Wikipedia
shiwiki
https://shi.wikipedia.org/wiki/Tasna_Tamzwarut
MediaWiki 1.47.0-wmf.7
first-letter
Midya
Amẓli
Amsawal
Asmras
Amsawal n usmras
Wikipidya
Amsawal n Wikipidya
Afaylu
Amsawal n ufaylu
MidyaWiki
Amsawal n MidyaWiki
Talɣa
Amsawal n talɣa
Tiwisi
Amsawal n twisi
Taggayt
Amsawal n taggayt
Aggur
Amsawal n waggur
TimedText
TimedText talk
Module
Discussion module
Event
Event talk
Tutlayin timaziɣin
0
2408
78510
77217
2026-06-18T00:39:35Z
InternetArchiveBot
82
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
78510
wikitext
text/x-wiki
{{Tutlayt irim|Ism n tutlayt s tclḥit=Tutlayin timaziɣin|Ism s tutlayt=ⵜⵓⵜⵍⴰⵢⵉⵏ ⵜⵉⵎⴰⵣⵉⵖⵉⵏ|Tamazirt=[[Tafriqt n ugafa|Tafriqt n ugafa]]|Uṭṭun n imsiwln=25-30 id mlyun|Adɣar=[[Tamazɣa]]|Ism n imsiwln=[[Imaziɣn]]|ISO 639-3=[http://www-01.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=ber ber]|Glottolog=berb1260|Agmmay=[[Tifinaɣ]], [[Agmmay Alatin|Alatin]], [[Agmmay Aɛrab|Aɛrab]]|Addag=[[Tutlayin tifrusyawiyin|Tafrusyawit]]</br>
• '''Tamaziɣt'''</br>
• [[Tutlayin timaziɣin tigafanin|Timaziɣin n ugafa]]</br>
• [[Tutlayin timaziɣin tigmuḍanin|Timaziɣin n ugmuḍ]]</br>
• [[Tutlayin timaziɣin titargiyin|Timaziɣin titargiyin]]</br>
• [[Tutlayin timaziɣin tutrimin|Timaziɣin n utaram]]|Takarda=Berber_map.svg
|Tunṣibt=[[Afaylu:Flag of Morocco.svg|20px]] [[Lmɣrib]] ''Tunṣibt''</br>[[Afaylu:Flag of Algeria.svg|20px]] [[Dzayr]] ''Tunṣibt'' </br> [[Afaylu:Flag_of_Libya.svg|20px]] [[Libya]] ''Tanmnaḍt'' </br>[[Afaylu:Flag_of_Mali.svg|20px]] [[Mali]] ''Tanamurt''</br>[[Afaylu:Flag of Niger (3-2).svg|20px]] [[Nnijir]] ''Tanamurt''
|ISO 639-2=[http://www-01.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=ber ber]|Χρῶμα=#C9FFD9
|Takarda azwl=Tutlayin timaziɣin ɣ iẓẓlmḍ n Tafriqt d idɣarn nna ɣ llan
|Timizar = {{Timizar n tmaziɣt}}
}}
'''Tutlayin timaziɣin''' <ref>{{Bdr awib |date=2025-03-07 |title=Berber languages {{!}} Berber Language Family, History & Culture {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Amazigh-languages |access-date=2025-04-17 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref> (s [[Tifinaɣ|tfinaɣ tatrart]]: ⵜⵓⵜⵍⴰⵢⵉⵏ ⵜⵉⵎⴰⵣⵉⵖⵉⵏ, ⵜⴰⵎⴰⵣⵉⵖⵜ, s tifinaɣ n imuhaɣ: ⵜⵎⵣⵗⵜ ar te<small>ttyunṭaq:</small> [[:en:Help:IPA/Berber|[tæmæˈzɪɣt]]]) gant yat trabbut zɣ tawja n tutlayin [[Tutlayin tifrusyawiyin|tifryuasiyin]], tutlayin ad zdint d ingratsnt ar sisnt sawaln iɣrfan [[imaziɣn]] ɣ tmizar n [[Tamazɣa|tmazɣa]] d tfriqt n ugafa s umata. Tutlayin ad myarnt yadlli ad ttyurant s yan ugmmay ism as Libik-birbir, lli nssn ɣassad s yism n tifinaɣ.
Tettusawal tamaziɣt dar tugt n middn ɣ tmizar n [[Lmɣrib]], [[Dzayr]] d [[Libya]], d yan uṭṭun imẓẓiyn n middn ɣ [[Tuns]]t, [[Muritanya|Cngiṭ]], agafa n [[Mali]], agafa d utaram n [[Nnijr|Nijr]] d ugafan [[Burkina Faṣṣu|Buṛkina Faṣu]] d tmazirt n [[Siwa]] ɣ [[Miṣra|Miẓra]]. Tugt n imsiwln s tutlayin timaziɣin imzwagn, ɣassad llan s wuṭṭun n kra n 4 id mlyun, llan ɣ tmizar n [[Urupa|Uṛuppa]] n utaram, llan s kraḍ tasutin, zɣ isggʷasn n 1950. Uṭṭun n imaziɣn yugr wuṭṭun n imsiwln s tutlayin timaziɣin.
Kra n 95% n imsiwln s tutlayin timaziɣin ar sawaln yat zzɣ smmust tutlayin mqqurnin, kraygat yat zgisnt teṭṭaf uggar n sin id mlyun n imsiwln, ad tnt igan d s unmala n ustay n uṭṭun n imsiwln: [[Tutlayt Taclḥit|Taclḥit]], [[Tutlayt Taqbaylit|Taqbaylit]], [[Tutlayt Tamaziɣt n Waṭlas anammas|Tamaziɣt]] (n wammas), [[Tutlayt Tarifit|Tarifiyt]], [[Tutlayt Tacawit|Tacawit]].
== Assinw (taklasifikasyunt) ==
=== Tutlayin timaziɣin n ugafa ===
{{further|Tutlayin timaziɣin n ugafa}}
Gant Tutlayin timaziɣin n ugafa yat [[Tayffart tantalant|tyffart tantalant]] (dialect continuum) ittusawaln ɣ [[Tamazɣa|tmazɣa]], tg daɣ yat zɣ tdurubba (sous-groupes) n tṣṭṭat tamaziɣt n [[tutlayin tifrusyawiyin]]. Akccum n tutlayt taɛṛabt iṛẓa tasult lli tt nn ikkan grasnt.
Tutlayin timaziɣin n ugafa nna s sawaln dar uggar n mlyun n ufgan gan tnt [[Tutlayt Taclḥit|Taclḥiyt]], [[Tutlayt Tamaziɣt n Waṭlas anammas|Tamaziɣt n tuẓẓumt]], [[Tutlayt Tarifit|Tarifit]], [[Tutlayt Tacawit|Tacawit]] d [[Tutlayt Taqbaylit|Taqbaylit]]. Bḍant f kraḍt trubba:
* [[Tutlayin timaziɣin n waṭlas|Tutlayin timɣribiyin n Waṭlas]]
* [[Tutlayin Tijanatin|Tutlayin tijanatin]]
* [[Tutlayt Taqbaylit|Taqbaylit]]
=== Tutlayin timaziɣin n utaram ===
{{further|Tutlayin timaziɣin tutrimin}}
Tutlayin timaziɣin tutrimin nɣ Tutlayin timaziɣin n unẓul utrim gant yat tṣṭṭat zɣ tutlayin timaziɣin. Taṣṭṭat-ad gis snat tutlayin:
* [[Tutlayt Tuẓẓungiyya|Taẓnagt]]
* [[Tatsrrt]]
=== Tutlayin timaziɣin titrgiyin ===
{{Agzzum ixwan}}
=== Tutlayin timaziɣin n ugmuḍ ===
{{further|Tutlayin timaziɣin tigmuḍanin}}
Timaziɣin tigmuḍanin nɣ Timaziɣin n ugmuḍ gant yat trabbut n tutlayin timziɣin ittusawaln g [[Libya]] d [[Miṣra|Miṣṛa]]. Tkcm gis [[Tutlayt Tawilant|Tawilant]], [[Tutlayt tasknit|Tasknit]], [[Tutlayt Tasiwit|tasiwit]] d [[Tutlayt taɣdmisit|taɣdimsit]].
Ɣ umata, ar ttussiḍannt tutlayin timaziɣin tigmuḍanin zɣ tdurabbut n [[tutlayin tijanatin]] n tmaziɣt tagafayt. Taṣṭṭat-ad gis smmust tutlayin:
* [[Tutlayt tasiwit|Tasiwit]]
* [[Tutlayt tawilant|Tawilant]]
* [[Tutlayt taɣdimsit|Taɣdimsit]]
* [[Tutlayt Tanfust|Tanfust]]
* [[Tutlayt Tasknit|Tasknit]]
=== Tagwancit ===
{{further|Tutlayt Tagwancit}}
Tutlayt tagwancit tga yat [[tulayt inɣuban]] lli tt inn ikkan ar sis sawaln [[igwanciyn]] ɣ [[Tigzirin tiknariyin|tgzirin tikanariyin]] ar tasuta tiss 16 nɣ 17. Tmmut tutlayt-ad dffir n [[Alik n Tgzirin Tikanariyin|walik n tgzirin tikanariyin]]. Tettyusan tutlayt tagwancit s wammak n twinas d tguriwin lli zmmimn ijyugrafn imzwura, d ismawn n idɣarn d kra n tguriwin nna tumẓ [[Tutlayt Taṣbnyulit n Tgzirin Tiknariyin|tṣbnyult n tgzirin tikanariyin]].
== Tibḍit tarakalt ==
[[Afaylu:Map of Berber Languages 2018.png|thumb|upright=1.5|<div style="column-count:2;-moz-column-count:2;-webkit-column count:">'''Tamaziɣt n ugafa'''{{Legend|#5d0295|[[Taqbaylit]]}}''Tamaziɣt n Waṭlas''{{Legend|#ff6a73|[[Taclḥit]]}}{{Legend|#bb2215|[[Tutlayt Tamaziɣt n Waṭlas anammas|Tamaziɣt n tuẓẓumt]]}}{{Legend|#84003f|[[Tutlayt Taɣumarit|Tasnhajit d Taɣumarit]]}}''Tajanat''{{Legend|#7fe4b3|[[Tarifit]]}}{{Legend|#aff5b6|[[Tutlayin timaziɣin n waṭlas anammas agmuḍan|Ayt Sɣruccn d Ayt Warayn]]}}{{Legend|#308d2e|[[Tutlayt Tacnwit|Tacnwit]]}}{{Legend|#00571e|[[Tacawit]]}}{{Legend|#c4f361|[[Tutlayin timaziɣin tiznatiyin|Tijanatin yaḍnin]]}}'''Tamaziɣt n utaram'''{{Legend|#034665|[[Tutlayt Tuẓẓungiyya|Tuẓẓungiyya]]}}'''Tamaziɣt n ugmuḍ'''{{Legend|#ffd873|[[Tutlayin timaziɣin tigmuḍanin|Tamaziɣt n ugmuḍ]] }}'''Tamaziɣt n unẓul'''{{Legend|#6495ED|[[Tutlayin timaziɣin titargiyin|Tutlayin titargiyin]]}}</Div>]]
=== Lmɣrib ===
* '''Tutlayt taclḥit''' nɣ tasusit tga tutlayt tamaziɣt akkʷ imqqurn ɣ wuṭṭun n imsawaln. tg tmazirt-nns gr udrar n drn, Asif n Sus, Asif n Dra d waṭlas imẓẓiyn. llan imsiwln sis ɣ tmdinin mqqurnin ula nttnti zun d [[Tigmmi Tumlilt|tigmmi tumlilt]], d [[Rrbaṭ|ṛṛbaḍ]] d [[sla]]. Tga tclḥiyt yat zɣ tawja n tutlayin n waṭlas tama n tmaziɣt n waṭlas anammas.
* '''Tutlayt tamaziɣt n tuẓẓumt'''
* '''Tutlayt tarifit''' tga tutlayt n imaziɣen irifiyn nna izdɣn ɣ idrarn d iɣrman n Arrif lli d-yuckan dɣ ugafa n [[Amṛṛuk|umṛṛuk]]. Llan gr 3 ar 4 id mlyun n imsawaln s tutlayt-ad ɣ umṛṛuk d [[Urupa|uruppa]]
=== Dzayr ===
* '''Tutlayt taqbaylit''' nɣ d tazwawt tga tutlayt n imaziɣn n iqbayliyn lli izdɣn ɣ tmazirt n [[lqbayl]] ɣ [[Dzayr]]. Taqbaylit tga yat tutlayt zɣ tutlayin timaziɣin iṭṭafn aṭṭan n imsawaln yattyun, tg tis snat dffir n tclḥiyt ɣ maya.
* '''Tutlayt tacawit''' tga tutlayt n icawiyen, tg tutlayt tis snat ɣ wuṭṭun n imsawaln ɣ Dzayer dffir n [[Tutlayt Taqbaylit|tutlayt taqbaylit]].
* '''Tutlayt tumẓabt''' tga yat zɣ tutlayin timaziɣin n tmazirt n dzayr. Ar sis sawaln ɣ tsgiwin n wilaytat ɣrdaya .
* '''Tutlayt taznatit''' tga yat tutlayt s sawaln [[amaziɣ|imaziɣn]] ɣ tmazirt n [[dzayr]]. Ar as nttini [[tamaziɣt]] n tigurarin niɣ [[tamaziɣt]] n twat. tg awal n tqbilin tiznatiyin nɣ znata n unẓul n tamazirt n [[dzayr]]. Tantala ad tga yat zɣ tutlayin n dzayr lli ttinin is tmmut ɣ tigira n 1985 ɣ iɣrman d iduwwarn n twat d tsggiwin tamntit d tittaf. Timyurin n iggmaḍn n tmizar ad n tmdyazt d uẓawan s taznatit ttyuran d frurin ɣ warratn n [[Mulud Mɛmmri]]. Ttyuzmmamen ɣ imṣṭirn imzwura n tussna n ufgan n [[YUNIṢKU|-{UNESCO}-]]
=== Tuns ===
* '''Tutlayt tasndit''' tga yat zɣ tutlayin timaziɣin lli illan ɣ tmazirt n Tunst, tg yat zɣ tutlayin lli immutn. Nnan mas d zɣ 1950, tutlayt-ad ur sul illi mad tt isawaln. Ɣ tmazirt n Tunst, mnnawt tutlayin ad illan agri skrnt nit s tɣarast n ismḍal. Imbddadn iqawmiyn n yiεṛabn lli inbḍn ɣ tmazirt n Tunst uggar 50 n usggʷas ayad gan tuggʷas-nnsn afad ad nɣin tadlsa d tutlayin timaziɣin.
=== Libya ===
* '''Tutlayt tanfust''' niɣ '''mazoɣ''' tga tantala lli sawaln imaziɣn n udrar n infusn (nɣ jabal naffusa), adrar-ad illa ɣ tmazirt n [[libya]], '''tanfusit''' tga ula yat tantala zɣ tutlayin timaziɣn lli sul idrn, waxxa tbidd tanbaḍt n libya ɣ ddu ifassn Lqddafi bac ad tt tmḍl. Ar tt sawaln uggar n 150 000 n umdan. tangalt (ISO 639-3) ns igat: jbn. Mnck ad bdda tsmun id bu icnubcn n tutlayt mas tga z tutlayin n [[tuns]], mac nttat naḥayat disnt.
=== Mali d Nnijr ===
{{Agzzum ixwan}}
=== Miṣṛa ===
{{Agzzum ixwan}}
=== Muriṭanya ===
{{Agzzum ixwan}}
=== Tigzirin tiknariyin ===
* '''Tutlayt tagwancit''' tga yat [[tulayt inɣuban]] lli tt inn ikkan ar sis sawaln [[igwanciyn]] ɣ [[Tigzirin tiknariyin|tgzirin tikanariyin]] ar tasuta tiss 16 nɣ 17. Tmmut tutlaytad dffir n [[Alik n Tgzirin Tikanariyin|walik n tgzirin tikanariyin]]. Tettyusan tutlayt tagwancit s wammak n twinas d tguriwin lli zmmimn ijyugrafn imzwura, d ismawn n idɣarn d kra n tguriwin nna tumẓ [[Tutlayt Taṣbnyulit n Tgzirin Tiknariyin|tṣbnyult n tgzirin tikanariyin]].
== Tirra==
====Agmmay n tifinaɣ====
{{further|Tifinaɣ}}
Uran imzwura tamaziɣt s iskkiln n tfinaɣ d iskkiln n tarabt d iskkiln n tlatinit mac ɣ usggwas n 2003 iskcm [[Asinag Agldan n Tussna Tamaziɣt|usinag agldan n tussna tamaziɣt]] tifinaɣ ɣ uslmad n tmaziɣt; tdwel tifinaɣ niɣ [[Tifinagh|Tifinaɣ]] tunṣibt ɣ [[Lmɣrib]];
Tifinaɣ iggmayn iqburn ila ɣ iẓẓlmḍ n ifriqya sxdmant imaziɣn d ṭawariq
==== Agmmay alatin ====
Iqbaylin n tamazirt d yan ugzzum mqqurn nimrukiyn ar tafan mas irxa bzzaf ad ttran s tirra [[ṭutlayin timaziɣin|tamaziɣt]] talitinit. tirra yad ar tnt bahra ntafa ɣ lwib d-sitat imazi°n n - brra d [[tigzirin tiknariyin]].
==== Agmmay aɛrab ====
Uran ṭṭlba d imḥḍaṛn n timzgadiwin n iffus n tamazirt lmrruk s ugmmay n tɛṛabt, ilin mnnaw n warratn s uskkil-a, kra zgi-sn ittyura ɣ dar tasut 11.
== Arratn iqburn ==
Kigan zzɣ mddn da ttiɣiln is d ar ɣilad ad ssntint tirra s tutlayin tamaziɣin, d is ur dars tlli awd yat taysi iran ad as yaws ad tgmu tmɣr acku taddagt ur ilin iẓuṛan mqqurnin ur tufi ad tili ifrawn d icṭḥan mqqurnin ! Is llan kra n warratn izaykutn dar tmaziɣt ? Mlmi ad ssntint tirra s tutlayt ad ? Ma ayd icuncgn amussu ad adlsan ? Man imukrisn d ittkkan mnid i warra amaziɣ ? Ma s nɣiy ad t nsyafu zzɣ wanaw ad n warratn izaykutn ?
Yuwi d uslmad Ɛumaṛ Affa lli igan aslmad ɣ tmɣrudt n Rrbaṭ dffir isnubbucn lli iga f usntl amzruy n warra amaziɣ s uskkil « aεṛab » mas iga [[Lmɣrib|Umṛṛuk]] s umata ansa i uskkir n warratn s tutlayin tamaziɣin s tmzarayin nns akkʷ swa ɣ [[Sus]] nɣ d [[Aṭlas anammas|Laṭlas]] nɣ d [[Rrif]] irnu isslkn ɣ yat tinawt iga tt [[Asinag Agldan n Tussna Tamaziɣt|usinag agldan n tussna tamaziɣt]] ɣ 2003 mas d [[Sus]] ad igan tansbaɣurt uggar s wanaw ad n warratn. Aya yuwi t id, mk lli inna, wansa arakal lli illan dar tsga ad d lli tt yujjan ad taggug f iḍiṣn inadafn aylli tt yujjan ad tḍuf kigan n uzug anutlay d unamun d udmsan d usrtan.
Awttas zɣ warratn lli skrn iclḥiyn n zik ur igi tutlayt taclḥit s ixf nns maca ad ssawḍn tussna tamsɣant i ugdud amaziɣ lli ikkan ur da ittakʷz [[Tutlayt Taɛrabt|taεṛabt]], aya isfaw t mas amata ɣ warratn ad aɣn d iskkinn n usgd swa ɣ igr n usumd nɣ ɣ igr n uflas nɣ ɣ igr n tikli n wasr nɣ isfra lli t ittalɣn, issuman t ulaa acku ur snzgumn imaratn ad s wanaw n tirra d ur srisn kra n ilugnn i usnmarra amaziɣ.
Kra n imdyatn zzɣ warratn aɣ d ilkmn :
* Asuɣl n udlis Al anwar assunnyya fi lkalimat assunnyya ''« Tifawin tisunniyin ɣ tguriwin tisunniyin »'' i [[Muḥammad ug Aḥmad]] u Juzayy Aɣṛnaṭi s tmaziɣt n Sus.
* Asuɣl n udlis Al arbaεun annawawyya ''« Tisimrawin timiɣsin »'' i [[Muḥammad Muxtar Asusi]].
* Arra ''« Tafukt n ddin »'' i [[Ɛli u Hmad ug Iliɣ]] , adlis ad iga yat tmdyazt ɣ llant mraw n yifḍn n tiwnt .
* ''« Baḥr addumuε'' ''»'' (Ill n imṭṭawn) n [[Muḥammad Awzal]].
* Arra ''« Amaziɣ »'' i [[Brahim Aẓnag]].
* Arra ''« Al-ḥawḍ»'' i [[Muḥammad Awzal]].
* ''« Taelif fi ttawḥid wa lfiqh wa lfalak »'' (Tirra ɣ usyiwn d lfiqh d tjṛṛumt d tsnayrur) i [[Brahim u Ɛbdllah u Muḥmmad Aẓnag]].
Yuwi d uslmad Affa ɣ tinawt nns uttay n 25 n warra ttyaranin s tutlayt tamaziɣt, irnu uslmad ad mas d arrantn lli ittyamaẓn ɣ Uṛubba ttwaḥḍan ɣ Iks Un ɣ Rufans ɣ Fṛanṣa.
Zɣ warratn imaziɣn igan izaykutn lli ittyaskarn s tmaziɣt « [[Kitab Al asmaa|Kitab al-asmae]] » (Adlis n wassaɣn) lli igan yan usgzawal (msmun awal) amaziɣ aεṛab ittuɣuln ɣr tasut tiss 12 n tlalit, ittyaskar usgzawal ad ɣ 1146 dat n tlalit, yara t u Tunart lli iluln ɣ 1085 dat tlalit immt ɣ 1172 (ur igi u Tumrt Amuwḥḥidi), tili ɣ warra ad 2500 n tguri tamaziɣt lli ɣ amunt 250 n wassaɣn n imɣayn, ig usgzawal ad yan zzɣ isgzawaln akkw iqbrn ɣ umaḍal. D hat zrwn kigan n imsnilsn imaziɣn d ayt Uṛubba (Ihulandiyn d Ifṛanṣiṣn) asgzawal « Adlis n wassaɣn » d yan umawal aḍnin assaɣ nns « Kacf aṛṛumuz » d ifḍn n warratn yaḍn lli ɣ llant tullisin, isfra, aflas, ismigiln,…lli d ikkan Amṛṛuk d Dzayr d Libya d Tiniri . arra amaziɣ akkw iqbrn ittyissin ar ɣilad d arra « Kitab albarbaryya » (Adlis n tmaziɣt) zzɣ Tuns, illa ɣ 896 n tasna, ar issfru taɣarast tibaḍit . ar ittuɣul usakud n usnulfu n warra ad amqran ar gr tasut tiss 8 d tiss 9 n tlalit, ar ittawz f tzrawt nns umsnils aṭalyan Vermondo Brugnatelli zzɣ tsdawit Milano-Bicocca. Aya yujja i imsnilsn ad isinn s talɣiwin n ussmrs n tmaziɣt n zik ittyaran zzɣ uggar n 1200 n usggwas aya.
Ar ɣilad ur ta llint kra n tsiḍan i taysi ad tansbaɣurt, d ur nssin man idɣarn ɣ llan kigan n warratn imaziɣn wala mani ɣ nn ḥḍan, s man aya ur nufi ad nfk yat twlaft imdn f tilawt n warratn ad, d ar ttddrn aṭaṣ n imukrisn amm assmrs ur ifulkin, mnziwt ur illin d tanzzarfut, assrwl d tukkṛḍa, nrnu asn nn awd imukrisn igamann amm iɣrdayn, iwḍfan, aɣmal, ubuy n warratn atg luman acku kigan ɣ warratn ad gan uslign s kra n tawjiwin lli d ifl umara, ar tn bḍḍun grasn. addad ad ismrnat uggar acku ur llint kra n tkafutin nna rad iswuri f uḥṭṭu d ufrag i warratn ad. S man aya zmrɣ ad iniɣ mas mk aɣ d uwḍnt tmiḍiwin n warratn hat ifḍn ad inɣuban swa s iskkirn igamann nɣ inafgann.
Arratn ad n tmaziɣt gan yan uɣbalu ur ittɣarn i tutlayt tamaziɣt acku usin kigan n umawal azayku nna ur nenni ad naf dar ayt ɣilad, aya yujja imrza ad sgisn ḍin kigan n tguriwin nna rad yaws ɣ usbɣr n tutlayt tamaziɣt d ussudr nns, maca tiwuriwin nna ittugan ar ɣilad ur gumnt, iqqn d ad tili yat tstratijit i uḥṭṭu n taysi ad ittug as usnmala d tzrawin afad ad d sgisn ittuẓẓg akkw uynna uman n tussna s lawan akkw ɣ igr n tutlayt tamaziɣt.<ref>http://tamazight-tanawayt.blogspot.com/2015/06/arratn-imazinibula-n-tutlayt.html</ref>
== Asnɣms s wawal amaziɣ ==
{{Agzzum ixwan}}
== Taddagt n tutlayin timaziɣin ==
{{Tree list}}
* [[Tutlayin tifrusyawiyin|Tafruyasit]]
** [[Tutlayt tamaziɣt taqburt|Proto-Tamaziɣt 1]] (-7000)
*** [[Tutlayt tamaziɣt taqburt|Proto-Tamaziɣt 2]] (-2000)
**** [[Tutlayin timaziɣin tigmuḍanin|Tamaziɣt n ugmuḍ]]
***** [[Tutlayt Tanfust|Tanfusit]]
***** [[Tutlayt Tawilant|Tawilant]]
***** [[Tutlayt Tasknit|Tasknit]]
***** [[Tutlayt Taɣdimsit|Taɣdimsit]]
***** [[Tutlayt Tasiwit|Tasiwit]]
**** [[Tutlayin timaziɣin n ugafa|Tamaziɣt n ugafa]]
***** [[Taqbaylit|Taqbaylit]]
***** [[Tutlayin timaziɣin n waṭlas|Tamaziɣt n waṭlas]]
****** [[Taclḥit|Taclḥiyt]]
****** [[Tamaziɣt n Waṭlas anammas|Tamaziɣt n waṭlas anammas]]
***** [[Tutlayin tijanatin|Tutlayt tajanat]]
****** [[Tutlayt Tarifit|Tarifiyt]]
****** [[Tutlayt Tamaziɣt n Ayt Iznasn|Taznast]]
****** [[Tutlayt Tacnwit|Tacnwit]]
****** [[Tutlayt Tumẓabt|Tumẓabt]]
****** [[Tutlayt Tacawit|Tacawit]]
****** [[Tutlayt Tamaziɣt n Ayt Iznassn|Taznast n umalu]]
****** [[Tutlayt Tajṛbit|Tajerbit]]
**** [[Tutlayin timaziɣin titargiyin|Tatargit]]
***** [[Tutlayt Tamahaq|Tamahaɣt]]
***** [[Tutlayt_Tamacq|Tamacaɣt]]
***** [[Tutlayt Tawllammt|Tawllmmtt]]
***** [[Tutlayt Tayart|Tayart]]
**** [[Tutlayin timaziɣin tutrimin|Tamaziɣt tutrimt]]
***** [[Tutlayt Taẓnagt|Taẓnagt]]
***** [[Tutlayt Tatsrrt|Tatsrrt]]
{{Tree list/end}}
== Ẓr daɣ ==
{{Tutlayt wikipidya|tutlayt=[https://kab.wikipedia.org/wiki/Asebter_agejdan Taqbaylit]}}{{Tutlayt wikimawal|tutlayt=[https://shy.wiktionary.org/wiki/Asebtar_amenzu Tacawit]}}
{{Incubator|tutlayt=[https://incubator.wikimedia.org/wiki/Wp/tzm Tamaziɣt n waṭlas anammas]|projet=[https://www.wikipedia.org/ Wikipidya]}}{{Incubator|tutlayt=[https://incubator.wikimedia.org/wiki/Wp/rif Tarifit]|projet=[https://www.wikipedia.org/ Wikipidya]}}{{Incubator|tutlayt=[https://incubator.wikimedia.org/wiki/Wp/zgh Tamaziɣt tanawayt]|projet=[https://www.wikipedia.org/ Wikipidya]}}{{Incubator|tutlayt=[https://incubator.wikimedia.org/wiki/Wp/shy Tacawit]|projet=[https://www.wikipedia.org/ Wikipidya]}}
=== Tinidlisn ===
* Meftaha Ameur, Khalid Ansar, Abdellah Boumalk, Noura El Azrak, Rachid Laabdelaoui et Hamid Souifi, Centre de l'Aménagement Linguistique, , Rabat, Institut Royal de la Culture Amazighe, <abbr>coll.</abbr> « Lexiques et dictionnaires » (<abbr>n<sup>o</sup></abbr> 13), 2016, 1030 <abbr>p.</abbr> <small>(<nowiki>ISBN 978-9954-28-240-3</nowiki>, [https://tal.ircam.ma/dglai/ asmnid ɣ wantirnit] [http://archive.wikiwix.com/cache/index2.php?url=http%3A%2F%2Ftal.ircam.ma%2Fdglai%2F <nowiki>[timḥḍit]</nowiki>], [http://tal.ircam.ma/dglai/docs/dgla.pdf ɣṛ ɣ wantirnit] [http://archive.wikiwix.com/cache/?url=http%3A%2F%2Ftal.ircam.ma%2Fdglai%2Fdocs%2Fdgla.pdf <nowiki>[timḥḍit]</nowiki>])</small>
* Revue annuelle ''[http://www.berberemultimedia.fr/etudes_docum/etudetdocs.htm Études et documents berbères] <small>[http://archive.wikiwix.com/cache/index2.php?url=http%3A%2F%2Fwww.berberemultimedia.fr%2Fetudes_docum%2Fetudetdocs.htm <nowiki>[timḥḍit]</nowiki>]</small>'' (Paris/Aix-en-Provence, Coédition La boîte à Documents/Edisud)
* Lamara Bougchiche (<abbr>préf.</abbr> Lionel Galand), , Paris, Ibis Press, <abbr>coll.</abbr> « Sources berbères anciennes et modernes », 1997, 447 <abbr>p.</abbr> <small>(<nowiki>ISBN 978-2-910728-02-1</nowiki>, OCLC 37040152, [https://www.persee.fr/doc/jafr_0399-0346_1997_num_67_2_1152_t1_0183_0000_1 asmnid ɣ wantirnit] [http://archive.wikiwix.com/cache/index2.php?url=http%3A%2F%2Fwww.persee.fr%2Fdoc%2Fjafr_0399-0346_1997_num_67_2_1152_t1_0183_0000_1 <nowiki>[timḥḍit]</nowiki>])</small>
* ''Linguistique berbère : Études de syntaxe et de diachronie'', Salem Chaker, Peeters, Paris, 1995 <small>(ISBN 978-2-87723-152-7</small>)
* ''Grammaire berbère'' (rifain, zayane, chleuh, kabyle), Michel Quitout, éd. L'Harmattan, 1997 <small>(ISBN 978-2-7384-6004-2</small>)
* ''nitiation à l'écriture de la langue berbère'', Larbi Rabdi, éd. L'Harmattan, 2001, 148 <abbr>p.</abbr> <small>(ISBN 978-2-7475-0904-6</small>)
* ''Dictionnaire des racines berbères'' (formes attestées), Kamal Naït-Zerrad, 3 tomes : Tome <abbr>I</abbr>, 1998 <small>(<nowiki>ISBN 978-90-429-0579-5</nowiki>)</small> ; Tome <abbr>II</abbr>, 1999 <small>(<nowiki>ISBN 978-90-429-0722-5</nowiki>)</small> ; Tome <abbr>III</abbr>, 2002 <small>(ISBN 978-90-429-1076-8</small>)
* ''La langue berbère'', André Basset, éd. L'Harmattan, 2004 <small>(<nowiki>ISBN 978-2-7475-7278-1</nowiki>)</small>
* ''Langue berbère. Introduction à la notation usuelle en caractères latins'', Ramdane Achab, éd. Hoggar, Paris, 1998 <small>(ISBN 978-2-912996-00-8</small>)
* ''Dictionnaire tamazight - français'' (variante zayane du Maroc central), Miloud Taïfi, éd. L'Harmattan, 1992 <small>(ISBN 978-2-906659-00-1)</small>
* ''Dictionnaire des verbes Tachelhit-Français'', Abdallah El Mountassir, éd. L'Harmattan, 2003 <small>(<nowiki>ISBN 978-2-7475-3577-9</nowiki>)</small>
* ''Manuel de conjugaison du tachelhit (langue berbère du Maroc)'', Abdallah Boumalk, éd. L'Harmattan, 2003 <small>(<nowiki>ISBN 978-2-7475-5527-2</nowiki>)</small>
* ''Grammaire moderne du kabyle'', Kamal Naït-Zerrad, éd. Karthala, Paris, 2001 <small>(ISBN 978-2-84586-172-5</small>)
* ''Psycholinguistique touarègue (Interférences culturelles)'', Mohamed Aghali-Zakara, Inalco, Paris, 1992
* ''Dialecte de l’Ahaggar'' (en 4 volumes), Charles de Foucauld, éd. L’Harmattan, Paris, réédition de 2005 <small>(ISBN 978-2-7475-8173-8)</small>
* ''Langue et pouvoir en Algérie'', Mohammed Benrabah, éd. Séguier, 1999 <small>(ISBN 978-2-84049-150-7</small>)
* Dictionnaire insolite du Maroc - Latéfa Faïz - Édition Cosmopole - Novembre 2011 - ISBN / 978-2-84630-064-3.
* Stéphanie Pouessel, « La relégation des langues berbères : le complexe de la berbérité » (<abbr>p.</abbr> 33-41) et « L'éloge du fragment : langues et régions berbères » (<abbr>p.</abbr> 163-168), dans , Paris/Alger/Casablanca, Non Lieu/Edif 2000/La Croisée des chemins, 2010, 205 <abbr>p.</abbr> <small>(<nowiki>ISBN 978-2-35270-087-6</nowiki> et 2352700876, OCLC 683412145)</small>
* Mena Lafkioui, « La question berbère : politiques linguistiques et pratiques langagières », ''Langues et cité'', <abbr>n<sup>o</sup></abbr> 23, août 2013 <small>([https://www.academia.edu/18994462/La_question_berb%C3%A8re_politiques_linguistiques_et_pratiques_langagi%C3%A8res ɣṛ ɣ wantirnit])</small>
* Salem Chaker,Langue (berbère) , dans , <abbr>vol.</abbr> 28-29 : Kirtēsii–Lutte, Aix-en-Provence, Édisud, 2008 <small>([http://encyclopedieberbere.revues.org/314 ɣṛ ɣ wantirnit] [http://archive.wikiwix.com/cache/index2.php?url=http%3A%2F%2Fencyclopedieberbere.revues.org%2F314 <nowiki>[timḥḍit]</nowiki>])</small>, <abbr>p.</abbr> 4348-4360
* Alexandra Filhon, « Parler berbère en famille : une revendication identitaire », ''Revue européenne des migrations internationales'', <abbr>vol.</abbr> 23, <abbr>n<sup>o</sup></abbr> 1, 2007 <small>([https://journals.openedition.org/remi/3651 ɣṛ ɣ wantirnit] [http://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fremi.revues.org%2F3651 <nowiki>[timḥḍit]</nowiki>])</small>
=== Isɣwan n bṛṛa ===
* [https://web.archive.org/web/20100217155854/http://www.inalco.fr/crb/pages_html/crb4.htm Inalco Centre de recherche berbère] - Publications
* [https://web.archive.org/web/20050105010911/http://www.attica.fr/attica/materielContinent.do?continentId=0064&langueId=0145 Liste d'ouvrages pour la pratique des langues berbères]
* [https://web.archive.org/web/20091008112631/http://tunisie-genealogie.com/les-berberes-en-tunisie/situation-sociolinguistique-tunisie.html Situation sociolinguistique des berbères tunisiens] - Ahmad Bukus
{{Tutlayin Timaziɣin}}{{Amud/Tutlayin}}
[[Taggayt:ⵜⵓⵜⵍⴰⵢⵜ ⵜⴰⵎⴰⵣⵉⵖⵜ]]
{{Tazddart n waggur |Tutlayt |Imaziɣn}}
== Tisaɣulin ==
{{Tisuɣal}}
c1ncspqu9hfgdi7eevqql4vp7tqy4ba
Amsawal n usmras:Aɣaras iḍlan
3
5197
78509
52390
2026-06-17T12:16:32Z
UOzurumba (WMF)
2341
/* Invitation to try the Starter Kit Dashboard and share your feedback */ tigzmi tamaynut
78509
wikitext
text/x-wiki
== Create pages for some cities on Shilha Wiki ==
@[[Asmras:Aɣaras iḍlan|Aɣaras iḍlan]] Hi, please can you create pages for cities of Istanbul and Tirana on Shilha Wiki? Thanks [[Asmras:EDASHI|EDASHI]] ([[Amsawal n usmras:EDASHI|amsawal]]) 7 Nuwanbir 2023 à 19:14 (+01)
:@[[Asmras:EDASHI|EDASHI]] Ok, I'll add them [[Asmras:Aɣaras iḍlan|Aɣaras iḍlan]] ([[Amsawal n usmras:Aɣaras iḍlan|amsawal]]) 7 Nuwanbir 2023 à 23:05 (+01)
== Amssugur n wikipidya taclḥit ==
Azul mass, ig trit a tfkt uggar tɣit a tgt amssugur n wikipidya taclḥit, acku s ɣil yan umssugur ad illan --[[Asmras:Lhoussine AIT TAYFST|Lhoussine AIT TAYFST]] ([[Amsawal n usmras:Lhoussine AIT TAYFST|amsawal]]) 23 Nuwanbir 2023 à 19:10 (+01)
:Yah, Rad gis ssiwisɣ s tumrt. [[Asmras:Aɣaras iḍlan|Aɣaras iḍlan]] ([[Amsawal n usmras:Aɣaras iḍlan|amsawal]]) 23 Nuwanbir 2023 à 20:40 (+01)
::Azni g Fisbuk afad ad ak mlɣ taɣarast mamnk s rad tgt amssugur/admin --[[Asmras:Lhoussine AIT TAYFST|Lhoussine AIT TAYFST]] ([[Amsawal n usmras:Lhoussine AIT TAYFST|amsawal]]) 23 Nuwanbir 2023 à 23:50 (+01)
== Thank you for being a medical contributors! ==
<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
{| style="background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;"
|rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[File:Wiki Project Med Foundation logo.svg|130px]]
|style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" |'''The 2023 Cure Award'''
|-
| style="vertical-align: middle; padding: 3px;" |In 2023 you '''[https://mdwiki.org/wiki/WikiProjectMed:WikiProject_Medicine/Stats/Top_medical_editors_2023_(all) were one of the top medical editors in your language]'''. Thank you from [[m:WikiProject_Med|Wiki Project Med]] for helping bring free, complete, accurate, up-to-date health information to the public. We really appreciate you and the vital work you do!
Wiki Project Med Foundation is a [[meta:Wikimedia_thematic_organizations|thematic organization]] whose mission is to improve our health content. '''[https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdWfjVFbDO4ji-_qn2SsAgdCflhcOZychLnr1JUacsPaBr1eA/viewform Consider joining for 2024]''', there are no associated costs.
Additionally one of our primary efforts revolves around translation of health content. We invite you to '''[https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/index.php try our new workflow]''' if you have not already. Our dashboard automatically [https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/leaderboard.php collects statistics] of your efforts and we are working on [https://mdwiki.toolforge.org/fixwikirefs.php tools to automatically improve formating].
|}
Thanks again :-) -- [https://mdwiki.org/wiki/User:Doc_James <span style="color:#0000f1">'''Doc James'''</span>] along with the rest of the team at '''[[m:WikiProject_Med|Wiki Project Med Foundation]]''' 3 Bṛayṛ 2024 à 23:25 (+01)
</div>
<!-- Message envoyé par User:Doc James@metawiki en utilisant la liste sur https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Top_Other_Language_Editors_2023&oldid=26173705 -->
== Thank you for being a medical contributors! ==
<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
{| style="background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;"
|rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[File:Wiki Project Med Foundation logo.svg|130px]]
|style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" |'''The 2024 Cure Award'''
|-
| style="vertical-align: middle; padding: 3px;" |In 2024 you '''[[mdwiki:WikiProjectMed:WikiProject_Medicine/Stats/Top_medical_editors_2024_(all)|were one of the top medical editors in your language]]'''. Thank you from [[m:WikiProject_Med|Wiki Project Med]] for helping bring free, complete, accurate, up-to-date health information to the public. We really appreciate you and the vital work you do!
Wiki Project Med Foundation is a [[meta:Wikimedia_thematic_organizations|thematic organization]] whose mission is to improve our health content. '''[[meta:Wiki_Project_Med#People_interested|Consider joining for 2025]]''', there are no associated costs.
Additionally one of our primary efforts revolves around translating health content. We invite you to '''[https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/index.php try our new workflow]''' if you have not already. Our dashboard automatically [https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/leaderboard.php collects statistics] of your efforts and we are working on [https://mdwiki.toolforge.org/fixwikirefs.php tools to automatically improve formating].
|}
Thanks again :-) -- [[mdwiki:User:Doc_James|<span style="color:#0000f1">'''Doc James'''</span>]] along with the rest of the team at '''[[m:WikiProject_Med|Wiki Project Med Foundation]]''' 26 Innayr 2025 à 07:24 (+01)
</div>
<!-- Message envoyé par User:Doc James@metawiki en utilisant la liste sur https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Top_Other_Language_Editors_2024&oldid=28172893 -->
== Notice of expiration of your sysop right ==
<div dir="ltr">Hi, as part of [[:m:Global reminder bot|Global reminder bot]], this is an automated reminder to let you know that your permission "sysop" (Imɣarn) will expire on 2025-03-02 14:16:26. Please renew this right if you would like to continue using it. <i>In other languages: [[:m:Global reminder bot/Messages/default|click here]]</i> [[Asmras:Leaderbot|Leaderbot]] ([[Amsawal n usmras:Leaderbot|amsawal]]) 23 Bṛayṛ 2025 à 19:47 (+00)</div>
== CEE Spring 2025 ==
Azul a mass, illa yan umḥizwar ikka d dat, ukan riɣ ad k sqsaɣ is tẓḍaṛ ad t tsnmalat ɣ Wikipedia taclḥit.-- [[Asmras:Essaidib2|Essaidib2]] ([[Amsawal n usmras:Essaidib2|amsawal]]) 28 Bṛayṛ 2025 à 00:49 (+00)
== Invitation to try the Starter Kit Dashboard and share your feedback ==
Hello @[[Asmras:Aɣaras iḍlan|Aɣaras iḍlan]]
Apologies this message is not in your native language.
As an admin in the Tachelhit Wikipedia, you are invited by the [[mw:Language_Onboarding_and_Development|Language Onboarding and Development]] initiative to use the Starter Kit Dashboard. This tool will help you perform essential tasks such as importing infoboxes, tracking your Wikipedia’s activity and growth and connecting with members of the broader Wikimedia community for technical guidance.
Starter Kit Dashboard organizes essential setup tasks, making it easy for you to complete them so contributors can begin editing and learning quickly. As an admin, you can also use the Dashboard to track your Wikipedia’s progress and growth. Using this tool will help us evaluate how it can improve the onboarding experience for administrators, and the insights you provide will be used to enhance the experience for new wikis graduating from the incubator. Visit [[mw:Language_Onboarding_and_Development/Starter_kit|this page]] to learn more about the Starter Kit.
Here's how to get started:
* Access the Starter Kit Dashboard here: [http://starterkit.toolforge.org/ http://starterkit.toolforge.org]
* Login with your wiki credentials, enter the target wiki url (e.g., https://hi.wikipedia.org)
* Follow the steps shown in the video below to use the tool.
[[Afaylu:Wikipedia_Starter_Kit_Dashboard_MVP_Demo_Video.webm|758x758px|Wikipedia Starter Kit Dashboard MVP Demo Video]]
* After exploring the Dashboard, please share your feedback on [[mw:Talk:Language_Onboarding_and_Development/Starter_kit|this page,]] focusing on the following questions:
** The parts of the starter kit you expect to use most often, and how you plan to use them.
** The essential tasks you tried, and how easy or difficult they were to complete.
** The wiki tasks you would like the starter kit to guide you through or automate in the future.
Most of the tasks that will result in edits on the wiki can be reverted like an edit from the “view history”, so don't be afraid to try them several times.
We would appreciate it if you could submit your feedback by June 30, 2026, so we can begin analyzing it to identify areas for improvement. If you have any questions or need assistance, please let me know.
Thank you so much for your contributions to your Wikipedia and for helping us shape this tool for new and small Wikipedias. We will keep you updated on any additional things added to the starter kit in the future.
Best regards, [[Asmras:UOzurumba (WMF)|UOzurumba (WMF)]] ([[Amsawal n usmras:UOzurumba (WMF)|amsawal]]) 17 Yunyu 2026 à 13:16 (+01)
jg0h87jbq89xind39tet4363b12uaiz