6.4 |- | وچ-اوڀر ||6.3||10.5%||6.6 |- | اولهه ||7.1||11.7%||7.2 |- | ڏکڻ ||6.2||10.8%||6.8 |} {| class="wikitable " style="text-align:right" |- ! سال !! 1925!!1926!!1927!!1928!!1929!!1930!!1931!!1932!!1933!!1934<ref name="ourworldindata.org">{{Cite web |last=[[Our World in Data]] |title=Children born per woman |url=https://ourworldindata.org/grapher/children-born-per-woman?year=1800 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180630195909/https://ourworldindata.org/grapher/children-born-per-woman?year=1800|archive-date=30 June 2018 |access-date=May 28, 2026}}</ref> |- | align="left"|برونڊي ۾ مجموعي زرخيزي جي شرح||style="text-align:right; color:blue;"|6.81||style="text-align:right; color:blue;"|6.81||style="text-align:right; color:blue;"|6.81||style="text-align:right; color:blue;"|6.81||style="text-align:right; color:blue;"|6.81||style="text-align:right; color:blue;"|6.81||style="text-align:right; color:blue;"|6.81||style="text-align:right; color:blue;"|6.81||style="text-align:right; color:blue;"|6.81||style="text-align:right; color:blue;"|6.81 |} {| class="wikitable " style="text-align:right" |- ! سال !! 1935!!1936!!1937!!1938!!1939!!1940!!1941!!1942!!1943!!1944<ref name="ourworldindata.org" /> |- | align="left"|برونڊي ۾ مجموعي زرخيزي جي شرح||style="text-align:right; color:blue;"|6.81||style="text-align:right; color:blue;"|6.81||style="text-align:right; color:blue;"|6.81||style="text-align:right; color:blue;"|6.82||style="text-align:right; color:blue;"|6.82||style="text-align:right; color:blue;"|6.82||style="text-align:right; color:blue;"|6.82||style="text-align:right; color:blue;"|6.82||style="text-align:right; color:blue;"|6.82||style="text-align:right; color:blue;"|6.82 |} {| class="wikitable " style="text-align:right" |- ! سال !! 1945!!1946!!1947!!1948!!1949<ref name="ourworldindata.org" /> |- | align="left"|برونڊي ۾ مجموعي زرخيزي جي شرح||style="text-align:right; color:blue;"|6.82||style="text-align:right; color:blue;"|6.82||style="text-align:right; color:blue;"|6.82||style="text-align:right; color:blue;"|6.82||style="text-align:right; color:blue;"|6.82 |} == نسلي گروهه == {{main|برونڊي جا نسلي گروهه}} :[[هوتو]] ([[بانٽو ماڻهو|بانٽو]]) 85٪، [[ٽوٽسي]] 14٪، [[توا ماڻهو|توا]] ([[پگمي ماڻهو|پگمي]]) 1٪، [[يورپي نسل جا اڇا آفريڪي|يورپي]] 3,000، [[ايشيائي آفريڪي|ڏکڻ ايشيائي]] 2,000.<ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/burundi/|archive-url=https://web.archive.org/web/20210109132310/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/burundi|url-status=dead|archive-date=January 9, 2021|title=Africa :: BURUNDI|date=14 April 2022|publisher=CIA The World Factbook}} 2015 archived edition</ref> == ٻوليون == {{further|برونڊي جون ٻوليون}} :[[ڪرونڊي]] (سرڪاري) رڳو: 29.7٪، [[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]] (سرڪاري) رڳو: 0.3٪، ڪرونڊي ۽ فرانسيسي: 8.4٪، ڪرونڊي، فرانسيسي ۽ انگريزي: 2.4٪، [[سواهيلي ٻولي|سواهيلي]] رڳو: 0.2٪، ٻولين جا ٻيا ميلاپ: 2٪، اڻ ڄاڻايل: 56.9٪ (2008ع جو اندازو) :'''نوٽ:''' اهي انگ رڳو انهن ٻولين بابت آهن، جيڪي 10 سال يا ان کان وڌيڪ عمر وارا ماڻهو پڙهي ۽ لکي سگهن ٿا؛ ڳالهائڻ جي لحاظ کان ڪرونڊي تقريباً سڄي آباديءَ ۾ عام آهي. == مذهب == {{Main|برونڊي ۾ مذهب}} :[[رومن ڪيٿولڪ]] 62.1٪، [[پروٽيسٽنٽ]] 23.9٪ (جن ۾ [[ايڊونٽزم|ايڊونٽسٽ]] 2.3٪ ۽ ٻيا پروٽيسٽنٽ 21.6٪ شامل)، [[برونڊي ۾ اسلام|اسلام]] 2.5٪، ٻيا 3.6٪، اڻ ڄاڻايل 7.9٪ (2008ع جو اندازو). == حوالا == {{Commons category|Demographics of Burundi}} {{Reflist}} '''ماخذ نسبت:''' {{CIA World Factbook|year=2008}} {{Africa in topic|Demographics of}} {{Burundi topics}} {{DEFAULTSORT:Demographics Of Burundi}} [[زمرو:آفريڪا جا ماڻهو]] [[زمرو:برونڊي جو سماج]] [[زمرو:برونڊي جي آباديات]] [[زمرو:برونڊي جا ماڻهو]] [[pt:Burundi#Demografia]] gisdqzqrhzoqhpenfekqvbf1leqy7k1 0 101552 404686 404106 2026-08-19T07:01:05Z Memon2025 21315 404686 wikitext text/x-wiki {{Short description|آفريڪي عظيم ڍنڍن واري علائقي جو نسلي گروهه}} {{Infobox ethnic group | group = هوتو<br><small>اباهوتو</small> | pop = | popplace = | region1 = {{Flaglist|روانڊا}} | pop1 = 11.1–12 ملين (ڪُل آباديءَ جو 84٪–90٪) | ref1 = <ref>روانڊا جي قتل عام کان پوءِ ڪو به نسلي آدمشماري وارو انگ گڏ نه ڪيو ويو آهي؛ اندازي موجب آباديءَ جو 84 کان 90 سيڪڙو هوتو آهي.</ref> | region2 = {{Flaglist|برونڊي}} | pop2 = 10.4 ملين (ڪُل آباديءَ جو 85٪) | ref2 = | region3 = [[عيسائيت]]،<br>اقليت [[اسلام]] | langs = [[ڪنياروانڊا]]،<!-- نوٽ: هوتو ماڻهو انگريزي، فرانسيسي ۽ سواهيلي ٻوليون بين النسلي رابطي ۽ رسمي تعليم لاءِ ٻي ٻوليءَ طور ڳالهائين ۽ سکن ٿا، نه ته مادري ٻولين طور؛ هن خاني جو مقصد بنيادي طور مادري ٻوليون ڏيکارڻ آهي --> [[ڪرونڊي]] | related = ٻيا [[روانڊا-رونڊي]] ماڻهو }} <!-- نوٽ: هي صفحو برونڊي جي ڀيٽ ۾ روانڊا تي وڌيڪ ڌيان ڏئي ٿو، ڇاڪاڻ ته موجود ماخذن جو زور اتي وڌيڪ آهي. جيڪو به برونڊي جي هوتو ماڻهن بابت وڌيڪ ڄاڻ معتبر ماخذن سان شامل ڪرڻ چاهي، سو ڪري سگهي ٿو. --> '''هوتو''' (اچار: '''هوٽو''')، جن کي '''اباهوتو''' پڻ چيو وڃي ٿو، [[بانٽو ماڻهو|بانٽو]] [[نسلي گروهه]] آهن، جيڪي [[آفريڪي عظيم ڍنڍون|آفريڪي عظيم ڍنڍن واري علائقي]] جا اصل رهواسي آهن. اهي بنيادي طور [[روانڊا]]، [[برونڊي]]، [[يوگنڊا]] ۽ [[ڪانگو جي ڊيموڪريٽڪ ريپبلڪ]] جي اوڀر وارن حصن ۾ رهن ٿا، جتي اهي [[ٽوٽسي]] ۽ [[عظيم ڍنڍن جا توا|توا]] سان گڏ اهم نسلي گروهن مان هڪ آهن. == آباديءَ جا انگ اکر == {{main|روانڊا جي آبادي|برونڊي جي آبادي}} هوتو [[برونڊي]] ۽ [[روانڊا]] جي ٽن مکيه آبادي گروهن مان سڀ کان وڏو گروهه آهن. 2017ع کان اڳ [[سي آء اي ورلڊ فيڪٽ بڪ]] موجب روانڊا جي 84 سيڪڙو ۽ برونڊي جي 85 سيڪڙو آبادي هوتو هئي، جڏهن ته [[ٽوٽسي ماڻهو|ٽوٽسي]] ترتيبوار روانڊا ۽ برونڊي جي 15 سيڪڙو ۽ 14 سيڪڙو آباديءَ سان ٻيو سڀ کان وڏو نسلي گروهه هئا. تنهن هوندي به، 2017ع ۾ اهي انگ هٽايا ويا ۽ ان کان پوءِ ڪي نوان انگ شايع نه ڪيا ويا آهن.<ref name="ciarw"> {{cite web | url = https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/rwanda/ | archive-url = https://web.archive.org/web/20210109091722/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/rwanda | url-status = dead | archive-date = January 9, 2021 | title = Rwanda: People | access-date = 2006-10-31 | publisher = [[سي آء اي ورلڊ فيڪٽ بڪ]] }} </ref><ref name="ciabi"> {{cite web | url = https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/burundi/ | archive-url = https://web.archive.org/web/20210109132310/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/burundi | url-status = dead | archive-date = January 9, 2021 | title = Burundi: People | access-date = 2006-10-31 | publisher = سي آء اي ورلڊ فيڪٽ بڪ }} </ref> == نالي جي بڻ بڻياد == اهو خيال ته ”هوتو“ جو نالو اصل ۾ اهڙي لفظ مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ غلام آهي، ارنسٽ وياني (1910ع، ص. 1047) پيش ڪيو هو، پر [[ريني بورجوا]] ان جي مخالفت ڪندي تجويز ڏني ته هن لفظ جي اصل معنيٰ ”سردار“ يا ”مالڪ“ هئي، خاص طور ماتحت توا پگمي ماڻهن جي حوالي سان. ريني بورجوا موجب [[ڪانگو جي جمهوري جمهوريه]] جي [[مونگو ماڻهو|مونگو ماڻهن]] ۾، اهي بانٽو ماڻهو جيڪي مقامي توا تي حڪمراني ڪندا هئا، ”باهوتو“ يا ”باووتو“ سڏبا هئا. اهي لفظ روانڊا ۽ برونڊي جي ”باهوتو“ سان هم اصل آهن ۽ مقامي ٻوليءَ ۾ انهن جي معنيٰ ”مالڪ“ يا ”سردار“ هئي، نه ڪي غلام، ڇاڪاڻ ته اهي پگمي ماڻهن تي حڪمراني ڪندا هئا.<ref>{{cite book|last1=Bourgeois |first1=René |url=https://books.google.com/books?id=IV6izwEACAAJ|title=Banyarwanda et Barundi. Tome I. Ethnographie|date=1957 |page=35}}</ref> == بڻ بڻياد == {{main|هوتو، ٽوٽسي ۽ توا جي بڻ بڻياد}} اهو سمجهيو وڃي ٿو ته هوتو وڏي [[بانٽو لڏپلاڻ]] دوران [[وچ آفريڪا]] مان عظيم ڍنڍن واري علائقي ڏانهن لڏي آيا.<ref name="Luis">{{Cite journal | doi = 10.1086/382286 | pmc = 1182266 | title = The Levant versus the Horn of Africa: Evidence for Bidirectional Corridors of Human Migrations | pmid = 14973781 | year = 2004 | last1 = Luis | first1 = J | last2 = Rowold | first2 = D | last3 = Regueiro | first3 = M | last4 = Caeiro | first4 = B | last5 = Cinnioglu | first5 = C | last6 = Roseman | first6 = C | last7 = Underhill | first7 = P | last8 = Cavallisforza | first8 = L | last9 = Herrera | first9 = R |display-authors=3 |journal = [[American Journal of Human Genetics]] | volume = 74 | issue = 3 | pages = 532–44 }}</ref> هوتو ۽ سندن پاڙيسري بانٽو ٻولي ڳالهائيندڙ ٽوٽسي ماڻهن جي وچ ۾ ڄاڻايل جسماني فرقن جي وضاحت لاءِ مختلف نظريا پيش ڪيا ويا آهن. ٽوٽسي مال پاليندڙ هئا ۽ اهو سمجهيو وڃي ٿو ته انهن آباد هوتو ۽ توا ماڻهن مٿان اشرافي حڪمراني قائم ڪئي. هوتو ماڻهن سان شادين ذريعي ٽوٽسي آهستي آهستي ثقافتي، لساني ۽ نسلي طور جذب ٿيندا ويا.<ref>International Institute of African Languages and Cultures, Africa, Volume 76, (Oxford University Press., 2006), pg 135.</ref> ٻيا ماهر چون ٿا ته اهي ٻئي گروهه لاڳاپيل آهن پر هڪجهڙا ناهن، ۽ سندن وچ وارا فرق يورپي نوآبادياتي پاليسين سبب وڌيڪ نمايان ٿيا،<ref name="udayton">{{cite web |url=http://academic.udayton.edu/race/06hrights/GeoRegions/Africa/Rwanda01.htm |title=Sexual Violence and Genocide Against Tutsi Women |access-date = 2007-01-03 |editor-last=Vernellia R. |editor-first=Randall |date=2006-02-16 |publisher =[[University of Dayton]] }} excerpt from {{cite journal |last=Green |first=Llezlie L. |title=Gender Hate Propaganda and Sexual Violence in the Rwandan Genocide: An Argument for Intersectionality in International Law |journal=[[Columbia Human Rights Law Review]] |date=Summer 2002 |volume=33 |issue=733 |ssrn=2272193 |url=https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=2272193}}</ref> يا وري وقت سان گڏ قدرتي سماجي ورهاست پيدا ٿي، جنهن ۾ مال ڍور رکندڙ ماڻهن کي ٽوٽسي ۽ مال ڍور نه رکندڙ ماڻهن کي هوتو چيو ويو.<ref name="HRW-1"> {{cite book |first=Alison |last=Des Forges |chapter-url= https://www.hrw.org/reports/1999/rwanda/Geno1-3-09.htm#P200_83746 | year= 1999 | chapter= The Meaning of "Hutu," "Tutsi," and "Twa" | title=Leave None to Tell the Story: Genocide in Rwanda | publisher = [[Human Rights Watch]] | access-date=2006-10-31 |url=https://www.hrw.org/sites/default/files/media_2020/12/rwanda-leave-none-to-tell-the-story.pdf |isbn=1-56432-171-1}}</ref> [[محمود ممداني]] موجب [[بيلجيمي نوآبادياتي سلطنت|بيلجيمي نوآبادياتي اختيارين]] ماڻهن کي مال ڍورن جي ملڪيت، جسماني ماپن ۽ چرچ جي رڪارڊن جي بنياد تي ٽوٽسي يا هوتو طور درجي بندي ڪئي.<ref>{{cite book |first=Mahmood |last=Mamdani |date=2001 |title=When Victims Become Killers: Colonialism, Nativism, and the Genocide in Rwanda |publisher=Princeton University Press |isbn=0691102805 |url=https://books.google.com/books?id=S2KYDwAAQBAJ&pg=PP1}}</ref> روانڊا جي سياست ۾ هوتو ۽ ٽوٽسي جي نسلي بڻ بڻياد بابت بحث [[روانڊا جي نسل ڪشي]] کان اڳ جو آهي ۽ اڄ تائين جاري آهي،<ref>{{cite journal |last=Newbury |first=Catharine |title=Ethnicity and the Politics of History in Rwanda |journal=[[Africa Today]] |volume=45 |issue=1 |date=1998 |pages=7–24 |jstor=4187200}}</ref> جڏهن ته روانڊا جي حڪومت هاڻي سرڪاري طور اهو فرق استعمال نٿي ڪري. == جينيات == === واءِ-ڊي اين اي (پدري سلسلا) === [[واءِ ڪروموسوم]] بابت جديد جينياتي اڀياس ظاهر ڪن ٿا ته هوتو، ٽوٽسي وانگر، گهڻو ڪري [[بانٽو ماڻهو|بانٽو]] بڻ بڻياد رکن ٿا: 83٪ [[هيپلوگروپ E1b1a (Y-DNA)|E1b1a]] ۽ 8٪ [[هيپلوگروپ E2 (Y-DNA)|E2]]. [[هارن آف آفريڪا]] ۽ [[اتر آفريڪا]] سان لاڳاپيل پدري جينياتي اثر گهٽ آهن: 3٪ [[هيپلوگروپ E1b1b (Y-DNA)|E1b1b]] ۽ 1٪ [[هيپلوگروپ R1b (Y-DNA)|R1b]]، ۽ انهن کي گهڻو اڳ وارن ماڻهن سان منسوب ڪيو وڃي ٿو جيڪي بعد ۾ جذب ٿي ويا. تنهن هوندي به، هوتو ۾ [[نائلو-صحارائي ٻوليون|نائلو-صحارائي]] پدري سلسلا (4.3٪ B) ٽوٽسي (14.9٪ B) جي ڀيٽ ۾ گهڻو گهٽ آهن.<ref>{{cite journal | last1 = Luis | first1 = J. R. | display-authors = etal | year = 2004 | title = The Levant versus the Horn of Africa: Evidence for Bidirectional Corridors of Human Migrations | journal = American Journal of Human Genetics | volume = 74 | issue = 3| pages = 532–544 | doi = 10.1086/382286 | pmid = 14973781 | pmc = 1182266 }}</ref> === آٽوسومل ڊي اين اي (مجموعي نسلي بڻ) === عام طور هوتو پنهنجن پاڙيسري بانٽو آبادين، خاص طور ٽوٽسي سان ويجهي جينياتي لاڳاپو رکن ٿا. تنهن هوندي به، اهو واضح ناهي ته اها هڪجهڙائي بنيادي طور ٻنهي برادرين ۾ شادين ذريعي وڏي پيماني تي جينياتي ڏي وٺ جو نتيجو آهي يا انهن جي گڏيل اصل مان پيدا ٿي آهي: <blockquote>[...] ڪيترين نسلن تائين [[جين وهڪرو|جين وهڪري]] انهن ٻن بانٽو ماڻهن جي وچ ۾ اڳ موجود ممڪن واضح جسماني فرقن کي تقريباً ختم ڪري ڇڏيو. اهي فرق قد، جسماني بناوٽ ۽ چهري جي خاصيتن سان منسوب ڪيا ويندا هئا. ماڻهن ۾ جسماني خاصيتن جو هڪ وسيع سلسلو موجود هجڻ باوجود، بيلجيمي اختيارين 1920ع واري ڏهاڪي ۾ معاشي معيارن جي بنياد تي نسلي وابستگي کي قانوني شڪل ڏني. ان جي نتيجي ۾ غير واضح حياتياتي فرقن تي رسمي ۽ سخت سماجي ورهاست لاڳو ڪئي وئي. ڪجهه حد تائين، پوءِ وارن ڏهاڪن ۾ انهن درجن جي لچڪ پاڻ انهن حياتياتي فرقن کي وڌيڪ مضبوط تصور ڪرائڻ ۾ مدد ڪئي، جنهن سان هڪ ڊگهي قد واري اشرافيه ۽ ننڍي قد واري هيٺئين طبقي جو تصور ٺهيو، پر اهو ڪجهه صديون اڳ موجود جينياتي ذخيرن سان ٿورو ئي لاڳاپيل هو. تنهنڪري سماجي درجا ته حقيقي آهن، پر هوتو ۽ ٽوٽسي جي وچ ۾ ڳولهي سگهجندڙ جينياتي فرق تمام گهٽ يا تقريباً نه آهن.<ref>{{cite book |editor-last=Miller |editor-first=Joseph C. |editor-link=Joseph C. Miller |title=New Encyclopedia of Africa |volume=2, Dakar-Hydrology |publisher=Charles Scribner's Sons}}</ref></blockquote> ٽشڪوف ۽ ساٿين (2009ع) روانڊا مان گڏيل هوتو ۽ ٽوٽسي نمونن کي گهڻو ڪري بانٽو بڻ بڻياد وارو ڄاڻايو، جڏهن ته [[افرو-ايشيائي ٻوليون|افرو-ايشيائي]] آباديءَ مان ٿورو جين وهڪرو پڻ مليو؛ گڏيل هوتو-ٽوٽسي آباديءَ ۾ 17.7٪ افرو-ايشيائي جينياتي جزو ڄاڻايو ويو.<ref>{{cite journal |first1=Michael C. |last1=Campbell |first2=Sarah A. |last2=Tishkoff |title=African Genetic Diversity: Implications for Human Demographic History, Modern Human Origins, and Complex Disease Mapping |journal=[[Annual Review of Genomics and Human Genetics]] |volume=9 |date=September 2008 |pages=403–433 |doi=10.1146/annurev.genom.9.081307.164258 |pmid=18593304 |pmc=2953791 }}</ref> == ٻولي == {{unreferenced section|date=November 2021}} [[File:Hutu.jpg|thumb|right|50px|هڪ روايتي هوتو [[ڏاٽو]].]] هوتو پنهنجي مادري ٻولي طور [[روانڊا-رونڊي]] ڳالهائين ٿا، جيڪا [[نائجر-ڪانگو ٻوليون|نائجر-ڪانگو]] ٻولي خاندان جي [[بانٽو ٻوليون|بانٽو]] شاخ سان تعلق رکي ٿي. روانڊا-رونڊي کي [[ڪنياروانڊا]] ۽ [[ڪرونڊي]] لهجن ۾ ورهايو وڃي ٿو، جيڪي ترتيبوار روانڊا ۽ برونڊي جون معياري [[سرڪاري ٻوليون]] آهن. اها ٽوٽسي ۽ توا ماڻهن جي پڻ مادري ٻولي آهي.{{citation needed|date=November 2021}} ان کان سواءِ، هوتو ماڻهن جو هڪ ننڍو حصو [[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]] پڻ ڳالهائي ٿو، جيڪا روانڊا ۽ برونڊي جي ٻين سرڪاري ٻولين مان هڪ آهي ۽ [[رابطي جي ٻولي]] طور استعمال ٿئي ٿي؛ تنهن هوندي به روانڊا ۽ فرانس جي خراب لاڳاپن سبب ان جو استعمال گهٽجي رهيو آهي.{{citation needed|date=November 2021}} == نوآبادياتي دور کان پوءِ جي تاريخ == {{Further|هوتو پاور}} [[File:Juvénal Habyarimana (1980).jpg|thumb|[[جووينال هابياريمانا]]، 1973ع کان 1994ع تائين روانڊا جو هوتو صدر]] {{Hutu militants}} بيلجيم جي سهڪار سان قائم [[روانڊا جي بادشاهت|ٽوٽسي بادشاهت]] 1959ع تائين قائم رهي، جڏهن [[روانڊا جو ڪيگيلي پنجون|ڪيگيلي پنجون]] نوآباديت مان جلاوطن ڪيو ويو، جنهن کي ان وقت [[روانڊا-اورونڊي]] چيو ويندو هو. برونڊي ۾، اقليت هجڻ باوجود، ٽوٽسي حڪومت ۽ فوج تي ڪنٽرول برقرار رکيو. روانڊا ۾ سياسي طاقت اقليتي ٽوٽسي کان اڪثريتي هوتو ڏانهن منتقل ٿي وئي.<ref>{{cite book |last=Adekunle |first=Julius |date=2007 |title=Culture and Customs of Rwanda |publisher=Greenwood |isbn=978-0-3133-3177-0 |page=17 |url=https://books.google.com/books?id=G8ByAAAAMAAJ&pg=PP1}}</ref> روانڊا ۾ ان سان [[تباهيءَ جي هوا|”سماجي انقلاب“]] ۽ هوتو-ٽوٽسي تڪرار پيدا ٿيا. ڏهن هزارن ٽوٽسي ماڻهن کي قتل ڪيو ويو ۽ ڪيترائي ٻيا پاڙيسري ملڪن، جهڙوڪ برونڊي ۽ [[يوگنڊا]]، ڏانهن ڀڄي ويا، جڏهن ته ڪجهه [[بيلجيمي ڪانگو]] جي ڏکڻ ڪيوو علائقي ۾ [[بانيامولينگي]] ٽوٽسي نسلي گروهه جو حصو بڻيا. پوءِ برونڊي مان جلاوطن ٽوٽسي روانڊا ۾ داخل ٿيا، جنهن کان پوءِ روانڊا برونڊي سان پنهنجي سرحد بند ڪري ڇڏي. [[برونڊي]] ۾ 1972ع دوران هوتو آبادي خلاف [[ايڪيزا|نسل ڪشيءَ واري مهم]] هلائي وئي،<ref>{{cite book |first1=Michael |last1=Bowen |first2=Gary |last2=Freeman |first3=Kay |last3=Miller |title=Passing by; The United States and genocide in Burundi, 1972 |publisher=Carnegie Endowment for International Peace |date=1973 |url=https://books.google.com/books?id=BKRGAAAAMAAJ&pg=PP1}}</ref><ref>René Lemarchand, ''Selective genocide in Burundi'' (Report – Minority Rights Group; no. 20, 1974), 36 pp.</ref><ref>Rene Lemarchand, ''Burundi: Ethnic Conflict and Genocide'' (New York: Woodrow Wilson Center and [[Cambridge University Press]], 1996), 232 pp. *Edward L. Nyankanzi, ''Genocide: Rwanda and Burundi'' (Schenkman Books, 1998), 198 pp.</ref><ref>Christian P. Scherrer, ''Genocide and crisis in Central Africa: conflict roots, mass violence, and regional war''; foreword by [[Robert Melson (political scientist)|Robert Melson]]. Westport, Conn.: Praeger, 2002.</ref><ref>Weissman, Stephen R. "[http://www.usip.org/pubs/peaceworks/pwks22.html Preventing Genocide in Burundi Lessons from International Diplomacy] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090311024548/http://www.usip.org/pubs/peaceworks/pwks22.html |date=2009-03-11 }}", [[United States Institute of Peace]] </ref> جنهن ۾ اندازي موجب 100,000 هوتو مارجي ويا.<ref name="allan.stam.googlepages.com">{{Cite web |url=http://allan.stam.googlepages.com/Rwandaoped0405042.pdf |title=Rwanda 1994: Genocide + Politicide, Christian Davenport and Allan Stam |access-date=2007-10-22 |archive-date=2009-03-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090325170615/http://allan.stam.googlepages.com/Rwandaoped0405042.pdf |url-status=dead }}</ref> 1993ع ۾ برونڊي جو پهريون جمهوري طريقي سان چونڊيل صدر [[ميلڪيور ندادايي]]، جيڪو هوتو هو، ٽوٽسي فوجي آفيسرن هٿان قتل ڪيو ويو سمجهيو وڃي ٿو، ۽ ساڳي ريت آئين موجب سندس جانشينيءَ جو حقدار شخص پڻ قتل ٿيو.<ref>International Commission of Inquiry for Burundi: Final Report. Part III: Investigation of the Assassination. Conclusions at [http://www.usip.org/library/tc/doc/reports/burundi_coi/burundi_coi1996pt3.html#VII USIP.org] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081201132151/http://www.usip.org/library/tc/doc/reports/burundi_coi/burundi_coi1996pt3.html |date=2008-12-01 }}</ref> ان واقعي [[برونڊي ۾ 1993ع جي نسلي تشدد]] کي جنم ڏنو، جنهن ۾ هوتو سياسي جوڙجڪ ۽ ٽوٽسي فوج وچ ۾ تشدد وڌيو ۽ اندازي موجب 500,000 برونڊيائي مارجي ويا.{{Citation needed|date=July 2008}} ٽوٽسي ۽ اعتدال پسند هوتو ماڻهن جا ڪيترائي اجتماعي قتل ٿيا؛ گڏيل قومن جي برونڊي بابت بين الاقوامي جاچ ڪميشن انهن واقعن کي نسل ڪشي قرار ڏنو.<ref name="ICIBFR-496">International Commission of Inquiry for Burundi (2002)</ref> ٽوٽسي برونڊي تي ڪنٽرول برقرار رکيو، جڏهن ته تڪرار نسل ڪشيءَ جي صورت اختيار ڪندو رهيو.<ref name="HRW-2">{{cite web |url= https://www.hrw.org/reports/1999/rwanda/Geno1-3-09.htm#P233_103259|year= 1999 |title= The Hutu Revolution| publisher = Human Rights Watch| access-date=2006-10-31}}</ref> ٽوٽسي باغي تنظيم [[روانڊا محب وطن محاذ]] يوگنڊا مان روانڊا موٽي آئي، جنهن سان 1990ع کان ٽوٽسي ماڻهن خلاف نفرت وڌي. هڪ امن معاهدو ٿيو، پر تشدد ٻيهر ڀڙڪي اٿيو ۽ 1994ع جي [[روانڊا جي نسل ڪشي]] تي پهتو، جنهن دوران هوتو انتهاپسندن<ref name="PBS">{{cite web| url = https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/evil/etc/slaughter.html| title = Timeline of the genocide| access-date = 2006-12-30| publisher = PBS}}</ref> اندازي موجب 1,000,000 روانڊائي ٽوٽسي ماڻهن کي قتل ڪيو.<ref name="BBC">{{cite news | title = How the genocide happened | url = https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-13431486 | publisher = BBC| date = 2004-04-01| access-date = 2006-10-31 }}</ref> روانڊا جي توا پگمي آباديءَ مان لڳ ڀڳ 30 سيڪڙو ماڻهو به هوتو انتهاپسندن هٿان ماريا ويا.<ref name="irin">{{cite news | title = Minorities Under Siege: Pygmies today in Africa | url = http://www.irinnews.org/webspecials/pygmy/52529.asp | publisher = UN Office for the Coordination of Humanitarian Affairs | year = 2006 | access-date = 2006-12-11 | url-status = dead | archive-url = https://web.archive.org/web/20061201053605/http://www.irinnews.org/webspecials/pygmy/52529.asp | archive-date = 2006-12-01 }}</ref> ساڳئي وقت روانڊا محب وطن محاذ ملڪ تي ڪنٽرول حاصل ڪيو ۽ 2010ع جي مطابق حڪمران جماعت رهيو. برونڊي ۾ پڻ هڪ اڳوڻي هوتو باغي تنظيم، [[نيشنل ڪائونسل فار دي ڊفينس آف ڊيموڪريسي–فورسز فار دي ڊفينس آف ڊيموڪريسي|سي اين ڊي ڊي–ايف ڊي ڊي]]، حڪومت ۾ آئي. 2006ع جي هوتو ۽ ٽوٽسي وچ ۾ تشدد گهڻو گهٽجي چڪو هو. تنهن هوندي به روانڊا ۽ برونڊي ٻنهي ۾ صورتحال اڃا حساس هئي، ۽ ڏهن هزارن روانڊائي اڃا تائين ملڪ کان ٻاهر رهندا هئا (ڏسو [[عظيم ڍنڍن جو پناهگير بحران]]).<ref name="ciarw"/> == پڻ ڏسو == * [[برونڊي گهرو ويڙهه]] * [[برونڊي جي تاريخ]] * [[روانڊا جي تاريخ]] * [[روانڊا گهرو ويڙهه]] ==حوالا== {{Reflist|33em}} {{Burundi topics}} {{Rwanda topics}} {{Ethnic groups in the Democratic Republic of the Congo}} {{Ethnic groups in Tanzania}} {{Authority control}} [[زمرو:هوتو| ]] [[زمرو:بانٽو ماڻهو]] [[زمرو:روانڊا جا نسلي گروهه]] [[زمرو:برونڊي جا نسلي گروهه]] 7tyldxd5rrwczv1h67qpxhzbj72mga4 0 101563 404651 404559 2026-08-18T20:41:53Z Ibne maryam 17680 /* حوالا */ 404651 wikitext text/x-wiki {{Short description|none}} [[File:Map_of_Asia_with_flags.svg|thumb|400x400 عڪسلون|تابع علائقن ۽ جزوي طور تي تسليم ٿيل رياستن کي ڇڏي، ايشيا جو نقشو قومي جهنڊن سان، ([[تائيوان]] نه ڏيکاريو ويو آهي)]] هي [[ايشيا]] ۾ استعمال ٿيندڙ بين الاقوامي، [[قومي جهنڊو|قومي]] ۽ صوبائي [[جهنڊو|جهنڊن]] جي هڪ فهرست آهي. ==بين الاقوامي ۽ علائقائي تنظيمن جا جهنڊا== ايشيائي ملڪن جي وچ ۾ قائم بين الاقوامي ۽ علائقائي تنظيمن جي نمائندگي ڪندڙ جهنڊن جي هڪ نامڪمل فهرست، جنهن ۾ [[گڏيل قومن جو عالمي ادارو|گڏيل قومن]] (United Nations) جهڙيون بين-براعظمي تنظيمون شامل نه آهن: {{-}} {{sticky header}} {| class="wikitable sortable sticky-header" |- ! style="width:100px;" class="unsortable" | جهنڊو ! style="width:100px;" | تاريخ ! style="width:200px;" | استعمال ! style="width:700px;" class="unsortable" | وضاحت <nowiki>***************************</nowiki> |- | [[File:Flag of the Arab League.svg|border|100px]] || 1945– || '''[[عرب ليگ|عرب ليگ جو جهنڊو]]'''||<small>سائي پس منظر تي، زيتون جون ٻه شاخون ۽ زنجير جا 22 ڪڙا هڪ هلال (چنڊ جي ڪمان) ۽ تنظيم جي نالي ([[عربي ٻولي|عربيءَ]] ۾ لکيل) جي چوڌاري موجود آهن.</small> <small>عرب ليگ [[اتر آفريڪا]] ۽ ڏکڻ اولهه ايشيا جي عرب ملڪن تي مشتمل هڪ تنظيم آهي. انهن مان اڪثر ملڪ (جيتوڻيڪ سڀ نه) [[عربي ٻولي|عربيءَ]] کي پنهنجي سرڪاري ٻولي طور استعمال ڪن ٿا. ان جو مقصد ملڪن جي وچ ۾ اتحاد پيدا ڪرڻ ۽ مسئلن جي حل لاءِ گڏجي ڪم ڪرڻ جا طريقا ڳولڻ آهي.</small> |- | [[File:Infobox ASEAN flag.svg|border|100px|link=File:ASEAN Flag.svg]]|| 1997– || '''[[ڏکڻ اوڀر جي ايشيائي قومن جي تنظيم|آسيان - ڏکڻ اوڀر ايشيائي ملڪن جي تنظيم) جو جهنڊو]]'''|| <small>نيري پس منظر جي وچ ۾ آسيان تنظيم جو نشان موجود آهي.</small> <small>آگسٽ 1967ع ۾، [[ملائيشيا]]، [[ٿائيلينڊ]]، [[انڊونيشيا]]، [[سينگاپور|سنگاپور]] ۽ [[فلپائن]] آسيان قائم ڪئي. ان وقت، [[ويٽنام]] ۾ ڪميونزم وڌي رهيو هو، ۽ اهي پنجئي ملڪ پنهنجي ملڪن جي اندر به مسئلن کي منهن ڏئي رهيا هئا. اڄڪلهه آسيان ڏهه ملڪن تي مشتمل آهي، جن ۾ مٿي ذڪر ڪيل ملڪن کان علاوه [[برونائي]]، [[ڪمبوڊيا]]، [[لائوس]]، [[ويٽنام]] ۽ [[ميانمار]] شامل آهن.</small> |- | [[File:Flag of the CIS.svg|border|100px]] || 1991– || '''[[ڪامن ويلٿ آف نيشنز|آزاد رياستن جي دولت مشترڪه جو جهنڊو]]'''|| <small>نيري پس منظر جي وچ ۾ تنظيم جو نشان موجود آهي.</small> |- | [[File:GCC Flag.svg|border|100px]] || 1981– || '''خليجي تعاون ڪائونسل جو جهنڊو'''||<small>اها هڪ علائقائي، بين-حڪومتي سياسي ۽ معاشي يونين آهي جيڪا [[عرب جزيري نما|جزيره نما عرب]] جي ڇهن ملڪن تي مشتمل آهي</small>. |- | [[File:OIC Logo since 2011.svg|border|100px]] || 2011– || '''[[اسلامي سھڪار تنظيم|اسلامي تعاون تنظيم جو جهنڊو]]'''|| <small>اڇي پس منظر تي سائو هلال ۽ دنيا جو نقشو جنهن جي مرڪز ۾ [[ڪعبه شريف]] جي تصوير آهي.</small> <small>OIC جا 55 کان وڌيڪ ميمبر ملڪ آهن. اها تنظيم مسلم دنيا جي آواز بڻجڻ جي ڪوشش ڪري ٿي. اهي مسلمانن جي مفادن، ترقي ۽ ڀلائي جي حفاظت ڪرڻ جي ڪوشش ڪن ٿا.</small> |- | [[File:Flag of OPEC.svg|border|100px]] || 1960– || '''[[اوپيڪ|اوپيڪ جو جهنڊو]]''' || <small>نيري پس منظر تي اڇي رنگ ۾ خاص انداز سان لکيل مخفف 'OPEC' موجود آهي. اوپيڪ جو قيام سيپٽمبر 1960ع ۾ [[بغداد]]، [[عراق]] ۾ عمل ۾ آيو. 1965ع کان وٺي، اوپيڪ جو هيڊ ڪوارٽر [[ويانا]]، [[آسٽريا]] ۾ آهي.</small> |- | [[File:Flag of the Organization of Turkic States.svg|border|100px]] || 2024– || '''[[ترڪي رياستن جي تنظيم|ترڪ رياستن جي تنظيم]]''' جو جهنڊو ||<small>هي جهنڊو شروعاتي چئن ميمبر ملڪن جي نشانن جو ميلاپ آهي: [[قازقستان|قزاقستان جي جهنڊي]] جو هلڪو نيرو رنگ، [[ڪرغزستان|ڪرغزستان جي جهنڊي]] جو سج، [[آذربائيجان|آذربائيجان جي جهنڊي]] جو [[ترڪي|تارو ۽ ترڪي جي جهنڊي]] جو چنڊ.</small> |} ==ايشيائي خودمختيار رياستن جا جهنڊا== {{sticky header}} {| class="wikitable sortable sticky-header" |- ! style="width:100px;" class="unsortable" | Flag ! style="width:100px;" | Date ! style="width:200px;" | Use ! style="width:700px;" class="unsortable" | Description ! class="unsortable" | Ref. |- | [[File:Flag of the Taliban.svg|border|100px]] || 1997–2001<br />2021– || [[Flag of Afghanistan|Flag of]] '''[[Afghanistan]]'''<br><small>''See also: [[List of Afghan flags]]''</small> ||The flag of the Islamic Emirate of Afghanistan has the ''[[Shahada]]'' in black on a white background. | |- | [[File:Flag of Armenia.svg|border|100px]] || 1918–1920<br />1991– || [[Flag of Armenia|Flag of]] '''[[Armenia]]'''{{Cref2|a}}<br><small>''See also: [[List of Armenian flags]]''</small> || After gaining independence, the [[First Republic of Armenia]] adopted the modern Armenian tricolor. The independent Armenian government selected the colours used during the last period of [[Rubenid Dynasty]] – red, blue, and yellow. The red emblematizes the [[Armenian Highland]], the Armenian people's continued struggle for survival, maintenance of the Christian faith, Armenia's independence and freedom. The blue emblematizes the will of the people of Armenia to live beneath peaceful skies. The orange emblematizes the creative talent and hard-working nature of the people of Armenia. | |- | [[File:Flag of Azerbaijan.svg|border|100px]] || 1918–1920<br />1991– || [[Flag of Azerbaijan|Flag of]] '''[[Azerbaijan]]'''{{Cref2|a}} <br><small>''See also: [[List of Azerbaijani flags]]''</small> || Originally adopted in 1918 as the flag of the Democratic Republic of Azerbaijan, it was officially adopted again in 1991, after Azerbaijan gained its independence from the Soviet Union. It consists of three equal horizontal bands colored blue, red, and green, with a white crescent and an eight-pointed star centered in the red band. The blue band refers to Turkic heritage, the red is for progress and the green refers to Islam. | |- | [[File:Flag of Bahrain.svg|border|100px]] || 2002– || [[Flag of Bahrain|Flag of]] '''[[Bahrain]]'''<br><small>''See also: [[List of Bahraini flags]]''</small> || Red with a white band at the hoist. The division between the two colors is a [[zigzag]] with five white points. | |- | [[File:Flag of Bangladesh.svg|border|100px]] || 1972– || [[Flag of Bangladesh|Flag of]] '''[[Bangladesh]]'''<br><small>''See also: [[List of Bangladeshi flags]]''</small> || A green field with a red disc slightly off-center towards the hoist. | |- | [[File:Flag of Bhutan.svg|border|100px]] || 1969– || [[Flag of Bhutan|Flag of]] '''[[Bhutan]]'''<br><small>''See also: [[List of Bhutanese flags]]''</small> || A diagonally-divided field with the upper hoist yellow and the lower fly orange. Along the diagonal line and facing away from the hoist is a white dragon, the [[Druk]] (Thunder Dragon), holding jewels in its claws. | |- | [[File:Flag of Brunei.svg|border|100px]] || 1959– || [[Flag of Brunei|Flag of]] '''[[Brunei]]'''<br><small>''See also: [[List of Bruneian flags]]''</small> || A yellow field divided by diagonal white and black stripes crossing from near the top of the hoist edge to near the bottom of the fly edge; superimposed over it is Brunei's crest, featuring a crescent facing upwards surrounded by hands and a parasol, all in red. | |- | [[File:Flag of Cambodia.svg|border|100px]] || 1948–1970<br>{{Citation needed|date=March 2025}}<br />1993– || [[Flag of Cambodia|Flag of]] '''[[Cambodia]]'''<br><small>''See also: [[List of Cambodian flags]]''</small> || A horizontal triband of blue, red (double width), and blue, with a white depiction of [[Angkor Wat]] in the center of the red band. |<ref>{{Cite book |last=Slater |first=Stephen |title=The World Encyclopedia of Flags & Heraldry: An international history of heraldry and its contemporary uses together with the definitive guide to national flags, banners, standards and ensigns |date=2007 |publisher=Lorenz |isbn=9780754817802 |location=London |pages=166–180}}</ref> |- | [[File:Flag of the People's Republic of China.svg|border|100px]] || 1949– || [[Flag of China|Flag of]] '''[[China]]'''<br><small>''See also: [[List of Chinese flags]]''</small> || A red field with five gold stars in the canton; one large star is surrounded by four smaller stars surrounded in a semicircle and set off towards the fly. | |- | [[File:Flag of Cyprus.svg|border|100px]] || 1960– || [[Flag of Cyprus|Flag of]] '''[[Cyprus]]'''{{Cref2|b}} || The island is depicted in a [[copper]] shade representative of its name; the name Cyprus has roots in the Sumerian word for copper (zubar) from the large deposits of copper found on the island. The crossed green olive branches symbolise the hope for peace between the Turks and the Greeks. It was designed by [[İsmet Güney]], a [[Turkish Cypriots|Turkish Cypriot]] painter. | |- | [[File:Flag of Egypt.svg|border|100px]] || 1984– || [[Flag of Egypt|Flag of]] '''[[Egypt]]'''{{Cref2|f}} || A horizontal tricolor of red, white, and black, with the eagle of Saladin in the center of the white band. | |- | [[File:Flag of Georgia.svg|border|100px]] || 2004– || [[Flag of Georgia (country)|Flag of]] '''[[Georgia (country)|Georgia]]'''{{Cref2|a}}<br><small>''See also: [[List of flags of Georgia (country)]]''</small> || A white field with a central red cross connecting all four sides of the flag; in each of the four corners is a small red cross. The flag is based on a historic five-cross design that dates back to the 14th century. | |- | [[File:Flag of India.svg|border|100px]] || 1947– || [[Flag of India|Flag of]] '''[[India]]'''<br><small>''See also: [[List of Indian flags]]''</small> || A horizontal tricolour of saffron, white, and green; in the centre of the white band is a 24-spoke wheel (the ''[[Ashoka Chakra]]'') coloured in navy blue. | |- | [[File:Flag of Indonesia.svg|border|100px]] || 1945– ||[[Flag of Indonesia|Flag of]] '''[[Indonesia]]'''<br><small>''See also: [[List of Indonesian flags]]''</small> || A bicolour; red on the top, white on the bottom. | |- | [[File:Flag of Iran.svg|border|100px]] || 1980– || [[Flag of Iran|Flag of]] '''[[Iran]]'''<br><small>''See also: [[List of Iranian flags]]''</small> || A horizontal tricolor of green, white, and red; the country's national emblem ("[[Allah]]") in red is centered on the white band; and the [[takbir]] (as written in the Kufic script) is written eleven times on each band in white. | |- | [[File:Flag of Iraq.svg|border|100px]] || 2008– || [[Flag of Iraq|Flag of]] '''[[Iraq]]''' || A horizontal tricolor of red, white, and black; in the center of the white stripe is the takbir written in green Kufic script. | |- | [[File:Flag of Israel.svg|border|100px]] || 1948– || [[Flag of Israel|Flag of]] '''[[Israel]]'''<br><small>''See also: [[List of flags of Israel]]''</small> || A blue [[star of David]], surrounded by two blue horizontal stripes, all over a white field. | |- | [[File:Flag of Japan.svg|border|100px]] || 1870– || [[Flag of Japan|Flag of]] '''[[Japan]]'''<br><small>''See also: [[List of Japanese flags]]''</small> || Adopted as a civil ensign on February 27, 1870. Officially adopted as a national flag on August 13, 1999. The flag consists of a white background with a red circle representing the sun. | |- | [[File:Flag of Jordan.svg|border|100px]] || 1928– || [[Flag of Jordan|Flag of]] '''[[Jordan]]''' || A horizontal tricolor of black, white, and green with a red triangle based on the hoist side. The colors used are the [[pan-Arab colors]]. | |- | [[File:Flag of Kazakhstan.svg|border|100px]] || 1992– || [[Flag of Kazakhstan|Flag of]] '''[[Kazakhstan]]'''{{Cref2|d}}<br><small>''See also: [[List of Kazakh flags]]''</small> ||A gold sun with 32 rays above a soaring golden steppe eagle, both centered on a sky blue background; the hoist side displays a national ornamental pattern called "koshkar-muiz" (the horns of the ram) in gold. | |- | [[File:Flag of Kuwait.svg|border|100px]] || 1961– || [[Flag of Kuwait|Flag of]] '''[[Kuwait]]''' || A horizontal tricolour of green, white, and red; with a black trapezoid based on the hoist side. Uses the [[pan-Arab colors]]. | |- | [[File:Flag of Kyrgyzstan.svg|border|100px]] || 2023– || [[Flag of Kyrgyzstan|Flag of]] '''[[Kyrgyzstan]]'''<br><small>''See also: [[List of Kyrgyz flags]]''</small> || A red field with a yellow sun with forty rays representing the number of tribes united by [[Epic of Manas|Manas]] (a Kyrgyz national hero). The sun is crossed by two sets of four lines, representing the roof of a traditional Kyrgyz yurt. The current design with straight sun rays was adopted in 2023 to reduce its resemblance to a sunflower. | |- | [[File:Flag of Laos.svg|border|100px]] || 1945–1946<br/>1975– || [[Flag of Laos|Flag of]] '''[[Laos]]'''<br><small>''See also: [[List of flags of Laos]]''</small> ||A horizontal triband of red, blue (double width), and red. It has a white circle in the center symbolizing the full moon over the Mekong River. | |- | [[File:Flag of Lebanon.svg|border|100px]] || 1943– || [[Flag of Lebanon|Flag of]] '''[[Lebanon]]''' || A horizontal [[triband (flag)|triband]] of red, white ([[Spanish fess|double width]]), and red; charged with a green [[Cedrus libani|cedar tree]]. | |- | [[File:Flag of Malaysia.svg|border|100px]] || 1950– || [[Flag of Malaysia|Flag of]] '''[[Malaysia]]'''<br><small>''See also: [[List of Malaysian flags]]''</small> || Fourteen horizontal stripes alternating between red and white, representing the equalness of the Malaysia's [[States and federal territories of Malaysia|thirteen member states and the federal territories]]; in a blue canton, a yellow crescent representing [[Islam]] and a fourteen-point star representing unity among their member states. | |- | [[File:Flag of Maldives.svg|border|100px]] || 1965– || [[Flag of Maldives|Flag of]] '''[[Maldives]]'''<br><small>''See also: [[List of Maldivian flags]]''</small> || A green field with a thick red border and a white crescent in the center. | |- | [[File:Flag of Mongolia.svg|border|100px]] || 1945– || [[Flag of Mongolia|Flag of]] '''[[Mongolia]]''' || A vertical triband of red, blue, and red with a [[Soyombo symbol]] in the stripe at the hoist. The current flag was adopted on 1992 with the communist star above the Soyombo being removed, and the colors was standardized in 2011. | |- | [[File:Flag of Myanmar.svg|border|100px]] || 2010– || [[Flag of Myanmar|Flag of]] '''[[Myanmar]]'''<br><small>''See also: [[List of Burmese flags]]''</small> || A horizontal tricolour of saffron, green, and red, with a large white star in the middle. | |- | [[File:Flag of Nepal.svg|100px]] || 1962– || [[Flag of Nepal|Flag of]] '''[[Nepal]]'''<br><small>''See also: [[List of flags of Nepal]]''</small> || The flag's overall shape is a double pennon; i.e., two juxtaposed triangular figures creating an irregular pentagon. The design consists of a red field surrounded by a blue border, with a white emblem of the crescent moon with eight rays visible out of sixteen in the upper part, and a white emblem of a twelve-rayed sun in the lower part. | |- | [[File:Flag of North Korea (20-33).svg|border|100px]] || 1948– || [[Flag of North Korea|Flag of]] '''[[North Korea]]'''<br><small>''See also: [[List of North Korean flags]]''</small> || A horizontal triband of blue, red (nearly quadruple width), and blue, with white fimbriation between the bands. The red band is [[Charge (heraldry)|charged]] near the [[Hoist (flag)|hoist]] with a five-pointed [[red star]] inside a white disc. | |- | [[File:Flag of Oman.svg|border|100px]] || 1995– || [[Flag of Oman|Flag of]] '''[[Oman]]''' || Two horizontal stripes of upper white and lower green, separated by a red stripe which joins a thicker vertical red stripe at the hoist that contains the [[national emblem of Oman]]. | |- | [[File:Flag of Pakistan.svg|border|100px]] || 1947– || [[Flag of Pakistan|Flag of]] '''[[Pakistan]]'''<br><small>''See also: [[List of Pakistani flags]]''</small> || A white star and crescent on a dark green field, with a vertical white stripe at the hoist. | |- | [[File:Flag of Palestine.svg|border|100px]] || 1988– || [[Flag of Palestine|Flag of]] '''[[Palestine]]'''<br><small>''See also: [[List of Palestinian flags]]''</small> || A horizontal tricolor of black, white, and green, with a red triangle based at the hoist. | |- | [[File:Flag of the Philippines.svg|border|100px]] || 1898– || [[Flag of the Philippines|Flag of the]] '''[[Philippines]]''' || Horizontal bands of blue and red with a white triangle based at the hoist. The triangle contains three yellow stars resembling three main islands of the Philippines: Luzon, Payan and Mindanao; and a yellow sun with eight primary rays resembling the eight provinces that rebelled against the Spanish during the 1896 revolution: Manila, Cavite, Bulacan, Pampanga, Nueva Ecija, Bataan, Laguna, and Batangas. Also the unique feature in the flag is when you flip it, it will change to its [[war flag]]. | |- | [[File:Flag of Qatar.svg|border|100px]] || 1971– || [[Flag of Qatar|Flag of]] '''[[Qatar]]''' || Maroon with a white band at the hoist. The division between the two colors is a [[zigzag]] with nine white points. | |- | [[File:Flag of Russia.svg|border|100px]] || 1883–1918<br />1991– || [[Flag of Russia|Flag of]] '''[[Russia]]'''<br><small>''See also: [[List of Russian flags]]''</small> || The flag was hoisted shortly after the former [[Soviet Union]] collapsed. The white, blue, and red horizontal stripes are [[Pan-Slavic colours]]. The colors were adjusted in 1993. | |- | [[File:Flag of Saudi Arabia.svg|border|100px]] || 1973– || [[Flag of Saudi Arabia|Flag of]] '''[[Saudi Arabia]]''' || The [[Shahada]] and an [[Arab sword]], coloured white, on a green background. | |- | [[File:Flag of Singapore.svg|border|100px]] || 1959– || [[Flag of Singapore|Flag of]] '''[[Singapore]]'''<br><small>''See also: [[List of Singaporean flags]]''</small> || A horizontal bicolour of red and white; charged in white in the canton with a crescent facing the fly and a pentagon of five stars representing the nation's ideals. | |- | [[File:Flag of South Korea.svg|border|100px]] || 1883–1920<br />1949– || [[Flag of South Korea|Flag of]] '''[[South Korea]]'''<br><small>''See also: [[List of South Korean flags]]''</small> || A white field with a centered red and blue ''[[taegeuk]]'' surrounded by four [[Bagua|trigrams]]. | |- | [[File:Flag of Sri Lanka.svg|border|100px]] || 1972– || [[Flag of Sri Lanka|Flag of]] '''[[Sri Lanka]]'''<br><small>''See also: [[List of Sri Lankan flags]]''</small> || Two fields separated by a golden border: the smaller hoist-side field has only two vertical halves of green and orange and the larger fly-side field is the dark red field depicting a golden lion holding a [[Kastane|kastane sword]] in its right fore paw in the center and four bo tree (bodhi tree) leaves on each corner, and the golden border around the entire flag extends in between the two separate fields, all bordering together. | |- | [[File:Flag of Syria.svg|border|100px]] || 2024– || [[Flag of Syria|Flag of]] '''[[Syria]]''' || A horizontal tricolor of green, white, and black with three red stars along the middle stripe. The flag was previously used by opponents of the [[Bashar al-Assad]] regime and was adopted as the national flag in a ''de facto'' capacity following [[Fall of the Assad regime|Assad's overthrow]] in 2024.<ref>{{Cite web |date=8 December 2024 |title=Syrian rebels raise new flag, symbolising freedom after Assad's rule comes to an end |url=https://www.news9live.com/world/syrian-rebels-raise-new-flag-symbolising-freedom-after-assads-rule-comes-to-an-end-2769238 |access-date=8 December 2024 |website=News9live |language=en-US}}</ref><ref>{{cite news |date=8 December 2024 |title=Syrians wave revolutionary flag to celebrate end of Assad family's rule |url=https://www.business-standard.com/external-affairs-defence-security/news/syrians-wave-revolutionary-flag-to-celebrate-end-of-assad-family-s-rule-124120800497_1.html|work=Business Standard |location= |access-date=9 December 2024}}</ref><ref>{{Cite web |last=Haq |first=Sana Noor |date=8 December 2024 |title=In a country splintered by civil war, could Syria's rebels usher in a new dawn? |url=https://edition.cnn.com/2024/12/08/middleeast/civil-war-syria-rebels-assad-intl/index.html |access-date=8 December 2024 |website=CNN |language=en}}</ref> It was later made the official national flag with the adoption of the country's [[Constitutional Declaration of the Syrian Arab Republic|interim constitution]] on March 13, 2025.<ref>{{cite web | url=https://kassioun.org/news/item/82565-2025 | title=النص الكامل للإعلان الدستوري السوري (13 آذار 2025) | date=13 March 2025 }}</ref> | |- | [[File:Flag of Tajikistan.svg|border|100px]] || 1992– || [[Flag of Tajikistan|Flag of]] '''[[Tajikistan]]'''<br><small>''See also: [[List of Tajik flags]]''</small> || An unequal horizontal tricolor of red, white, and green in a 2:3:2 ratio, with a yellow crown surmounted by an arc of seven stars at the centre. | |- | [[File:Flag of Thailand.svg|border|100px]] || 1917– || [[Flag of Thailand|Flag of]] '''[[Thailand]]'''<br><small>''See also: [[List of Thai flags]]''</small> || Five horizontal stripes of red, white, blue, white, and red, the middle stripe twice as wide as the others. | |- | [[File:Flag of East Timor.svg|border|100px]] || 1975<br/>2002– || [[Flag of Timor-Leste|Flag of]] '''[[Timor-Leste]]''' || Adopted in May 2002 (originally in November 1975 as East Timor), the flag consists of a red field; at the hoist is a white five-pointed star inside a black isosceles triangle superimposed on a larger yellow triangle that points toward the center. | |- | [[File:Flag of Turkey.svg|border|100px]] || 1844– || [[Flag of Turkey|Flag of]] '''[[Turkey]]'''{{Cref2|c}}<br><small>''See also: [[List of Turkish flags]]''</small> || A red background with a white [[Star and crescent|crescent moon and star]] in its centre. The flag is called Ay Yıldız (literally, "moon star") or Albayrak ("red flag"). It was adopted in 1844 with the Tanzimat reforms; though the shape, placement, and shade of the colour vary. The geometric proportions of the flag were legally standardised with the Turkish Flag Law in 1936. | |- | [[File:Flag of Turkmenistan.svg|border|100px]] || 2001– || [[Flag of Turkmenistan|Flag of]] '''[[Turkmenistan]]''' || A green field with a vertical red stripe near the [[hoist (flag)|hoist side]] containing five carpet [[Gul (design)|guls]] stacked above two crossed olive branches; a white waxing crescent moon and five white [[five-pointed star]]s appear in the upper field, to the [[fly (flag)|fly side]] of the red stripe. | |- | [[File:Flag of the United Arab Emirates.svg|border|100px]] || 1971– || [[Flag of the United Arab Emirates|Flag of the]] '''[[United Arab Emirates]]''' || A horizontal [[tricolour (flag)|tricolour]] of green, white, and black with a vertical quarter width red bar at the hoist. | |- | [[File:Flag of Uzbekistan.svg|border|100px]] || 1991– || [[Flag of Uzbekistan|Flag of]] '''[[Uzbekistan]]'''<br><small>''See also: [[List of Uzbek flags]]''</small> || A horizontal tricolor of azure, white, and green, separated by two narrow red stripes. A white [[crescent]] and twelve white [[five-pointed star]]s in three rows are situated on the hoist side of the upper azure stripe. | |- | [[File:Flag of Vietnam.svg|border|100px]] || 1945– || [[Flag of Vietnam|Flag of]] '''[[Vietnam]]'''<br><small>''See also: [[List of flags of Vietnam]]''</small> || A large yellow star on a red background. | |- | [[File:Flag of Yemen.svg|border|100px]] || 1990– || [[Flag of Yemen|Flag of]] '''[[Yemen]]''' || A horizontal tricolour of red, white, and black. | |} ==تڪراري يا جزوي طور تسليم ٿيل رياستن جا جهنڊا== {{sticky header}} {| class="wikitable sortable sticky-header" |- ! style="width:100px;" class="unsortable" | Flag ! style="width:100px;" | Date ! style="width:200px;" | Use ! style="width:200px;" | State (status) ! style="width:600px;" class="unsortable" | Description |- | [[File:Flag of the Republic of Abkhazia.svg|border|100px]] || 1992– || [[Flag of Abkhazia|Flag of]] '''[[Abkhazia]]'''{{Cref2|a}} || [[International recognition of Abkhazia and South Ossetia|Recognized]] by 188 out of 193 UN member states as part of {{flagu|Georgia}} || Seven green and white stripes with a red upper hoist canton bearing a white open right hand and seven white stars. |- | [[File:Flag of the Turkish Republic of Northern Cyprus.svg|border|100px]] || 1984– || [[Flag of Northern Cyprus|Flag of]] '''[[Northern Cyprus]]'''{{Cref2|b}} || Recognized by all UN member states except [[Turkey]] as part of {{flagu|Cyprus}} || Adopted following the [[Turkish invasion of Cyprus|Turkish invasion and the occupation of the northern part of the island]] in 1974. |- | [[File:Flag of South Ossetia.svg|border|100px]] || 1990– || [[Flag of South Ossetia|Flag of]] '''[[South Ossetia]]'''{{Cref2|a}} || [[International recognition of Abkhazia and South Ossetia|Recognized]] by 188 out of 193 UN member states as part of {{flagu|Georgia}} || A tricolour of white (top), red (middle), and yellow (bottom). |- | [[File:Flag of the Republic of China.svg|border|100px]] || 1945– ||[[Flag of Taiwan|Flag of]] '''[[Taiwan]]'''{{Cref2|e}}<br><small>''See also: [[List of Taiwanese flags]]''</small> || [[International recognition of Taiwan|Recognized]] by 142 out of 193 UN member states as part of {{flagu|China}}. || Although the [[flag of the Republic of China]] was adopted in 1928 in mainland China, this flag was flown from 25 October 1945 in Taiwan after the [[Surrender of Japan]]. It consists of a red flag with a blue canton containing a twelve-ray white sun. |- |[[File:Flag of Tibet.svg|border|100px]]|| 1916– || [[Flag of Tibet|Flag of]] '''[[Tibet]]''' || Recognized by all UN member states as part of {{flagu|China}} || |} ==ايشيائي ماتحت علائقن جا جهنڊا== =={{sticky header}}== {| class="wikitable sortable sticky-header" |- ! style="width:100px;" class="unsortable" | جهنڊو ! style="width:100px;" | '''تاريخ''' ! style="width:200px;" | Use ! style="width:200px;" | حيثيت ! style="width:600px;" class="unsortable" | وضاحت |- | [[File:Flag of the United Kingdom (1-2).svg|border|100px| [[Flag of Akrotiri and Dhekelia]] ]] || 1960– || '''[[اڪروتري ۽ ڍيڪيليا|اڪروٽيري ۽ ڊيڪيليا جو جهنڊو]]'''|| برطانيا جو سمنڊ پار علائقو || برطانيا جو قومي جهنڊو (يونين فليگ) استعمال ٿيندو آهي. |- | [[File:Flag of the British Indian Ocean Territory.svg|border|100px]] || 1990– || '''[[هندي وڏي سمنڊ ۾ برطانيائي علائقو|برٽش انڊين اوشن ٽيريٽري جو جهنڊو]]'''|| برطانيا جو سمنڊ پار علائقو || [[هندي وڏي سمنڊ ۾ برطانيائي علائقو|برطانيا جو هندي سمنڊ جو علائقو]] |- | [[File:Flag of Christmas Island.svg|border|100px]] || 2002– || '''ڪرسمس آئلينڊ جو جهنڊو'''|| آسٽريليا جا ٻاهرين علائقا || |- | [[File:Copyrighted flag.svg|border|100px|link=File:Flag of the Cocos (Keeling) Islands.svg]] || 2004– || '''ڪوڪوس (ڪيلنگ) ٻيٽن جو جهنڊو'''|| آسٽريليا جا ٻاهرين علائقا || |} ==ايشيائي ذيلي انتظامي وحدتن جا جهنڊا== {{Main|List of country subdivision flags in Asia}} ===پاڪستان=== {| class="wikitable" ! style="width:110px;"|جھنڊو!! style="width:100px;" |تاريخ <nowiki>********</nowiki> ! style="width:250px;" |حيثيت <nowiki>************</nowiki> ! style="width:250px;" |تفصيل <nowiki>*******************************</nowiki> |- | [[File:Flag of Sindh.svg|border|150px]] || <small>'''2005 کان اڄ تائين'''</small>||[[سنڌ|سنڌ جو جهنڊو]]||<small>_{'''هڪ روايتي سائو جهنڊو، جنهن جي وچ ۾ صوبائي نشان موجود آهي.'''}</small> |- | [[File:Flag of Punjab.svg|border|150px]] || <small>'''1970 کان اڄ تائين'''</small>||[[پنجاب، پاڪستان|پنجاب جو جهنڊو]]||<small>_{'''هڪ روايتي سائو جهنڊو، جنهن جي وچ ۾ صوبائي نشان موجود آهي. اهو نشان پنجاب جي قدرتي وسيلن جي عڪاسي ڪري ٿو: ان جي ڪڻڪ، ۽ اهي پنج درياهه جن جي ڪري هن صوبي جو نالو فارسي ٻوليءَ ۾ رکيو ويو (يعني ”پنج“ = پنج، ”آب“ = پاڻي).'''}</small> |- | [[File:Flag of Khyber Pakhtunkhwa.svg|border|150px]] || <small>'''2011 کان اڄ تائين'''</small>||[[خيبر پختونخوا|خيبر پختونخوا جو جهنڊو]]||<small>_{'''هڪ روايتي سائو جهنڊو، جنهن تي صوبائي نشان ٺهيل آهي؛ ان نشان ۾ ”جمرود قلعو“ (جيڪو خيبر لڪ يا دري جي حفاظت ڪري ٿو) ۽ پس منظر ۾ جبل ڏيکاريل آهن.'''}</small> |- | [[File:Flag of Balochistan.svg|border|150px]]|| <small>'''1970 کان اڄ تائين'''</small>||[[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان جو جهنڊو]]||<small>_{'''هڪ روايتي سائو جهنڊو، جنهن جي وچ ۾ صوبائي نشان موجود آهي. ان نشان ۾ هن بنجر صوبي جا جبل ۽ آمدرفت جو مکيه ذريعو، يعني اٺ (جيڪو بلوچستان جو صوبائي جانور پڻ آهي) ڏيکاريل آهن.'''}</small> |- | [[File:Flag of Azad Kashmir.svg|border|150px]] || <small>'''1975 کان اڄ تائين'''</small>||[[آزاد ڪشمير|آزاد ڪشمير جو جهنڊو]]||<small>_{'''هن جهنڊي ۾ پاڪستان جا قومي رنگ، اڇو ۽ ڳاڙهو سائو استعمال ٿيل آهن؛ ان ۾ چنڊ ۽ تارو مسلمان اڪثريت جي نمائندگي ڪن ٿا، ۽ زعفراني رنگ جو چورس حصو ڪشمير جي تڪراري علائقي جي ٻڌ، هندو، سک ۽ ٻين اقليتن جي نمائندگي ڪري ٿو؛ ان جا رنگ واضح طور تي مغل سلطنت کان متاثر آهن. چار اڇيون پٽيون ڪشمير واري علائقي جي مکيه دريائن جي علامت آهن: سنڌو، جهلم، چناب ۽ راوي. اهو تڪراري علائقي جي پنجن جاگرافيائي حصن جي نمائندگي پڻ ڪري ٿو: بلتستان، گلگت، جمون، ڪشمير وادي ۽ لداخ.<ref> {{Cite web |title=Azad Kashmir (Pakistan) |url=https://www.crwflags.com/fotw/flags/pk-azkas.html |access-date=2022-08-23 |website=www.crwflags.com}}</ref>'''}</small> |- | || <small>'''2011 کان اڄ تائين'''</small>||[[گلگت بلتستان|گلگت بلتستان جو جهنڊو]]||<small>_{'''هڪ روايتي سائو جهنڊو، جنهن تي صوبائي نشان ٺهيل آهي؛ ان نشان ۾ ”بلتت قلعو“ ۽ ”اسڪردو قلعو“ ڏيکاريل آهن، جيڪي هماليه (بشمول K2، جيڪا قومي چوٽي طور مقرر ٿيل آهي) جي حفاظت ڪن ٿا.'''}</small> |- | [[File:Flag of FATA.svg|border|150px]] || <small>'''2011–2018'''</small>|| [[وفاقي انتظامي قبائلي علائقا|<small>وفاقي قبائلي علائقن جو جهنڊو</small>]]||<small>_{'''هڪ روايتي سائو جهنڊو، جنهن جي وچ ۾ صوبائي نشان موجود آهي. ان نشان ۾ هڪ قلعو ۽ ٻه تلوارون ڏيکاريل آهن. ان جي هيٺان FATA جا اکر لکيل آهن، جيڪي ان علائقي جي نالي جو مخفف آهن.'''}</small> |- | [[File:Flag of NWFP.svg|border|150px]] || <small>'''1901–1955 1970–2010'''</small>|| <small>اتر-اولهه سرحدي صوبي (NWFP) جو جھنڊو</small>|| <small>_{'''هڪ روايتي سائو جھنڊو، جنهن جي وچ ۾ صوبائي نشان موجود آهي. ان نشان ۾ هڪ قلعو ۽ چنڊ (هلال) ڏيکاريل آهي. ان جي هيٺان NWFP جا اکر لکيل آهن، جيڪي ان صوبي جو مخفف آهن.'''}</small> |} ==ايشيائي شهرن جا جهنڊا== {{Main|ايشيا جي شهرن جي جهنڊن جي فهرست}} ڏهه لک کان وڌيڪ آبادي وارن شهرن جا جهنڊا. {{gallery|mode=nolines|whitebg=y|height=100 |File:Flag of Abu Dhabi.svg|[[ابوظهبي]]، گڏيل عرب امارات جو جهنڊو|Flag of Almaty.svg|[[الماتي]]، قزاقستان جو جهنڊو|File:Flag of Astana, Kazakhstan (latin).svg|[[آستانا]]، قزاقستان جو جهنڊو|File:Flag of Baku, Azerbaijan.svg|[[باڪو]]، آذربائيجان جو جهنڊو|Municipal Flag of Bandung, Indonesia.svg|[[بنڊونگ]]، [[انڊونيشيا]] جو جهنڊو|Flag of Bangkok.svg|[[بئنڪاڪ]]، ٿائيلينڊ جو جهنڊو|Flag of Busan (2023).svg|[[بوسان]]، [[ڏکڻ ڪوريا]] جو جهنڊو|File:Flag of Caloocan City.png|ڪالووڪان، [[فلپائن]] جو جهنڊو|File:Flag of Chelyabinsk.svg|[[چيليابنسڪ]]، [[روس]] جو جهنڊو|File:Flag of Daegu.svg|[[ڊيگو]]، [[ڏکڻ ڪوريا]] جو جهنڊو|File:Flag of Davao City.png|ڊاواو سٽي، [[فلپائن]] جو جهنڊو |Flag of Delhi Capital Territory.svg|[[نئين دهلي]]، هندستان جو جهنڊو |File:Flag of Dubai.svg|[[دبئي]]، [[گڏيل عرب امارات]] جو جهنڊو |Flag of Fukuoka, Fukuoka.svg|[[فوڪوڪا]]، [[جاپان جو جهنڊو]] * هانگ ڪانگ، چين جو جهنڊو. * انچيون، ڏکڻ ڪوريا جو جهنڊو. * جڪارتا، انڊونيشيا جو جهنڊو. * ڪائوهسيونگ، تائيوان جو جهنڊو. * ڪاواساکي، جاپان جو جهنڊو. * ڪوبي، جاپان جو جهنڊو. * ڪراسنيارسک، روس جو جهنڊو. * ڪوالالمپور، ملائيشيا جو جهنڊو. * ڪيوٽو، جاپان جو جهنڊو. * منيلا، فلپائن جو جهنڊو. * ناگويا، جاپان جو جهنڊو. * نيو تائيپي سٽي، تائيوان جو جهنڊو. * نووو سيبيرسڪ، روس جو جهنڊو. * اومسڪ، روس جو جهنڊو. * الان باتار، منگوليا جو جهنڊو. * اوساڪا، جاپان جو جهنڊو. * ڪيزون سٽي، فلپائن جو جهنڊو. * ساپورو، جاپان جو جهنڊو. * سيول، ڏکڻ ڪوريا جو جهنڊو. * سنگاپور جو جهنڊو. * سورابايا، انڊونيشيا جو جهنڊو. * ٽائيچنگ، تائيوان جو جهنڊو. * ٽائينان، تائيوان جو جهنڊو. * ٽائيپي، تائيوان جو جهنڊو. * ٽائويوان، تائيوان جو جهنڊو |File:Flag of Hong Kong.svg|[[Flag of Hong Kong|Flag]] of [[Hong Kong]], China |File:Flag of Incheon.svg|Flag of [[Incheon]], South Korea |Flag of Jakarta (vectorised).svg|Flag of [[Jakarta]], Indonesia |File:Flag of Kaohsiung City.svg|Flag of [[Kaohsiung]], Taiwan |File:Flag of Kawasaki, Kanagawa.svg|Flag of [[Kawasaki, Kanagawa|Kawasaki]], Japan |File:Flag of Kobe.svg|Flag of [[Kobe]], Japan |File:Flag of Krasnoyarsk.svg|Flag of [[Krasnoyarsk]], Russia |Flag of Kuala Lumpur, Malaysia.svg|[[Flag of Kuala Lumpur|Flag]] of [[Kuala Lumpur]], Malaysia |File:Flag of Kyoto City.svg|Flag of [[Kyoto]], Japan |File:Flag of Manila.svg|Flag of [[Manila]], Philippines |File:Flag of Nagoya, Aichi.svg|Flag of [[Nagoya]], Japan |File:Flag of New Taipei City.svg|Flag of [[New Taipei City]], Taiwan |File:Flag of Novosibirsk.svg|Flag of [[Novosibirsk]], Russia |File:Flag of Omsk.svg|Flag of [[Omsk]], Russia |File:Flag of Ulaanbaatar, Mongolia.svg|Flag of [[Ulaanbaatar]], Mongolia |Flag of Osaka, Osaka.svg|Flag of [[Osaka]], Japan |File:Quezon City Flag.svg|Flag of [[Quezon City]], Philippines |File:Flag of Sapporo, Hokkaido.svg|Flag of [[Sapporo]], Japan |Flag of Seoul.svg|Flag of [[Seoul]], [[South Korea]] |File:Flag of Singapore (1959–1963).svg|[[Flag of Singapore|Flag]] of Singapore |Flag of Surabaya City.png|Flag of [[Surabaya]], Indonesia |File:Flag of Taichung City old.svg|Flag of [[Taichung]], Taiwan |File:Flag of Tainan City.svg|Flag of [[Tainan]], Taiwan |Flag of Taipei City.svg|Flag of [[Taipei]], Taiwan |File:Flag of Taoyuan City.svg|Flag of [[Taoyuan, Taiwan|Taoyuan]], Taiwan |File:Flag of Tbilisi.svg|[[تبليسي]]، [[جارجيا]] جو جهنڊو |Flag of Tokyo Metropolis.svg|[[ٽوڪيو]]، جاپان جو جهنڊو |File:Flag of Yangon Region.svg|[[يانگون]]، [[ميانمار]] جو جهنڊو |File:Flag of Yekaterinburg (Sverdlovsk oblast).svg|[[ييڪاترينبرگ]]، [[روس]] جو جهنڊو|File:Flag of Yerevan.svg|[[يريوان]]، آرمينيا جو جهنڊو |File:Flag of Yokohama, Kanagawa.svg|[[يوڪوهاما]]، [[جاپان]] جو جهنڊو |File:Flag of Amman.svg|[[عمان]]، اردن جو جهنڊو |File:Flag of Kuwait City.svg|[[ڪويت سٽي]]، [[ڪويت]] جو جهنڊو |File:Flag of Tehran.svg|[[تهران]]، ايران جو جهنڊو}} ==تاريخي جهنڊا== {{sticky header}} {| class="wikitable sortable sticky-header" |- ! style="width:100px;" class="unsortable" | Flag ! style="width:100px;" | Date ! style="width:250px;" | Use ! style="width:700px;" class="unsortable" | Description |- | [[File:Flag of Aden (1937–1963).svg|border|100px]] || 1937–1963 || [[Flag of the Colony of Aden|Flag of]] '''[[Aden Colony]]''' || |- | [[File:Flag of Afghanistan (2013–2021).svg|border|100px]] || 2013–2021 || [[Flag of the Islamic Republic of Afghanistan|Flag of]] '''[[Islamic Republic of Afghanistan|Afghanistan]]''' || Still sees some use internationally. |- | [[File:Flag of the Federation of Arab Emirates of the South.svg|border|100px]] || 1959–1962 <br>1962–1967 || Flag of the '''[[Federation of Arab Emirates of the South]]''' and the '''[[Federation of South Arabia]]''' || |- | [[File:Flag of the Armenian Soviet Socialist Republic (1922).svg|border|100px]] || 1922 || [[Flag of the Armenian Soviet Socialist Republic|Flag of the]] '''[[Armenian Soviet Socialist Republic]]''' || |- | [[File:Flag of Artsakh.svg|border|100px]] || 1992–2023 || [[Flag of the Republic of Artsakh|Flag of]] '''[[Republic of Artsakh|Artsakh]]''' || Based on the [[flag of Armenia]], with a blocky white chevron added to the fly. |- | [[File:Flag of the Democratic Republic of Azerbaijan (1918).svg|border|100px]] || 1918 || Flag of the '''[[Democratic Republic of Azerbaijan]]''' || |- | [[File:Flag of the Azerbaijan Soviet Socialist Republic (1920).svg|border|100px]] || 1920 || [[Flag of the Azerbaijan Soviet Socialist Republic|Flag of the]] '''[[Azerbaijan Soviet Socialist Republic]]''' || |- | [[File:Flag of the Azerbaijan Soviet Socialist Republic (1920–1921).svg|border|100px]] || 1920–1921 || Flag of the '''Azerbaijan Soviet Socialist Republic''' || |- | [[File:Flag of the Azerbaijan Soviet Socialist Republic (1921–1922).svg|border|100px]] || 1921–1922 || Flag of the '''Azerbaijan Soviet Socialist Republic''' || |- |[[File:Flag of Bangladesh (1971).svg|border|100x100px]] |1971–1972 |Flag of '''[[Bangladesh]]''' | Used during the [[Bangladesh Liberation War|liberation war]]. |- | [[File:Old Flag of Brunei.svg|border|100px]] || 1368–1906 || [[Flag of Brunei|Flag of the]] '''[[Bruneian Empire]]''' || |- | [[File:Flag of Brunei 1906-1959.svg|border|100px]] || 1906–1959 || [[Flag of Brunei|Flag of]] '''[[Brunei]]''' || |- |[[File:Flag of the Emirate of Bukhara.svg|border|100px]] || 1795–1920 || Flag of the '''[[Emirate of Bukhara]]''' || |- | [[File:Flag of Ceylon (1875–1948).svg|border|100px]] || 1875–1948 || [[Flag of Sri Lanka|Flag of]] '''[[British Ceylon]]''' || |- | [[File:Flag of Ceylon (1948-1951).svg|border|100px]] || 1948–1951 || [[Flag of Sri Lanka|Flag of the]] '''[[Dominion of Ceylon]]''' || |- | [[File:Flag of Ceylon (1951-1972).svg|border|100px]] || 1951–1972 || Flag of the '''Dominion of Ceylon''' || |- | [[File:Flag of China (1912–1928).svg|border|100px]] || 1912–1928 || [[List of Chinese flags|Flag of the]] '''[[Republic of China (1912–1949)|Republic of China]]''' || |- | [[File:Flag of the Republic of China.svg|border|100px]] || 1928–1949 || [[List of Chinese flags|Flag of the]] '''[[Republic of China (1912–1949)|Republic of China]]''' || Used on the mainland Chinese territory until 1949. It had the same flag as [[Taiwan]]. |- | [[File:Stemma reale di Giano di Cipro.svg|border|100px]] || 1398–1489 || [[Flag of Kuban|Flag of the]] '''[[Kingdom of Cyprus]]''' || |- | [[File:Flag of Cyprus (1881-1922).svg|border|100px]] || 1881–1922 || [[Flag of Cyprus|Flag of]] '''[[Cyprus]]''' || |- | [[File:Flag of Cyprus (1922-1960).svg|border|100px]] || 1922–1960 || [[Flag of Cyprus|Flag of]] '''[[Cyprus]]''' || |- | [[File:Flag of Cyprus (1960).svg|border|100px]] || 1960 || [[Flag of Cyprus|Flag of]] '''[[Cyprus]]''' || |- | [[File:Flag of Cyprus (1960-2006).svg|border|100px]] || 1960–2006 || [[Flag of Cyprus|Flag of]] '''[[Cyprus]]''' || |- | [[File:Flag of East Timor (3-2).svg|border|100px]] | 1975 | [[Flag of East Timor|Flag of the]] '''[[Democratic Republic of East Timor (1975)]]''' | |- | [[File:Flag of the United Nations.svg|border|100px]] | 1999&ndash;2002 | [[Flag of East Timor|Flag of]] '''[[United Nations Administered East Timor]]''' || |- | [[File:Kokbayraq flag.svg|border|100px]] || 1933–1934 || [[Flag of East Turkestan|Flag of the]] '''[[First East Turkestan Republic]]''' || |- | [[File:Flag of the Second East Turkestan Republic (2).svg|border|100px]] || 1944–1949 || Flag of the '''[[Second East Turkestan Republic]]''' || |- | [[File:Flag of Far Eastern Republic.svg|border|100px]] || 1920–1922 || Flag of the '''[[Far Eastern Republic]]''' || |- | [[File:Flag of the Republic of Formosa (1895).svg|border|100px]] || 1895 || [[Flag of the Republic of Formosa|Flag of the]] '''[[Republic of Formosa]]''' || |- | [[File:Flag of Georgia (1990-2004).svg|border|100px]] || 1990–2004 || [[Flag of Georgia (country)|Flag of]] '''[[Georgia (country)|Georgia]]''' || |- | [[File:Flag of Hatay.svg|border|100px]] || 1938–1939 || Flag of '''[[Hatay State]]''' || |- | [[File:Flag of Hong Kong (1871–1876).svg|border|100px]] || 1871–1876 || Flag of '''[[British Hong Kong]]''' || |- | [[File:Flag of Hong Kong (1876–1955).svg|border|100px]] || 1876–1955 || Flag of '''British Hong Kong''' || |- | [[File:Flag of Hong Kong (1955–1959).svg|border|100px]] || 1955–1959 || Flag of '''British Hong Kong''' || |- | [[File:Flag of Hong Kong (1959–1997).svg|border|100px]] || 1959–1997 || [[Flag of Hong Kong (1959–1997)|Flag of]] '''British Hong Kong''' || |- | [[File:State flag of Iran (1964–1980).svg|border|100px]] || 1906–1980 || Flag of '''Iran (Persia)''' || |- | [[File:First Flag of I.R.Iran.svg|border|100px]] || 1980–1980 || Flag of '''Iran''' || With the first IRI emblem. |- | [[File:IRI flag with the first takbir design.svg|border|100px]] || 1980–1980 || Flag of '''Iran''' || With the current IRI emblem and the first Takbir design. |- | [[File:Flag of Iraq (1924-1959).svg|border|100px]] || 1924–1959 || Flag of '''Iraq''' || |- | [[File:Flag of Iraq (1959–1963).svg|border|100px]] || 1959–1963 || Flag of '''Iraq''' || |- | [[File:Flag of Iraq (1963-1991).svg|border|100px]] || 1963–2008 || Flag of '''Iraq''' || |- | [[File:Flag of Iraq (1991–2004).svg|border|100px]] || 1991–2004 || Flag of '''Iraq''' || |- | [[File:Flag of Iraq (2004–2008).svg|border|100px]] || 2004–2008 || Flag of '''Iraq''' || |- | [[File:Flag of the People's Republic of Kampuchea.svg|border|100px]] || 1978–1993 || [[Flag of Cambodia|Flag of]] '''[[Cambodia|Kampuchea]]''' || |- | [[File:Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1953–1991); Flag of Kazakhstan (1991–1992).svg|border|100px]] || 1991–1992 || [[Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic|Flag of the]] '''Republic of Kazakhstan''' || |- | [[File:Flag of Kuban People's Republic.svg|border|100px]] || 1918–1920 || [[Flag of Kuban|Flag of the]] '''[[Kuban People's Republic]]''' || |- | [[File:Flag of Kingdom of Kurdistan (1922-1924).svg|border|100px]] || 1922–1924 || [[Flag of Kurdistan#Origins (1920s)|Flag of the]] '''[[Kingdom of Kurdistan]]''' || |- | [[File:Kurdish flag (Khoiboun).svg|border|100px]] || 1927–1931 || [[Flag of Kurdistan#Origins (1920s)|Flag of the]] '''[[Kurdish Republic of Ararat]]''' || |- | [[File:Flag of Kuwait (1914-1921).svg|border|100px]] || 1914–1921 || Flag of '''Kuwait''' || |- | [[File:Flag of Kuwait (1921-1940).svg|border|100px]] || 1921–1940 || Flag of '''Kuwait''' || |- | [[File:Flag of Kuwait (1940-1961).svg|border|100px]] || 1940–1961 || Flag of '''Kuwait''' || |- | [[File:Flag of the Kyrgyz Soviet Socialist Republic.svg|border|100px]] || 1991–1992 || [[Flag of the Kirghiz Soviet Socialist Republic|Flag of]] '''Kyrgyzstan''' || |- | [[File:Flag of Kyrgyzstan (1992–2023).svg|border|100px]] || 1992–2023 || Flag of '''Kyrgyzstan''' || |- | [[File:Flag of Laos (1952–1975).svg|border|100px]] || 1947–1975 || Flag of the '''[[Kingdom of Laos]]''' || |- | [[File:Flag of the Federated Malay States (1895 - 1946).svg|border|100px]] || 1946–1948 || [[Flag of Malaysia|Flag of the]] '''[[Malayan Union]]''' || |- | [[File:Flag of Malaya.svg|border|100px]] || 1948–1963 || [[Flag of Malaysia|Flag of the]] '''[[Federation of Malaya]]''' || |- | [[File:Flag of Bogd Khaanate Mongolia.svg|border|100px]] || 1911–1920, 1921–1924 || Flag of the '''[[Bogd Khanate of Mongolia]]''' || |- | [[File:Flag of Mongolia (1924–1940).svg|border|100px]] || 1924–1940 || Flag of the '''[[Mongolian People's Republic]]''' || |- | [[File:Flag of Mongolia 1924 (alternative).svg|border|100px]] || 1924–1940 || Flag of the '''Mongolian People's Republic''' (alternative) || |- | [[File:Flag of the Mongolian People's Republic (1940–1945).svg|border|100px]] || 1940–1945 || Flag of the '''Mongolian People's Republic''' || |- | [[File:Flag of the Mongolian People's Republic (1945–1992).svg|border|100px]] || 1945–1992 || Flag of the '''Mongolian People's Republic''' || |- | [[File:Flag of Myanmar (1974–2010).svg|border|100px]] || 1974–2010 || [[Flag of Myanmar|Flag of]] '''[[Myanmar]]''' || |- | [[File:Morning Star flag.svg|border|100px]] || 1961–1962 || [[Morning Star flag|Flag of]] '''[[Netherlands New Guinea]]''' || |- | [[File:Flag of the United Nations.svg|border|100px]] | 1962–1963 | [[Flag of the United Nations|Flag of]] '''[[United Nations Administered West New Guinea]]''' || |- | [[File:Flag of the Ottoman Empire.svg|border|100px]] || 1844–1922 || [[Flags of the Ottoman Empire|Flag of the]] '''[[Ottoman Empire]]''' || |- | [[File:Flag of the Biak-na-Bato.svg|border|100x100px]]|| 1897–1898 || [[Flag of the Philippines|Flag of the]] '''[[Philippines|Biak na Bato]]''' || |- | [[File:Flag of the Tagalog people.svg|border|100x100px]]|| 1898 || [[Flag of the Philippines|Flag of the]] '''[[Philippines|Biak na Bato]]''' || |- | [[File:Flag of the Philippines (1943-1945).svg|border|100px]] || 1943–1945 || [[Flag of the Philippines|Flag of the]] '''[[Philippines]]''' || |- | [[File:Flag of the Philippines (1946-1998).svg|border|100px]] || 1946–1985, 1986–1998 || [[Flag of the Philippines|Flag of the]] '''[[Philippines]]''' || |- | [[File:Flag of the Philippines (1985–1986).svg|border|100px]] || 1985–1986 || [[Flag of the Philippines|Flag of the]] '''[[Philippines]]''' || |- | [[File:Flag of the Qing Dynasty (1862-1889).svg|border|100px]] || 1862–1889 || [[Flag of the Qing dynasty|Flag of the]] '''[[Qing dynasty]]''' || |- | [[File:Flag of the Qing Dynasty (1889-1912).svg|border|100px]] || 1889–1912 || Flag of the '''Qing dynasty''' || |- | [[File:Flag of the Russian Empire (black-yellow-white).svg|border|100px]] || 1858–1883 || [[Flag of Russia|Flag of the]] '''[[Russian Empire]]''' || |- | [[File:Flag of Russia (1918).svg|border|100px]] || 1918 || [[Flag of the Russian Soviet Federative Socialist Republic|Flag of the]] '''[[Russian Soviet Republic]]''' || |- | [[File:Flag of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1925).svg|border|100px]] || 1918–1922 || Flag of the '''[[Russian Socialist Federative Soviet Republic]]''' || |- | [[File:Flag of Russia (1991–1993).svg|border|100px]] || 1991–1993 || Flag of '''Russia''' || |- | [[File:Flag of Saudi Arabia (1932–1934).svg|border|100px]] || 1932–1934 || Flag of '''Saudi Arabia''' || |- | [[File:Flag of Saudi Arabia (1934–1938).svg|border|100px]] || 1934–1938 || Flag of '''Saudi Arabia''' || |- | [[File:Flag of Saudi Arabia (1938–1973).svg|border|100px]] || 1938–1973 || Flag of '''Saudi Arabia''' || |- | [[File:Flag of Sikkim (1877-1914; 1962-1967).svg|border|100px]] || 1877–1914, 1962–1967 || [[Flag of Sikkim|Flag of the]] '''[[Kingdom of Sikkim]]''' || |- | [[File:Flag of Sikkim (1914-1962).svg|border|100px]] || 1914–1962 || Flag of '''Kingdom of Sikkim''' || |- | [[File:Flag of Sikkim (1967-1975).svg|border|100px]] || 1967–1975 || Flag of the '''Kingdom of Sikkim''' || |- | [[File:Flag of the Federation of South Arabia.svg|border|100px]] || 1962–1967 || Flag of the '''[[Federation of South Arabia]]''' || |- | [[File:Flag of the Soviet Union (1922–1923).svg|border|100px]] || 1922–1923 || [[Flag of the Soviet Union|Flag of the]] '''[[Soviet Union]]''' || |- | [[File:Flag of the Soviet Union (1924).svg|border|100px]] || 1923–1924 || Flag of the '''Soviet Union''' || |- | [[File:Flag of the Soviet Union (1924-1936).svg|border|100px]] || 1924–1936 || Flag of the '''Soviet Union''' || |- | [[File:Flag of the Soviet Union (1936–1955).svg|border|100px]] || 1936–1955 || Flag of the '''Soviet Union''' || |- | [[File:Flag of the Soviet Union.svg|border|100px]] || 1955–1991 || Flag of the '''Soviet Union''' || |- | | [[File:Flag of Thailand 1855.svg|border|100px]] || 1843–1855 || [[Flag of Siam|Flag of]] [[Siam]] || |- | [[File:Flag of Kingdom of Syria (1920-03-08 to 1920-07-24).svg|border|100px]] || 1920 || Flag of the '''[[Arab Kingdom of Syria]]''' || |- | [[File:Flag of the French Mandate of Syria (1920).svg|border|100px]] || 1920 || Flag of the '''[[Mandate of Syria]]''' || |- | [[File:Flag of Syria French mandate.svg|border|100px]] || 1922–1930 || Flag of the '''[[Syrian Federation]]''' / the '''[[State of Syria]]''' || |- | [[File:Flag of Syria (1930–1958, 1961–1963).svg|border|100px]] || 1930–1958, 1961–1963 || Flag of the '''[[First Syrian Republic]]''' / the '''[[Second Syrian Republic]]''' || |- | [[File:Flag of Syria (1963–1972).svg|border|100px]] || 1963–1972 || Flag of the '''[[Ba'athist Syria|Syrian Arab Republic]]''' || |- | [[File:Flag of Syria (1972–1980).svg|border|100px]] || 1972–1980 || Flag of the '''Syrian Arab Republic''' || |- | [[File:Flag of the United Arab Republic (1958–1971), Flag of Syria (1980–2024).svg|border|100px]] || 1980–2024 || Flag of the '''Syrian Arab Republic''' || |- | [[File:Flag of the Tajik Soviet Socialist Republic (1953–1991), Flag of Tajikistan (1991–1992).svg|border|100px]] || 1991–1992 || [[Flag of the Tajik Soviet Socialist Republic|Flag of the]] '''Republic of Tajikistan''' || |- | [[File:Flag of Tibet (1916-1951).svg|border|100px]] || 1916–1951 || [[Flag of Tibet|Flag of]] ''' [[Tibet (1912-1951)|Tibet]]''' || |- | [[File:Flag of the Turkmen Soviet Socialist Republic (1974–1991), Flag of Turkmenistan (1991–1992).svg|border|100px]] || 1991–1992 || [[Flag of the Turkmen Soviet Socialist Republic|Flag of]] '''Turkmenistan''' || |- | [[File:Flag of Turkmenistan (1992–1997).svg|border|100px]] || 1992–1997 || Flag of '''Turkmenistan''' || |- | [[File:Flag of Turkmenistan (1997-2001).svg|border|100px]] || 1997–2001 || Flag of '''Turkmenistan''' || |- | [[File:Flag of Uriankhai (1918-1921).svg|border|100px]] || 1918–1921 || [[Flag of Tuva#Uryankhay Krai|Flag of]] '''[[Uryankhay Krai]]''' || |- | [[File:Flag of North Vietnam (1945-1955).svg|border|100px]] || 1945–1955 || [[Flag of North Vietnam|Flag of]] '''[[North Vietnam]]''' || |- | [[File:Flag of North Vietnam (1955-1976).svg|border|100px]] || 1955–1976 || [[Flag of North Vietnam|Flag of]] '''[[North Vietnam]]''' || |- | [[File:Flag of South Vietnam.svg|border|100px]] || 1949–1975 || [[Flag of South Vietnam|Flag of]] '''[[South Vietnam]]''' || |- | [[File:Flag of the National Liberation Front of South Vietnam, Flag of South Vietnam (1975–1976).svg|border|100px]] || 1960–1976 || [[Flag of South Vietnam|Flag of]] '''[[Provisional Revolutionary Government of the Republic of South Vietnam|South Vietnam]]''' || |- | [[File:Flag of Yemen 1918.svg|border|100px]] || 1918–1923 || [[Flag of Yemen#North Yemen|Flag of]] '''[[Mutawakkilite Kingdom of Yemen|North Yemen]]''' || |- | [[File:Flag of the Mutawakkilite Kingdom of Yemen (1918-1927).svg|border|100px]] || 1923–1927 || Flag of '''North Yemen''' || |- | [[File:Flag of the Mutawakkilite Kingdom of Yemen.svg|border|100px]] || 1927–1962 || Flag of '''North Yemen''' || |- | [[File:Flag of the Yemen Arab Republic.svg|border|100px]] || 1962–1990 || Flag of '''North Yemen''' || |- | [[File:Flag of South Yemen.svg|border|100px]] || 1967–1990 || [[Flag of South Yemen|Flag of]] '''[[South Yemen]]''' || |} ==نوٽ== {{Cnote2|a|n=1|هي علائقو ڏکڻ قفقاز (Transcaucasian Region) جو حصو آهي، جيڪو ايشيا ۽ يورپ جي سنگم تي واقع آهي. جاگرافيائي لحاظ کان، آرمينيا مڪمل طور تي اولهه ايشيا ۾ اچي ٿو، جڏهن ته جارجيا ۽ آذربائيجان جو گهڻو حصو اولهه ايشيا ۾ آهي، پر انهن جا ڪجهه ننڍا حصا قفقاز جبلن (Caucasus Mountains) جي قطار کان اتر طرف يورپ ۾ پڻ واقع آهن.}} {{Cnote2|b|n=1|قبرص جو ٻيٽ، جنهن ۾ قبرص جي جمهوريه (Republic of Cyprus)، اتر قبرص ۽ اڪروٽيري ۽ ڊيڪيليا شامل آهن، جاگرافيائي طور تي ايشيا ۾ واقع آهي؛ اهو يورپي سرزمين جي ڀيٽ ۾ اناطوليا (ايشيائي ترڪي) جي وڌيڪ ويجهو آهي. تنهن هوندي به، قبرص جي جمهوريه يورپي يونين جي ميمبر رياست آهي.}} {{Cnote2|c|n=1|ترڪي وچ اوڀر ۽ ڏکڻ اوڀر يورپ ۾ واقع هڪ اهڙو ملڪ آهي جيڪو ٻنهي کنڊن (ايشيا ۽ يورپ) تي پکڙيل آهي. ترڪي جي علائقي جو وڏو حصو (95 سيڪڙو) اولهه ايشيا ۾ واقع آهي، جنهن کي اناطوليا چيو ويندو آهي.}} {{Cnote2|d|n=1|قزاقستان ٻنهي کنڊن (ايشيا ۽ يورپ) تي پکڙيل ملڪ آهي. قزاقستان جي علائقي جو هڪ ننڍڙو حصو اوڀر يورپ ۾ يورال جبلن (Urals) جي اولهه طرف واقع آهي.}} {{Cnote2|e|n=1|جمهوريہ چين (ROC) 1912ع کان 1949ع جي عرصي دوران چين جي تسليم ٿيل جائز حڪومت هئي. چيني گهرو ويڙهه ۾ شڪست کان پوءِ، جمهوريہ چين تائيوان جي ٻيٽ ڏانهن منتقل ٿي وئي، جتي اها اڄ به حڪومت ڪري رهي آهي. 1949ع ۾، چين جي مکيه سرزمين تي ”پيپلز ريپبلڪ آف چائنا“ (PRC) قائم ڪئي وئي. 1949ع کان وٺي، ROC ۽ PRC ٻئي سرڪاري طور تي دعويٰ ڪن ٿا ته اهي سڄي چين (بشمول تائيوان) جي واحد جائز حڪومت آهن. ان ڪري، آر او سي (ROC) جو جهنڊو 1928ع ۾ ان جي اپنائڻ واري وقت کان وٺي 1949ع تائين چين جو جائز جهنڊو رهيو، جڏهن ته 1949ع کان پوءِ ان جي حيثيت جو تعلق تائيوان جي سياسي حيثيت سان رهيو آهي.}} {{Cnote2|f|مصر گهڻي ڀاڱي آفريڪا ۾ واقع آهي، جڏهن ته سينائي جزيره نما ايشيا ۾ آهي.}} ==وڌيڪ ڏسو== * آفريڪا جا جهنڊا * انٽارڪٽڪا جي جهنڊن جي فهرست * يورپ جا جهنڊا * اوشينيا جا جهنڊا * اتر آمريڪا جا جهنڊا * ڏکڻ آمريڪا جا جهنڊا '''ايشيائي ملڪن جي جهنڊن جون فهرستون''' * افغان جهنڊن جي فهرست * چيني جهنڊن جي فهرست * هندستاني جهنڊن جي فهرست * انڊونيشيا جي جهنڊن جي فهرست * ايراني جهنڊن جي فهرست * جاپاني جهنڊن جي فهرست * ملائيشيا جي جهنڊن جي فهرست * پاڪستاني جهنڊن جي فهرست * فلسطيني جهنڊن جي فهرست * روسي جهنڊن جي فهرست * سعودي عرب جي جهنڊن جي فهرست * ترڪي جي جهنڊن جي فهرست * دنيا جي آزاد ملڪن جي جهنڊن جي فهرست ==پڻ ڏسو== ==حوالا== {{حوالا}} {{جهنڊن جو مطالعو}} {{جهنڊن جي فهرست}} [[زمرو:ايشيا جا جهنڊا| ]] [[زمرو:ايشيا|جهنڊا]] [[زمرو:جهنڊا|ايشيا]] [[زمرو:جهنڊن جون فهرستون]] [[زمرو:جهنڊن جون گيلريون]] [[زمرو:ايشيا جون تصويرون]] [[زمرو:جهنڊن جون فهرستون ۽ گيلريون|ايشيا]] dysf64co8g73392jga9s04823z7wna5 404731 404651 2026-08-19T11:55:22Z Ibne maryam 17680 /* تڪراري يا جزوي طور تسليم ٿيل رياستن جا جهنڊا */ 404731 wikitext text/x-wiki {{Short description|none}} [[File:Map_of_Asia_with_flags.svg|thumb|400x400 عڪسلون|تابع علائقن ۽ جزوي طور تي تسليم ٿيل رياستن کي ڇڏي، ايشيا جو نقشو قومي جهنڊن سان، ([[تائيوان]] نه ڏيکاريو ويو آهي)]] هي [[ايشيا]] ۾ استعمال ٿيندڙ بين الاقوامي، [[قومي جهنڊو|قومي]] ۽ صوبائي [[جهنڊو|جهنڊن]] جي هڪ فهرست آهي. ==بين الاقوامي ۽ علائقائي تنظيمن جا جهنڊا== ايشيائي ملڪن جي وچ ۾ قائم بين الاقوامي ۽ علائقائي تنظيمن جي نمائندگي ڪندڙ جهنڊن جي هڪ نامڪمل فهرست، جنهن ۾ [[گڏيل قومن جو عالمي ادارو|گڏيل قومن]] (United Nations) جهڙيون بين-براعظمي تنظيمون شامل نه آهن: {{-}} {{sticky header}} {| class="wikitable sortable sticky-header" |- ! style="width:100px;" class="unsortable" | جهنڊو ! style="width:100px;" | تاريخ ! style="width:200px;" | استعمال ! style="width:700px;" class="unsortable" | وضاحت <nowiki>***************************</nowiki> |- | [[File:Flag of the Arab League.svg|border|100px]] || 1945– || '''[[عرب ليگ|عرب ليگ جو جهنڊو]]'''||<small>سائي پس منظر تي، زيتون جون ٻه شاخون ۽ زنجير جا 22 ڪڙا هڪ هلال (چنڊ جي ڪمان) ۽ تنظيم جي نالي ([[عربي ٻولي|عربيءَ]] ۾ لکيل) جي چوڌاري موجود آهن.</small> <small>عرب ليگ [[اتر آفريڪا]] ۽ ڏکڻ اولهه ايشيا جي عرب ملڪن تي مشتمل هڪ تنظيم آهي. انهن مان اڪثر ملڪ (جيتوڻيڪ سڀ نه) [[عربي ٻولي|عربيءَ]] کي پنهنجي سرڪاري ٻولي طور استعمال ڪن ٿا. ان جو مقصد ملڪن جي وچ ۾ اتحاد پيدا ڪرڻ ۽ مسئلن جي حل لاءِ گڏجي ڪم ڪرڻ جا طريقا ڳولڻ آهي.</small> |- | [[File:Infobox ASEAN flag.svg|border|100px|link=File:ASEAN Flag.svg]]|| 1997– || '''[[ڏکڻ اوڀر جي ايشيائي قومن جي تنظيم|آسيان - ڏکڻ اوڀر ايشيائي ملڪن جي تنظيم) جو جهنڊو]]'''|| <small>نيري پس منظر جي وچ ۾ آسيان تنظيم جو نشان موجود آهي.</small> <small>آگسٽ 1967ع ۾، [[ملائيشيا]]، [[ٿائيلينڊ]]، [[انڊونيشيا]]، [[سينگاپور|سنگاپور]] ۽ [[فلپائن]] آسيان قائم ڪئي. ان وقت، [[ويٽنام]] ۾ ڪميونزم وڌي رهيو هو، ۽ اهي پنجئي ملڪ پنهنجي ملڪن جي اندر به مسئلن کي منهن ڏئي رهيا هئا. اڄڪلهه آسيان ڏهه ملڪن تي مشتمل آهي، جن ۾ مٿي ذڪر ڪيل ملڪن کان علاوه [[برونائي]]، [[ڪمبوڊيا]]، [[لائوس]]، [[ويٽنام]] ۽ [[ميانمار]] شامل آهن.</small> |- | [[File:Flag of the CIS.svg|border|100px]] || 1991– || '''[[ڪامن ويلٿ آف نيشنز|آزاد رياستن جي دولت مشترڪه جو جهنڊو]]'''|| <small>نيري پس منظر جي وچ ۾ تنظيم جو نشان موجود آهي.</small> |- | [[File:GCC Flag.svg|border|100px]] || 1981– || '''خليجي تعاون ڪائونسل جو جهنڊو'''||<small>اها هڪ علائقائي، بين-حڪومتي سياسي ۽ معاشي يونين آهي جيڪا [[عرب جزيري نما|جزيره نما عرب]] جي ڇهن ملڪن تي مشتمل آهي</small>. |- | [[File:OIC Logo since 2011.svg|border|100px]] || 2011– || '''[[اسلامي سھڪار تنظيم|اسلامي تعاون تنظيم جو جهنڊو]]'''|| <small>اڇي پس منظر تي سائو هلال ۽ دنيا جو نقشو جنهن جي مرڪز ۾ [[ڪعبه شريف]] جي تصوير آهي.</small> <small>OIC جا 55 کان وڌيڪ ميمبر ملڪ آهن. اها تنظيم مسلم دنيا جي آواز بڻجڻ جي ڪوشش ڪري ٿي. اهي مسلمانن جي مفادن، ترقي ۽ ڀلائي جي حفاظت ڪرڻ جي ڪوشش ڪن ٿا.</small> |- | [[File:Flag of OPEC.svg|border|100px]] || 1960– || '''[[اوپيڪ|اوپيڪ جو جهنڊو]]''' || <small>نيري پس منظر تي اڇي رنگ ۾ خاص انداز سان لکيل مخفف 'OPEC' موجود آهي. اوپيڪ جو قيام سيپٽمبر 1960ع ۾ [[بغداد]]، [[عراق]] ۾ عمل ۾ آيو. 1965ع کان وٺي، اوپيڪ جو هيڊ ڪوارٽر [[ويانا]]، [[آسٽريا]] ۾ آهي.</small> |- | [[File:Flag of the Organization of Turkic States.svg|border|100px]] || 2024– || '''[[ترڪي رياستن جي تنظيم|ترڪ رياستن جي تنظيم]]''' جو جهنڊو ||<small>هي جهنڊو شروعاتي چئن ميمبر ملڪن جي نشانن جو ميلاپ آهي: [[قازقستان|قزاقستان جي جهنڊي]] جو هلڪو نيرو رنگ، [[ڪرغزستان|ڪرغزستان جي جهنڊي]] جو سج، [[آذربائيجان|آذربائيجان جي جهنڊي]] جو [[ترڪي|تارو ۽ ترڪي جي جهنڊي]] جو چنڊ.</small> |} ==ايشيائي خودمختيار رياستن جا جهنڊا== {{sticky header}} {| class="wikitable sortable sticky-header" |- ! style="width:100px;" class="unsortable" | Flag ! style="width:100px;" | Date ! style="width:200px;" | Use ! style="width:700px;" class="unsortable" | Description ! class="unsortable" | Ref. |- | [[File:Flag of the Taliban.svg|border|100px]] || 1997–2001<br />2021– || [[Flag of Afghanistan|Flag of]] '''[[Afghanistan]]'''<br><small>''See also: [[List of Afghan flags]]''</small> ||The flag of the Islamic Emirate of Afghanistan has the ''[[Shahada]]'' in black on a white background. | |- | [[File:Flag of Armenia.svg|border|100px]] || 1918–1920<br />1991– || [[Flag of Armenia|Flag of]] '''[[Armenia]]'''{{Cref2|a}}<br><small>''See also: [[List of Armenian flags]]''</small> || After gaining independence, the [[First Republic of Armenia]] adopted the modern Armenian tricolor. The independent Armenian government selected the colours used during the last period of [[Rubenid Dynasty]] – red, blue, and yellow. The red emblematizes the [[Armenian Highland]], the Armenian people's continued struggle for survival, maintenance of the Christian faith, Armenia's independence and freedom. The blue emblematizes the will of the people of Armenia to live beneath peaceful skies. The orange emblematizes the creative talent and hard-working nature of the people of Armenia. | |- | [[File:Flag of Azerbaijan.svg|border|100px]] || 1918–1920<br />1991– || [[Flag of Azerbaijan|Flag of]] '''[[Azerbaijan]]'''{{Cref2|a}} <br><small>''See also: [[List of Azerbaijani flags]]''</small> || Originally adopted in 1918 as the flag of the Democratic Republic of Azerbaijan, it was officially adopted again in 1991, after Azerbaijan gained its independence from the Soviet Union. It consists of three equal horizontal bands colored blue, red, and green, with a white crescent and an eight-pointed star centered in the red band. The blue band refers to Turkic heritage, the red is for progress and the green refers to Islam. | |- | [[File:Flag of Bahrain.svg|border|100px]] || 2002– || [[Flag of Bahrain|Flag of]] '''[[Bahrain]]'''<br><small>''See also: [[List of Bahraini flags]]''</small> || Red with a white band at the hoist. The division between the two colors is a [[zigzag]] with five white points. | |- | [[File:Flag of Bangladesh.svg|border|100px]] || 1972– || [[Flag of Bangladesh|Flag of]] '''[[Bangladesh]]'''<br><small>''See also: [[List of Bangladeshi flags]]''</small> || A green field with a red disc slightly off-center towards the hoist. | |- | [[File:Flag of Bhutan.svg|border|100px]] || 1969– || [[Flag of Bhutan|Flag of]] '''[[Bhutan]]'''<br><small>''See also: [[List of Bhutanese flags]]''</small> || A diagonally-divided field with the upper hoist yellow and the lower fly orange. Along the diagonal line and facing away from the hoist is a white dragon, the [[Druk]] (Thunder Dragon), holding jewels in its claws. | |- | [[File:Flag of Brunei.svg|border|100px]] || 1959– || [[Flag of Brunei|Flag of]] '''[[Brunei]]'''<br><small>''See also: [[List of Bruneian flags]]''</small> || A yellow field divided by diagonal white and black stripes crossing from near the top of the hoist edge to near the bottom of the fly edge; superimposed over it is Brunei's crest, featuring a crescent facing upwards surrounded by hands and a parasol, all in red. | |- | [[File:Flag of Cambodia.svg|border|100px]] || 1948–1970<br>{{Citation needed|date=March 2025}}<br />1993– || [[Flag of Cambodia|Flag of]] '''[[Cambodia]]'''<br><small>''See also: [[List of Cambodian flags]]''</small> || A horizontal triband of blue, red (double width), and blue, with a white depiction of [[Angkor Wat]] in the center of the red band. |<ref>{{Cite book |last=Slater |first=Stephen |title=The World Encyclopedia of Flags & Heraldry: An international history of heraldry and its contemporary uses together with the definitive guide to national flags, banners, standards and ensigns |date=2007 |publisher=Lorenz |isbn=9780754817802 |location=London |pages=166–180}}</ref> |- | [[File:Flag of the People's Republic of China.svg|border|100px]] || 1949– || [[Flag of China|Flag of]] '''[[China]]'''<br><small>''See also: [[List of Chinese flags]]''</small> || A red field with five gold stars in the canton; one large star is surrounded by four smaller stars surrounded in a semicircle and set off towards the fly. | |- | [[File:Flag of Cyprus.svg|border|100px]] || 1960– || [[Flag of Cyprus|Flag of]] '''[[Cyprus]]'''{{Cref2|b}} || The island is depicted in a [[copper]] shade representative of its name; the name Cyprus has roots in the Sumerian word for copper (zubar) from the large deposits of copper found on the island. The crossed green olive branches symbolise the hope for peace between the Turks and the Greeks. It was designed by [[İsmet Güney]], a [[Turkish Cypriots|Turkish Cypriot]] painter. | |- | [[File:Flag of Egypt.svg|border|100px]] || 1984– || [[Flag of Egypt|Flag of]] '''[[Egypt]]'''{{Cref2|f}} || A horizontal tricolor of red, white, and black, with the eagle of Saladin in the center of the white band. | |- | [[File:Flag of Georgia.svg|border|100px]] || 2004– || [[Flag of Georgia (country)|Flag of]] '''[[Georgia (country)|Georgia]]'''{{Cref2|a}}<br><small>''See also: [[List of flags of Georgia (country)]]''</small> || A white field with a central red cross connecting all four sides of the flag; in each of the four corners is a small red cross. The flag is based on a historic five-cross design that dates back to the 14th century. | |- | [[File:Flag of India.svg|border|100px]] || 1947– || [[Flag of India|Flag of]] '''[[India]]'''<br><small>''See also: [[List of Indian flags]]''</small> || A horizontal tricolour of saffron, white, and green; in the centre of the white band is a 24-spoke wheel (the ''[[Ashoka Chakra]]'') coloured in navy blue. | |- | [[File:Flag of Indonesia.svg|border|100px]] || 1945– ||[[Flag of Indonesia|Flag of]] '''[[Indonesia]]'''<br><small>''See also: [[List of Indonesian flags]]''</small> || A bicolour; red on the top, white on the bottom. | |- | [[File:Flag of Iran.svg|border|100px]] || 1980– || [[Flag of Iran|Flag of]] '''[[Iran]]'''<br><small>''See also: [[List of Iranian flags]]''</small> || A horizontal tricolor of green, white, and red; the country's national emblem ("[[Allah]]") in red is centered on the white band; and the [[takbir]] (as written in the Kufic script) is written eleven times on each band in white. | |- | [[File:Flag of Iraq.svg|border|100px]] || 2008– || [[Flag of Iraq|Flag of]] '''[[Iraq]]''' || A horizontal tricolor of red, white, and black; in the center of the white stripe is the takbir written in green Kufic script. | |- | [[File:Flag of Israel.svg|border|100px]] || 1948– || [[Flag of Israel|Flag of]] '''[[Israel]]'''<br><small>''See also: [[List of flags of Israel]]''</small> || A blue [[star of David]], surrounded by two blue horizontal stripes, all over a white field. | |- | [[File:Flag of Japan.svg|border|100px]] || 1870– || [[Flag of Japan|Flag of]] '''[[Japan]]'''<br><small>''See also: [[List of Japanese flags]]''</small> || Adopted as a civil ensign on February 27, 1870. Officially adopted as a national flag on August 13, 1999. The flag consists of a white background with a red circle representing the sun. | |- | [[File:Flag of Jordan.svg|border|100px]] || 1928– || [[Flag of Jordan|Flag of]] '''[[Jordan]]''' || A horizontal tricolor of black, white, and green with a red triangle based on the hoist side. The colors used are the [[pan-Arab colors]]. | |- | [[File:Flag of Kazakhstan.svg|border|100px]] || 1992– || [[Flag of Kazakhstan|Flag of]] '''[[Kazakhstan]]'''{{Cref2|d}}<br><small>''See also: [[List of Kazakh flags]]''</small> ||A gold sun with 32 rays above a soaring golden steppe eagle, both centered on a sky blue background; the hoist side displays a national ornamental pattern called "koshkar-muiz" (the horns of the ram) in gold. | |- | [[File:Flag of Kuwait.svg|border|100px]] || 1961– || [[Flag of Kuwait|Flag of]] '''[[Kuwait]]''' || A horizontal tricolour of green, white, and red; with a black trapezoid based on the hoist side. Uses the [[pan-Arab colors]]. | |- | [[File:Flag of Kyrgyzstan.svg|border|100px]] || 2023– || [[Flag of Kyrgyzstan|Flag of]] '''[[Kyrgyzstan]]'''<br><small>''See also: [[List of Kyrgyz flags]]''</small> || A red field with a yellow sun with forty rays representing the number of tribes united by [[Epic of Manas|Manas]] (a Kyrgyz national hero). The sun is crossed by two sets of four lines, representing the roof of a traditional Kyrgyz yurt. The current design with straight sun rays was adopted in 2023 to reduce its resemblance to a sunflower. | |- | [[File:Flag of Laos.svg|border|100px]] || 1945–1946<br/>1975– || [[Flag of Laos|Flag of]] '''[[Laos]]'''<br><small>''See also: [[List of flags of Laos]]''</small> ||A horizontal triband of red, blue (double width), and red. It has a white circle in the center symbolizing the full moon over the Mekong River. | |- | [[File:Flag of Lebanon.svg|border|100px]] || 1943– || [[Flag of Lebanon|Flag of]] '''[[Lebanon]]''' || A horizontal [[triband (flag)|triband]] of red, white ([[Spanish fess|double width]]), and red; charged with a green [[Cedrus libani|cedar tree]]. | |- | [[File:Flag of Malaysia.svg|border|100px]] || 1950– || [[Flag of Malaysia|Flag of]] '''[[Malaysia]]'''<br><small>''See also: [[List of Malaysian flags]]''</small> || Fourteen horizontal stripes alternating between red and white, representing the equalness of the Malaysia's [[States and federal territories of Malaysia|thirteen member states and the federal territories]]; in a blue canton, a yellow crescent representing [[Islam]] and a fourteen-point star representing unity among their member states. | |- | [[File:Flag of Maldives.svg|border|100px]] || 1965– || [[Flag of Maldives|Flag of]] '''[[Maldives]]'''<br><small>''See also: [[List of Maldivian flags]]''</small> || A green field with a thick red border and a white crescent in the center. | |- | [[File:Flag of Mongolia.svg|border|100px]] || 1945– || [[Flag of Mongolia|Flag of]] '''[[Mongolia]]''' || A vertical triband of red, blue, and red with a [[Soyombo symbol]] in the stripe at the hoist. The current flag was adopted on 1992 with the communist star above the Soyombo being removed, and the colors was standardized in 2011. | |- | [[File:Flag of Myanmar.svg|border|100px]] || 2010– || [[Flag of Myanmar|Flag of]] '''[[Myanmar]]'''<br><small>''See also: [[List of Burmese flags]]''</small> || A horizontal tricolour of saffron, green, and red, with a large white star in the middle. | |- | [[File:Flag of Nepal.svg|100px]] || 1962– || [[Flag of Nepal|Flag of]] '''[[Nepal]]'''<br><small>''See also: [[List of flags of Nepal]]''</small> || The flag's overall shape is a double pennon; i.e., two juxtaposed triangular figures creating an irregular pentagon. The design consists of a red field surrounded by a blue border, with a white emblem of the crescent moon with eight rays visible out of sixteen in the upper part, and a white emblem of a twelve-rayed sun in the lower part. | |- | [[File:Flag of North Korea (20-33).svg|border|100px]] || 1948– || [[Flag of North Korea|Flag of]] '''[[North Korea]]'''<br><small>''See also: [[List of North Korean flags]]''</small> || A horizontal triband of blue, red (nearly quadruple width), and blue, with white fimbriation between the bands. The red band is [[Charge (heraldry)|charged]] near the [[Hoist (flag)|hoist]] with a five-pointed [[red star]] inside a white disc. | |- | [[File:Flag of Oman.svg|border|100px]] || 1995– || [[Flag of Oman|Flag of]] '''[[Oman]]''' || Two horizontal stripes of upper white and lower green, separated by a red stripe which joins a thicker vertical red stripe at the hoist that contains the [[national emblem of Oman]]. | |- | [[File:Flag of Pakistan.svg|border|100px]] || 1947– || [[Flag of Pakistan|Flag of]] '''[[Pakistan]]'''<br><small>''See also: [[List of Pakistani flags]]''</small> || A white star and crescent on a dark green field, with a vertical white stripe at the hoist. | |- | [[File:Flag of Palestine.svg|border|100px]] || 1988– || [[Flag of Palestine|Flag of]] '''[[Palestine]]'''<br><small>''See also: [[List of Palestinian flags]]''</small> || A horizontal tricolor of black, white, and green, with a red triangle based at the hoist. | |- | [[File:Flag of the Philippines.svg|border|100px]] || 1898– || [[Flag of the Philippines|Flag of the]] '''[[Philippines]]''' || Horizontal bands of blue and red with a white triangle based at the hoist. The triangle contains three yellow stars resembling three main islands of the Philippines: Luzon, Payan and Mindanao; and a yellow sun with eight primary rays resembling the eight provinces that rebelled against the Spanish during the 1896 revolution: Manila, Cavite, Bulacan, Pampanga, Nueva Ecija, Bataan, Laguna, and Batangas. Also the unique feature in the flag is when you flip it, it will change to its [[war flag]]. | |- | [[File:Flag of Qatar.svg|border|100px]] || 1971– || [[Flag of Qatar|Flag of]] '''[[Qatar]]''' || Maroon with a white band at the hoist. The division between the two colors is a [[zigzag]] with nine white points. | |- | [[File:Flag of Russia.svg|border|100px]] || 1883–1918<br />1991– || [[Flag of Russia|Flag of]] '''[[Russia]]'''<br><small>''See also: [[List of Russian flags]]''</small> || The flag was hoisted shortly after the former [[Soviet Union]] collapsed. The white, blue, and red horizontal stripes are [[Pan-Slavic colours]]. The colors were adjusted in 1993. | |- | [[File:Flag of Saudi Arabia.svg|border|100px]] || 1973– || [[Flag of Saudi Arabia|Flag of]] '''[[Saudi Arabia]]''' || The [[Shahada]] and an [[Arab sword]], coloured white, on a green background. | |- | [[File:Flag of Singapore.svg|border|100px]] || 1959– || [[Flag of Singapore|Flag of]] '''[[Singapore]]'''<br><small>''See also: [[List of Singaporean flags]]''</small> || A horizontal bicolour of red and white; charged in white in the canton with a crescent facing the fly and a pentagon of five stars representing the nation's ideals. | |- | [[File:Flag of South Korea.svg|border|100px]] || 1883–1920<br />1949– || [[Flag of South Korea|Flag of]] '''[[South Korea]]'''<br><small>''See also: [[List of South Korean flags]]''</small> || A white field with a centered red and blue ''[[taegeuk]]'' surrounded by four [[Bagua|trigrams]]. | |- | [[File:Flag of Sri Lanka.svg|border|100px]] || 1972– || [[Flag of Sri Lanka|Flag of]] '''[[Sri Lanka]]'''<br><small>''See also: [[List of Sri Lankan flags]]''</small> || Two fields separated by a golden border: the smaller hoist-side field has only two vertical halves of green and orange and the larger fly-side field is the dark red field depicting a golden lion holding a [[Kastane|kastane sword]] in its right fore paw in the center and four bo tree (bodhi tree) leaves on each corner, and the golden border around the entire flag extends in between the two separate fields, all bordering together. | |- | [[File:Flag of Syria.svg|border|100px]] || 2024– || [[Flag of Syria|Flag of]] '''[[Syria]]''' || A horizontal tricolor of green, white, and black with three red stars along the middle stripe. The flag was previously used by opponents of the [[Bashar al-Assad]] regime and was adopted as the national flag in a ''de facto'' capacity following [[Fall of the Assad regime|Assad's overthrow]] in 2024.<ref>{{Cite web |date=8 December 2024 |title=Syrian rebels raise new flag, symbolising freedom after Assad's rule comes to an end |url=https://www.news9live.com/world/syrian-rebels-raise-new-flag-symbolising-freedom-after-assads-rule-comes-to-an-end-2769238 |access-date=8 December 2024 |website=News9live |language=en-US}}</ref><ref>{{cite news |date=8 December 2024 |title=Syrians wave revolutionary flag to celebrate end of Assad family's rule |url=https://www.business-standard.com/external-affairs-defence-security/news/syrians-wave-revolutionary-flag-to-celebrate-end-of-assad-family-s-rule-124120800497_1.html|work=Business Standard |location= |access-date=9 December 2024}}</ref><ref>{{Cite web |last=Haq |first=Sana Noor |date=8 December 2024 |title=In a country splintered by civil war, could Syria's rebels usher in a new dawn? |url=https://edition.cnn.com/2024/12/08/middleeast/civil-war-syria-rebels-assad-intl/index.html |access-date=8 December 2024 |website=CNN |language=en}}</ref> It was later made the official national flag with the adoption of the country's [[Constitutional Declaration of the Syrian Arab Republic|interim constitution]] on March 13, 2025.<ref>{{cite web | url=https://kassioun.org/news/item/82565-2025 | title=النص الكامل للإعلان الدستوري السوري (13 آذار 2025) | date=13 March 2025 }}</ref> | |- | [[File:Flag of Tajikistan.svg|border|100px]] || 1992– || [[Flag of Tajikistan|Flag of]] '''[[Tajikistan]]'''<br><small>''See also: [[List of Tajik flags]]''</small> || An unequal horizontal tricolor of red, white, and green in a 2:3:2 ratio, with a yellow crown surmounted by an arc of seven stars at the centre. | |- | [[File:Flag of Thailand.svg|border|100px]] || 1917– || [[Flag of Thailand|Flag of]] '''[[Thailand]]'''<br><small>''See also: [[List of Thai flags]]''</small> || Five horizontal stripes of red, white, blue, white, and red, the middle stripe twice as wide as the others. | |- | [[File:Flag of East Timor.svg|border|100px]] || 1975<br/>2002– || [[Flag of Timor-Leste|Flag of]] '''[[Timor-Leste]]''' || Adopted in May 2002 (originally in November 1975 as East Timor), the flag consists of a red field; at the hoist is a white five-pointed star inside a black isosceles triangle superimposed on a larger yellow triangle that points toward the center. | |- | [[File:Flag of Turkey.svg|border|100px]] || 1844– || [[Flag of Turkey|Flag of]] '''[[Turkey]]'''{{Cref2|c}}<br><small>''See also: [[List of Turkish flags]]''</small> || A red background with a white [[Star and crescent|crescent moon and star]] in its centre. The flag is called Ay Yıldız (literally, "moon star") or Albayrak ("red flag"). It was adopted in 1844 with the Tanzimat reforms; though the shape, placement, and shade of the colour vary. The geometric proportions of the flag were legally standardised with the Turkish Flag Law in 1936. | |- | [[File:Flag of Turkmenistan.svg|border|100px]] || 2001– || [[Flag of Turkmenistan|Flag of]] '''[[Turkmenistan]]''' || A green field with a vertical red stripe near the [[hoist (flag)|hoist side]] containing five carpet [[Gul (design)|guls]] stacked above two crossed olive branches; a white waxing crescent moon and five white [[five-pointed star]]s appear in the upper field, to the [[fly (flag)|fly side]] of the red stripe. | |- | [[File:Flag of the United Arab Emirates.svg|border|100px]] || 1971– || [[Flag of the United Arab Emirates|Flag of the]] '''[[United Arab Emirates]]''' || A horizontal [[tricolour (flag)|tricolour]] of green, white, and black with a vertical quarter width red bar at the hoist. | |- | [[File:Flag of Uzbekistan.svg|border|100px]] || 1991– || [[Flag of Uzbekistan|Flag of]] '''[[Uzbekistan]]'''<br><small>''See also: [[List of Uzbek flags]]''</small> || A horizontal tricolor of azure, white, and green, separated by two narrow red stripes. A white [[crescent]] and twelve white [[five-pointed star]]s in three rows are situated on the hoist side of the upper azure stripe. | |- | [[File:Flag of Vietnam.svg|border|100px]] || 1945– || [[Flag of Vietnam|Flag of]] '''[[Vietnam]]'''<br><small>''See also: [[List of flags of Vietnam]]''</small> || A large yellow star on a red background. | |- | [[File:Flag of Yemen.svg|border|100px]] || 1990– || [[Flag of Yemen|Flag of]] '''[[Yemen]]''' || A horizontal tricolour of red, white, and black. | |} ==تڪراري يا جزوي طور تسليم ٿيل رياستن جا جهنڊا== {{sticky header}} {| class="wikitable sortable sticky-header" |- ! style="width:100px;" class="unsortable" | جهنڊو ! style="width:100px;" | تاريخ ! style="width:200px;" | استعمال ! style="width:200px;" | رياست (حيثيت) <nowiki>*****************</nowiki> ! style="width:600px;" class="unsortable" | وضاحت <nowiki>***********************</nowiki> |- | [[File:Flag of the Republic of Abkhazia.svg|border|100px]] || 1992– || [[ابخازيا]] جو جهنڊو{{Cref2|a}} | <small>گڏيل قومن جي 193 مان 188 ميمبر ملڪن پاران [[جارجيا]]</small> <small>{{flagu|Georgia}}</small> <small>جي حصي طور تسليم ٿيل.</small>|| <small>سائو ۽ اڇو رنگن واريون ست پٽيون، جنهن جي مٿئين کاٻي ڪنڊ (ڪينٽن) واري حصي ۾ ڳاڙهي پس منظر تي اڇي رنگ جو کليل ساڄو هٿ ۽ ست اڇا تارا موجود آهن.</small> |- | [[File:Flag of the Turkish Republic of Northern Cyprus.svg|border|100px]] || 1984– || [[اتر قبرص]] جو جهنڊو{{Cref2|b}}|| <small>[[ترڪي]] کان سواءِ گڏيل قومن جي سمورن ميمبر ملڪن پاران [[قبرص]] {{flagu|Cyprus}} جي حصي طور تسليم ٿيل.</small> || <small>1974ع ۾ ترڪي جي فوجي ڪارروائي ۽ ٻيٽ جي اترئين حصي تي قبضي کانپوءِ اختيار ڪيو ويو.</small> |- | [[File:Flag of South Ossetia.svg|border|100px]] || 1990– || [[ڏکڻ اوسيتيا]] جو جهنڊو{{Cref2|a}} | <small>گڏيل قومن جي 193 مان 188 ميمبر ملڪن پاران جارجيا {{flagu|Georgia}} جي حصي طور تسليم ٿيل</small>|| <small>ٽن رنگن وارو جهنڊو: اڇو (مٿي)، ڳاڙهو (وچ ۾) ۽ پيلو (هيٺ)</small> |- | [[File:Flag of the Republic of China.svg|border|100px]] || 1945– ||[[تائيوان]] جو جهنڊو{{Cref2|e}}|| <small>گڏيل قومن جي 193 مان 142 ميمبر ملڪن پاران چين {{flagu|China}} جي حصي طور تسليم ٿيل</small>|| <small>جيتوڻيڪ ريپبلڪ آف چائنا</small> <small>(جمهوريہ چين) جو هي جهنڊو 1928ع ۾ مين لينڊ چين (مکيه چين) ۾ اختيار ڪيو ويو هو، پر تائيوان ۾ جاپان جي هٿيار ڦٽا ڪرڻ کانپوءِ 25 آڪٽوبر 1945ع کان لڳايو ويو. اهو ڳاڙهي رنگ جو جهنڊو آهي جنهن جي هڪ ڪنڊ (ڪينٽن) ۾ نيري پس منظر تي ٻارهن شعاعن وارو اڇو سج ٺهيل آهي.</small> |- |[[File:Flag of Tibet.svg|border|100px]]|| 1916– || [[تبت]] جو جهنڊو || <small>گڏيل قومن جي سمورن ميمبر ملڪن پاران چين {{flagu|China}} جي حصي طور تسليم ٿيل</small>||گڏيل قومن جي سمورن ميمبر ملڪن پاران چين جي حصي طور تسليم ٿيل. |} ==ايشيائي ماتحت علائقن جا جهنڊا== =={{sticky header}}== {| class="wikitable sortable sticky-header" |- ! style="width:100px;" class="unsortable" | جهنڊو ! style="width:100px;" | '''تاريخ''' ! style="width:200px;" | Use ! style="width:200px;" | حيثيت ! style="width:600px;" class="unsortable" | وضاحت |- | [[File:Flag of the United Kingdom (1-2).svg|border|100px| [[Flag of Akrotiri and Dhekelia]] ]] || 1960– || '''[[اڪروتري ۽ ڍيڪيليا|اڪروٽيري ۽ ڊيڪيليا جو جهنڊو]]'''|| برطانيا جو سمنڊ پار علائقو || برطانيا جو قومي جهنڊو (يونين فليگ) استعمال ٿيندو آهي. |- | [[File:Flag of the British Indian Ocean Territory.svg|border|100px]] || 1990– || '''[[هندي وڏي سمنڊ ۾ برطانيائي علائقو|برٽش انڊين اوشن ٽيريٽري جو جهنڊو]]'''|| برطانيا جو سمنڊ پار علائقو || [[هندي وڏي سمنڊ ۾ برطانيائي علائقو|برطانيا جو هندي سمنڊ جو علائقو]] |- | [[File:Flag of Christmas Island.svg|border|100px]] || 2002– || '''ڪرسمس آئلينڊ جو جهنڊو'''|| آسٽريليا جا ٻاهرين علائقا || |- | [[File:Copyrighted flag.svg|border|100px|link=File:Flag of the Cocos (Keeling) Islands.svg]] || 2004– || '''ڪوڪوس (ڪيلنگ) ٻيٽن جو جهنڊو'''|| آسٽريليا جا ٻاهرين علائقا || |} ==ايشيائي ذيلي انتظامي وحدتن جا جهنڊا== {{Main|List of country subdivision flags in Asia}} ===پاڪستان=== {| class="wikitable" ! style="width:110px;"|جھنڊو!! style="width:100px;" |تاريخ <nowiki>********</nowiki> ! style="width:250px;" |حيثيت <nowiki>************</nowiki> ! style="width:250px;" |تفصيل <nowiki>*******************************</nowiki> |- | [[File:Flag of Sindh.svg|border|150px]] || <small>'''2005 کان اڄ تائين'''</small>||[[سنڌ|سنڌ جو جهنڊو]]||<small>_{'''هڪ روايتي سائو جهنڊو، جنهن جي وچ ۾ صوبائي نشان موجود آهي.'''}</small> |- | [[File:Flag of Punjab.svg|border|150px]] || <small>'''1970 کان اڄ تائين'''</small>||[[پنجاب، پاڪستان|پنجاب جو جهنڊو]]||<small>_{'''هڪ روايتي سائو جهنڊو، جنهن جي وچ ۾ صوبائي نشان موجود آهي. اهو نشان پنجاب جي قدرتي وسيلن جي عڪاسي ڪري ٿو: ان جي ڪڻڪ، ۽ اهي پنج درياهه جن جي ڪري هن صوبي جو نالو فارسي ٻوليءَ ۾ رکيو ويو (يعني ”پنج“ = پنج، ”آب“ = پاڻي).'''}</small> |- | [[File:Flag of Khyber Pakhtunkhwa.svg|border|150px]] || <small>'''2011 کان اڄ تائين'''</small>||[[خيبر پختونخوا|خيبر پختونخوا جو جهنڊو]]||<small>_{'''هڪ روايتي سائو جهنڊو، جنهن تي صوبائي نشان ٺهيل آهي؛ ان نشان ۾ ”جمرود قلعو“ (جيڪو خيبر لڪ يا دري جي حفاظت ڪري ٿو) ۽ پس منظر ۾ جبل ڏيکاريل آهن.'''}</small> |- | [[File:Flag of Balochistan.svg|border|150px]]|| <small>'''1970 کان اڄ تائين'''</small>||[[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان جو جهنڊو]]||<small>_{'''هڪ روايتي سائو جهنڊو، جنهن جي وچ ۾ صوبائي نشان موجود آهي. ان نشان ۾ هن بنجر صوبي جا جبل ۽ آمدرفت جو مکيه ذريعو، يعني اٺ (جيڪو بلوچستان جو صوبائي جانور پڻ آهي) ڏيکاريل آهن.'''}</small> |- | [[File:Flag of Azad Kashmir.svg|border|150px]] || <small>'''1975 کان اڄ تائين'''</small>||[[آزاد ڪشمير|آزاد ڪشمير جو جهنڊو]]||<small>_{'''هن جهنڊي ۾ پاڪستان جا قومي رنگ، اڇو ۽ ڳاڙهو سائو استعمال ٿيل آهن؛ ان ۾ چنڊ ۽ تارو مسلمان اڪثريت جي نمائندگي ڪن ٿا، ۽ زعفراني رنگ جو چورس حصو ڪشمير جي تڪراري علائقي جي ٻڌ، هندو، سک ۽ ٻين اقليتن جي نمائندگي ڪري ٿو؛ ان جا رنگ واضح طور تي مغل سلطنت کان متاثر آهن. چار اڇيون پٽيون ڪشمير واري علائقي جي مکيه دريائن جي علامت آهن: سنڌو، جهلم، چناب ۽ راوي. اهو تڪراري علائقي جي پنجن جاگرافيائي حصن جي نمائندگي پڻ ڪري ٿو: بلتستان، گلگت، جمون، ڪشمير وادي ۽ لداخ.<ref> {{Cite web |title=Azad Kashmir (Pakistan) |url=https://www.crwflags.com/fotw/flags/pk-azkas.html |access-date=2022-08-23 |website=www.crwflags.com}}</ref>'''}</small> |- | || <small>'''2011 کان اڄ تائين'''</small>||[[گلگت بلتستان|گلگت بلتستان جو جهنڊو]]||<small>_{'''هڪ روايتي سائو جهنڊو، جنهن تي صوبائي نشان ٺهيل آهي؛ ان نشان ۾ ”بلتت قلعو“ ۽ ”اسڪردو قلعو“ ڏيکاريل آهن، جيڪي هماليه (بشمول K2، جيڪا قومي چوٽي طور مقرر ٿيل آهي) جي حفاظت ڪن ٿا.'''}</small> |- | [[File:Flag of FATA.svg|border|150px]] || <small>'''2011–2018'''</small>|| [[وفاقي انتظامي قبائلي علائقا|<small>وفاقي قبائلي علائقن جو جهنڊو</small>]]||<small>_{'''هڪ روايتي سائو جهنڊو، جنهن جي وچ ۾ صوبائي نشان موجود آهي. ان نشان ۾ هڪ قلعو ۽ ٻه تلوارون ڏيکاريل آهن. ان جي هيٺان FATA جا اکر لکيل آهن، جيڪي ان علائقي جي نالي جو مخفف آهن.'''}</small> |- | [[File:Flag of NWFP.svg|border|150px]] || <small>'''1901–1955 1970–2010'''</small>|| <small>اتر-اولهه سرحدي صوبي (NWFP) جو جھنڊو</small>|| <small>_{'''هڪ روايتي سائو جھنڊو، جنهن جي وچ ۾ صوبائي نشان موجود آهي. ان نشان ۾ هڪ قلعو ۽ چنڊ (هلال) ڏيکاريل آهي. ان جي هيٺان NWFP جا اکر لکيل آهن، جيڪي ان صوبي جو مخفف آهن.'''}</small> |} ==ايشيائي شهرن جا جهنڊا== {{Main|ايشيا جي شهرن جي جهنڊن جي فهرست}} ڏهه لک کان وڌيڪ آبادي وارن شهرن جا جهنڊا. {{gallery|mode=nolines|whitebg=y|height=100 |File:Flag of Abu Dhabi.svg|[[ابوظهبي]]، گڏيل عرب امارات جو جهنڊو|Flag of Almaty.svg|[[الماتي]]، قزاقستان جو جهنڊو|File:Flag of Astana, Kazakhstan (latin).svg|[[آستانا]]، قزاقستان جو جهنڊو|File:Flag of Baku, Azerbaijan.svg|[[باڪو]]، آذربائيجان جو جهنڊو|Municipal Flag of Bandung, Indonesia.svg|[[بنڊونگ]]، [[انڊونيشيا]] جو جهنڊو|Flag of Bangkok.svg|[[بئنڪاڪ]]، ٿائيلينڊ جو جهنڊو|Flag of Busan (2023).svg|[[بوسان]]، [[ڏکڻ ڪوريا]] جو جهنڊو|File:Flag of Caloocan City.png|ڪالووڪان، [[فلپائن]] جو جهنڊو|File:Flag of Chelyabinsk.svg|[[چيليابنسڪ]]، [[روس]] جو جهنڊو|File:Flag of Daegu.svg|[[ڊيگو]]، [[ڏکڻ ڪوريا]] جو جهنڊو|File:Flag of Davao City.png|ڊاواو سٽي، [[فلپائن]] جو جهنڊو |Flag of Delhi Capital Territory.svg|[[نئين دهلي]]، هندستان جو جهنڊو |File:Flag of Dubai.svg|[[دبئي]]، [[گڏيل عرب امارات]] جو جهنڊو |Flag of Fukuoka, Fukuoka.svg|[[فوڪوڪا]]، [[جاپان جو جهنڊو]] * هانگ ڪانگ، چين جو جهنڊو. * انچيون، ڏکڻ ڪوريا جو جهنڊو. * جڪارتا، انڊونيشيا جو جهنڊو. * ڪائوهسيونگ، تائيوان جو جهنڊو. * ڪاواساکي، جاپان جو جهنڊو. * ڪوبي، جاپان جو جهنڊو. * ڪراسنيارسک، روس جو جهنڊو. * ڪوالالمپور، ملائيشيا جو جهنڊو. * ڪيوٽو، جاپان جو جهنڊو. * منيلا، فلپائن جو جهنڊو. * ناگويا، جاپان جو جهنڊو. * نيو تائيپي سٽي، تائيوان جو جهنڊو. * نووو سيبيرسڪ، روس جو جهنڊو. * اومسڪ، روس جو جهنڊو. * الان باتار، منگوليا جو جهنڊو. * اوساڪا، جاپان جو جهنڊو. * ڪيزون سٽي، فلپائن جو جهنڊو. * ساپورو، جاپان جو جهنڊو. * سيول، ڏکڻ ڪوريا جو جهنڊو. * سنگاپور جو جهنڊو. * سورابايا، انڊونيشيا جو جهنڊو. * ٽائيچنگ، تائيوان جو جهنڊو. * ٽائينان، تائيوان جو جهنڊو. * ٽائيپي، تائيوان جو جهنڊو. * ٽائويوان، تائيوان جو جهنڊو |File:Flag of Hong Kong.svg|[[Flag of Hong Kong|Flag]] of [[Hong Kong]], China |File:Flag of Incheon.svg|Flag of [[Incheon]], South Korea |Flag of Jakarta (vectorised).svg|Flag of [[Jakarta]], Indonesia |File:Flag of Kaohsiung City.svg|Flag of [[Kaohsiung]], Taiwan |File:Flag of Kawasaki, Kanagawa.svg|Flag of [[Kawasaki, Kanagawa|Kawasaki]], Japan |File:Flag of Kobe.svg|Flag of [[Kobe]], Japan |File:Flag of Krasnoyarsk.svg|Flag of [[Krasnoyarsk]], Russia |Flag of Kuala Lumpur, Malaysia.svg|[[Flag of Kuala Lumpur|Flag]] of [[Kuala Lumpur]], Malaysia |File:Flag of Kyoto City.svg|Flag of [[Kyoto]], Japan |File:Flag of Manila.svg|Flag of [[Manila]], Philippines |File:Flag of Nagoya, Aichi.svg|Flag of [[Nagoya]], Japan |File:Flag of New Taipei City.svg|Flag of [[New Taipei City]], Taiwan |File:Flag of Novosibirsk.svg|Flag of [[Novosibirsk]], Russia |File:Flag of Omsk.svg|Flag of [[Omsk]], Russia |File:Flag of Ulaanbaatar, Mongolia.svg|Flag of [[Ulaanbaatar]], Mongolia |Flag of Osaka, Osaka.svg|Flag of [[Osaka]], Japan |File:Quezon City Flag.svg|Flag of [[Quezon City]], Philippines |File:Flag of Sapporo, Hokkaido.svg|Flag of [[Sapporo]], Japan |Flag of Seoul.svg|Flag of [[Seoul]], [[South Korea]] |File:Flag of Singapore (1959–1963).svg|[[Flag of Singapore|Flag]] of Singapore |Flag of Surabaya City.png|Flag of [[Surabaya]], Indonesia |File:Flag of Taichung City old.svg|Flag of [[Taichung]], Taiwan |File:Flag of Tainan City.svg|Flag of [[Tainan]], Taiwan |Flag of Taipei City.svg|Flag of [[Taipei]], Taiwan |File:Flag of Taoyuan City.svg|Flag of [[Taoyuan, Taiwan|Taoyuan]], Taiwan |File:Flag of Tbilisi.svg|[[تبليسي]]، [[جارجيا]] جو جهنڊو |Flag of Tokyo Metropolis.svg|[[ٽوڪيو]]، جاپان جو جهنڊو |File:Flag of Yangon Region.svg|[[يانگون]]، [[ميانمار]] جو جهنڊو |File:Flag of Yekaterinburg (Sverdlovsk oblast).svg|[[ييڪاترينبرگ]]، [[روس]] جو جهنڊو|File:Flag of Yerevan.svg|[[يريوان]]، آرمينيا جو جهنڊو |File:Flag of Yokohama, Kanagawa.svg|[[يوڪوهاما]]، [[جاپان]] جو جهنڊو |File:Flag of Amman.svg|[[عمان]]، اردن جو جهنڊو |File:Flag of Kuwait City.svg|[[ڪويت سٽي]]، [[ڪويت]] جو جهنڊو |File:Flag of Tehran.svg|[[تهران]]، ايران جو جهنڊو}} ==تاريخي جهنڊا== {{sticky header}} {| class="wikitable sortable sticky-header" |- ! style="width:100px;" class="unsortable" | Flag ! style="width:100px;" | Date ! style="width:250px;" | Use ! style="width:700px;" class="unsortable" | Description |- | [[File:Flag of Aden (1937–1963).svg|border|100px]] || 1937–1963 || [[Flag of the Colony of Aden|Flag of]] '''[[Aden Colony]]''' || |- | [[File:Flag of Afghanistan (2013–2021).svg|border|100px]] || 2013–2021 || [[Flag of the Islamic Republic of Afghanistan|Flag of]] '''[[Islamic Republic of Afghanistan|Afghanistan]]''' || Still sees some use internationally. |- | [[File:Flag of the Federation of Arab Emirates of the South.svg|border|100px]] || 1959–1962 <br>1962–1967 || Flag of the '''[[Federation of Arab Emirates of the South]]''' and the '''[[Federation of South Arabia]]''' || |- | [[File:Flag of the Armenian Soviet Socialist Republic (1922).svg|border|100px]] || 1922 || [[Flag of the Armenian Soviet Socialist Republic|Flag of the]] '''[[Armenian Soviet Socialist Republic]]''' || |- | [[File:Flag of Artsakh.svg|border|100px]] || 1992–2023 || [[Flag of the Republic of Artsakh|Flag of]] '''[[Republic of Artsakh|Artsakh]]''' || Based on the [[flag of Armenia]], with a blocky white chevron added to the fly. |- | [[File:Flag of the Democratic Republic of Azerbaijan (1918).svg|border|100px]] || 1918 || Flag of the '''[[Democratic Republic of Azerbaijan]]''' || |- | [[File:Flag of the Azerbaijan Soviet Socialist Republic (1920).svg|border|100px]] || 1920 || [[Flag of the Azerbaijan Soviet Socialist Republic|Flag of the]] '''[[Azerbaijan Soviet Socialist Republic]]''' || |- | [[File:Flag of the Azerbaijan Soviet Socialist Republic (1920–1921).svg|border|100px]] || 1920–1921 || Flag of the '''Azerbaijan Soviet Socialist Republic''' || |- | [[File:Flag of the Azerbaijan Soviet Socialist Republic (1921–1922).svg|border|100px]] || 1921–1922 || Flag of the '''Azerbaijan Soviet Socialist Republic''' || |- |[[File:Flag of Bangladesh (1971).svg|border|100x100px]] |1971–1972 |Flag of '''[[Bangladesh]]''' | Used during the [[Bangladesh Liberation War|liberation war]]. |- | [[File:Old Flag of Brunei.svg|border|100px]] || 1368–1906 || [[Flag of Brunei|Flag of the]] '''[[Bruneian Empire]]''' || |- | [[File:Flag of Brunei 1906-1959.svg|border|100px]] || 1906–1959 || [[Flag of Brunei|Flag of]] '''[[Brunei]]''' || |- |[[File:Flag of the Emirate of Bukhara.svg|border|100px]] || 1795–1920 || Flag of the '''[[Emirate of Bukhara]]''' || |- | [[File:Flag of Ceylon (1875–1948).svg|border|100px]] || 1875–1948 || [[Flag of Sri Lanka|Flag of]] '''[[British Ceylon]]''' || |- | [[File:Flag of Ceylon (1948-1951).svg|border|100px]] || 1948–1951 || [[Flag of Sri Lanka|Flag of the]] '''[[Dominion of Ceylon]]''' || |- | [[File:Flag of Ceylon (1951-1972).svg|border|100px]] || 1951–1972 || Flag of the '''Dominion of Ceylon''' || |- | [[File:Flag of China (1912–1928).svg|border|100px]] || 1912–1928 || [[List of Chinese flags|Flag of the]] '''[[Republic of China (1912–1949)|Republic of China]]''' || |- | [[File:Flag of the Republic of China.svg|border|100px]] || 1928–1949 || [[List of Chinese flags|Flag of the]] '''[[Republic of China (1912–1949)|Republic of China]]''' || Used on the mainland Chinese territory until 1949. It had the same flag as [[Taiwan]]. |- | [[File:Stemma reale di Giano di Cipro.svg|border|100px]] || 1398–1489 || [[Flag of Kuban|Flag of the]] '''[[Kingdom of Cyprus]]''' || |- | [[File:Flag of Cyprus (1881-1922).svg|border|100px]] || 1881–1922 || [[Flag of Cyprus|Flag of]] '''[[Cyprus]]''' || |- | [[File:Flag of Cyprus (1922-1960).svg|border|100px]] || 1922–1960 || [[Flag of Cyprus|Flag of]] '''[[Cyprus]]''' || |- | [[File:Flag of Cyprus (1960).svg|border|100px]] || 1960 || [[Flag of Cyprus|Flag of]] '''[[Cyprus]]''' || |- | [[File:Flag of Cyprus (1960-2006).svg|border|100px]] || 1960–2006 || [[Flag of Cyprus|Flag of]] '''[[Cyprus]]''' || |- | [[File:Flag of East Timor (3-2).svg|border|100px]] | 1975 | [[Flag of East Timor|Flag of the]] '''[[Democratic Republic of East Timor (1975)]]''' | |- | [[File:Flag of the United Nations.svg|border|100px]] | 1999&ndash;2002 | [[Flag of East Timor|Flag of]] '''[[United Nations Administered East Timor]]''' || |- | [[File:Kokbayraq flag.svg|border|100px]] || 1933–1934 || [[Flag of East Turkestan|Flag of the]] '''[[First East Turkestan Republic]]''' || |- | [[File:Flag of the Second East Turkestan Republic (2).svg|border|100px]] || 1944–1949 || Flag of the '''[[Second East Turkestan Republic]]''' || |- | [[File:Flag of Far Eastern Republic.svg|border|100px]] || 1920–1922 || Flag of the '''[[Far Eastern Republic]]''' || |- | [[File:Flag of the Republic of Formosa (1895).svg|border|100px]] || 1895 || [[Flag of the Republic of Formosa|Flag of the]] '''[[Republic of Formosa]]''' || |- | [[File:Flag of Georgia (1990-2004).svg|border|100px]] || 1990–2004 || [[Flag of Georgia (country)|Flag of]] '''[[Georgia (country)|Georgia]]''' || |- | [[File:Flag of Hatay.svg|border|100px]] || 1938–1939 || Flag of '''[[Hatay State]]''' || |- | [[File:Flag of Hong Kong (1871–1876).svg|border|100px]] || 1871–1876 || Flag of '''[[British Hong Kong]]''' || |- | [[File:Flag of Hong Kong (1876–1955).svg|border|100px]] || 1876–1955 || Flag of '''British Hong Kong''' || |- | [[File:Flag of Hong Kong (1955–1959).svg|border|100px]] || 1955–1959 || Flag of '''British Hong Kong''' || |- | [[File:Flag of Hong Kong (1959–1997).svg|border|100px]] || 1959–1997 || [[Flag of Hong Kong (1959–1997)|Flag of]] '''British Hong Kong''' || |- | [[File:State flag of Iran (1964–1980).svg|border|100px]] || 1906–1980 || Flag of '''Iran (Persia)''' || |- | [[File:First Flag of I.R.Iran.svg|border|100px]] || 1980–1980 || Flag of '''Iran''' || With the first IRI emblem. |- | [[File:IRI flag with the first takbir design.svg|border|100px]] || 1980–1980 || Flag of '''Iran''' || With the current IRI emblem and the first Takbir design. |- | [[File:Flag of Iraq (1924-1959).svg|border|100px]] || 1924–1959 || Flag of '''Iraq''' || |- | [[File:Flag of Iraq (1959–1963).svg|border|100px]] || 1959–1963 || Flag of '''Iraq''' || |- | [[File:Flag of Iraq (1963-1991).svg|border|100px]] || 1963–2008 || Flag of '''Iraq''' || |- | [[File:Flag of Iraq (1991–2004).svg|border|100px]] || 1991–2004 || Flag of '''Iraq''' || |- | [[File:Flag of Iraq (2004–2008).svg|border|100px]] || 2004–2008 || Flag of '''Iraq''' || |- | [[File:Flag of the People's Republic of Kampuchea.svg|border|100px]] || 1978–1993 || [[Flag of Cambodia|Flag of]] '''[[Cambodia|Kampuchea]]''' || |- | [[File:Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1953–1991); Flag of Kazakhstan (1991–1992).svg|border|100px]] || 1991–1992 || [[Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic|Flag of the]] '''Republic of Kazakhstan''' || |- | [[File:Flag of Kuban People's Republic.svg|border|100px]] || 1918–1920 || [[Flag of Kuban|Flag of the]] '''[[Kuban People's Republic]]''' || |- | [[File:Flag of Kingdom of Kurdistan (1922-1924).svg|border|100px]] || 1922–1924 || [[Flag of Kurdistan#Origins (1920s)|Flag of the]] '''[[Kingdom of Kurdistan]]''' || |- | [[File:Kurdish flag (Khoiboun).svg|border|100px]] || 1927–1931 || [[Flag of Kurdistan#Origins (1920s)|Flag of the]] '''[[Kurdish Republic of Ararat]]''' || |- | [[File:Flag of Kuwait (1914-1921).svg|border|100px]] || 1914–1921 || Flag of '''Kuwait''' || |- | [[File:Flag of Kuwait (1921-1940).svg|border|100px]] || 1921–1940 || Flag of '''Kuwait''' || |- | [[File:Flag of Kuwait (1940-1961).svg|border|100px]] || 1940–1961 || Flag of '''Kuwait''' || |- | [[File:Flag of the Kyrgyz Soviet Socialist Republic.svg|border|100px]] || 1991–1992 || [[Flag of the Kirghiz Soviet Socialist Republic|Flag of]] '''Kyrgyzstan''' || |- | [[File:Flag of Kyrgyzstan (1992–2023).svg|border|100px]] || 1992–2023 || Flag of '''Kyrgyzstan''' || |- | [[File:Flag of Laos (1952–1975).svg|border|100px]] || 1947–1975 || Flag of the '''[[Kingdom of Laos]]''' || |- | [[File:Flag of the Federated Malay States (1895 - 1946).svg|border|100px]] || 1946–1948 || [[Flag of Malaysia|Flag of the]] '''[[Malayan Union]]''' || |- | [[File:Flag of Malaya.svg|border|100px]] || 1948–1963 || [[Flag of Malaysia|Flag of the]] '''[[Federation of Malaya]]''' || |- | [[File:Flag of Bogd Khaanate Mongolia.svg|border|100px]] || 1911–1920, 1921–1924 || Flag of the '''[[Bogd Khanate of Mongolia]]''' || |- | [[File:Flag of Mongolia (1924–1940).svg|border|100px]] || 1924–1940 || Flag of the '''[[Mongolian People's Republic]]''' || |- | [[File:Flag of Mongolia 1924 (alternative).svg|border|100px]] || 1924–1940 || Flag of the '''Mongolian People's Republic''' (alternative) || |- | [[File:Flag of the Mongolian People's Republic (1940–1945).svg|border|100px]] || 1940–1945 || Flag of the '''Mongolian People's Republic''' || |- | [[File:Flag of the Mongolian People's Republic (1945–1992).svg|border|100px]] || 1945–1992 || Flag of the '''Mongolian People's Republic''' || |- | [[File:Flag of Myanmar (1974–2010).svg|border|100px]] || 1974–2010 || [[Flag of Myanmar|Flag of]] '''[[Myanmar]]''' || |- | [[File:Morning Star flag.svg|border|100px]] || 1961–1962 || [[Morning Star flag|Flag of]] '''[[Netherlands New Guinea]]''' || |- | [[File:Flag of the United Nations.svg|border|100px]] | 1962–1963 | [[Flag of the United Nations|Flag of]] '''[[United Nations Administered West New Guinea]]''' || |- | [[File:Flag of the Ottoman Empire.svg|border|100px]] || 1844–1922 || [[Flags of the Ottoman Empire|Flag of the]] '''[[Ottoman Empire]]''' || |- | [[File:Flag of the Biak-na-Bato.svg|border|100x100px]]|| 1897–1898 || [[Flag of the Philippines|Flag of the]] '''[[Philippines|Biak na Bato]]''' || |- | [[File:Flag of the Tagalog people.svg|border|100x100px]]|| 1898 || [[Flag of the Philippines|Flag of the]] '''[[Philippines|Biak na Bato]]''' || |- | [[File:Flag of the Philippines (1943-1945).svg|border|100px]] || 1943–1945 || [[Flag of the Philippines|Flag of the]] '''[[Philippines]]''' || |- | [[File:Flag of the Philippines (1946-1998).svg|border|100px]] || 1946–1985, 1986–1998 || [[Flag of the Philippines|Flag of the]] '''[[Philippines]]''' || |- | [[File:Flag of the Philippines (1985–1986).svg|border|100px]] || 1985–1986 || [[Flag of the Philippines|Flag of the]] '''[[Philippines]]''' || |- | [[File:Flag of the Qing Dynasty (1862-1889).svg|border|100px]] || 1862–1889 || [[Flag of the Qing dynasty|Flag of the]] '''[[Qing dynasty]]''' || |- | [[File:Flag of the Qing Dynasty (1889-1912).svg|border|100px]] || 1889–1912 || Flag of the '''Qing dynasty''' || |- | [[File:Flag of the Russian Empire (black-yellow-white).svg|border|100px]] || 1858–1883 || [[Flag of Russia|Flag of the]] '''[[Russian Empire]]''' || |- | [[File:Flag of Russia (1918).svg|border|100px]] || 1918 || [[Flag of the Russian Soviet Federative Socialist Republic|Flag of the]] '''[[Russian Soviet Republic]]''' || |- | [[File:Flag of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1925).svg|border|100px]] || 1918–1922 || Flag of the '''[[Russian Socialist Federative Soviet Republic]]''' || |- | [[File:Flag of Russia (1991–1993).svg|border|100px]] || 1991–1993 || Flag of '''Russia''' || |- | [[File:Flag of Saudi Arabia (1932–1934).svg|border|100px]] || 1932–1934 || Flag of '''Saudi Arabia''' || |- | [[File:Flag of Saudi Arabia (1934–1938).svg|border|100px]] || 1934–1938 || Flag of '''Saudi Arabia''' || |- | [[File:Flag of Saudi Arabia (1938–1973).svg|border|100px]] || 1938–1973 || Flag of '''Saudi Arabia''' || |- | [[File:Flag of Sikkim (1877-1914; 1962-1967).svg|border|100px]] || 1877–1914, 1962–1967 || [[Flag of Sikkim|Flag of the]] '''[[Kingdom of Sikkim]]''' || |- | [[File:Flag of Sikkim (1914-1962).svg|border|100px]] || 1914–1962 || Flag of '''Kingdom of Sikkim''' || |- | [[File:Flag of Sikkim (1967-1975).svg|border|100px]] || 1967–1975 || Flag of the '''Kingdom of Sikkim''' || |- | [[File:Flag of the Federation of South Arabia.svg|border|100px]] || 1962–1967 || Flag of the '''[[Federation of South Arabia]]''' || |- | [[File:Flag of the Soviet Union (1922–1923).svg|border|100px]] || 1922–1923 || [[Flag of the Soviet Union|Flag of the]] '''[[Soviet Union]]''' || |- | [[File:Flag of the Soviet Union (1924).svg|border|100px]] || 1923–1924 || Flag of the '''Soviet Union''' || |- | [[File:Flag of the Soviet Union (1924-1936).svg|border|100px]] || 1924–1936 || Flag of the '''Soviet Union''' || |- | [[File:Flag of the Soviet Union (1936–1955).svg|border|100px]] || 1936–1955 || Flag of the '''Soviet Union''' || |- | [[File:Flag of the Soviet Union.svg|border|100px]] || 1955–1991 || Flag of the '''Soviet Union''' || |- | | [[File:Flag of Thailand 1855.svg|border|100px]] || 1843–1855 || [[Flag of Siam|Flag of]] [[Siam]] || |- | [[File:Flag of Kingdom of Syria (1920-03-08 to 1920-07-24).svg|border|100px]] || 1920 || Flag of the '''[[Arab Kingdom of Syria]]''' || |- | [[File:Flag of the French Mandate of Syria (1920).svg|border|100px]] || 1920 || Flag of the '''[[Mandate of Syria]]''' || |- | [[File:Flag of Syria French mandate.svg|border|100px]] || 1922–1930 || Flag of the '''[[Syrian Federation]]''' / the '''[[State of Syria]]''' || |- | [[File:Flag of Syria (1930–1958, 1961–1963).svg|border|100px]] || 1930–1958, 1961–1963 || Flag of the '''[[First Syrian Republic]]''' / the '''[[Second Syrian Republic]]''' || |- | [[File:Flag of Syria (1963–1972).svg|border|100px]] || 1963–1972 || Flag of the '''[[Ba'athist Syria|Syrian Arab Republic]]''' || |- | [[File:Flag of Syria (1972–1980).svg|border|100px]] || 1972–1980 || Flag of the '''Syrian Arab Republic''' || |- | [[File:Flag of the United Arab Republic (1958–1971), Flag of Syria (1980–2024).svg|border|100px]] || 1980–2024 || Flag of the '''Syrian Arab Republic''' || |- | [[File:Flag of the Tajik Soviet Socialist Republic (1953–1991), Flag of Tajikistan (1991–1992).svg|border|100px]] || 1991–1992 || [[Flag of the Tajik Soviet Socialist Republic|Flag of the]] '''Republic of Tajikistan''' || |- | [[File:Flag of Tibet (1916-1951).svg|border|100px]] || 1916–1951 || [[Flag of Tibet|Flag of]] ''' [[Tibet (1912-1951)|Tibet]]''' || |- | [[File:Flag of the Turkmen Soviet Socialist Republic (1974–1991), Flag of Turkmenistan (1991–1992).svg|border|100px]] || 1991–1992 || [[Flag of the Turkmen Soviet Socialist Republic|Flag of]] '''Turkmenistan''' || |- | [[File:Flag of Turkmenistan (1992–1997).svg|border|100px]] || 1992–1997 || Flag of '''Turkmenistan''' || |- | [[File:Flag of Turkmenistan (1997-2001).svg|border|100px]] || 1997–2001 || Flag of '''Turkmenistan''' || |- | [[File:Flag of Uriankhai (1918-1921).svg|border|100px]] || 1918–1921 || [[Flag of Tuva#Uryankhay Krai|Flag of]] '''[[Uryankhay Krai]]''' || |- | [[File:Flag of North Vietnam (1945-1955).svg|border|100px]] || 1945–1955 || [[Flag of North Vietnam|Flag of]] '''[[North Vietnam]]''' || |- | [[File:Flag of North Vietnam (1955-1976).svg|border|100px]] || 1955–1976 || [[Flag of North Vietnam|Flag of]] '''[[North Vietnam]]''' || |- | [[File:Flag of South Vietnam.svg|border|100px]] || 1949–1975 || [[Flag of South Vietnam|Flag of]] '''[[South Vietnam]]''' || |- | [[File:Flag of the National Liberation Front of South Vietnam, Flag of South Vietnam (1975–1976).svg|border|100px]] || 1960–1976 || [[Flag of South Vietnam|Flag of]] '''[[Provisional Revolutionary Government of the Republic of South Vietnam|South Vietnam]]''' || |- | [[File:Flag of Yemen 1918.svg|border|100px]] || 1918–1923 || [[Flag of Yemen#North Yemen|Flag of]] '''[[Mutawakkilite Kingdom of Yemen|North Yemen]]''' || |- | [[File:Flag of the Mutawakkilite Kingdom of Yemen (1918-1927).svg|border|100px]] || 1923–1927 || Flag of '''North Yemen''' || |- | [[File:Flag of the Mutawakkilite Kingdom of Yemen.svg|border|100px]] || 1927–1962 || Flag of '''North Yemen''' || |- | [[File:Flag of the Yemen Arab Republic.svg|border|100px]] || 1962–1990 || Flag of '''North Yemen''' || |- | [[File:Flag of South Yemen.svg|border|100px]] || 1967–1990 || [[Flag of South Yemen|Flag of]] '''[[South Yemen]]''' || |} ==نوٽ== {{Cnote2|a|n=1|هي علائقو ڏکڻ قفقاز (Transcaucasian Region) جو حصو آهي، جيڪو ايشيا ۽ يورپ جي سنگم تي واقع آهي. جاگرافيائي لحاظ کان، آرمينيا مڪمل طور تي اولهه ايشيا ۾ اچي ٿو، جڏهن ته جارجيا ۽ آذربائيجان جو گهڻو حصو اولهه ايشيا ۾ آهي، پر انهن جا ڪجهه ننڍا حصا قفقاز جبلن (Caucasus Mountains) جي قطار کان اتر طرف يورپ ۾ پڻ واقع آهن.}} {{Cnote2|b|n=1|قبرص جو ٻيٽ، جنهن ۾ قبرص جي جمهوريه (Republic of Cyprus)، اتر قبرص ۽ اڪروٽيري ۽ ڊيڪيليا شامل آهن، جاگرافيائي طور تي ايشيا ۾ واقع آهي؛ اهو يورپي سرزمين جي ڀيٽ ۾ اناطوليا (ايشيائي ترڪي) جي وڌيڪ ويجهو آهي. تنهن هوندي به، قبرص جي جمهوريه يورپي يونين جي ميمبر رياست آهي.}} {{Cnote2|c|n=1|ترڪي وچ اوڀر ۽ ڏکڻ اوڀر يورپ ۾ واقع هڪ اهڙو ملڪ آهي جيڪو ٻنهي کنڊن (ايشيا ۽ يورپ) تي پکڙيل آهي. ترڪي جي علائقي جو وڏو حصو (95 سيڪڙو) اولهه ايشيا ۾ واقع آهي، جنهن کي اناطوليا چيو ويندو آهي.}} {{Cnote2|d|n=1|قزاقستان ٻنهي کنڊن (ايشيا ۽ يورپ) تي پکڙيل ملڪ آهي. قزاقستان جي علائقي جو هڪ ننڍڙو حصو اوڀر يورپ ۾ يورال جبلن (Urals) جي اولهه طرف واقع آهي.}} {{Cnote2|e|n=1|جمهوريہ چين (ROC) 1912ع کان 1949ع جي عرصي دوران چين جي تسليم ٿيل جائز حڪومت هئي. چيني گهرو ويڙهه ۾ شڪست کان پوءِ، جمهوريہ چين تائيوان جي ٻيٽ ڏانهن منتقل ٿي وئي، جتي اها اڄ به حڪومت ڪري رهي آهي. 1949ع ۾، چين جي مکيه سرزمين تي ”پيپلز ريپبلڪ آف چائنا“ (PRC) قائم ڪئي وئي. 1949ع کان وٺي، ROC ۽ PRC ٻئي سرڪاري طور تي دعويٰ ڪن ٿا ته اهي سڄي چين (بشمول تائيوان) جي واحد جائز حڪومت آهن. ان ڪري، آر او سي (ROC) جو جهنڊو 1928ع ۾ ان جي اپنائڻ واري وقت کان وٺي 1949ع تائين چين جو جائز جهنڊو رهيو، جڏهن ته 1949ع کان پوءِ ان جي حيثيت جو تعلق تائيوان جي سياسي حيثيت سان رهيو آهي.}} {{Cnote2|f|مصر گهڻي ڀاڱي آفريڪا ۾ واقع آهي، جڏهن ته سينائي جزيره نما ايشيا ۾ آهي.}} ==وڌيڪ ڏسو== * آفريڪا جا جهنڊا * انٽارڪٽڪا جي جهنڊن جي فهرست * يورپ جا جهنڊا * اوشينيا جا جهنڊا * اتر آمريڪا جا جهنڊا * ڏکڻ آمريڪا جا جهنڊا '''ايشيائي ملڪن جي جهنڊن جون فهرستون''' * افغان جهنڊن جي فهرست * چيني جهنڊن جي فهرست * هندستاني جهنڊن جي فهرست * انڊونيشيا جي جهنڊن جي فهرست * ايراني جهنڊن جي فهرست * جاپاني جهنڊن جي فهرست * ملائيشيا جي جهنڊن جي فهرست * پاڪستاني جهنڊن جي فهرست * فلسطيني جهنڊن جي فهرست * روسي جهنڊن جي فهرست * سعودي عرب جي جهنڊن جي فهرست * ترڪي جي جهنڊن جي فهرست * دنيا جي آزاد ملڪن جي جهنڊن جي فهرست ==پڻ ڏسو== ==حوالا== {{حوالا}} {{جهنڊن جو مطالعو}} {{جهنڊن جي فهرست}} [[زمرو:ايشيا جا جهنڊا| ]] [[زمرو:ايشيا|جهنڊا]] [[زمرو:جهنڊا|ايشيا]] [[زمرو:جهنڊن جون فهرستون]] [[زمرو:جهنڊن جون گيلريون]] [[زمرو:ايشيا جون تصويرون]] [[زمرو:جهنڊن جون فهرستون ۽ گيلريون|ايشيا]] gnsj3kj9ec8inn0novsibo5y9ghawoi 0 101610 404576 404568 2026-08-18T12:42:38Z Memon2025 21315 /* */ 404576 wikitext text/x-wiki محمد بن سلمان آل سعود (پيدائش 31 آگسٽ 1985) سعودي عرب جو ولي ۽ حقيقي حڪمران آهي. محمد بن سلمان سعودي عرب جو ڊپٽي وزيراعظم ۽ دفاع وارو وزير هجڻ سان گڏ سڀ کان ننڍو وزير پڻ آهي. هو دفاع، شاهي درٻار جو سربراهه ۽ آل سعود ڪائونسل جو ميمبر پڻ آهي.<ref>http://www.middleeasteye.net/news/mohammed-bin-nayef-kingpin-new-saudi-arabia-country-experts-1500997678</ref> کيس سندس پيءُ، بادشاهه سلمان جي درٻار ۾ مکيه طاقت سڏيو ويندو آهي. سال 2009ع ۾، جڏهن [[شاھہ سلمان بن عبدالعزيز|شاهه سلمان بن عبدالعزيز]] رياض جو گورنر هو، هو پنهنجي پيءُ جو خاص صلاحڪار بڻيو. جڏهن موجوده بادشاهه سال 2012ع ۾ وليعهد شهزادو بڻيو، ته سندس پٽ کي وليعهد شهزادي جي درٻار جو سربراهه بڻايو، ۽ سال 2015ع ۾، جڏهن سندس پيءُ اقتدار ۾ آيو، ته هو وزير صلاحڪار ۽ اقتصادي ۽ ترقياتي ڪائونسل جو سربراهه پڻ بڻيو. ٻين شين سان گڏ، قومي تيل ڪمپني، سعودي آرامڪو جو ڪنٽرول به کيس ملي ويو. {{Short description|Crown Prince of Saudi Arabia since 2017}} {{redirect|MbS|other uses|MBS (disambiguation)}} {{about|the Saudi Crown Prince and Prime Minister|the Bahraini prince|Mohammed bin Salman Al Khalifa}} {{Family name hatnote|lang=Arabic|[[Al Saud]]}} {{protection padlock|small=yes}} {{use British English|date=December 2021}} {{Infobox royalty | name = Mohammed bin Salman | image = الصورة الرسمية للأمير محمد بن سلمان بن عبدالعزيز آل سعود (مقصوصة).jpg | caption = Official portrait, 2016 | succession = [[Crown Prince of Saudi Arabia]] {{Infobox officeholder/office | color = #e4dcf6 | termstart = 21 June 2017 | monarch = [[Salman of Saudi Arabia|Salman]] | predecessor = [[Muhammad bin Nayef]] | successor = }} | succession1 = [[Prime Minister of Saudi Arabia]] {{Infobox officeholder/office | color = #e4dcf6 | termstart = 27 September 2022 | monarch = Salman | predecessor = [[Salman of Saudi Arabia|King Salman]] | successor = }} | succession2 = [[Prime Minister of Saudi Arabia#First deputy prime ministers of Saudi Arabia (1962–2022)|First Deputy Prime Minister of Saudi Arabia]] {{Infobox officeholder/office | termstart = 21 June 2017 | termend = 27 September 2022 | monarch = Salman | predecessor = Muhammad bin Nayef | successor = | primeminister = King Salman }} | succession3 = {{ubl|[[Crown Prince of Saudi Arabia#Deputy Crown Princes of Saudi Arabia (2014–2017)|Deputy Crown Prince of Saudi Arabia]]|[[Crown Prince of Saudi Arabia#Second Deputy Prime Ministers of Saudi Arabia (1967–2011)|Second Deputy Prime Minister]]}} {{Infobox officeholder/office | termstart = 29 April 2015 | termend = 21 June 2017 | monarch = Salman | deputy = Muhammad bin Nayef | predecessor = Muhammad bin Nayef | successor = | primeminister = King Salman }} | succession4 = [[Ministry of Defense (Saudi Arabia)|Minister of Defense]] {{Infobox officeholder/office | termstart = 23 January 2015 | termend = 27 September 2022 | monarch = Salman | primeminister = King Salman | predecessor = Salman bin Abdulaziz | successor = [[Khalid bin Salman]] }} | birth_date = {{birth date and age|1985|08|31|df=y}} | birth_place = [[Riyadh]], Saudi Arabia | spouse = {{marriage|[[Sara bint Mashour Al Saud]]|2008}} | issue = 5 | full_name = Mohammed bin Salman bin Abdulaziz bin Abdul Rahman Al Saud | house = [[Al Saud]] | father = [[Salman of Saudi Arabia]] | mother = [[Fahda bint Falah Al Hithlain]] | module = {{Infobox person | embed=yes | education = [[King Saud University]] | signature = Signature of Mohammed bin Salman.svg}} }} محمد بن سلمان آل سعود (پيدائش 31 آگسٽ 1985)، جنهن کي ”ايم بي ايس“ (MbS) جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو، سعودي عرب جي بادشاهت جو حقيقي حڪمران آهي. هو باضابطه طور تي ولي عهد ۽ وزيراعظم طور خدمتون سرانجام ڏئي رهيو آهي. هو سعودي تخت جو وارث، بادشاهه سلمان جو پٽ ۽ ملڪ جي باني ابن سعود جو پوٽو آهي. محمد، بادشاهه سلمان بن عبدالعزيز ۽ سندس ٽئين گهرواري فهدہ بنت فلاح آل حثلين جو پهريون اولاد آهي. ڪنگ سعود يونيورسٽي مان قانون جي ڊگري حاصل ڪرڻ کان پوءِ، هو 2009ع ۾ پنهنجي پيءُ جو صلاحڪار بڻيو. 2015ع ۾ پنهنجي پيءُ جي بادشاهه بڻجڻ کان پوءِ کيس نائب ولي عهد ۽ وزير دفاع مقرر ڪيو ويو، ۽ پوءِ 2017ع ۾ کيس ولي عهد جي عهدي تي ترقي ڏني وئي. محمد 2022ع ۾ پنهنجي پيءُ جي جاءِ تي وزيراعظم بڻيو. <small>2017</small>ع ۾ ولي عهد مقرر ٿيڻ کان وٺي، محمد آزاد خيال سماجي ۽ معاشي سڌارن جو سلسلو شروع ڪيو آهي. انهن ۾ مذهبي پوليس جي اختيارن کي محدود ڪري وهابي مذهبي ڌرين جي اثر کي گهٽائڻ ۽ عورتن جي حقن کي بهتر بڻائڻ؛ جهڙوڪ <small>2018</small>ع ۾ عورت ڊرائيورن تي پابندي ختم ڪرڻ ۽ <small>2019</small>ع ۾ مردن جي سرپرستي واري نظام کي ڪمزور ڪرڻ شامل آهن. سندس حڪومت دهشت گردي جي الزامن هيٺ عورتن جي حقن لاءِ ڪم ڪندڙ ڪارڪنن کي قيد ڪرڻ جو سلسلو جاري رکيو آهي.<ref>{{Cite journal |date=2026 |title=How Authoritarians Exploit Gender |url=https://muse.jhu.edu/pub/1/article/977952 |journal=Journal of Democracy |quote=In the Middle East, Saudi Arabia's Crown Prince Mohammed bin Salman ('''MBS''') has emerged as an autocrat who likes to paint himself as a gender-equality champion... Rebranding the government, not responding to the citizenry, appears to have been the main point of letting Saudi women get behind the wheel. Genderwashing is an example of what the late political scientist Joseph Nye called "soft power." It is exerted not through coercion or payments (those are examples of "hard power"), but through the ability to attract audiences with rhetoric and specific types of policies.}}</ref><ref>{{Cite web |author1=Hande Atay Alam |author2=Radina Gigova|date=2 May 2024 |title=Saudi women's rights activist sentenced to 11 years in jail, rights groups say |url=https://edition.cnn.com/2024/05/02/middleeast/saudi-womens-rights-activist-sentenced-intl/index.html |website=CNN |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |last1=Kalin |first1=Stephen |last2=Said |first2=Summer |date=28 December 2020 |title=Saudi Women's Rights Activist Sentenced to Nearly Six Years in Prison |url=https://www.wsj.com/articles/saudi-womens-rights-activist-convicted-by-terrorism-court-11609168687 |work=[[The Wall Street Journal]] |language=en-US |issn=0099-9660}}</ref> سندس "سعودي ويزن <small>2030</small>" پروگرام جو مقصد ٽيڪنالاجي، سياحت، راندين ۽ ناڪام ٿيل ميگا پروجيڪٽ "نيوم" (<small>Neom</small> <small>City</small>)<ref>{{Cite web |title=IMF Staff Country Reports Volume 2023 Issue 323: Saudi Arabia: 2023 Article IV Consultation-Press Release; Staff Report; and Informational Annex (2023) |url=https://www.elibrary.imf.org/view/journals/002/2023/323/002.2023.issue-323-en.xml |access-date=2 July 2024 |website=IMF eLibrary |language=en}}</ref> جهڙن شعبن ۾ سيڙپڪاري ذريعي سعودي معيشت جو تيل تي دارومدار گهٽائڻ آهي، جيتوڻيڪ معيشت اڃا تائين وڏي پيماني تي تيل تي ئي ڀاڙي ٿي.<ref name=":02">{{Cite journal |date=17 August 2022 |title=Saudi Arabia: Selected Issues |url=https://www.elibrary.imf.org/view/journals/002/2022/275/article-A001-en.xml |journal=IMF Staff Country Reports |language=en |volume=2022 |issue=275 |doi=10.5089/9798400217548.002.A001 |doi-broken-date=12 July 2025}}</ref> محمد بن سلمان جي قيادت ۾، سعودي عرب هڪ اهڙي پرڏيهي پاليسي اختيار ڪئي آهي جنهن جو مقصد ملڪ جي علائقائي ۽ بين الاقوامي اثر کي وڌائڻ ۽ وڌيڪ پرڏيهي سيڙپڪاري کي راغب ڪرڻ آهي. بادشاهت روس سان توانائي جي پاليسي ۾ هم آهنگي پيدا ڪئي، چين سان لاڳاپا مضبوط ڪيا، آمريڪا جو هڪ اهم ”غير-نيٽو“ (<small>non</small>-<small>NATO</small>) اتحادي بڻيو ۽ آفريڪا، ڏکڻ آمريڪا ۽ ايشيا ۾ اڀرندڙ معيشتن ۽ علائقائي طاقتن سان سفارتي ۽ تجارتي لاڳاپا وڌايا. <ref name=":11">[https://www.crisisgroup.org/middle-east-north-africa/gulf-and-arabian-peninsula/saudi-arabia/understanding-saudi-arabias Understanding Saudi Arabia's Recalibrated Foreign Policy] | Crisis Group</ref> محمد يمن ۾ سعودي قيادت هيٺ ڪيل فوجي مداخلت جو بنيادي رٿيندڙ هو ۽ قطر سان سفارتي بحران کي وڌائڻ، ڪئناڊا سان سال <small>2018</small>ع واري سفارتي تڪرار ۽ گڏوگڏ ايران سان <small>2026</small>ع واري جنگ جي اهم محرڪن مان هڪ هجڻ ۾ ملوث رهيو آهي.<ref>{{Cite news |date=2026-03-24 |title=Saudi Prince Is Said to Push Trump to Continue Iran War in Recent Calls |url=https://www.nytimes.com/2026/03/24/us/politics/saudi-prince-iran-trump.html |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> محمد هڪ آمرانه حڪومت جي قيادت ڪري ٿو. جن ماڻهن کي سياسي اختلاف رکندڙ يا مخالف سمجهيو وڃي ٿو، انهن کي قيد، تشدد ۽ موت جي سزا سميت مختلف طريقن سان منظم انداز ۾ دٻايو وڃي ٿو؛ ان ۾ آن لائن تنقيد ڪرڻ وارا ماڻهو به شامل آهن.<ref>{{Cite news |last=Batrawy |first=Aya |date=31 August 2023 |title=Saudi man sentenced to death for tweets in harshest verdict yet for online critics |url=https://www.npr.org/2023/08/31/1196776390/saudi-arabia-man-death-sentence-tweets |work=NPR |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |date=2023 |title=Saudi Dissident's Brother Is Sentenced to Death in Social Media Case |url=https://www.nytimes.com/2023/09/03/world/middleeast/saudi-death-sentence-social-media.html |work=New York Times}}</ref> <small>2017</small> ۽ <small>2019</small> جي وچ ۾، هن ڪرپشن خلاف مهم جي آڙ ۾ سعودي عرب جي سياسي ۽ معاشي اشرافيه جي صفائي جو عمل هلايو، <ref name=":13">{{cite news |last=Whitehead |first=Jacob |date=24 April 2025 |title=Special report: Turki Al-Sheikh and the two sides of boxing's new king |url=https://www.nytimes.com/athletic/6298589/2025/04/25/turki-al-sheikh-boxing-saudi-arabia/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250425071441/https://www.nytimes.com/athletic/6298589/2025/04/25/turki-al-sheikh-boxing-saudi-arabia/ |archive-date=25 April 2025 |access-date=19 September 2025 |work=[[The Athletic]]}}</ref> جنهن دوران <small>800</small> بلين آمريڪي ڊالرن تائين جا اثاثا ۽ رقم ضبط ڪئي وئي ۽ سعودي سياست تي پنهنجي گرفت مضبوط ڪئي وئي. آمريڪا جي "آفس آف دي ڊائريڪٽر آف نيشنل انٽيليجنس" (<small>ODNI</small>) جي <small>2021</small> واري رپورٽ ۾ اهو نتيجو ڪڍيو ويو ته محمد ئي صحافي جمال خاشقجي جي قتل جو حڪم ڏنو هو.<ref>{{cite news |url= https://www.odni.gov/files/ODNI/documents/assessments/Assessment-Saudi-Gov-Role-in-JK-Death-20210226.pdf |publisher=[[Office of the Director of National Intelligence]] |title= Assessing the Saudi Government's Role in the Killing of Jamal Khashoggi |date=11 February 2021 |archive-url= https://web.archive.org/web/20210226180954/https://www.odni.gov/files/ODNI/documents/assessments/Assessment-Saudi-Gov-Role-in-JK-Death-20210226.pdf |archive-date= 26 February 2021}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{sister project links|d=yes|c=yes|n=no|b=no|v=no|voy=no|m=no|mw=no|wikt=no|s=no|species=no}} * {{Official website|http://houseofsaud.com/saudi-royal-family-profiles/prince-mohammed-bin-salman-al-saud/|name=Official Profile at House of Saud website}} * {{cite news|author1=Ben Hubbard|author2=Mark Mazzetti|author3=Eric Schmitt|url=https://www.nytimes.com/2017/07/18/world/middleeast/saudi-arabia-mohammed-bin-nayef-mohammed-bin-salman.html|title=Saudi King's Son Plotted Effort to Oust His Rival|work=The New York Times|date=18 July 2017}} * {{cite episode|title=The Crown Prince of Saudi Arabia|series=Frontline|series-link=Frontline (American TV program)|network=[[PBS]]|station=[[WGBH-TV|WGBH]]|date=1 October 2019|season=38|number=2|url=https://www.pbs.org/wgbh/frontline/documentary/the-crown-prince-of-saudi-arabia/|access-date=3 October 2023}} * {{C-SPAN|112871}} {{s-start}} {{s-off}} {{s-bef|rows=2|before=[[Muhammad bin Nayef Al Saud]]}} {{s-ttl|title=First Deputy Prime Minister|years=21 June 2017 – 27 September 2022}} {{s-vac}} {{s-break}} {{s-ttl|title=Second Deputy Prime Minister||years=29 April 2015 – 21 June 2017}} {{s-vac}} {{s-bef|before=[[Salman bin Abdulaziz Al Saud]]}} {{s-ttl|title=[[Minister of Defense (Saudi Arabia)|Minister of Defence]]|years=2015–2022}} {{s-aft|after=[[Khalid bin Salman Al Saud]]}} {{s-bef|before=[[Khaled al-Tuwaijri]]}} {{s-ttl|title=Chief of the Royal Court|years=2015–2022}} {{s-aft|after=Fahd bin Mohammed bin Saleh Al-Issa}} {{s-break}} {{s-bef|before=[[Salman bin Abdulaziz Al Saud]]}} {{s-ttl|title=[[Prime Minister of Saudi Arabia]]|years=2022–present}} {{s-inc}} {{s-roy|sa}} |- {{S-bef|rows=2|before=Muhammad bin Nayef}} {{S-ttl|title=[[Crown Prince of Saudi Arabia|Deputy Crown Prince of Saudi Arabia]]|years=2015–2017}} {{s-vac}} |- {{S-ttl|title=[[Crown Prince of Saudi Arabia]]|years=2017–present}} {{s-inc}} {{s-end}} {{Portal bar|Biography|Politics|Saudi Arabia|Royalty|Islam}}{{Saudi Crown Princes|state=collapsed}} {{Current heirs of monarchies|state=collapsed}}{{List of Current Heads of Government of G20}}{{Current heads of government}}{{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Mohammed Salman}} [[زمرو:محمد بن سلمان| ]] [[زمرو:آل سعود]] [[زمرو:سعودي عرب جا ولي عهد]] [[زمرو:سعودي عرب جا وزيراعظم]] [[زمرو:سعودي عرب جا سياستدان]] [[زمرو:شاهه سلمان بن عبدالعزيز آل سعود جا پٽ]] [[زمرو:1985ع جون پيدائشون]] [[زمرو:جيئرا ماڻهو]] [[زمرو:وڊيو ڪلپس تي مشتمل مضمون]] [[زمرو:ايڪيهين صدي جا عرب سياستدان]] [[زمرو:نشان پاڪستان ماڻيندڙ پرڏيهي شخصيتون]] [[زمرو:سعودي عرب جي شاهه سلمان جا ٻار]] [[زمرو:سعودي عرب جا دفاعي وزير]] [[زمرو:سعودي عرب جا نائب وزيراعظم]] [[زمرو:آل حسين بن علي آرڊر حاصل ڪندڙ]] [[زمرو:ڪنگ سعود يونيورسٽي جا اڳوڻا شاگرد]] [[زمرو:رياض جا رهواسي]] [[زمرو:بادشاهن جا پٽ]] [[زمرو:سعودي عرب جا عرب قومپرست]] [[زمرو:سعودي عرب جا ارب پتي]] [[زمرو:سعودي عرب جا سني مسلمان]] [[زمرو:سني حڪمران]] [[زمرو:آرڊر آف زايد حاصل ڪندڙ]] [[زمرو:نشانِ پاڪستان ماڻيندڙ پرڏيهي شخصيتون]] huzjcxgp3gbzu4qvk6pv3tsa2yc7jna 404578 404576 2026-08-18T13:06:46Z Memon2025 21315 /* */ 404578 wikitext text/x-wiki محمد بن سلمان آل سعود (پيدائش 31 آگسٽ 1985) سعودي عرب جو ولي ۽ حقيقي حڪمران آهي. محمد بن سلمان سعودي عرب جو ڊپٽي وزيراعظم ۽ دفاع وارو وزير هجڻ سان گڏ سڀ کان ننڍو وزير پڻ آهي. هو دفاع، شاهي درٻار جو سربراهه ۽ آل سعود ڪائونسل جو ميمبر پڻ آهي.<ref>http://www.middleeasteye.net/news/mohammed-bin-nayef-kingpin-new-saudi-arabia-country-experts-1500997678</ref> کيس سندس پيءُ، بادشاهه سلمان جي درٻار ۾ مکيه طاقت سڏيو ويندو آهي. سال 2009ع ۾، جڏهن [[شاھہ سلمان بن عبدالعزيز|شاهه سلمان بن عبدالعزيز]] رياض جو گورنر هو، هو پنهنجي پيءُ جو خاص صلاحڪار بڻيو. جڏهن موجوده بادشاهه سال 2012ع ۾ وليعهد شهزادو بڻيو، ته سندس پٽ کي وليعهد شهزادي جي درٻار جو سربراهه بڻايو، ۽ سال 2015ع ۾، جڏهن سندس پيءُ اقتدار ۾ آيو، ته هو وزير صلاحڪار ۽ اقتصادي ۽ ترقياتي ڪائونسل جو سربراهه پڻ بڻيو. ٻين شين سان گڏ، قومي تيل ڪمپني، سعودي آرامڪو جو ڪنٽرول به کيس ملي ويو. {{Short description|Crown Prince of Saudi Arabia since 2017}} {{redirect|MbS|other uses|MBS (disambiguation)}} {{about|the Saudi Crown Prince and Prime Minister|the Bahraini prince|Mohammed bin Salman Al Khalifa}} {{Family name hatnote|lang=Arabic|[[Al Saud]]}} {{protection padlock|small=yes}} {{use British English|date=December 2021}} {{Infobox royalty | name = محمد بن سلمان | image = الصورة الرسمية للأمير محمد بن سلمان بن عبدالعزيز آل سعود (مقصوصة).jpg | caption = سرڪاري تصوير، 2016 | succession = سعودي عرب جو ولي عهد {{Infobox officeholder/office | color = #e4dcf6 | termstart = 21 جون 2017ع | monarch = [[شاهه سلمان بن عبدالعزيز آل سعود]] | predecessor = محمد بن نايف بن عبدالعزيز آل سعود | successor = }} | succession1 = [[Prime Minister of Saudi Arabia]] {{Infobox officeholder/office | color = #e4dcf6 | termstart = 27 سيپٽمبر 2022ع | monarch = Salman | predecessor = [[شاهه سلمان بن عبدالعزيز آل سعود]] | successor = }} | succession2 = [[Prime Minister of Saudi Arabia#First deputy prime ministers of Saudi Arabia (1962–2022)|First Deputy Prime Minister of Saudi Arabia]] {{Infobox officeholder/office | termstart = 21 جون 2017ع | termend = 27 September 2022 | monarch = Salman | predecessor = محمد بن نايف بن عبدالعزيز | successor = | primeminister = [[شاهه سلمان بن عبدالعزيز آل سعود]] }} | succession3 = {{ubl|[[Crown Prince of Saudi Arabia#Deputy Crown Princes of Saudi Arabia (2014–2017)|Deputy Crown Prince of Saudi Arabia]]|[[Crown Prince of Saudi Arabia#Second Deputy Prime Ministers of Saudi Arabia (1967–2011)|Second Deputy Prime Minister]]}} {{Infobox officeholder/office | termstart = 29 April 2015 | termend = 21 جون 2017ع | monarch = Salman | deputy = محمد بن نايف بن عبدالعزيز آل سعود | predecessor = محمد بن نايف بن عبدالعزيز آل سعود | successor = | primeminister = [[شاهه سلمان بن عبدالعزيز آل سعود]] }} | succession4 = [[Ministry of Defense (Saudi Arabia)|Minister of Defense]] {{Infobox officeholder/office | termstart = 23 January 2015 | termend = 27 September 2022 | monarch = Salman | primeminister = King Salman | predecessor = Salman bin Abdulaziz | successor = [[Khalid bin Salman]] }} | birth_date = {{birth date and age|1985|08|31|df=y}} | birth_place = [[رياض]]، [[سعودي عرب]] | spouse = {{marriage|ساره بنت مشهور آل سعود|2008}} | issue = 5 | full_name = محمد بن سلمان بن عبدالعزيز آل سعود | house = آل سعود | father = [[سلمان بن عبدالعزيز آل سعود]] | mother = فهده بنت فلاح الحثلين | module = {{Infobox person | embed=yes | education = ڪنگ سعود يونيورسٽي | signature = Signature of Mohammed bin Salman.svg}} بادشاهه سلمان . * محمد بن نايف. سعودي عرب جو وزيراعظم. * * سلمان * بادشاهه سلمان. سعودي عرب جو پهريون نائب وزيراعظم. * 21 جون 2017 – 27 سيپٽمبر 2022. * سلمان * بادشاهه سلمان * محمد بن نايف. سعودي عرب جو نائب ولي عهد. ٻيو نائب وزيراعظم. 29 اپريل 2015 – 21 جون 2017. سلمان. بادشاهه سلمان. محمد بن نايف. محمد بن نايف. وزيرِ دفاع. * 23 جنوري 2015 – 27 سيپٽمبر 2022. سلمان. . * خالد بن سلمان * 31 آگسٽ 1985 (عمر 40 سال). . (شادي: 2008) * * سعودي عرب جو سلمان * * }} محمد بن سلمان آل سعود (پيدائش 31 آگسٽ 1985)، جنهن کي ”ايم بي ايس“ (MbS) جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو، سعودي عرب جي بادشاهت جو حقيقي حڪمران آهي. هو باضابطه طور تي ولي عهد ۽ وزيراعظم طور خدمتون سرانجام ڏئي رهيو آهي. هو سعودي تخت جو وارث، بادشاهه سلمان جو پٽ ۽ ملڪ جي باني ابن سعود جو پوٽو آهي. محمد، بادشاهه سلمان بن عبدالعزيز ۽ سندس ٽئين گهرواري فهدہ بنت فلاح آل حثلين جو پهريون اولاد آهي. ڪنگ سعود يونيورسٽي مان قانون جي ڊگري حاصل ڪرڻ کان پوءِ، هو 2009ع ۾ پنهنجي پيءُ جو صلاحڪار بڻيو. 2015ع ۾ پنهنجي پيءُ جي بادشاهه بڻجڻ کان پوءِ کيس نائب ولي عهد ۽ وزير دفاع مقرر ڪيو ويو، ۽ پوءِ 2017ع ۾ کيس ولي عهد جي عهدي تي ترقي ڏني وئي. محمد 2022ع ۾ پنهنجي پيءُ جي جاءِ تي وزيراعظم بڻيو. <small>2017</small>ع ۾ ولي عهد مقرر ٿيڻ کان وٺي، محمد آزاد خيال سماجي ۽ معاشي سڌارن جو سلسلو شروع ڪيو آهي. انهن ۾ مذهبي پوليس جي اختيارن کي محدود ڪري وهابي مذهبي ڌرين جي اثر کي گهٽائڻ ۽ عورتن جي حقن کي بهتر بڻائڻ؛ جهڙوڪ <small>2018</small>ع ۾ عورت ڊرائيورن تي پابندي ختم ڪرڻ ۽ <small>2019</small>ع ۾ مردن جي سرپرستي واري نظام کي ڪمزور ڪرڻ شامل آهن. سندس حڪومت دهشت گردي جي الزامن هيٺ عورتن جي حقن لاءِ ڪم ڪندڙ ڪارڪنن کي قيد ڪرڻ جو سلسلو جاري رکيو آهي.<ref>{{Cite journal |date=2026 |title=How Authoritarians Exploit Gender |url=https://muse.jhu.edu/pub/1/article/977952 |journal=Journal of Democracy |quote=In the Middle East, Saudi Arabia's Crown Prince Mohammed bin Salman ('''MBS''') has emerged as an autocrat who likes to paint himself as a gender-equality champion... Rebranding the government, not responding to the citizenry, appears to have been the main point of letting Saudi women get behind the wheel. Genderwashing is an example of what the late political scientist Joseph Nye called "soft power." It is exerted not through coercion or payments (those are examples of "hard power"), but through the ability to attract audiences with rhetoric and specific types of policies.}}</ref><ref>{{Cite web |author1=Hande Atay Alam |author2=Radina Gigova|date=2 May 2024 |title=Saudi women's rights activist sentenced to 11 years in jail, rights groups say |url=https://edition.cnn.com/2024/05/02/middleeast/saudi-womens-rights-activist-sentenced-intl/index.html |website=CNN |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |last1=Kalin |first1=Stephen |last2=Said |first2=Summer |date=28 December 2020 |title=Saudi Women's Rights Activist Sentenced to Nearly Six Years in Prison |url=https://www.wsj.com/articles/saudi-womens-rights-activist-convicted-by-terrorism-court-11609168687 |work=[[The Wall Street Journal]] |language=en-US |issn=0099-9660}}</ref> سندس "سعودي ويزن <small>2030</small>" پروگرام جو مقصد ٽيڪنالاجي، سياحت، راندين ۽ ناڪام ٿيل ميگا پروجيڪٽ "نيوم" (<small>Neom</small> <small>City</small>)<ref>{{Cite web |title=IMF Staff Country Reports Volume 2023 Issue 323: Saudi Arabia: 2023 Article IV Consultation-Press Release; Staff Report; and Informational Annex (2023) |url=https://www.elibrary.imf.org/view/journals/002/2023/323/002.2023.issue-323-en.xml |access-date=2 July 2024 |website=IMF eLibrary |language=en}}</ref> جهڙن شعبن ۾ سيڙپڪاري ذريعي سعودي معيشت جو تيل تي دارومدار گهٽائڻ آهي، جيتوڻيڪ معيشت اڃا تائين وڏي پيماني تي تيل تي ئي ڀاڙي ٿي.<ref name=":02">{{Cite journal |date=17 August 2022 |title=Saudi Arabia: Selected Issues |url=https://www.elibrary.imf.org/view/journals/002/2022/275/article-A001-en.xml |journal=IMF Staff Country Reports |language=en |volume=2022 |issue=275 |doi=10.5089/9798400217548.002.A001 |doi-broken-date=12 July 2025}}</ref> محمد بن سلمان جي قيادت ۾، سعودي عرب هڪ اهڙي پرڏيهي پاليسي اختيار ڪئي آهي جنهن جو مقصد ملڪ جي علائقائي ۽ بين الاقوامي اثر کي وڌائڻ ۽ وڌيڪ پرڏيهي سيڙپڪاري کي راغب ڪرڻ آهي. بادشاهت روس سان توانائي جي پاليسي ۾ هم آهنگي پيدا ڪئي، چين سان لاڳاپا مضبوط ڪيا، آمريڪا جو هڪ اهم ”غير-نيٽو“ (<small>non</small>-<small>NATO</small>) اتحادي بڻيو ۽ آفريڪا، ڏکڻ آمريڪا ۽ ايشيا ۾ اڀرندڙ معيشتن ۽ علائقائي طاقتن سان سفارتي ۽ تجارتي لاڳاپا وڌايا. <ref name=":11">[https://www.crisisgroup.org/middle-east-north-africa/gulf-and-arabian-peninsula/saudi-arabia/understanding-saudi-arabias Understanding Saudi Arabia's Recalibrated Foreign Policy] | Crisis Group</ref> محمد يمن ۾ سعودي قيادت هيٺ ڪيل فوجي مداخلت جو بنيادي رٿيندڙ هو ۽ قطر سان سفارتي بحران کي وڌائڻ، ڪئناڊا سان سال <small>2018</small>ع واري سفارتي تڪرار ۽ گڏوگڏ ايران سان <small>2026</small>ع واري جنگ جي اهم محرڪن مان هڪ هجڻ ۾ ملوث رهيو آهي.<ref>{{Cite news |date=2026-03-24 |title=Saudi Prince Is Said to Push Trump to Continue Iran War in Recent Calls |url=https://www.nytimes.com/2026/03/24/us/politics/saudi-prince-iran-trump.html |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> محمد هڪ آمرانه حڪومت جي قيادت ڪري ٿو. جن ماڻهن کي سياسي اختلاف رکندڙ يا مخالف سمجهيو وڃي ٿو، انهن کي قيد، تشدد ۽ موت جي سزا سميت مختلف طريقن سان منظم انداز ۾ دٻايو وڃي ٿو؛ ان ۾ آن لائن تنقيد ڪرڻ وارا ماڻهو به شامل آهن.<ref>{{Cite news |last=Batrawy |first=Aya |date=31 August 2023 |title=Saudi man sentenced to death for tweets in harshest verdict yet for online critics |url=https://www.npr.org/2023/08/31/1196776390/saudi-arabia-man-death-sentence-tweets |work=NPR |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |date=2023 |title=Saudi Dissident's Brother Is Sentenced to Death in Social Media Case |url=https://www.nytimes.com/2023/09/03/world/middleeast/saudi-death-sentence-social-media.html |work=New York Times}}</ref> <small>2017</small> ۽ <small>2019</small> جي وچ ۾، هن ڪرپشن خلاف مهم جي آڙ ۾ سعودي عرب جي سياسي ۽ معاشي اشرافيه جي صفائي جو عمل هلايو، <ref name=":13">{{cite news |last=Whitehead |first=Jacob |date=24 April 2025 |title=Special report: Turki Al-Sheikh and the two sides of boxing's new king |url=https://www.nytimes.com/athletic/6298589/2025/04/25/turki-al-sheikh-boxing-saudi-arabia/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250425071441/https://www.nytimes.com/athletic/6298589/2025/04/25/turki-al-sheikh-boxing-saudi-arabia/ |archive-date=25 April 2025 |access-date=19 September 2025 |work=[[The Athletic]]}}</ref> جنهن دوران <small>800</small> بلين آمريڪي ڊالرن تائين جا اثاثا ۽ رقم ضبط ڪئي وئي ۽ سعودي سياست تي پنهنجي گرفت مضبوط ڪئي وئي. آمريڪا جي "آفس آف دي ڊائريڪٽر آف نيشنل انٽيليجنس" (<small>ODNI</small>) جي <small>2021</small> واري رپورٽ ۾ اهو نتيجو ڪڍيو ويو ته محمد ئي صحافي جمال خاشقجي جي قتل جو حڪم ڏنو هو.<ref>{{cite news |url= https://www.odni.gov/files/ODNI/documents/assessments/Assessment-Saudi-Gov-Role-in-JK-Death-20210226.pdf |publisher=[[Office of the Director of National Intelligence]] |title= Assessing the Saudi Government's Role in the Killing of Jamal Khashoggi |date=11 February 2021 |archive-url= https://web.archive.org/web/20210226180954/https://www.odni.gov/files/ODNI/documents/assessments/Assessment-Saudi-Gov-Role-in-JK-Death-20210226.pdf |archive-date= 26 February 2021}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{sister project links|d=yes|c=yes|n=no|b=no|v=no|voy=no|m=no|mw=no|wikt=no|s=no|species=no}} * {{Official website|http://houseofsaud.com/saudi-royal-family-profiles/prince-mohammed-bin-salman-al-saud/|name=Official Profile at House of Saud website}} * {{cite news|author1=Ben Hubbard|author2=Mark Mazzetti|author3=Eric Schmitt|url=https://www.nytimes.com/2017/07/18/world/middleeast/saudi-arabia-mohammed-bin-nayef-mohammed-bin-salman.html|title=Saudi King's Son Plotted Effort to Oust His Rival|work=The New York Times|date=18 July 2017}} * {{cite episode|title=The Crown Prince of Saudi Arabia|series=Frontline|series-link=Frontline (American TV program)|network=[[PBS]]|station=[[WGBH-TV|WGBH]]|date=1 October 2019|season=38|number=2|url=https://www.pbs.org/wgbh/frontline/documentary/the-crown-prince-of-saudi-arabia/|access-date=3 October 2023}} * {{C-SPAN|112871}} {{s-start}} {{s-off}} {{s-bef|rows=2|before=[[Muhammad bin Nayef Al Saud]]}} {{s-ttl|title=First Deputy Prime Minister|years=21 June 2017 – 27 September 2022}} {{s-vac}} {{s-break}} {{s-ttl|title=Second Deputy Prime Minister||years=29 April 2015 – 21 June 2017}} {{s-vac}} {{s-bef|before=[[Salman bin Abdulaziz Al Saud]]}} {{s-ttl|title=[[Minister of Defense (Saudi Arabia)|Minister of Defence]]|years=2015–2022}} {{s-aft|after=[[Khalid bin Salman Al Saud]]}} {{s-bef|before=[[Khaled al-Tuwaijri]]}} {{s-ttl|title=Chief of the Royal Court|years=2015–2022}} {{s-aft|after=Fahd bin Mohammed bin Saleh Al-Issa}} {{s-break}} {{s-bef|before=[[Salman bin Abdulaziz Al Saud]]}} {{s-ttl|title=[[Prime Minister of Saudi Arabia]]|years=2022–present}} {{s-inc}} {{s-roy|sa}} |- {{S-bef|rows=2|before=Muhammad bin Nayef}} {{S-ttl|title=[[Crown Prince of Saudi Arabia|Deputy Crown Prince of Saudi Arabia]]|years=2015–2017}} {{s-vac}} |- {{S-ttl|title=[[Crown Prince of Saudi Arabia]]|years=2017–present}} {{s-inc}} {{s-end}} {{Portal bar|Biography|Politics|Saudi Arabia|Royalty|Islam}}{{Saudi Crown Princes|state=collapsed}} {{Current heirs of monarchies|state=collapsed}}{{List of Current Heads of Government of G20}}{{Current heads of government}}{{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Mohammed Salman}} [[زمرو:محمد بن سلمان| ]] [[زمرو:آل سعود]] [[زمرو:سعودي عرب جا ولي عهد]] [[زمرو:سعودي عرب جا وزيراعظم]] [[زمرو:سعودي عرب جا سياستدان]] [[زمرو:شاهه سلمان بن عبدالعزيز آل سعود جا پٽ]] [[زمرو:1985ع جون پيدائشون]] [[زمرو:جيئرا ماڻهو]] [[زمرو:وڊيو ڪلپس تي مشتمل مضمون]] [[زمرو:ايڪيهين صدي جا عرب سياستدان]] [[زمرو:نشان پاڪستان ماڻيندڙ پرڏيهي شخصيتون]] [[زمرو:سعودي عرب جي شاهه سلمان جا ٻار]] [[زمرو:سعودي عرب جا دفاعي وزير]] [[زمرو:سعودي عرب جا نائب وزيراعظم]] [[زمرو:آل حسين بن علي آرڊر حاصل ڪندڙ]] [[زمرو:ڪنگ سعود يونيورسٽي جا اڳوڻا شاگرد]] [[زمرو:رياض جا رهواسي]] [[زمرو:بادشاهن جا پٽ]] [[زمرو:سعودي عرب جا عرب قومپرست]] [[زمرو:سعودي عرب جا ارب پتي]] [[زمرو:سعودي عرب جا سني مسلمان]] [[زمرو:سني حڪمران]] [[زمرو:آرڊر آف زايد حاصل ڪندڙ]] [[زمرو:نشانِ پاڪستان ماڻيندڙ پرڏيهي شخصيتون]] 5fggpe3j123ul6mx08nw6dehgez98um 404579 404578 2026-08-18T13:11:54Z Memon2025 21315 404579 wikitext text/x-wiki {{Short description|Crown Prince of Saudi Arabia since 2017}} {{Family name hatnote|lang=Arabic|آل سعود}} {{protection padlock|small=yes}} {{use British English|date=December 2021}} {{Infobox royalty | name = محمد بن سلمان | image = الصورة الرسمية للأمير محمد بن سلمان بن عبدالعزيز آل سعود (مقصوصة).jpg | caption = سرڪاري تصوير، 2016 | succession = سعودي عرب جو ولي عهد {{Infobox officeholder/office | color = #e4dcf6 | termstart = 21 جون 2017ع | monarch = [[شاهه سلمان بن عبدالعزيز آل سعود]] | predecessor = محمد بن نايف بن عبدالعزيز آل سعود | successor = }} | succession1 = سعودي عرب جو وزيراعظم {{Infobox officeholder/office | color = #e4dcf6 | termstart = 27 سيپٽمبر 2022ع | monarch = Salman | predecessor = [[شاهه سلمان بن عبدالعزيز آل سعود]] | successor = }} | succession2 = سعودي عرب جو پهريون نائب وزيراعظم {{Infobox officeholder/office | termstart = 21 جون 2017ع | termend = 27 September 2022 | monarch = Salman | predecessor = محمد بن نايف بن عبدالعزيز | successor = | primeminister = [[شاهه سلمان بن عبدالعزيز آل سعود]] }} | succession3 = {{ubl|[[Crown Prince of Saudi Arabia#Deputy Crown Princes of Saudi Arabia (2014–2017)|Deputy Crown Prince of Saudi Arabia]]|[[Crown Prince of Saudi Arabia#Second Deputy Prime Ministers of Saudi Arabia (1967–2011)|Second Deputy Prime Minister]]}} {{Infobox officeholder/office | termstart = 29 April 2015 | termend = 21 جون 2017ع | monarch = Salman | deputy = محمد بن نايف بن عبدالعزيز آل سعود | predecessor = محمد بن نايف بن عبدالعزيز آل سعود | successor = | primeminister = [[شاهه سلمان بن عبدالعزيز آل سعود]] }} | succession4 = [[Ministry of Defense (Saudi Arabia)|Minister of Defense]] {{Infobox officeholder/office | termstart = 23 January 2015 | termend = 27 September 2022 | monarch = Salman | primeminister = King Salman | predecessor = Salman bin Abdulaziz | successor = [[Khalid bin Salman]] }} | birth_date = {{birth date and age|1985|08|31|df=y}} | birth_place = [[رياض]]، [[سعودي عرب]] | spouse = {{marriage|ساره بنت مشهور آل سعود|2008}} | issue = 5 | full_name = محمد بن سلمان بن عبدالعزيز آل سعود | house = آل سعود | father = [[سلمان بن عبدالعزيز آل سعود]] | mother = فهده بنت فلاح الحثلين | module = {{Infobox person | embed=yes | education = ڪنگ سعود يونيورسٽي | signature = Signature of Mohammed bin Salman.svg}} بادشاهه سلمان . * محمد بن نايف. . * * سلمان * بادشاهه سلمان. . * 21 جون 2017 – 27 سيپٽمبر 2022. * سلمان * بادشاهه سلمان * محمد بن نايف. سعودي عرب جو نائب ولي عهد. ٻيو نائب وزيراعظم. 29 اپريل 2015 – 21 جون 2017. سلمان. بادشاهه سلمان. محمد بن نايف. محمد بن نايف. وزيرِ دفاع. * 23 جنوري 2015 – 27 سيپٽمبر 2022. سلمان. . * خالد بن سلمان * 31 آگسٽ 1985 (عمر 40 سال). . (شادي: 2008) * * سعودي عرب جو سلمان * * }} '''محمد بن سلمان آل سعود''' (پيدائش 31 آگسٽ 1985) سعودي عرب جو ولي ۽ حقيقي حڪمران آهي. محمد بن سلمان سعودي عرب جو ڊپٽي وزيراعظم ۽ دفاع وارو وزير هجڻ سان گڏ سڀ کان ننڍو وزير پڻ آهي. هو دفاع، شاهي درٻار جو سربراهه ۽ آل سعود ڪائونسل جو ميمبر پڻ آهي.<ref>http://www.middleeasteye.net/news/mohammed-bin-nayef-kingpin-new-saudi-arabia-country-experts-1500997678</ref> کيس سندس پيءُ، بادشاهه سلمان جي درٻار ۾ مکيه طاقت سڏيو ويندو آهي. سال 2009ع ۾، جڏهن [[شاھہ سلمان بن عبدالعزيز|شاهه سلمان بن عبدالعزيز]] رياض جو گورنر هو، هو پنهنجي پيءُ جو خاص صلاحڪار بڻيو. جڏهن موجوده بادشاهه سال 2012ع ۾ وليعهد شهزادو بڻيو، ته سندس پٽ کي وليعهد شهزادي جي درٻار جو سربراهه بڻايو، ۽ سال 2015ع ۾، جڏهن سندس پيءُ اقتدار ۾ آيو، ته هو وزير صلاحڪار ۽ اقتصادي ۽ ترقياتي ڪائونسل جو سربراهه پڻ بڻيو. ٻين شين سان گڏ، قومي تيل ڪمپني، سعودي آرامڪو جو ڪنٽرول به کيس ملي ويو. محمد بن سلمان آل سعود (پيدائش 31 آگسٽ 1985)، جنهن کي ”ايم بي ايس“ (MbS) جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو، سعودي عرب جي بادشاهت جو حقيقي حڪمران آهي. هو باضابطه طور تي ولي عهد ۽ وزيراعظم طور خدمتون سرانجام ڏئي رهيو آهي. هو سعودي تخت جو وارث، بادشاهه سلمان جو پٽ ۽ ملڪ جي باني ابن سعود جو پوٽو آهي. محمد، بادشاهه سلمان بن عبدالعزيز ۽ سندس ٽئين گهرواري فهدہ بنت فلاح آل حثلين جو پهريون اولاد آهي. ڪنگ سعود يونيورسٽي مان قانون جي ڊگري حاصل ڪرڻ کان پوءِ، هو 2009ع ۾ پنهنجي پيءُ جو صلاحڪار بڻيو. 2015ع ۾ پنهنجي پيءُ جي بادشاهه بڻجڻ کان پوءِ کيس نائب ولي عهد ۽ وزير دفاع مقرر ڪيو ويو، ۽ پوءِ 2017ع ۾ کيس ولي عهد جي عهدي تي ترقي ڏني وئي. محمد 2022ع ۾ پنهنجي پيءُ جي جاءِ تي وزيراعظم بڻيو. <small>2017</small>ع ۾ ولي عهد مقرر ٿيڻ کان وٺي، محمد آزاد خيال سماجي ۽ معاشي سڌارن جو سلسلو شروع ڪيو آهي. انهن ۾ مذهبي پوليس جي اختيارن کي محدود ڪري وهابي مذهبي ڌرين جي اثر کي گهٽائڻ ۽ عورتن جي حقن کي بهتر بڻائڻ؛ جهڙوڪ <small>2018</small>ع ۾ عورت ڊرائيورن تي پابندي ختم ڪرڻ ۽ <small>2019</small>ع ۾ مردن جي سرپرستي واري نظام کي ڪمزور ڪرڻ شامل آهن. سندس حڪومت دهشت گردي جي الزامن هيٺ عورتن جي حقن لاءِ ڪم ڪندڙ ڪارڪنن کي قيد ڪرڻ جو سلسلو جاري رکيو آهي.<ref>{{Cite journal |date=2026 |title=How Authoritarians Exploit Gender |url=https://muse.jhu.edu/pub/1/article/977952 |journal=Journal of Democracy |quote=In the Middle East, Saudi Arabia's Crown Prince Mohammed bin Salman ('''MBS''') has emerged as an autocrat who likes to paint himself as a gender-equality champion... Rebranding the government, not responding to the citizenry, appears to have been the main point of letting Saudi women get behind the wheel. Genderwashing is an example of what the late political scientist Joseph Nye called "soft power." It is exerted not through coercion or payments (those are examples of "hard power"), but through the ability to attract audiences with rhetoric and specific types of policies.}}</ref><ref>{{Cite web |author1=Hande Atay Alam |author2=Radina Gigova|date=2 May 2024 |title=Saudi women's rights activist sentenced to 11 years in jail, rights groups say |url=https://edition.cnn.com/2024/05/02/middleeast/saudi-womens-rights-activist-sentenced-intl/index.html |website=CNN |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |last1=Kalin |first1=Stephen |last2=Said |first2=Summer |date=28 December 2020 |title=Saudi Women's Rights Activist Sentenced to Nearly Six Years in Prison |url=https://www.wsj.com/articles/saudi-womens-rights-activist-convicted-by-terrorism-court-11609168687 |work=[[The Wall Street Journal]] |language=en-US |issn=0099-9660}}</ref> سندس "سعودي ويزن <small>2030</small>" پروگرام جو مقصد ٽيڪنالاجي، سياحت، راندين ۽ ناڪام ٿيل ميگا پروجيڪٽ "نيوم" (<small>Neom</small> <small>City</small>)<ref>{{Cite web |title=IMF Staff Country Reports Volume 2023 Issue 323: Saudi Arabia: 2023 Article IV Consultation-Press Release; Staff Report; and Informational Annex (2023) |url=https://www.elibrary.imf.org/view/journals/002/2023/323/002.2023.issue-323-en.xml |access-date=2 July 2024 |website=IMF eLibrary |language=en}}</ref> جهڙن شعبن ۾ سيڙپڪاري ذريعي سعودي معيشت جو تيل تي دارومدار گهٽائڻ آهي، جيتوڻيڪ معيشت اڃا تائين وڏي پيماني تي تيل تي ئي ڀاڙي ٿي.<ref name=":02">{{Cite journal |date=17 August 2022 |title=Saudi Arabia: Selected Issues |url=https://www.elibrary.imf.org/view/journals/002/2022/275/article-A001-en.xml |journal=IMF Staff Country Reports |language=en |volume=2022 |issue=275 |doi=10.5089/9798400217548.002.A001 |doi-broken-date=12 July 2025}}</ref> محمد بن سلمان جي قيادت ۾، سعودي عرب هڪ اهڙي پرڏيهي پاليسي اختيار ڪئي آهي جنهن جو مقصد ملڪ جي علائقائي ۽ بين الاقوامي اثر کي وڌائڻ ۽ وڌيڪ پرڏيهي سيڙپڪاري کي راغب ڪرڻ آهي. بادشاهت روس سان توانائي جي پاليسي ۾ هم آهنگي پيدا ڪئي، چين سان لاڳاپا مضبوط ڪيا، آمريڪا جو هڪ اهم ”غير-نيٽو“ (<small>non</small>-<small>NATO</small>) اتحادي بڻيو ۽ آفريڪا، ڏکڻ آمريڪا ۽ ايشيا ۾ اڀرندڙ معيشتن ۽ علائقائي طاقتن سان سفارتي ۽ تجارتي لاڳاپا وڌايا. <ref name=":11">[https://www.crisisgroup.org/middle-east-north-africa/gulf-and-arabian-peninsula/saudi-arabia/understanding-saudi-arabias Understanding Saudi Arabia's Recalibrated Foreign Policy] | Crisis Group</ref> محمد يمن ۾ سعودي قيادت هيٺ ڪيل فوجي مداخلت جو بنيادي رٿيندڙ هو ۽ قطر سان سفارتي بحران کي وڌائڻ، ڪئناڊا سان سال <small>2018</small>ع واري سفارتي تڪرار ۽ گڏوگڏ ايران سان <small>2026</small>ع واري جنگ جي اهم محرڪن مان هڪ هجڻ ۾ ملوث رهيو آهي.<ref>{{Cite news |date=2026-03-24 |title=Saudi Prince Is Said to Push Trump to Continue Iran War in Recent Calls |url=https://www.nytimes.com/2026/03/24/us/politics/saudi-prince-iran-trump.html |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> محمد هڪ آمرانه حڪومت جي قيادت ڪري ٿو. جن ماڻهن کي سياسي اختلاف رکندڙ يا مخالف سمجهيو وڃي ٿو، انهن کي قيد، تشدد ۽ موت جي سزا سميت مختلف طريقن سان منظم انداز ۾ دٻايو وڃي ٿو؛ ان ۾ آن لائن تنقيد ڪرڻ وارا ماڻهو به شامل آهن.<ref>{{Cite news |last=Batrawy |first=Aya |date=31 August 2023 |title=Saudi man sentenced to death for tweets in harshest verdict yet for online critics |url=https://www.npr.org/2023/08/31/1196776390/saudi-arabia-man-death-sentence-tweets |work=NPR |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |date=2023 |title=Saudi Dissident's Brother Is Sentenced to Death in Social Media Case |url=https://www.nytimes.com/2023/09/03/world/middleeast/saudi-death-sentence-social-media.html |work=New York Times}}</ref> <small>2017</small> ۽ <small>2019</small> جي وچ ۾، هن ڪرپشن خلاف مهم جي آڙ ۾ سعودي عرب جي سياسي ۽ معاشي اشرافيه جي صفائي جو عمل هلايو، <ref name=":13">{{cite news |last=Whitehead |first=Jacob |date=24 April 2025 |title=Special report: Turki Al-Sheikh and the two sides of boxing's new king |url=https://www.nytimes.com/athletic/6298589/2025/04/25/turki-al-sheikh-boxing-saudi-arabia/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250425071441/https://www.nytimes.com/athletic/6298589/2025/04/25/turki-al-sheikh-boxing-saudi-arabia/ |archive-date=25 April 2025 |access-date=19 September 2025 |work=[[The Athletic]]}}</ref> جنهن دوران <small>800</small> بلين آمريڪي ڊالرن تائين جا اثاثا ۽ رقم ضبط ڪئي وئي ۽ سعودي سياست تي پنهنجي گرفت مضبوط ڪئي وئي. آمريڪا جي "آفس آف دي ڊائريڪٽر آف نيشنل انٽيليجنس" (<small>ODNI</small>) جي <small>2021</small> واري رپورٽ ۾ اهو نتيجو ڪڍيو ويو ته محمد ئي صحافي جمال خاشقجي جي قتل جو حڪم ڏنو هو.<ref>{{cite news |url= https://www.odni.gov/files/ODNI/documents/assessments/Assessment-Saudi-Gov-Role-in-JK-Death-20210226.pdf |publisher=[[Office of the Director of National Intelligence]] |title= Assessing the Saudi Government's Role in the Killing of Jamal Khashoggi |date=11 February 2021 |archive-url= https://web.archive.org/web/20210226180954/https://www.odni.gov/files/ODNI/documents/assessments/Assessment-Saudi-Gov-Role-in-JK-Death-20210226.pdf |archive-date= 26 February 2021}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{sister project links|d=yes|c=yes|n=no|b=no|v=no|voy=no|m=no|mw=no|wikt=no|s=no|species=no}} * {{Official website|http://houseofsaud.com/saudi-royal-family-profiles/prince-mohammed-bin-salman-al-saud/|name=Official Profile at House of Saud website}} * {{cite news|author1=Ben Hubbard|author2=Mark Mazzetti|author3=Eric Schmitt|url=https://www.nytimes.com/2017/07/18/world/middleeast/saudi-arabia-mohammed-bin-nayef-mohammed-bin-salman.html|title=Saudi King's Son Plotted Effort to Oust His Rival|work=The New York Times|date=18 July 2017}} * {{cite episode|title=The Crown Prince of Saudi Arabia|series=Frontline|series-link=Frontline (American TV program)|network=[[PBS]]|station=[[WGBH-TV|WGBH]]|date=1 October 2019|season=38|number=2|url=https://www.pbs.org/wgbh/frontline/documentary/the-crown-prince-of-saudi-arabia/|access-date=3 October 2023}} * {{C-SPAN|112871}} {{s-start}} {{s-off}} {{s-bef|rows=2|before=[[Muhammad bin Nayef Al Saud]]}} {{s-ttl|title=First Deputy Prime Minister|years=21 June 2017 – 27 September 2022}} {{s-vac}} {{s-break}} {{s-ttl|title=Second Deputy Prime Minister||years=29 April 2015 – 21 June 2017}} {{s-vac}} {{s-bef|before=[[Salman bin Abdulaziz Al Saud]]}} {{s-ttl|title=[[Minister of Defense (Saudi Arabia)|Minister of Defence]]|years=2015–2022}} {{s-aft|after=[[Khalid bin Salman Al Saud]]}} {{s-bef|before=[[Khaled al-Tuwaijri]]}} {{s-ttl|title=Chief of the Royal Court|years=2015–2022}} {{s-aft|after=Fahd bin Mohammed bin Saleh Al-Issa}} {{s-break}} {{s-bef|before=[[Salman bin Abdulaziz Al Saud]]}} {{s-ttl|title=[[Prime Minister of Saudi Arabia]]|years=2022–present}} {{s-inc}} {{s-roy|sa}} |- {{S-bef|rows=2|before=Muhammad bin Nayef}} {{S-ttl|title=[[Crown Prince of Saudi Arabia|Deputy Crown Prince of Saudi Arabia]]|years=2015–2017}} {{s-vac}} |- {{S-ttl|title=[[Crown Prince of Saudi Arabia]]|years=2017–present}} {{s-inc}} {{s-end}} {{Portal bar|Biography|Politics|Saudi Arabia|Royalty|Islam}}{{Saudi Crown Princes|state=collapsed}} {{Current heirs of monarchies|state=collapsed}}{{List of Current Heads of Government of G20}}{{Current heads of government}}{{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Mohammed Salman}} [[زمرو:محمد بن سلمان| ]] [[زمرو:آل سعود]] [[زمرو:سعودي عرب جا ولي عهد]] [[زمرو:سعودي عرب جا وزيراعظم]] [[زمرو:سعودي عرب جا سياستدان]] [[زمرو:شاهه سلمان بن عبدالعزيز آل سعود جا پٽ]] [[زمرو:1985ع جون پيدائشون]] [[زمرو:جيئرا ماڻهو]] [[زمرو:وڊيو ڪلپس تي مشتمل مضمون]] [[زمرو:ايڪيهين صدي جا عرب سياستدان]] [[زمرو:نشان پاڪستان ماڻيندڙ پرڏيهي شخصيتون]] [[زمرو:سعودي عرب جي شاهه سلمان جا ٻار]] [[زمرو:سعودي عرب جا دفاعي وزير]] [[زمرو:سعودي عرب جا نائب وزيراعظم]] [[زمرو:آل حسين بن علي آرڊر حاصل ڪندڙ]] [[زمرو:ڪنگ سعود يونيورسٽي جا اڳوڻا شاگرد]] [[زمرو:رياض جا رهواسي]] [[زمرو:بادشاهن جا پٽ]] [[زمرو:سعودي عرب جا عرب قومپرست]] [[زمرو:سعودي عرب جا ارب پتي]] [[زمرو:سعودي عرب جا سني مسلمان]] [[زمرو:سني حڪمران]] [[زمرو:آرڊر آف زايد حاصل ڪندڙ]] [[زمرو:نشانِ پاڪستان ماڻيندڙ پرڏيهي شخصيتون]] g79x8k6i0l362rkkbt3td3zsc9n8pe0 404603 404579 2026-08-18T15:16:54Z Memon2025 21315 /* */ 404603 wikitext text/x-wiki {{Short description|Crown Prince of Saudi Arabia since 2017}} {{Family name hatnote|lang=Arabic|آل سعود}} {{protection padlock|small=yes}} {{use British English|date=December 2021}} {{Infobox royalty | name = محمد بن سلمان | image = الصورة الرسمية للأمير محمد بن سلمان بن عبدالعزيز آل سعود (مقصوصة).jpg | caption = سرڪاري تصوير، 2016 | succession = سعودي عرب جو ولي عهد {{Infobox officeholder/office | color = #e4dcf6 | termstart = 21 جون 2017ع | monarch = [[شاھہ سلمان بن عبدالعزيز|شاهه سلمان بن عبدالعزيز آل سعود]] | predecessor = محمد بن نايف بن عبدالعزيز آل سعود | successor = }} | succession1 = سعودي عرب جو وزيراعظم {{Infobox officeholder/office | color = #e4dcf6 | termstart = 27 سيپٽمبر 2022ع | monarch = شاهه سلمان | predecessor = شاهه سلمان بن عبدالعزيز آل سعود | successor = }} | succession2 = سعودي عرب جو پهريون نائب وزيراعظم {{Infobox officeholder/office | termstart = 21 جون 2017ع | termend = 27 September 2022 | monarch = شاهه سلمان | predecessor = محمد بن نايف بن عبدالعزيز | successor = | primeminister = سلمان بن عبدالعزيز }} | succession3 = {{ubl|سعودي عرب جو نائب ولي عهد|ٻيو نائب وزيراعظم}} {{Infobox officeholder/office | termstart = 29 اپريل 2015ع | termend = 21 جون 2017ع | monarch = Salman | deputy = محمد بن نايف بن عبدالعزيز آل سعود | predecessor = محمد بن نايف بن عبدالعزيز آل سعود | successor = | primeminister = [[شاهه سلمان بن عبدالعزيز آل سعود]] }} | succession4 = وزيرِ دفاع {{Infobox officeholder/office | termstart = 23 جنوري 2015ع | termend = 27 سيپٽمبر 2022ع | monarch = شاهه سلمان | primeminister =شاهه سلمان | predecessor = سلمان بن عبدالعزيز | successor = خالد بن سلمان }} | birth_date = {{birth date and age|1985|08|31|df=y}}<br>31 آگسٽ 1985 (عمر 40 سال) | birth_place = [[رياض]]، [[سعودي عرب]] | spouse = {{marriage|ساره بنت مشهور آل سعود|2008}} | issue = 5 | full_name = محمد بن سلمان بن عبدالعزيز آل سعود | house = آل سعود | father = [[سلمان بن عبدالعزيز آل سعود]] | mother = فهده بنت فلاح الحثلين | module = {{Infobox person | embed=yes | education = ڪنگ سعود يونيورسٽي | signature = Signature of Mohammed bin Salman.svg}} }} '''محمد بن سلمان آل سعود''' (پيدائش 31 آگسٽ 1985) سعودي عرب جو ولي ۽ حقيقي حڪمران آهي. محمد بن سلمان سعودي عرب جو ڊپٽي وزيراعظم ۽ دفاع وارو وزير هجڻ سان گڏ سڀ کان ننڍو وزير پڻ آهي. هو دفاع، شاهي درٻار جو سربراهه ۽ آل سعود ڪائونسل جو ميمبر پڻ آهي.<ref>http://www.middleeasteye.net/news/mohammed-bin-nayef-kingpin-new-saudi-arabia-country-experts-1500997678</ref> کيس سندس پيءُ، بادشاهه سلمان جي درٻار ۾ مکيه طاقت سڏيو ويندو آهي. سال 2009ع ۾، جڏهن [[شاھہ سلمان بن عبدالعزيز|شاهه سلمان بن عبدالعزيز]] رياض جو گورنر هو، هو پنهنجي پيءُ جو خاص صلاحڪار بڻيو. جڏهن موجوده بادشاهه سال 2012ع ۾ وليعهد شهزادو بڻيو، ته سندس پٽ کي وليعهد شهزادي جي درٻار جو سربراهه بڻايو، ۽ سال 2015ع ۾، جڏهن سندس پيءُ اقتدار ۾ آيو، ته هو وزير صلاحڪار ۽ اقتصادي ۽ ترقياتي ڪائونسل جو سربراهه پڻ بڻيو. ٻين شين سان گڏ، قومي تيل ڪمپني، سعودي آرامڪو جو ڪنٽرول به کيس ملي ويو. محمد بن سلمان آل سعود (پيدائش 31 آگسٽ 1985)، جنهن کي ”ايم بي ايس“ (MbS) جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو، سعودي عرب جي بادشاهت جو حقيقي حڪمران آهي. هو باضابطه طور تي ولي عهد ۽ وزيراعظم طور خدمتون سرانجام ڏئي رهيو آهي. هو سعودي تخت جو وارث، بادشاهه سلمان جو پٽ ۽ ملڪ جي باني ابن سعود جو پوٽو آهي. محمد، بادشاهه سلمان بن عبدالعزيز ۽ سندس ٽئين گهرواري فهدہ بنت فلاح آل حثلين جو پهريون اولاد آهي. ڪنگ سعود يونيورسٽي مان قانون جي ڊگري حاصل ڪرڻ کان پوءِ، هو 2009ع ۾ پنهنجي پيءُ جو صلاحڪار بڻيو. 2015ع ۾ پنهنجي پيءُ جي بادشاهه بڻجڻ کان پوءِ کيس نائب ولي عهد ۽ وزير دفاع مقرر ڪيو ويو، ۽ پوءِ 2017ع ۾ کيس ولي عهد جي عهدي تي ترقي ڏني وئي. محمد 2022ع ۾ پنهنجي پيءُ جي جاءِ تي وزيراعظم بڻيو. <small>2017</small>ع ۾ ولي عهد مقرر ٿيڻ کان وٺي، محمد آزاد خيال سماجي ۽ معاشي سڌارن جو سلسلو شروع ڪيو آهي. انهن ۾ مذهبي پوليس جي اختيارن کي محدود ڪري وهابي مذهبي ڌرين جي اثر کي گهٽائڻ ۽ عورتن جي حقن کي بهتر بڻائڻ؛ جهڙوڪ <small>2018</small>ع ۾ عورت ڊرائيورن تي پابندي ختم ڪرڻ ۽ <small>2019</small>ع ۾ مردن جي سرپرستي واري نظام کي ڪمزور ڪرڻ شامل آهن. سندس حڪومت دهشت گردي جي الزامن هيٺ عورتن جي حقن لاءِ ڪم ڪندڙ ڪارڪنن کي قيد ڪرڻ جو سلسلو جاري رکيو آهي.<ref>{{Cite journal |date=2026 |title=How Authoritarians Exploit Gender |url=https://muse.jhu.edu/pub/1/article/977952 |journal=Journal of Democracy |quote=In the Middle East, Saudi Arabia's Crown Prince Mohammed bin Salman ('''MBS''') has emerged as an autocrat who likes to paint himself as a gender-equality champion... Rebranding the government, not responding to the citizenry, appears to have been the main point of letting Saudi women get behind the wheel. Genderwashing is an example of what the late political scientist Joseph Nye called "soft power." It is exerted not through coercion or payments (those are examples of "hard power"), but through the ability to attract audiences with rhetoric and specific types of policies.}}</ref><ref>{{Cite web |author1=Hande Atay Alam |author2=Radina Gigova|date=2 May 2024 |title=Saudi women's rights activist sentenced to 11 years in jail, rights groups say |url=https://edition.cnn.com/2024/05/02/middleeast/saudi-womens-rights-activist-sentenced-intl/index.html |website=CNN |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |last1=Kalin |first1=Stephen |last2=Said |first2=Summer |date=28 December 2020 |title=Saudi Women's Rights Activist Sentenced to Nearly Six Years in Prison |url=https://www.wsj.com/articles/saudi-womens-rights-activist-convicted-by-terrorism-court-11609168687 |work=[[The Wall Street Journal]] |language=en-US |issn=0099-9660}}</ref> سندس "سعودي ويزن <small>2030</small>" پروگرام جو مقصد ٽيڪنالاجي، سياحت، راندين ۽ ناڪام ٿيل ميگا پروجيڪٽ "نيوم" (<small>Neom</small> <small>City</small>)<ref>{{Cite web |title=IMF Staff Country Reports Volume 2023 Issue 323: Saudi Arabia: 2023 Article IV Consultation-Press Release; Staff Report; and Informational Annex (2023) |url=https://www.elibrary.imf.org/view/journals/002/2023/323/002.2023.issue-323-en.xml |access-date=2 July 2024 |website=IMF eLibrary |language=en}}</ref> جهڙن شعبن ۾ سيڙپڪاري ذريعي سعودي معيشت جو تيل تي دارومدار گهٽائڻ آهي، جيتوڻيڪ معيشت اڃا تائين وڏي پيماني تي تيل تي ئي ڀاڙي ٿي.<ref name=":02">{{Cite journal |date=17 August 2022 |title=Saudi Arabia: Selected Issues |url=https://www.elibrary.imf.org/view/journals/002/2022/275/article-A001-en.xml |journal=IMF Staff Country Reports |language=en |volume=2022 |issue=275 |doi=10.5089/9798400217548.002.A001 |doi-broken-date=12 July 2025}}</ref> محمد بن سلمان جي قيادت ۾، سعودي عرب هڪ اهڙي پرڏيهي پاليسي اختيار ڪئي آهي جنهن جو مقصد ملڪ جي علائقائي ۽ بين الاقوامي اثر کي وڌائڻ ۽ وڌيڪ پرڏيهي سيڙپڪاري کي راغب ڪرڻ آهي. بادشاهت روس سان توانائي جي پاليسي ۾ هم آهنگي پيدا ڪئي، چين سان لاڳاپا مضبوط ڪيا، آمريڪا جو هڪ اهم ”غير-نيٽو“ (<small>non</small>-<small>NATO</small>) اتحادي بڻيو ۽ آفريڪا، ڏکڻ آمريڪا ۽ ايشيا ۾ اڀرندڙ معيشتن ۽ علائقائي طاقتن سان سفارتي ۽ تجارتي لاڳاپا وڌايا. <ref name=":11">[https://www.crisisgroup.org/middle-east-north-africa/gulf-and-arabian-peninsula/saudi-arabia/understanding-saudi-arabias Understanding Saudi Arabia's Recalibrated Foreign Policy] | Crisis Group</ref> محمد يمن ۾ سعودي قيادت هيٺ ڪيل فوجي مداخلت جو بنيادي رٿيندڙ هو ۽ قطر سان سفارتي بحران کي وڌائڻ، ڪئناڊا سان سال <small>2018</small>ع واري سفارتي تڪرار ۽ گڏوگڏ ايران سان <small>2026</small>ع واري جنگ جي اهم محرڪن مان هڪ هجڻ ۾ ملوث رهيو آهي.<ref>{{Cite news |date=2026-03-24 |title=Saudi Prince Is Said to Push Trump to Continue Iran War in Recent Calls |url=https://www.nytimes.com/2026/03/24/us/politics/saudi-prince-iran-trump.html |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> محمد هڪ آمرانه حڪومت جي قيادت ڪري ٿو. جن ماڻهن کي سياسي اختلاف رکندڙ يا مخالف سمجهيو وڃي ٿو، انهن کي قيد، تشدد ۽ موت جي سزا سميت مختلف طريقن سان منظم انداز ۾ دٻايو وڃي ٿو؛ ان ۾ آن لائن تنقيد ڪرڻ وارا ماڻهو به شامل آهن.<ref>{{Cite news |last=Batrawy |first=Aya |date=31 August 2023 |title=Saudi man sentenced to death for tweets in harshest verdict yet for online critics |url=https://www.npr.org/2023/08/31/1196776390/saudi-arabia-man-death-sentence-tweets |work=NPR |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |date=2023 |title=Saudi Dissident's Brother Is Sentenced to Death in Social Media Case |url=https://www.nytimes.com/2023/09/03/world/middleeast/saudi-death-sentence-social-media.html |work=New York Times}}</ref> <small>2017</small> ۽ <small>2019</small> جي وچ ۾، هن ڪرپشن خلاف مهم جي آڙ ۾ سعودي عرب جي سياسي ۽ معاشي اشرافيه جي صفائي جو عمل هلايو، <ref name=":13">{{cite news |last=Whitehead |first=Jacob |date=24 April 2025 |title=Special report: Turki Al-Sheikh and the two sides of boxing's new king |url=https://www.nytimes.com/athletic/6298589/2025/04/25/turki-al-sheikh-boxing-saudi-arabia/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250425071441/https://www.nytimes.com/athletic/6298589/2025/04/25/turki-al-sheikh-boxing-saudi-arabia/ |archive-date=25 April 2025 |access-date=19 September 2025 |work=[[The Athletic]]}}</ref> جنهن دوران <small>800</small> بلين آمريڪي ڊالرن تائين جا اثاثا ۽ رقم ضبط ڪئي وئي ۽ سعودي سياست تي پنهنجي گرفت مضبوط ڪئي وئي. آمريڪا جي "آفس آف دي ڊائريڪٽر آف نيشنل انٽيليجنس" (<small>ODNI</small>) جي <small>2021</small> واري رپورٽ ۾ اهو نتيجو ڪڍيو ويو ته محمد ئي صحافي جمال خاشقجي جي قتل جو حڪم ڏنو هو.<ref>{{cite news |url= https://www.odni.gov/files/ODNI/documents/assessments/Assessment-Saudi-Gov-Role-in-JK-Death-20210226.pdf |publisher=[[Office of the Director of National Intelligence]] |title= Assessing the Saudi Government's Role in the Killing of Jamal Khashoggi |date=11 February 2021 |archive-url= https://web.archive.org/web/20210226180954/https://www.odni.gov/files/ODNI/documents/assessments/Assessment-Saudi-Gov-Role-in-JK-Death-20210226.pdf |archive-date= 26 February 2021}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{sister project links|d=yes|c=yes|n=no|b=no|v=no|voy=no|m=no|mw=no|wikt=no|s=no|species=no}} * {{Official website|http://houseofsaud.com/saudi-royal-family-profiles/prince-mohammed-bin-salman-al-saud/|name=Official Profile at House of Saud website}} * {{cite news|author1=Ben Hubbard|author2=Mark Mazzetti|author3=Eric Schmitt|url=https://www.nytimes.com/2017/07/18/world/middleeast/saudi-arabia-mohammed-bin-nayef-mohammed-bin-salman.html|title=Saudi King's Son Plotted Effort to Oust His Rival|work=The New York Times|date=18 July 2017}} * {{cite episode|title=The Crown Prince of Saudi Arabia|series=Frontline|series-link=Frontline (American TV program)|network=[[PBS]]|station=[[WGBH-TV|WGBH]]|date=1 October 2019|season=38|number=2|url=https://www.pbs.org/wgbh/frontline/documentary/the-crown-prince-of-saudi-arabia/|access-date=3 October 2023}} * {{C-SPAN|112871}} {{s-start}} {{s-off}} {{s-bef|rows=2|before=[[Muhammad bin Nayef Al Saud]]}} {{s-ttl|title=First Deputy Prime Minister|years=21 June 2017 – 27 September 2022}} {{s-vac}} {{s-break}} {{s-ttl|title=Second Deputy Prime Minister||years=29 April 2015 – 21 June 2017}} {{s-vac}} {{s-bef|before=[[Salman bin Abdulaziz Al Saud]]}} {{s-ttl|title=[[Minister of Defense (Saudi Arabia)|Minister of Defence]]|years=2015–2022}} {{s-aft|after=[[Khalid bin Salman Al Saud]]}} {{s-bef|before=[[Khaled al-Tuwaijri]]}} {{s-ttl|title=Chief of the Royal Court|years=2015–2022}} {{s-aft|after=Fahd bin Mohammed bin Saleh Al-Issa}} {{s-break}} {{s-bef|before=[[Salman bin Abdulaziz Al Saud]]}} {{s-ttl|title=[[Prime Minister of Saudi Arabia]]|years=2022–present}} {{s-inc}} {{s-roy|sa}} |- {{S-bef|rows=2|before=Muhammad bin Nayef}} {{S-ttl|title=[[Crown Prince of Saudi Arabia|Deputy Crown Prince of Saudi Arabia]]|years=2015–2017}} {{s-vac}} |- {{S-ttl|title=[[Crown Prince of Saudi Arabia]]|years=2017–present}} {{s-inc}} {{s-end}} {{Portal bar|Biography|Politics|Saudi Arabia|Royalty|Islam}}{{Saudi Crown Princes|state=collapsed}} {{Current heirs of monarchies|state=collapsed}}{{List of Current Heads of Government of G20}}{{Current heads of government}}{{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Mohammed Salman}} [[زمرو:محمد بن سلمان| ]] [[زمرو:آل سعود]] [[زمرو:سعودي عرب جا ولي عهد]] [[زمرو:سعودي عرب جا وزيراعظم]] [[زمرو:سعودي عرب جا سياستدان]] [[زمرو:شاهه سلمان بن عبدالعزيز آل سعود جا پٽ]] [[زمرو:1985ع جون پيدائشون]] [[زمرو:جيئرا ماڻهو]] [[زمرو:وڊيو ڪلپس تي مشتمل مضمون]] [[زمرو:ايڪيهين صدي جا عرب سياستدان]] [[زمرو:نشان پاڪستان ماڻيندڙ پرڏيهي شخصيتون]] [[زمرو:سعودي عرب جي شاهه سلمان جا ٻار]] [[زمرو:سعودي عرب جا دفاعي وزير]] [[زمرو:سعودي عرب جا نائب وزيراعظم]] [[زمرو:آل حسين بن علي آرڊر حاصل ڪندڙ]] [[زمرو:ڪنگ سعود يونيورسٽي جا اڳوڻا شاگرد]] [[زمرو:رياض جا رهواسي]] [[زمرو:بادشاهن جا پٽ]] [[زمرو:سعودي عرب جا عرب قومپرست]] [[زمرو:سعودي عرب جا ارب پتي]] [[زمرو:سعودي عرب جا سني مسلمان]] [[زمرو:سني حڪمران]] [[زمرو:آرڊر آف زايد حاصل ڪندڙ]] [[زمرو:نشانِ پاڪستان ماڻيندڙ پرڏيهي شخصيتون]] 36fcez5gw3uhxtsxzabqwl0tp6n6j9s 404604 404603 2026-08-18T15:21:45Z Memon2025 21315 /* */ 404604 wikitext text/x-wiki {{Short description|Crown Prince of Saudi Arabia since 2017}} {{Family name hatnote|lang=Arabic|آل سعود}} {{protection padlock|small=yes}} {{use British English|date=December 2021}} {{Infobox royalty | name = محمد بن سلمان | image = الصورة الرسمية للأمير محمد بن سلمان بن عبدالعزيز آل سعود (مقصوصة).jpg | caption = سرڪاري تصوير، 2016 | succession = سعودي عرب جو ولي عهد {{Infobox officeholder/office | color = #e4dcf6 | termstart = 21 جون 2017ع | monarch = [[شاھہ سلمان بن عبدالعزيز|شاهه سلمان بن عبدالعزيز آل سعود]] | predecessor = محمد بن نايف بن عبدالعزيز آل سعود | successor = }} | succession1 = سعودي عرب جو وزيراعظم {{Infobox officeholder/office | color = #e4dcf6 | termstart = 27 سيپٽمبر 2022ع | monarch = شاهه سلمان | predecessor = شاهه سلمان بن عبدالعزيز آل سعود | successor = }} | succession2 = سعودي عرب جو پهريون نائب وزيراعظم {{Infobox officeholder/office | termstart = 21 جون 2017ع | termend = 27 سيپٽمبر 2022ع | monarch = شاهه سلمان | predecessor = محمد بن نايف بن عبدالعزيز | successor = | primeminister = سلمان بن عبدالعزيز }} | succession3 = {{ubl|سعودي عرب جو نائب ولي عهد|ٻيو نائب وزيراعظم}} {{Infobox officeholder/office | termstart = 29 اپريل 2015ع | termend = 21 جون 2017ع | monarch = شاهه سلمان بن عبدالعزيز | deputy = محمد بن نايف بن عبدالعزيز آل سعود | predecessor = محمد بن نايف بن عبدالعزيز آل سعود | successor = | primeminister = [ سلمان بن عبدالعزيز }} | succession4 = وزيرِ دفاع {{Infobox officeholder/office | termstart = 23 جنوري 2015ع | termend = 27 سيپٽمبر 2022ع | monarch = شاهه سلمان | primeminister =شاهه سلمان | predecessor = سلمان بن عبدالعزيز | successor = خالد بن سلمان }} | birth_date = 31 آگسٽ 1985ع (عمر 40 سال) | birth_place = [[رياض]]، [[سعودي عرب]] | spouse = {{marriage|ساره بنت مشهور آل سعود|2008}} | issue = 5 | full_name = محمد بن سلمان بن عبدالعزيز آل سعود | house = آل سعود | father = [[شاھہ سلمان بن عبدالعزيز|شاهه سلمان بن عبدالعزيز آل سعود]] | mother = فهده بنت فلاح الحثلين | module = {{Infobox person | embed=yes | education = ڪنگ سعود يونيورسٽي | signature = Signature of Mohammed bin Salman.svg}} }} '''محمد بن سلمان آل سعود''' (پيدائش 31 آگسٽ 1985) سعودي عرب جو ولي ۽ حقيقي حڪمران آهي. محمد بن سلمان سعودي عرب جو ڊپٽي وزيراعظم ۽ دفاع وارو وزير هجڻ سان گڏ سڀ کان ننڍو وزير پڻ آهي. هو دفاع، شاهي درٻار جو سربراهه ۽ آل سعود ڪائونسل جو ميمبر پڻ آهي.<ref>http://www.middleeasteye.net/news/mohammed-bin-nayef-kingpin-new-saudi-arabia-country-experts-1500997678</ref> کيس سندس پيءُ، بادشاهه سلمان جي درٻار ۾ مکيه طاقت سڏيو ويندو آهي. سال 2009ع ۾، جڏهن [[شاھہ سلمان بن عبدالعزيز|شاهه سلمان بن عبدالعزيز]] رياض جو گورنر هو، هو پنهنجي پيءُ جو خاص صلاحڪار بڻيو. جڏهن موجوده بادشاهه سال 2012ع ۾ وليعهد شهزادو بڻيو، ته سندس پٽ کي وليعهد شهزادي جي درٻار جو سربراهه بڻايو، ۽ سال 2015ع ۾، جڏهن سندس پيءُ اقتدار ۾ آيو، ته هو وزير صلاحڪار ۽ اقتصادي ۽ ترقياتي ڪائونسل جو سربراهه پڻ بڻيو. ٻين شين سان گڏ، قومي تيل ڪمپني، سعودي آرامڪو جو ڪنٽرول به کيس ملي ويو. محمد بن سلمان آل سعود (پيدائش 31 آگسٽ 1985)، جنهن کي ”ايم بي ايس“ (MbS) جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو، سعودي عرب جي بادشاهت جو حقيقي حڪمران آهي. هو باضابطه طور تي ولي عهد ۽ وزيراعظم طور خدمتون سرانجام ڏئي رهيو آهي. هو سعودي تخت جو وارث، بادشاهه سلمان جو پٽ ۽ ملڪ جي باني ابن سعود جو پوٽو آهي. محمد، بادشاهه سلمان بن عبدالعزيز ۽ سندس ٽئين گهرواري فهدہ بنت فلاح آل حثلين جو پهريون اولاد آهي. ڪنگ سعود يونيورسٽي مان قانون جي ڊگري حاصل ڪرڻ کان پوءِ، هو 2009ع ۾ پنهنجي پيءُ جو صلاحڪار بڻيو. 2015ع ۾ پنهنجي پيءُ جي بادشاهه بڻجڻ کان پوءِ کيس نائب ولي عهد ۽ وزير دفاع مقرر ڪيو ويو، ۽ پوءِ 2017ع ۾ کيس ولي عهد جي عهدي تي ترقي ڏني وئي. محمد 2022ع ۾ پنهنجي پيءُ جي جاءِ تي وزيراعظم بڻيو. <small>2017</small>ع ۾ ولي عهد مقرر ٿيڻ کان وٺي، محمد آزاد خيال سماجي ۽ معاشي سڌارن جو سلسلو شروع ڪيو آهي. انهن ۾ مذهبي پوليس جي اختيارن کي محدود ڪري وهابي مذهبي ڌرين جي اثر کي گهٽائڻ ۽ عورتن جي حقن کي بهتر بڻائڻ؛ جهڙوڪ <small>2018</small>ع ۾ عورت ڊرائيورن تي پابندي ختم ڪرڻ ۽ <small>2019</small>ع ۾ مردن جي سرپرستي واري نظام کي ڪمزور ڪرڻ شامل آهن. سندس حڪومت دهشت گردي جي الزامن هيٺ عورتن جي حقن لاءِ ڪم ڪندڙ ڪارڪنن کي قيد ڪرڻ جو سلسلو جاري رکيو آهي.<ref>{{Cite journal |date=2026 |title=How Authoritarians Exploit Gender |url=https://muse.jhu.edu/pub/1/article/977952 |journal=Journal of Democracy |quote=In the Middle East, Saudi Arabia's Crown Prince Mohammed bin Salman ('''MBS''') has emerged as an autocrat who likes to paint himself as a gender-equality champion... Rebranding the government, not responding to the citizenry, appears to have been the main point of letting Saudi women get behind the wheel. Genderwashing is an example of what the late political scientist Joseph Nye called "soft power." It is exerted not through coercion or payments (those are examples of "hard power"), but through the ability to attract audiences with rhetoric and specific types of policies.}}</ref><ref>{{Cite web |author1=Hande Atay Alam |author2=Radina Gigova|date=2 May 2024 |title=Saudi women's rights activist sentenced to 11 years in jail, rights groups say |url=https://edition.cnn.com/2024/05/02/middleeast/saudi-womens-rights-activist-sentenced-intl/index.html |website=CNN |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |last1=Kalin |first1=Stephen |last2=Said |first2=Summer |date=28 December 2020 |title=Saudi Women's Rights Activist Sentenced to Nearly Six Years in Prison |url=https://www.wsj.com/articles/saudi-womens-rights-activist-convicted-by-terrorism-court-11609168687 |work=[[The Wall Street Journal]] |language=en-US |issn=0099-9660}}</ref> سندس "سعودي ويزن <small>2030</small>" پروگرام جو مقصد ٽيڪنالاجي، سياحت، راندين ۽ ناڪام ٿيل ميگا پروجيڪٽ "نيوم" (<small>Neom</small> <small>City</small>)<ref>{{Cite web |title=IMF Staff Country Reports Volume 2023 Issue 323: Saudi Arabia: 2023 Article IV Consultation-Press Release; Staff Report; and Informational Annex (2023) |url=https://www.elibrary.imf.org/view/journals/002/2023/323/002.2023.issue-323-en.xml |access-date=2 July 2024 |website=IMF eLibrary |language=en}}</ref> جهڙن شعبن ۾ سيڙپڪاري ذريعي سعودي معيشت جو تيل تي دارومدار گهٽائڻ آهي، جيتوڻيڪ معيشت اڃا تائين وڏي پيماني تي تيل تي ئي ڀاڙي ٿي.<ref name=":02">{{Cite journal |date=17 August 2022 |title=Saudi Arabia: Selected Issues |url=https://www.elibrary.imf.org/view/journals/002/2022/275/article-A001-en.xml |journal=IMF Staff Country Reports |language=en |volume=2022 |issue=275 |doi=10.5089/9798400217548.002.A001 |doi-broken-date=12 July 2025}}</ref> محمد بن سلمان جي قيادت ۾، سعودي عرب هڪ اهڙي پرڏيهي پاليسي اختيار ڪئي آهي جنهن جو مقصد ملڪ جي علائقائي ۽ بين الاقوامي اثر کي وڌائڻ ۽ وڌيڪ پرڏيهي سيڙپڪاري کي راغب ڪرڻ آهي. بادشاهت روس سان توانائي جي پاليسي ۾ هم آهنگي پيدا ڪئي، چين سان لاڳاپا مضبوط ڪيا، آمريڪا جو هڪ اهم ”غير-نيٽو“ (<small>non</small>-<small>NATO</small>) اتحادي بڻيو ۽ آفريڪا، ڏکڻ آمريڪا ۽ ايشيا ۾ اڀرندڙ معيشتن ۽ علائقائي طاقتن سان سفارتي ۽ تجارتي لاڳاپا وڌايا. <ref name=":11">[https://www.crisisgroup.org/middle-east-north-africa/gulf-and-arabian-peninsula/saudi-arabia/understanding-saudi-arabias Understanding Saudi Arabia's Recalibrated Foreign Policy] | Crisis Group</ref> محمد يمن ۾ سعودي قيادت هيٺ ڪيل فوجي مداخلت جو بنيادي رٿيندڙ هو ۽ قطر سان سفارتي بحران کي وڌائڻ، ڪئناڊا سان سال <small>2018</small>ع واري سفارتي تڪرار ۽ گڏوگڏ ايران سان <small>2026</small>ع واري جنگ جي اهم محرڪن مان هڪ هجڻ ۾ ملوث رهيو آهي.<ref>{{Cite news |date=2026-03-24 |title=Saudi Prince Is Said to Push Trump to Continue Iran War in Recent Calls |url=https://www.nytimes.com/2026/03/24/us/politics/saudi-prince-iran-trump.html |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> محمد هڪ آمرانه حڪومت جي قيادت ڪري ٿو. جن ماڻهن کي سياسي اختلاف رکندڙ يا مخالف سمجهيو وڃي ٿو، انهن کي قيد، تشدد ۽ موت جي سزا سميت مختلف طريقن سان منظم انداز ۾ دٻايو وڃي ٿو؛ ان ۾ آن لائن تنقيد ڪرڻ وارا ماڻهو به شامل آهن.<ref>{{Cite news |last=Batrawy |first=Aya |date=31 August 2023 |title=Saudi man sentenced to death for tweets in harshest verdict yet for online critics |url=https://www.npr.org/2023/08/31/1196776390/saudi-arabia-man-death-sentence-tweets |work=NPR |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |date=2023 |title=Saudi Dissident's Brother Is Sentenced to Death in Social Media Case |url=https://www.nytimes.com/2023/09/03/world/middleeast/saudi-death-sentence-social-media.html |work=New York Times}}</ref> <small>2017</small> ۽ <small>2019</small> جي وچ ۾، هن ڪرپشن خلاف مهم جي آڙ ۾ سعودي عرب جي سياسي ۽ معاشي اشرافيه جي صفائي جو عمل هلايو، <ref name=":13">{{cite news |last=Whitehead |first=Jacob |date=24 April 2025 |title=Special report: Turki Al-Sheikh and the two sides of boxing's new king |url=https://www.nytimes.com/athletic/6298589/2025/04/25/turki-al-sheikh-boxing-saudi-arabia/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250425071441/https://www.nytimes.com/athletic/6298589/2025/04/25/turki-al-sheikh-boxing-saudi-arabia/ |archive-date=25 April 2025 |access-date=19 September 2025 |work=[[The Athletic]]}}</ref> جنهن دوران <small>800</small> بلين آمريڪي ڊالرن تائين جا اثاثا ۽ رقم ضبط ڪئي وئي ۽ سعودي سياست تي پنهنجي گرفت مضبوط ڪئي وئي. آمريڪا جي "آفس آف دي ڊائريڪٽر آف نيشنل انٽيليجنس" (<small>ODNI</small>) جي <small>2021</small> واري رپورٽ ۾ اهو نتيجو ڪڍيو ويو ته محمد ئي صحافي جمال خاشقجي جي قتل جو حڪم ڏنو هو.<ref>{{cite news |url= https://www.odni.gov/files/ODNI/documents/assessments/Assessment-Saudi-Gov-Role-in-JK-Death-20210226.pdf |publisher=[[Office of the Director of National Intelligence]] |title= Assessing the Saudi Government's Role in the Killing of Jamal Khashoggi |date=11 February 2021 |archive-url= https://web.archive.org/web/20210226180954/https://www.odni.gov/files/ODNI/documents/assessments/Assessment-Saudi-Gov-Role-in-JK-Death-20210226.pdf |archive-date= 26 February 2021}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{sister project links|d=yes|c=yes|n=no|b=no|v=no|voy=no|m=no|mw=no|wikt=no|s=no|species=no}} * {{Official website|http://houseofsaud.com/saudi-royal-family-profiles/prince-mohammed-bin-salman-al-saud/|name=Official Profile at House of Saud website}} * {{cite news|author1=Ben Hubbard|author2=Mark Mazzetti|author3=Eric Schmitt|url=https://www.nytimes.com/2017/07/18/world/middleeast/saudi-arabia-mohammed-bin-nayef-mohammed-bin-salman.html|title=Saudi King's Son Plotted Effort to Oust His Rival|work=The New York Times|date=18 July 2017}} * {{cite episode|title=The Crown Prince of Saudi Arabia|series=Frontline|series-link=Frontline (American TV program)|network=[[PBS]]|station=[[WGBH-TV|WGBH]]|date=1 October 2019|season=38|number=2|url=https://www.pbs.org/wgbh/frontline/documentary/the-crown-prince-of-saudi-arabia/|access-date=3 October 2023}} * {{C-SPAN|112871}} {{s-start}} {{s-off}} {{s-bef|rows=2|before=[[Muhammad bin Nayef Al Saud]]}} {{s-ttl|title=First Deputy Prime Minister|years=21 June 2017 – 27 September 2022}} {{s-vac}} {{s-break}} {{s-ttl|title=Second Deputy Prime Minister||years=29 April 2015 – 21 June 2017}} {{s-vac}} {{s-bef|before=[[Salman bin Abdulaziz Al Saud]]}} {{s-ttl|title=[[Minister of Defense (Saudi Arabia)|Minister of Defence]]|years=2015–2022}} {{s-aft|after=[[Khalid bin Salman Al Saud]]}} {{s-bef|before=[[Khaled al-Tuwaijri]]}} {{s-ttl|title=Chief of the Royal Court|years=2015–2022}} {{s-aft|after=Fahd bin Mohammed bin Saleh Al-Issa}} {{s-break}} {{s-bef|before=[[Salman bin Abdulaziz Al Saud]]}} {{s-ttl|title=[[Prime Minister of Saudi Arabia]]|years=2022–present}} {{s-inc}} {{s-roy|sa}} |- {{S-bef|rows=2|before=Muhammad bin Nayef}} {{S-ttl|title=[[Crown Prince of Saudi Arabia|Deputy Crown Prince of Saudi Arabia]]|years=2015–2017}} {{s-vac}} |- {{S-ttl|title=[[Crown Prince of Saudi Arabia]]|years=2017–present}} {{s-inc}} {{s-end}} {{Portal bar|Biography|Politics|Saudi Arabia|Royalty|Islam}}{{Saudi Crown Princes|state=collapsed}} {{Current heirs of monarchies|state=collapsed}}{{List of Current Heads of Government of G20}}{{Current heads of government}}{{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Mohammed Salman}} [[زمرو:محمد بن سلمان| ]] [[زمرو:آل سعود]] [[زمرو:سعودي عرب جا ولي عهد]] [[زمرو:سعودي عرب جا وزيراعظم]] [[زمرو:سعودي عرب جا سياستدان]] [[زمرو:شاهه سلمان بن عبدالعزيز آل سعود جا پٽ]] [[زمرو:1985ع جون پيدائشون]] [[زمرو:جيئرا ماڻهو]] [[زمرو:وڊيو ڪلپس تي مشتمل مضمون]] [[زمرو:ايڪيهين صدي جا عرب سياستدان]] [[زمرو:نشان پاڪستان ماڻيندڙ پرڏيهي شخصيتون]] [[زمرو:سعودي عرب جي شاهه سلمان جا ٻار]] [[زمرو:سعودي عرب جا دفاعي وزير]] [[زمرو:سعودي عرب جا نائب وزيراعظم]] [[زمرو:آل حسين بن علي آرڊر حاصل ڪندڙ]] [[زمرو:ڪنگ سعود يونيورسٽي جا اڳوڻا شاگرد]] [[زمرو:رياض جا رهواسي]] [[زمرو:بادشاهن جا پٽ]] [[زمرو:سعودي عرب جا عرب قومپرست]] [[زمرو:سعودي عرب جا ارب پتي]] [[زمرو:سعودي عرب جا سني مسلمان]] [[زمرو:سني حڪمران]] [[زمرو:آرڊر آف زايد حاصل ڪندڙ]] [[زمرو:نشانِ پاڪستان ماڻيندڙ پرڏيهي شخصيتون]] oz79v8n2ki1jf9t88kf58l9rbwgnyun 10 101627 404633 2026-08-18T16:22:28Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Image label begin|image=Austria location map.svg|width={{{width|}}}|font-size=85%}} {{Image label|x=-338|y=-118.0|scale={{{width|-1}}}|text='''[[برگن لينڊ]]'''}} {{Image label|x=-200|y=-185.0|scale={{{width|-1}}}|text='''[[ڪارِنٿيا]]'''}} {{Image label|x=-282|y=-90.0|scale={{{width|-1}}}|text='''[[هيٺيون آسٽريا]]'''}} {{Image label|x=-187|y=-80.0|scale={{{width|-1}}}|text='''[[مٿيون آسٽريا]]'''}} {{Image label|x=-168|y=-145.0|... 404633 wikitext text/x-wiki {{Image label begin|image=Austria location map.svg|width={{{width|}}}|font-size=85%}} {{Image label|x=-338|y=-118.0|scale={{{width|-1}}}|text='''[[برگن لينڊ]]'''}} {{Image label|x=-200|y=-185.0|scale={{{width|-1}}}|text='''[[ڪارِنٿيا]]'''}} {{Image label|x=-282|y=-90.0|scale={{{width|-1}}}|text='''[[هيٺيون آسٽريا]]'''}} {{Image label|x=-187|y=-80.0|scale={{{width|-1}}}|text='''[[مٿيون آسٽريا]]'''}} {{Image label|x=-168|y=-145.0|scale={{{width|-1}}}|text='''[[سالزبرگ (رياست)|سالزبرگ]]'''}} {{Image label|x=-260|y=-140.0|scale={{{width|-1}}}|text='''[[اسٽيريا]]'''}} {{Image label|x=-105.0|y=-155.0|scale={{{width|-1}}}|text='''[[ٽيرول (رياست)|ٽيرول]]'''}} {{Image label|x=-150|y=-171.0|scale={{{width|-1}}}|text='''[[ٽيرول (رياست)|ٽيرول]]'''}} {{Image label|x=-4|y=-155.0|scale={{{width|-1}}}|text='''[[فورآرلبرگ]]'''}} {{Image label|x=-345|y=-60.0|scale={{{width|-1}}}|text='''[[ويانا]]'''}} {{Image label end}} <noinclude> [[زمرو:نشان لڳل نقشن جا سانچا]] [[زمرو:نشانن وارن نقشن جا سانچا|آسٽريا]] </noinclude> j5o1jza6wp71ehpv8ysqgmsmqxip51a 14 101628 404650 2026-08-18T20:39:13Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:تصويرون]] 404650 wikitext text/x-wiki [[زمرو:تصويرون]] c2qy439vatprqwkk011vfnqdqqjc8z4 3 101629 404656 2026-08-19T00:17:45Z JJPMaster 19744 JJPMaster صفحي [[واپرائيندڙ بحث:DreamRimmer]] کي [[واپرائيندڙ بحث:Max]] ڏانھن چوريو: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/DreamRimmer|DreamRimmer]]" to "[[Special:CentralAuth/Max|Max]]" 404656 wikitext text/x-wiki #چوريو [[واپرائيندڙ بحث:Max]] b0f3idkvefg4pqdl3oibwuyfhdwee9e 14 101630 404660 2026-08-19T06:12:42Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:نسلي گروهه]] [[زمرو:روانڊا نسلي گروهه]] [[زمرو:برونڊي جا نسلي گروهه]] [[زمرو:يوگنڊا جا نسلي گروهه]] [[زمرو:آفريڪا ۾ نسلي گروهه]] [[زمرو:نسل]] [[زمرو:برونڊي جا نسلي گروهه]] [[زمرو:برونڊي]] [[زمرو:روانڊا]] [[زمرو:يوگنڊا]] [[زمرو:روانڊا جي آباديات]] [[زمرو:يوگنڊا جا ماڻهو]] زم... 404660 wikitext text/x-wiki [[زمرو:نسلي گروهه]] [[زمرو:روانڊا نسلي گروهه]] [[زمرو:برونڊي جا نسلي گروهه]] [[زمرو:يوگنڊا جا نسلي گروهه]] [[زمرو:آفريڪا ۾ نسلي گروهه]] [[زمرو:نسل]] [[زمرو:برونڊي جا نسلي گروهه]] [[زمرو:برونڊي]] [[زمرو:روانڊا]] [[زمرو:يوگنڊا]] [[زمرو:روانڊا جي آباديات]] [[زمرو:يوگنڊا جا ماڻهو]] [[زمرو:آفريڪا جا ماڻهو]] [[زمرو:آفريڪا جي آباديات]] [[زمرو:ماڻهو بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:ماڻهو بلحاظ کنڊ]] [[زمرو:نسلي گروهه بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:نسلي گروهه بلحاظ کنڊ]] [[زمرو:ڊيموڪريٽڪ ريپبلڪ آف ڪانگو]] [[زمرو:جمهوريا ڪانگو]] [[زمرو:آباديات بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:آباديات بلحاظ کنڊ]] [[زمرو:نسلي گروهه]] [[زمرو:آفريڪا ۾ نسلي گروهه]] [[زمرو:آفريڪا جي آباديات]] [[زمرو:آفريڪا جا ماڻهو]] 4emxuo4vrvv7xdlptu0n1g7g1byr26p 404662 404660 2026-08-19T06:16:07Z Memon2025 21315 /* */ 404662 wikitext text/x-wiki [[زمرو:نسلي گروہ]] [[زمرو:روانڊا نسلي گروهه]] [[زمرو:برونڊي جا نسلي گروهه]] [[زمرو:يوگنڊا جا نسلي گروهه]] [[زمرو:آفريڪا ۾ نسلي گروهه]] [[زمرو:نسل]] [[زمرو:برونڊي جا نسلي گروهه]] [[زمرو:برونڊي]] [[زمرو:روانڊا]] [[زمرو:يوگنڊا]] [[زمرو:روانڊا جي آباديات]] [[زمرو:يوگنڊا جا ماڻهو]] [[زمرو:آفريڪا جا ماڻهو]] [[زمرو:آفريڪا جي آباديات]] [[زمرو:ماڻهو بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:ماڻهو بلحاظ کنڊ]] [[زمرو:نسلي گروهه بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:نسلي گروهه بلحاظ کنڊ]] [[زمرو:ڊيموڪريٽڪ ريپبلڪ آف ڪانگو]] [[زمرو:جمهوريا ڪانگو]] [[زمرو:آباديات بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:آباديات بلحاظ کنڊ]] [[زمرو:نسلي گروهه]] [[زمرو:آفريڪا ۾ نسلي گروهه]] [[زمرو:آفريڪا جي آباديات]] [[زمرو:آفريڪا جا ماڻهو]] 5bfw5n55kdc4c8tinbqn1j146zfh5xp 404685 404662 2026-08-19T06:57:19Z Memon2025 21315 /* */ 404685 wikitext text/x-wiki [[زمرو:نسلي گروہ]] [[زمرو:روانڊا جا نسلي گروهه]] [[زمرو:برونڊي جا نسلي گروهه]] [[زمرو:يوگنڊا جا نسلي گروهه]] [[زمرو:آفريڪا ۾ نسلي گروهه]] nv0ck73nzjoopo70hi3lmj9iz4cefkk 14 101631 404666 2026-08-19T06:20:57Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:نسلي گروہ]] [[زمرو:برونڊي جا نسلي گروهه]] [[زمرو:برونڊي]] [[زمرو:روانڊا]] [[زمرو:يوگنڊا]] [[زمرو:روانڊا جي آباديات]] [[زمرو:يوگنڊا جا ماڻهو]] [[زمرو:آفريڪا جا ماڻهو]] [[زمرو:آفريڪا جي آباديات]] [[زمرو:ماڻهو بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:ماڻهو بلحاظ کنڊ]] [[زمرو:نسلي گروهه بلحاظ ملڪ]] ز... 404666 wikitext text/x-wiki [[زمرو:نسلي گروہ]] [[زمرو:برونڊي جا نسلي گروهه]] [[زمرو:برونڊي]] [[زمرو:روانڊا]] [[زمرو:يوگنڊا]] [[زمرو:روانڊا جي آباديات]] [[زمرو:يوگنڊا جا ماڻهو]] [[زمرو:آفريڪا جا ماڻهو]] [[زمرو:آفريڪا جي آباديات]] [[زمرو:ماڻهو بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:ماڻهو بلحاظ کنڊ]] [[زمرو:نسلي گروهه بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:نسلي گروهه بلحاظ کنڊ]] [[زمرو:ڊيموڪريٽڪ ريپبلڪ آف ڪانگو]] [[زمرو:جمهوريا ڪانگو]] [[زمرو:آباديات بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:آباديات بلحاظ کنڊ]] [[زمرو:ٽوٽسي]] [[زمرو:آفريڪا ۾ نسلي گروهه]] [[زمرو:آفريڪا جي آباديات]] [[زمرو:آفريڪا جا ماڻهو]] i1005i4t2czhx7ntehabrjmhxg2ivbk 404684 404666 2026-08-19T06:55:48Z Memon2025 21315 404684 wikitext text/x-wiki [[زمرو:نسلي گروہ]] [[زمرو:روانڊا جا نسلي گروهه]] [[زمرو:برونڊي جا نسلي گروهه]] [[زمرو:آفريڪا ۾ نسلي گروهه]] p8k59ol5aqq8axalj4ravk22lfryzcd 14 101632 404667 2026-08-19T06:23:13Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:نسلي گروہ]] [[زمرو:زمرا بلحاظ ملڪ]] 404667 wikitext text/x-wiki [[زمرو:نسلي گروہ]] [[زمرو:زمرا بلحاظ ملڪ]] 487k10pc3zolb5rl9jrci6xlpmv1mtd 14 101633 404668 2026-08-19T06:26:52Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:برونڊي جا ماڻهو]] [[زمرو:آفريڪا ۾ نسلي گروهه]] [[زمرو:نسلي گروهه بلحاظ ملڪ]] 404668 wikitext text/x-wiki [[زمرو:برونڊي جا ماڻهو]] [[زمرو:آفريڪا ۾ نسلي گروهه]] [[زمرو:نسلي گروهه بلحاظ ملڪ]] s10z6obrwmvngmpb5omdhdlacr9nup2 14 101634 404670 2026-08-19T06:29:58Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:نسلي گروہ]] [[زمرو:زمرا بلحاظ کنڊ]] 404670 wikitext text/x-wiki [[زمرو:نسلي گروہ]] [[زمرو:زمرا بلحاظ کنڊ]] 5imfoeydj12cg1ple6l8nr9gwuw97sv 14 101635 404671 2026-08-19T06:32:11Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:برونڊي]] [[زمرو:آفريڪا جا ماڻهو]] [[زمرو:ماڻهو بلحاظ ملڪ]] 404671 wikitext text/x-wiki [[زمرو:برونڊي]] [[زمرو:آفريڪا جا ماڻهو]] [[زمرو:ماڻهو بلحاظ ملڪ]] evtmm8bzs3ykr6xw2zq90q8k80vec79 404675 404671 2026-08-19T06:39:26Z Memon2025 21315 /* */ 404675 wikitext text/x-wiki [[زمرو:برونڊي]] [[زمرو:آفريڪا جا ماڻهو]] [[زمرو:ماڻھو بلحاظ ملڪ]] t9he6px95zpijnbp7kfc1fbxhmxos4a 14 101636 404672 2026-08-19T06:34:07Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:ماڻهو]] [[زمرو:زمرا بلحاظ ملڪ]] 404672 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ماڻهو]] [[زمرو:زمرا بلحاظ ملڪ]] bana6k4vn33hh4jk23j4yosy65pswln 404673 404672 2026-08-19T06:35:46Z Memon2025 21315 /* */ 404673 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ماڻھو]] [[زمرو:زمرا بلحاظ ملڪ]] b7pgiiay12mjqhcrzboeyzedt6soisc 14 101637 404677 2026-08-19T06:43:11Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:روانڊا]] [[زمرو:ماڻھو بلحاظ ملڪ]] 404677 wikitext text/x-wiki [[زمرو:روانڊا]] [[زمرو:ماڻھو بلحاظ ملڪ]] 9e1has5wxrv5o5618lf1jdghtxakvpv 14 101638 404678 2026-08-19T06:43:45Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:يوگنڊا]] [[زمرو:ماڻھو بلحاظ ملڪ]] 404678 wikitext text/x-wiki [[زمرو:يوگنڊا]] [[زمرو:ماڻھو بلحاظ ملڪ]] jqulmwi17naf1siyrfhbid62yxsgkuk 14 101639 404680 2026-08-19T06:49:54Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:روانڊا جا ماڻهو]] [[زمرو:نسلي گروهه بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:آفريڪا جا نسلي گروهه]] 404680 wikitext text/x-wiki [[زمرو:روانڊا جا ماڻهو]] [[زمرو:نسلي گروهه بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:آفريڪا جا نسلي گروهه]] 61oedw9d20af8z31d6ujflnhqp96vsx 404682 404680 2026-08-19T06:53:18Z Memon2025 21315 404682 wikitext text/x-wiki [[زمرو:روانڊا جا ماڻهو]] [[زمرو:نسلي گروهه بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:آفريڪا ۾ نسلي گروهه]] 9justl2dup4x6arb45614pvf5oclkr8 14 101640 404681 2026-08-19T06:50:48Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:يوگنڊا جا ماڻهو]] [[زمرو:آفريڪا جا نسلي گروهه]] [[زمرو:نسلي گروهه بلحاظ ملڪ]] 404681 wikitext text/x-wiki [[زمرو:يوگنڊا جا ماڻهو]] [[زمرو:آفريڪا جا نسلي گروهه]] [[زمرو:نسلي گروهه بلحاظ ملڪ]] jmoqqnlqwosbveb6h76bcde9gcpu1vf 404683 404681 2026-08-19T06:54:09Z Memon2025 21315 404683 wikitext text/x-wiki [[زمرو:يوگنڊا جا ماڻهو]] [[زمرو:آفريڪا ۾ نسلي گروهه]] [[زمرو:نسلي گروهه بلحاظ ملڪ]] 496m7bu2ngvc892qes7ko5jvf88j07h 14 101641 404687 2026-08-19T07:02:56Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:بانٽو ماڻهو]] [[زمرو:روانڊا جا نسلي گروهه]] [[زمرو:برونڊي جا نسلي گروهه]] 404687 wikitext text/x-wiki [[زمرو:بانٽو ماڻهو]] [[زمرو:روانڊا جا نسلي گروهه]] [[زمرو:برونڊي جا نسلي گروهه]] 9gd2ommc5gfz8b7008j77vu3l7w3cfk 14 101642 404688 2026-08-19T07:03:30Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:آفريڪا جا ماڻهو]] 404688 wikitext text/x-wiki [[زمرو:آفريڪا جا ماڻهو]] 2h65vi1p670x9utemjdkq32hcc5cnz5 14 101643 404690 2026-08-19T07:08:49Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:برونڊي]] [[زمرو:آفريڪا جي آباديات]] [[زمرو:آباديات بلحاظ ملڪ]] 404690 wikitext text/x-wiki [[زمرو:برونڊي]] [[زمرو:آفريڪا جي آباديات]] [[زمرو:آباديات بلحاظ ملڪ]] i7i33xl0tvip2ob4nsf387v2ucj4gn5 14 101644 404696 2026-08-19T07:23:29Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:جمهوريا ڪانگو]] [[زمرو:آفريڪا ۾ نسلي گروهه]] 404696 wikitext text/x-wiki [[زمرو:جمهوريا ڪانگو]] [[زمرو:آفريڪا ۾ نسلي گروهه]] crtmovrsp7m2wyrvk8dx7ly140iu7z0 0 101645 404711 2026-08-19T08:04:44Z Memon2025 21315 نئون صفحو: '''بانٽو ٻوليون''' (<small>Bantu Languages</small> يا <small>bantʊ̀</small>) ٻولين جو هڪ خاندان يا وري تجويز ڪيل نائجر-ڪانگو ٻوليءَ جي خاندان جي هڪ شاخ آهي, جن ۾ تقريباً <small>600</small> ٻوليون شامل آهن. اهي مرڪزي، ڏکڻ، [[اوڀر آفريڪا|اوڀر]] ۽ ڏکڻ اوڀر آفريڪا جي بانٽو ماڻهن پاران ڳالهايون وڃن ٿيون. ا... 404711 wikitext text/x-wiki '''بانٽو ٻوليون''' (<small>Bantu Languages</small> يا <small>bantʊ̀</small>) ٻولين جو هڪ خاندان يا وري تجويز ڪيل نائجر-ڪانگو ٻوليءَ جي خاندان جي هڪ شاخ آهي, جن ۾ تقريباً <small>600</small> ٻوليون شامل آهن. اهي مرڪزي، ڏکڻ، [[اوڀر آفريڪا|اوڀر]] ۽ ڏکڻ اوڀر آفريڪا جي بانٽو ماڻهن پاران ڳالهايون وڃن ٿيون. اهي ڏکڻ بانٽوئيڊ (Southern Bantoid) ٻولين جي سڀ کان وڏي شاخ ٺاهين ٿيون. 68bcl44xfic1uykwjykph3cv52k38tk 404712 404711 2026-08-19T08:05:14Z Memon2025 21315 Memon2025 صفحي [[Bantu Languages]] کي [[بانٽو ٻوليون]] ڏانھن چوريو 404711 wikitext text/x-wiki '''بانٽو ٻوليون''' (<small>Bantu Languages</small> يا <small>bantʊ̀</small>) ٻولين جو هڪ خاندان يا وري تجويز ڪيل نائجر-ڪانگو ٻوليءَ جي خاندان جي هڪ شاخ آهي, جن ۾ تقريباً <small>600</small> ٻوليون شامل آهن. اهي مرڪزي، ڏکڻ، [[اوڀر آفريڪا|اوڀر]] ۽ ڏکڻ اوڀر آفريڪا جي بانٽو ماڻهن پاران ڳالهايون وڃن ٿيون. اهي ڏکڻ بانٽوئيڊ (Southern Bantoid) ٻولين جي سڀ کان وڏي شاخ ٺاهين ٿيون. 68bcl44xfic1uykwjykph3cv52k38tk 404714 404712 2026-08-19T08:06:22Z Memon2025 21315 /* */ 404714 wikitext text/x-wiki '''بانٽو ٻوليون''' (<small>Bantu Languages</small> يا <small>bantʊ̀</small>) [[ٻولي جو ڪٽنب|ٻولين جو هڪ خاندان]] يا وري تجويز ڪيل نائجر-ڪانگو ٻوليءَ جي خاندان جي هڪ شاخ آهي, جن ۾ تقريباً <small>600</small> ٻوليون شامل آهن. اهي مرڪزي، ڏکڻ، [[اوڀر آفريڪا|اوڀر]] ۽ ڏکڻ اوڀر آفريڪا جي بانٽو ماڻهن پاران ڳالهايون وڃن ٿيون. اهي ڏکڻ بانٽوئيڊ (Southern Bantoid) ٻولين جي سڀ کان وڏي شاخ ٺاهين ٿيون. q00wz9z01iyjubn778h4ai0v39088f8 404715 404714 2026-08-19T08:09:43Z Memon2025 21315 /* */ 404715 wikitext text/x-wiki '''بانٽو ٻوليون''' (<small>Bantu Languages</small> يا <small>bantʊ̀</small>) [[ٻولي جو ڪٽنب|ٻولين جو هڪ خاندان]] يا وري تجويز ڪيل نائجر-ڪانگو ٻوليءَ جي خاندان جي هڪ شاخ آهي, جن ۾ تقريباً <small>600</small> ٻوليون شامل آهن. اهي [[وچ آفريڪا|وچ]]، [[ڏاکڻي آفريڪا|ڏکڻ]]، [[اوڀر آفريڪا|اوڀر]] ۽ ڏکڻ اوڀر آفريڪا جي بانٽو ماڻهن پاران ڳالهايون وڃن ٿيون. اهي ڏکڻ بانٽوئيڊ (<small>Southern Bantoid</small>) ٻولين جي سڀ کان وڏي شاخ ٺاهين ٿيون. px9nt83pb4d1n9dlt4x6inmkg3inhlh 404716 404715 2026-08-19T08:15:41Z Memon2025 21315 /* */ 404716 wikitext text/x-wiki '''بانٽو ٻوليون''' (<small>Bantu Languages</small> يا <small>bantʊ̀</small>) [[ٻولي جو ڪٽنب|ٻولين جو هڪ خاندان]] يا وري تجويز ڪيل نائجر-ڪانگو ٻوليءَ جي خاندان جي هڪ شاخ آهي, جن ۾ تقريباً <small>600</small> ٻوليون شامل آهن. اهي [[وچ آفريڪا|وچ]]، [[ڏاکڻي آفريڪا|ڏکڻ]]، [[اوڀر آفريڪا|اوڀر]] ۽ ڏکڻ اوڀر آفريڪا جي بانٽو ماڻهن پاران ڳالهايون وڃن ٿيون. اهي ڏکڻ بانٽوئيڊ (<small>Southern Bantoid</small>) ٻولين جي سڀ کان وڏي شاخ ٺاهين ٿيون. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:بانٽو ٻوليون]] [[زمرو:ٻولي خاندان]] [[زمرو:آفريڪا جون ٻوليون]] h1u1drb8f812fx7p3ayaiozzsrv20n4 404718 404716 2026-08-19T08:18:55Z Memon2025 21315 /* حوالا */ 404718 wikitext text/x-wiki '''بانٽو ٻوليون''' (<small>Bantu Languages</small> يا <small>bantʊ̀</small>) [[ٻولي جو ڪٽنب|ٻولين جو هڪ خاندان]] يا وري تجويز ڪيل نائجر-ڪانگو ٻوليءَ جي خاندان جي هڪ شاخ آهي, جن ۾ تقريباً <small>600</small> ٻوليون شامل آهن. اهي [[وچ آفريڪا|وچ]]، [[ڏاکڻي آفريڪا|ڏکڻ]]، [[اوڀر آفريڪا|اوڀر]] ۽ ڏکڻ اوڀر آفريڪا جي بانٽو ماڻهن پاران ڳالهايون وڃن ٿيون. اهي ڏکڻ بانٽوئيڊ (<small>Southern Bantoid</small>) ٻولين جي سڀ کان وڏي شاخ ٺاهين ٿيون. ==حوالا== {{حوالا}} ==External links== *[https://archive.org/details/artedalinguadean00dias Arte da lingua de Angola: oeferecida &#91;sic&#93; a virgem Senhora N. do Rosario, mãy, Senhora dos mesmos pretos] The art of the language of Angola, by Father [[Pedro Dias (Jesuit)|Pedro Dias]], 1697, Lisbon, artedalinguadean *[http://www.linguistics.berkeley.edu/CBOLD/ Comparative Bantu Online Dictionary] linguistics.berkeley.edu, includes comprehensive bibliography. *Maho, Jouni Filip [https://web.archive.org/web/20130607210512/http://goto.glocalnet.net/mahopapers/nuglonline.pdf NUGL Online. The online version of the New Updated Guthrie List, a referential classification of the Bantu languages] goto.glocalnet.net, 4 June 2009, 120pp. Guthrie 1948 in detail, with subsequent corrections and corresponding ISO codes. *[https://www.bantu-languages.com/ Bantu online resources] bantu-languages.com, Jacky Maniacky *[https://web.archive.org/web/20120624221430/http://www.sscnet.ucla.edu/history/ehret/kinship/BantuClassification%204-09.pdf Ehret's compilation of classifications by Klieman, Bastin, himself, and others] pp 204–09, ucla.edu, 24 June 2012 *Contini-Morava, Ellen. ''[http://www3.iath.virginia.edu/swahili/ Noun Classification in Swahili] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201026011841/http://www3.iath.virginia.edu/swahili/ |date=2020-10-26 }}''. 1994, Virginia.edu *[https://web.archive.org/web/20121120223537/http://www.linguistics.berkeley.edu/CBOLD/Lgs/LgsbyGN.html List of Bantu language names with synonyms ordered by Guthrie number].linguistics.berkeley.edu 529 names *[http://salanguages.com Introduction to the languages of South Africa] salanguages.com *[https://web.archive.org/web/20110726212602/http://www.journalofwestafricanlanguages.org/NarrowBantu.aspx Narrow Bantu] Journal of West African Languages *[http://www.ugandatravelguide.com/bantu-people.html Uganda Bantu Languages] ugandatravelguide.com {{Narrow Bantu languages}} {{Bantu}} {{Niger-Congo branches}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Bantu languages}} [[زمرو:بانٽو ٻوليون]] [[زمرو:ٻولي خاندان]] [[زمرو:آفريڪا جون ٻوليون]] ce8auzr84pz6nu8xrolf6d3viwctfgx 404719 404718 2026-08-19T08:21:40Z Memon2025 21315 404719 wikitext text/x-wiki '''بانٽو ٻوليون''' (<small>Bantu Languages</small> يا <small>bantʊ̀</small>) [[ٻولي جو ڪٽنب|ٻولين جو هڪ خاندان]] يا وري تجويز ڪيل نائجر-ڪانگو ٻوليءَ جي خاندان جي هڪ شاخ آهي, جن ۾ تقريباً <small>600</small> ٻوليون شامل آهن. اهي [[وچ آفريڪا|وچ]]، [[ڏاکڻي آفريڪا|ڏکڻ]]، [[اوڀر آفريڪا|اوڀر]] ۽ ڏکڻ اوڀر آفريڪا جي بانٽو ماڻهن پاران ڳالهايون وڃن ٿيون. اهي ڏکڻ بانٽوئيڊ (<small>Southern Bantoid</small>) ٻولين جي سڀ کان وڏي شاخ ٺاهين ٿيون. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهرين ڳنڍڻا== *[https://archive.org/details/artedalinguadean00dias Arte da lingua de Angola: oeferecida &#91;sic&#93; a virgem Senhora N. do Rosario, mãy, Senhora dos mesmos pretos] The art of the language of Angola, by Father [[Pedro Dias (Jesuit)|Pedro Dias]], 1697, Lisbon, artedalinguadean *[http://www.linguistics.berkeley.edu/CBOLD/ Comparative Bantu Online Dictionary] linguistics.berkeley.edu, includes comprehensive bibliography. *Maho, Jouni Filip [https://web.archive.org/web/20130607210512/http://goto.glocalnet.net/mahopapers/nuglonline.pdf NUGL Online. The online version of the New Updated Guthrie List, a referential classification of the Bantu languages] goto.glocalnet.net, 4 June 2009, 120pp. Guthrie 1948 in detail, with subsequent corrections and corresponding ISO codes. *[https://www.bantu-languages.com/ Bantu online resources] bantu-languages.com, Jacky Maniacky *[https://web.archive.org/web/20120624221430/http://www.sscnet.ucla.edu/history/ehret/kinship/BantuClassification%204-09.pdf Ehret's compilation of classifications by Klieman, Bastin, himself, and others] pp 204–09, ucla.edu, 24 June 2012 *Contini-Morava, Ellen. ''[http://www3.iath.virginia.edu/swahili/ Noun Classification in Swahili] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201026011841/http://www3.iath.virginia.edu/swahili/ |date=2020-10-26 }}''. 1994, Virginia.edu *[https://web.archive.org/web/20121120223537/http://www.linguistics.berkeley.edu/CBOLD/Lgs/LgsbyGN.html List of Bantu language names with synonyms ordered by Guthrie number].linguistics.berkeley.edu 529 names *[http://salanguages.com Introduction to the languages of South Africa] salanguages.com *[https://web.archive.org/web/20110726212602/http://www.journalofwestafricanlanguages.org/NarrowBantu.aspx Narrow Bantu] Journal of West African Languages *[http://www.ugandatravelguide.com/bantu-people.html Uganda Bantu Languages] ugandatravelguide.com {{Narrow Bantu languages}} {{Bantu}} {{Niger-Congo branches}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Bantu languages}} [[زمرو:بانٽو ٻوليون| ]] [[زمرو:ٻولي خاندان]] [[زمرو:ترڪيبي ٻوليون]] [[زمرو:جوڙدار ٻوليون]] [[زمرو:آفريڪا جون ٻوليون]] rd4m9lyah8stea3hj9ivkvczs66mku9 404720 404719 2026-08-19T08:22:45Z Memon2025 21315 /* ٻاهرين ڳنڍڻا */ 404720 wikitext text/x-wiki '''بانٽو ٻوليون''' (<small>Bantu Languages</small> يا <small>bantʊ̀</small>) [[ٻولي جو ڪٽنب|ٻولين جو هڪ خاندان]] يا وري تجويز ڪيل نائجر-ڪانگو ٻوليءَ جي خاندان جي هڪ شاخ آهي, جن ۾ تقريباً <small>600</small> ٻوليون شامل آهن. اهي [[وچ آفريڪا|وچ]]، [[ڏاکڻي آفريڪا|ڏکڻ]]، [[اوڀر آفريڪا|اوڀر]] ۽ ڏکڻ اوڀر آفريڪا جي بانٽو ماڻهن پاران ڳالهايون وڃن ٿيون. اهي ڏکڻ بانٽوئيڊ (<small>Southern Bantoid</small>) ٻولين جي سڀ کان وڏي شاخ ٺاهين ٿيون. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهرين ڳنڍڻا== *[https://archive.org/details/artedalinguadean00dias Arte da lingua de Angola: oeferecida &#91;sic&#93; a virgem Senhora N. do Rosario, mãy, Senhora dos mesmos pretos] The art of the language of Angola, by Father [[Pedro Dias (Jesuit)|Pedro Dias]], 1697, Lisbon, artedalinguadean *[http://www.linguistics.berkeley.edu/CBOLD/ Comparative Bantu Online Dictionary] linguistics.berkeley.edu, includes comprehensive bibliography. *Maho, Jouni Filip [https://web.archive.org/web/20130607210512/http://goto.glocalnet.net/mahopapers/nuglonline.pdf NUGL Online. The online version of the New Updated Guthrie List, a referential classification of the Bantu languages] goto.glocalnet.net, 4 June 2009, 120pp. Guthrie 1948 in detail, with subsequent corrections and corresponding ISO codes. *[https://www.bantu-languages.com/ Bantu online resources] bantu-languages.com, Jacky Maniacky *[https://web.archive.org/web/20120624221430/http://www.sscnet.ucla.edu/history/ehret/kinship/BantuClassification%204-09.pdf Ehret's compilation of classifications by Klieman, Bastin, himself, and others] pp 204–09, ucla.edu, 24 June 2012 *Contini-Morava, Ellen. ''[http://www3.iath.virginia.edu/swahili/ Noun Classification in Swahili] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201026011841/http://www3.iath.virginia.edu/swahili/ |date=2020-10-26 }}''. 1994, Virginia.edu *[https://web.archive.org/web/20121120223537/http://www.linguistics.berkeley.edu/CBOLD/Lgs/LgsbyGN.html List of Bantu language names with synonyms ordered by Guthrie number].linguistics.berkeley.edu 529 names *[http://salanguages.com Introduction to the languages of South Africa] salanguages.com *[https://web.archive.org/web/20110726212602/http://www.journalofwestafricanlanguages.org/NarrowBantu.aspx Narrow Bantu] Journal of West African Languages *[http://www.ugandatravelguide.com/bantu-people.html Uganda Bantu Languages] ugandatravelguide.com {{Narrow Bantu languages}} {{Bantu}} {{Niger-Congo branches}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Bantu languages}} [[زمرو:بانٽو ٻوليون| ]] [[زمرو:ٻولي خاندان]] [[زمرو:ترڪيبي ٻوليون]] [[زمرو:امتزاجي ٻوليون]] [[زمرو:آفريڪا جون ٻوليون]] 70qz9xdhza06mu7f60fyqjbozskf3r5 404721 404720 2026-08-19T08:24:40Z Memon2025 21315 404721 wikitext text/x-wiki '''بانٽو ٻوليون''' (<small>Bantu Languages</small> يا <small>bantʊ̀</small>) [[ٻولي جو ڪٽنب|ٻولين جو هڪ خاندان]] يا وري تجويز ڪيل نائجر-ڪانگو ٻوليءَ جي خاندان جي هڪ شاخ آهي, جن ۾ تقريباً <small>600</small> ٻوليون شامل آهن. اهي [[وچ آفريڪا|وچ]]، [[ڏاکڻي آفريڪا|ڏکڻ]]، [[اوڀر آفريڪا|اوڀر]] ۽ ڏکڻ اوڀر آفريڪا جي بانٽو ماڻهن پاران ڳالهايون وڃن ٿيون. اهي ڏکڻ بانٽوئيڊ (<small>Southern Bantoid</small>) ٻولين جي سڀ کان وڏي شاخ ٺاهين ٿيون. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهرين ڳنڍڻا== *[https://archive.org/details/artedalinguadean00dias Arte da lingua de Angola: oeferecida &#91;sic&#93; a virgem Senhora N. do Rosario, mãy, Senhora dos mesmos pretos] The art of the language of Angola, by Father [[Pedro Dias (Jesuit)|Pedro Dias]], 1697, Lisbon, artedalinguadean *[http://www.linguistics.berkeley.edu/CBOLD/ Comparative Bantu Online Dictionary] linguistics.berkeley.edu, includes comprehensive bibliography. *Maho, Jouni Filip [https://web.archive.org/web/20130607210512/http://goto.glocalnet.net/mahopapers/nuglonline.pdf NUGL Online. The online version of the New Updated Guthrie List, a referential classification of the Bantu languages] goto.glocalnet.net, 4 June 2009, 120pp. Guthrie 1948 in detail, with subsequent corrections and corresponding ISO codes. *[https://www.bantu-languages.com/ Bantu online resources] bantu-languages.com, Jacky Maniacky *[https://web.archive.org/web/20120624221430/http://www.sscnet.ucla.edu/history/ehret/kinship/BantuClassification%204-09.pdf Ehret's compilation of classifications by Klieman, Bastin, himself, and others] pp 204–09, ucla.edu, 24 June 2012 *Contini-Morava, Ellen. ''[http://www3.iath.virginia.edu/swahili/ Noun Classification in Swahili] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201026011841/http://www3.iath.virginia.edu/swahili/ |date=2020-10-26 }}''. 1994, Virginia.edu *[https://web.archive.org/web/20121120223537/http://www.linguistics.berkeley.edu/CBOLD/Lgs/LgsbyGN.html List of Bantu language names with synonyms ordered by Guthrie number].linguistics.berkeley.edu 529 names *[http://salanguages.com Introduction to the languages of South Africa] salanguages.com *[https://web.archive.org/web/20110726212602/http://www.journalofwestafricanlanguages.org/NarrowBantu.aspx Narrow Bantu] Journal of West African Languages *[http://www.ugandatravelguide.com/bantu-people.html Uganda Bantu Languages] ugandatravelguide.com {{Narrow Bantu languages}} {{Bantu}} {{Niger-Congo branches}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Bantu languages}} [[زمرو:بانٽو ٻوليون| ]] [[زمرو:ٻولي خاندان]] [[زمرو:ترڪيبي ٻوليون]] [[زمرو:امتزاجي ٻوليون]] [[زمرو:آفريڪي ٻوليون]] [[زمرو:آفريڪا جون ٻوليون]] de46w8lgprdd9fj3p3wtkecsje39c6q 404722 404721 2026-08-19T08:26:23Z Memon2025 21315 /* */ 404722 wikitext text/x-wiki {{Short description|Large language family spoken in Sub-Saharan Africa}} {{other uses|Bantu}} {{Infobox language family | name = Bantu | altname = Narrow Bantu | ethnicity = [[Bantu peoples]] | familycolor = Niger-Congo | fam2 = [[Atlantic–Congo languages|Atlantic–Congo]] | fam3 = [[Volta–Congo languages|Volta–Congo]] | fam4 = [[Benue–Congo languages|Benue–Congo]] | fam5 = [[Bantoid languages|Bantoid]] | fam6 = | map = Map of the Bantu languages.svg | mapcaption = {{legend|#f8acec|{{color|#a4228d|'''Bantu languages'''}} shown within the [[Niger–Congo languages|Niger–Congo language family]]. Non-Bantu, but [[Niger–Congo languages|Niger-Congo]], languages are greyscale.}} | iso2 = bnt | iso5 = bnt | glotto = narr1281 | glottorefname = Narrow Bantu | protoname = [[Proto-Bantu language|Proto-Bantu]] | children = {{plainlist| * [[Guthrie classification of Bantu languages|Zones A–S]] (geographic) * [[Mbam languages|Mbam]]–[[Bube language|Bube]] * ''[[Manenguba language|Manenguba]]'' * [[Sawabantu languages|Sawabantu]] * [[Basaa languages|Basaa]] * [[Bafia languages|Bafia]] * [[Beti language|Beti]] * [[Makaa–Njem languages|Makaa–Njem]] * [[Kele–Tsogo languages|Kele–Tsogo]] * [[Teke–Mbede languages|Teke–Mbede]] * [[Mboshi–Buja languages|Mboshi–Buja]] * [[Bangi–Tetela languages|Bangi–Tetela]] * [[Mbole–Enya languages|Mbole–Enya]] * [[Lega–Binja languages|Lega–Binja]] * [[Boan languages|Boan]] * [[Lebonya languages|Lebonya]] * [[Nyanga–Buyi languages|Nyanga–Buyi]] * '''[[Northeast Bantu languages|Northeast Bantu]]''' * [[Tongwe language|Tongwe-Bende]] * [[Mbugwe–Rangi languages|Mbugwe–Rangi]] * [[Kilombero languages|Kilombero]] * [[Kongo languages|Kongo]]–[[Yaka languages|Yaka]] * [[Sira languages|Sira]] * [[Kimbundu languages|Kimbundu]] * [[Chokwe–Luchazi languages|Chokwe–Luchazi]] * ''[[Luyana language|Luyana]]'' * ''[[Mbukushu language|Mbukushu]]'' * [[Pende languages|Pende]] * [[Luban languages|Luban]] * [[Lunda languages|Lunda]] * [[Rukwa languages|Rukwa]] * [[Sabi languages|Sabi]]–[[Botatwe languages|Botatwe]] * [[Turu language|Nyaturu]]-[[Nilamba language|Nilamba]]-[[Isanzu language|Isanzu]] * [[Nyasa languages|Nyasa]] * [[Rufiji–Ruvuma languages|Rufiji–Ruvuma]] * ''[[Umbundu]]'' * [[Kavango – Southwest Bantu languages|Kavango–Southwest Bantu]] * ''[[Yeyi language|Yeyi]]'' * [[Shona languages|Shona]] * '''[[Southern Bantu languages|Southern Bantu]]''' }} | region = [[Central Africa]], [[Southeast Africa]], [[East Africa]], [[Southern Africa]], [[geography of Somalia|Southern Somalia]] }} '''بانٽو ٻوليون''' (<small>Bantu Languages</small> يا <small>bantʊ̀</small>) [[ٻولي جو ڪٽنب|ٻولين جو هڪ خاندان]] يا وري تجويز ڪيل نائجر-ڪانگو ٻوليءَ جي خاندان جي هڪ شاخ آهي, جن ۾ تقريباً <small>600</small> ٻوليون شامل آهن. اهي [[وچ آفريڪا|وچ]]، [[ڏاکڻي آفريڪا|ڏکڻ]]، [[اوڀر آفريڪا|اوڀر]] ۽ ڏکڻ اوڀر آفريڪا جي بانٽو ماڻهن پاران ڳالهايون وڃن ٿيون. اهي ڏکڻ بانٽوئيڊ (<small>Southern Bantoid</small>) ٻولين جي سڀ کان وڏي شاخ ٺاهين ٿيون. The '''Bantu languages''' ({{IPA-cen|UK|ˌ|b|æ|n|ˈ|t|uː}}, {{IPA-cen|US|ˈ|b|æ|n|t|uː}} [[Proto-Bantu language|Proto-Bantu]]: *bantʊ̀)<ref>{{cite LPD|3}}</ref><ref>{{cite EPD|18}}</ref> are a [[language family]], or a branch of the proposed [[Niger–Congo languages|Niger-Congo]] language family, containing about 600 [[language]]s that are spoken by the [[Bantu peoples]] of [[Central Africa|Central]], [[Southern Africa|Southern]], [[East Africa|Eastern]] and [[Southeast Africa|Southeast]] [[Africa]]. They form the largest branch of the [[Southern Bantoid languages]]. The total number of Bantu languages is estimated at between 440 and 680 distinct languages, depending on the definition of [[Dialect#Dialect or language|"language" versus "dialect"]].<ref name=":1">"Guthrie (1967–71) names some 440 Bantu 'varieties', Grimes (2000) has 501 (minus a few 'extinct' or 'almost extinct'), Bastin ''et al.'' (1999) have 542, Maho (this volume) has some 660, and Mann ''et al.'' (1987) have ''c.'' 680." Derek Nurse, 2006, "Bantu Languages", in the ''Encyclopedia of Language and Linguistics'', p. 2. [http://www.ethnologue.com/show_family.asp?subid=73-16 :Ethnologue report for Southern Bantoid"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121016142546/http://www.ethnologue.com/show_family.asp?subid=73-16 |date=2012-10-16}} lists a total of 535 languages. The count includes 13 [[Mbam languages]], which are not always included under "Narrow Bantu".</ref> Many Bantu languages borrow words from each other, and some are [[mutually intelligible]].<ref>McWhorter, J. 2001. ''The Power of Babel'' (pp. 81–82). New York: Freeman-Times-Henry Holt.</ref> Some of the languages are spoken by a very small number of people; for example, the [[Kabwa language]] was estimated in 2007 to be spoken by only 8,500 people, but was assessed to be a distinct language.<ref>{{cite book |language=en |first1=Rebekah |last1=Overton |first2=John B. |last2=Walker |first3=Holly |last3=Robinson |date=2017a |title=Kabwa orthography statement |newspaper=SIL International |url=https://www.sil.org/resources/archives/73084 |access-date=2024-02-16 |archive-date=2022-12-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221209193306/https://www.sil.org/resources/archives/73084 |url-status=live }}</ref> The total number of Bantu speakers is estimated to be around 350 million in 2015 (roughly 30% of the [[Demographics of Africa|population of Africa]] or 5% of the [[world population]]).<ref>Total population cannot be established with any accuracy due to the unavailability of precise census data from Sub-Saharan Africa. A number just above 200 million was cited in the early 2000s (see [[:File:Niger-Congo speakers.png|Niger-Congo languages: subgroups and numbers of speakers]] for a 2007 compilation of data from [[SIL Ethnologue]], citing 210 million). Population estimates for the region of West-Central Africa were recognized as significantly too low by the [[United Nations Department of Economic and Social Affairs]] in 2015 ({{cite web|url=https://esa.un.org/unpd/wpp/Publications/Files/WPP2017_KeyFindings.pdf|title=World Population Prospects: The 2016 Revision – Key Findings and Advance Tables|date=July 2016|publisher=[[United Nations Department of Economic and Social Affairs]], Population Division|access-date=26 June 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20190626225001/https://esa.un.org/unpd/wpp/Publications/Files/WPP2017_KeyFindings.pdf|archive-date=26 June 2019|url-status=dead}}). [[Demographics of Africa#Population growth|Population growth]] in Central-West Africa as of 2015 is estimated at between 2.5% and 2.8% p.a., for an annual increase of the Bantu population by about 8 to 10 million.</ref> Bantu languages are largely spoken southeast of [[Cameroon]], and throughout [[Central Africa|Central]], [[Southern Africa|Southern]], [[East Africa|Eastern]], and [[Southeast Africa]]. About one-sixth of [[List of Bantu peoples|Bantu speakers]], and one-third of Bantu languages, are found in the [[Democratic Republic of the Congo]]. The most widely spoken Bantu language by number of speakers is [[Swahili language|Swahili]], with 16 million [[First language|native]] speakers and 80 million [[L2 language|L2]] speakers (2015).<ref>[https://www.ethnologue.com/language/swh "Swahili"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180808104736/https://www.ethnologue.com/language/swh |date=2018-08-08 }}, ''Ethnologue'' (18th ed., 2015): "47,000,000 in Tanzania, all users. L1 users: 15,000,000 (2012), increasing. L2 users: 32,000,000 (2015 D. Nurse). Total users in all countries: 98,310,110 (as L1: 16,010,110; as L2: 82,300,000)."</ref> Most native speakers of Swahili live in [[Tanzania]], where it is a national language, while as a second language, it is taught as a mandatory subject in many schools in East Africa, and is a [[lingua franca]] of the [[East African Community]]. Other major Bantu languages include [[Lingala language|Lingala]] with more than 20 million speakers ([[Republic of the Congo|Congo]], [[DRC]]), followed by [[Zulu language|Zulu]] with 13.56 million speakers ([[South Africa]]), [[Xhosa language|Xhosa]], with 8.2 million [[Xhosa people|speakers]] ([[South Africa]] and [[Zimbabwe]]), and [[Shona language|Shona]] with less than 10 million speakers (if [[Manyika dialect|Manyika]] and [[Ndau dialect|Ndau]] are included), while [[Sotho–Tswana languages|Sotho-Tswana languages]] ([[Sotho language|Sotho]], [[Tswana language|Tswana]] and [[Northern Sotho language|Pedi]]) have more than 15 million speakers (across [[Botswana]], [[Lesotho]], South Africa, and [[Zambia]]). Zimbabwe has [[Kalanga language|Kalanga]], [[Matebele]], [[Nambya language|Nambya]], and Xhosa speakers.<ref name="Z.Thamba">{{cite journal |last1=Zimbabwe |first1=AmaXhosa |title=AmaXhosa |date=2021 |url=https://gal-dem.com/xhosa-people-of-zimbabwe-indigenous-south-africans-displaced-by-colonialism/ |access-date=2023-07-20 |archive-date=2023-07-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230720175051/https://gal-dem.com/xhosa-people-of-zimbabwe-indigenous-south-africans-displaced-by-colonialism/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.ethnologue.com/language/sna|title=Ethnologue: Shona|access-date=2017-03-06|archive-date=2016-12-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20161228181311/https://www.ethnologue.com/language/sna|url-status=live}}</ref> ''[[Ethnologue]]'' separates the largely mutually intelligible [[Kinyarwanda]] and [[Kirundi]], which together have 20 million speakers.<ref>{{cite web |url=http://www.ethnologue.com/ethno_docs/distribution.asp?by=size |title=Statistical Summaries |publisher=Ethnologue |access-date=2012-06-29 |archive-date=2013-02-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130202224556/http://www.ethnologue.com/ethno_docs/distribution.asp?by=size |url-status=live }}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهرين ڳنڍڻا== *[https://archive.org/details/artedalinguadean00dias Arte da lingua de Angola: oeferecida &#91;sic&#93; a virgem Senhora N. do Rosario, mãy, Senhora dos mesmos pretos] The art of the language of Angola, by Father [[Pedro Dias (Jesuit)|Pedro Dias]], 1697, Lisbon, artedalinguadean *[http://www.linguistics.berkeley.edu/CBOLD/ Comparative Bantu Online Dictionary] linguistics.berkeley.edu, includes comprehensive bibliography. *Maho, Jouni Filip [https://web.archive.org/web/20130607210512/http://goto.glocalnet.net/mahopapers/nuglonline.pdf NUGL Online. The online version of the New Updated Guthrie List, a referential classification of the Bantu languages] goto.glocalnet.net, 4 June 2009, 120pp. Guthrie 1948 in detail, with subsequent corrections and corresponding ISO codes. *[https://www.bantu-languages.com/ Bantu online resources] bantu-languages.com, Jacky Maniacky *[https://web.archive.org/web/20120624221430/http://www.sscnet.ucla.edu/history/ehret/kinship/BantuClassification%204-09.pdf Ehret's compilation of classifications by Klieman, Bastin, himself, and others] pp 204–09, ucla.edu, 24 June 2012 *Contini-Morava, Ellen. ''[http://www3.iath.virginia.edu/swahili/ Noun Classification in Swahili] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201026011841/http://www3.iath.virginia.edu/swahili/ |date=2020-10-26 }}''. 1994, Virginia.edu *[https://web.archive.org/web/20121120223537/http://www.linguistics.berkeley.edu/CBOLD/Lgs/LgsbyGN.html List of Bantu language names with synonyms ordered by Guthrie number].linguistics.berkeley.edu 529 names *[http://salanguages.com Introduction to the languages of South Africa] salanguages.com *[https://web.archive.org/web/20110726212602/http://www.journalofwestafricanlanguages.org/NarrowBantu.aspx Narrow Bantu] Journal of West African Languages *[http://www.ugandatravelguide.com/bantu-people.html Uganda Bantu Languages] ugandatravelguide.com {{Narrow Bantu languages}} {{Bantu}} {{Niger-Congo branches}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Bantu languages}} [[زمرو:بانٽو ٻوليون| ]] [[زمرو:ٻولي خاندان]] [[زمرو:ترڪيبي ٻوليون]] [[زمرو:امتزاجي ٻوليون]] [[زمرو:آفريڪي ٻوليون]] [[زمرو:آفريڪا جون ٻوليون]] ox86a16735iddqz1v7kpl5ov06a8ceo 404723 404722 2026-08-19T08:27:35Z Memon2025 21315 /* */ 404723 wikitext text/x-wiki {{Short description|Large language family spoken in Sub-Saharan Africa}} {{other uses|بانٽو}} {{Infobox language family | name = Bantu | altname = Narrow Bantu | ethnicity = [[Bantu peoples]] | familycolor = Niger-Congo | fam2 = [[Atlantic–Congo languages|Atlantic–Congo]] | fam3 = [[Volta–Congo languages|Volta–Congo]] | fam4 = [[Benue–Congo languages|Benue–Congo]] | fam5 = [[Bantoid languages|Bantoid]] | fam6 = | map = Map of the Bantu languages.svg | mapcaption = {{legend|#f8acec|{{color|#a4228d|'''Bantu languages'''}} shown within the [[Niger–Congo languages|Niger–Congo language family]]. Non-Bantu, but [[Niger–Congo languages|Niger-Congo]], languages are greyscale.}} | iso2 = bnt | iso5 = bnt | glotto = narr1281 | glottorefname = Narrow Bantu | protoname = [[Proto-Bantu language|Proto-Bantu]] | children = {{plainlist| * [[Guthrie classification of Bantu languages|Zones A–S]] (geographic) * [[Mbam languages|Mbam]]–[[Bube language|Bube]] * ''[[Manenguba language|Manenguba]]'' * [[Sawabantu languages|Sawabantu]] * [[Basaa languages|Basaa]] * [[Bafia languages|Bafia]] * [[Beti language|Beti]] * [[Makaa–Njem languages|Makaa–Njem]] * [[Kele–Tsogo languages|Kele–Tsogo]] * [[Teke–Mbede languages|Teke–Mbede]] * [[Mboshi–Buja languages|Mboshi–Buja]] * [[Bangi–Tetela languages|Bangi–Tetela]] * [[Mbole–Enya languages|Mbole–Enya]] * [[Lega–Binja languages|Lega–Binja]] * [[Boan languages|Boan]] * [[Lebonya languages|Lebonya]] * [[Nyanga–Buyi languages|Nyanga–Buyi]] * '''[[Northeast Bantu languages|Northeast Bantu]]''' * [[Tongwe language|Tongwe-Bende]] * [[Mbugwe–Rangi languages|Mbugwe–Rangi]] * [[Kilombero languages|Kilombero]] * [[Kongo languages|Kongo]]–[[Yaka languages|Yaka]] * [[Sira languages|Sira]] * [[Kimbundu languages|Kimbundu]] * [[Chokwe–Luchazi languages|Chokwe–Luchazi]] * ''[[Luyana language|Luyana]]'' * ''[[Mbukushu language|Mbukushu]]'' * [[Pende languages|Pende]] * [[Luban languages|Luban]] * [[Lunda languages|Lunda]] * [[Rukwa languages|Rukwa]] * [[Sabi languages|Sabi]]–[[Botatwe languages|Botatwe]] * [[Turu language|Nyaturu]]-[[Nilamba language|Nilamba]]-[[Isanzu language|Isanzu]] * [[Nyasa languages|Nyasa]] * [[Rufiji–Ruvuma languages|Rufiji–Ruvuma]] * ''[[Umbundu]]'' * [[Kavango – Southwest Bantu languages|Kavango–Southwest Bantu]] * ''[[Yeyi language|Yeyi]]'' * [[Shona languages|Shona]] * '''[[Southern Bantu languages|Southern Bantu]]''' }} | region = [[Central Africa]], [[Southeast Africa]], [[East Africa]], [[Southern Africa]], [[geography of Somalia|Southern Somalia]] }} '''بانٽو ٻوليون''' (<small>Bantu Languages</small> يا <small>bantʊ̀</small>) [[ٻولي جو ڪٽنب|ٻولين جو هڪ خاندان]] يا وري تجويز ڪيل نائجر-ڪانگو ٻوليءَ جي خاندان جي هڪ شاخ آهي, جن ۾ تقريباً <small>600</small> ٻوليون شامل آهن. اهي [[وچ آفريڪا|وچ]]، [[ڏاکڻي آفريڪا|ڏکڻ]]، [[اوڀر آفريڪا|اوڀر]] ۽ ڏکڻ اوڀر آفريڪا جي بانٽو ماڻهن پاران ڳالهايون وڃن ٿيون. اهي ڏکڻ بانٽوئيڊ (<small>Southern Bantoid</small>) ٻولين جي سڀ کان وڏي شاخ ٺاهين ٿيون. The '''Bantu languages''' ({{IPA-cen|UK|ˌ|b|æ|n|ˈ|t|uː}}, {{IPA-cen|US|ˈ|b|æ|n|t|uː}} [[Proto-Bantu language|Proto-Bantu]]: *bantʊ̀)<ref>{{cite LPD|3}}</ref><ref>{{cite EPD|18}}</ref> are a [[language family]], or a branch of the proposed [[Niger–Congo languages|Niger-Congo]] language family, containing about 600 [[language]]s that are spoken by the [[Bantu peoples]] of [[Central Africa|Central]], [[Southern Africa|Southern]], [[East Africa|Eastern]] and [[Southeast Africa|Southeast]] [[Africa]]. They form the largest branch of the [[Southern Bantoid languages]]. The total number of Bantu languages is estimated at between 440 and 680 distinct languages, depending on the definition of [[Dialect#Dialect or language|"language" versus "dialect"]].<ref name=":1">"Guthrie (1967–71) names some 440 Bantu 'varieties', Grimes (2000) has 501 (minus a few 'extinct' or 'almost extinct'), Bastin ''et al.'' (1999) have 542, Maho (this volume) has some 660, and Mann ''et al.'' (1987) have ''c.'' 680." Derek Nurse, 2006, "Bantu Languages", in the ''Encyclopedia of Language and Linguistics'', p. 2. [http://www.ethnologue.com/show_family.asp?subid=73-16 :Ethnologue report for Southern Bantoid"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121016142546/http://www.ethnologue.com/show_family.asp?subid=73-16 |date=2012-10-16}} lists a total of 535 languages. The count includes 13 [[Mbam languages]], which are not always included under "Narrow Bantu".</ref> Many Bantu languages borrow words from each other, and some are [[mutually intelligible]].<ref>McWhorter, J. 2001. ''The Power of Babel'' (pp. 81–82). New York: Freeman-Times-Henry Holt.</ref> Some of the languages are spoken by a very small number of people; for example, the [[Kabwa language]] was estimated in 2007 to be spoken by only 8,500 people, but was assessed to be a distinct language.<ref>{{cite book |language=en |first1=Rebekah |last1=Overton |first2=John B. |last2=Walker |first3=Holly |last3=Robinson |date=2017a |title=Kabwa orthography statement |newspaper=SIL International |url=https://www.sil.org/resources/archives/73084 |access-date=2024-02-16 |archive-date=2022-12-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221209193306/https://www.sil.org/resources/archives/73084 |url-status=live }}</ref> The total number of Bantu speakers is estimated to be around 350 million in 2015 (roughly 30% of the [[Demographics of Africa|population of Africa]] or 5% of the [[world population]]).<ref>Total population cannot be established with any accuracy due to the unavailability of precise census data from Sub-Saharan Africa. A number just above 200 million was cited in the early 2000s (see [[:File:Niger-Congo speakers.png|Niger-Congo languages: subgroups and numbers of speakers]] for a 2007 compilation of data from [[SIL Ethnologue]], citing 210 million). Population estimates for the region of West-Central Africa were recognized as significantly too low by the [[United Nations Department of Economic and Social Affairs]] in 2015 ({{cite web|url=https://esa.un.org/unpd/wpp/Publications/Files/WPP2017_KeyFindings.pdf|title=World Population Prospects: The 2016 Revision – Key Findings and Advance Tables|date=July 2016|publisher=[[United Nations Department of Economic and Social Affairs]], Population Division|access-date=26 June 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20190626225001/https://esa.un.org/unpd/wpp/Publications/Files/WPP2017_KeyFindings.pdf|archive-date=26 June 2019|url-status=dead}}). [[Demographics of Africa#Population growth|Population growth]] in Central-West Africa as of 2015 is estimated at between 2.5% and 2.8% p.a., for an annual increase of the Bantu population by about 8 to 10 million.</ref> Bantu languages are largely spoken southeast of [[Cameroon]], and throughout [[Central Africa|Central]], [[Southern Africa|Southern]], [[East Africa|Eastern]], and [[Southeast Africa]]. About one-sixth of [[List of Bantu peoples|Bantu speakers]], and one-third of Bantu languages, are found in the [[Democratic Republic of the Congo]]. The most widely spoken Bantu language by number of speakers is [[Swahili language|Swahili]], with 16 million [[First language|native]] speakers and 80 million [[L2 language|L2]] speakers (2015).<ref>[https://www.ethnologue.com/language/swh "Swahili"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180808104736/https://www.ethnologue.com/language/swh |date=2018-08-08 }}, ''Ethnologue'' (18th ed., 2015): "47,000,000 in Tanzania, all users. L1 users: 15,000,000 (2012), increasing. L2 users: 32,000,000 (2015 D. Nurse). Total users in all countries: 98,310,110 (as L1: 16,010,110; as L2: 82,300,000)."</ref> Most native speakers of Swahili live in [[Tanzania]], where it is a national language, while as a second language, it is taught as a mandatory subject in many schools in East Africa, and is a [[lingua franca]] of the [[East African Community]]. Other major Bantu languages include [[Lingala language|Lingala]] with more than 20 million speakers ([[Republic of the Congo|Congo]], [[DRC]]), followed by [[Zulu language|Zulu]] with 13.56 million speakers ([[South Africa]]), [[Xhosa language|Xhosa]], with 8.2 million [[Xhosa people|speakers]] ([[South Africa]] and [[Zimbabwe]]), and [[Shona language|Shona]] with less than 10 million speakers (if [[Manyika dialect|Manyika]] and [[Ndau dialect|Ndau]] are included), while [[Sotho–Tswana languages|Sotho-Tswana languages]] ([[Sotho language|Sotho]], [[Tswana language|Tswana]] and [[Northern Sotho language|Pedi]]) have more than 15 million speakers (across [[Botswana]], [[Lesotho]], South Africa, and [[Zambia]]). Zimbabwe has [[Kalanga language|Kalanga]], [[Matebele]], [[Nambya language|Nambya]], and Xhosa speakers.<ref name="Z.Thamba">{{cite journal |last1=Zimbabwe |first1=AmaXhosa |title=AmaXhosa |date=2021 |url=https://gal-dem.com/xhosa-people-of-zimbabwe-indigenous-south-africans-displaced-by-colonialism/ |access-date=2023-07-20 |archive-date=2023-07-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230720175051/https://gal-dem.com/xhosa-people-of-zimbabwe-indigenous-south-africans-displaced-by-colonialism/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.ethnologue.com/language/sna|title=Ethnologue: Shona|access-date=2017-03-06|archive-date=2016-12-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20161228181311/https://www.ethnologue.com/language/sna|url-status=live}}</ref> ''[[Ethnologue]]'' separates the largely mutually intelligible [[Kinyarwanda]] and [[Kirundi]], which together have 20 million speakers.<ref>{{cite web |url=http://www.ethnologue.com/ethno_docs/distribution.asp?by=size |title=Statistical Summaries |publisher=Ethnologue |access-date=2012-06-29 |archive-date=2013-02-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130202224556/http://www.ethnologue.com/ethno_docs/distribution.asp?by=size |url-status=live }}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهرين ڳنڍڻا== *[https://archive.org/details/artedalinguadean00dias Arte da lingua de Angola: oeferecida &#91;sic&#93; a virgem Senhora N. do Rosario, mãy, Senhora dos mesmos pretos] The art of the language of Angola, by Father [[Pedro Dias (Jesuit)|Pedro Dias]], 1697, Lisbon, artedalinguadean *[http://www.linguistics.berkeley.edu/CBOLD/ Comparative Bantu Online Dictionary] linguistics.berkeley.edu, includes comprehensive bibliography. *Maho, Jouni Filip [https://web.archive.org/web/20130607210512/http://goto.glocalnet.net/mahopapers/nuglonline.pdf NUGL Online. The online version of the New Updated Guthrie List, a referential classification of the Bantu languages] goto.glocalnet.net, 4 June 2009, 120pp. Guthrie 1948 in detail, with subsequent corrections and corresponding ISO codes. *[https://www.bantu-languages.com/ Bantu online resources] bantu-languages.com, Jacky Maniacky *[https://web.archive.org/web/20120624221430/http://www.sscnet.ucla.edu/history/ehret/kinship/BantuClassification%204-09.pdf Ehret's compilation of classifications by Klieman, Bastin, himself, and others] pp 204–09, ucla.edu, 24 June 2012 *Contini-Morava, Ellen. ''[http://www3.iath.virginia.edu/swahili/ Noun Classification in Swahili] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201026011841/http://www3.iath.virginia.edu/swahili/ |date=2020-10-26 }}''. 1994, Virginia.edu *[https://web.archive.org/web/20121120223537/http://www.linguistics.berkeley.edu/CBOLD/Lgs/LgsbyGN.html List of Bantu language names with synonyms ordered by Guthrie number].linguistics.berkeley.edu 529 names *[http://salanguages.com Introduction to the languages of South Africa] salanguages.com *[https://web.archive.org/web/20110726212602/http://www.journalofwestafricanlanguages.org/NarrowBantu.aspx Narrow Bantu] Journal of West African Languages *[http://www.ugandatravelguide.com/bantu-people.html Uganda Bantu Languages] ugandatravelguide.com {{Narrow Bantu languages}} {{Bantu}} {{Niger-Congo branches}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Bantu languages}} [[زمرو:بانٽو ٻوليون| ]] [[زمرو:ٻولي خاندان]] [[زمرو:ترڪيبي ٻوليون]] [[زمرو:امتزاجي ٻوليون]] [[زمرو:آفريڪي ٻوليون]] [[زمرو:آفريڪا جون ٻوليون]] 5rqx7e0tmqyyryxebeihd9gb65kg58a 404724 404723 2026-08-19T08:29:34Z Memon2025 21315 /* */ 404724 wikitext text/x-wiki {{Short description|Large language family spoken in Sub-Saharan Africa}} {{other uses|بانٽو}} {{Infobox language family | name = Bantu | altname = Narrow Bantu | ethnicity = [[Bantu peoples]] | familycolor = Niger-Congo | fam2 = [[Atlantic–Congo languages|Atlantic–Congo]] | fam3 = [[Volta–Congo languages|Volta–Congo]] | fam4 = [[Benue–Congo languages|Benue–Congo]] | fam5 = [[Bantoid languages|Bantoid]] | fam6 = | map = Map of the Bantu languages.svg | mapcaption = {{legend|#f8acec|{{color|#a4228d|'''Bantu languages'''}} shown within the [[Niger–Congo languages|Niger–Congo language family]]. Non-Bantu, but [[Niger–Congo languages|Niger-Congo]], languages are greyscale.}} | iso2 = bnt | iso5 = bnt | glotto = narr1281 | glottorefname = Narrow Bantu | protoname = [[Proto-Bantu language|Proto-Bantu]] | children = {{plainlist| * [[Guthrie classification of Bantu languages|Zones A–S]] (geographic) * [[Mbam languages|Mbam]]–[[Bube language|Bube]] * ''[[Manenguba language|Manenguba]]'' * [[Sawabantu languages|Sawabantu]] * [[Basaa languages|Basaa]] * [[Bafia languages|Bafia]] * [[Beti language|Beti]] * [[Makaa–Njem languages|Makaa–Njem]] * [[Kele–Tsogo languages|Kele–Tsogo]] * [[Teke–Mbede languages|Teke–Mbede]] * [[Mboshi–Buja languages|Mboshi–Buja]] * [[Bangi–Tetela languages|Bangi–Tetela]] * [[Mbole–Enya languages|Mbole–Enya]] * [[Lega–Binja languages|Lega–Binja]] * [[Boan languages|Boan]] * [[Lebonya languages|Lebonya]] * [[Nyanga–Buyi languages|Nyanga–Buyi]] * '''[[Northeast Bantu languages|Northeast Bantu]]''' * [[Tongwe language|Tongwe-Bende]] * [[Mbugwe–Rangi languages|Mbugwe–Rangi]] * [[Kilombero languages|Kilombero]] * [[Kongo languages|Kongo]]–[[Yaka languages|Yaka]] * [[Sira languages|Sira]] * [[Kimbundu languages|Kimbundu]] * [[Chokwe–Luchazi languages|Chokwe–Luchazi]] * ''[[Luyana language|Luyana]]'' * ''[[Mbukushu language|Mbukushu]]'' * [[Pende languages|Pende]] * [[Luban languages|Luban]] * [[Lunda languages|Lunda]] * [[Rukwa languages|Rukwa]] * [[Sabi languages|Sabi]]–[[Botatwe languages|Botatwe]] * [[Turu language|Nyaturu]]-[[Nilamba language|Nilamba]]-[[Isanzu language|Isanzu]] * [[Nyasa languages|Nyasa]] * [[Rufiji–Ruvuma languages|Rufiji–Ruvuma]] * ''[[Umbundu]]'' * [[Kavango – Southwest Bantu languages|Kavango–Southwest Bantu]] * ''[[Yeyi language|Yeyi]]'' * [[Shona languages|Shona]] * '''[[Southern Bantu languages|Southern Bantu]]''' }} | region = [[Central Africa]], [[Southeast Africa]], [[East Africa]], [[Southern Africa]], [[geography of Somalia|Southern Somalia]] }} '''بانٽو ٻوليون''' (<small>Bantu Languages</small> يا <small>bantʊ̀</small>) [[ٻولي جو ڪٽنب|ٻولين جو هڪ خاندان]] يا وري تجويز ڪيل نائجر-ڪانگو ٻوليءَ جي خاندان جي هڪ شاخ آهي,<ref>{{cite LPD|3}}</ref> <ref name=":0" /> جن ۾ تقريباً <small>600</small> ٻوليون شامل آهن. اهي [[وچ آفريڪا|وچ]]، [[ڏاکڻي آفريڪا|ڏکڻ]]، [[اوڀر آفريڪا|اوڀر]] ۽ ڏکڻ اوڀر آفريڪا جي بانٽو ماڻهن پاران ڳالهايون وڃن ٿيون. اهي ڏکڻ بانٽوئيڊ (<small>Southern Bantoid</small>) ٻولين جي سڀ کان وڏي شاخ ٺاهين ٿيون. The '''Bantu languages''' ({{IPA-cen|UK|ˌ|b|æ|n|ˈ|t|uː}}, {{IPA-cen|US|ˈ|b|æ|n|t|uː}} [[Proto-Bantu language|Proto-Bantu]]: *bantʊ̀)<ref name=":0">{{cite EPD|18}}</ref> are a [[language family]], or a branch of the proposed [[Niger–Congo languages|Niger-Congo]] language family, containing about 600 [[language]]s that are spoken by the [[Bantu peoples]] of [[Central Africa|Central]], [[Southern Africa|Southern]], [[East Africa|Eastern]] and [[Southeast Africa|Southeast]] [[Africa]]. They form the largest branch of the [[Southern Bantoid languages]]. The total number of Bantu languages is estimated at between 440 and 680 distinct languages, depending on the definition of [[Dialect#Dialect or language|"language" versus "dialect"]].<ref name=":1">"Guthrie (1967–71) names some 440 Bantu 'varieties', Grimes (2000) has 501 (minus a few 'extinct' or 'almost extinct'), Bastin ''et al.'' (1999) have 542, Maho (this volume) has some 660, and Mann ''et al.'' (1987) have ''c.'' 680." Derek Nurse, 2006, "Bantu Languages", in the ''Encyclopedia of Language and Linguistics'', p. 2. [http://www.ethnologue.com/show_family.asp?subid=73-16 :Ethnologue report for Southern Bantoid"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121016142546/http://www.ethnologue.com/show_family.asp?subid=73-16 |date=2012-10-16}} lists a total of 535 languages. The count includes 13 [[Mbam languages]], which are not always included under "Narrow Bantu".</ref> Many Bantu languages borrow words from each other, and some are [[mutually intelligible]].<ref>McWhorter, J. 2001. ''The Power of Babel'' (pp. 81–82). New York: Freeman-Times-Henry Holt.</ref> Some of the languages are spoken by a very small number of people; for example, the [[Kabwa language]] was estimated in 2007 to be spoken by only 8,500 people, but was assessed to be a distinct language.<ref>{{cite book |language=en |first1=Rebekah |last1=Overton |first2=John B. |last2=Walker |first3=Holly |last3=Robinson |date=2017a |title=Kabwa orthography statement |newspaper=SIL International |url=https://www.sil.org/resources/archives/73084 |access-date=2024-02-16 |archive-date=2022-12-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221209193306/https://www.sil.org/resources/archives/73084 |url-status=live }}</ref> The total number of Bantu speakers is estimated to be around 350 million in 2015 (roughly 30% of the [[Demographics of Africa|population of Africa]] or 5% of the [[world population]]).<ref>Total population cannot be established with any accuracy due to the unavailability of precise census data from Sub-Saharan Africa. A number just above 200 million was cited in the early 2000s (see [[:File:Niger-Congo speakers.png|Niger-Congo languages: subgroups and numbers of speakers]] for a 2007 compilation of data from [[SIL Ethnologue]], citing 210 million). Population estimates for the region of West-Central Africa were recognized as significantly too low by the [[United Nations Department of Economic and Social Affairs]] in 2015 ({{cite web|url=https://esa.un.org/unpd/wpp/Publications/Files/WPP2017_KeyFindings.pdf|title=World Population Prospects: The 2016 Revision – Key Findings and Advance Tables|date=July 2016|publisher=[[United Nations Department of Economic and Social Affairs]], Population Division|access-date=26 June 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20190626225001/https://esa.un.org/unpd/wpp/Publications/Files/WPP2017_KeyFindings.pdf|archive-date=26 June 2019|url-status=dead}}). [[Demographics of Africa#Population growth|Population growth]] in Central-West Africa as of 2015 is estimated at between 2.5% and 2.8% p.a., for an annual increase of the Bantu population by about 8 to 10 million.</ref> Bantu languages are largely spoken southeast of [[Cameroon]], and throughout [[Central Africa|Central]], [[Southern Africa|Southern]], [[East Africa|Eastern]], and [[Southeast Africa]]. About one-sixth of [[List of Bantu peoples|Bantu speakers]], and one-third of Bantu languages, are found in the [[Democratic Republic of the Congo]]. The most widely spoken Bantu language by number of speakers is [[Swahili language|Swahili]], with 16 million [[First language|native]] speakers and 80 million [[L2 language|L2]] speakers (2015).<ref>[https://www.ethnologue.com/language/swh "Swahili"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180808104736/https://www.ethnologue.com/language/swh |date=2018-08-08 }}, ''Ethnologue'' (18th ed., 2015): "47,000,000 in Tanzania, all users. L1 users: 15,000,000 (2012), increasing. L2 users: 32,000,000 (2015 D. Nurse). Total users in all countries: 98,310,110 (as L1: 16,010,110; as L2: 82,300,000)."</ref> Most native speakers of Swahili live in [[Tanzania]], where it is a national language, while as a second language, it is taught as a mandatory subject in many schools in East Africa, and is a [[lingua franca]] of the [[East African Community]]. Other major Bantu languages include [[Lingala language|Lingala]] with more than 20 million speakers ([[Republic of the Congo|Congo]], [[DRC]]), followed by [[Zulu language|Zulu]] with 13.56 million speakers ([[South Africa]]), [[Xhosa language|Xhosa]], with 8.2 million [[Xhosa people|speakers]] ([[South Africa]] and [[Zimbabwe]]), and [[Shona language|Shona]] with less than 10 million speakers (if [[Manyika dialect|Manyika]] and [[Ndau dialect|Ndau]] are included), while [[Sotho–Tswana languages|Sotho-Tswana languages]] ([[Sotho language|Sotho]], [[Tswana language|Tswana]] and [[Northern Sotho language|Pedi]]) have more than 15 million speakers (across [[Botswana]], [[Lesotho]], South Africa, and [[Zambia]]). Zimbabwe has [[Kalanga language|Kalanga]], [[Matebele]], [[Nambya language|Nambya]], and Xhosa speakers.<ref name="Z.Thamba">{{cite journal |last1=Zimbabwe |first1=AmaXhosa |title=AmaXhosa |date=2021 |url=https://gal-dem.com/xhosa-people-of-zimbabwe-indigenous-south-africans-displaced-by-colonialism/ |access-date=2023-07-20 |archive-date=2023-07-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230720175051/https://gal-dem.com/xhosa-people-of-zimbabwe-indigenous-south-africans-displaced-by-colonialism/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.ethnologue.com/language/sna|title=Ethnologue: Shona|access-date=2017-03-06|archive-date=2016-12-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20161228181311/https://www.ethnologue.com/language/sna|url-status=live}}</ref> ''[[Ethnologue]]'' separates the largely mutually intelligible [[Kinyarwanda]] and [[Kirundi]], which together have 20 million speakers.<ref>{{cite web |url=http://www.ethnologue.com/ethno_docs/distribution.asp?by=size |title=Statistical Summaries |publisher=Ethnologue |access-date=2012-06-29 |archive-date=2013-02-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130202224556/http://www.ethnologue.com/ethno_docs/distribution.asp?by=size |url-status=live }}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهرين ڳنڍڻا== *[https://archive.org/details/artedalinguadean00dias Arte da lingua de Angola: oeferecida &#91;sic&#93; a virgem Senhora N. do Rosario, mãy, Senhora dos mesmos pretos] The art of the language of Angola, by Father [[Pedro Dias (Jesuit)|Pedro Dias]], 1697, Lisbon, artedalinguadean *[http://www.linguistics.berkeley.edu/CBOLD/ Comparative Bantu Online Dictionary] linguistics.berkeley.edu, includes comprehensive bibliography. *Maho, Jouni Filip [https://web.archive.org/web/20130607210512/http://goto.glocalnet.net/mahopapers/nuglonline.pdf NUGL Online. The online version of the New Updated Guthrie List, a referential classification of the Bantu languages] goto.glocalnet.net, 4 June 2009, 120pp. Guthrie 1948 in detail, with subsequent corrections and corresponding ISO codes. *[https://www.bantu-languages.com/ Bantu online resources] bantu-languages.com, Jacky Maniacky *[https://web.archive.org/web/20120624221430/http://www.sscnet.ucla.edu/history/ehret/kinship/BantuClassification%204-09.pdf Ehret's compilation of classifications by Klieman, Bastin, himself, and others] pp 204–09, ucla.edu, 24 June 2012 *Contini-Morava, Ellen. ''[http://www3.iath.virginia.edu/swahili/ Noun Classification in Swahili] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201026011841/http://www3.iath.virginia.edu/swahili/ |date=2020-10-26 }}''. 1994, Virginia.edu *[https://web.archive.org/web/20121120223537/http://www.linguistics.berkeley.edu/CBOLD/Lgs/LgsbyGN.html List of Bantu language names with synonyms ordered by Guthrie number].linguistics.berkeley.edu 529 names *[http://salanguages.com Introduction to the languages of South Africa] salanguages.com *[https://web.archive.org/web/20110726212602/http://www.journalofwestafricanlanguages.org/NarrowBantu.aspx Narrow Bantu] Journal of West African Languages *[http://www.ugandatravelguide.com/bantu-people.html Uganda Bantu Languages] ugandatravelguide.com {{Narrow Bantu languages}} {{Bantu}} {{Niger-Congo branches}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Bantu languages}} [[زمرو:بانٽو ٻوليون| ]] [[زمرو:ٻولي خاندان]] [[زمرو:ترڪيبي ٻوليون]] [[زمرو:امتزاجي ٻوليون]] [[زمرو:آفريڪي ٻوليون]] [[زمرو:آفريڪا جون ٻوليون]] 6ka9fg6dp2sxp4t0v65g7l6u0jbifwn 404725 404724 2026-08-19T08:38:32Z Memon2025 21315 /* */ 404725 wikitext text/x-wiki {{Short description|Large language family spoken in Sub-Saharan Africa}} {{other uses|بانٽو}} {{Infobox language family | name = Bantu | altname = Narrow Bantu | ethnicity = [[Bantu peoples]] | familycolor = Niger-Congo | fam2 = [[Atlantic–Congo languages|Atlantic–Congo]] | fam3 = [[Volta–Congo languages|Volta–Congo]] | fam4 = [[Benue–Congo languages|Benue–Congo]] | fam5 = [[Bantoid languages|Bantoid]] | fam6 = | map = Map of the Bantu languages.svg | mapcaption = {{legend|#f8acec|{{color|#a4228d|'''Bantu languages'''}} shown within the [[Niger–Congo languages|Niger–Congo language family]]. Non-Bantu, but [[Niger–Congo languages|Niger-Congo]], languages are greyscale.}} | iso2 = bnt | iso5 = bnt | glotto = narr1281 | glottorefname = Narrow Bantu | protoname = [[Proto-Bantu language|Proto-Bantu]] | children = {{plainlist| * [[Guthrie classification of Bantu languages|Zones A–S]] (geographic) * [[Mbam languages|Mbam]]–[[Bube language|Bube]] * ''[[Manenguba language|Manenguba]]'' * [[Sawabantu languages|Sawabantu]] * [[Basaa languages|Basaa]] * [[Bafia languages|Bafia]] * [[Beti language|Beti]] * [[Makaa–Njem languages|Makaa–Njem]] * [[Kele–Tsogo languages|Kele–Tsogo]] * [[Teke–Mbede languages|Teke–Mbede]] * [[Mboshi–Buja languages|Mboshi–Buja]] * [[Bangi–Tetela languages|Bangi–Tetela]] * [[Mbole–Enya languages|Mbole–Enya]] * [[Lega–Binja languages|Lega–Binja]] * [[Boan languages|Boan]] * [[Lebonya languages|Lebonya]] * [[Nyanga–Buyi languages|Nyanga–Buyi]] * '''[[Northeast Bantu languages|Northeast Bantu]]''' * [[Tongwe language|Tongwe-Bende]] * [[Mbugwe–Rangi languages|Mbugwe–Rangi]] * [[Kilombero languages|Kilombero]] * [[Kongo languages|Kongo]]–[[Yaka languages|Yaka]] * [[Sira languages|Sira]] * [[Kimbundu languages|Kimbundu]] * [[Chokwe–Luchazi languages|Chokwe–Luchazi]] * ''[[Luyana language|Luyana]]'' * ''[[Mbukushu language|Mbukushu]]'' * [[Pende languages|Pende]] * [[Luban languages|Luban]] * [[Lunda languages|Lunda]] * [[Rukwa languages|Rukwa]] * [[Sabi languages|Sabi]]–[[Botatwe languages|Botatwe]] * [[Turu language|Nyaturu]]-[[Nilamba language|Nilamba]]-[[Isanzu language|Isanzu]] * [[Nyasa languages|Nyasa]] * [[Rufiji–Ruvuma languages|Rufiji–Ruvuma]] * ''[[Umbundu]]'' * [[Kavango – Southwest Bantu languages|Kavango–Southwest Bantu]] * ''[[Yeyi language|Yeyi]]'' * [[Shona languages|Shona]] * '''[[Southern Bantu languages|Southern Bantu]]''' }} تنگ بنتو. * بنتو قومون. * وچ آفريڪا، ڏکڻ اوڀر آفريڪا، اوڀر آفريڪا، ڏاکڻي آفريڪا، ڏاکڻي صوماليا * ائٽلانٽڪ- ڪانگو. وولٽا- ڪانگو. بينيو- ڪانگو. بانٽو. بنتو. * پروٽو-بانٽو * زونز A-S (جاگرافي). ايم بام. بيبي. منينگوبا. ساوابانتو. باسا. بافيا. بيٽي. ماکا. اين جيم. ڪيلي. سوگو. ٽيڪ. Mbede. ايم بوشي. بوجا. بانگي. ٽيٽيلا. ايم بول. اينيا. ليگا. بنجا. بوان. ليبونيا. نانگا. خريد. اتر اوڀر Bantu. ٽونگو. بينڊ. ايم بگوي. رنگي. ڪلومبرو. ڪانگو- ياڪا. سيرا. ڪيمبنڊو. چوڪوي- لوچازي. لوئيانا. ايم بڪوشو. پينڊ. لوبان. لُنڊا. رڪوع. سبي. بوٽاٽوي. نياتورو. نيلمبا. اسانزو. نيسا. روفيجي. رووما. اُمبنڊو. ڪاوانگو. ڏکڻ اولهه Bantu. جيئي. شونا. ڏاکڻي Bantu. | region = [[Central Africa]], [[Southeast Africa]], [[East Africa]], [[Southern Africa]], [[geography of Somalia|Southern Somalia]] }} '''بانٽو ٻوليون''' (<small>Bantu Languages</small> يا <small>bantʊ̀</small>) [[ٻولي جو ڪٽنب|ٻولين جو هڪ خاندان]] يا وري تجويز ڪيل نائجر-ڪانگو ٻوليءَ جي خاندان جي هڪ شاخ آهي,<ref>{{cite LPD|3}}</ref> <ref name=":0" /> جن ۾ تقريباً <small>600</small> ٻوليون شامل آهن. اهي [[وچ آفريڪا|وچ]]، [[ڏاکڻي آفريڪا|ڏکڻ]]، [[اوڀر آفريڪا|اوڀر]] ۽ ڏکڻ اوڀر آفريڪا جي بانٽو ماڻهن پاران ڳالهايون وڃن ٿيون. اهي ڏکڻ بانٽوئيڊ (<small>Southern Bantoid</small>) ٻولين جي سڀ کان وڏي شاخ ٺاهين ٿيون. The '''Bantu languages''' ({{IPA-cen|UK|ˌ|b|æ|n|ˈ|t|uː}}, {{IPA-cen|US|ˈ|b|æ|n|t|uː}} [[Proto-Bantu language|Proto-Bantu]]: *bantʊ̀)<ref name=":0">{{cite EPD|18}}</ref> are a [[language family]], or a branch of the proposed [[Niger–Congo languages|Niger-Congo]] language family, containing about 600 [[language]]s that are spoken by the [[Bantu peoples]] of [[Central Africa|Central]], [[Southern Africa|Southern]], [[East Africa|Eastern]] and [[Southeast Africa|Southeast]] [[Africa]]. They form the largest branch of the [[Southern Bantoid languages]]. The total number of Bantu languages is estimated at between 440 and 680 distinct languages, depending on the definition of [[Dialect#Dialect or language|"language" versus "dialect"]].<ref name=":1">"Guthrie (1967–71) names some 440 Bantu 'varieties', Grimes (2000) has 501 (minus a few 'extinct' or 'almost extinct'), Bastin ''et al.'' (1999) have 542, Maho (this volume) has some 660, and Mann ''et al.'' (1987) have ''c.'' 680." Derek Nurse, 2006, "Bantu Languages", in the ''Encyclopedia of Language and Linguistics'', p. 2. [http://www.ethnologue.com/show_family.asp?subid=73-16 :Ethnologue report for Southern Bantoid"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121016142546/http://www.ethnologue.com/show_family.asp?subid=73-16 |date=2012-10-16}} lists a total of 535 languages. The count includes 13 [[Mbam languages]], which are not always included under "Narrow Bantu".</ref> Many Bantu languages borrow words from each other, and some are [[mutually intelligible]].<ref>McWhorter, J. 2001. ''The Power of Babel'' (pp. 81–82). New York: Freeman-Times-Henry Holt.</ref> Some of the languages are spoken by a very small number of people; for example, the [[Kabwa language]] was estimated in 2007 to be spoken by only 8,500 people, but was assessed to be a distinct language.<ref>{{cite book |language=en |first1=Rebekah |last1=Overton |first2=John B. |last2=Walker |first3=Holly |last3=Robinson |date=2017a |title=Kabwa orthography statement |newspaper=SIL International |url=https://www.sil.org/resources/archives/73084 |access-date=2024-02-16 |archive-date=2022-12-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221209193306/https://www.sil.org/resources/archives/73084 |url-status=live }}</ref> The total number of Bantu speakers is estimated to be around 350 million in 2015 (roughly 30% of the [[Demographics of Africa|population of Africa]] or 5% of the [[world population]]).<ref>Total population cannot be established with any accuracy due to the unavailability of precise census data from Sub-Saharan Africa. A number just above 200 million was cited in the early 2000s (see [[:File:Niger-Congo speakers.png|Niger-Congo languages: subgroups and numbers of speakers]] for a 2007 compilation of data from [[SIL Ethnologue]], citing 210 million). Population estimates for the region of West-Central Africa were recognized as significantly too low by the [[United Nations Department of Economic and Social Affairs]] in 2015 ({{cite web|url=https://esa.un.org/unpd/wpp/Publications/Files/WPP2017_KeyFindings.pdf|title=World Population Prospects: The 2016 Revision – Key Findings and Advance Tables|date=July 2016|publisher=[[United Nations Department of Economic and Social Affairs]], Population Division|access-date=26 June 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20190626225001/https://esa.un.org/unpd/wpp/Publications/Files/WPP2017_KeyFindings.pdf|archive-date=26 June 2019|url-status=dead}}). [[Demographics of Africa#Population growth|Population growth]] in Central-West Africa as of 2015 is estimated at between 2.5% and 2.8% p.a., for an annual increase of the Bantu population by about 8 to 10 million.</ref> Bantu languages are largely spoken southeast of [[Cameroon]], and throughout [[Central Africa|Central]], [[Southern Africa|Southern]], [[East Africa|Eastern]], and [[Southeast Africa]]. About one-sixth of [[List of Bantu peoples|Bantu speakers]], and one-third of Bantu languages, are found in the [[Democratic Republic of the Congo]]. The most widely spoken Bantu language by number of speakers is [[Swahili language|Swahili]], with 16 million [[First language|native]] speakers and 80 million [[L2 language|L2]] speakers (2015).<ref>[https://www.ethnologue.com/language/swh "Swahili"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180808104736/https://www.ethnologue.com/language/swh |date=2018-08-08 }}, ''Ethnologue'' (18th ed., 2015): "47,000,000 in Tanzania, all users. L1 users: 15,000,000 (2012), increasing. L2 users: 32,000,000 (2015 D. Nurse). Total users in all countries: 98,310,110 (as L1: 16,010,110; as L2: 82,300,000)."</ref> Most native speakers of Swahili live in [[Tanzania]], where it is a national language, while as a second language, it is taught as a mandatory subject in many schools in East Africa, and is a [[lingua franca]] of the [[East African Community]]. Other major Bantu languages include [[Lingala language|Lingala]] with more than 20 million speakers ([[Republic of the Congo|Congo]], [[DRC]]), followed by [[Zulu language|Zulu]] with 13.56 million speakers ([[South Africa]]), [[Xhosa language|Xhosa]], with 8.2 million [[Xhosa people|speakers]] ([[South Africa]] and [[Zimbabwe]]), and [[Shona language|Shona]] with less than 10 million speakers (if [[Manyika dialect|Manyika]] and [[Ndau dialect|Ndau]] are included), while [[Sotho–Tswana languages|Sotho-Tswana languages]] ([[Sotho language|Sotho]], [[Tswana language|Tswana]] and [[Northern Sotho language|Pedi]]) have more than 15 million speakers (across [[Botswana]], [[Lesotho]], South Africa, and [[Zambia]]). Zimbabwe has [[Kalanga language|Kalanga]], [[Matebele]], [[Nambya language|Nambya]], and Xhosa speakers.<ref name="Z.Thamba">{{cite journal |last1=Zimbabwe |first1=AmaXhosa |title=AmaXhosa |date=2021 |url=https://gal-dem.com/xhosa-people-of-zimbabwe-indigenous-south-africans-displaced-by-colonialism/ |access-date=2023-07-20 |archive-date=2023-07-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230720175051/https://gal-dem.com/xhosa-people-of-zimbabwe-indigenous-south-africans-displaced-by-colonialism/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.ethnologue.com/language/sna|title=Ethnologue: Shona|access-date=2017-03-06|archive-date=2016-12-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20161228181311/https://www.ethnologue.com/language/sna|url-status=live}}</ref> ''[[Ethnologue]]'' separates the largely mutually intelligible [[Kinyarwanda]] and [[Kirundi]], which together have 20 million speakers.<ref>{{cite web |url=http://www.ethnologue.com/ethno_docs/distribution.asp?by=size |title=Statistical Summaries |publisher=Ethnologue |access-date=2012-06-29 |archive-date=2013-02-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130202224556/http://www.ethnologue.com/ethno_docs/distribution.asp?by=size |url-status=live }}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهرين ڳنڍڻا== *[https://archive.org/details/artedalinguadean00dias Arte da lingua de Angola: oeferecida &#91;sic&#93; a virgem Senhora N. do Rosario, mãy, Senhora dos mesmos pretos] The art of the language of Angola, by Father [[Pedro Dias (Jesuit)|Pedro Dias]], 1697, Lisbon, artedalinguadean *[http://www.linguistics.berkeley.edu/CBOLD/ Comparative Bantu Online Dictionary] linguistics.berkeley.edu, includes comprehensive bibliography. *Maho, Jouni Filip [https://web.archive.org/web/20130607210512/http://goto.glocalnet.net/mahopapers/nuglonline.pdf NUGL Online. The online version of the New Updated Guthrie List, a referential classification of the Bantu languages] goto.glocalnet.net, 4 June 2009, 120pp. Guthrie 1948 in detail, with subsequent corrections and corresponding ISO codes. *[https://www.bantu-languages.com/ Bantu online resources] bantu-languages.com, Jacky Maniacky *[https://web.archive.org/web/20120624221430/http://www.sscnet.ucla.edu/history/ehret/kinship/BantuClassification%204-09.pdf Ehret's compilation of classifications by Klieman, Bastin, himself, and others] pp 204–09, ucla.edu, 24 June 2012 *Contini-Morava, Ellen. ''[http://www3.iath.virginia.edu/swahili/ Noun Classification in Swahili] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201026011841/http://www3.iath.virginia.edu/swahili/ |date=2020-10-26 }}''. 1994, Virginia.edu *[https://web.archive.org/web/20121120223537/http://www.linguistics.berkeley.edu/CBOLD/Lgs/LgsbyGN.html List of Bantu language names with synonyms ordered by Guthrie number].linguistics.berkeley.edu 529 names *[http://salanguages.com Introduction to the languages of South Africa] salanguages.com *[https://web.archive.org/web/20110726212602/http://www.journalofwestafricanlanguages.org/NarrowBantu.aspx Narrow Bantu] Journal of West African Languages *[http://www.ugandatravelguide.com/bantu-people.html Uganda Bantu Languages] ugandatravelguide.com {{Narrow Bantu languages}} {{Bantu}} {{Niger-Congo branches}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Bantu languages}} [[زمرو:بانٽو ٻوليون| ]] [[زمرو:ٻولي خاندان]] [[زمرو:ترڪيبي ٻوليون]] [[زمرو:امتزاجي ٻوليون]] [[زمرو:آفريڪي ٻوليون]] [[زمرو:آفريڪا جون ٻوليون]] cx836x64cuw3hpsvxmpagcxsfmvogg6 404726 404725 2026-08-19T08:56:01Z Memon2025 21315 /* */ 404726 wikitext text/x-wiki {{Short description|Large language family spoken in Sub-Saharan Africa}} {{other uses|بانٽو}} {{Infobox language family | name = Bantu | altname = Narrow Bantu | ethnicity = [[Bantu peoples]] | familycolor = Niger-Congo | fam2 = [[Atlantic–Congo languages|Atlantic–Congo]] | fam3 = [[Volta–Congo languages|Volta–Congo]] | fam4 = [[Benue–Congo languages|Benue–Congo]] | fam5 = [[Bantoid languages|Bantoid]] | fam6 = | map = Map of the Bantu languages.svg | mapcaption = {{legend|#f8acec|{{color|#a4228d|'''Bantu languages'''}} shown within the [[Niger–Congo languages|Niger–Congo language family]]. Non-Bantu, but [[Niger–Congo languages|Niger-Congo]], languages are greyscale.}} | iso2 = bnt | iso5 = bnt | glotto = narr1281 | glottorefname = Narrow Bantu | protoname = [[Proto-Bantu language|Proto-Bantu]] | children = {{plainlist| * [[Guthrie classification of Bantu languages|Zones A–S]] (geographic) * [[Mbam languages|Mbam]]–[[Bube language|Bube]] * ''[[Manenguba language|Manenguba]]'' * [[Sawabantu languages|Sawabantu]] * [[Basaa languages|Basaa]] * [[Bafia languages|Bafia]] * [[Beti language|Beti]] * [[Makaa–Njem languages|Makaa–Njem]] * [[Kele–Tsogo languages|Kele–Tsogo]] * [[Teke–Mbede languages|Teke–Mbede]] * [[Mboshi–Buja languages|Mboshi–Buja]] * [[Bangi–Tetela languages|Bangi–Tetela]] * [[Mbole–Enya languages|Mbole–Enya]] * [[Lega–Binja languages|Lega–Binja]] * [[Boan languages|Boan]] * [[Lebonya languages|Lebonya]] * [[Nyanga–Buyi languages|Nyanga–Buyi]] * '''[[Northeast Bantu languages|Northeast Bantu]]''' * [[Tongwe language|Tongwe-Bende]] * [[Mbugwe–Rangi languages|Mbugwe–Rangi]] * [[Kilombero languages|Kilombero]] * [[Kongo languages|Kongo]]–[[Yaka languages|Yaka]] * [[Sira languages|Sira]] * [[Kimbundu languages|Kimbundu]] * [[Chokwe–Luchazi languages|Chokwe–Luchazi]] * ''[[Luyana language|Luyana]]'' * ''[[Mbukushu language|Mbukushu]]'' * [[Pende languages|Pende]] * [[Luban languages|Luban]] * [[Lunda languages|Lunda]] * [[Rukwa languages|Rukwa]] * [[Sabi languages|Sabi]]–[[Botatwe languages|Botatwe]] * [[Turu language|Nyaturu]]-[[Nilamba language|Nilamba]]-[[Isanzu language|Isanzu]] * [[Nyasa languages|Nyasa]] * [[Rufiji–Ruvuma languages|Rufiji–Ruvuma]] * ''[[Umbundu]]'' * [[Kavango – Southwest Bantu languages|Kavango–Southwest Bantu]] * ''[[Yeyi language|Yeyi]]'' * [[Shona languages|Shona]] * '''[[Southern Bantu languages|Southern Bantu]]''' }} تنگ بنتو. * بنتو قومون. * وچ آفريڪا، ڏکڻ اوڀر آفريڪا، اوڀر آفريڪا، ڏاکڻي آفريڪا، ڏاکڻي صوماليا * ائٽلانٽڪ- ڪانگو. وولٽا- ڪانگو. بينيو- ڪانگو. بانٽو. بنتو. * پروٽو-بانٽو * زونز A-S (جاگرافي). ايم بام. بيبي. منينگوبا. ساوابانتو. باسا. بافيا. بيٽي. ماکا. اين جيم. ڪيلي. سوگو. ٽيڪ. Mbede. ايم بوشي. بوجا. بانگي. ٽيٽيلا. ايم بول. اينيا. ليگا. بنجا. بوان. ليبونيا. نانگا. خريد. اتر اوڀر Bantu. ٽونگو. بينڊ. ايم بگوي. رنگي. ڪلومبرو. ڪانگو- ياڪا. سيرا. ڪيمبنڊو. چوڪوي- لوچازي. لوئيانا. ايم بڪوشو. پينڊ. لوبان. لُنڊا. رڪوع. سبي. بوٽاٽوي. نياتورو. نيلمبا. اسانزو. نيسا. روفيجي. رووما. اُمبنڊو. ڪاوانگو. ڏکڻ اولهه Bantu. جيئي. شونا. ڏاکڻي Bantu. | region = [[Central Africa]], [[Southeast Africa]], [[East Africa]], [[Southern Africa]], [[geography of Somalia|Southern Somalia]] }} '''بانٽو ٻوليون''' (<small>Bantu Languages</small> يا <small>bantʊ̀</small>) [[ٻولي جو ڪٽنب|ٻولين جو هڪ خاندان]] يا وري تجويز ڪيل نائجر-ڪانگو ٻوليءَ جي خاندان جي هڪ شاخ آهي,<ref>{{cite LPD|3}}</ref> <ref name=":0">{{cite EPD|18}}</ref> جن ۾ تقريباً <small>600</small> ٻوليون شامل آهن. اهي [[وچ آفريڪا|وچ]]، [[ڏاکڻي آفريڪا|ڏکڻ]]، [[اوڀر آفريڪا|اوڀر]] ۽ ڏکڻ اوڀر آفريڪا جي بانٽو ماڻهن پاران ڳالهايون وڃن ٿيون. اهي ڏکڻ بانٽوئيڊ (<small>Southern Bantoid</small>) ٻولين جي سڀ کان وڏي شاخ ٺاهين ٿيون. بانٽو ٻولين جو ڪل تعداد <small>440</small> کان <small>680</small> جي وچ ۾ اندازو لڳايو ويو آهي، جنهن جو دارومدار ٻولي ۽ لهجي" جي وچ ۾ فرق جي تشريح تي آهي. <ref name=":1">"Guthrie (1967–71) names some 440 Bantu 'varieties', Grimes (2000) has 501 (minus a few 'extinct' or 'almost extinct'), Bastin ''et al.'' (1999) have 542, Maho (this volume) has some 660, and Mann ''et al.'' (1987) have ''c.'' 680." Derek Nurse, 2006, "Bantu Languages", in the ''Encyclopedia of Language and Linguistics'', p. 2. [http://www.ethnologue.com/show_family.asp?subid=73-16 :Ethnologue report for Southern Bantoid"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121016142546/http://www.ethnologue.com/show_family.asp?subid=73-16 |date=2012-10-16}} lists a total of 535 languages. The count includes 13 [[Mbam languages]], which are not always included under "Narrow Bantu".</ref> ڪيتريون ئي بانٽو ٻوليون هڪ ٻئي مان لفظ مستعار وٺنديون آهن ۽ ڪجهه ٻوليون اهڙيون آهن جن کي ڳالهائيندڙ هڪ ٻئي جي ڳالهه سمجهي سگهن ٿا (يعني اهي باهمي طور تي سمجهڻ جوڳيون آهن).<ref>McWhorter, J. 2001. ''The Power of Babel'' (pp. 81–82). New York: Freeman-Times-Henry Holt.</ref> ڪجهه ٻوليون تمام گهٽ ماڻهن پاران ڳالهايون وڃن ٿيون؛ مثال طور، <small>2007</small> ۾ اندازو لڳايو ويو هو ته ڪابوا (<small>Kabwa</small>) ٻولي صرف <small>8,500</small> ماڻهو ڳالهائين ٿا، پر ان کي هڪ الڳ ٻولي طور تسليم ڪيو ويو.<ref>{{cite book |language=en |first1=Rebekah |last1=Overton |first2=John B. |last2=Walker |first3=Holly |last3=Robinson |date=2017a |title=Kabwa orthography statement |newspaper=SIL International |url=https://www.sil.org/resources/archives/73084 |access-date=2024-02-16 |archive-date=2022-12-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221209193306/https://www.sil.org/resources/archives/73084 |url-status=live }}</ref> سال <small>2015</small> ۾ بانٽو ٻوليون ڳالهائيندڙن جو ڪل تعداد تقريباً <small>35</small> ڪروڙ هو, جيڪو آفريڪا جي آبادي جو تقريباً <small>30</small> سيڪڙو يا دنيا جي آبادي جو <small>5</small> سيڪڙو آهي.<ref name=":2" /> بانٽو ٻوليون گهڻو ڪري ڪيمرون جي ڏکڻ اوڀر، ۽ وچ، ڏکڻ، اوڀر ۽ ڏکڻ اوڀر آفريڪا ۾ ڳالهايون وڃن ٿيون. بانٽو ڳالهائيندڙن جو تقريباً ڇهون حصو، ۽ بانٽو ٻولين جو ٽيون حصو، ”ڊيموڪريٽڪ ريپبلڪ آف ڪانگو“ (<small>DRC</small>) ۾ موجود آهي. ڳالهائيندڙن جي تعداد جي لحاظ کان سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ بانٽو ٻولي سواحلي (<small>Swahili</small>) آهي، جنهن جا <small>1</small><small>.6</small> ڪروڙ مادري ڳالهائيندڙ ۽ <small>80</small> ملين ٻي ٻولي طور ڳالهائيندڙ (<small>L2</small> <small>speakers</small>) موجود آهن (<small>2015</small> جي انگن اکرن مطابق). سواحلي جا اڪثر مادري ڳالهائيندڙ تنزانيا ۾ رهن ٿا، جتي اها قومي ٻولي آهي؛ جڏهن ته ٻي ٻوليءَ طور، اها اوڀر آفريڪا جي ڪيترن ئي اسڪولن ۾ لازمي مضمون طور سيکاري وڃي ٿي ۽ اوڀر آفريڪي ڪميونٽي (<small>East</small> <small>African</small> <small>Community</small>) جي رابطي واري ٻولي (<small>lingua</small> <small>franca</small>) آهي. ٻين اهم بانٽو ٻولين ۾ لنگالا (<small>Lingala</small>) شامل آهي جنهن جا 20 ملين کان وڌيڪ ڳالهائيندڙ آهن (ڪانگو، ڊي آر سي)، ان کان پوءِ زولو (<small>Zulu</small>) آهي جنهن جا 13.56 ملين ڳالهائيندڙ آهن (ڏکڻ آفريڪا)، خوسا (<small>Xhosa</small>) جنهن جا 8.2 ملين ڳالهائيندڙ آهن (ڏکڻ آفريڪا ۽ زمبابوي)، ۽ شونا (<small>Shona</small>) جنهن جا 10 ملين کان گهٽ ڳالهائيندڙ آهن (جيڪڏهن مانيڪا ۽ نڊائو کي ان ۾ شامل ڪيو وڃي)؛ جڏهن ته سوتو-تسوانا (<small>Sotho-Tswana</small>) ٻولين (سوتو، تسوانا ۽ پيڊي) جا <small>15</small> ملين کان وڌيڪ ڳالهائيندڙ آهن (بوٽسوانا، ليسوٿو، ڏکڻ آفريڪا ۽ زيمبيا ۾). زمبابوي ۾ ڪالانگا، مٽيبيل، نامبيا ۽ خوسا ڳالهائيندڙ موجود آهن. ايٿنولوگ (<small>Ethnologue</small>) ڪنياروانڊا (<small>Kinyarwanda</small>) ۽ ڪرونڊي (<small>Kirundi</small>) کي الڳ الڳ ڳڻي ٿو، جيتوڻيڪ اهي ٻوليون گهڻي حد تائين هڪ ٻئي لاءِ سمجهڻ جوڳيون آهن ۽ انهن جا The total number of Bantu speakers is estimated to be around 350 million in 2015 (roughly 30% of the [[Demographics of Africa|population of Africa]] or 5% of the [[world population]]).<ref name=":2">Total population cannot be established with any accuracy due to the unavailability of precise census data from Sub-Saharan Africa. A number just above 200 million was cited in the early 2000s (see [[:File:Niger-Congo speakers.png|Niger-Congo languages: subgroups and numbers of speakers]] for a 2007 compilation of data from [[SIL Ethnologue]], citing 210 million). Population estimates for the region of West-Central Africa were recognized as significantly too low by the [[United Nations Department of Economic and Social Affairs]] in 2015 ({{cite web|url=https://esa.un.org/unpd/wpp/Publications/Files/WPP2017_KeyFindings.pdf|title=World Population Prospects: The 2016 Revision – Key Findings and Advance Tables|date=July 2016|publisher=[[United Nations Department of Economic and Social Affairs]], Population Division|access-date=26 June 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20190626225001/https://esa.un.org/unpd/wpp/Publications/Files/WPP2017_KeyFindings.pdf|archive-date=26 June 2019|url-status=dead}}). [[Demographics of Africa#Population growth|Population growth]] in Central-West Africa as of 2015 is estimated at between 2.5% and 2.8% p.a., for an annual increase of the Bantu population by about 8 to 10 million.</ref> Bantu languages are largely spoken southeast of [[Cameroon]], and throughout [[Central Africa|Central]], [[Southern Africa|Southern]], [[East Africa|Eastern]], and [[Southeast Africa]]. About one-sixth of [[List of Bantu peoples|Bantu speakers]], and one-third of Bantu languages, are found in the [[Democratic Republic of the Congo]]. The most widely spoken Bantu language by number of speakers is [[Swahili language|Swahili]], with 16 million [[First language|native]] speakers and 80 million [[L2 language|L2]] speakers (2015).<ref>[https://www.ethnologue.com/language/swh "Swahili"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180808104736/https://www.ethnologue.com/language/swh |date=2018-08-08 }}, ''Ethnologue'' (18th ed., 2015): "47,000,000 in Tanzania, all users. L1 users: 15,000,000 (2012), increasing. L2 users: 32,000,000 (2015 D. Nurse). Total users in all countries: 98,310,110 (as L1: 16,010,110; as L2: 82,300,000)."</ref> Most native speakers of Swahili live in [[Tanzania]], where it is a national language, while as a second language, it is taught as a mandatory subject in many schools in East Africa, and is a [[lingua franca]] of the [[East African Community]]. Other major Bantu languages include [[Lingala language|Lingala]] with more than 20 million speakers ([[Republic of the Congo|Congo]], [[DRC]]), followed by [[Zulu language|Zulu]] with 13.56 million speakers ([[South Africa]]), [[Xhosa language|Xhosa]], with 8.2 million [[Xhosa people|speakers]] ([[South Africa]] and [[Zimbabwe]]), and [[Shona language|Shona]] with less than 10 million speakers (if [[Manyika dialect|Manyika]] and [[Ndau dialect|Ndau]] are included), while [[Sotho–Tswana languages|Sotho-Tswana languages]] ([[Sotho language|Sotho]], [[Tswana language|Tswana]] and [[Northern Sotho language|Pedi]]) have more than 15 million speakers (across [[Botswana]], [[Lesotho]], South Africa, and [[Zambia]]). Zimbabwe has [[Kalanga language|Kalanga]], [[Matebele]], [[Nambya language|Nambya]], and Xhosa speakers.<ref name="Z.Thamba">{{cite journal |last1=Zimbabwe |first1=AmaXhosa |title=AmaXhosa |date=2021 |url=https://gal-dem.com/xhosa-people-of-zimbabwe-indigenous-south-africans-displaced-by-colonialism/ |access-date=2023-07-20 |archive-date=2023-07-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230720175051/https://gal-dem.com/xhosa-people-of-zimbabwe-indigenous-south-africans-displaced-by-colonialism/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.ethnologue.com/language/sna|title=Ethnologue: Shona|access-date=2017-03-06|archive-date=2016-12-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20161228181311/https://www.ethnologue.com/language/sna|url-status=live}}</ref> ''[[Ethnologue]]'' separates the largely mutually intelligible [[Kinyarwanda]] and [[Kirundi]], which together have 20 million speakers.<ref>{{cite web |url=http://www.ethnologue.com/ethno_docs/distribution.asp?by=size |title=Statistical Summaries |publisher=Ethnologue |access-date=2012-06-29 |archive-date=2013-02-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130202224556/http://www.ethnologue.com/ethno_docs/distribution.asp?by=size |url-status=live }}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهرين ڳنڍڻا== *[https://archive.org/details/artedalinguadean00dias Arte da lingua de Angola: oeferecida &#91;sic&#93; a virgem Senhora N. do Rosario, mãy, Senhora dos mesmos pretos] The art of the language of Angola, by Father [[Pedro Dias (Jesuit)|Pedro Dias]], 1697, Lisbon, artedalinguadean *[http://www.linguistics.berkeley.edu/CBOLD/ Comparative Bantu Online Dictionary] linguistics.berkeley.edu, includes comprehensive bibliography. *Maho, Jouni Filip [https://web.archive.org/web/20130607210512/http://goto.glocalnet.net/mahopapers/nuglonline.pdf NUGL Online. The online version of the New Updated Guthrie List, a referential classification of the Bantu languages] goto.glocalnet.net, 4 June 2009, 120pp. Guthrie 1948 in detail, with subsequent corrections and corresponding ISO codes. *[https://www.bantu-languages.com/ Bantu online resources] bantu-languages.com, Jacky Maniacky *[https://web.archive.org/web/20120624221430/http://www.sscnet.ucla.edu/history/ehret/kinship/BantuClassification%204-09.pdf Ehret's compilation of classifications by Klieman, Bastin, himself, and others] pp 204–09, ucla.edu, 24 June 2012 *Contini-Morava, Ellen. ''[http://www3.iath.virginia.edu/swahili/ Noun Classification in Swahili] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201026011841/http://www3.iath.virginia.edu/swahili/ |date=2020-10-26 }}''. 1994, Virginia.edu *[https://web.archive.org/web/20121120223537/http://www.linguistics.berkeley.edu/CBOLD/Lgs/LgsbyGN.html List of Bantu language names with synonyms ordered by Guthrie number].linguistics.berkeley.edu 529 names *[http://salanguages.com Introduction to the languages of South Africa] salanguages.com *[https://web.archive.org/web/20110726212602/http://www.journalofwestafricanlanguages.org/NarrowBantu.aspx Narrow Bantu] Journal of West African Languages *[http://www.ugandatravelguide.com/bantu-people.html Uganda Bantu Languages] ugandatravelguide.com {{Narrow Bantu languages}} {{Bantu}} {{Niger-Congo branches}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Bantu languages}} [[زمرو:بانٽو ٻوليون| ]] [[زمرو:ٻولي خاندان]] [[زمرو:ترڪيبي ٻوليون]] [[زمرو:امتزاجي ٻوليون]] [[زمرو:آفريڪي ٻوليون]] [[زمرو:آفريڪا جون ٻوليون]] cptajceauhnq6jdo7bfopmlw2w1ohz6 404727 404726 2026-08-19T10:01:08Z Memon2025 21315 /* */ 404727 wikitext text/x-wiki {{Short description|Large language family spoken in Sub-Saharan Africa}} {{other uses|بانٽو}} {{Infobox language family | name = بانٽو | altname = تنگ بنتو | ethnicity = بنتو قومون | familycolor = Niger-Congo | fam2 = ائٽلانٽڪ-ڪانگو | fam3 = وولٽا-ڪانگو | fam4 = بينيو-ڪانگو | fam5 = بانٽوئيڊ | fam6 = | map = Map of the Bantu languages.svg | mapcaption = {{legend|#f8acec|{{color|#a4228d|'''Bantu languages'''}} shown within the [[Niger–Congo languages|Niger–Congo language family]]. Non-Bantu, but [[Niger–Congo languages|Niger-Congo]], languages are greyscale.}} | iso2 = bnt | iso5 = bnt | glotto = narr1281 | glottorefname = Narrow Bantu | protoname = پروٽو-بانٽو | children = {{plainlist| * زونز A-S (جاگرافي). * ايمبام-بيبئ * منينگوبا * ساوابانتو * باسا * بافيا * بيٽئ * ماکا-اينجيم * ڪيلي- ٽسوگو * ٽيڪ-ايمبيڊئ * ايم بوشئ-بوجا * بانگئ-ٽيٽيلا *ايمبول-اينيا * ليگا-بنجا * بوان * ليبونيا * نانگا-بوئ * اتر اوڀر بانٽو * ٽونگوئ-بينڊئ * ايمبگوئ-رنگي * ڪلومبرو * ڪانگو-ياڪا * سيرا * ڪيمبنڊو * چوڪوئ-لوچازي * لوئيانا * ايم بڪوشو * پينڊئ * لبانئ * لُنڊا * رڪوئ * سبي-بوٽاٽويبئ * نياتورو * نيلمبا * اسانزو * نيسا * روفيجي-رووما * اُمبنڊو * ڪاوانگو-ڏکڻ اولهه بانٽو * جيئي * شونا * ڏاکڻي بانٽو}} | region = [[وچ آفريڪا]]، [[اوڀر آفريڪا]]، [[ڏاکڻي آفريڪا]]، [[صوماليا|ڏاکڻي صوماليا]]، ڏکڻ اوڀر آفريڪا }} '''بانٽو ٻوليون''' (<small>Bantu Languages</small> يا <small>bantʊ̀</small>) [[ٻولي جو ڪٽنب|ٻولين جو هڪ خاندان]] يا وري تجويز ڪيل نائجر-ڪانگو ٻوليءَ جي خاندان جي هڪ شاخ آهي,<ref>{{cite LPD|3}}</ref> <ref name=":0">{{cite EPD|18}}</ref> جن ۾ تقريباً <small>600</small> ٻوليون شامل آهن. اهي [[وچ آفريڪا|وچ]]، [[ڏاکڻي آفريڪا|ڏکڻ]]، [[اوڀر آفريڪا|اوڀر]] ۽ ڏکڻ اوڀر آفريڪا جي بانٽو ماڻهن پاران ڳالهايون وڃن ٿيون. اهي ڏکڻ بانٽوئيڊ (<small>Southern Bantoid</small>) ٻولين جي سڀ کان وڏي شاخ ٺاهين ٿيون. بانٽو ٻولين جو ڪل تعداد <small>440</small> کان <small>680</small> جي وچ ۾ اندازو لڳايو ويو آهي، جنهن جو دارومدار ٻولي ۽ لهجي" جي وچ ۾ فرق جي تشريح تي آهي. <ref name=":1">"Guthrie (1967–71) names some 440 Bantu 'varieties', Grimes (2000) has 501 (minus a few 'extinct' or 'almost extinct'), Bastin ''et al.'' (1999) have 542, Maho (this volume) has some 660, and Mann ''et al.'' (1987) have ''c.'' 680." Derek Nurse, 2006, "Bantu Languages", in the ''Encyclopedia of Language and Linguistics'', p. 2. [http://www.ethnologue.com/show_family.asp?subid=73-16 :Ethnologue report for Southern Bantoid"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121016142546/http://www.ethnologue.com/show_family.asp?subid=73-16 |date=2012-10-16}} lists a total of 535 languages. The count includes 13 [[Mbam languages]], which are not always included under "Narrow Bantu".</ref> ڪيتريون ئي بانٽو ٻوليون هڪ ٻئي مان لفظ مستعار وٺنديون آهن ۽ ڪجهه ٻوليون اهڙيون آهن جن کي ڳالهائيندڙ هڪ ٻئي جي ڳالهه سمجهي سگهن ٿا (يعني اهي باهمي طور تي سمجهڻ جوڳيون آهن).<ref>McWhorter, J. 2001. ''The Power of Babel'' (pp. 81–82). New York: Freeman-Times-Henry Holt.</ref> ڪجهه ٻوليون تمام گهٽ ماڻهن پاران ڳالهايون وڃن ٿيون؛ مثال طور، <small>2007</small> ۾ اندازو لڳايو ويو هو ته ڪابوا (<small>Kabwa</small>) ٻولي صرف <small>8,500</small> ماڻهو ڳالهائين ٿا، پر ان کي هڪ الڳ ٻولي طور تسليم ڪيو ويو.<ref>{{cite book |language=en |first1=Rebekah |last1=Overton |first2=John B. |last2=Walker |first3=Holly |last3=Robinson |date=2017a |title=Kabwa orthography statement |newspaper=SIL International |url=https://www.sil.org/resources/archives/73084 |access-date=2024-02-16 |archive-date=2022-12-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221209193306/https://www.sil.org/resources/archives/73084 |url-status=live }}</ref> سال <small>2015</small> ۾ بانٽو ٻوليون ڳالهائيندڙن جو ڪل تعداد تقريباً <small>35</small> ڪروڙ هو, جيڪو آفريڪا جي آبادي جو تقريباً <small>30</small> سيڪڙو يا دنيا جي آبادي جو <small>5</small> سيڪڙو آهي.<ref name=":2" /> بانٽو ٻوليون گهڻو ڪري ڪيمرون جي ڏکڻ اوڀر، ۽ وچ، ڏکڻ، اوڀر ۽ ڏکڻ اوڀر آفريڪا ۾ ڳالهايون وڃن ٿيون. بانٽو ڳالهائيندڙن جو تقريباً ڇهون حصو، ۽ بانٽو ٻولين جو ٽيون حصو، ”ڊيموڪريٽڪ ريپبلڪ آف ڪانگو“ (<small>DRC</small>) ۾ موجود آهي. ڳالهائيندڙن جي تعداد جي لحاظ کان سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ بانٽو ٻولي سواحلي (<small>Swahili</small>) آهي، جنهن جا <small>1</small><small>.6</small> ڪروڙ مادري ڳالهائيندڙ ۽ <small>80</small> ملين ٻي ٻولي طور ڳالهائيندڙ (<small>L2</small> <small>speakers</small>) موجود آهن (<small>2015</small> جي انگن اکرن مطابق). سواحلي جا اڪثر مادري ڳالهائيندڙ تنزانيا ۾ رهن ٿا، جتي اها قومي ٻولي آهي؛ جڏهن ته ٻي ٻوليءَ طور، اها اوڀر آفريڪا جي ڪيترن ئي اسڪولن ۾ لازمي مضمون طور سيکاري وڃي ٿي ۽ اوڀر آفريڪي ڪميونٽي (<small>East</small> <small>African</small> <small>Community</small>) جي رابطي واري ٻولي (<small>lingua</small> <small>franca</small>) آهي. ٻين اهم بانٽو ٻولين ۾ لنگالا (<small>Lingala</small>) شامل آهي جنهن جا 20 ملين کان وڌيڪ ڳالهائيندڙ آهن (ڪانگو، ڊي آر سي)، ان کان پوءِ زولو (<small>Zulu</small>) آهي جنهن جا 13.56 ملين ڳالهائيندڙ آهن (ڏکڻ آفريڪا)، خوسا (<small>Xhosa</small>) جنهن جا 8.2 ملين ڳالهائيندڙ آهن (ڏکڻ آفريڪا ۽ زمبابوي)، ۽ شونا (<small>Shona</small>) جنهن جا 10 ملين کان گهٽ ڳالهائيندڙ آهن (جيڪڏهن مانيڪا ۽ نڊائو کي ان ۾ شامل ڪيو وڃي)؛ جڏهن ته سوتو-تسوانا (<small>Sotho-Tswana</small>) ٻولين (سوتو، تسوانا ۽ پيڊي) جا <small>15</small> ملين کان وڌيڪ ڳالهائيندڙ آهن (بوٽسوانا، ليسوٿو، ڏکڻ آفريڪا ۽ زيمبيا ۾). زمبابوي ۾ ڪالانگا، مٽيبيل، نامبيا ۽ خوسا ڳالهائيندڙ موجود آهن. ايٿنولوگ (<small>Ethnologue</small>) ڪنياروانڊا (<small>Kinyarwanda</small>) ۽ ڪرونڊي (<small>Kirundi</small>) کي الڳ الڳ ڳڻي ٿو، جيتوڻيڪ اهي ٻوليون گهڻي حد تائين هڪ ٻئي لاءِ سمجهڻ جوڳيون آهن ۽ انهن جا The total number of Bantu speakers is estimated to be around 350 million in 2015 (roughly 30% of the [[Demographics of Africa|population of Africa]] or 5% of the [[world population]]).<ref name=":2">Total population cannot be established with any accuracy due to the unavailability of precise census data from Sub-Saharan Africa. A number just above 200 million was cited in the early 2000s (see [[:File:Niger-Congo speakers.png|Niger-Congo languages: subgroups and numbers of speakers]] for a 2007 compilation of data from [[SIL Ethnologue]], citing 210 million). Population estimates for the region of West-Central Africa were recognized as significantly too low by the [[United Nations Department of Economic and Social Affairs]] in 2015 ({{cite web|url=https://esa.un.org/unpd/wpp/Publications/Files/WPP2017_KeyFindings.pdf|title=World Population Prospects: The 2016 Revision – Key Findings and Advance Tables|date=July 2016|publisher=[[United Nations Department of Economic and Social Affairs]], Population Division|access-date=26 June 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20190626225001/https://esa.un.org/unpd/wpp/Publications/Files/WPP2017_KeyFindings.pdf|archive-date=26 June 2019|url-status=dead}}). [[Demographics of Africa#Population growth|Population growth]] in Central-West Africa as of 2015 is estimated at between 2.5% and 2.8% p.a., for an annual increase of the Bantu population by about 8 to 10 million.</ref> Bantu languages are largely spoken southeast of [[Cameroon]], and throughout [[Central Africa|Central]], [[Southern Africa|Southern]], [[East Africa|Eastern]], and [[Southeast Africa]]. About one-sixth of [[List of Bantu peoples|Bantu speakers]], and one-third of Bantu languages, are found in the [[Democratic Republic of the Congo]]. The most widely spoken Bantu language by number of speakers is [[Swahili language|Swahili]], with 16 million [[First language|native]] speakers and 80 million [[L2 language|L2]] speakers (2015).<ref>[https://www.ethnologue.com/language/swh "Swahili"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180808104736/https://www.ethnologue.com/language/swh |date=2018-08-08 }}, ''Ethnologue'' (18th ed., 2015): "47,000,000 in Tanzania, all users. L1 users: 15,000,000 (2012), increasing. L2 users: 32,000,000 (2015 D. Nurse). Total users in all countries: 98,310,110 (as L1: 16,010,110; as L2: 82,300,000)."</ref> Most native speakers of Swahili live in [[Tanzania]], where it is a national language, while as a second language, it is taught as a mandatory subject in many schools in East Africa, and is a [[lingua franca]] of the [[East African Community]]. Other major Bantu languages include [[Lingala language|Lingala]] with more than 20 million speakers ([[Republic of the Congo|Congo]], [[DRC]]), followed by [[Zulu language|Zulu]] with 13.56 million speakers ([[South Africa]]), [[Xhosa language|Xhosa]], with 8.2 million [[Xhosa people|speakers]] ([[South Africa]] and [[Zimbabwe]]), and [[Shona language|Shona]] with less than 10 million speakers (if [[Manyika dialect|Manyika]] and [[Ndau dialect|Ndau]] are included), while [[Sotho–Tswana languages|Sotho-Tswana languages]] ([[Sotho language|Sotho]], [[Tswana language|Tswana]] and [[Northern Sotho language|Pedi]]) have more than 15 million speakers (across [[Botswana]], [[Lesotho]], South Africa, and [[Zambia]]). Zimbabwe has [[Kalanga language|Kalanga]], [[Matebele]], [[Nambya language|Nambya]], and Xhosa speakers.<ref name="Z.Thamba">{{cite journal |last1=Zimbabwe |first1=AmaXhosa |title=AmaXhosa |date=2021 |url=https://gal-dem.com/xhosa-people-of-zimbabwe-indigenous-south-africans-displaced-by-colonialism/ |access-date=2023-07-20 |archive-date=2023-07-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230720175051/https://gal-dem.com/xhosa-people-of-zimbabwe-indigenous-south-africans-displaced-by-colonialism/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.ethnologue.com/language/sna|title=Ethnologue: Shona|access-date=2017-03-06|archive-date=2016-12-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20161228181311/https://www.ethnologue.com/language/sna|url-status=live}}</ref> ''[[Ethnologue]]'' separates the largely mutually intelligible [[Kinyarwanda]] and [[Kirundi]], which together have 20 million speakers.<ref>{{cite web |url=http://www.ethnologue.com/ethno_docs/distribution.asp?by=size |title=Statistical Summaries |publisher=Ethnologue |access-date=2012-06-29 |archive-date=2013-02-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130202224556/http://www.ethnologue.com/ethno_docs/distribution.asp?by=size |url-status=live }}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهرين ڳنڍڻا== *[https://archive.org/details/artedalinguadean00dias Arte da lingua de Angola: oeferecida &#91;sic&#93; a virgem Senhora N. do Rosario, mãy, Senhora dos mesmos pretos] The art of the language of Angola, by Father [[Pedro Dias (Jesuit)|Pedro Dias]], 1697, Lisbon, artedalinguadean *[http://www.linguistics.berkeley.edu/CBOLD/ Comparative Bantu Online Dictionary] linguistics.berkeley.edu, includes comprehensive bibliography. *Maho, Jouni Filip [https://web.archive.org/web/20130607210512/http://goto.glocalnet.net/mahopapers/nuglonline.pdf NUGL Online. The online version of the New Updated Guthrie List, a referential classification of the Bantu languages] goto.glocalnet.net, 4 June 2009, 120pp. Guthrie 1948 in detail, with subsequent corrections and corresponding ISO codes. *[https://www.bantu-languages.com/ Bantu online resources] bantu-languages.com, Jacky Maniacky *[https://web.archive.org/web/20120624221430/http://www.sscnet.ucla.edu/history/ehret/kinship/BantuClassification%204-09.pdf Ehret's compilation of classifications by Klieman, Bastin, himself, and others] pp 204–09, ucla.edu, 24 June 2012 *Contini-Morava, Ellen. ''[http://www3.iath.virginia.edu/swahili/ Noun Classification in Swahili] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201026011841/http://www3.iath.virginia.edu/swahili/ |date=2020-10-26 }}''. 1994, Virginia.edu *[https://web.archive.org/web/20121120223537/http://www.linguistics.berkeley.edu/CBOLD/Lgs/LgsbyGN.html List of Bantu language names with synonyms ordered by Guthrie number].linguistics.berkeley.edu 529 names *[http://salanguages.com Introduction to the languages of South Africa] salanguages.com *[https://web.archive.org/web/20110726212602/http://www.journalofwestafricanlanguages.org/NarrowBantu.aspx Narrow Bantu] Journal of West African Languages *[http://www.ugandatravelguide.com/bantu-people.html Uganda Bantu Languages] ugandatravelguide.com {{Narrow Bantu languages}} {{Bantu}} {{Niger-Congo branches}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Bantu languages}} [[زمرو:بانٽو ٻوليون| ]] [[زمرو:ٻولي خاندان]] [[زمرو:ترڪيبي ٻوليون]] [[زمرو:امتزاجي ٻوليون]] [[زمرو:آفريڪي ٻوليون]] [[زمرو:آفريڪا جون ٻوليون]] 9p8s7l7hr4in1oirs0cygkjjpfy3eli 404728 404727 2026-08-19T10:28:24Z Memon2025 21315 /* */ 404728 wikitext text/x-wiki {{Short description|Large language family spoken in Sub-Saharan Africa}} {{other uses|بانٽو}} {{Infobox language family | name = بانٽو | altname = تنگ بنتو | ethnicity = بنتو قومون | familycolor = Niger-Congo | fam2 = ائٽلانٽڪ-ڪانگو | fam3 = وولٽا-ڪانگو | fam4 = بينيو-ڪانگو | fam5 = بانٽوئيڊ | fam6 = | map = Map of the Bantu languages.svg | mapcaption = {{legend|#f8acec|{{color|#a4228d|'''Bantu languages'''}} shown within the [[Niger–Congo languages|Niger–Congo language family]]. Non-Bantu, but [[Niger–Congo languages|Niger-Congo]], languages are greyscale.}} | iso2 = bnt | iso5 = bnt | glotto = narr1281 | glottorefname = Narrow Bantu | protoname = پروٽو-بانٽو | children = {{plainlist| * زونز A-S (جاگرافي). * ايمبام-بيبئ * منينگوبا * ساوابانتو * باسا * بافيا * بيٽئ * ماکا-اينجيم * ڪيلي- ٽسوگو * ٽيڪ-ايمبيڊئ * ايم بوشئ-بوجا * بانگئ-ٽيٽيلا *ايمبول-اينيا * ليگا-بنجا * بوان * ليبونيا * نانگا-بوئ * اتر اوڀر بانٽو * ٽونگوئ-بينڊئ * ايمبگوئ-رنگي * ڪلومبرو * ڪانگو-ياڪا * سيرا * ڪيمبنڊو * چوڪوئ-لوچازي * لوئيانا * ايم بڪوشو * پينڊئ * لبانئ * لُنڊا * رڪوئ * سبي-بوٽاٽويبئ * نياتورو * نيلمبا * اسانزو * نيسا * روفيجي-رووما * اُمبنڊو * ڪاوانگو-ڏکڻ اولهه بانٽو * جيئي * شونا * ڏاکڻي بانٽو}} | region = [[وچ آفريڪا]]، [[اوڀر آفريڪا]]، [[ڏاکڻي آفريڪا]]، [[صوماليا|ڏاکڻي صوماليا]]، ڏکڻ اوڀر آفريڪا }} '''بانٽو ٻوليون''' (<small>Bantu Languages</small> يا <small>bantʊ̀</small>) [[ٻولي جو ڪٽنب|ٻولين جو هڪ خاندان]] يا وري تجويز ڪيل نائجر-ڪانگو ٻوليءَ جي خاندان جي هڪ شاخ آهي,<ref>{{cite LPD|3}}</ref> <ref name=":0">{{cite EPD|18}}</ref> جن ۾ تقريباً <small>600</small> ٻوليون شامل آهن. اهي [[وچ آفريڪا|وچ]]، [[ڏاکڻي آفريڪا|ڏکڻ]]، [[اوڀر آفريڪا|اوڀر]] ۽ ڏکڻ اوڀر آفريڪا جي بانٽو ماڻهن پاران ڳالهايون وڃن ٿيون. اهي ڏکڻ بانٽوئيڊ (<small>Southern Bantoid</small>) ٻولين جي سڀ کان وڏي شاخ ٺاهين ٿيون. بانٽو ٻولين جو ڪل تعداد <small>440</small> کان <small>680</small> جي وچ ۾ اندازو لڳايو ويو آهي، جنهن جو دارومدار ٻولي ۽ لهجي" جي وچ ۾ فرق جي تشريح تي آهي. <ref name=":1">"Guthrie (1967–71) names some 440 Bantu 'varieties', Grimes (2000) has 501 (minus a few 'extinct' or 'almost extinct'), Bastin ''et al.'' (1999) have 542, Maho (this volume) has some 660, and Mann ''et al.'' (1987) have ''c.'' 680." Derek Nurse, 2006, "Bantu Languages", in the ''Encyclopedia of Language and Linguistics'', p. 2. [http://www.ethnologue.com/show_family.asp?subid=73-16 :Ethnologue report for Southern Bantoid"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121016142546/http://www.ethnologue.com/show_family.asp?subid=73-16 |date=2012-10-16}} lists a total of 535 languages. The count includes 13 [[Mbam languages]], which are not always included under "Narrow Bantu".</ref> ڪيتريون ئي بانٽو ٻوليون هڪ ٻئي مان لفظ مستعار وٺنديون آهن ۽ ڪجهه ٻوليون اهڙيون آهن جن کي ڳالهائيندڙ هڪ ٻئي جي ڳالهه سمجهي سگهن ٿا (يعني اهي باهمي طور تي سمجهڻ جوڳيون آهن).<ref>McWhorter, J. 2001. ''The Power of Babel'' (pp. 81–82). New York: Freeman-Times-Henry Holt.</ref> ڪجهه ٻوليون تمام گهٽ ماڻهن پاران ڳالهايون وڃن ٿيون؛ مثال طور، <small>2007</small> ۾ اندازو لڳايو ويو هو ته ڪابوا (<small>Kabwa</small>) ٻولي صرف <small>8,500</small> ماڻهو ڳالهائين ٿا، پر ان کي هڪ الڳ ٻولي طور تسليم ڪيو ويو.<ref>{{cite book |language=en |first1=Rebekah |last1=Overton |first2=John B. |last2=Walker |first3=Holly |last3=Robinson |date=2017a |title=Kabwa orthography statement |newspaper=SIL International |url=https://www.sil.org/resources/archives/73084 |access-date=2024-02-16 |archive-date=2022-12-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221209193306/https://www.sil.org/resources/archives/73084 |url-status=live }}</ref> سال <small>2015</small> ۾ بانٽو ٻوليون ڳالهائيندڙن جو ڪل تعداد تقريباً <small>35</small> ڪروڙ هو, جيڪو آفريڪا جي آبادي جو تقريباً <small>30</small> سيڪڙو يا دنيا جي آبادي جو <small>5</small> سيڪڙو آهي.<ref name=":2">Total population cannot be established with any accuracy due to the unavailability of precise census data from Sub-Saharan Africa. A number just above 200 million was cited in the early 2000s (see [[:File:Niger-Congo speakers.png|Niger-Congo languages: subgroups and numbers of speakers]] for a 2007 compilation of data from [[SIL Ethnologue]], citing 210 million). Population estimates for the region of West-Central Africa were recognized as significantly too low by the [[United Nations Department of Economic and Social Affairs]] in 2015 ({{cite web|url=https://esa.un.org/unpd/wpp/Publications/Files/WPP2017_KeyFindings.pdf|title=World Population Prospects: The 2016 Revision – Key Findings and Advance Tables|date=July 2016|publisher=[[United Nations Department of Economic and Social Affairs]], Population Division|access-date=26 June 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20190626225001/https://esa.un.org/unpd/wpp/Publications/Files/WPP2017_KeyFindings.pdf|archive-date=26 June 2019|url-status=dead}}). [[Demographics of Africa#Population growth|Population growth]] in Central-West Africa as of 2015 is estimated at between 2.5% and 2.8% p.a., for an annual increase of the Bantu population by about 8 to 10 million.</ref> بانٽو ٻوليون گهڻو ڪري ڪيمرون جي ڏکڻ اوڀر، ۽ وچ، ڏکڻ، اوڀر ۽ ڏکڻ اوڀر آفريڪا ۾ ڳالهايون وڃن ٿيون. بانٽو ڳالهائيندڙن جو تقريباً ڇهون حصو، ۽ بانٽو ٻولين جو ٽيون حصو، ڊيموڪريٽڪ ريپبلڪ آف ڪانگو (<small>DRC</small>) ۾ موجود آهي. ڳالهائيندڙن جي تعداد جي لحاظ کان سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ بانٽو ٻولي [[سواحلي ٻولي]] (<small>Swahili</small>) آهي، جنهن جا هڪ ڪروڙ <small>60</small> لک مادري ڳالهائيندڙ ۽ <small>8</small> ڪروڙ ٻي ٻولي طور ڳالهائيندڙ موجود آهن (<small>2015</small> جي انگن اکرن مطابق).<ref>[https://www.ethnologue.com/language/swh "Swahili"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180808104736/https://www.ethnologue.com/language/swh |date=2018-08-08 }}, ''Ethnologue'' (18th ed., 2015): "47,000,000 in Tanzania, all users. L1 users: 15,000,000 (2012), increasing. L2 users: 32,000,000 (2015 D. Nurse). Total users in all countries: 98,310,110 (as L1: 16,010,110; as L2: 82,300,000)."</ref> سواحلي ٻولي جا اڪثر مادري ڳالهائيندڙ تنزانيا ۾ رهن ٿا، جتي اها قومي ٻولي آهي؛ جڏهن ته ٻي ٻوليءَ طور، اها اوڀر آفريڪا جي ڪيترن ئي اسڪولن ۾ لازمي مضمون طور سيکاري وڃي ٿي ۽ اوڀر آفريڪي ڪميونٽي جي [[رابطي جي ٻولي|رابطي واري ٻولي]] (<small>lingua</small> <small>franca</small>) آهي. ٻين اهم بانٽو ٻولين ۾ لنگالا ٻولي شامل آهي جنهن جا 2 ڪروڙ کان وڌيڪ ڳالهائيندڙ آهن (ڪانگو)، ان کان پوءِ [[زولو|زولو ٻولي]] آهي جنهن جا هڪ <small>35</small> لک ڳالهائيندڙ آهن (ڏکڻ آفريڪا)، [[هائوسا ٻولي|هائوسا]] جنهن جا <small>8</small> ڪروڙ <small>20</small> لک ڳالهائيندڙ آهن (ڏکڻ آفريڪا ۽ زمبابوي) ۽ شونا ٻولي جنهن جا هڪ ڪروڙ کان گهٽ ڳالهائيندڙ آهن (جيڪڏهن مانيڪا ۽ نڊائو کي ان ۾ شامل ڪيو وڃي)؛ جڏهن ته سوتو-تسوانا ٻولين (سوتو، تسوانا ۽ پيڊي) جا هڪ ڪروڙ <small>50</small> لک کان وڌيڪ ڳالهائيندڙ آهن (بوٽسوانا، ليسوٿو، ڏکڻ آفريڪا ۽ زيمبيا ۾). زمبابوي ۾ ڪالانگا، مٽيبيل، نامبيا ۽ هائوسا ڳالهائيندڙ موجود آهن.<ref name="Z.Thamba">{{cite journal |last1=Zimbabwe |first1=AmaXhosa |title=AmaXhosa |date=2021 |url=https://gal-dem.com/xhosa-people-of-zimbabwe-indigenous-south-africans-displaced-by-colonialism/ |access-date=2023-07-20 |archive-date=2023-07-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230720175051/https://gal-dem.com/xhosa-people-of-zimbabwe-indigenous-south-africans-displaced-by-colonialism/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.ethnologue.com/language/sna|title=Ethnologue: Shona|access-date=2017-03-06|archive-date=2016-12-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20161228181311/https://www.ethnologue.com/language/sna|url-status=live}}</ref> ايٿنولوگ (<small>Ethnologue</small>) ڪنياروانڊا (<small>Kinyarwanda</small>) ۽ ڪرونڊي (<small>Kirundi</small>) کي الڳ الڳ ڳڻي ٿو، جيتوڻيڪ اهي ٻوليون گهڻي حد تائين هڪ ٻئي لاءِ سمجھڻ جوڳيون آهن ۽ جن جا مجموعي طور تي <small>2</small> ڪروڙ ڳالهائيندڙ آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.ethnologue.com/ethno_docs/distribution.asp?by=size |title=Statistical Summaries |publisher=Ethnologue |access-date=2012-06-29 |archive-date=2013-02-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130202224556/http://www.ethnologue.com/ethno_docs/distribution.asp?by=size |url-status=live }}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهرين ڳنڍڻا== *[https://archive.org/details/artedalinguadean00dias Arte da lingua de Angola: oeferecida &#91;sic&#93; a virgem Senhora N. do Rosario, mãy, Senhora dos mesmos pretos] The art of the language of Angola, by Father [[Pedro Dias (Jesuit)|Pedro Dias]], 1697, Lisbon, artedalinguadean *[http://www.linguistics.berkeley.edu/CBOLD/ Comparative Bantu Online Dictionary] linguistics.berkeley.edu, includes comprehensive bibliography. *Maho, Jouni Filip [https://web.archive.org/web/20130607210512/http://goto.glocalnet.net/mahopapers/nuglonline.pdf NUGL Online. The online version of the New Updated Guthrie List, a referential classification of the Bantu languages] goto.glocalnet.net, 4 June 2009, 120pp. Guthrie 1948 in detail, with subsequent corrections and corresponding ISO codes. *[https://www.bantu-languages.com/ Bantu online resources] bantu-languages.com, Jacky Maniacky *[https://web.archive.org/web/20120624221430/http://www.sscnet.ucla.edu/history/ehret/kinship/BantuClassification%204-09.pdf Ehret's compilation of classifications by Klieman, Bastin, himself, and others] pp 204–09, ucla.edu, 24 June 2012 *Contini-Morava, Ellen. ''[http://www3.iath.virginia.edu/swahili/ Noun Classification in Swahili] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201026011841/http://www3.iath.virginia.edu/swahili/ |date=2020-10-26 }}''. 1994, Virginia.edu *[https://web.archive.org/web/20121120223537/http://www.linguistics.berkeley.edu/CBOLD/Lgs/LgsbyGN.html List of Bantu language names with synonyms ordered by Guthrie number].linguistics.berkeley.edu 529 names *[http://salanguages.com Introduction to the languages of South Africa] salanguages.com *[https://web.archive.org/web/20110726212602/http://www.journalofwestafricanlanguages.org/NarrowBantu.aspx Narrow Bantu] Journal of West African Languages *[http://www.ugandatravelguide.com/bantu-people.html Uganda Bantu Languages] ugandatravelguide.com {{Narrow Bantu languages}} {{Bantu}} {{Niger-Congo branches}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Bantu languages}} [[زمرو:بانٽو ٻوليون| ]] [[زمرو:ٻولي خاندان]] [[زمرو:ترڪيبي ٻوليون]] [[زمرو:امتزاجي ٻوليون]] [[زمرو:آفريڪي ٻوليون]] [[زمرو:آفريڪا جون ٻوليون]] 40p194haw6g2usnqzox9l2064y6ezi1 0 101646 404713 2026-08-19T08:05:14Z Memon2025 21315 Memon2025 صفحي [[Bantu Languages]] کي [[بانٽو ٻوليون]] ڏانھن چوريو 404713 wikitext text/x-wiki #چوريو [[بانٽو ٻوليون]] 61tga1dkrij0g52n6xx3f33lggmi7be 14 101647 404717 2026-08-19T08:16:01Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:ٻولي خاندان]] [[زمرو:آفريڪا جون ٻوليون]] 404717 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ٻولي خاندان]] [[زمرو:آفريڪا جون ٻوليون]] ijqbnpx16gjww354ko88m8txw5y3x0o 0 101648 404730 2026-08-19T10:37:19Z Memon2025 21315 Memon2025 صفحي [[برونڊيائي ماڻھو]] کي [[برونڊي جي آباديات]] ڏانھن چوريو 404730 wikitext text/x-wiki #چوريو [[برونڊي جي آباديات]] hrh1ebiutoso0z50mihd657v27qivng