Wikipedija shwiki https://sh.wikipedia.org/wiki/Glavna_stranica MediaWiki 1.46.0-wmf.23 first-letter Mediji Posebno Razgovor Korisnik Razgovor s korisnikom Wikipedija Razgovor o Wikipediji Datoteka Razgovor o datoteci MediaWiki Razgovor o MediaWikiju Šablon Razgovor o šablonu Pomoć Razgovor o pomoći Kategorija Razgovor o kategoriji Portal Razgovor o portalu Nacrt Razgovor o nacrtu TimedText TimedText talk Modul Razgovor o modulu Event Event talk 0 2091 42579656 42556114 2026-04-10T09:11:21Z Kontributor 2K 192569 /* Geografija */ + Foto Ušće Save u Dunav 42579656 wikitext text/x-wiki {{Infokutija naselje |ime=Београд<br />Beograd |tip_naselja=Grad |slika=Beograd collage.jpg |slika_zastava=Flag of Belgrade.svg |slika_grb=Small Coat of Arms Belgrade.svg |koordinate={{Coord|44|49|4|N|20|27|25|E|type:city}} |pushpin_mapa=Srbija |podjela_vrsta=Država |podjela_ime={{flagcountry|Serbia}} |osnivanje_naslov=Osnovan |osnivanje_datum=279. pne. |vođa_ime=[[Aleksandar Šapić]] |vođa_titula=Gradonačelnik |vođa_stranka=[[Srpska napredna stranka|SNS]] |površina=3.227 |visina=117 |stanovništvo=1685563 |stanovništvo_godina=2022. |utc_pomak=+1 |utc_pomak_DST=+2 |vremenska_zona=[[Srednjoevropsko vrijeme|CET]] |vremenska_zona_DST=[[Srednjoevropsko ljetno vrijeme|CEST]] |vebsajt=http://www.beograd.rs|pozivni_broj=(+381) 11 |poštanski_broj=11000 |stanovništvo_blank1=3309321 |stanovništvo_blank1_naslov=Područje uticaja}} '''Beograd''', [[glavni grad|glavni]] i najveći grad [[Srbija|Srbije]]. Prva naselja na široj teritoriji Beograda datiraju iz praistorijske [[Vinča (Grocka)|Vinče]], 4.800 godina pre nove ere. Sam Beograd su osnovali [[Kelti]] u [[3. vijek|3. veku]] pre n. e, pre nego što je postao [[rimsko Carstvo|rimsko]] naselje Singidunum.<ref name="Vinca">{{cite book | author = Andrej Puača | coauthors = Dragoslav Srejović, Bratislav Stojanović | editor = Vladislav Popović | other = Smiljka Kjurin (prevodilac) | title = Vinča: Centar neolitske kulture u Dunavskom regionu | url = http://www.rastko.org.rs/arheologija/vinca/vinca_eng.html | accessdate = 28. oktobar 2006. | year = 1990 | location = Beograd | chapter = Vinča i njena kultura | chapterurl = http://www.rastko.org.rs/arheologija/vinca/vinca_eng.html#_Toc504111710 | archive-date = 2009-01-16 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090116221552/http://www.rastko.org.rs/arheologija/vinca/vinca_eng.html | deadurl = yes }}</ref><ref name="ancient">{{Cite web |title=Grad Beograd - Istorija (Antički period) |url=http://www.beograd.org.rs/cms/view.php?id=201172 |access-date=2011-01-09 |archive-date=2011-10-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111004001241/http://www.beograd.org.rs/cms/view.php?id=201172 }}</ref> [[Slavenski jezici|Slovensko ime]] „Beligrad“ prvi put je zabeleženo [[878]]. godine. Beograd je glavni grad Srbije od [[1405]]. godine i bio je prestonica raznih [[Jugoslavija|južnoslovenskih država]] od [[1918]]. pa do [[2003]], kao i [[Srbija i Crna Gora|Srbije i Crne Gore]] od [[2003]]. do [[2006]].<ref name="history">{{Cite web |title=Grad Beograd - Istorija (Važne godine u istoriji grada) |url=http://www.beograd.org.rs/cms/view.php?id=1237 |access-date=2011-01-09 |archive-date=2011-10-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111004004822/http://www.beograd.org.rs/cms/view.php?id=1237 }}</ref> Grad leži na [[ušće|ušću]] [[Sava|Save]] u [[Dunav]] u centralnom delu Srbije, gde se [[Panonska nizija]] spaja sa [[Balkan|Balkanskim poluostrvom]]. Broj stanovnika u Beogradu prema popisu stanovništva iz [[2002]]. je iznosio 1.576.124.<ref name=popis>{{cite book | author = Republički zavod za statistiku Republike Srbije | title = Nacionalna ili etnička pripadnost - podaci po naseljima | url = http://webrzs.stat.gov.rs/axd/Zip/NEP1.pdf | format = PDF | accessdate = 29. oktobar 2006. | edition = Knjige rezultata Popisa 2002. | year = 2002 | publisher = [[Republički zavod za statistiku Republike Srbije]] | location = Beograd | language = srpskom | page = 14 | archivedate = 2011-04-14 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20110414173616/http://webrzs.stat.gov.rs/axd/Zip/NEP1.pdf | deadurl = yes | access-date = 2011-01-09 | archive-date = 2011-04-14 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110414173616/http://webrzs.stat.gov.rs/axd/Zip/NEP1.pdf | url-status = dead }}</ref> Najveći je grad na teritoriji [[socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|bivše Jugoslavije]] i po broju stanovnika četvrti u [[jugoistočna Evropa|jugoistočnoj Evropi]] posle [[Istanbul]]a, [[Atena|Atine]] i [[Bukurešt]]a. Grad Beograd ima status posebne teritorijalne jedinice u Srbiji sa svojom lokalnom samoupravom.<ref name="assemb">{{Cite web |title=Grad Beograd - Gradska vlast |url=http://www.beograd.org.rs/cms/view.php?id=500 |access-date=2011-01-09 |archive-date=2009-02-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090212010000/http://www.beograd.org.rs/cms/view.php?id=500 }}</ref> Njegova teritorija je podeljena na [[Beograd#Gradske opštine|17 gradskih opština]], od kojih svaka ima svoje lokalne organe vlasti.<ref name="municip">[http://www.beograd.org.rs/cms/view.php?id=1904 Grad Beograd - Gradske opštine]{{Dead link|date=April 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Beograd zauzima preko 3,6% teritorije Republike Srbije, a u njemu živi 21% ukupnog broja građana dela Srbije na kome je izvršen popis 2002. godine (bez podataka za [[Kosovo|Kosovo i Metohiju]]).<ref name="mdata">{{Cite web |title=Republički zavod za statistiku - - Gradski pokazivači |url=http://webrzs.stat.gov.rs/axd/en/pok.php?god=2005 |access-date=2011-01-09 |archivedate=2009-02-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090212151318/http://webrzs.stat.gov.rs/axd/en/pok.php?god=2005 |deadurl=yes }}</ref> Beograd je takođe ekonomski centar Srbije i središte [[Srpska kultura|srpske kulture]], [[obrazovanje u Srbiji|obrazovanja]] i [[nauka u Srbiji|nauke]]. == Geografija == [[Datoteka:Beograd Sat.png|thumb|left|230px|l|Satelitski snimak Beograda]] [[Datoteka:Sava-Danube-Confluence-2009-08-09.jpg|thumb|left|230px|l|Ušće Save u Dunav]] Beograd se nalazi na 116,75 [[metar]]a [[apsolutna visina|nadmorske visine]], i to na koordinatama 44°49'14" severno i 20°27'44" istočno. Istorijsko jezgro Beograda (današnja [[Beogradska tvrđava]]) nalazi se na desnoj obali [[Sava|Save]]. U sastavu Beograda su [[Novi Beograd]] i [[Zemun]] koje su na levoj obali [[sava|reke Save]], pa time i u [[Srednja Evropa|srednjoj Evropi]]. Manja naselja preko Dunava, kao što su Borča, Ovča,Kotez I Padinska Skela takođe pripadaju teritoriji Beograda. Grad leži na ušću dveju reka, [[Dunav]]a i [[Sava|Save]]. Urbana površina grada iznosi 359,92 kvadratnih [[kilometar]]a. Beograd se nalazi na raskrsnici zapadne i istočne evropske kulture.<ref>{{Cite web |title=Geografska pozicija Beograda |url=http://www.beograd.org.rs/cms/view.php?id=1027 |access-date=2011-01-09 |archive-date=2013-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131006154937/http://www.beograd.org.rs/cms/view.php?id=1027 }}</ref> === Klima === Beograd ima umerenu [[Kontinentalna klima|kontinentalnu klimu]]. Prosečna godišnja temperatura je 11,7&nbsp;°C, dok je najtopliji mesec [[jul]], sa prosečnom temperaturom od 22,1&nbsp;°C. Ipak, Beograd u proseku ima oko 31 dan u godini sa temperaturom preko 30&nbsp;°C, a temperatura prelazi 25&nbsp;°C čak 95 dana u godini. Prosečna godišnja količina padavina je oko 700 [[milimetar]]a. Godišnje, Beograd ima oko 2.096 sunčanih [[sat]]i, sa julom i [[august|avgustom]] kao najsunčanijim, i [[decembar|decembrom]] i [[januar]]om kao najmračnijim danima, sa tek 2—2,3 sunčana sata dnevno.<ref>{{Cite web |title=Grad Beograd - Klima |url=http://www.beograd.org.rs/cms/view.php?id=1191 |access-date=2011-01-09 |archive-date=2011-10-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111004001057/http://www.beograd.org.rs/cms/view.php?id=1191 }}</ref> {{Klima_grada |Grad_genitiv=Beograda |Izvor=[http://www.worldweather.org/101/c00198.htm worldweather.org], [http://pogoda.ru.net/monitor.php?id=13272 Pogoda i Klimat] | Jan_sr= | Jan_sr_pad= | Feb_sr= | Feb_sr_pad= | Mar_sr= | Mar_sr_pad= | Apr_sr= | Apr_sr_pad= | Maj_sr= | Maj_sr_pad= | Jun_sr= | Jun_sr_pad= | Jul_sr= | Jul_sr_pad= | Avg_sr= | Avg_sr_pad= | Sep_sr= | Sep_sr_pad= | Okt_sr= | Okt_sr_pad= | Nov_sr= | Nov_sr_pad= | Dec_sr= | Dec_sr_pad= | God_sr= | God_sr_pad= | Jan_sr_min=-2.3 | Jan_sr_maks=3.5 | Feb_sr_min=-0.2 | Feb_sr_maks=6.4 | Mar_sr_min=3.3 | Mar_sr_maks=11.9 | Apr_sr_min=7.8 | Apr_sr_maks=17.5 | Maj_sr_min=12.1 | Maj_sr_maks=22.5 | Jun_sr_min=15.0 | Jun_sr_maks=25.3 | Jul_sr_min=16.3 | Jul_sr_maks=27.3 | Avg_sr_min=16.1 | Avg_sr_maks=27.3 | Sep_sr_min=13.0 | Sep_sr_maks=23.7 | Okt_sr_min=8.3 | Okt_sr_maks=18.1 | Nov_sr_min=4.0 | Nov_sr_maks=11.0 | Dec_sr_min=-0.2 | Dec_sr_maks=5.3 | God_sr_min=7.8 | God_sr_maks=16.7 | Jan_a_maks= | Jan_a_min= | Feb_a_maks= | Feb_a_min= | Mar_a_maks= | Mar_a_min= | Apr_a_maks= | Apr_a_min= | Maj_a_maks= | Maj_a_min= | Jun_a_maks= | Jun_a_min= | Jul_a_maks= | Jul_a_min= | Avg_a_maks= | Avg_a_min= | Sep_a_maks= | Sep_a_min= | Okt_a_maks= | Okt_a_min= | Nov_a_maks= | Nov_a_min= | Dec_a_maks= | Dec_a_min= | God_a_maks= | God_a_min= |}} == Historija == {{poseban članak|Vinčanska kultura|Singidunum}} U strogom centru Beograda, ispod današnje [[palata „Albanija“|palate Albanija]], pronađeni su, tokom njene gradnje, [[1938|1938. godine]] [[skeletni sistem|skeleti]] [[Neandertalac|neandertalca]] koji je poginuo u borbi sa [[mamut]]om čiji je skelet nađen u blizini<ref>Zoran Lj. Nikolić i dr. Vidoje D. Golubović, ''„Beograd ispod Beograda“'' (4. dopunjeno izdanje), Beograd [[2004]]. {{ISBN|86-355-0632-4}}</ref>, što govori o naseljenosti prostora današnjeg Beograda još u [[prahistorija|praistorijsko doba]]. Kasnije se na prostoru [[Balkan]]a, pre oko 7.000 godina, razvila [[Vinčanska kultura]], pa se [[Vinča – Belo brdo|njeni ostaci]] mogu pronaći i u okolini Beograda kod [[vinča (Grocka)|istoimenog naselja]], po kome je cela kultura dobila ime<ref name="Vinca"/>. Naseljen u [[3. vijek pne.|trećem veku pne.]] od strane [[Kelti|Kelta]], taj prostor ubrzo prelazi u ruke [[Antički Rim|Rimljana]] i postaje naseobina Singidunum.<ref name="ancient"/> Za vladavine cara [[Dioklecijan]]a, tokom [[progoni kršćana|progona hrišćana]], u Singidunumu se pominju prvi hrišćanski mučenici.<ref>[http://www.newadvent.org/cathen/13732a.htm Servia, Catholic Encyclopedia]</ref> Jedni od najstarijih po imenu poznatih hrišćanskih stradalnika u ovom gradu su [[Sveti Ermil i Stratonik|Ermil i Stratonik]]. Podelom rimskog carstva ostaje pod kontrolom [[Bizantsko Carstvo|Vizantije]]. === Srednji vek === [[Datoteka:Siege of Nándorfehérvár.jpg|thumb|210px|d|Turska opsada Beograda [[1456]].]] Singidunum su osvajali mnogi osvajači, poput [[Huni|Huna]], [[Sarmati|Sarmata]], [[Ostrogoti|Ostrogota]] i [[Avari|Avara]] — pre dolaska [[Slaveni|Slovena]] oko [[630]]. godine nove ere. Prvi zapisi o slovenskom imenu ''Beograd'' datiraju iz [[878]]. godine, za vreme vladavine [[Prvo bugarsko carstvo|Prvog bugarskog carstva]]. Grad je ostao predmet razmirica između [[Bizantsko Carstvo|Vizantije]], [[Mađarska|Mađarske]] i [[Bugarska|Bugarske]] naredna tri veka.<ref name="bhistory">{{Cite web |title=Grad Beograd - Istorija (Vizantija) |url=http://www.beograd.org.rs/cms/view.php?id=1241 |access-date=2011-01-09 |archive-date=2019-08-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190830003539/http://www.beograd.rs/index.php?lang=cir&kat=beoinfo&sub=1241%3f }}</ref> Grad konačno prelazi pod vlast Srba kao deo [[Srem]]a [[1284]]. godine. Prvi srpski kralj koji je vladao Beogradom bio je [[Dragutin Nemanjić|Stefan Dragutin]] (1276—1282), vladar Kraljevine Srema, kog je dobio na poklon od svog tasta, hrvatsko-ugarskog kralja [[Ladislav IV. Kumanac|Ladislava IV]].<ref name="MSH">{{Cite web |title=Grad Beograd - Istorija (Srednjovekovni srpski Beograd) |url=http://www.beograd.org.rs/cms/view.php?id=1245 |access-date=2011-01-09 |archive-date=2011-10-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111004004331/http://www.beograd.org.rs/cms/view.php?id=1245 }}</ref>. Nakon njegove smrti grad se vraća pod Ugarsku kontrolu, ali će u 15 veku biti ponovno nakratko vraćen Srbiji. Nakon velikih gubitaka u [[Bitka na Kosovu|Kosovskom boju]] [[1389]]. godine, [[Dušanovo carstvo|Srpsko carstvo]] počinje da se raspada i njegovi južni delovi velikom brzinom prelaze u ruke [[Turci|Turaka Osmanlija]].<ref>[http://www.britannica.com/eb/article-9046112/Battle-of-Kosovo Enciklopedija Britanika: Boj na Kosovu]</ref> Ipak, sever je dugo odolevao. Srpski [[despot]] [[Stefan Lazarević]] dobio je Beograd od hrvatsko-ugarskog kralja i [[Sveto Rimsko Carstvo|svetog rimskog cara]] [[Žigmund Luksemburški|Žigmunda Luksemburškog]], nakon što je postao njegov vazal. Godine 1405. Stefan Lazarević je proglasio Beograd svojom prestonicom, ali će grad nakon njegove smrti 1427. godine ponovno biti vraćen Ugarskoj. U narednom periodu, Beograd je doživeo veliki uspon. Ponovno su utvrđene stare zidine grada, zajedno sa zamcima, a crkve i tvrđave obnovljene, što je pomoglo da grad branjen od vojski hrvatsko-ugarskih kraljeva odoleva navalama Turaka čak 70 godina. U ovo vreme, Beograd je postao utočište mnogim [[balkan]]skim narodima koji su bežali od vlasti Osmanlija. Veruje se da je broj stanovnika u ovo vreme dostizao i 40.000—50.000. Tokom vladavine [[Đurađ Branković|Đurađa Brankovića]], veći deo despotstva dospeva pod tursku vlast, međutim, Beograd dolazi pod zaštitu mađarskih kraljeva.<ref name="MSH"/> Turci su želeli da pokore Beograd jer im je predstavljao prepreku u daljem napredovanju ka [[srednja Evropa|centralnoj Evropi]]. Napali su 1456. kada se odigrala čuvena [[Opsada Beograda (1456)|Opsada Beograda]] gde je hrišćanska vojska pod vođstvom [[Janoš Hunjadi|Sibinjanin Janka]] uspešno odbranila grad od turskog napada.<ref>{{Cite web |title=Osmansko-mađarski ratovi: Opsada Beograda 1456, Tom R. Kovač (Historynet.com) |url=http://www.historynet.com/magazines/military_history/3030796.html |access-date=2011-01-09 |archive-date=2007-06-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070626184935/http://www.historynet.com/magazines/military_history/3030796.html |dead-url=yes }}</ref> === Osmansko carstvo === Vojska pod vođstvom [[Sulejman I|Sulejmana Veličanstvenog]], [[28. 8.|28. avgusta]] [[1521]]. je [[Pad Beograda (1521)|osvojila Beograd]] od Mađara, što je označilo pad grada pod [[Otomansko Carstvo|Osmansko carstvo]]. Turci Osmanlije nakon toga naseljavaju srušen i spaljen grad, postepeno ga pretvarajući u kitnjasti orijentalni grad, čija je panorama sa mnogobrojnim munarama izdaleka oduševljavala mnoge evropske putnike tog doba.<ref name="most.ba">[http://www.most.ba/085/076.aspx Abdulah Talundžić, Džamije u Beogradu]</ref> Oko [[1571]]. godine u Beogradu je bilo 27 naselja ([[mahala]]). Grad je [[1594]]. zahvatila velika srpska pobuna ([[Banatski ustanak|Banatska pobuna]]) koju su Turci uspeli da uguše, spaljene su mnoge crkve, relikvije i [[relikvija|mošti]] [[Sveti Sava|Svetog Save]] na [[Gradska opština Vračar|Vračaru]]. Upravo zbog toga je ovo mesto odabrano za gradnju [[Hram Svetog Save|Hrama Svetog Save]].<ref>[http://www.mitropolija.me/dvavoda/knjige/aradovic-hram_l.html Duhovni smisao Hrama Svetog Save na Vračaru - [[Amfilohije Radović]], Episkop banatski]</ref> [[Datoteka:Fortress Belgrade.jpg|thumb|250px|l|Beograd u 16. veku]] Sledećih decenija grad je bio miran, a bio je i važno sedište okruga ([[Smederevski sandžak|Smederevskog sandžaka]], poznatog i kao [[Smederevski sandžak|Beogradski pašaluk]]), povezan sa [[Istanbul]]om Carigradskim drumom. Privukao je mnoge trgovce i stanovnike — [[Turci|Turke]], [[Jermeni|Jermene]], [[Grci|Grke]], [[Romi|Rome]] i ostale. Prema osmanlijskom putopiscu Evliji Čelebiji, koji je boravio u Beogradu [[1660]]. godine, Beograd je tada imao oko 98.000 stanovnika, od kojih 21.000 nisu bili Muslimani.<ref name="most.ba"/> Postao je više od običnog grada, sa [[islamska arhitektura|islamskom arhitekturom]], javnim kupatilima i mnogim novim [[džamija]]ma.<ref name="imperialrule">{{Cite web |title=Grad Beograd — Istorija (Turska i austrijska vladavina) |url=http://www.beograd.org.rs/cms/view.php?id=1249 |access-date=2011-01-09 |archive-date=2011-10-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111004004140/http://www.beograd.org.rs/cms/view.php?id=1249 }}</ref> Beograd je već koncem 16. veka, po svojoj lepoti i veličini, u mnogome nadmašivao Budim, Sofiju, Sarajevo, Skoplje i mnoge druge gradove evropskog dela Osmanskog carstva.<ref name="most.ba"/> Kako saznajemo iz Putopisa [[Evlija Čelebija|Evlije Čelebije]], u vreme kada je on boravio u Beogradu [[1660]]. godine, u gradu je bilo čak sedamnaest [[derviš]]kih tekija u kojima su se izučavala dela velikih [[sufizam|sufijskih]] mislilaca.<ref>Evlija Čelebija, Putopis – odlomci o jugoslovenskim zemljama I, prev. H. Šabanović, Svjetlost, Sarajevo, 1957, str. 99.</ref> Pretpostavlja se da je bio zastupljen veliki broj derviških bratstava, uključujući bajramije, melamije, bektašije, halvetije, gulšenije, kadirije, hindije, mevlevije, nakšibendije, rifaije, sadije, sunbulije, šabanije, šazilije i ušakije.<ref>{{Cite web |title=Milan Vukomanović, Derviši u Beogradu |url=http://pescanik.info/content/view/569/144/ |access-date=2011-10-23 |archivedate=2014-04-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140407030025/http://pescanik.info/content/view/569/144/ |deadurl=yes }}</ref> Isti Putopis nam prenosi da su u Beogradu, u vreme Osmanskog carstva, postojale 273 islamske bogomolje, džamije i mesdžidi.<ref name="most.ba"/> Najvećom i najlepšom smatrana je [[Batal džamija]], koju su putopisci upoređivali sa Aja Sofijom.<ref>[http://arhiva.glas-javnosti.rs/arhiva/2005/01/12/srpski/BG05011109.shtml Batal-džamija- najveća i najlepša građevina]</ref> Nalazila se na mestu današnje [[Dom Narodne skupštine Republike Srbije|Savezne skupštine]], a pored nje je bilo groblje na kome su sahranjivani viđeniji [[Turci]]. [[Datoteka:Belagerung belgrad 1717.jpg|thumb|250px|l|Austrijska opsada Beograda [[1717]]. godine]] Beograd je tri puta od Turaka osvajala [[Austrijsko Carstvo|Austrija]] (1688—1690, 1717—1739, 1789—1791), a Osmanlije su ga ponovo zauzimale, uz velika razaranja.<ref name="imperialrule"/> Beograd postaje ”Dar-ul-džihad” – Tvrđava Džihada, kako su ga Osmanlije tada nazivale.<ref name="most.ba"/> Tokom ovog perioda, grad su zahvatile dve [[velika seoba Srba|velike seobe Srba]], u kojima su se stotine hiljada Srba, predvođenih [[spisak poglavara Srpske pravoslavne crkve|patrijarsima]], povlačili zajedno sa Austrijancima u [[Habsburška Monarhija|Habzburško carstvo]] 1690. i 1737—39, gde su se naselili u današnjoj [[Vojvodina|Vojvodini]] i [[Slavonija|Slavoniji]].<ref>[http://www.suc.org/culture/library/Oci/tajne-poruke-svetoga-save-16-03-03.html Srpski kongres ujedinjenja - Tajne poruke Svetog Save]</ref> Nakon turskog poraza pod Bečom, septembra [[1688]]. godine, Austrijanci su zauzeli Beograd. Prilikom prvog austrijskog osvajanja (1688-1690) mnoge džamije su porušene, a one koje su preostale, pretvorene su u hrišćanske crkve. Nakon toga, za vreme ponovne kratke osmanlijske vladavine ([[1690]]-[[1717]].) mnoge džamije su obnovljene, a neke su iz temelja izgrađene. Kada je vojska Austrijskog carstva (u čijem su sastavu bili vojnici raznih narodnosti: [[Nemci]], [[Francuzi]], [[Italijani]], [[Švajcarci]], [[Portugalci]], [[Španjolci|Španci]], [[Mađari]] i drugi), pod zapovedništvom nadvojvode [[Eugen Savojski|Eugena Savojskog]] po drugi put osvojila Beograd ([[1717]]-[[1739]]) porušili su minarete džamija beogradske tvrđave, kako bi panorama grada izgledala više evropska. Mnoge džamije su pretvorene u crkve raznih hrišćanskih redova koji su došli zajedno sa vojskom i doseljenicima: trinitarci, [[franjevci]], [[isusovci|jezuiti]], minoriti i Jermeni katolici.<ref name="most.ba"/> Ostale sačuvane džamije su upotrebljene za vojne magazine, trgovine i nastambe. Tada u Beogradu nije ostalo muslimanskog stanovništva, jer su se povukli usred najezde.<ref name="most.ba"/> Posle pobede nad austrijskom vojskom [[1739]]. godine kod Grocke, Osmanlije su ponovo zagospodarile Beogradom, i njime vladale narednih 50 godina ([[1739]]-[[1789]]. godine). Za to vreme su popravili mnoge oštećene džamije i povratili u prvobitno stanje mnoge pretvorene u crkve. Prema nekim savremenicima, u Beogradu je 1780-tih godina bilo 50-ak džamija. U toku velikih borbi za Beograd [[1739]]. godine, stradalo je oko 30 džamija. U planu Beograda, kojeg je izradio austrijski potporučnik Bruš [[1789]]. godine, ucrtano je 15-ak džamija. Taj se broj džamija uglavnom održao do Prvog srpskog ustanka.<ref name="most.ba"/> [[Datoteka:Batal-dzamija.jpg|thumb|200px|Nekadašnja Batal džamija, oko [[1860]].]] U [[Prvi srpski ustanak|Prvom srpskom ustanku]] tokom borbi za oslobođenje Beograda [[1806]]. godine, mnoge džamije su stradale, a one preostale bile su pretvorene u bakalnice, u nekim su držane svinje, jedna je bila pretvorena u pravoslavnu crkvu, a neke su određene turskim ženama za stanovanje.<ref name="most.ba"/> Ustanici su držali grad od [[8. 1.|8. januara]] [[1806]]. do [[1813]], kada su ga ponovo zauzele Osmanlije.<ref name="bglib">{{Cite web |title=Grad Beograd — Istorija (Oslobađanje Beograda) |url=http://www.beograd.org.rs/cms/view.php?id=1253 |access-date=2011-01-09 |archive-date=2011-10-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111004003805/http://www.beograd.org.rs/cms/view.php?id=1253 }}</ref> Povratkom Osmanlija dolazi do obnavljanja nekih oštećenih džamija. Srpske vlasti su [[1836]]. godine popisale džamije u Beogradu, i u tom spisku se nalazilo 16 džamija. Iseljenjem "turskog" življa iz Beograda [[1867]]. godine (među kojima je veliki broj bio slovenskog porekla) započeo je kraj beogradskih džamija. Kako navodi [[Feliks Kanic]] ”gde kad bi noću slučajno eksplodirale mine rušeći džamije koje su ometale regulaciju”.<ref name="most.ba"/> Danas je jedina preostala [[Bajrakli džamija]] na [[Dorćol]]u. === Kraljevina Srbija === Od [[1841]]. bio je prestonica [[Kneževina Srbija|Kneževine Srbije]] (s izuzetkom Zemuna koji je bio deo [[Kraljevina Hrvatska-Slavonija|Kraljevine Hrvatske-Slavonije]] u sklopu [[Austro-Ugarska|Austro-Ugarske]]), a do tada je to bio [[Kragujevac]].<ref>{{Cite web |title=Grad Kragujevac — Istorija (Prva prestonica moderne Srbije) |url=http://www.kragujevac.org.yu/upoznajte_grad/istorija.htm |access-date=2011-01-09 |archivedate=2009-12-17 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20091217112433/http://www.kragujevac.org.yu/upoznajte_grad/istorija.htm |deadurl=yes }}</ref> Prestonicu iz Kragujevca u Beograd je premestio [[Mihailo Obrenović|Knez Mihailo Obrenović]]. Kad je Srbija stekla potpunu nezavisnost [[1878]]. i 1882. postala [[Kraljevina Srbija]], Beograd je opet postao ključni grad na Balkanu koji se veoma brzo razvijao.<ref name="bglib"/><ref name="20c">{{Cite web |title=Grad Beograd - Istorija (Prestonica Srbije i Jugoslavije) |url=http://www.beograd.org.rs/cms/view.php?id=1257 |access-date=2011-01-09 |archive-date=2011-10-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111004003621/http://www.beograd.org.rs/cms/view.php?id=1257 }}</ref> Međutim, uprkos izgradnji železničke pruge do Niša, ukupni uslovi u Srbiji bili su kao i u ostalim pretežno poljoprivrednim zemljama, a Beograd je [[1900]]. imao samo 69.100 stanovnika.<ref>{{Cite web |title=Statistike — Jugoslavija |url=http://www.library.uu.nl/wesp/populstat/Europe/yugoslft.htm |access-date=2011-01-09 |archive-date=2004-07-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20040722084210/http://www.library.uu.nl/wesp/populstat/Europe/yugoslft.htm |dead-url=yes }}</ref> Ubrzo, [[1905]]. broj stanovnika se povećava na preko 80.000, a na početku [[Prvi svjetski rat|Prvog svetskog rata]] [[1914]]. i do 100.000, ne računajući [[Zemun]] koji je tada pripadao [[Austro-Ugarska|Austrugarskoj]].<ref>[http://www.newadvent.org/cathen/02407a.htm Katolička enciklopedija — Beograd i Smederevo] {{en}}</ref><ref name="stan">{{cite web|url=http://nainfo.nbs.bg.ac.yu/sfoa/clanak.php?issn=0350-0373&je=sr&prv=1&zad=4&id=0350-03730101087P&kw=Dragan+petrovic+beograd|title=Industrija i urbani razvoj Beograda - Dragan Petrović (Industrija, 2001, knjiga 21, Br. 1-4, str. 87-94)|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080509133712/http://nainfo.nbs.bg.ac.yu/sfoa/clanak.php?issn=0350-0373&je=sr&prv=1&zad=4&id=0350-03730101087P&kw=Dragan+petrovic+beograd|archivedate=2008-05-09|access-date=2011-01-09|deadurl=yes}}</ref> Nakon [[Prvi svjetski rat|Prvog svetskog rata]] i okupacije od strane Austro-Ugarske i [[Nemačka|nemačkih]] trupa, Beograd je doživeo brz razvoj i značajnu modernizaciju kao prestonica nove [[Kraljevina Jugoslavija|Kraljevine Jugoslavije]]. Formirana je [[Beogradska oblast]] kao administrativna jedinica u sastavu [[Kraljevina Jugoslavija|Kraljevine Jugoslavije]], postojala je od 1921. do 1929. godine. Malo je poznata činjenica da je Beograd tada imao [[Kalmički budistički hram u Beogradu|jedan od prvih budističkih hramova u Evropi]]<ref>Arash Bormanshinov: "Prvi budstički hram u Evropi"; Elista, Šambala, 5-6/, 1997.</ref>. Tokom dvadesetih i tridesetih godina 20. veka, broj stanovnika se popeo na 239.000 do [[1931]]. zajedno sa zapadnim predgrađem Zemunom, koji je ranije bio u Austrougarskoj. Do [[1940]], broj stanovnika je bio oko 320.000, priraštaj stanovništva između [[1921]]. i [[1948]]. je iznosio približno 4,08 % godišnje.<ref name="stan"/> === Drugi svetski rat === [[Datoteka:Bundesarchiv Bild 141-1005, Belgrad, Zerstörungen.jpg|thumb|Beograd posle bombardovanja 1941.]] Jugoslavija je [[25. 3.|25. marta]] [[1941]]. potpisala [[Trojni pakt]] i pridružila se [[Sile Osovine|Silama osovine]]. Zbog ovoga je [[27. 3.|27. marta]] usledio masovni protest u Beogradu i [[puč|državni udar]]. Grad je [[6. 4.|6.]] i [[7. 4.|7. aprila]] [[bombardiranje Beograda u Drugom svjetskom ratu|teško bombardovao]] [[Luftwaffe|Luftvafe]] i usmrtio 2.274 ljudi. U bombardovanju je zapaljena i izgorela [[Narodna biblioteka Srbije]], gde su nastradale hiljade knjiga i srednjevekovnih rukopisa<ref name="Serbie et Yougoslavie">{{fr}} Dušan T. Bataković, ''op. cit.'', pp. 308 et 309</ref>. Jugoslaviju su [[Aprilski rat|napale]] [[treći rajh|nemačke]], [[italija]]nske, [[Mađarska|mađarske]] i [[Bugarska|bugarske]] snage, uz pomoć kvislinga, od slovenačkih i hrvatskih do srpskih i albanskih. Nakon kapitulacije [[Kraljevina Jugoslavija|Kraljevine Jugoslavije]], sremska predgrađa Beograda (Zemun) su ušla u sastav [[Nezavisna Država Hrvatska|Nezavisne Države Hrvatske]], [[nacionalsocijalizam|nacističke]] [[marionetska država|marionetske države]]. U Beogradu i centralnoj Srbiji nacisti su podržali formiranje vlade [[Milan Nedić|Milana Nedića]]<ref>{{fr}} Dušan T. Bataković, ''op. cit.'', pp. 325 à 327</ref>. Beogradski [[Jevreji]], [[Romi]], komunisti, i drugi antifašisti odvedeni su u logore [[Logor Sajmište|Sajmište]] i [[Logor Banjica|Banjica]], kroz koje je u toku rata prošlo oko 125.000 logoraša. Jevrejska zajednica je od 1643. živela u četvrti [[Dorćol]] pored Dunava. Pre rata tu ih je bilo 10.400. Okupaciju je preživelo svega oko 10% njih. Na Sajmištu je stradalo oko 40.000 Srba i 7-8.000 Jevreja<ref name=nb>{{cite web|url=http://www.novibeograd.rs/default.asp?jez=l&str=1|title=Istorijat|publisher=Municipality of New Belgrade|language=Serbian|accessdate=06. 09. 2007.|archivedate=2009-05-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090508111157/http://www.novibeograd.rs/default.asp?jez=l&str=1|deadurl=yes}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www1.yadvashem.org/odot_pdf/Microsoft%20Word%20-%205988.pdf|title=Sajmiste|publisher=Shoah Resource Center, The International School for Holocaust Studies|}}</ref>. Na Banjici je ubijeno oko 4.200 ljudi. Likvidacije su vršili nemački okupatori, dok su logoraše uglavnom hapsili srpski [[Kvisling|kvislinzi]], koji su činili i administraciju Banjičkog logora.<ref>HOLOCAUST HISTORY MISAPPROPRIATED Mindstream: A Monthly Jewish Review November 1992. Volume XXXVIII No.8.</ref> Grad su [[bombardovanje Beograda 1944.|bombardovali]] i [[savezničke sile|saveznici]] [[16. 4.|16.]] i [[17. 4.|17. aprila]] [[1944]]. godine. Tada je poginulo 1600 ljudi<ref name="Serbie et Yougoslavie"/>. Borbe za oslobođenje grada su počele 13. i 14. oktobra, a grad je konačno oslobođen [[20. 10.|20. oktobra]] [[1944]]. Oslobodili su ga zajedničkim snagama [[narodnooslobodilačka vojska Jugoslavije|partizani]] i [[Crvena armija]]. Gubici partizana su bili oko 1.000 boraca, a Crvene armije oko 2.000. U toku celog rata, Beograd je izgubio oko 50.000 ljudi i pretrpeo teška razaranja<ref name="Serbie et Yougoslavie"/>. === SFR Jugoslavija === U posleratnom periodu Beograd se razvijao kao glavni grad [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|nove Jugoslavije]] i ubrzo izrastao u veliki industrijski centar.<ref name="20c"/> Godine [[1951]] je počela izgradnja [[Novi Beograd|Novog Beograda]] sa druge strane reke Save, gde su se do tada nalazile samo močvare i trska. Grad su, bar u početku, gradile dobrovoljne omladinske radne brigade. Godine 1961, povodom mučkog ubistva [[Patris Lumumba|Patrisa Lumumbe]] (januar [[1961]]), u Beogradu su održane žestoke demonstracije, sa više povređenih. Tom prilikom je izvršen i upad u Belgijsku ambasadu. [[Pokret nesvrstanih|Prva konferencija nesvrstanih]] održana je u Beogradu 1961. godine. Beograd je bio i poprište [[studentske demonstracije 1968. u Jugoslaviji|velikih studentskih demonstracija 1968.]] Marta [[1972]]. Beograd je bio centar [[Epidemija velikih boginja u Jugoslaviji 1972.|poslednje epidemije velikih boginja u Evropi]]. [[Epidemija]], koja je uključivala prisilne [[karantin]]e i masovne [[vakcina]]cije, okončana je krajem maja.<ref>[http://www.npr.org/news/specials/response/anthrax/features/2001/oct/011023.quarantine.html Bioterrorism: Civil Liberties Under Quarantine]</ref> U maju [[1980]]. umro je i doživotni predsednik [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|SFRJ]], [[Josip Broz Tito]]. Pored gotovo svih vodećih svetskih državnika, sahrani je prisustvovalo i oko 700.000 građana. === Skorašnja istorija === [[Datoteka:Kalemegdan 2.jpg|thumb|210px|d|[[Pobednik (spomenik)|Pobednik]], simbol Beograda]] Dana [[9. 3.|9. marta]] [[1991]]. u Beogradu su održane velike [[Antiratni protesti u Beogradu (1991–1992)|demonstracije]], predvođene [[Vuk Drašković|Vukom Draškovićem]], protiv [[Slobodan Milošević|Slobodana Miloševića]].<ref>{{cite web|url=http://www.mediaclub.cg.yu/zanimljivi/zanimljivi03-00/10.htm|title=Datum za nezaborav i opomenu|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070927044310/http://www.mediaclub.cg.yu/zanimljivi/zanimljivi03-00/10.htm|archivedate=2007-09-27|access-date=2011-01-09|deadurl=yes}}</ref> Tom prilikom su poginule dve osobe, sedamnaestogodišnji srednjoškolac Branivoje Milinović, i policajac Nedeljko Kosović, 203 ljudi je povređeno, a 108 uhapšeno.<ref>{{Cite web |title=Srbija na mitinzima (1990—1999) |url=http://www.vreme.com/arhiva_html/450/2.html |access-date=2011-01-09 |archive-date=2007-06-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070619005413/http://www.vreme.com/arhiva_html/450/2.html |dead-url=yes }}</ref> Prema raznim medijskim izvorima, na ulicama tog dana je bilo između 100.000 i 150.000 ljudi. Kasnije u toku dana, na ulice su izvedeni [[tenk]]ovi u cilju uspostavljanja mira. Nakon nepriznavanja rezultata lokalnih izbora 1996, opozicija je u Beogradu organizovala [[demonstracije u Srbiji 1996-1997|svakodnevne građanske i studentske proteste]] protiv Miloševićeve vladavine, u periodu između novembra 1996. i februara 1997.<ref name="twelveyears">{{Cite web |title=Grad Beograd - Istorija (Godine raspada 1988-2000.) |url=http://www.beograd.org.rs/cms/view.php?id=1265 |access-date=2011-01-09 |archive-date=2011-10-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111004003249/http://www.beograd.org.rs/cms/view.php?id=1265 }}</ref> Posle priznavanja rezultata izbora [[Zoran Đinđić]] postaje gradonačelnik Beograda. [[NATO bombardovanje SRJ|NATO bombardovanje]] 1999. prouzrokovalo je značajnu štetu gradskoj infrastrukturi. Među pogođenim objektima bile su i zgrade nekoliko ministarstava, zgrada [[Radio-televizija Srbije|RTS]] u kojoj je poginulo 16 zaposlenih, nekoliko bolnica, hotel „Jugoslavija“, komanda vazduhoplovstva, nekadašnja [[Ušće (zgrada)|zgrada Centralnog komiteta]], [[Avalski toranj|televizijski toranj na Avali]], kao i kineska ambasada na Novom Beogradu. [[Datoteka:Pobednik na Kalemegdanu 3.jpg|thumb|left|150px|Pobednik i zidine Kalemegdana.]] Nakon izbora 24. septembra 2000. godine, Beograd je postao poprište [[Demonstracije 5. oktobra 2000.|masovnih demonstracija]] sa 800.000 po policijskim procenama, a po drugim izvorima i do 1.000.000 učesnika, koje su dovele do konačnog pada Miloševića sa vlasti.<ref>Antonić, Slobodan. {{cite web|url=http://www.nspm.org.yu/Tekstovi/txt%20sr%20p%20m%20-%20s%20antonic.htm|title="Srbija posle Miloševića"|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080404002840/http://www.nspm.org.yu/Tekstovi/txt%20sr%20p%20m%20-%20s%20antonic.htm|archivedate=2008-04-04|access-date=2011-01-09|deadurl=yes}}. <u>Nova sprska politička misao</u>. 15 Mar. 2001</ref><ref>Glenny, Misha. [http://www.glypx.com/BalkanWitness/glenny3.htm Can Serbia's new leaders overcome the legacy of Slobodan Milosevic?]. [[Njujorker]], 30. oktobar, 2000.</ref><ref>http://www.beograd.rs/cms/view.php?id=1273 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306051219/http://beograd.rs/cms/view.php?id=1273 |date=2016-03-06 }} Grad Beograd - Istorija (5. oktobar 2000.)</ref> == Lokalna samouprava == [[Datoteka:Belgrade Old Court 1.jpg|thumb|d|thumb|250px|Zgrada Skupštine grada, poznata i kao Stari dvor]] Beograd ima status posebne teritorijalne jedinice u Republici Srbiji, sa svojim posebnim organima lokalne samopurave.<ref name="assemb"/> === Skupština grada === '''[[Skupština grada Beograda]]''' je predstavnički organ koji vrši osnovne funkcije lokalne vlasti utvrđene zakonom i Statutom grada. Skupština ima 110 odbornika koji se biraju na lokalnim izborima, na četiri godine. Skupština grada sastaje se po potrebi, a najmanje jednom u tri meseca. === Gradonačelnik === {{main|Gradonačelnik Beograda|Spisak gradonačelnika Beograda}} '''[[Gradonačelnik]] Beograda''' predstavlja i zastupa Grad i obavlja izvršnu funkciju u Gradu Beogradu. Gradonačelnik se bira istovremeno kad i odbornici za Skupštinu grada neposrednim tajnim glasanjem na četiri godine. Gradonačelnik ne može biti odbornik Skupštine grada, niti obavljati drugu javnu funkciju. Gradonačelnik Beograda je [[Aleksandar Šapić]]. === Gradsko veće === '''Gradsko veće''' je organ Grada Beograda koji usklađuje ostvarivanje funkcija Gradonačelnika i Skupštine grada i vrši kontrolno-nadzornu funkciju nad radom Gradske uprave. Gradsko veće čine Gradonačelnik, zamenik gradonačelnika i 9 članova. Članove Gradskog veća bira Skupština grada, na predlog Gradonačelnika, na četiri godine. === Gradska uprava === '''Gradska uprava''' obavlja upravne poslove u okviru prava i dužnosti Grada Beograda i određene stručne poslove za potrebe Skupštine grada, Gradonačelnika i Gradskog veća. Načelnik Gradske uprave, koga postavlja Skupština grada na predlog Gradonačelnika, rukovodi radom Gradske uprave. Načelnik Gradske uprave može imati zamenika koji se postavlja i razrešava na isti način kao načelnik. === Gradske opštine === [[Datoteka:Beograd district.gif|thumb|250px|d|thumb|Karta beogradskih opština]] {{Glavni članak|Beogradske opštine}} Gradska opština je deo teritorije Grada Beograda u kojoj se vrše određeni poslovi lokalne samouprave utvrđeni Statutom grada. Građani učestvuju u vršenju poslova gradske opštine preko izabranih odbornika u skupštini gradske opštine, putem građanske inicijative, zbora građana i referenduma, u skladu sa Ustavom, zakonom, Statutom grada i aktima gradske opštine. Većina opština se nalaze južno od Dunava i Save, u [[Šumadija|Šumadijskom]] regionu. Tri opštine (Zemun, Novi Beograd i Surčin) se nalaze sa severne strane Save, tačnije u [[Srem]]u, dok se opština Palilula nalazi na obe strane Dunava, u Šumadiji i [[Banat]]u. * Spisak beogradskih opština: {| border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 10px 0 10px 25px; background: #f9f9f9; border: 1px #AAA solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%; float: center;" |- ! style="background: #efefef; border-bottom: 2px solid gray;" | Ime ! style="background: #efefef; border-bottom: 2px solid gray;" | Površina ([[Kvadratni kilometar|km²]]) ! style="background: #efefef; border-bottom: 2px solid gray;" | Stanovništvo ([[1991]].) ! style="background: #efefef; border-bottom: 2px solid gray;" | Stanovništvo ([[2002]].) |- | [[Opština Barajevo|Barajevo]] || 213 || 20.846 || 24.641 |- | [[Gradska opština Voždovac|Voždovac]] || 148 || 156.373 || 160.768 |- | [[Gradska opština Vračar|Vračar]] || 3 || 67.438 || 58.386 |- | [[Gradska opština Grocka|Grocka]] || 289 || 65.735 || 75.466 |- | [[Gradska opština Zvezdara|Zvezdara]] || 32 || 135.694 || 132.621 |- | [[Gradska opština Zemun|Zemun]] || 150 || 141.695 || 152.950 |- | [[Gradska opština Lazarevac|Lazarevac]] || 384 || 57.848 || 58.511 |- | [[Gradska opština Mladenovac|Mladenovac]] || 339 || 54.517 || 52.490 |- | [[Novi Beograd]] || 41 || 218.633 || 217.773 |- | [[Gradska opština Obrenovac|Obrenovac]] || 411 || 67.654 || 70.975 |- | [[Opština Palilula (Beograd)|Palilula]]|| 451 || 150.208 || 155.902 |- | [[Gradska opština Rakovica|Rakovica]] || 31 || 96.300 || 99.000 |- | [[Gradska opština Savski venac|Savski venac]] || 14 || 45.961 || 42.505 |- | [[Gradska opština Sopot|Sopot]] || 271 || 19.977 || 20.390 |- | [[Gradska opština Stari grad (Beograd)|Stari grad]] || 5 || 68.552 || 55.543 |- | [[Gradska opština Surčin|Surčin]] || 288 || 34.463 || 38.695 |- | [[Opština Čukarica|Čukarica]] || 156 || 150.257 || 168.508 |- | style="background: #E9E9E9;" | UKUPNO || style="background: #E9E9E9;" | 3.227 || style="background: #E9E9E9;" | 1.552.151 || style="background: #E9E9E9;" | 1.576.124 |- | colspan="5" | <small>Izvor: Republički zavod za statistiku</small><ref name="mdata"/> |} Područje naselja Beograd, užeg i urbanizovanog dela ukupne površine 360&nbsp;km², obuhvata sledeće gradske opštine: ceo Vračar, Zvezdaru, Savski venac, Stari grad, Rakovicu i Novi Beograd i delove Voždovca, Zemuna, Palilule i Čukarice. == Demografija == Prema popisu stanovništva iz 2002. godine, Beograd ima 1.576.124 stanovnika. Prema etničkim grupama, stanovnici Beograda su se izjasnili kao [[Srbi]] (1.415.187), [[Jugoslaveni|Jugosloveni]] (22.161), [[Crnogorci]] (26.190), [[Romi]] (19.191), [[Hrvati]] (10.381), [[Makedonci]] (8.372) i [[Bošnjaci (narod)|Bošnjaci]] (14.617).<ref>{{Cite web |title=Grad Beograd - Činjenice (Stanovništvo) |url=http://www.beograd.org.rs/cms/view.php?id=1199 |access-date=2011-01-09 |archive-date=2009-02-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090212005601/http://www.beograd.org.rs/cms/view.php?id=1199 }}</ref> [[Datoteka:Temple Saint Sava.jpg|thumb|left|thumb|200px|Hram Svetog Save, najveći [[Pravoslavlje|pravoslavni]] hram na svetu]] Iako postoji nekoliko religioznih zajednica u Beogradu, taj sklop je relativno homogen. Pravoslavna zajednica je daleko najbrojnija sa 1.429.170 vernika. Takođe ima i 20.366 [[Muslimani (narod)|muslimana]] i 16.305 [[katoličanstvo|katolika]]. Postojala je i velika [[Jevreji|jevrejska]] [[Jevreji u Srbiji|zajednica]], ali nakon nacističke okupacije 1941. i velike emigracije Jevreja u [[Izrael]], njihov broj je opao na 415. U Beogradu takođe ima i 3.796 [[Protestantizam|protestanata]].<ref>[http://webrzs.stat.gov.rs/axd/Zip/VJN3.pdf "Knjige rezultata Popisa 2002.": "Knjiga 3: Veroispovest, maternji jezik i nacionalna ili etnička pripadnost prema starosti i polu - podaci po opštinama"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131018083036/http://webrzs.stat.gov.rs/axd/Zip/VJN3.pdf |date=2013-10-18 }}, strana 12. <u>Republički zavod za statistiku Srbije</u>, 2003.</ref> Pored rođenih Beograđana, grad je dom i velikog broja Srba sa prostora cele bivše Jugoslavije, koji su u grad došli bilo u potrazi za boljim životom, bilo bežeći od rata i etničkog čišćenja.<ref>[http://www.washingtonpost.com/wp-srv/inatl/longterm/balkans/stories/belgrade062299.htm Refugee Serbs Assail Belgrade Government]: Vašington post, 22. jun, 1999.</ref> Nezvanično, uzimajući u obzir veliki broj [[Srbi|srpskih]] izbeglica iz [[Hrvatska|Hrvatske]], [[Bosna i Hercegovina|Bosne i Hercegovine]] kao i proteranih lica sa [[Kosovo|Kosova]], studenata, zatim ljudi popisanih u mestima njihovih stalnih prebivališta, broj stanovnika Beograda potencijalno prelazi 2 miliona. U Beogradu takođe žive i mnogi pripadnici drugih naroda i narodnosti bivše SFRJ što je u velikoj meri proizvod njegovog nekadašnjeg statusa glavnog grada multietničke Jugoslavije.<ref name=popis/> Takođe je procenjeno da u Beogradu živi i nekoliko hiljada [[Narodna Republika Kina|Kineza]] koji su u grad počeli da se doseljavaju sredinom devedesetih godina 20. veka. [[Novi Beograd|Novobeogradski]] [[blok 70]] je među Beograđanima poznat i kao Kineska četvrt.<ref>[http://arhiva.kurir-info.rs/Arhiva/2005/februar/19-20/B-01-19022005.shtml Kinezi Marko, Miloš i Ana!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090212031104/http://arhiva.kurir-info.rs/Arhiva/2005/februar/19-20/B-01-19022005.shtml |date=2009-02-12 }}, Kurir, 19-20 februar 2005.</ref><ref>[http://www.vreme.com/arhiva_html/471/10.html Kineska četvrt u Bloku 70] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070715030740/http://www.vreme.com/arhiva_html/471/10.html |date=2007-07-15 }}, Vreme br. 471, 15. januar 2000.</ref> Beograd je dom i izvesnom broju [[Arapi|Arapa]] koji su došli sedamdesetih i osamdesetih godina 20. veka kao studenti, ali su se trajno naselili i zasnovali porodice.<ref>[http://www.dawn.com/2005/12/07/int17.htm Jedinstveni prijateljski klub u Beogradu], Dawn - International, 7. decembar</ref><ref>[http://www.jordanembassyus.org/041199003.htm Government, public diverge in assessment of Kosovo crisis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120423230330/http://www.jordanembassyus.org/041199003.htm |date=2012-04-23 }} Jordan Times, 11. april 1999</ref> Većina Arapa koji žive u Beogradu su poreklom iz [[Sirija|Sirije]], [[Jordan]]a i [[Irak]]a. == Ekonomija == [[Datoteka:Central bank, Belgrade, Serbia.jpg|thumb|250px|Zgrada [[Narodna banka Srbije|Narodne banke Srbije]] u blizini Slavije]] Beograd je ekonomski najrazvijeniji deo Srbije. Više od 30 % [[Bruto domaći proizvod|BDP]] u Srbiji dolazi iz Beograda, koji daje više od 30 % radne snage u Srbiji.<ref>{{Cite web |title=Privredna Komora Beograda —- Privreda Beograda |url=http://www.kombeg.org.rs/privredabg/privreda.htm |access-date=2011-01-09 |archivedate=2009-04-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090424072312/http://www.kombeg.org.rs/privredabg/privreda.htm |deadurl=yes }}</ref> Tokom devedesetih godina 20. veka, grad je bio pod sankcijama Ujedinjenih nacija, kao i cela tadašnja [[Savezna Republika Jugoslavija|SR Jugoslavija]]. Hiperinflacija jugoslovenskog dinara je takođe desetkovala ekonomiju grada. Ekonomija grada se oporavlja i raste brzo od 2000. godine, nakon [[Svrgavanje Slobodana Miloševića|svrgavanja Slobodana Miloševića]] i ukidanja sankcija UN. Sedište Narodne banke Srbije je u Beogradu. Glavne kompanije u Beogradu, između ostalih su: [[Jat ervejz|Jat Ervejz]], [[Telekom Srbija]], [[Telenor Srbija]], [[Delta holding|Delta Holding]], i mnoge druge. Grad ima prvorazredni saobraćajni značaj, kao železničko i drumsko čvorište (panevropski koridor 10). Kao grad na ušću dveju reka, Beograd je i važno međunarodno rečno pristanište (panevropski koridor 7), a tu je i međunarodni aerodrom „Nikola Tesla“. Beograd je takođe značajan telekomunikacioni centar za fiksnu i mobilnu telefoniju i internet. U njemu su razvijeni značajni privredni i poljoprivredni kapaciteti, posebno metalska, metaloprerađivačka i [[Elektronika|elektronska]] industrija, zatim [[trgovina]] i [[banka]]rstvo. Na širem području Beograda, Smedereva i [[Pančevo|Pančeva]], na obalama Dunava, locirana je slobodna trgovinska zona na površini od 2.000 kvadratnih metara. [[septembar|Septembra]] [[2006]] prosečan dohodak u Beogradu je iznosio 40.891 [[srpski dinar|dinar]], što je najviši prosečni dohodak u Srbiji. Prosečna [[neto plata]] iznosila je 27.998 dinara <ref>[http://webrzs.stat.gov.rs/axd/dokumenti/zp14092006.pdf Republički zavod za statistiku: Zarade po zaposlenom u Republici Srbiji, septembar 2006.]{{Dead link|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Kultura == [[Datoteka:Serbia Beograd SANU - Feb 2006.jpg|thumb|250px|d|Zgrada [[SANU]]-a, sagrađena 1922.]] Beograd je domaćin mnogim kulturnim manifestacijama, uključujući [[FEST]] (Međunarodni filmski festival), [[BITEF]] (Beogradski internacionalni teatarski festival), [[BELEF]] (Beogradski letnji festival), [[BEMUS]] (Beogradske muzičke svečanosti), [[Beogradski sajam knjiga]], i [[Beogradski festival piva]].<ref>{{Cite web |title=Grad Beograd — Kultura i umetnost (Kulturne manifestacije) |url=http://www.beograd.org.rs/cms/view.php?id=1297 |access-date=2011-01-09 |archive-date=2011-10-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111004005153/http://www.beograd.org.rs/cms/view.php?id=1297 }}</ref> [[Nobelova nagrada za književnost|Dobitnik Nobelove nagrade]] [[Ivo Andrić]] je napisao svoja najpoznatija dela: „[[Na Drini ćuprija]]“ i „[[Prokleta avlija]]“ u Prizrenskoj ulici u Beogradu.<ref>{{Cite web |title=Zadužbina Ive Andrića — Biografija Ive Andrića |url=http://www.ivoandric.org.yu/html/biografija.html |access-date=2011-01-09 |archivedate=2010-01-18 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100118154031/http://www.ivoandric.org.yu/html/biografija.html |deadurl=yes }}</ref> Ostali istaknuti srpski književnici koji su živeli i radili u Beogradu su: [[Branislav Nušić]], [[Miloš Crnjanski]], [[Borislav Pekić]], [[Milorad Pavić]], [[Meša Selimović]] i mnogi drugi.<ref>{{Cite web |title=Borislav Pekić - Biografija |url=http://www.rastko.org.rs/knjizevnost/nauka_knjiz/pekic-biograf.html |access-date=2011-01-09 |archive-date=2009-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090116220235/http://www.rastko.org.rs/knjizevnost/nauka_knjiz/pekic-biograf.html |dead-url=yes }}</ref><ref>[http://www.znanje.org/i/i21/01iv07/01iv0723/s1.htm Miloš Crnjanski — Biografija]</ref><ref>[http://www.xs4all.nl/~eteia/kitabhana/Selimovic_Mehmed_Mesa/Biografija.html Meša Selimović — Biografija]</ref> Većina [[Srpski film#Pozorišta i bioskopi|srpske filmske industrije]] se nalazi u Beogradu, a jedan od najpoznatijih filmova snimljenih ovde je i film [[Emir Kusturica|Emira Kusturice]] iz [[1995]], dobitnik [[Zlatna palma|Zlatne palme]] na [[Filmski festival u Kanu|Kanskom festivalu]] — ''[[Podzemlje (film)|Podzemlje]]''. Grad je bio jedan od glavnih centara [[Novi val#SFR Jugoslavija|jugoslovenskog „novog talasa“]]: [[VIS Idoli]], [[Ekatarina Velika]] i [[Šarlo Akrobata]] muzički bendovi koji su svi iz Beograda. Ostali poznati beogradski rok umetnici: [[Riblja čorba]], [[Bajaga i instruktori]] i ostali.<ref>{{Cite web |title=Balkanmedija: Bora Čorba, biografija |url=http://www.balkanmedia.com/magazin/hall/corba/biografija2.shtml |access-date=2011-01-09 |archivedate=2007-05-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070528073327/http://www.balkanmedia.com/magazin/hall/corba/biografija2.shtml |deadurl=yes }}</ref> Tokom [[1990-e|devedesetih]], grad je bio glavni centar (u [[Jugoslavija|bivšoj Jugoslaviji]]) muzičkog žanra [[turbofolk]] , poznati muzički kompozitori Dragan Brajović - "Braja" i Marina Tucaković . Danas je centar [[Srpski hip hopx|thumb|srpske hip hop]] scene, sa izvođačima kao što su [[Beogradski sindikat|Beogradski Sindikat]], [[Škabo]], [[Marčelo]] i mnogi drugi.<ref>{{Cite web |title=Popoboks - Beogradski Sindikat: Svi zajedno |url=http://www.popboks.com/albumi/beogradskisindikat.shtml |access-date=2011-01-09 |archive-date=2007-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070513014844/http://www.popboks.com/albumi/beogradskisindikat.shtml |dead-url=yes }}</ref><ref>{{Cite web |title=Balkanmedija: Liričar među reperima |url=http://www.balkanmedia.com/m2/doc/3184-1.shtml |access-date=2011-01-09 |archivedate=2007-06-17 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070617175739/http://balkanmedia.com/m2/doc/3184-1.shtml |deadurl=yes }}</ref> Beograd takođe ima mnogo pozorišta, a najpoznatiji među njima su [[Narodno pozorište u Beogradu|Beogradsko narodno pozorište]], [[Jugoslovensko dramsko pozorište]], [[Zvezdara teatar]], i [[Atelje 212]]. U Beogradu se nalaze i [[Srpska akademija nauka i umetnosti]], [[Narodna biblioteka Srbije]] i [[Istorijski arhiv Beograda]]. === Muzeji === [[Datoteka:Miroslavs Gospel.jpg|thumb|l|thumb|250px|[[Miroslavljevo jevanđelje]], srednjovekovni rukopis koji se čuva u Narodnom muzeju]] [[Datoteka:Narodni muzej, Beograd.jpg|thumb|Zgrada Narodnog muzeja]] Najpoznatiji muzej u Beogradu je [[Narodni muzej (Beograd)|Narodni muzej]], osnovan [[1844]]. godine. Sadrži kolekcije više od 400.000 izložbenih materijala, uključujući mnoga strana remek-dela. Poznato [[Miroslavljevo jevanđelje]] se nalazi u ovom muzeju.<ref>{{Cite web |title=Narodni Muzej u Beogradu — O Muzeju |url=http://www.narodnimuzej.rs/code/navigate.php?Id=2 |access-date=2011-01-09 |archivedate=2009-02-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090212123137/http://www.narodnimuzej.rs/code/navigate.php?Id=2 |deadurl=yes }}</ref> [[Vojni muzej Beograd|Vojni muzej]] je naročito popularan za strane turiste, najviše zbog delova „nevidljivog“ (stelt) aviona [[F-117 Noćni jastreb|F-117]] kog je jugoslovenska protivvazdušna odbrana oborila u toku [[NATO bombardovanje SRJ|NATO bombardovanja 1999]]. U muzeju se takođe nalazi još preko 25.000 ostalih izložbenih predmeta od kojih neki datiraju iz [[rimsko Carstvo|rimskog perioda]].<ref>{{Cite web |title=Grad Beograd - Muzeji 4 |url=http://www.beograd.org.rs/cms/view.php?id=1281 |access-date=2011-01-09 |archive-date=2011-10-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111004005345/http://www.beograd.org.rs/cms/view.php?id=1281 }}</ref><ref>{{Cite web |title=TajmAut - Pretstavljanje Beograda |url=http://www.timeout.com/travel/belgrade/intro.html |access-date=2011-01-09 |archivedate=2005-04-15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20050415095454/http://www.timeout.com/travel/belgrade/intro.html |deadurl=yes }}</ref> Sličan muzej je [[Muzej jugoslovenskog vazduhoplovstva]] koji ima više od 200 aviona, od kojih su 50 stalna postavka. Nekoliko aviona u Muzeju su jedini „preživeli“ primerci tog tipa, kao npr. [[Fijat G.50]]. Muzej izlaže i neke delove oborenih [[sjedinjene Američke Države|američkih]] i [[NATO]] aviona.<ref>[http://www.vazduhoplovnivodic.rs/sr/muzej_jv.htm Vazduhoplovni vodič — Muzej jugoslovenskog vazduhoplovstva]</ref> [[Etnografski muzej u Beogradu|Etnografski muzej]], osnovan [[1901]], sadrži više od 150.000 predmeta ruralne i urbane kulture [[Balkan]]a, tačnije država [[Jugoslavija|bivše Jugoslavije]].<ref>{{Cite web |title=Grad Beograd - Muzeji 3 |url=http://www.beograd.org.rs/cms/view.php?id=1165 |access-date=2011-01-09 |archive-date=2011-10-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111004000546/http://www.beograd.org.rs/cms/view.php?id=1165 }}</ref>[[Muzej savremene umetnosti u Beogradu|Muzej savremene umetnosti]] sadrži kolekciju sa oko 8.540 primeraka umetničkih dela iz Jugoslavije od [[1900]]. godine<ref>[http://www.beograd.org.rs/cms/view.php?id=1053 Grad Beograd - Muzeji 2]{{Dead link|date=April 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>[[Muzej Nikole Tesle]], osnovan [[1952]]. godine, čuva lične stvari [[Nikola Tesla|Nikole Tesle]], naučnika po kome je jedinica [[Tesla (jedinica)|Tesla]] dobila ime. Muzej čuva oko 160.000 originalnih dokumenata i oko 5.700 ostalih predmeta.<ref>{{Cite web |title=Muzej Nikole Tesle - O Muzeju |url=http://www.tesla-museum.org/meni_sl/nt.php?link=muzej%2Fm&opc=sub2 |access-date=2021-09-24 |archivedate=2008-12-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081212220905/http://www.tesla-museum.org/meni_sl/nt.php?link=muzej%2Fm&opc=sub2 |deadurl=yes }}</ref> Još jedan od većih beogradskih muzeja je [[Vukov i Dositejev muzej|Muzej Vuka i Dositeja]], koji sadrži eksponate koji govore o životu, delu i zaveštanju [[Vuk Stefanović Karadžić|Vuka Stefanovića Karadžića]] i [[Dositej Obradović|Dositeja Obradovića]], reformatora srpskog književnog jezika iz [[19. vijek|19. veka]] koji su takođe ujedno i bili prvi ministri srpskog obrazovanja.<ref>{{Cite web |title=Grad Beograd - Muzeji 1 |url=http://www.beograd.org.rs/cms/view.php?id=1049 |access-date=2011-01-09 |archive-date=2011-10-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111004002152/http://www.beograd.org.rs/cms/view.php?id=1049 }}</ref> U Beogradu takođe postoji i [[Muzej afričke umetnosti (Beograd)|Muzej afričke umetnosti]], osnovan u vreme socijalističke solidarnosti sa nerazvijenim nacijama [[Treći svijet|Trećeg sveta]]. === Obrazovanje === Beograd ima dva državna [[univerzitet]]a i više privatnih institucija za više i visoko obrazovanje. [[Univerzitet u Beogradu|Beogradski univerzitet]] vodi poreklo od [[Velika škola|Velike škole]], osnovane [[1808]].<ref>{{Cite web |title=Univerzitet u Beogradu — Pravni fakultet (Istorijat) |url=http://www.ius.bg.ac.rs/istorijat/ |access-date=2011-01-09 |archive-date=2009-02-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090212100619/http://www.ius.bg.ac.rs/istorijat/ |dead-url=yes }}</ref> Prvi srpski univerzitet formalno je osnovan 27. februara 1905. Više od 70.000 studenata studira na Beogradskom univerzitetu.<ref>{{Cite web |title=Univerzitet u Beogradu - Broj studenata |url=http://www.bg.ac.yu/pdf/ukupno.pdf |access-date=2011-01-09 |archivedate=2007-06-06 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070606220141/http://www.bg.ac.yu/pdf/ukupno.pdf |deadurl=yes }}</ref> Dana [[21. 5.|21. maja]] [[1973]]. godine, umetničke akademije prerasle su u fakultete umetnosti, a Umetnička akademija postala je [[Univerzitet umetnosti u Beogradu|Univerzitet umetnosti]], drugi samostalni beogradski univerzitet<ref>{{Cite web |title=Zvanični sajt Univerziteta umetnosti u Beogradu. Istorijat |url=http://www.arts.bg.ac.rs/rektorat/uu/?id=istorijatuu |access-date=2011-01-09 |archive-date=2011-11-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111104084557/http://www.arts.bg.ac.rs/rektorat/uu/?id=istorijatuu |dead-url=yes }}</ref>. U Beogradu postoji 195 osnovnih i 85 srednjih škola. Od osnovnih, postoji 162 redovnih, 14 specijalnih, 15 umetničkih i 4 škole za osnovno obrazovanje odraslih. Srednjoškolski sistem obuhvata 51 stručnu, 21 gimnaziju, 8 umetničkih i 5 specijalnih škola. 230.000 upisanih učenika uči 22.000 zaposlenih u preko 500 zgrada koji pokrivaju oko 1.100.000 kvadratnih metara.<ref>{{Cite web |title=Grad Beograd - Obrazovanje i nauka |url=http://www.beograd.org.rs/cms/view.php?id=201008 |access-date=2011-01-09 |archive-date=2011-10-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111004005743/http://www.beograd.org.rs/cms/view.php?id=201008 }}</ref> === Noćni život === [[Datoteka:Beogradjanka01.JPG|d|thumb|250px|Beograđanka]] Beograd ima reputaciju prestonice koja nudi svakodnevni, živopisan noćni život, sa mnoštvom klubova otvorenih do svitanja širom grada. Najprepoznatljiviji su klubovi smešteni u splavovima duž obala Save i Dunava.<ref>"[http://observer.guardian.co.uk/travel/story/0,6903,1015399,00.html ''The Observer'': "Why I love battered Belgrade" {{en}}]</ref><ref>[http://travel2.nytimes.com/2005/10/16/travel/16belgrade.html?ei=5070&en=7609599255a87c01&ex=1161662400&adxnnl=1&adxnnlx=1161525814-hyzmwSBEex5SGL+lJDVm2w Beograd rastura]: [[The New York Times|Njujork Tajms]] {{en}}</ref><ref>[http://www.dw-world.de/dw/article/0,2144,2129528,00.html Beogradski noćni život leži na Dunavu]: Deutsche Welle {{de}}</ref> Vikend-posetioci, posebno oni iz [[Bosna i Hercegovina|Bosne i Hercegovine]], [[Hrvatska|Hrvatske]] i [[Slovenija|Slovenije]], smatraju Beograd većom metropolom od svojih prestonica zbog prijateljske atmosfere, sjajnih klubova i barova, jeftinog pića, nepostojanja jezičke barijere, kao i liberalne regulative vezane za noćni život.<ref name="slovenci">[http://www.b92.net/srbija2020/info.php?yyyy=2006&mm=03&nav_category=182&nav_id=192870&fs=1 B92: Slovenci dolaze u „grad koji ne spava“]{{Dead link|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name="hrvati">[http://www.vecernji-list.hr/newsroom/news/international/453911/print.do;jsessionid=889A73725B957E5D93A2063D490A6E5F.2 Večernji list: U Beograd na vikend-zabavu]{{Dead link|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Poznata mesta za ljubitelje alternativne muzike, odnosno kulture koja ne potpada pod [[srednja struja|mejnstrim]], poznati su i afirmisani klubovi kao što su [[Akademija (klub)|Akademija]] (Klub studenata na [[Fakultet likovnih umetnosti|FLU]]), smeštena u podrumu Fakulteta likovnih umetnosti i [[Klub studenata tehnike|KST]] ([[Klub studenata tehnike]]), smešten u podrumu zgrade Tehničkih fakulteta.<ref>{{Cite web |title=Klub Akademija — O Akademiji |url=http://www.akademija.net/remote/?call=2&lg=1 |access-date=2011-01-09 |archivedate=2008-08-02 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080802235217/http://www.akademija.net/remote/?call=2&lg=1 |deadurl=yes }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.kst.org.rs/ |title=Klub studenata tehnike — O nama |access-date=2011-01-09 |archive-date=2015-05-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150507060601/http://www.kst.org.rs/ |url-status=dead }}</ref> Jedno od najpoznatijih mesta za alternativne kulturne događaje u gradu je [[Studentski kulturni centar|SKC]] (Studentski kulturni centar), koji se nalazi preko puta [[Beograđanka|Beograđanke]], jedne od najznamenitijih građevina Beograda. Koncerti brojnih domaćih i poznatih stranih grupa se često održavaju u SKC-u, kao i umetničke izložbe i javne debate i diskusije.<ref>{{Cite web |title=SKC — Informacije |url=http://www.skc.org.yu/info.php?lang=1 |access-date=2011-01-09 |archivedate=2008-12-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081216153320/http://www.skc.org.yu/info.php?lang=1 |deadurl=yes }}</ref> Oni koji su naklonjeni tradicionalnijem srpskom noćnom životu, a ljubitelji su [[starogradska muzika|starogradske muzike]], tipične za severne krajeve Srbije, mogu da se odluče za veče u [[Skadarlija|Skadarliji]], staroj boemskoj četvrti grada gde su se okupljali pesnici i umetnici krajem 19. i početkom [[20. vijek|20. veka]]. U Skadarskoj ulici i okolini nalaze se neki od najboljih i najstarijih beogradskih restorana.<ref>[http://www.tob.co.yu/index.php?option=com_content&task=view&id=36&Itemid=139 Turistička organizacija Beograda — Skadarlija]{{Dead link|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Na jednom kraju četvrti nalazi se nekadašnja najstarija beogradska pivara, osnovana u prvoj polovini [[19. vijek|19. veka]].<ref>{{Cite web |title=BiP - Istorijat |url=http://www.bip.co.rs/istorija.htm |access-date=2011-01-09 |archivedate=2010-01-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100107193011/http://www.bip.co.rs/istorija.htm |deadurl=yes }}</ref> Beograd je početkom osamdesetih godina 20. veka počeo da organizuje noćni život na rekama i to na splavovima koji su koncipirani kao kafane a kasnije i noćni klubovi. Jedan od prvih splavova koji je osnovan je splav Hua Hua početkom osamdesetih godina. Danas Beograd ima više od 200 splavova-klubova medju kojima su specifični Splav Hot Mess sa bazenom, Splav Play sa pokretnim krovom kao i mnogi drugi. Splavovi su su uglavnom odredjeni vrstom muzike koja može biti narodna, zabavna, strana i starogradska. Pregled programa na splavovima može se naći na nekoliko sajtova koji se bave beogradskim noćnim životom. === Sport === [[Datoteka:Belgrade Arena south-east.jpg|thumb|270px|[[Beogradska arena]]]] U Beogradu postoji oko hiljadu sportskih objekata, od kojih mnogi svojim kapacitetom zadovoljavaju potrebe velikih i gotovo svih vrsta sportskih događaja.<ref>{{Cite web |title=Grad Beograd - Sport i rekreacija |url=http://www.beograd.org.rs/cms/view.php?id=1506 |access-date=2011-01-09 |archive-date=2011-10-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111004002633/http://www.beograd.org.rs/cms/view.php?id=1506 }}</ref> Beograd je bio domaćin mnogim bitnim sportskim događajima u bliskoj prošlosti, kao što su [[Eurobasket 2005|Evropsko prvenstvo u košarci 2005.]]<ref>{{Cite web |title=www.ep2005.co.yu Zvanična prezentacija EP u košarci 2005. |url=http://www.ep2005.co.yu/ |access-date=2011-01-09 |archive-date=2005-08-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20050817184550/http://www.ep2005.co.yu/ |dead-url=yes }}</ref>, [[Evropsko prvenstvo u odbojci 2005.]], [[Svetsko prvenstvo u vaterpolu 2005.]] i [[Evropski olimpijski festival mladih]] 2007. Beograd će biti grad domaćin [[Univerzijada|Letnje univerzijade 2009.]] godine<ref>{{Cite web |title=FISU - Univerzijada 2009. (Beograd) |url=http://www.fisu.net/site/page_1068.php |access-date=2011-01-09 |archivedate=2008-02-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080209234741/http://www.fisu.net/site/page_1068.php |deadurl=yes }}</ref> Beograd se dva puta neuspešno kandidovao za [[Olimpijske igre#.D0.A1.D0.BF.D0.B8.D1.81.D0.B0.D0.BA .D0.9B.D0.B5.D1.82.D1.9A.D0.B8.D1.85 .D0.BE.D0.BB.D0.B8.D0.BC.D0.BF.D0.B8.D1.98.D1.81.D0.BA.D0.B8.D1.85 .D0.B8.D0.B3.D0.B0.D1.80.D0.B0|Letnje olimpijske igre]] i to za [[Letnje olimpijske igre 1992.|Olimpijadu 1992.]] kada je ispao u trećem krugu glasanja [[Međunarodni olimpijski komitet|Međunarodnog olimpijskog komiteta]] (tada su se igre održale u [[Barcelona|Barseloni]]) i [[Olimpijada 1996|Letnje olimpijske igre 1996.]] kada je grad domaćin bila [[Atlanta]].<ref>{{cite web|url=http://www.okscg.org.yu/s101e.htm|title=Olimpijski komitet Srbije - Istorija|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090110110205/http://www.okscg.org.yu/s101e.htm|archivedate=2009-01-10|access-date=2011-01-09|deadurl=no}}</ref><ref>[http://www.olympic.org/uk/games/past/index_uk.asp?OLGT=1&OLGY=1996 Zvanična prezentacija olimpijskog pokreta (Atlanta 1996)]</ref> Beograd je dom i dva najveća i najuspešnija sportska društva u Srbiji, [[Sportsko društvo Partizan|Partizana]] i [[SD Crvena zvezda|Crvene zvezde]]. Dva najveća fudbalska stadiona u Beogradu su [[Stadion Crvena zvezda|Marakana]] (stadion „Crvene zvezde“) i [[Stadion Partizana|Stadion JNA]] (stadion „Partizana“).<ref>{{Cite web |title=Grad Beograd - Sport i rekreacija (Stadioni) |url=http://www.beograd.org.rs/cms/view.php?id=1752 |access-date=2011-01-09 |archive-date=2011-10-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111004001627/http://www.beograd.org.rs/cms/view.php?id=1752 }}</ref> [[Beogradska arena]] se koristi za košarkaške i odbojkaške utakmice, zajedno sa [[Hala Pionir|halom Pionir]].<ref>{{Cite web |title=Grad Beograd - Sport i rekreacija (Sportski centri i hale) |url=http://www.beograd.org.rs/cms/view.php?id=1756 |access-date=2011-01-09 |archive-date=2011-10-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111004001438/http://www.beograd.org.rs/cms/view.php?id=1756 }}</ref><ref>{{Cite web |title=Tašmajdan - Hala Pionir |url=http://www.tasmajdan.co.rs/hala_pionir_aktivnosti.htm |access-date=2011-01-09 |archive-date=2009-02-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090212182205/http://www.tasmajdan.co.rs/hala_pionir_aktivnosti.htm |dead-url=yes }}</ref>, dok se [[Sportski centar "Tašmajdan"]] koristi za [[vaterpolo]] utakmice. [[Ada Ciganlija]] je bivše ostrvo na reci [[Sava (razvrstavanje)|Savi]], i najveći beogradski sportsko-rekreativni kompleks. Nakon njegovog povezivanja s obalom, napravljeno je veštačko jezero. Jedna je od najpoznatijih destinacija za Beograđane tokom vrelog leta. Ada Ciganlija ima 7 kilometara dugu plažu i objekte za razne sportove uključujući [[golf]], [[ragbi]], [[fudbal]], [[košarka|košarku]], [[odbojka|odbojku]], [[bejzbol]] i [[tenis]].<ref>{{cite web|url=http://www.adaciganlija.co.yu/sport_tereni.htm|title=Ada Ciganlija - Sportski tereni|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070425214616/http://www.adaciganlija.co.yu/sport_tereni.htm|archivedate=2007-04-25|access-date=2011-01-09|deadurl=yes}}</ref> Ekstremni sportovi su takođe dostupni, kao što su [[Bungee skokovi|bandži džamping]], [[skijanje na vodi]] i [[pejntbal]]<ref>[http://www.tob.co.yu/index.php?option=com_content&task=view&id=167&Itemid=281 Turistička organizacija Beograda - Ada Ciganlija]{{Dead link|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Na ostrvu se nalaze i staze za vožnju bicikla, šetnju i džogiranje.<ref>{{cite web|url=http://www.adaciganlija.co.yu/o_adi.htm|title=Ada Ciganlija - O Adi|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070520164006/http://www.adaciganlija.co.yu/o_adi.htm|archivedate=2007-05-20|access-date=2011-01-09|deadurl=yes}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.adaciganlija.co.yu/s_tereni/kupaliste.htm|title=Ada Ciganlija - Kupalište|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070520164310/http://www.adaciganlija.co.yu/s_tereni/kupaliste.htm|archivedate=2007-05-20|access-date=2011-01-09|deadurl=yes}}</ref> === Turizam === [[Datoteka:Beograd SaTKC.jpg|thumb|230px|d|Pogled na centar grada]] Od [[2000]], uporedo sa obnavljanjem diplomatskih odnosa Srbije sa [[Zapadna Evropa|zapadnom Evropom]] i [[Sjedinjene Američke Države|Amerikom]], u Beogradu se primećuje povratak stranih turista odsutnih još od [[raspad SFRJ|ratova]] iz [[1990-e|devedesetih]] godina. [[Datoteka:Sava river in Belgrade, view from Kalemegdan fortress.jpg|thumb|left|thumb|250px|Reka Sava, pogled sa [[Kalemegdan]]a]] [[Datoteka:Avalski toranj.jpg|thumb|left|200px|Avalski toranj, 205 metara]] Istorijski delovi i zgrade Beograda su najveće gradske turističke atrakcije. One uključuju [[Skadarlija|Skadarliju]], [[Narodni muzej (Beograd)|Narodni muzej]], obližnje [[Narodno pozorište u Beogradu|Narodno pozorište]], [[Zemun]], [[Trg Nikole Pašića]], [[Milošev konak]], [[Konak kneginje Ljubice]], [[Terazije (ulica u Beogradu)|Terazije]], [[Studentski trg]], [[Kalemegdan]], [[Knez Mihailova|Knez Mihailovu]] ulicu, [[Narodna skupština Republike Srbije|Dom Narodne skupštine]], [[Hram Svetog Save]] i [[Stari dvor]]. Pored ovoga, postoje mnogi parkovi, spomenici, muzeji, kafići, restorani i prodavnice i to sa obe strane reke [[Sava|Save]]. Mauzolej [[Josip Broz Tito|Josipa Broza Tita]], nazvan [[Kuća cveća]], parkovi, [[Ada Ciganlija]], [[Topčider]] i [[Košutnjak]] koji se nalaze u blizini su takođe popularni, posebno posetiocima iz [[Jugoslavija|bivše Jugoslavije]]. U poslednje vreme broj mladih posetilaca se veoma uvećao, naročito onih iz [[Hrvatska|Hrvatske]], [[Slovenija|Slovenije]] i [[Bosna i Hercegovina|Bosne i Hercegovine]] koji uživaju u noćnom životu grada.<ref name="slovenci"/><ref name="hrvati"/> === Mediji === Beograd je najznačajniji medijski centar u Srbiji. U Beogradu je sedište [[Radio-televizija Srbije|Radio televizije Srbije - RTS]], javnog medijskog servisa, koji ima dva TV programa, pet radio programa<ref>{{Cite web |title=RTS: Samo RTS može da bude javni servis |url=http://www.rts.co.yu/jedna_vest.asp?belong=&IDNews=125391 |access-date=2011-01-09 |archivedate=2009-01-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090124175838/http://www.rts.co.yu/jedna_vest.asp?belong=&IDNews=125391 |deadurl=yes }}</ref> i muzičku izdavačku kuću [[Produkcija gramofonskih ploča Radio televizije Beograd|PGP RTS]].<ref>[http://www.pgp-rts.co.rs/info/index.html PGP - RTS (Priča o nama] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090113043057/http://www.pgp-rts.co.rs/info/index.html |date=2009-01-13 }})</ref> Najpopularnija komercijalna medijska organizacija je [[RTV Pink]], srpski multinacionalni medij, poznat po svojim popularnim zabavnim programima, za koje neki smatraju da su senzacionalistički i da su niskokvalitetni.<ref>{{Cite web |title=Paradoks Pinka |url=http://www.cjr.org/issues/2005/1/manasek-paradox.asp |access-date=2011-01-09 |archive-date=2007-09-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070930033327/http://www.cjr.org/issues/2005/1/manasek-paradox.asp }}</ref> Veoma popularna komercijalna medijska organizacija je i [[B92]], koja ima svoju [[TV B92|televizijsku]] i [[Radio B92|radio stanicu]], izdavačku delatnost i jedan od najposećenijih Internet sajtova u Srbiji.<ref>[http://www.b92.net/info/vesti/index.php?yyyy=2006&mm=09&dd=01&nav_category=15&nav_id=210237&fs=1 B92 na 8.598. mestu u svetu]</ref> Ostale televizijske stanice u Beogradu su [[Prva srpska televizija]], [[Happy TV]], [[TV Avala]], [[TV Nova]], [[Studio B]] i [[TV Enter]], a postoje i mnogi specijalizovani kanali kao što su [[SOS (TV)|SOS]], [[SPORT network (TV)|SPORT network]] (sport), [[Infobiro]], [[Sky Plus]], [[Metropolis (TV)|Metropolis]] (muzika), [[Art TV]] (umetnost), [[Sinemanija]] (filmovi) i [[Ultra TV]] (dečiji programi). Najpoznatije radio stanice u Beogradu su: [[Radio Beograd 202]], [[Radio B92]], [[Radio Indeks]], [[Radio Novosti]], [[Radio Nostalgija]], [[Radio Pingvin]], [[Radio Top FM]], [[Radio S]] i [[Studio B|Radio Studio B]]. Dnevne novine sa sedištem u Beogradu su: [[Politika (novine)|Politika]], [[Večernje novosti]], [[Blic (novine)|Blic]], [[Glas javnosti]], [[Sport (dnevni list)|Sport]], [[Sportski žurnal]], [[Borba (novine)|Borba]], [[Danas (novine)|Danas]], [[Kurir (novine)|Kurir]], [[Pres (novine)|Pres]], [[Alo (novine)|Alo]], [[Informer (novine)|Informer]], [[Pečat (novine)|Pečat]], [[Pravda (novine)|Pravda]], [[Naše Novine (novine)|Naše Novine]], [[Sutra (novine)|Sutra]] i [[Telegraf (novine)|Telegraf]]. Besplatne dnevne novine [[besplatne novine|24 sata]] su osnovane u [[jesen]] [[2006]]. godine. Najznačajniji nedeljni listovi su: [[NIN]], [[Vreme (nedeljnik)|Vreme]], [[Standard (nedeljnik)|Standard]], [[Novi Standard]], [[Novi Magazin]], [[Akter]], [[Evropa (nedeljnik)|Evropa]] i [[Ilustrovana Politika]]. Takođe, u Beogradu radi i nekoliko novinskih agencija: [[Tanjug]], [[FoNet]], [[Novinska agencija Beta|Beta]] i [[Tiker]]. Žuta štampa i mesečni časopisi su : [[Svet Plus]], [[Scandal]], [[CKM]], [[Lepota i Zdravlje]], [[Joy]], [[Top Zdravlje]], [[Žena i Zdravlje]], [[Gloria]], [[Story (časopis)|Story]], [[Politikin zabavnik|Politikin Zabavnik]], [[Bazar (časopis)|Bazar]], [[Ona Magazin]], [[Nacionalna revija]], i [[Hello Magazin]]. Internet stranice [[Net Kafa]], [[Opera17]], [[Belgradelive]] i [[Grid 3]]. === Arhitektura === [[Datoteka:ParlamentBelgrad.jpg|thumb|250px|d|[[Narodna skupština Republike Srbije|Skupština Srbije]], s desne strane sedište [[JP PTT saobraćaja „Srbija”|PTTa]] Srbije — Glavna pošta]] U različitim delovima grada [[arhitektura]] varira od tipično centralnoevropskog stila ([[Zemun]]), preko izvesnog broja zgrada u turskom stilu lociranih u starim delovima grada, do najmodernije arhitekture [[Novi Beograd|Novog Beograda]]. Arhitektura [[19. vijek|19. veka]] je dosta uticala na arhitektonske trendove u [[Srbija|Srbiji]], pa i u Beogradu. Naročito je vidljiv uticaj [[austro-Ugarska|austrougarske]] arhitekture [[19. vijek|19. veka]]. Pod [[komunizam|komunizmom]], većina kuća je građena brzo i jeftino, što je dovelo do [[brutalizam|brutalističke arhitekture]] blokova Novog Beograda podignutih u prvim decenijama nakon [[Drugi svjetski rat|Drugog svetskog rata]]. == Saobraćaj == [[Datoteka:Trolejbus Beograd Studentski trg.jpg|thumb|Trolejbus u saobraćaju]] U celini gledano, saobraćaj u Beogradu je konfuzan. Beograd ima samo jedan autoput u pravcu istok zapad (koji preko mosta Gazela povezuje Novi Beograd sa starim delom grada) dok nema ni jednu brzu saobraćajnicu u pravcu sever-jug. Postojeći mostovi su nedovoljni i sa malom propusnom moći (posebno [[Savski most (Beograd)|stari most na Savi]]). Beogradski javni prevoz je zasnovan na [[autobus]]kom (135 gradskih i 293 prigradske linije), [[tramvaj]]skom (12 linija) i [[trolejbus]]kom (8 linija) i [[minibus]] (9 linija) saobraćaju.<ref>{{Cite web |title=GSP "Beograd" - Statistika |url=http://www.gsp.co.rs/statistika1.htm |access-date=2011-01-09 |archivedate=2009-02-21 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090221201423/http://www.gsp.co.rs/statistika1.htm |deadurl=yes }}</ref> Gradski autobuski, tramvajski i trolejbuski saobraćaj obavlja Gradsko saobraćajno preduzeće i "Lasta". Na pojedinim linijama saobraćaju i privatni prevoznici. [[Beogradska prigradska naselja]] povezana su auto prevoznikom „Lasta“ i privatnim autoprevoznicima "Banbus" i "Transprodukt". Beograd takođe ima i liniju gradske železnice [[BG voz|BG Voz]] kojom upravljaju JP [[Železnice Srbije]].<ref>{{Cite web |title=Železnice Srbije - Beovoz |url=http://www.yurail.co.yu/mreza_beovoz.htm |access-date=2011-01-09 |archivedate=2008-10-13 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081013233854/http://www.yurail.co.yu/mreza_beovoz.htm |deadurl=yes }}</ref> [[Beogradski metro]], koji se planira još od [[1950]], predviđao je u prvoj fazi dve linije i u perspektivi mrežu od devet linija gradskog i regionalnog metroa, ali nije se nikada počelo sa izgradnjom. Od 2003, predviđen je [[Beogradski laki metro|laki šinski sistem]] koji je trebalo da bude izgrađen do [[2008]];<ref>{{Cite web |title=BELAM — Direkcija za izgradnju lakog metroa |url=http://www.beoland.com/lrt/lakimetro.asp |access-date=2011-01-09 |archive-date=2006-07-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060705011540/http://www.beoland.com/lrt/lakimetro.asp |dead-url=yes }}</ref> njegova izgradnja takođe nije otpočela. Gradska glavna železnička stranica povezuje Beograd sa ostalim evropskim prestonicama, kao i sa mnogo drugih gradova u Srbiji, a u izgradnji je stanica Prokop koja će u budućnosti preuzeti ulogu glavnog čvorišta. Na žalost, stanica Prokop dosta je udaljena od glavne autobuske stanice, što će u budućnosti otežavati putnički saobraćaj. Magistralni i [[autoput]]evi su povezani sa [[Novi Sad|Novim Sadom]] i [[Subotica|Suboticom]] na severu, [[Niš]]om na jugu, i [[Zagreb]]om, glavnim gradom [[Hrvatska|Hrvatske]] na zapadu, i omogućuju lak prilaz [[automobil]]om većim gradovima u regionu. Beogradski [[Aerodrom Nikola Tesla Beograd|aerodrom „Nikola Tesla“]], međunarodnog karaktera, nalazi se u blizini [[Surčin]]a na 18 kilometara od Beograda. Na aerodromu se nalazi 18 kancelarija stranih aviokompanija i nekoliko rentakar kompanija. Broj putnika od 2000. do 2004. dostigao je broj od 2 miliona. Nažalost, aerodrom nije povezan lakim železničkim saobraćajem sa centrom grada i na aerodromu ne postoji ni jedan hotel. Između centra grada i aerodroma saobraćaju autobuske linije 72, i ekspres linija A1. Taksi saobraćaj je neregularan.<ref>[http://www.danas.co.yu/20050520/ekonomija1.html Danas - Regionalni centar putničkog i kargo saobraćaja] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071011210935/http://danas.co.yu/20050520/ekonomija1.html |date=2007-10-11 }}, 20. maj 2005</ref> [[Sportski aerodrom]] „13. maj“ nalazi se na levoj strani autoputa Beograd - Novi Sad, gledano iz pravca Beograda, paralelno sa prugom, 500 metara pre skretanja za Batajnicu. Pošto se grad nalazi na ušću dve glavne reke, [[Dunav]]a i [[Sava|Save]], Beograd ima nekoliko [[most]]ova — [[Brankov most]], [[Savski most (Beograd)|Stari savski most]], [[Gazela (most)|Gazela]] i [[Gazela (most)|Most na Adi]] i sva četiri povezuju centar grada sa [[Novi Beograd|Novim Beogradom]]. Beograd sa Banatom povezuju [[Pančevački most]] i [[Pupinov most]]. [[Luka Beograd]] se nalazi na Dunavu i namenjena je prvenstveno prometu roba, dok je pristanište na Savi namenjeno turističkim brodovima.<ref>{{Cite web |title=Luka „Beograd“ - Istorijat i položaj |url=http://www.port-bgd.co.yu/sr/istorijat.htm |access-date=2011-01-09 |archivedate=2007-01-02 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070102120931/http://www.port-bgd.co.yu/sr/istorijat.htm |deadurl=yes }}</ref> == Znamenitosti == [[Datoteka:BG landmarks-sr.svg|thumb|desno|350px|Visine nekih beogradskih znamenitosti]] Među stranim i domaćim turistima najpoznatije znamenitosti Beograda su: * [[Avala]] (izletište), ** [[Avalski toranj]] * [[Kalemegdan]] ** [[Beogradska tvrđava]] ** [[Stambol kapija (Beograd)|Stambol kapija]] ** [[Pobednik (spomenik)]] * [[Stari dvor]] * [[Beograđanka]] * [[Sava centar]] * [[Kuća cveća]] (mauzolej [[Josip Broz Tito|Josipa Broza Tita]]) * [[Vinča – Belo brdo]] * [[Skadarlija]] == Zanimljivosti o Beogradu == === Imena kroz istoriju === {{wiktionary|Beograd}} {| border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" style="margin: 10px 0 10px 25px; background: #f9f9f9; border: 1px #AAA solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%; float: center;" |- ! style="background: #efefef; border-bottom: 2px solid gray;" | ime ! style="background: #efefef; border-bottom: 2px solid gray;" | objašnjenje |- | Singidūn(on) | keltsko ime grada |- | Singidūnum | romanizovano keltsko ime |- | Beograd, Beograd | slovensko ime; prvi put se javlja 878. u pismu pape Jovana VIII caru Borisu bugarskom |- | Biograd na Dunavu | naziv u Crnoj Gori i Dalmaciji |- | Alba Graeca | latinizirano ime grada |- | Alba Bulgarica | latinizirano ime grada tokom bugarske vladavine |- | Fehérvár | [[Mađarski jezik|mađarsko]] ime |- | Weißenburg | [[Nemački jezik|nemačko]] ime |- | Castelbianco | [[Italijanski jezik|italijansko]] ime |- | Nandoralba | u [[srednji vijek|srednjovekovnoj]] Mađarskoj do [[14. vijek|14. veka]] |- | Nándorfehérvár | u srednjovekovnoj Mađarskoj |- | Landorfehérvár | u srednjovekovnoj Mađarskoj |- | Veligradon | [[Bizantsko Carstvo|vizantijsko]] ime |- | Veligradi, Βελιγράδι | [[Grčki jezik|grčko]] ime |- | Dar Ul Jihad | [[otomansko Carstvo|osmanlijsko]] ime, znači ''Kuća rata'' |- | Belgrat | [[Turski jezik|tursko]] ime |- | Prinz Eugen Stadt | [[nacionalsocijalizam|nacističko]] ime |- |Belgrad | ruski, bugarski, makedonski naziv. |} === Pobratimljeni gradovi i međunarodna saradnja === Beograd je pobratimljen sa sledećim gradovima:<ref>{{Cite web |title=Grad Beograd - Međunarodna saradnja |url=http://www.beograd.org.rs/cms/view.php?id=1225693 |access-date=2011-01-09 |archive-date=2014-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140406204931/http://www.beograd.org.rs/cms/view.php?id=1225693 }}</ref> * {{flagicon|Ujedinjeno Kraljevstvo}} [[Koventri]], [[Ujedinjeno Kraljevstvo]] — grad blizanac od 1957. * {{Flagicon|SAD}} [[Chicago|Čikago]], [[Illinois|Ilinois]] u [[Sjedinjene Američke Države|SAD]] — grad pobratim od juna 2005. * {{Flagicon|Grčka}} [[Krf]], [[Grčka]], — grad pobratim od februara 2010. * {{flagicon|Slovenija}} [[Ljubljana]], [[Slovenija]] — grad pobratim od novembra 2010. * {{Flagicon|Kina}} [[Šangaj]], [[Kina]] — grad pobratim od maja 2018.</small> Ostale forme saradnje i gradskog prijateljstva slične bratimljenju: * {{flagicon|Grčka}} [[Atena|Atina]], [[Grčka]] — Sporazum o prijateljstvu i saradnji, novembar 1966. * {{flagicon|Mađarska}} [[Budimpešta]], [[Mađarska]] — Sporazum o prijateljskoj saradnji, decembar 1970. * {{flagicon|Italija}} [[Rim]], [[Italija]] — Sporazum o prijateljstvu i saradnji, oktobar 1971. * {{flagicon|Nemačka}} [[Berlin]], [[Nemačka]] — Sporazum o prijateljstvu i saradnji, novembar 1978. * {{flagicon|Kina}} [[Peking]], [[Narodna Republika Kina|Kina]] — Sporazum o saradnji, oktobar 1980. * {{flagicon|Alžir}} [[Alžir (grad)|Alžir]], [[Alžir]] — Deklaracija o zajedničkim interesima, februar 1981. * {{flagicon|Izrael}} [[Tel Aviv]], [[Izrael]] — sporazum o saradnji, maj 1990. * {{flagicon|Rumunija}} [[Bukurešt]], [[Rumunija]] — Protokol o saradnji, septembar 1999. * {{flagicon|Ukrajina}} [[Kijev]], [[Ukrajina]] — Sporazum o saradnji, maj 2002. * {{flagicon|Hrvatska}} [[Zagreb]], [[Hrvatska]] — Pismo o namerama, oktobar 2003. <small> (potpisan zajedno sa Ljubljanom)</small> * {{Flagicon|Bosna i Hercegovina}}[[Banja Luka]], [[Bosna i Hercegovina]] — Sporazum o saradnji, 2005. * {{flagicon|Kina}} [[Šendžen]], [[Kina]] — Memorandum o razumevanju, jul 2009. * {{flagicon|Crna Gora}} [[Podgorica]], [[Crna Gora]] — Protokol o saradnji, jul 2010. * {{flagicon|Severna Makedonija}} [[Skoplje]] [[Severna Makedonija]] — Sporazum o saradnji, mart 2012. * {{flagicon|Belorusija}} [[Minsk]], [[Belorusija]] — Sporazum o saradnji, jun 2014. * {{flagicon|Švajcarska}} [[Bern]], [[Švajcarska]] — Memorandum o razumevanju, februar 2016. * {{flagicon|Iran}} [[Teheran]], [[Iran]] — Memorandum o razumevanju, septembar 2016. * {{flagicon|Kazahstan}} [[Astana]], [[Kazahstan]] — Protokol o namerama, novembar 2016. * {{flagicon|Južna Koreja}} [[Seul]], [[Južna Koreja]] — Memorandum o razumevanju, avgust 2017. * {{flagicon|Maroko}} [[Rabat]], [[Maroko]] — Sporazum o partnerstvu i saradnji, septembar 2017. * {{flagicon|Bosna i Hercegovina}} [[Sarajevo]], [[Bosna i Hercegovina]] — Memorandum o saradnji, novembar 2017. * {{flagicon|Austrija}} [[Beč]], [[Austrija]] — Sporazum o saradnji, oktobar 2019. === Nagrade === Grad Beograd je primio razne domaće i međunarodne ordene i priznanja, uključujući [[Medalja časti|Medalju časti]], [[Ratni krst]], [[Karađorđeva zvezda|Karađorđevu zvezdu sa mačevima]], i [[Orden narodnog heroja|Orden narodnog heroja Jugoslavije]]<ref>{{Cite web |title=Grad Beograd - Činjenice o Beogradu (primljene nagrade) |url=http://www.beograd.org.rs/cms/view.php?id=201227 |access-date=2011-01-09 |archive-date=2014-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140406204700/http://www.beograd.org.rs/cms/view.php?id=201227 }}</ref>. Dana [[13. 3.|13. marta]] [[2006]]. časopis „[[Fajnenšl tajms|Fajnenšel tajms]]“ iz [[London]]a nagradio je Beograd titulom „Grad budućnosti Južne Evrope“.<ref>{{Cite web |title=Beograd - Grad budućnosti u Južnoj Evropi |url=http://www.beograd.org.rs/cms/view.php?id=1223834 |access-date=2011-01-09 |archive-date=2009-02-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090212005607/http://www.beograd.org.rs/cms/view.php?id=1223834 }}</ref> === Beograd u video igrama === Beograd se pojavljuje i u popularnoj računarskoj video igri ''[[Battlefield 2142.]]'' koju pravi [[EA Games]]. Teren na kome se igra je mapa Beograda i predstavlja [[Evropska unija|Evropsku uniju]] koja se bori protiv pan-azijskih jedinica nakon velikog futurističkog [[Ledeno doba|ledenog doba]]. U igri ''Half-Life 2'', zgrada Narodne skupštine Republike Srbije je adaptirana u grad Siti 17 u kojem se odigrava radnja ove igre. Zgrada se u igri zove Overvoč neksus. Takođe, spomenik Knezu Mihailu Obrenoviću se pojavljuje u istoj igri. == Reference == {{reflist|2}} == Dodatna literatura == * {{Cite book |last=Pavić |first=Milorad |authorlink=Milorad Pavić |date=1990 |title=Kratka istorija Beograda |publisher=Prosveta |location= |isbn=9788607005390|pages=|ref = }} * {{Cite book |last=Tešanović |first=Jasmina |authorlink=Jasmina Tešanović |date=2000 |title=Dnevnik političkog idiota: Normalan život u Beogradu |url=https://archive.org/details/diaryofpolitical00tesa_0 |publisher=Cleis Press |location= |isbn=1573441147|pages=|ref = }} * {{en}} {{Cite book |last=Levinsohn |first=Florence |authorlink= |date=1995 |title= Belgrade |publisher= Ivan R. Dee |location= |isbn=1566630614|pages=|ref =}} * {{en}} {{Cite book |last=Paton |first=Andrew Archibald |authorlink= |date=1845 |title=Servia, the youngest member of the European family: or, A residence in Belgrade, and travels in the highlands and woodlands of the interior, during the years 1843 and 1844 |url=https://archive.org/details/serviayoungestm01patogoog|publisher=Longman, Brown, Green and Longmans |location= |isbn=|pages=|ref =}} * {{en}} {{Cite book |last=Norris |first=David A. |authorlink= |date=2009 |title=Belgrade. A Cultural History |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |isbn=9780195376081|pages=255|ref = }} == Vanjske veze == {{Drugi projekti | commons = Belgrade | wikispecies = | wiktionary = Beograd }}[http://www.beograd.rs Zvanični sajt grada Beograda]{{Gradovi u Srbiji}} {{Glavni gradovi evropskih država}} {{Gradovi-heroji SFRJ}} {{Istorijske prestonice Srbije}} [[Kategorija:Prestonice Srbije]] [[Kategorija:Beograd| ]] [[Kategorija:Gradovi u Srbiji]] [[Kategorija:Glavni gradovi u Evropi]] 6ldh3wem2gf49izhlsm387nintiq3ij 0 3851 42579563 42503621 2026-04-09T16:45:11Z Edgar Allan Poe 29250 42579563 wikitext text/x-wiki {{Infobox award | name = Nobelova nagrada za književnost | current_awards = | image = NobelLit.jpg | alt = | caption = Medalja nagrade za književnost<br /><small>(autor: Erik Lindberg)</small> | description = Izvanredni doprinos [[književnost]]i | presenter = [[Švedska akademija]] | country = {{flagcountry|ŠVE}} | year = [[1901]]. | website = [http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/ nobelprize.org/literature] }} '''Nobelova nagrada za književnost''' ([[švedski jezik|šved.]] ''Nobelpriset i litteratu''), kategorija [[Nobelova nagrada|Nobelove nagrade]] koju od 1901. [[Švedska akademija]] dodjeljuje za književnost. Nagrada se dodjeljuje piscu iz bilo koje zemlje koji je, prema riječima [[Alfred Nobel|Alfreda Nobela]], stvorio "na polju književnosti najbolje djelo idealističkih tendencija" ([[švedski jezik|švedski]]: ''den som inom litteraturen har producerat det mest framstående verket i en idealisk riktning'').<ref name='nobelorglit'>{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/ |title=The Nobel Prize in Literature |accessdate = 13. 10. 2007. | work=nobelprize.org}}</ref><ref name='swedishref'>{{cite news | author=John Sutherland | title=Ink and Spit | publisher=The Guardian | url =http://books.guardian.co.uk/review/story/0,,2189673,00.html | work =Guardian Unlimited Books |date = 13. 10. 2007. | pages = | accessdate = 13. 10. 2007. | language = }}</ref> Iako su ponekad, kao izrazito hvalevrijedna, navođena i pojedina djela, termin "djelo" u ovom kontekstu odnosi se na autorov cjelokupni opus. [[Švedska akademija]] odlučuje tko će, ako će uopće netko, dobiti nagradu za pojedinu godinu. Ime dobitnika objavljuje se početkom [[oktobar|listopada]] svake godine.<ref name='swedac'>{{cite web |url=http://www.swedishacademy.org/Templates/Article0.aspx?PageID=f6b62c21-7e52-408c-86f7-7eacd9144a13 |title=The Nobel Prize in Literature |accessdate=13. 10. 2007. |publisher=[[Swedish Academy]] |archivedate=2008-02-01 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080201142107/http://www.swedishacademy.org/Templates/Article0.aspx?PageID=f6b62c21-7e52-408c-86f7-7eacd9144a13 |deadurl=yes }}</ref> Nagrada za književnost jedna je od pet nagrada utemeljenih oporukom Alfreda Nobela iz [[1895]]. godine. Nobelova odluka da naglasi "idealističke tendencije" kao glavni kriterij izbora dobitnika, redovito je dovodio do kritika usmjerenih prema Akademiji. Na švedskom, termin ''idealisk'' označava ili "idealistički" ili "idealni".<ref name='swedishref'/> Početkom [[20. vijek|XX. stoljeća]], komitet je riječi iz oporuke interpretirao odviše doslovno. Iz ovog razloga, neki renomirani autori poput [[James Joyce|Jamesa Joycea]], [[Lav Tolstoj|Lava Tolstoja]], [[Henrik Ibsen|Henrika Ibsena]], [[Anton Pavlovič Čehov|Antona Čehova]], [[Marcel Proust|Marcela Prousta]] i [[Henry James|Henryja Jamesa]], nisu dobili nagradu.<ref name=Espmark>{{Cite news |author=Kjell Espmark |title=The Nobel Prize in Literature |url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/articles/espmark/index.html |work=Nobelprize.org |date = 03. 12. 1999. | accessdate = 14. 08. 2006.}}</ref> Nedavno, ipak, oporuka je interpretirana puno slobodnije. Tako dolazi do toga da je nagrada dodjeljivana i za trajni literarni trud kao i za dokaze konzistentnog idealizma na određenoj razini. Kako se u novije vrijeme taj idealizam odnosi na ljudska prava, nagrada je postala znatno više politizirana nego ranije.<ref name='swedishref'/><ref name=NSmith/> Posljednjih godina, Švedska akademija izložena je sve većim kritikama zbog svog izbora dobitnika. Jedni kritičari ističu kako velik broj uglednih autora nije dobio niti je ikada bio nominiran za Nobela, dok drugi ističu kako jedan broj uglednih dobitnika nagradu nije niti zaslužio. Postojalo je i nekoliko kontroverzi vezanih uz navodne političke interese povezane s procesom nominacije i samog izbora, u konačnici, kandidata.<ref name=NSmith/> Neki, poput Sabaree Mitre, profesorice na [[Sveučilište Jawaharlal Nehru|JNU-u]], smatraju da, iako je Nobelova nagrada značajna i ima tendenciju zasjeniti sve druge nagrade, nije jedini kriterij književne izvrsnosti.<ref>{{cite news|url=http://www.globaltimes.cn/content/737339.shtml|title=Allure of literature prize strong for China|work=Global Times|date = 10. 10. 2012.|accessdate = 10. 10. 2012.}}</ref> == Pozadina == [[Datoteka:Sully-Prudhomme.jpg|thumb|Godine [[1901]]., [[Sully Prudhomme]] (1839–1907), [[Francuska|francuski]] [[poezija|pjesnik]] i [[esej]]ist, postao je prvi dobitnik Nobela za književnost, "zbog svoje pjesničke kompozicije, koja dokazuje idealizam, umjetničku savršenost i rijetku kombinaciju srca i intelekta."]] [[Alfred Nobel]] je u svojoj oporuci naznačio da se njegov novac iskoristi kako bi se ustanovila serija nagrada za one koji daju "najveći doprinost čovječanstvu" na polju [[fizika|fizike]], [[kemija|kemije]], [[mir]]a, [[fiziologija|fiziologije]] ili [[medicina|medicine]] i [[književnost]]i.<ref name="BBCHistory">{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/nobel_alfred.shtml |title=History – Historic Figures: Alfred Nobel (1833–1896) |publisher=BBC |date= |accessdate = 15. 01. 2010.}}</ref><ref name="Britannica6">{{cite web|url=http://www.britannica.com/nobelprize/article-9056008 |title=Guide to Nobel Prize |publisher=Britannica.com |date= |accessdate = 15. 01. 2010.}}</ref> Iako je Nobel za života napisao nekoliko oporuka, ova posljednja je napisana malo više od godinu dana prije smrti te potpisana u Švedsko-norveškom klubu u [[Pariz]]u, [[27. 11.|27. studenog]] [[1895]]. godine.<ref>[[#Sohlman69|Ragnar Sohlman]]: 1983, Page 7</ref><ref>{{Cite news|last = von Euler|first = U.S.|title = The Nobel Foundation and its Role for Modern Day Science|url = http://resources.metapress.com/pdf-preview.axd?code=xu7j67w616m06488&size=largest|format = PDF|publisher = Springer-Verlag|work = Die Naturwissenschaften|date = 6. 6. 1981.|accessdate = 21. 1. 2010.}}</ref> Nobel je 94% svoje imovine, vrijednosti 31,000,000 [[Švedska kruna|švedskih kruna]] (c. US$186,000,000/€135,000,000), ostavio u svrhu utemeljenja navedenih 5 nagrada.<ref name=Nobelwill>[http://nobelprize.org/alfred_nobel/will/index.html "The Will of Alfred Nobel"], ''nobelprize.org''. Retrieved 6 November 2007.</ref> Zbog visoke razine skepse koja je pratila oporuku, [[Norveška|norveški]] ju je [[Storting]] potvrdio tek [[26. 4.|26. travnja]] [[1897]]. godine.<ref name="nobelprize1">{{cite web|url=http://www.nobelprize.org/nobel_organizations/nobelfoundation/history/lemmel/ |title=The Nobel Foundation – History |publisher=Nobelprize.org |date= |accessdate = 12. 10. 2010.}}</ref><ref name="Levinovitz13">[[#Levinovitz69|Agneta Wallin Levinovitz]]: 2001, Page 13</ref> Izvršitelji Nobelove posljednje volje bili su [[Ragnar Sohlman]] i Rudolf Lilljequist, koji su osnovali Nobelovu fundaciju, preuzeli novac i organizirali nagrade. Nedugo nakon odobravanja oporuke, imenovani su članovi Norveškog Nobelovog komiteta, čija je zadaća bila dodjela [[Nobelova nagrada za mir|nagrade za mir]]. Ubrzo su osnovane institucije koje dodjeljuju ostale nagrade: ''[[Karolinska Institutet]]'' ([[7. 6.|7. lipnja]]), [[Švedska akademija]] ([[9. 6.|9. lipnja]]) i [[Kraljevska švedska akademija znanosti]] ([[11. 6.|11. lipnja]]).<ref>{{cite web|url=http://www.infoplease.com/spot/nobel-prize-history.html |title=Nobel Prize History — |publisher=Infoplease.com |date = 13. 10. 1999. |accessdate = 15. 01. 2010.}}</ref><ref>{{cite web|author=Encyclop&aelig;dia Britannica |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/416852/Nobel-Foundation |title=Nobel Foundation (Scandinavian organisation) – Britannica Online Encyclopedia |publisher=Britannica.com |date= |accessdate = 15. 01. 2010.}}</ref> Fundacija je tada usuglasila kriterije prema kojima se nagrade dodjeljuju. Godine [[1900]]., švedski kralj [[Oscar II., švedski kralj|Oscar II.]] objavio je novostvorene [[statut]]e Fundacije.<ref name="Levinovitz13"/><ref name="thelocal1">AFP, [http://www.thelocal.se/14776/20091005/ "Alfred Nobel's last will and testament"], ''[[The Local]]''(5 October 2009): accessed 20 January 2010.</ref><ref name=BritannicaWill>[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/416856/Nobel-Prize "Nobel Prize]" (2007), in ''[[Encyclopædia Britannica]]'', accessed 15 January 2009, from ''Encyclopædia Britannica Online'': {{izdvojeni citat|After Nobel’s death, the Nobel Foundation was set up to carry out the provisions of his will and to administer his funds. In his will, he had stipulated that four different institutions—three Swedish and one Norwegian—should award the prizes. From Stockholm, the Royal Swedish Academy of Sciences confers the prizes for physics, chemistry, and economics, the Karolinska Institute confers the prize for physiology or medicine, and the Swedish Academy confers the prize for literature. The Norwegian Nobel Committee based in Oslo confers the prize for peace. The Nobel Foundation is the legal owner and functional administrator of the funds and serves as the joint administrative body of the prize-awarding institutions, but it is not concerned with the prize deliberations or decisions, which rest exclusively with the four institutions. }}</ref> Prema Nobelovoj oporuci, nagradu za književnost trebala bi dodjeljivati Kraljevska švedska akademija.<ref name=BritannicaWill/> == Nominacija == Svake godine, [[Švedska akademija]] šalje upite za nominacije za Nobela za književnost. Članovi Akademije, članovi literarnih akademija i društava, profesori književnost i jezika, bivši nobelovci, kao i predsjednici udruga pisaca, mogu nominirati kandidate. Ipak, nitko ne smije nominirati samoga sebe.<ref name='nobnoma'>{{cite web |url=http://nobelprize.org/nomination/literature/ |title=Nomination for the Nobel Prize in Literature |accessdate=13. 10. 2007. |work=nobelprize.org |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071011133225/http://nobelprize.org/nomination/literature/ |archivedate=2007-10-11 |deadurl=no }}</ref> Svake godine pošalje se oko tisuću zahtjeva, dok ih se, kako je objavljeno [[2011]]., vrati njih oko 220.<ref name=wastberg>[[Per Wästberg]] (President of The Nobel Committee for Literature), [http://www.nybooks.com/articles/archives/2011/dec/22/do-we-need-nobel-exchange/?pagination=false "Do We Need the Nobel?"], ''[[The New York Review of Books]]'', December 22, 2011. Last accessed December 2011.</ref> Akademija mora prijedloge dobiti do [[1. 2.|1. veljače]], nakon čega ih pregledava Nobelov komitet. Do travnja, Akademija izrađuje uži izbor u kojem se nalazi oko 20 kandidata.<ref name=wastberg/> Do svibnja, Komitet odobrava pet glavnih kandidata.<ref name=wastberg/> Sljedeća četiri mjeseca, Akademija čita i analizira opuse petorice autora.<ref name=wastberg/> U listopadu, članovi Akademije glasuju, a kandidat koji dobije više od polovice glasova dobiva nagradu. Nitko ne dobiva nagradu ako na popisu nije barem dva puta, što dovodi do toga da su neki autori bili kandidati godinama i da se njihov rad redovito ocjenjivao.<ref name=wastberg/> Akademija barata s 13 jezika, ali ako se pojavi kandidat koji piše na "nepoznatom" jeziku, Akademija poziva prevoditelje i stručnjake pod prisegom da dostave primjerke tog autora.<ref name=wastberg/> Ostali dijelovi su slični kao i kod drugih kategorija.<ref name='nobnomb'>{{cite web | url=http://nobelprize.org/nomination/literature/process.html | title=Nomination and Selection of the Nobel Laureates in Literature | accessdate=13. 10. 2007. | work=nobelprize.org | archiveurl=https://web.archive.org/web/20071011031630/http://nobelprize.org/nomination/literature/process.html | archivedate=2007-10-11 | deadurl=no }}</ref> == Nagrade == Dobitnik Nobela za književnost dobiva [[zlato|zlatnu]] [[medalja|medalju]], [[diploma|diplomu]] s izjavom i novčanu nagradu.<ref>{{cite web |author=Tom Rivers |2=London 10 December 2009 |url=http://www1.voanews.com/english/news/europe/2009-Nobel-Laureates-Receive-Their-Honors-78989292.html |title=2009 Nobel Laureates Receive Their Honors &#124; Europe&#124; English |publisher=.voanews.com |date=10. 12. 2009. |accessdate=15. 01. 2010. |archive-date=2012-10-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121004132331/http://www.voanews.com/content/article-2009-nobel-laureates-receive-their-honors-78989292/368898.html }}</ref> Iznos novca ovisi o prihodima Nobelove fundacije za tu godinu.<ref name="nobelprize2">{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/about/amounts.html |title=The Nobel Prize Amounts |publisher=Nobelprize.org |date= |accessdate=12. 10. 2011. |archivedate=2011-10-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111009043725/http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/about/amounts.html |deadurl=yes }}</ref> Ako je nagrada uručena većem broju dobitnika iste godine, novčani iznos se dijeli ovisno o broju dobitnika i o tome jesu li nagradu primili kao dva individualca li zajednički.<ref name=BritannicaPrizes>[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/416856/Nobel-Prize/93434/The-prizes "Nobel Prize – Prizes"] (2007), in ''[[Encyclopædia Britannica]]'', accessed 15 January 2009, from ''Encyclopædia Britannica Online'': {{izdvojeni citat|Each Nobel Prize consists of a gold medal, a diploma bearing a citation, and a sum of money, the amount of which depends on the income of the Nobel Foundation. (A sum of $1,300,000 accompanied each prize in 2005.) A Nobel Prize is either given entirely to one person, divided equally between two persons, or shared by three persons. In the latter case, each of the three persons can receive a one-third share of the prize or two together can receive a one-half share.}}</ref> Od uvođenja novčane nagrade, iznosi su varirali da bi [[2012]]. taj iznos bio 8,000,000 [[švedska kruna|kr]] (oko [[američki dolar|US$]]1,100,000), s tim da je prije iznosio 10,000,000 kr.<ref>{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/press/nobelfoundation/press_releases/2012/prize_amount.html |date = 11. 6. 2012. |title=The Size of the Nobel Prize Is Being Reduced to Safeguard Long-Term Capital |accessdate = 11. 6. 2012. |publisher=Nobel official website.}}</ref><ref name=prizemoneyref>{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/amount.html |title=The Nobel Prize Amount | accessdate = 13. 10. 2007. |work=nobelprize.org}}</ref><ref name=prizemoneyrefpdf/> To nije bio prvi put da je suma smanjivana te je novčani iznos od [[1901]]. redovito varirao. Najniža suma dodijeljena je [[1945]]. te je iznosila 2,370,660 kr (prema standardima iz [[2011]]. godine), a najveća [[2011]]., koja je iznosila 11,659,016 kr.<ref name=prizemoneyrefpdf>{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/about/prize_amounts_12.pdf |title=Nobel Prize Amounts |publisher=Nobel website |accessdate = 12. 6. 2012.}}</ref> Dobitniku se uručuje i medalja i diploma te ga se poziva da održi predavanje tokom "Nobelova tjedna" u [[Stockholm]]u, vrhunac kojeg je ceremonija dodjela nagrade i banket koji se održavaju [[10. 12.|10. prosinca]].<ref name='lectureref'>{{cite web |url=http://nobelprize.org/award_ceremonies/ |title=The Nobel Prize Award Ceremonies |accessdate=13. 10. 2007. |work=nobelprize.org |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071011015418/http://nobelprize.org/award_ceremonies/ |archivedate=2007-10-11 |deadurl=no }}</ref> Nobelova nagrada za književnost je, prema svim kriterijma, daleko "najbogatija" književna nagrada u svijetu. === Medalje === Medalje Nobelove nagrade, koje se kuju u [[Myntverket]]u<ref>{{cite web | title = Medalj – ett traditionellt hantverk | publisher = Myntverket | url = http://www.myntverket.se/products.asp?lang=sv&page=3 | language = Swedish | accessdate = 15. 12. 2007. | archivedate = 2007-12-18 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20071218102934/http://www.myntverket.se/products.asp?lang=sv&page=3 | deadurl = yes }}</ref> u [[Švedska|Švedskoj]] i u [[Norveška|Norveškoj]] od [[1902]]. godine, registrirani su simboli Nobelove Fundacije. Svaka medalja na prednjoj strani prikazuje lijevi profil Alfreda Nobela. Medalje za fiziku, kemiju, fiziologiju ili medicinu i književnost imaju isti dizajn prednje strane s Nobelovim profilom i godinama rođenja i smrti, dok mir i ekonomija također imaju Nobelov portret, ali je dizajn nešto drugačiji.<ref name=PaulingPeacePrize>[http://digitalcollections.library.oregonstate.edu/cdm4/item_viewer.php?CISOROOT=/pawardsmedals&CISOPTR=47 "The Nobel Prize for Peace"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090916090914/http://digitalcollections.library.oregonstate.edu/cdm4/item_viewer.php?CISOROOT=%2Fpawardsmedals&CISOPTR=47 |date=2009-09-16 }}, "Linus Pauling: Awards, Honors, and Medals", ''Linus Pauling and The Nature of the Chemical Bond: A Documentary History'', the [[The Valley Library|Valley Library]], [[Oregon State University]]. Retrieved 7 December 2007.</ref> Slika na poleđini varira ovisno o instituciji koja dodjeluje nagradu, s tim da su poleđine medalja za kemiju i fiziku identične.<ref name=Paulingmedal>[http://osulibrary.oregonstate.edu/specialcollections/coll/pauling/bond/pictures/nobel-chemistry-medal.html "Nobel Prize for Chemistry. Front and back images of the medal. 1954"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110812032606/http://osulibrary.oregonstate.edu/specialcollections/coll/pauling/bond/pictures/nobel-chemistry-medal.html |date=2011-08-12 }}, "Source: Photo by Eric Arnold. Ava Helen and [[Linus Pauling]] Papers. Honors and Awards, 1954h2.1", "All Documents and Media: Pictures and Illustrations", ''Linus Pauling and The Nature of the Chemical Bond: A Documentary History'', the [[The Valley Library|Valley Library]], [[Oregon State University]]. Retrieved 7 December 2007.</ref> Poleđina medalje za književnost, koju je dizajnirao [[Erik Lindberg]], prikazuje mladića koji, očaran, sluša i zapisuje pjesmu [[Muze]].<ref>[http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/medal.html The Nobel Prize Medal for Literature]</ref> === Diplome === Dobitnicima Nobela, aktualni Kralj Švedske direktno uručuje službenu Diplomu. Svaka Diploma posebno je dizajnirana za svakog pojedinačnog dobitnika.<ref name="nobelprize5">{{cite web|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/about/diplomas/index.html/ |title=The Nobel Prize Diplomas |publisher=Nobelprize.org |date= |accessdate = 12. 10. 2011.}}</ref> Diploma sadrži fotografiju i tekst koji imenuje dobitnika i citirano objašnjenje dodjele nagrade.<ref name="nobelprize5"/> == Laureati == === Potencijalni kandidati === Potencijalne dobitnike Nobelove nagrade za književnost teško je predivdjeti jer su nominacije tajne 50 godina od godine nominiranja, nakon čega su dostupne na Bazi nominacija Nobelove nagrade za književnost. Trenutno, javno su dostupne samo nominacije iz razdoblja [[1901.]] do [[1963.]] godine. Ova tajnost dovela je do spekulacija oko novog dobitnika. {{cquote |Što je s glasinama koje diljem svijeta kruže oko nominiranih za Nobelovu nagradu ove godine? - Pa, radi se ili o glasini, ili je jedan od nominiranih pustio informacije u javnost. Kako su nominacije tajne 50 godina, morat ćete čekati do tada da saznate.<ref>{{cite web|title=Nomination FAQ|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/nomination/nomination_faq.html|publisher=www.nobelprize.org|accessdate=5. 6. 2012.|archivedate=2012-05-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120516102347/http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/nomination/nomination_faq.html|deadurl=yes}}</ref> |author=[http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/nomination/nomination_faq.html www.nobelprize.org] |source=u Nomination FAQ - često postavljena pitanja vezana uz nominacije }} == Kritike == === Kontroverze oko izbora === Od [[1901]]. do [[1912]]., Komitet je Nobelovu sintagmu "idalistički pravac" interpretirao kao "uzvišen i zvučni idealizam". To je dovelo do toga da [[Lav Tolstoj]] (koji je od [[1902.]] do [[1906.]] predložen čak 16 puta),<ref>[http://www.nobelprize.org/nomination/archive/show_people.php?id=9303 Nominacije za Nobela - Lav Tolstoj]</ref> [[Henrik Ibsen]] (predložen tri puta - [[1902.]], [[1903.]] i [[1904.]]),<ref>[http://www.nobelprize.org/nomination/archive/show_people.php?id=4435 Nominacije za Nobela - Henrik Ibsen]</ref> [[Émile Zola]] (predložen [[1901.]] i [[1902.]])<ref>[http://www.nobelprize.org/nomination/archive/show_people.php?id=10419 Nominacije za Nobela - Émile Zola]</ref> i [[Mark Twain]] (koji nikada nije ni predložen) budu odbijeni.<ref name=Espmark/> Isto tako, neki smatraju kako je dugogodišnji animozitet Švedske prema Rusiji razlog zašto su Tolstoju i [[Anton Pavlovič Čehov|Čehovu]] (koji nikada nije ni predložen) uskraćene nagrade. Tokom i neposredno nakon [[Prvi svjetski rat|Prvog svjetskog rata]], Komitet je zauzeo neutralni stav i preferirao autore iz zemalja koje nisu sudjelovale u sukobima.<ref name=Espmark/> Komitet je redovito zaobilazio [[August Strindberg|Augusta Strindberga]], koji nikada nije niti nominiran, ali autor je zapisan u povijesti kao jedini dobitnik Anti-Nobelove nagrade, koju mu je [[1912]]. godine uručio kasniji premijer [[Hjalmar Branting]].<ref>{{cite book|last=Innes|first=edited by Frederick J. Marker, Christopher|title=Modernism in European drama : Ibsen, Strindberg, Pirandello, Beckett : essays from Modern drama|year=1998|publisher=University of Toronto Press|location=Toronto|isbn=978-0-8020-8206-0|url=http://books.google.se/books?id=xGdf8EK41LMC&pg=PR11&dq=strindberg+nobel&hl=sv&ei=L4mLTrPFBbDc4QSNxsyOBA&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=10&ved=0CFEQ6AEwCThG#v=onepage&q=strindberg%20nobel&f=false|page=xi}}</ref><ref>{{cite book|last=Steene|first=selected, translated, and edited by Egil Törnqvist and Birgitta|title=Strindberg on drama and theatre : a source book|year=2007|publisher=Amsterdam University Press|location=Amsterdam|isbn=978-90-5356-020-4|url=http://books.google.se/books?id=8REy3tHjvOYC&pg=PA189&dq=strindberg+branting+nobel&hl=sv&ei=U4uLTt9zxIPiBMDXoeAD&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=4&ved=0CEQQ6AEwAzgK#v=onepage&q&f=false|page=189}}</ref><ref>{{cite book|last=Warme|first=edited by Lars G.|title=A history of Scandinavian literatures.|year=1996|publisher=Univ. of Nebraska Press in cooperation with the American-Scandinavian Foundation|location=Lincoln, Neb.|isbn=978-0-8032-4750-5|url=http://books.google.se/books?id=l3JjeZz-OiwC&pg=PA271&dq=strindberg+nobel&hl=sv&ei=bIiLTpWgNaf44QTunaXmAw&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=2&ved=0CC8Q6AEwATgU#v=onepage&q=strindberg%20nobel&f=false|page=271}}</ref> Kontroverzan izbor bio je i onaj [[Selma Lagerlöf|Selme Lagerlöf]], prve žene dobitnice Nobela za književnost.<ref>{{cite web|url=http://www.svd.se/kulturnoje/understrecket/valdsam-debatt-i-akademien-nar-lagerlof-valdes_3569005.svd |title=Article (in Swedish): "Violent debate in the Academy when Lagerlöf was elected". 25 September 2009 |language={{sv icon}} |publisher=Svd.se |date= |accessdate = 03. 02. 2012.}}</ref> Među kritiziranim izborima našli su se i [[Theodor Mommsen]], njemački romanist i povjesničar, te švedski pjesnik [[Carl Gustaf Verner von Heidenstam]].<ref name="bhdani"/> Akademija je [[roman]] ''[[Válka s mloky|Rat s daždevnjacima]]'' [[češka Republika|češkog]] pisca [[Karel Čapek|Karela Čapeka]] smatrala odviše uvredljivim za njemačku vladu. Čapek je odbio predložiti neko drugo, manje kontroverzno djelo kao primjerak svoga rada, izjavivši: "Hvala Vam na dobroj volji, ali već sam napisao svoju doktorsku disetraciju."<ref name=Swirski>{{cite book| author=Peter Swirski| title=From Lowbrow to Nobrow| publisher=McGill Queen's University Press| url=http://www.mqup.ca}}</ref> Zbog toga mu nagrada nije uručena, unatoč sedam nominacija.<ref>[http://www.nobelprize.org/nomination/archive/show_people.php?id=1590 - Nominacije za Nobela - Karel Čapek]</ref> Nagrade uručene francuskom filozofu [[Henri Bergson|Henriju Bergsonu]], čija je filozofija okosnica u razvoju moderne [[estetika|estetike]], kao i britanskom premijeru [[Winston Churchill|Winstonu Churchillu]] naišle su na velike kritike jer dvojica autora uopće nisu pisala ''lijepu književnost'', već filozofska i povijesno-politička djela.<ref name="bhdani"/> Prema dokumentima Švedske akademije koje je, povodom otvaranja [[2008]]., proučavao francuski časopis ''[[Le Monde]]'', francuski pisac i intelektualac [[André Malraux]] je bio jedan od glavnih kandidata za Nobela tokom 50-ih godina. Malraux se natjecao upravo s [[Albert Camus|Camusom]], ali je nekoliko puta odbijen, posebice [[1954]]. i [[1955]]., i to "sve dok se ne vrati romanu." Camus je nagradu dobio [[1957]]. godine, a prilikom primanja, izjavio je: "Smatram da je nagradu trebao dobiti Malraux."<ref name=Truc>Olivier Truc, [http://www.lemonde.fr/culture/article/2008/12/27/et-camus-obtint-enfin-le-prix-nobel_1135690_3246.html "Et Camus obtint enfin le prix Nobel"]. ''[[Le Monde]]'', 28 December 2008.</ref> Malraux je od [[1947.]] do [[1963.]] predložen čak 32 puta (od [[1954.]] pa do [[1963.]] čak svake godine uzastopno).<ref>[http://www.nobelprize.org/nomination/archive/show_people.php?id=5850 Nominacije za Nobela - André Malraux]</ref> Smatra se kako pjesnik [[W. H. Auden]], predložen tri puta,<ref>[http://www.nobelprize.org/nomination/archive/show_people.php?id=12580 Nominacije za Nobela - W. H. Auden]</ref> nije dobio nagradu zbog njegovog krivog prijevoda ''Osvrta'' [[Dag Hammarskjöld|Daga Hammarskjölda]],<ref name=Orlans>Harold Orlans, [http://www.encyclopedia.com/doc/1G1-62828416.html "Self-Centered Translating: Why W. H. Auden Misinterpreted 'Markings' When Translating It from Swedish to English"], ''[[Change (magazine)|Change]]: The Magazine of Higher Learning'' (published by [[Heldref Publications]] for [[The Carnegie Foundation for the Advancement of Teaching]]), 1 May 2000, ''Highbeam Encyclopedia'', ''encyclopedia.com'', accessed 26 April 2008: "Swedish dismay at the mangled translation may have cost Auden the Nobel prize in literature."</ref> dobitnika nagrade za mir [[1961]]., kao i zbog izjava koje je Auden dao tokom skandinavske turneje predavanja, kojima je sugerirao da je Hammarskjöld, kao i on, [[homoseksualnost|homoseksualac]].<ref name=Hunnicutt>Alex Hunnicutt, [http://www.glbtq.com/social-sciences/hammarskjold_d.html "Dag Hammarskjöld"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061019231208/http://www.glbtq.com/social-sciences/hammarskjold_d.html |date=2006-10-19 }}, ''[[LGBT|glbtq]]: An Encyclopedia of Gay, Lesbian, Bisexual, Transgender, and Queer Culture'' ([[Heldref Publications]], 2004), ''glbtq.com'', accessed 11 August 2006: "Unless some hidden manuscript surfaces or an aging lover suddenly feels moved to revelation, it seems unlikely the world will ever know for sure the details of Hammarskjöld's sexual experience. [[W. H. Auden]], who translated Markings, was convinced of his [Hammarsköld's] homosexuality. Saying so publicly during a lecture tour of Scandinavia may have cost Auden the Nobel Prize in Literature that he was widely expected to receive in the 1960s."</ref> Među kandidatima ([[1938]]., [[1939]]., [[1955.]], [[1959.]] - [[1961.]], [[1963.]])<ref>[http://www.nobelprize.org/nomination/archive/show_people.php?id=4397 Nominacije za Nobela - Aldous Huxley]</ref> bio je i [[Aldous Huxley]], autor ''[[Brave New World|Vrlog novog svijeta]]'', ali nikada nije dobio nagradu. Također, [[1935.]] godine, za nagradu je nominiran i [[Gilbert Keith Chesterton|Gilbert K. Chesterton]], koji je (moguće) jedini autor krimića nominiran za Nobelovu nagradu.<ref>http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/nomination/nomination.php?action=show&showid=163</ref> [[E. M. Forster|Edward Morgan Forster]] za nagradu je nominiran čak 18 puta,<ref>[http://www.nobelprize.org/nomination/archive/show_people.php?id=3128 Nominacije za Nobela - E. M. Forster]</ref> ali ju nije dobio. Ukupno četiri nominacije zaradio je i [[H. G. Wells|Herbert G. Wells]], ali nije nagrađen.<ref>[http://www.nobelprize.org/nomination/archive/show_people.php?id=10075 Nominacije za Nobela - H. G. Wells]</ref> [[Datoteka:Ivo-Andrić-i-Miroslav-Krleža.jpg|thumb|left|320px|Izbor [[Ivo Andrić|Ive Andrića]] u odnosu na [[Miroslav Krleža|Miroslava Krležu]] izazvao je brojne kontroverzne i debate u SFR Jugoslaviji.]] Izbor [[Ivo Andrić|Ive Andrića]] [[1961]]. godine izazvao je velike kontroverze na području [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|SFR Jugoslavije]]. [[Savez književnika Jugoslavije]] Andrića je, zajedno s [[Miroslav Krleža|Miroslavom Krležom]], predložio još u veljači [[1958]]. godine.<ref name="JL">{{Cite web |title=Andrić je sav ublijedio od nelagode što mora u Stockholm po nagradu |url=http://www.jutarnji.hr/ivo-andric-je-sav-ublijedio-od-nelagodesto-mora-u-stockholm-po-nagradu/978933/ |access-date=2013-03-11 |archive-date=2011-12-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111209011117/http://www.jutarnji.hr/ivo-andric-je-sav-ublijedio-od-nelagodesto-mora-u-stockholm-po-nagradu/978933 |dead-url=yes }}</ref> Dok je Andrić u užem izboru bio još [[1959.]] i [[1960]]. godine, kada su nagradu dobili [[Salvatore Quasimodo]] i [[Saint-John Perse]],<ref name="JL"/> Krleža je uzastopce nominiran svake godine od [[1958.]] do [[1963.]],<ref>{{Cite web |title=Camo.ch - Krleža |url=http://www.camo.ch/krlezamiroslav.htm |access-date=2013-03-11 |archivedate=2013-02-06 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130206093730/http://www.camo.ch/krlezamiroslav.htm |deadurl=yes }}</ref><ref>[http://www.nobelprize.org/nomination/archive/show_people.php?id=12404 Nominacije za Nobela - Miroslav Krleža]</ref> ali nagradu nije dobio, iako je govorio da ju ne bi ni primio, čak i da jest.<ref name="bhdani"/> Godine [[1961]]., kada je ona uručena Andriću, kog se naziva "jugoslavenskim piscem"<ref name="Matica">{{Cite web |title=Kroji li Nobel književne sudbine? |url=http://www.matica.hr/Vijenac/vijenac434.nsf/AllWebDocs/Kroji_li_Nobel_knjizevne_sudbine_ |access-date=2013-03-11 |archive-date=2010-10-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101023031806/http://www.matica.hr/Vijenac/vijenac434.nsf/AllWebDocs/Kroji_li_Nobel_knjizevne_sudbine_ |dead-url=yes }}</ref>, u užem izboru bili su još i [[John Steinbeck]], dobitnik nagrade [[1962]]., talijanski romanopisac [[Alberto Moravia]] (nominiran ukupno 11 puta, ali bez pobjede)<ref>[http://www.nobelprize.org/nomination/archive/show_people.php?id=6403 Nominacije za Nobela - Alberto Moravia]</ref> te engleski pisci [[Lawrence Durrell]] (nominiran i [[1961.]], [[1962]]. te [[1963.]])<ref>[http://www.nobelprize.org/nomination/archive/show_people.php?id=12590 Nomnacije za Nobela - Lawrence Durrell]</ref> i [[Graham Greene]] (predložen minimalno 12 puta, ali bez pobjede).<ref name="JL"/><ref>[http://www.nobelprize.org/nomination/archive/show_people.php?id=3628 Nomnacije za Nobela - Graham Greene]</ref> Izbor Andrića ispred Krleže izazvao je brojne polemike u SFR Jugoslaviji, ali i književnoumjetničke debate oko kvalitete dvojice autora, a sve to u sjeni ne baš prijateljskog odnosa između dvojice pisaca.<ref name="JL"/> Sličnu polemiku imao je i [[Japan]], a vrtila se oko velikog [[Yukio Mishima|Yukija Mishime]], koji je za nagradu bio nominiran nekoliko puta. Prvi put je to [[1963.]] godine,<ref>[http://www.nobelprize.org/nomination/archive/show_people.php?id=12680 Nominacije za Nobela - Yukio Mishima]</ref>. Godine [[1965.]] je objavljeno da je Mishima u užem izboru, ali je nagradu dobio [[Mihail Šolohov]], što je uvelike razočaralo Mishimu.<ref name="Matica"/> Tada je nominiran bio i [[Junichiro Tanizaki]], još jedan japanski pisac.<ref name="Matica"/> Godine [[1967]]., Mishima je ponovo bio u užem izboru, zajedno s Nerudom, Malrauxom i [[Samuel Beckett|Samuelom Beckettom]], ali je nagradu, iznenađujuće i neočekivano, dobio [[gvatemala|gvatemalski]] pisac [[Miguel Ángel Asturias]].<ref name="Matica"/> Godine [[1968]]. bilo je gotovo sigurno da nagrada ide japanskoj književnosti, a uz Mishimu, koji je bio najizgledniji kandidat, spominjao se i mladi [[Kenzaburō Ōe|Kenzaburo Oe]] (koji će nagradu dobiti [[1994]].) i [[Yasunari Kawabata]].<ref name="Matica"/> Kada je objavljeno da je nagradu dobio Kawabata, Mishimin je put prema Nobelu završio.<ref name="Matica"/> Godine [[1962]]., nagradu je dobio [[sjedinjene Američke Države|američki]] pisac [[John Steinbeck]]. Izbor je naišao na velike kritike, a jedne švedske novine išle su toliko daleko da su ga nazvali "Akadamijinom najvećom pogreškom".<ref name=floodjan2013>{{cite web |url=http://www.guardian.co.uk/books/2013/jan/03/swedish-academy-controversy-steinbeck-nobel |title=Swedish Academy reopens controversy surrounding Steinbeck's Nobel prize |work=[[The Guardian]] |author=Alison Flood |date = 3. 1. 2013. |accessdate = 03. 1. 2013.}}</ref> ''[[The New York Times|New York Times]]'' je objavio čuđenje zašto je nagrada dodijeljena piscu čiji je "ograničeni talent, u njegovim najboljim djelima, razvodnjen nižerazrednim filozofiranjem", dodavši: "nama je interesantno kako nagrada nije dodijeljena piscu... čiji je značaj, utjecaj i sam korpus djela već ostavio dublji trag na književnost našega doba."<ref name=floodjan2013/> Sam Steinbeck je, kada su ga na dan objave pitali zaslužuje nagradu, izjavio: "Iskreno, ne."<ref name=floodjan2013/> Godine [[2012]]. (50 godina kasnije), Akademija je otvorila svoje arhive u kojima je otkriveno kako je Steinbeck bio kompromisni izbor između popisa na kojemu su još bili britanski pisci [[Robert Graves]] (nominiran ukupno 5 puta)<ref>[http://www.nobelprize.org/nomination/archive/show_people.php?id=3619 Nominacije za Nobela - Robert Graves]</ref> i [[Lawrence Durrell]], francuski dramatičar [[Jean Anouilh]] (nominiran uzastopno od [[1961.]] do [[1966.]])<ref>[http://www.nobelprize.org/nomination/archive/show_people.php?id=12586 Nominacije za Nobela - Jean Anouilh]</ref> i danska spisateljica [[Karen Blixen]] (nominirana čak 12 puta).<ref name=floodjan2013/><ref>[http://www.nobelprize.org/nomination/archive/show_people.php?id=1077 Nominacije za Nobela - Karen Blixen]</ref> Objavljeni popis otkriva kako je Steinbeck izabran kao najbolji među lošima.<ref name=floodjan2013/> Henry Olsson, član Komiteta, napisao je: "Nema jasnih kandidata za Nobelovu nagradu i izborni komitet je u nezavidnom položaju."<ref name=floodjan2013/> Godine [[1964]]., [[Jean-Paul Sartre]] je dobio nagradu, ali ju je odbio, napisavši pismo Akademiji u kojem, između ostalog, piše: "Nije isto ako ja potpisujem svoje tekstove kao Jean-Paul Sartre ili kao Jean-Paul Sartre, dobitnik Nobelove nagrade. (...) Pisac dakle treba odbiti da ga pretvore u instituciju, čak i kad se to dogododi na najčasniji mogući način, kao u ovom slučaju." Sovjetski disident [[Aleksandar Solženjicin]], dobitnik nagrade [[1970]]. godine, nije prisustvovao uručenju nagrada u [[Stockholm]]u od straha da se više neće moći vratiti u [[Sovjetski Savez]] ukoliko to učini. Nakon što je švedska vlada odbila uručiti nagradu Solženjicinu u svojoj ambadasi u [[Moskva|Moskvi]], Solženjicin je odbio nagrad u cijelosti, komentirajući kako su zahtjevi Švedske (koja preferira privatnu ceremoniju) "uvreda samoj nagradi". Solženjicin nagradu i novac nije prihvatio sve do [[10. 12.|10. prosinca]] [[1974]]., nakon što je prognan iz Sovjetskog Saveza.<ref name=Fredrikson>Stig Fredrikson, [http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1970/solzhenitsyn-article.html "How I Helped Alexandr Solzhenitsyn Smuggle His Nobel Lecture from the USSR"], ''nobelprize.org'', 22 February 2006. Retrieved 12 October 2011.</ref> Godine [[1974]]., među kandidatima su bili [[Graham Greene]], [[Vladimir Nabokov]], [[Saul Bellow]] i utjecajna honduraška spisateljica [[Argentina Díaz Lozano]], ali svi su odbijeni u korist anonimnih švedskih autora i članova Komiteta, [[Eyvind Johnson|Eyvinda Johnsona]] i [[Harry Martinson|Harryja Martinsona]], što do danas ostaje jedan od najkontroverznijih izbora. Dok će Bellow nagradu ipak dobiti [[1976]]. godine, Díaz Lozano, Greene i Nabokov, koji je prvi put predložen još [[1963.]] godine,<ref>[http://www.nobelprize.org/nomination/archive/search_people.php Nominacije za Nobela - Vladimir Nabokov]</ref> ju nikada nisu dobili.<ref name=Smith>{{Cite news | author=Alex Duval Smith | title=A Nobel Calling: 100 Years of Controversy | work=[[The Independent]] | publisher=news.independent.co.uk | url=http://news.independent.co.uk/europe/article319509.ece | date=14. 10. 2005. | accessdate=26. 04. 2008. | quote=Not many women, a weakness for Anglo-Saxon literature and an ostrich-like ability to resist popular or political pressure. Alex Duval Smith reports from Stockholm on the strange and secret world of the Swedish Academy. | archivedate=2007-12-24 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20071224170132/http://news.independent.co.uk/europe/article319509.ece | deadurl=yes }}</ref> Argentinski pisac [[Jorge Luis Borges]] nekoliko je puta nominiran za Nobela, a prvi put [[1956.]] godine,<ref>[http://www.nobelprize.org/nomination/archive/show_people.php?id=12287 Nominacije za Nobela - Jorge Luis Borges]</ref> ali je svaki put odbijen zbog, kako kaže njegov biograf Edwin Williamson, izražavanja podrške određenim argentinskim i čileanskim desno orijentiranim diktatorima, poput [[Augusto Pinochet|Pinocheta]], što je, prema Tóibínovoj analizi Williamsonove ''Borges: A Life'', imalo kompleksne socijalne i osobne konotacije.<ref name='jorgesref'>{{Cite news |author=[[Colm Tóibín]] |url=http://www.lrb.co.uk/v28/n09/toib01_.html | title=Don't Abandon Me | work=[[The London Review of Books]] | date = 11. 05. 2006. |accessdate = 13. 10. 2007.}}</ref> Ovakvo odbijanje kontrastno je određenim odlukama Komiteta, koji je nagrade dodijelio piscima koji su podržavali ljevičarske diktature, poput one [[Josif Staljin|Josifa Staljina]], u slučaju [[Pablo Neruda|Nerude]] i Sartrea.<ref>[http://www.independent.co.uk/arts-entertainment/books/reviews/sex-and-philosophy-rethinking-de-beauvoir-and-sartre-by-edward-fullbrook-and-kate-fullbrookbr-a-dangerous-liaison-by-carole-seymourjones-832532.html New studies agree that Beauvoir is eclipsing Sartre as a philosopher and writer] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080528230653/http://www.independent.co.uk/arts-entertainment/books/reviews/sex-and-philosophy-rethinking-de-beauvoir-and-sartre-by-edward-fullbrook-and-kate-fullbrookbr-a-dangerous-liaison-by-carole-seymourjones-832532.html |date=2008-05-28 }} ''[[The Independent]]'' May 25, 2008. Retrieved on January 4, 2009.</ref><ref>[http://libros.libertaddigital.com/textos-escondidos-de-pablo-neruda-1276229962.html Textos escondidos de Pablo Neruda] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110713203717/http://libros.libertaddigital.com/textos-escondidos-de-pablo-neruda-1276229962.html |date=2011-07-13 }} ''Libros'' April 14, 2005. Retrieved on January 4, 2009.</ref> Godine [[1988.]], Nobelova komisija je namjeravala uručiti nagradu [[Kina|kineskom]] piscu [[Shen Ts'ung-wen]]u,<ref>{{cite book |editor=Jeffrey C. Kinkley |title=Selected Stories of Shen Congwen |url=https://books.google.com/books?id=Ej0bmFC9ieMC&pg=PR14 |year=2004 |publisher=Chinese University Press |isbn= 978-9629961107 |page=xiv}}</ref> čime bi ovaj postao prvi kineski pisac nagrađen Nobelom za književnost. Shen je umro [[10. svibnja]] [[1988.]], prije nego je dobitnik službeno objavljen tako da je nagrada uručena egipatskom piscu [[Nagib Mahfuz|Nagibu Mahfuzu]]. Kada je [[1997]]. godine nagrada uručena talijanskom piscu i glumcu [[Dario Fo|Dariju Fou]], kritičari su taj potez smatrali lakim<ref name=Rahim>{{cite news|last=Rahim|first=Sameer|title=Who is Herta Müller, winner of the Nobel Prize for literature 2009?|url=http://www.telegraph.co.uk/culture/culturecritics/sameer-rahim/6281449/Who-is-Herta-Muller-winner-of-the-Nobel-Prize-for-literature-2009.html|accessdate=25. 5. 2012.|newspaper=The Telegraph|date=9. 10. 2009.|archivedate=2010-11-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101129214850/http://www.telegraph.co.uk/culture/culturecritics/sameer-rahim/6281449/Who-is-Herta-Muller-winner-of-the-Nobel-Prize-for-literature-2009.html|deadurl=yes}}</ref> jer se na Foa gledalo kao na izvođača, a ne i pisca, a katoličke organizacije su izbor smatrale kontroverznim jer je Fo ranije bio cenzuriran od strane [[Katolička crkva|Rimokatoličke crkve]].<ref name=Carroll>Julie Carroll, [http://www.catholic.org/printer_friendly.php?id=23190&section=Cathcom "&nbsp;'Pope and Witch' Draws Catholic Protests"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090214161349/http://www.catholic.org/printer_friendly.php?id=23190&section=Cathcom |date=2009-02-14 }}, ''The Catholic Spirit'', 27 February 2007. Retrieved 13 October 2007.</ref> [[Vatikan]]ske novine, ''L'Osservatore Romano'', komentirao je ovaj izbor sljedećim tekstom: "Davanje nagrade nekome tko je istovremeno autor nekih upitnih djela je izvan svake mašte."<ref name=Bohlen>{{cite news|last=Bohlen|first=Celestine|title=Italy's Barbed Political Jester, Dario Fo, Wins Nobel Prize|url=http://www.nytimes.com/1997/10/10/world/italy-s-barbed-political-jester-dario-fo-wins-nobel-prize.html?pagewanted=all&src=pm|accessdate = 25. 5. 2012.|newspaper=The New York Times|date = 10. 10. 1997.}}</ref> [[Salman Rushdie]] i [[Arthur Miller]] bili su također veliki favoriti za nagradu, ali Akademija je kasnije izjavila kako bi takav ishod bio "previše predvidljiv, previše popularan."<ref>[http://www.hartford-hwp.com/archives/62/016.html "Nobel Stuns Italy's Left-wing Jester"], ''[[The Times]]'', 10 October 1997, rpt. in Archives of a list at ''hartford-hwp.com''. Retrieved 17 October 2007.</ref> [[Camilo José Cela]] se dobrovoljno ponudio [[Francisco Franco|Francu]] kao informant te se dobrovoljno preselio iz [[Madrid]]a u [[Galicija (Španija)|Galiciju]] kako bi se pridružio pobunjenicima. Članak ''Između straha i nekažnjavanja'', čiji je autor Miguel Angel Villena, koji donosi kompilaciju komentara španjolskih pisaca o znakovitoj šutnji starije generacije španjolskih pisaca o frankističkoj prošlosti javnih intelektualaca, pojavio se ispod slike Cele tokom ceremonije u [[Stockholm]]u [[1989]]. godine.<ref>Unearthing Franco's Legacy, p.17 , University of Nortre dame Press.</ref> Izboru [[Elfriede Jelinek|Elfride Jelinek]] [[2004]]. godine oštro se protivio [[Knut Ahnlund]], koji nije imao aktivnu ulogu u Akademiji još od [[1996]]. godine. Nakon izbora, Ahnlund je podnio ostavku i komentirao kako je takav izbor nanio "nepopravljivu štetu" nagradi.<ref name=bbcref2/><ref name=msnbc1/> Izbor [[Harold Pinter|Harolda Pintera]] [[2005]]. odgođen je na nekoliko dana, navodno zbog Ahnlundove ostavke, što je dovelo do novih spekulacija o "političkim elementima" u Akademijinim izborima.<ref name=NSmith>{{Cite news |author=Neil Smith | url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/4339096.stm |title='Political element' to Pinter Prize |work=[[BBC News]] |publisher=bbc.co.uk |date = 13. 10. 2005. |accessdate = 26. 04. 2008. |quote=Few people would deny Harold Pinter is a worthy recipient of the 2005 Nobel Prize in Literature. As a poet, screenwriter and author of more than 30 plays, he has dominated the English literary scene for half a century. However, his outspoken criticism of [[United States|US]] [[foreign policy]] and opposition to [[2003 invasion of Iraq|the war in Iraq]] undoubtedly make him one of the more controversial figures to be awarded this prestigious honour. Indeed, the Nobel academy's decision could be read in some quarters as a selection with an inescapably political element. 'There is the view that the Nobel literature prize often goes to someone whose political stance is found to be sympathetic at a given moment,' said Alan Jenkins, deputy editor of [[the Times Literary Supplement]]. 'For the last 10 years he has been more angry and vituperative, and that cannot have failed to be noticed.' However, Mr Jenkins insists that, though Pinter's political views may have been a factor, the award is more than justified on artistic criteria alone. 'His dramatic and literary achievement is head and shoulders above any other British writer. He is far and away the most interesting, the best, the most powerful and most original of English playwrights.'}}</ref> Iako Pinter, zbog lošeg zdravlja, nije bio u mogućnosti osobno održati svoje kontroverzno predavanje, održao ga je u televizijskom studiju te je prijenos prikazan na ekranima koje je gledala publika u zgradi Akademije u Stockholmu. Njegovi komentari potakli su mnogo komentara i debata. Pitanje "politiziranosti" također je isplivalo prilikom dodjeljivanja nagrade [[Orhan Pamuk|Orhanu Pamuku]] i [[Doris Lessing]], [[2006]]. i [[2007]]. godine.<ref name=Kellum>Dan Kellum, [http://www.cbsnews.com/stories/2007/10/12/opinion/main3361514.shtml "Lessing's Legacy of Political Literature:] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110604072627/http://www.cbsnews.com/stories/2007/10/12/opinion/main3361514.shtml |date=2011-06-04 }} The Nation: Skeptics Call It A Nonliterary Nobel Win, But Academy Saw Her Visionary Power", ''[[CBS News]]'', rpt. from ''[[The Nation]]'' (column), 14 October 2007. Retrieved 17 October 2007.</ref> Izbor [[Bob Dylan|Boba Dylana]] se pokazao jednim od najkontroverznijih izbora Švedske akadmije od utemeljenja nagrade. I dok su glazbeni krugovi bili oduševljeni odlukom i tvrdili kako je [[rock'n'roll]] priznat kao visoka umjetnička forma, književni krugovi su kritizirali odluku, smatrajući kako Dylanov opus nema takvu vrijednost da bi se mogao nazvati [[beletristika|književnim]]; dapače, pokojni pisac [[Normaln Mailer]] je jednom prilikom izjavio: "''Ako je Dylan pisac, ja sam košarkaš''".<ref name="Scrutton/Malone">Scrutton, Alistair; Malone, Scott, [http://uk.reuters.com/article/uk-nobel-prize-literature-idUKKCN12D19Z?il=0 'How does it feel?' - Bob Dylan wins Nobel literature prize]{{Dead link|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Reuters, 14.X.2016.</ref> [[Libanon]]ski pisac [[Rabih Alameddine]] je na [[Twitter]]u napisao da je "Dylanovo osvajanje nagrade ravno tome da [[Mrs. Fields]] dobije 3 [[Guide Michelin|Michelinove zvjezdice]]",<ref>[http://twitter.com/rabihalameddine/status/786575235143245824 Bob Dylan winning a Nobel in Literature is like Mrs Fields being awarded 3 Michelin stars], Rabih Alameddine's Twitter page, October 13, 2016.</ref> dok je [[Francuska|francusko]]-[[Maroko|marokanski]] pisac [[Pierre Assouline]] takvu odluku nazvao "prijezirnom prema piscima".<ref>[http://larepubliquedeslivres.com/le-bras-dhonneur-des-nobel-la-litterature-americaine/ Le bras d’honneur des Nobel à la littérature américaine], La Républic, Ocbtober 13, 2016.</ref> Podijeljeno mišljenje imao je [[Norveška|norveški]] pisac [[Karl Ove Knausgaard]], koji je rekao kako mu je drago da se Akademija otvara prema različitim literarnim žanrovima, ali kako mu je jako teško prihvatiti odluku zbog činjenice da je Dylan pripadnik iste one generacije kojoj pripadaju nenagrađeni [[Thomas Pynchon]], [[Philip Roth]] i [[Cormac McCarthy]].<ref>[http://www.theguardian.com/books/live/2016/oct/13/karl-ove-knausgaard-webchat-some-rain-must-fall-my-struggle Karl Ove Knausgaard webchat – your questions answered on self-loathing, love and Jürgen Klopp], The Guardian, October 17, 2016.</ref> Autor ''[[Trainspotting (roman)|Trainspottinga]]'', [[Irvine Welsh]], rekao je: "''Ja sam Dylanov fan, ali ovo je loše zamišljena nagrada nostalgiji iščupana iz upaljenih prostata senilnih, izgubljenih hipija.''"<ref>{{cite web |url=https://www.yahoo.com/news/bob-dylan-wins-2016-nobel-prize-literature-110421880.html |title=Don't think twice, it's all right: Bob Dylan wins Nobel Lit |work=Associated Press |publisher=[[Yahoo! News]] |author= |date=13 October 2016 |accessdate=13 October 2016 |archive-date=2016-10-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161013223638/https://www.yahoo.com/news/bob-dylan-wins-2016-nobel-prize-literature-110421880.html |dead-url=yes }}</ref> S druge strane, [[Salman Rushdie]] je pohvalio odabir,<ref name="Scrutton/Malone"/> a pisac i komentator [[Will Self]] je dodao kako je nagrada "pojeftinila" Dylana u nadi da će "slijediti [[Jean-Paul Sartre|Sartrea]] i odbiti nagradu".<ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/music/2016/oct/13/dylan-towers-over-everyone-salman-rushdie-kate-tempest-and-more-pay-tribute-to-bob-dylan|publisher=''The Guardian''|accessdate=14 October 2016}}</ref> Dylanov kolega, pjevač [[Leonard Cohen]], rekao je kako nikakve nagrade nisu potrebne da bi se priznala veličina čovjeka koji je transformirao popularnu glazbu svojim hitovima.<ref>[http://www.theguardian.com/music/2016/oct/14/leonard-cohen-giving-nobel-to-bob-dylan-like-pinning-medal-on-everest Leonard Cohen: giving Nobel to Bob Dylan like 'pinning medal on Everest'], Guardian, October 13, 2016.</ref> === Eurocentrizam === [[Datoteka:Albert Camus, gagnant de prix Nobel, portrait en buste, posé au bureau, faisant face à gauche, cigarette de tabagisme.jpg|thumb|upright|Rođen u [[Alžir]]u, francuski pisac [[Albert Camus]] postao je prvi dobitnik nagrade rođen u [[Afrika|Africi]].]] Očit fokus na europske, a pogotovo švedske autore, bio je tema oštrih kritika, čak i od strane švedskih novina.<ref>Dagens Nyheter [http://www.dn.se/DNet/jsp/polopoly.jsp?d=3462&a=837512 Akademien väljer helst en europé (The Academy prefers to pick a European)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090210161355/http://www.dn.se/DNet/jsp/polopoly.jsp?d=3462&a=837512 |date=2009-02-10 }}</ref> Europljani zauzimaju apsolutnu većinu među dobitnicima, a samo je [[Švedska]] dobila više nagrada od cijele [[Azija|Azije]] i [[Latinska Amerika|Latinske Amerike]]. Godine [[2008]]., [[Horace Engdahl]], tada permanentni tajnik Akademije, izjavio je da je "Europa još uvijek središte literarnog svijeta" te da su "Sjedinjene Države previše izolirane. Oni ne prevode dovoljno i ne sudjeluju zapravo u velikoj književnoj raspravi."<ref>{{cite web|last=Kirsch |first=Adam |url=http://www.slate.com/id/2201447/ |title=The Nobel Committee has no clue about American literature |publisher=Slate.com |date = 03. 10. 2008. |accessdate = 16. 06. 2010.}}</ref> Godine [[2009]]., Engdahlov nasljednik [[Peter Englund]] odbacio je tvrdnje svog prethodnika i priznao [[eurocentrizam|eurocentričku]] narav nagrade, dodavši: "Ja smatram da je to problem. Nama je lakše povezati se s književnošću napisanom u Europi i u europskoj tradiciji."<ref>{{cite web|url=http://www.guardian.co.uk/world/feedarticle/8742797 |title=Judge: Nobel literature prizes 'too Eurocentric' &#124; World news &#124; guardian.co.uk |publisher=Guardian |date = 06. 10. 2009. |accessdate = 05. 02. 2010.}}</ref> Američki su kritičari posebno naglašavali da neki njihovi poznati autori, poput [[Philip Roth|Philipa Rotha]], [[Cormac McCarthy|Cormaca McCarthyja]] i [[Thomas Pynchon|Thomasa Pynchona]], još nisu dobili nagradu, dok neki manje poznati europski autori jesu. Kada je, [[2009]]. godine, nagradu dobila [[Herta Müller]], koja je bila relativno slabo poznata izvan (a čak i unutar) [[Nemačka|Njemačke]], mada se godinama spominjala kao favorit za nagradu, kritike o pristranosti Komiteta i eurocentrizmu ponovo su postale aktualne.<ref>[http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2009/10/08/AR2009100800965.html?hpid=features1&hpv=local Jordan, Mary. ''Author's Nobel Stirs Shock-and-'Bah'.''] Washington Post. Friday, October 9, 2009.</ref> Ipak, [[2010]]. godine, nagradu je dobio [[Peruanci|Peruanac]] [[Mario Vargas Llosa]], mada autor živi u [[Španija|Španjolskoj]] i posjeduje španjolsko državljanstvo. Nakon što je [[2011]]. nagradu dobio švedski pjesnik [[Tomas Tranströmer]], kritike su ponovo bile oštre, na što je Peter Englund reagirao kako nagrada nije dodijeljena na političkoj osnovi te da takve insinuacije smatra "književnošću za budale".<ref>Kite, Lorien. [http://www.ft.com/cms/s/2/79136fb8-f046-11e0-96d2-00144feab49a.html "Sweden’s ‘buzzard’ poet wins Nobel Prize"]. ''Financial Times''. Retrieved on 6 October 2011. "Before Thursday’s announcement, there had also been much speculation that the committee would choose to honour the Syrian poet Adonis in a gesture towards the [[Arab Spring]]. But Mr England (sic) dismissed the notion that there was a political dimension to the prize; such an approach, he said, was “literature for dummies”."</ref> === Previđena ostvarenja === U povijesti Nobelove nagrade za književnost, mnoga književna ostvarenja su previđena ili nisu uopće priznata kao takva, često zbog političkih razloga, nedostatka prijevoda ili drugih razloga. Povjesničar književnosti [[Kjell Espmark]] priznao je da "kod ranijih nagrada, osuda loših izbora i eklatantnih propusta je uglavnom opravdana. Tolstoj, Ibesn i [[Henry James]] (predložen ukupno 4 puta)<ref>[http://www.nobelprize.org/nomination/archive/show_people.php?id=4537 Nominacije za Nobela - Henry James]</ref> su trebali dobiti nagradu umjesto, primjerice, Sullyja Prudhommea, Euckena i Heysea."<ref name="nobelprize.org">{{cite web|last=Espmark|first=Kjell|title=Nobel's Will and the Literature Prize|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/articles/espmark/index.html|publisher=Nobelprize.org|accessdate = 6. 5. 2012.}}</ref> Dok je kontroverza oko ovakih previda opravdana, postoje neki propusti koji su izvan kontrole Nobelove komisije, kao preuranjena smrt autora, za što su primjeri [[Marcel Proust]] (koji nikada nije ni predložen), [[Italo Calvino]], [[Roberto Bolaño]], [[Jurij Trifonov]] (koji je praktički bio siguran dobitnik, ali je umro pa je nagrada uručena [[Elias Canetti|Canettiju]]), ali i [[Danilo Kiš]],<ref name="bhdani">{{Cite web |title=Iz Stockholma s ljubavlju |url=http://www.bhdani.com/arhiva/176/t17604.htm |access-date=2013-03-11 |archivedate=2013-05-25 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130525212226/http://bhdani.com/arhiva/176/t17604.htm |deadurl=yes }}</ref> čije je ime navodno bilo u koverti, ali je umro prerano. Kako kaže Espmark, "glavna djela Kafke, Cavafyja i Pessose izdana su tek nakon njihove smrti, a prave dimenzije Mandeljštamove poezije otkrivene su tek u neobjavljenim pjesmama koje je njegova žena spasila od izumiranja i svijetu ih dala dugo nakon što je on umro u svom sibirskom egzilu."<ref name="nobelprize.org"/> Britanski pisac [[Tim Parks]] pripisao je beskrajnu kontroverzu oko izbora Nobelovog komiteta "esencijalnoj bedastoći nagrade i našom vlastitom glupošću što ju uzimamo zaozbiljno"<ref name="Parks">{{cite web|last=Parks|first=Tim|title=What’s Wrong With the Nobel Prize in Literature|url=http://www.nybooks.com/blogs/nyrblog/2011/oct/06/why-nobel-prize-literature-silly/|publisher=New York Review of Books|accessdate = 28. 5. 2012.}}</ref> i dodao kako "osamnaest (ili šesnaest) Šveđana posjeduju određeni kredibilitet kad je u pitanju švedska književnost, ali koja bi to grupa uopće mogla ozbiljno ocijeniti beskrajno različita djela raznovrsnih tradicija. I zašto bi uopće tražili da takvo nešto i učine?"<ref name="Parks"/> === Kontroverze s članovima odbora === U pravilu, članstvo u osamnaesteročlanom odboru koji odlučuje o dobitniku je doživotno.<ref name=keyton /> Članovi odbora ne smiju ga napustiti, iako mogu odbiti sudjelovati u njegovom radu.<ref name=canderson>{{cite web |url=https://www.nytimes.com/2018/04/12/world/europe/sara-danius-swedish-nobel-scandal.html |title=In Nobel Scandal, a Man Is Accused of Sexual Misconduct. A Woman Takes the Fall. |work=[[The New York Times]] |author=Christina Anderson |date=12 April 2018 |accessdate=13 April 2018}}</ref> Mjesta onih članova koji odbiju sudjelovati ostaju upražnjena do njihove smrti. Za kvorum je potrebno dvanaest aktivnih članova odbora. Prvi skandal s članovima odbora dogodio se [[1989.]] godine, kada su tri člana odbora podnijela ostavke jer je Komitet odbio podržati Salmana Rushdieja u trenutku kada je [[ajatolah]] [[Ruholah Homeini]] izdao ''[[fatwa|fatwu]]'' da ga se ubije.<ref name=keyton>{{cite web |url=https://m.washingtontimes.com/news/2018/apr/6/3-judges-quit-nobel-literature-prize-committee/ |title=3 judges quit Nobel literature prize committee |work=[[The Washington Times]] |agency=Associated Press |author=David Keyton |date=6 April 2018 |accessdate=6 May 2018}}</ref> Nakon izbora [[Elfride Jelinek]], član odbora [[Knut Ahnlund]] je podnio ostavku i komentirao kako je takav izbor nanio "nepopravljivu štetu" nagradi.<ref name=bbcref2>{{Cite news | title=Nobel Judge Steps Down in Protest | publisher=BBC | url =http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/arts/4329962.stm |work=BBC News Online |date = 11. 10. 2005. | accessdate = 13. 10. 2007.}}</ref><ref name=msnbc1>[[Associated Press]], [http://www.msnbc.msn.com/id/9665122/ "Who Deserves Nobel Prize? Judges Don't Agree"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051127190144/http://www.msnbc.msn.com/id/9665122/ |date=2005-11-27 }}, ''[[MSNBC]]'', 11 October 2005. Retrieved 13 October 2007.</ref> Novi, veći skandal dogodio se u travnju [[2018.]] godine, kada je troje članova odbora podnijelo ostavke zbog istrage za seksualno zlostavljanje protiv pisca [[Jean-Claude Arnault|Jean-Claudea Arnaulta]], koji je suprug [[Katarina Frostenson|Katarine Frostenson]], jedne od članica odbora.<ref name=canderson /> Barem 18 žena je optužilo Arnaulta za seksualno zlostavljanje i napastvovanje, dok su i supruga i on optuženi da su u najmanje sedam navrata otkrivali imena pobjednika kako bi njihovi prijatelji mogli profitirati na kladionicama.<ref name=canderson /><ref>{{cite web |url=https://www.nytimes.com/2018/05/04/opinion/nobel-prize-literature-scandal.html |title=The Nobel Prize for Literature Is a Scandal All by Itself |work=New York Times |author=Tim Parks |date=May 4, 2018 |accessdate=May 5, 2018}}</ref> Arnault je odbacio sve optužbe.<ref name="NYTApril20">{{cite news|last1=Andersson|first1=Christina|title=Nobel Panel Admits Inquiry Found Sexual Misconduct, but Nothing Illegal|url=https://www.nytimes.com/2018/04/20/world/europe/sweden-nobel-panel-sexual-misconduct.html|work=[[The New York Times]]|publisher=[[The New York Times]]|date=20 April 2018}}</ref> Troje članova podnijelo je ostavku zbog odluke tajnice odbora, [[Sara Danius|Sare Danius]], o nepoduzimanju nikakvih pravnih radnji protiv Arnaulta.<ref name=keyton /><ref name=canderson /><ref>{{cite web |url=https://www.nytimes.com/2018/04/06/world/europe/sexual-misconduct-claim-spurs-nobel-members-to-step-aside-in-protest.html |title=Sexual Misconduct Claim Spurs Nobel Members to Step Aside in Protest |work=[[The New York Times]] |agency=Reuters |author= |date=6 April 2018 |accessdate=7 April 2018}}</ref> Dvoje bivših stalnih tajnika, [[Sture Allén]] i [[Horace Engdahl]], nazvali su Daniusovu slabim vođom.<ref name=canderson /> Dana [[10. travnja]], Daniusova je zamoljena da podnese ostavku na svoju poziciju,<ref name="di">{{cite news|last1=Åkerman|first1=Felicia|title=Sara Danius lämnar Svenska Akademien|trans-title=Sara Danius leaves the Swedeish Academy|url=https://www.di.se/nyheter/sara-danius-lamnar-svenska-akademien/|accessdate=4 May 2018|work=[[Dagens Industri]]|publisher=[[Dagens Industri]]|date=12 April 2018}}</ref> što je značilo da je odbor ostao bez četiri člana. Frostensonova se dobrovoljno povukla iz rada odbora, što je broj izostanaka povećalo na pet. Kako su dva mjesta ostala upražnjena još od [[1989.]] i skandala s Rushdiejem, ukupan broj aktivnih članova pao je na 11, što je značilo da je tehnički nemoguće izabrati dobitnika za [[2018.]] godinu. Daba [[4. svibnja]] [[2018.]], Švedska akademija objavila je kako će dodjela nagrade biti odgođena za [[2019.]] godinu, kada će biti proglašena dva dobitnika.<ref name="nobelBBC">{{cite news|title=Nobel Prize for Literature postponed amid Swedish Academy turmoil|url=http://www.bbc.com/news/world-europe-43999240|accessdate=4 May 2018|date=4 May 2018|work=[[BBC]]|publisher=[[BBC]]}}</ref><ref name="akademi2018">{{cite web|last1=Press release|title=Svenska Akademien skjuter upp 2018 års Nobelpris i litteratur|url=http://www.svenskaakademien.se/press/svenska-akademien-skjuter-upp-2018-ars-nobelpris-i-litteratur|website=Svenska Akademin|publisher=[[Swedish Academy]]|accessdate=4 May 2018}}</ref><ref name="krisen">{{cite news|last=Wixe|first=Susanne|title=Detta har hänt: Krisen i Svenska Akademien – på 3 minuter|trans-title=Previously: The crisis in the Swedish Academy in 3 minutes|url=https://www.aftonbladet.se/nyheter/a/yvb9We|accessdate=4 May 2018|work=[[Aftonbladet]]|publisher=[[Aftonbladet]]|date=10 April 2018}}</ref> Mnogi novinari i komentatiri su prokomentirali kako je ovaj skandal uvelike naštetio kredibilitetu nagrade.<ref name=canderson /> == Popis dobitnika == {| class="wikitable" width="100%" bgcolor="#318CE7" |- bgcolor="#318CE7" !rowspan="2" width="5%"|Godina !rowspan="2" width="1%"|Slika !rowspan="2" width="19%"|Ime !colspan="3" width="75%"|Podaci |- ! width="20%"|Država ! width="25%"|Jezik ! width="30%"|Vrsta/Žanr |- !rowspan="3"|[[1901]]. |rowspan="3"|[[Datoteka:Sully-Prudhomme.jpg|80px]] |rowspan="3"|[[Sully Prudhomme]] |{{flag|Francuska|1830}} |[[francuski jezik]] |[[poezija]], [[esej]] |- !colspan=“1”|Najpoznatija djela |colspan="3"|''L'Expression dans les beaux-arts'', ''Impressions de la guerre'' |- |colspan="3"|"''zbog posebnog priznanja njegove poetske kompozicije, koja dokazuje uzvišeni idealizam, umjetničko savršenstvo i rijetku kombinaciju kvaliteta i srca i intelekta.''" |- !rowspan="3"|[[1902]]. |rowspan="3"|[[Datoteka:Theodor Mommsen 1902.jpg|80px]] |rowspan="3"|[[Theodor Mommsen]] |{{flagicon|Njemačka|empire}} [[Nemačka|Njemačka]] |[[nemački jezik|njemački jezik]] |[[historija|povijest]], [[pravo]] |- !colspan=“1”|Najpoznatija djela |colspan="3"|''[[Römische Geschichte]]'' |- |colspan="3"|"''najveći živući majstor umijeća pisanja povijesti, uz posebno isticanje njegovog monumentalnog djela, [[Römische Geschichte|Povijest Rima]].''" |- !rowspan="3"|[[1903]]. |rowspan="3"|[[Datoteka:Bjørnstjerne Martinus Bjørnson.jpg|80px]] |rowspan="3"|[[Bjørnstjerne Bjørnson]] |{{flag|Norveška}} |[[norveški jezik]] |[[roman]], [[poezija]], [[drama]] |- !colspan=“1”|Najpoznatija djela |colspan="3"|''[[Maria Stuart i Skotland]], [[Sigurd Slembe]], [[En fallit]], [[Redaktøren]]'' |- |colspan="3"|"''kao posveta njegovoj plemenitoj, veličanstvenoj i svestranoj poeziji, koju su uvijek odlikovale i svježina njezine inspiracije i rijetka čistoća njezina duha.''" |- !rowspan="6"|[[1904]]. |rowspan="3"|[[Datoteka:Portrait frederic mistral.jpg|80px]] |rowspan="3"|[[Frédéric Mistral]] |{{flag|Francuska|1830}} |[[oksitanski jezik]] |[[poezija]], [[filologija]] |- !colspan=“1”|Najpoznatija djela |colspan="3"|''[[Mirèio]]'' |- |colspan="3"|"''prizavajući svježu originalnost i istinsku inspiraciju njegovog pjesničkog stvaralaštva, koje vjerno reflektira prirodno okruženje i duh njegovog naroda, kao i za njegov značajni rad na polju filologije [[oksitanski jezik|oksitanskog jezika]].''" |- |rowspan="3"|[[Datoteka:José Echegaray y Eizaguirre.jpg|80px]] |rowspan="3"|[[José Echegaray]] |[[Datoteka:Flag of Spain (1785-1873 and 1875-1931).svg|border|22px]] [[Španija|Španjolska]] |[[španski jezik|španjolski jezik]] |[[drama]] |- !colspan=“1”|Najpoznatija djela |colspan="3"|''[[O locura o santidad]], [[El estigma]], [[El loco Dios]]'' |- |colspan="3"|"''priznavajući brojne i briljantne kompozicije koje su, na individualan i originalan način, oživjele velike tradicije španjolske drame.''" |- !rowspan="3"|[[1905]]. |rowspan="3"|[[Datoteka:Henryk Sienkiewicz 1905.jpg|80px]] |rowspan="3"|[[Henryk Sienkiewicz]] |{{flag|Poljska}} |[[poljski jezik]] |[[roman]] |- !colspan=“1”|Najpoznatija djela |colspan="3"|''[[Quo vadis (roman)|Quo Vadis]], [[W pustyni i w puszczy]], [[Trilogija (Sienkiewicz)|Trilogija]]'' |- |colspan="3"|"''zbog izvanrednog rada na polju epike.''" |- !rowspan="3"|[[1906]]. |rowspan="3"|[[Datoteka:Giosuè Carducci 1906.jpg|80px]] |rowspan="3"|[[Giosuè Carducci]] |{{flagicon|Kraljevina Italija}} [[Italija]] |[[italijanski jezik|talijanski jezik]] |[[poezija]] |- !colspan=“1”|Najpoznatija djela |colspan="3"|''[[Odi barbare]], Rime Nuove'', "[[Inno a Satana]]" |- |colspan="3"|"''ne samo zbog njegovog dubokoumnog učenja i kritičkog istraživanja, već, iznad svega, kao posveta kreativnoj energiji, svježini stila i lirskoj snazi koje karakteriziraju njegova pjesnička remek-djela.''" |- !rowspan="3"|[[1907]]. |rowspan="3"|[[Datoteka:Rudyard Kipling mirrored.jpg|80px]] |rowspan="3"|[[Rudyard Kipling]] |{{flag|Ujedinjeno Kraljevstvo}} |[[engleski jezik]] |[[roman]], [[novela|kratka priča]], [[poezija]] |- !colspan=“1”|Najpoznatija djela |colspan="3"|''[[The Jungle Book]], [[The Second Jungle Book]], [[Kim (roman)|Kim]]'' |- |colspan="3"|"''zbog moći opažanja, originalnosti mašte, zrelosti ideja i osobitog talenta za prepričavanje koji karakteriziraju uratke ovog svjetski poznatog autora.''" |- !rowspan="3"|[[1908]]. |rowspan="3"|[[Datoteka:Rudolf Eucken 1908.jpg|80px]] |rowspan="3"|[[Rudolf Christoph Eucken]] |{{flagicon|Njemačka|empire}} [[Nemačka|Njemačka]] |[[nemački jezik|njemački jezik]] |[[filozofija]] |- !colspan=“1”|Najpoznatija djela |colspan="3"|''[[Der Sinn und Wert des Lebens]]'' |- |colspan="3"|"''zbog njegove iskrene potrage za istinom, njegove penetrirajuće snage misli, njegovog širokogrudnog pogleda te topline i snage prezentacije kojom, u svojim brojnim djelima, dokazuje i razvija idealističku životnu filozofiju.''" |- !rowspan="3"|[[1909]]. |rowspan="3"|[[Datoteka:Selma Lagerlöf.jpg|80px]] |rowspan="3"|[[Selma Lagerlöf]] |{{flag|Švedska}} |[[švedski jezik]] |[[roman]], [[novela|kratka priča]] |- !colspan=“1”|Najpoznatija djela |colspan="3"|''[[Nils Holgerssons underbara resa genom Sverige]], [[Körkarlen]]'' |- |colspan="3"|"''zbog uzvišenog idealizma, živopisne mašte i duhovne percepcije koje karakteriziraju njezino djelo.''" |- !rowspan="3"|[[1910]]. |rowspan="3"|[[Datoteka:Paul Johann Ludwig Heyse.jpg|80px]] |rowspan="3"|[[Paul von Heyse]] |{{flagicon|Njemačka|empire}} [[Nemačka|Njemačka]] |[[nemački jezik|njemački jezik]] |[[poezija]], [[drama]], [[roman]], [[novela|kratka priča]] |- !colspan=“1”|Najpoznatija djela |colspan="3"|''Der Jungbrunnen, Francesca von Rimini'', "[[L'Arrabbiata]]" |- |colspan="3"|"''kao posveta besprijekornoj umjetnosti, prožetom idealizmom, kog je demonstrirao tijekom svoje duge, produktivne karijere lirskog pjesnika, dramatičara, romanopisca i pisca svjetski poznatih kratkih priča.''" |- !rowspan="3"|[[1911]]. |rowspan="3"|[[Datoteka:Maurice Maeterlinck 1911.jpg|80px]] |rowspan="3"|[[Maurice Maeterlinck]] |{{flag|Belgija}} |[[francuski jezik]] |[[drama]], [[poezija]], [[esej]] |- !colspan=“1”|Najpoznatija djela |colspan="3"|''[[L'Oiseau bleu]], [[Les aveugles]], [[Intérieur]]'' |- |colspan="3"|"''zbog njegovih raznovrsnih literarnih djelatnosti, a posebno zbog njegovih dramskih djela, koja odlikuju bogata mašta i pjesnička fantazija koja otkriva, nekad u kostimu bajke, duboku inspiraciju, dok istovremeno na tajanstven način apelira na čitateljeve vlastite osjećaje i stimulira njegovu maštu.''" |- !rowspan="3"|[[1912]]. |rowspan="3"|[[Datoteka:Gerhart Hauptmann nobel.jpg|80px]] |rowspan="3"|[[Gerhart Hauptmann]] |{{flagicon|Njemačka|empire}} [[Nemačka|Njemačka]] |[[nemački jezik|njemački jezik]] |[[drama]], [[roman]] |- !colspan=“1”|Najpoznatija djela |colspan="3"|''[[Die Weber]], [[Die Ratten]], [[Hanneles Himmelfahrt]]'' |- |colspan="3"|"''primarno zbog njegovog bogatog, raznovrsnog i izvrsnog doprinosa na polju dramske umjetnosti.''" |- !rowspan="3"|[[1913]]. |rowspan="3"|[[Datoteka:Tagore3.jpg|80px]] |rowspan="3"|[[Rabindranath Tagore]] |{{flag|Indija}} |[[bengalski jezik]] |[[poezija]], [[roman]], [[drama]], [[novela|kratka priča]], [[muzika|glazba]] |- !colspan=“1”|Najpoznatija djela |colspan="3"|''[[Gitanjali]], [[Ghare Baire]]'', "[[Jana Gana Mana]]", "[[Amar Shonar Bangla]]" |- |colspan="3"|"''zbog njegovog duboko senzibilnog, svježeg i prelijepog stiha, kojim je, besprijekornom sposobnošću, svoju poetsku misao, izraženu u njegovim vlastitim [[engleski jezik|engleskim]] izrazima, učinio dijelom književnosti Zapada.''" |- ![[1914]]. |colspan="5"|<center>''Nagrada nije dodijeljena'' |- !rowspan="3"|[[1915]]. |rowspan="3"|[[Datoteka:Romain Rolland 1915.jpg|80px]] |rowspan="3"|[[Romain Rolland]] |{{flag|Francuska|1830}} |[[francuski jezik]] |[[roman]] |- !colspan=“1”|Najpoznatija djela |colspan="3"|''[[Jean-Christophe]], [[Colas Breugnon]]'' |- |colspan="3"|"''kao posveta uzvišenom idealizmu njegova stvaralaštva te simpatijama i ljubavi prema istini kojom je opisivao različite tipove ljudskih bića.''" |- !rowspan="3"|[[1916]]. |rowspan="3"|[[Datoteka:Verner von Heidenstam 1916.jpg|80px]] |rowspan="3"|[[Carl Gustaf Verner von Heidenstam|Verner von Heidenstam]] |{{flag|Švedska}} |[[švedski jezik]] |[[poezija]], [[roman]] |- !colspan=“1”|Najpoznatija djela |colspan="3"|''[[Karolinerna]], [[Hans Alienus]], [[Dikter]]'' |- |colspan="3"|"''kao posveta značaju njegove uloge vodećeg predstavnika nove ere u našoj književnosti.''" |- !rowspan="6"|[[1917]]. |rowspan="3"|[[Datoteka:Karl Gjellerup 1917.jpg|80px]] |rowspan="3"|[[Karl Adolph Gjellerup]] |{{flag|Danska}} |[[danski jezik]] |[[poezija]] |- !colspan=“1”|Najpoznatija djela |colspan="3"|''Germanernes Lærling, Minna, Møllen'' |- |colspan="3"|"''zbog njegove raznovrsne i bogate poezije, koja je inspirirana uzvišenim idealima.''" |- |rowspan="3"|[[Datoteka:Henrik Pontoppidan 1917.jpg|80px]] |rowspan="3"|[[Henrik Pontoppidan]] |{{flag|Danska}} |[[danski jezik]] |[[roman]] |- !colspan=“1”|Najpoznatija djela |colspan="3"|''Det forjættede Land, [[Lykke-Per]], De Dødes Rige'' |- |colspan="3"|"''zbog njegovih autentičnih prikaza suvremenog života u Danskoj.''" |- ![[1918]]. |colspan="5"|<center>''Nagrada nije dodijeljena'' |- !rowspan="3"|[[1919]]. |rowspan="3"|[[Datoteka:Carl Spitteler 1919.jpg|80px]] |rowspan="3"|[[Carl Spitteler]] |{{flag|Švicarska}} |[[nemački jezik|njemački jezik]] |[[poezija]] |- !colspan=“1”|Najpoznatija djela |colspan="3"|''[[Der olympische Frühling]]'' |- |colspan="3"|"''kao posebna zahvala za njegovu epsku pjesmu, [[Der olympische Frühlin|Olimpijsko proljeće]].''" |- !rowspan="3"|[[1920]]. |rowspan="3"|[[Datoteka:Knut hamsun 1890.jpg|80px]] |rowspan="3"|[[Knut Hamsun]] |{{flag|Norveška}} |[[norveški jezik]] |[[roman]] |- !colspan=“1”|Najpoznatija djela |colspan="3"|''[[Markens Grøde]], [[Sult]]'' |- |colspan="3"|"''za njegovo monumentalno djelo, [[Markens Grøde|Plodovi zemlje]].''" |- !rowspan="3"|[[1921]]. |rowspan="3"|[[Datoteka:Anatole France 1921.png|80px]] |rowspan="3"|[[Anatole France]] |{{flag|Francuska|1830}} |[[francuski jezik]] |[[roman]], [[poezija]] |- !colspan=“1”|Najpoznatija djela |colspan="3"|''[[L’Île des Pingouins]], [[Thaïs (roman)|Thaïs]], Le Crime de Sylvestre Bonnard'' |- |colspan="3"|"''kao priznanje njegovim briljantnim literarnim ostvarenjima, koja odlikuju plemenitost stila, duboko ljudsko suosjećanje, ljepota i istinski galski temperament.''" |- !rowspan="3"|[[1922]]. |rowspan="3"|[[Datoteka:Jacinto Benavente.jpg|80px]] |rowspan="3"|[[Jacinto Benavente]] |[[Datoteka:Flag of Spain (1785-1873 and 1875-1931).svg|border|22px]] [[Španija|Španjolska]] |[[španski jezik|španjolski jezik]] |[[drama]] |- !colspan=“1”|Najpoznatija djela |colspan="3"|''[[Los intereses creado]], [[La ciudad alegre y confiada]]'' |- |colspan="3"|"''zbog vesele naravi kojom je nastavio slavnu tradiciju španjolske drame.''" |- !rowspan="3"|[[1923]]. |rowspan="3"|[[Datoteka:William Butler Yeat by George Charles Beresford.jpg|80px]] |rowspan="3"|[[William Butler Yeats]] |{{flag|Irska}} |[[engleski jezik]] |[[poezija]] |- !colspan=“1”|Najpoznatija djela |colspan="3"|''[[The Tower (knjiga)|The Tower]], The Winding Stair and Other Poems '' |- |colspan="3"|"''zbog njegove uvijek inspirirane poezije, koja u visoko umjetničkoj formi daje ekspresiju duhu jednog cijelog naroda.''" |- !rowspan="3"|[[1924]]. |rowspan="3"|[[Datoteka:Władysław Reymont.jpg|80px]] |rowspan="3"|[[Władysław Reymont]] |{{flag|Poljska}} |[[poljski jezik]] |[[roman]] |- !colspan=“1”|Najpoznatija djela |colspan="3"|''[[Chłopi]]'' |- |colspan="3"|"''zbog njegovog velikog nacionalnog epa, [[Chłopi|Seljaci]].''" |- !rowspan="3"|[[1925]]. |rowspan="3"|[[Datoteka:George Bernard Shaw 1925.jpg|80px]] |rowspan="3"|[[George Bernard Shaw]] |{{flag|Irska}} |[[engleski jezik]] |[[drama]], [[književna kritika]] |- !colspan=“1”|Najpoznatija djela |colspan="3"|''[[Pygmalion (drama)|Pygmalion]], [[The Doctor's Dilemma]]'' |- |colspan="3"|"''zbog njegovog djela, koje obiluje i idealizmom i humanošću, kao i stimulirajuće satire koja često obiluje jedinstvenom pjesničkom ljepotom.''" |- !rowspan="3"|[[1926]]. |rowspan="3"|[[Datoteka:Grazia Deledda 1926.jpg|80px]] |rowspan="3"|[[Grazia Deledda]] |{{flagicon|Kraljevina Italija}} [[Italija]] |[[italijanski jezik|talijanski jezik]] |[[poezija]], [[roman]] |- !colspan=“1”|Najpoznatija djela |colspan="3"|''[[Dopo il divorzio]], [[La madre]], [[Cenere]]'' |- |colspan="3"|"''zbog njezinih idealizmom inspiriranih djela koja, plastičnom jasnoćom, prikazuju život njezina rodnog otoka i, s velikom dubinom i suosjećanjem, obrađuju ljudske probleme u njihovoj općenitosti.''" |- !rowspan="3"|[[1927]]. |rowspan="3"|[[Datoteka:Henri Bergson 02.jpg|80px]] |rowspan="3"|[[Henri Bergson]] |{{flag|Francuska|1830}} |[[francuski jezik]] |[[filozofija]] |- !colspan=“1”|Najpoznatija djela |colspan="3"|''[[Matière et mémoire]], [[L'Evolution créatrice]], [[Essai sur les données immédiates de la conscience]]'' |- |colspan="3"|"''kao priznanje njegovih bogatih i vitalizirajućih ideja i briljantne vještine kojom su prezentirane.''" |- !rowspan="3"|[[1928]]. |rowspan="3"|[[Datoteka:Sigrid Undset 1928.jpg|80px]] |rowspan="3"|[[Sigrid Undset]] |{{flag|Norveška}} |[[norveški jezik]] |[[roman]] |- !colspan=“1”|Najpoznatija djela |colspan="3"|''[[Kristin Lavransdatter]], [[Olav Audunssøn i Hestviken]]'' |- |colspan="3"|"''primarno zbog njezinih snažnih opisa nordijskog života u Srednjem vijeku.''" |- !rowspan="3"|[[1929]]. |rowspan="3"|[[Datoteka:Thomas Mann 1937.jpg|80px]] |rowspan="3"|[[Thomas Mann]] |{{flag|Njemačka}} |[[nemački jezik|njemački jezik]] |[[roman]], [[novela|kratka priča]], [[esej]] |- !colspan=“1”|Najpoznatija djela |colspan="3"|''[[Buddenbrooks – Verfall einer Familie|Buddenbrooks]], [[Der Zauberberg]], [[Der Tod in Venedig]], [[Doktor Faustus]]'' |- |colspan="3"|"''primarno zbog njegovog velikog romana, [[Buddenbrooks – Verfall einer Familie|Buddenbrookovi]], koji dobiva sve više priznanja kao jedan od klasika suvremene književnosti.''" |- !rowspan="3"|[[1930]]. |rowspan="3"|[[Datoteka:Lewis-Sinclair-LOC.jpg|80px]] |rowspan="3"|[[Sinclair Lewis]] |{{flag|Sjedinjene Države}} |[[engleski jezik]] |[[roman]], [[novela|kratka priča]], [[drama]] |- !colspan=“1”|Najpoznatija djela |colspan="3"|''[[Babbitt (roman)|Babbitt]], [[Arrowsmith (roman)|Arrowsmith]], [[Elmer Gantry]]'' |- |colspan="3"|"''zbog njegovog snažnog i živopisnog umijeća opisivanja i njegove sposobnosti stvaranja, na domišljat i smiješan način, novih tipova likova.''" |- !rowspan="3"|[[1931]]. |rowspan="3"|[[Datoteka:Erik Axel Karlfeldt 1931.jpg|80px]] |rowspan="3"|[[Erik Axel Karlfeldt]]<br>{{small|(posthumno)}} |{{flag|Švedska}} |[[švedski jezik]] |[[poezija]] |- !colspan=“1”|Najpoznatija djela |colspan="3"|''Arcadia Borealis, Hösthorn'' |- |colspan="3"|"''za poeziju Erika Axela Karlfeldta.''" |- !rowspan="3"|[[1932]]. |rowspan="3"|[[Datoteka:John galsworthy.jpg|80px]] |rowspan="3"|[[John Galsworthy]] |{{flag|Ujedinjeno Kraljevstvo}} |[[engleski jezik]] |[[roman]] |- !colspan=“1”|Najpoznatija djela |colspan="3"|''[[The Forsyte Saga]]'' |- |colspan="3"|"''zbog njegovog istaknutog umijeća prepričavanja, koje svoj vrhunac dostiže u [[The Forsyte Saga|Sagi o Forsyteima]].''" |- !rowspan="3"|[[1933]]. |rowspan="3"|[[Datoteka:Ivan Bunin (sepia).jpg|80px]] |rowspan="3"|[[Ivan Bunjin]] |{{flag|Rusija}} <small>(u egzilu u [[Francuska|Francuskoj]])</small> |[[ruski jezik]] |[[novela|kratka priča]], [[poezija]], [[roman]] |- !colspan=“1”|Najpoznatija djela |colspan="3"|''[[Suhodol]], [[Dere'vnij]], [[Žiznj Arsenijeva]], [[Tamnije aleji]]'' |- |colspan="3"|"''zbog njegove stroge umjetnosti, kojom je nastavio klasičnu rusku tradiciju proznog stvaralaštva.''" |- !rowspan="3"|[[1934]]. |rowspan="3"|[[Datoteka:Luigi Pirandello 1932.jpg|80px]] |rowspan="3"|[[Luigi Pirandello]] |{{flagicon|Kraljevina Italija}} [[Italija]] |[[italijanski jezik|talijanski jezik]] |[[drama]], [[roman]], [[novela|kratka priča]] |- !colspan=“1”|Najpoznatija djela |colspan="3"|''[[Il fu Mattia Pascal]], [[Enrico IV]], [[Sei personaggi in cerca d'autore]]'' |- |colspan="3"|"''zbog njegovog odvažnog i domišljatog oživljavanja dramske i scenske umjetnosti.''" |- ![[1935]]. |colspan="5"|<center>''Nagrada nije dodijeljena'' |- !rowspan="3"|[[1936]]. |rowspan="3"|[[Datoteka:ONeill-Eugene-LOC.jpg|80px]] |rowspan="3"|[[Eugene O'Neill]] |{{flag|Sjedinjene Države}} |[[engleski jezik]] |[[drama]] |- !colspan=“1”|Najpoznatija djela |colspan="3"|''[[Ah, Wilderness!]], [[Mourning Becomes Electra]], [[Lazarus Laughed]]'' |- |colspan="3"|"''zbog snage, iskrenosti i dubokih emocija njegovih dramskih djela, koja utjelovljuju originalni koncept tragedije.''" |- !rowspan="3"|[[1937]]. |rowspan="3"|[[Datoteka:Roger Martin du Gard 1937.jpg|80px]] |rowspan="3"|[[Roger Martin du Gard]] |{{flag|Francuska|1830}} |[[francuski jezik]] |[[roman]] |- !colspan=“1”|Najpoznatija djela |colspan="3"|''[[Les Thibault]]'' |- |colspan="3"|"''zbog umjetničke snage i istine kojima je prikazao ljudski konflikt kao i neke fundamentalne aspekte suvremenog života u svom ciklusu romana [[Les Thibault|Thibaultovi]].''" |- !rowspan="3"|[[1938]]. |rowspan="3"|[[Datoteka:Pearl Buck (Nobel).jpg|80px]] |rowspan="3"|[[Pearl S. Buck]] |{{flag|Sjedinjene Države}} |[[engleski jezik]] |[[roman]] |- !colspan=“1”|Najpoznatija djela |colspan="3"|''[[The Good Earth]], [[Letter from Peking]]'' |- |colspan="3"|"''zbog njezinih bogatih i istinski epskih opisa seoskog života u Kini i zbog njezinih biografskih remek-djela.''" |- !rowspan="3"|[[1939]]. |rowspan="3"|[[Datoteka:FransEemilSillanpää.jpg|80px]] |rowspan="3"|[[Frans Eemil Sillanpää]] |{{flag|Finska}} |[[finski jezik]] |[[roman]] |- !colspan=“1”|Najpoznatija djela |colspan="3"|''[[Nuorena nukkunut]], [[Hurskas kurjuus]]'' |- |colspan="3"|"''zbog njegovog dubokog razumijevanja seoskog života svoje zemlje i izvrsnog umijeća kojim je prikazao njihov način života i njihov odnos s Prirodom.''" |- ![[1940]]. |colspan="5"|<center>''Nagrada nije dodijeljena'' |- ![[1941]]. |colspan="5"|<center>''Nagrada nije dodijeljena'' |- ![[1942]]. |colspan="5"|<center>''Nagrada nije dodijeljena'' |- ![[1943]]. |colspan="5"|<center>''Nagrada nije dodijeljena'' |- !rowspan="3"|[[1944]]. |rowspan="3"|[[Datoteka:Johannes Vilhelm Jensen 1944.jpg|80px]] |rowspan="3"|[[Johannes Vilhelm Jensen]] |{{flag|Danska}} |[[danski jezik]] |[[poezija]] |- !colspan=“1”|Najpoznatija djela |colspan="3"|''[[Himmerlandshistorier]], [[Den Lange Rejse]], [[Kongens Fald]]'' |- |colspan="3"|"''zbog rijetke snage i plodnosti njegove pjesničke mašte s kojom kombinira intelektualnu znatiželju širokog spektra i odvažan, svježe kreativan stil.''" |- !rowspan="3"|[[1945]]. |rowspan="3"|[[Datoteka:Gabriela Mistral 1945.jpg|80px]] |rowspan="3"|[[Gabriela Mistral]] |{{flag|Čile}} |[[španski jezik|španjolski jezik]] |[[poezija]] |- !colspan=“1”|Najpoznatija djela |colspan="3"|''Tala, Desolación'' |- |colspan="3"|"''za njezino lirsko pjesništvo koje je, inspirirano snažnim emocijama, njezino ime pretvorilo u simbol idealističkih aspiracija cijele Latinske Amerike.''" |- !rowspan="3"|[[1946]]. |rowspan="3"|[[Datoteka:Hermann Hesse 1946.jpg|80px]] |rowspan="3"|[[Hermann Hesse]] |{{nowrap|{{flag|Njemačka}} <small>(u egzilu u [[Švajcarska|Švicarskoj]])</small>}} |[[nemački jezik|njemački jezik]] |[[roman]], [[poezija]] |- !colspan=“1”|Najpoznatija djela |colspan="3"|''[[Das Glasperlenspiel]], [[Der Steppenwolf]], [[Die Geschichte von Emil Sinclairs Jugend]]'' |- |colspan="3"|"''za njegova inspirirana djela koja, dok im odvažnost i snaga penetracije rastu, predstavljaju klasične humanističke ideale i visoke kvalitete života.''" |- !rowspan="3"|[[1947]]. |rowspan="3"|[[Datoteka:André Gide 1947.jpg|80px]] |rowspan="3"|[[André Gide]] |{{flag|Francuska|1830}} |[[francuski jezik]] |[[roman]], [[esej]] |- !colspan=“1”|Najpoznatija djela |colspan="3"|''[[Les faux-monnayeurs]], [[Les caves du Vatican]], [[Les nourritures terrestres]]'' |- |colspan="3"|"''zbog njegovih opsežnih i umjetnički značajnih djela, u kojima su ljudski problemi i stanja prezentirani pomoću neustrašive ljubavi prema istini i oštroumnih psiholoških razmatrana.''" |- !rowspan="3"|[[1948]]. |rowspan="3"|[[Datoteka:TS Eliot.jpg|80px]] |rowspan="3"|[[T.S. Eliot]] |{{flag|Ujedinjeno Kraljevstvo}} |[[engleski jezik]] |[[poezija]] |- !colspan=“1”|Najpoznatija djela |colspan="3"|''[[The Waste Land]], [[Murder in the Cathedral]], [[The Love Song of J. Alfred Prufrock]]'' |- |colspan="3"|"''zbog njegovog izvanrednog, pionirskog doprinosa suvremenoj poeziji.''" |- !rowspan="3"|[[1949]]. |rowspan="3"|[[Datoteka:Carl Van Vechten - William Faulkner.jpg|80px]] |rowspan="3"|[[William Faulkner]] |{{flag|Sjedinjene Države}} |[[engleski jezik]] |[[roman]], [[novela|kratka priča]] |- !colspan=“1”|Najpoznatija djela |colspan="3"|''[[The Sound and the Fury]], [[As I Lay Dying]], [[Absalom, Absalom!]]'' |- |colspan="3"|"''zbog njegovog snažnog i umjetnički jedinstvenog doprinosa modernom američkom romanu.''" |- !rowspan="3"|[[1950]]. |rowspan="3"|[[Datoteka:Bertrand Russell transparent bg.png|80px]] |rowspan="3"|[[Bertrand Russell]] |{{flag|Ujedinjeno Kraljevstvo}} |[[engleski jezik]] |[[filozofija]] |- !colspan=“1”|Najpoznatija djela |colspan="3"|''[[Wisdom of the West]], [[A History of Western Philosophy and Its Connection with Political and Social Circumstances from the Earliest Times to the Present Day|A History of Western Philosophy]]'' |- |colspan="3"|"''kao priznanje njegovim raznovrsnim i značajnim radovima u kojima se bori za humanističke ideale i slobodu misli.''" |- !rowspan="3"|[[1951]]. |rowspan="3"|[[Datoteka:Lagerkvist.jpg|80px]] |rowspan="3"|[[Pär Lagerkvist]] |{{flag|Švedska}} |[[švedski jezik]] |[[poezija]], [[roman]], [[novela|kratka priča]], [[drama]] |- !colspan=“1”|Najpoznatija djela |colspan="3"|''[[Dvärgen]], [[Barabbas (roman)|Barabbas]]'' |- |colspan="3"|"''zbog umjetničke snage i istinske nezavisnosti kojima nastoji, u svojoj poeziji, pronaći odgovore na vječna pitanja koja more čovječanstvo.''" |- !rowspan="3"|[[1952]]. |rowspan="3"|[[Datoteka:François Mauriac 1952.jpg|80px]] |rowspan="3"|[[François Mauriac]] |{{flag|Francuska|1830}} |[[francuski jezik]] |[[roman]], [[novela|kratka priča]] |- !colspan=“1”|Najpoznatija djela |colspan="3"|''[[Thérèse Desqueyroux (roman)|Thérèse Desqueyroux]], Asmodée'' |- |colspan="3"|"''zbog dubokog duhovnog uvida i umjetničkog intenziteta kojim je, u svojim romanima, prodro u dramu ljudskog života.''" |- !rowspan="3"|[[1953]]. |rowspan="3"|[[Datoteka:Winston Churchill cph.3b12010.jpg|80px]] |rowspan="3"|[[Winston Churchill]] |{{flag|Ujedinjeno Kraljevstvo}} |[[engleski jezik]] |[[historija|povijest]], [[esej]], [[memoari]] |- !colspan=“1”|Najpoznatija djela |colspan="3"|''[[The Second World War]]'' |- |colspan="3"|"''zbog njegove izvrsnosti u povijesnom i biografskom opisivanju kao i zbog njegovih briljantnih govora u obranu ljudskih vrijednosti.''" |- !rowspan="3"|[[1954]]. |rowspan="3"|[[Datoteka:ErnestHemingway.jpg|80px]] |rowspan="3"|[[Ernest Hemingway]] |{{flag|Sjedinjene Države}} |[[engleski jezik]] |[[roman]], [[novela|kratka priča]] |- !colspan=“1”|Najpoznatija djela |colspan="3"|''[[The Old Man and the Sea]], [[For Whom the Bell Tolls]], [[The Sun Also Rises]], [[A Farewell to Arms]]'' |- |colspan="3"|"''zbog njegovog majstorskog umijeća pripovijedanja, najrecentnije demonstriranog u [[The Old Man and the Sea|Starcu i moru]], i zbog njegovog utjecaja na suvremeni stil.''" |- !rowspan="3"|[[1955]]. |rowspan="3"|[[Datoteka:Halldór Kiljan Laxness 1955.jpg|80px]] |rowspan="3"|[[Halldór Laxness]] |{{flag|Island}} |[[islandski jezik]] |[[roman]], [[novela|kratka priča]], [[drama]], [[poezija]] |- !colspan=“1”|Najpoznatija djela |colspan="3"|''[[Sjálfstætt fólk]], [[Íslandsklukkan]], [[Atómstöðin]]'' |- |colspan="3"|"''zbog njegove živopisne epske snage koja je oživila veliko narativno umijeće Islanda.''" |- !rowspan="3"|[[1956]]. |rowspan="3"|[[Datoteka:JRJimenez.JPG|80px]] |rowspan="3"|[[Juan Ramón Jiménez]] |[[Datoteka:Flag of Spain 1945 1977.svg|22px|border]] [[Španija|Španjolska]] |[[španski jezik|španjolski jezik]] |[[poezija]] |- !colspan=“1”|Najpoznatija djela |colspan="3"|''[[Platero y yo]], Piedra y cielo'' |- |colspan="3"|"''za njegovu lirsku poeziju, koja u španjolskom jeziku konstituira primjer visokog duha i umjetničke čistoće.''" |- !rowspan="3"|[[1957]]. |rowspan="3"|[[Datoteka:Camus Harcourt 1945.jpg|80px]] |rowspan="3"|[[Albert Camus]] |{{flag|Francuska|1830}} |[[francuski jezik]] |[[roman]], [[novela|kratka priča]], [[filozofija]], [[esej]], [[drama]] |- !colspan=“1”|Najpoznatija djela |colspan="3"|''[[L’Étranger]], [[La Peste]], [[Le Mythe de Sisyphe]]'' |- |colspan="3"|"''zbog njegovog važnog književnog stvaralaštva, koje s jasnom iskrenošću osvjetljava probleme ljudske savjesti današnjice.''" |- !rowspan="3"|[[1958]]. |rowspan="3"|[[File:Boris Pasternak 1969.jpg|80px]] |rowspan="3"|[[Boris Pasternak]]<br /><small>(odbio nagradu)</small> |{{flag|Sovjetski Savez}} |[[ruski jezik]] |[[roman]], [[poezija]] |- !colspan=“1”|Najpoznatija djela |colspan="3"|''[[Doktor Živago]]'' |- |colspan="3"|"''zbog njegovog važnog uspjeha kako na polju suvremene lirike tako i na polju velike ruske epske tradicije.''" |- !rowspan="3"|[[1959]]. |rowspan="3"|[[Datoteka:Salvatore Quasimodo 1959.jpg|80px]] |rowspan="3"|[[Salvatore Quasimodo]] |{{flag|Italija|1946}} |[[italijanski jezik|talijanski jezik]] |[[poezija]] |- !colspan=“1”|Najpoznatija djela |colspan="3"|''Giorno dopo giorno'' |- |colspan="3"|"''za njegovu lirsku poeziju, koja s klasičnim žarom izražava tragično iskustvo života našeg vremena.''" |- !rowspan="3"|[[1960]]. |rowspan="3"|[[Datoteka:Saint-John Perse 1960.jpg|80px]] |rowspan="3"|[[Saint-John Perse]] |{{flag|Francuska|1958}} |[[francuski jezik]] |[[poezija]] |- !colspan=“1”|Najpoznatija djela |colspan="3"|''Poème à l'étrangère, Amers'' |- |colspan="3"|"''zbog uzvišenog leta i evocirajućih slika njegove poezije koja, na vizionarski način, reflektira uvjete našeg vremena.''" |- !rowspan="3"|[[1961]]. |rowspan="3"|[[Datoteka:S. Kragujevic, Ivo Andric, 1961.jpg|80px]] |rowspan="3"|[[Ivo Andrić]] |{{flagicon|SFRJ}} [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|SFR Jugoslavija]] |[[srpskohrvatski jezik]] |[[roman]], [[novela|kratka priča]] |- !colspan=“1”|Najpoznatija djela |colspan="3"|''[[Na Drini ćuprija]], [[Travnička hronika]], [[Prokleta avlija]]'' |- |colspan="3"|"''zbog epske snage kojom je pratio teme i prikazao ljudske sudbine koje izvore crpe u povijesti njegove zemlje.''" |- !rowspan="3"|[[1962]]. |rowspan="3"|[[Datoteka:John Steinbeck 1962.jpg|80px]] |rowspan="3"|[[John Steinbeck]] |{{flag|Sjedinjene Države}} |[[engleski jezik]] |[[roman]], [[novela|kratka priča]] |- !colspan=“1”|Najpoznatija djela |colspan="3"|''[[The Grapes of Wrath]], [[Of Mice and Men]], [[East of Eden]]'' |- |colspan="3"|"''zbog njegovih realističnih i maštovitih djela, u kojima kombinira suosjećajni humor s oštroumnom društvenom percepcijom.''" |- !rowspan="3"|[[1963]]. |rowspan="3"|[[Datoteka:Giorgos Seferis 1963.jpg|80px]] |rowspan="3"|[[Jorgos Seferis]] |{{flag|Grčka|old}} |[[grčki jezik]] |[[poezija]] |- !colspan=“1”|Najpoznatija djela |colspan="3"|''[[Tetradio Gymnasmaton]] I i II, [[Imerologio Katastromatos]] I, II i III'' |- |colspan="3"|"''za njegov eminentni lirski rad, inspiriran dubokim osjećajima prema helenskom kulturnom svijetu.''" |- !rowspan="3"|[[1964]]. |rowspan="3"|[[Datoteka:Sartre closeup.jpg|80px]] |rowspan="3"|[[Jean-Paul Sartre]]<br /><small>(odbio nagradu)</small> |{{flag|Francuska|1958}} |[[francuski jezik]] |[[roman]], [[filozofija]], [[drama]], [[književna kritika]] |- !colspan=“1”|Najpoznatija djela |colspan="3"|''[[La Nausée]], [[Huis clos]], [[L'Existentialisme est un humanisme]], [[L'Être et le Néant. Essai d'ontologie phénoménologique|L'Être et le Néant]]'' |- |colspan="3"|"''za njegovo djelo koje je, bogato idejama te ispunjeno duhom slobode i potragom za istinom, izvršilo širok utjecaj na naše doba.''" |- !rowspan="3"|[[1965]]. |rowspan="3"|[[File:Михаил Александрович Шолохов.jpg|80px]] |rowspan="3"|[[Mihail Šolohov]] |{{flag|Sovjetski Savez}} |[[ruski jezik]] |[[roman]] |- !colspan=“1”|Najpoznatija djela |colspan="3"|''[[Tihi Don]], [[Uzorana ledina]]'' |- |colspan="3"|"''zbog umjetničke snage i integriteta kojima je, u svom epu o Donu, dao izraz povijesnoj fazi u životu ruskog naroda.''" |- !rowspan="6"|[[1966]]. |rowspan="3"|[[File:פורטרט ש"י עגנון (cropped).jpg|80px]] |rowspan="3"|[[Šmuel Josef Agnon]] |{{flag|Izrael}} |[[hebrejski jezik]] |[[roman]], [[novela|kratka priča]] |- !colspan=“1”|Najpoznatija djela |colspan="3"|''Ore'ah Noteh Lalun, [[Hakhnasat Kallah]]'' |- |colspan="3"|"''za njegovu duboko karakterističnu pripovjedačku tehniku s motivima iz života židovskog naroda.''" |- |rowspan="3"|[[Datoteka:Nelly Sachs 1966.jpg|80px]] |rowspan="3"|[[Nelly Sachs]] |{{flag|Njemačka}} <small>(u egzilu u [[Švedska|Švedskoj]])</small> |[[nemački jezik|njemački jezik]] |[[poezija]], [[drama]] |- !colspan=“1”|Najpoznatija djela |colspan="3"|''In den Wohnungen des Todes, Sternverdunkelung'' |- |colspan="3"|"''zbog njezinog izvanrednog pjesničkog i dramskog stvaralaštva, koje sudbinu Izraela interpretira dirljivom snagom.''" |- !rowspan="3"|[[1967]]. |rowspan="3"|[[Datoteka:MiguelAngelAsturias.JPG|80px]] |rowspan="3"|[[Miguel Ángel Asturias]] |{{flag|Gvatemala}} |[[španski jezik|španjolski jezik]] |[[roman]], [[poezija]] |- !colspan=“1”|Najpoznatija djela |colspan="3"|''[[Hombres de maíz]], [[El Señor Presidente]]'' |- |colspan="3"|"''za njegovo živopisno književno dostignuće, duboko ukorijenjeno u nacionalnim odlikama i tradicijama indijanskih naroda Latinske Amerike.''" |- !rowspan="3"|[[1968]]. |rowspan="3"|[[Datoteka:Yasunari Kawabata c1932.jpg|80px]] |rowspan="3"|[[Yasunari Kawabata]] |{{flag|Japan}} |[[japanski jezik]] |[[roman]], [[novela|kratka priča]] |- !colspan=“1”|Najpoznatija djela |colspan="3"|''[[Yukiguni]], [[Senbazuru]], [[Izu no Odoriko]]'' |- |colspan="3"|"''za njegovo narativno majstorstvo koje, s velikim senzibilitetom, izražava esenciju japanskog uma.''" |- !rowspan="3"|[[1969]]. |rowspan="3"|[[Datoteka:Samuel Beckett, Pic, 1.jpg|80px]] |rowspan="3"|[[Samuel Beckett]] |{{flag|Irska}} |[[francuski jezik]], [[engleski jezik]] |[[roman]], [[drama]], [[poezija]] |- !colspan=“1”|Najpoznatija djela |colspan="3"|''[[En attendant Godot]], [[Molloy]], [[Malone Dies]], [[The Unnamable]]'' |- |colspan="3"|"''zbog njegovog djela koje, u novim formama romana i drame, u vremenu oskudice modrenog čovjeka, dostiže svoju visinu.''" |- !rowspan="3"|[[1970]]. |rowspan="3"|[[Datoteka:Alexander Solzhenitsyn in Moscow, December 1998.jpg|80px]] |rowspan="3"|[[Aleksandar Solženjicin]] |{{flag|Sovjetski Savez}} |[[ruski jezik]] |[[roman]] |- !colspan=“1”|Najpoznatija djela |colspan="3"|''[[Jedan dan Ivana Denisoviča]], [[Arhipelag GULAG]]'' |- |colspan="3"|"''za etičku snagu kojom je tražio nužne tradicije ruske književnosti.''" |- !rowspan="3"|[[1971]]. |rowspan="3"|[[Datoteka:Pablo_Neruda.jpg|80px]] |rowspan="3"|[[Pablo Neruda]] |{{flag|Čile}} |[[španski jezik|španjolski jezik]] |[[poezija]] |- !colspan=“1”|Najpoznatija djela |colspan="3"|''[[Canto general]], [[España en el corazón]]'' |- |colspan="3"|"''za poeziju koja radnjama elementarne snage oživljava sudbinu i snove kontinenta.''" |- !rowspan="3"|[[1972]]. |rowspan="3"|[[Datoteka:Bundesarchiv B 145 Bild-F062164-0004, Bonn, Heinrich Böll.jpg|80px]] |rowspan="3"|[[Heinrich Böll]] |{{flag|Njemačka}} |[[nemački jezik|njemački jezik]] |[[roman]], [[novela|kratka priča]] |- !colspan=“1”|Najpoznatija djela |colspan="3"|''[[Anekdote zur Senkung der Arbeitsmoral]]'' |- |colspan="3"|"''za njegovo djelo koje je, kroz kombinaciju širokog pogleda na njegovo vrijeme i osjetljive vještine karakterizacije, doprinijelo obnovi njemačke književnosti.''" |- !rowspan="3"|[[1973]]. |rowspan="3"|[[Datoteka:Patrick White writer.jpg|80px]] |rowspan="3"|[[Patrick White]] |{{flag|Australija}} |[[engleski jezik]] |[[roman]], [[novela|kratka priča]], [[drama]] |- !colspan=“1”|Najpoznatija djela |colspan="3"|''[[The Living and the Dead]], [[The Twyborn Affair]], [[Riders in the Chariot]]'' |- |colspan="3"|"''zbog epske i psihologizirane vještine pričanja koja je u književnost uvela novi kontinent.''" |- !rowspan="6"|[[1974]]. |rowspan="3"|[[Datoteka:Eyvind.JPG|80px]] |rowspan="3"|[[Eyvind Johnson]] |{{flag|Švedska}} |[[švedski jezik]] |[[roman]] |- !colspan=“1”|Najpoznatija djela |colspan="3"|''[[Här har du ditt liv!]], [[Strändernas svall]], [[Hans Nådes Tid]]'' |- |colspan="3"|"''zbog narativne vještine, dalekovidne u zemljama i dobima, u službi slobode.''" |- |rowspan="3"|[[Datoteka:Harry Martinson 001.tiff|80px]] |rowspan="3"|[[Harry Martinson]] |{{flag|Švedska}} |[[švedski jezik]] |[[poezija]], [[roman]], [[drama]] |- !colspan=“1”|Najpoznatija djela |colspan="3"|''[[Aniara]]'' |- |colspan="3"|"''zbog djela koje hvata kapljice, a reflektira kozmos.''" |- !rowspan="3"|[[1975]]. |rowspan="3"|[[Datoteka:Eugenio Montale.jpg|80px]] |rowspan="3"|[[Eugenio Montale]] |{{flag|Italija|1946}} |[[italijanski jezik|talijanski jezik]] |[[poezija]] |- !colspan=“1”|Najpoznatija djela |colspan="3"|''Finisterre, Xenia, La bufera e altro'' |- |colspan="3"|"''za njegovu distinktnu poeziju koja, s velikim umjetničkim senzibilitetom, interpretira ljudske vrijednosti iz životne perspektive bez iluzija.''" |- !rowspan="3"|[[1976]]. |rowspan="3"|[[File:Saul_Bellow_1976.jpg|80px]] |rowspan="3"|[[Saul Bellow]] |{{flag|Sjedinjene Države}} |[[engleski jezik]] |[[roman]], [[novela|kratka priča]] |- !colspan=“1”|Najpoznatija djela |colspan="3"|''[[Herzog]]'' |- |colspan="3"|"''zbog ljudskog razumijevanja i suptilne analize suvremene kulture koje se isprepliću u njegovom djelu.''" |- !rowspan="3"|[[1977]]. |rowspan="3"|[[Datoteka:Vicente Aleixandre.jpg|80px]] |rowspan="3"|[[Vicente Aleixandre]] |{{flag|Španjolska}} |[[španski jezik|španjolski jezik]] |[[poezija]] |- !colspan=“1”|Najpoznatija djela |colspan="3"|''Poesía surrealista, Ciudad del Paraíso, Historia del corazón'' |- |colspan="3"|"''zbog njegovog kreativnog pjesničkog rada koji osvjetljava ljudsko stanje u kozmosu i suvremenom društvu, dok istovremeno predstavlja veliku obnovu tradicije španjolske međuratne poezije.''" |- !rowspan="3"|[[1978]]. |rowspan="3"|[[Datoteka:Dan Hadani collection (990044399930205171).jpg|80px]] |rowspan="3"|[[Isaac Bashevis Singer]] |{{flag|Sjedinjene Države}} |[[jidiš]] |[[roman]], [[novela|kratka priča]], [[memoari]] |- !colspan=“1”|Najpoznatija djela |colspan="3"|''[[The Golem (1969)|The Golem]], [[Shosha]], [[Satan in Goray]], [[The Magician of Lublin]]'' |- |colspan="3"|"''zbog njegovog strastvenog narativnog umijeća koje, imajući korijene u poljsko-židovskoj kulturnoj tradiciji, donosi univerzalna ljudska stanja u život.''" |- !rowspan="3"|[[1979]]. |rowspan="3"|[[Datoteka:Odysseas Elytis 1974.jpg|80px]] |rowspan="3"|[[Odiseas Elitis]] |{{flag|Grčka}} |[[grčki jezik]] |[[poezija]] |- !colspan=“1”|Najpoznatija djela |colspan="3"|''Ílios o prótos, Prosanatolismí, Ta ro tou érota'' |- |colspan="3"|"''za njegovu poeziju, koja, naslonjena na grčku tradiciju, prikazuje, koristeći osjetilnu snagu i intelektualnu jasnoću, borbu suvremenog čovjeka za slobodu i kreativnost.''" |- !rowspan="3"|[[1980]]. |rowspan="3"|[[Datoteka:Czeslaw Milosz 3 ap.tif|80px]] |rowspan="3"|[[Czesław Miłosz]] |{{flag|Poljska}}<br />{{flag|Sjedinjene Države}} |[[poljski jezik]] |[[poezija]], [[esej]] |- !colspan=“1”|Najpoznatija djela |colspan="3"|''[[Miasto bez imienia]], [[Gdzie słońce wschodzi i kedy zapada]]'' |- |colspan="3"|"''koji, koristeći beskompromisu jasnoću, izražava ogoljeno ljudsko stanje u svijetu teških sukoba.''" |- !rowspan="3"|[[1981]]. |rowspan="3"|[[Datoteka:Elias Canetti 2.jpg|80px]] |rowspan="3"|[[Elias Canetti]] |{{flag|Bugarska}}<br />{{flag|Ujedinjeno Kraljevstvo}} |[[nemački jezik|njemački jezik]] |[[roman]], [[drama]], [[memoari]], [[esej]] |- !colspan=“1”|Najpoznatija djela |colspan="3"|''[[Masse und Macht]], [[Die Blendung]]'' |- |colspan="3"|"''zbog djela koja odlikuju široki pogled, pogatstvo ideja i artistička snaga.''" |- !rowspan="3"|[[1982]]. |rowspan="3"|[[Datoteka:Gabriel Garcia Marquez.jpg|80px]] |rowspan="3"|[[Gabriel García Márquez]] |{{flag|Kolumbija}} |[[španski jezik|španjolski jezik]] |[[roman]], [[novela|kratka priča]] |- !colspan=“1”|Najpoznatija djela |colspan="3"|''[[Cien años de soledad]], [[El otoño del patriarca]], [[El amor en los tiempos del cólera]]'' |- |colspan="3"|"''za njegove romane i kratke priče, u kojima se realistično i fantastično kombiniraju u bogato komponiranom svijetu mašte, reflektirajući život i sukobe jednog kontinenta.''" |- !rowspan="3"|[[1983]]. |rowspan="3"|[[Datoteka:William Golding 1983.jpg|80px]] |rowspan="3"|[[William Golding]] |{{flag|Ujedinjeno Kraljevstvo}} |[[engleski jezik]] |[[roman]], [[poezija]], [[drama]] |- !colspan=“1”|Najpoznatija djela |colspan="3"|''[[Lord of the Flies]], [[Rites of Passage]]'' |- |colspan="3"|"''za njegove romane koji, s jasnoćom realističkog narativnog umijeća te raznovrsnošću i univerzalnošću mita, osvjetljavaju ljudsko stanje današnjice.''" |- !rowspan="3"|[[1984]]. |rowspan="3"|[[Datoteka:Jaroslav Seifert 1981 foto Hana Hamplová crop.jpg|80px]] |rowspan="3"|[[Jaroslav Seifert]] |{{flag|Čehoslovačka}} |[[češki jezik]] |[[poezija]] |- !colspan=“1”|Najpoznatija djela |colspan="3"|''Maminka, Vějíř Boženy Němcové'' |- |colspan="3"|"''za njegovu poeziju koja, obdarena svježinom i bogata inventivnošću, pruža oslobađajuću sliku nesavladivog duha i raznovrsnosti čovjeka.''" |- !rowspan="3"|[[1985]]. |rowspan="3"|[[Datoteka:Claude Simon 1967.jpg|80px]] |rowspan="3"|[[Claude Simon]] |{{flag|Francuska|1976}} |[[francuski jezik]] |[[roman]] |- !colspan=“1”|Najpoznatija djela |colspan="3"|''[[Le Tricheur]], [[La Route des Flandres]], [[Histoire]]'' |- |colspan="3"|"''koji u svom romanu, opisujuću ljudsko stanje, kombinira pjesničku i slikarsku kreativnost s produbljenom sviješću o vremenu.''" |- !rowspan="3"|[[1986]]. |rowspan="3"|[[Datoteka:Soyinka, Wole (1934).jpg|80px]] |rowspan="3"|[[Wole Soyinka]] |{{flag|Nigerija}} |[[engleski jezik]] |[[drama]], [[roman]], [[poezija]] |- !colspan=“1”|Najpoznatija djela |colspan="3"|''[[Kongi's Harvest]], [[Death and the King's Horseman]], [[The Lion and the Jewel]]'' |- |colspan="3"|"''koji, iz široke perspektive i s pjesničkim prizvucima, kroji dramu egzistencije.''" |- !rowspan="3"|[[1987]]. |rowspan="3"|[[Datoteka:Joseph Brodsky 1988.jpg|80px]] |rowspan="3"|[[Joseph Brodsky]] |{{flag|Sovjetski Savez}}<br />{{flag|Sjedinjene Države}} |[[engleski jezik]], [[ruski jezik]] |[[poezija]] |- !colspan=“1”|Najpoznatija djela |colspan="3"|''To Urania : Selected Poems, 1965–1985'' |- |colspan="3"|"''za sveobuhvatni rad, prožet jasnoćom misli i pjesničkim intenzitetom.''" |- !rowspan="3"|[[1988]]. |rowspan="3"|[[Datoteka:Necip Mahfuz.jpg|80px]] |rowspan="3"|[[Nagib Mahfuz]] |{{flag|Egipat}} |[[arapski jezik]] |[[roman]] |- !colspan=“1”|Najpoznatija djela |colspan="3"|''[[Bein el-Qasrein]], [[Qasr el-Shoaq]], [[El-Sukkareyya]]'' |- |colspan="3"|"''koji, kroz djela bogata nijansama - jednom jasno realistična, drugi put nejasna - formira narativnu umjetnost koja se odnosi na cijelo čovječanstvo.''" |- !rowspan="3"|[[1989]]. |rowspan="3"|[[Datoteka:Camilo_José_Cela.jpg|80px]] |rowspan="3"|[[Camilo José Cela]] |{{flag|Španjolska}} |[[španski jezik|španjolski jezik]] |[[roman]], [[novela|kratka priča]] |- !colspan=“1”|Najpoznatija djela |colspan="3"|''[[La Familia de Pascual Duarte]], [[La Colmena]]'' |- |colspan="3"|"''za bogatu i intenzivnu prozu, koja s ograničavanim suosjećanjem formira izazovnu viziju čovjekove ranjivosti.''" |- !rowspan="3"|[[1990]]. |rowspan="3"|[[Datoteka:Paz0.jpg|80px]] |rowspan="3"|[[Octavio Paz]] |{{flag|Meksiko}} |[[španski jezik|španjolski jezik]] |[[poezija]], [[esej]] |- !colspan=“1”|Najpoznatija djela |colspan="3"|''[[El laberinto de la soledad]]'' |- |colspan="3"|"''za strastveni rad širokih horizonta, kojeg karakteriziraju osjetilna inteligencija i humanistički integritet.''" |- !rowspan="3"|[[1991]]. |rowspan="3"|[[Datoteka:Nadine Gordimer 01.JPG|80px]] |rowspan="3"|[[Nadine Gordimer]] |{{flag|Južnoafrička Republika}} |[[engleski jezik]] |[[roman]], [[novela|kratka priča]], [[esej]] |- !colspan=“1”|Najpoznatija djela |colspan="3"|''[[The Conservationist]], [[July's People]]'' |- |colspan="3"|"''koja je, kroz svoje veličanstveno epsko djelo - prema riječima Alfreda Nobela - bila od velike koristi čovječanstvu.''" |- !rowspan="3"|[[1992]]. |rowspan="3"|[[Datoteka:Derek Walcott.jpg|80px]] |rowspan="3"|[[Derek Walcott]] |{{flag|Sveta Lucija|1979}} |[[engleski jezik]] |[[poezija]] |- !colspan=“1”|Najpoznatija djela |colspan="3"|''[[Omeros]]'' |- |colspan="3"|"''za pjesnički opus velikog sjaja, kog održava povijesna vizija, a rezultat je multikulturne privrženosti.''" |- !rowspan="3"|[[1993]]. |rowspan="3"|[[Datoteka:Toni Morrison.jpg|80px]] |rowspan="3"|[[Toni Morrison]] |{{flag|Sjedinjene Države}} |[[engleski jezik]] |[[roman]] |- !colspan=“1”|Najpoznatija djela |colspan="3"|''[[Beloved]], [[Song of Solomon]], [[The Bluest Eye]]'' |- |colspan="3"|"''koja, u romanima koje odlikuju vizionarska sila i pjesnički stil, daje život esencijalnom aspektu američke stvarnosti.''" |- !rowspan="3"|[[1994]]. |rowspan="3"|[[Datoteka:Paris - Salon du livre 2012 - Kenzaburō Ōe - 003.jpg|80px]] |rowspan="3"|[[Kenzaburō Ōe]] |{{flag|Japan}} |[[japanski jezik]] |[[roman]], [[novela|kratka priča]] |- !colspan=“1”|Najpoznatija djela |colspan="3"|''[[Man'en Gannen no Futtoboru]], [[Kojinteki na taiken]]'' |- |colspan="3"|"''koji, pjesničkom snagom, stvara imaginarni svijet, u kojemu se život i mit kondenziraju u formiranju uznemirujuće slike ljudske neprilike danas.''" |- !rowspan="3"|[[1995]]. |rowspan="3"|[[Datoteka:SeamusHeaneyLowRes.jpg|80px]] |rowspan="3"|[[Seamus Heaney]] |{{flag|Irska}} |[[engleski jezik]] |[[poezija]] |- !colspan=“1”|Najpoznatija djela |colspan="3"|''[[District and Circle]], [[The Spirit Level]]'' |- |colspan="3"|"''za djelo lirske ljepote i etničke dubine, koje veliča svakodnevna čuda i živu prošlost.''" |- !rowspan="3"|[[1996]]. |rowspan="3"|[[Datoteka:Wislawa Szymborska Cracow Poland October23 2009 Fot Mariusz Kubik 01.jpg|80px]] |rowspan="3"|[[Wisława Szymborska]] |{{flag|Poljska}} |[[poljski jezik]] |[[poezija]] |- !colspan=“1”|Najpoznatija djela |colspan="3"|''Ludzie na moście, [[Lektury nadobowiązkowe]]'' |- |colspan="3"|"''za poeziju koja s ironičnom preciznošću dozvoljava povijesnom i biografskom kontekstu da oživi u fragmentima ljudske stvarnosti.''" |- !rowspan="3"|[[1997]]. |rowspan="3"|[[Datoteka:Dario Fo portrait.jpg|80px]] |rowspan="3"|[[Dario Fo]] |{{flag|Italija|1946}} |[[italijanski jezik|talijanski jezik]] |[[drama]] |- !colspan=“1”|Najpoznatija djela |colspan="3"|''[[Morte accidentale di un anarchico]], [[Mistero Buffo]]'' |- |colspan="3"|"''koji oponaša zabavljače Srednjeg vijeka neosporivim autoritetom i održava dignitet podramljenih.''" |- !rowspan="3"|[[1998]]. |rowspan="3"|[[Datoteka:Cropped JSJoseSaramago.jpg|80px]] |rowspan="3"|[[José Saramago]] |{{flag|Portugal}} |[[portugalski jezik]] |[[roman]], [[drama]], [[poezija]] |- !colspan=“1”|Najpoznatija djela |colspan="3"|''[[As Intermitências da Morte]], [[O Evangelho Segundo Jesus Cristo]], [[Ensaio sobre a cegueira]]'' |- |colspan="3"|"''koji nam parabolama prepunima mašte, suosjećanja i ironije kontinuirano omogućava ponovno shvaćanje nedostižne stvarnosti.''" |- !rowspan="3"|[[1999]]. |rowspan="3"|[[Datoteka:Günter Grass auf dem Blauen Sofa.jpg|80px]] |rowspan="3"|[[Günter Grass]] |{{flag|Njemačka}} |[[nemački jezik|njemački jezik]] |[[roman]], [[drama]], [[poezija]] |- !colspan=“1”|Najpoznatija djela |colspan="3"|''[[Die Blechtrommel]], [[Katz und Maus]], [[Im Krebsgang]]'' |- |colspan="3"|"''čije crnohumorne i šaljive priče prikazuju zaboravljeno lice povijesti.''" |- !rowspan="3"|[[2000]]. |rowspan="3"|[[Datoteka:Gao Xingjian Galerie Simoncini Luxembourg.jpg|80px]] |rowspan="3"|[[Gao Xingjian]] |{{flag|NR Kina}}<br />{{flag|Francuska|1976}} |[[kineski jezik]] |[[roman]], [[drama]], [[književna kritika]] |- !colspan=“1”|Najpoznatija djela |colspan="3"|''[[Yī gè rén de Shèngjīng]], [[Bi An]], [[língshān]]'' |- |colspan="3"|"''za djelo univerzalne vrijednosti, gorkih uvida i lingvističke ingenioznosti, koje je otvorilo nove puteve kineskom romanu i drami.''" |- !rowspan="3"|[[2001]]. |rowspan="3"|[[Datoteka:Sir_Vidiadhar_Surajprasad_Naipaul.jpg|80px]] |rowspan="3"|[[V. S. Naipaul]] |{{flag|Trinidad i Tobago}}<br />{{flag|Ujedinjeno Kraljevstvo}} |[[engleski jezik]] |[[roman]], [[esej]] |- !colspan=“1”|Najpoznatija djela |colspan="3"|''[[A House for Mr. Biswas]], [[The Enigma of Arrival]], [[A Bend in the River]]'' |- |colspan="3"|"''jer posjeduje kombinaciju perceptivne narative i neprolaznog pregleda u djelima koja nas obvezuju da uvidimo prisustvo potisnutih povijesti.''" |- !rowspan="3"|[[2002]]. |rowspan="3"|[[Datoteka:Kertész Imre (Frankl Aliona).jpg|80px]] |rowspan="3"|[[Imre Kertész]] |{{flag|Mađarska}} |[[mađarski jezik]] |[[roman]] |- !colspan=“1”|Najpoznatija djela |colspan="3"|''[[Sorstalanság]], [[Kaddis a meg nem született gyermekért]]'' |- |colspan="3"|"''za djelo koje održava krhko iskustvo individualca u sukobu s barbarskom arbitrarnošću povijesti.''" |- !rowspan="3"|[[2003]]. |rowspan="3"|[[Datoteka:J.M. Coetzee.JPG|80px]] |rowspan="3"|[[John Maxwell Coetzee|J. M. Coetzee]] |{{flag|Južnoafrička Republika}} |[[engleski jezik]] |[[roman]], [[esej]] |- !colspan=“1”|Najpoznatija djela |colspan="3"|''[[Life & Times of Michael K]], [[Disgrace]], [[Elizabeth Costello]]'' |- |colspan="3"|"''koji, u bezbrojnim oblicima, prikazuje iznenađujuće sudjelovanje stranca.''" |- !rowspan="3"|[[2004]]. |rowspan="3"|[[Datoteka:Elfriede jelinek 2004 small cropped.jpg|80px]] |rowspan="3"|[[Elfriede Jelinek|Elfride Jelinek]] |{{flag|Austrija}} |[[nemački jezik|njemački jezik]] |[[roman]], [[drama]] |- !colspan=“1”|Najpoznatija djela |colspan="3"|''[[Die Kinder der Toten]], [[Die Klavierspielerin]]'' |- |colspan="3"|"''zbog njezinog glazbenog toka ideja i kontra-ideja u romanima i dramama koji, s izvanrednim lingvističkim žarom, otkrivaju apsurdnost društvenih klišeja i njihove dominantne moći.''" |- !rowspan="3"|[[2005]]. |rowspan="3"|[[Datoteka:Harold_Pinter.jpg|80px]] |rowspan="3"|[[Harold Pinter]] |{{flag|Ujedinjeno Kraljevstvo}} |[[engleski jezik]] |[[drama]] |- !colspan=“1”|Najpoznatija djela |colspan="3"|''[[The Birthday Party]], [[The Homecoming]], [[Betrayal]]'' |- |colspan="3"|"''koji, u svojim dramama, otkriva ispraznost svakodnevnog razglabanja i prisiljava na ulazak u zatvorene sobe ugnjetavanja.''" |- !rowspan="3"|[[2006]]. |rowspan="3"|[[Datoteka:Pamuk.jpg|80px]] |rowspan="3"|[[Orhan Pamuk]] |{{flag|Turska}} |[[turski jezik]] |[[roman]], [[esej]] |- !colspan=“1”|Najpoznatija djela |colspan="3"|''[[Benim Adım Kırmızı]], [[Kar (roman)|Kar]]'' |- |colspan="3"|"''koji je, u potrazi za melankoničnom dušom svoga grada, otkrio nove simbole sudara i ispreplitanja kultura.''" |- !rowspan="3"|[[2007]]. |rowspan="3"|[[Datoteka:Doris Lessing 3.jpg|80px]] |rowspan="3"|[[Doris Lessing]] |{{flag|Ujedinjeno Kraljevstvo}} |[[engleski jezik]] |[[roman]], [[drama]], [[poezija]], [[novela|kratka priča]], [[memoari]] |- !colspan=“1”|Najpoznatija djela |colspan="3"|''[[The Grass Is Singing]], [[The Golden Notebook]]'' |- |colspan="3"|"''toj epičarki ženskog iskustva, koja je sa skepsom, žarom i vizionarskom snagom podijeljenu civilizaciju dovela u pitanje.''" |- !rowspan="3"|[[2008]]. |rowspan="3"|[[Datoteka:Jean-Marie Gustave Le Clézio-press conference Dec 06th, 2008-2.jpg|80px]] |rowspan="3"|[[Jean-Marie Gustave Le Clézio|J. M. G. Le Clézio]] |{{flag|Francuska|1976}}<br />{{flag|Mauricijus}} |[[francuski jezik]] |[[roman]], [[novela|kratka priča]], [[esej]] |- !colspan=“1”|Najpoznatija djela |colspan="3"|''[[Le Procès-Verbal]], [[Désert]]'' |- |colspan="3"|"''autoru novih putovanja, pjesničke avanture i osjetilne ekstaze, istraživaču čovječanstva ispod i iznad vladajuće civilizacije.''" |- !rowspan="3"|[[2009]]. |rowspan="3"|[[Datoteka:Herta Müller (2019).jpg|80px]] |rowspan="3"|[[Herta Müller]] |{{flag|Njemačka}} |[[nemački jezik|njemački jezik]] |[[roman]], [[poezija]] |- !colspan=“1”|Najpoznatija djela |colspan="3"|''[[Niederungen]], [[Atemschaukel]], [[Herztier]]'' |- |colspan="3"|"''koja, s pjesničkom koncentracijom i proznom svježinom, prikazuje krajolik razvlaštenih.''" |- !rowspan="3"|[[2010]]. |rowspan="3"|[[Datoteka:Vargas Llosa Madrid 2012.jpg|80px]] |rowspan="3"|[[Mario Vargas Llosa]] |{{flag|Peru}} |[[španski jezik|španjolski jezik]] |[[roman]], [[novela|kratka priča]], [[esej]], [[drama]] |- !colspan=“1”|Najpoznatija djela |colspan="3"|''[[La ciudad y los perros]], [[La casa verde]], [[Conversación en la catedral]]'' |- |colspan="3"|"''zbog njegove kartografije struktura moći te prodornih slika otpora, pobune i poraza individue.''" |- !rowspan="3"|[[2011]]. |rowspan="3"|[[Datoteka:Transtroemer.jpg|80px]] |rowspan="3"|[[Tomas Tranströmer]] |{{flag|Švedska}} |[[švedski jezik]] |[[poezija]] |- !colspan=“1”|Najpoznatija djela |colspan="3"|''[[Östersjöar]], [[Sorgegondolen]], [[För levande och döda]]'' |- |colspan="3"|"''jer, kroz svoje kondenzirane, prozračne slike, daje svježi uvid u stvarnost.''" |- !rowspan="3"|[[2012]]. |rowspan="3"|[[Datoteka:MoYan Hamburg 2008.jpg|80px]] |rowspan="3"|[[Mo Yan]] |{{flag|NR Kina}} |[[kineski jezik]] |[[roman]], [[novela|kratka priča]] |- !colspan=“1”|Najpoznatija djela |colspan="3"|''[[Jiǔguó]], [[Shēngsǐ píláo]]'' |- |colspan="3"|"''koji magijskim realizmom spaja narodne priče, povijest i suvremenost.''" |- !rowspan="3"|[[2013]]. |rowspan="3"|[[Datoteka:Alice Munro 2006 (cropped).jpg|80px]] |rowspan="3"|[[Alice Munro]] |{{flag|Kanada}} |[[engleski jezik]] |[[kratka priča]] |- !colspan=“1”|Najpoznatija djela |colspan="3"|''[[Who Do You Think You Are?]], [[Hateship, Friendship, Courtship, Loveship, Marriage]]'' |- |colspan="3"|"''majstorici suvremene kratke priče.''" |- !rowspan="3"|[[2014.]] |rowspan="3"|[[Datoteka:Patrick Modiano 6 dec 2014 - 23.jpg|80px]] |rowspan="3"|[[Patrick Modiano]] |{{flag|Francuska|1976}} |[[francuski jezik]] |[[roman]] |- !colspan=“1”|Najpoznatija djela |colspan="3"|''[[La Place de l'Étoile]], [[Rue des Boutiques Obscures]]'' |- |colspan="3"|"''za umijeće sjećanja s kojim je evocirao najnedohvatnije ljudske sudbine i otkrio život-svijet ovog poziva.''" |- !rowspan="3"|[[2015.]] |rowspan="3"|[[Datoteka:Swetlana Alexijewitsch 2013 cropped.jpg|80px]] |rowspan="3"|[[Svetlana Aleksijevič]] |{{flag|Bjelorusija}} |[[ruski jezik]] |[[roman]] |- !colspan=“1”|Najpoznatija djela |colspan="3"|''[[U vojnij ne ženskoje lico]], [[Začarovanje smertju]]'' |- |colspan="3"|"''zbog njezinog polifonog pisanja, koje je spomenik patnji hrabrosti u našem vremenu''" |- !rowspan="3"|[[2016.]] |rowspan="3"|[[Datoteka:Bob Dylan Barcelona.jpg|80px]] |rowspan="3"|[[Bob Dylan]] |{{flag|Sjedinjene Države}} |[[engleski jezik]] |[[poezija]], [[memoari]] |- !colspan=“1”|Najpoznatija djela |colspan="3"|''[[Tarantula (Bob Dylan)|Tarantula]]'', ''[[Chronicles: Volume One]]'' |- |colspan="3"|"''zbog stvaranja novih pjesničkih izraza u kontekstu velike američke pjesničke tradicije''" |- !rowspan="3"|[[2017.]] |rowspan="3"|[[Datoteka:Kazuo Ishiguro by Kubik.JPG|80px]] |rowspan="3"|[[Kazuo Ishiguro]] |{{flag|Japan}}<br>{{flag|Ujedinjeno Kraljevstvo}} |[[engleski jezik]] |[[roman]], [[drama]] |- !colspan=“1”|Najpoznatija djela |colspan="3"|''[[The Remains of the Day]]'', ''[[Never Let Me Go (roman)|Never Let Me Go]]'', ''[[An Artist of the Floating World]]'', ''[[When We Were Orphans]]'' |- |colspan="3"|"''koji je, u romanima velike emocionalne snage, otkrio ponor ispod našeg iluzornog osjećaja povezanosti sa svijetom''" |- !rowspan="3"|[[2018.]]<ref>Iako je dodijeljena [[2019.]] godine zajedno s onom za tekuću godinu, a sve zbog [[#Kontroverze s članovima odbora|ranije kontroverze]], nagrada [[Olga Tokarczuk|Olge Tokarczuk]] dodijeljena je za [[2018.]] godinu.</ref> |rowspan="3"|[[Datoteka:Olga Tokarczuk (2018).jpg|80px]] |rowspan="3"|[[Olga Tokarczuk]] |{{flag|Poljska}} |[[poljski jezik]] |[[roman]], [[kratka priča]], [[poezija]], [[esej]] |- !colspan=“1”|Najpoznatija djela |colspan="3"|''[[Prowadź swój pług przez kości umarłych]], [[Bieguni]]'' |- |colspan="3"|"''za narativnu maštu koja s enciklopedijskom strašću predstavlja prijelaz granica kao oblik života''" |- !rowspan="3"|[[2019.]] |rowspan="3"|[[Datoteka:Peter-handke.jpg|80px]] |rowspan="3"|[[Peter Handke]] |{{flag|Austrija}} |[[njemački jezik]] |[[roman]], [[drama]] |- !colspan=“1”|Najpoznatija djela |colspan="3"|''[[Kaspar (drama)|Kaspar]], [[Die Angst des Tormanns beim Elfmeter]], [[Publikumsbeschimpfung]], [[Die linkshändige Frau]]'' |- |colspan="3"|"''za utjecajni opus koji je s lingvističkom ingenioznošću istraživao periferiju i specifičnost ljudskog iskustva''" |- |- !rowspan="3"|[[2020.]] |rowspan="3"|[[Datoteka:Louise Glück circa 1977.jpg|80px]] |rowspan="3"|[[Louise Glück]] |{{flag|Sjedinjene Države}} |[[engleski jezik]] |[[poezija]] |- !colspan=“1”|Najpoznatija djela |colspan="3"|''[[The Triumph of Achilles]]'', ''[[The Wild Iris]]'', ''[[Meadowlands (zbirka poezije)|Meadowlands]]'' |- |colspan="3"|"''za njezin nezamjenjivi pjesnički glas, koji sa strogom ljepotom individualnu egzistenciju čini univerzalnom''" |- |- !rowspan="3"|[[2021.]] |rowspan="3"|[[Datoteka:AbulrazakGurnahHebronPanel (cropped).jpg|80px]] |rowspan="3"|[[Abdulrazak Gurnah]] |{{flag|Tanzanija}} |[[engleski jezik]] |[[roman]] |- !colspan=“1”|Najpoznatija djela |colspan="3"|''[[Paradise (roman, Abdulrazak Gurnah)|Paradise]]'', ''[[Desertion (roman)|Desertion]]'' |- |colspan="3"|"''za njegovo beskompromisno i suosjećajno prodiranje u posljedice kolonijalizma i sudbinu izbjeglice u procjepu između kultura i kontinenata''" |- |- !rowspan="3"|[[2022.]] |rowspan="3"|[[Datoteka:Annie Ernaux al Salone del Libro (cropped).jpg|80px]] |rowspan="3"|[[Annie Ernaux]] |{{flag|Francuska}} |[[francuski jezik]] |[[roman]] |- !colspan=“1”|Najpoznatija djela |colspan="3"|''[[Les Années]]'', ''[[Une Femme (roman)|Une Femme]]'' |- |colspan="3"|"''za hrabrost i kliničku preciznost s kojima otkriva korijene, otuđenja i kolektivna ograničenja osobnih sjećanja''" |- |- !rowspan="3"|[[2023.]] |rowspan="3"|[[Datoteka:Jon Fosse.jpg|80px]] |rowspan="3"|[[Jon Fosse]] |{{flag|Norveška}} |[[norveški jezik]] |[[drama]], [[roman]], [[kratka priča]], [[poezija]], [[esej]] |- !colspan=“1”|Najpoznatija djela |colspan="3"|''[[Andvake]]'', ''[[Olavs draumar]]'', ''[[Kveldsvævd]]'' |- |colspan="3"|"''za inovativne drame i prozu koji daju glas neizrecivom''" |- |- !rowspan="3"|[[2024.]] |rowspan="3"|[[Datoteka:Han Kang, 2024 Nobel Prize Laureate in Literature (cropped).jpg|80px]] |rowspan="3"|[[Han Gang]] |{{flag|Južna Koreja}} |[[korejski jezik]] |[[roman]], [[kratka priča]], [[novela]], [[poezija]] |- !colspan=“1”|Najpoznatija djela |colspan="3"|''[[Chaesikjuuija]]'', ''[[Huin]]'', ''[[Sonyeoni onda]]'' |- |colspan="3"|"''za njezinu intenzivnu pjesničku prozu koja se suočava s historijskim traumama i otkriva fragilnost ljudskog života.''" |- |- !rowspan="3"|[[2025.]] |rowspan="3"|[[Datoteka:Krasznahorkai László (Déri Miklós).jpg|80px]] |rowspan="3"|[[László Krasznahorkai]] |{{flag|Mađarska}} |[[mađarski jezik]] |[[roman]], [[kratka priča]], [[novela]], [[scenarij]] |- !colspan=“1”|Najpoznatija djela |colspan="3"|''[[Sátántangó (roman)|Sátántangó]]'', ''[[Az ellenállás melankóliája]]'' |- |colspan="3"|"''za njegov uvjerljiv i vizionarski opus koji, usred apokaliptičnog terora, reafirmira moć umjetnosti.''" |} == Reference == {{reflist|2}} == Vanjske veze == {{Commonscat|Nobel Prize in Literature}} * [http://www.nobel.se/literature/laureates/index.html Web stranica Nobelove nagrade za književnost] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20021113010039/http://www.nobel.se/literature/laureates/index.html |date=2002-11-13 }} {{Nobelova nagrada}} {{Nobelova nagrada za književnost}} {{Izabran}} [[Kategorija:Nobelovci za književnost| ]] [[Kategorija:Nobelove nagrade|Književnost]] [[Kategorija:Književne nagrade]] magvh1v2bltjut47jrcshcb90nglk5s 42579564 42579563 2026-04-09T16:46:36Z Edgar Allan Poe 29250 42579564 wikitext text/x-wiki {{Infobox award | name = Nobelova nagrada za književnost | current_awards = | image = NobelLit.jpg | alt = | caption = Medalja nagrade za književnost<br /><small>(autor: Erik Lindberg)</small> | description = Izvanredni doprinos [[književnost]]i | presenter = [[Švedska akademija]] | country = {{flagcountry|ŠVE}} | year = [[1901]]. | website = [http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/ nobelprize.org/literature] }} '''Nobelova nagrada za književnost''' ([[švedski jezik|šved.]] ''Nobelpriset i litteratu''), kategorija [[Nobelova nagrada|Nobelove nagrade]] koju od 1901. [[Švedska akademija]] dodjeljuje za književnost. Nagrada se dodjeljuje piscu iz bilo koje zemlje koji je, prema riječima [[Alfred Nobel|Alfreda Nobela]], stvorio "na polju književnosti najbolje djelo idealističkih tendencija" ([[švedski jezik|švedski]]: ''den som inom litteraturen har producerat det mest framstående verket i en idealisk riktning'').<ref name='nobelorglit'>{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/ |title=The Nobel Prize in Literature |accessdate = 13. 10. 2007. | work=nobelprize.org}}</ref><ref name='swedishref'>{{cite news | author=John Sutherland | title=Ink and Spit | publisher=The Guardian | url =http://books.guardian.co.uk/review/story/0,,2189673,00.html | work =Guardian Unlimited Books |date = 13. 10. 2007. | pages = | accessdate = 13. 10. 2007. | language = }}</ref> Iako su ponekad, kao izrazito hvalevrijedna, navođena i pojedina djela, termin "djelo" u ovom kontekstu odnosi se na autorov cjelokupni opus. [[Švedska akademija]] odlučuje tko će, ako će uopće netko, dobiti nagradu za pojedinu godinu. Ime dobitnika objavljuje se početkom [[oktobar|listopada]] svake godine.<ref name='swedac'>{{cite web |url=http://www.swedishacademy.org/Templates/Article0.aspx?PageID=f6b62c21-7e52-408c-86f7-7eacd9144a13 |title=The Nobel Prize in Literature |accessdate=13. 10. 2007. |publisher=[[Swedish Academy]] |archivedate=2008-02-01 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080201142107/http://www.swedishacademy.org/Templates/Article0.aspx?PageID=f6b62c21-7e52-408c-86f7-7eacd9144a13 |deadurl=yes }}</ref> Nagrada za književnost jedna je od pet nagrada utemeljenih oporukom Alfreda Nobela iz [[1895]]. godine. Nobelova odluka da naglasi "idealističke tendencije" kao glavni kriterij izbora dobitnika, redovito je dovodio do kritika usmjerenih prema Akademiji. Na švedskom, termin ''idealisk'' označava ili "idealistički" ili "idealni".<ref name='swedishref'/> Početkom [[20. vijek|XX. stoljeća]], komitet je riječi iz oporuke interpretirao odviše doslovno. Iz ovog razloga, neki renomirani autori poput [[James Joyce|Jamesa Joycea]], [[Lav Tolstoj|Lava Tolstoja]], [[Henrik Ibsen|Henrika Ibsena]], [[Anton Pavlovič Čehov|Antona Čehova]], [[Marcel Proust|Marcela Prousta]] i [[Henry James|Henryja Jamesa]], nisu dobili nagradu.<ref name=Espmark>{{Cite news |author=Kjell Espmark |title=The Nobel Prize in Literature |url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/articles/espmark/index.html |work=Nobelprize.org |date = 03. 12. 1999. | accessdate = 14. 08. 2006.}}</ref> Nedavno, ipak, oporuka je interpretirana puno slobodnije. Tako dolazi do toga da je nagrada dodjeljivana i za trajni literarni trud kao i za dokaze konzistentnog idealizma na određenoj razini. Kako se u novije vrijeme taj idealizam odnosi na ljudska prava, nagrada je postala znatno više politizirana nego ranije.<ref name='swedishref'/><ref name=NSmith/> Posljednjih godina, Švedska akademija izložena je sve većim kritikama zbog svog izbora dobitnika. Jedni kritičari ističu kako velik broj uglednih autora nije dobio niti je ikada bio nominiran za Nobela, dok drugi ističu kako jedan broj uglednih dobitnika nagradu nije niti zaslužio. Postojalo je i nekoliko kontroverzi vezanih uz navodne političke interese povezane s procesom nominacije i samog izbora, u konačnici, kandidata.<ref name=NSmith/> Neki, poput Sabaree Mitre, profesorice na [[Sveučilište Jawaharlal Nehru|JNU-u]], smatraju da, iako je Nobelova nagrada značajna i ima tendenciju zasjeniti sve druge nagrade, nije jedini kriterij književne izvrsnosti.<ref>{{cite news|url=http://www.globaltimes.cn/content/737339.shtml|title=Allure of literature prize strong for China|work=Global Times|date = 10. 10. 2012.|accessdate = 10. 10. 2012.}}</ref> == Pozadina == [[Datoteka:Sully-Prudhomme.jpg|thumb|Godine [[1901]]., [[Sully Prudhomme]] (1839–1907), [[Francuska|francuski]] [[poezija|pjesnik]] i [[esej]]ist, postao je prvi dobitnik Nobela za književnost, "zbog svoje pjesničke kompozicije, koja dokazuje idealizam, umjetničku savršenost i rijetku kombinaciju srca i intelekta."]] [[Alfred Nobel]] je u svojoj oporuci naznačio da se njegov novac iskoristi kako bi se ustanovila serija nagrada za one koji daju "najveći doprinost čovječanstvu" na polju [[fizika|fizike]], [[kemija|kemije]], [[mir]]a, [[fiziologija|fiziologije]] ili [[medicina|medicine]] i [[književnost]]i.<ref name="BBCHistory">{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/nobel_alfred.shtml |title=History – Historic Figures: Alfred Nobel (1833–1896) |publisher=BBC |date= |accessdate = 15. 01. 2010.}}</ref><ref name="Britannica6">{{cite web|url=http://www.britannica.com/nobelprize/article-9056008 |title=Guide to Nobel Prize |publisher=Britannica.com |date= |accessdate = 15. 01. 2010.}}</ref> Iako je Nobel za života napisao nekoliko oporuka, ova posljednja je napisana malo više od godinu dana prije smrti te potpisana u Švedsko-norveškom klubu u [[Pariz]]u, [[27. 11.|27. studenog]] [[1895]]. godine.<ref>[[#Sohlman69|Ragnar Sohlman]]: 1983, Page 7</ref><ref>{{Cite news|last = von Euler|first = U.S.|title = The Nobel Foundation and its Role for Modern Day Science|url = http://resources.metapress.com/pdf-preview.axd?code=xu7j67w616m06488&size=largest|format = PDF|publisher = Springer-Verlag|work = Die Naturwissenschaften|date = 6. 6. 1981.|accessdate = 21. 1. 2010.}}</ref> Nobel je 94% svoje imovine, vrijednosti 31,000,000 [[Švedska kruna|švedskih kruna]] (c. US$186,000,000/€135,000,000), ostavio u svrhu utemeljenja navedenih 5 nagrada.<ref name=Nobelwill>[http://nobelprize.org/alfred_nobel/will/index.html "The Will of Alfred Nobel"], ''nobelprize.org''. Retrieved 6 November 2007.</ref> Zbog visoke razine skepse koja je pratila oporuku, [[Norveška|norveški]] ju je [[Storting]] potvrdio tek [[26. 4.|26. travnja]] [[1897]]. godine.<ref name="nobelprize1">{{cite web|url=http://www.nobelprize.org/nobel_organizations/nobelfoundation/history/lemmel/ |title=The Nobel Foundation – History |publisher=Nobelprize.org |date= |accessdate = 12. 10. 2010.}}</ref><ref name="Levinovitz13">[[#Levinovitz69|Agneta Wallin Levinovitz]]: 2001, Page 13</ref> Izvršitelji Nobelove posljednje volje bili su [[Ragnar Sohlman]] i Rudolf Lilljequist, koji su osnovali Nobelovu fundaciju, preuzeli novac i organizirali nagrade. Nedugo nakon odobravanja oporuke, imenovani su članovi Norveškog Nobelovog komiteta, čija je zadaća bila dodjela [[Nobelova nagrada za mir|nagrade za mir]]. Ubrzo su osnovane institucije koje dodjeljuju ostale nagrade: ''[[Karolinska Institutet]]'' ([[7. 6.|7. lipnja]]), [[Švedska akademija]] ([[9. 6.|9. lipnja]]) i [[Kraljevska švedska akademija znanosti]] ([[11. 6.|11. lipnja]]).<ref>{{cite web|url=http://www.infoplease.com/spot/nobel-prize-history.html |title=Nobel Prize History — |publisher=Infoplease.com |date = 13. 10. 1999. |accessdate = 15. 01. 2010.}}</ref><ref>{{cite web|author=Encyclop&aelig;dia Britannica |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/416852/Nobel-Foundation |title=Nobel Foundation (Scandinavian organisation) – Britannica Online Encyclopedia |publisher=Britannica.com |date= |accessdate = 15. 01. 2010.}}</ref> Fundacija je tada usuglasila kriterije prema kojima se nagrade dodjeljuju. Godine [[1900]]., švedski kralj [[Oscar II., švedski kralj|Oscar II.]] objavio je novostvorene [[statut]]e Fundacije.<ref name="Levinovitz13"/><ref name="thelocal1">AFP, [http://www.thelocal.se/14776/20091005/ "Alfred Nobel's last will and testament"], ''[[The Local]]''(5 October 2009): accessed 20 January 2010.</ref><ref name=BritannicaWill>[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/416856/Nobel-Prize "Nobel Prize]" (2007), in ''[[Encyclopædia Britannica]]'', accessed 15 January 2009, from ''Encyclopædia Britannica Online'': {{izdvojeni citat|After Nobel’s death, the Nobel Foundation was set up to carry out the provisions of his will and to administer his funds. In his will, he had stipulated that four different institutions—three Swedish and one Norwegian—should award the prizes. From Stockholm, the Royal Swedish Academy of Sciences confers the prizes for physics, chemistry, and economics, the Karolinska Institute confers the prize for physiology or medicine, and the Swedish Academy confers the prize for literature. The Norwegian Nobel Committee based in Oslo confers the prize for peace. The Nobel Foundation is the legal owner and functional administrator of the funds and serves as the joint administrative body of the prize-awarding institutions, but it is not concerned with the prize deliberations or decisions, which rest exclusively with the four institutions. }}</ref> Prema Nobelovoj oporuci, nagradu za književnost trebala bi dodjeljivati Kraljevska švedska akademija.<ref name=BritannicaWill/> == Nominacija == Svake godine, [[Švedska akademija]] šalje upite za nominacije za Nobela za književnost. Članovi Akademije, članovi literarnih akademija i društava, profesori književnost i jezika, bivši nobelovci, kao i predsjednici udruga pisaca, mogu nominirati kandidate. Ipak, nitko ne smije nominirati samoga sebe.<ref name='nobnoma'>{{cite web |url=http://nobelprize.org/nomination/literature/ |title=Nomination for the Nobel Prize in Literature |accessdate=13. 10. 2007. |work=nobelprize.org |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071011133225/http://nobelprize.org/nomination/literature/ |archivedate=2007-10-11 |deadurl=no }}</ref> Svake godine pošalje se oko tisuću zahtjeva, dok ih se, kako je objavljeno [[2011]]., vrati njih oko 220.<ref name=wastberg>[[Per Wästberg]] (President of The Nobel Committee for Literature), [http://www.nybooks.com/articles/archives/2011/dec/22/do-we-need-nobel-exchange/?pagination=false "Do We Need the Nobel?"], ''[[The New York Review of Books]]'', December 22, 2011. Last accessed December 2011.</ref> Akademija mora prijedloge dobiti do [[1. 2.|1. veljače]], nakon čega ih pregledava Nobelov komitet. Do travnja, Akademija izrađuje uži izbor u kojem se nalazi oko 20 kandidata.<ref name=wastberg/> Do svibnja, Komitet odobrava pet glavnih kandidata.<ref name=wastberg/> Sljedeća četiri mjeseca, Akademija čita i analizira opuse petorice autora.<ref name=wastberg/> U listopadu, članovi Akademije glasuju, a kandidat koji dobije više od polovice glasova dobiva nagradu. Nitko ne dobiva nagradu ako na popisu nije barem dva puta, što dovodi do toga da su neki autori bili kandidati godinama i da se njihov rad redovito ocjenjivao.<ref name=wastberg/> Akademija barata s 13 jezika, ali ako se pojavi kandidat koji piše na "nepoznatom" jeziku, Akademija poziva prevoditelje i stručnjake pod prisegom da dostave primjerke tog autora.<ref name=wastberg/> Ostali dijelovi su slični kao i kod drugih kategorija.<ref name='nobnomb'>{{cite web | url=http://nobelprize.org/nomination/literature/process.html | title=Nomination and Selection of the Nobel Laureates in Literature | accessdate=13. 10. 2007. | work=nobelprize.org | archiveurl=https://web.archive.org/web/20071011031630/http://nobelprize.org/nomination/literature/process.html | archivedate=2007-10-11 | deadurl=no }}</ref> == Nagrade == Dobitnik Nobela za književnost dobiva [[zlato|zlatnu]] [[medalja|medalju]], [[diploma|diplomu]] s izjavom i novčanu nagradu.<ref>{{cite web |author=Tom Rivers |2=London 10 December 2009 |url=http://www1.voanews.com/english/news/europe/2009-Nobel-Laureates-Receive-Their-Honors-78989292.html |title=2009 Nobel Laureates Receive Their Honors &#124; Europe&#124; English |publisher=.voanews.com |date=10. 12. 2009. |accessdate=15. 01. 2010. |archive-date=2012-10-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121004132331/http://www.voanews.com/content/article-2009-nobel-laureates-receive-their-honors-78989292/368898.html }}</ref> Iznos novca ovisi o prihodima Nobelove fundacije za tu godinu.<ref name="nobelprize2">{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/about/amounts.html |title=The Nobel Prize Amounts |publisher=Nobelprize.org |date= |accessdate=12. 10. 2011. |archivedate=2011-10-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111009043725/http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/about/amounts.html |deadurl=yes }}</ref> Ako je nagrada uručena većem broju dobitnika iste godine, novčani iznos se dijeli ovisno o broju dobitnika i o tome jesu li nagradu primili kao dva individualca li zajednički.<ref name=BritannicaPrizes>[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/416856/Nobel-Prize/93434/The-prizes "Nobel Prize – Prizes"] (2007), in ''[[Encyclopædia Britannica]]'', accessed 15 January 2009, from ''Encyclopædia Britannica Online'': {{izdvojeni citat|Each Nobel Prize consists of a gold medal, a diploma bearing a citation, and a sum of money, the amount of which depends on the income of the Nobel Foundation. (A sum of $1,300,000 accompanied each prize in 2005.) A Nobel Prize is either given entirely to one person, divided equally between two persons, or shared by three persons. In the latter case, each of the three persons can receive a one-third share of the prize or two together can receive a one-half share.}}</ref> Od uvođenja novčane nagrade, iznosi su varirali da bi [[2012]]. taj iznos bio 8,000,000 [[švedska kruna|kr]] (oko [[američki dolar|US$]]1,100,000), s tim da je prije iznosio 10,000,000 kr.<ref>{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/press/nobelfoundation/press_releases/2012/prize_amount.html |date = 11. 6. 2012. |title=The Size of the Nobel Prize Is Being Reduced to Safeguard Long-Term Capital |accessdate = 11. 6. 2012. |publisher=Nobel official website.}}</ref><ref name=prizemoneyref>{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/amount.html |title=The Nobel Prize Amount | accessdate = 13. 10. 2007. |work=nobelprize.org}}</ref><ref name=prizemoneyrefpdf/> To nije bio prvi put da je suma smanjivana te je novčani iznos od [[1901]]. redovito varirao. Najniža suma dodijeljena je [[1945]]. te je iznosila 2,370,660 kr (prema standardima iz [[2011]]. godine), a najveća [[2011]]., koja je iznosila 11,659,016 kr.<ref name=prizemoneyrefpdf>{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/about/prize_amounts_12.pdf |title=Nobel Prize Amounts |publisher=Nobel website |accessdate = 12. 6. 2012.}}</ref> Dobitniku se uručuje i medalja i diploma te ga se poziva da održi predavanje tokom "Nobelova tjedna" u [[Stockholm]]u, vrhunac kojeg je ceremonija dodjela nagrade i banket koji se održavaju [[10. 12.|10. prosinca]].<ref name='lectureref'>{{cite web |url=http://nobelprize.org/award_ceremonies/ |title=The Nobel Prize Award Ceremonies |accessdate=13. 10. 2007. |work=nobelprize.org |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071011015418/http://nobelprize.org/award_ceremonies/ |archivedate=2007-10-11 |deadurl=no }}</ref> Nobelova nagrada za književnost je, prema svim kriterijma, daleko "najbogatija" književna nagrada u svijetu. === Medalje === Medalje Nobelove nagrade, koje se kuju u [[Myntverket]]u<ref>{{cite web | title = Medalj – ett traditionellt hantverk | publisher = Myntverket | url = http://www.myntverket.se/products.asp?lang=sv&page=3 | language = Swedish | accessdate = 15. 12. 2007. | archivedate = 2007-12-18 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20071218102934/http://www.myntverket.se/products.asp?lang=sv&page=3 | deadurl = yes }}</ref> u [[Švedska|Švedskoj]] i u [[Norveška|Norveškoj]] od [[1902]]. godine, registrirani su simboli Nobelove Fundacije. Svaka medalja na prednjoj strani prikazuje lijevi profil Alfreda Nobela. Medalje za fiziku, kemiju, fiziologiju ili medicinu i književnost imaju isti dizajn prednje strane s Nobelovim profilom i godinama rođenja i smrti, dok mir i ekonomija također imaju Nobelov portret, ali je dizajn nešto drugačiji.<ref name=PaulingPeacePrize>[http://digitalcollections.library.oregonstate.edu/cdm4/item_viewer.php?CISOROOT=/pawardsmedals&CISOPTR=47 "The Nobel Prize for Peace"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090916090914/http://digitalcollections.library.oregonstate.edu/cdm4/item_viewer.php?CISOROOT=%2Fpawardsmedals&CISOPTR=47 |date=2009-09-16 }}, "Linus Pauling: Awards, Honors, and Medals", ''Linus Pauling and The Nature of the Chemical Bond: A Documentary History'', the [[The Valley Library|Valley Library]], [[Oregon State University]]. Retrieved 7 December 2007.</ref> Slika na poleđini varira ovisno o instituciji koja dodjeluje nagradu, s tim da su poleđine medalja za kemiju i fiziku identične.<ref name=Paulingmedal>[http://osulibrary.oregonstate.edu/specialcollections/coll/pauling/bond/pictures/nobel-chemistry-medal.html "Nobel Prize for Chemistry. Front and back images of the medal. 1954"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110812032606/http://osulibrary.oregonstate.edu/specialcollections/coll/pauling/bond/pictures/nobel-chemistry-medal.html |date=2011-08-12 }}, "Source: Photo by Eric Arnold. Ava Helen and [[Linus Pauling]] Papers. Honors and Awards, 1954h2.1", "All Documents and Media: Pictures and Illustrations", ''Linus Pauling and The Nature of the Chemical Bond: A Documentary History'', the [[The Valley Library|Valley Library]], [[Oregon State University]]. Retrieved 7 December 2007.</ref> Poleđina medalje za književnost, koju je dizajnirao [[Erik Lindberg]], prikazuje mladića koji, očaran, sluša i zapisuje pjesmu [[Muze]].<ref>[http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/medal.html The Nobel Prize Medal for Literature]</ref> === Diplome === Dobitnicima Nobela, aktualni Kralj Švedske direktno uručuje službenu Diplomu. Svaka Diploma posebno je dizajnirana za svakog pojedinačnog dobitnika.<ref name="nobelprize5">{{cite web|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/about/diplomas/index.html/ |title=The Nobel Prize Diplomas |publisher=Nobelprize.org |date= |accessdate = 12. 10. 2011.}}</ref> Diploma sadrži fotografiju i tekst koji imenuje dobitnika i citirano objašnjenje dodjele nagrade.<ref name="nobelprize5"/> == Laureati == === Potencijalni kandidati === Potencijalne dobitnike Nobelove nagrade za književnost teško je predivdjeti jer su nominacije tajne 50 godina od godine nominiranja, nakon čega su dostupne na Bazi nominacija Nobelove nagrade za književnost. Trenutno, javno su dostupne samo nominacije iz razdoblja [[1901.]] do [[1963.]] godine. Ova tajnost dovela je do spekulacija oko novog dobitnika. {{cquote |Što je s glasinama koje diljem svijeta kruže oko nominiranih za Nobelovu nagradu ove godine? - Pa, radi se ili o glasini, ili je jedan od nominiranih pustio informacije u javnost. Kako su nominacije tajne 50 godina, morat ćete čekati do tada da saznate.<ref>{{cite web|title=Nomination FAQ|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/nomination/nomination_faq.html|publisher=www.nobelprize.org|accessdate=5. 6. 2012.|archivedate=2012-05-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120516102347/http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/nomination/nomination_faq.html|deadurl=yes}}</ref> |author=[http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/nomination/nomination_faq.html www.nobelprize.org] |source=u Nomination FAQ - često postavljena pitanja vezana uz nominacije }} == Kritike == === Kontroverze oko izbora === Od [[1901]]. do [[1912]]., Komitet je Nobelovu sintagmu "idalistički pravac" interpretirao kao "uzvišen i zvučni idealizam". To je dovelo do toga da [[Lav Tolstoj]] (koji je od [[1902.]] do [[1906.]] predložen čak 16 puta),<ref>[http://www.nobelprize.org/nomination/archive/show_people.php?id=9303 Nominacije za Nobela - Lav Tolstoj]</ref> [[Henrik Ibsen]] (predložen tri puta - [[1902.]], [[1903.]] i [[1904.]]),<ref>[http://www.nobelprize.org/nomination/archive/show_people.php?id=4435 Nominacije za Nobela - Henrik Ibsen]</ref> [[Émile Zola]] (predložen [[1901.]] i [[1902.]])<ref>[http://www.nobelprize.org/nomination/archive/show_people.php?id=10419 Nominacije za Nobela - Émile Zola]</ref> i [[Mark Twain]] (koji nikada nije ni predložen) budu odbijeni.<ref name=Espmark/> Isto tako, neki smatraju kako je dugogodišnji animozitet Švedske prema Rusiji razlog zašto su Tolstoju i [[Anton Pavlovič Čehov|Čehovu]] (koji nikada nije ni predložen) uskraćene nagrade. Tokom i neposredno nakon [[Prvi svjetski rat|Prvog svjetskog rata]], Komitet je zauzeo neutralni stav i preferirao autore iz zemalja koje nisu sudjelovale u sukobima.<ref name=Espmark/> Komitet je redovito zaobilazio [[August Strindberg|Augusta Strindberga]], koji nikada nije niti nominiran, ali autor je zapisan u povijesti kao jedini dobitnik Anti-Nobelove nagrade, koju mu je [[1912]]. godine uručio kasniji premijer [[Hjalmar Branting]].<ref>{{cite book|last=Innes|first=edited by Frederick J. Marker, Christopher|title=Modernism in European drama : Ibsen, Strindberg, Pirandello, Beckett : essays from Modern drama|year=1998|publisher=University of Toronto Press|location=Toronto|isbn=978-0-8020-8206-0|url=http://books.google.se/books?id=xGdf8EK41LMC&pg=PR11&dq=strindberg+nobel&hl=sv&ei=L4mLTrPFBbDc4QSNxsyOBA&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=10&ved=0CFEQ6AEwCThG#v=onepage&q=strindberg%20nobel&f=false|page=xi}}</ref><ref>{{cite book|last=Steene|first=selected, translated, and edited by Egil Törnqvist and Birgitta|title=Strindberg on drama and theatre : a source book|year=2007|publisher=Amsterdam University Press|location=Amsterdam|isbn=978-90-5356-020-4|url=http://books.google.se/books?id=8REy3tHjvOYC&pg=PA189&dq=strindberg+branting+nobel&hl=sv&ei=U4uLTt9zxIPiBMDXoeAD&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=4&ved=0CEQQ6AEwAzgK#v=onepage&q&f=false|page=189}}</ref><ref>{{cite book|last=Warme|first=edited by Lars G.|title=A history of Scandinavian literatures.|year=1996|publisher=Univ. of Nebraska Press in cooperation with the American-Scandinavian Foundation|location=Lincoln, Neb.|isbn=978-0-8032-4750-5|url=http://books.google.se/books?id=l3JjeZz-OiwC&pg=PA271&dq=strindberg+nobel&hl=sv&ei=bIiLTpWgNaf44QTunaXmAw&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=2&ved=0CC8Q6AEwATgU#v=onepage&q=strindberg%20nobel&f=false|page=271}}</ref> Kontroverzan izbor bio je i onaj [[Selma Lagerlöf|Selme Lagerlöf]], prve žene dobitnice Nobela za književnost.<ref>{{cite web|url=http://www.svd.se/kulturnoje/understrecket/valdsam-debatt-i-akademien-nar-lagerlof-valdes_3569005.svd |title=Article (in Swedish): "Violent debate in the Academy when Lagerlöf was elected". 25 September 2009 |language={{sv icon}} |publisher=Svd.se |date= |accessdate = 03. 02. 2012.}}</ref> Među kritiziranim izborima našli su se i [[Theodor Mommsen]], njemački romanist i povjesničar, te švedski pjesnik [[Carl Gustaf Verner von Heidenstam]].<ref name="bhdani"/> Akademija je [[roman]] ''[[Válka s mloky|Rat s daždevnjacima]]'' [[češka Republika|češkog]] pisca [[Karel Čapek|Karela Čapeka]] smatrala odviše uvredljivim za njemačku vladu. Čapek je odbio predložiti neko drugo, manje kontroverzno djelo kao primjerak svoga rada, izjavivši: "Hvala Vam na dobroj volji, ali već sam napisao svoju doktorsku disetraciju."<ref name=Swirski>{{cite book| author=Peter Swirski| title=From Lowbrow to Nobrow| publisher=McGill Queen's University Press| url=http://www.mqup.ca}}</ref> Zbog toga mu nagrada nije uručena, unatoč sedam nominacija.<ref>[http://www.nobelprize.org/nomination/archive/show_people.php?id=1590 - Nominacije za Nobela - Karel Čapek]</ref> Nagrade uručene francuskom filozofu [[Henri Bergson|Henriju Bergsonu]], čija je filozofija okosnica u razvoju moderne [[estetika|estetike]], kao i britanskom premijeru [[Winston Churchill|Winstonu Churchillu]] naišle su na velike kritike jer dvojica autora uopće nisu pisala ''lijepu književnost'', već filozofska i povijesno-politička djela.<ref name="bhdani"/> Prema dokumentima Švedske akademije koje je, povodom otvaranja [[2008]]., proučavao francuski časopis ''[[Le Monde]]'', francuski pisac i intelektualac [[André Malraux]] je bio jedan od glavnih kandidata za Nobela tokom 50-ih godina. Malraux se natjecao upravo s [[Albert Camus|Camusom]], ali je nekoliko puta odbijen, posebice [[1954]]. i [[1955]]., i to "sve dok se ne vrati romanu." Camus je nagradu dobio [[1957]]. godine, a prilikom primanja, izjavio je: "Smatram da je nagradu trebao dobiti Malraux."<ref name=Truc>Olivier Truc, [http://www.lemonde.fr/culture/article/2008/12/27/et-camus-obtint-enfin-le-prix-nobel_1135690_3246.html "Et Camus obtint enfin le prix Nobel"]. ''[[Le Monde]]'', 28 December 2008.</ref> Malraux je od [[1947.]] do [[1963.]] predložen čak 32 puta (od [[1954.]] pa do [[1963.]] čak svake godine uzastopno).<ref>[http://www.nobelprize.org/nomination/archive/show_people.php?id=5850 Nominacije za Nobela - André Malraux]</ref> Smatra se kako pjesnik [[W. H. Auden]], predložen tri puta,<ref>[http://www.nobelprize.org/nomination/archive/show_people.php?id=12580 Nominacije za Nobela - W. H. Auden]</ref> nije dobio nagradu zbog njegovog krivog prijevoda ''Osvrta'' [[Dag Hammarskjöld|Daga Hammarskjölda]],<ref name=Orlans>Harold Orlans, [http://www.encyclopedia.com/doc/1G1-62828416.html "Self-Centered Translating: Why W. H. Auden Misinterpreted 'Markings' When Translating It from Swedish to English"], ''[[Change (magazine)|Change]]: The Magazine of Higher Learning'' (published by [[Heldref Publications]] for [[The Carnegie Foundation for the Advancement of Teaching]]), 1 May 2000, ''Highbeam Encyclopedia'', ''encyclopedia.com'', accessed 26 April 2008: "Swedish dismay at the mangled translation may have cost Auden the Nobel prize in literature."</ref> dobitnika nagrade za mir [[1961]]., kao i zbog izjava koje je Auden dao tokom skandinavske turneje predavanja, kojima je sugerirao da je Hammarskjöld, kao i on, [[homoseksualnost|homoseksualac]].<ref name=Hunnicutt>Alex Hunnicutt, [http://www.glbtq.com/social-sciences/hammarskjold_d.html "Dag Hammarskjöld"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061019231208/http://www.glbtq.com/social-sciences/hammarskjold_d.html |date=2006-10-19 }}, ''[[LGBT|glbtq]]: An Encyclopedia of Gay, Lesbian, Bisexual, Transgender, and Queer Culture'' ([[Heldref Publications]], 2004), ''glbtq.com'', accessed 11 August 2006: "Unless some hidden manuscript surfaces or an aging lover suddenly feels moved to revelation, it seems unlikely the world will ever know for sure the details of Hammarskjöld's sexual experience. [[W. H. Auden]], who translated Markings, was convinced of his [Hammarsköld's] homosexuality. Saying so publicly during a lecture tour of Scandinavia may have cost Auden the Nobel Prize in Literature that he was widely expected to receive in the 1960s."</ref> Među kandidatima ([[1938]]., [[1939]]., [[1955.]], [[1959.]] - [[1961.]], [[1963.]])<ref>[http://www.nobelprize.org/nomination/archive/show_people.php?id=4397 Nominacije za Nobela - Aldous Huxley]</ref> bio je i [[Aldous Huxley]], autor ''[[Brave New World|Vrlog novog svijeta]]'', ali nikada nije dobio nagradu. Također, [[1935.]] godine, za nagradu je nominiran i [[Gilbert Keith Chesterton|Gilbert K. Chesterton]], koji je (moguće) jedini autor krimića nominiran za Nobelovu nagradu.<ref>http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/nomination/nomination.php?action=show&showid=163</ref> [[E. M. Forster|Edward Morgan Forster]] za nagradu je nominiran čak 18 puta,<ref>[http://www.nobelprize.org/nomination/archive/show_people.php?id=3128 Nominacije za Nobela - E. M. Forster]</ref> ali ju nije dobio. Ukupno četiri nominacije zaradio je i [[H. G. Wells|Herbert G. Wells]], ali nije nagrađen.<ref>[http://www.nobelprize.org/nomination/archive/show_people.php?id=10075 Nominacije za Nobela - H. G. Wells]</ref> [[Datoteka:Ivo-Andrić-i-Miroslav-Krleža.jpg|thumb|left|320px|Izbor [[Ivo Andrić|Ive Andrića]] u odnosu na [[Miroslav Krleža|Miroslava Krležu]] izazvao je brojne kontroverzne i debate u SFR Jugoslaviji.]] Izbor [[Ivo Andrić|Ive Andrića]] [[1961]]. godine izazvao je velike kontroverze na području [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|SFR Jugoslavije]]. [[Savez književnika Jugoslavije]] Andrića je, zajedno s [[Miroslav Krleža|Miroslavom Krležom]], predložio još u veljači [[1958]]. godine.<ref name="JL">{{Cite web |title=Andrić je sav ublijedio od nelagode što mora u Stockholm po nagradu |url=http://www.jutarnji.hr/ivo-andric-je-sav-ublijedio-od-nelagodesto-mora-u-stockholm-po-nagradu/978933/ |access-date=2013-03-11 |archive-date=2011-12-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111209011117/http://www.jutarnji.hr/ivo-andric-je-sav-ublijedio-od-nelagodesto-mora-u-stockholm-po-nagradu/978933 |dead-url=yes }}</ref> Dok je Andrić u užem izboru bio još [[1959.]] i [[1960]]. godine, kada su nagradu dobili [[Salvatore Quasimodo]] i [[Saint-John Perse]],<ref name="JL"/> Krleža je uzastopce nominiran svake godine od [[1958.]] do [[1963.]],<ref>{{Cite web |title=Camo.ch - Krleža |url=http://www.camo.ch/krlezamiroslav.htm |access-date=2013-03-11 |archivedate=2013-02-06 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130206093730/http://www.camo.ch/krlezamiroslav.htm |deadurl=yes }}</ref><ref>[http://www.nobelprize.org/nomination/archive/show_people.php?id=12404 Nominacije za Nobela - Miroslav Krleža]</ref> ali nagradu nije dobio, iako je govorio da ju ne bi ni primio, čak i da jest.<ref name="bhdani"/> Godine [[1961]]., kada je ona uručena Andriću, kog se naziva "jugoslavenskim piscem"<ref name="Matica">{{Cite web |title=Kroji li Nobel književne sudbine? |url=http://www.matica.hr/Vijenac/vijenac434.nsf/AllWebDocs/Kroji_li_Nobel_knjizevne_sudbine_ |access-date=2013-03-11 |archive-date=2010-10-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101023031806/http://www.matica.hr/Vijenac/vijenac434.nsf/AllWebDocs/Kroji_li_Nobel_knjizevne_sudbine_ |dead-url=yes }}</ref>, u užem izboru bili su još i [[John Steinbeck]], dobitnik nagrade [[1962]]., talijanski romanopisac [[Alberto Moravia]] (nominiran ukupno 11 puta, ali bez pobjede)<ref>[http://www.nobelprize.org/nomination/archive/show_people.php?id=6403 Nominacije za Nobela - Alberto Moravia]</ref> te engleski pisci [[Lawrence Durrell]] (nominiran i [[1961.]], [[1962]]. te [[1963.]])<ref>[http://www.nobelprize.org/nomination/archive/show_people.php?id=12590 Nomnacije za Nobela - Lawrence Durrell]</ref> i [[Graham Greene]] (predložen minimalno 12 puta, ali bez pobjede).<ref name="JL"/><ref>[http://www.nobelprize.org/nomination/archive/show_people.php?id=3628 Nomnacije za Nobela - Graham Greene]</ref> Izbor Andrića ispred Krleže izazvao je brojne polemike u SFR Jugoslaviji, ali i književnoumjetničke debate oko kvalitete dvojice autora, a sve to u sjeni ne baš prijateljskog odnosa između dvojice pisaca.<ref name="JL"/> Sličnu polemiku imao je i [[Japan]], a vrtila se oko velikog [[Yukio Mishima|Yukija Mishime]], koji je za nagradu bio nominiran nekoliko puta. Prvi put je to [[1963.]] godine,<ref>[http://www.nobelprize.org/nomination/archive/show_people.php?id=12680 Nominacije za Nobela - Yukio Mishima]</ref>. Godine [[1965.]] je objavljeno da je Mishima u užem izboru, ali je nagradu dobio [[Mihail Šolohov]], što je uvelike razočaralo Mishimu.<ref name="Matica"/> Tada je nominiran bio i [[Junichiro Tanizaki]], još jedan japanski pisac.<ref name="Matica"/> Godine [[1967]]., Mishima je ponovo bio u užem izboru, zajedno s Nerudom, Malrauxom i [[Samuel Beckett|Samuelom Beckettom]], ali je nagradu, iznenađujuće i neočekivano, dobio [[gvatemala|gvatemalski]] pisac [[Miguel Ángel Asturias]].<ref name="Matica"/> Godine [[1968]]. bilo je gotovo sigurno da nagrada ide japanskoj književnosti, a uz Mishimu, koji je bio najizgledniji kandidat, spominjao se i mladi [[Kenzaburō Ōe|Kenzaburo Oe]] (koji će nagradu dobiti [[1994]].) i [[Yasunari Kawabata]].<ref name="Matica"/> Kada je objavljeno da je nagradu dobio Kawabata, Mishimin je put prema Nobelu završio.<ref name="Matica"/> Godine [[1962]]., nagradu je dobio [[sjedinjene Američke Države|američki]] pisac [[John Steinbeck]]. Izbor je naišao na velike kritike, a jedne švedske novine išle su toliko daleko da su ga nazvali "Akadamijinom najvećom pogreškom".<ref name=floodjan2013>{{cite web |url=http://www.guardian.co.uk/books/2013/jan/03/swedish-academy-controversy-steinbeck-nobel |title=Swedish Academy reopens controversy surrounding Steinbeck's Nobel prize |work=[[The Guardian]] |author=Alison Flood |date = 3. 1. 2013. |accessdate = 03. 1. 2013.}}</ref> ''[[The New York Times|New York Times]]'' je objavio čuđenje zašto je nagrada dodijeljena piscu čiji je "ograničeni talent, u njegovim najboljim djelima, razvodnjen nižerazrednim filozofiranjem", dodavši: "nama je interesantno kako nagrada nije dodijeljena piscu... čiji je značaj, utjecaj i sam korpus djela već ostavio dublji trag na književnost našega doba."<ref name=floodjan2013/> Sam Steinbeck je, kada su ga na dan objave pitali zaslužuje nagradu, izjavio: "Iskreno, ne."<ref name=floodjan2013/> Godine [[2012]]. (50 godina kasnije), Akademija je otvorila svoje arhive u kojima je otkriveno kako je Steinbeck bio kompromisni izbor između popisa na kojemu su još bili britanski pisci [[Robert Graves]] (nominiran ukupno 5 puta)<ref>[http://www.nobelprize.org/nomination/archive/show_people.php?id=3619 Nominacije za Nobela - Robert Graves]</ref> i [[Lawrence Durrell]], francuski dramatičar [[Jean Anouilh]] (nominiran uzastopno od [[1961.]] do [[1966.]])<ref>[http://www.nobelprize.org/nomination/archive/show_people.php?id=12586 Nominacije za Nobela - Jean Anouilh]</ref> i danska spisateljica [[Karen Blixen]] (nominirana čak 12 puta).<ref name=floodjan2013/><ref>[http://www.nobelprize.org/nomination/archive/show_people.php?id=1077 Nominacije za Nobela - Karen Blixen]</ref> Objavljeni popis otkriva kako je Steinbeck izabran kao najbolji među lošima.<ref name=floodjan2013/> Henry Olsson, član Komiteta, napisao je: "Nema jasnih kandidata za Nobelovu nagradu i izborni komitet je u nezavidnom položaju."<ref name=floodjan2013/> Godine [[1964]]., [[Jean-Paul Sartre]] je dobio nagradu, ali ju je odbio, napisavši pismo Akademiji u kojem, između ostalog, piše: "Nije isto ako ja potpisujem svoje tekstove kao Jean-Paul Sartre ili kao Jean-Paul Sartre, dobitnik Nobelove nagrade. (...) Pisac dakle treba odbiti da ga pretvore u instituciju, čak i kad se to dogododi na najčasniji mogući način, kao u ovom slučaju." Sovjetski disident [[Aleksandar Solženjicin]], dobitnik nagrade [[1970]]. godine, nije prisustvovao uručenju nagrada u [[Stockholm]]u od straha da se više neće moći vratiti u [[Sovjetski Savez]] ukoliko to učini. Nakon što je švedska vlada odbila uručiti nagradu Solženjicinu u svojoj ambadasi u [[Moskva|Moskvi]], Solženjicin je odbio nagrad u cijelosti, komentirajući kako su zahtjevi Švedske (koja preferira privatnu ceremoniju) "uvreda samoj nagradi". Solženjicin nagradu i novac nije prihvatio sve do [[10. 12.|10. prosinca]] [[1974]]., nakon što je prognan iz Sovjetskog Saveza.<ref name=Fredrikson>Stig Fredrikson, [http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1970/solzhenitsyn-article.html "How I Helped Alexandr Solzhenitsyn Smuggle His Nobel Lecture from the USSR"], ''nobelprize.org'', 22 February 2006. Retrieved 12 October 2011.</ref> Godine [[1974]]., među kandidatima su bili [[Graham Greene]], [[Vladimir Nabokov]], [[Saul Bellow]] i utjecajna honduraška spisateljica [[Argentina Díaz Lozano]], ali svi su odbijeni u korist anonimnih švedskih autora i članova Komiteta, [[Eyvind Johnson|Eyvinda Johnsona]] i [[Harry Martinson|Harryja Martinsona]], što do danas ostaje jedan od najkontroverznijih izbora. Dok će Bellow nagradu ipak dobiti [[1976]]. godine, Díaz Lozano, Greene i Nabokov, koji je prvi put predložen još [[1963.]] godine,<ref>[http://www.nobelprize.org/nomination/archive/search_people.php Nominacije za Nobela - Vladimir Nabokov]</ref> ju nikada nisu dobili.<ref name=Smith>{{Cite news | author=Alex Duval Smith | title=A Nobel Calling: 100 Years of Controversy | work=[[The Independent]] | publisher=news.independent.co.uk | url=http://news.independent.co.uk/europe/article319509.ece | date=14. 10. 2005. | accessdate=26. 04. 2008. | quote=Not many women, a weakness for Anglo-Saxon literature and an ostrich-like ability to resist popular or political pressure. Alex Duval Smith reports from Stockholm on the strange and secret world of the Swedish Academy. | archivedate=2007-12-24 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20071224170132/http://news.independent.co.uk/europe/article319509.ece | deadurl=yes }}</ref> Argentinski pisac [[Jorge Luis Borges]] nekoliko je puta nominiran za Nobela, a prvi put [[1956.]] godine,<ref>[http://www.nobelprize.org/nomination/archive/show_people.php?id=12287 Nominacije za Nobela - Jorge Luis Borges]</ref> ali je svaki put odbijen zbog, kako kaže njegov biograf Edwin Williamson, izražavanja podrške određenim argentinskim i čileanskim desno orijentiranim diktatorima, poput [[Augusto Pinochet|Pinocheta]], što je, prema Tóibínovoj analizi Williamsonove ''Borges: A Life'', imalo kompleksne socijalne i osobne konotacije.<ref name='jorgesref'>{{Cite news |author=[[Colm Tóibín]] |url=http://www.lrb.co.uk/v28/n09/toib01_.html | title=Don't Abandon Me | work=[[The London Review of Books]] | date = 11. 05. 2006. |accessdate = 13. 10. 2007.}}</ref> Ovakvo odbijanje kontrastno je određenim odlukama Komiteta, koji je nagrade dodijelio piscima koji su podržavali ljevičarske diktature, poput one [[Josif Staljin|Josifa Staljina]], u slučaju [[Pablo Neruda|Nerude]] i Sartrea.<ref>[http://www.independent.co.uk/arts-entertainment/books/reviews/sex-and-philosophy-rethinking-de-beauvoir-and-sartre-by-edward-fullbrook-and-kate-fullbrookbr-a-dangerous-liaison-by-carole-seymourjones-832532.html New studies agree that Beauvoir is eclipsing Sartre as a philosopher and writer] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080528230653/http://www.independent.co.uk/arts-entertainment/books/reviews/sex-and-philosophy-rethinking-de-beauvoir-and-sartre-by-edward-fullbrook-and-kate-fullbrookbr-a-dangerous-liaison-by-carole-seymourjones-832532.html |date=2008-05-28 }} ''[[The Independent]]'' May 25, 2008. Retrieved on January 4, 2009.</ref><ref>[http://libros.libertaddigital.com/textos-escondidos-de-pablo-neruda-1276229962.html Textos escondidos de Pablo Neruda] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110713203717/http://libros.libertaddigital.com/textos-escondidos-de-pablo-neruda-1276229962.html |date=2011-07-13 }} ''Libros'' April 14, 2005. Retrieved on January 4, 2009.</ref> Godine [[1988.]], Nobelova komisija je namjeravala uručiti nagradu [[Kina|kineskom]] piscu [[Shen Ts'ung-wen]]u,<ref>{{cite book |editor=Jeffrey C. Kinkley |title=Selected Stories of Shen Congwen |url=https://books.google.com/books?id=Ej0bmFC9ieMC&pg=PR14 |year=2004 |publisher=Chinese University Press |isbn= 978-9629961107 |page=xiv}}</ref> čime bi ovaj postao prvi kineski pisac nagrađen Nobelom za književnost. Shen je umro [[10. svibnja]] [[1988.]], prije nego je dobitnik službeno objavljen tako da je nagrada uručena egipatskom piscu [[Nagib Mahfuz|Nagibu Mahfuzu]]. Kada je [[1997]]. godine nagrada uručena talijanskom piscu i glumcu [[Dario Fo|Dariju Fou]], kritičari su taj potez smatrali lakim<ref name=Rahim>{{cite news|last=Rahim|first=Sameer|title=Who is Herta Müller, winner of the Nobel Prize for literature 2009?|url=http://www.telegraph.co.uk/culture/culturecritics/sameer-rahim/6281449/Who-is-Herta-Muller-winner-of-the-Nobel-Prize-for-literature-2009.html|accessdate=25. 5. 2012.|newspaper=The Telegraph|date=9. 10. 2009.|archivedate=2010-11-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101129214850/http://www.telegraph.co.uk/culture/culturecritics/sameer-rahim/6281449/Who-is-Herta-Muller-winner-of-the-Nobel-Prize-for-literature-2009.html|deadurl=yes}}</ref> jer se na Foa gledalo kao na izvođača, a ne i pisca, a katoličke organizacije su izbor smatrale kontroverznim jer je Fo ranije bio cenzuriran od strane [[Katolička crkva|Rimokatoličke crkve]].<ref name=Carroll>Julie Carroll, [http://www.catholic.org/printer_friendly.php?id=23190&section=Cathcom "&nbsp;'Pope and Witch' Draws Catholic Protests"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090214161349/http://www.catholic.org/printer_friendly.php?id=23190&section=Cathcom |date=2009-02-14 }}, ''The Catholic Spirit'', 27 February 2007. Retrieved 13 October 2007.</ref> [[Vatikan]]ske novine, ''L'Osservatore Romano'', komentirao je ovaj izbor sljedećim tekstom: "Davanje nagrade nekome tko je istovremeno autor nekih upitnih djela je izvan svake mašte."<ref name=Bohlen>{{cite news|last=Bohlen|first=Celestine|title=Italy's Barbed Political Jester, Dario Fo, Wins Nobel Prize|url=http://www.nytimes.com/1997/10/10/world/italy-s-barbed-political-jester-dario-fo-wins-nobel-prize.html?pagewanted=all&src=pm|accessdate = 25. 5. 2012.|newspaper=The New York Times|date = 10. 10. 1997.}}</ref> [[Salman Rushdie]] i [[Arthur Miller]] bili su također veliki favoriti za nagradu, ali Akademija je kasnije izjavila kako bi takav ishod bio "previše predvidljiv, previše popularan."<ref>[http://www.hartford-hwp.com/archives/62/016.html "Nobel Stuns Italy's Left-wing Jester"], ''[[The Times]]'', 10 October 1997, rpt. in Archives of a list at ''hartford-hwp.com''. Retrieved 17 October 2007.</ref> [[Camilo José Cela]] se dobrovoljno ponudio [[Francisco Franco|Francu]] kao informant te se dobrovoljno preselio iz [[Madrid]]a u [[Galicija (Španija)|Galiciju]] kako bi se pridružio pobunjenicima. Članak ''Između straha i nekažnjavanja'', čiji je autor Miguel Angel Villena, koji donosi kompilaciju komentara španjolskih pisaca o znakovitoj šutnji starije generacije španjolskih pisaca o frankističkoj prošlosti javnih intelektualaca, pojavio se ispod slike Cele tokom ceremonije u [[Stockholm]]u [[1989]]. godine.<ref>Unearthing Franco's Legacy, p.17 , University of Nortre dame Press.</ref> Izboru [[Elfriede Jelinek|Elfride Jelinek]] [[2004]]. godine oštro se protivio [[Knut Ahnlund]], koji nije imao aktivnu ulogu u Akademiji još od [[1996]]. godine. Nakon izbora, Ahnlund je podnio ostavku i komentirao kako je takav izbor nanio "nepopravljivu štetu" nagradi.<ref name=bbcref2/><ref name=msnbc1/> Izbor [[Harold Pinter|Harolda Pintera]] [[2005]]. odgođen je na nekoliko dana, navodno zbog Ahnlundove ostavke, što je dovelo do novih spekulacija o "političkim elementima" u Akademijinim izborima.<ref name=NSmith>{{Cite news |author=Neil Smith | url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/4339096.stm |title='Political element' to Pinter Prize |work=[[BBC News]] |publisher=bbc.co.uk |date = 13. 10. 2005. |accessdate = 26. 04. 2008. |quote=Few people would deny Harold Pinter is a worthy recipient of the 2005 Nobel Prize in Literature. As a poet, screenwriter and author of more than 30 plays, he has dominated the English literary scene for half a century. However, his outspoken criticism of [[United States|US]] [[foreign policy]] and opposition to [[2003 invasion of Iraq|the war in Iraq]] undoubtedly make him one of the more controversial figures to be awarded this prestigious honour. Indeed, the Nobel academy's decision could be read in some quarters as a selection with an inescapably political element. 'There is the view that the Nobel literature prize often goes to someone whose political stance is found to be sympathetic at a given moment,' said Alan Jenkins, deputy editor of [[the Times Literary Supplement]]. 'For the last 10 years he has been more angry and vituperative, and that cannot have failed to be noticed.' However, Mr Jenkins insists that, though Pinter's political views may have been a factor, the award is more than justified on artistic criteria alone. 'His dramatic and literary achievement is head and shoulders above any other British writer. He is far and away the most interesting, the best, the most powerful and most original of English playwrights.'}}</ref> Iako Pinter, zbog lošeg zdravlja, nije bio u mogućnosti osobno održati svoje kontroverzno predavanje, održao ga je u televizijskom studiju te je prijenos prikazan na ekranima koje je gledala publika u zgradi Akademije u Stockholmu. Njegovi komentari potakli su mnogo komentara i debata. Pitanje "politiziranosti" također je isplivalo prilikom dodjeljivanja nagrade [[Orhan Pamuk|Orhanu Pamuku]] i [[Doris Lessing]], [[2006]]. i [[2007]]. godine.<ref name=Kellum>Dan Kellum, [http://www.cbsnews.com/stories/2007/10/12/opinion/main3361514.shtml "Lessing's Legacy of Political Literature:] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110604072627/http://www.cbsnews.com/stories/2007/10/12/opinion/main3361514.shtml |date=2011-06-04 }} The Nation: Skeptics Call It A Nonliterary Nobel Win, But Academy Saw Her Visionary Power", ''[[CBS News]]'', rpt. from ''[[The Nation]]'' (column), 14 October 2007. Retrieved 17 October 2007.</ref> Izbor [[Bob Dylan|Boba Dylana]] se pokazao jednim od najkontroverznijih izbora Švedske akadmije od utemeljenja nagrade. I dok su glazbeni krugovi bili oduševljeni odlukom i tvrdili kako je [[rock'n'roll]] priznat kao visoka umjetnička forma, književni krugovi su kritizirali odluku, smatrajući kako Dylanov opus nema takvu vrijednost da bi se mogao nazvati [[beletristika|književnim]]; dapače, pokojni pisac [[Normaln Mailer]] je jednom prilikom izjavio: "''Ako je Dylan pisac, ja sam košarkaš''".<ref name="Scrutton/Malone">Scrutton, Alistair; Malone, Scott, [http://uk.reuters.com/article/uk-nobel-prize-literature-idUKKCN12D19Z?il=0 'How does it feel?' - Bob Dylan wins Nobel literature prize]{{Dead link|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Reuters, 14.X.2016.</ref> [[Libanon]]ski pisac [[Rabih Alameddine]] je na [[Twitter]]u napisao da je "Dylanovo osvajanje nagrade ravno tome da [[Mrs. Fields]] dobije 3 [[Guide Michelin|Michelinove zvjezdice]]",<ref>[http://twitter.com/rabihalameddine/status/786575235143245824 Bob Dylan winning a Nobel in Literature is like Mrs Fields being awarded 3 Michelin stars], Rabih Alameddine's Twitter page, October 13, 2016.</ref> dok je [[Francuska|francusko]]-[[Maroko|marokanski]] pisac [[Pierre Assouline]] takvu odluku nazvao "prijezirnom prema piscima".<ref>[http://larepubliquedeslivres.com/le-bras-dhonneur-des-nobel-la-litterature-americaine/ Le bras d’honneur des Nobel à la littérature américaine], La Républic, Ocbtober 13, 2016.</ref> Podijeljeno mišljenje imao je [[Norveška|norveški]] pisac [[Karl Ove Knausgaard]], koji je rekao kako mu je drago da se Akademija otvara prema različitim literarnim žanrovima, ali kako mu je jako teško prihvatiti odluku zbog činjenice da je Dylan pripadnik iste one generacije kojoj pripadaju nenagrađeni [[Thomas Pynchon]], [[Philip Roth]] i [[Cormac McCarthy]].<ref>[http://www.theguardian.com/books/live/2016/oct/13/karl-ove-knausgaard-webchat-some-rain-must-fall-my-struggle Karl Ove Knausgaard webchat – your questions answered on self-loathing, love and Jürgen Klopp], The Guardian, October 17, 2016.</ref> Autor ''[[Trainspotting (roman)|Trainspottinga]]'', [[Irvine Welsh]], rekao je: "''Ja sam Dylanov fan, ali ovo je loše zamišljena nagrada nostalgiji iščupana iz upaljenih prostata senilnih, izgubljenih hipija.''"<ref>{{cite web |url=https://www.yahoo.com/news/bob-dylan-wins-2016-nobel-prize-literature-110421880.html |title=Don't think twice, it's all right: Bob Dylan wins Nobel Lit |work=Associated Press |publisher=[[Yahoo! News]] |author= |date=13 October 2016 |accessdate=13 October 2016 |archive-date=2016-10-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161013223638/https://www.yahoo.com/news/bob-dylan-wins-2016-nobel-prize-literature-110421880.html |dead-url=yes }}</ref> S druge strane, [[Salman Rushdie]] je pohvalio odabir,<ref name="Scrutton/Malone"/> a pisac i komentator [[Will Self]] je dodao kako je nagrada "pojeftinila" Dylana u nadi da će "slijediti [[Jean-Paul Sartre|Sartrea]] i odbiti nagradu".<ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/music/2016/oct/13/dylan-towers-over-everyone-salman-rushdie-kate-tempest-and-more-pay-tribute-to-bob-dylan|publisher=''The Guardian''|accessdate=14 October 2016}}</ref> Dylanov kolega, pjevač [[Leonard Cohen]], rekao je kako nikakve nagrade nisu potrebne da bi se priznala veličina čovjeka koji je transformirao popularnu glazbu svojim hitovima.<ref>[http://www.theguardian.com/music/2016/oct/14/leonard-cohen-giving-nobel-to-bob-dylan-like-pinning-medal-on-everest Leonard Cohen: giving Nobel to Bob Dylan like 'pinning medal on Everest'], Guardian, October 13, 2016.</ref> === Eurocentrizam === [[Datoteka:Albert Camus, gagnant de prix Nobel, portrait en buste, posé au bureau, faisant face à gauche, cigarette de tabagisme.jpg|thumb|upright|Rođen u [[Alžir]]u, francuski pisac [[Albert Camus]] postao je prvi dobitnik nagrade rođen u [[Afrika|Africi]].]] Očit fokus na europske, a pogotovo švedske autore, bio je tema oštrih kritika, čak i od strane švedskih novina.<ref>Dagens Nyheter [http://www.dn.se/DNet/jsp/polopoly.jsp?d=3462&a=837512 Akademien väljer helst en europé (The Academy prefers to pick a European)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090210161355/http://www.dn.se/DNet/jsp/polopoly.jsp?d=3462&a=837512 |date=2009-02-10 }}</ref> Europljani zauzimaju apsolutnu većinu među dobitnicima, a samo je [[Švedska]] dobila više nagrada od cijele [[Azija|Azije]] i [[Latinska Amerika|Latinske Amerike]]. Godine [[2008]]., [[Horace Engdahl]], tada permanentni tajnik Akademije, izjavio je da je "Europa još uvijek središte literarnog svijeta" te da su "Sjedinjene Države previše izolirane. Oni ne prevode dovoljno i ne sudjeluju zapravo u velikoj književnoj raspravi."<ref>{{cite web|last=Kirsch |first=Adam |url=http://www.slate.com/id/2201447/ |title=The Nobel Committee has no clue about American literature |publisher=Slate.com |date = 03. 10. 2008. |accessdate = 16. 06. 2010.}}</ref> Godine [[2009]]., Engdahlov nasljednik [[Peter Englund]] odbacio je tvrdnje svog prethodnika i priznao [[eurocentrizam|eurocentričku]] narav nagrade, dodavši: "Ja smatram da je to problem. Nama je lakše povezati se s književnošću napisanom u Europi i u europskoj tradiciji."<ref>{{cite web|url=http://www.guardian.co.uk/world/feedarticle/8742797 |title=Judge: Nobel literature prizes 'too Eurocentric' &#124; World news &#124; guardian.co.uk |publisher=Guardian |date = 06. 10. 2009. |accessdate = 05. 02. 2010.}}</ref> Američki su kritičari posebno naglašavali da neki njihovi poznati autori, poput [[Philip Roth|Philipa Rotha]], [[Cormac McCarthy|Cormaca McCarthyja]] i [[Thomas Pynchon|Thomasa Pynchona]], još nisu dobili nagradu, dok neki manje poznati europski autori jesu. Kada je, [[2009]]. godine, nagradu dobila [[Herta Müller]], koja je bila relativno slabo poznata izvan (a čak i unutar) [[Nemačka|Njemačke]], mada se godinama spominjala kao favorit za nagradu, kritike o pristranosti Komiteta i eurocentrizmu ponovo su postale aktualne.<ref>[http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2009/10/08/AR2009100800965.html?hpid=features1&hpv=local Jordan, Mary. ''Author's Nobel Stirs Shock-and-'Bah'.''] Washington Post. Friday, October 9, 2009.</ref> Ipak, [[2010]]. godine, nagradu je dobio [[Peruanci|Peruanac]] [[Mario Vargas Llosa]], mada autor živi u [[Španija|Španjolskoj]] i posjeduje španjolsko državljanstvo. Nakon što je [[2011]]. nagradu dobio švedski pjesnik [[Tomas Tranströmer]], kritike su ponovo bile oštre, na što je Peter Englund reagirao kako nagrada nije dodijeljena na političkoj osnovi te da takve insinuacije smatra "književnošću za budale".<ref>Kite, Lorien. [http://www.ft.com/cms/s/2/79136fb8-f046-11e0-96d2-00144feab49a.html "Sweden’s ‘buzzard’ poet wins Nobel Prize"]. ''Financial Times''. Retrieved on 6 October 2011. "Before Thursday’s announcement, there had also been much speculation that the committee would choose to honour the Syrian poet Adonis in a gesture towards the [[Arab Spring]]. But Mr England (sic) dismissed the notion that there was a political dimension to the prize; such an approach, he said, was “literature for dummies”."</ref> === Previđena ostvarenja === U povijesti Nobelove nagrade za književnost, mnoga književna ostvarenja su previđena ili nisu uopće priznata kao takva, često zbog političkih razloga, nedostatka prijevoda ili drugih razloga. Povjesničar književnosti [[Kjell Espmark]] priznao je da "kod ranijih nagrada, osuda loših izbora i eklatantnih propusta je uglavnom opravdana. Tolstoj, Ibesn i [[Henry James]] (predložen ukupno 4 puta)<ref>[http://www.nobelprize.org/nomination/archive/show_people.php?id=4537 Nominacije za Nobela - Henry James]</ref> su trebali dobiti nagradu umjesto, primjerice, Sullyja Prudhommea, Euckena i Heysea."<ref name="nobelprize.org">{{cite web|last=Espmark|first=Kjell|title=Nobel's Will and the Literature Prize|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/articles/espmark/index.html|publisher=Nobelprize.org|accessdate = 6. 5. 2012.}}</ref> Dok je kontroverza oko ovakih previda opravdana, postoje neki propusti koji su izvan kontrole Nobelove komisije, kao preuranjena smrt autora, za što su primjeri [[Marcel Proust]] (koji nikada nije ni predložen), [[Italo Calvino]], [[Roberto Bolaño]], [[Jurij Trifonov]] (koji je praktički bio siguran dobitnik, ali je umro pa je nagrada uručena [[Elias Canetti|Canettiju]]), ali i [[Danilo Kiš]],<ref name="bhdani">{{Cite web |title=Iz Stockholma s ljubavlju |url=http://www.bhdani.com/arhiva/176/t17604.htm |access-date=2013-03-11 |archivedate=2013-05-25 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130525212226/http://bhdani.com/arhiva/176/t17604.htm |deadurl=yes }}</ref> čije je ime navodno bilo u koverti, ali je umro prerano. Kako kaže Espmark, "glavna djela Kafke, Cavafyja i Pessose izdana su tek nakon njihove smrti, a prave dimenzije Mandeljštamove poezije otkrivene su tek u neobjavljenim pjesmama koje je njegova žena spasila od izumiranja i svijetu ih dala dugo nakon što je on umro u svom sibirskom egzilu."<ref name="nobelprize.org"/> Britanski pisac [[Tim Parks]] pripisao je beskrajnu kontroverzu oko izbora Nobelovog komiteta "esencijalnoj bedastoći nagrade i našom vlastitom glupošću što ju uzimamo zaozbiljno"<ref name="Parks">{{cite web|last=Parks|first=Tim|title=What’s Wrong With the Nobel Prize in Literature|url=http://www.nybooks.com/blogs/nyrblog/2011/oct/06/why-nobel-prize-literature-silly/|publisher=New York Review of Books|accessdate = 28. 5. 2012.}}</ref> i dodao kako "osamnaest (ili šesnaest) Šveđana posjeduju određeni kredibilitet kad je u pitanju švedska književnost, ali koja bi to grupa uopće mogla ozbiljno ocijeniti beskrajno različita djela raznovrsnih tradicija. I zašto bi uopće tražili da takvo nešto i učine?"<ref name="Parks"/> === Kontroverze s članovima odbora === U pravilu, članstvo u osamnaesteročlanom odboru koji odlučuje o dobitniku je doživotno.<ref name=keyton /> Članovi odbora ne smiju ga napustiti, iako mogu odbiti sudjelovati u njegovom radu.<ref name=canderson>{{cite web |url=https://www.nytimes.com/2018/04/12/world/europe/sara-danius-swedish-nobel-scandal.html |title=In Nobel Scandal, a Man Is Accused of Sexual Misconduct. A Woman Takes the Fall. |work=[[The New York Times]] |author=Christina Anderson |date=12 April 2018 |accessdate=13 April 2018}}</ref> Mjesta onih članova koji odbiju sudjelovati ostaju upražnjena do njihove smrti. Za kvorum je potrebno dvanaest aktivnih članova odbora. Prvi skandal s članovima odbora dogodio se [[1989.]] godine, kada su tri člana odbora podnijela ostavke jer je Komitet odbio podržati Salmana Rushdieja u trenutku kada je [[ajatolah]] [[Ruholah Homeini]] izdao ''[[fatwa|fatwu]]'' da ga se ubije.<ref name=keyton>{{cite web |url=https://m.washingtontimes.com/news/2018/apr/6/3-judges-quit-nobel-literature-prize-committee/ |title=3 judges quit Nobel literature prize committee |work=[[The Washington Times]] |agency=Associated Press |author=David Keyton |date=6 April 2018 |accessdate=6 May 2018}}</ref> Nakon izbora [[Elfride Jelinek]], član odbora [[Knut Ahnlund]] je podnio ostavku i komentirao kako je takav izbor nanio "nepopravljivu štetu" nagradi.<ref name=bbcref2>{{Cite news | title=Nobel Judge Steps Down in Protest | publisher=BBC | url =http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/arts/4329962.stm |work=BBC News Online |date = 11. 10. 2005. | accessdate = 13. 10. 2007.}}</ref><ref name=msnbc1>[[Associated Press]], [http://www.msnbc.msn.com/id/9665122/ "Who Deserves Nobel Prize? Judges Don't Agree"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051127190144/http://www.msnbc.msn.com/id/9665122/ |date=2005-11-27 }}, ''[[MSNBC]]'', 11 October 2005. Retrieved 13 October 2007.</ref> Novi, veći skandal dogodio se u travnju [[2018.]] godine, kada je troje članova odbora podnijelo ostavke zbog istrage za seksualno zlostavljanje protiv pisca [[Jean-Claude Arnault|Jean-Claudea Arnaulta]], koji je suprug [[Katarina Frostenson|Katarine Frostenson]], jedne od članica odbora.<ref name=canderson /> Barem 18 žena je optužilo Arnaulta za seksualno zlostavljanje i napastvovanje, dok su i supruga i on optuženi da su u najmanje sedam navrata otkrivali imena pobjednika kako bi njihovi prijatelji mogli profitirati na kladionicama.<ref name=canderson /><ref>{{cite web |url=https://www.nytimes.com/2018/05/04/opinion/nobel-prize-literature-scandal.html |title=The Nobel Prize for Literature Is a Scandal All by Itself |work=New York Times |author=Tim Parks |date=May 4, 2018 |accessdate=May 5, 2018}}</ref> Arnault je odbacio sve optužbe.<ref name="NYTApril20">{{cite news|last1=Andersson|first1=Christina|title=Nobel Panel Admits Inquiry Found Sexual Misconduct, but Nothing Illegal|url=https://www.nytimes.com/2018/04/20/world/europe/sweden-nobel-panel-sexual-misconduct.html|work=[[The New York Times]]|publisher=[[The New York Times]]|date=20 April 2018}}</ref> Troje članova podnijelo je ostavku zbog odluke tajnice odbora, [[Sara Danius|Sare Danius]], o nepoduzimanju nikakvih pravnih radnji protiv Arnaulta.<ref name=keyton /><ref name=canderson /><ref>{{cite web |url=https://www.nytimes.com/2018/04/06/world/europe/sexual-misconduct-claim-spurs-nobel-members-to-step-aside-in-protest.html |title=Sexual Misconduct Claim Spurs Nobel Members to Step Aside in Protest |work=[[The New York Times]] |agency=Reuters |author= |date=6 April 2018 |accessdate=7 April 2018}}</ref> Dvoje bivših stalnih tajnika, [[Sture Allén]] i [[Horace Engdahl]], nazvali su Daniusovu slabim vođom.<ref name=canderson /> Dana [[10. travnja]], Daniusova je zamoljena da podnese ostavku na svoju poziciju,<ref name="di">{{cite news|last1=Åkerman|first1=Felicia|title=Sara Danius lämnar Svenska Akademien|trans-title=Sara Danius leaves the Swedeish Academy|url=https://www.di.se/nyheter/sara-danius-lamnar-svenska-akademien/|accessdate=4 May 2018|work=[[Dagens Industri]]|publisher=[[Dagens Industri]]|date=12 April 2018}}</ref> što je značilo da je odbor ostao bez četiri člana. Frostensonova se dobrovoljno povukla iz rada odbora, što je broj izostanaka povećalo na pet. Kako su dva mjesta ostala upražnjena još od [[1989.]] i skandala s Rushdiejem, ukupan broj aktivnih članova pao je na 11, što je značilo da je tehnički nemoguće izabrati dobitnika za [[2018.]] godinu. Daba [[4. svibnja]] [[2018.]], Švedska akademija objavila je kako će dodjela nagrade biti odgođena za [[2019.]] godinu, kada će biti proglašena dva dobitnika.<ref name="nobelBBC">{{cite news|title=Nobel Prize for Literature postponed amid Swedish Academy turmoil|url=http://www.bbc.com/news/world-europe-43999240|accessdate=4 May 2018|date=4 May 2018|work=[[BBC]]|publisher=[[BBC]]}}</ref><ref name="akademi2018">{{cite web|last1=Press release|title=Svenska Akademien skjuter upp 2018 års Nobelpris i litteratur|url=http://www.svenskaakademien.se/press/svenska-akademien-skjuter-upp-2018-ars-nobelpris-i-litteratur|website=Svenska Akademin|publisher=[[Swedish Academy]]|accessdate=4 May 2018}}</ref><ref name="krisen">{{cite news|last=Wixe|first=Susanne|title=Detta har hänt: Krisen i Svenska Akademien – på 3 minuter|trans-title=Previously: The crisis in the Swedish Academy in 3 minutes|url=https://www.aftonbladet.se/nyheter/a/yvb9We|accessdate=4 May 2018|work=[[Aftonbladet]]|publisher=[[Aftonbladet]]|date=10 April 2018}}</ref> Mnogi novinari i komentatiri su prokomentirali kako je ovaj skandal uvelike naštetio kredibilitetu nagrade.<ref name=canderson /> == Popis dobitnika == {| class="wikitable" width="100%" bgcolor="#318CE7" |- bgcolor="#318CE7" !rowspan="2" width="5%"|Godina !rowspan="2" width="1%"|Slika !rowspan="2" width="19%"|Ime !colspan="3" width="75%"|Podaci |- ! width="20%"|Država ! width="25%"|Jezik ! width="30%"|Vrsta/Žanr |- !rowspan="3"|[[1901]]. |rowspan="3"|[[Datoteka:Sully-Prudhomme.jpg|80px]] |rowspan="3"|[[Sully Prudhomme]] |{{flag|Francuska|1830}} |[[francuski jezik]] |[[poezija]], [[esej]] |- !colspan=“1”|Najpoznatija djela |colspan="3"|''L'Expression dans les beaux-arts'', ''Impressions de la guerre'' |- |colspan="3"|"''zbog posebnog priznanja njegove poetske kompozicije, koja dokazuje uzvišeni idealizam, umjetničko savršenstvo i rijetku kombinaciju kvaliteta i srca i intelekta.''" |- !rowspan="3"|[[1902]]. |rowspan="3"|[[Datoteka:Theodor Mommsen 1902.jpg|80px]] |rowspan="3"|[[Theodor Mommsen]] |{{flagicon|Njemačka|empire}} [[Nemačka|Njemačka]] |[[nemački jezik|njemački jezik]] |[[historija|povijest]], [[pravo]] |- !colspan=“1”|Najpoznatija djela |colspan="3"|''[[Römische Geschichte]]'' |- |colspan="3"|"''najveći živući majstor umijeća pisanja povijesti, uz posebno isticanje njegovog monumentalnog djela, [[Römische Geschichte|Povijest Rima]].''" |- !rowspan="3"|[[1903]]. |rowspan="3"|[[Datoteka:Bjørnstjerne Martinus Bjørnson.jpg|80px]] |rowspan="3"|[[Bjørnstjerne Bjørnson]] |{{flag|Norveška}} |[[norveški jezik]] |[[roman]], [[poezija]], [[drama]] |- !colspan=“1”|Najpoznatija djela |colspan="3"|''[[Maria Stuart i Skotland]], [[Sigurd Slembe]], [[En fallit]], [[Redaktøren]]'' |- |colspan="3"|"''kao posveta njegovoj plemenitoj, veličanstvenoj i svestranoj poeziji, koju su uvijek odlikovale i svježina njezine inspiracije i rijetka čistoća njezina duha.''" |- !rowspan="6"|[[1904]]. |rowspan="3"|[[Datoteka:Portrait frederic mistral.jpg|80px]] |rowspan="3"|[[Frédéric Mistral]] |{{flag|Francuska|1830}} |[[oksitanski jezik]] |[[poezija]], [[filologija]] |- !colspan=“1”|Najpoznatija djela |colspan="3"|''[[Mirèio]]'' |- |colspan="3"|"''prizavajući svježu originalnost i istinsku inspiraciju njegovog pjesničkog stvaralaštva, koje vjerno reflektira prirodno okruženje i duh njegovog naroda, kao i za njegov značajni rad na polju filologije [[oksitanski jezik|oksitanskog jezika]].''" |- |rowspan="3"|[[Datoteka:José Echegaray y Eizaguirre.jpg|80px]] |rowspan="3"|[[José Echegaray]] |[[Datoteka:Flag of Spain (1785-1873 and 1875-1931).svg|border|22px]] [[Španija|Španjolska]] |[[španski jezik|španjolski jezik]] |[[drama]] |- !colspan=“1”|Najpoznatija djela |colspan="3"|''[[O locura o santidad]], [[El estigma]], [[El loco Dios]]'' |- |colspan="3"|"''priznavajući brojne i briljantne kompozicije koje su, na individualan i originalan način, oživjele velike tradicije španjolske drame.''" |- !rowspan="3"|[[1905]]. |rowspan="3"|[[Datoteka:Henryk Sienkiewicz 1905.jpg|80px]] |rowspan="3"|[[Henryk Sienkiewicz]] |{{flag|Poljska}} |[[poljski jezik]] |[[roman]] |- !colspan=“1”|Najpoznatija djela |colspan="3"|''[[Quo vadis (roman)|Quo Vadis]], [[W pustyni i w puszczy]], [[Trilogija (Sienkiewicz)|Trilogija]]'' |- |colspan="3"|"''zbog izvanrednog rada na polju epike.''" |- !rowspan="3"|[[1906]]. |rowspan="3"|[[Datoteka:Giosuè Carducci 1906.jpg|80px]] |rowspan="3"|[[Giosuè Carducci]] |{{flagicon|Kraljevina Italija}} [[Italija]] |[[italijanski jezik|talijanski jezik]] |[[poezija]] |- !colspan=“1”|Najpoznatija djela |colspan="3"|''[[Odi barbare]], Rime Nuove'', "[[Inno a Satana]]" |- |colspan="3"|"''ne samo zbog njegovog dubokoumnog učenja i kritičkog istraživanja, već, iznad svega, kao posveta kreativnoj energiji, svježini stila i lirskoj snazi koje karakteriziraju njegova pjesnička remek-djela.''" |- !rowspan="3"|[[1907]]. |rowspan="3"|[[Datoteka:Rudyard Kipling mirrored.jpg|80px]] |rowspan="3"|[[Rudyard Kipling]] |{{flag|Ujedinjeno Kraljevstvo}} |[[engleski jezik]] |[[roman]], [[novela|kratka priča]], [[poezija]] |- !colspan=“1”|Najpoznatija djela |colspan="3"|''[[The Jungle Book]], [[The Second Jungle Book]], [[Kim (roman)|Kim]]'' |- |colspan="3"|"''zbog moći opažanja, originalnosti mašte, zrelosti ideja i osobitog talenta za prepričavanje koji karakteriziraju uratke ovog svjetski poznatog autora.''" |- !rowspan="3"|[[1908]]. |rowspan="3"|[[Datoteka:Rudolf Eucken 1908.jpg|80px]] |rowspan="3"|[[Rudolf Christoph Eucken]] |{{flagicon|Njemačka|empire}} [[Nemačka|Njemačka]] |[[nemački jezik|njemački jezik]] |[[filozofija]] |- !colspan=“1”|Najpoznatija djela |colspan="3"|''[[Der Sinn und Wert des Lebens]]'' |- |colspan="3"|"''zbog njegove iskrene potrage za istinom, njegove penetrirajuće snage misli, njegovog širokogrudnog pogleda te topline i snage prezentacije kojom, u svojim brojnim djelima, dokazuje i razvija idealističku životnu filozofiju.''" |- !rowspan="3"|[[1909]]. |rowspan="3"|[[Datoteka:Selma Lagerlöf.jpg|80px]] |rowspan="3"|[[Selma Lagerlöf]] |{{flag|Švedska}} |[[švedski jezik]] |[[roman]], [[novela|kratka priča]] |- !colspan=“1”|Najpoznatija djela |colspan="3"|''[[Nils Holgerssons underbara resa genom Sverige]], [[Körkarlen]]'' |- |colspan="3"|"''zbog uzvišenog idealizma, živopisne mašte i duhovne percepcije koje karakteriziraju njezino djelo.''" |- !rowspan="3"|[[1910]]. |rowspan="3"|[[Datoteka:Paul Johann Ludwig Heyse.jpg|80px]] |rowspan="3"|[[Paul von Heyse]] |{{flagicon|Njemačka|empire}} [[Nemačka|Njemačka]] |[[nemački jezik|njemački jezik]] |[[poezija]], [[drama]], [[roman]], [[novela|kratka priča]] |- !colspan=“1”|Najpoznatija djela |colspan="3"|''Der Jungbrunnen, Francesca von Rimini'', "[[L'Arrabbiata]]" |- |colspan="3"|"''kao posveta besprijekornoj umjetnosti, prožetom idealizmom, kog je demonstrirao tijekom svoje duge, produktivne karijere lirskog pjesnika, dramatičara, romanopisca i pisca svjetski poznatih kratkih priča.''" |- !rowspan="3"|[[1911]]. |rowspan="3"|[[Datoteka:Maurice Maeterlinck 1911.jpg|80px]] |rowspan="3"|[[Maurice Maeterlinck]] |{{flag|Belgija}} |[[francuski jezik]] |[[drama]], [[poezija]], [[esej]] |- !colspan=“1”|Najpoznatija djela |colspan="3"|''[[L'Oiseau bleu]], [[Les aveugles]], [[Intérieur]]'' |- |colspan="3"|"''zbog njegovih raznovrsnih literarnih djelatnosti, a posebno zbog njegovih dramskih djela, koja odlikuju bogata mašta i pjesnička fantazija koja otkriva, nekad u kostimu bajke, duboku inspiraciju, dok istovremeno na tajanstven način apelira na čitateljeve vlastite osjećaje i stimulira njegovu maštu.''" |- !rowspan="3"|[[1912]]. |rowspan="3"|[[Datoteka:Gerhart Hauptmann nobel.jpg|80px]] |rowspan="3"|[[Gerhart Hauptmann]] |{{flagicon|Njemačka|empire}} [[Nemačka|Njemačka]] |[[nemački jezik|njemački jezik]] |[[drama]], [[roman]] |- !colspan=“1”|Najpoznatija djela |colspan="3"|''[[Die Weber]], [[Die Ratten]], [[Hanneles Himmelfahrt]]'' |- |colspan="3"|"''primarno zbog njegovog bogatog, raznovrsnog i izvrsnog doprinosa na polju dramske umjetnosti.''" |- !rowspan="3"|[[1913]]. |rowspan="3"|[[Datoteka:Tagore3.jpg|80px]] |rowspan="3"|[[Rabindranath Tagore]] |{{flag|Indija}} |[[bengalski jezik]] |[[poezija]], [[roman]], [[drama]], [[novela|kratka priča]], [[muzika|glazba]] |- !colspan=“1”|Najpoznatija djela |colspan="3"|''[[Gitanjali]], [[Ghare Baire]]'', "[[Jana Gana Mana]]", "[[Amar Shonar Bangla]]" |- |colspan="3"|"''zbog njegovog duboko senzibilnog, svježeg i prelijepog stiha, kojim je, besprijekornom sposobnošću, svoju poetsku misao, izraženu u njegovim vlastitim [[engleski jezik|engleskim]] izrazima, učinio dijelom književnosti Zapada.''" |- ![[1914]]. |colspan="5"|<center>''Nagrada nije dodijeljena'' |- !rowspan="3"|[[1915]]. |rowspan="3"|[[Datoteka:Romain Rolland 1915.jpg|80px]] |rowspan="3"|[[Romain Rolland]] |{{flag|Francuska|1830}} |[[francuski jezik]] |[[roman]] |- !colspan=“1”|Najpoznatija djela |colspan="3"|''[[Jean-Christophe]], [[Colas Breugnon]]'' |- |colspan="3"|"''kao posveta uzvišenom idealizmu njegova stvaralaštva te simpatijama i ljubavi prema istini kojom je opisivao različite tipove ljudskih bića.''" |- !rowspan="3"|[[1916]]. |rowspan="3"|[[Datoteka:Verner von Heidenstam 1916.jpg|80px]] |rowspan="3"|[[Carl Gustaf Verner von Heidenstam|Verner von Heidenstam]] |{{flag|Švedska}} |[[švedski jezik]] |[[poezija]], [[roman]] |- !colspan=“1”|Najpoznatija djela |colspan="3"|''[[Karolinerna]], [[Hans Alienus]], [[Dikter]]'' |- |colspan="3"|"''kao posveta značaju njegove uloge vodećeg predstavnika nove ere u našoj književnosti.''" |- !rowspan="6"|[[1917]]. |rowspan="3"|[[Datoteka:Karl Gjellerup 1917.jpg|80px]] |rowspan="3"|[[Karl Adolph Gjellerup]] |{{flag|Danska}} |[[danski jezik]] |[[poezija]] |- !colspan=“1”|Najpoznatija djela |colspan="3"|''Germanernes Lærling, Minna, Møllen'' |- |colspan="3"|"''zbog njegove raznovrsne i bogate poezije, koja je inspirirana uzvišenim idealima.''" |- |rowspan="3"|[[Datoteka:Henrik Pontoppidan 1917.jpg|80px]] |rowspan="3"|[[Henrik Pontoppidan]] |{{flag|Danska}} |[[danski jezik]] |[[roman]] |- !colspan=“1”|Najpoznatija djela |colspan="3"|''Det forjættede Land, [[Lykke-Per]], De Dødes Rige'' |- |colspan="3"|"''zbog njegovih autentičnih prikaza suvremenog života u Danskoj.''" |- ![[1918]]. |colspan="5"|<center>''Nagrada nije dodijeljena'' |- !rowspan="3"|[[1919]]. |rowspan="3"|[[Datoteka:Carl Spitteler 1919.jpg|80px]] |rowspan="3"|[[Carl Spitteler]] |{{flag|Švicarska}} |[[nemački jezik|njemački jezik]] |[[poezija]] |- !colspan=“1”|Najpoznatija djela |colspan="3"|''[[Der olympische Frühling]]'' |- |colspan="3"|"''kao posebna zahvala za njegovu epsku pjesmu, [[Der olympische Frühlin|Olimpijsko proljeće]].''" |- !rowspan="3"|[[1920]]. |rowspan="3"|[[Datoteka:Knut hamsun 1890.jpg|80px]] |rowspan="3"|[[Knut Hamsun]] |{{flag|Norveška}} |[[norveški jezik]] |[[roman]] |- !colspan=“1”|Najpoznatija djela |colspan="3"|''[[Markens Grøde]], [[Sult]]'' |- |colspan="3"|"''za njegovo monumentalno djelo, [[Markens Grøde|Plodovi zemlje]].''" |- !rowspan="3"|[[1921]]. |rowspan="3"|[[Datoteka:Anatole France 1921.png|80px]] |rowspan="3"|[[Anatole France]] |{{flag|Francuska|1830}} |[[francuski jezik]] |[[roman]], [[poezija]] |- !colspan=“1”|Najpoznatija djela |colspan="3"|''[[L’Île des Pingouins]], [[Thaïs (roman)|Thaïs]], Le Crime de Sylvestre Bonnard'' |- |colspan="3"|"''kao priznanje njegovim briljantnim literarnim ostvarenjima, koja odlikuju plemenitost stila, duboko ljudsko suosjećanje, ljepota i istinski galski temperament.''" |- !rowspan="3"|[[1922]]. |rowspan="3"|[[Datoteka:Jacinto Benavente.jpg|80px]] |rowspan="3"|[[Jacinto Benavente]] |[[Datoteka:Flag of Spain (1785-1873 and 1875-1931).svg|border|22px]] [[Španija|Španjolska]] |[[španski jezik|španjolski jezik]] |[[drama]] |- !colspan=“1”|Najpoznatija djela |colspan="3"|''[[Los intereses creado]], [[La ciudad alegre y confiada]]'' |- |colspan="3"|"''zbog vesele naravi kojom je nastavio slavnu tradiciju španjolske drame.''" |- !rowspan="3"|[[1923]]. |rowspan="3"|[[Datoteka:William Butler Yeat by George Charles Beresford.jpg|80px]] |rowspan="3"|[[William Butler Yeats]] |{{flag|Irska}} |[[engleski jezik]] |[[poezija]] |- !colspan=“1”|Najpoznatija djela |colspan="3"|''[[The Tower (knjiga)|The Tower]], The Winding Stair and Other Poems '' |- |colspan="3"|"''zbog njegove uvijek inspirirane poezije, koja u visoko umjetničkoj formi daje ekspresiju duhu jednog cijelog naroda.''" |- !rowspan="3"|[[1924]]. |rowspan="3"|[[Datoteka:Władysław Reymont.jpg|80px]] |rowspan="3"|[[Władysław Reymont]] |{{flag|Poljska}} |[[poljski jezik]] |[[roman]] |- !colspan=“1”|Najpoznatija djela |colspan="3"|''[[Chłopi]]'' |- |colspan="3"|"''zbog njegovog velikog nacionalnog epa, [[Chłopi|Seljaci]].''" |- !rowspan="3"|[[1925]]. |rowspan="3"|[[Datoteka:George Bernard Shaw 1925.jpg|80px]] |rowspan="3"|[[George Bernard Shaw]] |{{flag|Irska}} |[[engleski jezik]] |[[drama]], [[književna kritika]] |- !colspan=“1”|Najpoznatija djela |colspan="3"|''[[Pygmalion (drama)|Pygmalion]], [[The Doctor's Dilemma]]'' |- |colspan="3"|"''zbog njegovog djela, koje obiluje i idealizmom i humanošću, kao i stimulirajuće satire koja često obiluje jedinstvenom pjesničkom ljepotom.''" |- !rowspan="3"|[[1926]]. |rowspan="3"|[[Datoteka:Grazia Deledda 1926.jpg|80px]] |rowspan="3"|[[Grazia Deledda]] |{{flagicon|Kraljevina Italija}} [[Italija]] |[[italijanski jezik|talijanski jezik]] |[[poezija]], [[roman]] |- !colspan=“1”|Najpoznatija djela |colspan="3"|''[[Dopo il divorzio]], [[La madre]], [[Cenere]]'' |- |colspan="3"|"''zbog njezinih idealizmom inspiriranih djela koja, plastičnom jasnoćom, prikazuju život njezina rodnog otoka i, s velikom dubinom i suosjećanjem, obrađuju ljudske probleme u njihovoj općenitosti.''" |- !rowspan="3"|[[1927]]. |rowspan="3"|[[Datoteka:Henri Bergson 02.jpg|80px]] |rowspan="3"|[[Henri Bergson]] |{{flag|Francuska|1830}} |[[francuski jezik]] |[[filozofija]] |- !colspan=“1”|Najpoznatija djela |colspan="3"|''[[Matière et mémoire]], [[L'Evolution créatrice]], [[Essai sur les données immédiates de la conscience]]'' |- |colspan="3"|"''kao priznanje njegovih bogatih i vitalizirajućih ideja i briljantne vještine kojom su prezentirane.''" |- !rowspan="3"|[[1928]]. |rowspan="3"|[[Datoteka:Sigrid Undset 1928.jpg|80px]] |rowspan="3"|[[Sigrid Undset]] |{{flag|Norveška}} |[[norveški jezik]] |[[roman]] |- !colspan=“1”|Najpoznatija djela |colspan="3"|''[[Kristin Lavransdatter]], [[Olav Audunssøn i Hestviken]]'' |- |colspan="3"|"''primarno zbog njezinih snažnih opisa nordijskog života u Srednjem vijeku.''" |- !rowspan="3"|[[1929]]. |rowspan="3"|[[Datoteka:Thomas Mann 1937.jpg|80px]] |rowspan="3"|[[Thomas Mann]] |{{flag|Njemačka}} |[[nemački jezik|njemački jezik]] |[[roman]], [[novela|kratka priča]], [[esej]] |- !colspan=“1”|Najpoznatija djela |colspan="3"|''[[Buddenbrooks – Verfall einer Familie|Buddenbrooks]], [[Der Zauberberg]], [[Der Tod in Venedig]], [[Doktor Faustus]]'' |- |colspan="3"|"''primarno zbog njegovog velikog romana, [[Buddenbrooks – Verfall einer Familie|Buddenbrookovi]], koji dobiva sve više priznanja kao jedan od klasika suvremene književnosti.''" |- !rowspan="3"|[[1930]]. |rowspan="3"|[[Datoteka:Lewis-Sinclair-LOC.jpg|80px]] |rowspan="3"|[[Sinclair Lewis]] |{{flag|Sjedinjene Države}} |[[engleski jezik]] |[[roman]], [[novela|kratka priča]], [[drama]] |- !colspan=“1”|Najpoznatija djela |colspan="3"|''[[Babbitt (roman)|Babbitt]], [[Arrowsmith (roman)|Arrowsmith]], [[Elmer Gantry]]'' |- |colspan="3"|"''zbog njegovog snažnog i živopisnog umijeća opisivanja i njegove sposobnosti stvaranja, na domišljat i smiješan način, novih tipova likova.''" |- !rowspan="3"|[[1931]]. |rowspan="3"|[[Datoteka:Erik Axel Karlfeldt 1931.jpg|80px]] |rowspan="3"|[[Erik Axel Karlfeldt]]<br>{{small|(posthumno)}} |{{flag|Švedska}} |[[švedski jezik]] |[[poezija]] |- !colspan=“1”|Najpoznatija djela |colspan="3"|''Arcadia Borealis, Hösthorn'' |- |colspan="3"|"''za poeziju Erika Axela Karlfeldta.''" |- !rowspan="3"|[[1932]]. |rowspan="3"|[[Datoteka:John galsworthy.jpg|80px]] |rowspan="3"|[[John Galsworthy]] |{{flag|Ujedinjeno Kraljevstvo}} |[[engleski jezik]] |[[roman]] |- !colspan=“1”|Najpoznatija djela |colspan="3"|''[[The Forsyte Saga]]'' |- |colspan="3"|"''zbog njegovog istaknutog umijeća prepričavanja, koje svoj vrhunac dostiže u [[The Forsyte Saga|Sagi o Forsyteima]].''" |- !rowspan="3"|[[1933]]. |rowspan="3"|[[Datoteka:Ivan Bunin (sepia).jpg|80px]] |rowspan="3"|[[Ivan Bunjin]] |{{flag|Rusija}} <small>(u egzilu u [[Francuska|Francuskoj]])</small> |[[ruski jezik]] |[[novela|kratka priča]], [[poezija]], [[roman]] |- !colspan=“1”|Najpoznatija djela |colspan="3"|''[[Suhodol]], [[Dere'vnij]], [[Žiznj Arsenijeva]], [[Tamnije aleji]]'' |- |colspan="3"|"''zbog njegove stroge umjetnosti, kojom je nastavio klasičnu rusku tradiciju proznog stvaralaštva.''" |- !rowspan="3"|[[1934]]. |rowspan="3"|[[Datoteka:Luigi Pirandello 1932.jpg|80px]] |rowspan="3"|[[Luigi Pirandello]] |{{flagicon|Kraljevina Italija}} [[Italija]] |[[italijanski jezik|talijanski jezik]] |[[drama]], [[roman]], [[novela|kratka priča]] |- !colspan=“1”|Najpoznatija djela |colspan="3"|''[[Il fu Mattia Pascal]], [[Enrico IV]], [[Sei personaggi in cerca d'autore]]'' |- |colspan="3"|"''zbog njegovog odvažnog i domišljatog oživljavanja dramske i scenske umjetnosti.''" |- ![[1935]]. |colspan="5"|<center>''Nagrada nije dodijeljena'' |- !rowspan="3"|[[1936]]. |rowspan="3"|[[Datoteka:ONeill-Eugene-LOC.jpg|80px]] |rowspan="3"|[[Eugene O'Neill]] |{{flag|Sjedinjene Države}} |[[engleski jezik]] |[[drama]] |- !colspan=“1”|Najpoznatija djela |colspan="3"|''[[Ah, Wilderness!]], [[Mourning Becomes Electra]], [[Lazarus Laughed]]'' |- |colspan="3"|"''zbog snage, iskrenosti i dubokih emocija njegovih dramskih djela, koja utjelovljuju originalni koncept tragedije.''" |- !rowspan="3"|[[1937]]. |rowspan="3"|[[Datoteka:Roger Martin du Gard 1937.jpg|80px]] |rowspan="3"|[[Roger Martin du Gard]] |{{flag|Francuska|1830}} |[[francuski jezik]] |[[roman]] |- !colspan=“1”|Najpoznatija djela |colspan="3"|''[[Les Thibault]]'' |- |colspan="3"|"''zbog umjetničke snage i istine kojima je prikazao ljudski konflikt kao i neke fundamentalne aspekte suvremenog života u svom ciklusu romana [[Les Thibault|Thibaultovi]].''" |- !rowspan="3"|[[1938]]. |rowspan="3"|[[Datoteka:Pearl Buck (Nobel).jpg|80px]] |rowspan="3"|[[Pearl S. Buck]] |{{flag|Sjedinjene Države}} |[[engleski jezik]] |[[roman]] |- !colspan=“1”|Najpoznatija djela |colspan="3"|''[[The Good Earth]], [[Letter from Peking]]'' |- |colspan="3"|"''zbog njezinih bogatih i istinski epskih opisa seoskog života u Kini i zbog njezinih biografskih remek-djela.''" |- !rowspan="3"|[[1939]]. |rowspan="3"|[[Datoteka:FransEemilSillanpää.jpg|80px]] |rowspan="3"|[[Frans Eemil Sillanpää]] |{{flag|Finska}} |[[finski jezik]] |[[roman]] |- !colspan=“1”|Najpoznatija djela |colspan="3"|''[[Nuorena nukkunut]], [[Hurskas kurjuus]]'' |- |colspan="3"|"''zbog njegovog dubokog razumijevanja seoskog života svoje zemlje i izvrsnog umijeća kojim je prikazao njihov način života i njihov odnos s Prirodom.''" |- ![[1940]]. |colspan="5"|<center>''Nagrada nije dodijeljena'' |- ![[1941]]. |colspan="5"|<center>''Nagrada nije dodijeljena'' |- ![[1942]]. |colspan="5"|<center>''Nagrada nije dodijeljena'' |- ![[1943]]. |colspan="5"|<center>''Nagrada nije dodijeljena'' |- !rowspan="3"|[[1944]]. |rowspan="3"|[[Datoteka:Johannes Vilhelm Jensen 1944.jpg|80px]] |rowspan="3"|[[Johannes Vilhelm Jensen]] |{{flag|Danska}} |[[danski jezik]] |[[poezija]] |- !colspan=“1”|Najpoznatija djela |colspan="3"|''[[Himmerlandshistorier]], [[Den Lange Rejse]], [[Kongens Fald]]'' |- |colspan="3"|"''zbog rijetke snage i plodnosti njegove pjesničke mašte s kojom kombinira intelektualnu znatiželju širokog spektra i odvažan, svježe kreativan stil.''" |- !rowspan="3"|[[1945]]. |rowspan="3"|[[Datoteka:Gabriela Mistral 1945.jpg|80px]] |rowspan="3"|[[Gabriela Mistral]] |{{flag|Čile}} |[[španski jezik|španjolski jezik]] |[[poezija]] |- !colspan=“1”|Najpoznatija djela |colspan="3"|''Tala, Desolación'' |- |colspan="3"|"''za njezino lirsko pjesništvo koje je, inspirirano snažnim emocijama, njezino ime pretvorilo u simbol idealističkih aspiracija cijele Latinske Amerike.''" |- !rowspan="3"|[[1946]]. |rowspan="3"|[[Datoteka:Hermann Hesse 1946.jpg|80px]] |rowspan="3"|[[Hermann Hesse]] |{{nowrap|{{flag|Njemačka}} <small>(u egzilu u [[Švajcarska|Švicarskoj]])</small>}} |[[nemački jezik|njemački jezik]] |[[roman]], [[poezija]] |- !colspan=“1”|Najpoznatija djela |colspan="3"|''[[Das Glasperlenspiel]], [[Der Steppenwolf]], [[Die Geschichte von Emil Sinclairs Jugend]]'' |- |colspan="3"|"''za njegova inspirirana djela koja, dok im odvažnost i snaga penetracije rastu, predstavljaju klasične humanističke ideale i visoke kvalitete života.''" |- !rowspan="3"|[[1947]]. |rowspan="3"|[[Datoteka:André Gide 1947.jpg|80px]] |rowspan="3"|[[André Gide]] |{{flag|Francuska|1830}} |[[francuski jezik]] |[[roman]], [[esej]] |- !colspan=“1”|Najpoznatija djela |colspan="3"|''[[Les faux-monnayeurs]], [[Les caves du Vatican]], [[Les nourritures terrestres]]'' |- |colspan="3"|"''zbog njegovih opsežnih i umjetnički značajnih djela, u kojima su ljudski problemi i stanja prezentirani pomoću neustrašive ljubavi prema istini i oštroumnih psiholoških razmatrana.''" |- !rowspan="3"|[[1948]]. |rowspan="3"|[[Datoteka:TS Eliot.jpg|80px]] |rowspan="3"|[[T.S. Eliot]] |{{flag|Ujedinjeno Kraljevstvo}} |[[engleski jezik]] |[[poezija]] |- !colspan=“1”|Najpoznatija djela |colspan="3"|''[[The Waste Land]], [[Murder in the Cathedral]], [[The Love Song of J. Alfred Prufrock]]'' |- |colspan="3"|"''zbog njegovog izvanrednog, pionirskog doprinosa suvremenoj poeziji.''" |- !rowspan="3"|[[1949]]. |rowspan="3"|[[Datoteka:Carl Van Vechten - William Faulkner.jpg|80px]] |rowspan="3"|[[William Faulkner]] |{{flag|Sjedinjene Države}} |[[engleski jezik]] |[[roman]], [[novela|kratka priča]] |- !colspan=“1”|Najpoznatija djela |colspan="3"|''[[The Sound and the Fury]], [[As I Lay Dying]], [[Absalom, Absalom!]]'' |- |colspan="3"|"''zbog njegovog snažnog i umjetnički jedinstvenog doprinosa modernom američkom romanu.''" |- !rowspan="3"|[[1950]]. |rowspan="3"|[[Datoteka:Bertrand Russell transparent bg.png|80px]] |rowspan="3"|[[Bertrand Russell]] |{{flag|Ujedinjeno Kraljevstvo}} |[[engleski jezik]] |[[filozofija]] |- !colspan=“1”|Najpoznatija djela |colspan="3"|''[[Wisdom of the West]], [[A History of Western Philosophy and Its Connection with Political and Social Circumstances from the Earliest Times to the Present Day|A History of Western Philosophy]]'' |- |colspan="3"|"''kao priznanje njegovim raznovrsnim i značajnim radovima u kojima se bori za humanističke ideale i slobodu misli.''" |- !rowspan="3"|[[1951]]. |rowspan="3"|[[Datoteka:Lagerkvist.jpg|80px]] |rowspan="3"|[[Pär Lagerkvist]] |{{flag|Švedska}} |[[švedski jezik]] |[[poezija]], [[roman]], [[novela|kratka priča]], [[drama]] |- !colspan=“1”|Najpoznatija djela |colspan="3"|''[[Dvärgen]], [[Barabbas (roman)|Barabbas]]'' |- |colspan="3"|"''zbog umjetničke snage i istinske nezavisnosti kojima nastoji, u svojoj poeziji, pronaći odgovore na vječna pitanja koja more čovječanstvo.''" |- !rowspan="3"|[[1952]]. |rowspan="3"|[[Datoteka:François Mauriac 1952.jpg|80px]] |rowspan="3"|[[François Mauriac]] |{{flag|Francuska|1830}} |[[francuski jezik]] |[[roman]], [[novela|kratka priča]] |- !colspan=“1”|Najpoznatija djela |colspan="3"|''[[Thérèse Desqueyroux (roman)|Thérèse Desqueyroux]], Asmodée'' |- |colspan="3"|"''zbog dubokog duhovnog uvida i umjetničkog intenziteta kojim je, u svojim romanima, prodro u dramu ljudskog života.''" |- !rowspan="3"|[[1953]]. |rowspan="3"|[[Datoteka:Winston Churchill cph.3b12010.jpg|80px]] |rowspan="3"|[[Winston Churchill]] |{{flag|Ujedinjeno Kraljevstvo}} |[[engleski jezik]] |[[historija|povijest]], [[esej]], [[memoari]] |- !colspan=“1”|Najpoznatija djela |colspan="3"|''[[The Second World War]]'' |- |colspan="3"|"''zbog njegove izvrsnosti u povijesnom i biografskom opisivanju kao i zbog njegovih briljantnih govora u obranu ljudskih vrijednosti.''" |- !rowspan="3"|[[1954]]. |rowspan="3"|[[Datoteka:ErnestHemingway.jpg|80px]] |rowspan="3"|[[Ernest Hemingway]] |{{flag|Sjedinjene Države}} |[[engleski jezik]] |[[roman]], [[novela|kratka priča]] |- !colspan=“1”|Najpoznatija djela |colspan="3"|''[[The Old Man and the Sea]], [[For Whom the Bell Tolls]], [[The Sun Also Rises]], [[A Farewell to Arms]]'' |- |colspan="3"|"''zbog njegovog majstorskog umijeća pripovijedanja, najrecentnije demonstriranog u [[The Old Man and the Sea|Starcu i moru]], i zbog njegovog utjecaja na suvremeni stil.''" |- !rowspan="3"|[[1955]]. |rowspan="3"|[[Datoteka:Halldór Kiljan Laxness 1955.jpg|80px]] |rowspan="3"|[[Halldór Laxness]] |{{flag|Island}} |[[islandski jezik]] |[[roman]], [[novela|kratka priča]], [[drama]], [[poezija]] |- !colspan=“1”|Najpoznatija djela |colspan="3"|''[[Sjálfstætt fólk]], [[Íslandsklukkan]], [[Atómstöðin]]'' |- |colspan="3"|"''zbog njegove živopisne epske snage koja je oživila veliko narativno umijeće Islanda.''" |- !rowspan="3"|[[1956]]. |rowspan="3"|[[Datoteka:JRJimenez.JPG|80px]] |rowspan="3"|[[Juan Ramón Jiménez]] |[[Datoteka:Flag of Spain 1945 1977.svg|22px|border]] [[Španija|Španjolska]] |[[španski jezik|španjolski jezik]] |[[poezija]] |- !colspan=“1”|Najpoznatija djela |colspan="3"|''[[Platero y yo]], Piedra y cielo'' |- |colspan="3"|"''za njegovu lirsku poeziju, koja u španjolskom jeziku konstituira primjer visokog duha i umjetničke čistoće.''" |- !rowspan="3"|[[1957]]. |rowspan="3"|[[Datoteka:Camus Harcourt 1945.jpg|80px]] |rowspan="3"|[[Albert Camus]] |{{flag|Francuska|1830}} |[[francuski jezik]] |[[roman]], [[novela|kratka priča]], [[filozofija]], [[esej]], [[drama]] |- !colspan=“1”|Najpoznatija djela |colspan="3"|''[[L’Étranger]], [[La Peste]], [[Le Mythe de Sisyphe]]'' |- |colspan="3"|"''zbog njegovog važnog književnog stvaralaštva, koje s jasnom iskrenošću osvjetljava probleme ljudske savjesti današnjice.''" |- !rowspan="3"|[[1958]]. |rowspan="3"|[[File:Boris Pasternak 1969.jpg|80px]] |rowspan="3"|[[Boris Pasternak]]<br /><small>(odbio nagradu)</small> |{{flag|Sovjetski Savez}} |[[ruski jezik]] |[[roman]], [[poezija]] |- !colspan=“1”|Najpoznatija djela |colspan="3"|''[[Doktor Živago]]'' |- |colspan="3"|"''zbog njegovog važnog uspjeha kako na polju suvremene lirike tako i na polju velike ruske epske tradicije.''" |- !rowspan="3"|[[1959]]. |rowspan="3"|[[Datoteka:Salvatore Quasimodo 1959.jpg|80px]] |rowspan="3"|[[Salvatore Quasimodo]] |{{flag|Italija|1946}} |[[italijanski jezik|talijanski jezik]] |[[poezija]] |- !colspan=“1”|Najpoznatija djela |colspan="3"|''Giorno dopo giorno'' |- |colspan="3"|"''za njegovu lirsku poeziju, koja s klasičnim žarom izražava tragično iskustvo života našeg vremena.''" |- !rowspan="3"|[[1960]]. |rowspan="3"|[[Datoteka:Saint-John Perse 1960.jpg|80px]] |rowspan="3"|[[Saint-John Perse]] |{{flag|Francuska|1958}} |[[francuski jezik]] |[[poezija]] |- !colspan=“1”|Najpoznatija djela |colspan="3"|''Poème à l'étrangère, Amers'' |- |colspan="3"|"''zbog uzvišenog leta i evocirajućih slika njegove poezije koja, na vizionarski način, reflektira uvjete našeg vremena.''" |- !rowspan="3"|[[1961]]. |rowspan="3"|[[Datoteka:S. Kragujevic, Ivo Andric, 1961.jpg|80px]] |rowspan="3"|[[Ivo Andrić]] |{{flagicon|SFRJ}} [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|SFR Jugoslavija]] |[[srpskohrvatski jezik]] |[[roman]], [[novela|kratka priča]] |- !colspan=“1”|Najpoznatija djela |colspan="3"|''[[Na Drini ćuprija]], [[Travnička hronika]], [[Prokleta avlija]]'' |- |colspan="3"|"''zbog epske snage kojom je pratio teme i prikazao ljudske sudbine koje izvore crpe u povijesti njegove zemlje.''" |- !rowspan="3"|[[1962]]. |rowspan="3"|[[Datoteka:John Steinbeck 1962.jpg|80px]] |rowspan="3"|[[John Steinbeck]] |{{flag|Sjedinjene Države}} |[[engleski jezik]] |[[roman]], [[novela|kratka priča]] |- !colspan=“1”|Najpoznatija djela |colspan="3"|''[[The Grapes of Wrath]], [[Of Mice and Men]], [[East of Eden]]'' |- |colspan="3"|"''zbog njegovih realističnih i maštovitih djela, u kojima kombinira suosjećajni humor s oštroumnom društvenom percepcijom.''" |- !rowspan="3"|[[1963]]. |rowspan="3"|[[Datoteka:Giorgos Seferis 1963.jpg|80px]] |rowspan="3"|[[Jorgos Seferis]] |{{flag|Grčka|old}} |[[grčki jezik]] |[[poezija]] |- !colspan=“1”|Najpoznatija djela |colspan="3"|''[[Tetradio Gymnasmaton]] I i II, [[Imerologio Katastromatos]] I, II i III'' |- |colspan="3"|"''za njegov eminentni lirski rad, inspiriran dubokim osjećajima prema helenskom kulturnom svijetu.''" |- !rowspan="3"|[[1964]]. |rowspan="3"|[[Datoteka:Sartre closeup.jpg|80px]] |rowspan="3"|[[Jean-Paul Sartre]]<br /><small>(odbio nagradu)</small> |{{flag|Francuska|1958}} |[[francuski jezik]] |[[roman]], [[filozofija]], [[drama]], [[književna kritika]] |- !colspan=“1”|Najpoznatija djela |colspan="3"|''[[La Nausée]], [[Huis clos]], [[L'Existentialisme est un humanisme]], [[L'Être et le Néant. Essai d'ontologie phénoménologique|L'Être et le Néant]]'' |- |colspan="3"|"''za njegovo djelo koje je, bogato idejama te ispunjeno duhom slobode i potragom za istinom, izvršilo širok utjecaj na naše doba.''" |- !rowspan="3"|[[1965]]. |rowspan="3"|[[File:Михаил Александрович Шолохов.jpg|80px]] |rowspan="3"|[[Mihail Šolohov]] |{{flag|Sovjetski Savez}} |[[ruski jezik]] |[[roman]] |- !colspan=“1”|Najpoznatija djela |colspan="3"|''[[Tihi Don]], [[Uzorana ledina]]'' |- |colspan="3"|"''zbog umjetničke snage i integriteta kojima je, u svom epu o Donu, dao izraz povijesnoj fazi u životu ruskog naroda.''" |- !rowspan="6"|[[1966]]. |rowspan="3"|[[File:פורטרט ש"י עגנון (cropped).jpg|80px]] |rowspan="3"|[[Šmuel Josef Agnon]] |{{flag|Izrael}} |[[hebrejski jezik]] |[[roman]], [[novela|kratka priča]] |- !colspan=“1”|Najpoznatija djela |colspan="3"|''Ore'ah Noteh Lalun, [[Hakhnasat Kallah]]'' |- |colspan="3"|"''za njegovu duboko karakterističnu pripovjedačku tehniku s motivima iz života židovskog naroda.''" |- |rowspan="3"|[[Datoteka:Nelly Sachs 1966.jpg|80px]] |rowspan="3"|[[Nelly Sachs]] |{{flag|Njemačka}} <small>(u egzilu u [[Švedska|Švedskoj]])</small> |[[nemački jezik|njemački jezik]] |[[poezija]], [[drama]] |- !colspan=“1”|Najpoznatija djela |colspan="3"|''In den Wohnungen des Todes, Sternverdunkelung'' |- |colspan="3"|"''zbog njezinog izvanrednog pjesničkog i dramskog stvaralaštva, koje sudbinu Izraela interpretira dirljivom snagom.''" |- !rowspan="3"|[[1967]]. |rowspan="3"|[[Datoteka:MiguelAngelAsturias.JPG|80px]] |rowspan="3"|[[Miguel Ángel Asturias]] |{{flag|Gvatemala}} |[[španski jezik|španjolski jezik]] |[[roman]], [[poezija]] |- !colspan=“1”|Najpoznatija djela |colspan="3"|''[[Hombres de maíz]], [[El Señor Presidente]]'' |- |colspan="3"|"''za njegovo živopisno književno dostignuće, duboko ukorijenjeno u nacionalnim odlikama i tradicijama indijanskih naroda Latinske Amerike.''" |- !rowspan="3"|[[1968]]. |rowspan="3"|[[Datoteka:Yasunari Kawabata c1932.jpg|80px]] |rowspan="3"|[[Yasunari Kawabata]] |{{flag|Japan}} |[[japanski jezik]] |[[roman]], [[novela|kratka priča]] |- !colspan=“1”|Najpoznatija djela |colspan="3"|''[[Yukiguni]], [[Senbazuru]], [[Izu no Odoriko]]'' |- |colspan="3"|"''za njegovo narativno majstorstvo koje, s velikim senzibilitetom, izražava esenciju japanskog uma.''" |- !rowspan="3"|[[1969]]. |rowspan="3"|[[Datoteka:Samuel Beckett, Pic, 1.jpg|80px]] |rowspan="3"|[[Samuel Beckett]] |{{flag|Irska}} |[[francuski jezik]], [[engleski jezik]] |[[roman]], [[drama]], [[poezija]] |- !colspan=“1”|Najpoznatija djela |colspan="3"|''[[En attendant Godot]], [[Molloy]], [[Malone Dies]], [[The Unnamable]]'' |- |colspan="3"|"''zbog njegovog djela koje, u novim formama romana i drame, u vremenu oskudice modrenog čovjeka, dostiže svoju visinu.''" |- !rowspan="3"|[[1970]]. |rowspan="3"|[[Datoteka:Alexander Solzhenitsyn in Moscow, December 1998.jpg|80px]] |rowspan="3"|[[Aleksandar Solženjicin]] |{{flag|Sovjetski Savez}} |[[ruski jezik]] |[[roman]] |- !colspan=“1”|Najpoznatija djela |colspan="3"|''[[Jedan dan Ivana Denisoviča]], [[Arhipelag GULAG]]'' |- |colspan="3"|"''za etičku snagu kojom je tražio nužne tradicije ruske književnosti.''" |- !rowspan="3"|[[1971]]. |rowspan="3"|[[Datoteka:Pablo_Neruda.jpg|80px]] |rowspan="3"|[[Pablo Neruda]] |{{flag|Čile}} |[[španski jezik|španjolski jezik]] |[[poezija]] |- !colspan=“1”|Najpoznatija djela |colspan="3"|''[[Canto general]], [[España en el corazón]]'' |- |colspan="3"|"''za poeziju koja radnjama elementarne snage oživljava sudbinu i snove kontinenta.''" |- !rowspan="3"|[[1972]]. |rowspan="3"|[[Datoteka:Bundesarchiv B 145 Bild-F062164-0004, Bonn, Heinrich Böll.jpg|80px]] |rowspan="3"|[[Heinrich Böll]] |{{flag|Njemačka}} |[[nemački jezik|njemački jezik]] |[[roman]], [[novela|kratka priča]] |- !colspan=“1”|Najpoznatija djela |colspan="3"|''[[Anekdote zur Senkung der Arbeitsmoral]]'' |- |colspan="3"|"''za njegovo djelo koje je, kroz kombinaciju širokog pogleda na njegovo vrijeme i osjetljive vještine karakterizacije, doprinijelo obnovi njemačke književnosti.''" |- !rowspan="3"|[[1973]]. |rowspan="3"|[[Datoteka:Patrick White writer.jpg|80px]] |rowspan="3"|[[Patrick White]] |{{flag|Australija}} |[[engleski jezik]] |[[roman]], [[novela|kratka priča]], [[drama]] |- !colspan=“1”|Najpoznatija djela |colspan="3"|''[[The Living and the Dead]], [[The Twyborn Affair]], [[Riders in the Chariot]]'' |- |colspan="3"|"''zbog epske i psihologizirane vještine pričanja koja je u književnost uvela novi kontinent.''" |- !rowspan="6"|[[1974]]. |rowspan="3"|[[Datoteka:Eyvind.JPG|80px]] |rowspan="3"|[[Eyvind Johnson]] |{{flag|Švedska}} |[[švedski jezik]] |[[roman]] |- !colspan=“1”|Najpoznatija djela |colspan="3"|''[[Här har du ditt liv!]], [[Strändernas svall]], [[Hans Nådes Tid]]'' |- |colspan="3"|"''zbog narativne vještine, dalekovidne u zemljama i dobima, u službi slobode.''" |- |rowspan="3"|[[Datoteka:Harry Martinson 001.tiff|80px]] |rowspan="3"|[[Harry Martinson]] |{{flag|Švedska}} |[[švedski jezik]] |[[poezija]], [[roman]], [[drama]] |- !colspan=“1”|Najpoznatija djela |colspan="3"|''[[Aniara]]'' |- |colspan="3"|"''zbog djela koje hvata kapljice, a reflektira kozmos.''" |- !rowspan="3"|[[1975]]. |rowspan="3"|[[Datoteka:Eugenio Montale.jpg|80px]] |rowspan="3"|[[Eugenio Montale]] |{{flag|Italija|1946}} |[[italijanski jezik|talijanski jezik]] |[[poezija]] |- !colspan=“1”|Najpoznatija djela |colspan="3"|''Finisterre, Xenia, La bufera e altro'' |- |colspan="3"|"''za njegovu distinktnu poeziju koja, s velikim umjetničkim senzibilitetom, interpretira ljudske vrijednosti iz životne perspektive bez iluzija.''" |- !rowspan="3"|[[1976]]. |rowspan="3"|[[File:Saul_Bellow_1976.jpg|80px]] |rowspan="3"|[[Saul Bellow]] |{{flag|Sjedinjene Države}} |[[engleski jezik]] |[[roman]], [[novela|kratka priča]] |- !colspan=“1”|Najpoznatija djela |colspan="3"|''[[Herzog]]'' |- |colspan="3"|"''zbog ljudskog razumijevanja i suptilne analize suvremene kulture koje se isprepliću u njegovom djelu.''" |- !rowspan="3"|[[1977]]. |rowspan="3"|[[Datoteka:Spaanse dichter en nobelprijswinnaar Vicente Alexandre, Bestanddeelnr 929-3851.jpg|80px]] |rowspan="3"|[[Vicente Aleixandre]] |{{flag|Španjolska}} |[[španski jezik|španjolski jezik]] |[[poezija]] |- !colspan=“1”|Najpoznatija djela |colspan="3"|''Poesía surrealista, Ciudad del Paraíso, Historia del corazón'' |- |colspan="3"|"''zbog njegovog kreativnog pjesničkog rada koji osvjetljava ljudsko stanje u kozmosu i suvremenom društvu, dok istovremeno predstavlja veliku obnovu tradicije španjolske međuratne poezije.''" |- !rowspan="3"|[[1978]]. |rowspan="3"|[[Datoteka:Dan Hadani collection (990044399930205171).jpg|80px]] |rowspan="3"|[[Isaac Bashevis Singer]] |{{flag|Sjedinjene Države}} |[[jidiš]] |[[roman]], [[novela|kratka priča]], [[memoari]] |- !colspan=“1”|Najpoznatija djela |colspan="3"|''[[The Golem (1969)|The Golem]], [[Shosha]], [[Satan in Goray]], [[The Magician of Lublin]]'' |- |colspan="3"|"''zbog njegovog strastvenog narativnog umijeća koje, imajući korijene u poljsko-židovskoj kulturnoj tradiciji, donosi univerzalna ljudska stanja u život.''" |- !rowspan="3"|[[1979]]. |rowspan="3"|[[Datoteka:Odysseas Elytis 1974.jpg|80px]] |rowspan="3"|[[Odiseas Elitis]] |{{flag|Grčka}} |[[grčki jezik]] |[[poezija]] |- !colspan=“1”|Najpoznatija djela |colspan="3"|''Ílios o prótos, Prosanatolismí, Ta ro tou érota'' |- |colspan="3"|"''za njegovu poeziju, koja, naslonjena na grčku tradiciju, prikazuje, koristeći osjetilnu snagu i intelektualnu jasnoću, borbu suvremenog čovjeka za slobodu i kreativnost.''" |- !rowspan="3"|[[1980]]. |rowspan="3"|[[Datoteka:Czeslaw Milosz 3 ap.tif|80px]] |rowspan="3"|[[Czesław Miłosz]] |{{flag|Poljska}}<br />{{flag|Sjedinjene Države}} |[[poljski jezik]] |[[poezija]], [[esej]] |- !colspan=“1”|Najpoznatija djela |colspan="3"|''[[Miasto bez imienia]], [[Gdzie słońce wschodzi i kedy zapada]]'' |- |colspan="3"|"''koji, koristeći beskompromisu jasnoću, izražava ogoljeno ljudsko stanje u svijetu teških sukoba.''" |- !rowspan="3"|[[1981]]. |rowspan="3"|[[Datoteka:Elias Canetti 2.jpg|80px]] |rowspan="3"|[[Elias Canetti]] |{{flag|Bugarska}}<br />{{flag|Ujedinjeno Kraljevstvo}} |[[nemački jezik|njemački jezik]] |[[roman]], [[drama]], [[memoari]], [[esej]] |- !colspan=“1”|Najpoznatija djela |colspan="3"|''[[Masse und Macht]], [[Die Blendung]]'' |- |colspan="3"|"''zbog djela koja odlikuju široki pogled, pogatstvo ideja i artistička snaga.''" |- !rowspan="3"|[[1982]]. |rowspan="3"|[[Datoteka:Gabriel Garcia Marquez.jpg|80px]] |rowspan="3"|[[Gabriel García Márquez]] |{{flag|Kolumbija}} |[[španski jezik|španjolski jezik]] |[[roman]], [[novela|kratka priča]] |- !colspan=“1”|Najpoznatija djela |colspan="3"|''[[Cien años de soledad]], [[El otoño del patriarca]], [[El amor en los tiempos del cólera]]'' |- |colspan="3"|"''za njegove romane i kratke priče, u kojima se realistično i fantastično kombiniraju u bogato komponiranom svijetu mašte, reflektirajući život i sukobe jednog kontinenta.''" |- !rowspan="3"|[[1983]]. |rowspan="3"|[[Datoteka:William Golding 1983.jpg|80px]] |rowspan="3"|[[William Golding]] |{{flag|Ujedinjeno Kraljevstvo}} |[[engleski jezik]] |[[roman]], [[poezija]], [[drama]] |- !colspan=“1”|Najpoznatija djela |colspan="3"|''[[Lord of the Flies]], [[Rites of Passage]]'' |- |colspan="3"|"''za njegove romane koji, s jasnoćom realističkog narativnog umijeća te raznovrsnošću i univerzalnošću mita, osvjetljavaju ljudsko stanje današnjice.''" |- !rowspan="3"|[[1984]]. |rowspan="3"|[[Datoteka:Jaroslav Seifert 1981 foto Hana Hamplová crop.jpg|80px]] |rowspan="3"|[[Jaroslav Seifert]] |{{flag|Čehoslovačka}} |[[češki jezik]] |[[poezija]] |- !colspan=“1”|Najpoznatija djela |colspan="3"|''Maminka, Vějíř Boženy Němcové'' |- |colspan="3"|"''za njegovu poeziju koja, obdarena svježinom i bogata inventivnošću, pruža oslobađajuću sliku nesavladivog duha i raznovrsnosti čovjeka.''" |- !rowspan="3"|[[1985]]. |rowspan="3"|[[Datoteka:Claude Simon 1967.jpg|80px]] |rowspan="3"|[[Claude Simon]] |{{flag|Francuska|1976}} |[[francuski jezik]] |[[roman]] |- !colspan=“1”|Najpoznatija djela |colspan="3"|''[[Le Tricheur]], [[La Route des Flandres]], [[Histoire]]'' |- |colspan="3"|"''koji u svom romanu, opisujuću ljudsko stanje, kombinira pjesničku i slikarsku kreativnost s produbljenom sviješću o vremenu.''" |- !rowspan="3"|[[1986]]. |rowspan="3"|[[Datoteka:Soyinka, Wole (1934).jpg|80px]] |rowspan="3"|[[Wole Soyinka]] |{{flag|Nigerija}} |[[engleski jezik]] |[[drama]], [[roman]], [[poezija]] |- !colspan=“1”|Najpoznatija djela |colspan="3"|''[[Kongi's Harvest]], [[Death and the King's Horseman]], [[The Lion and the Jewel]]'' |- |colspan="3"|"''koji, iz široke perspektive i s pjesničkim prizvucima, kroji dramu egzistencije.''" |- !rowspan="3"|[[1987]]. |rowspan="3"|[[Datoteka:Joseph Brodsky 1988.jpg|80px]] |rowspan="3"|[[Joseph Brodsky]] |{{flag|Sovjetski Savez}}<br />{{flag|Sjedinjene Države}} |[[engleski jezik]], [[ruski jezik]] |[[poezija]] |- !colspan=“1”|Najpoznatija djela |colspan="3"|''To Urania : Selected Poems, 1965–1985'' |- |colspan="3"|"''za sveobuhvatni rad, prožet jasnoćom misli i pjesničkim intenzitetom.''" |- !rowspan="3"|[[1988]]. |rowspan="3"|[[Datoteka:Necip Mahfuz.jpg|80px]] |rowspan="3"|[[Nagib Mahfuz]] |{{flag|Egipat}} |[[arapski jezik]] |[[roman]] |- !colspan=“1”|Najpoznatija djela |colspan="3"|''[[Bein el-Qasrein]], [[Qasr el-Shoaq]], [[El-Sukkareyya]]'' |- |colspan="3"|"''koji, kroz djela bogata nijansama - jednom jasno realistična, drugi put nejasna - formira narativnu umjetnost koja se odnosi na cijelo čovječanstvo.''" |- !rowspan="3"|[[1989]]. |rowspan="3"|[[Datoteka:Camilo_José_Cela.jpg|80px]] |rowspan="3"|[[Camilo José Cela]] |{{flag|Španjolska}} |[[španski jezik|španjolski jezik]] |[[roman]], [[novela|kratka priča]] |- !colspan=“1”|Najpoznatija djela |colspan="3"|''[[La Familia de Pascual Duarte]], [[La Colmena]]'' |- |colspan="3"|"''za bogatu i intenzivnu prozu, koja s ograničavanim suosjećanjem formira izazovnu viziju čovjekove ranjivosti.''" |- !rowspan="3"|[[1990]]. |rowspan="3"|[[Datoteka:Paz0.jpg|80px]] |rowspan="3"|[[Octavio Paz]] |{{flag|Meksiko}} |[[španski jezik|španjolski jezik]] |[[poezija]], [[esej]] |- !colspan=“1”|Najpoznatija djela |colspan="3"|''[[El laberinto de la soledad]]'' |- |colspan="3"|"''za strastveni rad širokih horizonta, kojeg karakteriziraju osjetilna inteligencija i humanistički integritet.''" |- !rowspan="3"|[[1991]]. |rowspan="3"|[[Datoteka:Nadine Gordimer 01.JPG|80px]] |rowspan="3"|[[Nadine Gordimer]] |{{flag|Južnoafrička Republika}} |[[engleski jezik]] |[[roman]], [[novela|kratka priča]], [[esej]] |- !colspan=“1”|Najpoznatija djela |colspan="3"|''[[The Conservationist]], [[July's People]]'' |- |colspan="3"|"''koja je, kroz svoje veličanstveno epsko djelo - prema riječima Alfreda Nobela - bila od velike koristi čovječanstvu.''" |- !rowspan="3"|[[1992]]. |rowspan="3"|[[Datoteka:Derek Walcott.jpg|80px]] |rowspan="3"|[[Derek Walcott]] |{{flag|Sveta Lucija|1979}} |[[engleski jezik]] |[[poezija]] |- !colspan=“1”|Najpoznatija djela |colspan="3"|''[[Omeros]]'' |- |colspan="3"|"''za pjesnički opus velikog sjaja, kog održava povijesna vizija, a rezultat je multikulturne privrženosti.''" |- !rowspan="3"|[[1993]]. |rowspan="3"|[[Datoteka:Toni Morrison.jpg|80px]] |rowspan="3"|[[Toni Morrison]] |{{flag|Sjedinjene Države}} |[[engleski jezik]] |[[roman]] |- !colspan=“1”|Najpoznatija djela |colspan="3"|''[[Beloved]], [[Song of Solomon]], [[The Bluest Eye]]'' |- |colspan="3"|"''koja, u romanima koje odlikuju vizionarska sila i pjesnički stil, daje život esencijalnom aspektu američke stvarnosti.''" |- !rowspan="3"|[[1994]]. |rowspan="3"|[[Datoteka:Paris - Salon du livre 2012 - Kenzaburō Ōe - 003.jpg|80px]] |rowspan="3"|[[Kenzaburō Ōe]] |{{flag|Japan}} |[[japanski jezik]] |[[roman]], [[novela|kratka priča]] |- !colspan=“1”|Najpoznatija djela |colspan="3"|''[[Man'en Gannen no Futtoboru]], [[Kojinteki na taiken]]'' |- |colspan="3"|"''koji, pjesničkom snagom, stvara imaginarni svijet, u kojemu se život i mit kondenziraju u formiranju uznemirujuće slike ljudske neprilike danas.''" |- !rowspan="3"|[[1995]]. |rowspan="3"|[[Datoteka:SeamusHeaneyLowRes.jpg|80px]] |rowspan="3"|[[Seamus Heaney]] |{{flag|Irska}} |[[engleski jezik]] |[[poezija]] |- !colspan=“1”|Najpoznatija djela |colspan="3"|''[[District and Circle]], [[The Spirit Level]]'' |- |colspan="3"|"''za djelo lirske ljepote i etničke dubine, koje veliča svakodnevna čuda i živu prošlost.''" |- !rowspan="3"|[[1996]]. |rowspan="3"|[[Datoteka:Wislawa Szymborska Cracow Poland October23 2009 Fot Mariusz Kubik 01.jpg|80px]] |rowspan="3"|[[Wisława Szymborska]] |{{flag|Poljska}} |[[poljski jezik]] |[[poezija]] |- !colspan=“1”|Najpoznatija djela |colspan="3"|''Ludzie na moście, [[Lektury nadobowiązkowe]]'' |- |colspan="3"|"''za poeziju koja s ironičnom preciznošću dozvoljava povijesnom i biografskom kontekstu da oživi u fragmentima ljudske stvarnosti.''" |- !rowspan="3"|[[1997]]. |rowspan="3"|[[Datoteka:Dario Fo portrait.jpg|80px]] |rowspan="3"|[[Dario Fo]] |{{flag|Italija|1946}} |[[italijanski jezik|talijanski jezik]] |[[drama]] |- !colspan=“1”|Najpoznatija djela |colspan="3"|''[[Morte accidentale di un anarchico]], [[Mistero Buffo]]'' |- |colspan="3"|"''koji oponaša zabavljače Srednjeg vijeka neosporivim autoritetom i održava dignitet podramljenih.''" |- !rowspan="3"|[[1998]]. |rowspan="3"|[[Datoteka:Cropped JSJoseSaramago.jpg|80px]] |rowspan="3"|[[José Saramago]] |{{flag|Portugal}} |[[portugalski jezik]] |[[roman]], [[drama]], [[poezija]] |- !colspan=“1”|Najpoznatija djela |colspan="3"|''[[As Intermitências da Morte]], [[O Evangelho Segundo Jesus Cristo]], [[Ensaio sobre a cegueira]]'' |- |colspan="3"|"''koji nam parabolama prepunima mašte, suosjećanja i ironije kontinuirano omogućava ponovno shvaćanje nedostižne stvarnosti.''" |- !rowspan="3"|[[1999]]. |rowspan="3"|[[Datoteka:Günter Grass auf dem Blauen Sofa.jpg|80px]] |rowspan="3"|[[Günter Grass]] |{{flag|Njemačka}} |[[nemački jezik|njemački jezik]] |[[roman]], [[drama]], [[poezija]] |- !colspan=“1”|Najpoznatija djela |colspan="3"|''[[Die Blechtrommel]], [[Katz und Maus]], [[Im Krebsgang]]'' |- |colspan="3"|"''čije crnohumorne i šaljive priče prikazuju zaboravljeno lice povijesti.''" |- !rowspan="3"|[[2000]]. |rowspan="3"|[[Datoteka:Gao Xingjian Galerie Simoncini Luxembourg.jpg|80px]] |rowspan="3"|[[Gao Xingjian]] |{{flag|NR Kina}}<br />{{flag|Francuska|1976}} |[[kineski jezik]] |[[roman]], [[drama]], [[književna kritika]] |- !colspan=“1”|Najpoznatija djela |colspan="3"|''[[Yī gè rén de Shèngjīng]], [[Bi An]], [[língshān]]'' |- |colspan="3"|"''za djelo univerzalne vrijednosti, gorkih uvida i lingvističke ingenioznosti, koje je otvorilo nove puteve kineskom romanu i drami.''" |- !rowspan="3"|[[2001]]. |rowspan="3"|[[Datoteka:Sir_Vidiadhar_Surajprasad_Naipaul.jpg|80px]] |rowspan="3"|[[V. S. Naipaul]] |{{flag|Trinidad i Tobago}}<br />{{flag|Ujedinjeno Kraljevstvo}} |[[engleski jezik]] |[[roman]], [[esej]] |- !colspan=“1”|Najpoznatija djela |colspan="3"|''[[A House for Mr. Biswas]], [[The Enigma of Arrival]], [[A Bend in the River]]'' |- |colspan="3"|"''jer posjeduje kombinaciju perceptivne narative i neprolaznog pregleda u djelima koja nas obvezuju da uvidimo prisustvo potisnutih povijesti.''" |- !rowspan="3"|[[2002]]. |rowspan="3"|[[Datoteka:Kertész Imre (Frankl Aliona).jpg|80px]] |rowspan="3"|[[Imre Kertész]] |{{flag|Mađarska}} |[[mađarski jezik]] |[[roman]] |- !colspan=“1”|Najpoznatija djela |colspan="3"|''[[Sorstalanság]], [[Kaddis a meg nem született gyermekért]]'' |- |colspan="3"|"''za djelo koje održava krhko iskustvo individualca u sukobu s barbarskom arbitrarnošću povijesti.''" |- !rowspan="3"|[[2003]]. |rowspan="3"|[[Datoteka:J.M. Coetzee.JPG|80px]] |rowspan="3"|[[John Maxwell Coetzee|J. M. Coetzee]] |{{flag|Južnoafrička Republika}} |[[engleski jezik]] |[[roman]], [[esej]] |- !colspan=“1”|Najpoznatija djela |colspan="3"|''[[Life & Times of Michael K]], [[Disgrace]], [[Elizabeth Costello]]'' |- |colspan="3"|"''koji, u bezbrojnim oblicima, prikazuje iznenađujuće sudjelovanje stranca.''" |- !rowspan="3"|[[2004]]. |rowspan="3"|[[Datoteka:Elfriede jelinek 2004 small cropped.jpg|80px]] |rowspan="3"|[[Elfriede Jelinek|Elfride Jelinek]] |{{flag|Austrija}} |[[nemački jezik|njemački jezik]] |[[roman]], [[drama]] |- !colspan=“1”|Najpoznatija djela |colspan="3"|''[[Die Kinder der Toten]], [[Die Klavierspielerin]]'' |- |colspan="3"|"''zbog njezinog glazbenog toka ideja i kontra-ideja u romanima i dramama koji, s izvanrednim lingvističkim žarom, otkrivaju apsurdnost društvenih klišeja i njihove dominantne moći.''" |- !rowspan="3"|[[2005]]. |rowspan="3"|[[Datoteka:Harold_Pinter.jpg|80px]] |rowspan="3"|[[Harold Pinter]] |{{flag|Ujedinjeno Kraljevstvo}} |[[engleski jezik]] |[[drama]] |- !colspan=“1”|Najpoznatija djela |colspan="3"|''[[The Birthday Party]], [[The Homecoming]], [[Betrayal]]'' |- |colspan="3"|"''koji, u svojim dramama, otkriva ispraznost svakodnevnog razglabanja i prisiljava na ulazak u zatvorene sobe ugnjetavanja.''" |- !rowspan="3"|[[2006]]. |rowspan="3"|[[Datoteka:Pamuk.jpg|80px]] |rowspan="3"|[[Orhan Pamuk]] |{{flag|Turska}} |[[turski jezik]] |[[roman]], [[esej]] |- !colspan=“1”|Najpoznatija djela |colspan="3"|''[[Benim Adım Kırmızı]], [[Kar (roman)|Kar]]'' |- |colspan="3"|"''koji je, u potrazi za melankoničnom dušom svoga grada, otkrio nove simbole sudara i ispreplitanja kultura.''" |- !rowspan="3"|[[2007]]. |rowspan="3"|[[Datoteka:Doris Lessing 3.jpg|80px]] |rowspan="3"|[[Doris Lessing]] |{{flag|Ujedinjeno Kraljevstvo}} |[[engleski jezik]] |[[roman]], [[drama]], [[poezija]], [[novela|kratka priča]], [[memoari]] |- !colspan=“1”|Najpoznatija djela |colspan="3"|''[[The Grass Is Singing]], [[The Golden Notebook]]'' |- |colspan="3"|"''toj epičarki ženskog iskustva, koja je sa skepsom, žarom i vizionarskom snagom podijeljenu civilizaciju dovela u pitanje.''" |- !rowspan="3"|[[2008]]. |rowspan="3"|[[Datoteka:Jean-Marie Gustave Le Clézio-press conference Dec 06th, 2008-2.jpg|80px]] |rowspan="3"|[[Jean-Marie Gustave Le Clézio|J. M. G. Le Clézio]] |{{flag|Francuska|1976}}<br />{{flag|Mauricijus}} |[[francuski jezik]] |[[roman]], [[novela|kratka priča]], [[esej]] |- !colspan=“1”|Najpoznatija djela |colspan="3"|''[[Le Procès-Verbal]], [[Désert]]'' |- |colspan="3"|"''autoru novih putovanja, pjesničke avanture i osjetilne ekstaze, istraživaču čovječanstva ispod i iznad vladajuće civilizacije.''" |- !rowspan="3"|[[2009]]. |rowspan="3"|[[Datoteka:Herta Müller (2019).jpg|80px]] |rowspan="3"|[[Herta Müller]] |{{flag|Njemačka}} |[[nemački jezik|njemački jezik]] |[[roman]], [[poezija]] |- !colspan=“1”|Najpoznatija djela |colspan="3"|''[[Niederungen]], [[Atemschaukel]], [[Herztier]]'' |- |colspan="3"|"''koja, s pjesničkom koncentracijom i proznom svježinom, prikazuje krajolik razvlaštenih.''" |- !rowspan="3"|[[2010]]. |rowspan="3"|[[Datoteka:Vargas Llosa Madrid 2012.jpg|80px]] |rowspan="3"|[[Mario Vargas Llosa]] |{{flag|Peru}} |[[španski jezik|španjolski jezik]] |[[roman]], [[novela|kratka priča]], [[esej]], [[drama]] |- !colspan=“1”|Najpoznatija djela |colspan="3"|''[[La ciudad y los perros]], [[La casa verde]], [[Conversación en la catedral]]'' |- |colspan="3"|"''zbog njegove kartografije struktura moći te prodornih slika otpora, pobune i poraza individue.''" |- !rowspan="3"|[[2011]]. |rowspan="3"|[[Datoteka:Transtroemer.jpg|80px]] |rowspan="3"|[[Tomas Tranströmer]] |{{flag|Švedska}} |[[švedski jezik]] |[[poezija]] |- !colspan=“1”|Najpoznatija djela |colspan="3"|''[[Östersjöar]], [[Sorgegondolen]], [[För levande och döda]]'' |- |colspan="3"|"''jer, kroz svoje kondenzirane, prozračne slike, daje svježi uvid u stvarnost.''" |- !rowspan="3"|[[2012]]. |rowspan="3"|[[Datoteka:MoYan Hamburg 2008.jpg|80px]] |rowspan="3"|[[Mo Yan]] |{{flag|NR Kina}} |[[kineski jezik]] |[[roman]], [[novela|kratka priča]] |- !colspan=“1”|Najpoznatija djela |colspan="3"|''[[Jiǔguó]], [[Shēngsǐ píláo]]'' |- |colspan="3"|"''koji magijskim realizmom spaja narodne priče, povijest i suvremenost.''" |- !rowspan="3"|[[2013]]. |rowspan="3"|[[Datoteka:Alice Munro 2006 (cropped).jpg|80px]] |rowspan="3"|[[Alice Munro]] |{{flag|Kanada}} |[[engleski jezik]] |[[kratka priča]] |- !colspan=“1”|Najpoznatija djela |colspan="3"|''[[Who Do You Think You Are?]], [[Hateship, Friendship, Courtship, Loveship, Marriage]]'' |- |colspan="3"|"''majstorici suvremene kratke priče.''" |- !rowspan="3"|[[2014.]] |rowspan="3"|[[Datoteka:Patrick Modiano 6 dec 2014 - 23.jpg|80px]] |rowspan="3"|[[Patrick Modiano]] |{{flag|Francuska|1976}} |[[francuski jezik]] |[[roman]] |- !colspan=“1”|Najpoznatija djela |colspan="3"|''[[La Place de l'Étoile]], [[Rue des Boutiques Obscures]]'' |- |colspan="3"|"''za umijeće sjećanja s kojim je evocirao najnedohvatnije ljudske sudbine i otkrio život-svijet ovog poziva.''" |- !rowspan="3"|[[2015.]] |rowspan="3"|[[Datoteka:Swetlana Alexijewitsch 2013 cropped.jpg|80px]] |rowspan="3"|[[Svetlana Aleksijevič]] |{{flag|Bjelorusija}} |[[ruski jezik]] |[[roman]] |- !colspan=“1”|Najpoznatija djela |colspan="3"|''[[U vojnij ne ženskoje lico]], [[Začarovanje smertju]]'' |- |colspan="3"|"''zbog njezinog polifonog pisanja, koje je spomenik patnji hrabrosti u našem vremenu''" |- !rowspan="3"|[[2016.]] |rowspan="3"|[[Datoteka:Bob Dylan Barcelona.jpg|80px]] |rowspan="3"|[[Bob Dylan]] |{{flag|Sjedinjene Države}} |[[engleski jezik]] |[[poezija]], [[memoari]] |- !colspan=“1”|Najpoznatija djela |colspan="3"|''[[Tarantula (Bob Dylan)|Tarantula]]'', ''[[Chronicles: Volume One]]'' |- |colspan="3"|"''zbog stvaranja novih pjesničkih izraza u kontekstu velike američke pjesničke tradicije''" |- !rowspan="3"|[[2017.]] |rowspan="3"|[[Datoteka:Kazuo Ishiguro by Kubik.JPG|80px]] |rowspan="3"|[[Kazuo Ishiguro]] |{{flag|Japan}}<br>{{flag|Ujedinjeno Kraljevstvo}} |[[engleski jezik]] |[[roman]], [[drama]] |- !colspan=“1”|Najpoznatija djela |colspan="3"|''[[The Remains of the Day]]'', ''[[Never Let Me Go (roman)|Never Let Me Go]]'', ''[[An Artist of the Floating World]]'', ''[[When We Were Orphans]]'' |- |colspan="3"|"''koji je, u romanima velike emocionalne snage, otkrio ponor ispod našeg iluzornog osjećaja povezanosti sa svijetom''" |- !rowspan="3"|[[2018.]]<ref>Iako je dodijeljena [[2019.]] godine zajedno s onom za tekuću godinu, a sve zbog [[#Kontroverze s članovima odbora|ranije kontroverze]], nagrada [[Olga Tokarczuk|Olge Tokarczuk]] dodijeljena je za [[2018.]] godinu.</ref> |rowspan="3"|[[Datoteka:Olga Tokarczuk (2018).jpg|80px]] |rowspan="3"|[[Olga Tokarczuk]] |{{flag|Poljska}} |[[poljski jezik]] |[[roman]], [[kratka priča]], [[poezija]], [[esej]] |- !colspan=“1”|Najpoznatija djela |colspan="3"|''[[Prowadź swój pług przez kości umarłych]], [[Bieguni]]'' |- |colspan="3"|"''za narativnu maštu koja s enciklopedijskom strašću predstavlja prijelaz granica kao oblik života''" |- !rowspan="3"|[[2019.]] |rowspan="3"|[[Datoteka:Peter-handke.jpg|80px]] |rowspan="3"|[[Peter Handke]] |{{flag|Austrija}} |[[njemački jezik]] |[[roman]], [[drama]] |- !colspan=“1”|Najpoznatija djela |colspan="3"|''[[Kaspar (drama)|Kaspar]], [[Die Angst des Tormanns beim Elfmeter]], [[Publikumsbeschimpfung]], [[Die linkshändige Frau]]'' |- |colspan="3"|"''za utjecajni opus koji je s lingvističkom ingenioznošću istraživao periferiju i specifičnost ljudskog iskustva''" |- |- !rowspan="3"|[[2020.]] |rowspan="3"|[[Datoteka:Louise Glück circa 1977.jpg|80px]] |rowspan="3"|[[Louise Glück]] |{{flag|Sjedinjene Države}} |[[engleski jezik]] |[[poezija]] |- !colspan=“1”|Najpoznatija djela |colspan="3"|''[[The Triumph of Achilles]]'', ''[[The Wild Iris]]'', ''[[Meadowlands (zbirka poezije)|Meadowlands]]'' |- |colspan="3"|"''za njezin nezamjenjivi pjesnički glas, koji sa strogom ljepotom individualnu egzistenciju čini univerzalnom''" |- |- !rowspan="3"|[[2021.]] |rowspan="3"|[[Datoteka:AbulrazakGurnahHebronPanel (cropped).jpg|80px]] |rowspan="3"|[[Abdulrazak Gurnah]] |{{flag|Tanzanija}} |[[engleski jezik]] |[[roman]] |- !colspan=“1”|Najpoznatija djela |colspan="3"|''[[Paradise (roman, Abdulrazak Gurnah)|Paradise]]'', ''[[Desertion (roman)|Desertion]]'' |- |colspan="3"|"''za njegovo beskompromisno i suosjećajno prodiranje u posljedice kolonijalizma i sudbinu izbjeglice u procjepu između kultura i kontinenata''" |- |- !rowspan="3"|[[2022.]] |rowspan="3"|[[Datoteka:Annie Ernaux al Salone del Libro (cropped).jpg|80px]] |rowspan="3"|[[Annie Ernaux]] |{{flag|Francuska}} |[[francuski jezik]] |[[roman]] |- !colspan=“1”|Najpoznatija djela |colspan="3"|''[[Les Années]]'', ''[[Une Femme (roman)|Une Femme]]'' |- |colspan="3"|"''za hrabrost i kliničku preciznost s kojima otkriva korijene, otuđenja i kolektivna ograničenja osobnih sjećanja''" |- |- !rowspan="3"|[[2023.]] |rowspan="3"|[[Datoteka:Jon Fosse.jpg|80px]] |rowspan="3"|[[Jon Fosse]] |{{flag|Norveška}} |[[norveški jezik]] |[[drama]], [[roman]], [[kratka priča]], [[poezija]], [[esej]] |- !colspan=“1”|Najpoznatija djela |colspan="3"|''[[Andvake]]'', ''[[Olavs draumar]]'', ''[[Kveldsvævd]]'' |- |colspan="3"|"''za inovativne drame i prozu koji daju glas neizrecivom''" |- |- !rowspan="3"|[[2024.]] |rowspan="3"|[[Datoteka:Han Kang, 2024 Nobel Prize Laureate in Literature (cropped).jpg|80px]] |rowspan="3"|[[Han Gang]] |{{flag|Južna Koreja}} |[[korejski jezik]] |[[roman]], [[kratka priča]], [[novela]], [[poezija]] |- !colspan=“1”|Najpoznatija djela |colspan="3"|''[[Chaesikjuuija]]'', ''[[Huin]]'', ''[[Sonyeoni onda]]'' |- |colspan="3"|"''za njezinu intenzivnu pjesničku prozu koja se suočava s historijskim traumama i otkriva fragilnost ljudskog života.''" |- |- !rowspan="3"|[[2025.]] |rowspan="3"|[[Datoteka:Krasznahorkai László (Déri Miklós).jpg|80px]] |rowspan="3"|[[László Krasznahorkai]] |{{flag|Mađarska}} |[[mađarski jezik]] |[[roman]], [[kratka priča]], [[novela]], [[scenarij]] |- !colspan=“1”|Najpoznatija djela |colspan="3"|''[[Sátántangó (roman)|Sátántangó]]'', ''[[Az ellenállás melankóliája]]'' |- |colspan="3"|"''za njegov uvjerljiv i vizionarski opus koji, usred apokaliptičnog terora, reafirmira moć umjetnosti.''" |} == Reference == {{reflist|2}} == Vanjske veze == {{Commonscat|Nobel Prize in Literature}} * [http://www.nobel.se/literature/laureates/index.html Web stranica Nobelove nagrade za književnost] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20021113010039/http://www.nobel.se/literature/laureates/index.html |date=2002-11-13 }} {{Nobelova nagrada}} {{Nobelova nagrada za književnost}} {{Izabran}} [[Kategorija:Nobelovci za književnost| ]] [[Kategorija:Nobelove nagrade|Književnost]] [[Kategorija:Književne nagrade]] hgqag0fuq6wjkgobpnujs5l870ktl9g 0 4458 42579669 42477070 2026-04-10T10:32:04Z Aca 108187 Aca premješta stranicu [[Češka (historijska)]] na [[Češka (historijska regija)]]: doslednost 42477070 wikitext text/x-wiki {{Dablink|Za druge upotrebe, pogledajte [[Češka (razvrstavanje)]] i [[Bohemija (razvrstavanje)]].}} {{Češka pokrajina (HR) |ime=Češka |izvorno ime=Čechy |ime_genitiv=Češke |zastava=Flag of Bohemia.svg |grb=Small coat of arms of the Czech Republic.svg |karta=CZ-cleneni-Cechy-wl.png |glavni_grad=[[Prag]] |broj stanovnika=6,25 mil. ([[2001]].) |površina=52.750 km² }} '''Češka''', ponekad i '''Bohemija''' ([[češki jezik|češki]]: ''Čechy'', [[nemački jezik|njemački]]: ''Böhmen'', [[latinski jezik|latinski]]: ''Bohemia''), povijesna je pokrajina koja, zajedno s [[Moravska|Moravskom]] i dijelom [[Češka Šleska|Šleske]] čini najveći dio današnje [[Češka|Češke Republike]]. Češka obuhvaća dvije trećine na zapadnom i središnjem dijelu današnjeg državnog teritorija. Od starog izraza Bohemija potiče današnji izraz [[boem]]ština. == Geografija == Češka pokrajina obuhvaća 52.750&nbsp;km², a u njoj živi 6,25 milijuna stanovinka, od ukupno 10,3 milijuna stanovnika Češke Republike. Na sjeverozapadu, zapadu i jugozapadu graniči s [[Nemačka|Njemačkom]], na jugu s [[Austrija|Austrijom]], na istoku s [[Moravska|Moravskom]] i na sjeveroistoku s [[Poljska|Poljskom]]. Češke granice ocrtane su planinskim lancima kao što je [[Češka šuma]], [[Rudna gora]] i [[Krkonoše]] u [[Sudeti|sudetskom]] kraju. Na području Češke šume izvire rijeka [[Vltava]] koja potom prolazi kroz cijelu Češku i kroz glavni grad [[Prag]], te se ulijeva u [[Laba|Labu]]. Klima je kontinentalnoga tipa s hladnim zimama i velikim termičkim skokovima. Planine su obrasle crnogoricom i bjelogoricom do najviših vrhova, dok se na obroncima uzgajaju poljoprivredne kulture. == Historija == === Drevna Bohemija === [[Rimsko Carstvo|Rimski]] autori donose prvo jasno spominjanje ovog područja pod nazivom ''Boiohaemum'', što je bio [[germanski jezici|germanski]] naziv za domovinu [[Boji|Boja]] ([[latinski jezik|lat.]] ''Boii'') koji su pripadali [[Kelti]]ma. U vrijeme [[velika seoba naroda|seobe naroda]] ovim su područjem prelazila [[Germani|germanska]] i [[Slaveni|slavenska]] plemena, a već u [[1. vijek pne.|1. st. p. n. e.]] ovdje su se naselili Germani, vjerojatno [[Svevi]]. Među njima bili su i [[Markomani]]. Nakon što su oni otišli dalje prema jugozapadu, zamijenili su ih oko [[6. vijek|6. stoljeća]] slavenski preci današnjih [[Česi|Čeha]]. === Přemyslovići === [[Datoteka:W vratislav ii 198 320.jpeg|mini|desno|200px|Vratislav II., češki kralj (freska iz [[1134.]]]] Nakon što su se oslobodili od vlasti [[Avari|Avara]] u [[7. vijek|7. stoljeću]], ovim je područjem zavladala dinastija [[Pšemislovići|Přemyslovića]], koja je ostala na vlasti sve do [[1306]]. godine. Prihvaćanjem [[hrišćanstvo|kršćanstva]] u [[9. vijek|9. stoljeću]], uspostavljene su bliske veze s Istočno[[Franci|franačkim]] kraljevstvom. Ta je činjenica dovela do toga da je Češka bila dijelom [[Sveto Rimsko Carstvo|Svetog Rimskog Carstva]] već od [[10. vijek|10. stoljeća]]. Naslov „kralj Češke (''Bohemiae'')“ prvi su ponijeli [[vojvoda]] [[Vratislav II.]] ([[1085]].) i [[Vladislav II. Češki|Vladislav II.]], no njihovi su se nasljednici vratili naslovu vojvode. Kraljevski naslov postao je nasljednim [[1198]]. u doba [[Otakar I. Přemysl|Otakara I.]] Njegov unuk, [[Otakar II. Přemysl|Otakar II.]] ([[kralj]] od [[1253]]. do [[1278]].) utemeljio je kratkotrajno carstvo koje je uključivalo i današnju [[Austrija|Austriju]]. Sredinom [[13. vijek|13. stoljeća]] započelo je doseljavanje [[Nemci|Nijemaca]], budući da je dvorska politika nastojala nadomjestiti gubitke stanovništva nastale za vrijeme [[Mongoli|mongolske]] provale u [[Evropa|Europu]] [[1241]]. Nijemci su se smjestili ponajviše uz sjevernu, zapadnu i istočnu granicu Češke, premda su se mnogi nastanili u gradovima po cijelome kraljevstvu. === Luksemburgovci === Dinastija [[Luksemburgovci|Luksemburgovaca]] došla je na češko prijestolje krunidbom [[Ivan Luksemburški|Ivana Luksemburškog]] [[1310]]. Nasljedio ga je [[1346]]. [[Karlo IV., car Svetog Rimskog Carstva|Karlo IV.]] koji je utemeljio [[Karlovo sveučilište]] u [[Prag]]u, prvo sveučilište u [[Srednja Evropa|Srednjoj Europi]]. Njegovo kraljevanje dovelo je Češku do vrhunca u političkom smislu, ali i na drugim poljima, te je postao prvi češki kralj koji je izabran i za [[car]]a [[Sveto Rimsko Carstvo|Svetog Rimskog Carstva]]. Pod njegovom vlašću Češka je kruna obuhvaćala različite zemlje kao što su [[Moravska]], [[Šleska]], [[Gornja Lužica]], [[Donja Lužica]], [[Brandenburg]] i područje oko [[Nürnberg]]a, nazvano Nova Češka, [[Luksemburg]] i razne manje gradove po Njemačkoj. === Husitska Češka === [[Datoteka:Prague hus statue.jpg|mini|desno|250px|Spomenik Janu Husu na praškom Starogradskom trgu gdje su pogubljeni češki vođe [[1620]].]] [[1415]]. godine, na [[Sabor u Konstanci|Saboru u Konstanci]], [[Jan Hus]], [[rektor]] Karlovog sveučilišta u Pragu i vodeči [[reformacija|reformator]] i vjerski mislilac, osuđen je na lomaču kao [[hereza|heretik]]. Presuda je izrečena premda je Husu prije no što je krenuo za Konstancu formalno bila dodijeljena zaštita cara [[Žigmund Luksemburški|Žigmunda Luksemburškog]]. Jan Hus pozvan je na Sabor kako bi mogao braniti sebe i češke stavove na crkvenom sudu, no s carevom je dozvolom pogubljen [[6. 7.|6. srpnja]] [[1415]]. Njegovo pogubljenje, kao i progoni [[husiti|husita]] i [[John Wycliffe|Johna Wycliffa]], doveli su do pobune [[Česi|Čeha]] protiv [[Katolička crkva|Katoličke Crkve]] i do [[Husitski ratovi|Husitskih ratova]]. U najvećem dijelu bio je to seljački ustanak protiv carskih snaga, a predvodio ga je bivši trgovac [[Jan Žižka]] iz Trocnova, koji je rabio nove taktike i naoružanja, kao što su [[haubica|haubice]] i [[pištolj]]i (češki: ''píšťala'' = frula, pištaljka), te oklopne kočije. Nakon Žižkove smrti, zapovjedništvo je preuzeo [[Prokop Veliki]] pod čijim su vodstvom husiti pobjeđivali kroz sljedećih deset godina. Ipak, s vremenom su se husiti podijelili u dvije glavne stranke, umjerene [[utrakvisti|utrakviste]] i zagriženije [[taboriti|taborite]]. Nakon što su se utrakvisti vratili u okrilje Katoličke Crkve, uspjeli su [[1434]]. poraziti taborite u [[Bitka kod Lipanyja|bitci kod Lipanyja]]. Žigmund je tom prilikom izjavio: „Samo Česi mogu poraziti Čehe.“ Unatoč pobjedi, češki su utrakvisti i dalje [[1436]]. morali pregovarati o [[sloboda religije|vjerskoj slobodi]]. Prem Bazelskim sporazumima proglašen je mir i sloboda ispovijedanja vjere između katolika i utrakvista. Taj će mir međutim trajati kratko, do [[1462]]., kad je [[papa]] [[Pio II.]] proglasio Bazelske sporazume nevažećima. [[1458]]. izabran je [[Juraj Podjebardski]] za češkoga kralja. On je pokušao oblikovati sveeuropski „kršćanski savez“, koji je imao ujediniti sve [[evropa|europske]] zemlje u zajednicu utemeljenu na zajedničkoj vjeri. Pregovori u tom pravcu nisu nikad dovršeni, a Jurjev je položaj dodatno otežan pogoršanjem odnosa s papom. === Habsburška Monarhija === Nakon smrti [[Ludovik II. Jagelović|Ludovika Jagelovića]], češkog i [[Hrvatska u personalnoj uniji s Mađarskom|hrvatsko-ugarskog]] kralja, u [[Mohačka bitka|Mohačkoj bitci]] [[1526]]., [[Austrija|austrijski]] [[nadvojvoda]] [[Ferdinand I., car Svetog Rimskog Carstva|Ferdinand]] postao je češki kralj, a Češka je postala sastavnim dijelom [[Habsburška Monarhija|Habsburške Monarhije]]. Između [[1436]]. i [[1620]]. u Češkoj je vladala vjerska sloboda, te je u tom razdoblju ona bila jedna od najliberalnijih zemalja kršćanskoga svijeta. Car [[Sveto Rimsko Carstvo|Svetog Rimskog Carstva]] [[Rudolf II|Rudolf II., car Svetog Rimskog Carstva]] izabrao je [[Prag]] za svoju prijestolnicu, a premda je sam bio katolik, na inzistiranje češkoga [[plemstvo|plemstva]] objavio je [[1609]]. ispravu ''Maiestas Rudolphina'', kojom je potvrđena stara ''Confessio Bohemica'' iz [[1575]]. Nakon što je car [[Ferdinand II., car Svetog Rimskog Carstva|Ferdinand II.]] počeo potiskivati prava protestanata u Češkoj, došlo je do pobune, čime je [[1618]]. započeo i [[Tridesetogodišnji rat]]. Knez izbornik [[Fridrik Falački]], koji bio protestant, po odluci češkoga plemstva, izabran je za češkoga kralja, a postao je poznat kao „zimski kralj.“ Fridrikova žena, [[Elizabeta Češka]], poznata kao „zimska kraljica“ ili „kraljica srdaca“, bila je kći [[engleska|engleskoga]] kralja [[James I Stuart|Jakova I.]] Nakon Fridrikova poraza [[1620]]., 26 čeških vođa, zajedno s [[Jan Jesenius|Janom Jeseniusom]], rektorom Karlova sveučilišta, pogubljeni su u Pragu, a ostali su morali otići u progonstvo. Njihova zemlja prenijeta je u vlasništvo lojalnih katolika, većinom [[Bavarska|bavarskoga]] i [[Sasi|saskoga]] podrijetla, čime je okončana reformacija u Češkoj, a Prag više nije bio prijestolnica carstva. Sve do „obnovljenog ustava“ iz [[1627]]. [[nemački jezik|njemački jezik]] uveden je kao drugi službeni jezik u češkim zemljama, dok je [[češki jezik|češki]] ostao prvi službeni jezik kraljevstva. Plemstvo je govorilo kako njemački, tako i [[latinski jezik]], iako se njemački sve više širio, dok se češkim govorilo većinom na selu. Službena čaška samostalnost još je više ugrožena kad je [[1746]]. Češki sabor odobrio upravnu reformu koja je podrazumijevala nedjeljivost [[Habsburška Monarhija|Habsburške Monarhije]] i centraliziranu upravu. Tom je odlukom Češka dvorska kancelarija sjedinjena s [[Austrijska dvorska kancelarija|Austrijskom dvorskom kancelarijom]]. [[Datoteka:Böhmen Mähren Österreich Schlesien.jpg|mini|desno|300px|Zemlje Češkoga državnog prava: Češka (ružičasto), Moravska (žuto) i Austrijska Šleska (narančasto). Karta iz [[1892.]]]] Krajem [[18. vijek|18. stoljeća]] razvio se [[Češki narodni preporod]] u kojem je uzeo dijela i dio češkoga plemstva. Preporodni se pokret zauzimao za obnovu povijesnih prava Češkoga Kraljevstva, te je češki jezik morao imati prednost nad njemačkim kao jezik državne uprave. Prosvijetljeni [[apsolutizam]] [[Josip II., car Svetog Rimskog Carstva|Josipa II.]] i [[Leopold II, sveti rimski car|Leopolda II.]], koji je dozvolio širu uporabu manjinskih jezika, dao je krila preporodnom pokretu, no mnoge od tih reformi kasnije su opozvane. U vrijeme [[Revolucija 1848.-1849.|revolucije iz 1848.-1849.]] mnogi su češki domoljubi zahtijevali češku samostalnost od habsburške Austrije, no na koncu su bili poraženi. Raspušten je i stari Češki sabor koji je bio posljednji ostatak negdašnje neovisnosti, no češki je jezik u tom razdoblju doživio svoje novo rođenje. Po završetku [[Bachov apsolutizam|Bachova apsolutizma]], zasijeda ponovno izabran Češki sabor. Službeno proglašen program, kako čeških liberalnih političara, tako i većine češkoga plemstva, postaje obnova stare Češke krune, to jest jedinstva Češkog Kraljevstva, [[Moravska|Moravske Marke]] i [[Češka Šleska|Šleskoga Vojvodstva]]. Taj će program biti poznat pod nazivom [[Češko državno pravo]]. Stranke koje su predstavljale [[nemci|njemačku]] manjinu i manji dio plemstva izjavljivale su vjernost centralističkom Ustavu (tzv. ''Verfassungstreue''). Nakon austrijskoga poraza u [[Austro-pruski rat|Austro-pruskom ratu]] [[1866]]., [[Ugarska|ugarski]] političari uspijevaju [[1867]]. s dvorom sklopiti [[Austro-ugarska nagodba|Austro-ugarsku nagodbu]] kojom je stvorena dualna [[Austro-Ugarska|Austo-Ugarska Monarhija]]. Pokušaj Čeha da se stvori austro-ugarsko-češka monarhija propao je [[1871]]., no program Češkog državnog prava ostao je službena platforma svih čeških političkih stranaka (osim socijaldemokrata) sve do [[1918]]. === Dvadeseto stoljeće === [[Datoteka:Czechoslovakia01.png|mini|desno|300px|Češka unutar Čehoslovačke, prema stanju iz [[1928.]]]] Nakon [[Prvi svjetski rat|Prvog svjetskog rata]] Češka je postala dijelom zajedničke države u koju su uz nju ušle i Moravsko-Šleska, kao i sjeverni dio Ugarske u kojem su živjeli [[Slovaci]] ([[Slovačka]]), te potkarpastko područje. U vrijeme svoga prvoga predsjednika, [[Tomáš Garrigue Masaryk|Tomáša Masaryka]], Čehoslovačka je postala bogata i liberalna demokratska republika. Nakon [[Münchenski sporazum|Münchenskog sporazuma]] iz [[1938]]. dijelovi Češke koje su nastanjivali pretežito Nijemci ([[Sudeti]]) pripojeni su [[Treći rajh|Trećem Reichu]]. Bilo je to jedino povijesno razdoblje u kojem je područje Češke bilo podijeljeno. Sljedeće godine i ostatak Češke te Moravska pripojeni su Njemačkoj, a slovački dio postao je [[Slovačka|Slovačka Republika]], njemačka satelitska država. Do [[1945]]. Češka bez Sudeta i Moravska činile su Češko-moravski protektorat ([[nemački jezik|njem.]] ''Reichsprotektorat Böhmen und Mähren''). Nakon [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]] većina Nijemaca protjerana je iz Češke i Moravske takozvanim [[Benešovi dekreti|Benešovim dekretima]]. [[1949]]. Češka je prestala biti administrativna jedinica unutar Čehoslovačke, a cijela je zajednička država podijeljena na pokrajine. == Češka danas == Po raspadu Čehoslovačke [[1993]]., područje stare Češke postalo je dijelom nove [[Češka Republika|Češke Republike]], koja se prostire na svim zemljama nekadašnjeg Češkoga državnog prava (Češka, Moravska i Češka Šleska). Češki Ustav iz [[1992]]. odnosi se na „građane Češke Republike u Češkoj, Moravskoj i Šleskoj“, te proglašava kontinuitet državnosti sa starom Češkom krunom. U suvremenoj Češkoj Republici Češka nije zasebna upravna jedinica, nego je cijela zemlja podijeljena na 13 pokrajina i glavni grad [[Prag]]. == Povezano == * [[Češko državno pravo]] == Literatura == {{Commonscat|Bohemia}} * Bernd Rill: ''Böhmen und Mähren - Geschichte im Herzen Mitteleuropas''. 2 Bde., [[2006]], {{ISBN|978-3-938047-17-0}} * K. Bosl (Hg.): Handbuch der Geschichte der böhmischen Länder. 4 Bde. Stuttgart [[1966]]–[[1974]]. * J. K. Hoensch: Geschichte Böhmens. Von der slavischen Landnahme bis zur Gegenwart. München [[1997]]. * Collegium Carolinum (Hg.): Ortslexikon der böhmischen Länder. München/Wien [[1983]], {{ISBN|978-3-486-51761-3}} {{Češka}} [[Kategorija:Historijske regije Češke]] cx95fom77t89qg9y9h5nb3hpjzb7kza 0 17570 42579585 42579179 2026-04-09T20:14:09Z Manxeves 313281 /* Historijski izvori */ 42579585 wikitext text/x-wiki {{Infokutija etnička grupa |grupa=Vlasi |slika=[[Datoteka:Iabucovat.jpg|300px]] |populacija=40.000 (prema popisu iz 2002. godine) |regioni=istočna [[Srbija]] |jezici=[[vlaški jezik (Srbija)|vlaški]]|religije=uglavnom [[pravoslavlje]] }} '''Vlasi''' je naziv za vlahofono autohtono stanovništvo u istočnoj [[Srbija|Srbiji]] koja živi na području između [[Velika Morava|Morave]], [[Timok]]a i [[Dunav]]a na teritoriji četiri okruga: [[Borski okrug|Borski]], [[Braničevski okrug|Braničevski]], [[Zaječarski okrug|Zaječarski]] i [[Pomoravski okrug|Pomoravski]]. U manjem broju naseljavaju i [[Podunavski okrug|Podunavski]], [[Nišavski okrug|Nišavski]] i [[Rasinski okrug|Rasinski]]. U pogledu konfesije, Vlasi pripadaju [[pravoslavlje|pravoslavnoj]] veroispovesti i Srpskoj pravoslavnoj crkvi, ali su se u njihovom verskom i obrednom životu do danas zadržali u znatnoj svežini mnogi prehrišćanski, indoevropski i paleobalkansi elementi. Vlasi nisu kompaktni u etničkom smislu, već se dele na više grupa, među kojima su tri osnovne: [[Carani]], na istoku, oko Kladova, Negotina i Zaječara, [[Ungurjani]] na zapadu u Homolju, Zviždu, Stigu, Braničevu, Mlavu, Resavi i okolini Ćuprije, i [[Munćani]] u sredini, naseljavaju slivove Porečke i Crne Reke. Zasebnu grupu Vlaha čine [[Bufani]] u Majdanpeku. Vlasi govore [[Vlaški jezik|vlaškim jezikom]], koji predstavlja provincijske dijalekte rumunskog jezika, sa znatnim fondom reči slovenskog porekla<ref>{{Cite book |date=1973 |title=Гласник Етнографског института |url=https://www.google.rs/books/edition/%D0%93%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%BD%D0%B8%D0%BA_%D0%95%D1%82%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3/4oQjAQAAIAAJ?hl=de&gbpv=1&dq=%D1%80%D1%83%D0%BC%D1%83%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%20%D1%98%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%BA%D0%B0&pg=RA1-PA35&printsec=frontcover |publisher=Научно дело |language=sr}}</ref>. Ungurjani govore banatskim dijalektom, Carani muntenskim dijalektom, dok je područje Munćana, u lingvističkom smislu, limitrofni govorni areal.<ref>{{Cite web |title=Linguistischer Atlas des dacorumänischen Sprachgebietes |url=https://www.europeana.eu/de/item/9200456/handle_123456789_54079?lang |access-date=2026-04-04 |website=www.europeana.eu |language=de-DE}}</ref><ref>{{Cite web |title=Atlasul lingvistic român. Graiurile dintre Morava, Dunăre și Timoc |url=https://ebib.inst-puscariu.ro/atlasullingvisticroman-timoc.html}}</ref> Prema podacima sa popisa stanovništva iz [[2002]]. godine, u Srbiji živi 40.054 Vlaha. U [[Bugarska|Bugarskoj]] takođe živi oko 10.500 etničkih Vlaha, koji su srodni Vlasima u Srbiji, tačnije rečeno Krajinsko timočkim Vlasima. Vlasi su predstaljeni preko Nacionalnog saveta vlaške nacionalne manjine. == Poreklo vlaške populacije == [[Датотека:S. Srbija.pdf|мини|десно|250п|Географско порекло становништва Краљевине Србије крајем 19. и почетком 20. века]] Na Balkanskom poluostrvu, u srednjovekovnim feudalnim državama, vršena je asimilacija starijeg preslovenskog - na zapadu ilirskog, na istoku dako-tračkog romanizovanog stanovništva - koje je vremenom, u tadašnjim društveno-ekonomskim uslovima, preraslo od etničkih Vlaha u posebnu socijalnu grupu slovenskih stočara vlaha, nastanjenih u već stalnim, uglavnom planinskim naseljima. S obzirom na nejednake društveno-ekonomske uslove u raznim krajevima Balkana, što je bilo naročito karakteristično kako za srpski tako i za kasniji turski feudalizam, ovaj proces nije morao biti svuda podjednak, niti je svuda bio završen. U severnim krajevima Srbije, gde srpski feudalizam nikada nije imao državotvorne centre koji bi uticali na sveukupni kulturni razvoj, ovaj proces se nastavio i u doba turskog feudalizma. Kako u njemu egzistiraju autonomne teritorije sa samoupravom mesnog stanovništva, koje direktno potpadaju pod sultanovu vlast, za još primitivno vlaško stanovništvo, koje turska vlast zatiče na njegovoj asimilacijonoj etničkoj granici, takve autonomne oblasti imaju naročitu važnost: u službi je sultanovoj i kao takvo ima specifične dužnosti (martolozi, vojnici), i znatna prava. O položaju ovog stanovništva u istočnoj Srbiji, pored istorijskih podataka, postoji još i danas živa tradicija. S obzirom na činjenicu da se oblast istočne Srbije nalazi u blizini takozvanog severnog balkanskog etničkog romanskog jezgra, proces potpunog vlaškog etničkog izjednačavanja sa srpskim stanovništvom bivao je usporen kasnijim doseljavanjem svežeg stanovništva romanskog govora (Ungureani, Carani), tokom XVII, XVIII i XIX veka, sa severa, a moguće i s juga, naročito u prvim decenijama turske vladavine. Osim toga, se i geografski i kulturno vezuje za karpatski region, kome je jedna od osnovnih karakteristika upravo stanovništvo, koje po genezi delimično svakako vodi poreklo još iz veoma rane trako-dačko-slovenske simbioze. U tom području za celokupno karpatsko stanovništvo Dunav nije bio prepreka za preseljavanje, što se vidi i iz novijih srpskih arhivskih podataka. Prema tome, kako je istočna Srbija integralni deo tog širokog geografskog i kulturnog područja, to bi i njeno današnje vlaško stanovništvo, kao i deo srpskog (starinci), u stvari bilo, u najširem smislu reči, starinačko, s tom razlikom što se ono, seljakajući se i unutar te oblasti i u pojedine uže njene regione, naseljavalo u raznim vremenskim periodima. Znači, naseljavanje Vlaha u istočnu Srbiju predstavljalo bi unutrašnje kretanje stanovništva u okviru šireg karpatsko-balkanskog područja, uslovljeno istorijskim prilikama.<ref>{{Cite book |date=1973 |title=Гласник Етнографског института |url=https://www.google.rs/books/edition/%D0%93%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%BD%D0%B8%D0%BA_%D0%95%D1%82%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3/4oQjAQAAIAAJ?hl=de&gbpv=1&dq=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BC%20%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B3&pg=RA1-PA38&printsec=frontcover |publisher=Научно дело |language=sr}}</ref> == Historijski izvori == Još dvadesetih godina ovog veka izašao je holandski slavista van Vejk (van Wijk) s teorijom o tome da su u ranom srednjem veku Srbi od Bugara bili odvojeni pojasom u kojem je živelo rumunsko stanovništvo. Tek docnije, kad su Rumuni delom odlutali u druge krajeve, a delom podlegli asimilaciji, došle su u neposredan dodir zapadna i istočna grana Južnih Slovena. Ovo gledanje savršeno harmonira sa nalazima lingvističke geografije koja je, kao što smo videli, konstatovala (tek mnogo posle van Vejka) veoma jaku koncentraciju izoglosa duž demarkacione linije između dvaju velikih blokova južnoslovenskog etnikuma.<ref>{{Cite book |last=Ивић |first=Павле |date=1971 |title=Српски народ и његов jезик |url=https://www.google.rs/books/edition/%D0%A1%D1%80%D0%BF%D1%81%D0%BA%D0%B8_%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4_%D0%B8_%D1%9A%D0%B5%D0%B3%D0%BE%D0%B2_j/EKtiAAAAMAAJ?hl=de&gbpv=1&bsq=%D0%88%D0%BE%D1%88%20%D0%B4%D0%B2%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%82%D0%B8%D1%85%20%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0&dq=%D0%BF%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%B5%20%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D1%9B%20%D1%81%D1%80%D0%BF%D1%81%D0%BA%D0%B8%20%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%20%D0%B8%20%D1%9A%D0%B5%D0%B3%D0%BE%D0%B2%20%D1%98%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%BA&printsec=frontcover |publisher=Српска књижевна задруга |language=sr}}</ref> Od ušća Timoka preko istočnih podnožja planina duž srpsko bugarske granice do Osogova, pa dalje do Ovčeg Polja i južno od Tetova, nalazi se jedan snop izoglosa koji bi morao biti star bar hiljadu godina.<ref>{{Cite book |last=Живковић |first=Тибор |date=2000 |title=Словени и Ромеји |url=https://www.google.rs/books/edition/%D0%A1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%B8_%D0%B8_%D0%A0%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D1%98%D0%B8/lxYUAQAAMAAJ?hl=de&gbpv=1&bsq=%D0%9E%D0%B4%20%D1%83%D1%88%D1%9B%D0%B0%20%D0%A2%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%BA%D0%B0&dq=%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%B8%20%D0%B8%20%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D1%98%D0%B8&printsec=frontcover |publisher=Историјски институт САНУ |isbn=978-86-7743-022-1 |language=sr}}</ref> Gore pomenuti romanski pojas ranije deo Mezije, u IX v. je deo oblasti Morava dok je u XI veku deo vizantijske teme Bugarska. * Iz kodeksa svetogorskog manastira Sv. Pantelejmona, stoji između ostalog, i sledeće: "oni koji su živeli oko Dunava — Bugari, Moravi (Srbi i Vlasi) i Sloveni Ilirije behu najzad prosvetljeni svetim krštenjem tokom IX v. [864. godina] za vreme avtokratora Mihaila i slavnog patrijarha Fotija".<ref>{{Cite book |last=umetnosti) |first=Vizantološki institut (Srpska akademija nauka i |date=1997 |title=Ομορφοκκλησια : οι τοιχογραφιες του ναου του Αγιου Γεωργιου κοντα στην Καστορια |url=https://www.google.rs/books/edition/%CE%9F%CE%BC%CE%BF%CF%81%CF%86%CE%BF%CE%BA%CE%BA%CE%BB%CE%B7%CF%83%CE%B9%CE%B1_%CE%BF%CE%B9_%CF%84%CE%BF%CE%B9%CF%87/4UtoAAAAMAAJ?hl=de&gbpv=1&printsec=frontcover&bsq=%D0%B4%D1%83%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D0%B0%20%D0%B2%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B8 |publisher=Naučno delo |isbn=978-86-83883-13-4 |language=sr}}</ref><ref>{{Cite book |date=1912 |title=Neos Hellēnomnēmōn |url=https://www.google.rs/books/edition/Neos_Hell%C4%93nomn%C4%93m%C5%8Dn/u6hJAAAAYAAJ?hl=de&gbpv=1&printsec=frontcover&bsq=%CE%94%CE%BF%CF%8D%CE%BD%CE%B1%CE%B2%CE%B9%CE%BD%20%CE%92%CE%BB%CE%AC%CF%87%CE%BF%CE%B9 |publisher=B. Grʹegoriadès |language=el}}</ref> * Vasilije II Bugaroubica, 1020. godine osniva zasebnu episkopiju za Vlahe sa sedištem u Vranju, koja je bila pod jurisdikcijom Ohridske arhiepiskopije. U hrisovulji se, naime, među ostalim čita: „isto tako, svi gradovi koji su bili zaboravljeni poveljom mojeg veličanstva biće ipak podvrgnuti vlasti istoga presvetog arhiepiskopa koji će pobirati porez od svih, pa i od Vlaha koji žive raspršeni po čitavoj Bugarskoj“.<ref>{{Cite book |last=Mirdita |first=Zef |date=2004 |title=Vlasi u historiografiji |url=https://www.google.rs/books/edition/Vlasi_u_historiografiji/aFs7AAAAMAAJ?hl=de&gbpv=1&bsq=isto%20tako,%20svi%20gradovi%20koji%20su%20bili%20%20zaboravljeni%20poveljom%20mojeg%20veli%C4%8Danstva%20bit%20%C4%87e%20ipak%20podvrgnuti%20vlasti%20istoga%20sakro%20sanktnog%20arhiepiskopa%20koji%20%C4%87e%20pobirati%20porez%20od%20svih%20pa%20i%20od%20Vlaha%20koji%20%C5%BEive%20raspr%C5%A1eni%20%20po%20%C4%8Ditavoj%20Bugarskoj%E2%80%9D&dq=zef%20mirdita%20vlasi%20u%20historiografiji&printsec=frontcover |publisher=Hrvatski institut za povijest |isbn=978-953-6324-43-9 |language=hr}}</ref><ref>{{Cite book |last=Krumbacher |first=Karl |date=1893 |title=Byzantinische Zeitschrift |url=https://www.google.rs/books/edition/Byzantinische_Zeitschrift/jK1JAAAAYAAJ?hl=de&gbpv=1&printsec=frontcover&bsq=%20%CE%92%CE%BB%CE%AC%CF%87%CF%89%CE%BD |publisher=C. H. Beck'sche Verlagsbuchhandlung |language=de}}</ref> * Vlahe u podunavlju pominje Ana Komnena u Aleksijadi kada su Kumani prešli Dunav oko 1094. godine.<ref>{{Cite book |date=1878 |title=Corpus scriptorum historiae byzantinae: Annae Comnenae Alexiadis libri XV ... v.2 |url=https://www.google.rs/books/edition/Corpus_scriptorum_historiae_byzantinae_A/1YlfAAAAMAAJ?hl=de&gbpv=1&bsq=Pudilus%20Blachorum&printsec=frontcover |publisher=impensis E. Weberi |language=el}}</ref><ref>{{Cite book |date=1878 |title=Corpus scriptorum historiae byzantinae: Annae Comnenae Alexiadis libri XV ... v.2 |url=https://www.google.rs/books/edition/Corpus_scriptorum_historiae_byzantinae_A/1YlfAAAAMAAJ?hl=de&gbpv=1&dq=blachorum&pg=PA11&printsec=frontcover |publisher=impensis E. Weberi |language=el}}</ref> * Arapski geograf Al-Idrisi 1154 godine, celu oblast od reke Morave do reke Osam, koja obuhvata Pomoravlje i deo zapadne Bugarske, naziva: Getulija, to jest zemlja Geta ili Nomada, kako su ih sicilijanski trgovci nazivali. Stanovnici su bili Sloveni i Vlasi.<ref>{{Cite book |last=Perkovac |first=Joan i Vojko Sabljic |date=1855 |title=Neven: Zabavni i poucni list |url=https://www.google.rs/books/edition/Neven/ktmSjl1-hTgC?hl=sr&gbpv=1&dq=Cielu%20krajinu%20od%20rieke%20Morave%20do%20Osme,%20koja%20obsi%C5%BEe%20Pomoravje%20i%20%C4%8Dest%20zapadne%20Bugarske&pg=PA363&printsec=frontcover |last2=Sabljic |first2=Vojko |publisher=Narodna tiskarnica |language=hr}}</ref><ref>{{Cite news |title=Weltkarte des Idrisi vom Jahr 1154 n. Ch., Charta Rogeriana |url=https://www.loc.gov/resource/g3200.ct001903/ |archive-url= |archive-date= |access-date=2026-04-04 |work=The Library of Congress |language=en|date=2025-06-15}}</ref> * Oslobođenje Bugarske od vizantijske vlasti. 1186. g. ustali su Bugari i Vlasi (Rumuni) pod vođstvom bojara Petra i Asena, koji su bili vlaškog porekla.<ref>{{Cite web |title=Историја средњег века I 30 — Викизворник, слободна библиотека |url=https://sr.wikisource.org/wiki/%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%98%D0%B0_%D1%81%D1%80%D0%B5%D0%B4%D1%9A%D0%B5%D0%B3_%D0%B2%D0%B5%D0%BA%D0%B0_I_30#2._%D0%92%D0%B8%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B8%D1%98%D0%B0,_%D0%91%D1%83%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B0_%D0%B8_%D0%A1%D1%80%D0%B1%D0%B8%D1%98%D0%B0_%D0%BE%D0%B4_XI_%D0%B4%D0%BE_XV_%D0%B2%D0%B5%D0%BA%D0%B0 |access-date=2026-04-04 |website=sr.wikisource.org |language=sr}}</ref> oni [Vlasi] sa severa Bugarske i iz Srbije govorili su istim dijalektom kao i Rumuni severno od Dunava - lingvisti ga zovu dakorumunski. Iz njihovih redova digli su se oni koji su započeli antivizantijsku pobunu, krajem XII veka, na čelu sa braćom Asen, dakle oni su bili nosioci političkog preporoda bugarskog carstva. Od njih je ostalo samo nekoliko naselja u severnozapadnom delu Bugarske i u Srbiji, posebno u Timočkoj Krajini.<ref>{{Cite book |last=Đuvara |first=Neagu |year=2004 |title=Kratka istorija Rumuna za mlade |publisher=Novi Sad : Platoneum |isbn=86-83639-23-1 |location=Novi Sad |pages=165}}</ref> * Ansbert hroničar piše kako su krstaše: „u samoj velikoj bugarskoj šumi, u koju su ušli napredujući iz Braničeva 15. jula 1189. g., u zasede postavili Grke, Bugare, Srbe i Vlahe poluvarvare, kako bi ih iz skrivenih mesta napali otrovnim strelama a po naređenju Braničevskog duksa i Vizantijskog cara“.<ref>{{Cite book |last=Ansbertus |date=1827 |title=Historia de expeditione Friderici Imperatoris |url=https://www.google.rs/books/edition/Historia_de_expeditione_Friderici_Impera/JtcGAAAAcAAJ?hl=sr&gbpv=1&dq=silva%20longissima%20Bulgariae,%20quam%20idus%20Julii%20ab%20Brandiz&pg=PA29&printsec=frontcover |last2=Dobrovský |first2=Josef |publisher=Apud Cajetanum de Mayregg bibliopolam |language=la}}</ref> * Iz korespondencije pape Inoćentija III i kralja Kalojana 1204. g. saznajemo za spor koji Bugarska ima sa Ugarskom a reč je o zemlji Vlaška na samoj granici Ugarske i Bugarske.<ref>{{Cite book |last=Theiner |first=Augustin |date=1863 |title=Vetera monumenta Slavorum meridionalium historiam illustrantia maximam partem nondum edita ex tabulariis vaticanis deprompta collecta ac serie chronologica disposita: Ab Innocentio PP. III. usque ad Paulum PP. III. 1198-1549 |url=https://www.google.rs/books/edition/Vetera_monumenta_Slavorum_meridionalium/XXtcAAAAcAAJ?hl=de&gbpv=1&dq=confinio%20Hungarie%20,%20Bulgarie%20,%20et%20Blachie%20relinquo&pg=PA30&printsec=frontcover |language=la}}</ref> * Gervazije od Tilberija 1214. g., opisujući isti prostor koji je pre njega Ansbert hroničar nazvao velika bugarska šuma, piše da: „Od razdvajanja Dunava pa sve do Konstantinopolja ima dvadeset i četiri dana hoda prema jugoistoku. Prvo se, naime, nailazi na bugarsku pustinju, koja je zemlja Vlaha (Vlaška).<ref>{{Cite book |last=Pauli |date=1885 |title=Ex rerum Anglicarum scriptoribus saec. XII et XIII |url=https://www.google.rs/books/edition/Ex_rerum_Anglicarum_scriptoribus_saec_XI/gWODu-afMmkC?hl=sr&gbpv=1&printsec=frontcover&bsq=desertum%20Bulgarie%20est%20terra%20Blacti |publisher=Hahn |language=la}}</ref> * Vilijam od Rubruka, 1253. godine piše: „Da, i preko Dunava takođe, prema Konstantinopolju, Vlaška, koja je zemlja Asenova, i mala Bugarska sve do Slavonije, svi plaćaju danak Tatarima“.<ref>{{Cite book |last=Hakluyt |first=Richard |date=1809 |title=Collection of the Early Voyages, Travels, and Discoveries, of the English Nation |url=https://www.google.rs/books/edition/Collection_of_the_Early_Voyages_Travels/-Y4bRxqr0TMC?hl=de&gbpv=1&printsec=frontcover&bsq=valakia |language=en}}</ref> * Drman i Kudelin su bila dvojica bugarskih plemića, tatarskog ili vlaškog porekla, koji su kao polunezavisni vladari upravljali Braničevom (Podunavljem) krajem 13. veka (1273−1291).<ref>{{Cite book |last=Grčić |first=Jovan |date=1887 |title=Stražilovo: list za zabavu, pouku i književnost |url=https://www.google.rs/books/edition/Stra%C5%BEilovo/KGFBDiqzkdIC?hl=sr-Latn&gbpv=1&printsec=frontcover&bsq=%D0%94%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%20%D0%9A%D1%83%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D0%BD%20%D0%92%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B8 |language=sr}}</ref> * Iz pisma 1345. godine, koje je papa Kliment VI uputio ugarskom kralju Lajošu I, vidimo da su pojedini Vlasi, Ugraske, Transivanije, Vlaške i Sremske zemlje<ref>{{Cite book |last=Jović |first=Momir |date=1994 |title=Srbija i Rimokatolička crkva u srednjem veku |url=https://www.google.rs/books/edition/Srbija_i_Rimokatoli%C4%8Dka_crkva_u_srednjem/d8aQAAAAMAAJ?hl=de&gbpv=1&bsq=Ulterior%20Sirmia%201229&dq=Ulterior%20Sirmia%201229&printsec=frontcover |publisher=Bagdala |isbn=978-86-7087-104-5 |language=sr}}</ref>, prešli na katoličanstvo.<ref>{{Cite book |last=Theiner (O.C.) |first=Augustin |date=1859 |title=Vetera monumenta historica Hungariam sacram illustrantia: maximam partem nondum edita ex tabulariis Vaticanis deprompta collecta ac serie chronologica disposita |url=https://www.google.rs/books/edition/Vetera_monumenta_historica_Hungariam_sac/3H9b0Cx-9_8C?hl=de&gbpv=1&dq=quod%20Olachi%20Romani%20commorantes%20in%20partibus%20Ungarie%20Transilvanis%20Ultralpinis%20et%20Sirmiis&pg=PA691&printsec=frontcover |publisher=Typis Vaticanis |language=la}}</ref> * Titula vlaških vojvoda u periodu od 1389. do 1421. godine i u periodu od 1508. do 1638. godine glasila je: „Gospodar Ugrovlaške i Podunavlja“<ref>{{Cite journal |last=Coman |first=Marian |title=Podunavia şi relaţiile sârbo-muntene în secolele XIV-XVI |url=https://www.academia.edu/5053064/Podunavia_%C5%9Fi_rela%C5%A3iile_s%C3%A2rbo_muntene_%C3%AEn_secolele_XIV_XVI |journal=Istoria. Utopie, amintire şi proiect de viitor, ed. Ovidiu Cristea, Radu Pǎun. Iaşi: Editura Universitǎţii „Alexandru Ioan Cuza” Iaşi, 2013, p. 239-258}}</ref> * U XIV. i XV. stoljeću nastaju važni emigracijski pokreti vlaškoga stanovništva s Kosova i oko Vardara prema sjeveru te se oni nastanjuju u dolini Timoka i Morave. Drugi, pak,  dio tog vlaškog elementa u isto doba ide prema Nišu i dolinom Nišave prodire sve do  Srednje Gore u Bugarskoj i zatim iz Sofije prema sjeverozapadu sve do srpske granice.<ref>{{Cite book |last=Mirdita |first=Zef |date=2009 |title=Vlasi--starobalkanski narod: od povijesne pojave do danas |url=https://www.google.rs/books/edition/Vlasi_starobalkanski_narod/5SkqAQAAMAAJ?hl=de&gbpv=1&bsq=XIV%20vla%C5%A1kog&dq=Zef%20Mirdita.%20Vlasi-starobalkanski%20narod:%20od%20povijesne%20pojave%20do%20danas.%20Hrvatski%20Institut%20za%20povijest,%202009.%20str.%20230&printsec=frontcover |publisher=Hrvatski Institut za povijest |isbn=978-953-6324-83-5 |language=hr}}</ref> * 1446. godine, papa Evgenije IV obaveštava sve vernike da u Moldaviji postoji brojna sekta husita, koji su svojim dogmama zarazili čak i jedan deo stanovnika Ugarske. Iz tog razloga, pontif imenuje Fabijana, vikara redovnika minorita iz Bosne, i njegove naslednike, za doživotne inkvizitore protiv jeretika u Moldaviji, Vlaškoj, Vlaškoj preko Dunava, Bugarskoj, Raškoj i Slavoniji.<ref>{{Cite book |last=Hurmuzaki |first=Ludoxiu de |date=1890 |title=Documente privitóre la Istoria Românilor |url=https://www.google.rs/books/edition/Documente_privit%C3%B3re_la_Istoria_Rom%C3%A2nil/Wm7B70J9hcoC?hl=de&gbpv=1&bsq=Moldavie,%20Walachie,%20Bollachie,%20Bulgarie,%20Rassiae%20necnon%20Sclavonie&printsec=frontcover |publisher=Teclu |language=la}}</ref><ref>{{Cite book |last=Fermendžin |first=Euzebije |date=1892 |title=Acta Bosnae potissimum ecclesiastica cum insertis editorum documentorum regestis ab anno 925 usque ad annum 1752 |url=https://www.google.rs/books/edition/Acta_Bosnae_potissimum_ecclesiastica_cum/Bdpi8PSwhScC?hl=de&gbpv=1&dq=bollachia&pg=PA202&printsec=frontcover |publisher=Academia Scientiarum et Artium Slavorum Meridionalium |language=la}}</ref> * Martin Segon oko 1481. g. pominje Vlahe na severoistoku Srbije o kojima kaže: „Vlasi su planinci, divlji rod ljudi — oni su bogati samo stadima stoke.“ i „Sredinu pokrajine naseljavau Vlasi, o kojima Ptolomej tako donosi: „Oni koji leže između nazivaju se Pikenzi“<ref>{{Cite web |title=Geographiae Libri Octo : recogniti iam et diligenter emendati cum tabulis geographicis ad mentem auctoris restitutis ac emendatis ; Cum gratia & Priuilegio Sac Caes. Maiestat. |url=https://www.davidrumsey.com/luna/servlet/s/8812i1 |access-date=2026-04-04 |website=www.davidrumsey.com|last=Ptolemy|first=Ptolemy, Claudius}}</ref>, a gore u prvom putopisu dosta je o ovim rečeno“.<ref>{{Cite book |date=1996 |title=Književnost Crne Gore od XII do XIX vijeka: Pisci srednjovjekovnog latiniteta |url=https://www.google.rs/books/edition/Knji%C5%BEevnost_Crne_Gore_od_XII_do_XIX_vij/Do7lAAAAMAAJ?hl=sr&gbpv=1&bsq=%D0%B2%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B8&dq=%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D0%BD%20%D1%81%D0%B5%D0%B3%D0%BE%D0%BD%20%D0%BA%D1%9A%D0%B8%D0%B6%D0%B5%D0%B2%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%20%D1%86%D1%80%D0%BD%D0%B5%20%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B5&printsec=frontcover |publisher=Obod |language=sr}}</ref> Vlahe koje pominje Martin Segon u turskom periodu biće poznati kao braničevski i vidinski Vlasi. * Francuski izvor nastao posle 1595. g.: „Prema jugu, ona [Transilvanija] se dodiruje sa Transalpinima [Vlasima] i Srbima, zvanim Sloveni, i Rašani, koji su gotovo pravi Vlasi, jer imaju isti zakon i slične običaje. Oni su hrišćani prema obredima grčke crkve [pravoslavci]. Služe se italskim jezikom, ali veoma iskvarenim, i veoma su ratoborni i snažni.”<ref>{{Cite book |date=1895 |title=Actes et fragments relatifs à l'histoire des Roumains rassemblés dans les dépôts de manuscrits de l'occident par Nicolas Zorga et publiés sous les auspices du ministère de l'instruction publique: I. |url=https://www.google.rs/books/edition/Actes_et_fragments_relatifs_%C3%A0_l_histoir/O5vozntoci8C?hl=de&gbpv=1&dq=Vers%20le%20midy,%20elle%20touche%20les%20Transalpins%20et%20Serviens&pg=PA42&printsec=frontcover |publisher=Imprimerie de l'état |language=de}}</ref><ref>{{Cite web |last=Le Testu |first=Guillaume (1509-1572) Cartographe |date=1555 |title=Cosmographie universelle, selon les navigateurs tant anciens que modernes / par Guillaume Le Testu, pillotte en la mer du Ponent, de la ville francoyse de Grâce |url=https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/btv1b8447838j/f34.item |access-date=2026-04-04 |website=Gallica |language=FR}}</ref> * Petri Posini 1651. g., u komentarima o Vlasima iz Aleksijade kaže: „Blachi je ime naroda koji naseljava Gornju Meziju, koji se danas zovu Vlasi (Valachi)“.<ref>{{Cite book |date=1878 |title=Corpus scriptorum historiae byzantinae: Annae Comnenae Alexiadis libri XV ... v.2 |url=https://www.google.rs/books/edition/Corpus_scriptorum_historiae_byzantinae_A/1YlfAAAAMAAJ?hl=de&gbpv=1&dq=petri%20possini%20blachi&pg=PA395&printsec=frontcover |publisher=impensis E. Weberi |language=el}}</ref> * Evlija Čelebija u opisu grada Fetislama (Kladova) iz 1666. godine kaže da: „Svo stanovništvo govori bošnjački i turski, a znaju i vlaški“.<ref>{{Cite book |last=Paunović |first=Marinko |date=1970 |title=Đerdap i Timočka Krajina |url=https://www.google.rs/books/edition/%C4%90erdap_i_Timo%C4%8Dka_Krajina/AzsBAAAAMAAJ?hl=sr&gbpv=1&bsq=Svo%20stanovni%C5%A1tvo%20govori%20bo%C5%A1nja%C4%8Dki%20i%20turski,%20a%20znaju%20i%20vla%C5%A1ki.&dq=Svo%20stanovni%C5%A1tvo%20govori%20bo%C5%A1nja%C4%8Dki%20i%20turski,%20a%20znaju%20i%20vla%C5%A1ki.&printsec=frontcover |publisher=Binoza, |language=bs}}</ref> * Luiđi Ferdinando Marsilji o Vlasima koji su 1696. godine oko Dunava obitavali kaže: „Vlasi se i običajima i jezikom razlikuju od Rašana, iako ispovedaju istu grčku religiju i koriste iste njihove ilirske karaktere (ćirilicu). Oni počinju da naseljavaju obale Dunava koje nastaju od ogranaka planina Hema i Karpata, i ne vole da žive u ravnicama, osim u dvema provincijama, Vlaškoj i Moldaviji. Zaista potiču od starih Rimljana, i hvale se da su Rimljani, te se iskvarenim imenom zovu Ruminest; a jezik im je iskvaren latinski ili italski“.<ref>{{Cite web |title=Danubius Pannonico-mysicus : observationibus geographicis, astronomicis, hydrographicis, historicis, physicis, perlustratus et in sex tomos digestus. T. 1, [in tres partes digestus : geographicam, astronomicam, hydrographicam] - Дигитална универзитетска библиотека - страна 0035 - величина 2 |url=http://ubsm.bg.ac.rs/view.php?q=1853&e=t&p=0035&z=2&x=0&w=922&h=600&x=e |access-date=2026-04-04 |website=ubsm.bg.ac.rs}}</ref> * Zanimljivo da je 1787. u Beču, po carskoj zapovesti, za stanovništvo u Turskoj bila napravljena ratna proklamacija („patent”), i to u tri slična oblika: jedna za Srbe, druga za Vlahe a treća za Turke”, kojom se stanovništvu obećava ćesarova zaštita<ref>{{Cite book |date=1962 |title=Зборник радова Етнографског института |url=https://www.google.rs/books/edition/%D0%97%D0%B1%D0%BE%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%BA_%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%B0_%D0%95%D1%82%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D1%80/0DKAAAAAMAAJ?hl=de&gbpv=1&printsec=frontcover&bsq=%D0%97%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BC%D1%99%D0%B8%D0%B2%D0%BE%20%D1%98%D0%B5%20%D0%B4%D0%B0%20%D1%98%D0%B5%201787.%20%D1%83%20%D0%91%D0%B5%D1%87%D1%83, |publisher=Етнографски институт, Српске академије наука и уметности |language=sr}}</ref>. Jedino je vlaško stanovništvo pokazivalo prijateljsko raspoloženje prema Turcima.<ref>{{Cite book |last=Jovanović |first=Dobrivoje |year=1988 |title=Kočina krajina |url=https://www.dobrivojejovanovic.in.rs/images/kocina_krajina.pdf |publisher=Nedeljnik "Novi put" |location=Jagodina}}</ref> * Iz popisa Vlaha, sprovedenog u Kneževini Srbije 1850. g. vidimo da Vlaha ima 104.808 duša ili 10,95% ukupnog stanovništva Srbije.<ref>{{Cite book |last=Slovesnosti |first=Društvo Srbske |date=1852 |title=Glasnik Društva Srbske Slovesnosti |url=https://www.google.rs/books/edition/Glasnik_Dru%C5%A1tva_Srbske_Slovesnosti/p6BJAAAAcAAJ?hl=de&gbpv=1&printsec=frontcover&bsq=%D0%92%D0%BB%D0%B0%D0%B0 |language=sr}}</ref> == Povezano == * [[Vlasi]] * [[Aromuni]] == Vanjske veze == '''Istorija:''' * [http://www.melnica.com/Vlasi.htm Vlasi... ko su, šta su i odakle potiču?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071101095054/http://www.melnica.com/Vlasi.htm |date=2007-11-01 }} '''Nevladine organizacije:''' * [http://www.cnmnr.org Nacionalni savet vlaške nacionalne manjine]{{Dead link|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.vdsstimoc.org/ Vlaška demokratska stranka srbije] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080704072247/http://www.vdsstimoc.org/ |date=2008-07-04 }} * [http://www.timoc.org/indexSrb.htm Savez vlaha srbije] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090419130158/http://www.timoc.org/indexSrb.htm |date=2009-04-19 }} '''Izvorna vlaška muzika:''' * [http://www.paundurlic.com/muzika/index.htm Poslednji orfeji Balkana] '''Studije iz vlaške religije, mitologije i magije:''' * [http://www.paundurlic.com/radovi/pesma_o_svecima.htm Vlaška mitološka pesma o poreklu zla] * [http://www.paundurlic.com/radovi/titanomahija.htm Elementi titanomahije u vlaškim mitološkim pesmama] * [http://www.paundurlic.com/radovi/religija_vlaha.htm Kult mrtvih kao osnova za određenje religije Vlaha] * [http://www.paundurlic.com/radovi/nebeska_tela_i_marturija.htm Nebeska tela i obred "marturija" u kultu mrtvih kod Vlaha] * [http://www.paundurlic.com/radovi/rajska_sveca.htm Rajska sveća u kultu mrtvih kod Vlaha] * [http://www.paundurlic.com/radovi/magstat.htm Magijska statistika i alibi - dva aspekta dugovečnosti magije kod Vlaha] == Reference == [[Kategorija:Narodi]] [[Kategorija:Srbija]] 0o4k42xwokmduank3zy8l1vnrnzg09o 42579586 42579585 2026-04-09T20:14:46Z Manxeves 313281 /* Historijski izvori */ 42579586 wikitext text/x-wiki {{Infokutija etnička grupa |grupa=Vlasi |slika=[[Datoteka:Iabucovat.jpg|300px]] |populacija=40.000 (prema popisu iz 2002. godine) |regioni=istočna [[Srbija]] |jezici=[[vlaški jezik (Srbija)|vlaški]]|religije=uglavnom [[pravoslavlje]] }} '''Vlasi''' je naziv za vlahofono autohtono stanovništvo u istočnoj [[Srbija|Srbiji]] koja živi na području između [[Velika Morava|Morave]], [[Timok]]a i [[Dunav]]a na teritoriji četiri okruga: [[Borski okrug|Borski]], [[Braničevski okrug|Braničevski]], [[Zaječarski okrug|Zaječarski]] i [[Pomoravski okrug|Pomoravski]]. U manjem broju naseljavaju i [[Podunavski okrug|Podunavski]], [[Nišavski okrug|Nišavski]] i [[Rasinski okrug|Rasinski]]. U pogledu konfesije, Vlasi pripadaju [[pravoslavlje|pravoslavnoj]] veroispovesti i Srpskoj pravoslavnoj crkvi, ali su se u njihovom verskom i obrednom životu do danas zadržali u znatnoj svežini mnogi prehrišćanski, indoevropski i paleobalkansi elementi. Vlasi nisu kompaktni u etničkom smislu, već se dele na više grupa, među kojima su tri osnovne: [[Carani]], na istoku, oko Kladova, Negotina i Zaječara, [[Ungurjani]] na zapadu u Homolju, Zviždu, Stigu, Braničevu, Mlavu, Resavi i okolini Ćuprije, i [[Munćani]] u sredini, naseljavaju slivove Porečke i Crne Reke. Zasebnu grupu Vlaha čine [[Bufani]] u Majdanpeku. Vlasi govore [[Vlaški jezik|vlaškim jezikom]], koji predstavlja provincijske dijalekte rumunskog jezika, sa znatnim fondom reči slovenskog porekla<ref>{{Cite book |date=1973 |title=Гласник Етнографског института |url=https://www.google.rs/books/edition/%D0%93%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%BD%D0%B8%D0%BA_%D0%95%D1%82%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3/4oQjAQAAIAAJ?hl=de&gbpv=1&dq=%D1%80%D1%83%D0%BC%D1%83%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%20%D1%98%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%BA%D0%B0&pg=RA1-PA35&printsec=frontcover |publisher=Научно дело |language=sr}}</ref>. Ungurjani govore banatskim dijalektom, Carani muntenskim dijalektom, dok je područje Munćana, u lingvističkom smislu, limitrofni govorni areal.<ref>{{Cite web |title=Linguistischer Atlas des dacorumänischen Sprachgebietes |url=https://www.europeana.eu/de/item/9200456/handle_123456789_54079?lang |access-date=2026-04-04 |website=www.europeana.eu |language=de-DE}}</ref><ref>{{Cite web |title=Atlasul lingvistic român. Graiurile dintre Morava, Dunăre și Timoc |url=https://ebib.inst-puscariu.ro/atlasullingvisticroman-timoc.html}}</ref> Prema podacima sa popisa stanovništva iz [[2002]]. godine, u Srbiji živi 40.054 Vlaha. U [[Bugarska|Bugarskoj]] takođe živi oko 10.500 etničkih Vlaha, koji su srodni Vlasima u Srbiji, tačnije rečeno Krajinsko timočkim Vlasima. Vlasi su predstaljeni preko Nacionalnog saveta vlaške nacionalne manjine. == Poreklo vlaške populacije == [[Датотека:S. Srbija.pdf|мини|десно|250п|Географско порекло становништва Краљевине Србије крајем 19. и почетком 20. века]] Na Balkanskom poluostrvu, u srednjovekovnim feudalnim državama, vršena je asimilacija starijeg preslovenskog - na zapadu ilirskog, na istoku dako-tračkog romanizovanog stanovništva - koje je vremenom, u tadašnjim društveno-ekonomskim uslovima, preraslo od etničkih Vlaha u posebnu socijalnu grupu slovenskih stočara vlaha, nastanjenih u već stalnim, uglavnom planinskim naseljima. S obzirom na nejednake društveno-ekonomske uslove u raznim krajevima Balkana, što je bilo naročito karakteristično kako za srpski tako i za kasniji turski feudalizam, ovaj proces nije morao biti svuda podjednak, niti je svuda bio završen. U severnim krajevima Srbije, gde srpski feudalizam nikada nije imao državotvorne centre koji bi uticali na sveukupni kulturni razvoj, ovaj proces se nastavio i u doba turskog feudalizma. Kako u njemu egzistiraju autonomne teritorije sa samoupravom mesnog stanovništva, koje direktno potpadaju pod sultanovu vlast, za još primitivno vlaško stanovništvo, koje turska vlast zatiče na njegovoj asimilacijonoj etničkoj granici, takve autonomne oblasti imaju naročitu važnost: u službi je sultanovoj i kao takvo ima specifične dužnosti (martolozi, vojnici), i znatna prava. O položaju ovog stanovništva u istočnoj Srbiji, pored istorijskih podataka, postoji još i danas živa tradicija. S obzirom na činjenicu da se oblast istočne Srbije nalazi u blizini takozvanog severnog balkanskog etničkog romanskog jezgra, proces potpunog vlaškog etničkog izjednačavanja sa srpskim stanovništvom bivao je usporen kasnijim doseljavanjem svežeg stanovništva romanskog govora (Ungureani, Carani), tokom XVII, XVIII i XIX veka, sa severa, a moguće i s juga, naročito u prvim decenijama turske vladavine. Osim toga, se i geografski i kulturno vezuje za karpatski region, kome je jedna od osnovnih karakteristika upravo stanovništvo, koje po genezi delimično svakako vodi poreklo još iz veoma rane trako-dačko-slovenske simbioze. U tom području za celokupno karpatsko stanovništvo Dunav nije bio prepreka za preseljavanje, što se vidi i iz novijih srpskih arhivskih podataka. Prema tome, kako je istočna Srbija integralni deo tog širokog geografskog i kulturnog područja, to bi i njeno današnje vlaško stanovništvo, kao i deo srpskog (starinci), u stvari bilo, u najširem smislu reči, starinačko, s tom razlikom što se ono, seljakajući se i unutar te oblasti i u pojedine uže njene regione, naseljavalo u raznim vremenskim periodima. Znači, naseljavanje Vlaha u istočnu Srbiju predstavljalo bi unutrašnje kretanje stanovništva u okviru šireg karpatsko-balkanskog područja, uslovljeno istorijskim prilikama.<ref>{{Cite book |date=1973 |title=Гласник Етнографског института |url=https://www.google.rs/books/edition/%D0%93%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%BD%D0%B8%D0%BA_%D0%95%D1%82%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3/4oQjAQAAIAAJ?hl=de&gbpv=1&dq=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BC%20%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B3&pg=RA1-PA38&printsec=frontcover |publisher=Научно дело |language=sr}}</ref> == Historijski izvori == Još dvadesetih godina ovog veka izašao je holandski slavista van Vejk (van Wijk) s teorijom o tome da su u ranom srednjem veku Srbi od Bugara bili odvojeni pojasom u kojem je živelo rumunsko stanovništvo. Tek docnije, kad su Rumuni delom odlutali u druge krajeve, a delom podlegli asimilaciji, došle su u neposredan dodir zapadna i istočna grana Južnih Slovena. Ovo gledanje savršeno harmonira sa nalazima lingvističke geografije koja je, kao što smo videli, konstatovala (tek mnogo posle van Vejka) veoma jaku koncentraciju izoglosa duž demarkacione linije između dvaju velikih blokova južnoslovenskog etnikuma.<ref>{{Cite book |last=Ивић |first=Павле |date=1971 |title=Српски народ и његов jезик |url=https://www.google.rs/books/edition/%D0%A1%D1%80%D0%BF%D1%81%D0%BA%D0%B8_%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4_%D0%B8_%D1%9A%D0%B5%D0%B3%D0%BE%D0%B2_j/EKtiAAAAMAAJ?hl=de&gbpv=1&bsq=%D0%88%D0%BE%D1%88%20%D0%B4%D0%B2%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%82%D0%B8%D1%85%20%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0&dq=%D0%BF%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%B5%20%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D1%9B%20%D1%81%D1%80%D0%BF%D1%81%D0%BA%D0%B8%20%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%20%D0%B8%20%D1%9A%D0%B5%D0%B3%D0%BE%D0%B2%20%D1%98%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%BA&printsec=frontcover |publisher=Српска књижевна задруга |language=sr}}</ref> Od ušća Timoka preko istočnih podnožja planina duž srpsko bugarske granice do Osogova, pa dalje do Ovčeg Polja i južno od Tetova, nalazi se jedan snop izoglosa koji bi morao biti star bar hiljadu godina.<ref>{{Cite book |last=Живковић |first=Тибор |date=2000 |title=Словени и Ромеји |url=https://www.google.rs/books/edition/%D0%A1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%B8_%D0%B8_%D0%A0%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D1%98%D0%B8/lxYUAQAAMAAJ?hl=de&gbpv=1&bsq=%D0%9E%D0%B4%20%D1%83%D1%88%D1%9B%D0%B0%20%D0%A2%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%BA%D0%B0&dq=%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%B8%20%D0%B8%20%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D1%98%D0%B8&printsec=frontcover |publisher=Историјски институт САНУ |isbn=978-86-7743-022-1 |language=sr}}</ref> Gore pomenuti romanski pojas ranije deo Mezije, u IX v. je deo oblasti Morava dok je u XI veku deo vizantijske teme Bugarska. * Iz kodeksa svetogorskog manastira Sv. Pantelejmona, stoji između ostalog, i sledeće: "oni koji su živeli oko Dunava — Bugari, Moravi (Srbi i Vlasi) i Sloveni Ilirije behu najzad prosvetljeni svetim krštenjem tokom IX v. [864. godina] za vreme avtokratora Mihaila i slavnog patrijarha Fotija".<ref>{{Cite book |last=umetnosti) |first=Vizantološki institut (Srpska akademija nauka i |date=1997 |title=Ομορφοκκλησια : οι τοιχογραφιες του ναου του Αγιου Γεωργιου κοντα στην Καστορια |url=https://www.google.rs/books/edition/%CE%9F%CE%BC%CE%BF%CF%81%CF%86%CE%BF%CE%BA%CE%BA%CE%BB%CE%B7%CF%83%CE%B9%CE%B1_%CE%BF%CE%B9_%CF%84%CE%BF%CE%B9%CF%87/4UtoAAAAMAAJ?hl=de&gbpv=1&printsec=frontcover&bsq=%D0%B4%D1%83%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D0%B0%20%D0%B2%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B8 |publisher=Naučno delo |isbn=978-86-83883-13-4 |language=sr}}</ref><ref>{{Cite book |date=1912 |title=Neos Hellēnomnēmōn |url=https://www.google.rs/books/edition/Neos_Hell%C4%93nomn%C4%93m%C5%8Dn/u6hJAAAAYAAJ?hl=de&gbpv=1&printsec=frontcover&bsq=%CE%94%CE%BF%CF%8D%CE%BD%CE%B1%CE%B2%CE%B9%CE%BD%20%CE%92%CE%BB%CE%AC%CF%87%CE%BF%CE%B9 |publisher=B. Grʹegoriadès |language=el}}</ref> * Vasilije II Bugaroubica, 1020. godine osniva zasebnu episkopiju za Vlahe sa sedištem u Vranju, koja je bila pod jurisdikcijom Ohridske arhiepiskopije. U hrisovulji se, naime, među ostalim čita: „isto tako, svi gradovi koji su bili zaboravljeni poveljom mojeg veličanstva biće ipak podvrgnuti vlasti istoga presvetog arhiepiskopa koji će pobirati porez od svih, pa i od Vlaha koji žive raspršeni po čitavoj Bugarskoj“.<ref>{{Cite book |last=Mirdita |first=Zef |date=2004 |title=Vlasi u historiografiji |url=https://www.google.rs/books/edition/Vlasi_u_historiografiji/aFs7AAAAMAAJ?hl=de&gbpv=1&bsq=isto%20tako,%20svi%20gradovi%20koji%20su%20bili%20%20zaboravljeni%20poveljom%20mojeg%20veli%C4%8Danstva%20bit%20%C4%87e%20ipak%20podvrgnuti%20vlasti%20istoga%20sakro%20sanktnog%20arhiepiskopa%20koji%20%C4%87e%20pobirati%20porez%20od%20svih%20pa%20i%20od%20Vlaha%20koji%20%C5%BEive%20raspr%C5%A1eni%20%20po%20%C4%8Ditavoj%20Bugarskoj%E2%80%9D&dq=zef%20mirdita%20vlasi%20u%20historiografiji&printsec=frontcover |publisher=Hrvatski institut za povijest |isbn=978-953-6324-43-9 |language=hr}}</ref><ref>{{Cite book |last=Krumbacher |first=Karl |date=1893 |title=Byzantinische Zeitschrift |url=https://www.google.rs/books/edition/Byzantinische_Zeitschrift/jK1JAAAAYAAJ?hl=de&gbpv=1&printsec=frontcover&bsq=%20%CE%92%CE%BB%CE%AC%CF%87%CF%89%CE%BD |publisher=C. H. Beck'sche Verlagsbuchhandlung |language=de}}</ref> * Vlahe u podunavlju pominje Ana Komnena u Aleksijadi kada su Kumani prešli Dunav oko 1094. godine.<ref>{{Cite book |date=1878 |title=Corpus scriptorum historiae byzantinae: Annae Comnenae Alexiadis libri XV ... v.2 |url=https://www.google.rs/books/edition/Corpus_scriptorum_historiae_byzantinae_A/1YlfAAAAMAAJ?hl=de&gbpv=1&bsq=Pudilus%20Blachorum&printsec=frontcover |publisher=impensis E. Weberi |language=el}}</ref><ref>{{Cite book |date=1878 |title=Corpus scriptorum historiae byzantinae: Annae Comnenae Alexiadis libri XV ... v.2 |url=https://www.google.rs/books/edition/Corpus_scriptorum_historiae_byzantinae_A/1YlfAAAAMAAJ?hl=de&gbpv=1&dq=blachorum&pg=PA11&printsec=frontcover |publisher=impensis E. Weberi |language=el}}</ref> * Arapski geograf Al-Idrisi 1154 godine, celu oblast od reke Morave do reke Osam, koja obuhvata Pomoravlje i deo zapadne Bugarske, naziva: Getulija, to jest zemlja Geta ili Nomada, kako su ih sicilijanski trgovci nazivali. Stanovnici su bili Sloveni i Vlasi.<ref>{{Cite book |last=Perkovac |first=Joan i Vojko Sabljic |date=1855 |title=Neven: Zabavni i poucni list |url=https://www.google.rs/books/edition/Neven/ktmSjl1-hTgC?hl=sr&gbpv=1&dq=Cielu%20krajinu%20od%20rieke%20Morave%20do%20Osme,%20koja%20obsi%C5%BEe%20Pomoravje%20i%20%C4%8Dest%20zapadne%20Bugarske&pg=PA363&printsec=frontcover |last2=Sabljic |first2=Vojko |publisher=Narodna tiskarnica |language=hr}}</ref><ref>{{Cite news |title=Weltkarte des Idrisi vom Jahr 1154 n. Ch., Charta Rogeriana |url=https://www.loc.gov/resource/g3200.ct001903/ |archive-url= |archive-date= |access-date=2026-04-04 |work=The Library of Congress |language=en|date=2025-06-15}}</ref> * Oslobođenje Bugarske od vizantijske vlasti. 1186. g. ustali su Bugari i Vlasi (Rumuni) pod vođstvom bojara Petra i Asena, koji su bili vlaškog porekla.<ref>{{Cite web |title=Историја средњег века I 30 — Викизворник, слободна библиотека |url=https://sr.wikisource.org/wiki/%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%98%D0%B0_%D1%81%D1%80%D0%B5%D0%B4%D1%9A%D0%B5%D0%B3_%D0%B2%D0%B5%D0%BA%D0%B0_I_30#2._%D0%92%D0%B8%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B8%D1%98%D0%B0,_%D0%91%D1%83%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B0_%D0%B8_%D0%A1%D1%80%D0%B1%D0%B8%D1%98%D0%B0_%D0%BE%D0%B4_XI_%D0%B4%D0%BE_XV_%D0%B2%D0%B5%D0%BA%D0%B0 |access-date=2026-04-04 |website=sr.wikisource.org |language=sr}}</ref> oni sa severa Bugarske i iz Srbije govorili su istim dijalektom kao i Rumuni severno od Dunava - lingvisti ga zovu dakorumunski. Iz njihovih redova digli su se oni koji su započeli antivizantijsku pobunu, krajem XII veka, na čelu sa braćom Asen, dakle oni su bili nosioci političkog preporoda bugarskog carstva. Od njih je ostalo samo nekoliko naselja u severnozapadnom delu Bugarske i u Srbiji, posebno u Timočkoj Krajini.<ref>{{Cite book |last=Đuvara |first=Neagu |year=2004 |title=Kratka istorija Rumuna za mlade |publisher=Novi Sad : Platoneum |isbn=86-83639-23-1 |location=Novi Sad |pages=165}}</ref> * Ansbert hroničar piše kako su krstaše: „u samoj velikoj bugarskoj šumi, u koju su ušli napredujući iz Braničeva 15. jula 1189. g., u zasede postavili Grke, Bugare, Srbe i Vlahe poluvarvare, kako bi ih iz skrivenih mesta napali otrovnim strelama a po naređenju Braničevskog duksa i Vizantijskog cara“.<ref>{{Cite book |last=Ansbertus |date=1827 |title=Historia de expeditione Friderici Imperatoris |url=https://www.google.rs/books/edition/Historia_de_expeditione_Friderici_Impera/JtcGAAAAcAAJ?hl=sr&gbpv=1&dq=silva%20longissima%20Bulgariae,%20quam%20idus%20Julii%20ab%20Brandiz&pg=PA29&printsec=frontcover |last2=Dobrovský |first2=Josef |publisher=Apud Cajetanum de Mayregg bibliopolam |language=la}}</ref> * Iz korespondencije pape Inoćentija III i kralja Kalojana 1204. g. saznajemo za spor koji Bugarska ima sa Ugarskom a reč je o zemlji Vlaška na samoj granici Ugarske i Bugarske.<ref>{{Cite book |last=Theiner |first=Augustin |date=1863 |title=Vetera monumenta Slavorum meridionalium historiam illustrantia maximam partem nondum edita ex tabulariis vaticanis deprompta collecta ac serie chronologica disposita: Ab Innocentio PP. III. usque ad Paulum PP. III. 1198-1549 |url=https://www.google.rs/books/edition/Vetera_monumenta_Slavorum_meridionalium/XXtcAAAAcAAJ?hl=de&gbpv=1&dq=confinio%20Hungarie%20,%20Bulgarie%20,%20et%20Blachie%20relinquo&pg=PA30&printsec=frontcover |language=la}}</ref> * Gervazije od Tilberija 1214. g., opisujući isti prostor koji je pre njega Ansbert hroničar nazvao velika bugarska šuma, piše da: „Od razdvajanja Dunava pa sve do Konstantinopolja ima dvadeset i četiri dana hoda prema jugoistoku. Prvo se, naime, nailazi na bugarsku pustinju, koja je zemlja Vlaha (Vlaška).<ref>{{Cite book |last=Pauli |date=1885 |title=Ex rerum Anglicarum scriptoribus saec. XII et XIII |url=https://www.google.rs/books/edition/Ex_rerum_Anglicarum_scriptoribus_saec_XI/gWODu-afMmkC?hl=sr&gbpv=1&printsec=frontcover&bsq=desertum%20Bulgarie%20est%20terra%20Blacti |publisher=Hahn |language=la}}</ref> * Vilijam od Rubruka, 1253. godine piše: „Da, i preko Dunava takođe, prema Konstantinopolju, Vlaška, koja je zemlja Asenova, i mala Bugarska sve do Slavonije, svi plaćaju danak Tatarima“.<ref>{{Cite book |last=Hakluyt |first=Richard |date=1809 |title=Collection of the Early Voyages, Travels, and Discoveries, of the English Nation |url=https://www.google.rs/books/edition/Collection_of_the_Early_Voyages_Travels/-Y4bRxqr0TMC?hl=de&gbpv=1&printsec=frontcover&bsq=valakia |language=en}}</ref> * Drman i Kudelin su bila dvojica bugarskih plemića, tatarskog ili vlaškog porekla, koji su kao polunezavisni vladari upravljali Braničevom (Podunavljem) krajem 13. veka (1273−1291).<ref>{{Cite book |last=Grčić |first=Jovan |date=1887 |title=Stražilovo: list za zabavu, pouku i književnost |url=https://www.google.rs/books/edition/Stra%C5%BEilovo/KGFBDiqzkdIC?hl=sr-Latn&gbpv=1&printsec=frontcover&bsq=%D0%94%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%20%D0%9A%D1%83%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D0%BD%20%D0%92%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B8 |language=sr}}</ref> * Iz pisma 1345. godine, koje je papa Kliment VI uputio ugarskom kralju Lajošu I, vidimo da su pojedini Vlasi, Ugraske, Transivanije, Vlaške i Sremske zemlje<ref>{{Cite book |last=Jović |first=Momir |date=1994 |title=Srbija i Rimokatolička crkva u srednjem veku |url=https://www.google.rs/books/edition/Srbija_i_Rimokatoli%C4%8Dka_crkva_u_srednjem/d8aQAAAAMAAJ?hl=de&gbpv=1&bsq=Ulterior%20Sirmia%201229&dq=Ulterior%20Sirmia%201229&printsec=frontcover |publisher=Bagdala |isbn=978-86-7087-104-5 |language=sr}}</ref>, prešli na katoličanstvo.<ref>{{Cite book |last=Theiner (O.C.) |first=Augustin |date=1859 |title=Vetera monumenta historica Hungariam sacram illustrantia: maximam partem nondum edita ex tabulariis Vaticanis deprompta collecta ac serie chronologica disposita |url=https://www.google.rs/books/edition/Vetera_monumenta_historica_Hungariam_sac/3H9b0Cx-9_8C?hl=de&gbpv=1&dq=quod%20Olachi%20Romani%20commorantes%20in%20partibus%20Ungarie%20Transilvanis%20Ultralpinis%20et%20Sirmiis&pg=PA691&printsec=frontcover |publisher=Typis Vaticanis |language=la}}</ref> * Titula vlaških vojvoda u periodu od 1389. do 1421. godine i u periodu od 1508. do 1638. godine glasila je: „Gospodar Ugrovlaške i Podunavlja“<ref>{{Cite journal |last=Coman |first=Marian |title=Podunavia şi relaţiile sârbo-muntene în secolele XIV-XVI |url=https://www.academia.edu/5053064/Podunavia_%C5%9Fi_rela%C5%A3iile_s%C3%A2rbo_muntene_%C3%AEn_secolele_XIV_XVI |journal=Istoria. Utopie, amintire şi proiect de viitor, ed. Ovidiu Cristea, Radu Pǎun. Iaşi: Editura Universitǎţii „Alexandru Ioan Cuza” Iaşi, 2013, p. 239-258}}</ref> * U XIV. i XV. stoljeću nastaju važni emigracijski pokreti vlaškoga stanovništva s Kosova i oko Vardara prema sjeveru te se oni nastanjuju u dolini Timoka i Morave. Drugi, pak,  dio tog vlaškog elementa u isto doba ide prema Nišu i dolinom Nišave prodire sve do  Srednje Gore u Bugarskoj i zatim iz Sofije prema sjeverozapadu sve do srpske granice.<ref>{{Cite book |last=Mirdita |first=Zef |date=2009 |title=Vlasi--starobalkanski narod: od povijesne pojave do danas |url=https://www.google.rs/books/edition/Vlasi_starobalkanski_narod/5SkqAQAAMAAJ?hl=de&gbpv=1&bsq=XIV%20vla%C5%A1kog&dq=Zef%20Mirdita.%20Vlasi-starobalkanski%20narod:%20od%20povijesne%20pojave%20do%20danas.%20Hrvatski%20Institut%20za%20povijest,%202009.%20str.%20230&printsec=frontcover |publisher=Hrvatski Institut za povijest |isbn=978-953-6324-83-5 |language=hr}}</ref> * 1446. godine, papa Evgenije IV obaveštava sve vernike da u Moldaviji postoji brojna sekta husita, koji su svojim dogmama zarazili čak i jedan deo stanovnika Ugarske. Iz tog razloga, pontif imenuje Fabijana, vikara redovnika minorita iz Bosne, i njegove naslednike, za doživotne inkvizitore protiv jeretika u Moldaviji, Vlaškoj, Vlaškoj preko Dunava, Bugarskoj, Raškoj i Slavoniji.<ref>{{Cite book |last=Hurmuzaki |first=Ludoxiu de |date=1890 |title=Documente privitóre la Istoria Românilor |url=https://www.google.rs/books/edition/Documente_privit%C3%B3re_la_Istoria_Rom%C3%A2nil/Wm7B70J9hcoC?hl=de&gbpv=1&bsq=Moldavie,%20Walachie,%20Bollachie,%20Bulgarie,%20Rassiae%20necnon%20Sclavonie&printsec=frontcover |publisher=Teclu |language=la}}</ref><ref>{{Cite book |last=Fermendžin |first=Euzebije |date=1892 |title=Acta Bosnae potissimum ecclesiastica cum insertis editorum documentorum regestis ab anno 925 usque ad annum 1752 |url=https://www.google.rs/books/edition/Acta_Bosnae_potissimum_ecclesiastica_cum/Bdpi8PSwhScC?hl=de&gbpv=1&dq=bollachia&pg=PA202&printsec=frontcover |publisher=Academia Scientiarum et Artium Slavorum Meridionalium |language=la}}</ref> * Martin Segon oko 1481. g. pominje Vlahe na severoistoku Srbije o kojima kaže: „Vlasi su planinci, divlji rod ljudi — oni su bogati samo stadima stoke.“ i „Sredinu pokrajine naseljavau Vlasi, o kojima Ptolomej tako donosi: „Oni koji leže između nazivaju se Pikenzi“<ref>{{Cite web |title=Geographiae Libri Octo : recogniti iam et diligenter emendati cum tabulis geographicis ad mentem auctoris restitutis ac emendatis ; Cum gratia & Priuilegio Sac Caes. Maiestat. |url=https://www.davidrumsey.com/luna/servlet/s/8812i1 |access-date=2026-04-04 |website=www.davidrumsey.com|last=Ptolemy|first=Ptolemy, Claudius}}</ref>, a gore u prvom putopisu dosta je o ovim rečeno“.<ref>{{Cite book |date=1996 |title=Književnost Crne Gore od XII do XIX vijeka: Pisci srednjovjekovnog latiniteta |url=https://www.google.rs/books/edition/Knji%C5%BEevnost_Crne_Gore_od_XII_do_XIX_vij/Do7lAAAAMAAJ?hl=sr&gbpv=1&bsq=%D0%B2%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B8&dq=%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D0%BD%20%D1%81%D0%B5%D0%B3%D0%BE%D0%BD%20%D0%BA%D1%9A%D0%B8%D0%B6%D0%B5%D0%B2%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%20%D1%86%D1%80%D0%BD%D0%B5%20%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B5&printsec=frontcover |publisher=Obod |language=sr}}</ref> Vlahe koje pominje Martin Segon u turskom periodu biće poznati kao braničevski i vidinski Vlasi. * Francuski izvor nastao posle 1595. g.: „Prema jugu, ona [Transilvanija] se dodiruje sa Transalpinima [Vlasima] i Srbima, zvanim Sloveni, i Rašani, koji su gotovo pravi Vlasi, jer imaju isti zakon i slične običaje. Oni su hrišćani prema obredima grčke crkve [pravoslavci]. Služe se italskim jezikom, ali veoma iskvarenim, i veoma su ratoborni i snažni.”<ref>{{Cite book |date=1895 |title=Actes et fragments relatifs à l'histoire des Roumains rassemblés dans les dépôts de manuscrits de l'occident par Nicolas Zorga et publiés sous les auspices du ministère de l'instruction publique: I. |url=https://www.google.rs/books/edition/Actes_et_fragments_relatifs_%C3%A0_l_histoir/O5vozntoci8C?hl=de&gbpv=1&dq=Vers%20le%20midy,%20elle%20touche%20les%20Transalpins%20et%20Serviens&pg=PA42&printsec=frontcover |publisher=Imprimerie de l'état |language=de}}</ref><ref>{{Cite web |last=Le Testu |first=Guillaume (1509-1572) Cartographe |date=1555 |title=Cosmographie universelle, selon les navigateurs tant anciens que modernes / par Guillaume Le Testu, pillotte en la mer du Ponent, de la ville francoyse de Grâce |url=https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/btv1b8447838j/f34.item |access-date=2026-04-04 |website=Gallica |language=FR}}</ref> * Petri Posini 1651. g., u komentarima o Vlasima iz Aleksijade kaže: „Blachi je ime naroda koji naseljava Gornju Meziju, koji se danas zovu Vlasi (Valachi)“.<ref>{{Cite book |date=1878 |title=Corpus scriptorum historiae byzantinae: Annae Comnenae Alexiadis libri XV ... v.2 |url=https://www.google.rs/books/edition/Corpus_scriptorum_historiae_byzantinae_A/1YlfAAAAMAAJ?hl=de&gbpv=1&dq=petri%20possini%20blachi&pg=PA395&printsec=frontcover |publisher=impensis E. Weberi |language=el}}</ref> * Evlija Čelebija u opisu grada Fetislama (Kladova) iz 1666. godine kaže da: „Svo stanovništvo govori bošnjački i turski, a znaju i vlaški“.<ref>{{Cite book |last=Paunović |first=Marinko |date=1970 |title=Đerdap i Timočka Krajina |url=https://www.google.rs/books/edition/%C4%90erdap_i_Timo%C4%8Dka_Krajina/AzsBAAAAMAAJ?hl=sr&gbpv=1&bsq=Svo%20stanovni%C5%A1tvo%20govori%20bo%C5%A1nja%C4%8Dki%20i%20turski,%20a%20znaju%20i%20vla%C5%A1ki.&dq=Svo%20stanovni%C5%A1tvo%20govori%20bo%C5%A1nja%C4%8Dki%20i%20turski,%20a%20znaju%20i%20vla%C5%A1ki.&printsec=frontcover |publisher=Binoza, |language=bs}}</ref> * Luiđi Ferdinando Marsilji o Vlasima koji su 1696. godine oko Dunava obitavali kaže: „Vlasi se i običajima i jezikom razlikuju od Rašana, iako ispovedaju istu grčku religiju i koriste iste njihove ilirske karaktere (ćirilicu). Oni počinju da naseljavaju obale Dunava koje nastaju od ogranaka planina Hema i Karpata, i ne vole da žive u ravnicama, osim u dvema provincijama, Vlaškoj i Moldaviji. Zaista potiču od starih Rimljana, i hvale se da su Rimljani, te se iskvarenim imenom zovu Ruminest; a jezik im je iskvaren latinski ili italski“.<ref>{{Cite web |title=Danubius Pannonico-mysicus : observationibus geographicis, astronomicis, hydrographicis, historicis, physicis, perlustratus et in sex tomos digestus. T. 1, [in tres partes digestus : geographicam, astronomicam, hydrographicam] - Дигитална универзитетска библиотека - страна 0035 - величина 2 |url=http://ubsm.bg.ac.rs/view.php?q=1853&e=t&p=0035&z=2&x=0&w=922&h=600&x=e |access-date=2026-04-04 |website=ubsm.bg.ac.rs}}</ref> * Zanimljivo da je 1787. u Beču, po carskoj zapovesti, za stanovništvo u Turskoj bila napravljena ratna proklamacija („patent”), i to u tri slična oblika: jedna za Srbe, druga za Vlahe a treća za Turke”, kojom se stanovništvu obećava ćesarova zaštita<ref>{{Cite book |date=1962 |title=Зборник радова Етнографског института |url=https://www.google.rs/books/edition/%D0%97%D0%B1%D0%BE%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%BA_%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%B0_%D0%95%D1%82%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D1%80/0DKAAAAAMAAJ?hl=de&gbpv=1&printsec=frontcover&bsq=%D0%97%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BC%D1%99%D0%B8%D0%B2%D0%BE%20%D1%98%D0%B5%20%D0%B4%D0%B0%20%D1%98%D0%B5%201787.%20%D1%83%20%D0%91%D0%B5%D1%87%D1%83, |publisher=Етнографски институт, Српске академије наука и уметности |language=sr}}</ref>. Jedino je vlaško stanovništvo pokazivalo prijateljsko raspoloženje prema Turcima.<ref>{{Cite book |last=Jovanović |first=Dobrivoje |year=1988 |title=Kočina krajina |url=https://www.dobrivojejovanovic.in.rs/images/kocina_krajina.pdf |publisher=Nedeljnik "Novi put" |location=Jagodina}}</ref> * Iz popisa Vlaha, sprovedenog u Kneževini Srbije 1850. g. vidimo da Vlaha ima 104.808 duša ili 10,95% ukupnog stanovništva Srbije.<ref>{{Cite book |last=Slovesnosti |first=Društvo Srbske |date=1852 |title=Glasnik Društva Srbske Slovesnosti |url=https://www.google.rs/books/edition/Glasnik_Dru%C5%A1tva_Srbske_Slovesnosti/p6BJAAAAcAAJ?hl=de&gbpv=1&printsec=frontcover&bsq=%D0%92%D0%BB%D0%B0%D0%B0 |language=sr}}</ref> == Povezano == * [[Vlasi]] * [[Aromuni]] == Vanjske veze == '''Istorija:''' * [http://www.melnica.com/Vlasi.htm Vlasi... ko su, šta su i odakle potiču?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071101095054/http://www.melnica.com/Vlasi.htm |date=2007-11-01 }} '''Nevladine organizacije:''' * [http://www.cnmnr.org Nacionalni savet vlaške nacionalne manjine]{{Dead link|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.vdsstimoc.org/ Vlaška demokratska stranka srbije] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080704072247/http://www.vdsstimoc.org/ |date=2008-07-04 }} * [http://www.timoc.org/indexSrb.htm Savez vlaha srbije] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090419130158/http://www.timoc.org/indexSrb.htm |date=2009-04-19 }} '''Izvorna vlaška muzika:''' * [http://www.paundurlic.com/muzika/index.htm Poslednji orfeji Balkana] '''Studije iz vlaške religije, mitologije i magije:''' * [http://www.paundurlic.com/radovi/pesma_o_svecima.htm Vlaška mitološka pesma o poreklu zla] * [http://www.paundurlic.com/radovi/titanomahija.htm Elementi titanomahije u vlaškim mitološkim pesmama] * [http://www.paundurlic.com/radovi/religija_vlaha.htm Kult mrtvih kao osnova za određenje religije Vlaha] * [http://www.paundurlic.com/radovi/nebeska_tela_i_marturija.htm Nebeska tela i obred "marturija" u kultu mrtvih kod Vlaha] * [http://www.paundurlic.com/radovi/rajska_sveca.htm Rajska sveća u kultu mrtvih kod Vlaha] * [http://www.paundurlic.com/radovi/magstat.htm Magijska statistika i alibi - dva aspekta dugovečnosti magije kod Vlaha] == Reference == [[Kategorija:Narodi]] [[Kategorija:Srbija]] 7jqfmkgl1cbtgusvwtybp3c9356iu9n 42579589 42579586 2026-04-09T20:19:48Z Manxeves 313281 /* Historijski izvori */ 42579589 wikitext text/x-wiki {{Infokutija etnička grupa |grupa=Vlasi |slika=[[Datoteka:Iabucovat.jpg|300px]] |populacija=40.000 (prema popisu iz 2002. godine) |regioni=istočna [[Srbija]] |jezici=[[vlaški jezik (Srbija)|vlaški]]|religije=uglavnom [[pravoslavlje]] }} '''Vlasi''' je naziv za vlahofono autohtono stanovništvo u istočnoj [[Srbija|Srbiji]] koja živi na području između [[Velika Morava|Morave]], [[Timok]]a i [[Dunav]]a na teritoriji četiri okruga: [[Borski okrug|Borski]], [[Braničevski okrug|Braničevski]], [[Zaječarski okrug|Zaječarski]] i [[Pomoravski okrug|Pomoravski]]. U manjem broju naseljavaju i [[Podunavski okrug|Podunavski]], [[Nišavski okrug|Nišavski]] i [[Rasinski okrug|Rasinski]]. U pogledu konfesije, Vlasi pripadaju [[pravoslavlje|pravoslavnoj]] veroispovesti i Srpskoj pravoslavnoj crkvi, ali su se u njihovom verskom i obrednom životu do danas zadržali u znatnoj svežini mnogi prehrišćanski, indoevropski i paleobalkansi elementi. Vlasi nisu kompaktni u etničkom smislu, već se dele na više grupa, među kojima su tri osnovne: [[Carani]], na istoku, oko Kladova, Negotina i Zaječara, [[Ungurjani]] na zapadu u Homolju, Zviždu, Stigu, Braničevu, Mlavu, Resavi i okolini Ćuprije, i [[Munćani]] u sredini, naseljavaju slivove Porečke i Crne Reke. Zasebnu grupu Vlaha čine [[Bufani]] u Majdanpeku. Vlasi govore [[Vlaški jezik|vlaškim jezikom]], koji predstavlja provincijske dijalekte rumunskog jezika, sa znatnim fondom reči slovenskog porekla<ref>{{Cite book |date=1973 |title=Гласник Етнографског института |url=https://www.google.rs/books/edition/%D0%93%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%BD%D0%B8%D0%BA_%D0%95%D1%82%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3/4oQjAQAAIAAJ?hl=de&gbpv=1&dq=%D1%80%D1%83%D0%BC%D1%83%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%20%D1%98%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%BA%D0%B0&pg=RA1-PA35&printsec=frontcover |publisher=Научно дело |language=sr}}</ref>. Ungurjani govore banatskim dijalektom, Carani muntenskim dijalektom, dok je područje Munćana, u lingvističkom smislu, limitrofni govorni areal.<ref>{{Cite web |title=Linguistischer Atlas des dacorumänischen Sprachgebietes |url=https://www.europeana.eu/de/item/9200456/handle_123456789_54079?lang |access-date=2026-04-04 |website=www.europeana.eu |language=de-DE}}</ref><ref>{{Cite web |title=Atlasul lingvistic român. Graiurile dintre Morava, Dunăre și Timoc |url=https://ebib.inst-puscariu.ro/atlasullingvisticroman-timoc.html}}</ref> Prema podacima sa popisa stanovništva iz [[2002]]. godine, u Srbiji živi 40.054 Vlaha. U [[Bugarska|Bugarskoj]] takođe živi oko 10.500 etničkih Vlaha, koji su srodni Vlasima u Srbiji, tačnije rečeno Krajinsko timočkim Vlasima. Vlasi su predstaljeni preko Nacionalnog saveta vlaške nacionalne manjine. == Poreklo vlaške populacije == [[Датотека:S. Srbija.pdf|мини|десно|250п|Географско порекло становништва Краљевине Србије крајем 19. и почетком 20. века]] Na Balkanskom poluostrvu, u srednjovekovnim feudalnim državama, vršena je asimilacija starijeg preslovenskog - na zapadu ilirskog, na istoku dako-tračkog romanizovanog stanovništva - koje je vremenom, u tadašnjim društveno-ekonomskim uslovima, preraslo od etničkih Vlaha u posebnu socijalnu grupu slovenskih stočara vlaha, nastanjenih u već stalnim, uglavnom planinskim naseljima. S obzirom na nejednake društveno-ekonomske uslove u raznim krajevima Balkana, što je bilo naročito karakteristično kako za srpski tako i za kasniji turski feudalizam, ovaj proces nije morao biti svuda podjednak, niti je svuda bio završen. U severnim krajevima Srbije, gde srpski feudalizam nikada nije imao državotvorne centre koji bi uticali na sveukupni kulturni razvoj, ovaj proces se nastavio i u doba turskog feudalizma. Kako u njemu egzistiraju autonomne teritorije sa samoupravom mesnog stanovništva, koje direktno potpadaju pod sultanovu vlast, za još primitivno vlaško stanovništvo, koje turska vlast zatiče na njegovoj asimilacijonoj etničkoj granici, takve autonomne oblasti imaju naročitu važnost: u službi je sultanovoj i kao takvo ima specifične dužnosti (martolozi, vojnici), i znatna prava. O položaju ovog stanovništva u istočnoj Srbiji, pored istorijskih podataka, postoji još i danas živa tradicija. S obzirom na činjenicu da se oblast istočne Srbije nalazi u blizini takozvanog severnog balkanskog etničkog romanskog jezgra, proces potpunog vlaškog etničkog izjednačavanja sa srpskim stanovništvom bivao je usporen kasnijim doseljavanjem svežeg stanovništva romanskog govora (Ungureani, Carani), tokom XVII, XVIII i XIX veka, sa severa, a moguće i s juga, naročito u prvim decenijama turske vladavine. Osim toga, se i geografski i kulturno vezuje za karpatski region, kome je jedna od osnovnih karakteristika upravo stanovništvo, koje po genezi delimično svakako vodi poreklo još iz veoma rane trako-dačko-slovenske simbioze. U tom području za celokupno karpatsko stanovništvo Dunav nije bio prepreka za preseljavanje, što se vidi i iz novijih srpskih arhivskih podataka. Prema tome, kako je istočna Srbija integralni deo tog širokog geografskog i kulturnog područja, to bi i njeno današnje vlaško stanovništvo, kao i deo srpskog (starinci), u stvari bilo, u najširem smislu reči, starinačko, s tom razlikom što se ono, seljakajući se i unutar te oblasti i u pojedine uže njene regione, naseljavalo u raznim vremenskim periodima. Znači, naseljavanje Vlaha u istočnu Srbiju predstavljalo bi unutrašnje kretanje stanovništva u okviru šireg karpatsko-balkanskog područja, uslovljeno istorijskim prilikama.<ref>{{Cite book |date=1973 |title=Гласник Етнографског института |url=https://www.google.rs/books/edition/%D0%93%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%BD%D0%B8%D0%BA_%D0%95%D1%82%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3/4oQjAQAAIAAJ?hl=de&gbpv=1&dq=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BC%20%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B3&pg=RA1-PA38&printsec=frontcover |publisher=Научно дело |language=sr}}</ref> == Historijski izvori == Još dvadesetih godina ovog veka izašao je holandski slavista van Vejk (van Wijk) s teorijom o tome da su u ranom srednjem veku Srbi od Bugara bili odvojeni pojasom u kojem je živelo rumunsko stanovništvo. Tek docnije, kad su Rumuni delom odlutali u druge krajeve, a delom podlegli asimilaciji, došle su u neposredan dodir zapadna i istočna grana Južnih Slovena. Ovo gledanje savršeno harmonira sa nalazima lingvističke geografije koja je, kao što smo videli, konstatovala (tek mnogo posle van Vejka) veoma jaku koncentraciju izoglosa duž demarkacione linije između dvaju velikih blokova južnoslovenskog etnikuma.<ref>{{Cite book |last=Ивић |first=Павле |date=1971 |title=Српски народ и његов jезик |url=https://www.google.rs/books/edition/%D0%A1%D1%80%D0%BF%D1%81%D0%BA%D0%B8_%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4_%D0%B8_%D1%9A%D0%B5%D0%B3%D0%BE%D0%B2_j/EKtiAAAAMAAJ?hl=de&gbpv=1&bsq=%D0%88%D0%BE%D1%88%20%D0%B4%D0%B2%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%82%D0%B8%D1%85%20%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0&dq=%D0%BF%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%B5%20%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D1%9B%20%D1%81%D1%80%D0%BF%D1%81%D0%BA%D0%B8%20%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%20%D0%B8%20%D1%9A%D0%B5%D0%B3%D0%BE%D0%B2%20%D1%98%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%BA&printsec=frontcover |publisher=Српска књижевна задруга |language=sr}}</ref> Od ušća Timoka preko istočnih podnožja planina duž srpsko bugarske granice do Osogova, pa dalje do Ovčeg Polja i južno od Tetova, nalazi se jedan snop izoglosa koji bi morao biti star bar hiljadu godina.<ref>{{Cite book |last=Живковић |first=Тибор |date=2000 |title=Словени и Ромеји |url=https://www.google.rs/books/edition/%D0%A1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%B8_%D0%B8_%D0%A0%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D1%98%D0%B8/lxYUAQAAMAAJ?hl=de&gbpv=1&bsq=%D0%9E%D0%B4%20%D1%83%D1%88%D1%9B%D0%B0%20%D0%A2%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%BA%D0%B0&dq=%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%B8%20%D0%B8%20%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D1%98%D0%B8&printsec=frontcover |publisher=Историјски институт САНУ |isbn=978-86-7743-022-1 |language=sr}}</ref> Gore pomenuti romanski pojas ranije deo Mezije, u IX v. je deo oblasti Morava dok je u XI veku deo vizantijske teme Bugarska. * Iz kodeksa svetogorskog manastira Sv. Pantelejmona, stoji između ostalog, i sledeće: "oni koji su živeli oko Dunava — Bugari, Moravi (Srbi i Vlasi) i Sloveni Ilirije behu najzad prosvetljeni svetim krštenjem tokom IX v. [864. godina] za vreme avtokratora Mihaila i slavnog patrijarha Fotija".<ref>{{Cite book |last=umetnosti) |first=Vizantološki institut (Srpska akademija nauka i |date=1997 |title=Ομορφοκκλησια : οι τοιχογραφιες του ναου του Αγιου Γεωργιου κοντα στην Καστορια |url=https://www.google.rs/books/edition/%CE%9F%CE%BC%CE%BF%CF%81%CF%86%CE%BF%CE%BA%CE%BA%CE%BB%CE%B7%CF%83%CE%B9%CE%B1_%CE%BF%CE%B9_%CF%84%CE%BF%CE%B9%CF%87/4UtoAAAAMAAJ?hl=de&gbpv=1&printsec=frontcover&bsq=%D0%B4%D1%83%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D0%B0%20%D0%B2%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B8 |publisher=Naučno delo |isbn=978-86-83883-13-4 |language=sr}}</ref><ref>{{Cite book |date=1912 |title=Neos Hellēnomnēmōn |url=https://www.google.rs/books/edition/Neos_Hell%C4%93nomn%C4%93m%C5%8Dn/u6hJAAAAYAAJ?hl=de&gbpv=1&printsec=frontcover&bsq=%CE%94%CE%BF%CF%8D%CE%BD%CE%B1%CE%B2%CE%B9%CE%BD%20%CE%92%CE%BB%CE%AC%CF%87%CE%BF%CE%B9 |publisher=B. Grʹegoriadès |language=el}}</ref> * Vasilije II Bugaroubica, 1020. godine osniva zasebnu episkopiju za Vlahe sa sedištem u Vranju, koja je bila pod jurisdikcijom Ohridske arhiepiskopije. U hrisovulji se, naime, među ostalim čita: „isto tako, svi gradovi koji su bili zaboravljeni poveljom mojeg veličanstva biće ipak podvrgnuti vlasti istoga presvetog arhiepiskopa koji će pobirati porez od svih, pa i od Vlaha koji žive raspršeni po čitavoj Bugarskoj“.<ref>{{Cite book |last=Mirdita |first=Zef |date=2004 |title=Vlasi u historiografiji |url=https://www.google.rs/books/edition/Vlasi_u_historiografiji/aFs7AAAAMAAJ?hl=de&gbpv=1&bsq=isto%20tako,%20svi%20gradovi%20koji%20su%20bili%20%20zaboravljeni%20poveljom%20mojeg%20veli%C4%8Danstva%20bit%20%C4%87e%20ipak%20podvrgnuti%20vlasti%20istoga%20sakro%20sanktnog%20arhiepiskopa%20koji%20%C4%87e%20pobirati%20porez%20od%20svih%20pa%20i%20od%20Vlaha%20koji%20%C5%BEive%20raspr%C5%A1eni%20%20po%20%C4%8Ditavoj%20Bugarskoj%E2%80%9D&dq=zef%20mirdita%20vlasi%20u%20historiografiji&printsec=frontcover |publisher=Hrvatski institut za povijest |isbn=978-953-6324-43-9 |language=hr}}</ref><ref>{{Cite book |last=Krumbacher |first=Karl |date=1893 |title=Byzantinische Zeitschrift |url=https://www.google.rs/books/edition/Byzantinische_Zeitschrift/jK1JAAAAYAAJ?hl=de&gbpv=1&printsec=frontcover&bsq=%20%CE%92%CE%BB%CE%AC%CF%87%CF%89%CE%BD |publisher=C. H. Beck'sche Verlagsbuchhandlung |language=de}}</ref> * Vlahe u podunavlju pominje Ana Komnena u Aleksijadi kada su Kumani prešli Dunav oko 1094. godine.<ref>{{Cite book |date=1878 |title=Corpus scriptorum historiae byzantinae: Annae Comnenae Alexiadis libri XV ... v.2 |url=https://www.google.rs/books/edition/Corpus_scriptorum_historiae_byzantinae_A/1YlfAAAAMAAJ?hl=de&gbpv=1&bsq=Pudilus%20Blachorum&printsec=frontcover |publisher=impensis E. Weberi |language=el}}</ref><ref>{{Cite book |date=1878 |title=Corpus scriptorum historiae byzantinae: Annae Comnenae Alexiadis libri XV ... v.2 |url=https://www.google.rs/books/edition/Corpus_scriptorum_historiae_byzantinae_A/1YlfAAAAMAAJ?hl=de&gbpv=1&dq=blachorum&pg=PA11&printsec=frontcover |publisher=impensis E. Weberi |language=el}}</ref> * Arapski geograf Al-Idrisi 1154 godine, celu oblast od reke Morave do reke Osam, koja obuhvata Pomoravlje i deo zapadne Bugarske, naziva: Getulija, to jest zemlja Geta ili Nomada, kako su ih sicilijanski trgovci nazivali. Stanovnici su bili Sloveni i Vlasi.<ref>{{Cite book |last=Perkovac |first=Joan i Vojko Sabljic |date=1855 |title=Neven: Zabavni i poucni list |url=https://www.google.rs/books/edition/Neven/ktmSjl1-hTgC?hl=sr&gbpv=1&dq=Cielu%20krajinu%20od%20rieke%20Morave%20do%20Osme,%20koja%20obsi%C5%BEe%20Pomoravje%20i%20%C4%8Dest%20zapadne%20Bugarske&pg=PA363&printsec=frontcover |last2=Sabljic |first2=Vojko |publisher=Narodna tiskarnica |language=hr}}</ref><ref>{{Cite news |title=Weltkarte des Idrisi vom Jahr 1154 n. Ch., Charta Rogeriana |url=https://www.loc.gov/resource/g3200.ct001903/ |archive-url= |archive-date= |access-date=2026-04-04 |work=The Library of Congress |language=en|date=2025-06-15}}</ref><ref>{{Cite web |last=Lelewel |first=Joachim |title=„Géographie du moyen age : atlas composé de cinquante planches / étudiée par Joachim Lelewel. |url=https://crispa.uw.edu.pl/object/files/728739/display/Default |access-date=2026-04-09 |website=crispa.uw.edu.pl |page=51}}</ref> * Oslobođenje Bugarske od vizantijske vlasti. 1186. g. ustali su Bugari i Vlasi (Rumuni) pod vođstvom bojara Petra i Asena, koji su bili vlaškog porekla.<ref>{{Cite web |title=Историја средњег века I 30 — Викизворник, слободна библиотека |url=https://sr.wikisource.org/wiki/%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%98%D0%B0_%D1%81%D1%80%D0%B5%D0%B4%D1%9A%D0%B5%D0%B3_%D0%B2%D0%B5%D0%BA%D0%B0_I_30#2._%D0%92%D0%B8%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B8%D1%98%D0%B0,_%D0%91%D1%83%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B0_%D0%B8_%D0%A1%D1%80%D0%B1%D0%B8%D1%98%D0%B0_%D0%BE%D0%B4_XI_%D0%B4%D0%BE_XV_%D0%B2%D0%B5%D0%BA%D0%B0 |access-date=2026-04-04 |website=sr.wikisource.org |language=sr}}</ref> oni sa severa Bugarske i iz Srbije govorili su istim dijalektom kao i Rumuni severno od Dunava - lingvisti ga zovu dakorumunski. Iz njihovih redova digli su se oni koji su započeli antivizantijsku pobunu, krajem XII veka, na čelu sa braćom Asen, dakle oni su bili nosioci političkog preporoda bugarskog carstva. Od njih je ostalo samo nekoliko naselja u severnozapadnom delu Bugarske i u Srbiji, posebno u Timočkoj Krajini.<ref>{{Cite book |last=Đuvara |first=Neagu |year=2004 |title=Kratka istorija Rumuna za mlade |publisher=Novi Sad : Platoneum |isbn=86-83639-23-1 |location=Novi Sad |pages=165}}</ref> * Ansbert hroničar piše kako su krstaše: „u samoj velikoj bugarskoj šumi, u koju su ušli napredujući iz Braničeva 15. jula 1189. g., u zasede postavili Grke, Bugare, Srbe i Vlahe poluvarvare, kako bi ih iz skrivenih mesta napali otrovnim strelama a po naređenju Braničevskog duksa i Vizantijskog cara“.<ref>{{Cite book |last=Ansbertus |date=1827 |title=Historia de expeditione Friderici Imperatoris |url=https://www.google.rs/books/edition/Historia_de_expeditione_Friderici_Impera/JtcGAAAAcAAJ?hl=sr&gbpv=1&dq=silva%20longissima%20Bulgariae,%20quam%20idus%20Julii%20ab%20Brandiz&pg=PA29&printsec=frontcover |last2=Dobrovský |first2=Josef |publisher=Apud Cajetanum de Mayregg bibliopolam |language=la}}</ref> * Iz korespondencije pape Inoćentija III i kralja Kalojana 1204. g. saznajemo za spor koji Bugarska ima sa Ugarskom a reč je o zemlji Vlaška na samoj granici Ugarske i Bugarske.<ref>{{Cite book |last=Theiner |first=Augustin |date=1863 |title=Vetera monumenta Slavorum meridionalium historiam illustrantia maximam partem nondum edita ex tabulariis vaticanis deprompta collecta ac serie chronologica disposita: Ab Innocentio PP. III. usque ad Paulum PP. III. 1198-1549 |url=https://www.google.rs/books/edition/Vetera_monumenta_Slavorum_meridionalium/XXtcAAAAcAAJ?hl=de&gbpv=1&dq=confinio%20Hungarie%20,%20Bulgarie%20,%20et%20Blachie%20relinquo&pg=PA30&printsec=frontcover |language=la}}</ref> * Gervazije od Tilberija 1214. g., opisujući isti prostor koji je pre njega Ansbert hroničar nazvao velika bugarska šuma, piše da: „Od razdvajanja Dunava pa sve do Konstantinopolja ima dvadeset i četiri dana hoda prema jugoistoku. Prvo se, naime, nailazi na bugarsku pustinju, koja je zemlja Vlaha (Vlaška).<ref>{{Cite book |last=Pauli |date=1885 |title=Ex rerum Anglicarum scriptoribus saec. XII et XIII |url=https://www.google.rs/books/edition/Ex_rerum_Anglicarum_scriptoribus_saec_XI/gWODu-afMmkC?hl=sr&gbpv=1&printsec=frontcover&bsq=desertum%20Bulgarie%20est%20terra%20Blacti |publisher=Hahn |language=la}}</ref> * Vilijam od Rubruka, 1253. godine piše: „Da, i preko Dunava takođe, prema Konstantinopolju, Vlaška, koja je zemlja Asenova, i mala Bugarska sve do Slavonije, svi plaćaju danak Tatarima“.<ref>{{Cite book |last=Hakluyt |first=Richard |date=1809 |title=Collection of the Early Voyages, Travels, and Discoveries, of the English Nation |url=https://www.google.rs/books/edition/Collection_of_the_Early_Voyages_Travels/-Y4bRxqr0TMC?hl=de&gbpv=1&printsec=frontcover&bsq=valakia |language=en}}</ref> * Drman i Kudelin su bila dvojica bugarskih plemića, tatarskog ili vlaškog porekla, koji su kao polunezavisni vladari upravljali Braničevom (Podunavljem) krajem 13. veka (1273−1291).<ref>{{Cite book |last=Grčić |first=Jovan |date=1887 |title=Stražilovo: list za zabavu, pouku i književnost |url=https://www.google.rs/books/edition/Stra%C5%BEilovo/KGFBDiqzkdIC?hl=sr-Latn&gbpv=1&printsec=frontcover&bsq=%D0%94%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%20%D0%9A%D1%83%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D0%BD%20%D0%92%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B8 |language=sr}}</ref> * Iz pisma 1345. godine, koje je papa Kliment VI uputio ugarskom kralju Lajošu I, vidimo da su pojedini Vlasi, Ugraske, Transivanije, Vlaške i Sremske zemlje<ref>{{Cite book |last=Jović |first=Momir |date=1994 |title=Srbija i Rimokatolička crkva u srednjem veku |url=https://www.google.rs/books/edition/Srbija_i_Rimokatoli%C4%8Dka_crkva_u_srednjem/d8aQAAAAMAAJ?hl=de&gbpv=1&bsq=Ulterior%20Sirmia%201229&dq=Ulterior%20Sirmia%201229&printsec=frontcover |publisher=Bagdala |isbn=978-86-7087-104-5 |language=sr}}</ref>, prešli na katoličanstvo.<ref>{{Cite book |last=Theiner (O.C.) |first=Augustin |date=1859 |title=Vetera monumenta historica Hungariam sacram illustrantia: maximam partem nondum edita ex tabulariis Vaticanis deprompta collecta ac serie chronologica disposita |url=https://www.google.rs/books/edition/Vetera_monumenta_historica_Hungariam_sac/3H9b0Cx-9_8C?hl=de&gbpv=1&dq=quod%20Olachi%20Romani%20commorantes%20in%20partibus%20Ungarie%20Transilvanis%20Ultralpinis%20et%20Sirmiis&pg=PA691&printsec=frontcover |publisher=Typis Vaticanis |language=la}}</ref> * Titula vlaških vojvoda u periodu od 1389. do 1421. godine i u periodu od 1508. do 1638. godine glasila je: „Gospodar Ugrovlaške i Podunavlja“<ref>{{Cite journal |last=Coman |first=Marian |title=Podunavia şi relaţiile sârbo-muntene în secolele XIV-XVI |url=https://www.academia.edu/5053064/Podunavia_%C5%9Fi_rela%C5%A3iile_s%C3%A2rbo_muntene_%C3%AEn_secolele_XIV_XVI |journal=Istoria. Utopie, amintire şi proiect de viitor, ed. Ovidiu Cristea, Radu Pǎun. Iaşi: Editura Universitǎţii „Alexandru Ioan Cuza” Iaşi, 2013, p. 239-258}}</ref> * U XIV. i XV. stoljeću nastaju važni emigracijski pokreti vlaškoga stanovništva s Kosova i oko Vardara prema sjeveru te se oni nastanjuju u dolini Timoka i Morave. Drugi, pak,  dio tog vlaškog elementa u isto doba ide prema Nišu i dolinom Nišave prodire sve do  Srednje Gore u Bugarskoj i zatim iz Sofije prema sjeverozapadu sve do srpske granice.<ref>{{Cite book |last=Mirdita |first=Zef |date=2009 |title=Vlasi--starobalkanski narod: od povijesne pojave do danas |url=https://www.google.rs/books/edition/Vlasi_starobalkanski_narod/5SkqAQAAMAAJ?hl=de&gbpv=1&bsq=XIV%20vla%C5%A1kog&dq=Zef%20Mirdita.%20Vlasi-starobalkanski%20narod:%20od%20povijesne%20pojave%20do%20danas.%20Hrvatski%20Institut%20za%20povijest,%202009.%20str.%20230&printsec=frontcover |publisher=Hrvatski Institut za povijest |isbn=978-953-6324-83-5 |language=hr}}</ref> * 1446. godine, papa Evgenije IV obaveštava sve vernike da u Moldaviji postoji brojna sekta husita, koji su svojim dogmama zarazili čak i jedan deo stanovnika Ugarske. Iz tog razloga, pontif imenuje Fabijana, vikara redovnika minorita iz Bosne, i njegove naslednike, za doživotne inkvizitore protiv jeretika u Moldaviji, Vlaškoj, Vlaškoj preko Dunava, Bugarskoj, Raškoj i Slavoniji.<ref>{{Cite book |last=Hurmuzaki |first=Ludoxiu de |date=1890 |title=Documente privitóre la Istoria Românilor |url=https://www.google.rs/books/edition/Documente_privit%C3%B3re_la_Istoria_Rom%C3%A2nil/Wm7B70J9hcoC?hl=de&gbpv=1&bsq=Moldavie,%20Walachie,%20Bollachie,%20Bulgarie,%20Rassiae%20necnon%20Sclavonie&printsec=frontcover |publisher=Teclu |language=la}}</ref><ref>{{Cite book |last=Fermendžin |first=Euzebije |date=1892 |title=Acta Bosnae potissimum ecclesiastica cum insertis editorum documentorum regestis ab anno 925 usque ad annum 1752 |url=https://www.google.rs/books/edition/Acta_Bosnae_potissimum_ecclesiastica_cum/Bdpi8PSwhScC?hl=de&gbpv=1&dq=bollachia&pg=PA202&printsec=frontcover |publisher=Academia Scientiarum et Artium Slavorum Meridionalium |language=la}}</ref> * Martin Segon oko 1481. g. pominje Vlahe na severoistoku Srbije o kojima kaže: „Vlasi su planinci, divlji rod ljudi — oni su bogati samo stadima stoke.“ i „Sredinu pokrajine naseljavau Vlasi, o kojima Ptolomej tako donosi: „Oni koji leže između nazivaju se Pikenzi“<ref>{{Cite web |title=Geographiae Libri Octo : recogniti iam et diligenter emendati cum tabulis geographicis ad mentem auctoris restitutis ac emendatis ; Cum gratia & Priuilegio Sac Caes. Maiestat. |url=https://www.davidrumsey.com/luna/servlet/s/8812i1 |access-date=2026-04-04 |website=www.davidrumsey.com|last=Ptolemy|first=Ptolemy, Claudius}}</ref>, a gore u prvom putopisu dosta je o ovim rečeno“.<ref>{{Cite book |date=1996 |title=Književnost Crne Gore od XII do XIX vijeka: Pisci srednjovjekovnog latiniteta |url=https://www.google.rs/books/edition/Knji%C5%BEevnost_Crne_Gore_od_XII_do_XIX_vij/Do7lAAAAMAAJ?hl=sr&gbpv=1&bsq=%D0%B2%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B8&dq=%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D0%BD%20%D1%81%D0%B5%D0%B3%D0%BE%D0%BD%20%D0%BA%D1%9A%D0%B8%D0%B6%D0%B5%D0%B2%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%20%D1%86%D1%80%D0%BD%D0%B5%20%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B5&printsec=frontcover |publisher=Obod |language=sr}}</ref> Vlahe koje pominje Martin Segon u turskom periodu biće poznati kao braničevski i vidinski Vlasi. * Francuski izvor nastao posle 1595. g.: „Prema jugu, ona [Transilvanija] se dodiruje sa Transalpinima [Vlasima] i Srbima, zvanim Sloveni, i Rašani, koji su gotovo pravi Vlasi, jer imaju isti zakon i slične običaje. Oni su hrišćani prema obredima grčke crkve [pravoslavci]. Služe se italskim jezikom, ali veoma iskvarenim, i veoma su ratoborni i snažni.”<ref>{{Cite book |date=1895 |title=Actes et fragments relatifs à l'histoire des Roumains rassemblés dans les dépôts de manuscrits de l'occident par Nicolas Zorga et publiés sous les auspices du ministère de l'instruction publique: I. |url=https://www.google.rs/books/edition/Actes_et_fragments_relatifs_%C3%A0_l_histoir/O5vozntoci8C?hl=de&gbpv=1&dq=Vers%20le%20midy,%20elle%20touche%20les%20Transalpins%20et%20Serviens&pg=PA42&printsec=frontcover |publisher=Imprimerie de l'état |language=de}}</ref><ref>{{Cite web |last=Le Testu |first=Guillaume (1509-1572) Cartographe |date=1555 |title=Cosmographie universelle, selon les navigateurs tant anciens que modernes / par Guillaume Le Testu, pillotte en la mer du Ponent, de la ville francoyse de Grâce |url=https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/btv1b8447838j/f34.item |access-date=2026-04-04 |website=Gallica |language=FR}}</ref> * Petri Posini 1651. g., u komentarima o Vlasima iz Aleksijade kaže: „Blachi je ime naroda koji naseljava Gornju Meziju, koji se danas zovu Vlasi (Valachi)“.<ref>{{Cite book |date=1878 |title=Corpus scriptorum historiae byzantinae: Annae Comnenae Alexiadis libri XV ... v.2 |url=https://www.google.rs/books/edition/Corpus_scriptorum_historiae_byzantinae_A/1YlfAAAAMAAJ?hl=de&gbpv=1&dq=petri%20possini%20blachi&pg=PA395&printsec=frontcover |publisher=impensis E. Weberi |language=el}}</ref> * Evlija Čelebija u opisu grada Fetislama (Kladova) iz 1666. godine kaže da: „Svo stanovništvo govori bošnjački i turski, a znaju i vlaški“.<ref>{{Cite book |last=Paunović |first=Marinko |date=1970 |title=Đerdap i Timočka Krajina |url=https://www.google.rs/books/edition/%C4%90erdap_i_Timo%C4%8Dka_Krajina/AzsBAAAAMAAJ?hl=sr&gbpv=1&bsq=Svo%20stanovni%C5%A1tvo%20govori%20bo%C5%A1nja%C4%8Dki%20i%20turski,%20a%20znaju%20i%20vla%C5%A1ki.&dq=Svo%20stanovni%C5%A1tvo%20govori%20bo%C5%A1nja%C4%8Dki%20i%20turski,%20a%20znaju%20i%20vla%C5%A1ki.&printsec=frontcover |publisher=Binoza, |language=bs}}</ref> * Luiđi Ferdinando Marsilji o Vlasima koji su 1696. godine oko Dunava obitavali kaže: „Vlasi se i običajima i jezikom razlikuju od Rašana, iako ispovedaju istu grčku religiju i koriste iste njihove ilirske karaktere (ćirilicu). Oni počinju da naseljavaju obale Dunava koje nastaju od ogranaka planina Hema i Karpata, i ne vole da žive u ravnicama, osim u dvema provincijama, Vlaškoj i Moldaviji. Zaista potiču od starih Rimljana, i hvale se da su Rimljani, te se iskvarenim imenom zovu Ruminest; a jezik im je iskvaren latinski ili italski“.<ref>{{Cite web |title=Danubius Pannonico-mysicus : observationibus geographicis, astronomicis, hydrographicis, historicis, physicis, perlustratus et in sex tomos digestus. T. 1, [in tres partes digestus : geographicam, astronomicam, hydrographicam] - Дигитална универзитетска библиотека - страна 0035 - величина 2 |url=http://ubsm.bg.ac.rs/view.php?q=1853&e=t&p=0035&z=2&x=0&w=922&h=600&x=e |access-date=2026-04-04 |website=ubsm.bg.ac.rs}}</ref> * Zanimljivo da je 1787. u Beču, po carskoj zapovesti, za stanovništvo u Turskoj bila napravljena ratna proklamacija („patent”), i to u tri slična oblika: jedna za Srbe, druga za Vlahe a treća za Turke”, kojom se stanovništvu obećava ćesarova zaštita<ref>{{Cite book |date=1962 |title=Зборник радова Етнографског института |url=https://www.google.rs/books/edition/%D0%97%D0%B1%D0%BE%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%BA_%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%B0_%D0%95%D1%82%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D1%80/0DKAAAAAMAAJ?hl=de&gbpv=1&printsec=frontcover&bsq=%D0%97%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BC%D1%99%D0%B8%D0%B2%D0%BE%20%D1%98%D0%B5%20%D0%B4%D0%B0%20%D1%98%D0%B5%201787.%20%D1%83%20%D0%91%D0%B5%D1%87%D1%83, |publisher=Етнографски институт, Српске академије наука и уметности |language=sr}}</ref>. Jedino je vlaško stanovništvo pokazivalo prijateljsko raspoloženje prema Turcima.<ref>{{Cite book |last=Jovanović |first=Dobrivoje |year=1988 |title=Kočina krajina |url=https://www.dobrivojejovanovic.in.rs/images/kocina_krajina.pdf |publisher=Nedeljnik "Novi put" |location=Jagodina}}</ref> * Iz popisa Vlaha, sprovedenog u Kneževini Srbije 1850. g. vidimo da Vlaha ima 104.808 duša ili 10,95% ukupnog stanovništva Srbije.<ref>{{Cite book |last=Slovesnosti |first=Društvo Srbske |date=1852 |title=Glasnik Društva Srbske Slovesnosti |url=https://www.google.rs/books/edition/Glasnik_Dru%C5%A1tva_Srbske_Slovesnosti/p6BJAAAAcAAJ?hl=de&gbpv=1&printsec=frontcover&bsq=%D0%92%D0%BB%D0%B0%D0%B0 |language=sr}}</ref> == Povezano == * [[Vlasi]] * [[Aromuni]] == Vanjske veze == '''Istorija:''' * [http://www.melnica.com/Vlasi.htm Vlasi... ko su, šta su i odakle potiču?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071101095054/http://www.melnica.com/Vlasi.htm |date=2007-11-01 }} '''Nevladine organizacije:''' * [http://www.cnmnr.org Nacionalni savet vlaške nacionalne manjine]{{Dead link|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.vdsstimoc.org/ Vlaška demokratska stranka srbije] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080704072247/http://www.vdsstimoc.org/ |date=2008-07-04 }} * [http://www.timoc.org/indexSrb.htm Savez vlaha srbije] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090419130158/http://www.timoc.org/indexSrb.htm |date=2009-04-19 }} '''Izvorna vlaška muzika:''' * [http://www.paundurlic.com/muzika/index.htm Poslednji orfeji Balkana] '''Studije iz vlaške religije, mitologije i magije:''' * [http://www.paundurlic.com/radovi/pesma_o_svecima.htm Vlaška mitološka pesma o poreklu zla] * [http://www.paundurlic.com/radovi/titanomahija.htm Elementi titanomahije u vlaškim mitološkim pesmama] * [http://www.paundurlic.com/radovi/religija_vlaha.htm Kult mrtvih kao osnova za određenje religije Vlaha] * [http://www.paundurlic.com/radovi/nebeska_tela_i_marturija.htm Nebeska tela i obred "marturija" u kultu mrtvih kod Vlaha] * [http://www.paundurlic.com/radovi/rajska_sveca.htm Rajska sveća u kultu mrtvih kod Vlaha] * [http://www.paundurlic.com/radovi/magstat.htm Magijska statistika i alibi - dva aspekta dugovečnosti magije kod Vlaha] == Reference == [[Kategorija:Narodi]] [[Kategorija:Srbija]] dexq7nymx0xwaxmfujvq0i85esefe0n 42579590 42579589 2026-04-09T20:20:28Z Manxeves 313281 /* Historijski izvori */ 42579590 wikitext text/x-wiki {{Infokutija etnička grupa |grupa=Vlasi |slika=[[Datoteka:Iabucovat.jpg|300px]] |populacija=40.000 (prema popisu iz 2002. godine) |regioni=istočna [[Srbija]] |jezici=[[vlaški jezik (Srbija)|vlaški]]|religije=uglavnom [[pravoslavlje]] }} '''Vlasi''' je naziv za vlahofono autohtono stanovništvo u istočnoj [[Srbija|Srbiji]] koja živi na području između [[Velika Morava|Morave]], [[Timok]]a i [[Dunav]]a na teritoriji četiri okruga: [[Borski okrug|Borski]], [[Braničevski okrug|Braničevski]], [[Zaječarski okrug|Zaječarski]] i [[Pomoravski okrug|Pomoravski]]. U manjem broju naseljavaju i [[Podunavski okrug|Podunavski]], [[Nišavski okrug|Nišavski]] i [[Rasinski okrug|Rasinski]]. U pogledu konfesije, Vlasi pripadaju [[pravoslavlje|pravoslavnoj]] veroispovesti i Srpskoj pravoslavnoj crkvi, ali su se u njihovom verskom i obrednom životu do danas zadržali u znatnoj svežini mnogi prehrišćanski, indoevropski i paleobalkansi elementi. Vlasi nisu kompaktni u etničkom smislu, već se dele na više grupa, među kojima su tri osnovne: [[Carani]], na istoku, oko Kladova, Negotina i Zaječara, [[Ungurjani]] na zapadu u Homolju, Zviždu, Stigu, Braničevu, Mlavu, Resavi i okolini Ćuprije, i [[Munćani]] u sredini, naseljavaju slivove Porečke i Crne Reke. Zasebnu grupu Vlaha čine [[Bufani]] u Majdanpeku. Vlasi govore [[Vlaški jezik|vlaškim jezikom]], koji predstavlja provincijske dijalekte rumunskog jezika, sa znatnim fondom reči slovenskog porekla<ref>{{Cite book |date=1973 |title=Гласник Етнографског института |url=https://www.google.rs/books/edition/%D0%93%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%BD%D0%B8%D0%BA_%D0%95%D1%82%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3/4oQjAQAAIAAJ?hl=de&gbpv=1&dq=%D1%80%D1%83%D0%BC%D1%83%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%20%D1%98%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%BA%D0%B0&pg=RA1-PA35&printsec=frontcover |publisher=Научно дело |language=sr}}</ref>. Ungurjani govore banatskim dijalektom, Carani muntenskim dijalektom, dok je područje Munćana, u lingvističkom smislu, limitrofni govorni areal.<ref>{{Cite web |title=Linguistischer Atlas des dacorumänischen Sprachgebietes |url=https://www.europeana.eu/de/item/9200456/handle_123456789_54079?lang |access-date=2026-04-04 |website=www.europeana.eu |language=de-DE}}</ref><ref>{{Cite web |title=Atlasul lingvistic român. Graiurile dintre Morava, Dunăre și Timoc |url=https://ebib.inst-puscariu.ro/atlasullingvisticroman-timoc.html}}</ref> Prema podacima sa popisa stanovništva iz [[2002]]. godine, u Srbiji živi 40.054 Vlaha. U [[Bugarska|Bugarskoj]] takođe živi oko 10.500 etničkih Vlaha, koji su srodni Vlasima u Srbiji, tačnije rečeno Krajinsko timočkim Vlasima. Vlasi su predstaljeni preko Nacionalnog saveta vlaške nacionalne manjine. == Poreklo vlaške populacije == [[Датотека:S. Srbija.pdf|мини|десно|250п|Географско порекло становништва Краљевине Србије крајем 19. и почетком 20. века]] Na Balkanskom poluostrvu, u srednjovekovnim feudalnim državama, vršena je asimilacija starijeg preslovenskog - na zapadu ilirskog, na istoku dako-tračkog romanizovanog stanovništva - koje je vremenom, u tadašnjim društveno-ekonomskim uslovima, preraslo od etničkih Vlaha u posebnu socijalnu grupu slovenskih stočara vlaha, nastanjenih u već stalnim, uglavnom planinskim naseljima. S obzirom na nejednake društveno-ekonomske uslove u raznim krajevima Balkana, što je bilo naročito karakteristično kako za srpski tako i za kasniji turski feudalizam, ovaj proces nije morao biti svuda podjednak, niti je svuda bio završen. U severnim krajevima Srbije, gde srpski feudalizam nikada nije imao državotvorne centre koji bi uticali na sveukupni kulturni razvoj, ovaj proces se nastavio i u doba turskog feudalizma. Kako u njemu egzistiraju autonomne teritorije sa samoupravom mesnog stanovništva, koje direktno potpadaju pod sultanovu vlast, za još primitivno vlaško stanovništvo, koje turska vlast zatiče na njegovoj asimilacijonoj etničkoj granici, takve autonomne oblasti imaju naročitu važnost: u službi je sultanovoj i kao takvo ima specifične dužnosti (martolozi, vojnici), i znatna prava. O položaju ovog stanovništva u istočnoj Srbiji, pored istorijskih podataka, postoji još i danas živa tradicija. S obzirom na činjenicu da se oblast istočne Srbije nalazi u blizini takozvanog severnog balkanskog etničkog romanskog jezgra, proces potpunog vlaškog etničkog izjednačavanja sa srpskim stanovništvom bivao je usporen kasnijim doseljavanjem svežeg stanovništva romanskog govora (Ungureani, Carani), tokom XVII, XVIII i XIX veka, sa severa, a moguće i s juga, naročito u prvim decenijama turske vladavine. Osim toga, se i geografski i kulturno vezuje za karpatski region, kome je jedna od osnovnih karakteristika upravo stanovništvo, koje po genezi delimično svakako vodi poreklo još iz veoma rane trako-dačko-slovenske simbioze. U tom području za celokupno karpatsko stanovništvo Dunav nije bio prepreka za preseljavanje, što se vidi i iz novijih srpskih arhivskih podataka. Prema tome, kako je istočna Srbija integralni deo tog širokog geografskog i kulturnog područja, to bi i njeno današnje vlaško stanovništvo, kao i deo srpskog (starinci), u stvari bilo, u najširem smislu reči, starinačko, s tom razlikom što se ono, seljakajući se i unutar te oblasti i u pojedine uže njene regione, naseljavalo u raznim vremenskim periodima. Znači, naseljavanje Vlaha u istočnu Srbiju predstavljalo bi unutrašnje kretanje stanovništva u okviru šireg karpatsko-balkanskog područja, uslovljeno istorijskim prilikama.<ref>{{Cite book |date=1973 |title=Гласник Етнографског института |url=https://www.google.rs/books/edition/%D0%93%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%BD%D0%B8%D0%BA_%D0%95%D1%82%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3/4oQjAQAAIAAJ?hl=de&gbpv=1&dq=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BC%20%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B3&pg=RA1-PA38&printsec=frontcover |publisher=Научно дело |language=sr}}</ref> == Historijski izvori == Još dvadesetih godina ovog veka izašao je holandski slavista van Vejk (van Wijk) s teorijom o tome da su u ranom srednjem veku Srbi od Bugara bili odvojeni pojasom u kojem je živelo rumunsko stanovništvo. Tek docnije, kad su Rumuni delom odlutali u druge krajeve, a delom podlegli asimilaciji, došle su u neposredan dodir zapadna i istočna grana Južnih Slovena. Ovo gledanje savršeno harmonira sa nalazima lingvističke geografije koja je, kao što smo videli, konstatovala (tek mnogo posle van Vejka) veoma jaku koncentraciju izoglosa duž demarkacione linije između dvaju velikih blokova južnoslovenskog etnikuma.<ref>{{Cite book |last=Ивић |first=Павле |date=1971 |title=Српски народ и његов jезик |url=https://www.google.rs/books/edition/%D0%A1%D1%80%D0%BF%D1%81%D0%BA%D0%B8_%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4_%D0%B8_%D1%9A%D0%B5%D0%B3%D0%BE%D0%B2_j/EKtiAAAAMAAJ?hl=de&gbpv=1&bsq=%D0%88%D0%BE%D1%88%20%D0%B4%D0%B2%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%82%D0%B8%D1%85%20%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0&dq=%D0%BF%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%B5%20%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D1%9B%20%D1%81%D1%80%D0%BF%D1%81%D0%BA%D0%B8%20%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%20%D0%B8%20%D1%9A%D0%B5%D0%B3%D0%BE%D0%B2%20%D1%98%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%BA&printsec=frontcover |publisher=Српска књижевна задруга |language=sr}}</ref> Od ušća Timoka preko istočnih podnožja planina duž srpsko bugarske granice do Osogova, pa dalje do Ovčeg Polja i južno od Tetova, nalazi se jedan snop izoglosa koji bi morao biti star bar hiljadu godina.<ref>{{Cite book |last=Живковић |first=Тибор |date=2000 |title=Словени и Ромеји |url=https://www.google.rs/books/edition/%D0%A1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%B8_%D0%B8_%D0%A0%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D1%98%D0%B8/lxYUAQAAMAAJ?hl=de&gbpv=1&bsq=%D0%9E%D0%B4%20%D1%83%D1%88%D1%9B%D0%B0%20%D0%A2%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%BA%D0%B0&dq=%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%B8%20%D0%B8%20%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D1%98%D0%B8&printsec=frontcover |publisher=Историјски институт САНУ |isbn=978-86-7743-022-1 |language=sr}}</ref> Gore pomenuti romanski pojas ranije deo Mezije, u IX v. je deo oblasti Morava dok je u XI veku deo vizantijske teme Bugarska. * Iz kodeksa svetogorskog manastira Sv. Pantelejmona, stoji između ostalog, i sledeće: "oni koji su živeli oko Dunava — Bugari, Moravi (Srbi i Vlasi) i Sloveni Ilirije behu najzad prosvetljeni svetim krštenjem tokom IX v. [864. godina] za vreme avtokratora Mihaila i slavnog patrijarha Fotija".<ref>{{Cite book |last=umetnosti) |first=Vizantološki institut (Srpska akademija nauka i |date=1997 |title=Ομορφοκκλησια : οι τοιχογραφιες του ναου του Αγιου Γεωργιου κοντα στην Καστορια |url=https://www.google.rs/books/edition/%CE%9F%CE%BC%CE%BF%CF%81%CF%86%CE%BF%CE%BA%CE%BA%CE%BB%CE%B7%CF%83%CE%B9%CE%B1_%CE%BF%CE%B9_%CF%84%CE%BF%CE%B9%CF%87/4UtoAAAAMAAJ?hl=de&gbpv=1&printsec=frontcover&bsq=%D0%B4%D1%83%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D0%B0%20%D0%B2%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B8 |publisher=Naučno delo |isbn=978-86-83883-13-4 |language=sr}}</ref><ref>{{Cite book |date=1912 |title=Neos Hellēnomnēmōn |url=https://www.google.rs/books/edition/Neos_Hell%C4%93nomn%C4%93m%C5%8Dn/u6hJAAAAYAAJ?hl=de&gbpv=1&printsec=frontcover&bsq=%CE%94%CE%BF%CF%8D%CE%BD%CE%B1%CE%B2%CE%B9%CE%BD%20%CE%92%CE%BB%CE%AC%CF%87%CE%BF%CE%B9 |publisher=B. Grʹegoriadès |language=el}}</ref> * Vasilije II Bugaroubica, 1020. godine osniva zasebnu episkopiju za Vlahe sa sedištem u Vranju, koja je bila pod jurisdikcijom Ohridske arhiepiskopije. U hrisovulji se, naime, među ostalim čita: „isto tako, svi gradovi koji su bili zaboravljeni poveljom mojeg veličanstva biće ipak podvrgnuti vlasti istoga presvetog arhiepiskopa koji će pobirati porez od svih, pa i od Vlaha koji žive raspršeni po čitavoj Bugarskoj“.<ref>{{Cite book |last=Mirdita |first=Zef |date=2004 |title=Vlasi u historiografiji |url=https://www.google.rs/books/edition/Vlasi_u_historiografiji/aFs7AAAAMAAJ?hl=de&gbpv=1&bsq=isto%20tako,%20svi%20gradovi%20koji%20su%20bili%20%20zaboravljeni%20poveljom%20mojeg%20veli%C4%8Danstva%20bit%20%C4%87e%20ipak%20podvrgnuti%20vlasti%20istoga%20sakro%20sanktnog%20arhiepiskopa%20koji%20%C4%87e%20pobirati%20porez%20od%20svih%20pa%20i%20od%20Vlaha%20koji%20%C5%BEive%20raspr%C5%A1eni%20%20po%20%C4%8Ditavoj%20Bugarskoj%E2%80%9D&dq=zef%20mirdita%20vlasi%20u%20historiografiji&printsec=frontcover |publisher=Hrvatski institut za povijest |isbn=978-953-6324-43-9 |language=hr}}</ref><ref>{{Cite book |last=Krumbacher |first=Karl |date=1893 |title=Byzantinische Zeitschrift |url=https://www.google.rs/books/edition/Byzantinische_Zeitschrift/jK1JAAAAYAAJ?hl=de&gbpv=1&printsec=frontcover&bsq=%20%CE%92%CE%BB%CE%AC%CF%87%CF%89%CE%BD |publisher=C. H. Beck'sche Verlagsbuchhandlung |language=de}}</ref> * Vlahe u podunavlju pominje Ana Komnena u Aleksijadi kada su Kumani prešli Dunav oko 1094. godine.<ref>{{Cite book |date=1878 |title=Corpus scriptorum historiae byzantinae: Annae Comnenae Alexiadis libri XV ... v.2 |url=https://www.google.rs/books/edition/Corpus_scriptorum_historiae_byzantinae_A/1YlfAAAAMAAJ?hl=de&gbpv=1&bsq=Pudilus%20Blachorum&printsec=frontcover |publisher=impensis E. Weberi |language=el}}</ref><ref>{{Cite book |date=1878 |title=Corpus scriptorum historiae byzantinae: Annae Comnenae Alexiadis libri XV ... v.2 |url=https://www.google.rs/books/edition/Corpus_scriptorum_historiae_byzantinae_A/1YlfAAAAMAAJ?hl=de&gbpv=1&dq=blachorum&pg=PA11&printsec=frontcover |publisher=impensis E. Weberi |language=el}}</ref> * Arapski geograf Al-Idrisi 1154 godine, celu oblast od reke Morave do reke Osam, koja obuhvata Pomoravlje i deo zapadne Bugarske, naziva: Getulija, to jest zemlja Geta ili Nomada, kako su ih sicilijanski trgovci nazivali. Stanovnici su bili Sloveni i Vlasi.<ref>{{Cite book |last=Perkovac |first=Joan i Vojko Sabljic |date=1855 |title=Neven: Zabavni i poucni list |url=https://www.google.rs/books/edition/Neven/ktmSjl1-hTgC?hl=sr&gbpv=1&dq=Cielu%20krajinu%20od%20rieke%20Morave%20do%20Osme,%20koja%20obsi%C5%BEe%20Pomoravje%20i%20%C4%8Dest%20zapadne%20Bugarske&pg=PA363&printsec=frontcover |last2=Sabljic |first2=Vojko |publisher=Narodna tiskarnica |language=hr}}</ref><ref>{{Cite news |title=Weltkarte des Idrisi vom Jahr 1154 n. Ch., Charta Rogeriana |url=https://www.loc.gov/resource/g3200.ct001903/ |archive-url= |archive-date= |access-date=2026-04-04 |work=The Library of Congress |language=en|date=2025-06-15}}</ref><ref>{{Cite web |last=Lelewel |first=Joachim |title=„Géographie du moyen age : atlas composé de cinquante planches / étudiée par Joachim Lelewel. |url=https://crispa.uw.edu.pl/object/files/728739/display/Default |access-date=2026-04-09 |website=crispa.uw.edu.pl |page=51}}</ref> * Oslobođenje Bugarske od vizantijske vlasti. 1186. g. ustali su Bugari i Vlasi (Rumuni) pod vođstvom bojara Petra i Asena, koji su bili vlaškog porekla.<ref>{{Cite web |title=Историја средњег века I 30 — Викизворник, слободна библиотека |url=https://sr.wikisource.org/wiki/%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%98%D0%B0_%D1%81%D1%80%D0%B5%D0%B4%D1%9A%D0%B5%D0%B3_%D0%B2%D0%B5%D0%BA%D0%B0_I_30#2._%D0%92%D0%B8%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B8%D1%98%D0%B0,_%D0%91%D1%83%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B0_%D0%B8_%D0%A1%D1%80%D0%B1%D0%B8%D1%98%D0%B0_%D0%BE%D0%B4_XI_%D0%B4%D0%BE_XV_%D0%B2%D0%B5%D0%BA%D0%B0 |access-date=2026-04-04 |website=sr.wikisource.org |language=sr}}</ref> Oni sa severa Bugarske i iz Srbije govorili su istim dijalektom kao i Rumuni severno od Dunava - lingvisti ga zovu dakorumunski. Iz njihovih redova digli su se oni koji su započeli antivizantijsku pobunu, krajem XII veka, na čelu sa braćom Asen, dakle oni su bili nosioci političkog preporoda bugarskog carstva. Od njih je ostalo samo nekoliko naselja u severnozapadnom delu Bugarske i u Srbiji, posebno u Timočkoj Krajini.<ref>{{Cite book |last=Đuvara |first=Neagu |year=2004 |title=Kratka istorija Rumuna za mlade |publisher=Novi Sad : Platoneum |isbn=86-83639-23-1 |location=Novi Sad |pages=165}}</ref> * Ansbert hroničar piše kako su krstaše: „u samoj velikoj bugarskoj šumi, u koju su ušli napredujući iz Braničeva 15. jula 1189. g., u zasede postavili Grke, Bugare, Srbe i Vlahe poluvarvare, kako bi ih iz skrivenih mesta napali otrovnim strelama a po naređenju Braničevskog duksa i Vizantijskog cara“.<ref>{{Cite book |last=Ansbertus |date=1827 |title=Historia de expeditione Friderici Imperatoris |url=https://www.google.rs/books/edition/Historia_de_expeditione_Friderici_Impera/JtcGAAAAcAAJ?hl=sr&gbpv=1&dq=silva%20longissima%20Bulgariae,%20quam%20idus%20Julii%20ab%20Brandiz&pg=PA29&printsec=frontcover |last2=Dobrovský |first2=Josef |publisher=Apud Cajetanum de Mayregg bibliopolam |language=la}}</ref> * Iz korespondencije pape Inoćentija III i kralja Kalojana 1204. g. saznajemo za spor koji Bugarska ima sa Ugarskom a reč je o zemlji Vlaška na samoj granici Ugarske i Bugarske.<ref>{{Cite book |last=Theiner |first=Augustin |date=1863 |title=Vetera monumenta Slavorum meridionalium historiam illustrantia maximam partem nondum edita ex tabulariis vaticanis deprompta collecta ac serie chronologica disposita: Ab Innocentio PP. III. usque ad Paulum PP. III. 1198-1549 |url=https://www.google.rs/books/edition/Vetera_monumenta_Slavorum_meridionalium/XXtcAAAAcAAJ?hl=de&gbpv=1&dq=confinio%20Hungarie%20,%20Bulgarie%20,%20et%20Blachie%20relinquo&pg=PA30&printsec=frontcover |language=la}}</ref> * Gervazije od Tilberija 1214. g., opisujući isti prostor koji je pre njega Ansbert hroničar nazvao velika bugarska šuma, piše da: „Od razdvajanja Dunava pa sve do Konstantinopolja ima dvadeset i četiri dana hoda prema jugoistoku. Prvo se, naime, nailazi na bugarsku pustinju, koja je zemlja Vlaha (Vlaška).<ref>{{Cite book |last=Pauli |date=1885 |title=Ex rerum Anglicarum scriptoribus saec. XII et XIII |url=https://www.google.rs/books/edition/Ex_rerum_Anglicarum_scriptoribus_saec_XI/gWODu-afMmkC?hl=sr&gbpv=1&printsec=frontcover&bsq=desertum%20Bulgarie%20est%20terra%20Blacti |publisher=Hahn |language=la}}</ref> * Vilijam od Rubruka, 1253. godine piše: „Da, i preko Dunava takođe, prema Konstantinopolju, Vlaška, koja je zemlja Asenova, i mala Bugarska sve do Slavonije, svi plaćaju danak Tatarima“.<ref>{{Cite book |last=Hakluyt |first=Richard |date=1809 |title=Collection of the Early Voyages, Travels, and Discoveries, of the English Nation |url=https://www.google.rs/books/edition/Collection_of_the_Early_Voyages_Travels/-Y4bRxqr0TMC?hl=de&gbpv=1&printsec=frontcover&bsq=valakia |language=en}}</ref> * Drman i Kudelin su bila dvojica bugarskih plemića, tatarskog ili vlaškog porekla, koji su kao polunezavisni vladari upravljali Braničevom (Podunavljem) krajem 13. veka (1273−1291).<ref>{{Cite book |last=Grčić |first=Jovan |date=1887 |title=Stražilovo: list za zabavu, pouku i književnost |url=https://www.google.rs/books/edition/Stra%C5%BEilovo/KGFBDiqzkdIC?hl=sr-Latn&gbpv=1&printsec=frontcover&bsq=%D0%94%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%20%D0%9A%D1%83%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D0%BD%20%D0%92%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B8 |language=sr}}</ref> * Iz pisma 1345. godine, koje je papa Kliment VI uputio ugarskom kralju Lajošu I, vidimo da su pojedini Vlasi, Ugraske, Transivanije, Vlaške i Sremske zemlje<ref>{{Cite book |last=Jović |first=Momir |date=1994 |title=Srbija i Rimokatolička crkva u srednjem veku |url=https://www.google.rs/books/edition/Srbija_i_Rimokatoli%C4%8Dka_crkva_u_srednjem/d8aQAAAAMAAJ?hl=de&gbpv=1&bsq=Ulterior%20Sirmia%201229&dq=Ulterior%20Sirmia%201229&printsec=frontcover |publisher=Bagdala |isbn=978-86-7087-104-5 |language=sr}}</ref>, prešli na katoličanstvo.<ref>{{Cite book |last=Theiner (O.C.) |first=Augustin |date=1859 |title=Vetera monumenta historica Hungariam sacram illustrantia: maximam partem nondum edita ex tabulariis Vaticanis deprompta collecta ac serie chronologica disposita |url=https://www.google.rs/books/edition/Vetera_monumenta_historica_Hungariam_sac/3H9b0Cx-9_8C?hl=de&gbpv=1&dq=quod%20Olachi%20Romani%20commorantes%20in%20partibus%20Ungarie%20Transilvanis%20Ultralpinis%20et%20Sirmiis&pg=PA691&printsec=frontcover |publisher=Typis Vaticanis |language=la}}</ref> * Titula vlaških vojvoda u periodu od 1389. do 1421. godine i u periodu od 1508. do 1638. godine glasila je: „Gospodar Ugrovlaške i Podunavlja“<ref>{{Cite journal |last=Coman |first=Marian |title=Podunavia şi relaţiile sârbo-muntene în secolele XIV-XVI |url=https://www.academia.edu/5053064/Podunavia_%C5%9Fi_rela%C5%A3iile_s%C3%A2rbo_muntene_%C3%AEn_secolele_XIV_XVI |journal=Istoria. Utopie, amintire şi proiect de viitor, ed. Ovidiu Cristea, Radu Pǎun. Iaşi: Editura Universitǎţii „Alexandru Ioan Cuza” Iaşi, 2013, p. 239-258}}</ref> * U XIV. i XV. stoljeću nastaju važni emigracijski pokreti vlaškoga stanovništva s Kosova i oko Vardara prema sjeveru te se oni nastanjuju u dolini Timoka i Morave. Drugi, pak,  dio tog vlaškog elementa u isto doba ide prema Nišu i dolinom Nišave prodire sve do  Srednje Gore u Bugarskoj i zatim iz Sofije prema sjeverozapadu sve do srpske granice.<ref>{{Cite book |last=Mirdita |first=Zef |date=2009 |title=Vlasi--starobalkanski narod: od povijesne pojave do danas |url=https://www.google.rs/books/edition/Vlasi_starobalkanski_narod/5SkqAQAAMAAJ?hl=de&gbpv=1&bsq=XIV%20vla%C5%A1kog&dq=Zef%20Mirdita.%20Vlasi-starobalkanski%20narod:%20od%20povijesne%20pojave%20do%20danas.%20Hrvatski%20Institut%20za%20povijest,%202009.%20str.%20230&printsec=frontcover |publisher=Hrvatski Institut za povijest |isbn=978-953-6324-83-5 |language=hr}}</ref> * 1446. godine, papa Evgenije IV obaveštava sve vernike da u Moldaviji postoji brojna sekta husita, koji su svojim dogmama zarazili čak i jedan deo stanovnika Ugarske. Iz tog razloga, pontif imenuje Fabijana, vikara redovnika minorita iz Bosne, i njegove naslednike, za doživotne inkvizitore protiv jeretika u Moldaviji, Vlaškoj, Vlaškoj preko Dunava, Bugarskoj, Raškoj i Slavoniji.<ref>{{Cite book |last=Hurmuzaki |first=Ludoxiu de |date=1890 |title=Documente privitóre la Istoria Românilor |url=https://www.google.rs/books/edition/Documente_privit%C3%B3re_la_Istoria_Rom%C3%A2nil/Wm7B70J9hcoC?hl=de&gbpv=1&bsq=Moldavie,%20Walachie,%20Bollachie,%20Bulgarie,%20Rassiae%20necnon%20Sclavonie&printsec=frontcover |publisher=Teclu |language=la}}</ref><ref>{{Cite book |last=Fermendžin |first=Euzebije |date=1892 |title=Acta Bosnae potissimum ecclesiastica cum insertis editorum documentorum regestis ab anno 925 usque ad annum 1752 |url=https://www.google.rs/books/edition/Acta_Bosnae_potissimum_ecclesiastica_cum/Bdpi8PSwhScC?hl=de&gbpv=1&dq=bollachia&pg=PA202&printsec=frontcover |publisher=Academia Scientiarum et Artium Slavorum Meridionalium |language=la}}</ref> * Martin Segon oko 1481. g. pominje Vlahe na severoistoku Srbije o kojima kaže: „Vlasi su planinci, divlji rod ljudi — oni su bogati samo stadima stoke.“ i „Sredinu pokrajine naseljavau Vlasi, o kojima Ptolomej tako donosi: „Oni koji leže između nazivaju se Pikenzi“<ref>{{Cite web |title=Geographiae Libri Octo : recogniti iam et diligenter emendati cum tabulis geographicis ad mentem auctoris restitutis ac emendatis ; Cum gratia & Priuilegio Sac Caes. Maiestat. |url=https://www.davidrumsey.com/luna/servlet/s/8812i1 |access-date=2026-04-04 |website=www.davidrumsey.com|last=Ptolemy|first=Ptolemy, Claudius}}</ref>, a gore u prvom putopisu dosta je o ovim rečeno“.<ref>{{Cite book |date=1996 |title=Književnost Crne Gore od XII do XIX vijeka: Pisci srednjovjekovnog latiniteta |url=https://www.google.rs/books/edition/Knji%C5%BEevnost_Crne_Gore_od_XII_do_XIX_vij/Do7lAAAAMAAJ?hl=sr&gbpv=1&bsq=%D0%B2%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B8&dq=%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D0%BD%20%D1%81%D0%B5%D0%B3%D0%BE%D0%BD%20%D0%BA%D1%9A%D0%B8%D0%B6%D0%B5%D0%B2%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%20%D1%86%D1%80%D0%BD%D0%B5%20%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B5&printsec=frontcover |publisher=Obod |language=sr}}</ref> Vlahe koje pominje Martin Segon u turskom periodu biće poznati kao braničevski i vidinski Vlasi. * Francuski izvor nastao posle 1595. g.: „Prema jugu, ona [Transilvanija] se dodiruje sa Transalpinima [Vlasima] i Srbima, zvanim Sloveni, i Rašani, koji su gotovo pravi Vlasi, jer imaju isti zakon i slične običaje. Oni su hrišćani prema obredima grčke crkve [pravoslavci]. Služe se italskim jezikom, ali veoma iskvarenim, i veoma su ratoborni i snažni.”<ref>{{Cite book |date=1895 |title=Actes et fragments relatifs à l'histoire des Roumains rassemblés dans les dépôts de manuscrits de l'occident par Nicolas Zorga et publiés sous les auspices du ministère de l'instruction publique: I. |url=https://www.google.rs/books/edition/Actes_et_fragments_relatifs_%C3%A0_l_histoir/O5vozntoci8C?hl=de&gbpv=1&dq=Vers%20le%20midy,%20elle%20touche%20les%20Transalpins%20et%20Serviens&pg=PA42&printsec=frontcover |publisher=Imprimerie de l'état |language=de}}</ref><ref>{{Cite web |last=Le Testu |first=Guillaume (1509-1572) Cartographe |date=1555 |title=Cosmographie universelle, selon les navigateurs tant anciens que modernes / par Guillaume Le Testu, pillotte en la mer du Ponent, de la ville francoyse de Grâce |url=https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/btv1b8447838j/f34.item |access-date=2026-04-04 |website=Gallica |language=FR}}</ref> * Petri Posini 1651. g., u komentarima o Vlasima iz Aleksijade kaže: „Blachi je ime naroda koji naseljava Gornju Meziju, koji se danas zovu Vlasi (Valachi)“.<ref>{{Cite book |date=1878 |title=Corpus scriptorum historiae byzantinae: Annae Comnenae Alexiadis libri XV ... v.2 |url=https://www.google.rs/books/edition/Corpus_scriptorum_historiae_byzantinae_A/1YlfAAAAMAAJ?hl=de&gbpv=1&dq=petri%20possini%20blachi&pg=PA395&printsec=frontcover |publisher=impensis E. Weberi |language=el}}</ref> * Evlija Čelebija u opisu grada Fetislama (Kladova) iz 1666. godine kaže da: „Svo stanovništvo govori bošnjački i turski, a znaju i vlaški“.<ref>{{Cite book |last=Paunović |first=Marinko |date=1970 |title=Đerdap i Timočka Krajina |url=https://www.google.rs/books/edition/%C4%90erdap_i_Timo%C4%8Dka_Krajina/AzsBAAAAMAAJ?hl=sr&gbpv=1&bsq=Svo%20stanovni%C5%A1tvo%20govori%20bo%C5%A1nja%C4%8Dki%20i%20turski,%20a%20znaju%20i%20vla%C5%A1ki.&dq=Svo%20stanovni%C5%A1tvo%20govori%20bo%C5%A1nja%C4%8Dki%20i%20turski,%20a%20znaju%20i%20vla%C5%A1ki.&printsec=frontcover |publisher=Binoza, |language=bs}}</ref> * Luiđi Ferdinando Marsilji o Vlasima koji su 1696. godine oko Dunava obitavali kaže: „Vlasi se i običajima i jezikom razlikuju od Rašana, iako ispovedaju istu grčku religiju i koriste iste njihove ilirske karaktere (ćirilicu). Oni počinju da naseljavaju obale Dunava koje nastaju od ogranaka planina Hema i Karpata, i ne vole da žive u ravnicama, osim u dvema provincijama, Vlaškoj i Moldaviji. Zaista potiču od starih Rimljana, i hvale se da su Rimljani, te se iskvarenim imenom zovu Ruminest; a jezik im je iskvaren latinski ili italski“.<ref>{{Cite web |title=Danubius Pannonico-mysicus : observationibus geographicis, astronomicis, hydrographicis, historicis, physicis, perlustratus et in sex tomos digestus. T. 1, [in tres partes digestus : geographicam, astronomicam, hydrographicam] - Дигитална универзитетска библиотека - страна 0035 - величина 2 |url=http://ubsm.bg.ac.rs/view.php?q=1853&e=t&p=0035&z=2&x=0&w=922&h=600&x=e |access-date=2026-04-04 |website=ubsm.bg.ac.rs}}</ref> * Zanimljivo da je 1787. u Beču, po carskoj zapovesti, za stanovništvo u Turskoj bila napravljena ratna proklamacija („patent”), i to u tri slična oblika: jedna za Srbe, druga za Vlahe a treća za Turke”, kojom se stanovništvu obećava ćesarova zaštita<ref>{{Cite book |date=1962 |title=Зборник радова Етнографског института |url=https://www.google.rs/books/edition/%D0%97%D0%B1%D0%BE%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%BA_%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%B0_%D0%95%D1%82%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D1%80/0DKAAAAAMAAJ?hl=de&gbpv=1&printsec=frontcover&bsq=%D0%97%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BC%D1%99%D0%B8%D0%B2%D0%BE%20%D1%98%D0%B5%20%D0%B4%D0%B0%20%D1%98%D0%B5%201787.%20%D1%83%20%D0%91%D0%B5%D1%87%D1%83, |publisher=Етнографски институт, Српске академије наука и уметности |language=sr}}</ref>. Jedino je vlaško stanovništvo pokazivalo prijateljsko raspoloženje prema Turcima.<ref>{{Cite book |last=Jovanović |first=Dobrivoje |year=1988 |title=Kočina krajina |url=https://www.dobrivojejovanovic.in.rs/images/kocina_krajina.pdf |publisher=Nedeljnik "Novi put" |location=Jagodina}}</ref> * Iz popisa Vlaha, sprovedenog u Kneževini Srbije 1850. g. vidimo da Vlaha ima 104.808 duša ili 10,95% ukupnog stanovništva Srbije.<ref>{{Cite book |last=Slovesnosti |first=Društvo Srbske |date=1852 |title=Glasnik Društva Srbske Slovesnosti |url=https://www.google.rs/books/edition/Glasnik_Dru%C5%A1tva_Srbske_Slovesnosti/p6BJAAAAcAAJ?hl=de&gbpv=1&printsec=frontcover&bsq=%D0%92%D0%BB%D0%B0%D0%B0 |language=sr}}</ref> == Povezano == * [[Vlasi]] * [[Aromuni]] == Vanjske veze == '''Istorija:''' * [http://www.melnica.com/Vlasi.htm Vlasi... ko su, šta su i odakle potiču?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071101095054/http://www.melnica.com/Vlasi.htm |date=2007-11-01 }} '''Nevladine organizacije:''' * [http://www.cnmnr.org Nacionalni savet vlaške nacionalne manjine]{{Dead link|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.vdsstimoc.org/ Vlaška demokratska stranka srbije] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080704072247/http://www.vdsstimoc.org/ |date=2008-07-04 }} * [http://www.timoc.org/indexSrb.htm Savez vlaha srbije] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090419130158/http://www.timoc.org/indexSrb.htm |date=2009-04-19 }} '''Izvorna vlaška muzika:''' * [http://www.paundurlic.com/muzika/index.htm Poslednji orfeji Balkana] '''Studije iz vlaške religije, mitologije i magije:''' * [http://www.paundurlic.com/radovi/pesma_o_svecima.htm Vlaška mitološka pesma o poreklu zla] * [http://www.paundurlic.com/radovi/titanomahija.htm Elementi titanomahije u vlaškim mitološkim pesmama] * [http://www.paundurlic.com/radovi/religija_vlaha.htm Kult mrtvih kao osnova za određenje religije Vlaha] * [http://www.paundurlic.com/radovi/nebeska_tela_i_marturija.htm Nebeska tela i obred "marturija" u kultu mrtvih kod Vlaha] * [http://www.paundurlic.com/radovi/rajska_sveca.htm Rajska sveća u kultu mrtvih kod Vlaha] * [http://www.paundurlic.com/radovi/magstat.htm Magijska statistika i alibi - dva aspekta dugovečnosti magije kod Vlaha] == Reference == [[Kategorija:Narodi]] [[Kategorija:Srbija]] cwvytq18estpi8yiz2ph73k8a3p4grj 42579627 42579590 2026-04-10T02:52:42Z Manxeves 313281 /* Historijski izvori */ 42579627 wikitext text/x-wiki {{Infokutija etnička grupa |grupa=Vlasi |slika=[[Datoteka:Iabucovat.jpg|300px]] |populacija=40.000 (prema popisu iz 2002. godine) |regioni=istočna [[Srbija]] |jezici=[[vlaški jezik (Srbija)|vlaški]]|religije=uglavnom [[pravoslavlje]] }} '''Vlasi''' je naziv za vlahofono autohtono stanovništvo u istočnoj [[Srbija|Srbiji]] koja živi na području između [[Velika Morava|Morave]], [[Timok]]a i [[Dunav]]a na teritoriji četiri okruga: [[Borski okrug|Borski]], [[Braničevski okrug|Braničevski]], [[Zaječarski okrug|Zaječarski]] i [[Pomoravski okrug|Pomoravski]]. U manjem broju naseljavaju i [[Podunavski okrug|Podunavski]], [[Nišavski okrug|Nišavski]] i [[Rasinski okrug|Rasinski]]. U pogledu konfesije, Vlasi pripadaju [[pravoslavlje|pravoslavnoj]] veroispovesti i Srpskoj pravoslavnoj crkvi, ali su se u njihovom verskom i obrednom životu do danas zadržali u znatnoj svežini mnogi prehrišćanski, indoevropski i paleobalkansi elementi. Vlasi nisu kompaktni u etničkom smislu, već se dele na više grupa, među kojima su tri osnovne: [[Carani]], na istoku, oko Kladova, Negotina i Zaječara, [[Ungurjani]] na zapadu u Homolju, Zviždu, Stigu, Braničevu, Mlavu, Resavi i okolini Ćuprije, i [[Munćani]] u sredini, naseljavaju slivove Porečke i Crne Reke. Zasebnu grupu Vlaha čine [[Bufani]] u Majdanpeku. Vlasi govore [[Vlaški jezik|vlaškim jezikom]], koji predstavlja provincijske dijalekte rumunskog jezika, sa znatnim fondom reči slovenskog porekla<ref>{{Cite book |date=1973 |title=Гласник Етнографског института |url=https://www.google.rs/books/edition/%D0%93%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%BD%D0%B8%D0%BA_%D0%95%D1%82%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3/4oQjAQAAIAAJ?hl=de&gbpv=1&dq=%D1%80%D1%83%D0%BC%D1%83%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%20%D1%98%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%BA%D0%B0&pg=RA1-PA35&printsec=frontcover |publisher=Научно дело |language=sr}}</ref>. Ungurjani govore banatskim dijalektom, Carani muntenskim dijalektom, dok je područje Munćana, u lingvističkom smislu, limitrofni govorni areal.<ref>{{Cite web |title=Linguistischer Atlas des dacorumänischen Sprachgebietes |url=https://www.europeana.eu/de/item/9200456/handle_123456789_54079?lang |access-date=2026-04-04 |website=www.europeana.eu |language=de-DE}}</ref><ref>{{Cite web |title=Atlasul lingvistic român. Graiurile dintre Morava, Dunăre și Timoc |url=https://ebib.inst-puscariu.ro/atlasullingvisticroman-timoc.html}}</ref> Prema podacima sa popisa stanovništva iz [[2002]]. godine, u Srbiji živi 40.054 Vlaha. U [[Bugarska|Bugarskoj]] takođe živi oko 10.500 etničkih Vlaha, koji su srodni Vlasima u Srbiji, tačnije rečeno Krajinsko timočkim Vlasima. Vlasi su predstaljeni preko Nacionalnog saveta vlaške nacionalne manjine. == Poreklo vlaške populacije == [[Датотека:S. Srbija.pdf|мини|десно|250п|Географско порекло становништва Краљевине Србије крајем 19. и почетком 20. века]] Na Balkanskom poluostrvu, u srednjovekovnim feudalnim državama, vršena je asimilacija starijeg preslovenskog - na zapadu ilirskog, na istoku dako-tračkog romanizovanog stanovništva - koje je vremenom, u tadašnjim društveno-ekonomskim uslovima, preraslo od etničkih Vlaha u posebnu socijalnu grupu slovenskih stočara vlaha, nastanjenih u već stalnim, uglavnom planinskim naseljima. S obzirom na nejednake društveno-ekonomske uslove u raznim krajevima Balkana, što je bilo naročito karakteristično kako za srpski tako i za kasniji turski feudalizam, ovaj proces nije morao biti svuda podjednak, niti je svuda bio završen. U severnim krajevima Srbije, gde srpski feudalizam nikada nije imao državotvorne centre koji bi uticali na sveukupni kulturni razvoj, ovaj proces se nastavio i u doba turskog feudalizma. Kako u njemu egzistiraju autonomne teritorije sa samoupravom mesnog stanovništva, koje direktno potpadaju pod sultanovu vlast, za još primitivno vlaško stanovništvo, koje turska vlast zatiče na njegovoj asimilacijonoj etničkoj granici, takve autonomne oblasti imaju naročitu važnost: u službi je sultanovoj i kao takvo ima specifične dužnosti (martolozi, vojnici), i znatna prava. O položaju ovog stanovništva u istočnoj Srbiji, pored istorijskih podataka, postoji još i danas živa tradicija. S obzirom na činjenicu da se oblast istočne Srbije nalazi u blizini takozvanog severnog balkanskog etničkog romanskog jezgra, proces potpunog vlaškog etničkog izjednačavanja sa srpskim stanovništvom bivao je usporen kasnijim doseljavanjem svežeg stanovništva romanskog govora (Ungureani, Carani), tokom XVII, XVIII i XIX veka, sa severa, a moguće i s juga, naročito u prvim decenijama turske vladavine. Osim toga, se i geografski i kulturno vezuje za karpatski region, kome je jedna od osnovnih karakteristika upravo stanovništvo, koje po genezi delimično svakako vodi poreklo još iz veoma rane trako-dačko-slovenske simbioze. U tom području za celokupno karpatsko stanovništvo Dunav nije bio prepreka za preseljavanje, što se vidi i iz novijih srpskih arhivskih podataka. Prema tome, kako je istočna Srbija integralni deo tog širokog geografskog i kulturnog područja, to bi i njeno današnje vlaško stanovništvo, kao i deo srpskog (starinci), u stvari bilo, u najširem smislu reči, starinačko, s tom razlikom što se ono, seljakajući se i unutar te oblasti i u pojedine uže njene regione, naseljavalo u raznim vremenskim periodima. Znači, naseljavanje Vlaha u istočnu Srbiju predstavljalo bi unutrašnje kretanje stanovništva u okviru šireg karpatsko-balkanskog područja, uslovljeno istorijskim prilikama.<ref>{{Cite book |date=1973 |title=Гласник Етнографског института |url=https://www.google.rs/books/edition/%D0%93%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%BD%D0%B8%D0%BA_%D0%95%D1%82%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3/4oQjAQAAIAAJ?hl=de&gbpv=1&dq=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BC%20%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B3&pg=RA1-PA38&printsec=frontcover |publisher=Научно дело |language=sr}}</ref> == Historijski izvori == Još dvadesetih godina ovog veka izašao je holandski slavista van Vejk (van Wijk) s teorijom o tome da su u ranom srednjem veku Srbi od Bugara bili odvojeni pojasom u kojem je živelo rumunsko stanovništvo. Tek docnije, kad su Rumuni delom odlutali u druge krajeve, a delom podlegli asimilaciji, došle su u neposredan dodir zapadna i istočna grana Južnih Slovena. Ovo gledanje savršeno harmonira sa nalazima lingvističke geografije koja je, kao što smo videli, konstatovala (tek mnogo posle van Vejka) veoma jaku koncentraciju izoglosa duž demarkacione linije između dvaju velikih blokova južnoslovenskog etnikuma.<ref>{{Cite book |last=Ивић |first=Павле |date=1971 |title=Српски народ и његов jезик |url=https://www.google.rs/books/edition/%D0%A1%D1%80%D0%BF%D1%81%D0%BA%D0%B8_%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4_%D0%B8_%D1%9A%D0%B5%D0%B3%D0%BE%D0%B2_j/EKtiAAAAMAAJ?hl=de&gbpv=1&bsq=%D0%88%D0%BE%D1%88%20%D0%B4%D0%B2%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%82%D0%B8%D1%85%20%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0&dq=%D0%BF%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%B5%20%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D1%9B%20%D1%81%D1%80%D0%BF%D1%81%D0%BA%D0%B8%20%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%20%D0%B8%20%D1%9A%D0%B5%D0%B3%D0%BE%D0%B2%20%D1%98%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%BA&printsec=frontcover |publisher=Српска књижевна задруга |language=sr}}</ref> Od ušća Timoka preko istočnih podnožja planina duž srpsko bugarske granice do Osogova, pa dalje do Ovčeg Polja i južno od Tetova, nalazi se jedan snop izoglosa koji bi morao biti star bar hiljadu godina.<ref>{{Cite book |last=Живковић |first=Тибор |date=2000 |title=Словени и Ромеји |url=https://www.google.rs/books/edition/%D0%A1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%B8_%D0%B8_%D0%A0%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D1%98%D0%B8/lxYUAQAAMAAJ?hl=de&gbpv=1&bsq=%D0%9E%D0%B4%20%D1%83%D1%88%D1%9B%D0%B0%20%D0%A2%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%BA%D0%B0&dq=%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%B8%20%D0%B8%20%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D1%98%D0%B8&printsec=frontcover |publisher=Историјски институт САНУ |isbn=978-86-7743-022-1 |language=sr}}</ref> Gore pomenuti romanski pojas ranije deo Mezije, u IX v. je deo oblasti Morava dok je u XI veku deo vizantijske teme Bugarska. * Iz kodeksa svetogorskog manastira Sv. Pantelejmona, stoji između ostalog, i sledeće: "oni koji su živeli oko Dunava — Bugari, Moravi (Srbi i Vlasi) i Sloveni Ilirije behu najzad prosvetljeni svetim krštenjem tokom IX v. [864. godina] za vreme avtokratora Mihaila i slavnog patrijarha Fotija".<ref>{{Cite book |last=umetnosti) |first=Vizantološki institut (Srpska akademija nauka i |date=1997 |title=Ομορφοκκλησια : οι τοιχογραφιες του ναου του Αγιου Γεωργιου κοντα στην Καστορια |url=https://www.google.rs/books/edition/%CE%9F%CE%BC%CE%BF%CF%81%CF%86%CE%BF%CE%BA%CE%BA%CE%BB%CE%B7%CF%83%CE%B9%CE%B1_%CE%BF%CE%B9_%CF%84%CE%BF%CE%B9%CF%87/4UtoAAAAMAAJ?hl=de&gbpv=1&printsec=frontcover&bsq=%D0%B4%D1%83%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D0%B0%20%D0%B2%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B8 |publisher=Naučno delo |isbn=978-86-83883-13-4 |language=sr}}</ref><ref>{{Cite book |date=1912 |title=Neos Hellēnomnēmōn |url=https://www.google.rs/books/edition/Neos_Hell%C4%93nomn%C4%93m%C5%8Dn/u6hJAAAAYAAJ?hl=de&gbpv=1&printsec=frontcover&bsq=%CE%94%CE%BF%CF%8D%CE%BD%CE%B1%CE%B2%CE%B9%CE%BD%20%CE%92%CE%BB%CE%AC%CF%87%CE%BF%CE%B9 |publisher=B. Grʹegoriadès |language=el}}</ref> * Vasilije II Bugaroubica, 1020. godine osniva zasebnu episkopiju za Vlahe sa sedištem u Vranju, koja je bila pod jurisdikcijom Ohridske arhiepiskopije. U hrisovulji se, naime, među ostalim čita: „isto tako, svi gradovi koji su bili zaboravljeni poveljom mojeg veličanstva biće ipak podvrgnuti vlasti istoga presvetog arhiepiskopa koji će pobirati porez od svih, pa i od Vlaha koji žive raspršeni po čitavoj Bugarskoj“.<ref>{{Cite book |last=Mirdita |first=Zef |date=2004 |title=Vlasi u historiografiji |url=https://www.google.rs/books/edition/Vlasi_u_historiografiji/aFs7AAAAMAAJ?hl=de&gbpv=1&bsq=isto%20tako,%20svi%20gradovi%20koji%20su%20bili%20%20zaboravljeni%20poveljom%20mojeg%20veli%C4%8Danstva%20bit%20%C4%87e%20ipak%20podvrgnuti%20vlasti%20istoga%20sakro%20sanktnog%20arhiepiskopa%20koji%20%C4%87e%20pobirati%20porez%20od%20svih%20pa%20i%20od%20Vlaha%20koji%20%C5%BEive%20raspr%C5%A1eni%20%20po%20%C4%8Ditavoj%20Bugarskoj%E2%80%9D&dq=zef%20mirdita%20vlasi%20u%20historiografiji&printsec=frontcover |publisher=Hrvatski institut za povijest |isbn=978-953-6324-43-9 |language=hr}}</ref><ref>{{Cite book |last=Krumbacher |first=Karl |date=1893 |title=Byzantinische Zeitschrift |url=https://www.google.rs/books/edition/Byzantinische_Zeitschrift/jK1JAAAAYAAJ?hl=de&gbpv=1&printsec=frontcover&bsq=%20%CE%92%CE%BB%CE%AC%CF%87%CF%89%CE%BD |publisher=C. H. Beck'sche Verlagsbuchhandlung |language=de}}</ref> * Vlahe u podunavlju pominje Ana Komnena u Aleksijadi kada su Kumani prešli Dunav oko 1094. godine.<ref>{{Cite book |date=1878 |title=Corpus scriptorum historiae byzantinae: Annae Comnenae Alexiadis libri XV ... v.2 |url=https://www.google.rs/books/edition/Corpus_scriptorum_historiae_byzantinae_A/1YlfAAAAMAAJ?hl=de&gbpv=1&bsq=Pudilus%20Blachorum&printsec=frontcover |publisher=impensis E. Weberi |language=el}}</ref><ref>{{Cite book |date=1878 |title=Corpus scriptorum historiae byzantinae: Annae Comnenae Alexiadis libri XV ... v.2 |url=https://www.google.rs/books/edition/Corpus_scriptorum_historiae_byzantinae_A/1YlfAAAAMAAJ?hl=de&gbpv=1&dq=blachorum&pg=PA11&printsec=frontcover |publisher=impensis E. Weberi |language=el}}</ref> * Arapski geograf Al-Idrisi 1154 godine, celu oblast od reke Morave do reke Osam, koja obuhvata Pomoravlje i deo zapadne Bugarske, naziva: Getulija, to jest zemlja Geta ili Nomada, kako su ih sicilijanski trgovci nazivali. Stanovnici su bili Sloveni i Vlasi.<ref>{{Cite book |last=Perkovac |first=Joan i Vojko Sabljic |date=1855 |title=Neven: Zabavni i poucni list |url=https://www.google.rs/books/edition/Neven/ktmSjl1-hTgC?hl=sr&gbpv=1&dq=Cielu%20krajinu%20od%20rieke%20Morave%20do%20Osme,%20koja%20obsi%C5%BEe%20Pomoravje%20i%20%C4%8Dest%20zapadne%20Bugarske&pg=PA363&printsec=frontcover |last2=Sabljic |first2=Vojko |publisher=Narodna tiskarnica |language=hr}}</ref><ref>{{Cite news |title=Weltkarte des Idrisi vom Jahr 1154 n. Ch., Charta Rogeriana |url=https://www.loc.gov/resource/g3200.ct001903/ |archive-url= |archive-date= |access-date=2026-04-04 |work=The Library of Congress |language=en|date=2025-06-15}}</ref><ref>{{Cite web |last=Lelewel |first=Joachim |title=„Géographie du moyen age : atlas composé de cinquante planches / étudiée par Joachim Lelewel. |url=https://crispa.uw.edu.pl/object/files/728739/display/Default |access-date=2026-04-09 |website=crispa.uw.edu.pl |page=51}}</ref> * Oslobođenje Bugarske od vizantijske vlasti. 1186. g. ustali su Bugari i Vlasi (Rumuni) pod vođstvom bojara Petra i Asena, koji su bili vlaškog porekla.<ref>{{Cite web |title=Историја средњег века I 30 — Викизворник, слободна библиотека |url=https://sr.wikisource.org/wiki/%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%98%D0%B0_%D1%81%D1%80%D0%B5%D0%B4%D1%9A%D0%B5%D0%B3_%D0%B2%D0%B5%D0%BA%D0%B0_I_30#2._%D0%92%D0%B8%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B8%D1%98%D0%B0,_%D0%91%D1%83%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B0_%D0%B8_%D0%A1%D1%80%D0%B1%D0%B8%D1%98%D0%B0_%D0%BE%D0%B4_XI_%D0%B4%D0%BE_XV_%D0%B2%D0%B5%D0%BA%D0%B0 |access-date=2026-04-04 |website=sr.wikisource.org |language=sr}}</ref> Njihov brat Kalojan je u Trnovu krunisan od izaslanika pape Inoćentija III kao dominus blacorum et bulgarorum.<ref>{{Cite book |last=III (Papst) |first=Innozenz |date=1891 |title=Innocentii III Romani pontificis opera omnia tomus quatuor distributa: quorum priores tres regestorum Baluzianam recensionem complectuntur, accendentibus anecdotarum epistolarum libris, quos frustra olim a Baluzio expetitos ex Bibliotheca Vaticana in lucem emiserunt La Porte Dutheil et Brequigny, quatro volumini insunt epitolae extra regestum vagantes, pontificis denique sermones et opuscula varia, tum jam olim edita, tum recentius ab eminentissimo cardinali Maio, D. Luigi Tosti, etc. etc., typis mandata |url=https://books.google.com/books?id=FMq9NPoNRhIC&q=calojoanni%20%20bulgarorum%20blacorum |publisher=apud Garnier fratres |language=la}}</ref> Oni sa severa Bugarske i iz Srbije govorili su istim dijalektom kao i Rumuni severno od Dunava - lingvisti ga zovu dakorumunski. Iz njihovih redova digli su se oni koji su započeli antivizantijsku pobunu, krajem XII veka, na čelu sa braćom Asen, dakle oni su bili nosioci političkog preporoda bugarskog carstva. Od njih je ostalo samo nekoliko naselja u severnozapadnom delu Bugarske i u Srbiji, posebno u Timočkoj Krajini.<ref>{{Cite book |last=Đuvara |first=Neagu |year=2004 |title=Kratka istorija Rumuna za mlade |publisher=Novi Sad : Platoneum |isbn=86-83639-23-1 |location=Novi Sad |pages=165}}</ref> * Ansbert hroničar piše kako su krstaše: „u samoj velikoj bugarskoj šumi, u koju su ušli napredujući iz Braničeva 15. jula 1189. g., u zasede postavili Grke, Bugare, Srbe i Vlahe poluvarvare, kako bi ih iz skrivenih mesta napali otrovnim strelama a po naređenju Braničevskog duksa i Vizantijskog cara“.<ref>{{Cite book |last=Ansbertus |date=1827 |title=Historia de expeditione Friderici Imperatoris |url=https://www.google.rs/books/edition/Historia_de_expeditione_Friderici_Impera/JtcGAAAAcAAJ?hl=sr&gbpv=1&dq=silva%20longissima%20Bulgariae,%20quam%20idus%20Julii%20ab%20Brandiz&pg=PA29&printsec=frontcover |last2=Dobrovský |first2=Josef |publisher=Apud Cajetanum de Mayregg bibliopolam |language=la}}</ref> * Iz korespondencije pape Inoćentija III i kralja Kalojana 1204. g. saznajemo za spor koji Bugarska ima sa Ugarskom a reč je o zemlji Vlaška na samoj granici Ugarske i Bugarske.<ref>{{Cite book |last=Theiner |first=Augustin |date=1863 |title=Vetera monumenta Slavorum meridionalium historiam illustrantia maximam partem nondum edita ex tabulariis vaticanis deprompta collecta ac serie chronologica disposita: Ab Innocentio PP. III. usque ad Paulum PP. III. 1198-1549 |url=https://www.google.rs/books/edition/Vetera_monumenta_Slavorum_meridionalium/XXtcAAAAcAAJ?hl=de&gbpv=1&dq=confinio%20Hungarie%20,%20Bulgarie%20,%20et%20Blachie%20relinquo&pg=PA30&printsec=frontcover |language=la}}</ref> * Gervazije od Tilberija 1214. g., opisujući isti prostor koji je pre njega Ansbert hroničar nazvao velika bugarska šuma, piše da: „Od razdvajanja Dunava pa sve do Konstantinopolja ima dvadeset i četiri dana hoda prema jugoistoku. Prvo se, naime, nailazi na bugarsku pustinju, koja je zemlja Vlaha (Vlaška).<ref>{{Cite book |last=Pauli |date=1885 |title=Ex rerum Anglicarum scriptoribus saec. XII et XIII |url=https://www.google.rs/books/edition/Ex_rerum_Anglicarum_scriptoribus_saec_XI/gWODu-afMmkC?hl=sr&gbpv=1&printsec=frontcover&bsq=desertum%20Bulgarie%20est%20terra%20Blacti |publisher=Hahn |language=la}}</ref> * Vilijam od Rubruka, 1253. godine piše: „Da, i preko Dunava takođe, prema Konstantinopolju, Vlaška, koja je zemlja Asenova, i mala Bugarska sve do Slavonije, svi plaćaju danak Tatarima“.<ref>{{Cite book |last=Hakluyt |first=Richard |date=1809 |title=Collection of the Early Voyages, Travels, and Discoveries, of the English Nation |url=https://www.google.rs/books/edition/Collection_of_the_Early_Voyages_Travels/-Y4bRxqr0TMC?hl=de&gbpv=1&printsec=frontcover&bsq=valakia |language=en}}</ref> * Drman i Kudelin su bila dvojica bugarskih plemića, tatarskog ili vlaškog porekla, koji su kao polunezavisni vladari upravljali Braničevom (Podunavljem) krajem 13. veka (1273−1291).<ref>{{Cite book |last=Grčić |first=Jovan |date=1887 |title=Stražilovo: list za zabavu, pouku i književnost |url=https://www.google.rs/books/edition/Stra%C5%BEilovo/KGFBDiqzkdIC?hl=sr-Latn&gbpv=1&printsec=frontcover&bsq=%D0%94%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%20%D0%9A%D1%83%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D0%BD%20%D0%92%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B8 |language=sr}}</ref> * Iz pisma 1345. godine, koje je papa Kliment VI uputio ugarskom kralju Lajošu I, vidimo da su pojedini Vlasi, Ugraske, Transivanije, Vlaške i Sremske zemlje<ref>{{Cite book |last=Jović |first=Momir |date=1994 |title=Srbija i Rimokatolička crkva u srednjem veku |url=https://www.google.rs/books/edition/Srbija_i_Rimokatoli%C4%8Dka_crkva_u_srednjem/d8aQAAAAMAAJ?hl=de&gbpv=1&bsq=Ulterior%20Sirmia%201229&dq=Ulterior%20Sirmia%201229&printsec=frontcover |publisher=Bagdala |isbn=978-86-7087-104-5 |language=sr}}</ref>, prešli na katoličanstvo.<ref>{{Cite book |last=Theiner (O.C.) |first=Augustin |date=1859 |title=Vetera monumenta historica Hungariam sacram illustrantia: maximam partem nondum edita ex tabulariis Vaticanis deprompta collecta ac serie chronologica disposita |url=https://www.google.rs/books/edition/Vetera_monumenta_historica_Hungariam_sac/3H9b0Cx-9_8C?hl=de&gbpv=1&dq=quod%20Olachi%20Romani%20commorantes%20in%20partibus%20Ungarie%20Transilvanis%20Ultralpinis%20et%20Sirmiis&pg=PA691&printsec=frontcover |publisher=Typis Vaticanis |language=la}}</ref> * Titula vlaških vojvoda u periodu od 1389. do 1421. godine i u periodu od 1508. do 1638. godine glasila je: „Gospodar Ugrovlaške i Podunavlja“<ref>{{Cite journal |last=Coman |first=Marian |title=Podunavia şi relaţiile sârbo-muntene în secolele XIV-XVI |url=https://www.academia.edu/5053064/Podunavia_%C5%9Fi_rela%C5%A3iile_s%C3%A2rbo_muntene_%C3%AEn_secolele_XIV_XVI |journal=Istoria. Utopie, amintire şi proiect de viitor, ed. Ovidiu Cristea, Radu Pǎun. Iaşi: Editura Universitǎţii „Alexandru Ioan Cuza” Iaşi, 2013, p. 239-258}}</ref> * U XIV. i XV. stoljeću nastaju važni emigracijski pokreti vlaškoga stanovništva s Kosova i oko Vardara prema sjeveru te se oni nastanjuju u dolini Timoka i Morave. Drugi, pak,  dio tog vlaškog elementa u isto doba ide prema Nišu i dolinom Nišave prodire sve do  Srednje Gore u Bugarskoj i zatim iz Sofije prema sjeverozapadu sve do srpske granice.<ref>{{Cite book |last=Mirdita |first=Zef |date=2009 |title=Vlasi--starobalkanski narod: od povijesne pojave do danas |url=https://www.google.rs/books/edition/Vlasi_starobalkanski_narod/5SkqAQAAMAAJ?hl=de&gbpv=1&bsq=XIV%20vla%C5%A1kog&dq=Zef%20Mirdita.%20Vlasi-starobalkanski%20narod:%20od%20povijesne%20pojave%20do%20danas.%20Hrvatski%20Institut%20za%20povijest,%202009.%20str.%20230&printsec=frontcover |publisher=Hrvatski Institut za povijest |isbn=978-953-6324-83-5 |language=hr}}</ref> * 1446. godine, papa Evgenije IV obaveštava sve vernike da u Moldaviji postoji brojna sekta husita, koji su svojim dogmama zarazili čak i jedan deo stanovnika Ugarske. Iz tog razloga, pontif imenuje Fabijana, vikara redovnika minorita iz Bosne, i njegove naslednike, za doživotne inkvizitore protiv jeretika u Moldaviji, Vlaškoj, Vlaškoj preko Dunava, Bugarskoj, Raškoj i Slavoniji.<ref>{{Cite book |last=Hurmuzaki |first=Ludoxiu de |date=1890 |title=Documente privitóre la Istoria Românilor |url=https://www.google.rs/books/edition/Documente_privit%C3%B3re_la_Istoria_Rom%C3%A2nil/Wm7B70J9hcoC?hl=de&gbpv=1&bsq=Moldavie,%20Walachie,%20Bollachie,%20Bulgarie,%20Rassiae%20necnon%20Sclavonie&printsec=frontcover |publisher=Teclu |language=la}}</ref><ref>{{Cite book |last=Fermendžin |first=Euzebije |date=1892 |title=Acta Bosnae potissimum ecclesiastica cum insertis editorum documentorum regestis ab anno 925 usque ad annum 1752 |url=https://www.google.rs/books/edition/Acta_Bosnae_potissimum_ecclesiastica_cum/Bdpi8PSwhScC?hl=de&gbpv=1&dq=bollachia&pg=PA202&printsec=frontcover |publisher=Academia Scientiarum et Artium Slavorum Meridionalium |language=la}}</ref> * Martin Segon oko 1481. g. pominje Vlahe na severoistoku Srbije o kojima kaže: „Vlasi su planinci, divlji rod ljudi — oni su bogati samo stadima stoke.“ i „Sredinu pokrajine naseljavau Vlasi, o kojima Ptolomej tako donosi: „Oni koji leže između nazivaju se Pikenzi“<ref>{{Cite web |title=Geographiae Libri Octo : recogniti iam et diligenter emendati cum tabulis geographicis ad mentem auctoris restitutis ac emendatis ; Cum gratia & Priuilegio Sac Caes. Maiestat. |url=https://www.davidrumsey.com/luna/servlet/s/8812i1 |access-date=2026-04-04 |website=www.davidrumsey.com|last=Ptolemy|first=Ptolemy, Claudius}}</ref>, a gore u prvom putopisu dosta je o ovim rečeno“.<ref>{{Cite book |date=1996 |title=Književnost Crne Gore od XII do XIX vijeka: Pisci srednjovjekovnog latiniteta |url=https://www.google.rs/books/edition/Knji%C5%BEevnost_Crne_Gore_od_XII_do_XIX_vij/Do7lAAAAMAAJ?hl=sr&gbpv=1&bsq=%D0%B2%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B8&dq=%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D0%BD%20%D1%81%D0%B5%D0%B3%D0%BE%D0%BD%20%D0%BA%D1%9A%D0%B8%D0%B6%D0%B5%D0%B2%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%20%D1%86%D1%80%D0%BD%D0%B5%20%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B5&printsec=frontcover |publisher=Obod |language=sr}}</ref> Vlahe koje pominje Martin Segon u turskom periodu biće poznati kao braničevski i vidinski Vlasi. * Francuski izvor nastao posle 1595. g.: „Prema jugu, ona [Transilvanija] se dodiruje sa Transalpinima [Vlasima] i Srbima, zvanim Sloveni, i Rašani, koji su gotovo pravi Vlasi, jer imaju isti zakon i slične običaje. Oni su hrišćani prema obredima grčke crkve [pravoslavci]. Služe se italskim jezikom, ali veoma iskvarenim, i veoma su ratoborni i snažni.”<ref>{{Cite book |date=1895 |title=Actes et fragments relatifs à l'histoire des Roumains rassemblés dans les dépôts de manuscrits de l'occident par Nicolas Zorga et publiés sous les auspices du ministère de l'instruction publique: I. |url=https://www.google.rs/books/edition/Actes_et_fragments_relatifs_%C3%A0_l_histoir/O5vozntoci8C?hl=de&gbpv=1&dq=Vers%20le%20midy,%20elle%20touche%20les%20Transalpins%20et%20Serviens&pg=PA42&printsec=frontcover |publisher=Imprimerie de l'état |language=de}}</ref><ref>{{Cite web |last=Le Testu |first=Guillaume (1509-1572) Cartographe |date=1555 |title=Cosmographie universelle, selon les navigateurs tant anciens que modernes / par Guillaume Le Testu, pillotte en la mer du Ponent, de la ville francoyse de Grâce |url=https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/btv1b8447838j/f34.item |access-date=2026-04-04 |website=Gallica |language=FR}}</ref> * Petri Posini 1651. g., u komentarima o Vlasima iz Aleksijade kaže: „Blachi je ime naroda koji naseljava Gornju Meziju, koji se danas zovu Vlasi (Valachi)“.<ref>{{Cite book |date=1878 |title=Corpus scriptorum historiae byzantinae: Annae Comnenae Alexiadis libri XV ... v.2 |url=https://www.google.rs/books/edition/Corpus_scriptorum_historiae_byzantinae_A/1YlfAAAAMAAJ?hl=de&gbpv=1&dq=petri%20possini%20blachi&pg=PA395&printsec=frontcover |publisher=impensis E. Weberi |language=el}}</ref> * Evlija Čelebija u opisu grada Fetislama (Kladova) iz 1666. godine kaže da: „Svo stanovništvo govori bošnjački i turski, a znaju i vlaški“.<ref>{{Cite book |last=Paunović |first=Marinko |date=1970 |title=Đerdap i Timočka Krajina |url=https://www.google.rs/books/edition/%C4%90erdap_i_Timo%C4%8Dka_Krajina/AzsBAAAAMAAJ?hl=sr&gbpv=1&bsq=Svo%20stanovni%C5%A1tvo%20govori%20bo%C5%A1nja%C4%8Dki%20i%20turski,%20a%20znaju%20i%20vla%C5%A1ki.&dq=Svo%20stanovni%C5%A1tvo%20govori%20bo%C5%A1nja%C4%8Dki%20i%20turski,%20a%20znaju%20i%20vla%C5%A1ki.&printsec=frontcover |publisher=Binoza, |language=bs}}</ref> * Luiđi Ferdinando Marsilji o Vlasima koji su 1696. godine oko Dunava obitavali kaže: „Vlasi se i običajima i jezikom razlikuju od Rašana, iako ispovedaju istu grčku religiju i koriste iste njihove ilirske karaktere (ćirilicu). Oni počinju da naseljavaju obale Dunava koje nastaju od ogranaka planina Hema i Karpata, i ne vole da žive u ravnicama, osim u dvema provincijama, Vlaškoj i Moldaviji. Zaista potiču od starih Rimljana, i hvale se da su Rimljani, te se iskvarenim imenom zovu Ruminest; a jezik im je iskvaren latinski ili italski“.<ref>{{Cite web |title=Danubius Pannonico-mysicus : observationibus geographicis, astronomicis, hydrographicis, historicis, physicis, perlustratus et in sex tomos digestus. T. 1, [in tres partes digestus : geographicam, astronomicam, hydrographicam] - Дигитална универзитетска библиотека - страна 0035 - величина 2 |url=http://ubsm.bg.ac.rs/view.php?q=1853&e=t&p=0035&z=2&x=0&w=922&h=600&x=e |access-date=2026-04-04 |website=ubsm.bg.ac.rs}}</ref> * Zanimljivo da je 1787. u Beču, po carskoj zapovesti, za stanovništvo u Turskoj bila napravljena ratna proklamacija („patent”), i to u tri slična oblika: jedna za Srbe, druga za Vlahe a treća za Turke”, kojom se stanovništvu obećava ćesarova zaštita<ref>{{Cite book |date=1962 |title=Зборник радова Етнографског института |url=https://www.google.rs/books/edition/%D0%97%D0%B1%D0%BE%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%BA_%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%B0_%D0%95%D1%82%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D1%80/0DKAAAAAMAAJ?hl=de&gbpv=1&printsec=frontcover&bsq=%D0%97%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BC%D1%99%D0%B8%D0%B2%D0%BE%20%D1%98%D0%B5%20%D0%B4%D0%B0%20%D1%98%D0%B5%201787.%20%D1%83%20%D0%91%D0%B5%D1%87%D1%83, |publisher=Етнографски институт, Српске академије наука и уметности |language=sr}}</ref>. Jedino je vlaško stanovništvo pokazivalo prijateljsko raspoloženje prema Turcima.<ref>{{Cite book |last=Jovanović |first=Dobrivoje |year=1988 |title=Kočina krajina |url=https://www.dobrivojejovanovic.in.rs/images/kocina_krajina.pdf |publisher=Nedeljnik "Novi put" |location=Jagodina}}</ref> * Iz popisa Vlaha, sprovedenog u Kneževini Srbije 1850. g. vidimo da Vlaha ima 104.808 duša ili 10,95% ukupnog stanovništva Srbije.<ref>{{Cite book |last=Slovesnosti |first=Društvo Srbske |date=1852 |title=Glasnik Društva Srbske Slovesnosti |url=https://www.google.rs/books/edition/Glasnik_Dru%C5%A1tva_Srbske_Slovesnosti/p6BJAAAAcAAJ?hl=de&gbpv=1&printsec=frontcover&bsq=%D0%92%D0%BB%D0%B0%D0%B0 |language=sr}}</ref> == Povezano == * [[Vlasi]] * [[Aromuni]] == Vanjske veze == '''Istorija:''' * [http://www.melnica.com/Vlasi.htm Vlasi... ko su, šta su i odakle potiču?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071101095054/http://www.melnica.com/Vlasi.htm |date=2007-11-01 }} '''Nevladine organizacije:''' * [http://www.cnmnr.org Nacionalni savet vlaške nacionalne manjine]{{Dead link|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.vdsstimoc.org/ Vlaška demokratska stranka srbije] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080704072247/http://www.vdsstimoc.org/ |date=2008-07-04 }} * [http://www.timoc.org/indexSrb.htm Savez vlaha srbije] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090419130158/http://www.timoc.org/indexSrb.htm |date=2009-04-19 }} '''Izvorna vlaška muzika:''' * [http://www.paundurlic.com/muzika/index.htm Poslednji orfeji Balkana] '''Studije iz vlaške religije, mitologije i magije:''' * [http://www.paundurlic.com/radovi/pesma_o_svecima.htm Vlaška mitološka pesma o poreklu zla] * [http://www.paundurlic.com/radovi/titanomahija.htm Elementi titanomahije u vlaškim mitološkim pesmama] * [http://www.paundurlic.com/radovi/religija_vlaha.htm Kult mrtvih kao osnova za određenje religije Vlaha] * [http://www.paundurlic.com/radovi/nebeska_tela_i_marturija.htm Nebeska tela i obred "marturija" u kultu mrtvih kod Vlaha] * [http://www.paundurlic.com/radovi/rajska_sveca.htm Rajska sveća u kultu mrtvih kod Vlaha] * [http://www.paundurlic.com/radovi/magstat.htm Magijska statistika i alibi - dva aspekta dugovečnosti magije kod Vlaha] == Reference == [[Kategorija:Narodi]] [[Kategorija:Srbija]] nenaixpj54l9ozl3u5jdo0x5pbf23x5 42579628 42579627 2026-04-10T02:53:40Z Manxeves 313281 /* Historijski izvori */ 42579628 wikitext text/x-wiki {{Infokutija etnička grupa |grupa=Vlasi |slika=[[Datoteka:Iabucovat.jpg|300px]] |populacija=40.000 (prema popisu iz 2002. godine) |regioni=istočna [[Srbija]] |jezici=[[vlaški jezik (Srbija)|vlaški]]|religije=uglavnom [[pravoslavlje]] }} '''Vlasi''' je naziv za vlahofono autohtono stanovništvo u istočnoj [[Srbija|Srbiji]] koja živi na području između [[Velika Morava|Morave]], [[Timok]]a i [[Dunav]]a na teritoriji četiri okruga: [[Borski okrug|Borski]], [[Braničevski okrug|Braničevski]], [[Zaječarski okrug|Zaječarski]] i [[Pomoravski okrug|Pomoravski]]. U manjem broju naseljavaju i [[Podunavski okrug|Podunavski]], [[Nišavski okrug|Nišavski]] i [[Rasinski okrug|Rasinski]]. U pogledu konfesije, Vlasi pripadaju [[pravoslavlje|pravoslavnoj]] veroispovesti i Srpskoj pravoslavnoj crkvi, ali su se u njihovom verskom i obrednom životu do danas zadržali u znatnoj svežini mnogi prehrišćanski, indoevropski i paleobalkansi elementi. Vlasi nisu kompaktni u etničkom smislu, već se dele na više grupa, među kojima su tri osnovne: [[Carani]], na istoku, oko Kladova, Negotina i Zaječara, [[Ungurjani]] na zapadu u Homolju, Zviždu, Stigu, Braničevu, Mlavu, Resavi i okolini Ćuprije, i [[Munćani]] u sredini, naseljavaju slivove Porečke i Crne Reke. Zasebnu grupu Vlaha čine [[Bufani]] u Majdanpeku. Vlasi govore [[Vlaški jezik|vlaškim jezikom]], koji predstavlja provincijske dijalekte rumunskog jezika, sa znatnim fondom reči slovenskog porekla<ref>{{Cite book |date=1973 |title=Гласник Етнографског института |url=https://www.google.rs/books/edition/%D0%93%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%BD%D0%B8%D0%BA_%D0%95%D1%82%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3/4oQjAQAAIAAJ?hl=de&gbpv=1&dq=%D1%80%D1%83%D0%BC%D1%83%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%20%D1%98%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%BA%D0%B0&pg=RA1-PA35&printsec=frontcover |publisher=Научно дело |language=sr}}</ref>. Ungurjani govore banatskim dijalektom, Carani muntenskim dijalektom, dok je područje Munćana, u lingvističkom smislu, limitrofni govorni areal.<ref>{{Cite web |title=Linguistischer Atlas des dacorumänischen Sprachgebietes |url=https://www.europeana.eu/de/item/9200456/handle_123456789_54079?lang |access-date=2026-04-04 |website=www.europeana.eu |language=de-DE}}</ref><ref>{{Cite web |title=Atlasul lingvistic român. Graiurile dintre Morava, Dunăre și Timoc |url=https://ebib.inst-puscariu.ro/atlasullingvisticroman-timoc.html}}</ref> Prema podacima sa popisa stanovništva iz [[2002]]. godine, u Srbiji živi 40.054 Vlaha. U [[Bugarska|Bugarskoj]] takođe živi oko 10.500 etničkih Vlaha, koji su srodni Vlasima u Srbiji, tačnije rečeno Krajinsko timočkim Vlasima. Vlasi su predstaljeni preko Nacionalnog saveta vlaške nacionalne manjine. == Poreklo vlaške populacije == [[Датотека:S. Srbija.pdf|мини|десно|250п|Географско порекло становништва Краљевине Србије крајем 19. и почетком 20. века]] Na Balkanskom poluostrvu, u srednjovekovnim feudalnim državama, vršena je asimilacija starijeg preslovenskog - na zapadu ilirskog, na istoku dako-tračkog romanizovanog stanovništva - koje je vremenom, u tadašnjim društveno-ekonomskim uslovima, preraslo od etničkih Vlaha u posebnu socijalnu grupu slovenskih stočara vlaha, nastanjenih u već stalnim, uglavnom planinskim naseljima. S obzirom na nejednake društveno-ekonomske uslove u raznim krajevima Balkana, što je bilo naročito karakteristično kako za srpski tako i za kasniji turski feudalizam, ovaj proces nije morao biti svuda podjednak, niti je svuda bio završen. U severnim krajevima Srbije, gde srpski feudalizam nikada nije imao državotvorne centre koji bi uticali na sveukupni kulturni razvoj, ovaj proces se nastavio i u doba turskog feudalizma. Kako u njemu egzistiraju autonomne teritorije sa samoupravom mesnog stanovništva, koje direktno potpadaju pod sultanovu vlast, za još primitivno vlaško stanovništvo, koje turska vlast zatiče na njegovoj asimilacijonoj etničkoj granici, takve autonomne oblasti imaju naročitu važnost: u službi je sultanovoj i kao takvo ima specifične dužnosti (martolozi, vojnici), i znatna prava. O položaju ovog stanovništva u istočnoj Srbiji, pored istorijskih podataka, postoji još i danas živa tradicija. S obzirom na činjenicu da se oblast istočne Srbije nalazi u blizini takozvanog severnog balkanskog etničkog romanskog jezgra, proces potpunog vlaškog etničkog izjednačavanja sa srpskim stanovništvom bivao je usporen kasnijim doseljavanjem svežeg stanovništva romanskog govora (Ungureani, Carani), tokom XVII, XVIII i XIX veka, sa severa, a moguće i s juga, naročito u prvim decenijama turske vladavine. Osim toga, se i geografski i kulturno vezuje za karpatski region, kome je jedna od osnovnih karakteristika upravo stanovništvo, koje po genezi delimično svakako vodi poreklo još iz veoma rane trako-dačko-slovenske simbioze. U tom području za celokupno karpatsko stanovništvo Dunav nije bio prepreka za preseljavanje, što se vidi i iz novijih srpskih arhivskih podataka. Prema tome, kako je istočna Srbija integralni deo tog širokog geografskog i kulturnog područja, to bi i njeno današnje vlaško stanovništvo, kao i deo srpskog (starinci), u stvari bilo, u najširem smislu reči, starinačko, s tom razlikom što se ono, seljakajući se i unutar te oblasti i u pojedine uže njene regione, naseljavalo u raznim vremenskim periodima. Znači, naseljavanje Vlaha u istočnu Srbiju predstavljalo bi unutrašnje kretanje stanovništva u okviru šireg karpatsko-balkanskog područja, uslovljeno istorijskim prilikama.<ref>{{Cite book |date=1973 |title=Гласник Етнографског института |url=https://www.google.rs/books/edition/%D0%93%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%BD%D0%B8%D0%BA_%D0%95%D1%82%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3/4oQjAQAAIAAJ?hl=de&gbpv=1&dq=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BC%20%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B3&pg=RA1-PA38&printsec=frontcover |publisher=Научно дело |language=sr}}</ref> == Historijski izvori == Još dvadesetih godina ovog veka izašao je holandski slavista van Vejk (van Wijk) s teorijom o tome da su u ranom srednjem veku Srbi od Bugara bili odvojeni pojasom u kojem je živelo rumunsko stanovništvo. Tek docnije, kad su Rumuni delom odlutali u druge krajeve, a delom podlegli asimilaciji, došle su u neposredan dodir zapadna i istočna grana Južnih Slovena. Ovo gledanje savršeno harmonira sa nalazima lingvističke geografije koja je, kao što smo videli, konstatovala (tek mnogo posle van Vejka) veoma jaku koncentraciju izoglosa duž demarkacione linije između dvaju velikih blokova južnoslovenskog etnikuma.<ref>{{Cite book |last=Ивић |first=Павле |date=1971 |title=Српски народ и његов jезик |url=https://www.google.rs/books/edition/%D0%A1%D1%80%D0%BF%D1%81%D0%BA%D0%B8_%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4_%D0%B8_%D1%9A%D0%B5%D0%B3%D0%BE%D0%B2_j/EKtiAAAAMAAJ?hl=de&gbpv=1&bsq=%D0%88%D0%BE%D1%88%20%D0%B4%D0%B2%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%82%D0%B8%D1%85%20%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0&dq=%D0%BF%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%B5%20%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D1%9B%20%D1%81%D1%80%D0%BF%D1%81%D0%BA%D0%B8%20%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%20%D0%B8%20%D1%9A%D0%B5%D0%B3%D0%BE%D0%B2%20%D1%98%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%BA&printsec=frontcover |publisher=Српска књижевна задруга |language=sr}}</ref> Od ušća Timoka preko istočnih podnožja planina duž srpsko bugarske granice do Osogova, pa dalje do Ovčeg Polja i južno od Tetova, nalazi se jedan snop izoglosa koji bi morao biti star bar hiljadu godina.<ref>{{Cite book |last=Живковић |first=Тибор |date=2000 |title=Словени и Ромеји |url=https://www.google.rs/books/edition/%D0%A1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%B8_%D0%B8_%D0%A0%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D1%98%D0%B8/lxYUAQAAMAAJ?hl=de&gbpv=1&bsq=%D0%9E%D0%B4%20%D1%83%D1%88%D1%9B%D0%B0%20%D0%A2%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%BA%D0%B0&dq=%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%B8%20%D0%B8%20%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D1%98%D0%B8&printsec=frontcover |publisher=Историјски институт САНУ |isbn=978-86-7743-022-1 |language=sr}}</ref> Gore pomenuti romanski pojas ranije deo Mezije, u IX v. je deo oblasti Morava dok je u XI veku deo vizantijske teme Bugarska. * Iz kodeksa svetogorskog manastira Sv. Pantelejmona, stoji između ostalog, i sledeće: "oni koji su živeli oko Dunava — Bugari, Moravi (Srbi i Vlasi) i Sloveni Ilirije behu najzad prosvetljeni svetim krštenjem tokom IX v. [864. godina] za vreme avtokratora Mihaila i slavnog patrijarha Fotija".<ref>{{Cite book |last=umetnosti) |first=Vizantološki institut (Srpska akademija nauka i |date=1997 |title=Ομορφοκκλησια : οι τοιχογραφιες του ναου του Αγιου Γεωργιου κοντα στην Καστορια |url=https://www.google.rs/books/edition/%CE%9F%CE%BC%CE%BF%CF%81%CF%86%CE%BF%CE%BA%CE%BA%CE%BB%CE%B7%CF%83%CE%B9%CE%B1_%CE%BF%CE%B9_%CF%84%CE%BF%CE%B9%CF%87/4UtoAAAAMAAJ?hl=de&gbpv=1&printsec=frontcover&bsq=%D0%B4%D1%83%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D0%B0%20%D0%B2%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B8 |publisher=Naučno delo |isbn=978-86-83883-13-4 |language=sr}}</ref><ref>{{Cite book |date=1912 |title=Neos Hellēnomnēmōn |url=https://www.google.rs/books/edition/Neos_Hell%C4%93nomn%C4%93m%C5%8Dn/u6hJAAAAYAAJ?hl=de&gbpv=1&printsec=frontcover&bsq=%CE%94%CE%BF%CF%8D%CE%BD%CE%B1%CE%B2%CE%B9%CE%BD%20%CE%92%CE%BB%CE%AC%CF%87%CE%BF%CE%B9 |publisher=B. Grʹegoriadès |language=el}}</ref> * Vasilije II Bugaroubica, 1020. godine osniva zasebnu episkopiju za Vlahe sa sedištem u Vranju, koja je bila pod jurisdikcijom Ohridske arhiepiskopije. U hrisovulji se, naime, među ostalim čita: „isto tako, svi gradovi koji su bili zaboravljeni poveljom mojeg veličanstva biće ipak podvrgnuti vlasti istoga presvetog arhiepiskopa koji će pobirati porez od svih, pa i od Vlaha koji žive raspršeni po čitavoj Bugarskoj“.<ref>{{Cite book |last=Mirdita |first=Zef |date=2004 |title=Vlasi u historiografiji |url=https://www.google.rs/books/edition/Vlasi_u_historiografiji/aFs7AAAAMAAJ?hl=de&gbpv=1&bsq=isto%20tako,%20svi%20gradovi%20koji%20su%20bili%20%20zaboravljeni%20poveljom%20mojeg%20veli%C4%8Danstva%20bit%20%C4%87e%20ipak%20podvrgnuti%20vlasti%20istoga%20sakro%20sanktnog%20arhiepiskopa%20koji%20%C4%87e%20pobirati%20porez%20od%20svih%20pa%20i%20od%20Vlaha%20koji%20%C5%BEive%20raspr%C5%A1eni%20%20po%20%C4%8Ditavoj%20Bugarskoj%E2%80%9D&dq=zef%20mirdita%20vlasi%20u%20historiografiji&printsec=frontcover |publisher=Hrvatski institut za povijest |isbn=978-953-6324-43-9 |language=hr}}</ref><ref>{{Cite book |last=Krumbacher |first=Karl |date=1893 |title=Byzantinische Zeitschrift |url=https://www.google.rs/books/edition/Byzantinische_Zeitschrift/jK1JAAAAYAAJ?hl=de&gbpv=1&printsec=frontcover&bsq=%20%CE%92%CE%BB%CE%AC%CF%87%CF%89%CE%BD |publisher=C. H. Beck'sche Verlagsbuchhandlung |language=de}}</ref> * Vlahe u podunavlju pominje Ana Komnena u Aleksijadi kada su Kumani prešli Dunav oko 1094. godine.<ref>{{Cite book |date=1878 |title=Corpus scriptorum historiae byzantinae: Annae Comnenae Alexiadis libri XV ... v.2 |url=https://www.google.rs/books/edition/Corpus_scriptorum_historiae_byzantinae_A/1YlfAAAAMAAJ?hl=de&gbpv=1&bsq=Pudilus%20Blachorum&printsec=frontcover |publisher=impensis E. Weberi |language=el}}</ref><ref>{{Cite book |date=1878 |title=Corpus scriptorum historiae byzantinae: Annae Comnenae Alexiadis libri XV ... v.2 |url=https://www.google.rs/books/edition/Corpus_scriptorum_historiae_byzantinae_A/1YlfAAAAMAAJ?hl=de&gbpv=1&dq=blachorum&pg=PA11&printsec=frontcover |publisher=impensis E. Weberi |language=el}}</ref> * Arapski geograf Al-Idrisi 1154 godine, celu oblast od reke Morave do reke Osam, koja obuhvata Pomoravlje i deo zapadne Bugarske, naziva: Getulija, to jest zemlja Geta ili Nomada, kako su ih sicilijanski trgovci nazivali. Stanovnici su bili Sloveni i Vlasi.<ref>{{Cite book |last=Perkovac |first=Joan i Vojko Sabljic |date=1855 |title=Neven: Zabavni i poucni list |url=https://www.google.rs/books/edition/Neven/ktmSjl1-hTgC?hl=sr&gbpv=1&dq=Cielu%20krajinu%20od%20rieke%20Morave%20do%20Osme,%20koja%20obsi%C5%BEe%20Pomoravje%20i%20%C4%8Dest%20zapadne%20Bugarske&pg=PA363&printsec=frontcover |last2=Sabljic |first2=Vojko |publisher=Narodna tiskarnica |language=hr}}</ref><ref>{{Cite news |title=Weltkarte des Idrisi vom Jahr 1154 n. Ch., Charta Rogeriana |url=https://www.loc.gov/resource/g3200.ct001903/ |archive-url= |archive-date= |access-date=2026-04-04 |work=The Library of Congress |language=en|date=2025-06-15}}</ref><ref>{{Cite web |last=Lelewel |first=Joachim |title=„Géographie du moyen age : atlas composé de cinquante planches / étudiée par Joachim Lelewel. |url=https://crispa.uw.edu.pl/object/files/728739/display/Default |access-date=2026-04-09 |website=crispa.uw.edu.pl |page=51}}</ref> * 1186. g. ustali su Bugari i Vlasi (Rumuni) pod vođstvom bojara Petra i Asena, koji su bili vlaškog porekla.<ref>{{Cite web |title=Историја средњег века I 30 — Викизворник, слободна библиотека |url=https://sr.wikisource.org/wiki/%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%98%D0%B0_%D1%81%D1%80%D0%B5%D0%B4%D1%9A%D0%B5%D0%B3_%D0%B2%D0%B5%D0%BA%D0%B0_I_30#2._%D0%92%D0%B8%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B8%D1%98%D0%B0,_%D0%91%D1%83%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B0_%D0%B8_%D0%A1%D1%80%D0%B1%D0%B8%D1%98%D0%B0_%D0%BE%D0%B4_XI_%D0%B4%D0%BE_XV_%D0%B2%D0%B5%D0%BA%D0%B0 |access-date=2026-04-04 |website=sr.wikisource.org |language=sr}}</ref> Njihov brat Kalojan je u Trnovu krunisan od izaslanika pape Inoćentija III kao dominus blacorum et bulgarorum.<ref>{{Cite book |last=III (Papst) |first=Innozenz |date=1891 |title=Innocentii III Romani pontificis opera omnia tomus quatuor distributa: quorum priores tres regestorum Baluzianam recensionem complectuntur, accendentibus anecdotarum epistolarum libris, quos frustra olim a Baluzio expetitos ex Bibliotheca Vaticana in lucem emiserunt La Porte Dutheil et Brequigny, quatro volumini insunt epitolae extra regestum vagantes, pontificis denique sermones et opuscula varia, tum jam olim edita, tum recentius ab eminentissimo cardinali Maio, D. Luigi Tosti, etc. etc., typis mandata |url=https://books.google.com/books?id=FMq9NPoNRhIC&q=calojoanni%20%20bulgarorum%20blacorum |publisher=apud Garnier fratres |language=la}}</ref> Oni sa severa Bugarske i iz Srbije govorili su istim dijalektom kao i Rumuni severno od Dunava - lingvisti ga zovu dakorumunski. Iz njihovih redova digli su se oni koji su započeli antivizantijsku pobunu, krajem XII veka, na čelu sa braćom Asen, dakle oni su bili nosioci političkog preporoda bugarskog carstva. Od njih je ostalo samo nekoliko naselja u severnozapadnom delu Bugarske i u Srbiji, posebno u Timočkoj Krajini.<ref>{{Cite book |last=Đuvara |first=Neagu |year=2004 |title=Kratka istorija Rumuna za mlade |publisher=Novi Sad : Platoneum |isbn=86-83639-23-1 |location=Novi Sad |pages=165}}</ref> * Ansbert hroničar piše kako su krstaše: „u samoj velikoj bugarskoj šumi, u koju su ušli napredujući iz Braničeva 15. jula 1189. g., u zasede postavili Grke, Bugare, Srbe i Vlahe poluvarvare, kako bi ih iz skrivenih mesta napali otrovnim strelama a po naređenju Braničevskog duksa i Vizantijskog cara“.<ref>{{Cite book |last=Ansbertus |date=1827 |title=Historia de expeditione Friderici Imperatoris |url=https://www.google.rs/books/edition/Historia_de_expeditione_Friderici_Impera/JtcGAAAAcAAJ?hl=sr&gbpv=1&dq=silva%20longissima%20Bulgariae,%20quam%20idus%20Julii%20ab%20Brandiz&pg=PA29&printsec=frontcover |last2=Dobrovský |first2=Josef |publisher=Apud Cajetanum de Mayregg bibliopolam |language=la}}</ref> * Iz korespondencije pape Inoćentija III i kralja Kalojana 1204. g. saznajemo za spor koji Bugarska ima sa Ugarskom a reč je o zemlji Vlaška na samoj granici Ugarske i Bugarske.<ref>{{Cite book |last=Theiner |first=Augustin |date=1863 |title=Vetera monumenta Slavorum meridionalium historiam illustrantia maximam partem nondum edita ex tabulariis vaticanis deprompta collecta ac serie chronologica disposita: Ab Innocentio PP. III. usque ad Paulum PP. III. 1198-1549 |url=https://www.google.rs/books/edition/Vetera_monumenta_Slavorum_meridionalium/XXtcAAAAcAAJ?hl=de&gbpv=1&dq=confinio%20Hungarie%20,%20Bulgarie%20,%20et%20Blachie%20relinquo&pg=PA30&printsec=frontcover |language=la}}</ref> * Gervazije od Tilberija 1214. g., opisujući isti prostor koji je pre njega Ansbert hroničar nazvao velika bugarska šuma, piše da: „Od razdvajanja Dunava pa sve do Konstantinopolja ima dvadeset i četiri dana hoda prema jugoistoku. Prvo se, naime, nailazi na bugarsku pustinju, koja je zemlja Vlaha (Vlaška).<ref>{{Cite book |last=Pauli |date=1885 |title=Ex rerum Anglicarum scriptoribus saec. XII et XIII |url=https://www.google.rs/books/edition/Ex_rerum_Anglicarum_scriptoribus_saec_XI/gWODu-afMmkC?hl=sr&gbpv=1&printsec=frontcover&bsq=desertum%20Bulgarie%20est%20terra%20Blacti |publisher=Hahn |language=la}}</ref> * Vilijam od Rubruka, 1253. godine piše: „Da, i preko Dunava takođe, prema Konstantinopolju, Vlaška, koja je zemlja Asenova, i mala Bugarska sve do Slavonije, svi plaćaju danak Tatarima“.<ref>{{Cite book |last=Hakluyt |first=Richard |date=1809 |title=Collection of the Early Voyages, Travels, and Discoveries, of the English Nation |url=https://www.google.rs/books/edition/Collection_of_the_Early_Voyages_Travels/-Y4bRxqr0TMC?hl=de&gbpv=1&printsec=frontcover&bsq=valakia |language=en}}</ref> * Drman i Kudelin su bila dvojica bugarskih plemića, tatarskog ili vlaškog porekla, koji su kao polunezavisni vladari upravljali Braničevom (Podunavljem) krajem 13. veka (1273−1291).<ref>{{Cite book |last=Grčić |first=Jovan |date=1887 |title=Stražilovo: list za zabavu, pouku i književnost |url=https://www.google.rs/books/edition/Stra%C5%BEilovo/KGFBDiqzkdIC?hl=sr-Latn&gbpv=1&printsec=frontcover&bsq=%D0%94%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%20%D0%9A%D1%83%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D0%BD%20%D0%92%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B8 |language=sr}}</ref> * Iz pisma 1345. godine, koje je papa Kliment VI uputio ugarskom kralju Lajošu I, vidimo da su pojedini Vlasi, Ugraske, Transivanije, Vlaške i Sremske zemlje<ref>{{Cite book |last=Jović |first=Momir |date=1994 |title=Srbija i Rimokatolička crkva u srednjem veku |url=https://www.google.rs/books/edition/Srbija_i_Rimokatoli%C4%8Dka_crkva_u_srednjem/d8aQAAAAMAAJ?hl=de&gbpv=1&bsq=Ulterior%20Sirmia%201229&dq=Ulterior%20Sirmia%201229&printsec=frontcover |publisher=Bagdala |isbn=978-86-7087-104-5 |language=sr}}</ref>, prešli na katoličanstvo.<ref>{{Cite book |last=Theiner (O.C.) |first=Augustin |date=1859 |title=Vetera monumenta historica Hungariam sacram illustrantia: maximam partem nondum edita ex tabulariis Vaticanis deprompta collecta ac serie chronologica disposita |url=https://www.google.rs/books/edition/Vetera_monumenta_historica_Hungariam_sac/3H9b0Cx-9_8C?hl=de&gbpv=1&dq=quod%20Olachi%20Romani%20commorantes%20in%20partibus%20Ungarie%20Transilvanis%20Ultralpinis%20et%20Sirmiis&pg=PA691&printsec=frontcover |publisher=Typis Vaticanis |language=la}}</ref> * Titula vlaških vojvoda u periodu od 1389. do 1421. godine i u periodu od 1508. do 1638. godine glasila je: „Gospodar Ugrovlaške i Podunavlja“<ref>{{Cite journal |last=Coman |first=Marian |title=Podunavia şi relaţiile sârbo-muntene în secolele XIV-XVI |url=https://www.academia.edu/5053064/Podunavia_%C5%9Fi_rela%C5%A3iile_s%C3%A2rbo_muntene_%C3%AEn_secolele_XIV_XVI |journal=Istoria. Utopie, amintire şi proiect de viitor, ed. Ovidiu Cristea, Radu Pǎun. Iaşi: Editura Universitǎţii „Alexandru Ioan Cuza” Iaşi, 2013, p. 239-258}}</ref> * U XIV. i XV. stoljeću nastaju važni emigracijski pokreti vlaškoga stanovništva s Kosova i oko Vardara prema sjeveru te se oni nastanjuju u dolini Timoka i Morave. Drugi, pak,  dio tog vlaškog elementa u isto doba ide prema Nišu i dolinom Nišave prodire sve do  Srednje Gore u Bugarskoj i zatim iz Sofije prema sjeverozapadu sve do srpske granice.<ref>{{Cite book |last=Mirdita |first=Zef |date=2009 |title=Vlasi--starobalkanski narod: od povijesne pojave do danas |url=https://www.google.rs/books/edition/Vlasi_starobalkanski_narod/5SkqAQAAMAAJ?hl=de&gbpv=1&bsq=XIV%20vla%C5%A1kog&dq=Zef%20Mirdita.%20Vlasi-starobalkanski%20narod:%20od%20povijesne%20pojave%20do%20danas.%20Hrvatski%20Institut%20za%20povijest,%202009.%20str.%20230&printsec=frontcover |publisher=Hrvatski Institut za povijest |isbn=978-953-6324-83-5 |language=hr}}</ref> * 1446. godine, papa Evgenije IV obaveštava sve vernike da u Moldaviji postoji brojna sekta husita, koji su svojim dogmama zarazili čak i jedan deo stanovnika Ugarske. Iz tog razloga, pontif imenuje Fabijana, vikara redovnika minorita iz Bosne, i njegove naslednike, za doživotne inkvizitore protiv jeretika u Moldaviji, Vlaškoj, Vlaškoj preko Dunava, Bugarskoj, Raškoj i Slavoniji.<ref>{{Cite book |last=Hurmuzaki |first=Ludoxiu de |date=1890 |title=Documente privitóre la Istoria Românilor |url=https://www.google.rs/books/edition/Documente_privit%C3%B3re_la_Istoria_Rom%C3%A2nil/Wm7B70J9hcoC?hl=de&gbpv=1&bsq=Moldavie,%20Walachie,%20Bollachie,%20Bulgarie,%20Rassiae%20necnon%20Sclavonie&printsec=frontcover |publisher=Teclu |language=la}}</ref><ref>{{Cite book |last=Fermendžin |first=Euzebije |date=1892 |title=Acta Bosnae potissimum ecclesiastica cum insertis editorum documentorum regestis ab anno 925 usque ad annum 1752 |url=https://www.google.rs/books/edition/Acta_Bosnae_potissimum_ecclesiastica_cum/Bdpi8PSwhScC?hl=de&gbpv=1&dq=bollachia&pg=PA202&printsec=frontcover |publisher=Academia Scientiarum et Artium Slavorum Meridionalium |language=la}}</ref> * Martin Segon oko 1481. g. pominje Vlahe na severoistoku Srbije o kojima kaže: „Vlasi su planinci, divlji rod ljudi — oni su bogati samo stadima stoke.“ i „Sredinu pokrajine naseljavau Vlasi, o kojima Ptolomej tako donosi: „Oni koji leže između nazivaju se Pikenzi“<ref>{{Cite web |title=Geographiae Libri Octo : recogniti iam et diligenter emendati cum tabulis geographicis ad mentem auctoris restitutis ac emendatis ; Cum gratia & Priuilegio Sac Caes. Maiestat. |url=https://www.davidrumsey.com/luna/servlet/s/8812i1 |access-date=2026-04-04 |website=www.davidrumsey.com|last=Ptolemy|first=Ptolemy, Claudius}}</ref>, a gore u prvom putopisu dosta je o ovim rečeno“.<ref>{{Cite book |date=1996 |title=Književnost Crne Gore od XII do XIX vijeka: Pisci srednjovjekovnog latiniteta |url=https://www.google.rs/books/edition/Knji%C5%BEevnost_Crne_Gore_od_XII_do_XIX_vij/Do7lAAAAMAAJ?hl=sr&gbpv=1&bsq=%D0%B2%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B8&dq=%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D0%BD%20%D1%81%D0%B5%D0%B3%D0%BE%D0%BD%20%D0%BA%D1%9A%D0%B8%D0%B6%D0%B5%D0%B2%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%20%D1%86%D1%80%D0%BD%D0%B5%20%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B5&printsec=frontcover |publisher=Obod |language=sr}}</ref> Vlahe koje pominje Martin Segon u turskom periodu biće poznati kao braničevski i vidinski Vlasi. * Francuski izvor nastao posle 1595. g.: „Prema jugu, ona [Transilvanija] se dodiruje sa Transalpinima [Vlasima] i Srbima, zvanim Sloveni, i Rašani, koji su gotovo pravi Vlasi, jer imaju isti zakon i slične običaje. Oni su hrišćani prema obredima grčke crkve [pravoslavci]. Služe se italskim jezikom, ali veoma iskvarenim, i veoma su ratoborni i snažni.”<ref>{{Cite book |date=1895 |title=Actes et fragments relatifs à l'histoire des Roumains rassemblés dans les dépôts de manuscrits de l'occident par Nicolas Zorga et publiés sous les auspices du ministère de l'instruction publique: I. |url=https://www.google.rs/books/edition/Actes_et_fragments_relatifs_%C3%A0_l_histoir/O5vozntoci8C?hl=de&gbpv=1&dq=Vers%20le%20midy,%20elle%20touche%20les%20Transalpins%20et%20Serviens&pg=PA42&printsec=frontcover |publisher=Imprimerie de l'état |language=de}}</ref><ref>{{Cite web |last=Le Testu |first=Guillaume (1509-1572) Cartographe |date=1555 |title=Cosmographie universelle, selon les navigateurs tant anciens que modernes / par Guillaume Le Testu, pillotte en la mer du Ponent, de la ville francoyse de Grâce |url=https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/btv1b8447838j/f34.item |access-date=2026-04-04 |website=Gallica |language=FR}}</ref> * Petri Posini 1651. g., u komentarima o Vlasima iz Aleksijade kaže: „Blachi je ime naroda koji naseljava Gornju Meziju, koji se danas zovu Vlasi (Valachi)“.<ref>{{Cite book |date=1878 |title=Corpus scriptorum historiae byzantinae: Annae Comnenae Alexiadis libri XV ... v.2 |url=https://www.google.rs/books/edition/Corpus_scriptorum_historiae_byzantinae_A/1YlfAAAAMAAJ?hl=de&gbpv=1&dq=petri%20possini%20blachi&pg=PA395&printsec=frontcover |publisher=impensis E. Weberi |language=el}}</ref> * Evlija Čelebija u opisu grada Fetislama (Kladova) iz 1666. godine kaže da: „Svo stanovništvo govori bošnjački i turski, a znaju i vlaški“.<ref>{{Cite book |last=Paunović |first=Marinko |date=1970 |title=Đerdap i Timočka Krajina |url=https://www.google.rs/books/edition/%C4%90erdap_i_Timo%C4%8Dka_Krajina/AzsBAAAAMAAJ?hl=sr&gbpv=1&bsq=Svo%20stanovni%C5%A1tvo%20govori%20bo%C5%A1nja%C4%8Dki%20i%20turski,%20a%20znaju%20i%20vla%C5%A1ki.&dq=Svo%20stanovni%C5%A1tvo%20govori%20bo%C5%A1nja%C4%8Dki%20i%20turski,%20a%20znaju%20i%20vla%C5%A1ki.&printsec=frontcover |publisher=Binoza, |language=bs}}</ref> * Luiđi Ferdinando Marsilji o Vlasima koji su 1696. godine oko Dunava obitavali kaže: „Vlasi se i običajima i jezikom razlikuju od Rašana, iako ispovedaju istu grčku religiju i koriste iste njihove ilirske karaktere (ćirilicu). Oni počinju da naseljavaju obale Dunava koje nastaju od ogranaka planina Hema i Karpata, i ne vole da žive u ravnicama, osim u dvema provincijama, Vlaškoj i Moldaviji. Zaista potiču od starih Rimljana, i hvale se da su Rimljani, te se iskvarenim imenom zovu Ruminest; a jezik im je iskvaren latinski ili italski“.<ref>{{Cite web |title=Danubius Pannonico-mysicus : observationibus geographicis, astronomicis, hydrographicis, historicis, physicis, perlustratus et in sex tomos digestus. T. 1, [in tres partes digestus : geographicam, astronomicam, hydrographicam] - Дигитална универзитетска библиотека - страна 0035 - величина 2 |url=http://ubsm.bg.ac.rs/view.php?q=1853&e=t&p=0035&z=2&x=0&w=922&h=600&x=e |access-date=2026-04-04 |website=ubsm.bg.ac.rs}}</ref> * Zanimljivo da je 1787. u Beču, po carskoj zapovesti, za stanovništvo u Turskoj bila napravljena ratna proklamacija („patent”), i to u tri slična oblika: jedna za Srbe, druga za Vlahe a treća za Turke”, kojom se stanovništvu obećava ćesarova zaštita<ref>{{Cite book |date=1962 |title=Зборник радова Етнографског института |url=https://www.google.rs/books/edition/%D0%97%D0%B1%D0%BE%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%BA_%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%B0_%D0%95%D1%82%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D1%80/0DKAAAAAMAAJ?hl=de&gbpv=1&printsec=frontcover&bsq=%D0%97%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BC%D1%99%D0%B8%D0%B2%D0%BE%20%D1%98%D0%B5%20%D0%B4%D0%B0%20%D1%98%D0%B5%201787.%20%D1%83%20%D0%91%D0%B5%D1%87%D1%83, |publisher=Етнографски институт, Српске академије наука и уметности |language=sr}}</ref>. Jedino je vlaško stanovništvo pokazivalo prijateljsko raspoloženje prema Turcima.<ref>{{Cite book |last=Jovanović |first=Dobrivoje |year=1988 |title=Kočina krajina |url=https://www.dobrivojejovanovic.in.rs/images/kocina_krajina.pdf |publisher=Nedeljnik "Novi put" |location=Jagodina}}</ref> * Iz popisa Vlaha, sprovedenog u Kneževini Srbije 1850. g. vidimo da Vlaha ima 104.808 duša ili 10,95% ukupnog stanovništva Srbije.<ref>{{Cite book |last=Slovesnosti |first=Društvo Srbske |date=1852 |title=Glasnik Društva Srbske Slovesnosti |url=https://www.google.rs/books/edition/Glasnik_Dru%C5%A1tva_Srbske_Slovesnosti/p6BJAAAAcAAJ?hl=de&gbpv=1&printsec=frontcover&bsq=%D0%92%D0%BB%D0%B0%D0%B0 |language=sr}}</ref> == Povezano == * [[Vlasi]] * [[Aromuni]] == Vanjske veze == '''Istorija:''' * [http://www.melnica.com/Vlasi.htm Vlasi... ko su, šta su i odakle potiču?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071101095054/http://www.melnica.com/Vlasi.htm |date=2007-11-01 }} '''Nevladine organizacije:''' * [http://www.cnmnr.org Nacionalni savet vlaške nacionalne manjine]{{Dead link|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.vdsstimoc.org/ Vlaška demokratska stranka srbije] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080704072247/http://www.vdsstimoc.org/ |date=2008-07-04 }} * [http://www.timoc.org/indexSrb.htm Savez vlaha srbije] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090419130158/http://www.timoc.org/indexSrb.htm |date=2009-04-19 }} '''Izvorna vlaška muzika:''' * [http://www.paundurlic.com/muzika/index.htm Poslednji orfeji Balkana] '''Studije iz vlaške religije, mitologije i magije:''' * [http://www.paundurlic.com/radovi/pesma_o_svecima.htm Vlaška mitološka pesma o poreklu zla] * [http://www.paundurlic.com/radovi/titanomahija.htm Elementi titanomahije u vlaškim mitološkim pesmama] * [http://www.paundurlic.com/radovi/religija_vlaha.htm Kult mrtvih kao osnova za određenje religije Vlaha] * [http://www.paundurlic.com/radovi/nebeska_tela_i_marturija.htm Nebeska tela i obred "marturija" u kultu mrtvih kod Vlaha] * [http://www.paundurlic.com/radovi/rajska_sveca.htm Rajska sveća u kultu mrtvih kod Vlaha] * [http://www.paundurlic.com/radovi/magstat.htm Magijska statistika i alibi - dva aspekta dugovečnosti magije kod Vlaha] == Reference == [[Kategorija:Narodi]] [[Kategorija:Srbija]] qxnodinud6ksakadkh8bqshg31rphs2 42579629 42579628 2026-04-10T02:57:13Z Manxeves 313281 /* Historijski izvori */ 42579629 wikitext text/x-wiki {{Infokutija etnička grupa |grupa=Vlasi |slika=[[Datoteka:Iabucovat.jpg|300px]] |populacija=40.000 (prema popisu iz 2002. godine) |regioni=istočna [[Srbija]] |jezici=[[vlaški jezik (Srbija)|vlaški]]|religije=uglavnom [[pravoslavlje]] }} '''Vlasi''' je naziv za vlahofono autohtono stanovništvo u istočnoj [[Srbija|Srbiji]] koja živi na području između [[Velika Morava|Morave]], [[Timok]]a i [[Dunav]]a na teritoriji četiri okruga: [[Borski okrug|Borski]], [[Braničevski okrug|Braničevski]], [[Zaječarski okrug|Zaječarski]] i [[Pomoravski okrug|Pomoravski]]. U manjem broju naseljavaju i [[Podunavski okrug|Podunavski]], [[Nišavski okrug|Nišavski]] i [[Rasinski okrug|Rasinski]]. U pogledu konfesije, Vlasi pripadaju [[pravoslavlje|pravoslavnoj]] veroispovesti i Srpskoj pravoslavnoj crkvi, ali su se u njihovom verskom i obrednom životu do danas zadržali u znatnoj svežini mnogi prehrišćanski, indoevropski i paleobalkansi elementi. Vlasi nisu kompaktni u etničkom smislu, već se dele na više grupa, među kojima su tri osnovne: [[Carani]], na istoku, oko Kladova, Negotina i Zaječara, [[Ungurjani]] na zapadu u Homolju, Zviždu, Stigu, Braničevu, Mlavu, Resavi i okolini Ćuprije, i [[Munćani]] u sredini, naseljavaju slivove Porečke i Crne Reke. Zasebnu grupu Vlaha čine [[Bufani]] u Majdanpeku. Vlasi govore [[Vlaški jezik|vlaškim jezikom]], koji predstavlja provincijske dijalekte rumunskog jezika, sa znatnim fondom reči slovenskog porekla<ref>{{Cite book |date=1973 |title=Гласник Етнографског института |url=https://www.google.rs/books/edition/%D0%93%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%BD%D0%B8%D0%BA_%D0%95%D1%82%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3/4oQjAQAAIAAJ?hl=de&gbpv=1&dq=%D1%80%D1%83%D0%BC%D1%83%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%20%D1%98%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%BA%D0%B0&pg=RA1-PA35&printsec=frontcover |publisher=Научно дело |language=sr}}</ref>. Ungurjani govore banatskim dijalektom, Carani muntenskim dijalektom, dok je područje Munćana, u lingvističkom smislu, limitrofni govorni areal.<ref>{{Cite web |title=Linguistischer Atlas des dacorumänischen Sprachgebietes |url=https://www.europeana.eu/de/item/9200456/handle_123456789_54079?lang |access-date=2026-04-04 |website=www.europeana.eu |language=de-DE}}</ref><ref>{{Cite web |title=Atlasul lingvistic român. Graiurile dintre Morava, Dunăre și Timoc |url=https://ebib.inst-puscariu.ro/atlasullingvisticroman-timoc.html}}</ref> Prema podacima sa popisa stanovništva iz [[2002]]. godine, u Srbiji živi 40.054 Vlaha. U [[Bugarska|Bugarskoj]] takođe živi oko 10.500 etničkih Vlaha, koji su srodni Vlasima u Srbiji, tačnije rečeno Krajinsko timočkim Vlasima. Vlasi su predstaljeni preko Nacionalnog saveta vlaške nacionalne manjine. == Poreklo vlaške populacije == [[Датотека:S. Srbija.pdf|мини|десно|250п|Географско порекло становништва Краљевине Србије крајем 19. и почетком 20. века]] Na Balkanskom poluostrvu, u srednjovekovnim feudalnim državama, vršena je asimilacija starijeg preslovenskog - na zapadu ilirskog, na istoku dako-tračkog romanizovanog stanovništva - koje je vremenom, u tadašnjim društveno-ekonomskim uslovima, preraslo od etničkih Vlaha u posebnu socijalnu grupu slovenskih stočara vlaha, nastanjenih u već stalnim, uglavnom planinskim naseljima. S obzirom na nejednake društveno-ekonomske uslove u raznim krajevima Balkana, što je bilo naročito karakteristično kako za srpski tako i za kasniji turski feudalizam, ovaj proces nije morao biti svuda podjednak, niti je svuda bio završen. U severnim krajevima Srbije, gde srpski feudalizam nikada nije imao državotvorne centre koji bi uticali na sveukupni kulturni razvoj, ovaj proces se nastavio i u doba turskog feudalizma. Kako u njemu egzistiraju autonomne teritorije sa samoupravom mesnog stanovništva, koje direktno potpadaju pod sultanovu vlast, za još primitivno vlaško stanovništvo, koje turska vlast zatiče na njegovoj asimilacijonoj etničkoj granici, takve autonomne oblasti imaju naročitu važnost: u službi je sultanovoj i kao takvo ima specifične dužnosti (martolozi, vojnici), i znatna prava. O položaju ovog stanovništva u istočnoj Srbiji, pored istorijskih podataka, postoji još i danas živa tradicija. S obzirom na činjenicu da se oblast istočne Srbije nalazi u blizini takozvanog severnog balkanskog etničkog romanskog jezgra, proces potpunog vlaškog etničkog izjednačavanja sa srpskim stanovništvom bivao je usporen kasnijim doseljavanjem svežeg stanovništva romanskog govora (Ungureani, Carani), tokom XVII, XVIII i XIX veka, sa severa, a moguće i s juga, naročito u prvim decenijama turske vladavine. Osim toga, se i geografski i kulturno vezuje za karpatski region, kome je jedna od osnovnih karakteristika upravo stanovništvo, koje po genezi delimično svakako vodi poreklo još iz veoma rane trako-dačko-slovenske simbioze. U tom području za celokupno karpatsko stanovništvo Dunav nije bio prepreka za preseljavanje, što se vidi i iz novijih srpskih arhivskih podataka. Prema tome, kako je istočna Srbija integralni deo tog širokog geografskog i kulturnog područja, to bi i njeno današnje vlaško stanovništvo, kao i deo srpskog (starinci), u stvari bilo, u najširem smislu reči, starinačko, s tom razlikom što se ono, seljakajući se i unutar te oblasti i u pojedine uže njene regione, naseljavalo u raznim vremenskim periodima. Znači, naseljavanje Vlaha u istočnu Srbiju predstavljalo bi unutrašnje kretanje stanovništva u okviru šireg karpatsko-balkanskog područja, uslovljeno istorijskim prilikama.<ref>{{Cite book |date=1973 |title=Гласник Етнографског института |url=https://www.google.rs/books/edition/%D0%93%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%BD%D0%B8%D0%BA_%D0%95%D1%82%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3/4oQjAQAAIAAJ?hl=de&gbpv=1&dq=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BC%20%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B3&pg=RA1-PA38&printsec=frontcover |publisher=Научно дело |language=sr}}</ref> == Historijski izvori == Još dvadesetih godina ovog veka izašao je holandski slavista van Vejk (van Wijk) s teorijom o tome da su u ranom srednjem veku Srbi od Bugara bili odvojeni pojasom u kojem je živelo rumunsko stanovništvo. Tek docnije, kad su Rumuni delom odlutali u druge krajeve, a delom podlegli asimilaciji, došle su u neposredan dodir zapadna i istočna grana Južnih Slovena. Ovo gledanje savršeno harmonira sa nalazima lingvističke geografije koja je, kao što smo videli, konstatovala (tek mnogo posle van Vejka) veoma jaku koncentraciju izoglosa duž demarkacione linije između dvaju velikih blokova južnoslovenskog etnikuma.<ref>{{Cite book |last=Ивић |first=Павле |date=1971 |title=Српски народ и његов jезик |url=https://www.google.rs/books/edition/%D0%A1%D1%80%D0%BF%D1%81%D0%BA%D0%B8_%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4_%D0%B8_%D1%9A%D0%B5%D0%B3%D0%BE%D0%B2_j/EKtiAAAAMAAJ?hl=de&gbpv=1&bsq=%D0%88%D0%BE%D1%88%20%D0%B4%D0%B2%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%82%D0%B8%D1%85%20%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0&dq=%D0%BF%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%B5%20%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D1%9B%20%D1%81%D1%80%D0%BF%D1%81%D0%BA%D0%B8%20%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%20%D0%B8%20%D1%9A%D0%B5%D0%B3%D0%BE%D0%B2%20%D1%98%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%BA&printsec=frontcover |publisher=Српска књижевна задруга |language=sr}}</ref> Od ušća Timoka preko istočnih podnožja planina duž srpsko bugarske granice do Osogova, pa dalje do Ovčeg Polja i južno od Tetova, nalazi se jedan snop izoglosa koji bi morao biti star bar hiljadu godina.<ref>{{Cite book |last=Живковић |first=Тибор |date=2000 |title=Словени и Ромеји |url=https://www.google.rs/books/edition/%D0%A1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%B8_%D0%B8_%D0%A0%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D1%98%D0%B8/lxYUAQAAMAAJ?hl=de&gbpv=1&bsq=%D0%9E%D0%B4%20%D1%83%D1%88%D1%9B%D0%B0%20%D0%A2%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%BA%D0%B0&dq=%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%B8%20%D0%B8%20%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D1%98%D0%B8&printsec=frontcover |publisher=Историјски институт САНУ |isbn=978-86-7743-022-1 |language=sr}}</ref> Gore pomenuti romanski pojas ranije deo Mezije, u IX v. je deo oblasti Morava dok je u XI veku deo vizantijske teme Bugarska. * Iz kodeksa svetogorskog manastira Sv. Pantelejmona, stoji između ostalog, i sledeće: "oni koji su živeli oko Dunava — Bugari, Moravi (Srbi i Vlasi) i Sloveni Ilirije behu najzad prosvetljeni svetim krštenjem tokom IX v. [864. godina] za vreme avtokratora Mihaila i slavnog patrijarha Fotija".<ref>{{Cite book |last=umetnosti) |first=Vizantološki institut (Srpska akademija nauka i |date=1997 |title=Ομορφοκκλησια : οι τοιχογραφιες του ναου του Αγιου Γεωργιου κοντα στην Καστορια |url=https://www.google.rs/books/edition/%CE%9F%CE%BC%CE%BF%CF%81%CF%86%CE%BF%CE%BA%CE%BA%CE%BB%CE%B7%CF%83%CE%B9%CE%B1_%CE%BF%CE%B9_%CF%84%CE%BF%CE%B9%CF%87/4UtoAAAAMAAJ?hl=de&gbpv=1&printsec=frontcover&bsq=%D0%B4%D1%83%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D0%B0%20%D0%B2%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B8 |publisher=Naučno delo |isbn=978-86-83883-13-4 |language=sr}}</ref><ref>{{Cite book |date=1912 |title=Neos Hellēnomnēmōn |url=https://www.google.rs/books/edition/Neos_Hell%C4%93nomn%C4%93m%C5%8Dn/u6hJAAAAYAAJ?hl=de&gbpv=1&printsec=frontcover&bsq=%CE%94%CE%BF%CF%8D%CE%BD%CE%B1%CE%B2%CE%B9%CE%BD%20%CE%92%CE%BB%CE%AC%CF%87%CE%BF%CE%B9 |publisher=B. Grʹegoriadès |language=el}}</ref> * Vasilije II Bugaroubica, 1020. godine osniva zasebnu episkopiju za Vlahe sa sedištem u Vranju, koja je bila pod jurisdikcijom Ohridske arhiepiskopije. U hrisovulji se, naime, među ostalim čita: „isto tako, svi gradovi koji su bili zaboravljeni poveljom mojeg veličanstva biće ipak podvrgnuti vlasti istoga presvetog arhiepiskopa koji će pobirati porez od svih, pa i od Vlaha koji žive raspršeni po čitavoj Bugarskoj“.<ref>{{Cite book |last=Mirdita |first=Zef |date=2004 |title=Vlasi u historiografiji |url=https://www.google.rs/books/edition/Vlasi_u_historiografiji/aFs7AAAAMAAJ?hl=de&gbpv=1&bsq=isto%20tako,%20svi%20gradovi%20koji%20su%20bili%20%20zaboravljeni%20poveljom%20mojeg%20veli%C4%8Danstva%20bit%20%C4%87e%20ipak%20podvrgnuti%20vlasti%20istoga%20sakro%20sanktnog%20arhiepiskopa%20koji%20%C4%87e%20pobirati%20porez%20od%20svih%20pa%20i%20od%20Vlaha%20koji%20%C5%BEive%20raspr%C5%A1eni%20%20po%20%C4%8Ditavoj%20Bugarskoj%E2%80%9D&dq=zef%20mirdita%20vlasi%20u%20historiografiji&printsec=frontcover |publisher=Hrvatski institut za povijest |isbn=978-953-6324-43-9 |language=hr}}</ref><ref>{{Cite book |last=Krumbacher |first=Karl |date=1893 |title=Byzantinische Zeitschrift |url=https://www.google.rs/books/edition/Byzantinische_Zeitschrift/jK1JAAAAYAAJ?hl=de&gbpv=1&printsec=frontcover&bsq=%20%CE%92%CE%BB%CE%AC%CF%87%CF%89%CE%BD |publisher=C. H. Beck'sche Verlagsbuchhandlung |language=de}}</ref> * Vlahe u podunavlju pominje Ana Komnena u Aleksijadi kada su Kumani prešli Dunav oko 1094. godine.<ref>{{Cite book |date=1878 |title=Corpus scriptorum historiae byzantinae: Annae Comnenae Alexiadis libri XV ... v.2 |url=https://www.google.rs/books/edition/Corpus_scriptorum_historiae_byzantinae_A/1YlfAAAAMAAJ?hl=de&gbpv=1&bsq=Pudilus%20Blachorum&printsec=frontcover |publisher=impensis E. Weberi |language=el}}</ref><ref>{{Cite book |date=1878 |title=Corpus scriptorum historiae byzantinae: Annae Comnenae Alexiadis libri XV ... v.2 |url=https://www.google.rs/books/edition/Corpus_scriptorum_historiae_byzantinae_A/1YlfAAAAMAAJ?hl=de&gbpv=1&dq=blachorum&pg=PA11&printsec=frontcover |publisher=impensis E. Weberi |language=el}}</ref> * Arapski geograf Al-Idrisi 1154 godine, celu oblast od reke Morave do reke Osam, koja obuhvata Pomoravlje i deo zapadne Bugarske, naziva: Getulija, to jest zemlja Geta ili Nomada, kako su ih sicilijanski trgovci nazivali. Stanovnici su bili Sloveni i Vlasi.<ref>{{Cite book |last=Perkovac |first=Joan i Vojko Sabljic |date=1855 |title=Neven: Zabavni i poucni list |url=https://www.google.rs/books/edition/Neven/ktmSjl1-hTgC?hl=sr&gbpv=1&dq=Cielu%20krajinu%20od%20rieke%20Morave%20do%20Osme,%20koja%20obsi%C5%BEe%20Pomoravje%20i%20%C4%8Dest%20zapadne%20Bugarske&pg=PA363&printsec=frontcover |last2=Sabljic |first2=Vojko |publisher=Narodna tiskarnica |language=hr}}</ref><ref>{{Cite news |title=Weltkarte des Idrisi vom Jahr 1154 n. Ch., Charta Rogeriana |url=https://www.loc.gov/resource/g3200.ct001903/ |archive-url= |archive-date= |access-date=2026-04-04 |work=The Library of Congress |language=en|date=2025-06-15}}</ref><ref>{{Cite web |last=Lelewel |first=Joachim |title=„Géographie du moyen age : atlas composé de cinquante planches / étudiée par Joachim Lelewel. |url=https://crispa.uw.edu.pl/object/files/728739/display/Default |access-date=2026-04-09 |website=crispa.uw.edu.pl |page=51}}</ref> * 1186. g. ustali su Bugari i Vlasi (Rumuni) pod vođstvom bojara Petra i Asena, koji su bili vlaškog porekla.<ref>{{Cite web |title=Историја средњег века I 30 — Викизворник, слободна библиотека |url=https://sr.wikisource.org/wiki/%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%98%D0%B0_%D1%81%D1%80%D0%B5%D0%B4%D1%9A%D0%B5%D0%B3_%D0%B2%D0%B5%D0%BA%D0%B0_I_30#2._%D0%92%D0%B8%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B8%D1%98%D0%B0,_%D0%91%D1%83%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B0_%D0%B8_%D0%A1%D1%80%D0%B1%D0%B8%D1%98%D0%B0_%D0%BE%D0%B4_XI_%D0%B4%D0%BE_XV_%D0%B2%D0%B5%D0%BA%D0%B0 |access-date=2026-04-04 |website=sr.wikisource.org |language=sr}}</ref> Njihov brat Kalojan je u Trnovu krunisan od izaslanika pape Inoćentija III kao dominus blacorum et bulgarorum.<ref>{{Cite book |last=III (Papst) |first=Innozenz |date=1891 |title=Innocentii III Romani pontificis opera omnia tomus quatuor distributa: quorum priores tres regestorum Baluzianam recensionem complectuntur, accendentibus anecdotarum epistolarum libris, quos frustra olim a Baluzio expetitos ex Bibliotheca Vaticana in lucem emiserunt La Porte Dutheil et Brequigny, quatro volumini insunt epitolae extra regestum vagantes, pontificis denique sermones et opuscula varia, tum jam olim edita, tum recentius ab eminentissimo cardinali Maio, D. Luigi Tosti, etc. etc., typis mandata |url=https://books.google.com/books?id=FMq9NPoNRhIC&q=calojoanni%20%20bulgarorum%20blacorum |publisher=apud Garnier fratres |language=la}}</ref> <ref>{{Cite book |last=Cvijić |first=Jovan |date=1966 |title=Balkansko poluostrvo i južnoslovenske zemlje: osnovi antropogeografije |url=https://www.google.rs/books/edition/Balkansko_poluostrvo_i_ju%C5%BEnoslovenske_z/RQoFAAAAMAAJ?hl=de&gbpv=1&bsq=dominus&dq=inauthor:%22Jovan%20Cviji%C4%87%22&printsec=frontcover |publisher=Zavod za izdavanje udžbenika |language=sr}}</ref>Oni sa severa Bugarske i iz Srbije govorili su istim dijalektom kao i Rumuni severno od Dunava - lingvisti ga zovu dakorumunski. Iz njihovih redova digli su se oni koji su započeli antivizantijsku pobunu, krajem XII veka, na čelu sa braćom Asen, dakle oni su bili nosioci političkog preporoda bugarskog carstva. Od njih je ostalo samo nekoliko naselja u severnozapadnom delu Bugarske i u Srbiji, posebno u Timočkoj Krajini.<ref>{{Cite book |last=Đuvara |first=Neagu |year=2004 |title=Kratka istorija Rumuna za mlade |publisher=Novi Sad : Platoneum |isbn=86-83639-23-1 |location=Novi Sad |pages=165}}</ref> * Ansbert hroničar piše kako su krstaše: „u samoj velikoj bugarskoj šumi, u koju su ušli napredujući iz Braničeva 15. jula 1189. g., u zasede postavili Grke, Bugare, Srbe i Vlahe poluvarvare, kako bi ih iz skrivenih mesta napali otrovnim strelama a po naređenju Braničevskog duksa i Vizantijskog cara“.<ref>{{Cite book |last=Ansbertus |date=1827 |title=Historia de expeditione Friderici Imperatoris |url=https://www.google.rs/books/edition/Historia_de_expeditione_Friderici_Impera/JtcGAAAAcAAJ?hl=sr&gbpv=1&dq=silva%20longissima%20Bulgariae,%20quam%20idus%20Julii%20ab%20Brandiz&pg=PA29&printsec=frontcover |last2=Dobrovský |first2=Josef |publisher=Apud Cajetanum de Mayregg bibliopolam |language=la}}</ref> * Iz korespondencije pape Inoćentija III i kralja Kalojana 1204. g. saznajemo za spor koji Bugarska ima sa Ugarskom a reč je o zemlji Vlaška na samoj granici Ugarske i Bugarske.<ref>{{Cite book |last=Theiner |first=Augustin |date=1863 |title=Vetera monumenta Slavorum meridionalium historiam illustrantia maximam partem nondum edita ex tabulariis vaticanis deprompta collecta ac serie chronologica disposita: Ab Innocentio PP. III. usque ad Paulum PP. III. 1198-1549 |url=https://www.google.rs/books/edition/Vetera_monumenta_Slavorum_meridionalium/XXtcAAAAcAAJ?hl=de&gbpv=1&dq=confinio%20Hungarie%20,%20Bulgarie%20,%20et%20Blachie%20relinquo&pg=PA30&printsec=frontcover |language=la}}</ref> * Gervazije od Tilberija 1214. g., opisujući isti prostor koji je pre njega Ansbert hroničar nazvao velika bugarska šuma, piše da: „Od razdvajanja Dunava pa sve do Konstantinopolja ima dvadeset i četiri dana hoda prema jugoistoku. Prvo se, naime, nailazi na bugarsku pustinju, koja je zemlja Vlaha (Vlaška).<ref>{{Cite book |last=Pauli |date=1885 |title=Ex rerum Anglicarum scriptoribus saec. XII et XIII |url=https://www.google.rs/books/edition/Ex_rerum_Anglicarum_scriptoribus_saec_XI/gWODu-afMmkC?hl=sr&gbpv=1&printsec=frontcover&bsq=desertum%20Bulgarie%20est%20terra%20Blacti |publisher=Hahn |language=la}}</ref> * Vilijam od Rubruka, 1253. godine piše: „Da, i preko Dunava takođe, prema Konstantinopolju, Vlaška, koja je zemlja Asenova, i mala Bugarska sve do Slavonije, svi plaćaju danak Tatarima“.<ref>{{Cite book |last=Hakluyt |first=Richard |date=1809 |title=Collection of the Early Voyages, Travels, and Discoveries, of the English Nation |url=https://www.google.rs/books/edition/Collection_of_the_Early_Voyages_Travels/-Y4bRxqr0TMC?hl=de&gbpv=1&printsec=frontcover&bsq=valakia |language=en}}</ref> * Drman i Kudelin su bila dvojica bugarskih plemića, tatarskog ili vlaškog porekla, koji su kao polunezavisni vladari upravljali Braničevom (Podunavljem) krajem 13. veka (1273−1291).<ref>{{Cite book |last=Grčić |first=Jovan |date=1887 |title=Stražilovo: list za zabavu, pouku i književnost |url=https://www.google.rs/books/edition/Stra%C5%BEilovo/KGFBDiqzkdIC?hl=sr-Latn&gbpv=1&printsec=frontcover&bsq=%D0%94%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%20%D0%9A%D1%83%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D0%BD%20%D0%92%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B8 |language=sr}}</ref> * Iz pisma 1345. godine, koje je papa Kliment VI uputio ugarskom kralju Lajošu I, vidimo da su pojedini Vlasi, Ugraske, Transivanije, Vlaške i Sremske zemlje<ref>{{Cite book |last=Jović |first=Momir |date=1994 |title=Srbija i Rimokatolička crkva u srednjem veku |url=https://www.google.rs/books/edition/Srbija_i_Rimokatoli%C4%8Dka_crkva_u_srednjem/d8aQAAAAMAAJ?hl=de&gbpv=1&bsq=Ulterior%20Sirmia%201229&dq=Ulterior%20Sirmia%201229&printsec=frontcover |publisher=Bagdala |isbn=978-86-7087-104-5 |language=sr}}</ref>, prešli na katoličanstvo.<ref>{{Cite book |last=Theiner (O.C.) |first=Augustin |date=1859 |title=Vetera monumenta historica Hungariam sacram illustrantia: maximam partem nondum edita ex tabulariis Vaticanis deprompta collecta ac serie chronologica disposita |url=https://www.google.rs/books/edition/Vetera_monumenta_historica_Hungariam_sac/3H9b0Cx-9_8C?hl=de&gbpv=1&dq=quod%20Olachi%20Romani%20commorantes%20in%20partibus%20Ungarie%20Transilvanis%20Ultralpinis%20et%20Sirmiis&pg=PA691&printsec=frontcover |publisher=Typis Vaticanis |language=la}}</ref> * Titula vlaških vojvoda u periodu od 1389. do 1421. godine i u periodu od 1508. do 1638. godine glasila je: „Gospodar Ugrovlaške i Podunavlja“<ref>{{Cite journal |last=Coman |first=Marian |title=Podunavia şi relaţiile sârbo-muntene în secolele XIV-XVI |url=https://www.academia.edu/5053064/Podunavia_%C5%9Fi_rela%C5%A3iile_s%C3%A2rbo_muntene_%C3%AEn_secolele_XIV_XVI |journal=Istoria. Utopie, amintire şi proiect de viitor, ed. Ovidiu Cristea, Radu Pǎun. Iaşi: Editura Universitǎţii „Alexandru Ioan Cuza” Iaşi, 2013, p. 239-258}}</ref> * U XIV. i XV. stoljeću nastaju važni emigracijski pokreti vlaškoga stanovništva s Kosova i oko Vardara prema sjeveru te se oni nastanjuju u dolini Timoka i Morave. Drugi, pak,  dio tog vlaškog elementa u isto doba ide prema Nišu i dolinom Nišave prodire sve do  Srednje Gore u Bugarskoj i zatim iz Sofije prema sjeverozapadu sve do srpske granice.<ref>{{Cite book |last=Mirdita |first=Zef |date=2009 |title=Vlasi--starobalkanski narod: od povijesne pojave do danas |url=https://www.google.rs/books/edition/Vlasi_starobalkanski_narod/5SkqAQAAMAAJ?hl=de&gbpv=1&bsq=XIV%20vla%C5%A1kog&dq=Zef%20Mirdita.%20Vlasi-starobalkanski%20narod:%20od%20povijesne%20pojave%20do%20danas.%20Hrvatski%20Institut%20za%20povijest,%202009.%20str.%20230&printsec=frontcover |publisher=Hrvatski Institut za povijest |isbn=978-953-6324-83-5 |language=hr}}</ref> * 1446. godine, papa Evgenije IV obaveštava sve vernike da u Moldaviji postoji brojna sekta husita, koji su svojim dogmama zarazili čak i jedan deo stanovnika Ugarske. Iz tog razloga, pontif imenuje Fabijana, vikara redovnika minorita iz Bosne, i njegove naslednike, za doživotne inkvizitore protiv jeretika u Moldaviji, Vlaškoj, Vlaškoj preko Dunava, Bugarskoj, Raškoj i Slavoniji.<ref>{{Cite book |last=Hurmuzaki |first=Ludoxiu de |date=1890 |title=Documente privitóre la Istoria Românilor |url=https://www.google.rs/books/edition/Documente_privit%C3%B3re_la_Istoria_Rom%C3%A2nil/Wm7B70J9hcoC?hl=de&gbpv=1&bsq=Moldavie,%20Walachie,%20Bollachie,%20Bulgarie,%20Rassiae%20necnon%20Sclavonie&printsec=frontcover |publisher=Teclu |language=la}}</ref><ref>{{Cite book |last=Fermendžin |first=Euzebije |date=1892 |title=Acta Bosnae potissimum ecclesiastica cum insertis editorum documentorum regestis ab anno 925 usque ad annum 1752 |url=https://www.google.rs/books/edition/Acta_Bosnae_potissimum_ecclesiastica_cum/Bdpi8PSwhScC?hl=de&gbpv=1&dq=bollachia&pg=PA202&printsec=frontcover |publisher=Academia Scientiarum et Artium Slavorum Meridionalium |language=la}}</ref> * Martin Segon oko 1481. g. pominje Vlahe na severoistoku Srbije o kojima kaže: „Vlasi su planinci, divlji rod ljudi — oni su bogati samo stadima stoke.“ i „Sredinu pokrajine naseljavau Vlasi, o kojima Ptolomej tako donosi: „Oni koji leže između nazivaju se Pikenzi“<ref>{{Cite web |title=Geographiae Libri Octo : recogniti iam et diligenter emendati cum tabulis geographicis ad mentem auctoris restitutis ac emendatis ; Cum gratia & Priuilegio Sac Caes. Maiestat. |url=https://www.davidrumsey.com/luna/servlet/s/8812i1 |access-date=2026-04-04 |website=www.davidrumsey.com|last=Ptolemy|first=Ptolemy, Claudius}}</ref>, a gore u prvom putopisu dosta je o ovim rečeno“.<ref>{{Cite book |date=1996 |title=Književnost Crne Gore od XII do XIX vijeka: Pisci srednjovjekovnog latiniteta |url=https://www.google.rs/books/edition/Knji%C5%BEevnost_Crne_Gore_od_XII_do_XIX_vij/Do7lAAAAMAAJ?hl=sr&gbpv=1&bsq=%D0%B2%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B8&dq=%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D0%BD%20%D1%81%D0%B5%D0%B3%D0%BE%D0%BD%20%D0%BA%D1%9A%D0%B8%D0%B6%D0%B5%D0%B2%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%20%D1%86%D1%80%D0%BD%D0%B5%20%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B5&printsec=frontcover |publisher=Obod |language=sr}}</ref> Vlahe koje pominje Martin Segon u turskom periodu biće poznati kao braničevski i vidinski Vlasi. * Francuski izvor nastao posle 1595. g.: „Prema jugu, ona [Transilvanija] se dodiruje sa Transalpinima [Vlasima] i Srbima, zvanim Sloveni, i Rašani, koji su gotovo pravi Vlasi, jer imaju isti zakon i slične običaje. Oni su hrišćani prema obredima grčke crkve [pravoslavci]. Služe se italskim jezikom, ali veoma iskvarenim, i veoma su ratoborni i snažni.”<ref>{{Cite book |date=1895 |title=Actes et fragments relatifs à l'histoire des Roumains rassemblés dans les dépôts de manuscrits de l'occident par Nicolas Zorga et publiés sous les auspices du ministère de l'instruction publique: I. |url=https://www.google.rs/books/edition/Actes_et_fragments_relatifs_%C3%A0_l_histoir/O5vozntoci8C?hl=de&gbpv=1&dq=Vers%20le%20midy,%20elle%20touche%20les%20Transalpins%20et%20Serviens&pg=PA42&printsec=frontcover |publisher=Imprimerie de l'état |language=de}}</ref><ref>{{Cite web |last=Le Testu |first=Guillaume (1509-1572) Cartographe |date=1555 |title=Cosmographie universelle, selon les navigateurs tant anciens que modernes / par Guillaume Le Testu, pillotte en la mer du Ponent, de la ville francoyse de Grâce |url=https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/btv1b8447838j/f34.item |access-date=2026-04-04 |website=Gallica |language=FR}}</ref> * Petri Posini 1651. g., u komentarima o Vlasima iz Aleksijade kaže: „Blachi je ime naroda koji naseljava Gornju Meziju, koji se danas zovu Vlasi (Valachi)“.<ref>{{Cite book |date=1878 |title=Corpus scriptorum historiae byzantinae: Annae Comnenae Alexiadis libri XV ... v.2 |url=https://www.google.rs/books/edition/Corpus_scriptorum_historiae_byzantinae_A/1YlfAAAAMAAJ?hl=de&gbpv=1&dq=petri%20possini%20blachi&pg=PA395&printsec=frontcover |publisher=impensis E. Weberi |language=el}}</ref> * Evlija Čelebija u opisu grada Fetislama (Kladova) iz 1666. godine kaže da: „Svo stanovništvo govori bošnjački i turski, a znaju i vlaški“.<ref>{{Cite book |last=Paunović |first=Marinko |date=1970 |title=Đerdap i Timočka Krajina |url=https://www.google.rs/books/edition/%C4%90erdap_i_Timo%C4%8Dka_Krajina/AzsBAAAAMAAJ?hl=sr&gbpv=1&bsq=Svo%20stanovni%C5%A1tvo%20govori%20bo%C5%A1nja%C4%8Dki%20i%20turski,%20a%20znaju%20i%20vla%C5%A1ki.&dq=Svo%20stanovni%C5%A1tvo%20govori%20bo%C5%A1nja%C4%8Dki%20i%20turski,%20a%20znaju%20i%20vla%C5%A1ki.&printsec=frontcover |publisher=Binoza, |language=bs}}</ref> * Luiđi Ferdinando Marsilji o Vlasima koji su 1696. godine oko Dunava obitavali kaže: „Vlasi se i običajima i jezikom razlikuju od Rašana, iako ispovedaju istu grčku religiju i koriste iste njihove ilirske karaktere (ćirilicu). Oni počinju da naseljavaju obale Dunava koje nastaju od ogranaka planina Hema i Karpata, i ne vole da žive u ravnicama, osim u dvema provincijama, Vlaškoj i Moldaviji. Zaista potiču od starih Rimljana, i hvale se da su Rimljani, te se iskvarenim imenom zovu Ruminest; a jezik im je iskvaren latinski ili italski“.<ref>{{Cite web |title=Danubius Pannonico-mysicus : observationibus geographicis, astronomicis, hydrographicis, historicis, physicis, perlustratus et in sex tomos digestus. T. 1, [in tres partes digestus : geographicam, astronomicam, hydrographicam] - Дигитална универзитетска библиотека - страна 0035 - величина 2 |url=http://ubsm.bg.ac.rs/view.php?q=1853&e=t&p=0035&z=2&x=0&w=922&h=600&x=e |access-date=2026-04-04 |website=ubsm.bg.ac.rs}}</ref> * Zanimljivo da je 1787. u Beču, po carskoj zapovesti, za stanovništvo u Turskoj bila napravljena ratna proklamacija („patent”), i to u tri slična oblika: jedna za Srbe, druga za Vlahe a treća za Turke”, kojom se stanovništvu obećava ćesarova zaštita<ref>{{Cite book |date=1962 |title=Зборник радова Етнографског института |url=https://www.google.rs/books/edition/%D0%97%D0%B1%D0%BE%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%BA_%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%B0_%D0%95%D1%82%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D1%80/0DKAAAAAMAAJ?hl=de&gbpv=1&printsec=frontcover&bsq=%D0%97%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BC%D1%99%D0%B8%D0%B2%D0%BE%20%D1%98%D0%B5%20%D0%B4%D0%B0%20%D1%98%D0%B5%201787.%20%D1%83%20%D0%91%D0%B5%D1%87%D1%83, |publisher=Етнографски институт, Српске академије наука и уметности |language=sr}}</ref>. Jedino je vlaško stanovništvo pokazivalo prijateljsko raspoloženje prema Turcima.<ref>{{Cite book |last=Jovanović |first=Dobrivoje |year=1988 |title=Kočina krajina |url=https://www.dobrivojejovanovic.in.rs/images/kocina_krajina.pdf |publisher=Nedeljnik "Novi put" |location=Jagodina}}</ref> * Iz popisa Vlaha, sprovedenog u Kneževini Srbije 1850. g. vidimo da Vlaha ima 104.808 duša ili 10,95% ukupnog stanovništva Srbije.<ref>{{Cite book |last=Slovesnosti |first=Društvo Srbske |date=1852 |title=Glasnik Društva Srbske Slovesnosti |url=https://www.google.rs/books/edition/Glasnik_Dru%C5%A1tva_Srbske_Slovesnosti/p6BJAAAAcAAJ?hl=de&gbpv=1&printsec=frontcover&bsq=%D0%92%D0%BB%D0%B0%D0%B0 |language=sr}}</ref> == Povezano == * [[Vlasi]] * [[Aromuni]] == Vanjske veze == '''Istorija:''' * [http://www.melnica.com/Vlasi.htm Vlasi... ko su, šta su i odakle potiču?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071101095054/http://www.melnica.com/Vlasi.htm |date=2007-11-01 }} '''Nevladine organizacije:''' * [http://www.cnmnr.org Nacionalni savet vlaške nacionalne manjine]{{Dead link|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.vdsstimoc.org/ Vlaška demokratska stranka srbije] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080704072247/http://www.vdsstimoc.org/ |date=2008-07-04 }} * [http://www.timoc.org/indexSrb.htm Savez vlaha srbije] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090419130158/http://www.timoc.org/indexSrb.htm |date=2009-04-19 }} '''Izvorna vlaška muzika:''' * [http://www.paundurlic.com/muzika/index.htm Poslednji orfeji Balkana] '''Studije iz vlaške religije, mitologije i magije:''' * [http://www.paundurlic.com/radovi/pesma_o_svecima.htm Vlaška mitološka pesma o poreklu zla] * [http://www.paundurlic.com/radovi/titanomahija.htm Elementi titanomahije u vlaškim mitološkim pesmama] * [http://www.paundurlic.com/radovi/religija_vlaha.htm Kult mrtvih kao osnova za određenje religije Vlaha] * [http://www.paundurlic.com/radovi/nebeska_tela_i_marturija.htm Nebeska tela i obred "marturija" u kultu mrtvih kod Vlaha] * [http://www.paundurlic.com/radovi/rajska_sveca.htm Rajska sveća u kultu mrtvih kod Vlaha] * [http://www.paundurlic.com/radovi/magstat.htm Magijska statistika i alibi - dva aspekta dugovečnosti magije kod Vlaha] == Reference == [[Kategorija:Narodi]] [[Kategorija:Srbija]] ie9yeli32alkpyxjw4bz2mwikv8eme4 42579630 42579629 2026-04-10T02:57:33Z Manxeves 313281 /* Historijski izvori */ 42579630 wikitext text/x-wiki {{Infokutija etnička grupa |grupa=Vlasi |slika=[[Datoteka:Iabucovat.jpg|300px]] |populacija=40.000 (prema popisu iz 2002. godine) |regioni=istočna [[Srbija]] |jezici=[[vlaški jezik (Srbija)|vlaški]]|religije=uglavnom [[pravoslavlje]] }} '''Vlasi''' je naziv za vlahofono autohtono stanovništvo u istočnoj [[Srbija|Srbiji]] koja živi na području između [[Velika Morava|Morave]], [[Timok]]a i [[Dunav]]a na teritoriji četiri okruga: [[Borski okrug|Borski]], [[Braničevski okrug|Braničevski]], [[Zaječarski okrug|Zaječarski]] i [[Pomoravski okrug|Pomoravski]]. U manjem broju naseljavaju i [[Podunavski okrug|Podunavski]], [[Nišavski okrug|Nišavski]] i [[Rasinski okrug|Rasinski]]. U pogledu konfesije, Vlasi pripadaju [[pravoslavlje|pravoslavnoj]] veroispovesti i Srpskoj pravoslavnoj crkvi, ali su se u njihovom verskom i obrednom životu do danas zadržali u znatnoj svežini mnogi prehrišćanski, indoevropski i paleobalkansi elementi. Vlasi nisu kompaktni u etničkom smislu, već se dele na više grupa, među kojima su tri osnovne: [[Carani]], na istoku, oko Kladova, Negotina i Zaječara, [[Ungurjani]] na zapadu u Homolju, Zviždu, Stigu, Braničevu, Mlavu, Resavi i okolini Ćuprije, i [[Munćani]] u sredini, naseljavaju slivove Porečke i Crne Reke. Zasebnu grupu Vlaha čine [[Bufani]] u Majdanpeku. Vlasi govore [[Vlaški jezik|vlaškim jezikom]], koji predstavlja provincijske dijalekte rumunskog jezika, sa znatnim fondom reči slovenskog porekla<ref>{{Cite book |date=1973 |title=Гласник Етнографског института |url=https://www.google.rs/books/edition/%D0%93%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%BD%D0%B8%D0%BA_%D0%95%D1%82%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3/4oQjAQAAIAAJ?hl=de&gbpv=1&dq=%D1%80%D1%83%D0%BC%D1%83%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%20%D1%98%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%BA%D0%B0&pg=RA1-PA35&printsec=frontcover |publisher=Научно дело |language=sr}}</ref>. Ungurjani govore banatskim dijalektom, Carani muntenskim dijalektom, dok je područje Munćana, u lingvističkom smislu, limitrofni govorni areal.<ref>{{Cite web |title=Linguistischer Atlas des dacorumänischen Sprachgebietes |url=https://www.europeana.eu/de/item/9200456/handle_123456789_54079?lang |access-date=2026-04-04 |website=www.europeana.eu |language=de-DE}}</ref><ref>{{Cite web |title=Atlasul lingvistic român. Graiurile dintre Morava, Dunăre și Timoc |url=https://ebib.inst-puscariu.ro/atlasullingvisticroman-timoc.html}}</ref> Prema podacima sa popisa stanovništva iz [[2002]]. godine, u Srbiji živi 40.054 Vlaha. U [[Bugarska|Bugarskoj]] takođe živi oko 10.500 etničkih Vlaha, koji su srodni Vlasima u Srbiji, tačnije rečeno Krajinsko timočkim Vlasima. Vlasi su predstaljeni preko Nacionalnog saveta vlaške nacionalne manjine. == Poreklo vlaške populacije == [[Датотека:S. Srbija.pdf|мини|десно|250п|Географско порекло становништва Краљевине Србије крајем 19. и почетком 20. века]] Na Balkanskom poluostrvu, u srednjovekovnim feudalnim državama, vršena je asimilacija starijeg preslovenskog - na zapadu ilirskog, na istoku dako-tračkog romanizovanog stanovništva - koje je vremenom, u tadašnjim društveno-ekonomskim uslovima, preraslo od etničkih Vlaha u posebnu socijalnu grupu slovenskih stočara vlaha, nastanjenih u već stalnim, uglavnom planinskim naseljima. S obzirom na nejednake društveno-ekonomske uslove u raznim krajevima Balkana, što je bilo naročito karakteristično kako za srpski tako i za kasniji turski feudalizam, ovaj proces nije morao biti svuda podjednak, niti je svuda bio završen. U severnim krajevima Srbije, gde srpski feudalizam nikada nije imao državotvorne centre koji bi uticali na sveukupni kulturni razvoj, ovaj proces se nastavio i u doba turskog feudalizma. Kako u njemu egzistiraju autonomne teritorije sa samoupravom mesnog stanovništva, koje direktno potpadaju pod sultanovu vlast, za još primitivno vlaško stanovništvo, koje turska vlast zatiče na njegovoj asimilacijonoj etničkoj granici, takve autonomne oblasti imaju naročitu važnost: u službi je sultanovoj i kao takvo ima specifične dužnosti (martolozi, vojnici), i znatna prava. O položaju ovog stanovništva u istočnoj Srbiji, pored istorijskih podataka, postoji još i danas živa tradicija. S obzirom na činjenicu da se oblast istočne Srbije nalazi u blizini takozvanog severnog balkanskog etničkog romanskog jezgra, proces potpunog vlaškog etničkog izjednačavanja sa srpskim stanovništvom bivao je usporen kasnijim doseljavanjem svežeg stanovništva romanskog govora (Ungureani, Carani), tokom XVII, XVIII i XIX veka, sa severa, a moguće i s juga, naročito u prvim decenijama turske vladavine. Osim toga, se i geografski i kulturno vezuje za karpatski region, kome je jedna od osnovnih karakteristika upravo stanovništvo, koje po genezi delimično svakako vodi poreklo još iz veoma rane trako-dačko-slovenske simbioze. U tom području za celokupno karpatsko stanovništvo Dunav nije bio prepreka za preseljavanje, što se vidi i iz novijih srpskih arhivskih podataka. Prema tome, kako je istočna Srbija integralni deo tog širokog geografskog i kulturnog područja, to bi i njeno današnje vlaško stanovništvo, kao i deo srpskog (starinci), u stvari bilo, u najširem smislu reči, starinačko, s tom razlikom što se ono, seljakajući se i unutar te oblasti i u pojedine uže njene regione, naseljavalo u raznim vremenskim periodima. Znači, naseljavanje Vlaha u istočnu Srbiju predstavljalo bi unutrašnje kretanje stanovništva u okviru šireg karpatsko-balkanskog područja, uslovljeno istorijskim prilikama.<ref>{{Cite book |date=1973 |title=Гласник Етнографског института |url=https://www.google.rs/books/edition/%D0%93%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%BD%D0%B8%D0%BA_%D0%95%D1%82%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3/4oQjAQAAIAAJ?hl=de&gbpv=1&dq=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BC%20%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B3&pg=RA1-PA38&printsec=frontcover |publisher=Научно дело |language=sr}}</ref> == Historijski izvori == Još dvadesetih godina ovog veka izašao je holandski slavista van Vejk (van Wijk) s teorijom o tome da su u ranom srednjem veku Srbi od Bugara bili odvojeni pojasom u kojem je živelo rumunsko stanovništvo. Tek docnije, kad su Rumuni delom odlutali u druge krajeve, a delom podlegli asimilaciji, došle su u neposredan dodir zapadna i istočna grana Južnih Slovena. Ovo gledanje savršeno harmonira sa nalazima lingvističke geografije koja je, kao što smo videli, konstatovala (tek mnogo posle van Vejka) veoma jaku koncentraciju izoglosa duž demarkacione linije između dvaju velikih blokova južnoslovenskog etnikuma.<ref>{{Cite book |last=Ивић |first=Павле |date=1971 |title=Српски народ и његов jезик |url=https://www.google.rs/books/edition/%D0%A1%D1%80%D0%BF%D1%81%D0%BA%D0%B8_%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4_%D0%B8_%D1%9A%D0%B5%D0%B3%D0%BE%D0%B2_j/EKtiAAAAMAAJ?hl=de&gbpv=1&bsq=%D0%88%D0%BE%D1%88%20%D0%B4%D0%B2%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%82%D0%B8%D1%85%20%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0&dq=%D0%BF%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%B5%20%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D1%9B%20%D1%81%D1%80%D0%BF%D1%81%D0%BA%D0%B8%20%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%20%D0%B8%20%D1%9A%D0%B5%D0%B3%D0%BE%D0%B2%20%D1%98%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%BA&printsec=frontcover |publisher=Српска књижевна задруга |language=sr}}</ref> Od ušća Timoka preko istočnih podnožja planina duž srpsko bugarske granice do Osogova, pa dalje do Ovčeg Polja i južno od Tetova, nalazi se jedan snop izoglosa koji bi morao biti star bar hiljadu godina.<ref>{{Cite book |last=Живковић |first=Тибор |date=2000 |title=Словени и Ромеји |url=https://www.google.rs/books/edition/%D0%A1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%B8_%D0%B8_%D0%A0%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D1%98%D0%B8/lxYUAQAAMAAJ?hl=de&gbpv=1&bsq=%D0%9E%D0%B4%20%D1%83%D1%88%D1%9B%D0%B0%20%D0%A2%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%BA%D0%B0&dq=%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%B8%20%D0%B8%20%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D1%98%D0%B8&printsec=frontcover |publisher=Историјски институт САНУ |isbn=978-86-7743-022-1 |language=sr}}</ref> Gore pomenuti romanski pojas ranije deo Mezije, u IX v. je deo oblasti Morava dok je u XI veku deo vizantijske teme Bugarska. * Iz kodeksa svetogorskog manastira Sv. Pantelejmona, stoji između ostalog, i sledeće: "oni koji su živeli oko Dunava — Bugari, Moravi (Srbi i Vlasi) i Sloveni Ilirije behu najzad prosvetljeni svetim krštenjem tokom IX v. [864. godina] za vreme avtokratora Mihaila i slavnog patrijarha Fotija".<ref>{{Cite book |last=umetnosti) |first=Vizantološki institut (Srpska akademija nauka i |date=1997 |title=Ομορφοκκλησια : οι τοιχογραφιες του ναου του Αγιου Γεωργιου κοντα στην Καστορια |url=https://www.google.rs/books/edition/%CE%9F%CE%BC%CE%BF%CF%81%CF%86%CE%BF%CE%BA%CE%BA%CE%BB%CE%B7%CF%83%CE%B9%CE%B1_%CE%BF%CE%B9_%CF%84%CE%BF%CE%B9%CF%87/4UtoAAAAMAAJ?hl=de&gbpv=1&printsec=frontcover&bsq=%D0%B4%D1%83%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D0%B0%20%D0%B2%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B8 |publisher=Naučno delo |isbn=978-86-83883-13-4 |language=sr}}</ref><ref>{{Cite book |date=1912 |title=Neos Hellēnomnēmōn |url=https://www.google.rs/books/edition/Neos_Hell%C4%93nomn%C4%93m%C5%8Dn/u6hJAAAAYAAJ?hl=de&gbpv=1&printsec=frontcover&bsq=%CE%94%CE%BF%CF%8D%CE%BD%CE%B1%CE%B2%CE%B9%CE%BD%20%CE%92%CE%BB%CE%AC%CF%87%CE%BF%CE%B9 |publisher=B. Grʹegoriadès |language=el}}</ref> * Vasilije II Bugaroubica, 1020. godine osniva zasebnu episkopiju za Vlahe sa sedištem u Vranju, koja je bila pod jurisdikcijom Ohridske arhiepiskopije. U hrisovulji se, naime, među ostalim čita: „isto tako, svi gradovi koji su bili zaboravljeni poveljom mojeg veličanstva biće ipak podvrgnuti vlasti istoga presvetog arhiepiskopa koji će pobirati porez od svih, pa i od Vlaha koji žive raspršeni po čitavoj Bugarskoj“.<ref>{{Cite book |last=Mirdita |first=Zef |date=2004 |title=Vlasi u historiografiji |url=https://www.google.rs/books/edition/Vlasi_u_historiografiji/aFs7AAAAMAAJ?hl=de&gbpv=1&bsq=isto%20tako,%20svi%20gradovi%20koji%20su%20bili%20%20zaboravljeni%20poveljom%20mojeg%20veli%C4%8Danstva%20bit%20%C4%87e%20ipak%20podvrgnuti%20vlasti%20istoga%20sakro%20sanktnog%20arhiepiskopa%20koji%20%C4%87e%20pobirati%20porez%20od%20svih%20pa%20i%20od%20Vlaha%20koji%20%C5%BEive%20raspr%C5%A1eni%20%20po%20%C4%8Ditavoj%20Bugarskoj%E2%80%9D&dq=zef%20mirdita%20vlasi%20u%20historiografiji&printsec=frontcover |publisher=Hrvatski institut za povijest |isbn=978-953-6324-43-9 |language=hr}}</ref><ref>{{Cite book |last=Krumbacher |first=Karl |date=1893 |title=Byzantinische Zeitschrift |url=https://www.google.rs/books/edition/Byzantinische_Zeitschrift/jK1JAAAAYAAJ?hl=de&gbpv=1&printsec=frontcover&bsq=%20%CE%92%CE%BB%CE%AC%CF%87%CF%89%CE%BD |publisher=C. H. Beck'sche Verlagsbuchhandlung |language=de}}</ref> * Vlahe u podunavlju pominje Ana Komnena u Aleksijadi kada su Kumani prešli Dunav oko 1094. godine.<ref>{{Cite book |date=1878 |title=Corpus scriptorum historiae byzantinae: Annae Comnenae Alexiadis libri XV ... v.2 |url=https://www.google.rs/books/edition/Corpus_scriptorum_historiae_byzantinae_A/1YlfAAAAMAAJ?hl=de&gbpv=1&bsq=Pudilus%20Blachorum&printsec=frontcover |publisher=impensis E. Weberi |language=el}}</ref><ref>{{Cite book |date=1878 |title=Corpus scriptorum historiae byzantinae: Annae Comnenae Alexiadis libri XV ... v.2 |url=https://www.google.rs/books/edition/Corpus_scriptorum_historiae_byzantinae_A/1YlfAAAAMAAJ?hl=de&gbpv=1&dq=blachorum&pg=PA11&printsec=frontcover |publisher=impensis E. Weberi |language=el}}</ref> * Arapski geograf Al-Idrisi 1154 godine, celu oblast od reke Morave do reke Osam, koja obuhvata Pomoravlje i deo zapadne Bugarske, naziva: Getulija, to jest zemlja Geta ili Nomada, kako su ih sicilijanski trgovci nazivali. Stanovnici su bili Sloveni i Vlasi.<ref>{{Cite book |last=Perkovac |first=Joan i Vojko Sabljic |date=1855 |title=Neven: Zabavni i poucni list |url=https://www.google.rs/books/edition/Neven/ktmSjl1-hTgC?hl=sr&gbpv=1&dq=Cielu%20krajinu%20od%20rieke%20Morave%20do%20Osme,%20koja%20obsi%C5%BEe%20Pomoravje%20i%20%C4%8Dest%20zapadne%20Bugarske&pg=PA363&printsec=frontcover |last2=Sabljic |first2=Vojko |publisher=Narodna tiskarnica |language=hr}}</ref><ref>{{Cite news |title=Weltkarte des Idrisi vom Jahr 1154 n. Ch., Charta Rogeriana |url=https://www.loc.gov/resource/g3200.ct001903/ |archive-url= |archive-date= |access-date=2026-04-04 |work=The Library of Congress |language=en|date=2025-06-15}}</ref><ref>{{Cite web |last=Lelewel |first=Joachim |title=„Géographie du moyen age : atlas composé de cinquante planches / étudiée par Joachim Lelewel. |url=https://crispa.uw.edu.pl/object/files/728739/display/Default |access-date=2026-04-09 |website=crispa.uw.edu.pl |page=51}}</ref> * 1186. g. ustali su Bugari i Vlasi (Rumuni) pod vođstvom bojara Petra i Asena, koji su bili vlaškog porekla.<ref>{{Cite web |title=Историја средњег века I 30 — Викизворник, слободна библиотека |url=https://sr.wikisource.org/wiki/%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%98%D0%B0_%D1%81%D1%80%D0%B5%D0%B4%D1%9A%D0%B5%D0%B3_%D0%B2%D0%B5%D0%BA%D0%B0_I_30#2._%D0%92%D0%B8%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B8%D1%98%D0%B0,_%D0%91%D1%83%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B0_%D0%B8_%D0%A1%D1%80%D0%B1%D0%B8%D1%98%D0%B0_%D0%BE%D0%B4_XI_%D0%B4%D0%BE_XV_%D0%B2%D0%B5%D0%BA%D0%B0 |access-date=2026-04-04 |website=sr.wikisource.org |language=sr}}</ref> Njihov brat Kalojan je u Trnovu krunisan od izaslanika pape Inoćentija III kao dominus blacorum et bulgarorum.<ref>{{Cite book |last=III (Papst) |first=Innozenz |date=1891 |title=Innocentii III Romani pontificis opera omnia tomus quatuor distributa: quorum priores tres regestorum Baluzianam recensionem complectuntur, accendentibus anecdotarum epistolarum libris, quos frustra olim a Baluzio expetitos ex Bibliotheca Vaticana in lucem emiserunt La Porte Dutheil et Brequigny, quatro volumini insunt epitolae extra regestum vagantes, pontificis denique sermones et opuscula varia, tum jam olim edita, tum recentius ab eminentissimo cardinali Maio, D. Luigi Tosti, etc. etc., typis mandata |url=https://books.google.com/books?id=FMq9NPoNRhIC&q=calojoanni%20%20bulgarorum%20blacorum |publisher=apud Garnier fratres |language=la}}</ref><ref>{{Cite book |last=Cvijić |first=Jovan |date=1966 |title=Balkansko poluostrvo i južnoslovenske zemlje: osnovi antropogeografije |url=https://www.google.rs/books/edition/Balkansko_poluostrvo_i_ju%C5%BEnoslovenske_z/RQoFAAAAMAAJ?hl=de&gbpv=1&bsq=dominus&dq=inauthor:%22Jovan%20Cviji%C4%87%22&printsec=frontcover |publisher=Zavod za izdavanje udžbenika |language=sr}}</ref>Oni sa severa Bugarske i iz Srbije govorili su istim dijalektom kao i Rumuni severno od Dunava - lingvisti ga zovu dakorumunski. Iz njihovih redova digli su se oni koji su započeli antivizantijsku pobunu, krajem XII veka, na čelu sa braćom Asen, dakle oni su bili nosioci političkog preporoda bugarskog carstva. Od njih je ostalo samo nekoliko naselja u severnozapadnom delu Bugarske i u Srbiji, posebno u Timočkoj Krajini.<ref>{{Cite book |last=Đuvara |first=Neagu |year=2004 |title=Kratka istorija Rumuna za mlade |publisher=Novi Sad : Platoneum |isbn=86-83639-23-1 |location=Novi Sad |pages=165}}</ref> * Ansbert hroničar piše kako su krstaše: „u samoj velikoj bugarskoj šumi, u koju su ušli napredujući iz Braničeva 15. jula 1189. g., u zasede postavili Grke, Bugare, Srbe i Vlahe poluvarvare, kako bi ih iz skrivenih mesta napali otrovnim strelama a po naređenju Braničevskog duksa i Vizantijskog cara“.<ref>{{Cite book |last=Ansbertus |date=1827 |title=Historia de expeditione Friderici Imperatoris |url=https://www.google.rs/books/edition/Historia_de_expeditione_Friderici_Impera/JtcGAAAAcAAJ?hl=sr&gbpv=1&dq=silva%20longissima%20Bulgariae,%20quam%20idus%20Julii%20ab%20Brandiz&pg=PA29&printsec=frontcover |last2=Dobrovský |first2=Josef |publisher=Apud Cajetanum de Mayregg bibliopolam |language=la}}</ref> * Iz korespondencije pape Inoćentija III i kralja Kalojana 1204. g. saznajemo za spor koji Bugarska ima sa Ugarskom a reč je o zemlji Vlaška na samoj granici Ugarske i Bugarske.<ref>{{Cite book |last=Theiner |first=Augustin |date=1863 |title=Vetera monumenta Slavorum meridionalium historiam illustrantia maximam partem nondum edita ex tabulariis vaticanis deprompta collecta ac serie chronologica disposita: Ab Innocentio PP. III. usque ad Paulum PP. III. 1198-1549 |url=https://www.google.rs/books/edition/Vetera_monumenta_Slavorum_meridionalium/XXtcAAAAcAAJ?hl=de&gbpv=1&dq=confinio%20Hungarie%20,%20Bulgarie%20,%20et%20Blachie%20relinquo&pg=PA30&printsec=frontcover |language=la}}</ref> * Gervazije od Tilberija 1214. g., opisujući isti prostor koji je pre njega Ansbert hroničar nazvao velika bugarska šuma, piše da: „Od razdvajanja Dunava pa sve do Konstantinopolja ima dvadeset i četiri dana hoda prema jugoistoku. Prvo se, naime, nailazi na bugarsku pustinju, koja je zemlja Vlaha (Vlaška).<ref>{{Cite book |last=Pauli |date=1885 |title=Ex rerum Anglicarum scriptoribus saec. XII et XIII |url=https://www.google.rs/books/edition/Ex_rerum_Anglicarum_scriptoribus_saec_XI/gWODu-afMmkC?hl=sr&gbpv=1&printsec=frontcover&bsq=desertum%20Bulgarie%20est%20terra%20Blacti |publisher=Hahn |language=la}}</ref> * Vilijam od Rubruka, 1253. godine piše: „Da, i preko Dunava takođe, prema Konstantinopolju, Vlaška, koja je zemlja Asenova, i mala Bugarska sve do Slavonije, svi plaćaju danak Tatarima“.<ref>{{Cite book |last=Hakluyt |first=Richard |date=1809 |title=Collection of the Early Voyages, Travels, and Discoveries, of the English Nation |url=https://www.google.rs/books/edition/Collection_of_the_Early_Voyages_Travels/-Y4bRxqr0TMC?hl=de&gbpv=1&printsec=frontcover&bsq=valakia |language=en}}</ref> * Drman i Kudelin su bila dvojica bugarskih plemića, tatarskog ili vlaškog porekla, koji su kao polunezavisni vladari upravljali Braničevom (Podunavljem) krajem 13. veka (1273−1291).<ref>{{Cite book |last=Grčić |first=Jovan |date=1887 |title=Stražilovo: list za zabavu, pouku i književnost |url=https://www.google.rs/books/edition/Stra%C5%BEilovo/KGFBDiqzkdIC?hl=sr-Latn&gbpv=1&printsec=frontcover&bsq=%D0%94%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%20%D0%9A%D1%83%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D0%BD%20%D0%92%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B8 |language=sr}}</ref> * Iz pisma 1345. godine, koje je papa Kliment VI uputio ugarskom kralju Lajošu I, vidimo da su pojedini Vlasi, Ugraske, Transivanije, Vlaške i Sremske zemlje<ref>{{Cite book |last=Jović |first=Momir |date=1994 |title=Srbija i Rimokatolička crkva u srednjem veku |url=https://www.google.rs/books/edition/Srbija_i_Rimokatoli%C4%8Dka_crkva_u_srednjem/d8aQAAAAMAAJ?hl=de&gbpv=1&bsq=Ulterior%20Sirmia%201229&dq=Ulterior%20Sirmia%201229&printsec=frontcover |publisher=Bagdala |isbn=978-86-7087-104-5 |language=sr}}</ref>, prešli na katoličanstvo.<ref>{{Cite book |last=Theiner (O.C.) |first=Augustin |date=1859 |title=Vetera monumenta historica Hungariam sacram illustrantia: maximam partem nondum edita ex tabulariis Vaticanis deprompta collecta ac serie chronologica disposita |url=https://www.google.rs/books/edition/Vetera_monumenta_historica_Hungariam_sac/3H9b0Cx-9_8C?hl=de&gbpv=1&dq=quod%20Olachi%20Romani%20commorantes%20in%20partibus%20Ungarie%20Transilvanis%20Ultralpinis%20et%20Sirmiis&pg=PA691&printsec=frontcover |publisher=Typis Vaticanis |language=la}}</ref> * Titula vlaških vojvoda u periodu od 1389. do 1421. godine i u periodu od 1508. do 1638. godine glasila je: „Gospodar Ugrovlaške i Podunavlja“<ref>{{Cite journal |last=Coman |first=Marian |title=Podunavia şi relaţiile sârbo-muntene în secolele XIV-XVI |url=https://www.academia.edu/5053064/Podunavia_%C5%9Fi_rela%C5%A3iile_s%C3%A2rbo_muntene_%C3%AEn_secolele_XIV_XVI |journal=Istoria. Utopie, amintire şi proiect de viitor, ed. Ovidiu Cristea, Radu Pǎun. Iaşi: Editura Universitǎţii „Alexandru Ioan Cuza” Iaşi, 2013, p. 239-258}}</ref> * U XIV. i XV. stoljeću nastaju važni emigracijski pokreti vlaškoga stanovništva s Kosova i oko Vardara prema sjeveru te se oni nastanjuju u dolini Timoka i Morave. Drugi, pak,  dio tog vlaškog elementa u isto doba ide prema Nišu i dolinom Nišave prodire sve do  Srednje Gore u Bugarskoj i zatim iz Sofije prema sjeverozapadu sve do srpske granice.<ref>{{Cite book |last=Mirdita |first=Zef |date=2009 |title=Vlasi--starobalkanski narod: od povijesne pojave do danas |url=https://www.google.rs/books/edition/Vlasi_starobalkanski_narod/5SkqAQAAMAAJ?hl=de&gbpv=1&bsq=XIV%20vla%C5%A1kog&dq=Zef%20Mirdita.%20Vlasi-starobalkanski%20narod:%20od%20povijesne%20pojave%20do%20danas.%20Hrvatski%20Institut%20za%20povijest,%202009.%20str.%20230&printsec=frontcover |publisher=Hrvatski Institut za povijest |isbn=978-953-6324-83-5 |language=hr}}</ref> * 1446. godine, papa Evgenije IV obaveštava sve vernike da u Moldaviji postoji brojna sekta husita, koji su svojim dogmama zarazili čak i jedan deo stanovnika Ugarske. Iz tog razloga, pontif imenuje Fabijana, vikara redovnika minorita iz Bosne, i njegove naslednike, za doživotne inkvizitore protiv jeretika u Moldaviji, Vlaškoj, Vlaškoj preko Dunava, Bugarskoj, Raškoj i Slavoniji.<ref>{{Cite book |last=Hurmuzaki |first=Ludoxiu de |date=1890 |title=Documente privitóre la Istoria Românilor |url=https://www.google.rs/books/edition/Documente_privit%C3%B3re_la_Istoria_Rom%C3%A2nil/Wm7B70J9hcoC?hl=de&gbpv=1&bsq=Moldavie,%20Walachie,%20Bollachie,%20Bulgarie,%20Rassiae%20necnon%20Sclavonie&printsec=frontcover |publisher=Teclu |language=la}}</ref><ref>{{Cite book |last=Fermendžin |first=Euzebije |date=1892 |title=Acta Bosnae potissimum ecclesiastica cum insertis editorum documentorum regestis ab anno 925 usque ad annum 1752 |url=https://www.google.rs/books/edition/Acta_Bosnae_potissimum_ecclesiastica_cum/Bdpi8PSwhScC?hl=de&gbpv=1&dq=bollachia&pg=PA202&printsec=frontcover |publisher=Academia Scientiarum et Artium Slavorum Meridionalium |language=la}}</ref> * Martin Segon oko 1481. g. pominje Vlahe na severoistoku Srbije o kojima kaže: „Vlasi su planinci, divlji rod ljudi — oni su bogati samo stadima stoke.“ i „Sredinu pokrajine naseljavau Vlasi, o kojima Ptolomej tako donosi: „Oni koji leže između nazivaju se Pikenzi“<ref>{{Cite web |title=Geographiae Libri Octo : recogniti iam et diligenter emendati cum tabulis geographicis ad mentem auctoris restitutis ac emendatis ; Cum gratia & Priuilegio Sac Caes. Maiestat. |url=https://www.davidrumsey.com/luna/servlet/s/8812i1 |access-date=2026-04-04 |website=www.davidrumsey.com|last=Ptolemy|first=Ptolemy, Claudius}}</ref>, a gore u prvom putopisu dosta je o ovim rečeno“.<ref>{{Cite book |date=1996 |title=Književnost Crne Gore od XII do XIX vijeka: Pisci srednjovjekovnog latiniteta |url=https://www.google.rs/books/edition/Knji%C5%BEevnost_Crne_Gore_od_XII_do_XIX_vij/Do7lAAAAMAAJ?hl=sr&gbpv=1&bsq=%D0%B2%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B8&dq=%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D0%BD%20%D1%81%D0%B5%D0%B3%D0%BE%D0%BD%20%D0%BA%D1%9A%D0%B8%D0%B6%D0%B5%D0%B2%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%20%D1%86%D1%80%D0%BD%D0%B5%20%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B5&printsec=frontcover |publisher=Obod |language=sr}}</ref> Vlahe koje pominje Martin Segon u turskom periodu biće poznati kao braničevski i vidinski Vlasi. * Francuski izvor nastao posle 1595. g.: „Prema jugu, ona [Transilvanija] se dodiruje sa Transalpinima [Vlasima] i Srbima, zvanim Sloveni, i Rašani, koji su gotovo pravi Vlasi, jer imaju isti zakon i slične običaje. Oni su hrišćani prema obredima grčke crkve [pravoslavci]. Služe se italskim jezikom, ali veoma iskvarenim, i veoma su ratoborni i snažni.”<ref>{{Cite book |date=1895 |title=Actes et fragments relatifs à l'histoire des Roumains rassemblés dans les dépôts de manuscrits de l'occident par Nicolas Zorga et publiés sous les auspices du ministère de l'instruction publique: I. |url=https://www.google.rs/books/edition/Actes_et_fragments_relatifs_%C3%A0_l_histoir/O5vozntoci8C?hl=de&gbpv=1&dq=Vers%20le%20midy,%20elle%20touche%20les%20Transalpins%20et%20Serviens&pg=PA42&printsec=frontcover |publisher=Imprimerie de l'état |language=de}}</ref><ref>{{Cite web |last=Le Testu |first=Guillaume (1509-1572) Cartographe |date=1555 |title=Cosmographie universelle, selon les navigateurs tant anciens que modernes / par Guillaume Le Testu, pillotte en la mer du Ponent, de la ville francoyse de Grâce |url=https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/btv1b8447838j/f34.item |access-date=2026-04-04 |website=Gallica |language=FR}}</ref> * Petri Posini 1651. g., u komentarima o Vlasima iz Aleksijade kaže: „Blachi je ime naroda koji naseljava Gornju Meziju, koji se danas zovu Vlasi (Valachi)“.<ref>{{Cite book |date=1878 |title=Corpus scriptorum historiae byzantinae: Annae Comnenae Alexiadis libri XV ... v.2 |url=https://www.google.rs/books/edition/Corpus_scriptorum_historiae_byzantinae_A/1YlfAAAAMAAJ?hl=de&gbpv=1&dq=petri%20possini%20blachi&pg=PA395&printsec=frontcover |publisher=impensis E. Weberi |language=el}}</ref> * Evlija Čelebija u opisu grada Fetislama (Kladova) iz 1666. godine kaže da: „Svo stanovništvo govori bošnjački i turski, a znaju i vlaški“.<ref>{{Cite book |last=Paunović |first=Marinko |date=1970 |title=Đerdap i Timočka Krajina |url=https://www.google.rs/books/edition/%C4%90erdap_i_Timo%C4%8Dka_Krajina/AzsBAAAAMAAJ?hl=sr&gbpv=1&bsq=Svo%20stanovni%C5%A1tvo%20govori%20bo%C5%A1nja%C4%8Dki%20i%20turski,%20a%20znaju%20i%20vla%C5%A1ki.&dq=Svo%20stanovni%C5%A1tvo%20govori%20bo%C5%A1nja%C4%8Dki%20i%20turski,%20a%20znaju%20i%20vla%C5%A1ki.&printsec=frontcover |publisher=Binoza, |language=bs}}</ref> * Luiđi Ferdinando Marsilji o Vlasima koji su 1696. godine oko Dunava obitavali kaže: „Vlasi se i običajima i jezikom razlikuju od Rašana, iako ispovedaju istu grčku religiju i koriste iste njihove ilirske karaktere (ćirilicu). Oni počinju da naseljavaju obale Dunava koje nastaju od ogranaka planina Hema i Karpata, i ne vole da žive u ravnicama, osim u dvema provincijama, Vlaškoj i Moldaviji. Zaista potiču od starih Rimljana, i hvale se da su Rimljani, te se iskvarenim imenom zovu Ruminest; a jezik im je iskvaren latinski ili italski“.<ref>{{Cite web |title=Danubius Pannonico-mysicus : observationibus geographicis, astronomicis, hydrographicis, historicis, physicis, perlustratus et in sex tomos digestus. T. 1, [in tres partes digestus : geographicam, astronomicam, hydrographicam] - Дигитална универзитетска библиотека - страна 0035 - величина 2 |url=http://ubsm.bg.ac.rs/view.php?q=1853&e=t&p=0035&z=2&x=0&w=922&h=600&x=e |access-date=2026-04-04 |website=ubsm.bg.ac.rs}}</ref> * Zanimljivo da je 1787. u Beču, po carskoj zapovesti, za stanovništvo u Turskoj bila napravljena ratna proklamacija („patent”), i to u tri slična oblika: jedna za Srbe, druga za Vlahe a treća za Turke”, kojom se stanovništvu obećava ćesarova zaštita<ref>{{Cite book |date=1962 |title=Зборник радова Етнографског института |url=https://www.google.rs/books/edition/%D0%97%D0%B1%D0%BE%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%BA_%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%B0_%D0%95%D1%82%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D1%80/0DKAAAAAMAAJ?hl=de&gbpv=1&printsec=frontcover&bsq=%D0%97%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BC%D1%99%D0%B8%D0%B2%D0%BE%20%D1%98%D0%B5%20%D0%B4%D0%B0%20%D1%98%D0%B5%201787.%20%D1%83%20%D0%91%D0%B5%D1%87%D1%83, |publisher=Етнографски институт, Српске академије наука и уметности |language=sr}}</ref>. Jedino je vlaško stanovništvo pokazivalo prijateljsko raspoloženje prema Turcima.<ref>{{Cite book |last=Jovanović |first=Dobrivoje |year=1988 |title=Kočina krajina |url=https://www.dobrivojejovanovic.in.rs/images/kocina_krajina.pdf |publisher=Nedeljnik "Novi put" |location=Jagodina}}</ref> * Iz popisa Vlaha, sprovedenog u Kneževini Srbije 1850. g. vidimo da Vlaha ima 104.808 duša ili 10,95% ukupnog stanovništva Srbije.<ref>{{Cite book |last=Slovesnosti |first=Društvo Srbske |date=1852 |title=Glasnik Društva Srbske Slovesnosti |url=https://www.google.rs/books/edition/Glasnik_Dru%C5%A1tva_Srbske_Slovesnosti/p6BJAAAAcAAJ?hl=de&gbpv=1&printsec=frontcover&bsq=%D0%92%D0%BB%D0%B0%D0%B0 |language=sr}}</ref> == Povezano == * [[Vlasi]] * [[Aromuni]] == Vanjske veze == '''Istorija:''' * [http://www.melnica.com/Vlasi.htm Vlasi... ko su, šta su i odakle potiču?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071101095054/http://www.melnica.com/Vlasi.htm |date=2007-11-01 }} '''Nevladine organizacije:''' * [http://www.cnmnr.org Nacionalni savet vlaške nacionalne manjine]{{Dead link|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.vdsstimoc.org/ Vlaška demokratska stranka srbije] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080704072247/http://www.vdsstimoc.org/ |date=2008-07-04 }} * [http://www.timoc.org/indexSrb.htm Savez vlaha srbije] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090419130158/http://www.timoc.org/indexSrb.htm |date=2009-04-19 }} '''Izvorna vlaška muzika:''' * [http://www.paundurlic.com/muzika/index.htm Poslednji orfeji Balkana] '''Studije iz vlaške religije, mitologije i magije:''' * [http://www.paundurlic.com/radovi/pesma_o_svecima.htm Vlaška mitološka pesma o poreklu zla] * [http://www.paundurlic.com/radovi/titanomahija.htm Elementi titanomahije u vlaškim mitološkim pesmama] * [http://www.paundurlic.com/radovi/religija_vlaha.htm Kult mrtvih kao osnova za određenje religije Vlaha] * [http://www.paundurlic.com/radovi/nebeska_tela_i_marturija.htm Nebeska tela i obred "marturija" u kultu mrtvih kod Vlaha] * [http://www.paundurlic.com/radovi/rajska_sveca.htm Rajska sveća u kultu mrtvih kod Vlaha] * [http://www.paundurlic.com/radovi/magstat.htm Magijska statistika i alibi - dva aspekta dugovečnosti magije kod Vlaha] == Reference == [[Kategorija:Narodi]] [[Kategorija:Srbija]] qz7lzv1ndltym9q3z4wh2kupx197qcw 42579631 42579630 2026-04-10T02:58:37Z Manxeves 313281 /* Historijski izvori */ 42579631 wikitext text/x-wiki {{Infokutija etnička grupa |grupa=Vlasi |slika=[[Datoteka:Iabucovat.jpg|300px]] |populacija=40.000 (prema popisu iz 2002. godine) |regioni=istočna [[Srbija]] |jezici=[[vlaški jezik (Srbija)|vlaški]]|religije=uglavnom [[pravoslavlje]] }} '''Vlasi''' je naziv za vlahofono autohtono stanovništvo u istočnoj [[Srbija|Srbiji]] koja živi na području između [[Velika Morava|Morave]], [[Timok]]a i [[Dunav]]a na teritoriji četiri okruga: [[Borski okrug|Borski]], [[Braničevski okrug|Braničevski]], [[Zaječarski okrug|Zaječarski]] i [[Pomoravski okrug|Pomoravski]]. U manjem broju naseljavaju i [[Podunavski okrug|Podunavski]], [[Nišavski okrug|Nišavski]] i [[Rasinski okrug|Rasinski]]. U pogledu konfesije, Vlasi pripadaju [[pravoslavlje|pravoslavnoj]] veroispovesti i Srpskoj pravoslavnoj crkvi, ali su se u njihovom verskom i obrednom životu do danas zadržali u znatnoj svežini mnogi prehrišćanski, indoevropski i paleobalkansi elementi. Vlasi nisu kompaktni u etničkom smislu, već se dele na više grupa, među kojima su tri osnovne: [[Carani]], na istoku, oko Kladova, Negotina i Zaječara, [[Ungurjani]] na zapadu u Homolju, Zviždu, Stigu, Braničevu, Mlavu, Resavi i okolini Ćuprije, i [[Munćani]] u sredini, naseljavaju slivove Porečke i Crne Reke. Zasebnu grupu Vlaha čine [[Bufani]] u Majdanpeku. Vlasi govore [[Vlaški jezik|vlaškim jezikom]], koji predstavlja provincijske dijalekte rumunskog jezika, sa znatnim fondom reči slovenskog porekla<ref>{{Cite book |date=1973 |title=Гласник Етнографског института |url=https://www.google.rs/books/edition/%D0%93%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%BD%D0%B8%D0%BA_%D0%95%D1%82%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3/4oQjAQAAIAAJ?hl=de&gbpv=1&dq=%D1%80%D1%83%D0%BC%D1%83%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%20%D1%98%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%BA%D0%B0&pg=RA1-PA35&printsec=frontcover |publisher=Научно дело |language=sr}}</ref>. Ungurjani govore banatskim dijalektom, Carani muntenskim dijalektom, dok je područje Munćana, u lingvističkom smislu, limitrofni govorni areal.<ref>{{Cite web |title=Linguistischer Atlas des dacorumänischen Sprachgebietes |url=https://www.europeana.eu/de/item/9200456/handle_123456789_54079?lang |access-date=2026-04-04 |website=www.europeana.eu |language=de-DE}}</ref><ref>{{Cite web |title=Atlasul lingvistic român. Graiurile dintre Morava, Dunăre și Timoc |url=https://ebib.inst-puscariu.ro/atlasullingvisticroman-timoc.html}}</ref> Prema podacima sa popisa stanovništva iz [[2002]]. godine, u Srbiji živi 40.054 Vlaha. U [[Bugarska|Bugarskoj]] takođe živi oko 10.500 etničkih Vlaha, koji su srodni Vlasima u Srbiji, tačnije rečeno Krajinsko timočkim Vlasima. Vlasi su predstaljeni preko Nacionalnog saveta vlaške nacionalne manjine. == Poreklo vlaške populacije == [[Датотека:S. Srbija.pdf|мини|десно|250п|Географско порекло становништва Краљевине Србије крајем 19. и почетком 20. века]] Na Balkanskom poluostrvu, u srednjovekovnim feudalnim državama, vršena je asimilacija starijeg preslovenskog - na zapadu ilirskog, na istoku dako-tračkog romanizovanog stanovništva - koje je vremenom, u tadašnjim društveno-ekonomskim uslovima, preraslo od etničkih Vlaha u posebnu socijalnu grupu slovenskih stočara vlaha, nastanjenih u već stalnim, uglavnom planinskim naseljima. S obzirom na nejednake društveno-ekonomske uslove u raznim krajevima Balkana, što je bilo naročito karakteristično kako za srpski tako i za kasniji turski feudalizam, ovaj proces nije morao biti svuda podjednak, niti je svuda bio završen. U severnim krajevima Srbije, gde srpski feudalizam nikada nije imao državotvorne centre koji bi uticali na sveukupni kulturni razvoj, ovaj proces se nastavio i u doba turskog feudalizma. Kako u njemu egzistiraju autonomne teritorije sa samoupravom mesnog stanovništva, koje direktno potpadaju pod sultanovu vlast, za još primitivno vlaško stanovništvo, koje turska vlast zatiče na njegovoj asimilacijonoj etničkoj granici, takve autonomne oblasti imaju naročitu važnost: u službi je sultanovoj i kao takvo ima specifične dužnosti (martolozi, vojnici), i znatna prava. O položaju ovog stanovništva u istočnoj Srbiji, pored istorijskih podataka, postoji još i danas živa tradicija. S obzirom na činjenicu da se oblast istočne Srbije nalazi u blizini takozvanog severnog balkanskog etničkog romanskog jezgra, proces potpunog vlaškog etničkog izjednačavanja sa srpskim stanovništvom bivao je usporen kasnijim doseljavanjem svežeg stanovništva romanskog govora (Ungureani, Carani), tokom XVII, XVIII i XIX veka, sa severa, a moguće i s juga, naročito u prvim decenijama turske vladavine. Osim toga, se i geografski i kulturno vezuje za karpatski region, kome je jedna od osnovnih karakteristika upravo stanovništvo, koje po genezi delimično svakako vodi poreklo još iz veoma rane trako-dačko-slovenske simbioze. U tom području za celokupno karpatsko stanovništvo Dunav nije bio prepreka za preseljavanje, što se vidi i iz novijih srpskih arhivskih podataka. Prema tome, kako je istočna Srbija integralni deo tog širokog geografskog i kulturnog područja, to bi i njeno današnje vlaško stanovništvo, kao i deo srpskog (starinci), u stvari bilo, u najširem smislu reči, starinačko, s tom razlikom što se ono, seljakajući se i unutar te oblasti i u pojedine uže njene regione, naseljavalo u raznim vremenskim periodima. Znači, naseljavanje Vlaha u istočnu Srbiju predstavljalo bi unutrašnje kretanje stanovništva u okviru šireg karpatsko-balkanskog područja, uslovljeno istorijskim prilikama.<ref>{{Cite book |date=1973 |title=Гласник Етнографског института |url=https://www.google.rs/books/edition/%D0%93%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%BD%D0%B8%D0%BA_%D0%95%D1%82%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3/4oQjAQAAIAAJ?hl=de&gbpv=1&dq=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BC%20%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B3&pg=RA1-PA38&printsec=frontcover |publisher=Научно дело |language=sr}}</ref> == Historijski izvori == Još dvadesetih godina ovog veka izašao je holandski slavista van Vejk (van Wijk) s teorijom o tome da su u ranom srednjem veku Srbi od Bugara bili odvojeni pojasom u kojem je živelo rumunsko stanovništvo. Tek docnije, kad su Rumuni delom odlutali u druge krajeve, a delom podlegli asimilaciji, došle su u neposredan dodir zapadna i istočna grana Južnih Slovena. Ovo gledanje savršeno harmonira sa nalazima lingvističke geografije koja je, kao što smo videli, konstatovala (tek mnogo posle van Vejka) veoma jaku koncentraciju izoglosa duž demarkacione linije između dvaju velikih blokova južnoslovenskog etnikuma.<ref>{{Cite book |last=Ивић |first=Павле |date=1971 |title=Српски народ и његов jезик |url=https://www.google.rs/books/edition/%D0%A1%D1%80%D0%BF%D1%81%D0%BA%D0%B8_%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4_%D0%B8_%D1%9A%D0%B5%D0%B3%D0%BE%D0%B2_j/EKtiAAAAMAAJ?hl=de&gbpv=1&bsq=%D0%88%D0%BE%D1%88%20%D0%B4%D0%B2%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%82%D0%B8%D1%85%20%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0&dq=%D0%BF%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%B5%20%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D1%9B%20%D1%81%D1%80%D0%BF%D1%81%D0%BA%D0%B8%20%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%20%D0%B8%20%D1%9A%D0%B5%D0%B3%D0%BE%D0%B2%20%D1%98%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%BA&printsec=frontcover |publisher=Српска књижевна задруга |language=sr}}</ref> Od ušća Timoka preko istočnih podnožja planina duž srpsko bugarske granice do Osogova, pa dalje do Ovčeg Polja i južno od Tetova, nalazi se jedan snop izoglosa koji bi morao biti star bar hiljadu godina.<ref>{{Cite book |last=Живковић |first=Тибор |date=2000 |title=Словени и Ромеји |url=https://www.google.rs/books/edition/%D0%A1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%B8_%D0%B8_%D0%A0%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D1%98%D0%B8/lxYUAQAAMAAJ?hl=de&gbpv=1&bsq=%D0%9E%D0%B4%20%D1%83%D1%88%D1%9B%D0%B0%20%D0%A2%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%BA%D0%B0&dq=%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%B8%20%D0%B8%20%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D1%98%D0%B8&printsec=frontcover |publisher=Историјски институт САНУ |isbn=978-86-7743-022-1 |language=sr}}</ref> Gore pomenuti romanski pojas ranije deo Mezije, u IX v. je deo oblasti Morava dok je u XI veku deo vizantijske teme Bugarska. * Iz kodeksa svetogorskog manastira Sv. Pantelejmona, stoji između ostalog, i sledeće: "oni koji su živeli oko Dunava — Bugari, Moravi (Srbi i Vlasi) i Sloveni Ilirije behu najzad prosvetljeni svetim krštenjem tokom IX v. [864. godina] za vreme avtokratora Mihaila i slavnog patrijarha Fotija".<ref>{{Cite book |last=umetnosti) |first=Vizantološki institut (Srpska akademija nauka i |date=1997 |title=Ομορφοκκλησια : οι τοιχογραφιες του ναου του Αγιου Γεωργιου κοντα στην Καστορια |url=https://www.google.rs/books/edition/%CE%9F%CE%BC%CE%BF%CF%81%CF%86%CE%BF%CE%BA%CE%BA%CE%BB%CE%B7%CF%83%CE%B9%CE%B1_%CE%BF%CE%B9_%CF%84%CE%BF%CE%B9%CF%87/4UtoAAAAMAAJ?hl=de&gbpv=1&printsec=frontcover&bsq=%D0%B4%D1%83%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D0%B0%20%D0%B2%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B8 |publisher=Naučno delo |isbn=978-86-83883-13-4 |language=sr}}</ref><ref>{{Cite book |date=1912 |title=Neos Hellēnomnēmōn |url=https://www.google.rs/books/edition/Neos_Hell%C4%93nomn%C4%93m%C5%8Dn/u6hJAAAAYAAJ?hl=de&gbpv=1&printsec=frontcover&bsq=%CE%94%CE%BF%CF%8D%CE%BD%CE%B1%CE%B2%CE%B9%CE%BD%20%CE%92%CE%BB%CE%AC%CF%87%CE%BF%CE%B9 |publisher=B. Grʹegoriadès |language=el}}</ref> * Vasilije II Bugaroubica, 1020. godine osniva zasebnu episkopiju za Vlahe sa sedištem u Vranju, koja je bila pod jurisdikcijom Ohridske arhiepiskopije. U hrisovulji se, naime, među ostalim čita: „isto tako, svi gradovi koji su bili zaboravljeni poveljom mojeg veličanstva biće ipak podvrgnuti vlasti istoga presvetog arhiepiskopa koji će pobirati porez od svih, pa i od Vlaha koji žive raspršeni po čitavoj Bugarskoj“.<ref>{{Cite book |last=Mirdita |first=Zef |date=2004 |title=Vlasi u historiografiji |url=https://www.google.rs/books/edition/Vlasi_u_historiografiji/aFs7AAAAMAAJ?hl=de&gbpv=1&bsq=isto%20tako,%20svi%20gradovi%20koji%20su%20bili%20%20zaboravljeni%20poveljom%20mojeg%20veli%C4%8Danstva%20bit%20%C4%87e%20ipak%20podvrgnuti%20vlasti%20istoga%20sakro%20sanktnog%20arhiepiskopa%20koji%20%C4%87e%20pobirati%20porez%20od%20svih%20pa%20i%20od%20Vlaha%20koji%20%C5%BEive%20raspr%C5%A1eni%20%20po%20%C4%8Ditavoj%20Bugarskoj%E2%80%9D&dq=zef%20mirdita%20vlasi%20u%20historiografiji&printsec=frontcover |publisher=Hrvatski institut za povijest |isbn=978-953-6324-43-9 |language=hr}}</ref><ref>{{Cite book |last=Krumbacher |first=Karl |date=1893 |title=Byzantinische Zeitschrift |url=https://www.google.rs/books/edition/Byzantinische_Zeitschrift/jK1JAAAAYAAJ?hl=de&gbpv=1&printsec=frontcover&bsq=%20%CE%92%CE%BB%CE%AC%CF%87%CF%89%CE%BD |publisher=C. H. Beck'sche Verlagsbuchhandlung |language=de}}</ref> * Vlahe u podunavlju pominje Ana Komnena u Aleksijadi kada su Kumani prešli Dunav oko 1094. godine.<ref>{{Cite book |date=1878 |title=Corpus scriptorum historiae byzantinae: Annae Comnenae Alexiadis libri XV ... v.2 |url=https://www.google.rs/books/edition/Corpus_scriptorum_historiae_byzantinae_A/1YlfAAAAMAAJ?hl=de&gbpv=1&bsq=Pudilus%20Blachorum&printsec=frontcover |publisher=impensis E. Weberi |language=el}}</ref><ref>{{Cite book |date=1878 |title=Corpus scriptorum historiae byzantinae: Annae Comnenae Alexiadis libri XV ... v.2 |url=https://www.google.rs/books/edition/Corpus_scriptorum_historiae_byzantinae_A/1YlfAAAAMAAJ?hl=de&gbpv=1&dq=blachorum&pg=PA11&printsec=frontcover |publisher=impensis E. Weberi |language=el}}</ref> * Arapski geograf Al-Idrisi 1154 godine, celu oblast od reke Morave do reke Osam, koja obuhvata Pomoravlje i deo zapadne Bugarske, naziva: Getulija, to jest zemlja Geta ili Nomada, kako su ih sicilijanski trgovci nazivali. Stanovnici su bili Sloveni i Vlasi.<ref>{{Cite book |last=Perkovac |first=Joan i Vojko Sabljic |date=1855 |title=Neven: Zabavni i poucni list |url=https://www.google.rs/books/edition/Neven/ktmSjl1-hTgC?hl=sr&gbpv=1&dq=Cielu%20krajinu%20od%20rieke%20Morave%20do%20Osme,%20koja%20obsi%C5%BEe%20Pomoravje%20i%20%C4%8Dest%20zapadne%20Bugarske&pg=PA363&printsec=frontcover |last2=Sabljic |first2=Vojko |publisher=Narodna tiskarnica |language=hr}}</ref><ref>{{Cite news |title=Weltkarte des Idrisi vom Jahr 1154 n. Ch., Charta Rogeriana |url=https://www.loc.gov/resource/g3200.ct001903/ |archive-url= |archive-date= |access-date=2026-04-04 |work=The Library of Congress |language=en|date=2025-06-15}}</ref><ref>{{Cite web |last=Lelewel |first=Joachim |title=„Géographie du moyen age : atlas composé de cinquante planches / étudiée par Joachim Lelewel. |url=https://crispa.uw.edu.pl/object/files/728739/display/Default |access-date=2026-04-09 |website=crispa.uw.edu.pl |page=51}}</ref> * 1186. g. ustali su Bugari i Vlasi (Rumuni) pod vođstvom bojara Petra i Asena, koji su bili vlaškog porekla.<ref>{{Cite web |title=Историја средњег века I 30 — Викизворник, слободна библиотека |url=https://sr.wikisource.org/wiki/%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%98%D0%B0_%D1%81%D1%80%D0%B5%D0%B4%D1%9A%D0%B5%D0%B3_%D0%B2%D0%B5%D0%BA%D0%B0_I_30#2._%D0%92%D0%B8%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B8%D1%98%D0%B0,_%D0%91%D1%83%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B0_%D0%B8_%D0%A1%D1%80%D0%B1%D0%B8%D1%98%D0%B0_%D0%BE%D0%B4_XI_%D0%B4%D0%BE_XV_%D0%B2%D0%B5%D0%BA%D0%B0 |access-date=2026-04-04 |website=sr.wikisource.org |language=sr}}</ref> Njihov brat Kalojan je u Trnovu krunisan od izaslanika pape Inoćentija III kao ''dominus blacorum et bulgarorum''.<ref>{{Cite book |last=III (Papst) |first=Innozenz |date=1891 |title=Innocentii III Romani pontificis opera omnia tomus quatuor distributa: quorum priores tres regestorum Baluzianam recensionem complectuntur, accendentibus anecdotarum epistolarum libris, quos frustra olim a Baluzio expetitos ex Bibliotheca Vaticana in lucem emiserunt La Porte Dutheil et Brequigny, quatro volumini insunt epitolae extra regestum vagantes, pontificis denique sermones et opuscula varia, tum jam olim edita, tum recentius ab eminentissimo cardinali Maio, D. Luigi Tosti, etc. etc., typis mandata |url=https://books.google.com/books?id=FMq9NPoNRhIC&q=calojoanni%20%20bulgarorum%20blacorum |publisher=apud Garnier fratres |language=la}}</ref><ref>{{Cite book |last=Cvijić |first=Jovan |date=1966 |title=Balkansko poluostrvo i južnoslovenske zemlje: osnovi antropogeografije |url=https://www.google.rs/books/edition/Balkansko_poluostrvo_i_ju%C5%BEnoslovenske_z/RQoFAAAAMAAJ?hl=de&gbpv=1&bsq=dominus&dq=inauthor:%22Jovan%20Cviji%C4%87%22&printsec=frontcover |publisher=Zavod za izdavanje udžbenika |language=sr}}</ref>Oni sa severa Bugarske i iz Srbije govorili su istim dijalektom kao i Rumuni severno od Dunava - lingvisti ga zovu dakorumunski. Iz njihovih redova digli su se oni koji su započeli antivizantijsku pobunu, krajem XII veka, na čelu sa braćom Asen, dakle oni su bili nosioci političkog preporoda bugarskog carstva. Od njih je ostalo samo nekoliko naselja u severnozapadnom delu Bugarske i u Srbiji, posebno u Timočkoj Krajini.<ref>{{Cite book |last=Đuvara |first=Neagu |year=2004 |title=Kratka istorija Rumuna za mlade |publisher=Novi Sad : Platoneum |isbn=86-83639-23-1 |location=Novi Sad |pages=165}}</ref> * Ansbert hroničar piše kako su krstaše: „u samoj velikoj bugarskoj šumi, u koju su ušli napredujući iz Braničeva 15. jula 1189. g., u zasede postavili Grke, Bugare, Srbe i Vlahe poluvarvare, kako bi ih iz skrivenih mesta napali otrovnim strelama a po naređenju Braničevskog duksa i Vizantijskog cara“.<ref>{{Cite book |last=Ansbertus |date=1827 |title=Historia de expeditione Friderici Imperatoris |url=https://www.google.rs/books/edition/Historia_de_expeditione_Friderici_Impera/JtcGAAAAcAAJ?hl=sr&gbpv=1&dq=silva%20longissima%20Bulgariae,%20quam%20idus%20Julii%20ab%20Brandiz&pg=PA29&printsec=frontcover |last2=Dobrovský |first2=Josef |publisher=Apud Cajetanum de Mayregg bibliopolam |language=la}}</ref> * Iz korespondencije pape Inoćentija III i kralja Kalojana 1204. g. saznajemo za spor koji Bugarska ima sa Ugarskom a reč je o zemlji Vlaška na samoj granici Ugarske i Bugarske.<ref>{{Cite book |last=Theiner |first=Augustin |date=1863 |title=Vetera monumenta Slavorum meridionalium historiam illustrantia maximam partem nondum edita ex tabulariis vaticanis deprompta collecta ac serie chronologica disposita: Ab Innocentio PP. III. usque ad Paulum PP. III. 1198-1549 |url=https://www.google.rs/books/edition/Vetera_monumenta_Slavorum_meridionalium/XXtcAAAAcAAJ?hl=de&gbpv=1&dq=confinio%20Hungarie%20,%20Bulgarie%20,%20et%20Blachie%20relinquo&pg=PA30&printsec=frontcover |language=la}}</ref> * Gervazije od Tilberija 1214. g., opisujući isti prostor koji je pre njega Ansbert hroničar nazvao velika bugarska šuma, piše da: „Od razdvajanja Dunava pa sve do Konstantinopolja ima dvadeset i četiri dana hoda prema jugoistoku. Prvo se, naime, nailazi na bugarsku pustinju, koja je zemlja Vlaha (Vlaška).<ref>{{Cite book |last=Pauli |date=1885 |title=Ex rerum Anglicarum scriptoribus saec. XII et XIII |url=https://www.google.rs/books/edition/Ex_rerum_Anglicarum_scriptoribus_saec_XI/gWODu-afMmkC?hl=sr&gbpv=1&printsec=frontcover&bsq=desertum%20Bulgarie%20est%20terra%20Blacti |publisher=Hahn |language=la}}</ref> * Vilijam od Rubruka, 1253. godine piše: „Da, i preko Dunava takođe, prema Konstantinopolju, Vlaška, koja je zemlja Asenova, i mala Bugarska sve do Slavonije, svi plaćaju danak Tatarima“.<ref>{{Cite book |last=Hakluyt |first=Richard |date=1809 |title=Collection of the Early Voyages, Travels, and Discoveries, of the English Nation |url=https://www.google.rs/books/edition/Collection_of_the_Early_Voyages_Travels/-Y4bRxqr0TMC?hl=de&gbpv=1&printsec=frontcover&bsq=valakia |language=en}}</ref> * Drman i Kudelin su bila dvojica bugarskih plemića, tatarskog ili vlaškog porekla, koji su kao polunezavisni vladari upravljali Braničevom (Podunavljem) krajem 13. veka (1273−1291).<ref>{{Cite book |last=Grčić |first=Jovan |date=1887 |title=Stražilovo: list za zabavu, pouku i književnost |url=https://www.google.rs/books/edition/Stra%C5%BEilovo/KGFBDiqzkdIC?hl=sr-Latn&gbpv=1&printsec=frontcover&bsq=%D0%94%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%20%D0%9A%D1%83%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D0%BD%20%D0%92%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B8 |language=sr}}</ref> * Iz pisma 1345. godine, koje je papa Kliment VI uputio ugarskom kralju Lajošu I, vidimo da su pojedini Vlasi, Ugraske, Transivanije, Vlaške i Sremske zemlje<ref>{{Cite book |last=Jović |first=Momir |date=1994 |title=Srbija i Rimokatolička crkva u srednjem veku |url=https://www.google.rs/books/edition/Srbija_i_Rimokatoli%C4%8Dka_crkva_u_srednjem/d8aQAAAAMAAJ?hl=de&gbpv=1&bsq=Ulterior%20Sirmia%201229&dq=Ulterior%20Sirmia%201229&printsec=frontcover |publisher=Bagdala |isbn=978-86-7087-104-5 |language=sr}}</ref>, prešli na katoličanstvo.<ref>{{Cite book |last=Theiner (O.C.) |first=Augustin |date=1859 |title=Vetera monumenta historica Hungariam sacram illustrantia: maximam partem nondum edita ex tabulariis Vaticanis deprompta collecta ac serie chronologica disposita |url=https://www.google.rs/books/edition/Vetera_monumenta_historica_Hungariam_sac/3H9b0Cx-9_8C?hl=de&gbpv=1&dq=quod%20Olachi%20Romani%20commorantes%20in%20partibus%20Ungarie%20Transilvanis%20Ultralpinis%20et%20Sirmiis&pg=PA691&printsec=frontcover |publisher=Typis Vaticanis |language=la}}</ref> * Titula vlaških vojvoda u periodu od 1389. do 1421. godine i u periodu od 1508. do 1638. godine glasila je: „Gospodar Ugrovlaške i Podunavlja“<ref>{{Cite journal |last=Coman |first=Marian |title=Podunavia şi relaţiile sârbo-muntene în secolele XIV-XVI |url=https://www.academia.edu/5053064/Podunavia_%C5%9Fi_rela%C5%A3iile_s%C3%A2rbo_muntene_%C3%AEn_secolele_XIV_XVI |journal=Istoria. Utopie, amintire şi proiect de viitor, ed. Ovidiu Cristea, Radu Pǎun. Iaşi: Editura Universitǎţii „Alexandru Ioan Cuza” Iaşi, 2013, p. 239-258}}</ref> * U XIV. i XV. stoljeću nastaju važni emigracijski pokreti vlaškoga stanovništva s Kosova i oko Vardara prema sjeveru te se oni nastanjuju u dolini Timoka i Morave. Drugi, pak,  dio tog vlaškog elementa u isto doba ide prema Nišu i dolinom Nišave prodire sve do  Srednje Gore u Bugarskoj i zatim iz Sofije prema sjeverozapadu sve do srpske granice.<ref>{{Cite book |last=Mirdita |first=Zef |date=2009 |title=Vlasi--starobalkanski narod: od povijesne pojave do danas |url=https://www.google.rs/books/edition/Vlasi_starobalkanski_narod/5SkqAQAAMAAJ?hl=de&gbpv=1&bsq=XIV%20vla%C5%A1kog&dq=Zef%20Mirdita.%20Vlasi-starobalkanski%20narod:%20od%20povijesne%20pojave%20do%20danas.%20Hrvatski%20Institut%20za%20povijest,%202009.%20str.%20230&printsec=frontcover |publisher=Hrvatski Institut za povijest |isbn=978-953-6324-83-5 |language=hr}}</ref> * 1446. godine, papa Evgenije IV obaveštava sve vernike da u Moldaviji postoji brojna sekta husita, koji su svojim dogmama zarazili čak i jedan deo stanovnika Ugarske. Iz tog razloga, pontif imenuje Fabijana, vikara redovnika minorita iz Bosne, i njegove naslednike, za doživotne inkvizitore protiv jeretika u Moldaviji, Vlaškoj, Vlaškoj preko Dunava, Bugarskoj, Raškoj i Slavoniji.<ref>{{Cite book |last=Hurmuzaki |first=Ludoxiu de |date=1890 |title=Documente privitóre la Istoria Românilor |url=https://www.google.rs/books/edition/Documente_privit%C3%B3re_la_Istoria_Rom%C3%A2nil/Wm7B70J9hcoC?hl=de&gbpv=1&bsq=Moldavie,%20Walachie,%20Bollachie,%20Bulgarie,%20Rassiae%20necnon%20Sclavonie&printsec=frontcover |publisher=Teclu |language=la}}</ref><ref>{{Cite book |last=Fermendžin |first=Euzebije |date=1892 |title=Acta Bosnae potissimum ecclesiastica cum insertis editorum documentorum regestis ab anno 925 usque ad annum 1752 |url=https://www.google.rs/books/edition/Acta_Bosnae_potissimum_ecclesiastica_cum/Bdpi8PSwhScC?hl=de&gbpv=1&dq=bollachia&pg=PA202&printsec=frontcover |publisher=Academia Scientiarum et Artium Slavorum Meridionalium |language=la}}</ref> * Martin Segon oko 1481. g. pominje Vlahe na severoistoku Srbije o kojima kaže: „Vlasi su planinci, divlji rod ljudi — oni su bogati samo stadima stoke.“ i „Sredinu pokrajine naseljavau Vlasi, o kojima Ptolomej tako donosi: „Oni koji leže između nazivaju se Pikenzi“<ref>{{Cite web |title=Geographiae Libri Octo : recogniti iam et diligenter emendati cum tabulis geographicis ad mentem auctoris restitutis ac emendatis ; Cum gratia & Priuilegio Sac Caes. Maiestat. |url=https://www.davidrumsey.com/luna/servlet/s/8812i1 |access-date=2026-04-04 |website=www.davidrumsey.com|last=Ptolemy|first=Ptolemy, Claudius}}</ref>, a gore u prvom putopisu dosta je o ovim rečeno“.<ref>{{Cite book |date=1996 |title=Književnost Crne Gore od XII do XIX vijeka: Pisci srednjovjekovnog latiniteta |url=https://www.google.rs/books/edition/Knji%C5%BEevnost_Crne_Gore_od_XII_do_XIX_vij/Do7lAAAAMAAJ?hl=sr&gbpv=1&bsq=%D0%B2%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B8&dq=%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D0%BD%20%D1%81%D0%B5%D0%B3%D0%BE%D0%BD%20%D0%BA%D1%9A%D0%B8%D0%B6%D0%B5%D0%B2%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%20%D1%86%D1%80%D0%BD%D0%B5%20%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B5&printsec=frontcover |publisher=Obod |language=sr}}</ref> Vlahe koje pominje Martin Segon u turskom periodu biće poznati kao braničevski i vidinski Vlasi. * Francuski izvor nastao posle 1595. g.: „Prema jugu, ona [Transilvanija] se dodiruje sa Transalpinima [Vlasima] i Srbima, zvanim Sloveni, i Rašani, koji su gotovo pravi Vlasi, jer imaju isti zakon i slične običaje. Oni su hrišćani prema obredima grčke crkve [pravoslavci]. Služe se italskim jezikom, ali veoma iskvarenim, i veoma su ratoborni i snažni.”<ref>{{Cite book |date=1895 |title=Actes et fragments relatifs à l'histoire des Roumains rassemblés dans les dépôts de manuscrits de l'occident par Nicolas Zorga et publiés sous les auspices du ministère de l'instruction publique: I. |url=https://www.google.rs/books/edition/Actes_et_fragments_relatifs_%C3%A0_l_histoir/O5vozntoci8C?hl=de&gbpv=1&dq=Vers%20le%20midy,%20elle%20touche%20les%20Transalpins%20et%20Serviens&pg=PA42&printsec=frontcover |publisher=Imprimerie de l'état |language=de}}</ref><ref>{{Cite web |last=Le Testu |first=Guillaume (1509-1572) Cartographe |date=1555 |title=Cosmographie universelle, selon les navigateurs tant anciens que modernes / par Guillaume Le Testu, pillotte en la mer du Ponent, de la ville francoyse de Grâce |url=https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/btv1b8447838j/f34.item |access-date=2026-04-04 |website=Gallica |language=FR}}</ref> * Petri Posini 1651. g., u komentarima o Vlasima iz Aleksijade kaže: „Blachi je ime naroda koji naseljava Gornju Meziju, koji se danas zovu Vlasi (Valachi)“.<ref>{{Cite book |date=1878 |title=Corpus scriptorum historiae byzantinae: Annae Comnenae Alexiadis libri XV ... v.2 |url=https://www.google.rs/books/edition/Corpus_scriptorum_historiae_byzantinae_A/1YlfAAAAMAAJ?hl=de&gbpv=1&dq=petri%20possini%20blachi&pg=PA395&printsec=frontcover |publisher=impensis E. Weberi |language=el}}</ref> * Evlija Čelebija u opisu grada Fetislama (Kladova) iz 1666. godine kaže da: „Svo stanovništvo govori bošnjački i turski, a znaju i vlaški“.<ref>{{Cite book |last=Paunović |first=Marinko |date=1970 |title=Đerdap i Timočka Krajina |url=https://www.google.rs/books/edition/%C4%90erdap_i_Timo%C4%8Dka_Krajina/AzsBAAAAMAAJ?hl=sr&gbpv=1&bsq=Svo%20stanovni%C5%A1tvo%20govori%20bo%C5%A1nja%C4%8Dki%20i%20turski,%20a%20znaju%20i%20vla%C5%A1ki.&dq=Svo%20stanovni%C5%A1tvo%20govori%20bo%C5%A1nja%C4%8Dki%20i%20turski,%20a%20znaju%20i%20vla%C5%A1ki.&printsec=frontcover |publisher=Binoza, |language=bs}}</ref> * Luiđi Ferdinando Marsilji o Vlasima koji su 1696. godine oko Dunava obitavali kaže: „Vlasi se i običajima i jezikom razlikuju od Rašana, iako ispovedaju istu grčku religiju i koriste iste njihove ilirske karaktere (ćirilicu). Oni počinju da naseljavaju obale Dunava koje nastaju od ogranaka planina Hema i Karpata, i ne vole da žive u ravnicama, osim u dvema provincijama, Vlaškoj i Moldaviji. Zaista potiču od starih Rimljana, i hvale se da su Rimljani, te se iskvarenim imenom zovu Ruminest; a jezik im je iskvaren latinski ili italski“.<ref>{{Cite web |title=Danubius Pannonico-mysicus : observationibus geographicis, astronomicis, hydrographicis, historicis, physicis, perlustratus et in sex tomos digestus. T. 1, [in tres partes digestus : geographicam, astronomicam, hydrographicam] - Дигитална универзитетска библиотека - страна 0035 - величина 2 |url=http://ubsm.bg.ac.rs/view.php?q=1853&e=t&p=0035&z=2&x=0&w=922&h=600&x=e |access-date=2026-04-04 |website=ubsm.bg.ac.rs}}</ref> * Zanimljivo da je 1787. u Beču, po carskoj zapovesti, za stanovništvo u Turskoj bila napravljena ratna proklamacija („patent”), i to u tri slična oblika: jedna za Srbe, druga za Vlahe a treća za Turke”, kojom se stanovništvu obećava ćesarova zaštita<ref>{{Cite book |date=1962 |title=Зборник радова Етнографског института |url=https://www.google.rs/books/edition/%D0%97%D0%B1%D0%BE%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%BA_%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%B0_%D0%95%D1%82%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D1%80/0DKAAAAAMAAJ?hl=de&gbpv=1&printsec=frontcover&bsq=%D0%97%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BC%D1%99%D0%B8%D0%B2%D0%BE%20%D1%98%D0%B5%20%D0%B4%D0%B0%20%D1%98%D0%B5%201787.%20%D1%83%20%D0%91%D0%B5%D1%87%D1%83, |publisher=Етнографски институт, Српске академије наука и уметности |language=sr}}</ref>. Jedino je vlaško stanovništvo pokazivalo prijateljsko raspoloženje prema Turcima.<ref>{{Cite book |last=Jovanović |first=Dobrivoje |year=1988 |title=Kočina krajina |url=https://www.dobrivojejovanovic.in.rs/images/kocina_krajina.pdf |publisher=Nedeljnik "Novi put" |location=Jagodina}}</ref> * Iz popisa Vlaha, sprovedenog u Kneževini Srbije 1850. g. vidimo da Vlaha ima 104.808 duša ili 10,95% ukupnog stanovništva Srbije.<ref>{{Cite book |last=Slovesnosti |first=Društvo Srbske |date=1852 |title=Glasnik Društva Srbske Slovesnosti |url=https://www.google.rs/books/edition/Glasnik_Dru%C5%A1tva_Srbske_Slovesnosti/p6BJAAAAcAAJ?hl=de&gbpv=1&printsec=frontcover&bsq=%D0%92%D0%BB%D0%B0%D0%B0 |language=sr}}</ref> == Povezano == * [[Vlasi]] * [[Aromuni]] == Vanjske veze == '''Istorija:''' * [http://www.melnica.com/Vlasi.htm Vlasi... ko su, šta su i odakle potiču?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071101095054/http://www.melnica.com/Vlasi.htm |date=2007-11-01 }} '''Nevladine organizacije:''' * [http://www.cnmnr.org Nacionalni savet vlaške nacionalne manjine]{{Dead link|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.vdsstimoc.org/ Vlaška demokratska stranka srbije] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080704072247/http://www.vdsstimoc.org/ |date=2008-07-04 }} * [http://www.timoc.org/indexSrb.htm Savez vlaha srbije] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090419130158/http://www.timoc.org/indexSrb.htm |date=2009-04-19 }} '''Izvorna vlaška muzika:''' * [http://www.paundurlic.com/muzika/index.htm Poslednji orfeji Balkana] '''Studije iz vlaške religije, mitologije i magije:''' * [http://www.paundurlic.com/radovi/pesma_o_svecima.htm Vlaška mitološka pesma o poreklu zla] * [http://www.paundurlic.com/radovi/titanomahija.htm Elementi titanomahije u vlaškim mitološkim pesmama] * [http://www.paundurlic.com/radovi/religija_vlaha.htm Kult mrtvih kao osnova za određenje religije Vlaha] * [http://www.paundurlic.com/radovi/nebeska_tela_i_marturija.htm Nebeska tela i obred "marturija" u kultu mrtvih kod Vlaha] * [http://www.paundurlic.com/radovi/rajska_sveca.htm Rajska sveća u kultu mrtvih kod Vlaha] * [http://www.paundurlic.com/radovi/magstat.htm Magijska statistika i alibi - dva aspekta dugovečnosti magije kod Vlaha] == Reference == [[Kategorija:Narodi]] [[Kategorija:Srbija]] di6g6pj78bjwnt150pzqybu9enl62sl 0 23614 42579587 42571742 2026-04-09T20:18:57Z Alekol 2231 /* Događaji */ 42579587 wikitext text/x-wiki {{Godina}} {{Year dab|1983}} {{Godina u drugim kalendarima|1983}} __NOTOC__ Godina '''1983''' bila je [[redovna godina koja počinje u subotu]] (link pokazuje kalendar). <center> {| style="border:1px solid silver;background-color:white;padding:5px;" align=center class=radius | '''1983''': <br /> [[1983#Januar/Siječanj|1]] • [[1983#Februar/Veljača|2]] • [[1983#Mart/Ožujak|3]] • [[1983#April/Travanj|4]] • [[1983#Maj/Svibanj|5]] • [[1983#Jun/Juni/Lipanj|6]] • [[1983#Jul/Juli/Srpanj|7]] • [[1983#Avgust/August/Kolovoz|8]] • [[1983#Septembar/Rujan|9]] • [[1983#Oktobar/Listopad|10]] • [[1983#Novembar/Studeni|11]] • [[1983#Decembar/Prosinac|12]] <br /> [[1983#Rođenja|Rođenja]] • [[1983#Smrti|Smrti]] |}</center> == Događaji == === Januar/Siječanj === * [[1. 1.]] - [[ARPANET]] promenio protokole sa NCP na [[TCP/IP]]. * 1. 1. - Početak emitovanja programa klasične muzike Stereorama na Radio Beogradu. * [[3. 1.]] - Počinje erupcija [[Kilauea|Kilauee]] na [[Havaji]]ma, koja još uvek traje (2016). * 3. 1. - ''[[Gukurahundi]]'': počinje operacija [[zimbabve]]anske elitne Pete brigade protiv disidenata iz partije ZAPU i naroda [[Matabele]] - masakri traju do kraja 1984. pa i kasnije, ubijene su hiljade ljudi. * [[7. 1.]] - Meksiko, Panama, Kolumbija i Venecuela osnovali [[Kontadorska grupa|Kontadorsku grupu]] radi rešavanja Centralnoameričke krize (građanski ratovi u Gvatemali, Salvadoru i Nikaragvi) - bez uspeha usled nekooperacije SAD. [[Datoteka:Vladimir Bakarić (1).jpg|mini|150px|left|† [[Vladimir Bakarić]] (1966)]] * [[16. 1.]] - Umro [[Vladimir Bakarić]], potpredsednik predsedništva SFRJ i član predsedništva CK SKJ - u državnom predsedništvu ga zamenjuje [[Mika Špiljak]] (po odluci Sabora 24. 2., Savezna skupština potvrdila 1. 3.). * januar - Zabrana predstave "Golubnjača" [[Jovan Radulović|Jovana Radulovića]] u Novom Sadu prošlog meseca izaziva raspravu u zemlji.<ref>[http://osaarchivum.org/files/holdings/300/8/3/text/86-2-260.shtml Yugoslav Public and Officials Alarmed by a Play] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728061020/http://www.osaarchivum.org/files/holdings/300/8/3/text/86-2-260.shtml |date=2011-07-28 }}, Zdenko Antić, OSA-RFE</ref> Predstava se daje u beogradskom SKC. * januar - Direktiva 75 Nacionalne sigurnosti SAD: obuzdati i vremenom suzbiti sovjetski ekspanzionizam, promovisati procese promene u SSSR, angažovati se u pregovorima radi interesa SAD; modernizovati oružane snage, ne dozvoliti prenos tehnologije ili pomoć SSSR. * [[17. 1.]] - U Cirihu počinju pregovori Jugoslavije i 50-tak zapadnih banaka o paketu pomoći kako bi zemlja mogla otplaćivati dugove (18 mlrd. dolara). * 17. 1. - Zemljotres na grčkom ostrvu Kefalonija, osetio se i u Italiji i Jugoslaviji. * 17. 1. - Dekret o proterivanju nelegalnih imigranata u Nigeriji, proterano milion i po ljudi, od čega 700.000 Ganaca. * [[19. 1.]] - Nacistički ratni zločinac [[Klaus Barbie]] uhapšen u [[Bolivija|Boliviji]]. * 19. 1. - Ustavni sud prigovorio Saveznoj skupštini zbog zakona kojim se putovanje u inostranstvo uslovljava depozitom od 5000 dinara (uvedeno prošlog oktobra). * 19. 1. - Predstavnici 15 stranih vlada preporučili srednjoročni kredit od 1,3 milijarde dolara Jugoslaviji; 90-dnevna suspenzija vraćanja glavnice bankama. * [[20. 1.]] - Vlada SFRJ optužuje Albaniju za "flagrantno" mešanje u unutrašnje stvari (povodom Kosova) i "pretnju silom". * 20. 1. - [[François Mitterrand]] izjavljuje u Bonu: "Pacifisti su na zapadu, a rakete na istoku" - odobrava razmeštanje raketa Peršing. * 20. 1. - U Beču dogovoreno da se iranska nafta za svetsko tržište prerađuje u Jugoslaviji. <small>(šta je bilo s tim?)</small> * [[22. 1.]] - [[Björn Borg]] (26) iznenada objavio da se povlači iz tenisa. * [[25. 1.]] - Lansiran [[IRAS]], prva svemirska opservatorija koja je snimila čitavo nebo u infracrvenom spektru. * [[26. 1.]] - Izdana verzija programa [[Lotus 1-2-3]] za PC, ''killer'' aplikacija za tabelarne proračune. * 26. 1. - Janko Smole, zadužen za inostrane jugoslovenske finansije, tvrdi da će i bez reprograma biti isplaćeno 4,5 milijardi dolara dugova koji prispevaju ove godine. === Februar/Veljača === * januar/februar - Pripreme za [[Zimske Olimpijske igre 1984|Zimske Olimpijske igre]] u Sarajevu, takmičenja na Jahorini, Bjelašnici i Trebeviću<ref>[http://www.upi.com/Archives/1983/02/02/Sarajevo-Rehearses-For-1984-Olympics/2269413010000/ Sarajevo Rehearses For 1984 Olympics]. upi.com Archives Feb. 2, 1983</ref><ref>[http://www.upi.com/Archives/1983/02/03/If-faith-can-move-mountains-then-willingness-and-a/5243413096400/ If faith can move mountains, then willingness and a...]. upi.com Archives Feb. 3, 1983</ref>. * [[2. 2.]] - Zagrebački nadbiskup [[Franjo Kuharić]] proizveden u kardinala. * [[3. 2.]] - SIV najavio povećanje cena transporta i poljoprivrednih proizvoda do 33% (kraj polugodišnjeg zamrzavanja cena). * 6 - 13. 2. - Američki [[American Broadcasting Company|ABC]] prikazao sedam epizoda serije "[[Vetrovi rata (serija)|Vetrovi rata]]", snimljene 1980-81; nastavak "[[Rat i sećanje (serija)|Rat i sećanje]]" je prikazan 1988-89. * [[6. 2.|6]] - [[26. 2.]] - [[Iračko-iranski rat]] &mdash; Operacija "Pre svitanja" je neuspešna iranska ofanziva sa ljudskim talasima u okolini [[Amarah|Amare]] na jugoistoku [[Irak]]a. * [[8. 2.]] - Izveštaj [[Kahanova komisija|Kahanove komisije]]: Izrael je indirektno odgovoran za [[masakr u Sabri i Šatili]] u Libanu prošle godine, traži se ostavka ministra odbrane [[Arijel Šaron|Arijela Šarona]]. * [[9. 2.]] - Krenula [[TE Gacko]] u Hercegovini (nominalna snaga 300 MW). * [[10. 2.]] - Bačena bomba na mirovni marš u Jerusalimu - Arijel Šaron daje ostavku na resor odbrane ali ostaje u vladi kao ministar bez portfelja (biće na čelu različitih ministarstava 1984-92, 1996-99, na kraju i premijer 2001-2006). * [[12. 2.]] - Srednjoškolac Srđan Tomić brutalno ubijen nakon tuče dve grupe maloletnika na beogradskom [[Konjarnik]]u<ref>[http://serbianna.com/srpski/archives/288 Srbija tone u nasilje | Srpske stranice] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161115192435/http://serbianna.com/srpski/archives/288 |date=2016-11-15 }}. serbianna.com May 5, 2010 (pr. 21.12.2016)</ref>. * [[13. 2.]] - Požar u [[Torino|torinskom]] bioskopu ''Cinema Statuto'', 64 mrtvih. * [[14. 2.]] - U Beogradu uvedeni bonovi za ulje, prašak za veš i kafu, mada je Ustavni sud to ocenio nelegalnim - daje se litar ulja i 150g ječmenice po osobi mesečno<ref>[http://www.upi.com/Archives/1983/02/14/Foreign-News-Briefs/4378414046800/ Foreign News Briefs]. upi.com Archives Feb. 14, 1983</ref> (neke gradske opštine ih uvele 31. 1., bonovi za benzin uvedeni u celoj zemlji prošlog oktobra). * [[15. 2.]] - Grupa od 23 Albanca, "markista-lenjinista", osuđena u Prištini na jednu do 14 godina zatvora zbog zavere za "republiku Kosovo". * [[16. 2.]] - Požari u bušu na dan Pepelnice u Viktoriji i Južnoj Australiji, 75 mrtvih. * [[17. 2.]] - Intervju šefa SKJ Mitje Ribičiča - potrebna strana pomoć, strožija kontrola nad štampom. * [[18. 2.]] - Opljačkane prodavnice u [[Titograd]]u, gde se prvi put posle mesec dana pojavio prašak za veš, izveštavaju beogradske novine. * 18. 2. - "Crni petak" u [[Venezuela|Venezueli]], devalviran [[Venecuelanski bolivar|bolivar]]; od početka godine iz zemlje je iznošeno pola milijarde dolara kapitala nedeljno<ref name="Domínguez1994">{{cite book|author=Jorge I. Domínguez|title=Latin America's International Relations and Their Domestic Consequences: War and Peace, Dependency and Autonomy, Integration and Disintegration|url=https://books.google.com/books?id=qGkJNCeqnI4C&pg=PA347|year=1994|publisher=Taylor & Francis|isbn=978-0-8153-1490-5|pages=347–}}</ref>. * 18. 2. - Masakr u Nellieju: u 14 sela u centralnom [[Assam]]u, Indija, ubijeno, zvanično, 2.191 osoba istočnobengalskog muslimanskog porekla. * 18. 2. - Masakr u Wah Mee: tokom pljačke kockarnice u [[Seattle]]u ubijeno 13 ljudi. * [[23. 2.]] - U Briselu ratifikovan trgovački i ekonomski sporazum [[Evropska ekonomska zajednica|Evropske ekonomske zajednice]] i [[SFRJ]] (parafiran 1980, stupa na snagu 1. 4.). * [[25. 2.]] - Zemljotres kod [[Skoplje|Skoplja]] (VI), nema štete ali 12 ljudi umrlo od srca. Istog dana sudar autobusa i kamiona kod Valjeva, 7 mrtvih. * [[26. 2.]] - Neke američke grupe za praćenje ljudskih prava (među kojima i ''[[Helsinki Watch]]'') kritikuju, u smislu prikrivanja, izveštaj administracije o stanju ljudskih prava u svetu u vezi 12 zemalja, među kojima je i Jugoslavija. * [[28. 2.]] - Posljednja epizoda TV-serije [[M*A*S*H]] postaje najgledanija emisija u historiji američke televizije. * 28. 2. - Kiro Hadži-Vasilev, lider SK iz Makedonije, kritikuje "intelektualce" koji kroz štampu "provociraju" partijsku vladavinu i traže višepartijski sistem. === Mart/Ožujak === * [[1. 3.]] - Predstavljena prva kolekcija satova firme ''[[Swatch]]''. * [[3. 3.]] - SR Srbija: Branko Radivojević, član izvršnog veća, smenjen jer se uselio u "superluksuzan stan", član predsedništva Viobran Stanojević dao ostavku zbog "nepravilnosti" u dodeli državnih stanova<ref>[http://www.upi.com/Archives/1983/03/03/Purge-party-leadership/4453054161505/ Purge party leadership]. upi.com Archives March 3, 1983</ref>. * mart, početkom - U Sarajevu se održava svetsko juniorsko prvenstvo u brzom klizanju. * [[6. 3.]] - Savezni izbori u Zapadnoj Nemačkoj su uspeh za vladajuću [[CDU]]/CSU, prvi put u Bundestag ulaze [[Zeleni (Nemačka)|Zeleni]]. * [[7. 3.]] - [[Banka za međunarodna poravnanja]] (BIS) pristala dati pozajmicu od 500 miliona dolara SFRJ (300 miliona odmah, ostatak dobila 14. 9. - kratkoročni kredit za predah). * [[7.3.|7]] - [[12. 3.]] - VII Konferencija [[Pokret nesvrstanih|Pokreta nesvrstanih]] u [[New Delhi]]-ju. * [[8. 3.]] - Predstavljen [[IBM PC XT]], verzija [[IBM PC]] iz 1981 sa ugrađenim hard diskom - proceser [[Intel 8088]] na 4,77&nbsp;MHz, RAM 128 KB, Hard 10 MB, operativni sistem [[IBM PC DOS|PC DOS]] 2.0. * 8. 3. - [[Ronald Reagan]] naziva SSSR "[[Imperija zla|zlom imperijom]]". * [[9. 3.]] - [[Ubistvo Galipa Balkara]]: atentat [[Komandosi pravde protiv jermenskog genocida|jermenskih terorista]] na turskog ambasadora Galipa Balkara u Beogradu (podlegao dva dana kasnije). Građani pojurili za njima, poginuo student Željko Milivojević (dvojica uhapšenih terorista osuđeni na po 20 godina u martu 1984<ref>[http://www.upi.com/Archives/1984/03/09/Two-Armenians-who-claimed-they-were-freedom-fighters-avenging/4676447656400/ Two Armenians who claimed they were freedom fighters avenging...]. upi.com Archives March 9, 1984</ref>). * 9. 3. - Irak predlaže novi mirovni plan, Iran prethodno zahteva 200 milijardi dolara odštete. * [[11. 3.]] - [[Australska laburistička stranka|Laburista]] [[Bob Hawke]] novi premijer Australije (do 1991). * [[14. 3.]] - [[Salvadorski građanski rat]]: predsednica [[salvador]]ske Komisije za ljudska prava [[Marianella García Villas]] mučena do smrti od strane vojske. * [[mart]] - Dvojica funkcionera izdavačkog preduzeća "Otokar Keršovani" ostala bez posla, jer su objavili knjigu "Stvarno i moguće" [[Dobrica Ćosić|Dobrice Ćosića]], uprkos protivnom mišljenju hrvatskog CK, koji je knjigu opisao kao "nacionalističko i šovinističko delo"<ref>[http://osaarchivum.org/files/holdings/300/8/3/text/86-2-163.shtml Cosic's Book: a Case Study of Yugoslavia's Censorship] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160307010213/http://osaarchivum.org/files/holdings/300/8/3/text/86-2-163.shtml |date=2016-03-07 }}, Zdenko Antić, OSA - Radio Free Europe</ref> * mart - Izveštaj radne grupe o odnosima u federaciji: republike se "autarkično ponašaju". * mart - U Austriji od [[herpes]]a stradao 31 [[lipicaner]]. * mart - U prvom kvartalu SFRJ smanjila trgovinski deficit za 43,7% u odnosu na isti period lane (iznosi 522 miliona dolara). * [[21. 3.]] - [[SSSR|Sovjetski]] premijer [[Nikolaj Tihonov]] stigao u petodnevnu posetu [[Jugoslavija|Jugoslaviji]] - dogovorena privredna saradnja, uvećanje uvoza nafte za 20%, 5,35 miliona tona ove godine. * 21. 3. - Politička i administrativna prestonica [[Obala Slonovače|Obale Slonovače]] preneta u [[Yamoussoukro]] (/jamsokro/), rodno mesto predsednika [[Félix Houphouët-Boigny|Houphouët-Boignyja]]. [[Datoteka:President Reagan's Speech to the Nation on Defense and National Security, March 23, 1983.webm|mini|250px|Reaganov govor o obrani i nacionalnoj sigurnosti - [[Strateška obrambena inicijativa]]]] * [[23. 3.]] - Američki predsjednik [[Ronald Reagan]] objavljuje [[Strateška obrambena inicijativa|Stratešku obrambenu inicijativu]], odnosno proturaketni program koji će mediji nazvati "Ratovi zvijezda". * [[25. 3.]] - Jugoslavija postigla sporazum sa komitetom banaka kreditora - paket od dve milijarde dolara (1,4 mlrd. reprograma i 600 miliona novog zajma), deo [[MMF]]-ovog paketa od pet milijardi<ref>[http://www.nytimes.com/1983/03/26/business/banks-to-aid-yugoslavia.html?scp=16&sq=yugoslavia&st=nyt Banks to Aid Yugoslavia], New York Times, March 26, 1983</ref> (potpisano u septembru). * 25. 3. - TV emisija povodom 25 godina ''[[Motown]]a''-a, [[Michael Jackson]] nastupio sa plesom ''[[moonwalk]]''. * 25. 3. - Prva izvedba opere "Karmen" u beogradskom Narodnom pozorištu. * [[26. 3.]] - [[Nikaragvanski građanski rat]]: [[kontraši]] napali selo Rancho Grande, među 70 mrtvih je i francuski lekar Pierre Grosjean. * [[27. 3.]] - U Jugoslaviji uvedeno [[ljetno računanje vremena]] (od poslednje nedelje u martu do poslednje u septembru, odn. u oktobru od [[1996]]). * [[29. 3.]] - Dokument Savezne komisije za Program ekonomske stabilizacije ohrabruje mali biznis. * mart, krajem - Pesnik [[Gojko Đogo]] odlazi na odsluženje zatvorske kazne zbog zbirke "Vunena vremena". Preko 100 beogradskih intelektualaca šalje peticiju Ivanu Stamboliću, zatim sredom održavaju "večeri solidarnosti s Đogom" u [[Udruženje književnika Srbije|Udruženju književnika Srbije]], koje se dotiču i drugih političkih pitanja i izazivaju podele u vlastima, jer iz drugih republika kritikuju srpsko vođstvo za popustljivost (Đogo pušten u junu, kada je održano i poslednje veče).<ref>Jović 2003, 337</ref> * [[31. 3.]] - U Brazilu počinju protesti ''[[Diretas Já]]'' ("Direktni [izbori za predsednika] sada"); u zemlji je vojni režim [[João Figueiredo]]-a, godišnja inflacija je preko 200%. === April/Travanj === * [[3. 4.]] - [[Oružani konflikt u Peruu]] &mdash; Masakr u Lucanamarci: sveteći se za ubistvo komandanta u tom mestu, [[Sendero Luminoso]] ubili 69 seljaka. * [[4. 4.]] - [[Space Shuttle Challenger]] poleteo prvi put - misija STS-6, prva sa izlaskom astronauta u svemir. * 4. 4. - [[FleetEx '83-1]]: tokom najvećih manevara američke Pacifičke flote od rata, nadletano Zeleno ostrvo u sovjetskim [[Kurili]]ma. * [[6. 4.]] - U Managvi ubijena [[Mélida Anaya Montes]], druga po komandi u salvadorskom [[Nacionalna oslobodilačka fronta Farabundo Marti|Frontu Farabundo Martí]] - počinioci su njeni saborci koji su se protivili pregovorima sa vladom; njen nadređeni [[Cayetano Carpio]] navodno izvršio samoubistvo šest dana kasnije. * [[6. 4.|6]] - [[7. 4.]] - U Parizu se prvi put sastao [[European Round Table of Industrialists|Evropski okrugli sto industrijalaca]], cilj im je borba protiv "[[euroskleroza|euroskleroze]]". * [[8. 4.]] - Tužilaštvo u [[Sarajevo|Sarajevu]] saopštilo da je [[SDB]] uhapsila 11 ljudi zbog "krivičnog dela neprijateljske propagande". Uhapšeni su: [[Alija Izetbegović]], [[Omer Behmen]], [[Salih Behmen]], [[Rušid Prgud]], [[Mustafa Spahić]], [[Melika Salihbegović]], [[Đula Bičakčić]], [[Edhem Bičakčić]], [[Ismet Kusumagić]], [[Hasan Čengić]] i [[Derviš Đurđević]] (pridružiće im se i pesnik [[Džemaludin Latić]])<ref>[http://osaarchivum.org/files/holdings/300/8/3/text/86-2-130.shtml Tito's Successors Fear "Moslem Nationalism"]{{Dead link|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, S.Stanković, RFE Research</ref>. * [[9. 4.]] - Finale košarkaškog prvenstva Jugoslavije: [[KK Šibenka]] pobeđuje [[KK Bosna|Bosnu]] slobodnim bacanjima [[Dražen Petrović|Dražena Petrovića]] u poslednjim sekundama, ali je zbog prigovora Bosne naređeno igranje još jedne utakmice na koju Šibenčani ne odlaze, tako da je "Bosna" proglašena za šampiona. U [[Šibenik]]u protestni miting [[10. 4.]]. * [[10. 4.]] - Operacija "Zora-1" je još jedna neuspešna iranska ofanziva sa ljudskim talasima. * [[11. 4.]] - [[55. dodjela Oscara]]: najbolji film je ''[[Gandhi (film)|Gandhi]]'', ukupno osam nagrada od 11 nominacija. * [[12. 4.]] - [[Mahmut Bakalli]], nekadašnji lider kosovskog SK, isključen iz partije. * [[14. 4.]] - ''[[Let's Dance]]'' je 15. album [[David Bowie|Davida Bowiea]], njegov komercijalno najuspešniji. * [[15. 4.]] - Prikazan film ''[[Flashdance]]''. * [[april]] - [[SIV]] objavio da će dozvoliti širi prostor za privatna preduzeća, radi smanjenja nezaposlenosti. [[Datoteka:BombenanschlagUS-BotschaftBeirut.jpg|mini|200px|Američka ambasada u Bejrutu]] * [[18. 4.]] - Samoubica detonirao eksploziv u kombiju ispred američke ambasade u [[Bejrut]]u - 63 poginulih. * [[23. 4.]] - [[Pesma Evrovizije 1983.|Pesma Evrovizije]] u [[Minhen]]u: prva je [[Corinne Hermès]] iz Luksemburga, [[Danijel Popović]] je četvrti sa "Džuli". * [[24. 4.]] - Jugoslovenska ekspedicija na himalajski vrh [[Manaslu]] pogođena lavinom, poginuli Jernej Nejc Zaplotnik i Ante Bućan. * 24. 4. - Izbori u Austriji, vladajući [[Socijaldemokratska partija Austrije|socijaldemokrati]] gube apsolutnu većinu - kancelar [[Bruno Kreisky]] će radije dati ostavku, posle 13 godina na čelu, nego da formira manjinsku vladu. * [[25. 4.]] - [[Samantha Smith]] (11) iz Mančestera u [[Maine]]-u dobila pozivnicu od [[Jurij Andropov|Jurija Andropova]] da poseti SSSR, nakon što je pročitao njeno pismo u kojem izražava strah od nuklearnog rata. === Maj/Svibanj === * [[6. 5.]] - Njemački časopis ''[[Stern (magazin)|Stern]]'' objavljuje navodne memoare [[Adolf Hitler|Adolfa Hitlera]] za koje se kasnije ispostavilo da su krivotvoreni. * [[7. 5.]] - Na festivalu u Cannesu prikazan film ''[[WarGames]]'' o mladom hakeru koji zamalo izazove Treći svetski rat. * [[8. 5.]] - Pravoslavni [[Uskrs]], najkasniji mogući datum (25. 4. po [[julijanski kalendar|julijanskom]]; dolazi do poklapanja Velikog petka i [[Đurđevdan]]a, što će ''biti'' pomenuto u "[[Kremansko proročanstvo|Kremanskom proročanstvu]]"). * 8. 5. - [[Stoni tenis|Stonoteniseri]] [[Zoran Kalinić]] i [[Dragutin Šurbek]] osvojili zlatnu medalju na svetskom prvenstvu u Tokiju (pobedili Kineze). * [[10. 5.]] - Glavni urednik "Politike" Dragoljub Trailović i još dvojica prinuđeni na ostavku zbog "propusta u nekim člancima". * [[11. 5.]] - Prvi veći protesti protiv [[Augusto Pinochet|Pinochetovog]] režima u [[Čile]]u. * 11 - 15. 5. - [[Hu Jaobang]], generalni sekretar [[Kineska komunistička partija|Kineske KP]], u poseti [[Rumunija|Rumuniji]] i Jugoslaviji. * [[12. 5.]] - [[Stane Dolanc]], savezni sekretar unutrašnjih poslova, tvrdi da su "neprijateljski elementi" pojačali aktivnost. * 12. 5. - Košarkaš Cibone [[Srebrenko Despot]] umro tri dana nakon prometne nesreće. * 12. 5. - Svećenik Luka Prcela osuđen u Splitu na pet godina zatvora zbog "političkih propovjedi". [[Datoteka:Mika Špiljak.jpg|mini|180px|[[Mika Špiljak]] (1967)]] * [[15. 5.]] - Rotacija u [[Predsjedništvo SFRJ|Predsjedništvu SFRJ]]: [[Mika Špiljak]] predsjednik nakon [[Petar Stambolić|Petra Stambolića]]. * [[16. 5.]] - Smjenjen [[Joža Vlahović]], glavni urednik "Danasa" (prigovarano zbog načina izveštavanja sa plenuma CK SKH) - pritisci na novinare i niže službenike traju već mjesecima<ref>[http://www.upi.com/Archives/1983/05/17/Yugoslav-journalist-pressured-into-resigning/9944022101930/ Yugoslav journalist pressured into resigning]. upi.com Archives May 17, 1983</ref>. * 16. 5. - Sudanska vojska ugušila pobunu u [[Bor (Južni Sudan)|borskom]] garnizonu na jugu zemlje. * [[17. 5.]] - Libansko-izraelski sporazum: kraj ratnog stanja i postepeno povlačenje izraelske vojske; Libanci sledeće godine odbacuju sporazum. * 17. 5. - Grom udario u prizemljeni avion na aerodromu Golubovci kod Titograda, poginula dvojica radnika koji su se ispod njega sklonili od kiše. * [[20. 5.]] - U časopisu ''[[Science (časopis)|Science]]'' objavljeni članci o zasebnim istraživanjima Roberta Galloa i Luca Montagniera: [[SIDA|sidu]] izaziva neki novi retrovirus (1986. biće označen sa HIV). * 20. 5. - Vojno krilo Afričkog nacionalnog kongresa detoniralo auto-bombu u [[Pretoria|Pretoriji]], 19 mrtvih, uključujući dvojicu počinitelja - cilj je bio štab Južnoafričkih vazduhoplovnih snaga. * [[24. 5.]] - [[Fred Sinowatz]] je novi austrijski kancelar (do 1986), na čelu koalicije socijaldemokrata i [[Slobodarska partija Austrije|liberala]]. * [[25. 5.]] - Ovogodišnja proslava Dana mladosti izaziva kritike intelektualaca ("kulturni primitivizam") ali i Socijalističkog saveza ("religija i misticizam" pod vidom pohvale Titu). * 25. 5. - Prikazan film ''[[Star Wars Episode VI: Return of the Jedi]]''. * [[26. 5.]] - Zemljotres u Japanu, od cunamija poginulo 100 ljudi. * [[26. 5.]] - [[4. 6.]] - EuroBasket u Francuskoj: Italija 1, Jugoslavija 7 (na utakmici Italija-Jugoslavija 30. maja došlo do tuče među igračima). * [[27. 5.]] - [[Malcolm McLaren]] izdao album ''[[Duck Rock]]'', mešavinu više stilova različitih izvođača, naročito hip-hop i afričkih. * [[28. 5.|28]] - [[29. 5.]] - Samit [[G7]] u [[Williamsburg, Virginia|Williamsburgu]]: potvrđena [[NATO-ova odluka dvostrukog koloseka]] (ili ograničenje balističkih raketa ili njihovo postavljanje u Evropi), kao i značaj slobodnih tržišta i trgovine. === Jun/Juni/Lipanj === * jun - septembar - Velika vrućina i suša na Srednjem zapadu SAD. * [[4. 6.]] - [[Mima Jaušovec]] izgubila u finalu [[Roland Garros]]a od [[Kris Evert]]. * [[5. 6.]] - [[Sudan]]ski predsednik [[Gaafar Nimeiry]] ukinuo [[Autonomni region Južni Sudan]]. [[Drugi sudanski građanski rat]] traje do 2005, stradalo je 1-2 miliona ljudi, uglavnom civila od gladi. Južnjačka [[Oslobodilačka armija sudanskog naroda]] (SPLA) ima glavnu podršku iz Etiopije, na čelu je [[John Garang]]. * [[6. 6.]] - [[2. 7.]] - Šesti sastanak Konferencije [[UN]] o trgovini i razvoju ([[UNCTAD]]) u Beogradu. Zemlje Trećeg sveta zahtevaju 90 milijardi dolara pomoći<ref>[http://www.upi.com/Archives/1983/06/06/Third-World-nations-hoping-to-relieve-crippling-debts-and/4255423720000/ Third World nations, hoping to relieve crippling debts and...]. upi.com Archives June 6, 1983</ref>, gloženje tih zemalja i SAD<ref>[http://www.upi.com/Archives/1983/07/03/Wide-gap-between-industrialized-and-poor-nations/5186426052800/ Wide gap between industrialized and poor nations]. upi.com Archives July 3, 1983</ref>. * [[7. 6.]] - Eksplozija metana u novootvorenoj jami "Morava" Aleksinačkih rudnika uglja, 34 mrtvih, među kojima i ekspert iz Zapadne Nemačke<ref>[http://www.upi.com/Archives/1983/06/07/A-methane-gas-explosion-ripped-through-a-newly-opened/6514423806400/ A methane gas explosion ripped through a newly opened...]. upi.com Archives June 7, 1983</ref>. * 7. 6. - Prijateljska fudbalska utakmica Jugoslavija - Z. Nemačka u Luksemburgu odložena pola sata, jer je američki orkestar zasvirao "Bože pravde". * [[9. 6.]] - [[Konzervativna stranka UK|Konzervativna]] premijerka [[Margaret Thatcher]] na parlamentarnim izborima u [[UK|Ujedinjenom Kraljevstvu]] odnosi uvjerljivu pobjedu nad opozicijskim [[Laburistička stranka UK|laburistima]], 397 prema 209 mandata. U rekonstrukciji vlade nakon izbora, [[Nigel Lawson]] postaje kancelar eksčekera (do 1989). * 9. 6. - Socijalista [[Mário Soares]] novi premijer Portugala (do 1985). * 9. 6. - SFRJ: najavljeno postepeno ukidanje kontrole cena uvedene prošle godine (uslov za strani kredit?). * [[10. 6.]] - Prikazana komedija ''[[Trading Places]]'' (Kolo sreće). * [[13. 6.]] - [[Pionir 10]] prelazi orbitu Neptuna, prvi je ljudski objekt koji napušta [[Sunčev sistem]]. * 13. 6. - Ivan Cvitković, izvršni sekretar predsedništva CK SK BiH tvrdi da studenti povratnici sa islamskih univerziteta propovedaju panislamizam i hoće "etnički čistu muslimansku BiH"<ref>[http://osaarchivum.org/files/holdings/300/8/3/text/86-2-8.shtml Tito's Successors Fear "Moslem Revolution" in Yugoslavia]{{Dead link|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, S.Stanković, RFE Research</ref>. * [[jun]] - Sociolog [[Slobodan Inić]] tvrdi u "Književnim novinama" da je Staljin kruna "kvadrumvirata Marks-Engels-Lenjin-Staljin". * jun? - Prvak Jugoslavije u fudbalu Partizan; u Kup UEFA idu Hajduk, Radnički Niš i Crvena zvezda, Dinamo (Zg) u Kup pobednika kupova. * [[18. 6.]] - [[Sally Ride]] je prva Amerikanka i treća žena u svemiru (misija STS-7). * 18. 6. - [[Mona Mahmudnizhad]] (17) i još devet žena obešene u [[Širaz]]u jer su pripadale [[Bahaizam|bahajskoj]] veri. * [[19. 6.]] - Šefovi država i vlada EZ potpisali u Stuttgartu [[Svečana deklaracija o Evropskoj uniji|Svečanu deklaraciju o Evropskoj uniji]]. * [[21. 6.]] - [[Čadski građanski rat]]: bivši predsednik [[Goukouni Oueddei]] preduzima ofanzivu sa podrškom Libije; [[Hissène Habré]] sledećeg meseca pokreće uspešnu kontraofanzivu (podržavaju ga SAD, Francuska i [[Zair]]). * [[22. 6.]] - Nestanak stanovnice Vatikana Emanuele Orlandi (15). * [[26. 6.]] - Izbori u Italiji: priličan pad demohrišćana ali koalicija ''[[Pentapartito]]'' svakako ima većinu. * [[25. 6.]] - [[Ramiz Alia]], predsednik albanske skupštine, podržava na mitingu u Bajram Curriju zahteve kosovskih Albanaca za republikom. * [[28. 6.]] - Beogradska opština Stari Grad ukinula izdvačku kuću "Zapis" koja je objavila "Nož" [[Vuk Drašković|Vuka Draškovića]]. * [[30. 6.]] - [[Dragoslav Marković]] novi predsednik Predsedništva CK SKJ (do 1984). === Jul/Juli/Srpanj === * 1. 7. - Dobrovoljno služenje žena u JNA.<ref>[https://istorijskenovine.unilib.rs/view/index.html#panel:pp|issue:UB_00064_19830213|page:4 "Borba", 13. feb. 1983, str. 4]</ref> * 2/[[3. 7.]] - Predsednica [[SIV]]-a [[Milka Planinc]] na noćnoj sednici predstavila '''stroge ekonomske mere''' kako bi se izbegao bankrot zemlje<ref>[http://osaarchivum.org/files/holdings/300/8/3/text/86-3-240.shtml Yugoslav Reforms: A "Surgical Operation Without Anesthesia"]{{Dead link|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, S.Stanković, RFE Research</ref><ref>[http://osaarchivum.org/files/holdings/300/8/3/text/86-3-260.shtml First Radical Changes Inaugurated in Yugoslavia's Economy]{{Dead link|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, S.Stanković, RFE Research</ref> - "moraju se prihvatiti oštri uvjeti za paket podrške stabilizacionom programu"; "alternativa je bila proglasiti moratorijum s ozbiljnim posledicama". "Šokirani" delegati prihvatili paket zakona, dogovoren u saradnji sa MMF, koji bi trebali učiniti saveznu državu, vladu i centralnu banku jedinim jamcem inozemnih kredita. Republike, pokrajine, boračke organizacije, dio vojske protive se "ultimatumu".<ref>Jović 2003, 240-1</ref> * 8. 7.? - Oluja čupala drveće i nosila krovove u Nišu i Pirotu, jedna osoba poginula. Oluje i na Kosovu oko 17. 7., četvoro poginulih. * [[11. 7.]] - Komisija za međunarodne odnose CK SKJ poziva na rešenje pitanja autokefalnosti Makedonske pravoslavne crkve (zbog "unutrašnjih i spoljnih... negativnih posledica" nepriznavanja iste od strane [[SPC]]). * [[15. 7.]] - Najavljeno još sedam vrsta poreza u SFRJ od 1. novembra, uz postojećih 14, očekuje se dodatni prihod od 400 miliona dolara. * 15. 7. - Jermenska teroristička organizacija [[Jermenska tajna armija za oslobođenje Jermenije|ASALA]] bacila bombu na pult Turkish Airlinesa na pariskom aerodromu Orly - osam poginulih. * jul - Talas vrućine u Italiji i jugoistočnoj Francuskoj (41,6&nbsp;°C u Firenci 23. 7.). * [[20. 7.|20]] - [[29. 7.]] - 30. [[Pulski filmski festival]]: [[Velika zlatna arena za najbolji film|Velika zlatna arena]] za film "[[Zadah tela]]"<ref>[http://arhiv.pulafilmfestival.hr/30-pulski-filmski-festival/ 30. Pulski filmski festival] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210803151805/https://arhiv.pulafilmfestival.hr/30-pulski-filmski-festival/ |date=2021-08-03 }}. arhiv.pulafilmfestival.hr</ref>. * [[21. 7.]] - Na [[Antarktik|antarktičkoj]] [[stanica Vostok|stanici Vostok]] zabeleženo -89,2&nbsp;°C. * [[22. 7.]] - Tanjug: u prvoj polovini godine više nego prepolovljen jugoslovenski deficit u trgovini sa zapadom (sa 2,12 na 0,99 mlrd. dolara), zahvaljujući smanjenom uvozu i povećanom izvozu. * 22. 7. - Okončano [[Ratno stanje u Poljskoj]]. * 22. 7. - [[Iračko-iranski rat]]: operacijom Zora 2 Iranci otvaraju severni front u Iračkom Kurdistanu, postižu uspeh zahvaljujući podršci Kurda; Iračani u neuspelom kontranapadu prvi put koriste bojne otrove ([[iperit]]). * [[23. 7.]] - [[Oslobodilački tigrovi Tamilskog Elama]] ubili u zasedi 13 [[Šri Lanka|šrilanka]]nskih vojnika iz patrole Four Four Bravo; dolazi do nereda nazvanih [[Crni jul]] u kojima gine na stotine [[tamili|Tamila]] - početak [[Građanski rat u Šri Lanki|građanskog rata u Šri Lanki]] (okončan [[2009]]). * 23. 7. - ''[[Gimli Glider]]'' - kanadski putnički avion uspeo da se prinudno spusti u [[Gimli, Manitoba]] bez poginulih nakon što je jedrio zbog nestanka goriva. * [[26. 7.]] - U SFRJ cene formalno "odleđene". * [[28. 7.]] - U Zapadnoj Nemačkoj ubijen hrvatski emigrant [[Stjepan Đureković]] ([[Josip Perković]] i Zdravko Mustač osuđeni u Münchenu 2016.). * [[30. 7.]] - [[9. 8.]] - Operacija Zora 3 kod Mehrana na jugu je naporaznija od svih "Zori" za Irance. * [[31. 7.]] - Šumski požar u blizini [[Dubrovnik]]a. * leto - [[Mitar Mrkela]] prešao u Crvenu zvezdu iz OFK Beograda. === Avgust/August/Kolovoz === * [[4. 8.]] - [[Thomas Sankara]] (33), prozvan "Afrički Če Gevara", dolazi popularnim pučem (u organizaciji [[Blaise Compaoré|Blaisa Compaoréa]]) na vlast u [[Gornja Volta|Gornjoj Volti]], pokreće ambiciozne socijalne i ekonomske programe (ubijen 1987). * [[8. 8.]] - [[Gvatemala|Gvatemalski]] vojni vladar [[Efraín Ríos Montt]] zbačen vojnim udarom, nastavlja ministar odbrane [[Óscar Humberto Mejía Victores]] (do 1986). * [[10. 8.]] - Počinje francuska [[operacija Manta]] u Čadu, za predsednika Habrea i protiv pobunjenika podržanih od Libije. * 10. 8. - [[Sergio Onofre Jarpa]] imenovan za ministra unutrašnjih poslova Čilea s mandatom za dijalog sa opozicionom Demokratskom alijansom, ali Pinochet ubrzo napušta otopljavanje. * [[20. 8.]] - Osuđena grupa "muslimanskih nacionalista" uhapšenih u aprilu; Alija Izetbegović osuđen na 14 godina (kasnije skraćeno na 12, izašao [[1988]].). * [[21. 8.]] - Lider [[filipini|filipinske]] opozicije [[Benigno Aquino, Jr.]] ubijen na aerodromu odmah po povratku u zemlju - borbu preuzima udovica [[Corazon Aquino|Corazon]] (predsednica 1986-92). * [[22. 8.]] - "Sto hiljada" ljudi u Beogradu prisustvuje sahrani [[Aleksandar Ranković|Aleksandra Rankovića]], koji je umro tri dana ranije u Dubrovniku.<ref>[http://osaarchivum.org/files/holdings/300/8/3/text/86-3-147.shtml Aleksandar Rankovic - political profile of a Yugoslav "Stalinist"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160312012040/http://osaarchivum.org/files/holdings/300/8/3/text/86-3-147.shtml |date=2016-03-12 }}, Slobodan Stanković, OSA - Radio Free Europe.</ref> [[Ivan Stambolić]], šef gradskog SK, je kritiziran zbog "gubitka kontrole", ostali jugoslavenski političari gube povjerenje u njega.<ref>Jović 2003, 338</ref> * [[25. 8.]] - Troje Rumuna, uključujući trudnicu, preletelo u avionu za zaprašivanje useva preko Jugoslavije i Mađarske i sletelo u Austriju, gde su zatražili azil<ref>[http://www.upi.com/Archives/1983/08/25/Foreign-News-Briefs/5517430632000/ Foreign News Briefs]. upi.com Archives Aug. 25, 1983</ref>. * [[25. 8.]] - [[11. 10.]] - U Makedoniji održani vojni manevri "Jedinstvo 83". * [[26. 8.]] - Poplave u [[Bilbao|Bilbau]] i okolini odnose 45 života. === Septembar/Rujan === [[Datoteka:KAL007.svg|mini|200px|[[Let Korean Aira 007]]]] * [[1. 9.]] - [[SSSR|Sovjetske]] zračne snage ruše [[južna koreja|južnokorejski]] avion [[Let Korean Aira 007|Boeing 747 na letu 007]] misleći da se radi o špijunskom avionu - 269 mrtvih. * [[2. 9.]] - Otkriven [[asteroid]] [[22278 Protitch]] (nazvan po srpskom astronomu [[Miodrag B. Protić|Protiću]]). * [[3. 9.]] - [[Libanski građanski rat]]: Izraelci se povlače iz okruga [[Šuf (okrug)|Šuf]] - zvanična libanska vojska i maronitska milicija bi da preuzmu kontrolu ali im se suprotstavljaju muslimanske milicije na čelu sa Druzima ([[Progresivna socijalistička partija]] [[Walid Jumblatt|Walida Jumblatta]]), podsukob se naziva Planinski rat. * [[3. 9.|3]] - [[17. 9.]] - [[Mediteranske igre]] u Kazablanci, Jugoslavija 4. najuspešnija sa 53 medalje. * [[7. 9.]] - Referendum u Republici Irskoj podržao sa 66,9% Osmi amandman na ustav, kojim je praktično zabranjen abortus (opozvan 2018). * [[9. 9.]] - Potpisan ugovor između Jugoslavije i zajmodavaca (zapadne vlade, oko 600 zapadnih komercijalnih banaka, [[Svetska banka]], [[Banka za međunarodna poravnanja]] i [[MMF]]) o odlaganju otplate prispelih dugova i novom zajmu (vidi 25.3. [[#Mart/Ožujak|gore]])<ref>[http://www.upi.com/Archives/1983/09/09/Yugoslavian-officials-Friday-signed-an-agreement-with-roughly-600/4133431928000/ Yugoslavian officials Friday signed an agreement with roughly 600...]. upi.com Archives Sept. 9, 1983</ref>. * 9. 9. - U [[Sudan]]u uveden [[šerijat]]. * [[10. 9.]] - Zemljotres u [[kopaonik|kopaoničkom]] kraju, [[magnituda zemljotresa|M]] 5.1. * septembar - Sarajevske novine pišu da u Jugoslaviji zvanično ima 10.000 registrovanih narkomana, mada se pretpostavlja da ih je mnogo više<ref name="nytimes.com">Binder, David (January 12, 1984). [http://www.nytimes.com/1984/01/12/world/drugs-dulling-golden-youth-in-yugoslavia.html Drugs Dulling Golden Youth in Yugoslavia]. ''New York Times''</ref>. * [[16. 9.]] - Američki potpredsednik [[George H. W. Bush|G. H. W. Bush]], tokom turneje u sedam zemalja, u poseti Jugoslaviji<ref>[http://www.upi.com/Archives/1983/09/17/Bush-restates-US-backing-for-Yugoslavia/4727432619200/ Bush restates U.S. backing for Yugoslavia]. upi.com Archives Sept. 17, 1983</ref>. * 16. 9. - Američki predsednik Regan objavljuje da će [[GPS]] biti dostupan i civilima. * [[17. 9.]] - [[Vanessa L. Williams]] postaje prva crna Miss Amerike. * [[19. 9.]] - {{flag|Sveti Kristofer i Nevis}} stječe nezavisnost od [[UK|Velike Britanije]]. * [[21. 9.]] - Italijanski predsednik [[Sandro Pertini]] i ministar [[Giulio Andreotti]] stigli u posetu Jugoslaviji, u Pljevljima će otkriti spomen-ploču [[Divizija Garibaldi|diviziji Garibaldi]]<ref>[http://www.upi.com/Archives/1983/09/21/President-Sandro-Pertini-flew-to-Yugoslavia-today-to-inaugurate/7864432964800/ President Sandro Pertini flew to Yugoslavia today to inaugurate...]. upi.com Archives Sept. 21, 1983</ref>. * [[23. 9.]] - Gulf Air Flight 771: avion iz Pakistana oboren bombom nad Emiratima. * [[25. 9.]] - Iz zatvora ''Maze'' pobeglo 38 pripadnika Privremene IRA-e - oteli su zatvorski kamion i probili se napolje. * [[26. 9.]] - Sovjetski pukovnik [[Stanislav Petrov]] ispravno protumačio alarm o lansiranju američkih raketa kao grešku (atmosfersku pojavu), tako da nije pokrenuta procedura za odgovor. * 26. 9. - Misija Sojuz T-10-1 propala zbog požara i eksplozije rakete, ali kapsula sa posadom se katapultirala dve sekunde ranije. * [[27. 9.]] - [[Richard Stallman]] objavio projekt [[GNU]], početak pokreta slobodnog software-a. * 27. 9. - [[Pavle Gaži]], sekretar unutarnjih poslova SR Hrvatske, dao ostavku "iz zdravstvenih razloga" (kasnije se govori o "političkim intrigama", u siječnju isključen iz partije)<ref>[http://osaarchivum.org/files/holdings/300/8/3/text/86-4-140.shtml Dismissal of Croatia's Minister of Internal Affairs Breeds Speculation]{{Dead link|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Stanković, RFE Research (1984)</ref>. * [[28. 9.]] - Vlak naletio na autobus kod [[Bilaj]]a blizu Gospića, 26 poginulih<ref>[http://www.gspress.net/tragediju-bilaja-oteti-zaboravu/ Tragediju Bilaja oteti zaboravu]{{Dead link|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. gspress.net. travanj 22, 2016</ref>. === Oktobar/Listopad === * [[1. 10.]] - Zemljotres na južnom Jadranu. * [[2. 10.]] - [[Muhammad Yunus]] u Bangladešu osnovao [[Grameen Banka|Grameen Banku]], koja daje mikrokredite siromašnima. * 2. 10. - [[Neil Kinnock]] je novi lider britanskih laburista i vođa opozicije (do 1992). * 2. 10. - Stupila na snagu [[Međunarodna konvencija o sprječavanju onečišćenja s brodova]]. * [[4. 10.]] - U [[Clearwater, Florida]] otvoren prvi restoran ''[[Hooters]]''. * [[5. 10.]] - [[Lech Wałęsa|Lechu Wałęsi]] dodeljena Nobelova nagrada za mir, ali ne odlazi na ceremoniju. * [[9. 10.]] - [[Bombaški napad u Rangoonu]]: stradao [[Južna Koreja|južnokorejski]] ministar inostranih poslova i još 21 osoba - osumnjičena Severna Koreja. * [[10. 10.]] - U napadu na [[nikaragva]]nsku luku [[Corinto (Nikaragva)|Corinto]] izgorelo 12.000 m³ nafte (luka je inače minirana od strane američkih snaga). * 10. 10. - U indijskoj državi [[Pendžab (Indija)|Pendžab]] proglašena "predsednikova uprava", tj. vanredno stanje usled pobune i sloma zakona i reda; [[Jarnail Singh Bhindranwale]] je u [[Zlatni hram|Zlatnom hramu]] sa naoružanim pristalicama. * [[12. 10.]] - [[Masakr u Kulchabatu, Bala Karzu i Mushkiziju]]: sovjetski vojnici i pripadnici afganistanske [[Komunistička partija|komunističke partije]] su ubili 360 osoba u selima Kulchabat, Bala Karz i Mushkizi, [[Provincija Kandahar]], u [[Afganistan]]u, tijekom [[Sovjetska invazija Afganistana|sovjetske invazije Afganistana]]. Ljudi su okupljeni u centru sela i potom smaknuti strijeljanjem, a među njima je bilo i 20 djevojčica i 20 staraca.{{sfn|Komisija za ljudska prava Ujedinjenih nacija|19.2. 1985|loc=str. 31}}<ref>{{cite web|publisher=New York Times| title=U.N. RIGHTS STUDT FINDS AFGHAN ABUSES BY SOVIET|author=Richard Bernstein| url=http://www.nytimes.com/1985/03/01/world/un-rights-studt-finds-afghan-abuses-by-soviet.html| date=1.3. 1985}}</ref> * 12. 10. - Bivši japanski premijer [[Kakuei Tanaka]] osuđen na četiri godine zatvora i novčanu kaznu zbog učešća u [[Lockheedov skandal|Lockheedovom skandalu]] iz 1976 - odbija da napusti poslaničko mesto, što će dovesti do vanrednih izbora. [[Datoteka:USMC-Lebanon82-97.jpg|240px|mini|[[Napadi na kasarne u Bejrutu 1983|Napadi na kasarne u Bejrutu]]: ruševine]] * [[13. 10.]] - U Čikagu demonstriran mobilni telefon [[Motorola DynaTAC]], prodaje se od sledeće godine. * 13. 10. - Objavljen je prvi solo album [[Cyndi Lauper]] ''She's So Unusual'', četiri singla će biti među prvih pet. * [[14. 10.]] - U Prištini eksplodirale dve bombe kućne izrade, materijalna šteta<ref>[http://www.upi.com/Archives/1983/10/15/Foreign-News-Briefs/6933435038400/ Foreign News Briefs]. upi.com Archives Oct. 15, 1983</ref>. * 14. 10. - Na sastanku [[Savet federacije|Saveta federacije]], partijski veteran [[Mijalko Todorović]] izjavio da "nema rešenja za ekonomsku krizu bez duboke demokratizacije političkog sistema"<ref>[http://osaarchivum.org/files/holdings/300/8/3/text/86-3-78.shtml Yugoslav Party Veteran Urges Democratization of Political Life] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728061000/http://www.osaarchivum.org/files/holdings/300/8/3/text/86-3-78.shtml |date=2011-07-28 }}, Zdenko Antić, OSA - RFE</ref>. * [[16. 10.]] - Kanoniziran je [[Leopold Mandić]]. * [[19. 10.]] - Levičarski premijer [[grenada|Grenade]] [[Maurice Bishop]] ubijen u sukobu s vojskom - sledi vojna vlada [[Hudson Austin|Hudsona Austina]]. * 19. 10. - Operacija Zora 4: uspešna iransko-kurdska ofanziva na severnom ratištu. * [[21. 10.]] - [[Metar]] definisan preko [[brzina svetlosti|brzine svetlosti]] - rastojanje koju ona pređe za 1/299.792.458 sekundi. [[Datoteka:US C141 Grenada.JPG|mini|250px|[[Operacija Urgent Fury]]: američki marinci na Grenadi]] * [[22. 10.]] - "Vruća jesen" nemačkog mirovnog pokreta: stotine hiljada ljudi napravilo ljudski lanac od [[Stuttgart]]a do [[Neu-Ulm]]a, velike manifestacije i u Hamburgu i Zapadnom Berlinu. * [[23. 10.]] - U Zagrebu rođen Robert Veriga, prva "beba iz epruvete" u SFRJ. * 23. 10. - [[Napadi na kasarne u Bejrutu 1983|Napad kamiona-bombi]] na kasarne američkih i francuskih snaga u [[Bejrut]]u - gine 241 američki vojnik, 58 francuskih padobranaca i 6 libanskih civila. * [[25. 10.]] - [[Operacija Urgent Fury]]: američka invazija na [[Grenada|Grenadu]]. * [[30. 10.]] - Prvi demokratski izbori u [[argentina|Argentini]] posle sedam godina [[Proces nacionalne reorganizacije|vojne vlasti]]. * 30. 10. - Erzurumski zemljotres u Turskoj, 1300 žrtava. === Novembar/Studeni === * novembar - ''[[Hustler]]'' donosi parodiju reklame koja sugeriše da je teleevangelista [[Jerry Falwell]] imao prvo seksualno iskustvo sa majkom - spor ide do Vrhovnog suda 1988. * [[1. 11.]] - Stupa na snagu [[Konvencija o očuvanju migratornih vrsta divljih životinja]] (Bonska konvencija). * [[2. 11.]] - Dinamo Berlin igrao sa Partizanom u Beogradu, dvojica igrača, Falko Götz i Dirk Schwegel (?), prebegli na zapad. * 2. 11. - Na referendumu u [[Južna Afrika|Južnoj Africi]] podržan novi ustav kojim je ustanovljen trikameralni parlament, s ograničenim učešćem [[Južnoafrički Mulati|Obojenih]] i [[Indijski Južnoafrikanci|Indijaca]] - sistem traje 1984-94. * 2. 11. - Chrysler predstavlja [[Dodge Caravan]], smatra se da je to prvi ''[[minivan]]''. * [[2. 11.|2]] - [[11. 11.]] - Operacija [[Able Archer 83]] - vojna vježba NATO koju su [[SSSR|Sovjeti]] protumačili kao pripreme za skori početak [[treći svjetski rat|trećeg svjetskog rata]]. * [[6. 11.]] - U Turskoj održani prvi izbori od puča 1980, pobeđuje nova partija ANAP, na čelu sa Turgutom Özalom. * [[8. 11.]] - Eksplozija metana u rudniku Mramor kod Tuzle, pet poginulih. * 8. 11. - TAAG Angola Airlines Flight 462: avion pao prilikom poletanja u [[Lubango|Lubangu]], Angola, 130 mrtvih - [[UNITA]] tvrdi da je oborila avion, ali nisu pronađeni dokazi. * [[9. 11.]] - U Beogradu uvedene restrikcije struje nakon kvara u termocentrali koji je zapretio raspadom sistema; isključenja traju do osam sati, na snazi su i u ostatku zemlje zbog letošnje suše i hladnog vremena<ref>[http://www.upi.com/Archives/1983/11/11/Yugoslavia-suffers-energy-shortages/7558437374800/ Yugoslavia suffers energy shortages]. upi.com Archives Nov. 11, 1983</ref>. * 9. 11. - Zamena beba u porodilištu u [[Srebrenica|Srebrenici]]. * 9. 11. - U Holandiji kidnapovan [[Freddy Heineken]], direktor pivarske kompanije, i njegov vozač - oslobođeni 30. 11. nakon isplaćenog otkupa. * [[10. 11.]] - Američki student [[Fred Cohen]] prikazao jedan od prvih [[kompjuterski virus|kompjuterskih virusa]]. * 10. 11. - Javnosti predstavljen projekat [[Microsoft Windows]]-a - [[Windows 1.0]] izdat dve godine kasnije. * [[13. 11.]] - Prve američke [[krstareće rakete]] stižu u britansku bazu RAF Greenham Common, okruženu protestima. * [[14. 11.]] - Amerika FDA odobrila za upotrebu [[Imunosupresant]]ni lek [[ciklosporin]] (prvi put upotrebljen 1980) - revolucija u [[Transplantacija|transplantaciji]] organa. [[Datoteka:Pershingii.jpg|mini|200px|[[Pershing II]]]] * [[15. 11.]] - {{flagicon|Sjeverni Cipar}} [[Turska Republika Sjeverni Kipar]] proglasila nezavisnost - priznaje je samo [[Turska]]. * [[17. 11.]] - U meksičkom [[Chiapas]]u osnovana [[Zapatistička vojska nacionalnog oslobođenja]], od 1994. u ratu sa vladom. * [[18. 11.]] - Upad podzemne vode u rudniku Štavalj, dvojica poginula. * 18. 11. - Stotine hiljada ljudi demonstriraju u Santjagu, Čile. * [[19. 11.]] - Aeroflot Flight 6833: pokušaj otmice aviona u sovjetskoj Gruziji se okončao s osam mrtvih. * [[20. 11.]] - U SAD prikazan TV-film ''[[The Day After]]'' s temom nuklearnog rata i posledica. * [[22. 11.]] - Zapadnonemački Bundestag odobrio vladinu odluku za postavljanje raketa [[Pershing II]] i krstarećih raketa - u zemlji su protesti. Prve rakete Pershing II ubrzo stižu, operativne su 15. 12.. * [[23. 11.]] - U SAD prikazan film ''[[Terms of Endearment]]''. * [[26. 11.]] - Pljačka Brink's-Mata: na londonskom aerodromu [[Heathrow]] ukradeno zlata, dijamanata i gotovine u vrednosti 26 miliona funti. * [[27. 11.]] - Avianca Flight 011: kolumbijski avion pao kod Madrida, 181 poginuli. === Decembar/Prosinac === * jesen-zima - ''[[Cabbage Patch Kids]]'' su vrlo popularne lutke u SAD, mestimično dolazi do sukoba u redovima pred prodavnicama. * krajem godine - Radna grupa [[Josip Vrhovec|Josipa Vrhovca]], formirana u okviru Saveznog savjeta za pitanja društvenog poretka, poziva javnost na "otvorenu i demokratsku raspravu" o problemima poltičkog sistema - rasprava traje do proljeća 1985, najšira je ikad u socijalističkoj Jugoslaviji.<ref>Jović 2003, 313-4</ref> * [[2. 12.]] - Premijera [[Michael Jackson|Džeksonovog]] spota ''[[Thriller (glazbeni video)|Thriller]]'' na MTV-ju. * 2. 12. - Stupila na snagu [[Konvencija o izvesnom konvencionalnom oružju]]. * [[4. 12.]] - Američki avion A-6 Intruder oboren iznad Libana, jedan pilot poginuo, drugi će provesti 30 dana u sirijskom zarobljeništvu. * [[8. 12.]] - Sovjeti suspenduju razgovore o [[START I|redukciji strateškog naoružanja]] * [[10. 12.]] - [[Raúl Alfonsín]] je novi argentinski predsednik (do 1989), okončana je vojna vladavina. * [[13. 12.]] - Potvrđeno da je ministar (savezni sekretar) za finansije [[Jože Florijančič]] dao ostavku (navodno protest zbog predloga budžeta za '84 i zakona o alokaciji strane valute). ** Ostavka je motivirana kaotičnom situacijom na tržištu deviza, na kome je samo ove godine izgubljeno 700 miliona dolara (neka poduzeća prodaju jeftino proizvode u inostranstvu, a druga kupuju isto po višim cijenama). I predsjednica SIV Planinc je nudila ostavku ove godine, zbog protivljenja reformama od strane rukovodstva SKJ.<ref>Jović 2003, 243</ref> * 13. 12. - Stane Dolanc, s.s. unutrašnjih poslova, izjavio u Skoplju da Državna bezbednost ne bi trebala da se ponaša kao "politička policija".<ref>[http://osaarchivum.org/files/holdings/300/8/3/text/86-4-170.shtml Yugoslav Leader Says Security Service Has No Political Role] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160308155419/http://osaarchivum.org/files/holdings/300/8/3/text/86-4-170.shtml |date=2016-03-08 }}, Stanković, RFE Research</ref>. [[Datoteka:Turgut Özal 1986.jpg|mini|150px|[[Turgut Özal]]]] * 13. 12. - [[Turgut Özal]] je novi premijer Turske (do 1989, zatim predsednik do smrti 1993), čime počinje civilni režim. * [[15. 12.]] - Francuski predsednik Miteran stigao u trodnevnu posetu Jugoslaviji. * 15. 12. - Sudar putničkog i teretnog vlaka u Zagrebu, troje mrtvih. * 15. 12. - U Argentini osnovana Nacionalna komisija za nestale osobe - u izveštaju iz sledeće godine dokumentovan nestanak najmanje 8.961 osobe (procene idu do 30.000) u periodu 1976-83. * [[decembar]] - U jednoj novosadskoj srednjoj školi bojkotovali časove marksizma zbog učenja napamet (đačka uzrečica "Mrzim ga kao marksizam"). * [[17. 12.]] - Požar u madridskom noćnom klubu ''Alcalá 20'', stradalo 82-oje. * 17. 12. - Tempirana bomba Privremene IRA-e eksplodirala ispred londonskog [[Harrods]]a, 6 mrtvih. * [[18. 12.]] - "Drugi Lockheedovi izbori" u Japanu, liberal-demokrati premijera [[Yasuhiro Nakasone|Nakasonea]] gube apsolutnu većinu, ali Kakuei Tanaka je ubedljivo reizabran. * [[19. 12.]] - U Rio de Janeiru ukraden originalni [[Trofej Julesa Rimeta]], nikada nije pronađen. * [[20. 12.]] - 11. plenum CK SKJ, o Kosovu - govori se o oštrim merama za probleme. * [[21. 12.]] - Pobedom nad Bugarskom 3:2 u zadnjim trenucima meča u [[Split]]u, Jugoslavija se kvalifikovala na [[UEFA Euro 1984]] u Francuskoj ([[Mladen Delić]]: "Ljudi, je li to moguće!?"). * [[23. 12.]] - Kießlingova afera: nemački NATO-general [[Günter Kießling]] prevremeno penzionisan zbog optužbe da je homoseksualac (što bi ga činilo metom ucene) - kasnije je oslobođen optužbe. * 25 - [[27. 12.]] - Savezna skupština usvojila novi budžet, kao i niz novih ekonomskih zakona i mera, zamrznute cene do 1. 7.<ref>[http://osaarchivum.org/files/holdings/300/8/3/text/86-4-183.shtml Yugoslavia Introduces a Series of New Economic Measures]{{Dead link|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Antić, RFE Research</ref>. Predsednica [[SIV]] Milka Planinc najavljuje da 1984. neće biti lakša od protekle godine<ref>[http://www.upi.com/Archives/1983/12/27/Prime-Minister-Milka-Planinc-Tuesday-said-the-next-year/5364441349200/ Prime Minister Milka Planinc Tuesday said the next year...]. upi.com Archives Dec. 27, 1983</ref>. * [[29. 12.]] - Premijera predstave "Kolubarska bitka" u [[Jugoslovensko dramsko pozorište|JDP]], [[Borislav Mihajlović Mihiz|Mihizova]] dramatizacija [[Dobrica Ćosić|Ćosićevog]] "Vremena smrti". * [[29. 12.]] - U [[Tunis]]u izbijaju neredi zbog poskupljenja hleba/kruha, do 5. januara gine preko 100 ljudi. * [[30. 12.]] - Savezni zavod za statistiku: SFRJ ima 22.895.900 stanovnika, 163.700 više nego prošle godine. * decembar - U prodaji su "Računari u vašoj kući", s datumom januar 1984, specijalno izdanje časopisa "[[Galaksija (časopis)|Galaksija]]", sa uputstvom za samogradnju [[Galaksija (računar)|istoimenog računara]]. * [[31. 12.]] - Vojni udar u [[Nigerija|Nigeriji]]: zbačen [[Shehu Shagari]], dolazi gen. [[Muhammadu Buhari]] (do 1985, i opet od 2015, demokratski izabran). === Kroz godinu === * 1982-83 - Klimatski fenomen [[El Ninjo]] je jedan od najjačih zabeleženih, izaziva vremenske nepogode širom sveta i povećano interesovanje naučnika. * Početak rada elektrana [[TE Nikola Tesla B]] i [[TE Kosovo B]]. * [[Sarajevo]] se sprema za [[Zimske olimpijske igre 1984.]] * [[Vojislav Koštunica]] i [[Kosta Čavoški]]: "Stranački pluralizam ili monizam" o dolasku komunista na vlast. * [[Dobrica Ćosić]]: "Stvarno i moguće", zbirka eseja (prvi put objavljena Ćosićeva pristupna beseda pred [[SANU]] [[1977]] i govor pred CK SKS iz [[1968]]). * Inflacija u Jugoslaviji 58,4%; strogim merama štednje smanjen trgovinski deficit, ostvaren suficit platnog bilansa<ref>[http://osaarchivum.org/files/holdings/300/8/3/text/86-4-122.shtml Improvement in Yugoslavia's 1983 Foreign Trade Balance]{{Dead link|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Antić, RFE Research</ref> od 300 miliona dolara, prema deficitu od 1,6 milijardi prošle godine<ref>[http://www.upi.com/Archives/1984/05/14/Foreign-News-Briefs/3299453355200/ Foreign News Briefs]. upi.com Archives May 14, 1984</ref>. Inflacija je prošle godine bila 28,4% a pretprošle 39,3<ref>[http://www.upi.com/Archives/1984/01/11/Foreign-News-Briefs/4282442645200/ Foreign News Briefs]. upi.com Archives Jan. 11, 1984</ref>. Zbog restriktivnih mera, BNP je 3,7% manji nego 1981; uvoz manji 30,4%, izvoz 5,6%; investicije smanjene 27%, prihodi u stranoj valuti 28,1%.<ref>Jović 2003, 238</ref> * Tihi bojkot: svakodnevno je 700.000 radnika na bolovanju, 600.000 na nekom obliku dopusta, 400.000 odlazi na razne konferencije i samoupravljačke sastanke umjesto posla; jugoslavenski radnik prosječno radi tri sata i šest minuta dnevno.<ref>Jović 2003, 252</ref> * U januaru 1984. ''[[New York Times]]'' objavljuje članak "Droge zatupljuju Zlatnu omladinu u Jugoslaviji" (tj. decu funkcionera), takođe govori i o problemu nezaposlenosti, nestašicama i pitanju otići ili ostati<ref name="nytimes.com"/>. * Izveštaj ''[[Freedom House]]''-a: Poljska, Južna Afrika i Jugoslavija su u kategoriji delimično slobodnih zemalja, zahvaljujući naporima pojedinaca<ref>[http://www.upi.com/Archives/1984/01/05/Only-a-third-of-world-truly-free-report-says/4432241608044/ Only a third of world truly free, report says]. upi.com Archives Jan. 5, 1984</ref>. * U prvoj polovini godine 628 izbeglica iz sovjetskog bloka i Albanije u Jugoslaviji, od čega 365 Rumuna (rumunski organi u poteri čak prelazili na jugoslovensku stranu Dunava); takođe značajan broj Rumuna dolazi na rad u Jugoslaviju<ref>[http://osaarchivum.org/files/holdings/300/8/3/text/86-4-160.shtml More on the Romanian "Gastarbeiter" in Yugoslavia]{{Dead link|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Stanković, RFE Research</ref> * [[Zlatko Ugljen]] dobio [[Aga-kanova nagrada za arhitekturu|Aga-kanovu nagradu za arhitekturu]] za [[Šerefudinova Bijela Džamija|Šerefudinovu Bijelu Džamiju]] u [[Visoko]]m. * [[Kary Mullis]] otkrio [[polimerazna lančana reakcija|polimeraznu lančanu reakciju]]. * Otkriven razdeo/koljeno životinja [[Loricifera]]. * [[Sony]] lansirao prvi [[camcorder]] za privatnu upotrebu, Betamovie BMC-100P, koristi [[Betamax]] format. [[JVC]] odgovara kamkorderom sa formatom [[VHS-C]]. == 1983. u temama == * [[Televizija]]. TV serije: "Kiklop" (TV serija nakon filma a po [[Kiklop (roman)|romanu]]), "Lažeš, Melita", "Rade Končar", "Zamke" (TV Zagreb); "Ilinden" (TV Skopje); "Priče iz Nepričave", "Stripomanija", "Osvajanje sreće" (TV Beograd); "Dani AVNOJ-a" (TV Sarajevo); "Mrtvi se ne vraćaju" (TV Novi Sad). * Neki [[Popis jugoslavenskih filmova|domaći filmovi]]: "[[Balkan ekspres]]", "[[Halo taksi]]", "[[Igmanski marš (film)|Igmanski marš]]", "[[Timočka buna (film)|Timočka buna]]", "[[Kako sam sistematski uništen od idiota]]", "[[Kakav deda takav unuk]]", "[[Veliki transport]]", "[[Nešto između]]", "[[Šećerna vodica (film)|Šećerna vodica]]", "[[Još ovaj put]]", "[[Mahovina na asfaltu]]", "[[Zadah tela]]" (→ [[:Kategorija:Filmovi 1983.]]). * Neki domaći muzički/glazbeni albumi<ref>[https://www.discogs.com/search/?format_exact=LP&format_exact=Album&year=1983&decade=1980&country_exact=Yugoslavia Explore Yugoslavia LP Album from 1983 on Discogs]. discogs.com (pristup. 1. 6. 2016.)</ref>: ** Pop/rock: <small>[[Bijelo dugme]]:</small> "Uspavanka za Radmilu M."; <small>[[Azra]]:</small> "Kad fazani lete" i "Krivo srastanje"; <small>[[Parni valjak]]:</small> "Glavnom ulicom"; <small>[[Film (glazbeni sastav)|Film]]:</small> "Sva čuda svijeta"; <small>[[Prljavo kazalište]]:</small> "Korak od sna"; <small>[[Disciplina kičme]]:</small> "Sviđa mi se da ti ne bude prijatno"; <small>[[Animatori]]:</small> "Anđeli nas zovu da im skinemo krila"; <small>[[Leb i sol]]:</small> "Kalabalak"; <small>[[Valentino (grupa)|Valentino]]:</small> "No.1"; <small>[[Đorđe Balašević]]:</small> "Celovečernji the Kid"; <small>[[Idoli (grupa)|Idoli]]:</small> "Čokolada"; <small>[[Xenia (sastav)|Xenia]]:</small> "Kad nedjelja prođe"; <small>[[Zana (grupa)|Zana]]:</small> "Natrag na voz"; <small>[[Buldožer (sastav)|Buldožer]]:</small> "Nevino srce"; <small>[[VIA Talas]]:</small> "Perfektan dan za banana ribe"; <small>[[Dorian Gray (sastav)|Dorian Gray]]:</small> "Sjaj u tami"; [[U škripcu]]: "O je!"; <small>[[Du Du A]]:</small> "Primitivni ples"; <small>[[Griva (muzička grupa)|Griva]]:</small> "Kog sam đavola tražio u tebi"; <small>kompilacija:</small> "Ventilator 202 Demo Top 10"; <small>[[D'Boys]]:</small> "Ajd' se zezamo"; <small>[[Kerber (muzička grupa)|Kerber]]:</small> "Nebo je malo za sve"; <small>[[Poslednja igra leptira]]</small>: "Ponovo ploča & druge priče"; <small>[[Slađana Milošević|Slađana]] & Neutral Design:</small> "Neutral Design" ** Zabavna: <small>[[Zdravko Čolić]]:</small> "Šta mi radiš"; <small>[[Magazin (grupa)|Magazin]]:</small> "Kokolo"; <small>[[Novi fosili]]:</small> "Poslije svega" (sa [[Sanja Doležal|Sanjom Doležal]]) i kompilacija "Volim te od 9 do 2 (i drugi veliki hitovi)"; <small>[[Meri Cetinić]]:</small> "Prašina s puta"; <small>[[Frano Lasić]]:</small> "Frano Lasić"; <small>Ratimir Boršić - Rača:</small> "...A Milicija Trenira Strogoću! I Druge Pjesmice Za Djecu"; ** Folk: <small>[[Miroslav Ilić]]:</small> "Pozdravi je, pozdravi"; <small>[[Radiša Urošević]]</small>: "Rado moja bela"; <small>[[Izvorinka Milošević]]</small>: "Cica-Maca"; <small>[[Snežana Đurišić]]</small>: "Mala soba tri sa tri"; <small>[[Vera Ivković]]</small>: "Šuška se, šuška"; <small>Spomenari</small>: "Kafanski svirač"; <small>Aleksandar Ilić</small>: "Isplači se na grudima mojim"; <small>[[Vesna Zmijanac]]</small>: "Šta će meni šminka / Koga volim, ja ga volim" i "Ti mali"; <small>Dušan Kostić</small>: "Sačuvaj tajnu"; ** Debitantske albume su imali (ne mora biti početak karijere): Animatori, Valentino, Disciplina kičme, Xenia, Bebi Dol, VIA Talas (jedini), Dorian Gray, Du Du A, Griva, [[Bezobrazno zeleno]], D'Boys, Kerber, Frano Lasić, [[Biljana Jevtić]], [[Aleksandar Ilić]], [[Snežana Savić]], [[Zlata Petrović]], Gordana Adamov - Lepa Lana, [[Sena Ordagić]] (→ [[:Kategorija:Albumi 1983.]]) * Neka vozila uvedena 1983: <gallery> Fiat Uno front 20070829.jpg |[[Fiat Uno]], tip 146 (Evropski auto godine '84) Dieppe, Seine-Maritime - France (8541935930).jpg|[[Volkswagen Golf]] II Fiat Regata berlina.JPG|[[Fiat Regata]] Ford Fiesta rear 20070920.jpg|[[Ford Fiesta]] Mk 2 Peugeot 205 front 20080121.jpg|[[Peugeot 205]] </gallery> == Rođenja == {{glavni članak|:Kategorija:Rođeni 1983.}} === Januar/Siječanj &ndash; Februar/Veljača === * [[2. 1.]] - [[Kate Bosworth]], glumica * [[8. 1.]] - [[Kim Jong-un]], Vrhovni vođa DPR Koreje * [[22. 1.]] - [[Marčelo]], srpski hip hop muzičar * [[25. 1.]] - [[Ivana Brkljačić]], hrvatska atletičarka * [[30. 1.]] - [[Slavko Vraneš]], crnogorski košarkaš * [[15. 2.]] - Nino Manojlović, predsednik Saveza za rekreativni sport za osobe sa invaliditetom * [[19. 2.]] - [[Kotoōshū Katsunori]], sumo rvač iz Bugarske * [[23. 2.]] - [[Emily Blunt]], glumica * [[24. 2.]] - [[Višnja Nikolić]], grafičarka * [[25. 2.]] - [[Eduardo Alves da Silva]], hrvatski nogometaš * [[27. 2.]] - [[Duje Draganja]], hrvatski plivač === Mart/Ožujak &ndash; April/Travanj === * [[1. 3.]] - [[Lupita Nyong'o]], glumica * [[9. 3.]] - [[Maite Perroni]], meksička glumica, pevačica * [[11. 3.]] - [[Ana Kokić]], pevačica * [[20. 3.]] - [[Marijana Mićić]], TV lice * [[4. 4.]] - [[Amanda Righetti]], glumica * [[7. 4.]] - [[Franck Ribéry]], francuski fudbaler * [[12. 4.]] - [[Jelena Dokić]], australijska teniserka * [[15. 4.]] - [[Vladimir Orlić]], srpski političar * [[20. 4.]] - [[Miranda Kerr]], australijski model * [[23. 4.]] - [[Daniela Hantuchová]], slovačka teniserka * [[26. 4.]] - [[Jessica Lynch]], vojnik SAD * [[30. 4.]] - [[Nenad Milijaš]], fudbaler * 30. 4. - [[Nikola Selaković]], srpski političar === Maj/Svibanj &ndash; Jun/Lipanj === * [[2. 5.]] - [[Tina Maze]], skijašica * [[7. 5.]] - [[Josip Glasnović]], streljač * [[13. 5.]] - [[Yaya Touré]], fudbaler * [[15. 5.]] - [[Iva Šulentić]], glumica, voditeljica * [[16. 5.]] - [[Nancy Ajram]], libanska pevačica * [[17. 5.]] - [[Danko Lazović]], srpski fudbaler * [[31. 5.]] - [[Zana Marjanović]], glumica * [[6. 6.]] - [[Gianna Michaels]], glumica * [[8. 6.]] - [[Kim Clijsters]], belgijska teniserka * [[10. 6.]] - [[Leelee Sobieski]], glumica * [[19. 6.]] - [[Macklemore]], američki reper * [[21. 6.]] - [[Edward Snowden]], informatičar, zviždač * [[30. 6.]] - [[Cheryl Cole]], pevačica === Jul/Srpanj &ndash; Avgust/Kolovoz === * [[3. 7.]] - [[Risto Lakić]], crnogorski fudbaler * [[4. 7.]] - [[Anja Spasojević]], odbojkašica * [[25. 7.]] - [[Nenad Krstić]], srpski košarkaš * [[28. 7.]] - [[Vladimir Stojković]], srpski golman * [[4. 8.]] - [[Greta Gerwig]], glumica, režiserka, scenarista * [[6. 8.]] - [[Robin van Persie]], fudbaler * [[7. 8.]] - [[Gojko Pijetlović]], vaterpolo golman * 7. 8. - [[Christian Chávez]], meksički glumac i pevač * [[8. 8.]] - [[Ivana Đerisilo]], odbojkašica * [[12. 8.]] - [[Luka Nižetić]], pjevač * 12. 8. - [[Meryem Uzerli]], glumica, model * [[14. 8.]] - [[Mila Kunis]], američka glumica ukrajinskog porijekla * [[18. 8.]] - [[Mika]], britanski pevač * [[19. 8.]] - [[Missy Higgins]], australijska pevačica * 19. 8. - [[Reeva Steenkamp]], južnoafrički model († [[2013]]) * [[22. 8.]] - [[Igor Šeregi]], filmski i TV redatelj * [[26. 8.]] - [[Yvonne Schnock]], njemačka skijašica hrvatskog porijekla * [[31. 8.]] - [[Milan Biševac]], srpski fudbaler === Septembar/Rujan &ndash; Oktobar/Listopad === * [[6. 9.]] - [[Pippa Middleton]], svastika princa Williama * [[13. 9.]] - [[Marko Lomić]], srpski fudbaler * [[14. 9.]] - [[Amy Winehouse]], engleska pjevačica († [[2011.]]) * [[16. 9.]] - [[Kirsty Coventry]], zimbabveanska plivačica, predsednica MOK * [[1. 10.]] - [[Mirko Vučinić]], crnogorski fudbaler * [[14. 10.]] - [[Adnan Bogović]], bh. nogometaš * [[16. 10.]] - [[Philipp Kohlschreiber]], nemački teniser * [[17. 10.]] - [[Felicity Jones]], glumica * [[21. 10.]] - [[Hrvoje Ćustić]], hrvatski nogometaš († [[2008.]]) === Novembar/Studeni &ndash; Decembar/Prosinac === * [[1. 11.]] - [[Jelena Tomašević]], pevačica * [[8. 11.]] - [[Blanka Vlašić]], atletičarka, svetska šampionka * [[11. 11.]] - [[Miho Bošković]], hrvatski vaterpolist * 11. 11. - [[Philipp Lahm]], fudbaler * [[22. 11.]] - [[Kalina Kovačević]], glumica * [[20. 12.]] - [[Jonah Hill]], glumac * 20. 12. - [[Lamine Diarra]], fudbaler * 20. 12. - [[Biljana Mišić]], manekenka, glumica == Smrti == {{glavni članak|:Kategorija:Umrli 1983.}} === Januar/Siječanj &ndash; Februar/Veljača === * [[12. 1.]] - [[Nikolaj Podgorni]], bivši šef države SSSR (* [[1903]]) * [[15. 1.]] - Branko Pivnički, operski pevač, direktor Beogradske opere (* [[1917]]) * 15. 1. - [[Meyer Lansky]], gangster (* [[1902]]) * [[16. 1.]] - [[Vladimir Bakarić]], član predsedništava SFRJ i CK SKJ (* [[1912]]) * [[19. 1.]] - [[Aleksandar Kostić]], književnik, lekar, profesor (* [[1893]]) * [[20. 1.]] - [[Garrincha]], brazilski nogometaš (* [[1933]].) * [[24. 1.]] - [[George Cukor]], američki reditelj (* [[1899]].) * 24. 1. - [[Avdo Humo]], društveno-politički radnik SR BiH i SFRJ, narodni heroj (* [[1914]]) * [[27. 1.]] - [[Georges Bidault]], lider francuskog pokreta otpora (* [[1899]]) * 27. 1. - [[Louis de Funès]], francuski glumac (* [[1914]]) * [[4. 2.]] - [[Karen Carpenter]], članica ''Carpenters''-a (* [[1950]]) * [[6. 2.]] - [[Veljko Narančić]], atletičar, olimpijac (* [[1898]]) * [[16. 2.]] - [[Ranko Filjak]], pijanist, pedagog (* [[1927]]) * [[25. 2.]] - [[Tennessee Williams]], američki književnik (* [[1911.]]) === Mart/Ožujak &ndash; April/Travanj === * [[1. 3.]] - [[Arthur Koestler]], književnik (* [[1905]]) * [[2. 3.]] - [[Bratoljub Klaić]], jezikoslovac, prevoditelj (* [[1909]]) * [[3. 3.]] - [[Hergé]], crtač stripova (* [[1907]]) * [[6. 3.]] - [[Donald Maclean]], špijun za SSSR (* [[1913]]) * [[15. 3.]] - [[Rebecca West]], književnica (* [[1892]]) * [[18. 3.]] - [[Umberto II]], poslednji kralj Italije (* [[1904]]) * [[26. 3.]] - [[Anthony Blunt]], špijun, istoričar umetnosti (* [[1907]]) * [[30. 3.]] - [[Rodoljub Čolaković]], revolucionar, političar, književnik (* [[1900]]) * [[2. 4.]] - [[Đuro Đurović]], pripadnik ravnogorskog pokreta (* [[1900]]) * [[4. 4.]] - [[Bernard Vukas]], hrvatski nogometaš (* [[1927]].) * 4. 4. - [[Gloria Swanson]], glumica (* [[1899]]) * [[11. 4.]] - [[Dolores del Río]], meksička glumica (* [[1905]]) * [[15. 4.]] - [[Dragan Plamenac]], hrvatski muzikolog i skladatelj (* [[1895]].) * [[30. 4.]] - [[George Balanchine]], ruski koreograf u SAD (* [[1904]]) * 30. 4. - [[Muddy Waters]], bluz-muzičar (* [[1915]]) === Maj/Svibanj &ndash; Jun/Lipanj === * [[12. 5.]] - [[Srebrenko Despot]], košarkaš (* [[1957]]) * [[21. 5.]] - [[Kenneth Clark]], istoričar umetnosti, TV voditelj (* [[1903]]) * [[25. 5.]] - [[Idris (Libija)|Idris]], prvi i poslednji kralj Libije (* [[1889]]) * [[26. 5.]] - [[Louise Weiss]], spisateljica, novinarka, evropska poslanica (* 1893) * [[31. 5.]] - [[Jack Dempsey]], bokser (* [[1895]]) * [[1. 6.]] - [[Charles de Belgique]], nekadašnji regent Belgije (* [[1903]]) * 1. 6. - [[Domentijan Pavlović]], episkop vranjski (* [[1911]]) * [[5. 6.]] - [[Kurt Tank]], nemački konstruktor aviona (* [[1898]]) * 5. 6. - [[Franc Leskošek]], društveno-politički radnik, narodni heroj (* [[1897]]) * [[8. 6.]] - [[Miško Kranjec]], slovenski pisac (* [[1908]]) * [[12. 6.]] - [[Norma Shearer]], glumica (* [[1902]]) * [[22. 6.]] - [[Radoje Knežević]], bivši ministar dvora u emigraciji (* [[1901]]) * [[23. 6.]] - [[Dragan Gaži]], slikar (* [[1930]]) * [[29. 6.]] - [[Šefket Maglajlić]], društveno-politički radnik, narodni heroj (* [[1912]]) === Jul/Srpanj &ndash; Avgust/Kolovoz === * [[1. 7.]] - [[Buckminster Fuller]], američki arhitekt, dizajner, filozof i pisac (* [[1895]]) * [[3. 7.]] - [[Krunoslav Draganović]], svećenik, bivši emigrant (* [[1903]]) * [[7. 7.]] - [[Herman Kahn]], futurista, vojni strateg (* [[1922]]) * 7. 7. - [[Vicki Morgan]], model, žrtva zločina (* [[1952]]) * [[10. 7.]] - [[Natko Katičić]], hrvatski pravnik (* [[1901]]) * [[23. 7.]] - [[Lazar Trifunović]], istoričar umetnosti, kritičar (* [[1929]]) * [[28. 7.]] - [[Stjepan Đureković]], hrvatski emigrant (* 1926) * [[29. 7.]] - [[Luis Buñuel]], španjolski filmski redatelj (* [[1900]].) * 29. 7. - [[David Niven]], glumac (* [[1910]]) * [[31. 7.]] - [[Zoran Milosavljević]], glumac (* [[1939]]) * [[1. 8.]] - [[Peter Arne]], glumac (* [[1918]]) * [[6. 8.]] - [[Klaus Nomi]], nemački pevač * [[10. 8.]] - [[Vojislav Nanović]], filmski reditelj (* [[1922]]) * [[17. 8.]] - [[Ira Gershwin]], tekstopisac (* [[1896]]) * [[19. 8.]] - [[Aleksandar Ranković]], učesnik NOB, bivši političar, narodni heroj (* [[1909]]) * 19. 8. - [[Miha Marinko]], d.-p. radnik iz Slovenije, narodni heroj (* [[1900]]) * [[21. 8.]] - [[Benigno Aquino, Jr.]], filipinski političar (* [[1932]]) * [[29. 8.]] - [[Isa Jovanović]], d.-p. radnik iz Vojvodine, narodni heroj (* [[1906]]) === Septembar/Rujan &ndash; Oktobar/Listopad === * [[6. 9.]] - [[Čedomir Brašanac]], književnik (* [[1927]]) * [[10. 9.]] - [[B. J. Vorster]], bivši premijer Južne Afrike (* [[1915]]) * [[22. 9.]] - [[Jovan Putnik]], pozorišni reditelj i teatrolog (* [[1914]]) * [[25. 9.]] - [[Leopold III (Belgija)|Leopold III]], bivši kralj Belgije (* [[1901]]) * [[29. 9.]] - [[Fra Anđeo Kaić]], franjevac, slikar (* [[1894]]) * [[4. 10.]] - [[Slavomir Nastasijević]], književnik (* [[1904]]) * [[5. 10.]] - [[Earl Tupper]], pronalazač plastičnih posuda za hranu (* [[1907]]) * [[8. 10.]] - [[Ruben Rausing]], osnivač firme Tetra Pak (* [[1895]]) * [[15. 10.]] - [[Mihajlo Petrov]], slikar (* [[1902]]) * 15. 10. [[Pat O'Brien (glumac)|Pat O'Brien]], glumac (* [[1899]]) * [[16. 10.]] - [[Stojan Trumić]], slikar (* [[1912]]) * [[17. 10.]] - [[Raymond Aron]], filozof, politikolog, sociolog (* [[1905]]) * [[19. 10.]] - [[Maurice Bishop]], grenadski političar i revolucionar (* [[1944]].) * [[23. 10.]] - [[Jessica Savitch]], TV novinarka (* [[1947]]) * [[28. 10.]] - [[Otto Messmer]], crtač stripa (* [[1892]]) === Novembar/Studeni &ndash; Decembar/Prosinac === * [[14. 11.]] - [[Barney Bubbles]], grafičar (* [[1942]]) * [[15. 11.]] - [[John Le Mesurier]], engleski glumac (* [[1912]]) * 15. 11. - [[Ivo Jakšić]], glumac (* [[1912]]) * [[8. 12.]] - [[Slim Pickens]], glumac, rodeo jahač (* [[1919]]) * [[13. 12.]] - [[Mary Renault]], engleska spisateljica (* [[1905]]) * 13. 12. - [[Velimir Terzić]], general-pukovnik JNA, istoričar (* [[1908]]) * [[25. 12.]] - [[Joan Miró]], slikar (* [[1893]]) * [[28. 12.]] - [[Dennis Wilson]], član ''The Beach Boys'' (* [[1944]]) === Kroz godinu === * [[Radosav Bošković]], filolog, lingvista (* [[1907]]) * [[Stana Tomašević]], učesnica NOB, diplomata, bivša predsednica Savezne skupštine (* [[1920]]) == Nobelova nagrada za 1983. godinu == * [[Nobelova nagrada za fiziku|'''Fizika''']]: [[Subrahmanyan Chandrasekhar]] (teoretske studije fizičkih procesa značajnih za [[struktura zvezda|strukturu]] i [[evolucija zvezda|evoluciju zvezda]]) i [[William Alfred Fowler]] (teoretske i eksperimentalne studije nuklearnih reakcija značajnih u [[zvezdana nukleosinteza|stvaranju hemijskih elemenata]] u svemiru) * [[Nobelova nagrada za kemiju|'''Kemija''']]: [[Henry Taube]] (rad na mehanizmima reakcija sa prenosom elektrona, naročito u metalnim kompleksima) * [[Nobelova nagrada za fiziologiju ili medicinu|'''Fiziologija i medicina''']]: [[Barbara McClintock]] (otkriće [[mobilni genetski elementi|mobilnih genetskih elemenata]]) * [[Nobelova nagrada za književnost|'''Književnost''']]: [[William Golding]] (za romane koji, s jasnoćom realističke narativne umetnosti te raznolikošću i univerzalnošću mita, osvetljavaju ljudsko stanje u današnjem svetu) * [[Nobelova nagrada za mir|'''Mir''']]: [[Lech Wałęsa]] (kampanja za slobodu [[Solidarnost (sindikat)|organizovanja]] u Poljskoj) * [[Nobelova nagrada za ekonomiju|'''Ekonomija''']]: [[Gerard Debreu]] (inkorporiranje novih analitičkih metoda u ekonomsku teoriju i rigorozna reformulacija [[teorija opšte ravnoteže|teorije opšte ravnoteže]]) == Reference == {{reference|2}} * ''Collier's Year Book'' za 1983 (Microsoft Encarta 2004). == Vanjske veze == * [http://www.upi.com/Archives/1983/03/24/Post-Tito-Yugoslavia-A-long-way-from-Belgrade-to-Warsaw/4976417330000/ Post-Tito Yugoslavia: A long way from Belgrade to Warsaw]. upi.com Archives March 24, 1983 * [http://www.upi.com/Archives/1983/04/13/Yugoslavia-cracks-down/2710419058000/ Yugoslavia cracks down]. upi.com Archives April 13, 1983 ---- * {{en}} [http://osaarchivum.org/files/holdings/300/8/3/_index_page_19.shtml OSA,RFE/RL Background Reports, Page #19]{{Dead link|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://osaarchivum.org/files/holdings/300/8/3/text/86-3-1.shtml Yugoslavia in 1983]{{Dead link|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Slobodan Stanković, Open Society Archives - Radio Free Europe * [http://osaarchivum.org/files/holdings/300/8/3/text/86-2-97.shtml Further Attacks Against Yugoslavia's "Young Moslems"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728061057/http://www.osaarchivum.org/files/holdings/300/8/3/text/86-2-97.shtml |date=2011-07-28 }}, Slobodan Stanković, Open Society Archives - Radio Free Europe * [http://osaarchivum.org/files/holdings/300/8/3/text/118-2-80.shtml Emigration and Demography in Kosovo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728061102/http://www.osaarchivum.org/files/holdings/300/8/3/text/118-2-80.shtml |date=2011-07-28 }}, Steve Reiguam, OSA-RFE * [http://osaarchivum.org/files/holdings/300/8/3/text/86-2-173.shtml The Danger of Increasing Serbian Nationalism] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728061141/http://www.osaarchivum.org/files/holdings/300/8/3/text/86-2-173.shtml |date=2011-07-28 }}, Zdenko Antić, OSA-RFE * [http://osaarchivum.org/files/holdings/300/8/3/text/86-3-280.shtml Serbian Nationalism Spreading] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728061108/http://www.osaarchivum.org/files/holdings/300/8/3/text/86-3-280.shtml |date=2011-07-28 }}, Z.Antić, OSA-RFE * [http://osaarchivum.org/files/holdings/300/8/3/text/86-3-158.shtml Yugoslav Sociologist Describes Causes of System's Crisis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728061014/http://www.osaarchivum.org/files/holdings/300/8/3/text/86-3-158.shtml |date=2011-07-28 }}, S.Stanković, OSA-RFE * [http://osaarchivum.org/files/holdings/300/8/3/text/86-2-4.shtml Yugoslav Officials Criticize Tito's Personality Cult] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728061029/http://www.osaarchivum.org/files/holdings/300/8/3/text/86-2-4.shtml |date=2011-07-28 }}, Zdenko Antić, OSA-RFE * [http://osaarchivum.org/files/holdings/300/8/3/text/86-3-18.shtml Prominent Yugoslavia Party Veteran Harassed] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728061119/http://www.osaarchivum.org/files/holdings/300/8/3/text/86-3-18.shtml |date=2011-07-28 }}, Z.Antić, OSA-RFE * [http://osaarchivum.org/files/holdings/300/8/3/text/118-2-18.shtml Soviet Model of Socialism Criticized at Marxist Symposium in Yugoslavia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728061113/http://www.osaarchivum.org/files/holdings/300/8/3/text/118-2-18.shtml |date=2011-07-28 }}, Z.Antić, OSA-RFE * [http://osaarchivum.org/files/holdings/300/8/3/text/86-3-47.shtml Threat of a "Big Stick" Regime in Yugoslavia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728061047/http://www.osaarchivum.org/files/holdings/300/8/3/text/86-3-47.shtml |date=2011-07-28 }}, S.Stanković, OSA-RFE * [http://osaarchivum.org/files/holdings/300/8/3/text/86-3-194.shtml Assessment of the Yugoslav Ninth CC Plenum] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728061041/http://www.osaarchivum.org/files/holdings/300/8/3/text/86-3-194.shtml |date=2011-07-28 }}, S.Stanković, OSA-RFE * [http://osaarchivum.org/files/holdings/300/8/3/text/86-2-28.shtml Moscow Denies Churchill's "Deal" with Stalin Over Yugoslavia in 1944] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728061124/http://www.osaarchivum.org/files/holdings/300/8/3/text/86-2-28.shtml |date=2011-07-28 }}, S.Stanković, OSA-RFE * [http://osaarchivum.org/files/holdings/300/8/3/text/118-2-86.shtml The Yugoslavs Criticize Greece and Bulgaria Over Macedonia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728061130/http://www.osaarchivum.org/files/holdings/300/8/3/text/118-2-86.shtml |date=2011-07-28 }}, S.Stanković, OSA-RFE * [http://osaarchivum.org/files/holdings/300/8/3/text/86-3-291.shtml Belgrade Versus Moscow: 35 Years after the Cominform Decision] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728061008/http://www.osaarchivum.org/files/holdings/300/8/3/text/86-3-291.shtml |date=2011-07-28 }}, S.Stanković, OSA-RFE * [http://osaarchivum.org/files/holdings/300/8/3/text/86-3-277.shtml Yugoslav Media on the 35th Anniversary of the Belgrade-Moscow Conflict] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728061052/http://www.osaarchivum.org/files/holdings/300/8/3/text/86-3-277.shtml |date=2011-07-28 }}, S.Stanković, OSA-RFE <!-- internacionalni linkovi --> {{commonscat|1983}} [[Kategorija:1983.]] 1x524hkpso1k9oxgr0kvhpja4y4q5yq 42579588 42579587 2026-04-09T20:19:38Z Alekol 2231 /* Reference */ 42579588 wikitext text/x-wiki {{Godina}} {{Year dab|1983}} {{Godina u drugim kalendarima|1983}} __NOTOC__ Godina '''1983''' bila je [[redovna godina koja počinje u subotu]] (link pokazuje kalendar). <center> {| style="border:1px solid silver;background-color:white;padding:5px;" align=center class=radius | '''1983''': <br /> [[1983#Januar/Siječanj|1]] • [[1983#Februar/Veljača|2]] • [[1983#Mart/Ožujak|3]] • [[1983#April/Travanj|4]] • [[1983#Maj/Svibanj|5]] • [[1983#Jun/Juni/Lipanj|6]] • [[1983#Jul/Juli/Srpanj|7]] • [[1983#Avgust/August/Kolovoz|8]] • [[1983#Septembar/Rujan|9]] • [[1983#Oktobar/Listopad|10]] • [[1983#Novembar/Studeni|11]] • [[1983#Decembar/Prosinac|12]] <br /> [[1983#Rođenja|Rođenja]] • [[1983#Smrti|Smrti]] |}</center> == Događaji == === Januar/Siječanj === * [[1. 1.]] - [[ARPANET]] promenio protokole sa NCP na [[TCP/IP]]. * 1. 1. - Početak emitovanja programa klasične muzike Stereorama na Radio Beogradu. * [[3. 1.]] - Počinje erupcija [[Kilauea|Kilauee]] na [[Havaji]]ma, koja još uvek traje (2016). * 3. 1. - ''[[Gukurahundi]]'': počinje operacija [[zimbabve]]anske elitne Pete brigade protiv disidenata iz partije ZAPU i naroda [[Matabele]] - masakri traju do kraja 1984. pa i kasnije, ubijene su hiljade ljudi. * [[7. 1.]] - Meksiko, Panama, Kolumbija i Venecuela osnovali [[Kontadorska grupa|Kontadorsku grupu]] radi rešavanja Centralnoameričke krize (građanski ratovi u Gvatemali, Salvadoru i Nikaragvi) - bez uspeha usled nekooperacije SAD. [[Datoteka:Vladimir Bakarić (1).jpg|mini|150px|left|† [[Vladimir Bakarić]] (1966)]] * [[16. 1.]] - Umro [[Vladimir Bakarić]], potpredsednik predsedništva SFRJ i član predsedništva CK SKJ - u državnom predsedništvu ga zamenjuje [[Mika Špiljak]] (po odluci Sabora 24. 2., Savezna skupština potvrdila 1. 3.). * januar - Zabrana predstave "Golubnjača" [[Jovan Radulović|Jovana Radulovića]] u Novom Sadu prošlog meseca izaziva raspravu u zemlji.<ref>[http://osaarchivum.org/files/holdings/300/8/3/text/86-2-260.shtml Yugoslav Public and Officials Alarmed by a Play] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728061020/http://www.osaarchivum.org/files/holdings/300/8/3/text/86-2-260.shtml |date=2011-07-28 }}, Zdenko Antić, OSA-RFE</ref> Predstava se daje u beogradskom SKC. * januar - Direktiva 75 Nacionalne sigurnosti SAD: obuzdati i vremenom suzbiti sovjetski ekspanzionizam, promovisati procese promene u SSSR, angažovati se u pregovorima radi interesa SAD; modernizovati oružane snage, ne dozvoliti prenos tehnologije ili pomoć SSSR. * [[17. 1.]] - U Cirihu počinju pregovori Jugoslavije i 50-tak zapadnih banaka o paketu pomoći kako bi zemlja mogla otplaćivati dugove (18 mlrd. dolara). * 17. 1. - Zemljotres na grčkom ostrvu Kefalonija, osetio se i u Italiji i Jugoslaviji. * 17. 1. - Dekret o proterivanju nelegalnih imigranata u Nigeriji, proterano milion i po ljudi, od čega 700.000 Ganaca. * [[19. 1.]] - Nacistički ratni zločinac [[Klaus Barbie]] uhapšen u [[Bolivija|Boliviji]]. * 19. 1. - Ustavni sud prigovorio Saveznoj skupštini zbog zakona kojim se putovanje u inostranstvo uslovljava depozitom od 5000 dinara (uvedeno prošlog oktobra). * 19. 1. - Predstavnici 15 stranih vlada preporučili srednjoročni kredit od 1,3 milijarde dolara Jugoslaviji; 90-dnevna suspenzija vraćanja glavnice bankama. * [[20. 1.]] - Vlada SFRJ optužuje Albaniju za "flagrantno" mešanje u unutrašnje stvari (povodom Kosova) i "pretnju silom". * 20. 1. - [[François Mitterrand]] izjavljuje u Bonu: "Pacifisti su na zapadu, a rakete na istoku" - odobrava razmeštanje raketa Peršing. * 20. 1. - U Beču dogovoreno da se iranska nafta za svetsko tržište prerađuje u Jugoslaviji. <small>(šta je bilo s tim?)</small> * [[22. 1.]] - [[Björn Borg]] (26) iznenada objavio da se povlači iz tenisa. * [[25. 1.]] - Lansiran [[IRAS]], prva svemirska opservatorija koja je snimila čitavo nebo u infracrvenom spektru. * [[26. 1.]] - Izdana verzija programa [[Lotus 1-2-3]] za PC, ''killer'' aplikacija za tabelarne proračune. * 26. 1. - Janko Smole, zadužen za inostrane jugoslovenske finansije, tvrdi da će i bez reprograma biti isplaćeno 4,5 milijardi dolara dugova koji prispevaju ove godine. === Februar/Veljača === * januar/februar - Pripreme za [[Zimske Olimpijske igre 1984|Zimske Olimpijske igre]] u Sarajevu, takmičenja na Jahorini, Bjelašnici i Trebeviću<ref>[http://www.upi.com/Archives/1983/02/02/Sarajevo-Rehearses-For-1984-Olympics/2269413010000/ Sarajevo Rehearses For 1984 Olympics]. upi.com Archives Feb. 2, 1983</ref><ref>[http://www.upi.com/Archives/1983/02/03/If-faith-can-move-mountains-then-willingness-and-a/5243413096400/ If faith can move mountains, then willingness and a...]. upi.com Archives Feb. 3, 1983</ref>. * [[2. 2.]] - Zagrebački nadbiskup [[Franjo Kuharić]] proizveden u kardinala. * [[3. 2.]] - SIV najavio povećanje cena transporta i poljoprivrednih proizvoda do 33% (kraj polugodišnjeg zamrzavanja cena). * 6 - 13. 2. - Američki [[American Broadcasting Company|ABC]] prikazao sedam epizoda serije "[[Vetrovi rata (serija)|Vetrovi rata]]", snimljene 1980-81; nastavak "[[Rat i sećanje (serija)|Rat i sećanje]]" je prikazan 1988-89. * [[6. 2.|6]] - [[26. 2.]] - [[Iračko-iranski rat]] &mdash; Operacija "Pre svitanja" je neuspešna iranska ofanziva sa ljudskim talasima u okolini [[Amarah|Amare]] na jugoistoku [[Irak]]a. * [[8. 2.]] - Izveštaj [[Kahanova komisija|Kahanove komisije]]: Izrael je indirektno odgovoran za [[masakr u Sabri i Šatili]] u Libanu prošle godine, traži se ostavka ministra odbrane [[Arijel Šaron|Arijela Šarona]]. * [[9. 2.]] - Krenula [[TE Gacko]] u Hercegovini (nominalna snaga 300 MW). * [[10. 2.]] - Bačena bomba na mirovni marš u Jerusalimu - Arijel Šaron daje ostavku na resor odbrane ali ostaje u vladi kao ministar bez portfelja (biće na čelu različitih ministarstava 1984-92, 1996-99, na kraju i premijer 2001-2006). * [[12. 2.]] - Srednjoškolac Srđan Tomić brutalno ubijen nakon tuče dve grupe maloletnika na beogradskom [[Konjarnik]]u<ref>[http://serbianna.com/srpski/archives/288 Srbija tone u nasilje | Srpske stranice] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161115192435/http://serbianna.com/srpski/archives/288 |date=2016-11-15 }}. serbianna.com May 5, 2010 (pr. 21.12.2016)</ref>. * [[13. 2.]] - Požar u [[Torino|torinskom]] bioskopu ''Cinema Statuto'', 64 mrtvih. * [[14. 2.]] - U Beogradu uvedeni bonovi za ulje, prašak za veš i kafu, mada je Ustavni sud to ocenio nelegalnim - daje se litar ulja i 150g ječmenice po osobi mesečno<ref>[http://www.upi.com/Archives/1983/02/14/Foreign-News-Briefs/4378414046800/ Foreign News Briefs]. upi.com Archives Feb. 14, 1983</ref> (neke gradske opštine ih uvele 31. 1., bonovi za benzin uvedeni u celoj zemlji prošlog oktobra). * [[15. 2.]] - Grupa od 23 Albanca, "markista-lenjinista", osuđena u Prištini na jednu do 14 godina zatvora zbog zavere za "republiku Kosovo". * [[16. 2.]] - Požari u bušu na dan Pepelnice u Viktoriji i Južnoj Australiji, 75 mrtvih. * [[17. 2.]] - Intervju šefa SKJ Mitje Ribičiča - potrebna strana pomoć, strožija kontrola nad štampom. * [[18. 2.]] - Opljačkane prodavnice u [[Titograd]]u, gde se prvi put posle mesec dana pojavio prašak za veš, izveštavaju beogradske novine. * 18. 2. - "Crni petak" u [[Venezuela|Venezueli]], devalviran [[Venecuelanski bolivar|bolivar]]; od početka godine iz zemlje je iznošeno pola milijarde dolara kapitala nedeljno<ref name="Domínguez1994">{{cite book|author=Jorge I. Domínguez|title=Latin America's International Relations and Their Domestic Consequences: War and Peace, Dependency and Autonomy, Integration and Disintegration|url=https://books.google.com/books?id=qGkJNCeqnI4C&pg=PA347|year=1994|publisher=Taylor & Francis|isbn=978-0-8153-1490-5|pages=347–}}</ref>. * 18. 2. - Masakr u Nellieju: u 14 sela u centralnom [[Assam]]u, Indija, ubijeno, zvanično, 2.191 osoba istočnobengalskog muslimanskog porekla. * 18. 2. - Masakr u Wah Mee: tokom pljačke kockarnice u [[Seattle]]u ubijeno 13 ljudi. * [[23. 2.]] - U Briselu ratifikovan trgovački i ekonomski sporazum [[Evropska ekonomska zajednica|Evropske ekonomske zajednice]] i [[SFRJ]] (parafiran 1980, stupa na snagu 1. 4.). * [[25. 2.]] - Zemljotres kod [[Skoplje|Skoplja]] (VI), nema štete ali 12 ljudi umrlo od srca. Istog dana sudar autobusa i kamiona kod Valjeva, 7 mrtvih. * [[26. 2.]] - Neke američke grupe za praćenje ljudskih prava (među kojima i ''[[Helsinki Watch]]'') kritikuju, u smislu prikrivanja, izveštaj administracije o stanju ljudskih prava u svetu u vezi 12 zemalja, među kojima je i Jugoslavija. * [[28. 2.]] - Posljednja epizoda TV-serije [[M*A*S*H]] postaje najgledanija emisija u historiji američke televizije. * 28. 2. - Kiro Hadži-Vasilev, lider SK iz Makedonije, kritikuje "intelektualce" koji kroz štampu "provociraju" partijsku vladavinu i traže višepartijski sistem. === Mart/Ožujak === * [[1. 3.]] - Predstavljena prva kolekcija satova firme ''[[Swatch]]''. * [[3. 3.]] - SR Srbija: Branko Radivojević, član izvršnog veća, smenjen jer se uselio u "superluksuzan stan", član predsedništva Viobran Stanojević dao ostavku zbog "nepravilnosti" u dodeli državnih stanova<ref>[http://www.upi.com/Archives/1983/03/03/Purge-party-leadership/4453054161505/ Purge party leadership]. upi.com Archives March 3, 1983</ref>. * mart, početkom - U Sarajevu se održava svetsko juniorsko prvenstvo u brzom klizanju. * [[6. 3.]] - Savezni izbori u Zapadnoj Nemačkoj su uspeh za vladajuću [[CDU]]/CSU, prvi put u Bundestag ulaze [[Zeleni (Nemačka)|Zeleni]]. * [[7. 3.]] - [[Banka za međunarodna poravnanja]] (BIS) pristala dati pozajmicu od 500 miliona dolara SFRJ (300 miliona odmah, ostatak dobila 14. 9. - kratkoročni kredit za predah). * [[7.3.|7]] - [[12. 3.]] - VII Konferencija [[Pokret nesvrstanih|Pokreta nesvrstanih]] u [[New Delhi]]-ju. * [[8. 3.]] - Predstavljen [[IBM PC XT]], verzija [[IBM PC]] iz 1981 sa ugrađenim hard diskom - proceser [[Intel 8088]] na 4,77&nbsp;MHz, RAM 128 KB, Hard 10 MB, operativni sistem [[IBM PC DOS|PC DOS]] 2.0. * 8. 3. - [[Ronald Reagan]] naziva SSSR "[[Imperija zla|zlom imperijom]]". * [[9. 3.]] - [[Ubistvo Galipa Balkara]]: atentat [[Komandosi pravde protiv jermenskog genocida|jermenskih terorista]] na turskog ambasadora Galipa Balkara u Beogradu (podlegao dva dana kasnije). Građani pojurili za njima, poginuo student Željko Milivojević (dvojica uhapšenih terorista osuđeni na po 20 godina u martu 1984<ref>[http://www.upi.com/Archives/1984/03/09/Two-Armenians-who-claimed-they-were-freedom-fighters-avenging/4676447656400/ Two Armenians who claimed they were freedom fighters avenging...]. upi.com Archives March 9, 1984</ref>). * 9. 3. - Irak predlaže novi mirovni plan, Iran prethodno zahteva 200 milijardi dolara odštete. * [[11. 3.]] - [[Australska laburistička stranka|Laburista]] [[Bob Hawke]] novi premijer Australije (do 1991). * [[14. 3.]] - [[Salvadorski građanski rat]]: predsednica [[salvador]]ske Komisije za ljudska prava [[Marianella García Villas]] mučena do smrti od strane vojske. * [[mart]] - Dvojica funkcionera izdavačkog preduzeća "Otokar Keršovani" ostala bez posla, jer su objavili knjigu "Stvarno i moguće" [[Dobrica Ćosić|Dobrice Ćosića]], uprkos protivnom mišljenju hrvatskog CK, koji je knjigu opisao kao "nacionalističko i šovinističko delo"<ref>[http://osaarchivum.org/files/holdings/300/8/3/text/86-2-163.shtml Cosic's Book: a Case Study of Yugoslavia's Censorship] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160307010213/http://osaarchivum.org/files/holdings/300/8/3/text/86-2-163.shtml |date=2016-03-07 }}, Zdenko Antić, OSA - Radio Free Europe</ref> * mart - Izveštaj radne grupe o odnosima u federaciji: republike se "autarkično ponašaju". * mart - U Austriji od [[herpes]]a stradao 31 [[lipicaner]]. * mart - U prvom kvartalu SFRJ smanjila trgovinski deficit za 43,7% u odnosu na isti period lane (iznosi 522 miliona dolara). * [[21. 3.]] - [[SSSR|Sovjetski]] premijer [[Nikolaj Tihonov]] stigao u petodnevnu posetu [[Jugoslavija|Jugoslaviji]] - dogovorena privredna saradnja, uvećanje uvoza nafte za 20%, 5,35 miliona tona ove godine. * 21. 3. - Politička i administrativna prestonica [[Obala Slonovače|Obale Slonovače]] preneta u [[Yamoussoukro]] (/jamsokro/), rodno mesto predsednika [[Félix Houphouët-Boigny|Houphouët-Boignyja]]. [[Datoteka:President Reagan's Speech to the Nation on Defense and National Security, March 23, 1983.webm|mini|250px|Reaganov govor o obrani i nacionalnoj sigurnosti - [[Strateška obrambena inicijativa]]]] * [[23. 3.]] - Američki predsjednik [[Ronald Reagan]] objavljuje [[Strateška obrambena inicijativa|Stratešku obrambenu inicijativu]], odnosno proturaketni program koji će mediji nazvati "Ratovi zvijezda". * [[25. 3.]] - Jugoslavija postigla sporazum sa komitetom banaka kreditora - paket od dve milijarde dolara (1,4 mlrd. reprograma i 600 miliona novog zajma), deo [[MMF]]-ovog paketa od pet milijardi<ref>[http://www.nytimes.com/1983/03/26/business/banks-to-aid-yugoslavia.html?scp=16&sq=yugoslavia&st=nyt Banks to Aid Yugoslavia], New York Times, March 26, 1983</ref> (potpisano u septembru). * 25. 3. - TV emisija povodom 25 godina ''[[Motown]]a''-a, [[Michael Jackson]] nastupio sa plesom ''[[moonwalk]]''. * 25. 3. - Prva izvedba opere "Karmen" u beogradskom Narodnom pozorištu. * [[26. 3.]] - [[Nikaragvanski građanski rat]]: [[kontraši]] napali selo Rancho Grande, među 70 mrtvih je i francuski lekar Pierre Grosjean. * [[27. 3.]] - U Jugoslaviji uvedeno [[ljetno računanje vremena]] (od poslednje nedelje u martu do poslednje u septembru, odn. u oktobru od [[1996]]). * [[29. 3.]] - Dokument Savezne komisije za Program ekonomske stabilizacije ohrabruje mali biznis. * mart, krajem - Pesnik [[Gojko Đogo]] odlazi na odsluženje zatvorske kazne zbog zbirke "Vunena vremena". Preko 100 beogradskih intelektualaca šalje peticiju Ivanu Stamboliću, zatim sredom održavaju "večeri solidarnosti s Đogom" u [[Udruženje književnika Srbije|Udruženju književnika Srbije]], koje se dotiču i drugih političkih pitanja i izazivaju podele u vlastima, jer iz drugih republika kritikuju srpsko vođstvo za popustljivost (Đogo pušten u junu, kada je održano i poslednje veče).<ref>Jović 2003, 337</ref> * [[31. 3.]] - U Brazilu počinju protesti ''[[Diretas Já]]'' ("Direktni [izbori za predsednika] sada"); u zemlji je vojni režim [[João Figueiredo]]-a, godišnja inflacija je preko 200%. === April/Travanj === * [[3. 4.]] - [[Oružani konflikt u Peruu]] &mdash; Masakr u Lucanamarci: sveteći se za ubistvo komandanta u tom mestu, [[Sendero Luminoso]] ubili 69 seljaka. * [[4. 4.]] - [[Space Shuttle Challenger]] poleteo prvi put - misija STS-6, prva sa izlaskom astronauta u svemir. * 4. 4. - [[FleetEx '83-1]]: tokom najvećih manevara američke Pacifičke flote od rata, nadletano Zeleno ostrvo u sovjetskim [[Kurili]]ma. * [[6. 4.]] - U Managvi ubijena [[Mélida Anaya Montes]], druga po komandi u salvadorskom [[Nacionalna oslobodilačka fronta Farabundo Marti|Frontu Farabundo Martí]] - počinioci su njeni saborci koji su se protivili pregovorima sa vladom; njen nadređeni [[Cayetano Carpio]] navodno izvršio samoubistvo šest dana kasnije. * [[6. 4.|6]] - [[7. 4.]] - U Parizu se prvi put sastao [[European Round Table of Industrialists|Evropski okrugli sto industrijalaca]], cilj im je borba protiv "[[euroskleroza|euroskleroze]]". * [[8. 4.]] - Tužilaštvo u [[Sarajevo|Sarajevu]] saopštilo da je [[SDB]] uhapsila 11 ljudi zbog "krivičnog dela neprijateljske propagande". Uhapšeni su: [[Alija Izetbegović]], [[Omer Behmen]], [[Salih Behmen]], [[Rušid Prgud]], [[Mustafa Spahić]], [[Melika Salihbegović]], [[Đula Bičakčić]], [[Edhem Bičakčić]], [[Ismet Kusumagić]], [[Hasan Čengić]] i [[Derviš Đurđević]] (pridružiće im se i pesnik [[Džemaludin Latić]])<ref>[http://osaarchivum.org/files/holdings/300/8/3/text/86-2-130.shtml Tito's Successors Fear "Moslem Nationalism"]{{Dead link|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, S.Stanković, RFE Research</ref>. * [[9. 4.]] - Finale košarkaškog prvenstva Jugoslavije: [[KK Šibenka]] pobeđuje [[KK Bosna|Bosnu]] slobodnim bacanjima [[Dražen Petrović|Dražena Petrovića]] u poslednjim sekundama, ali je zbog prigovora Bosne naređeno igranje još jedne utakmice na koju Šibenčani ne odlaze, tako da je "Bosna" proglašena za šampiona. U [[Šibenik]]u protestni miting [[10. 4.]]. * [[10. 4.]] - Operacija "Zora-1" je još jedna neuspešna iranska ofanziva sa ljudskim talasima. * [[11. 4.]] - [[55. dodjela Oscara]]: najbolji film je ''[[Gandhi (film)|Gandhi]]'', ukupno osam nagrada od 11 nominacija. * [[12. 4.]] - [[Mahmut Bakalli]], nekadašnji lider kosovskog SK, isključen iz partije. * [[14. 4.]] - ''[[Let's Dance]]'' je 15. album [[David Bowie|Davida Bowiea]], njegov komercijalno najuspešniji. * [[15. 4.]] - Prikazan film ''[[Flashdance]]''. * [[april]] - [[SIV]] objavio da će dozvoliti širi prostor za privatna preduzeća, radi smanjenja nezaposlenosti. [[Datoteka:BombenanschlagUS-BotschaftBeirut.jpg|mini|200px|Američka ambasada u Bejrutu]] * [[18. 4.]] - Samoubica detonirao eksploziv u kombiju ispred američke ambasade u [[Bejrut]]u - 63 poginulih. * [[23. 4.]] - [[Pesma Evrovizije 1983.|Pesma Evrovizije]] u [[Minhen]]u: prva je [[Corinne Hermès]] iz Luksemburga, [[Danijel Popović]] je četvrti sa "Džuli". * [[24. 4.]] - Jugoslovenska ekspedicija na himalajski vrh [[Manaslu]] pogođena lavinom, poginuli Jernej Nejc Zaplotnik i Ante Bućan. * 24. 4. - Izbori u Austriji, vladajući [[Socijaldemokratska partija Austrije|socijaldemokrati]] gube apsolutnu većinu - kancelar [[Bruno Kreisky]] će radije dati ostavku, posle 13 godina na čelu, nego da formira manjinsku vladu. * [[25. 4.]] - [[Samantha Smith]] (11) iz Mančestera u [[Maine]]-u dobila pozivnicu od [[Jurij Andropov|Jurija Andropova]] da poseti SSSR, nakon što je pročitao njeno pismo u kojem izražava strah od nuklearnog rata. === Maj/Svibanj === * [[6. 5.]] - Njemački časopis ''[[Stern (magazin)|Stern]]'' objavljuje navodne memoare [[Adolf Hitler|Adolfa Hitlera]] za koje se kasnije ispostavilo da su krivotvoreni. * [[7. 5.]] - Na festivalu u Cannesu prikazan film ''[[WarGames]]'' o mladom hakeru koji zamalo izazove Treći svetski rat. * [[8. 5.]] - Pravoslavni [[Uskrs]], najkasniji mogući datum (25. 4. po [[julijanski kalendar|julijanskom]]; dolazi do poklapanja Velikog petka i [[Đurđevdan]]a, što će ''biti'' pomenuto u "[[Kremansko proročanstvo|Kremanskom proročanstvu]]"). * 8. 5. - [[Stoni tenis|Stonoteniseri]] [[Zoran Kalinić]] i [[Dragutin Šurbek]] osvojili zlatnu medalju na svetskom prvenstvu u Tokiju (pobedili Kineze). * [[10. 5.]] - Glavni urednik "Politike" Dragoljub Trailović i još dvojica prinuđeni na ostavku zbog "propusta u nekim člancima". * [[11. 5.]] - Prvi veći protesti protiv [[Augusto Pinochet|Pinochetovog]] režima u [[Čile]]u. * 11 - 15. 5. - [[Hu Jaobang]], generalni sekretar [[Kineska komunistička partija|Kineske KP]], u poseti [[Rumunija|Rumuniji]] i Jugoslaviji. * [[12. 5.]] - [[Stane Dolanc]], savezni sekretar unutrašnjih poslova, tvrdi da su "neprijateljski elementi" pojačali aktivnost. * 12. 5. - Košarkaš Cibone [[Srebrenko Despot]] umro tri dana nakon prometne nesreće. * 12. 5. - Svećenik Luka Prcela osuđen u Splitu na pet godina zatvora zbog "političkih propovjedi". [[Datoteka:Mika Špiljak.jpg|mini|180px|[[Mika Špiljak]] (1967)]] * [[15. 5.]] - Rotacija u [[Predsjedništvo SFRJ|Predsjedništvu SFRJ]]: [[Mika Špiljak]] predsjednik nakon [[Petar Stambolić|Petra Stambolića]]. * [[16. 5.]] - Smjenjen [[Joža Vlahović]], glavni urednik "Danasa" (prigovarano zbog načina izveštavanja sa plenuma CK SKH) - pritisci na novinare i niže službenike traju već mjesecima<ref>[http://www.upi.com/Archives/1983/05/17/Yugoslav-journalist-pressured-into-resigning/9944022101930/ Yugoslav journalist pressured into resigning]. upi.com Archives May 17, 1983</ref>. * 16. 5. - Sudanska vojska ugušila pobunu u [[Bor (Južni Sudan)|borskom]] garnizonu na jugu zemlje. * [[17. 5.]] - Libansko-izraelski sporazum: kraj ratnog stanja i postepeno povlačenje izraelske vojske; Libanci sledeće godine odbacuju sporazum. * 17. 5. - Grom udario u prizemljeni avion na aerodromu Golubovci kod Titograda, poginula dvojica radnika koji su se ispod njega sklonili od kiše. * [[20. 5.]] - U časopisu ''[[Science (časopis)|Science]]'' objavljeni članci o zasebnim istraživanjima Roberta Galloa i Luca Montagniera: [[SIDA|sidu]] izaziva neki novi retrovirus (1986. biće označen sa HIV). * 20. 5. - Vojno krilo Afričkog nacionalnog kongresa detoniralo auto-bombu u [[Pretoria|Pretoriji]], 19 mrtvih, uključujući dvojicu počinitelja - cilj je bio štab Južnoafričkih vazduhoplovnih snaga. * [[24. 5.]] - [[Fred Sinowatz]] je novi austrijski kancelar (do 1986), na čelu koalicije socijaldemokrata i [[Slobodarska partija Austrije|liberala]]. * [[25. 5.]] - Ovogodišnja proslava Dana mladosti izaziva kritike intelektualaca ("kulturni primitivizam") ali i Socijalističkog saveza ("religija i misticizam" pod vidom pohvale Titu). * 25. 5. - Prikazan film ''[[Star Wars Episode VI: Return of the Jedi]]''. * [[26. 5.]] - Zemljotres u Japanu, od cunamija poginulo 100 ljudi. * [[26. 5.]] - [[4. 6.]] - EuroBasket u Francuskoj: Italija 1, Jugoslavija 7 (na utakmici Italija-Jugoslavija 30. maja došlo do tuče među igračima). * [[27. 5.]] - [[Malcolm McLaren]] izdao album ''[[Duck Rock]]'', mešavinu više stilova različitih izvođača, naročito hip-hop i afričkih. * [[28. 5.|28]] - [[29. 5.]] - Samit [[G7]] u [[Williamsburg, Virginia|Williamsburgu]]: potvrđena [[NATO-ova odluka dvostrukog koloseka]] (ili ograničenje balističkih raketa ili njihovo postavljanje u Evropi), kao i značaj slobodnih tržišta i trgovine. === Jun/Juni/Lipanj === * jun - septembar - Velika vrućina i suša na Srednjem zapadu SAD. * [[4. 6.]] - [[Mima Jaušovec]] izgubila u finalu [[Roland Garros]]a od [[Kris Evert]]. * [[5. 6.]] - [[Sudan]]ski predsednik [[Gaafar Nimeiry]] ukinuo [[Autonomni region Južni Sudan]]. [[Drugi sudanski građanski rat]] traje do 2005, stradalo je 1-2 miliona ljudi, uglavnom civila od gladi. Južnjačka [[Oslobodilačka armija sudanskog naroda]] (SPLA) ima glavnu podršku iz Etiopije, na čelu je [[John Garang]]. * [[6. 6.]] - [[2. 7.]] - Šesti sastanak Konferencije [[UN]] o trgovini i razvoju ([[UNCTAD]]) u Beogradu. Zemlje Trećeg sveta zahtevaju 90 milijardi dolara pomoći<ref>[http://www.upi.com/Archives/1983/06/06/Third-World-nations-hoping-to-relieve-crippling-debts-and/4255423720000/ Third World nations, hoping to relieve crippling debts and...]. upi.com Archives June 6, 1983</ref>, gloženje tih zemalja i SAD<ref>[http://www.upi.com/Archives/1983/07/03/Wide-gap-between-industrialized-and-poor-nations/5186426052800/ Wide gap between industrialized and poor nations]. upi.com Archives July 3, 1983</ref>. * [[7. 6.]] - Eksplozija metana u novootvorenoj jami "Morava" Aleksinačkih rudnika uglja, 34 mrtvih, među kojima i ekspert iz Zapadne Nemačke<ref>[http://www.upi.com/Archives/1983/06/07/A-methane-gas-explosion-ripped-through-a-newly-opened/6514423806400/ A methane gas explosion ripped through a newly opened...]. upi.com Archives June 7, 1983</ref>. * 7. 6. - Prijateljska fudbalska utakmica Jugoslavija - Z. Nemačka u Luksemburgu odložena pola sata, jer je američki orkestar zasvirao "Bože pravde". * [[9. 6.]] - [[Konzervativna stranka UK|Konzervativna]] premijerka [[Margaret Thatcher]] na parlamentarnim izborima u [[UK|Ujedinjenom Kraljevstvu]] odnosi uvjerljivu pobjedu nad opozicijskim [[Laburistička stranka UK|laburistima]], 397 prema 209 mandata. U rekonstrukciji vlade nakon izbora, [[Nigel Lawson]] postaje kancelar eksčekera (do 1989). * 9. 6. - Socijalista [[Mário Soares]] novi premijer Portugala (do 1985). * 9. 6. - SFRJ: najavljeno postepeno ukidanje kontrole cena uvedene prošle godine (uslov za strani kredit?). * [[10. 6.]] - Prikazana komedija ''[[Trading Places]]'' (Kolo sreće). * [[13. 6.]] - [[Pionir 10]] prelazi orbitu Neptuna, prvi je ljudski objekt koji napušta [[Sunčev sistem]]. * 13. 6. - Ivan Cvitković, izvršni sekretar predsedništva CK SK BiH tvrdi da studenti povratnici sa islamskih univerziteta propovedaju panislamizam i hoće "etnički čistu muslimansku BiH"<ref>[http://osaarchivum.org/files/holdings/300/8/3/text/86-2-8.shtml Tito's Successors Fear "Moslem Revolution" in Yugoslavia]{{Dead link|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, S.Stanković, RFE Research</ref>. * [[jun]] - Sociolog [[Slobodan Inić]] tvrdi u "Književnim novinama" da je Staljin kruna "kvadrumvirata Marks-Engels-Lenjin-Staljin". * jun? - Prvak Jugoslavije u fudbalu Partizan; u Kup UEFA idu Hajduk, Radnički Niš i Crvena zvezda, Dinamo (Zg) u Kup pobednika kupova. * [[18. 6.]] - [[Sally Ride]] je prva Amerikanka i treća žena u svemiru (misija STS-7). * 18. 6. - [[Mona Mahmudnizhad]] (17) i još devet žena obešene u [[Širaz]]u jer su pripadale [[Bahaizam|bahajskoj]] veri. * [[19. 6.]] - Šefovi država i vlada EZ potpisali u Stuttgartu [[Svečana deklaracija o Evropskoj uniji|Svečanu deklaraciju o Evropskoj uniji]]. * [[21. 6.]] - [[Čadski građanski rat]]: bivši predsednik [[Goukouni Oueddei]] preduzima ofanzivu sa podrškom Libije; [[Hissène Habré]] sledećeg meseca pokreće uspešnu kontraofanzivu (podržavaju ga SAD, Francuska i [[Zair]]). * [[22. 6.]] - Nestanak stanovnice Vatikana Emanuele Orlandi (15). * [[26. 6.]] - Izbori u Italiji: priličan pad demohrišćana ali koalicija ''[[Pentapartito]]'' svakako ima većinu. * [[25. 6.]] - [[Ramiz Alia]], predsednik albanske skupštine, podržava na mitingu u Bajram Curriju zahteve kosovskih Albanaca za republikom. * [[28. 6.]] - Beogradska opština Stari Grad ukinula izdvačku kuću "Zapis" koja je objavila "Nož" [[Vuk Drašković|Vuka Draškovića]]. * [[30. 6.]] - [[Dragoslav Marković]] novi predsednik Predsedništva CK SKJ (do 1984). === Jul/Juli/Srpanj === * 1. 7. - Dobrovoljno služenje žena u JNA.<ref>[https://istorijskenovine.unilib.rs/view/index.html#panel:pp|issue:UB_00064_19830213|page:4 "Borba", 13. feb. 1983, str. 4]</ref> * 2/[[3. 7.]] - Predsednica [[SIV]]-a [[Milka Planinc]] na noćnoj sednici predstavila '''stroge ekonomske mere''' kako bi se izbegao bankrot zemlje<ref>[http://osaarchivum.org/files/holdings/300/8/3/text/86-3-240.shtml Yugoslav Reforms: A "Surgical Operation Without Anesthesia"]{{Dead link|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, S.Stanković, RFE Research</ref><ref>[http://osaarchivum.org/files/holdings/300/8/3/text/86-3-260.shtml First Radical Changes Inaugurated in Yugoslavia's Economy]{{Dead link|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, S.Stanković, RFE Research</ref> - "moraju se prihvatiti oštri uvjeti za paket podrške stabilizacionom programu"; "alternativa je bila proglasiti moratorijum s ozbiljnim posledicama". "Šokirani" delegati prihvatili paket zakona, dogovoren u saradnji sa MMF, koji bi trebali učiniti saveznu državu, vladu i centralnu banku jedinim jamcem inozemnih kredita. Republike, pokrajine, boračke organizacije, dio vojske protive se "ultimatumu".<ref>Jović 2003, 240-1</ref> * 8. 7.? - Oluja čupala drveće i nosila krovove u Nišu i Pirotu, jedna osoba poginula. Oluje i na Kosovu oko 17. 7., četvoro poginulih. * [[11. 7.]] - Komisija za međunarodne odnose CK SKJ poziva na rešenje pitanja autokefalnosti Makedonske pravoslavne crkve (zbog "unutrašnjih i spoljnih... negativnih posledica" nepriznavanja iste od strane [[SPC]]). * [[15. 7.]] - Najavljeno još sedam vrsta poreza u SFRJ od 1. novembra, uz postojećih 14, očekuje se dodatni prihod od 400 miliona dolara. * 15. 7. - Jermenska teroristička organizacija [[Jermenska tajna armija za oslobođenje Jermenije|ASALA]] bacila bombu na pult Turkish Airlinesa na pariskom aerodromu Orly - osam poginulih. * jul - Talas vrućine u Italiji i jugoistočnoj Francuskoj (41,6&nbsp;°C u Firenci 23. 7.). * [[20. 7.|20]] - [[29. 7.]] - 30. [[Pulski filmski festival]]: [[Velika zlatna arena za najbolji film|Velika zlatna arena]] za film "[[Zadah tela]]"<ref>[http://arhiv.pulafilmfestival.hr/30-pulski-filmski-festival/ 30. Pulski filmski festival] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210803151805/https://arhiv.pulafilmfestival.hr/30-pulski-filmski-festival/ |date=2021-08-03 }}. arhiv.pulafilmfestival.hr</ref>. * [[21. 7.]] - Na [[Antarktik|antarktičkoj]] [[stanica Vostok|stanici Vostok]] zabeleženo -89,2&nbsp;°C. * [[22. 7.]] - Tanjug: u prvoj polovini godine više nego prepolovljen jugoslovenski deficit u trgovini sa zapadom (sa 2,12 na 0,99 mlrd. dolara), zahvaljujući smanjenom uvozu i povećanom izvozu. * 22. 7. - Okončano [[Ratno stanje u Poljskoj]]. * 22. 7. - [[Iračko-iranski rat]]: operacijom Zora 2 Iranci otvaraju severni front u Iračkom Kurdistanu, postižu uspeh zahvaljujući podršci Kurda; Iračani u neuspelom kontranapadu prvi put koriste bojne otrove ([[iperit]]). * [[23. 7.]] - [[Oslobodilački tigrovi Tamilskog Elama]] ubili u zasedi 13 [[Šri Lanka|šrilanka]]nskih vojnika iz patrole Four Four Bravo; dolazi do nereda nazvanih [[Crni jul]] u kojima gine na stotine [[tamili|Tamila]] - početak [[Građanski rat u Šri Lanki|građanskog rata u Šri Lanki]] (okončan [[2009]]). * 23. 7. - ''[[Gimli Glider]]'' - kanadski putnički avion uspeo da se prinudno spusti u [[Gimli, Manitoba]] bez poginulih nakon što je jedrio zbog nestanka goriva. * [[26. 7.]] - U SFRJ cene formalno "odleđene". * [[28. 7.]] - U Zapadnoj Nemačkoj ubijen hrvatski emigrant [[Stjepan Đureković]] ([[Josip Perković]] i Zdravko Mustač osuđeni u Münchenu 2016.). * [[30. 7.]] - [[9. 8.]] - Operacija Zora 3 kod Mehrana na jugu je naporaznija od svih "Zori" za Irance. * [[31. 7.]] - Šumski požar u blizini [[Dubrovnik]]a. * leto - [[Mitar Mrkela]] prešao u Crvenu zvezdu iz OFK Beograda. === Avgust/August/Kolovoz === * [[4. 8.]] - [[Thomas Sankara]] (33), prozvan "Afrički Če Gevara", dolazi popularnim pučem (u organizaciji [[Blaise Compaoré|Blaisa Compaoréa]]) na vlast u [[Gornja Volta|Gornjoj Volti]], pokreće ambiciozne socijalne i ekonomske programe (ubijen 1987). * [[8. 8.]] - [[Gvatemala|Gvatemalski]] vojni vladar [[Efraín Ríos Montt]] zbačen vojnim udarom, nastavlja ministar odbrane [[Óscar Humberto Mejía Victores]] (do 1986). * [[10. 8.]] - Počinje francuska [[operacija Manta]] u Čadu, za predsednika Habrea i protiv pobunjenika podržanih od Libije. * 10. 8. - [[Sergio Onofre Jarpa]] imenovan za ministra unutrašnjih poslova Čilea s mandatom za dijalog sa opozicionom Demokratskom alijansom, ali Pinochet ubrzo napušta otopljavanje. * [[20. 8.]] - Osuđena grupa "muslimanskih nacionalista" uhapšenih u aprilu; Alija Izetbegović osuđen na 14 godina (kasnije skraćeno na 12, izašao [[1988]].). * [[21. 8.]] - Lider [[filipini|filipinske]] opozicije [[Benigno Aquino, Jr.]] ubijen na aerodromu odmah po povratku u zemlju - borbu preuzima udovica [[Corazon Aquino|Corazon]] (predsednica 1986-92). * [[22. 8.]] - "Sto hiljada" ljudi u Beogradu prisustvuje sahrani [[Aleksandar Ranković|Aleksandra Rankovića]], koji je umro tri dana ranije u Dubrovniku.<ref>[http://osaarchivum.org/files/holdings/300/8/3/text/86-3-147.shtml Aleksandar Rankovic - political profile of a Yugoslav "Stalinist"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160312012040/http://osaarchivum.org/files/holdings/300/8/3/text/86-3-147.shtml |date=2016-03-12 }}, Slobodan Stanković, OSA - Radio Free Europe.</ref> [[Ivan Stambolić]], šef gradskog SK, je kritiziran zbog "gubitka kontrole", ostali jugoslavenski političari gube povjerenje u njega.<ref>Jović 2003, 338</ref> * [[25. 8.]] - Troje Rumuna, uključujući trudnicu, preletelo u avionu za zaprašivanje useva preko Jugoslavije i Mađarske i sletelo u Austriju, gde su zatražili azil<ref>[http://www.upi.com/Archives/1983/08/25/Foreign-News-Briefs/5517430632000/ Foreign News Briefs]. upi.com Archives Aug. 25, 1983</ref>. * [[25. 8.]] - [[11. 10.]] - U Makedoniji održani vojni manevri "Jedinstvo 83". * [[26. 8.]] - Poplave u [[Bilbao|Bilbau]] i okolini odnose 45 života. === Septembar/Rujan === [[Datoteka:KAL007.svg|mini|200px|[[Let Korean Aira 007]]]] * [[1. 9.]] - [[SSSR|Sovjetske]] zračne snage ruše [[južna koreja|južnokorejski]] avion [[Let Korean Aira 007|Boeing 747 na letu 007]] misleći da se radi o špijunskom avionu - 269 mrtvih. * [[2. 9.]] - Otkriven [[asteroid]] [[22278 Protitch]] (nazvan po srpskom astronomu [[Miodrag B. Protić|Protiću]]). * [[3. 9.]] - [[Libanski građanski rat]]: Izraelci se povlače iz okruga [[Šuf (okrug)|Šuf]] - zvanična libanska vojska i maronitska milicija bi da preuzmu kontrolu ali im se suprotstavljaju muslimanske milicije na čelu sa Druzima ([[Progresivna socijalistička partija]] [[Walid Jumblatt|Walida Jumblatta]]), podsukob se naziva Planinski rat. * [[3. 9.|3]] - [[17. 9.]] - [[Mediteranske igre]] u Kazablanci, Jugoslavija 4. najuspešnija sa 53 medalje. * [[7. 9.]] - Referendum u Republici Irskoj podržao sa 66,9% Osmi amandman na ustav, kojim je praktično zabranjen abortus (opozvan 2018). * [[9. 9.]] - Potpisan ugovor između Jugoslavije i zajmodavaca (zapadne vlade, oko 600 zapadnih komercijalnih banaka, [[Svetska banka]], [[Banka za međunarodna poravnanja]] i [[MMF]]) o odlaganju otplate prispelih dugova i novom zajmu (vidi 25.3. [[#Mart/Ožujak|gore]])<ref>[http://www.upi.com/Archives/1983/09/09/Yugoslavian-officials-Friday-signed-an-agreement-with-roughly-600/4133431928000/ Yugoslavian officials Friday signed an agreement with roughly 600...]. upi.com Archives Sept. 9, 1983</ref>. * 9. 9. - U [[Sudan]]u uveden [[šerijat]]. * [[10. 9.]] - Zemljotres u [[kopaonik|kopaoničkom]] kraju, [[magnituda zemljotresa|M]] 5.1. * septembar - Sarajevske novine pišu da u Jugoslaviji zvanično ima 10.000 registrovanih narkomana, mada se pretpostavlja da ih je mnogo više<ref name="nytimes.com">Binder, David (January 12, 1984). [http://www.nytimes.com/1984/01/12/world/drugs-dulling-golden-youth-in-yugoslavia.html Drugs Dulling Golden Youth in Yugoslavia]. ''New York Times''</ref>. * [[16. 9.]] - Američki potpredsednik [[George H. W. Bush|G. H. W. Bush]], tokom turneje u sedam zemalja, u poseti Jugoslaviji<ref>[http://www.upi.com/Archives/1983/09/17/Bush-restates-US-backing-for-Yugoslavia/4727432619200/ Bush restates U.S. backing for Yugoslavia]. upi.com Archives Sept. 17, 1983</ref>. * 16. 9. - Američki predsednik Regan objavljuje da će [[GPS]] biti dostupan i civilima. * [[17. 9.]] - [[Vanessa L. Williams]] postaje prva crna Miss Amerike. * [[19. 9.]] - {{flag|Sveti Kristofer i Nevis}} stječe nezavisnost od [[UK|Velike Britanije]]. * [[21. 9.]] - Italijanski predsednik [[Sandro Pertini]] i ministar [[Giulio Andreotti]] stigli u posetu Jugoslaviji, u Pljevljima će otkriti spomen-ploču [[Divizija Garibaldi|diviziji Garibaldi]]<ref>[http://www.upi.com/Archives/1983/09/21/President-Sandro-Pertini-flew-to-Yugoslavia-today-to-inaugurate/7864432964800/ President Sandro Pertini flew to Yugoslavia today to inaugurate...]. upi.com Archives Sept. 21, 1983</ref>. * [[23. 9.]] - Gulf Air Flight 771: avion iz Pakistana oboren bombom nad Emiratima. * [[25. 9.]] - Iz zatvora ''Maze'' pobeglo 38 pripadnika Privremene IRA-e - oteli su zatvorski kamion i probili se napolje. * [[26. 9.]] - Sovjetski pukovnik [[Stanislav Petrov]] ispravno protumačio alarm o lansiranju američkih raketa kao grešku (atmosfersku pojavu), tako da nije pokrenuta procedura za odgovor. * 26. 9. - Misija Sojuz T-10-1 propala zbog požara i eksplozije rakete, ali kapsula sa posadom se katapultirala dve sekunde ranije. * [[27. 9.]] - [[Richard Stallman]] objavio projekt [[GNU]], početak pokreta slobodnog software-a. * 27. 9. - [[Pavle Gaži]], sekretar unutarnjih poslova SR Hrvatske, dao ostavku "iz zdravstvenih razloga" (kasnije se govori o "političkim intrigama", u siječnju isključen iz partije)<ref>[http://osaarchivum.org/files/holdings/300/8/3/text/86-4-140.shtml Dismissal of Croatia's Minister of Internal Affairs Breeds Speculation]{{Dead link|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Stanković, RFE Research (1984)</ref>. * [[28. 9.]] - Vlak naletio na autobus kod [[Bilaj]]a blizu Gospića, 26 poginulih<ref>[http://www.gspress.net/tragediju-bilaja-oteti-zaboravu/ Tragediju Bilaja oteti zaboravu]{{Dead link|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. gspress.net. travanj 22, 2016</ref>. === Oktobar/Listopad === * [[1. 10.]] - Zemljotres na južnom Jadranu. * [[2. 10.]] - [[Muhammad Yunus]] u Bangladešu osnovao [[Grameen Banka|Grameen Banku]], koja daje mikrokredite siromašnima. * 2. 10. - [[Neil Kinnock]] je novi lider britanskih laburista i vođa opozicije (do 1992). * 2. 10. - Stupila na snagu [[Međunarodna konvencija o sprječavanju onečišćenja s brodova]]. * [[4. 10.]] - U [[Clearwater, Florida]] otvoren prvi restoran ''[[Hooters]]''. * [[5. 10.]] - [[Lech Wałęsa|Lechu Wałęsi]] dodeljena Nobelova nagrada za mir, ali ne odlazi na ceremoniju. * [[9. 10.]] - [[Bombaški napad u Rangoonu]]: stradao [[Južna Koreja|južnokorejski]] ministar inostranih poslova i još 21 osoba - osumnjičena Severna Koreja. * [[10. 10.]] - U napadu na [[nikaragva]]nsku luku [[Corinto (Nikaragva)|Corinto]] izgorelo 12.000 m³ nafte (luka je inače minirana od strane američkih snaga). * 10. 10. - U indijskoj državi [[Pendžab (Indija)|Pendžab]] proglašena "predsednikova uprava", tj. vanredno stanje usled pobune i sloma zakona i reda; [[Jarnail Singh Bhindranwale]] je u [[Zlatni hram|Zlatnom hramu]] sa naoružanim pristalicama. * [[12. 10.]] - [[Masakr u Kulchabatu, Bala Karzu i Mushkiziju]]: sovjetski vojnici i pripadnici afganistanske [[Komunistička partija|komunističke partije]] su ubili 360 osoba u selima Kulchabat, Bala Karz i Mushkizi, [[Provincija Kandahar]], u [[Afganistan]]u, tijekom [[Sovjetska invazija Afganistana|sovjetske invazije Afganistana]]. Ljudi su okupljeni u centru sela i potom smaknuti strijeljanjem, a među njima je bilo i 20 djevojčica i 20 staraca.{{sfn|Komisija za ljudska prava Ujedinjenih nacija|19.2. 1985|loc=str. 31}}<ref>{{cite web|publisher=New York Times| title=U.N. RIGHTS STUDT FINDS AFGHAN ABUSES BY SOVIET|author=Richard Bernstein| url=http://www.nytimes.com/1985/03/01/world/un-rights-studt-finds-afghan-abuses-by-soviet.html| date=1.3. 1985}}</ref> * 12. 10. - Bivši japanski premijer [[Kakuei Tanaka]] osuđen na četiri godine zatvora i novčanu kaznu zbog učešća u [[Lockheedov skandal|Lockheedovom skandalu]] iz 1976 - odbija da napusti poslaničko mesto, što će dovesti do vanrednih izbora. [[Datoteka:USMC-Lebanon82-97.jpg|240px|mini|[[Napadi na kasarne u Bejrutu 1983|Napadi na kasarne u Bejrutu]]: ruševine]] * [[13. 10.]] - U Čikagu demonstriran mobilni telefon [[Motorola DynaTAC]], prodaje se od sledeće godine. * 13. 10. - Objavljen je prvi solo album [[Cyndi Lauper]] ''She's So Unusual'', četiri singla će biti među prvih pet. * [[14. 10.]] - U Prištini eksplodirale dve bombe kućne izrade, materijalna šteta<ref>[http://www.upi.com/Archives/1983/10/15/Foreign-News-Briefs/6933435038400/ Foreign News Briefs]. upi.com Archives Oct. 15, 1983</ref>. * 14. 10. - Na sastanku [[Savet federacije|Saveta federacije]], partijski veteran [[Mijalko Todorović]] izjavio da "nema rešenja za ekonomsku krizu bez duboke demokratizacije političkog sistema"<ref>[http://osaarchivum.org/files/holdings/300/8/3/text/86-3-78.shtml Yugoslav Party Veteran Urges Democratization of Political Life] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728061000/http://www.osaarchivum.org/files/holdings/300/8/3/text/86-3-78.shtml |date=2011-07-28 }}, Zdenko Antić, OSA - RFE</ref>. * [[16. 10.]] - Kanoniziran je [[Leopold Mandić]]. * [[19. 10.]] - Levičarski premijer [[grenada|Grenade]] [[Maurice Bishop]] ubijen u sukobu s vojskom - sledi vojna vlada [[Hudson Austin|Hudsona Austina]]. * 19. 10. - Operacija Zora 4: uspešna iransko-kurdska ofanziva na severnom ratištu. * [[21. 10.]] - [[Metar]] definisan preko [[brzina svetlosti|brzine svetlosti]] - rastojanje koju ona pređe za 1/299.792.458 sekundi. [[Datoteka:US C141 Grenada.JPG|mini|250px|[[Operacija Urgent Fury]]: američki marinci na Grenadi]] * [[22. 10.]] - "Vruća jesen" nemačkog mirovnog pokreta: stotine hiljada ljudi napravilo ljudski lanac od [[Stuttgart]]a do [[Neu-Ulm]]a, velike manifestacije i u Hamburgu i Zapadnom Berlinu. * [[23. 10.]] - U Zagrebu rođen Robert Veriga, prva "beba iz epruvete" u SFRJ. * 23. 10. - [[Napadi na kasarne u Bejrutu 1983|Napad kamiona-bombi]] na kasarne američkih i francuskih snaga u [[Bejrut]]u - gine 241 američki vojnik, 58 francuskih padobranaca i 6 libanskih civila. * [[25. 10.]] - [[Operacija Urgent Fury]]: američka invazija na [[Grenada|Grenadu]]. * [[30. 10.]] - Prvi demokratski izbori u [[argentina|Argentini]] posle sedam godina [[Proces nacionalne reorganizacije|vojne vlasti]]. * 30. 10. - Erzurumski zemljotres u Turskoj, 1300 žrtava. === Novembar/Studeni === * novembar - ''[[Hustler]]'' donosi parodiju reklame koja sugeriše da je teleevangelista [[Jerry Falwell]] imao prvo seksualno iskustvo sa majkom - spor ide do Vrhovnog suda 1988. * [[1. 11.]] - Stupa na snagu [[Konvencija o očuvanju migratornih vrsta divljih životinja]] (Bonska konvencija). * [[2. 11.]] - Dinamo Berlin igrao sa Partizanom u Beogradu, dvojica igrača, Falko Götz i Dirk Schwegel (?), prebegli na zapad. * 2. 11. - Na referendumu u [[Južna Afrika|Južnoj Africi]] podržan novi ustav kojim je ustanovljen trikameralni parlament, s ograničenim učešćem [[Južnoafrički Mulati|Obojenih]] i [[Indijski Južnoafrikanci|Indijaca]] - sistem traje 1984-94. * 2. 11. - Chrysler predstavlja [[Dodge Caravan]], smatra se da je to prvi ''[[minivan]]''. * [[2. 11.|2]] - [[11. 11.]] - Operacija [[Able Archer 83]] - vojna vježba NATO koju su [[SSSR|Sovjeti]] protumačili kao pripreme za skori početak [[treći svjetski rat|trećeg svjetskog rata]]. * [[6. 11.]] - U Turskoj održani prvi izbori od puča 1980, pobeđuje nova partija ANAP, na čelu sa Turgutom Özalom. * [[8. 11.]] - Eksplozija metana u rudniku Mramor kod Tuzle, pet poginulih. * 8. 11. - TAAG Angola Airlines Flight 462: avion pao prilikom poletanja u [[Lubango|Lubangu]], Angola, 130 mrtvih - [[UNITA]] tvrdi da je oborila avion, ali nisu pronađeni dokazi. * [[9. 11.]] - U Beogradu uvedene restrikcije struje nakon kvara u termocentrali koji je zapretio raspadom sistema; isključenja traju do osam sati, na snazi su i u ostatku zemlje zbog letošnje suše i hladnog vremena<ref>[http://www.upi.com/Archives/1983/11/11/Yugoslavia-suffers-energy-shortages/7558437374800/ Yugoslavia suffers energy shortages]. upi.com Archives Nov. 11, 1983</ref>. * 9. 11. - Zamena beba u porodilištu u [[Srebrenica|Srebrenici]]. * 9. 11. - U Holandiji kidnapovan [[Freddy Heineken]], direktor pivarske kompanije, i njegov vozač - oslobođeni 30. 11. nakon isplaćenog otkupa. * [[10. 11.]] - Američki student [[Fred Cohen]] prikazao jedan od prvih [[kompjuterski virus|kompjuterskih virusa]]. * 10. 11. - Javnosti predstavljen projekat [[Microsoft Windows]]-a - [[Windows 1.0]] izdat dve godine kasnije. * [[13. 11.]] - Prve američke [[krstareće rakete]] stižu u britansku bazu RAF Greenham Common, okruženu protestima. * [[14. 11.]] - Amerika FDA odobrila za upotrebu [[Imunosupresant]]ni lek [[ciklosporin]] (prvi put upotrebljen 1980) - revolucija u [[Transplantacija|transplantaciji]] organa. [[Datoteka:Pershingii.jpg|mini|200px|[[Pershing II]]]] * [[15. 11.]] - {{flagicon|Sjeverni Cipar}} [[Turska Republika Sjeverni Kipar]] proglasila nezavisnost - priznaje je samo [[Turska]]. * [[17. 11.]] - U meksičkom [[Chiapas]]u osnovana [[Zapatistička vojska nacionalnog oslobođenja]], od 1994. u ratu sa vladom. * [[18. 11.]] - Upad podzemne vode u rudniku Štavalj, dvojica poginula. * 18. 11. - Stotine hiljada ljudi demonstriraju u Santjagu, Čile. * [[19. 11.]] - Aeroflot Flight 6833: pokušaj otmice aviona u sovjetskoj Gruziji se okončao s osam mrtvih. * [[20. 11.]] - U SAD prikazan TV-film ''[[The Day After]]'' s temom nuklearnog rata i posledica. * [[22. 11.]] - Zapadnonemački Bundestag odobrio vladinu odluku za postavljanje raketa [[Pershing II]] i krstarećih raketa - u zemlji su protesti. Prve rakete Pershing II ubrzo stižu, operativne su 15. 12.. * [[23. 11.]] - U SAD prikazan film ''[[Terms of Endearment]]''. * [[26. 11.]] - Pljačka Brink's-Mata: na londonskom aerodromu [[Heathrow]] ukradeno zlata, dijamanata i gotovine u vrednosti 26 miliona funti. * [[27. 11.]] - Avianca Flight 011: kolumbijski avion pao kod Madrida, 181 poginuli. === Decembar/Prosinac === * jesen-zima - ''[[Cabbage Patch Kids]]'' su vrlo popularne lutke u SAD, mestimično dolazi do sukoba u redovima pred prodavnicama. * krajem godine - Radna grupa [[Josip Vrhovec|Josipa Vrhovca]], formirana u okviru Saveznog savjeta za pitanja društvenog poretka, poziva javnost na "otvorenu i demokratsku raspravu" o problemima poltičkog sistema - rasprava traje do proljeća 1985, najšira je ikad u socijalističkoj Jugoslaviji.<ref>Jović 2003, 313-4</ref> * [[2. 12.]] - Premijera [[Michael Jackson|Džeksonovog]] spota ''[[Thriller (glazbeni video)|Thriller]]'' na MTV-ju. * 2. 12. - Stupila na snagu [[Konvencija o izvesnom konvencionalnom oružju]]. * [[4. 12.]] - Američki avion A-6 Intruder oboren iznad Libana, jedan pilot poginuo, drugi će provesti 30 dana u sirijskom zarobljeništvu. * [[8. 12.]] - Sovjeti suspenduju razgovore o [[START I|redukciji strateškog naoružanja]] * [[10. 12.]] - [[Raúl Alfonsín]] je novi argentinski predsednik (do 1989), okončana je vojna vladavina. * [[13. 12.]] - Potvrđeno da je ministar (savezni sekretar) za finansije [[Jože Florijančič]] dao ostavku (navodno protest zbog predloga budžeta za '84 i zakona o alokaciji strane valute). ** Ostavka je motivirana kaotičnom situacijom na tržištu deviza, na kome je samo ove godine izgubljeno 700 miliona dolara (neka poduzeća prodaju jeftino proizvode u inostranstvu, a druga kupuju isto po višim cijenama). I predsjednica SIV Planinc je nudila ostavku ove godine, zbog protivljenja reformama od strane rukovodstva SKJ.<ref>Jović 2003, 243</ref> * 13. 12. - Stane Dolanc, s.s. unutrašnjih poslova, izjavio u Skoplju da Državna bezbednost ne bi trebala da se ponaša kao "politička policija".<ref>[http://osaarchivum.org/files/holdings/300/8/3/text/86-4-170.shtml Yugoslav Leader Says Security Service Has No Political Role] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160308155419/http://osaarchivum.org/files/holdings/300/8/3/text/86-4-170.shtml |date=2016-03-08 }}, Stanković, RFE Research</ref>. [[Datoteka:Turgut Özal 1986.jpg|mini|150px|[[Turgut Özal]]]] * 13. 12. - [[Turgut Özal]] je novi premijer Turske (do 1989, zatim predsednik do smrti 1993), čime počinje civilni režim. * [[15. 12.]] - Francuski predsednik Miteran stigao u trodnevnu posetu Jugoslaviji. * 15. 12. - Sudar putničkog i teretnog vlaka u Zagrebu, troje mrtvih. * 15. 12. - U Argentini osnovana Nacionalna komisija za nestale osobe - u izveštaju iz sledeće godine dokumentovan nestanak najmanje 8.961 osobe (procene idu do 30.000) u periodu 1976-83. * [[decembar]] - U jednoj novosadskoj srednjoj školi bojkotovali časove marksizma zbog učenja napamet (đačka uzrečica "Mrzim ga kao marksizam"). * [[17. 12.]] - Požar u madridskom noćnom klubu ''Alcalá 20'', stradalo 82-oje. * 17. 12. - Tempirana bomba Privremene IRA-e eksplodirala ispred londonskog [[Harrods]]a, 6 mrtvih. * [[18. 12.]] - "Drugi Lockheedovi izbori" u Japanu, liberal-demokrati premijera [[Yasuhiro Nakasone|Nakasonea]] gube apsolutnu većinu, ali Kakuei Tanaka je ubedljivo reizabran. * [[19. 12.]] - U Rio de Janeiru ukraden originalni [[Trofej Julesa Rimeta]], nikada nije pronađen. * [[20. 12.]] - 11. plenum CK SKJ, o Kosovu - govori se o oštrim merama za probleme. * [[21. 12.]] - Pobedom nad Bugarskom 3:2 u zadnjim trenucima meča u [[Split]]u, Jugoslavija se kvalifikovala na [[UEFA Euro 1984]] u Francuskoj ([[Mladen Delić]]: "Ljudi, je li to moguće!?"). * [[23. 12.]] - Kießlingova afera: nemački NATO-general [[Günter Kießling]] prevremeno penzionisan zbog optužbe da je homoseksualac (što bi ga činilo metom ucene) - kasnije je oslobođen optužbe. * 25 - [[27. 12.]] - Savezna skupština usvojila novi budžet, kao i niz novih ekonomskih zakona i mera, zamrznute cene do 1. 7.<ref>[http://osaarchivum.org/files/holdings/300/8/3/text/86-4-183.shtml Yugoslavia Introduces a Series of New Economic Measures]{{Dead link|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Antić, RFE Research</ref>. Predsednica [[SIV]] Milka Planinc najavljuje da 1984. neće biti lakša od protekle godine<ref>[http://www.upi.com/Archives/1983/12/27/Prime-Minister-Milka-Planinc-Tuesday-said-the-next-year/5364441349200/ Prime Minister Milka Planinc Tuesday said the next year...]. upi.com Archives Dec. 27, 1983</ref>. * [[29. 12.]] - Premijera predstave "Kolubarska bitka" u [[Jugoslovensko dramsko pozorište|JDP]], [[Borislav Mihajlović Mihiz|Mihizova]] dramatizacija [[Dobrica Ćosić|Ćosićevog]] "Vremena smrti". * [[29. 12.]] - U [[Tunis]]u izbijaju neredi zbog poskupljenja hleba/kruha, do 5. januara gine preko 100 ljudi. * [[30. 12.]] - Savezni zavod za statistiku: SFRJ ima 22.895.900 stanovnika, 163.700 više nego prošle godine. * decembar - U prodaji su "Računari u vašoj kući", s datumom januar 1984, specijalno izdanje časopisa "[[Galaksija (časopis)|Galaksija]]", sa uputstvom za samogradnju [[Galaksija (računar)|istoimenog računara]]. * [[31. 12.]] - Vojni udar u [[Nigerija|Nigeriji]]: zbačen [[Shehu Shagari]], dolazi gen. [[Muhammadu Buhari]] (do 1985, i opet od 2015, demokratski izabran). === Kroz godinu === * 1982-83 - Klimatski fenomen [[El Ninjo]] je jedan od najjačih zabeleženih, izaziva vremenske nepogode širom sveta i povećano interesovanje naučnika. * Početak rada elektrana [[TE Nikola Tesla B]] i [[TE Kosovo B]]. * [[Sarajevo]] se sprema za [[Zimske olimpijske igre 1984.]] * [[Vojislav Koštunica]] i [[Kosta Čavoški]]: "Stranački pluralizam ili monizam" o dolasku komunista na vlast. * [[Dobrica Ćosić]]: "Stvarno i moguće", zbirka eseja (prvi put objavljena Ćosićeva pristupna beseda pred [[SANU]] [[1977]] i govor pred CK SKS iz [[1968]]). * Inflacija u Jugoslaviji 58,4%; strogim merama štednje smanjen trgovinski deficit, ostvaren suficit platnog bilansa<ref>[http://osaarchivum.org/files/holdings/300/8/3/text/86-4-122.shtml Improvement in Yugoslavia's 1983 Foreign Trade Balance]{{Dead link|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Antić, RFE Research</ref> od 300 miliona dolara, prema deficitu od 1,6 milijardi prošle godine<ref>[http://www.upi.com/Archives/1984/05/14/Foreign-News-Briefs/3299453355200/ Foreign News Briefs]. upi.com Archives May 14, 1984</ref>. Inflacija je prošle godine bila 28,4% a pretprošle 39,3<ref>[http://www.upi.com/Archives/1984/01/11/Foreign-News-Briefs/4282442645200/ Foreign News Briefs]. upi.com Archives Jan. 11, 1984</ref>. Zbog restriktivnih mera, BNP je 3,7% manji nego 1981; uvoz manji 30,4%, izvoz 5,6%; investicije smanjene 27%, prihodi u stranoj valuti 28,1%.<ref>Jović 2003, 238</ref> * Tihi bojkot: svakodnevno je 700.000 radnika na bolovanju, 600.000 na nekom obliku dopusta, 400.000 odlazi na razne konferencije i samoupravljačke sastanke umjesto posla; jugoslavenski radnik prosječno radi tri sata i šest minuta dnevno.<ref>Jović 2003, 252</ref> * U januaru 1984. ''[[New York Times]]'' objavljuje članak "Droge zatupljuju Zlatnu omladinu u Jugoslaviji" (tj. decu funkcionera), takođe govori i o problemu nezaposlenosti, nestašicama i pitanju otići ili ostati<ref name="nytimes.com"/>. * Izveštaj ''[[Freedom House]]''-a: Poljska, Južna Afrika i Jugoslavija su u kategoriji delimično slobodnih zemalja, zahvaljujući naporima pojedinaca<ref>[http://www.upi.com/Archives/1984/01/05/Only-a-third-of-world-truly-free-report-says/4432241608044/ Only a third of world truly free, report says]. upi.com Archives Jan. 5, 1984</ref>. * U prvoj polovini godine 628 izbeglica iz sovjetskog bloka i Albanije u Jugoslaviji, od čega 365 Rumuna (rumunski organi u poteri čak prelazili na jugoslovensku stranu Dunava); takođe značajan broj Rumuna dolazi na rad u Jugoslaviju<ref>[http://osaarchivum.org/files/holdings/300/8/3/text/86-4-160.shtml More on the Romanian "Gastarbeiter" in Yugoslavia]{{Dead link|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Stanković, RFE Research</ref> * [[Zlatko Ugljen]] dobio [[Aga-kanova nagrada za arhitekturu|Aga-kanovu nagradu za arhitekturu]] za [[Šerefudinova Bijela Džamija|Šerefudinovu Bijelu Džamiju]] u [[Visoko]]m. * [[Kary Mullis]] otkrio [[polimerazna lančana reakcija|polimeraznu lančanu reakciju]]. * Otkriven razdeo/koljeno životinja [[Loricifera]]. * [[Sony]] lansirao prvi [[camcorder]] za privatnu upotrebu, Betamovie BMC-100P, koristi [[Betamax]] format. [[JVC]] odgovara kamkorderom sa formatom [[VHS-C]]. == 1983. u temama == * [[Televizija]]. TV serije: "Kiklop" (TV serija nakon filma a po [[Kiklop (roman)|romanu]]), "Lažeš, Melita", "Rade Končar", "Zamke" (TV Zagreb); "Ilinden" (TV Skopje); "Priče iz Nepričave", "Stripomanija", "Osvajanje sreće" (TV Beograd); "Dani AVNOJ-a" (TV Sarajevo); "Mrtvi se ne vraćaju" (TV Novi Sad). * Neki [[Popis jugoslavenskih filmova|domaći filmovi]]: "[[Balkan ekspres]]", "[[Halo taksi]]", "[[Igmanski marš (film)|Igmanski marš]]", "[[Timočka buna (film)|Timočka buna]]", "[[Kako sam sistematski uništen od idiota]]", "[[Kakav deda takav unuk]]", "[[Veliki transport]]", "[[Nešto između]]", "[[Šećerna vodica (film)|Šećerna vodica]]", "[[Još ovaj put]]", "[[Mahovina na asfaltu]]", "[[Zadah tela]]" (→ [[:Kategorija:Filmovi 1983.]]). * Neki domaći muzički/glazbeni albumi<ref>[https://www.discogs.com/search/?format_exact=LP&format_exact=Album&year=1983&decade=1980&country_exact=Yugoslavia Explore Yugoslavia LP Album from 1983 on Discogs]. discogs.com (pristup. 1. 6. 2016.)</ref>: ** Pop/rock: <small>[[Bijelo dugme]]:</small> "Uspavanka za Radmilu M."; <small>[[Azra]]:</small> "Kad fazani lete" i "Krivo srastanje"; <small>[[Parni valjak]]:</small> "Glavnom ulicom"; <small>[[Film (glazbeni sastav)|Film]]:</small> "Sva čuda svijeta"; <small>[[Prljavo kazalište]]:</small> "Korak od sna"; <small>[[Disciplina kičme]]:</small> "Sviđa mi se da ti ne bude prijatno"; <small>[[Animatori]]:</small> "Anđeli nas zovu da im skinemo krila"; <small>[[Leb i sol]]:</small> "Kalabalak"; <small>[[Valentino (grupa)|Valentino]]:</small> "No.1"; <small>[[Đorđe Balašević]]:</small> "Celovečernji the Kid"; <small>[[Idoli (grupa)|Idoli]]:</small> "Čokolada"; <small>[[Xenia (sastav)|Xenia]]:</small> "Kad nedjelja prođe"; <small>[[Zana (grupa)|Zana]]:</small> "Natrag na voz"; <small>[[Buldožer (sastav)|Buldožer]]:</small> "Nevino srce"; <small>[[VIA Talas]]:</small> "Perfektan dan za banana ribe"; <small>[[Dorian Gray (sastav)|Dorian Gray]]:</small> "Sjaj u tami"; [[U škripcu]]: "O je!"; <small>[[Du Du A]]:</small> "Primitivni ples"; <small>[[Griva (muzička grupa)|Griva]]:</small> "Kog sam đavola tražio u tebi"; <small>kompilacija:</small> "Ventilator 202 Demo Top 10"; <small>[[D'Boys]]:</small> "Ajd' se zezamo"; <small>[[Kerber (muzička grupa)|Kerber]]:</small> "Nebo je malo za sve"; <small>[[Poslednja igra leptira]]</small>: "Ponovo ploča & druge priče"; <small>[[Slađana Milošević|Slađana]] & Neutral Design:</small> "Neutral Design" ** Zabavna: <small>[[Zdravko Čolić]]:</small> "Šta mi radiš"; <small>[[Magazin (grupa)|Magazin]]:</small> "Kokolo"; <small>[[Novi fosili]]:</small> "Poslije svega" (sa [[Sanja Doležal|Sanjom Doležal]]) i kompilacija "Volim te od 9 do 2 (i drugi veliki hitovi)"; <small>[[Meri Cetinić]]:</small> "Prašina s puta"; <small>[[Frano Lasić]]:</small> "Frano Lasić"; <small>Ratimir Boršić - Rača:</small> "...A Milicija Trenira Strogoću! I Druge Pjesmice Za Djecu"; ** Folk: <small>[[Miroslav Ilić]]:</small> "Pozdravi je, pozdravi"; <small>[[Radiša Urošević]]</small>: "Rado moja bela"; <small>[[Izvorinka Milošević]]</small>: "Cica-Maca"; <small>[[Snežana Đurišić]]</small>: "Mala soba tri sa tri"; <small>[[Vera Ivković]]</small>: "Šuška se, šuška"; <small>Spomenari</small>: "Kafanski svirač"; <small>Aleksandar Ilić</small>: "Isplači se na grudima mojim"; <small>[[Vesna Zmijanac]]</small>: "Šta će meni šminka / Koga volim, ja ga volim" i "Ti mali"; <small>Dušan Kostić</small>: "Sačuvaj tajnu"; ** Debitantske albume su imali (ne mora biti početak karijere): Animatori, Valentino, Disciplina kičme, Xenia, Bebi Dol, VIA Talas (jedini), Dorian Gray, Du Du A, Griva, [[Bezobrazno zeleno]], D'Boys, Kerber, Frano Lasić, [[Biljana Jevtić]], [[Aleksandar Ilić]], [[Snežana Savić]], [[Zlata Petrović]], Gordana Adamov - Lepa Lana, [[Sena Ordagić]] (→ [[:Kategorija:Albumi 1983.]]) * Neka vozila uvedena 1983: <gallery> Fiat Uno front 20070829.jpg |[[Fiat Uno]], tip 146 (Evropski auto godine '84) Dieppe, Seine-Maritime - France (8541935930).jpg|[[Volkswagen Golf]] II Fiat Regata berlina.JPG|[[Fiat Regata]] Ford Fiesta rear 20070920.jpg|[[Ford Fiesta]] Mk 2 Peugeot 205 front 20080121.jpg|[[Peugeot 205]] </gallery> == Rođenja == {{glavni članak|:Kategorija:Rođeni 1983.}} === Januar/Siječanj &ndash; Februar/Veljača === * [[2. 1.]] - [[Kate Bosworth]], glumica * [[8. 1.]] - [[Kim Jong-un]], Vrhovni vođa DPR Koreje * [[22. 1.]] - [[Marčelo]], srpski hip hop muzičar * [[25. 1.]] - [[Ivana Brkljačić]], hrvatska atletičarka * [[30. 1.]] - [[Slavko Vraneš]], crnogorski košarkaš * [[15. 2.]] - Nino Manojlović, predsednik Saveza za rekreativni sport za osobe sa invaliditetom * [[19. 2.]] - [[Kotoōshū Katsunori]], sumo rvač iz Bugarske * [[23. 2.]] - [[Emily Blunt]], glumica * [[24. 2.]] - [[Višnja Nikolić]], grafičarka * [[25. 2.]] - [[Eduardo Alves da Silva]], hrvatski nogometaš * [[27. 2.]] - [[Duje Draganja]], hrvatski plivač === Mart/Ožujak &ndash; April/Travanj === * [[1. 3.]] - [[Lupita Nyong'o]], glumica * [[9. 3.]] - [[Maite Perroni]], meksička glumica, pevačica * [[11. 3.]] - [[Ana Kokić]], pevačica * [[20. 3.]] - [[Marijana Mićić]], TV lice * [[4. 4.]] - [[Amanda Righetti]], glumica * [[7. 4.]] - [[Franck Ribéry]], francuski fudbaler * [[12. 4.]] - [[Jelena Dokić]], australijska teniserka * [[15. 4.]] - [[Vladimir Orlić]], srpski političar * [[20. 4.]] - [[Miranda Kerr]], australijski model * [[23. 4.]] - [[Daniela Hantuchová]], slovačka teniserka * [[26. 4.]] - [[Jessica Lynch]], vojnik SAD * [[30. 4.]] - [[Nenad Milijaš]], fudbaler * 30. 4. - [[Nikola Selaković]], srpski političar === Maj/Svibanj &ndash; Jun/Lipanj === * [[2. 5.]] - [[Tina Maze]], skijašica * [[7. 5.]] - [[Josip Glasnović]], streljač * [[13. 5.]] - [[Yaya Touré]], fudbaler * [[15. 5.]] - [[Iva Šulentić]], glumica, voditeljica * [[16. 5.]] - [[Nancy Ajram]], libanska pevačica * [[17. 5.]] - [[Danko Lazović]], srpski fudbaler * [[31. 5.]] - [[Zana Marjanović]], glumica * [[6. 6.]] - [[Gianna Michaels]], glumica * [[8. 6.]] - [[Kim Clijsters]], belgijska teniserka * [[10. 6.]] - [[Leelee Sobieski]], glumica * [[19. 6.]] - [[Macklemore]], američki reper * [[21. 6.]] - [[Edward Snowden]], informatičar, zviždač * [[30. 6.]] - [[Cheryl Cole]], pevačica === Jul/Srpanj &ndash; Avgust/Kolovoz === * [[3. 7.]] - [[Risto Lakić]], crnogorski fudbaler * [[4. 7.]] - [[Anja Spasojević]], odbojkašica * [[25. 7.]] - [[Nenad Krstić]], srpski košarkaš * [[28. 7.]] - [[Vladimir Stojković]], srpski golman * [[4. 8.]] - [[Greta Gerwig]], glumica, režiserka, scenarista * [[6. 8.]] - [[Robin van Persie]], fudbaler * [[7. 8.]] - [[Gojko Pijetlović]], vaterpolo golman * 7. 8. - [[Christian Chávez]], meksički glumac i pevač * [[8. 8.]] - [[Ivana Đerisilo]], odbojkašica * [[12. 8.]] - [[Luka Nižetić]], pjevač * 12. 8. - [[Meryem Uzerli]], glumica, model * [[14. 8.]] - [[Mila Kunis]], američka glumica ukrajinskog porijekla * [[18. 8.]] - [[Mika]], britanski pevač * [[19. 8.]] - [[Missy Higgins]], australijska pevačica * 19. 8. - [[Reeva Steenkamp]], južnoafrički model († [[2013]]) * [[22. 8.]] - [[Igor Šeregi]], filmski i TV redatelj * [[26. 8.]] - [[Yvonne Schnock]], njemačka skijašica hrvatskog porijekla * [[31. 8.]] - [[Milan Biševac]], srpski fudbaler === Septembar/Rujan &ndash; Oktobar/Listopad === * [[6. 9.]] - [[Pippa Middleton]], svastika princa Williama * [[13. 9.]] - [[Marko Lomić]], srpski fudbaler * [[14. 9.]] - [[Amy Winehouse]], engleska pjevačica († [[2011.]]) * [[16. 9.]] - [[Kirsty Coventry]], zimbabveanska plivačica, predsednica MOK * [[1. 10.]] - [[Mirko Vučinić]], crnogorski fudbaler * [[14. 10.]] - [[Adnan Bogović]], bh. nogometaš * [[16. 10.]] - [[Philipp Kohlschreiber]], nemački teniser * [[17. 10.]] - [[Felicity Jones]], glumica * [[21. 10.]] - [[Hrvoje Ćustić]], hrvatski nogometaš († [[2008.]]) === Novembar/Studeni &ndash; Decembar/Prosinac === * [[1. 11.]] - [[Jelena Tomašević]], pevačica * [[8. 11.]] - [[Blanka Vlašić]], atletičarka, svetska šampionka * [[11. 11.]] - [[Miho Bošković]], hrvatski vaterpolist * 11. 11. - [[Philipp Lahm]], fudbaler * [[22. 11.]] - [[Kalina Kovačević]], glumica * [[20. 12.]] - [[Jonah Hill]], glumac * 20. 12. - [[Lamine Diarra]], fudbaler * 20. 12. - [[Biljana Mišić]], manekenka, glumica == Smrti == {{glavni članak|:Kategorija:Umrli 1983.}} === Januar/Siječanj &ndash; Februar/Veljača === * [[12. 1.]] - [[Nikolaj Podgorni]], bivši šef države SSSR (* [[1903]]) * [[15. 1.]] - Branko Pivnički, operski pevač, direktor Beogradske opere (* [[1917]]) * 15. 1. - [[Meyer Lansky]], gangster (* [[1902]]) * [[16. 1.]] - [[Vladimir Bakarić]], član predsedništava SFRJ i CK SKJ (* [[1912]]) * [[19. 1.]] - [[Aleksandar Kostić]], književnik, lekar, profesor (* [[1893]]) * [[20. 1.]] - [[Garrincha]], brazilski nogometaš (* [[1933]].) * [[24. 1.]] - [[George Cukor]], američki reditelj (* [[1899]].) * 24. 1. - [[Avdo Humo]], društveno-politički radnik SR BiH i SFRJ, narodni heroj (* [[1914]]) * [[27. 1.]] - [[Georges Bidault]], lider francuskog pokreta otpora (* [[1899]]) * 27. 1. - [[Louis de Funès]], francuski glumac (* [[1914]]) * [[4. 2.]] - [[Karen Carpenter]], članica ''Carpenters''-a (* [[1950]]) * [[6. 2.]] - [[Veljko Narančić]], atletičar, olimpijac (* [[1898]]) * [[16. 2.]] - [[Ranko Filjak]], pijanist, pedagog (* [[1927]]) * [[25. 2.]] - [[Tennessee Williams]], američki književnik (* [[1911.]]) === Mart/Ožujak &ndash; April/Travanj === * [[1. 3.]] - [[Arthur Koestler]], književnik (* [[1905]]) * [[2. 3.]] - [[Bratoljub Klaić]], jezikoslovac, prevoditelj (* [[1909]]) * [[3. 3.]] - [[Hergé]], crtač stripova (* [[1907]]) * [[6. 3.]] - [[Donald Maclean]], špijun za SSSR (* [[1913]]) * [[15. 3.]] - [[Rebecca West]], književnica (* [[1892]]) * [[18. 3.]] - [[Umberto II]], poslednji kralj Italije (* [[1904]]) * [[26. 3.]] - [[Anthony Blunt]], špijun, istoričar umetnosti (* [[1907]]) * [[30. 3.]] - [[Rodoljub Čolaković]], revolucionar, političar, književnik (* [[1900]]) * [[2. 4.]] - [[Đuro Đurović]], pripadnik ravnogorskog pokreta (* [[1900]]) * [[4. 4.]] - [[Bernard Vukas]], hrvatski nogometaš (* [[1927]].) * 4. 4. - [[Gloria Swanson]], glumica (* [[1899]]) * [[11. 4.]] - [[Dolores del Río]], meksička glumica (* [[1905]]) * [[15. 4.]] - [[Dragan Plamenac]], hrvatski muzikolog i skladatelj (* [[1895]].) * [[30. 4.]] - [[George Balanchine]], ruski koreograf u SAD (* [[1904]]) * 30. 4. - [[Muddy Waters]], bluz-muzičar (* [[1915]]) === Maj/Svibanj &ndash; Jun/Lipanj === * [[12. 5.]] - [[Srebrenko Despot]], košarkaš (* [[1957]]) * [[21. 5.]] - [[Kenneth Clark]], istoričar umetnosti, TV voditelj (* [[1903]]) * [[25. 5.]] - [[Idris (Libija)|Idris]], prvi i poslednji kralj Libije (* [[1889]]) * [[26. 5.]] - [[Louise Weiss]], spisateljica, novinarka, evropska poslanica (* 1893) * [[31. 5.]] - [[Jack Dempsey]], bokser (* [[1895]]) * [[1. 6.]] - [[Charles de Belgique]], nekadašnji regent Belgije (* [[1903]]) * 1. 6. - [[Domentijan Pavlović]], episkop vranjski (* [[1911]]) * [[5. 6.]] - [[Kurt Tank]], nemački konstruktor aviona (* [[1898]]) * 5. 6. - [[Franc Leskošek]], društveno-politički radnik, narodni heroj (* [[1897]]) * [[8. 6.]] - [[Miško Kranjec]], slovenski pisac (* [[1908]]) * [[12. 6.]] - [[Norma Shearer]], glumica (* [[1902]]) * [[22. 6.]] - [[Radoje Knežević]], bivši ministar dvora u emigraciji (* [[1901]]) * [[23. 6.]] - [[Dragan Gaži]], slikar (* [[1930]]) * [[29. 6.]] - [[Šefket Maglajlić]], društveno-politički radnik, narodni heroj (* [[1912]]) === Jul/Srpanj &ndash; Avgust/Kolovoz === * [[1. 7.]] - [[Buckminster Fuller]], američki arhitekt, dizajner, filozof i pisac (* [[1895]]) * [[3. 7.]] - [[Krunoslav Draganović]], svećenik, bivši emigrant (* [[1903]]) * [[7. 7.]] - [[Herman Kahn]], futurista, vojni strateg (* [[1922]]) * 7. 7. - [[Vicki Morgan]], model, žrtva zločina (* [[1952]]) * [[10. 7.]] - [[Natko Katičić]], hrvatski pravnik (* [[1901]]) * [[23. 7.]] - [[Lazar Trifunović]], istoričar umetnosti, kritičar (* [[1929]]) * [[28. 7.]] - [[Stjepan Đureković]], hrvatski emigrant (* 1926) * [[29. 7.]] - [[Luis Buñuel]], španjolski filmski redatelj (* [[1900]].) * 29. 7. - [[David Niven]], glumac (* [[1910]]) * [[31. 7.]] - [[Zoran Milosavljević]], glumac (* [[1939]]) * [[1. 8.]] - [[Peter Arne]], glumac (* [[1918]]) * [[6. 8.]] - [[Klaus Nomi]], nemački pevač * [[10. 8.]] - [[Vojislav Nanović]], filmski reditelj (* [[1922]]) * [[17. 8.]] - [[Ira Gershwin]], tekstopisac (* [[1896]]) * [[19. 8.]] - [[Aleksandar Ranković]], učesnik NOB, bivši političar, narodni heroj (* [[1909]]) * 19. 8. - [[Miha Marinko]], d.-p. radnik iz Slovenije, narodni heroj (* [[1900]]) * [[21. 8.]] - [[Benigno Aquino, Jr.]], filipinski političar (* [[1932]]) * [[29. 8.]] - [[Isa Jovanović]], d.-p. radnik iz Vojvodine, narodni heroj (* [[1906]]) === Septembar/Rujan &ndash; Oktobar/Listopad === * [[6. 9.]] - [[Čedomir Brašanac]], književnik (* [[1927]]) * [[10. 9.]] - [[B. J. Vorster]], bivši premijer Južne Afrike (* [[1915]]) * [[22. 9.]] - [[Jovan Putnik]], pozorišni reditelj i teatrolog (* [[1914]]) * [[25. 9.]] - [[Leopold III (Belgija)|Leopold III]], bivši kralj Belgije (* [[1901]]) * [[29. 9.]] - [[Fra Anđeo Kaić]], franjevac, slikar (* [[1894]]) * [[4. 10.]] - [[Slavomir Nastasijević]], književnik (* [[1904]]) * [[5. 10.]] - [[Earl Tupper]], pronalazač plastičnih posuda za hranu (* [[1907]]) * [[8. 10.]] - [[Ruben Rausing]], osnivač firme Tetra Pak (* [[1895]]) * [[15. 10.]] - [[Mihajlo Petrov]], slikar (* [[1902]]) * 15. 10. [[Pat O'Brien (glumac)|Pat O'Brien]], glumac (* [[1899]]) * [[16. 10.]] - [[Stojan Trumić]], slikar (* [[1912]]) * [[17. 10.]] - [[Raymond Aron]], filozof, politikolog, sociolog (* [[1905]]) * [[19. 10.]] - [[Maurice Bishop]], grenadski političar i revolucionar (* [[1944]].) * [[23. 10.]] - [[Jessica Savitch]], TV novinarka (* [[1947]]) * [[28. 10.]] - [[Otto Messmer]], crtač stripa (* [[1892]]) === Novembar/Studeni &ndash; Decembar/Prosinac === * [[14. 11.]] - [[Barney Bubbles]], grafičar (* [[1942]]) * [[15. 11.]] - [[John Le Mesurier]], engleski glumac (* [[1912]]) * 15. 11. - [[Ivo Jakšić]], glumac (* [[1912]]) * [[8. 12.]] - [[Slim Pickens]], glumac, rodeo jahač (* [[1919]]) * [[13. 12.]] - [[Mary Renault]], engleska spisateljica (* [[1905]]) * 13. 12. - [[Velimir Terzić]], general-pukovnik JNA, istoričar (* [[1908]]) * [[25. 12.]] - [[Joan Miró]], slikar (* [[1893]]) * [[28. 12.]] - [[Dennis Wilson]], član ''The Beach Boys'' (* [[1944]]) === Kroz godinu === * [[Radosav Bošković]], filolog, lingvista (* [[1907]]) * [[Stana Tomašević]], učesnica NOB, diplomata, bivša predsednica Savezne skupštine (* [[1920]]) == Nobelova nagrada za 1983. godinu == * [[Nobelova nagrada za fiziku|'''Fizika''']]: [[Subrahmanyan Chandrasekhar]] (teoretske studije fizičkih procesa značajnih za [[struktura zvezda|strukturu]] i [[evolucija zvezda|evoluciju zvezda]]) i [[William Alfred Fowler]] (teoretske i eksperimentalne studije nuklearnih reakcija značajnih u [[zvezdana nukleosinteza|stvaranju hemijskih elemenata]] u svemiru) * [[Nobelova nagrada za kemiju|'''Kemija''']]: [[Henry Taube]] (rad na mehanizmima reakcija sa prenosom elektrona, naročito u metalnim kompleksima) * [[Nobelova nagrada za fiziologiju ili medicinu|'''Fiziologija i medicina''']]: [[Barbara McClintock]] (otkriće [[mobilni genetski elementi|mobilnih genetskih elemenata]]) * [[Nobelova nagrada za književnost|'''Književnost''']]: [[William Golding]] (za romane koji, s jasnoćom realističke narativne umetnosti te raznolikošću i univerzalnošću mita, osvetljavaju ljudsko stanje u današnjem svetu) * [[Nobelova nagrada za mir|'''Mir''']]: [[Lech Wałęsa]] (kampanja za slobodu [[Solidarnost (sindikat)|organizovanja]] u Poljskoj) * [[Nobelova nagrada za ekonomiju|'''Ekonomija''']]: [[Gerard Debreu]] (inkorporiranje novih analitičkih metoda u ekonomsku teoriju i rigorozna reformulacija [[teorija opšte ravnoteže|teorije opšte ravnoteže]]) == Reference == {{reference|2}} ;Literatura * ''Collier's Year Book'' za 1983 (Microsoft Encarta 2004). * Jović, Dejan. Jugoslavija Država koja je odumrla. Prometej Zagreb 2003 == Vanjske veze == * [http://www.upi.com/Archives/1983/03/24/Post-Tito-Yugoslavia-A-long-way-from-Belgrade-to-Warsaw/4976417330000/ Post-Tito Yugoslavia: A long way from Belgrade to Warsaw]. upi.com Archives March 24, 1983 * [http://www.upi.com/Archives/1983/04/13/Yugoslavia-cracks-down/2710419058000/ Yugoslavia cracks down]. upi.com Archives April 13, 1983 ---- * {{en}} [http://osaarchivum.org/files/holdings/300/8/3/_index_page_19.shtml OSA,RFE/RL Background Reports, Page #19]{{Dead link|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://osaarchivum.org/files/holdings/300/8/3/text/86-3-1.shtml Yugoslavia in 1983]{{Dead link|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Slobodan Stanković, Open Society Archives - Radio Free Europe * [http://osaarchivum.org/files/holdings/300/8/3/text/86-2-97.shtml Further Attacks Against Yugoslavia's "Young Moslems"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728061057/http://www.osaarchivum.org/files/holdings/300/8/3/text/86-2-97.shtml |date=2011-07-28 }}, Slobodan Stanković, Open Society Archives - Radio Free Europe * [http://osaarchivum.org/files/holdings/300/8/3/text/118-2-80.shtml Emigration and Demography in Kosovo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728061102/http://www.osaarchivum.org/files/holdings/300/8/3/text/118-2-80.shtml |date=2011-07-28 }}, Steve Reiguam, OSA-RFE * [http://osaarchivum.org/files/holdings/300/8/3/text/86-2-173.shtml The Danger of Increasing Serbian Nationalism] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728061141/http://www.osaarchivum.org/files/holdings/300/8/3/text/86-2-173.shtml |date=2011-07-28 }}, Zdenko Antić, OSA-RFE * [http://osaarchivum.org/files/holdings/300/8/3/text/86-3-280.shtml Serbian Nationalism Spreading] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728061108/http://www.osaarchivum.org/files/holdings/300/8/3/text/86-3-280.shtml |date=2011-07-28 }}, Z.Antić, OSA-RFE * [http://osaarchivum.org/files/holdings/300/8/3/text/86-3-158.shtml Yugoslav Sociologist Describes Causes of System's Crisis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728061014/http://www.osaarchivum.org/files/holdings/300/8/3/text/86-3-158.shtml |date=2011-07-28 }}, S.Stanković, OSA-RFE * [http://osaarchivum.org/files/holdings/300/8/3/text/86-2-4.shtml Yugoslav Officials Criticize Tito's Personality Cult] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728061029/http://www.osaarchivum.org/files/holdings/300/8/3/text/86-2-4.shtml |date=2011-07-28 }}, Zdenko Antić, OSA-RFE * [http://osaarchivum.org/files/holdings/300/8/3/text/86-3-18.shtml Prominent Yugoslavia Party Veteran Harassed] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728061119/http://www.osaarchivum.org/files/holdings/300/8/3/text/86-3-18.shtml |date=2011-07-28 }}, Z.Antić, OSA-RFE * [http://osaarchivum.org/files/holdings/300/8/3/text/118-2-18.shtml Soviet Model of Socialism Criticized at Marxist Symposium in Yugoslavia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728061113/http://www.osaarchivum.org/files/holdings/300/8/3/text/118-2-18.shtml |date=2011-07-28 }}, Z.Antić, OSA-RFE * [http://osaarchivum.org/files/holdings/300/8/3/text/86-3-47.shtml Threat of a "Big Stick" Regime in Yugoslavia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728061047/http://www.osaarchivum.org/files/holdings/300/8/3/text/86-3-47.shtml |date=2011-07-28 }}, S.Stanković, OSA-RFE * [http://osaarchivum.org/files/holdings/300/8/3/text/86-3-194.shtml Assessment of the Yugoslav Ninth CC Plenum] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728061041/http://www.osaarchivum.org/files/holdings/300/8/3/text/86-3-194.shtml |date=2011-07-28 }}, S.Stanković, OSA-RFE * [http://osaarchivum.org/files/holdings/300/8/3/text/86-2-28.shtml Moscow Denies Churchill's "Deal" with Stalin Over Yugoslavia in 1944] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728061124/http://www.osaarchivum.org/files/holdings/300/8/3/text/86-2-28.shtml |date=2011-07-28 }}, S.Stanković, OSA-RFE * [http://osaarchivum.org/files/holdings/300/8/3/text/118-2-86.shtml The Yugoslavs Criticize Greece and Bulgaria Over Macedonia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728061130/http://www.osaarchivum.org/files/holdings/300/8/3/text/118-2-86.shtml |date=2011-07-28 }}, S.Stanković, OSA-RFE * [http://osaarchivum.org/files/holdings/300/8/3/text/86-3-291.shtml Belgrade Versus Moscow: 35 Years after the Cominform Decision] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728061008/http://www.osaarchivum.org/files/holdings/300/8/3/text/86-3-291.shtml |date=2011-07-28 }}, S.Stanković, OSA-RFE * [http://osaarchivum.org/files/holdings/300/8/3/text/86-3-277.shtml Yugoslav Media on the 35th Anniversary of the Belgrade-Moscow Conflict] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728061052/http://www.osaarchivum.org/files/holdings/300/8/3/text/86-3-277.shtml |date=2011-07-28 }}, S.Stanković, OSA-RFE <!-- internacionalni linkovi --> {{commonscat|1983}} [[Kategorija:1983.]] iza9iyufaho1ec9c93jk69l1agjfs26 42579592 42579588 2026-04-09T20:29:23Z Alekol 2231 /* Avgust/August/Kolovoz */ 42579592 wikitext text/x-wiki {{Godina}} {{Year dab|1983}} {{Godina u drugim kalendarima|1983}} __NOTOC__ Godina '''1983''' bila je [[redovna godina koja počinje u subotu]] (link pokazuje kalendar). <center> {| style="border:1px solid silver;background-color:white;padding:5px;" align=center class=radius | '''1983''': <br /> [[1983#Januar/Siječanj|1]] • [[1983#Februar/Veljača|2]] • [[1983#Mart/Ožujak|3]] • [[1983#April/Travanj|4]] • [[1983#Maj/Svibanj|5]] • [[1983#Jun/Juni/Lipanj|6]] • [[1983#Jul/Juli/Srpanj|7]] • [[1983#Avgust/August/Kolovoz|8]] • [[1983#Septembar/Rujan|9]] • [[1983#Oktobar/Listopad|10]] • [[1983#Novembar/Studeni|11]] • [[1983#Decembar/Prosinac|12]] <br /> [[1983#Rođenja|Rođenja]] • [[1983#Smrti|Smrti]] |}</center> == Događaji == === Januar/Siječanj === * [[1. 1.]] - [[ARPANET]] promenio protokole sa NCP na [[TCP/IP]]. * 1. 1. - Početak emitovanja programa klasične muzike Stereorama na Radio Beogradu. * [[3. 1.]] - Počinje erupcija [[Kilauea|Kilauee]] na [[Havaji]]ma, koja još uvek traje (2016). * 3. 1. - ''[[Gukurahundi]]'': počinje operacija [[zimbabve]]anske elitne Pete brigade protiv disidenata iz partije ZAPU i naroda [[Matabele]] - masakri traju do kraja 1984. pa i kasnije, ubijene su hiljade ljudi. * [[7. 1.]] - Meksiko, Panama, Kolumbija i Venecuela osnovali [[Kontadorska grupa|Kontadorsku grupu]] radi rešavanja Centralnoameričke krize (građanski ratovi u Gvatemali, Salvadoru i Nikaragvi) - bez uspeha usled nekooperacije SAD. [[Datoteka:Vladimir Bakarić (1).jpg|mini|150px|left|† [[Vladimir Bakarić]] (1966)]] * [[16. 1.]] - Umro [[Vladimir Bakarić]], potpredsednik predsedništva SFRJ i član predsedništva CK SKJ - u državnom predsedništvu ga zamenjuje [[Mika Špiljak]] (po odluci Sabora 24. 2., Savezna skupština potvrdila 1. 3.). * januar - Zabrana predstave "Golubnjača" [[Jovan Radulović|Jovana Radulovića]] u Novom Sadu prošlog meseca izaziva raspravu u zemlji.<ref>[http://osaarchivum.org/files/holdings/300/8/3/text/86-2-260.shtml Yugoslav Public and Officials Alarmed by a Play] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728061020/http://www.osaarchivum.org/files/holdings/300/8/3/text/86-2-260.shtml |date=2011-07-28 }}, Zdenko Antić, OSA-RFE</ref> Predstava se daje u beogradskom SKC. * januar - Direktiva 75 Nacionalne sigurnosti SAD: obuzdati i vremenom suzbiti sovjetski ekspanzionizam, promovisati procese promene u SSSR, angažovati se u pregovorima radi interesa SAD; modernizovati oružane snage, ne dozvoliti prenos tehnologije ili pomoć SSSR. * [[17. 1.]] - U Cirihu počinju pregovori Jugoslavije i 50-tak zapadnih banaka o paketu pomoći kako bi zemlja mogla otplaćivati dugove (18 mlrd. dolara). * 17. 1. - Zemljotres na grčkom ostrvu Kefalonija, osetio se i u Italiji i Jugoslaviji. * 17. 1. - Dekret o proterivanju nelegalnih imigranata u Nigeriji, proterano milion i po ljudi, od čega 700.000 Ganaca. * [[19. 1.]] - Nacistički ratni zločinac [[Klaus Barbie]] uhapšen u [[Bolivija|Boliviji]]. * 19. 1. - Ustavni sud prigovorio Saveznoj skupštini zbog zakona kojim se putovanje u inostranstvo uslovljava depozitom od 5000 dinara (uvedeno prošlog oktobra). * 19. 1. - Predstavnici 15 stranih vlada preporučili srednjoročni kredit od 1,3 milijarde dolara Jugoslaviji; 90-dnevna suspenzija vraćanja glavnice bankama. * [[20. 1.]] - Vlada SFRJ optužuje Albaniju za "flagrantno" mešanje u unutrašnje stvari (povodom Kosova) i "pretnju silom". * 20. 1. - [[François Mitterrand]] izjavljuje u Bonu: "Pacifisti su na zapadu, a rakete na istoku" - odobrava razmeštanje raketa Peršing. * 20. 1. - U Beču dogovoreno da se iranska nafta za svetsko tržište prerađuje u Jugoslaviji. <small>(šta je bilo s tim?)</small> * [[22. 1.]] - [[Björn Borg]] (26) iznenada objavio da se povlači iz tenisa. * [[25. 1.]] - Lansiran [[IRAS]], prva svemirska opservatorija koja je snimila čitavo nebo u infracrvenom spektru. * [[26. 1.]] - Izdana verzija programa [[Lotus 1-2-3]] za PC, ''killer'' aplikacija za tabelarne proračune. * 26. 1. - Janko Smole, zadužen za inostrane jugoslovenske finansije, tvrdi da će i bez reprograma biti isplaćeno 4,5 milijardi dolara dugova koji prispevaju ove godine. === Februar/Veljača === * januar/februar - Pripreme za [[Zimske Olimpijske igre 1984|Zimske Olimpijske igre]] u Sarajevu, takmičenja na Jahorini, Bjelašnici i Trebeviću<ref>[http://www.upi.com/Archives/1983/02/02/Sarajevo-Rehearses-For-1984-Olympics/2269413010000/ Sarajevo Rehearses For 1984 Olympics]. upi.com Archives Feb. 2, 1983</ref><ref>[http://www.upi.com/Archives/1983/02/03/If-faith-can-move-mountains-then-willingness-and-a/5243413096400/ If faith can move mountains, then willingness and a...]. upi.com Archives Feb. 3, 1983</ref>. * [[2. 2.]] - Zagrebački nadbiskup [[Franjo Kuharić]] proizveden u kardinala. * [[3. 2.]] - SIV najavio povećanje cena transporta i poljoprivrednih proizvoda do 33% (kraj polugodišnjeg zamrzavanja cena). * 6 - 13. 2. - Američki [[American Broadcasting Company|ABC]] prikazao sedam epizoda serije "[[Vetrovi rata (serija)|Vetrovi rata]]", snimljene 1980-81; nastavak "[[Rat i sećanje (serija)|Rat i sećanje]]" je prikazan 1988-89. * [[6. 2.|6]] - [[26. 2.]] - [[Iračko-iranski rat]] &mdash; Operacija "Pre svitanja" je neuspešna iranska ofanziva sa ljudskim talasima u okolini [[Amarah|Amare]] na jugoistoku [[Irak]]a. * [[8. 2.]] - Izveštaj [[Kahanova komisija|Kahanove komisije]]: Izrael je indirektno odgovoran za [[masakr u Sabri i Šatili]] u Libanu prošle godine, traži se ostavka ministra odbrane [[Arijel Šaron|Arijela Šarona]]. * [[9. 2.]] - Krenula [[TE Gacko]] u Hercegovini (nominalna snaga 300 MW). * [[10. 2.]] - Bačena bomba na mirovni marš u Jerusalimu - Arijel Šaron daje ostavku na resor odbrane ali ostaje u vladi kao ministar bez portfelja (biće na čelu različitih ministarstava 1984-92, 1996-99, na kraju i premijer 2001-2006). * [[12. 2.]] - Srednjoškolac Srđan Tomić brutalno ubijen nakon tuče dve grupe maloletnika na beogradskom [[Konjarnik]]u<ref>[http://serbianna.com/srpski/archives/288 Srbija tone u nasilje | Srpske stranice] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161115192435/http://serbianna.com/srpski/archives/288 |date=2016-11-15 }}. serbianna.com May 5, 2010 (pr. 21.12.2016)</ref>. * [[13. 2.]] - Požar u [[Torino|torinskom]] bioskopu ''Cinema Statuto'', 64 mrtvih. * [[14. 2.]] - U Beogradu uvedeni bonovi za ulje, prašak za veš i kafu, mada je Ustavni sud to ocenio nelegalnim - daje se litar ulja i 150g ječmenice po osobi mesečno<ref>[http://www.upi.com/Archives/1983/02/14/Foreign-News-Briefs/4378414046800/ Foreign News Briefs]. upi.com Archives Feb. 14, 1983</ref> (neke gradske opštine ih uvele 31. 1., bonovi za benzin uvedeni u celoj zemlji prošlog oktobra). * [[15. 2.]] - Grupa od 23 Albanca, "markista-lenjinista", osuđena u Prištini na jednu do 14 godina zatvora zbog zavere za "republiku Kosovo". * [[16. 2.]] - Požari u bušu na dan Pepelnice u Viktoriji i Južnoj Australiji, 75 mrtvih. * [[17. 2.]] - Intervju šefa SKJ Mitje Ribičiča - potrebna strana pomoć, strožija kontrola nad štampom. * [[18. 2.]] - Opljačkane prodavnice u [[Titograd]]u, gde se prvi put posle mesec dana pojavio prašak za veš, izveštavaju beogradske novine. * 18. 2. - "Crni petak" u [[Venezuela|Venezueli]], devalviran [[Venecuelanski bolivar|bolivar]]; od početka godine iz zemlje je iznošeno pola milijarde dolara kapitala nedeljno<ref name="Domínguez1994">{{cite book|author=Jorge I. Domínguez|title=Latin America's International Relations and Their Domestic Consequences: War and Peace, Dependency and Autonomy, Integration and Disintegration|url=https://books.google.com/books?id=qGkJNCeqnI4C&pg=PA347|year=1994|publisher=Taylor & Francis|isbn=978-0-8153-1490-5|pages=347–}}</ref>. * 18. 2. - Masakr u Nellieju: u 14 sela u centralnom [[Assam]]u, Indija, ubijeno, zvanično, 2.191 osoba istočnobengalskog muslimanskog porekla. * 18. 2. - Masakr u Wah Mee: tokom pljačke kockarnice u [[Seattle]]u ubijeno 13 ljudi. * [[23. 2.]] - U Briselu ratifikovan trgovački i ekonomski sporazum [[Evropska ekonomska zajednica|Evropske ekonomske zajednice]] i [[SFRJ]] (parafiran 1980, stupa na snagu 1. 4.). * [[25. 2.]] - Zemljotres kod [[Skoplje|Skoplja]] (VI), nema štete ali 12 ljudi umrlo od srca. Istog dana sudar autobusa i kamiona kod Valjeva, 7 mrtvih. * [[26. 2.]] - Neke američke grupe za praćenje ljudskih prava (među kojima i ''[[Helsinki Watch]]'') kritikuju, u smislu prikrivanja, izveštaj administracije o stanju ljudskih prava u svetu u vezi 12 zemalja, među kojima je i Jugoslavija. * [[28. 2.]] - Posljednja epizoda TV-serije [[M*A*S*H]] postaje najgledanija emisija u historiji američke televizije. * 28. 2. - Kiro Hadži-Vasilev, lider SK iz Makedonije, kritikuje "intelektualce" koji kroz štampu "provociraju" partijsku vladavinu i traže višepartijski sistem. === Mart/Ožujak === * [[1. 3.]] - Predstavljena prva kolekcija satova firme ''[[Swatch]]''. * [[3. 3.]] - SR Srbija: Branko Radivojević, član izvršnog veća, smenjen jer se uselio u "superluksuzan stan", član predsedništva Viobran Stanojević dao ostavku zbog "nepravilnosti" u dodeli državnih stanova<ref>[http://www.upi.com/Archives/1983/03/03/Purge-party-leadership/4453054161505/ Purge party leadership]. upi.com Archives March 3, 1983</ref>. * mart, početkom - U Sarajevu se održava svetsko juniorsko prvenstvo u brzom klizanju. * [[6. 3.]] - Savezni izbori u Zapadnoj Nemačkoj su uspeh za vladajuću [[CDU]]/CSU, prvi put u Bundestag ulaze [[Zeleni (Nemačka)|Zeleni]]. * [[7. 3.]] - [[Banka za međunarodna poravnanja]] (BIS) pristala dati pozajmicu od 500 miliona dolara SFRJ (300 miliona odmah, ostatak dobila 14. 9. - kratkoročni kredit za predah). * [[7.3.|7]] - [[12. 3.]] - VII Konferencija [[Pokret nesvrstanih|Pokreta nesvrstanih]] u [[New Delhi]]-ju. * [[8. 3.]] - Predstavljen [[IBM PC XT]], verzija [[IBM PC]] iz 1981 sa ugrađenim hard diskom - proceser [[Intel 8088]] na 4,77&nbsp;MHz, RAM 128 KB, Hard 10 MB, operativni sistem [[IBM PC DOS|PC DOS]] 2.0. * 8. 3. - [[Ronald Reagan]] naziva SSSR "[[Imperija zla|zlom imperijom]]". * [[9. 3.]] - [[Ubistvo Galipa Balkara]]: atentat [[Komandosi pravde protiv jermenskog genocida|jermenskih terorista]] na turskog ambasadora Galipa Balkara u Beogradu (podlegao dva dana kasnije). Građani pojurili za njima, poginuo student Željko Milivojević (dvojica uhapšenih terorista osuđeni na po 20 godina u martu 1984<ref>[http://www.upi.com/Archives/1984/03/09/Two-Armenians-who-claimed-they-were-freedom-fighters-avenging/4676447656400/ Two Armenians who claimed they were freedom fighters avenging...]. upi.com Archives March 9, 1984</ref>). * 9. 3. - Irak predlaže novi mirovni plan, Iran prethodno zahteva 200 milijardi dolara odštete. * [[11. 3.]] - [[Australska laburistička stranka|Laburista]] [[Bob Hawke]] novi premijer Australije (do 1991). * [[14. 3.]] - [[Salvadorski građanski rat]]: predsednica [[salvador]]ske Komisije za ljudska prava [[Marianella García Villas]] mučena do smrti od strane vojske. * [[mart]] - Dvojica funkcionera izdavačkog preduzeća "Otokar Keršovani" ostala bez posla, jer su objavili knjigu "Stvarno i moguće" [[Dobrica Ćosić|Dobrice Ćosića]], uprkos protivnom mišljenju hrvatskog CK, koji je knjigu opisao kao "nacionalističko i šovinističko delo"<ref>[http://osaarchivum.org/files/holdings/300/8/3/text/86-2-163.shtml Cosic's Book: a Case Study of Yugoslavia's Censorship] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160307010213/http://osaarchivum.org/files/holdings/300/8/3/text/86-2-163.shtml |date=2016-03-07 }}, Zdenko Antić, OSA - Radio Free Europe</ref> * mart - Izveštaj radne grupe o odnosima u federaciji: republike se "autarkično ponašaju". * mart - U Austriji od [[herpes]]a stradao 31 [[lipicaner]]. * mart - U prvom kvartalu SFRJ smanjila trgovinski deficit za 43,7% u odnosu na isti period lane (iznosi 522 miliona dolara). * [[21. 3.]] - [[SSSR|Sovjetski]] premijer [[Nikolaj Tihonov]] stigao u petodnevnu posetu [[Jugoslavija|Jugoslaviji]] - dogovorena privredna saradnja, uvećanje uvoza nafte za 20%, 5,35 miliona tona ove godine. * 21. 3. - Politička i administrativna prestonica [[Obala Slonovače|Obale Slonovače]] preneta u [[Yamoussoukro]] (/jamsokro/), rodno mesto predsednika [[Félix Houphouët-Boigny|Houphouët-Boignyja]]. [[Datoteka:President Reagan's Speech to the Nation on Defense and National Security, March 23, 1983.webm|mini|250px|Reaganov govor o obrani i nacionalnoj sigurnosti - [[Strateška obrambena inicijativa]]]] * [[23. 3.]] - Američki predsjednik [[Ronald Reagan]] objavljuje [[Strateška obrambena inicijativa|Stratešku obrambenu inicijativu]], odnosno proturaketni program koji će mediji nazvati "Ratovi zvijezda". * [[25. 3.]] - Jugoslavija postigla sporazum sa komitetom banaka kreditora - paket od dve milijarde dolara (1,4 mlrd. reprograma i 600 miliona novog zajma), deo [[MMF]]-ovog paketa od pet milijardi<ref>[http://www.nytimes.com/1983/03/26/business/banks-to-aid-yugoslavia.html?scp=16&sq=yugoslavia&st=nyt Banks to Aid Yugoslavia], New York Times, March 26, 1983</ref> (potpisano u septembru). * 25. 3. - TV emisija povodom 25 godina ''[[Motown]]a''-a, [[Michael Jackson]] nastupio sa plesom ''[[moonwalk]]''. * 25. 3. - Prva izvedba opere "Karmen" u beogradskom Narodnom pozorištu. * [[26. 3.]] - [[Nikaragvanski građanski rat]]: [[kontraši]] napali selo Rancho Grande, među 70 mrtvih je i francuski lekar Pierre Grosjean. * [[27. 3.]] - U Jugoslaviji uvedeno [[ljetno računanje vremena]] (od poslednje nedelje u martu do poslednje u septembru, odn. u oktobru od [[1996]]). * [[29. 3.]] - Dokument Savezne komisije za Program ekonomske stabilizacije ohrabruje mali biznis. * mart, krajem - Pesnik [[Gojko Đogo]] odlazi na odsluženje zatvorske kazne zbog zbirke "Vunena vremena". Preko 100 beogradskih intelektualaca šalje peticiju Ivanu Stamboliću, zatim sredom održavaju "večeri solidarnosti s Đogom" u [[Udruženje književnika Srbije|Udruženju književnika Srbije]], koje se dotiču i drugih političkih pitanja i izazivaju podele u vlastima, jer iz drugih republika kritikuju srpsko vođstvo za popustljivost (Đogo pušten u junu, kada je održano i poslednje veče).<ref>Jović 2003, 337</ref> * [[31. 3.]] - U Brazilu počinju protesti ''[[Diretas Já]]'' ("Direktni [izbori za predsednika] sada"); u zemlji je vojni režim [[João Figueiredo]]-a, godišnja inflacija je preko 200%. === April/Travanj === * [[3. 4.]] - [[Oružani konflikt u Peruu]] &mdash; Masakr u Lucanamarci: sveteći se za ubistvo komandanta u tom mestu, [[Sendero Luminoso]] ubili 69 seljaka. * [[4. 4.]] - [[Space Shuttle Challenger]] poleteo prvi put - misija STS-6, prva sa izlaskom astronauta u svemir. * 4. 4. - [[FleetEx '83-1]]: tokom najvećih manevara američke Pacifičke flote od rata, nadletano Zeleno ostrvo u sovjetskim [[Kurili]]ma. * [[6. 4.]] - U Managvi ubijena [[Mélida Anaya Montes]], druga po komandi u salvadorskom [[Nacionalna oslobodilačka fronta Farabundo Marti|Frontu Farabundo Martí]] - počinioci su njeni saborci koji su se protivili pregovorima sa vladom; njen nadređeni [[Cayetano Carpio]] navodno izvršio samoubistvo šest dana kasnije. * [[6. 4.|6]] - [[7. 4.]] - U Parizu se prvi put sastao [[European Round Table of Industrialists|Evropski okrugli sto industrijalaca]], cilj im je borba protiv "[[euroskleroza|euroskleroze]]". * [[8. 4.]] - Tužilaštvo u [[Sarajevo|Sarajevu]] saopštilo da je [[SDB]] uhapsila 11 ljudi zbog "krivičnog dela neprijateljske propagande". Uhapšeni su: [[Alija Izetbegović]], [[Omer Behmen]], [[Salih Behmen]], [[Rušid Prgud]], [[Mustafa Spahić]], [[Melika Salihbegović]], [[Đula Bičakčić]], [[Edhem Bičakčić]], [[Ismet Kusumagić]], [[Hasan Čengić]] i [[Derviš Đurđević]] (pridružiće im se i pesnik [[Džemaludin Latić]])<ref>[http://osaarchivum.org/files/holdings/300/8/3/text/86-2-130.shtml Tito's Successors Fear "Moslem Nationalism"]{{Dead link|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, S.Stanković, RFE Research</ref>. * [[9. 4.]] - Finale košarkaškog prvenstva Jugoslavije: [[KK Šibenka]] pobeđuje [[KK Bosna|Bosnu]] slobodnim bacanjima [[Dražen Petrović|Dražena Petrovića]] u poslednjim sekundama, ali je zbog prigovora Bosne naređeno igranje još jedne utakmice na koju Šibenčani ne odlaze, tako da je "Bosna" proglašena za šampiona. U [[Šibenik]]u protestni miting [[10. 4.]]. * [[10. 4.]] - Operacija "Zora-1" je još jedna neuspešna iranska ofanziva sa ljudskim talasima. * [[11. 4.]] - [[55. dodjela Oscara]]: najbolji film je ''[[Gandhi (film)|Gandhi]]'', ukupno osam nagrada od 11 nominacija. * [[12. 4.]] - [[Mahmut Bakalli]], nekadašnji lider kosovskog SK, isključen iz partije. * [[14. 4.]] - ''[[Let's Dance]]'' je 15. album [[David Bowie|Davida Bowiea]], njegov komercijalno najuspešniji. * [[15. 4.]] - Prikazan film ''[[Flashdance]]''. * [[april]] - [[SIV]] objavio da će dozvoliti širi prostor za privatna preduzeća, radi smanjenja nezaposlenosti. [[Datoteka:BombenanschlagUS-BotschaftBeirut.jpg|mini|200px|Američka ambasada u Bejrutu]] * [[18. 4.]] - Samoubica detonirao eksploziv u kombiju ispred američke ambasade u [[Bejrut]]u - 63 poginulih. * [[23. 4.]] - [[Pesma Evrovizije 1983.|Pesma Evrovizije]] u [[Minhen]]u: prva je [[Corinne Hermès]] iz Luksemburga, [[Danijel Popović]] je četvrti sa "Džuli". * [[24. 4.]] - Jugoslovenska ekspedicija na himalajski vrh [[Manaslu]] pogođena lavinom, poginuli Jernej Nejc Zaplotnik i Ante Bućan. * 24. 4. - Izbori u Austriji, vladajući [[Socijaldemokratska partija Austrije|socijaldemokrati]] gube apsolutnu većinu - kancelar [[Bruno Kreisky]] će radije dati ostavku, posle 13 godina na čelu, nego da formira manjinsku vladu. * [[25. 4.]] - [[Samantha Smith]] (11) iz Mančestera u [[Maine]]-u dobila pozivnicu od [[Jurij Andropov|Jurija Andropova]] da poseti SSSR, nakon što je pročitao njeno pismo u kojem izražava strah od nuklearnog rata. === Maj/Svibanj === * [[6. 5.]] - Njemački časopis ''[[Stern (magazin)|Stern]]'' objavljuje navodne memoare [[Adolf Hitler|Adolfa Hitlera]] za koje se kasnije ispostavilo da su krivotvoreni. * [[7. 5.]] - Na festivalu u Cannesu prikazan film ''[[WarGames]]'' o mladom hakeru koji zamalo izazove Treći svetski rat. * [[8. 5.]] - Pravoslavni [[Uskrs]], najkasniji mogući datum (25. 4. po [[julijanski kalendar|julijanskom]]; dolazi do poklapanja Velikog petka i [[Đurđevdan]]a, što će ''biti'' pomenuto u "[[Kremansko proročanstvo|Kremanskom proročanstvu]]"). * 8. 5. - [[Stoni tenis|Stonoteniseri]] [[Zoran Kalinić]] i [[Dragutin Šurbek]] osvojili zlatnu medalju na svetskom prvenstvu u Tokiju (pobedili Kineze). * [[10. 5.]] - Glavni urednik "Politike" Dragoljub Trailović i još dvojica prinuđeni na ostavku zbog "propusta u nekim člancima". * [[11. 5.]] - Prvi veći protesti protiv [[Augusto Pinochet|Pinochetovog]] režima u [[Čile]]u. * 11 - 15. 5. - [[Hu Jaobang]], generalni sekretar [[Kineska komunistička partija|Kineske KP]], u poseti [[Rumunija|Rumuniji]] i Jugoslaviji. * [[12. 5.]] - [[Stane Dolanc]], savezni sekretar unutrašnjih poslova, tvrdi da su "neprijateljski elementi" pojačali aktivnost. * 12. 5. - Košarkaš Cibone [[Srebrenko Despot]] umro tri dana nakon prometne nesreće. * 12. 5. - Svećenik Luka Prcela osuđen u Splitu na pet godina zatvora zbog "političkih propovjedi". [[Datoteka:Mika Špiljak.jpg|mini|180px|[[Mika Špiljak]] (1967)]] * [[15. 5.]] - Rotacija u [[Predsjedništvo SFRJ|Predsjedništvu SFRJ]]: [[Mika Špiljak]] predsjednik nakon [[Petar Stambolić|Petra Stambolića]]. * [[16. 5.]] - Smjenjen [[Joža Vlahović]], glavni urednik "Danasa" (prigovarano zbog načina izveštavanja sa plenuma CK SKH) - pritisci na novinare i niže službenike traju već mjesecima<ref>[http://www.upi.com/Archives/1983/05/17/Yugoslav-journalist-pressured-into-resigning/9944022101930/ Yugoslav journalist pressured into resigning]. upi.com Archives May 17, 1983</ref>. * 16. 5. - Sudanska vojska ugušila pobunu u [[Bor (Južni Sudan)|borskom]] garnizonu na jugu zemlje. * [[17. 5.]] - Libansko-izraelski sporazum: kraj ratnog stanja i postepeno povlačenje izraelske vojske; Libanci sledeće godine odbacuju sporazum. * 17. 5. - Grom udario u prizemljeni avion na aerodromu Golubovci kod Titograda, poginula dvojica radnika koji su se ispod njega sklonili od kiše. * [[20. 5.]] - U časopisu ''[[Science (časopis)|Science]]'' objavljeni članci o zasebnim istraživanjima Roberta Galloa i Luca Montagniera: [[SIDA|sidu]] izaziva neki novi retrovirus (1986. biće označen sa HIV). * 20. 5. - Vojno krilo Afričkog nacionalnog kongresa detoniralo auto-bombu u [[Pretoria|Pretoriji]], 19 mrtvih, uključujući dvojicu počinitelja - cilj je bio štab Južnoafričkih vazduhoplovnih snaga. * [[24. 5.]] - [[Fred Sinowatz]] je novi austrijski kancelar (do 1986), na čelu koalicije socijaldemokrata i [[Slobodarska partija Austrije|liberala]]. * [[25. 5.]] - Ovogodišnja proslava Dana mladosti izaziva kritike intelektualaca ("kulturni primitivizam") ali i Socijalističkog saveza ("religija i misticizam" pod vidom pohvale Titu). * 25. 5. - Prikazan film ''[[Star Wars Episode VI: Return of the Jedi]]''. * [[26. 5.]] - Zemljotres u Japanu, od cunamija poginulo 100 ljudi. * [[26. 5.]] - [[4. 6.]] - EuroBasket u Francuskoj: Italija 1, Jugoslavija 7 (na utakmici Italija-Jugoslavija 30. maja došlo do tuče među igračima). * [[27. 5.]] - [[Malcolm McLaren]] izdao album ''[[Duck Rock]]'', mešavinu više stilova različitih izvođača, naročito hip-hop i afričkih. * [[28. 5.|28]] - [[29. 5.]] - Samit [[G7]] u [[Williamsburg, Virginia|Williamsburgu]]: potvrđena [[NATO-ova odluka dvostrukog koloseka]] (ili ograničenje balističkih raketa ili njihovo postavljanje u Evropi), kao i značaj slobodnih tržišta i trgovine. === Jun/Juni/Lipanj === * jun - septembar - Velika vrućina i suša na Srednjem zapadu SAD. * [[4. 6.]] - [[Mima Jaušovec]] izgubila u finalu [[Roland Garros]]a od [[Kris Evert]]. * [[5. 6.]] - [[Sudan]]ski predsednik [[Gaafar Nimeiry]] ukinuo [[Autonomni region Južni Sudan]]. [[Drugi sudanski građanski rat]] traje do 2005, stradalo je 1-2 miliona ljudi, uglavnom civila od gladi. Južnjačka [[Oslobodilačka armija sudanskog naroda]] (SPLA) ima glavnu podršku iz Etiopije, na čelu je [[John Garang]]. * [[6. 6.]] - [[2. 7.]] - Šesti sastanak Konferencije [[UN]] o trgovini i razvoju ([[UNCTAD]]) u Beogradu. Zemlje Trećeg sveta zahtevaju 90 milijardi dolara pomoći<ref>[http://www.upi.com/Archives/1983/06/06/Third-World-nations-hoping-to-relieve-crippling-debts-and/4255423720000/ Third World nations, hoping to relieve crippling debts and...]. upi.com Archives June 6, 1983</ref>, gloženje tih zemalja i SAD<ref>[http://www.upi.com/Archives/1983/07/03/Wide-gap-between-industrialized-and-poor-nations/5186426052800/ Wide gap between industrialized and poor nations]. upi.com Archives July 3, 1983</ref>. * [[7. 6.]] - Eksplozija metana u novootvorenoj jami "Morava" Aleksinačkih rudnika uglja, 34 mrtvih, među kojima i ekspert iz Zapadne Nemačke<ref>[http://www.upi.com/Archives/1983/06/07/A-methane-gas-explosion-ripped-through-a-newly-opened/6514423806400/ A methane gas explosion ripped through a newly opened...]. upi.com Archives June 7, 1983</ref>. * 7. 6. - Prijateljska fudbalska utakmica Jugoslavija - Z. Nemačka u Luksemburgu odložena pola sata, jer je američki orkestar zasvirao "Bože pravde". * [[9. 6.]] - [[Konzervativna stranka UK|Konzervativna]] premijerka [[Margaret Thatcher]] na parlamentarnim izborima u [[UK|Ujedinjenom Kraljevstvu]] odnosi uvjerljivu pobjedu nad opozicijskim [[Laburistička stranka UK|laburistima]], 397 prema 209 mandata. U rekonstrukciji vlade nakon izbora, [[Nigel Lawson]] postaje kancelar eksčekera (do 1989). * 9. 6. - Socijalista [[Mário Soares]] novi premijer Portugala (do 1985). * 9. 6. - SFRJ: najavljeno postepeno ukidanje kontrole cena uvedene prošle godine (uslov za strani kredit?). * [[10. 6.]] - Prikazana komedija ''[[Trading Places]]'' (Kolo sreće). * [[13. 6.]] - [[Pionir 10]] prelazi orbitu Neptuna, prvi je ljudski objekt koji napušta [[Sunčev sistem]]. * 13. 6. - Ivan Cvitković, izvršni sekretar predsedništva CK SK BiH tvrdi da studenti povratnici sa islamskih univerziteta propovedaju panislamizam i hoće "etnički čistu muslimansku BiH"<ref>[http://osaarchivum.org/files/holdings/300/8/3/text/86-2-8.shtml Tito's Successors Fear "Moslem Revolution" in Yugoslavia]{{Dead link|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, S.Stanković, RFE Research</ref>. * [[jun]] - Sociolog [[Slobodan Inić]] tvrdi u "Književnim novinama" da je Staljin kruna "kvadrumvirata Marks-Engels-Lenjin-Staljin". * jun? - Prvak Jugoslavije u fudbalu Partizan; u Kup UEFA idu Hajduk, Radnički Niš i Crvena zvezda, Dinamo (Zg) u Kup pobednika kupova. * [[18. 6.]] - [[Sally Ride]] je prva Amerikanka i treća žena u svemiru (misija STS-7). * 18. 6. - [[Mona Mahmudnizhad]] (17) i još devet žena obešene u [[Širaz]]u jer su pripadale [[Bahaizam|bahajskoj]] veri. * [[19. 6.]] - Šefovi država i vlada EZ potpisali u Stuttgartu [[Svečana deklaracija o Evropskoj uniji|Svečanu deklaraciju o Evropskoj uniji]]. * [[21. 6.]] - [[Čadski građanski rat]]: bivši predsednik [[Goukouni Oueddei]] preduzima ofanzivu sa podrškom Libije; [[Hissène Habré]] sledećeg meseca pokreće uspešnu kontraofanzivu (podržavaju ga SAD, Francuska i [[Zair]]). * [[22. 6.]] - Nestanak stanovnice Vatikana Emanuele Orlandi (15). * [[26. 6.]] - Izbori u Italiji: priličan pad demohrišćana ali koalicija ''[[Pentapartito]]'' svakako ima većinu. * [[25. 6.]] - [[Ramiz Alia]], predsednik albanske skupštine, podržava na mitingu u Bajram Curriju zahteve kosovskih Albanaca za republikom. * [[28. 6.]] - Beogradska opština Stari Grad ukinula izdvačku kuću "Zapis" koja je objavila "Nož" [[Vuk Drašković|Vuka Draškovića]]. * [[30. 6.]] - [[Dragoslav Marković]] novi predsednik Predsedništva CK SKJ (do 1984). === Jul/Juli/Srpanj === * 1. 7. - Dobrovoljno služenje žena u JNA.<ref>[https://istorijskenovine.unilib.rs/view/index.html#panel:pp|issue:UB_00064_19830213|page:4 "Borba", 13. feb. 1983, str. 4]</ref> * 2/[[3. 7.]] - Predsednica [[SIV]]-a [[Milka Planinc]] na noćnoj sednici predstavila '''stroge ekonomske mere''' kako bi se izbegao bankrot zemlje<ref>[http://osaarchivum.org/files/holdings/300/8/3/text/86-3-240.shtml Yugoslav Reforms: A "Surgical Operation Without Anesthesia"]{{Dead link|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, S.Stanković, RFE Research</ref><ref>[http://osaarchivum.org/files/holdings/300/8/3/text/86-3-260.shtml First Radical Changes Inaugurated in Yugoslavia's Economy]{{Dead link|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, S.Stanković, RFE Research</ref> - "moraju se prihvatiti oštri uvjeti za paket podrške stabilizacionom programu"; "alternativa je bila proglasiti moratorijum s ozbiljnim posledicama". "Šokirani" delegati prihvatili paket zakona, dogovoren u saradnji sa MMF, koji bi trebali učiniti saveznu državu, vladu i centralnu banku jedinim jamcem inozemnih kredita. Republike, pokrajine, boračke organizacije, dio vojske protive se "ultimatumu".<ref>Jović 2003, 240-1</ref> * 8. 7.? - Oluja čupala drveće i nosila krovove u Nišu i Pirotu, jedna osoba poginula. Oluje i na Kosovu oko 17. 7., četvoro poginulih. * [[11. 7.]] - Komisija za međunarodne odnose CK SKJ poziva na rešenje pitanja autokefalnosti Makedonske pravoslavne crkve (zbog "unutrašnjih i spoljnih... negativnih posledica" nepriznavanja iste od strane [[SPC]]). * [[15. 7.]] - Najavljeno još sedam vrsta poreza u SFRJ od 1. novembra, uz postojećih 14, očekuje se dodatni prihod od 400 miliona dolara. * 15. 7. - Jermenska teroristička organizacija [[Jermenska tajna armija za oslobođenje Jermenije|ASALA]] bacila bombu na pult Turkish Airlinesa na pariskom aerodromu Orly - osam poginulih. * jul - Talas vrućine u Italiji i jugoistočnoj Francuskoj (41,6&nbsp;°C u Firenci 23. 7.). * [[20. 7.|20]] - [[29. 7.]] - 30. [[Pulski filmski festival]]: [[Velika zlatna arena za najbolji film|Velika zlatna arena]] za film "[[Zadah tela]]"<ref>[http://arhiv.pulafilmfestival.hr/30-pulski-filmski-festival/ 30. Pulski filmski festival] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210803151805/https://arhiv.pulafilmfestival.hr/30-pulski-filmski-festival/ |date=2021-08-03 }}. arhiv.pulafilmfestival.hr</ref>. * [[21. 7.]] - Na [[Antarktik|antarktičkoj]] [[stanica Vostok|stanici Vostok]] zabeleženo -89,2&nbsp;°C. * [[22. 7.]] - Tanjug: u prvoj polovini godine više nego prepolovljen jugoslovenski deficit u trgovini sa zapadom (sa 2,12 na 0,99 mlrd. dolara), zahvaljujući smanjenom uvozu i povećanom izvozu. * 22. 7. - Okončano [[Ratno stanje u Poljskoj]]. * 22. 7. - [[Iračko-iranski rat]]: operacijom Zora 2 Iranci otvaraju severni front u Iračkom Kurdistanu, postižu uspeh zahvaljujući podršci Kurda; Iračani u neuspelom kontranapadu prvi put koriste bojne otrove ([[iperit]]). * [[23. 7.]] - [[Oslobodilački tigrovi Tamilskog Elama]] ubili u zasedi 13 [[Šri Lanka|šrilanka]]nskih vojnika iz patrole Four Four Bravo; dolazi do nereda nazvanih [[Crni jul]] u kojima gine na stotine [[tamili|Tamila]] - početak [[Građanski rat u Šri Lanki|građanskog rata u Šri Lanki]] (okončan [[2009]]). * 23. 7. - ''[[Gimli Glider]]'' - kanadski putnički avion uspeo da se prinudno spusti u [[Gimli, Manitoba]] bez poginulih nakon što je jedrio zbog nestanka goriva. * [[26. 7.]] - U SFRJ cene formalno "odleđene". * [[28. 7.]] - U Zapadnoj Nemačkoj ubijen hrvatski emigrant [[Stjepan Đureković]] ([[Josip Perković]] i Zdravko Mustač osuđeni u Münchenu 2016.). * [[30. 7.]] - [[9. 8.]] - Operacija Zora 3 kod Mehrana na jugu je naporaznija od svih "Zori" za Irance. * [[31. 7.]] - Šumski požar u blizini [[Dubrovnik]]a. * leto - [[Mitar Mrkela]] prešao u Crvenu zvezdu iz OFK Beograda. === Avgust/August/Kolovoz === [[Datoteka:Grob Aleksandra Rankovića.jpg|120px|mini|Grob [[Aleksandar Ranković|Aleksandra Rankovića]]]] * [[4. 8.]] - [[Thomas Sankara]] (33), prozvan "Afrički Če Gevara", dolazi popularnim pučem (u organizaciji [[Blaise Compaoré|Blaisa Compaoréa]]) na vlast u [[Gornja Volta|Gornjoj Volti]], pokreće ambiciozne socijalne i ekonomske programe (ubijen 1987). * [[8. 8.]] - [[Gvatemala|Gvatemalski]] vojni vladar [[Efraín Ríos Montt]] zbačen vojnim udarom, nastavlja ministar odbrane [[Óscar Humberto Mejía Victores]] (do 1986). * [[10. 8.]] - Počinje francuska [[operacija Manta]] u Čadu, za predsednika Habrea i protiv pobunjenika podržanih od Libije. * 10. 8. - [[Sergio Onofre Jarpa]] imenovan za ministra unutrašnjih poslova Čilea s mandatom za dijalog sa opozicionom Demokratskom alijansom, ali Pinochet ubrzo napušta otopljavanje. * [[20. 8.]] - Osuđena grupa "muslimanskih nacionalista" uhapšenih u aprilu; Alija Izetbegović osuđen na 14 godina (kasnije skraćeno na 12, izašao [[1988]].). * [[21. 8.]] - Lider [[filipini|filipinske]] opozicije [[Benigno Aquino, Jr.]] ubijen na aerodromu odmah po povratku u zemlju - borbu preuzima udovica [[Corazon Aquino|Corazon]] (predsednica 1986-92). * [[22. 8.]] - "Sto hiljada" ljudi u Beogradu prisustvuje sahrani [[Aleksandar Ranković|Aleksandra Rankovića]], koji je umro tri dana ranije u Dubrovniku.<ref>[http://osaarchivum.org/files/holdings/300/8/3/text/86-3-147.shtml Aleksandar Rankovic - political profile of a Yugoslav "Stalinist"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160312012040/http://osaarchivum.org/files/holdings/300/8/3/text/86-3-147.shtml |date=2016-03-12 }}, Slobodan Stanković, OSA - Radio Free Europe.</ref> [[Ivan Stambolić]], šef gradskog SK, je kritiziran zbog "gubitka kontrole", ostali jugoslavenski političari gube povjerenje u njega.<ref>Jović 2003, 338</ref> * [[25. 8.]] - Troje Rumuna, uključujući trudnicu, preletelo u avionu za zaprašivanje useva preko Jugoslavije i Mađarske i sletelo u Austriju, gde su zatražili azil<ref>[http://www.upi.com/Archives/1983/08/25/Foreign-News-Briefs/5517430632000/ Foreign News Briefs]. upi.com Archives Aug. 25, 1983</ref>. * [[25. 8.]] - [[11. 10.]] - U Makedoniji održani vojni manevri "Jedinstvo 83". * [[26. 8.]] - Poplave u [[Bilbao|Bilbau]] i okolini odnose 45 života. === Septembar/Rujan === [[Datoteka:KAL007.svg|mini|200px|[[Let Korean Aira 007]]]] * [[1. 9.]] - [[SSSR|Sovjetske]] zračne snage ruše [[južna koreja|južnokorejski]] avion [[Let Korean Aira 007|Boeing 747 na letu 007]] misleći da se radi o špijunskom avionu - 269 mrtvih. * [[2. 9.]] - Otkriven [[asteroid]] [[22278 Protitch]] (nazvan po srpskom astronomu [[Miodrag B. Protić|Protiću]]). * [[3. 9.]] - [[Libanski građanski rat]]: Izraelci se povlače iz okruga [[Šuf (okrug)|Šuf]] - zvanična libanska vojska i maronitska milicija bi da preuzmu kontrolu ali im se suprotstavljaju muslimanske milicije na čelu sa Druzima ([[Progresivna socijalistička partija]] [[Walid Jumblatt|Walida Jumblatta]]), podsukob se naziva Planinski rat. * [[3. 9.|3]] - [[17. 9.]] - [[Mediteranske igre]] u Kazablanci, Jugoslavija 4. najuspešnija sa 53 medalje. * [[7. 9.]] - Referendum u Republici Irskoj podržao sa 66,9% Osmi amandman na ustav, kojim je praktično zabranjen abortus (opozvan 2018). * [[9. 9.]] - Potpisan ugovor između Jugoslavije i zajmodavaca (zapadne vlade, oko 600 zapadnih komercijalnih banaka, [[Svetska banka]], [[Banka za međunarodna poravnanja]] i [[MMF]]) o odlaganju otplate prispelih dugova i novom zajmu (vidi 25.3. [[#Mart/Ožujak|gore]])<ref>[http://www.upi.com/Archives/1983/09/09/Yugoslavian-officials-Friday-signed-an-agreement-with-roughly-600/4133431928000/ Yugoslavian officials Friday signed an agreement with roughly 600...]. upi.com Archives Sept. 9, 1983</ref>. * 9. 9. - U [[Sudan]]u uveden [[šerijat]]. * [[10. 9.]] - Zemljotres u [[kopaonik|kopaoničkom]] kraju, [[magnituda zemljotresa|M]] 5.1. * septembar - Sarajevske novine pišu da u Jugoslaviji zvanično ima 10.000 registrovanih narkomana, mada se pretpostavlja da ih je mnogo više<ref name="nytimes.com">Binder, David (January 12, 1984). [http://www.nytimes.com/1984/01/12/world/drugs-dulling-golden-youth-in-yugoslavia.html Drugs Dulling Golden Youth in Yugoslavia]. ''New York Times''</ref>. * [[16. 9.]] - Američki potpredsednik [[George H. W. Bush|G. H. W. Bush]], tokom turneje u sedam zemalja, u poseti Jugoslaviji<ref>[http://www.upi.com/Archives/1983/09/17/Bush-restates-US-backing-for-Yugoslavia/4727432619200/ Bush restates U.S. backing for Yugoslavia]. upi.com Archives Sept. 17, 1983</ref>. * 16. 9. - Američki predsednik Regan objavljuje da će [[GPS]] biti dostupan i civilima. * [[17. 9.]] - [[Vanessa L. Williams]] postaje prva crna Miss Amerike. * [[19. 9.]] - {{flag|Sveti Kristofer i Nevis}} stječe nezavisnost od [[UK|Velike Britanije]]. * [[21. 9.]] - Italijanski predsednik [[Sandro Pertini]] i ministar [[Giulio Andreotti]] stigli u posetu Jugoslaviji, u Pljevljima će otkriti spomen-ploču [[Divizija Garibaldi|diviziji Garibaldi]]<ref>[http://www.upi.com/Archives/1983/09/21/President-Sandro-Pertini-flew-to-Yugoslavia-today-to-inaugurate/7864432964800/ President Sandro Pertini flew to Yugoslavia today to inaugurate...]. upi.com Archives Sept. 21, 1983</ref>. * [[23. 9.]] - Gulf Air Flight 771: avion iz Pakistana oboren bombom nad Emiratima. * [[25. 9.]] - Iz zatvora ''Maze'' pobeglo 38 pripadnika Privremene IRA-e - oteli su zatvorski kamion i probili se napolje. * [[26. 9.]] - Sovjetski pukovnik [[Stanislav Petrov]] ispravno protumačio alarm o lansiranju američkih raketa kao grešku (atmosfersku pojavu), tako da nije pokrenuta procedura za odgovor. * 26. 9. - Misija Sojuz T-10-1 propala zbog požara i eksplozije rakete, ali kapsula sa posadom se katapultirala dve sekunde ranije. * [[27. 9.]] - [[Richard Stallman]] objavio projekt [[GNU]], početak pokreta slobodnog software-a. * 27. 9. - [[Pavle Gaži]], sekretar unutarnjih poslova SR Hrvatske, dao ostavku "iz zdravstvenih razloga" (kasnije se govori o "političkim intrigama", u siječnju isključen iz partije)<ref>[http://osaarchivum.org/files/holdings/300/8/3/text/86-4-140.shtml Dismissal of Croatia's Minister of Internal Affairs Breeds Speculation]{{Dead link|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Stanković, RFE Research (1984)</ref>. * [[28. 9.]] - Vlak naletio na autobus kod [[Bilaj]]a blizu Gospića, 26 poginulih<ref>[http://www.gspress.net/tragediju-bilaja-oteti-zaboravu/ Tragediju Bilaja oteti zaboravu]{{Dead link|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. gspress.net. travanj 22, 2016</ref>. === Oktobar/Listopad === * [[1. 10.]] - Zemljotres na južnom Jadranu. * [[2. 10.]] - [[Muhammad Yunus]] u Bangladešu osnovao [[Grameen Banka|Grameen Banku]], koja daje mikrokredite siromašnima. * 2. 10. - [[Neil Kinnock]] je novi lider britanskih laburista i vođa opozicije (do 1992). * 2. 10. - Stupila na snagu [[Međunarodna konvencija o sprječavanju onečišćenja s brodova]]. * [[4. 10.]] - U [[Clearwater, Florida]] otvoren prvi restoran ''[[Hooters]]''. * [[5. 10.]] - [[Lech Wałęsa|Lechu Wałęsi]] dodeljena Nobelova nagrada za mir, ali ne odlazi na ceremoniju. * [[9. 10.]] - [[Bombaški napad u Rangoonu]]: stradao [[Južna Koreja|južnokorejski]] ministar inostranih poslova i još 21 osoba - osumnjičena Severna Koreja. * [[10. 10.]] - U napadu na [[nikaragva]]nsku luku [[Corinto (Nikaragva)|Corinto]] izgorelo 12.000 m³ nafte (luka je inače minirana od strane američkih snaga). * 10. 10. - U indijskoj državi [[Pendžab (Indija)|Pendžab]] proglašena "predsednikova uprava", tj. vanredno stanje usled pobune i sloma zakona i reda; [[Jarnail Singh Bhindranwale]] je u [[Zlatni hram|Zlatnom hramu]] sa naoružanim pristalicama. * [[12. 10.]] - [[Masakr u Kulchabatu, Bala Karzu i Mushkiziju]]: sovjetski vojnici i pripadnici afganistanske [[Komunistička partija|komunističke partije]] su ubili 360 osoba u selima Kulchabat, Bala Karz i Mushkizi, [[Provincija Kandahar]], u [[Afganistan]]u, tijekom [[Sovjetska invazija Afganistana|sovjetske invazije Afganistana]]. Ljudi su okupljeni u centru sela i potom smaknuti strijeljanjem, a među njima je bilo i 20 djevojčica i 20 staraca.{{sfn|Komisija za ljudska prava Ujedinjenih nacija|19.2. 1985|loc=str. 31}}<ref>{{cite web|publisher=New York Times| title=U.N. RIGHTS STUDT FINDS AFGHAN ABUSES BY SOVIET|author=Richard Bernstein| url=http://www.nytimes.com/1985/03/01/world/un-rights-studt-finds-afghan-abuses-by-soviet.html| date=1.3. 1985}}</ref> * 12. 10. - Bivši japanski premijer [[Kakuei Tanaka]] osuđen na četiri godine zatvora i novčanu kaznu zbog učešća u [[Lockheedov skandal|Lockheedovom skandalu]] iz 1976 - odbija da napusti poslaničko mesto, što će dovesti do vanrednih izbora. [[Datoteka:USMC-Lebanon82-97.jpg|240px|mini|[[Napadi na kasarne u Bejrutu 1983|Napadi na kasarne u Bejrutu]]: ruševine]] * [[13. 10.]] - U Čikagu demonstriran mobilni telefon [[Motorola DynaTAC]], prodaje se od sledeće godine. * 13. 10. - Objavljen je prvi solo album [[Cyndi Lauper]] ''She's So Unusual'', četiri singla će biti među prvih pet. * [[14. 10.]] - U Prištini eksplodirale dve bombe kućne izrade, materijalna šteta<ref>[http://www.upi.com/Archives/1983/10/15/Foreign-News-Briefs/6933435038400/ Foreign News Briefs]. upi.com Archives Oct. 15, 1983</ref>. * 14. 10. - Na sastanku [[Savet federacije|Saveta federacije]], partijski veteran [[Mijalko Todorović]] izjavio da "nema rešenja za ekonomsku krizu bez duboke demokratizacije političkog sistema"<ref>[http://osaarchivum.org/files/holdings/300/8/3/text/86-3-78.shtml Yugoslav Party Veteran Urges Democratization of Political Life] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728061000/http://www.osaarchivum.org/files/holdings/300/8/3/text/86-3-78.shtml |date=2011-07-28 }}, Zdenko Antić, OSA - RFE</ref>. * [[16. 10.]] - Kanoniziran je [[Leopold Mandić]]. * [[19. 10.]] - Levičarski premijer [[grenada|Grenade]] [[Maurice Bishop]] ubijen u sukobu s vojskom - sledi vojna vlada [[Hudson Austin|Hudsona Austina]]. * 19. 10. - Operacija Zora 4: uspešna iransko-kurdska ofanziva na severnom ratištu. * [[21. 10.]] - [[Metar]] definisan preko [[brzina svetlosti|brzine svetlosti]] - rastojanje koju ona pređe za 1/299.792.458 sekundi. [[Datoteka:US C141 Grenada.JPG|mini|250px|[[Operacija Urgent Fury]]: američki marinci na Grenadi]] * [[22. 10.]] - "Vruća jesen" nemačkog mirovnog pokreta: stotine hiljada ljudi napravilo ljudski lanac od [[Stuttgart]]a do [[Neu-Ulm]]a, velike manifestacije i u Hamburgu i Zapadnom Berlinu. * [[23. 10.]] - U Zagrebu rođen Robert Veriga, prva "beba iz epruvete" u SFRJ. * 23. 10. - [[Napadi na kasarne u Bejrutu 1983|Napad kamiona-bombi]] na kasarne američkih i francuskih snaga u [[Bejrut]]u - gine 241 američki vojnik, 58 francuskih padobranaca i 6 libanskih civila. * [[25. 10.]] - [[Operacija Urgent Fury]]: američka invazija na [[Grenada|Grenadu]]. * [[30. 10.]] - Prvi demokratski izbori u [[argentina|Argentini]] posle sedam godina [[Proces nacionalne reorganizacije|vojne vlasti]]. * 30. 10. - Erzurumski zemljotres u Turskoj, 1300 žrtava. === Novembar/Studeni === * novembar - ''[[Hustler]]'' donosi parodiju reklame koja sugeriše da je teleevangelista [[Jerry Falwell]] imao prvo seksualno iskustvo sa majkom - spor ide do Vrhovnog suda 1988. * [[1. 11.]] - Stupa na snagu [[Konvencija o očuvanju migratornih vrsta divljih životinja]] (Bonska konvencija). * [[2. 11.]] - Dinamo Berlin igrao sa Partizanom u Beogradu, dvojica igrača, Falko Götz i Dirk Schwegel (?), prebegli na zapad. * 2. 11. - Na referendumu u [[Južna Afrika|Južnoj Africi]] podržan novi ustav kojim je ustanovljen trikameralni parlament, s ograničenim učešćem [[Južnoafrički Mulati|Obojenih]] i [[Indijski Južnoafrikanci|Indijaca]] - sistem traje 1984-94. * 2. 11. - Chrysler predstavlja [[Dodge Caravan]], smatra se da je to prvi ''[[minivan]]''. * [[2. 11.|2]] - [[11. 11.]] - Operacija [[Able Archer 83]] - vojna vježba NATO koju su [[SSSR|Sovjeti]] protumačili kao pripreme za skori početak [[treći svjetski rat|trećeg svjetskog rata]]. * [[6. 11.]] - U Turskoj održani prvi izbori od puča 1980, pobeđuje nova partija ANAP, na čelu sa Turgutom Özalom. * [[8. 11.]] - Eksplozija metana u rudniku Mramor kod Tuzle, pet poginulih. * 8. 11. - TAAG Angola Airlines Flight 462: avion pao prilikom poletanja u [[Lubango|Lubangu]], Angola, 130 mrtvih - [[UNITA]] tvrdi da je oborila avion, ali nisu pronađeni dokazi. * [[9. 11.]] - U Beogradu uvedene restrikcije struje nakon kvara u termocentrali koji je zapretio raspadom sistema; isključenja traju do osam sati, na snazi su i u ostatku zemlje zbog letošnje suše i hladnog vremena<ref>[http://www.upi.com/Archives/1983/11/11/Yugoslavia-suffers-energy-shortages/7558437374800/ Yugoslavia suffers energy shortages]. upi.com Archives Nov. 11, 1983</ref>. * 9. 11. - Zamena beba u porodilištu u [[Srebrenica|Srebrenici]]. * 9. 11. - U Holandiji kidnapovan [[Freddy Heineken]], direktor pivarske kompanije, i njegov vozač - oslobođeni 30. 11. nakon isplaćenog otkupa. * [[10. 11.]] - Američki student [[Fred Cohen]] prikazao jedan od prvih [[kompjuterski virus|kompjuterskih virusa]]. * 10. 11. - Javnosti predstavljen projekat [[Microsoft Windows]]-a - [[Windows 1.0]] izdat dve godine kasnije. * [[13. 11.]] - Prve američke [[krstareće rakete]] stižu u britansku bazu RAF Greenham Common, okruženu protestima. * [[14. 11.]] - Amerika FDA odobrila za upotrebu [[Imunosupresant]]ni lek [[ciklosporin]] (prvi put upotrebljen 1980) - revolucija u [[Transplantacija|transplantaciji]] organa. [[Datoteka:Pershingii.jpg|mini|200px|[[Pershing II]]]] * [[15. 11.]] - {{flagicon|Sjeverni Cipar}} [[Turska Republika Sjeverni Kipar]] proglasila nezavisnost - priznaje je samo [[Turska]]. * [[17. 11.]] - U meksičkom [[Chiapas]]u osnovana [[Zapatistička vojska nacionalnog oslobođenja]], od 1994. u ratu sa vladom. * [[18. 11.]] - Upad podzemne vode u rudniku Štavalj, dvojica poginula. * 18. 11. - Stotine hiljada ljudi demonstriraju u Santjagu, Čile. * [[19. 11.]] - Aeroflot Flight 6833: pokušaj otmice aviona u sovjetskoj Gruziji se okončao s osam mrtvih. * [[20. 11.]] - U SAD prikazan TV-film ''[[The Day After]]'' s temom nuklearnog rata i posledica. * [[22. 11.]] - Zapadnonemački Bundestag odobrio vladinu odluku za postavljanje raketa [[Pershing II]] i krstarećih raketa - u zemlji su protesti. Prve rakete Pershing II ubrzo stižu, operativne su 15. 12.. * [[23. 11.]] - U SAD prikazan film ''[[Terms of Endearment]]''. * [[26. 11.]] - Pljačka Brink's-Mata: na londonskom aerodromu [[Heathrow]] ukradeno zlata, dijamanata i gotovine u vrednosti 26 miliona funti. * [[27. 11.]] - Avianca Flight 011: kolumbijski avion pao kod Madrida, 181 poginuli. === Decembar/Prosinac === * jesen-zima - ''[[Cabbage Patch Kids]]'' su vrlo popularne lutke u SAD, mestimično dolazi do sukoba u redovima pred prodavnicama. * krajem godine - Radna grupa [[Josip Vrhovec|Josipa Vrhovca]], formirana u okviru Saveznog savjeta za pitanja društvenog poretka, poziva javnost na "otvorenu i demokratsku raspravu" o problemima poltičkog sistema - rasprava traje do proljeća 1985, najšira je ikad u socijalističkoj Jugoslaviji.<ref>Jović 2003, 313-4</ref> * [[2. 12.]] - Premijera [[Michael Jackson|Džeksonovog]] spota ''[[Thriller (glazbeni video)|Thriller]]'' na MTV-ju. * 2. 12. - Stupila na snagu [[Konvencija o izvesnom konvencionalnom oružju]]. * [[4. 12.]] - Američki avion A-6 Intruder oboren iznad Libana, jedan pilot poginuo, drugi će provesti 30 dana u sirijskom zarobljeništvu. * [[8. 12.]] - Sovjeti suspenduju razgovore o [[START I|redukciji strateškog naoružanja]] * [[10. 12.]] - [[Raúl Alfonsín]] je novi argentinski predsednik (do 1989), okončana je vojna vladavina. * [[13. 12.]] - Potvrđeno da je ministar (savezni sekretar) za finansije [[Jože Florijančič]] dao ostavku (navodno protest zbog predloga budžeta za '84 i zakona o alokaciji strane valute). ** Ostavka je motivirana kaotičnom situacijom na tržištu deviza, na kome je samo ove godine izgubljeno 700 miliona dolara (neka poduzeća prodaju jeftino proizvode u inostranstvu, a druga kupuju isto po višim cijenama). I predsjednica SIV Planinc je nudila ostavku ove godine, zbog protivljenja reformama od strane rukovodstva SKJ.<ref>Jović 2003, 243</ref> * 13. 12. - Stane Dolanc, s.s. unutrašnjih poslova, izjavio u Skoplju da Državna bezbednost ne bi trebala da se ponaša kao "politička policija".<ref>[http://osaarchivum.org/files/holdings/300/8/3/text/86-4-170.shtml Yugoslav Leader Says Security Service Has No Political Role] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160308155419/http://osaarchivum.org/files/holdings/300/8/3/text/86-4-170.shtml |date=2016-03-08 }}, Stanković, RFE Research</ref>. [[Datoteka:Turgut Özal 1986.jpg|mini|150px|[[Turgut Özal]]]] * 13. 12. - [[Turgut Özal]] je novi premijer Turske (do 1989, zatim predsednik do smrti 1993), čime počinje civilni režim. * [[15. 12.]] - Francuski predsednik Miteran stigao u trodnevnu posetu Jugoslaviji. * 15. 12. - Sudar putničkog i teretnog vlaka u Zagrebu, troje mrtvih. * 15. 12. - U Argentini osnovana Nacionalna komisija za nestale osobe - u izveštaju iz sledeće godine dokumentovan nestanak najmanje 8.961 osobe (procene idu do 30.000) u periodu 1976-83. * [[decembar]] - U jednoj novosadskoj srednjoj školi bojkotovali časove marksizma zbog učenja napamet (đačka uzrečica "Mrzim ga kao marksizam"). * [[17. 12.]] - Požar u madridskom noćnom klubu ''Alcalá 20'', stradalo 82-oje. * 17. 12. - Tempirana bomba Privremene IRA-e eksplodirala ispred londonskog [[Harrods]]a, 6 mrtvih. * [[18. 12.]] - "Drugi Lockheedovi izbori" u Japanu, liberal-demokrati premijera [[Yasuhiro Nakasone|Nakasonea]] gube apsolutnu većinu, ali Kakuei Tanaka je ubedljivo reizabran. * [[19. 12.]] - U Rio de Janeiru ukraden originalni [[Trofej Julesa Rimeta]], nikada nije pronađen. * [[20. 12.]] - 11. plenum CK SKJ, o Kosovu - govori se o oštrim merama za probleme. * [[21. 12.]] - Pobedom nad Bugarskom 3:2 u zadnjim trenucima meča u [[Split]]u, Jugoslavija se kvalifikovala na [[UEFA Euro 1984]] u Francuskoj ([[Mladen Delić]]: "Ljudi, je li to moguće!?"). * [[23. 12.]] - Kießlingova afera: nemački NATO-general [[Günter Kießling]] prevremeno penzionisan zbog optužbe da je homoseksualac (što bi ga činilo metom ucene) - kasnije je oslobođen optužbe. * 25 - [[27. 12.]] - Savezna skupština usvojila novi budžet, kao i niz novih ekonomskih zakona i mera, zamrznute cene do 1. 7.<ref>[http://osaarchivum.org/files/holdings/300/8/3/text/86-4-183.shtml Yugoslavia Introduces a Series of New Economic Measures]{{Dead link|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Antić, RFE Research</ref>. Predsednica [[SIV]] Milka Planinc najavljuje da 1984. neće biti lakša od protekle godine<ref>[http://www.upi.com/Archives/1983/12/27/Prime-Minister-Milka-Planinc-Tuesday-said-the-next-year/5364441349200/ Prime Minister Milka Planinc Tuesday said the next year...]. upi.com Archives Dec. 27, 1983</ref>. * [[29. 12.]] - Premijera predstave "Kolubarska bitka" u [[Jugoslovensko dramsko pozorište|JDP]], [[Borislav Mihajlović Mihiz|Mihizova]] dramatizacija [[Dobrica Ćosić|Ćosićevog]] "Vremena smrti". * [[29. 12.]] - U [[Tunis]]u izbijaju neredi zbog poskupljenja hleba/kruha, do 5. januara gine preko 100 ljudi. * [[30. 12.]] - Savezni zavod za statistiku: SFRJ ima 22.895.900 stanovnika, 163.700 više nego prošle godine. * decembar - U prodaji su "Računari u vašoj kući", s datumom januar 1984, specijalno izdanje časopisa "[[Galaksija (časopis)|Galaksija]]", sa uputstvom za samogradnju [[Galaksija (računar)|istoimenog računara]]. * [[31. 12.]] - Vojni udar u [[Nigerija|Nigeriji]]: zbačen [[Shehu Shagari]], dolazi gen. [[Muhammadu Buhari]] (do 1985, i opet od 2015, demokratski izabran). === Kroz godinu === * 1982-83 - Klimatski fenomen [[El Ninjo]] je jedan od najjačih zabeleženih, izaziva vremenske nepogode širom sveta i povećano interesovanje naučnika. * Početak rada elektrana [[TE Nikola Tesla B]] i [[TE Kosovo B]]. * [[Sarajevo]] se sprema za [[Zimske olimpijske igre 1984.]] * [[Vojislav Koštunica]] i [[Kosta Čavoški]]: "Stranački pluralizam ili monizam" o dolasku komunista na vlast. * [[Dobrica Ćosić]]: "Stvarno i moguće", zbirka eseja (prvi put objavljena Ćosićeva pristupna beseda pred [[SANU]] [[1977]] i govor pred CK SKS iz [[1968]]). * Inflacija u Jugoslaviji 58,4%; strogim merama štednje smanjen trgovinski deficit, ostvaren suficit platnog bilansa<ref>[http://osaarchivum.org/files/holdings/300/8/3/text/86-4-122.shtml Improvement in Yugoslavia's 1983 Foreign Trade Balance]{{Dead link|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Antić, RFE Research</ref> od 300 miliona dolara, prema deficitu od 1,6 milijardi prošle godine<ref>[http://www.upi.com/Archives/1984/05/14/Foreign-News-Briefs/3299453355200/ Foreign News Briefs]. upi.com Archives May 14, 1984</ref>. Inflacija je prošle godine bila 28,4% a pretprošle 39,3<ref>[http://www.upi.com/Archives/1984/01/11/Foreign-News-Briefs/4282442645200/ Foreign News Briefs]. upi.com Archives Jan. 11, 1984</ref>. Zbog restriktivnih mera, BNP je 3,7% manji nego 1981; uvoz manji 30,4%, izvoz 5,6%; investicije smanjene 27%, prihodi u stranoj valuti 28,1%.<ref>Jović 2003, 238</ref> * Tihi bojkot: svakodnevno je 700.000 radnika na bolovanju, 600.000 na nekom obliku dopusta, 400.000 odlazi na razne konferencije i samoupravljačke sastanke umjesto posla; jugoslavenski radnik prosječno radi tri sata i šest minuta dnevno.<ref>Jović 2003, 252</ref> * U januaru 1984. ''[[New York Times]]'' objavljuje članak "Droge zatupljuju Zlatnu omladinu u Jugoslaviji" (tj. decu funkcionera), takođe govori i o problemu nezaposlenosti, nestašicama i pitanju otići ili ostati<ref name="nytimes.com"/>. * Izveštaj ''[[Freedom House]]''-a: Poljska, Južna Afrika i Jugoslavija su u kategoriji delimično slobodnih zemalja, zahvaljujući naporima pojedinaca<ref>[http://www.upi.com/Archives/1984/01/05/Only-a-third-of-world-truly-free-report-says/4432241608044/ Only a third of world truly free, report says]. upi.com Archives Jan. 5, 1984</ref>. * U prvoj polovini godine 628 izbeglica iz sovjetskog bloka i Albanije u Jugoslaviji, od čega 365 Rumuna (rumunski organi u poteri čak prelazili na jugoslovensku stranu Dunava); takođe značajan broj Rumuna dolazi na rad u Jugoslaviju<ref>[http://osaarchivum.org/files/holdings/300/8/3/text/86-4-160.shtml More on the Romanian "Gastarbeiter" in Yugoslavia]{{Dead link|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Stanković, RFE Research</ref> * [[Zlatko Ugljen]] dobio [[Aga-kanova nagrada za arhitekturu|Aga-kanovu nagradu za arhitekturu]] za [[Šerefudinova Bijela Džamija|Šerefudinovu Bijelu Džamiju]] u [[Visoko]]m. * [[Kary Mullis]] otkrio [[polimerazna lančana reakcija|polimeraznu lančanu reakciju]]. * Otkriven razdeo/koljeno životinja [[Loricifera]]. * [[Sony]] lansirao prvi [[camcorder]] za privatnu upotrebu, Betamovie BMC-100P, koristi [[Betamax]] format. [[JVC]] odgovara kamkorderom sa formatom [[VHS-C]]. == 1983. u temama == * [[Televizija]]. TV serije: "Kiklop" (TV serija nakon filma a po [[Kiklop (roman)|romanu]]), "Lažeš, Melita", "Rade Končar", "Zamke" (TV Zagreb); "Ilinden" (TV Skopje); "Priče iz Nepričave", "Stripomanija", "Osvajanje sreće" (TV Beograd); "Dani AVNOJ-a" (TV Sarajevo); "Mrtvi se ne vraćaju" (TV Novi Sad). * Neki [[Popis jugoslavenskih filmova|domaći filmovi]]: "[[Balkan ekspres]]", "[[Halo taksi]]", "[[Igmanski marš (film)|Igmanski marš]]", "[[Timočka buna (film)|Timočka buna]]", "[[Kako sam sistematski uništen od idiota]]", "[[Kakav deda takav unuk]]", "[[Veliki transport]]", "[[Nešto između]]", "[[Šećerna vodica (film)|Šećerna vodica]]", "[[Još ovaj put]]", "[[Mahovina na asfaltu]]", "[[Zadah tela]]" (→ [[:Kategorija:Filmovi 1983.]]). * Neki domaći muzički/glazbeni albumi<ref>[https://www.discogs.com/search/?format_exact=LP&format_exact=Album&year=1983&decade=1980&country_exact=Yugoslavia Explore Yugoslavia LP Album from 1983 on Discogs]. discogs.com (pristup. 1. 6. 2016.)</ref>: ** Pop/rock: <small>[[Bijelo dugme]]:</small> "Uspavanka za Radmilu M."; <small>[[Azra]]:</small> "Kad fazani lete" i "Krivo srastanje"; <small>[[Parni valjak]]:</small> "Glavnom ulicom"; <small>[[Film (glazbeni sastav)|Film]]:</small> "Sva čuda svijeta"; <small>[[Prljavo kazalište]]:</small> "Korak od sna"; <small>[[Disciplina kičme]]:</small> "Sviđa mi se da ti ne bude prijatno"; <small>[[Animatori]]:</small> "Anđeli nas zovu da im skinemo krila"; <small>[[Leb i sol]]:</small> "Kalabalak"; <small>[[Valentino (grupa)|Valentino]]:</small> "No.1"; <small>[[Đorđe Balašević]]:</small> "Celovečernji the Kid"; <small>[[Idoli (grupa)|Idoli]]:</small> "Čokolada"; <small>[[Xenia (sastav)|Xenia]]:</small> "Kad nedjelja prođe"; <small>[[Zana (grupa)|Zana]]:</small> "Natrag na voz"; <small>[[Buldožer (sastav)|Buldožer]]:</small> "Nevino srce"; <small>[[VIA Talas]]:</small> "Perfektan dan za banana ribe"; <small>[[Dorian Gray (sastav)|Dorian Gray]]:</small> "Sjaj u tami"; [[U škripcu]]: "O je!"; <small>[[Du Du A]]:</small> "Primitivni ples"; <small>[[Griva (muzička grupa)|Griva]]:</small> "Kog sam đavola tražio u tebi"; <small>kompilacija:</small> "Ventilator 202 Demo Top 10"; <small>[[D'Boys]]:</small> "Ajd' se zezamo"; <small>[[Kerber (muzička grupa)|Kerber]]:</small> "Nebo je malo za sve"; <small>[[Poslednja igra leptira]]</small>: "Ponovo ploča & druge priče"; <small>[[Slađana Milošević|Slađana]] & Neutral Design:</small> "Neutral Design" ** Zabavna: <small>[[Zdravko Čolić]]:</small> "Šta mi radiš"; <small>[[Magazin (grupa)|Magazin]]:</small> "Kokolo"; <small>[[Novi fosili]]:</small> "Poslije svega" (sa [[Sanja Doležal|Sanjom Doležal]]) i kompilacija "Volim te od 9 do 2 (i drugi veliki hitovi)"; <small>[[Meri Cetinić]]:</small> "Prašina s puta"; <small>[[Frano Lasić]]:</small> "Frano Lasić"; <small>Ratimir Boršić - Rača:</small> "...A Milicija Trenira Strogoću! I Druge Pjesmice Za Djecu"; ** Folk: <small>[[Miroslav Ilić]]:</small> "Pozdravi je, pozdravi"; <small>[[Radiša Urošević]]</small>: "Rado moja bela"; <small>[[Izvorinka Milošević]]</small>: "Cica-Maca"; <small>[[Snežana Đurišić]]</small>: "Mala soba tri sa tri"; <small>[[Vera Ivković]]</small>: "Šuška se, šuška"; <small>Spomenari</small>: "Kafanski svirač"; <small>Aleksandar Ilić</small>: "Isplači se na grudima mojim"; <small>[[Vesna Zmijanac]]</small>: "Šta će meni šminka / Koga volim, ja ga volim" i "Ti mali"; <small>Dušan Kostić</small>: "Sačuvaj tajnu"; ** Debitantske albume su imali (ne mora biti početak karijere): Animatori, Valentino, Disciplina kičme, Xenia, Bebi Dol, VIA Talas (jedini), Dorian Gray, Du Du A, Griva, [[Bezobrazno zeleno]], D'Boys, Kerber, Frano Lasić, [[Biljana Jevtić]], [[Aleksandar Ilić]], [[Snežana Savić]], [[Zlata Petrović]], Gordana Adamov - Lepa Lana, [[Sena Ordagić]] (→ [[:Kategorija:Albumi 1983.]]) * Neka vozila uvedena 1983: <gallery> Fiat Uno front 20070829.jpg |[[Fiat Uno]], tip 146 (Evropski auto godine '84) Dieppe, Seine-Maritime - France (8541935930).jpg|[[Volkswagen Golf]] II Fiat Regata berlina.JPG|[[Fiat Regata]] Ford Fiesta rear 20070920.jpg|[[Ford Fiesta]] Mk 2 Peugeot 205 front 20080121.jpg|[[Peugeot 205]] </gallery> == Rođenja == {{glavni članak|:Kategorija:Rođeni 1983.}} === Januar/Siječanj &ndash; Februar/Veljača === * [[2. 1.]] - [[Kate Bosworth]], glumica * [[8. 1.]] - [[Kim Jong-un]], Vrhovni vođa DPR Koreje * [[22. 1.]] - [[Marčelo]], srpski hip hop muzičar * [[25. 1.]] - [[Ivana Brkljačić]], hrvatska atletičarka * [[30. 1.]] - [[Slavko Vraneš]], crnogorski košarkaš * [[15. 2.]] - Nino Manojlović, predsednik Saveza za rekreativni sport za osobe sa invaliditetom * [[19. 2.]] - [[Kotoōshū Katsunori]], sumo rvač iz Bugarske * [[23. 2.]] - [[Emily Blunt]], glumica * [[24. 2.]] - [[Višnja Nikolić]], grafičarka * [[25. 2.]] - [[Eduardo Alves da Silva]], hrvatski nogometaš * [[27. 2.]] - [[Duje Draganja]], hrvatski plivač === Mart/Ožujak &ndash; April/Travanj === * [[1. 3.]] - [[Lupita Nyong'o]], glumica * [[9. 3.]] - [[Maite Perroni]], meksička glumica, pevačica * [[11. 3.]] - [[Ana Kokić]], pevačica * [[20. 3.]] - [[Marijana Mićić]], TV lice * [[4. 4.]] - [[Amanda Righetti]], glumica * [[7. 4.]] - [[Franck Ribéry]], francuski fudbaler * [[12. 4.]] - [[Jelena Dokić]], australijska teniserka * [[15. 4.]] - [[Vladimir Orlić]], srpski političar * [[20. 4.]] - [[Miranda Kerr]], australijski model * [[23. 4.]] - [[Daniela Hantuchová]], slovačka teniserka * [[26. 4.]] - [[Jessica Lynch]], vojnik SAD * [[30. 4.]] - [[Nenad Milijaš]], fudbaler * 30. 4. - [[Nikola Selaković]], srpski političar === Maj/Svibanj &ndash; Jun/Lipanj === * [[2. 5.]] - [[Tina Maze]], skijašica * [[7. 5.]] - [[Josip Glasnović]], streljač * [[13. 5.]] - [[Yaya Touré]], fudbaler * [[15. 5.]] - [[Iva Šulentić]], glumica, voditeljica * [[16. 5.]] - [[Nancy Ajram]], libanska pevačica * [[17. 5.]] - [[Danko Lazović]], srpski fudbaler * [[31. 5.]] - [[Zana Marjanović]], glumica * [[6. 6.]] - [[Gianna Michaels]], glumica * [[8. 6.]] - [[Kim Clijsters]], belgijska teniserka * [[10. 6.]] - [[Leelee Sobieski]], glumica * [[19. 6.]] - [[Macklemore]], američki reper * [[21. 6.]] - [[Edward Snowden]], informatičar, zviždač * [[30. 6.]] - [[Cheryl Cole]], pevačica === Jul/Srpanj &ndash; Avgust/Kolovoz === * [[3. 7.]] - [[Risto Lakić]], crnogorski fudbaler * [[4. 7.]] - [[Anja Spasojević]], odbojkašica * [[25. 7.]] - [[Nenad Krstić]], srpski košarkaš * [[28. 7.]] - [[Vladimir Stojković]], srpski golman * [[4. 8.]] - [[Greta Gerwig]], glumica, režiserka, scenarista * [[6. 8.]] - [[Robin van Persie]], fudbaler * [[7. 8.]] - [[Gojko Pijetlović]], vaterpolo golman * 7. 8. - [[Christian Chávez]], meksički glumac i pevač * [[8. 8.]] - [[Ivana Đerisilo]], odbojkašica * [[12. 8.]] - [[Luka Nižetić]], pjevač * 12. 8. - [[Meryem Uzerli]], glumica, model * [[14. 8.]] - [[Mila Kunis]], američka glumica ukrajinskog porijekla * [[18. 8.]] - [[Mika]], britanski pevač * [[19. 8.]] - [[Missy Higgins]], australijska pevačica * 19. 8. - [[Reeva Steenkamp]], južnoafrički model († [[2013]]) * [[22. 8.]] - [[Igor Šeregi]], filmski i TV redatelj * [[26. 8.]] - [[Yvonne Schnock]], njemačka skijašica hrvatskog porijekla * [[31. 8.]] - [[Milan Biševac]], srpski fudbaler === Septembar/Rujan &ndash; Oktobar/Listopad === * [[6. 9.]] - [[Pippa Middleton]], svastika princa Williama * [[13. 9.]] - [[Marko Lomić]], srpski fudbaler * [[14. 9.]] - [[Amy Winehouse]], engleska pjevačica († [[2011.]]) * [[16. 9.]] - [[Kirsty Coventry]], zimbabveanska plivačica, predsednica MOK * [[1. 10.]] - [[Mirko Vučinić]], crnogorski fudbaler * [[14. 10.]] - [[Adnan Bogović]], bh. nogometaš * [[16. 10.]] - [[Philipp Kohlschreiber]], nemački teniser * [[17. 10.]] - [[Felicity Jones]], glumica * [[21. 10.]] - [[Hrvoje Ćustić]], hrvatski nogometaš († [[2008.]]) === Novembar/Studeni &ndash; Decembar/Prosinac === * [[1. 11.]] - [[Jelena Tomašević]], pevačica * [[8. 11.]] - [[Blanka Vlašić]], atletičarka, svetska šampionka * [[11. 11.]] - [[Miho Bošković]], hrvatski vaterpolist * 11. 11. - [[Philipp Lahm]], fudbaler * [[22. 11.]] - [[Kalina Kovačević]], glumica * [[20. 12.]] - [[Jonah Hill]], glumac * 20. 12. - [[Lamine Diarra]], fudbaler * 20. 12. - [[Biljana Mišić]], manekenka, glumica == Smrti == {{glavni članak|:Kategorija:Umrli 1983.}} === Januar/Siječanj &ndash; Februar/Veljača === * [[12. 1.]] - [[Nikolaj Podgorni]], bivši šef države SSSR (* [[1903]]) * [[15. 1.]] - Branko Pivnički, operski pevač, direktor Beogradske opere (* [[1917]]) * 15. 1. - [[Meyer Lansky]], gangster (* [[1902]]) * [[16. 1.]] - [[Vladimir Bakarić]], član predsedništava SFRJ i CK SKJ (* [[1912]]) * [[19. 1.]] - [[Aleksandar Kostić]], književnik, lekar, profesor (* [[1893]]) * [[20. 1.]] - [[Garrincha]], brazilski nogometaš (* [[1933]].) * [[24. 1.]] - [[George Cukor]], američki reditelj (* [[1899]].) * 24. 1. - [[Avdo Humo]], društveno-politički radnik SR BiH i SFRJ, narodni heroj (* [[1914]]) * [[27. 1.]] - [[Georges Bidault]], lider francuskog pokreta otpora (* [[1899]]) * 27. 1. - [[Louis de Funès]], francuski glumac (* [[1914]]) * [[4. 2.]] - [[Karen Carpenter]], članica ''Carpenters''-a (* [[1950]]) * [[6. 2.]] - [[Veljko Narančić]], atletičar, olimpijac (* [[1898]]) * [[16. 2.]] - [[Ranko Filjak]], pijanist, pedagog (* [[1927]]) * [[25. 2.]] - [[Tennessee Williams]], američki književnik (* [[1911.]]) === Mart/Ožujak &ndash; April/Travanj === * [[1. 3.]] - [[Arthur Koestler]], književnik (* [[1905]]) * [[2. 3.]] - [[Bratoljub Klaić]], jezikoslovac, prevoditelj (* [[1909]]) * [[3. 3.]] - [[Hergé]], crtač stripova (* [[1907]]) * [[6. 3.]] - [[Donald Maclean]], špijun za SSSR (* [[1913]]) * [[15. 3.]] - [[Rebecca West]], književnica (* [[1892]]) * [[18. 3.]] - [[Umberto II]], poslednji kralj Italije (* [[1904]]) * [[26. 3.]] - [[Anthony Blunt]], špijun, istoričar umetnosti (* [[1907]]) * [[30. 3.]] - [[Rodoljub Čolaković]], revolucionar, političar, književnik (* [[1900]]) * [[2. 4.]] - [[Đuro Đurović]], pripadnik ravnogorskog pokreta (* [[1900]]) * [[4. 4.]] - [[Bernard Vukas]], hrvatski nogometaš (* [[1927]].) * 4. 4. - [[Gloria Swanson]], glumica (* [[1899]]) * [[11. 4.]] - [[Dolores del Río]], meksička glumica (* [[1905]]) * [[15. 4.]] - [[Dragan Plamenac]], hrvatski muzikolog i skladatelj (* [[1895]].) * [[30. 4.]] - [[George Balanchine]], ruski koreograf u SAD (* [[1904]]) * 30. 4. - [[Muddy Waters]], bluz-muzičar (* [[1915]]) === Maj/Svibanj &ndash; Jun/Lipanj === * [[12. 5.]] - [[Srebrenko Despot]], košarkaš (* [[1957]]) * [[21. 5.]] - [[Kenneth Clark]], istoričar umetnosti, TV voditelj (* [[1903]]) * [[25. 5.]] - [[Idris (Libija)|Idris]], prvi i poslednji kralj Libije (* [[1889]]) * [[26. 5.]] - [[Louise Weiss]], spisateljica, novinarka, evropska poslanica (* 1893) * [[31. 5.]] - [[Jack Dempsey]], bokser (* [[1895]]) * [[1. 6.]] - [[Charles de Belgique]], nekadašnji regent Belgije (* [[1903]]) * 1. 6. - [[Domentijan Pavlović]], episkop vranjski (* [[1911]]) * [[5. 6.]] - [[Kurt Tank]], nemački konstruktor aviona (* [[1898]]) * 5. 6. - [[Franc Leskošek]], društveno-politički radnik, narodni heroj (* [[1897]]) * [[8. 6.]] - [[Miško Kranjec]], slovenski pisac (* [[1908]]) * [[12. 6.]] - [[Norma Shearer]], glumica (* [[1902]]) * [[22. 6.]] - [[Radoje Knežević]], bivši ministar dvora u emigraciji (* [[1901]]) * [[23. 6.]] - [[Dragan Gaži]], slikar (* [[1930]]) * [[29. 6.]] - [[Šefket Maglajlić]], društveno-politički radnik, narodni heroj (* [[1912]]) === Jul/Srpanj &ndash; Avgust/Kolovoz === * [[1. 7.]] - [[Buckminster Fuller]], američki arhitekt, dizajner, filozof i pisac (* [[1895]]) * [[3. 7.]] - [[Krunoslav Draganović]], svećenik, bivši emigrant (* [[1903]]) * [[7. 7.]] - [[Herman Kahn]], futurista, vojni strateg (* [[1922]]) * 7. 7. - [[Vicki Morgan]], model, žrtva zločina (* [[1952]]) * [[10. 7.]] - [[Natko Katičić]], hrvatski pravnik (* [[1901]]) * [[23. 7.]] - [[Lazar Trifunović]], istoričar umetnosti, kritičar (* [[1929]]) * [[28. 7.]] - [[Stjepan Đureković]], hrvatski emigrant (* 1926) * [[29. 7.]] - [[Luis Buñuel]], španjolski filmski redatelj (* [[1900]].) * 29. 7. - [[David Niven]], glumac (* [[1910]]) * [[31. 7.]] - [[Zoran Milosavljević]], glumac (* [[1939]]) * [[1. 8.]] - [[Peter Arne]], glumac (* [[1918]]) * [[6. 8.]] - [[Klaus Nomi]], nemački pevač * [[10. 8.]] - [[Vojislav Nanović]], filmski reditelj (* [[1922]]) * [[17. 8.]] - [[Ira Gershwin]], tekstopisac (* [[1896]]) * [[19. 8.]] - [[Aleksandar Ranković]], učesnik NOB, bivši političar, narodni heroj (* [[1909]]) * 19. 8. - [[Miha Marinko]], d.-p. radnik iz Slovenije, narodni heroj (* [[1900]]) * [[21. 8.]] - [[Benigno Aquino, Jr.]], filipinski političar (* [[1932]]) * [[29. 8.]] - [[Isa Jovanović]], d.-p. radnik iz Vojvodine, narodni heroj (* [[1906]]) === Septembar/Rujan &ndash; Oktobar/Listopad === * [[6. 9.]] - [[Čedomir Brašanac]], književnik (* [[1927]]) * [[10. 9.]] - [[B. J. Vorster]], bivši premijer Južne Afrike (* [[1915]]) * [[22. 9.]] - [[Jovan Putnik]], pozorišni reditelj i teatrolog (* [[1914]]) * [[25. 9.]] - [[Leopold III (Belgija)|Leopold III]], bivši kralj Belgije (* [[1901]]) * [[29. 9.]] - [[Fra Anđeo Kaić]], franjevac, slikar (* [[1894]]) * [[4. 10.]] - [[Slavomir Nastasijević]], književnik (* [[1904]]) * [[5. 10.]] - [[Earl Tupper]], pronalazač plastičnih posuda za hranu (* [[1907]]) * [[8. 10.]] - [[Ruben Rausing]], osnivač firme Tetra Pak (* [[1895]]) * [[15. 10.]] - [[Mihajlo Petrov]], slikar (* [[1902]]) * 15. 10. [[Pat O'Brien (glumac)|Pat O'Brien]], glumac (* [[1899]]) * [[16. 10.]] - [[Stojan Trumić]], slikar (* [[1912]]) * [[17. 10.]] - [[Raymond Aron]], filozof, politikolog, sociolog (* [[1905]]) * [[19. 10.]] - [[Maurice Bishop]], grenadski političar i revolucionar (* [[1944]].) * [[23. 10.]] - [[Jessica Savitch]], TV novinarka (* [[1947]]) * [[28. 10.]] - [[Otto Messmer]], crtač stripa (* [[1892]]) === Novembar/Studeni &ndash; Decembar/Prosinac === * [[14. 11.]] - [[Barney Bubbles]], grafičar (* [[1942]]) * [[15. 11.]] - [[John Le Mesurier]], engleski glumac (* [[1912]]) * 15. 11. - [[Ivo Jakšić]], glumac (* [[1912]]) * [[8. 12.]] - [[Slim Pickens]], glumac, rodeo jahač (* [[1919]]) * [[13. 12.]] - [[Mary Renault]], engleska spisateljica (* [[1905]]) * 13. 12. - [[Velimir Terzić]], general-pukovnik JNA, istoričar (* [[1908]]) * [[25. 12.]] - [[Joan Miró]], slikar (* [[1893]]) * [[28. 12.]] - [[Dennis Wilson]], član ''The Beach Boys'' (* [[1944]]) === Kroz godinu === * [[Radosav Bošković]], filolog, lingvista (* [[1907]]) * [[Stana Tomašević]], učesnica NOB, diplomata, bivša predsednica Savezne skupštine (* [[1920]]) == Nobelova nagrada za 1983. godinu == * [[Nobelova nagrada za fiziku|'''Fizika''']]: [[Subrahmanyan Chandrasekhar]] (teoretske studije fizičkih procesa značajnih za [[struktura zvezda|strukturu]] i [[evolucija zvezda|evoluciju zvezda]]) i [[William Alfred Fowler]] (teoretske i eksperimentalne studije nuklearnih reakcija značajnih u [[zvezdana nukleosinteza|stvaranju hemijskih elemenata]] u svemiru) * [[Nobelova nagrada za kemiju|'''Kemija''']]: [[Henry Taube]] (rad na mehanizmima reakcija sa prenosom elektrona, naročito u metalnim kompleksima) * [[Nobelova nagrada za fiziologiju ili medicinu|'''Fiziologija i medicina''']]: [[Barbara McClintock]] (otkriće [[mobilni genetski elementi|mobilnih genetskih elemenata]]) * [[Nobelova nagrada za književnost|'''Književnost''']]: [[William Golding]] (za romane koji, s jasnoćom realističke narativne umetnosti te raznolikošću i univerzalnošću mita, osvetljavaju ljudsko stanje u današnjem svetu) * [[Nobelova nagrada za mir|'''Mir''']]: [[Lech Wałęsa]] (kampanja za slobodu [[Solidarnost (sindikat)|organizovanja]] u Poljskoj) * [[Nobelova nagrada za ekonomiju|'''Ekonomija''']]: [[Gerard Debreu]] (inkorporiranje novih analitičkih metoda u ekonomsku teoriju i rigorozna reformulacija [[teorija opšte ravnoteže|teorije opšte ravnoteže]]) == Reference == {{reference|2}} ;Literatura * ''Collier's Year Book'' za 1983 (Microsoft Encarta 2004). * Jović, Dejan. Jugoslavija Država koja je odumrla. Prometej Zagreb 2003 == Vanjske veze == * [http://www.upi.com/Archives/1983/03/24/Post-Tito-Yugoslavia-A-long-way-from-Belgrade-to-Warsaw/4976417330000/ Post-Tito Yugoslavia: A long way from Belgrade to Warsaw]. upi.com Archives March 24, 1983 * [http://www.upi.com/Archives/1983/04/13/Yugoslavia-cracks-down/2710419058000/ Yugoslavia cracks down]. upi.com Archives April 13, 1983 ---- * {{en}} [http://osaarchivum.org/files/holdings/300/8/3/_index_page_19.shtml OSA,RFE/RL Background Reports, Page #19]{{Dead link|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://osaarchivum.org/files/holdings/300/8/3/text/86-3-1.shtml Yugoslavia in 1983]{{Dead link|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Slobodan Stanković, Open Society Archives - Radio Free Europe * [http://osaarchivum.org/files/holdings/300/8/3/text/86-2-97.shtml Further Attacks Against Yugoslavia's "Young Moslems"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728061057/http://www.osaarchivum.org/files/holdings/300/8/3/text/86-2-97.shtml |date=2011-07-28 }}, Slobodan Stanković, Open Society Archives - Radio Free Europe * [http://osaarchivum.org/files/holdings/300/8/3/text/118-2-80.shtml Emigration and Demography in Kosovo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728061102/http://www.osaarchivum.org/files/holdings/300/8/3/text/118-2-80.shtml |date=2011-07-28 }}, Steve Reiguam, OSA-RFE * [http://osaarchivum.org/files/holdings/300/8/3/text/86-2-173.shtml The Danger of Increasing Serbian Nationalism] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728061141/http://www.osaarchivum.org/files/holdings/300/8/3/text/86-2-173.shtml |date=2011-07-28 }}, Zdenko Antić, OSA-RFE * [http://osaarchivum.org/files/holdings/300/8/3/text/86-3-280.shtml Serbian Nationalism Spreading] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728061108/http://www.osaarchivum.org/files/holdings/300/8/3/text/86-3-280.shtml |date=2011-07-28 }}, Z.Antić, OSA-RFE * [http://osaarchivum.org/files/holdings/300/8/3/text/86-3-158.shtml Yugoslav Sociologist Describes Causes of System's Crisis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728061014/http://www.osaarchivum.org/files/holdings/300/8/3/text/86-3-158.shtml |date=2011-07-28 }}, S.Stanković, OSA-RFE * [http://osaarchivum.org/files/holdings/300/8/3/text/86-2-4.shtml Yugoslav Officials Criticize Tito's Personality Cult] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728061029/http://www.osaarchivum.org/files/holdings/300/8/3/text/86-2-4.shtml |date=2011-07-28 }}, Zdenko Antić, OSA-RFE * [http://osaarchivum.org/files/holdings/300/8/3/text/86-3-18.shtml Prominent Yugoslavia Party Veteran Harassed] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728061119/http://www.osaarchivum.org/files/holdings/300/8/3/text/86-3-18.shtml |date=2011-07-28 }}, Z.Antić, OSA-RFE * [http://osaarchivum.org/files/holdings/300/8/3/text/118-2-18.shtml Soviet Model of Socialism Criticized at Marxist Symposium in Yugoslavia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728061113/http://www.osaarchivum.org/files/holdings/300/8/3/text/118-2-18.shtml |date=2011-07-28 }}, Z.Antić, OSA-RFE * [http://osaarchivum.org/files/holdings/300/8/3/text/86-3-47.shtml Threat of a "Big Stick" Regime in Yugoslavia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728061047/http://www.osaarchivum.org/files/holdings/300/8/3/text/86-3-47.shtml |date=2011-07-28 }}, S.Stanković, OSA-RFE * [http://osaarchivum.org/files/holdings/300/8/3/text/86-3-194.shtml Assessment of the Yugoslav Ninth CC Plenum] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728061041/http://www.osaarchivum.org/files/holdings/300/8/3/text/86-3-194.shtml |date=2011-07-28 }}, S.Stanković, OSA-RFE * [http://osaarchivum.org/files/holdings/300/8/3/text/86-2-28.shtml Moscow Denies Churchill's "Deal" with Stalin Over Yugoslavia in 1944] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728061124/http://www.osaarchivum.org/files/holdings/300/8/3/text/86-2-28.shtml |date=2011-07-28 }}, S.Stanković, OSA-RFE * [http://osaarchivum.org/files/holdings/300/8/3/text/118-2-86.shtml The Yugoslavs Criticize Greece and Bulgaria Over Macedonia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728061130/http://www.osaarchivum.org/files/holdings/300/8/3/text/118-2-86.shtml |date=2011-07-28 }}, S.Stanković, OSA-RFE * [http://osaarchivum.org/files/holdings/300/8/3/text/86-3-291.shtml Belgrade Versus Moscow: 35 Years after the Cominform Decision] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728061008/http://www.osaarchivum.org/files/holdings/300/8/3/text/86-3-291.shtml |date=2011-07-28 }}, S.Stanković, OSA-RFE * [http://osaarchivum.org/files/holdings/300/8/3/text/86-3-277.shtml Yugoslav Media on the 35th Anniversary of the Belgrade-Moscow Conflict] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728061052/http://www.osaarchivum.org/files/holdings/300/8/3/text/86-3-277.shtml |date=2011-07-28 }}, S.Stanković, OSA-RFE <!-- internacionalni linkovi --> {{commonscat|1983}} [[Kategorija:1983.]] 8y6py13ezgejpqbvn1eeymu7bg1u8o9 0 23772 42579558 42560796 2026-04-09T16:29:13Z Alekol 2231 /* Rođenja */ 42579558 wikitext text/x-wiki {{Godina}} {{Godina u drugim kalendarima|1959}} Godina '''1959''' ('''[[Rimski brojevi|MCMLIX]]''') bila je [[redovna godina koja počinje u četvrtak]] (link pokazuje kalendar) po gregorijanskom kalendaru. __NOTOC__ <center> {| style="border:1px solid silver;background-color:white;padding:5px;" align=center class=radius | '''1959''': <br /> [[1959#Januar/Siječanj|1]] • [[1959#Februar/Veljača|2]] • [[1959#Mart/Ožujak|3]] • [[1959#April/Travanj|4]] • [[1959#Maj/Svibanj|5]] • [[1959#Jun/Juni/Lipanj|6]] • [[1959#Jul/Juli/Srpanj|7]] • [[1959#Avgust/August/Kolovoz|8]] • [[1959#Septembar/Rujan|9]] • [[1959#Oktobar/Listopad|10]] • [[1959#Novembar/Studeni|11]] • [[1959#Decembar/Prosinac|12]] <br /> [[1959#Rođenja|Rođenja]] • [[1959#Smrti|Smrti]] |}</center> == Događaji == === Januar/Siječanj === * decembar 1958 - mart 1959 - [[Tito]] na turneji "[[Galeb (brod)|Galebom]]": [[Indonezija]], [[Burma]], [[Indija]], [[Šri Lanka]], [[Etiopija]], [[Sudan]], [[Egipat]], [[Grčka]]. * [[1. 1.]] - [[Kubanska revolucija]]: diktator [[Fulgencio Batista]] beži iz Havane pre svitanja, nekoliko sati nakon što je [[Fidel Castro|Kastrov]] [[Pokret 26. jula]] zauzeo grad [[Santa Clara, Kuba|Santa Klara]]. * 1. 1. - Austrijska televizija [[ORF]] prvi put prenosi [[Bečki novogodišnji koncert]]. * 1. 1. - Počinje spuštanje carina u [[EEZ]]. * [[2. 1.]] - Pobunjeničke trupe na čelu sa [[Che Guevara|Che Guevarom]] i [[Camilo Cienfuegos|Camilom Cienfuegosom]] ulaze u Havanu a Castro u [[Santiago de Cuba]] - Castro u Havanu stiže 8-og. Predsjednik od jučer je liberal [[Manuel Urrutia Lleó]]. * 2. 1. - Sovjeti lansirali "[[Luna 1|Lunu 1]]", prvi umjetni satelit koji je okružio [[Sunce]], nakon što je promašio Mjesec, dakle prvi koji je umakao Zemljinoj gravitaciji. * [[3. 1.]] - [[Aljaska]] postala 49. država SAD. * 3. 1. - Tri najjužnija atola se otcepila od britanskih [[Maldivi|Maldiva]] kao [[Ujedinjena Suvadivska Republika]] - raspušteno 1963. [[Datoteka:Castro-huber-matos-camilo-cienfuegos.jpg|mini|200px|left|Kastro i drugovi u Havani]] * [[4. 1.]] - Léopoldvillski neredi u [[Belgijski Kongo|Belgijskom Kongu]]: nakon zabranjenog mitinga dolazi do nereda sa, zvanično, 49 žrtava - Dan mučenika u DR Kongo, prekretnica ka nezavisnosti. * ca. 4. 1. - FNRJ: zabranjeno postavljanje saveznih službenika nakon 30. juna u pokušaju zaustavljanja rasta birokratije. (New York Times) * [[7. 1.]] - [[Kontejnerizacija]]: u [[Alameda, California|Alamedi]] je napravljen prvi obalski kran za kontejnere<ref>[https://www.asme.org/about-asme/who-we-are/engineering-history/landmarks/85-paceco-container-crane PACECO Container Crane]. asme.org</ref>. [[Datoteka:Bundesarchiv B 145 Bild-F015892-0010, Charles de Gaulle (cropped 1).jpg|mini|150px|[[Charles de Gaulle]]]] * [[8. 1.]] - [[Charles de Gaulle]] inauguriran za prvog predsednika francuske [[Peta Republika|Pete republike]] (do 1969). Premijer je [[Michel Debré]] (do 1962). * [[9. 1.]] - Katastrofa u španskom selu Ribadelago: u poplavi nakon pucanja brane stradalo 144 od 532 seljana. * 13. 1. - FNRJ: prošlog novembra usvojeni zakoni kojim je omogućena internacija do dve godine; 18-og se izveštava o 29 prosovjetskih Jugoslovena u konfinaciji na jadranskom ostrvu.<ref>[http://hdl.handle.net/10891/osa:7131619a-d90c-4d69-86b0-a76658d80461 "Yugoslavia Re-introduces Deportations without Trial"], 14 January 1959. HU OSA 300-8-3-9418</ref> (NYT) * [[15. 1.]] - Sud u [[Los Angeles]]u odbio izručenje [[Andrija Artuković|Andrije Artukovića]], zbog "nedovoljnih dokaza" - jugoslovenska vlada protestuje (izručen 1986). * januar - Dobitnik [[NIN-ova nagrada|NIN-ove nagrade]] je [[Branko Ćopić]] za "[[Ne tuguj bronzana stražo]]". * [[21. 1.]] - Osnovan [[Europski sud za ljudska prava]] (stalna institucija od 1998). * [[25. 1.]] - Papa [[Ivan XXIII.]] objavljuje da ima namjeru sazvati koncil - [[Drugi vatikanski koncil]] održan 1962-65. * [[26. 1.]] - Italijanski premijer [[Amintore Fanfani]] podnosi ostavku, u februaru ga nasleđuje [[Antonio Segni]] (do marta 1960). * 27. 1. - 5. 2. - [[XXI kongres KPSS]]: usvojena je sedmoletka, s više naglaska na potrošnoj robi. Osuđeni jugoslovenski "revizionisti". * [[30. 1.]] - Danski brod ''MS Hans Hedtoft'' udario u ledeni breg i potonuo na prvom putovanju sa 95 ljudi i parohijskim registrima sa Grenlanda. === Februar/Veljača === * [[1. 2.]] - Na referendumu u Švajcarskoj odbijeno žensko pravo glasa - doduše, kantoni Vaud i Neuchâtel ga ipak uvode ove godine. * 1/[[2. 2.]] - [[Pogibija D'jatlovljeve grupe]]: devet studenata koji su trekovali na severnom Uralu stradali iz nejasnih razloga (pronađeni 26. februara). * 2. 2. - SAD odobravaju FNRJ 5 miliona dolara kredita za kupovinu 40 dizel lokomotiva. (NYT) [[Datoteka:GlassesSign.jpg|mini|200px|''[[The Day the Music Died]]'': obilježje]] * [[3. 2.]] - ''[[The Day the Music Died]]'': pogibija [[Buddy Holly]]-ja, još dvojice muzičara i pilota u padu čarter-aviona. * 3. 2. - American Airlines Flight 320: avion pao u njujorški Ist River, stradalo 65 od 72 p. i č. p.. * [[6. 2.]] - [[Alžirski rat za nezavisnost]]: počinju operacije Challeovog plana, suzbijanja gerile u unutrašnjosti, u "zabranjenim zonama" (do 1961) - naizgled uspešno ali otpor se reorganizuje. * [[9. 2.]] - Uhapšene ubice [[studenica|studeničkog]] isposnika Nestora Maričića (mislili su da ima mnogo više novca nego što je imao). * [[11. 2.]] - Unutar britanskog [[Protektorat Aden|Protektorata Aden]] osnovana [[Federacija Arapskih Emirata Juga]] (od 1962. [[Južnoarapska Federacija]], sa dodatnim članicama). * [[13. 2.]] - [[Rómulo Betancourt]], "Otac [[Venezuela|venecuelanske]] demokratije", po drugi put postaje predsednik (do 1964). * februar - Shell i British Petroleum snizili cenu nafte za 9% na Bliskom istoku i Venecueli - pad prihoda za zemlje proizvođače je prvi poticaj za osnivanje [[OPEC]] dogodine. * [[16. 2.]] - [[Fidel Castro]] postao premijer Kube nakon [[José Miró Cardona|Cardonine]] ostavke. * 16. 2. - Grupa naučnika iz [[Institut za nuklearne nauke Vinča|instituta u Vinči]] se vratila u zemlju nakon lečenja u Francuskoj od posledica ozračivanja prošlog oktobra. * [[17. 2.]] - Američki [[Vanguard 2]] je prvi [[meteorološki satelit]] - misija traje 19 dana, satelit je još u orbiti. * 17. 2. - Turski avion pao na prilazu Londonu, preživelo je 10 od 24 p. i č. p., među kojima i premijer [[Adnan Menderes]]. * 11. i [[19. 2.]] - Ciriški i londonski sporazum o ustavnom aranžmanu budućeg nezavisnog [[Kipar|Kipra]]: vlast dele dve zajednice, grčka i turska. * 19. 2. - U Ljubljani otvorena Palača narodne skupštine. * [[20. 2.]] - FNRJ se protivi obnovi vojnih aspekata [[Balkanski pakt (1953)|Balkanskog pakta]].<ref>[http://hdl.handle.net/10891/osa:1a5f8469-8a42-4e94-b34b-8136b44850fe "Balkan Pact - A Few Facts"], 23 February 1959. HU OSA 300-8-3-13186</ref> * [[26. 2.]] - Vanredno stanje u britanskoj [[Južna Rodezija|Južnoj Rodeziji]]. * [[28. 2.]] - Američki Discoverer 1 je prvi satelit u polarnoj orbiti i tajni početak programa [[Izviđački satelit|izviđačkih satelita]]. === Mart/Ožujak === [[Datoteka:The 14th Dalai Lama during Geshe Lharampa exam 1959 in Lhasa inTibet.jpg|mini|220px|[[Tenzin Gjatso|Dalaj Lama]] na ispitu]] * [[1. 3.]] - Kiparski arhiepiskop [[Makarios III]] se vratio na Kipar posle tri godine izgnanstva. * [[3. 3.]] - Lansiran Pioneer 4, prva američka sonda u heliocentričnoj orbiti. * 3. 3. - Proglašeno vanredno stanje u britanskom protektoratu Nyasaland (Malawi). * [[7. 3.]] - Tito se vratio u Beograd nakon duge posete zemljama Azije i Afrike. * 7. 3. - [[Mosulski ustanak (1959)|Mosulski ustanak]]: arapski nacionalisti, pristalice Nasserove [[UAR]] pokrenuli pobunu protiv iračke vlade, koja je odmah razbijena. * [[9. 3.]] - Pojavila se lutka [[Barbika]] (''Barbie''). * [[10. 3.]] - Počinje [[Tibetanski ustanak (1959)|Tibetanski ustanak]] protiv kineskih vlasti, iz straha da će Dalaj Lama biti otet - ugušen do 23-eg. * 14. 3. - Iz [[Tirana|Tirane]] povučen jugoslovenski ambasador Milatović<ref name="Col">''Collier's Year Book'' za 1959. (Microsoft Encarta 2004)</ref>. * mart - [[Austrija|Austrijski]] parlament podržao odluku [[Koruška|koruških]] vlasti o prekidu upotrebe [[slovenački jezik|slovenačkog]] u osnovnim školama; demonstracije u [[Maribor]]u. * [[18. 3.]] - Predsednik SAD [[Dwight D. Eisenhower]] potpisao zakon o ulasku [[Havaji|Havaja]] u Uniju. * [[21. 3.]] - Papa Ivan XXIII. briše riječ ''perfidis'' ("nevjerujući" a ne perfidni) iz molitve za pokrštavanje Židova, zbog mogućeg nesporazuma. * [[24. 3.]] - Irak se povukao iz proameričkog [[Bagdadski pakt|Bagdadskog pakta]]. * [[26. 3.]] - Sporazum o postavljanju 30 američkih raketa Jupiter, dva eskadrona, na jugoistoku Italije (operativne 1961). * [[28. 3.]] - NR Kina je raspustila vladu Tibeta - u današnjem Tibetanskom autonomnom regionu to se obeležava kao Dan oslobođenja kmetova (zapravo oslobođeni 17. jula). * [[29. 3.]] - [[Barthélemy Boganda]], premijer francuske Centralnoafričke republike, poginuo u avionskom udesu. * 29. 3. - Prikazan film ''[[Some Like It Hot]]''. * [[30. 3.]] - [[Dalaj Lama XIV]] prešao u Indiju. * 30. 3. - Sunagawska borba: okružni sud u Tokiju presudio da stacioniranje američkih snaga u zemlji nije ustavno, što Ustavni sud obara u decembru. === April/Travanj === [[Datoteka:Valle de los Caídos, desde la explanada de la Abadía II.jpg|mini|200px|''[[Valle de los Caídos]]'']] * [[1. 4.]] - Zvanična inauguracija spomeničkog kompleksa ''[[Valle de los Caídos]]'' ("Dolina palih") u [[Francova diktatura|Španiji]]. * [[2. 4.]] - [[Louis Armstrong]] svira u Beogradu tokom evropske turneje. * [[6. 4.]] - [[31. dodjela Oscara]], najbolji film ''[[Gigi]]'', ukupno devet nagrada iz isto toliko nominacija; najbolji strani film je ''[[Mon Oncle]]'' [[Jacques Tati|Jacquesa Tatija]]. * [[4. 4.]] - U Zenici osuđena grupa od 11 proustaških "zaverenika". (NYT) * [[9. 4.]] - [[Program Mercury]]: predstavljena prva sedmorica američkih astronauta. * [[10. 4.]] - Japanski krunski princ [[Akihito, car Heisei|Akihito]] se oženio pučankom [[Michiko Shoda]] (carski par 1989-2019). * [[15. 4.]] - Prvi broj kruševačkog časopisa "[[Bagdala (časopis)|Bagdala]]". * 15. 4. - Oboleli državni sekretar SAD [[John Foster Dulles]] dao ostavku, umire sledećeg meseca. * april - Međusobne osude špijuna u Albaniji (dvojica na smrt) i FNRJ.<ref>[http://hdl.handle.net/10891/osa:c16bba5a-ff6e-45ee-9e37-e0fbe6dff10e "Tirana Death Sentences on Albanian "Spies" for Yugoslavia"], 12 May 1959. HU OSA 300-8-3-14245</ref> * 15 - 26. 4. - Fidel Castro u neuspešnoj "ofanzivi šarma" u SAD. * 16 - 22. 4. - U Kairu se sastao prvi Arapski naftni kongres, kome prisustvuju i Venecuela i Iran, razgovaraju o politici koordinacije. [[Datoteka:JAT Caravelle Haafke.jpg|mini|180px|JAT-ova "Karavela" (1973)]] * [[19. 4.]] - Centralna proslava 40-godišnjice [[KPJ]] u Beogradu, Tito podnosi referat na svečanoj sednici CK SKJ. Traži da se rehabilituje stotina jugoslovenskih komunista stradalih u Staljinovim čistkama.<ref>[http://hdl.handle.net/10891/osa:3a45240d-bb42-4508-9a6e-2e43ac1cad22 "Tito and Moscow: Return to Stronger Line will Rally Party and People"], 20 April 1959. HU OSA 300-8-3-14255</ref> * [[23. 4.|23]] - [[26. 4.]] - Četvrti kongres Saveza sindikata Jugoslavije. * [[25. 4.]] - Prvi brodovi prolaze [[Morski put Saint Lawrence|Morskim putem Saint Lawrence]], od Montreala do jezera Ontario - okeanski brodovi sada mogu ploviti i Velikim jezerima (zvanično otvaranje 26. juna). * [[26. 4.]] - Francuski mlaznjak [[Sud Aviation Caravelle]] ulazi u saobraćaj (do 1972. izrađeno 282 komada; dva mlazna motora pozadi). * [[27. 4.]] - Drugi nacionalni narodni kongres: [[Liu Shaoqi]] postaje ceremonijalni predsednik NR Kine (do 1968), dok [[Mao Tse-tung]] ostaje na čelu partije. === Maj/Svibanj === * [[1. 5.]] - Unija [[Gana]]-[[Gvineja]] preimenovana u Uniju Afričkih Država ([[Mali]] se pridružio 1961, razišla se 1962). [[Datoteka:Bunica Croatia 090730c.JPG|mini|200px|Dulji se [[Jadranska magistrala]]]] * 3. 5. ? - [[Jadranska magistrala]]: otvara se dionica od Novog Vinodolskog do Zadra. * 4. 5. ? - Ukinuto pravo Jugoslovenima da donose robe vrednosti do $165 i primaju pakete vrednosti do $65 svaka tri meseca bez carine (borba protiv crne berze)<ref name="Col"/>. * [[4. 5.]] - Na Beverly Hillsu dodeljene prve [[Grammy]] nagrade (''Gramophone Award''). * 4. 5. - [[Francuski novi val]]: u Cannesu prikazan film ''[[Les Quatre Cents Coups]]''. * [[6. 5.]] - Južnovijetnamski zakon ''10-59'' omogućuje smrtnu kaznu za uništavanje poljoprivrednih alatki ili članstvo u nekim organizacijama, npr. [[Viet Cong]]. * [[9. 5.]] - Jugoslovenski Crveni krst izveštava da će se 50 ranjenih [[Alžirski rat za nezavisnost|alžirskih pobunjenika]] lečiti u zemlji. (NYT) * [[11. 5.]] i [[19. 5.]] - Studentski neredi u Zagrebu odn. Skoplju povodom lošeg kvaliteta prehrane. * [[12. 5.]] - Predsednik Tito dobio na poklon (drugi?) tom [[Vojna enciklopedija|Vojne enciklopedije]]. * maj - Sovjeti odustaju od prošlogodišnjeg ultimatuma, u kome su tražili povlačenje zapadnih sila iz Berlina. * maj - Svetski šahovski šampionat za žene u Plovdivu: [[Verica Nedeljković]] je druga, [[Milunka Lazarević]] 6. * maj - Počinje nova runda [[Laoški građanski rat|Laoškog građanskog rata]]. * [[16. 5.]] - Jugoslavija prihvata opšte principe [[GATT]]-a, ograničeno pridruženo članstvo odobreno 25-og. * [[17. 5.]] - Počela agrarna reforma na Kubi, na čelu instituta za reformu je [[Che Guevara]]. * 17. 5. - Kod Lisabona inaugurirano [[Svetilište Krista Kralja (Almeda)|Svetilište Krista Kralja]], po ugledu na statuu iz Rio de Janeira. * [[19. 5.]] - Narodna armija Vijetnama osnovala Grupu 559 za transport i logistiku između severa i juga zemlje - [[Hồ Chí Minhov put]] služi do kraja [[Vijetnamski rat|rata]] 1975. * [[24. 5.]] - Haićanski predsednik [[François Duvalier]] doživeo jak infarkt i komu - tokom oporavka zamenjuje ga šef ''[[Tonton Macoute]]'' Clément Barbot, koji zatim završava u zatvoru i gine 1963. kao neuspeli pobunjenik. * 25. 5. - Hruščov otputovao u Albaniju - nesporazumi i nepoverenje (→ [[Sovjetsko-albanski raskol]]). * [[28. 5.]] - Dva majmunčeta, ''Able'' i ''Miss Baker'', su prva živa bića koja su se vratila iz svemira, sa američkom raketom PGM-19 Jupiter. === Jun/Juni/Lipanj === * [[2. 6.]] - Ekvadorska vojska guši nerede u [[Guayaquil]]u, pominje se 500 mrtvih. * [[3. 6.]] - Samouprava za [[Singapur]] pod britanskom vlašću. Premijer je [[Lee Kuan Yew]] (do 1990). * [[14. 6.]] - [[Dominikanska Republika]]: emigranti upadaju u zemlju, uz Kastrovu pomoć, u nameri da zbace diktatora [[Rafael Trujillo|Truhilja]] ali bez uspeha. * [[15. 6.]] - Francuski ambasador povučen iz Beograda zbog prijema pobunjeničkog alžirskog premijera Abbasa. * jun? - FNRJ: smanjen broj dela za koje se izriče smrtna kazna, doživotna robija zamenjena sa 20 godina, ukinuta kazna ograničavanja građanskih prava, pooštrene kazne za ekonomske prestupe.<ref>[http://hdl.handle.net/10891/osa:830a098a-0389-48d8-8e79-737763192876 "Changes in Yugoslav Criminal Law"], 6 June 1959. HU OSA 300-8-3-9447</ref> * [[20. 6.]] - Pošto su Sovjeti odustali od slanja prototipa i plana atomske bombe, NR Kina započinje Projekt 596 - prvu bombu detoniraju 1964. * 20. 6. - Kod [[Lauffen am Neckar|Lauffena]] u udesu autobusa stradalo 45 ljudi. * [[23. 6.]] - [[Seán Lemass]] je irski premijer (do 1966) umesto [[Éamon de Valera|Éamona de Valere]] koji postaje predsednik (do 1973) - Lemass je prigušio nacionalističku retoriku u vezi Severne Irske, gde [[IRA]] vodi neuspešnu [[Granična kampanja (IRA)|Graničnu kampanju]]. * [[24. 6.]] - Američki zajam od 9 miliona dolara za termocentralu na Kosovu, u julu još 15 miliona za hidrocentralu na Trebišnjici. * [[25. 6.]] - [[SSSR]] predložio uspostavljanje zone bez nuklearnog oružja na Balkanu i u Jadranskom moru. * [[26. 6.]] - TWA Flight 891: avion pao kod Milana nakon udara munje - 68 žrtava. * [[28. 6.]] - Delegacija [[Vlado Popović|Vlade Popovića]], iz Odbora za ekonomske odnose sa inostranstvom, kreće na turneju dobre volje u 10 zemalja [[Latinska Amerika|Latinske Amerike]]<ref name="Col"/>. * 28. 6. - [[Etiopska pravoslavna tevahedo Crkva]] je dobila autokefalnost od aleksandrijske patrijaršije. * [[29. 6.]] - U saveznoj skupštini FNRJ objavljeno da je žetva bila rekordna i da neće biti potrebe za uvozom pšenice.<ref>[http://hdl.handle.net/10891/osa:b8df958f-56ac-48f2-a7c8-d80334d2e994 "1959 Yugoslav Cereal Production the Highest in History"], 8 October 1959. HU OSA 300-8-3-9434</ref><ref>[http://hdl.handle.net/10891/osa:67fec153-0138-4bfe-b48d-b2fc6f9a8e83 "Yugoslav Agriculture since 1945"], 14 July 1959. HU OSA 300-8-3-9442</ref> * [[30. 6.]] - U FNRJ usvojen zakon o medicinskom osiguranju za poljoprivrednike (konkretna primena na republičkom nivou). === Jul/Juli/Srpanj === * [[1. 7.]] - Prikazan film ''[[North by Northwest]]''. [[Datoteka:Naval jack of the United States (1959–1960).svg|mini|150px|Pramčana zastava SAD sa 49 zvjezdica]] * [[4. 7.]] - Inaugurirana [[zastava SAD]] sa 49 zvjezdica - trajaće samo godinu dana. * [[5. 7.]] - [[Indonezija|Indonežanski]] predsednik [[Sukarno]] raspustio Ustavotvornu skupštinu i vratio ustav iz 1945. (zvanična ideologija je "[[vođena demokratija]]"). * [[7. 7.]] - Puni zapadnonemački suverenitet u [[Saarland]]u: saarski franak je zamenjen markom. * [[8. 7.]] - [[Vijetnamski rat]]: dvojica vojnih savetnika su prvi Amerikanci poginuli u ratu, u napadu na bazu kod Bien Hoa. * 8. 7. - U NR Srbiji stupio na snagu (savezni) Zakon o ograničenju privatne medicinske prakse: lekari koji rade u društvenim ustanovama ne mogu imati privatnu praksu - praktično ukidanje privatnih lekara.<ref>[http://hdl.handle.net/10891/osa:f3bfb9be-e174-4774-848b-4da3373e92d5 "Limitation (Abolition) of Private Medical Practice in Yugoslavia"], 24 July 1959. HU OSA 300-8-3-9440</ref> * 8. 7. - Požar na brodu u danskom jezeru Haderslev, stradalo 57 ljudi. * 8. 7. - Emigrant prinudio jugoslovenski avion na sletanje u Italiji. (NYT) * 13 - 17. 7. - U SAD prikazan dokumentarac ''[[The Hate That Hate Produced]]'' o [[Nacija Islama|Naciji Islama]]: šok za belce, [[Malcolm X]] postaje poznat. * [[14. 7.]] - Proslava godišnjice Iračke revolucije se u Kirkuku pretvara u napade Kurda na Turkomane, sa 30 mrtvih. * 14. 7. - Porinuta krstarica sa navođenim raketama ''USS Long Beach'', prvi ratni brod sa nuklearnim pogonom (u službi 1961-94). * [[15. 7.]] - U SAD počinje do tada najveći štrajk - industrija čelika je 116 dana u obustavi rada. * [[17. 7.]] - [[Mary Leakey]] otkrila, u [[Olduvajska klisura|Olduvajskoj klisuri]] na severu Tanganjike, prvu lobanju roda [[Australopithecus]], tj. [[Paranthropus boisei]]a. * 17. 7. - Castro daje ostavku i osuđuje predsednika [[Manuel Urrutia Lleó|Urrutiju]] - ovaj daje ostavku pod pritiskom masovnog okupljanja i ubrzo odlazi u SAD, a Castro se vraća na položaj. * [[19. 7.]] - Pošto je u čistkama od 1956. upražnjena četvrtina stolica u [[Severna Koreja|severnokorejskoj]] skupštini, sprovode se dopunski izbori: 99.999% podržava podnete kandidate. * [[22. 7.]] - Otkriveno džinovsko [[Groningensko gasno polje]], najveće u Evropi. * [[24. 7.]] - U Moskvi otvorena [[Američka nacionalna izložba (1959)|Američka nacionalna izložba]], došlo do "[[Kuhinjska debata|Kuhinjske debate]]" između [[Richard Nixon|Nixona]] i [[Nikita Hruščov|Hruščova]]. * [[25. 7.]] - Kralj Ruande [[Mutara III Rudahigwa]] umro nakon posete belgijskom doktoru. * [[25. 7.]] - [[5. 8.]] - 6. [[Filmski festival u Puli]], [[Velika zlatna arena za najbolji film|najbolji film]] "[[Vlak bez voznog reda]]"<ref>[http://arhiv.pulafilmfestival.hr/6-pulski-filmski-festival/index.html 6. Pulski filmski festival] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180811224034/http://arhiv.pulafilmfestival.hr/6-pulski-filmski-festival/index.html |date=2018-08-11 }}. arhiv.pulafilmfestival.hr</ref>. * [[28. 7.]] - [[Ivan Meštrović]] u posjeti Jugoslaviji, danas je razgovarao s predsjednikom Titom, tijekom ljeta je posjetio i kardinala [[Alojzije Stepinac|Stepinca]]. * [[31. 7.]] - Osnovana baskijska organizacija [[ETA (organizacija)|ETA]] - prvu nasilnu akciju izvode 1968. === Avgust/August/Kolovoz === [[Datoteka:Neboder Ilica Zagreb.jpg|mini|170px|[[Ilički neboder]] (poslije 2007)]] [[Datoteka:Tito sa Ernestom Če Gevarom, 1959. godina.jpg|mini|200px|Tito i Che Guevara]] * [[1. 8.|1]] - [[4. 8.]] - Neredi u gradu [[Temirtau]] u [[Kazaška SSR|Kazaškoj SSR]]: radnici se pobunili zbog loših uslova života, 16 poginulih. * [[2. 8.]] - Američki potpredsednik Nixon oduševljeno dočekan u Varšavi. * 2 - 16. 8. - [[Lushanska konferencija]]: nakon proširenog zasedanja prošlog meseca, održan je Osmi plenum Osmog CK KP Kine. Ministar odbrane [[Peng Dehuai]] je smenjen zbog kritike [[Veliki skok naprijed|Velikog skoka naprijed]] (nasleđuje ga [[Lin Biao]] do pogibije 1971). Maova lična vlast odnosi prevagu nad kolektivnim rukovodstvom. * [[3. 8.]] - Portugalska policija pucala na štrajkujuće lučke radnike u [[Gvineja Bisau|Gvineji Bisau]], najmanje 25 mrtvih: [[Afrička partija za nezavisnost Gvineje i Zelenog rta]] zaključila da je potrebna [[Rat za nezavisnost Gvineje Bisau|oružana borba]]. * [[7. 8.]] - Tajfun Ellen izaziva poplave na Tajvanu sa 700 žrtava. * [[13.8.|13]]-[[21. 8.]] - [[Kuba]]nska misija dobre volje, na čelu sa [[Če Gevara|Če Gevarom]], u poseti Jugoslaviji - Beograd, razgovor sa Titom [[18. 8.]], Zagreb, Rijeka, Ljubljana (ali na Brionima je bio 28. 8.<ref>[http://foto.mij.rs/site/gallery/3504/allphotos Prijem kubanske misije dobre volje, na čelu sa Ernestom Gevarom Sernom]{{Dead link|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. foto.mij.rs</ref>). * [[14. 8.]] - Američki satelit [[Explorer 6]] šalje prvu sliku Zemlje iz svemira - grubu, ali pokazan je potencijal. * 14. 8. - Vlada FNRJ izjavljuje da će plaćati predratne dugove (npr. 7 dolarskih obveznica u difoltu od 1939 - NYT). [[Datoteka:Josip Broz Tito in cesar Haile Selassie v Kopru 1959 (2).jpg|mini|220px|Tito i Haile Selasije u Kopru]] * [[15. 8.]] - [[Haile Selasije]] u poseti Jugoslaviji. * [[17. 8.]] - Izdat album ''Kind of Blue'' [[Miles Davis]]a, možda najprodavaniji [[džez]] album ikad i jedan od najuticajnijih na kasniju muziku. * [[19. 8.]] - Organizacija bliskoistočnog ugovora (METO ili [[Bagdadski pakt]]), postaje Organizacija centralnog ugovora (CENTO - Ujedinjeno Kraljevstvo, Turska, Iran i Pakistan) - mali značaj. * [[21. 8.]] - [[Havaji]] primljeni u [[SAD]] kao 50. i za sada poslednja država. * [[22. 8.]] - Otvoren [[Ilički neboder]] u Zagrebu. * [[25. 8.]] - Na jugoslovensku inicijativu potpisan Sporazum o okončanju vojne pomoći SAD (trajala od 1952)<ref>Bajec, Dolničar, 1981, str. 158</ref>. * [[26. 8.]] - Lansiran automobil [[Mini]]. * [[27. 8.]] - Železnička nesreća ekspresa Sarajevo-Zagreb na mostu u Zalužanima, 18 mrtvih. === Septembar/Rujan === * [[2. 9.]] - Otvoren zagrebački [[Most slobode (Zagreb)|Most slobode]]. * [[9. 9.]] - [[Niko Nestor]] iz Struge prvi je Jugosloven koji je preplivao La Manš, za 12 h i 6 min. * [[12. 9.]] - Prvi nuklearni ledolomac "[[Lenjin (nuklearni ledolomac)|Lenjin]]" na probnoj plovidbi. * 12. 9. - Prva epizoda western serije ''[[Bonanza]]'' - 431 epizoda u 14 sezona. * [[13. 9.]] - Prvi ljudski objekt na Mesecu: sovjetska [[Luna 2]] je namerno pala na površinu. * [[14. 9.]] - Indijski premijer Nehru stiže u posetu Kabulu - na jednoj večeri, prve dame Afganistana se pojavljuju bez vela, koji više nije obavezan. * [[15. 9.]] - Ustanovljeni diplomatski odnosi između Jugoslavije i [[Liberija|Liberije]]. * septembar - Operativne su prve američke interkontinentalne balističke rakete, [[SM-65 Atlas|Atlas]] (povučene iz službe 1965). * [[15. 9.|15]] - [[25. 9.]] - Poseta [[Nikita Hruščov|Nikite Hruščova]] Sjedinjenim Državama. [[Datoteka:Douglas DC-8-51 N821E DL MIA 07.02.71 edited-5.jpg|150px|mini|[[Douglas DC-8]]]] * [[16. 9.]] - Predstavljen [[Xerox 914]], prva uspešna komercijalna mašina za fotokopiranje. * 16. 9. - De Gaulle predlaže samoopredeljenje za "alžirske populacije". * 16. 9. - Predsjednik Sabora NR Hrvatske [[Vladimir Bakarić]] kaže da će Stepincu biti dozvoljeno da se vrati na položaj nakon odsluženja kazne 1961. (NYT) * [[18. 9.]] - Prvi komercijalni let [[Douglas DC-8]] (proizvodnja 1958-72; [[uskotrupni avion]], četiri mlazna motora). * [[20. 9.]] - [[Velenje]] u Sloveniji proglašeno gradom. * 20. 9. - U Rijeci porinut tanker [[M/T Petar Zoranić]] od 25.330 DWT istisnine (u kratkoj službi 1960). * [[25. 9.]] - Budistički monah smrtno ranio premijera [[Šri Lanka|Šri Lanke]] [[Solomon Bandaranaike|Solomona Bandaranaikea]]. Njegova udovica [[Sirimavo Bandaranaike|Sirimavo]] će biti premijer u tri navrata 1960-2000. * [[26. 9.]] - Tajfun Vera/Isewan najjači je koji je pogodio Japan: stradalo je preko 5.000 ljudi i nanesena velika šteta ekonomiji. * [[30. 9.]] - Nikita Hruščov stigao u posetu [[NR Kina|NR Kini]]: napeta atmosfera, ovo se smatra početkom [[Kinesko-sovjetski raskol|Kinesko-sovjetskog raskola]]. === Oktobar/Listopad === [[Datoteka:GreatHallofthePeoplepic2.jpg|mini|200px|Velika dvorana naroda]] * [[1. 10.]] - Proslava 10 godina [[Narodna Republika Kina|Narodne Republike Kine]], povodom koje je izvedeno [[Deset velikih građevina]] u Pekingu, među kojima i [[Velika dvorana naroda]] i Nacionalni muzej. * [[2. 10.]] - Debituje prva sezona TV serije "[[Zona sumraka]]" [[Rod Serling]]a - 156 epizoda u pet sezona. * [[5. 10.]] - Predstavljeno računalo [[IBM 1401]], prvo iz druge generacije, sa diskretnim tranzistorima umjesto vakuumskih cijevi. * [[6. 10.]] - Prikazan film "[[Šaputanja na jastuku]]". * [[7. 10.]] - Sovjetska [[Luna 3]] snimila "tamnu" stranu Meseca (poslato na Zemlju nekoliko dana kasnije). * 7. 10. - Neuspešni atentat na iračkog predsednika [[Abd al-Karim Qasim|Qasima]] - grupu pristalica [[Baas]]a je predvodio [[Sadam Husein]]. * 7. 10. - Prvo obaranje aviona raketom zemlja-vazduh: kod Pekinga je raketom [[S-75 Dvina|Dvina]] oboren tajvanski izviđački [[Martin B-57 Canberra|B-57]] na visini od 20.000 m - radi tajnosti to je pripisano lovcu. * [[8. 10.]] - Izbori u UK: [[Harold Macmillan|Macmillanovi]] konzervativci pojačali većinu, treća pobeda zaredom. [[Margaret Thatcher]] je izabrana prvi put, laburisti postaju dominantni u Škotskoj do 2015. * [[9. 10.]] - Objavljeno da Eisenhower ne može primiti Tita zbog zauzetog rasporeda. (NYT) * 10. 10. ? - Oko [[Jaser Arafat|Jasera Arafata]] u Kuvajtu je osnovan pokret [[Fatah]]. * [[11. 10.]] - Veliki miting [[Savez socijalističke omladine Jugoslavije|socijalističke omladine]] u Beogradu povodom 40-godišnjice [[SKOJ]]<ref>Bajec, Dolničar, 1981, str. 201</ref>. * [[15. 10.]] - Savezna skupština donosi zakon kojim standardi dobre poljoprivrede postaju obavezni za individualne proizvođače<ref name="Col"/><ref>[http://hdl.handle.net/10891/osa:e3d5d18c-3368-4440-aeaf-42db23c64e4a "Reasoning behind New Agricultural Law in Yugoslavia"], 22 October 1959. HU OSA 300-8-3-9431</ref>. * 15. 10. - Stambena reforma u FNRJ, usvojen nacrt zakona o finansiranju stambene izgradnje: povećanje kirija itd.<ref>[http://hdl.handle.net/10891/osa:281b1f30-1d75-4853-be73-842076b21aa2 "Housing Reform in Yugoslavia"], 28 October 1959. HU OSA 300-8-3-9430</ref> * 15. 10. - Počinje TV serija ''[[The Untouchables (TV serija, 1959)|The Untouchables]]'', 118 epizoda u četiri sezone. * 15. 10. - Ukrajinski nacionalista [[Stepan Bandera]] je ubijen u Minhenu. [[Datoteka:Guggenheim museum esterno.JPG|mini|200px|[[Muzej Guggenheim u New Yorku]]]] * [[21. 10.]] - Otvorena zgrada [[Muzej Guggenheim u New Yorku|Muzeja Guggenheim u New Yorku]], projekt [[Frank Lloyd Wright|Franka Lloyda Wrighta]]. * 21. 10. - Bivši Castrov komandant avijacije [[Pedro Luis Díaz Lanz]], sada prebeg, bacao iz bombardera letke na Havanu - u pucnjavi na zemlji je stradalo nekoliko ljudi. Camilo Cienfuegos je istog dana u Camagueyu, po Castrovom naređenju, uhapsio ''comandantea'' [[Huber Matos|Hubera Matosa]] koji se protivio skretanju ka komunizmu. * 21. 10. - Deset indijskih rezervnih policajaca stradalo u okršaju sa Kinezima u Ladahu (Dan policijskih mučenika u Indiji). * [[27. 10.]] - Jugozapadni Meksiko pogođen najgorim pacifičkim uraganom, stradalo je 1.800 ljudi. * [[28. 10.]] - Sporazum o instaliranju 15 američkih raketa Jupiter u Turskoj. * [[29. 10.]] - Umro kralj [[Kraljevina Laos|Laosa]] [[Sisavang Vong]], nasleđuje ga sin [[Sisavang Vatthana]] - poslednji kralj, zbačen [[1975]]. * 29. 10. - Komandant kubanske armije, jedan od glavnih revolucionara, [[Camilo Cienfuegos]] nestao sa avionom. * 29. 10. - Prva pojava lika [[Asterix]]. * 29. 10. - [[Mihail Talj]] pobeđuje na čelendžer turniru u Jugoslaviji (Bled-Zagreb-Beograd). * [[30. 10.]] - PGP RTB objavio prvu ploču - "Zvižduk u osam" [[Đorđe Marjanović|Đorđa Marjanovića]]. * [[31. 10.]] - [[Lee Harvey Oswald]] izjavio u moskovskoj ambasadi SAD da se želi odreći državljanstva - neke novine su prenele vest o prebegu bivšeg marinca. * jesen - Otvoren civilni zračni promet na Plesu (→ [[Zračna luka Zagreb]]). === Novembar/Studeni === [[Datoteka:SIV Palace of Serbia IMG 9221.JPG|mini|300px|Izgrađena [[Palata Federacije]]]] * [[1. 11.]] - [[Tutsi]]ji pretukli [[Hutu]] političara Dominika Bonjumutvu u belgijskoj [[Ruanda|Ruandi]], sledi period nazvan "Vetar uništenja", tj. [[Ruandska revolucija]], u kome ginu desetine hiljada ljudi. * [[2. 11.]] - Kviz skandali: [[Charles Van Doren]] priznao da je unapred dobijao pitanja u kvizu ''[[Twenty One]]''. * ca. 6. 11. - [[Vladimir Dedijer|Vladimiru Dedijeru]] je vraćen pasoš. * 8. 11. - Otvorena cesta od Karlovca do Plitvica. (NYT) * 13 - 14. 11. - Sastanak filozofa i sociologa u Sarajevu - krajem godine dolazi do polemike "dogmate" [[Boris Ziherl|Borisa Ziherla]] i "nedogmate" [[Gajo Petrović|Gaja Petrovića]].<ref>[http://hdl.handle.net/10891/osa:907ae77e-87b0-4525-9bb6-a6f2f6968679 "Back-Stage Struggle among Yugoslav Ideologists"], 4 January 1960. HU OSA 300-8-3-9467</ref> * novembar - Jaka suša krajem leta izaziva nestašicu električne energije u Jugoslaviji krajem godine<ref name="Col"/>. * [[15. 11.]] - [[Godesberški program]]: [[Socijaldemokratska stranka Njemačke]] odustaje od marksizma, obraćaju se svim glasačima a ne samo radničkoj klasi (vladajuća partija Zapadne Njemačke 1969-82). * [[18. 11.]] - Premijera filma ''[[Ben-Hur (1959 film)|Ben Hur]]'', koji će dobiti 11 Oskara. * 18-[[19. 11.]] - Drugi plenum CK SKJ, prvi od aprila 1958. Tito prvi put otvoreno priznaje postojanje dve grupe u CK - "ekonomista" (tehnokrata) i "komunista" (aparatčika)<ref>[http://hdl.handle.net/10891/osa:382a97e7-90d4-4d05-ba61-3cc22aef0aa6 "Marshal Tito on Yugoslav Economy"], 7 May 1962. HU OSA 300-8-3-9528</ref><ref>[http://hdl.handle.net/10891/osa:580bac8e-5269-4ad9-9f61-3821dce7a24a "After the First Session of the Third Plenum of the Yugoslav Central Committee"], 28 February 1966. HU OSA 300-8-3-9960</ref>. Poziva na veću disciplinu u partiji. (NYT) [[Mijalko Todorović]] daje referat o ekonomiji.<ref>[http://hdl.handle.net/10891/osa:431cf345-a1cc-40a3-b1a1-9fc278157655 "Some Current Problems of Yugoslav Economy"], 25 November 1959. HU OSA 300-8-3-9427</ref> * [[20. 11.]] - Generalna skupština [[UN|Ujedinjenih nacija]] usvojila [[Deklaracija o pravima djeteta|Deklaraciju o pravima djeteta]], kojom su proklamovana jednaka prava za svu djecu, bez obzira na rasu, vjeru, porijeklo i spol. * [[21. 11.]] - Savezna skupština određuje povećanje zakupnina, kako bi se gradili novi stanovi i poboljšalo održavanje. (NYT) * [[22. 11.]] - Otvorena deonica [[Autoput Bratstva i jedinstva|Autoputa Bratstva i jedinstva]] [[Paraćin]] - [[Niš]], gradi se i [[Demir Kapija]] - [[Negotino]], ukupno 110&nbsp;km<ref>Bajec, Dolničar, 1981, str. 205</ref>. * [[24. 11.]] - Uključen je ''[[Proton Synchrotron]]'', prvi [[CERN]]-ov [[sinhrotron]] kod Ženeve, snage 25 GeV. * [[26. 11.]] - Proglašen Zakon o područjima opština i srezova u NR Srbiji (objavljeno u službenom listu 12. decembra). Opština [[Lešak (Leposavić)|Lešak]] iz uže Srbije priključena je [[Opština Leposavić|opštini Leposavić]] u [[Autonomna Kosovsko-Metohijska Oblast|Autonomnoj Kosovsko-Metohijskoj Oblasti]].<ref>[https://stellapolarebooks.com/2023/05/02/lesak-leposavic-pripajanje-kosovu/ Како је Лешак 1959. године припојен Косову (Петар Драгишић)]. stellapolarebooks.com 2. 5. 2023</ref> * [[29. 11.]] - Titograd - Bar je prva pruga normalnog kolosijeka u Crnoj Gori. === Decembar/Prosinac === * [[1. 12.]] - Potpisan [[Antarktički ugovor]] - 12 zemalja se obavezalo da će [[Antarktik]] biti naučno područje (na snazi od 1961). * 1. 12. - Prikazan sovjetski film "[[Balada o vojniku]]". * [[2. 12.]] - Nakon pucanja brane Malpasset poginulo preko 400 ljudi u gradu [[Fréjus]], na [[Azurna obala|Azurnoj obali]]. * 2. 12. - Antikolonijalna konferencija Mediterana i Bliskog istoka u Beogradu. * [[4. 12.]] - Poslednji kineski car [[Puyi]] pušten iz zatvora. * [[13. 12.]] - Na predsedničkim izborima na britanskom Kipru pobedio arhiepiskop [[Makarios III]]. * [[14. 12.]] - Istočnoevropski [[Savez za uzajamnu ekonomsku pomoć]] (SEV) usvojio je povelju. * 14 - 15. 12. - Američki rekordi: Joe Jordan se sa F-104 Starfighter popeo do 31.515 m, a Joseph W. Rogers sutradan sa F-106 Delta Dart leti 2.456&nbsp;km/h. * ca. [[14. 12.]] - Poplave u Bosni i Hrvatskoj, [[Neretva]] u Metkoviću 430&nbsp;cm. * [[15. 12.]] - Sovjetska raketa [[R-7 Semjorka]] ima prvi borbeni položaj kod [[Pleseck]]a u Arhangelskoj oblasti. Dva dana kasnije osnovane Raketne snage strateške namene. * [[18. 12.]] - Osniva se preduzeće Rafinerija nafte u [[Pančevo|Pančevu]] (izgrađena 1968). * [[20. 12.]] - Šah [[Mohamed Reza Pahlavi]] se oženio [[Farah Pahlavi|Farom Diba]]. * 24. 12.? - Teretnjak Igrane se nasukao i potonuo između Urinja i Žurkova na Kvarneru, sedam nestalih. * [[27. 12.]] - "Crvena Zvezda" igra poslednju utakmicu na predratnom stadionu [[SK Jugoslavija]] - "Marakana" izgrađena 1963. na istom mestu. * [[28. 12.]] - U [[Institut "Vinča"|Institutu "Vinča"]] ("Boris Kidrič") pušten u rad veliki istraživački [[nuklearni reaktor]]<ref>[http://foto.mij.rs/site/gallery/3651/allphotos Na svečanosti povodom puštanja u rad velikog istraživačkog reaktora u institutu "Boris Kidrič", u razgovoru sa naučnicima i graditeljima reaktora u zgradi Direkcije Instituta]{{Dead link|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. foto.mij.rs</ref>. * [[30. 12.]] - Vojni ataše FNRJ i pomoćnik proterani iz Poljske. === Kroz godinu === * Prosečna plata u FNRJ manja od 14.000 din (47 dolara, tj. 417 dolara iz 2020).<ref>[http://hdl.handle.net/10891/osa:e9a5ee0a-5700-4e2c-956d-0f28d3890f8d "Considerations behind Plenary Session of Yugoslav Central Committee"], 20 November 1959. HU OSA 300-8-3-9429</ref> * [[Robert Noyce]] je napravio monolitno [[integralno kolo]]. [[Jean Hoerni]] je patentirao [[planarni proces]] za masovnu proizvodnju [[tranzistor]]a i kola. [[Mohamed Atalla]] i [[Dawon Kahng]] su napravili [[MOSFET]] tranzistor. * [[Spandex]], tj. [[Lycra]] je usavršena i izneta na tržište. * Izgrađena [[Palata Federacije]] na Novom Beogradu (danas Palata Srbije), u upotrebi od 1961. [[Datoteka:Stamps of Germany (DDR) 1967, MiNr 1311.jpg|mini|100px|Spomenik bola i prkosa]] * [[Spomen-park Kragujevački oktobar]]: prvo obeležje je [[Ante Gržetić|Gržetićev]] "Spomenik bola i prkosa". * Otvorena je Moderna galerija u Beogradu, [[Muzej savremene umetnosti u Beogradu|Muzej savremene umetnosti]] dobija zgradu 1965. * Izrađen je Plavi voz za putovanja predsednika Tita. * Izvoz FNRJ iznosi 476 miliona dolara a uvoz 685 miliona - deficit je 34 miliona manji nego prošle godine.<ref>[http://hdl.handle.net/10891/osa:9546c008-300f-4b85-b49e-1b7f40056b69 "Yugoslav Foreign Trade in 1959"], 8 March 1960. HU OSA 300-8-3-15625</ref> * Procenjuje se da je od 1945. u FNRJ stiglo 277 miliona dolara u paketima i novčanoj pomoći od iseljenika (NYT 8. februar). * Poljoprivreda u FNRJ: 2.130.000 ha pod pšenicom (208.000 državne farme, 214.000 kooperacije, 1.710.000 privatnici), proizvedeno 4.130.000 tona. Državni sektor je favorizovan, ima znatno veće prinose po hektaru<ref>[http://hdl.handle.net/10891/osa:e23e7e57-9b0d-4cbd-88a9-51774537513d "Yugoslav Economic Situation"], 19 April 1962. HU OSA 300-8-3-9533</ref>. * Izgrađena [[Hidroelektrana Gojak]] kod [[Ogulin]]a. * [[Branko Zebec]] prešao iz Partizana u Zvezdu. * Obnovljena [[sportska kladionica]] u Jugoslaviji. * "Lepotica '59" je Romana Milutin iz Dubrovnika. * U [[pirot]]skom "Tigru" otvorena fabrika autoguma. * Izložbe jugoslovenskog savremenog slikarstva u Parizu i u SAD<ref>Bajec, Dolničar, 1981, str. 321</ref>. * U ''RR Niš'' proizveden prvi tranzistorski radio aparat (prototip po Filipsovoj licenci je proizveden 1958 TESLA 59 TV, ali serijska proizvodnja počinje 1959). == 1959. u temama == Rukovodstvo [[FNRJ]]: ** Predsednik Republike i Predsednik Saveznog izvršnog veća: [[Josip Broz Tito]] ** Predsednik Savezne skupštine: [[Petar Stambolić]] * [[Televizija]]. TV serija: "[[Servisna stanica]]" (1959-60) (TV Beograd). * Neki [[Popis jugoslavenskih filmova|domaći filmovi]]: "[[Vlak bez voznog reda]]", "[[Tri Ane]]", "[[Campo Mamula]]", "[[Vetar je stao pred zoru]]" (→ [[:Kategorija:Filmovi 1959.]]). * Proglasila nezavisnost [[Ujedinjena Suvadivska Republika]] (nepriznata, vratila se Maldivima 1963): {| | [[Datoteka:Flag of the United Suvadive Republic.svg|thumb|120px|Suvadivska (nepr.)]] |} == Rođenja == {{glavni članak|:Kategorija:Rođeni 1959.}} === Januar/Siječanj === * [[13. 1.]] - [[Merima Isaković]], glumica * [[16. 1.]] - [[Mladen Čutura]], hrvatski glumac * [[16. 1.]] - [[Sade Adu|Sade]], pevačica * [[22. 1.]] - [[Linda Blair]], glumica * 22. 1. - [[Dejan Ajdačić]], filolog, folklorista === Februar/Veljača === * [[7. 2.]] - [[Predrag Antonijević]], srpski reditelj * [[15. 2.]] - [[Joseph R. Gannascoli]], američki glumac * [[16. 2.]] - [[John McEnroe]], teniser * 16. 2. - [[Aleksandar Petrović (košarkaš)]] * 16. 2. - [[Suzana Petričević]], glumica, pevačica * [[18. 2.]] - [[Lepomir Ivković]], glumac * [[22. 2.]] - [[Kyle MacLachlan]], američki glumac * [[26. 2.]] - [[Ahmet Davutoğlu]], turski političar * [[27. 2.]] - [[Darko Hudelist]], novinar === Mart/Ožujak === * [[3. 3.]] - [[Duško Vujošević]], košarkaški trener († [[2026]]) * [[5. 3.]] - [[Aleksandra Janković (poslanica)|Aleksandra Janković]], psiholog, srpska političarka * [[6. 3.]] - [[Zlatan Fazlić]] Fazla, bosanskohercegovački kantautor, pjevač i kompozitor * [[7. 3.]] - [[Zijad Gračić]], glumac * [[11. 3.]] - [[Dejan Stojanović]], srpsko-američki pesnik, publicista i esejista * [[12. 3.]] - [[Milorad Dodik]], premijer, predsjednik Republike Srpske * [[16. 3.]] - [[Jens Stoltenberg]], premijer Norveške, gen. sekr. NATO * [[18. 3.]] - [[Luc Besson]], francuski filmski režiser, scenarist i producent * 18. 3. - [[Irene Cara]], pevačica († [[2022]]) * 18. 3. - [[Mirjana Kapetanović]], bh. književnica i novinarka († [[2026]]) * [[19. 3.]] - [[Terry Hall]], pevač The Specials († [[2022]]) * [[22. 3.]] - [[Josip Vancaš]], bosanskohercegovački arhitekt === April/Travanj === * [[1. 4.]] - [[Margita Stefanović]], arhitekta, pijanistkinja, članica "EKV" († [[2002]]) * 1. 4. - [[Helmut Duckadam]], rumunski golman († [[2024]]) * [[3. 4.]] - [[David Hyde Pierce]], američki glumac * [[14. 4.]] - [[Don Roos]], američki scenarist i filmski režiser * [[15. 4.]] - [[Emma Thompson]], britanska glumica * 15. 4. - [[Andreja Maričić]], glumac († [[2021]]) * [[17. 4.]] - [[Madžid Madžidi]], [[iran]]ski filmski režiser i scenarist. * 17. 4. - [[Sean Bean]], glumac * [[21. 4.]] - [[Robert Smith (muzičar)|Robert Smith]], pevač ''The Cure''-a * [[30. 4.]] - [[Stephen Harper]], premijer Kanade === Maj/Svibanj === * [[3. 5.]] - [[Mira Kosovka]], pevačica * [[5. 5.]] - [[Brian Williams]], TV voditelj * [[11. 5.]] - [[Milivoje Mlađenović]], dr književnosti, upravnik NP u Somboru i SNP u Novom Sadu († [[2009]]) * [[13. 5.]] - [[Perica Vučinić]], novinar, osnivač "Reportera" († [[2005]]) * [[22. 5.]] - [[Morrissey]], pevač * [[25. 5.]] - [[Tomislav Karamarko]], hrvatski političar * [[29. 5.]] - [[Rupert Everett]], glumac * [[30. 5.]] - [[Blaž Slišković]], bosanskohercegovački nogometaš i selektor === Jun/Juni/Lipanj === * [[5. 6.]] - [[Miroslav Živanović]] Pile, frontmen "Alise" († [[2024]]) * [[6. 6.]] - [[Snežana Đurišić]], pevačica * [[7. 6.]] - [[Mike Pence]], potpredsednik SAD * [[9. 6.]] - [[Zorica Marković]], pevačica * [[10. 6.]] - [[Carlo Ancelotti]], fudbaler, trener * [[11. 6.]] - [[Hugh Laurie]], britanski glumac * [[13. 6.]] - [[Klaus Iohannis]], predsednik Rumunije * 13. 6. - [[Bojko Borisov]], premijer Bugarske * [[28. 6.]] - [[Brad Fraser]], kanadski scenarista * [[29. 6.]] - [[Mirjana Bobić-Mojsilović]], novinarka * 29. 6. - [[Zorica Tomić]], sociolog, kulturolog * [[30. 6.]] - [[Vincent D'Onofrio]], glumac === Jul/Juli/Srpanj === * [[4. 7.]] - [[Victoria Abril]], glumica * [[11. 7.]] - [[Suzanne Vega]], pevačica * [[18. 7.]] - [[Ljerka Anić]], hrvatska i bosanskohercegovačka književnica * [[24. 7.]] - [[Darko Kocjan]], novinar, radio-voditelj * [[26. 7.]] - [[Kevin Spacey]], glumac === Avgust/August/Kolovoz === * [[10. 8.]] - [[Rosanna Arquette]], glumica * [[13. 8.]] - [[Danny Bonaduce]], glumac, disk-džokej * 13. 8. - [[Mirko Jović]], srpski političar * [[14. 8.]] - [[Magic Johnson]], košarkaš * [[17. 8.]] - [[David Koresh]], lider verskog kulta († [[1993]]) * [[25. 8.]] - [[Miodrag Kostić]], biznismen († [[2024]]) * [[27. 8.]] - [[Jeanette Winterson]], engleska spisateljica * [[29. 8.]] - [[Milivoj Bebić]], hrvatski vaterpolist * 29. 8. - [[Stephen Wolfram]], kompjuterski naučnik, preduzetnik === Septembar/Rujan === * [[6. 9.]] - [[Ana Bekuta]], pevačica * [[9. 9.]] - [[Stanko Subotić]], biznismen * [[10. 9.]] - [[Branko Vidaković]], glumac * [[13. 9.]] - [[Nenad Radulović]] - Neša Leptir, muzičar († [[1990]]) * [[14. 9.]] - [[Morten Harket]], vokal grupe A-ha * [[18. 9.]] - [[Boris Bakal]], hrvatski glumac, pisac, redatelj i intermedijalni umjetnik * [[19. 9.]] - [[Oliver Njego]], operski pevač * 19. 9. - [[Branislav Zeremski]], glumac * [[23. 9.]] - [[Jason Alexander]], glumac, komičar * [[29. 9.]] - [[Jon Fosse]], norveški književnik, nobelovac * [[30. 9.]] - [[Boško Buha (general)|Boško Buha]], general srpske policije († [[2002]]) === Oktobar/Listopad === * [[1. 10.]] - [[Youssou N'Dour]], pevač * [[4. 10.]] - [[Chris Lowe]], član dueta ''Pet Shop Boys'' * [[7. 10.]] - [[Simon Cowell]], muzički i TV producent, TV osoba * [[8. 10.]] - [[Stela Ćetković]], glumica * [[15. 10.]] - [[Sarah, Duchess of York]], bivša supruga princa Andrewa * [[17. 10.]] - [[Biljana Jevtić]], pevačica * [[18. 10.]] - [[Milčo Mančevski]], režiser, scenarista * [[20. 10.]] - [[Midhat Ajanović]], bosanskohercegovački novinar, karikaturista i književnik * [[21. 10.]] - [[Ken Watanabe]], glumac * 21. 10. - [[Saša Marković Mikrob]], umetnik († [[2010]]) * [[23. 10.]] - [["Weird Al" Yankovic]], američki muzičar * 23. 10. - [[Gordana Bjelica]], glumica * [[26. 10.]] - [[Evo Morales]], predsednik Bolivije === Novembar/Studeni === * [[2. 11.]] - [[Nenad Čanak]], srpski političar * 2. 11. - [[Saïd Aouita]], atletičar * [[4. 11.]] - [[Dejan Cukić]], rok muzičar * 4. 11. - [[Dominique Dunne]], glumica († [[1982]]) * [[5. 11.]] - [[Bryan Adams]], kanadski kantautor, gitarist i fotograf * [[13. 11.]] - [[Hari Kostov]], makedonski političar i državnik * [[27. 11.]] - [[Zvonko Varga]], fudbaler * [[28. 11.]] - [[Judd Nelson]], glumac * [[29. 11.]] - [[Stevan Koprivica]], dramski pisac i profesor FDU u Bg. * 29. 11. - [[Rahm Emanuel]], američki političar === Decembar/Studeni === * [[15. 12.]] - [[Branko Dragaš]], ekonomista * [[21. 12.]] - [[Florence Griffith-Joyner]], atletičarka († [[1998]]) * [[22. 12.]] - [[Bernd Schuster]], fudbaler, trener * [[30. 12.]] - [[Tracey Ullman]], glumica, komičarka * [[31. 12.]] - [[Val Kilmer]], glumac († [[2025]]) === Kroz godinu === * [[Slobodan Antonić]], srpski politički analitičar * [[Vicko Ruić]], glumac == Smrti == {{glavni članak|:Kategorija:Umrli 1959.}} === Januar/Siječanj &ndash; Mart/Ožujak === * [[19. 1.]] - [[Dragan Rakić]], narodni heroj (* [[1914]]) * [[21. 1.]] - [[Cecil B. DeMille]], [[Sjedinjene Američke Države|američki]] [[film]]ski [[redatelj]] i [[producent]] (* [[1881]].) * [[30. 1.]] - [[Josip Hatze]], [[Hrvatska|hrvatski]] skladatelj i dirigent (* [[1879]].) * 30. 1. - [[Dimitrije Georgijević]], general JNA (* [[1884]]) * [[3. februar]] - muzičari poginuli u avionskom udesu: ** [[Buddy Holly]], američki muzičar (* [[1936]]) ** [[The Big Bopper]] (* [[1930]]) ** [[Ritchie Valens]] (* [[1941]]) * [[14. 2.]] - [[Konstantin Fotić]], pravnik, diplomata (* [[1891]]) * [[19. 2.]] - [[Nikola Grulović]], član CK KP Srbije (* [[1888]]) * [[3. 3.]] - [[Lou Costello]], glumac, komičar (* [[1906]]) * [[21. 3.]] - [[Milivoj Presečki]], glumac (* [[1900]]) * [[26. 3.]] - [[Raymond Chandler]], pisac (* [[1888]]) * [[29. 3.]] - [[Barthélemy Boganda]], premijer Centralnoafričke Republike (* [[1910]]) === April/Travanj &ndash; Jun/Lipanj === * [[8. 4.]] - [[Henri-Pierre Roché]], francuski novinar i književnik (* [[1879]]) * [[9. 4.]] - [[Frank Lloyd Wright]], [[Sjedinjene Američke Države|američki]] arhitekt i teoretičar arhitekture (* [[1867]].) * [[9. 5.]] - [[Hamdija Kreševljaković]], historičar (* [[1888]]) * [[17. 5.]] - [[Stanko Karaman]], biolog (* [[1889]]) * [[24. 5.]] - [[John Foster Dulles]], donedavni državni sekretar SAD (* [[1888]]) * [[16. 6.]] - [[George Reeves]], glumac (* [[1914]]) * [[18. 6.]] - [[Ethel Barrymore]], glumica (* [[1879]]) * [[23. 6.]] - [[Boris Vian]], francuski književnik, muzičar, glumac, inženjer... (* [[1920]]) === Jul/Srpanj &ndash; Septembar/Rujan === * [[6. 7.]] - [[George Grosz]], njemački grafičar i slikar (* [[1893]]) * [[17. 7.]] - [[Billie Holiday]], američka pjevačica (* [[1915]]) * [[27. 7.]] - [[Aleksandar Cankov]], bivši premijer Bugarske (* [[1879]]) * [[6. 8.]] - [[Preston Sturges]], filmski režiser, scenarista (* [[1898]]) * [[16. 8.]] - [[Wanda Landowska]], poljska čembalistica i skladateljica (* [[1879]].) * 16. 8. - [[William Halsey, Jr.]], američki admiral flote (* [[1882]]) * [[18. 9.]] - [[Adolf Ziegler]], slikar (* [[1892]]) * [[26. 9.]] - [[S. W. R. D. Bandaranaike]], premijer Cejlona (* [[1899]]) === Oktobar/Listopad &ndash; Decembar/Prosinac === * [[5. 10.]] - [[Josip Mandić]], skladatelj (* [[1883]]) * [[7. 10.]] - [[Antun Akšamović]], umirovljeni biskup đakovački (* [[1875]]) * [[14. 10.]] - [[Errol Flynn]], glumac (* [[1909]]) * 14. 10. - [[Rodoljub Malenčić]]-Rodac - pravnik, fotograf, golman, prvi naš olimpijski izveštač (* [[1903]]) * [[15. 10.]] - [[Stepan Bandera]], ukrajinski nacionalista (* [[1909]]) * [[16. 10.]] - [[George Marshall]], general, bivši državni sekretar SAD (* [[1880]]) * [[22. 10.]] - [[Husnija Kurt]], kemičar, političar (* [[1900]]) * [[24. 10.]] - [[Đorđe Nešić (lekar)|Đorđe Nešić]], očni lekar, akademik (* [[1873]]) * [[28. 10.]] - [[Camilo Cienfuegos]], kubanski revolucionar (* [[1932]]) * [[29. 10.]] - [[Sisavang Vong]], kralj Laosa (* [[1885]]) * [[15. 11.]] - [[Charles Thomson Rees Wilson]], fizičar, nobelovac (* [[1869]]) * 15. 11. - [[Stevan Moljević]], pravnik, političar (* [[1888]]) * 15. 11. - [[Ante Mandić]], bivši kraljevski namesnik (* [[1881]]) * [[16. 11.]] - [[Gregorij Rožman]], ljubljanski biskup u emigraciji (* [[1883]]) * [[21. 11.]] - [[Max Baer]], bokser, glumac (* [[1909]]) * [[26. 11.]] - [[Jean Gremillon]], [[Francuska|francuski]] [[Redatelj|režiser]] (* [[1902]].) * [[27. 11.]] - [[Borivoje Jevtić]], književnik, učesnik Sarajevskog atentata (* [[1894]]) * [[6. 12.]] - [[Jovan Palavestra]], srpski književnik i publicista (* [[1893]]) * 6. 12. - [[Marijan Stilinović]], društveno-politički radnik (* [[1904]]) * [[28. 12.]] - [[Ante Pavelić]], hrvatski pravnik, političar, poglavnik NDH (* [[1889]].) * [[30. 12.]] - [[Josip Rijavec]], operski pevač, tenor (* [[1890]]) == Nobelova nagrada za 1959. godinu == * [[Nobelova nagrada za fiziku|'''Fizika''']]: [[Emilio Segrè]] i [[Owen Chamberlain]] (otkriće [[antiproton]]a) * [[Nobelova nagrada za kemiju|'''Kemija''']]: [[Jaroslav Heyrovský]] (otkriće i razvoj [[Polarografija|polarografskih]] metoda analize) * [[Nobelova nagrada za fiziologiju ili medicinu|'''Fiziologija i medicina''']]: [[Severo Ochoa]] i [[Arthur Kornberg]] (otkriće mehanizama u biološkoj sintezi [[RNK]] i [[DNK]]) * [[Nobelova nagrada za književnost|'''Književnost''']]: [[Salvatore Quasimodo]] (za lirsku poeziju koja s klasičnom vatrom izražava tragično iskustvo u našem vremenu) * [[Nobelova nagrada za mir|'''Mir''']]: [[Philip Noel-Baker]] (napori za razoružanje) == Reference == {{reference|2}} == Literatura == * [https://catalog.osaarchivum.org/catalog?utf8=%E2%9C%93&f%5Bdigital_collection%5D%5B%5D=RFE%2FRL+Background+Reports&f%5Bsubject_geo_facet%5D%5B%5D=Yugoslavia&page=7&range%5Bdate_created_facet%5D%5Bbegin%5D=1960&range%5Bdate_created_facet%5D%5Bend%5D=1960&search_field=dummy_range&range%5Bdate_created_facet%5D%5Bbegin%5D=1959&range%5Bdate_created_facet%5D%5Bend%5D=1959&commit=Apply Osa Archivum Catalog] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220409203143/https://catalog.osaarchivum.org/catalog?utf8=%E2%9C%93&f%5Bdigital_collection%5D%5B%5D=RFE%2FRL+Background+Reports&f%5Bsubject_geo_facet%5D%5B%5D=Yugoslavia&page=7&range%5Bdate_created_facet%5D%5Bbegin%5D=1960&range%5Bdate_created_facet%5D%5Bend%5D=1960&search_field=dummy_range&range%5Bdate_created_facet%5D%5Bbegin%5D=1959&range%5Bdate_created_facet%5D%5Bend%5D=1959&commit=Apply |date=2022-04-09 }}. HU OSA; Records of Radio Free Europe/Radio Liberty Research Institute: Publications Department: Background Reports; Open Society Archives at Central European University, Budapest. * Milan Bajec, Ivan Dolničar (1981). Jugoslavija 1941-1981, Beograd: Eksport pres. == Vanjske veze == * [http://www.amika.rs/BgdSFRJ/DzuboksNaLedu.htm Džuboks na ledu], amika.rs (mešano ćirilica i latinica) * [http://hdl.handle.net/10891/osa:2f3e6c7b-817a-43e6-93b6-09a751a6d6a2 "Statistical Data on the Yugoslav State Farms and General Agricultural Cooperatives in 1958 and 1959"], 13 July 1960. HU OSA 300-8-3-9449 * [http://hdl.handle.net/10891/osa:6794e5f1-5e5c-4ca1-ba31-cc68359da94b "Key to the Federal Government Authorities Organization Diagram"], 9 January 1959. HU OSA 300-8-3-9420 * [http://hdl.handle.net/10891/osa:239826e6-b1e8-4bed-b88c-b4e57fb6e935 "Key to the Republican Government Authorities Organization Diagram"], 2 May 1959. HU OSA 300-8-3-9413 * [http://hdl.handle.net/10891/osa:d12079af-ebe7-40ad-a2ce-8af36fc237f3 "The Yugoslav Governmental Structure - Part I: The Federal Structure"], 9 January 1959. HU OSA 300-8-3-9419 i [http://hdl.handle.net/10891/osa:f02eb905-7eaf-4cc0-aec4-f683c8e6d061 Correction]. 14 January 1959. HU OSA 300-8-3-9423 * [http://hdl.handle.net/10891/osa:99a8a7a1-363c-4f27-9dda-21c35a7e729a "The Yugoslav Governmental Structure - Part II: The Republican Structure"], 2 May 1959. HU OSA 300-8-3-9412 * [http://hdl.handle.net/10891/osa:1cb720b4-70a2-4ae5-a6b7-190b9153b03c "The Yugoslav Governmental Structure - Part III: The Local Structure"], 7 July 1959. HU OSA 300-8-3-9445 * [http://hdl.handle.net/10891/osa:7e0a981f-570e-4f24-b117-5f4f5b3c3dbd "Composition of the Yugoslav Federal Executive Council"], 9 January 1959. HU OSA 300-8-3-9421 * [http://hdl.handle.net/10891/osa:34656db3-2c84-4407-a741-9a04d42c899b "Composition of Federal Council and Council of Producers Federal Council"], 9 January 1959. HU OSA 300-8-3-9422 <!-- internacionalni linkovi --> {{commonscat|1959}} [[Kategorija:1959.]] idgua77r0rk3cpnqdxuqb5hyp1wdtxr 42579562 42579558 2026-04-09T16:36:23Z Alekol 2231 /* Januar/Siječanj */ 42579562 wikitext text/x-wiki {{Godina}} {{Godina u drugim kalendarima|1959}} Godina '''1959''' ('''[[Rimski brojevi|MCMLIX]]''') bila je [[redovna godina koja počinje u četvrtak]] (link pokazuje kalendar) po gregorijanskom kalendaru. __NOTOC__ <center> {| style="border:1px solid silver;background-color:white;padding:5px;" align=center class=radius | '''1959''': <br /> [[1959#Januar/Siječanj|1]] • [[1959#Februar/Veljača|2]] • [[1959#Mart/Ožujak|3]] • [[1959#April/Travanj|4]] • [[1959#Maj/Svibanj|5]] • [[1959#Jun/Juni/Lipanj|6]] • [[1959#Jul/Juli/Srpanj|7]] • [[1959#Avgust/August/Kolovoz|8]] • [[1959#Septembar/Rujan|9]] • [[1959#Oktobar/Listopad|10]] • [[1959#Novembar/Studeni|11]] • [[1959#Decembar/Prosinac|12]] <br /> [[1959#Rođenja|Rođenja]] • [[1959#Smrti|Smrti]] |}</center> == Događaji == === Januar/Siječanj === * decembar 1958 - mart 1959 - [[Tito]] na turneji "[[Galeb (brod)|Galebom]]": [[Indonezija]], [[Burma]], [[Indija]], [[Šri Lanka]], [[Etiopija]], [[Sudan]], [[Egipat]], [[Grčka]]. * [[1. 1.]] - [[Kubanska revolucija]]: diktator [[Fulgencio Batista]] beži iz Havane pre svitanja, nekoliko sati nakon što je [[Fidel Castro|Kastrov]] [[Pokret 26. jula]] zauzeo grad [[Santa Clara, Kuba|Santa Klara]]. * 1. 1. - Austrijska televizija [[ORF]] prvi put prenosi [[Bečki novogodišnji koncert]]. * 1. 1. - Počinje spuštanje carina u [[EEZ]]. * [[2. 1.]] - Pobunjeničke trupe na čelu sa [[Che Guevara|Che Guevarom]] i [[Camilo Cienfuegos|Camilom Cienfuegosom]] ulaze u Havanu a Castro u [[Santiago de Cuba]] - Castro u Havanu stiže 8-og. Predsjednik od jučer je liberal [[Manuel Urrutia Lleó]]. * 2. 1. - Sovjeti lansirali "[[Luna 1|Lunu 1]]", prvi umjetni satelit koji je okružio [[Sunce]], nakon što je promašio Mjesec, dakle prvi koji je umakao Zemljinoj gravitaciji. * [[3. 1.]] - [[Aljaska]] postala 49. država SAD. * 3. 1. - Tri najjužnija atola se otcepila od britanskih [[Maldivi|Maldiva]] kao [[Ujedinjena Suvadivska Republika]] - raspušteno 1963. [[Datoteka:Castro-huber-matos-camilo-cienfuegos.jpg|mini|200px|left|Kastro i drugovi u Havani]] * [[4. 1.]] - Léopoldvillski neredi u [[Belgijski Kongo|Belgijskom Kongu]]: nakon zabranjenog mitinga dolazi do nereda sa, zvanično, 49 žrtava - Dan mučenika u DR Kongo, prekretnica ka nezavisnosti. * ca. 4. 1. - FNRJ: zabranjeno postavljanje saveznih službenika nakon 30. juna u pokušaju zaustavljanja rasta birokratije. (New York Times) * [[7. 1.]] - [[Kontejnerizacija]]: u [[Alameda, California|Alamedi]] je napravljen prvi obalski kran za kontejnere<ref>[https://www.asme.org/about-asme/who-we-are/engineering-history/landmarks/85-paceco-container-crane PACECO Container Crane]. asme.org</ref>. [[Datoteka:Bundesarchiv B 145 Bild-F015892-0010, Charles de Gaulle (cropped 1).jpg|mini|150px|[[Charles de Gaulle]]]] * [[8. 1.]] - [[Charles de Gaulle]] inauguriran za prvog predsednika francuske [[Peta Republika|Pete republike]] (do 1969). Premijer je [[Michel Debré]] (do 1962). * [[9. 1.]] - Katastrofa u španskom selu Ribadelago: u poplavi nakon pucanja brane stradalo 144 od 532 seljana. * 13. 1. - FNRJ: prošlog novembra usvojeni zakoni kojim je omogućena internacija do dve godine; 18-og se izveštava o 29 prosovjetskih Jugoslovena u konfinaciji na jadranskom ostrvu.<ref>[http://hdl.handle.net/10891/osa:7131619a-d90c-4d69-86b0-a76658d80461 "Yugoslavia Re-introduces Deportations without Trial"], 14 January 1959. HU OSA 300-8-3-9418</ref> (NYT) * [[15. 1.]] - Sud u [[Los Angeles]]u odbio izručenje [[Andrija Artuković|Andrije Artukovića]], zbog "nedovoljnih dokaza" - jugoslovenska vlada protestuje (izručen 1986). * [[21. 1.]] - Osnovan [[Europski sud za ljudska prava]] (stalna institucija od 1998). * [[25. 1.]] - Papa [[Ivan XXIII.]] objavljuje da ima namjeru sazvati koncil - [[Drugi vatikanski koncil]] održan 1962-65. * [[26. 1.]] - Italijanski premijer [[Amintore Fanfani]] podnosi ostavku, u februaru ga nasleđuje [[Antonio Segni]] (do marta 1960). * 27. 1. - 5. 2. - [[XXI kongres KPSS]]: usvojena je sedmoletka, s više naglaska na potrošnoj robi. Osuđeni jugoslovenski "revizionisti". * [[29. 1.]] - Dobitnik [[NIN-ova nagrada|NIN-ove nagrade]] je [[Branko Ćopić]] za "[[Ne tuguj bronzana stražo]]". * [[30. 1.]] - Danski brod ''MS Hans Hedtoft'' udario u ledeni breg i potonuo na prvom putovanju sa 95 ljudi i parohijskim registrima sa Grenlanda. === Februar/Veljača === * [[1. 2.]] - Na referendumu u Švajcarskoj odbijeno žensko pravo glasa - doduše, kantoni Vaud i Neuchâtel ga ipak uvode ove godine. * 1/[[2. 2.]] - [[Pogibija D'jatlovljeve grupe]]: devet studenata koji su trekovali na severnom Uralu stradali iz nejasnih razloga (pronađeni 26. februara). * 2. 2. - SAD odobravaju FNRJ 5 miliona dolara kredita za kupovinu 40 dizel lokomotiva. (NYT) [[Datoteka:GlassesSign.jpg|mini|200px|''[[The Day the Music Died]]'': obilježje]] * [[3. 2.]] - ''[[The Day the Music Died]]'': pogibija [[Buddy Holly]]-ja, još dvojice muzičara i pilota u padu čarter-aviona. * 3. 2. - American Airlines Flight 320: avion pao u njujorški Ist River, stradalo 65 od 72 p. i č. p.. * [[6. 2.]] - [[Alžirski rat za nezavisnost]]: počinju operacije Challeovog plana, suzbijanja gerile u unutrašnjosti, u "zabranjenim zonama" (do 1961) - naizgled uspešno ali otpor se reorganizuje. * [[9. 2.]] - Uhapšene ubice [[studenica|studeničkog]] isposnika Nestora Maričića (mislili su da ima mnogo više novca nego što je imao). * [[11. 2.]] - Unutar britanskog [[Protektorat Aden|Protektorata Aden]] osnovana [[Federacija Arapskih Emirata Juga]] (od 1962. [[Južnoarapska Federacija]], sa dodatnim članicama). * [[13. 2.]] - [[Rómulo Betancourt]], "Otac [[Venezuela|venecuelanske]] demokratije", po drugi put postaje predsednik (do 1964). * februar - Shell i British Petroleum snizili cenu nafte za 9% na Bliskom istoku i Venecueli - pad prihoda za zemlje proizvođače je prvi poticaj za osnivanje [[OPEC]] dogodine. * [[16. 2.]] - [[Fidel Castro]] postao premijer Kube nakon [[José Miró Cardona|Cardonine]] ostavke. * 16. 2. - Grupa naučnika iz [[Institut za nuklearne nauke Vinča|instituta u Vinči]] se vratila u zemlju nakon lečenja u Francuskoj od posledica ozračivanja prošlog oktobra. * [[17. 2.]] - Američki [[Vanguard 2]] je prvi [[meteorološki satelit]] - misija traje 19 dana, satelit je još u orbiti. * 17. 2. - Turski avion pao na prilazu Londonu, preživelo je 10 od 24 p. i č. p., među kojima i premijer [[Adnan Menderes]]. * 11. i [[19. 2.]] - Ciriški i londonski sporazum o ustavnom aranžmanu budućeg nezavisnog [[Kipar|Kipra]]: vlast dele dve zajednice, grčka i turska. * 19. 2. - U Ljubljani otvorena Palača narodne skupštine. * [[20. 2.]] - FNRJ se protivi obnovi vojnih aspekata [[Balkanski pakt (1953)|Balkanskog pakta]].<ref>[http://hdl.handle.net/10891/osa:1a5f8469-8a42-4e94-b34b-8136b44850fe "Balkan Pact - A Few Facts"], 23 February 1959. HU OSA 300-8-3-13186</ref> * [[26. 2.]] - Vanredno stanje u britanskoj [[Južna Rodezija|Južnoj Rodeziji]]. * [[28. 2.]] - Američki Discoverer 1 je prvi satelit u polarnoj orbiti i tajni početak programa [[Izviđački satelit|izviđačkih satelita]]. === Mart/Ožujak === [[Datoteka:The 14th Dalai Lama during Geshe Lharampa exam 1959 in Lhasa inTibet.jpg|mini|220px|[[Tenzin Gjatso|Dalaj Lama]] na ispitu]] * [[1. 3.]] - Kiparski arhiepiskop [[Makarios III]] se vratio na Kipar posle tri godine izgnanstva. * [[3. 3.]] - Lansiran Pioneer 4, prva američka sonda u heliocentričnoj orbiti. * 3. 3. - Proglašeno vanredno stanje u britanskom protektoratu Nyasaland (Malawi). * [[7. 3.]] - Tito se vratio u Beograd nakon duge posete zemljama Azije i Afrike. * 7. 3. - [[Mosulski ustanak (1959)|Mosulski ustanak]]: arapski nacionalisti, pristalice Nasserove [[UAR]] pokrenuli pobunu protiv iračke vlade, koja je odmah razbijena. * [[9. 3.]] - Pojavila se lutka [[Barbika]] (''Barbie''). * [[10. 3.]] - Počinje [[Tibetanski ustanak (1959)|Tibetanski ustanak]] protiv kineskih vlasti, iz straha da će Dalaj Lama biti otet - ugušen do 23-eg. * 14. 3. - Iz [[Tirana|Tirane]] povučen jugoslovenski ambasador Milatović<ref name="Col">''Collier's Year Book'' za 1959. (Microsoft Encarta 2004)</ref>. * mart - [[Austrija|Austrijski]] parlament podržao odluku [[Koruška|koruških]] vlasti o prekidu upotrebe [[slovenački jezik|slovenačkog]] u osnovnim školama; demonstracije u [[Maribor]]u. * [[18. 3.]] - Predsednik SAD [[Dwight D. Eisenhower]] potpisao zakon o ulasku [[Havaji|Havaja]] u Uniju. * [[21. 3.]] - Papa Ivan XXIII. briše riječ ''perfidis'' ("nevjerujući" a ne perfidni) iz molitve za pokrštavanje Židova, zbog mogućeg nesporazuma. * [[24. 3.]] - Irak se povukao iz proameričkog [[Bagdadski pakt|Bagdadskog pakta]]. * [[26. 3.]] - Sporazum o postavljanju 30 američkih raketa Jupiter, dva eskadrona, na jugoistoku Italije (operativne 1961). * [[28. 3.]] - NR Kina je raspustila vladu Tibeta - u današnjem Tibetanskom autonomnom regionu to se obeležava kao Dan oslobođenja kmetova (zapravo oslobođeni 17. jula). * [[29. 3.]] - [[Barthélemy Boganda]], premijer francuske Centralnoafričke republike, poginuo u avionskom udesu. * 29. 3. - Prikazan film ''[[Some Like It Hot]]''. * [[30. 3.]] - [[Dalaj Lama XIV]] prešao u Indiju. * 30. 3. - Sunagawska borba: okružni sud u Tokiju presudio da stacioniranje američkih snaga u zemlji nije ustavno, što Ustavni sud obara u decembru. === April/Travanj === [[Datoteka:Valle de los Caídos, desde la explanada de la Abadía II.jpg|mini|200px|''[[Valle de los Caídos]]'']] * [[1. 4.]] - Zvanična inauguracija spomeničkog kompleksa ''[[Valle de los Caídos]]'' ("Dolina palih") u [[Francova diktatura|Španiji]]. * [[2. 4.]] - [[Louis Armstrong]] svira u Beogradu tokom evropske turneje. * [[6. 4.]] - [[31. dodjela Oscara]], najbolji film ''[[Gigi]]'', ukupno devet nagrada iz isto toliko nominacija; najbolji strani film je ''[[Mon Oncle]]'' [[Jacques Tati|Jacquesa Tatija]]. * [[4. 4.]] - U Zenici osuđena grupa od 11 proustaških "zaverenika". (NYT) * [[9. 4.]] - [[Program Mercury]]: predstavljena prva sedmorica američkih astronauta. * [[10. 4.]] - Japanski krunski princ [[Akihito, car Heisei|Akihito]] se oženio pučankom [[Michiko Shoda]] (carski par 1989-2019). * [[15. 4.]] - Prvi broj kruševačkog časopisa "[[Bagdala (časopis)|Bagdala]]". * 15. 4. - Oboleli državni sekretar SAD [[John Foster Dulles]] dao ostavku, umire sledećeg meseca. * april - Međusobne osude špijuna u Albaniji (dvojica na smrt) i FNRJ.<ref>[http://hdl.handle.net/10891/osa:c16bba5a-ff6e-45ee-9e37-e0fbe6dff10e "Tirana Death Sentences on Albanian "Spies" for Yugoslavia"], 12 May 1959. HU OSA 300-8-3-14245</ref> * 15 - 26. 4. - Fidel Castro u neuspešnoj "ofanzivi šarma" u SAD. * 16 - 22. 4. - U Kairu se sastao prvi Arapski naftni kongres, kome prisustvuju i Venecuela i Iran, razgovaraju o politici koordinacije. [[Datoteka:JAT Caravelle Haafke.jpg|mini|180px|JAT-ova "Karavela" (1973)]] * [[19. 4.]] - Centralna proslava 40-godišnjice [[KPJ]] u Beogradu, Tito podnosi referat na svečanoj sednici CK SKJ. Traži da se rehabilituje stotina jugoslovenskih komunista stradalih u Staljinovim čistkama.<ref>[http://hdl.handle.net/10891/osa:3a45240d-bb42-4508-9a6e-2e43ac1cad22 "Tito and Moscow: Return to Stronger Line will Rally Party and People"], 20 April 1959. HU OSA 300-8-3-14255</ref> * [[23. 4.|23]] - [[26. 4.]] - Četvrti kongres Saveza sindikata Jugoslavije. * [[25. 4.]] - Prvi brodovi prolaze [[Morski put Saint Lawrence|Morskim putem Saint Lawrence]], od Montreala do jezera Ontario - okeanski brodovi sada mogu ploviti i Velikim jezerima (zvanično otvaranje 26. juna). * [[26. 4.]] - Francuski mlaznjak [[Sud Aviation Caravelle]] ulazi u saobraćaj (do 1972. izrađeno 282 komada; dva mlazna motora pozadi). * [[27. 4.]] - Drugi nacionalni narodni kongres: [[Liu Shaoqi]] postaje ceremonijalni predsednik NR Kine (do 1968), dok [[Mao Tse-tung]] ostaje na čelu partije. === Maj/Svibanj === * [[1. 5.]] - Unija [[Gana]]-[[Gvineja]] preimenovana u Uniju Afričkih Država ([[Mali]] se pridružio 1961, razišla se 1962). [[Datoteka:Bunica Croatia 090730c.JPG|mini|200px|Dulji se [[Jadranska magistrala]]]] * 3. 5. ? - [[Jadranska magistrala]]: otvara se dionica od Novog Vinodolskog do Zadra. * 4. 5. ? - Ukinuto pravo Jugoslovenima da donose robe vrednosti do $165 i primaju pakete vrednosti do $65 svaka tri meseca bez carine (borba protiv crne berze)<ref name="Col"/>. * [[4. 5.]] - Na Beverly Hillsu dodeljene prve [[Grammy]] nagrade (''Gramophone Award''). * 4. 5. - [[Francuski novi val]]: u Cannesu prikazan film ''[[Les Quatre Cents Coups]]''. * [[6. 5.]] - Južnovijetnamski zakon ''10-59'' omogućuje smrtnu kaznu za uništavanje poljoprivrednih alatki ili članstvo u nekim organizacijama, npr. [[Viet Cong]]. * [[9. 5.]] - Jugoslovenski Crveni krst izveštava da će se 50 ranjenih [[Alžirski rat za nezavisnost|alžirskih pobunjenika]] lečiti u zemlji. (NYT) * [[11. 5.]] i [[19. 5.]] - Studentski neredi u Zagrebu odn. Skoplju povodom lošeg kvaliteta prehrane. * [[12. 5.]] - Predsednik Tito dobio na poklon (drugi?) tom [[Vojna enciklopedija|Vojne enciklopedije]]. * maj - Sovjeti odustaju od prošlogodišnjeg ultimatuma, u kome su tražili povlačenje zapadnih sila iz Berlina. * maj - Svetski šahovski šampionat za žene u Plovdivu: [[Verica Nedeljković]] je druga, [[Milunka Lazarević]] 6. * maj - Počinje nova runda [[Laoški građanski rat|Laoškog građanskog rata]]. * [[16. 5.]] - Jugoslavija prihvata opšte principe [[GATT]]-a, ograničeno pridruženo članstvo odobreno 25-og. * [[17. 5.]] - Počela agrarna reforma na Kubi, na čelu instituta za reformu je [[Che Guevara]]. * 17. 5. - Kod Lisabona inaugurirano [[Svetilište Krista Kralja (Almeda)|Svetilište Krista Kralja]], po ugledu na statuu iz Rio de Janeira. * [[19. 5.]] - Narodna armija Vijetnama osnovala Grupu 559 za transport i logistiku između severa i juga zemlje - [[Hồ Chí Minhov put]] služi do kraja [[Vijetnamski rat|rata]] 1975. * [[24. 5.]] - Haićanski predsednik [[François Duvalier]] doživeo jak infarkt i komu - tokom oporavka zamenjuje ga šef ''[[Tonton Macoute]]'' Clément Barbot, koji zatim završava u zatvoru i gine 1963. kao neuspeli pobunjenik. * 25. 5. - Hruščov otputovao u Albaniju - nesporazumi i nepoverenje (→ [[Sovjetsko-albanski raskol]]). * [[28. 5.]] - Dva majmunčeta, ''Able'' i ''Miss Baker'', su prva živa bića koja su se vratila iz svemira, sa američkom raketom PGM-19 Jupiter. === Jun/Juni/Lipanj === * [[2. 6.]] - Ekvadorska vojska guši nerede u [[Guayaquil]]u, pominje se 500 mrtvih. * [[3. 6.]] - Samouprava za [[Singapur]] pod britanskom vlašću. Premijer je [[Lee Kuan Yew]] (do 1990). * [[14. 6.]] - [[Dominikanska Republika]]: emigranti upadaju u zemlju, uz Kastrovu pomoć, u nameri da zbace diktatora [[Rafael Trujillo|Truhilja]] ali bez uspeha. * [[15. 6.]] - Francuski ambasador povučen iz Beograda zbog prijema pobunjeničkog alžirskog premijera Abbasa. * jun? - FNRJ: smanjen broj dela za koje se izriče smrtna kazna, doživotna robija zamenjena sa 20 godina, ukinuta kazna ograničavanja građanskih prava, pooštrene kazne za ekonomske prestupe.<ref>[http://hdl.handle.net/10891/osa:830a098a-0389-48d8-8e79-737763192876 "Changes in Yugoslav Criminal Law"], 6 June 1959. HU OSA 300-8-3-9447</ref> * [[20. 6.]] - Pošto su Sovjeti odustali od slanja prototipa i plana atomske bombe, NR Kina započinje Projekt 596 - prvu bombu detoniraju 1964. * 20. 6. - Kod [[Lauffen am Neckar|Lauffena]] u udesu autobusa stradalo 45 ljudi. * [[23. 6.]] - [[Seán Lemass]] je irski premijer (do 1966) umesto [[Éamon de Valera|Éamona de Valere]] koji postaje predsednik (do 1973) - Lemass je prigušio nacionalističku retoriku u vezi Severne Irske, gde [[IRA]] vodi neuspešnu [[Granična kampanja (IRA)|Graničnu kampanju]]. * [[24. 6.]] - Američki zajam od 9 miliona dolara za termocentralu na Kosovu, u julu još 15 miliona za hidrocentralu na Trebišnjici. * [[25. 6.]] - [[SSSR]] predložio uspostavljanje zone bez nuklearnog oružja na Balkanu i u Jadranskom moru. * [[26. 6.]] - TWA Flight 891: avion pao kod Milana nakon udara munje - 68 žrtava. * [[28. 6.]] - Delegacija [[Vlado Popović|Vlade Popovića]], iz Odbora za ekonomske odnose sa inostranstvom, kreće na turneju dobre volje u 10 zemalja [[Latinska Amerika|Latinske Amerike]]<ref name="Col"/>. * 28. 6. - [[Etiopska pravoslavna tevahedo Crkva]] je dobila autokefalnost od aleksandrijske patrijaršije. * [[29. 6.]] - U saveznoj skupštini FNRJ objavljeno da je žetva bila rekordna i da neće biti potrebe za uvozom pšenice.<ref>[http://hdl.handle.net/10891/osa:b8df958f-56ac-48f2-a7c8-d80334d2e994 "1959 Yugoslav Cereal Production the Highest in History"], 8 October 1959. HU OSA 300-8-3-9434</ref><ref>[http://hdl.handle.net/10891/osa:67fec153-0138-4bfe-b48d-b2fc6f9a8e83 "Yugoslav Agriculture since 1945"], 14 July 1959. HU OSA 300-8-3-9442</ref> * [[30. 6.]] - U FNRJ usvojen zakon o medicinskom osiguranju za poljoprivrednike (konkretna primena na republičkom nivou). === Jul/Juli/Srpanj === * [[1. 7.]] - Prikazan film ''[[North by Northwest]]''. [[Datoteka:Naval jack of the United States (1959–1960).svg|mini|150px|Pramčana zastava SAD sa 49 zvjezdica]] * [[4. 7.]] - Inaugurirana [[zastava SAD]] sa 49 zvjezdica - trajaće samo godinu dana. * [[5. 7.]] - [[Indonezija|Indonežanski]] predsednik [[Sukarno]] raspustio Ustavotvornu skupštinu i vratio ustav iz 1945. (zvanična ideologija je "[[vođena demokratija]]"). * [[7. 7.]] - Puni zapadnonemački suverenitet u [[Saarland]]u: saarski franak je zamenjen markom. * [[8. 7.]] - [[Vijetnamski rat]]: dvojica vojnih savetnika su prvi Amerikanci poginuli u ratu, u napadu na bazu kod Bien Hoa. * 8. 7. - U NR Srbiji stupio na snagu (savezni) Zakon o ograničenju privatne medicinske prakse: lekari koji rade u društvenim ustanovama ne mogu imati privatnu praksu - praktično ukidanje privatnih lekara.<ref>[http://hdl.handle.net/10891/osa:f3bfb9be-e174-4774-848b-4da3373e92d5 "Limitation (Abolition) of Private Medical Practice in Yugoslavia"], 24 July 1959. HU OSA 300-8-3-9440</ref> * 8. 7. - Požar na brodu u danskom jezeru Haderslev, stradalo 57 ljudi. * 8. 7. - Emigrant prinudio jugoslovenski avion na sletanje u Italiji. (NYT) * 13 - 17. 7. - U SAD prikazan dokumentarac ''[[The Hate That Hate Produced]]'' o [[Nacija Islama|Naciji Islama]]: šok za belce, [[Malcolm X]] postaje poznat. * [[14. 7.]] - Proslava godišnjice Iračke revolucije se u Kirkuku pretvara u napade Kurda na Turkomane, sa 30 mrtvih. * 14. 7. - Porinuta krstarica sa navođenim raketama ''USS Long Beach'', prvi ratni brod sa nuklearnim pogonom (u službi 1961-94). * [[15. 7.]] - U SAD počinje do tada najveći štrajk - industrija čelika je 116 dana u obustavi rada. * [[17. 7.]] - [[Mary Leakey]] otkrila, u [[Olduvajska klisura|Olduvajskoj klisuri]] na severu Tanganjike, prvu lobanju roda [[Australopithecus]], tj. [[Paranthropus boisei]]a. * 17. 7. - Castro daje ostavku i osuđuje predsednika [[Manuel Urrutia Lleó|Urrutiju]] - ovaj daje ostavku pod pritiskom masovnog okupljanja i ubrzo odlazi u SAD, a Castro se vraća na položaj. * [[19. 7.]] - Pošto je u čistkama od 1956. upražnjena četvrtina stolica u [[Severna Koreja|severnokorejskoj]] skupštini, sprovode se dopunski izbori: 99.999% podržava podnete kandidate. * [[22. 7.]] - Otkriveno džinovsko [[Groningensko gasno polje]], najveće u Evropi. * [[24. 7.]] - U Moskvi otvorena [[Američka nacionalna izložba (1959)|Američka nacionalna izložba]], došlo do "[[Kuhinjska debata|Kuhinjske debate]]" između [[Richard Nixon|Nixona]] i [[Nikita Hruščov|Hruščova]]. * [[25. 7.]] - Kralj Ruande [[Mutara III Rudahigwa]] umro nakon posete belgijskom doktoru. * [[25. 7.]] - [[5. 8.]] - 6. [[Filmski festival u Puli]], [[Velika zlatna arena za najbolji film|najbolji film]] "[[Vlak bez voznog reda]]"<ref>[http://arhiv.pulafilmfestival.hr/6-pulski-filmski-festival/index.html 6. Pulski filmski festival] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180811224034/http://arhiv.pulafilmfestival.hr/6-pulski-filmski-festival/index.html |date=2018-08-11 }}. arhiv.pulafilmfestival.hr</ref>. * [[28. 7.]] - [[Ivan Meštrović]] u posjeti Jugoslaviji, danas je razgovarao s predsjednikom Titom, tijekom ljeta je posjetio i kardinala [[Alojzije Stepinac|Stepinca]]. * [[31. 7.]] - Osnovana baskijska organizacija [[ETA (organizacija)|ETA]] - prvu nasilnu akciju izvode 1968. === Avgust/August/Kolovoz === [[Datoteka:Neboder Ilica Zagreb.jpg|mini|170px|[[Ilički neboder]] (poslije 2007)]] [[Datoteka:Tito sa Ernestom Če Gevarom, 1959. godina.jpg|mini|200px|Tito i Che Guevara]] * [[1. 8.|1]] - [[4. 8.]] - Neredi u gradu [[Temirtau]] u [[Kazaška SSR|Kazaškoj SSR]]: radnici se pobunili zbog loših uslova života, 16 poginulih. * [[2. 8.]] - Američki potpredsednik Nixon oduševljeno dočekan u Varšavi. * 2 - 16. 8. - [[Lushanska konferencija]]: nakon proširenog zasedanja prošlog meseca, održan je Osmi plenum Osmog CK KP Kine. Ministar odbrane [[Peng Dehuai]] je smenjen zbog kritike [[Veliki skok naprijed|Velikog skoka naprijed]] (nasleđuje ga [[Lin Biao]] do pogibije 1971). Maova lična vlast odnosi prevagu nad kolektivnim rukovodstvom. * [[3. 8.]] - Portugalska policija pucala na štrajkujuće lučke radnike u [[Gvineja Bisau|Gvineji Bisau]], najmanje 25 mrtvih: [[Afrička partija za nezavisnost Gvineje i Zelenog rta]] zaključila da je potrebna [[Rat za nezavisnost Gvineje Bisau|oružana borba]]. * [[7. 8.]] - Tajfun Ellen izaziva poplave na Tajvanu sa 700 žrtava. * [[13.8.|13]]-[[21. 8.]] - [[Kuba]]nska misija dobre volje, na čelu sa [[Če Gevara|Če Gevarom]], u poseti Jugoslaviji - Beograd, razgovor sa Titom [[18. 8.]], Zagreb, Rijeka, Ljubljana (ali na Brionima je bio 28. 8.<ref>[http://foto.mij.rs/site/gallery/3504/allphotos Prijem kubanske misije dobre volje, na čelu sa Ernestom Gevarom Sernom]{{Dead link|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. foto.mij.rs</ref>). * [[14. 8.]] - Američki satelit [[Explorer 6]] šalje prvu sliku Zemlje iz svemira - grubu, ali pokazan je potencijal. * 14. 8. - Vlada FNRJ izjavljuje da će plaćati predratne dugove (npr. 7 dolarskih obveznica u difoltu od 1939 - NYT). [[Datoteka:Josip Broz Tito in cesar Haile Selassie v Kopru 1959 (2).jpg|mini|220px|Tito i Haile Selasije u Kopru]] * [[15. 8.]] - [[Haile Selasije]] u poseti Jugoslaviji. * [[17. 8.]] - Izdat album ''Kind of Blue'' [[Miles Davis]]a, možda najprodavaniji [[džez]] album ikad i jedan od najuticajnijih na kasniju muziku. * [[19. 8.]] - Organizacija bliskoistočnog ugovora (METO ili [[Bagdadski pakt]]), postaje Organizacija centralnog ugovora (CENTO - Ujedinjeno Kraljevstvo, Turska, Iran i Pakistan) - mali značaj. * [[21. 8.]] - [[Havaji]] primljeni u [[SAD]] kao 50. i za sada poslednja država. * [[22. 8.]] - Otvoren [[Ilički neboder]] u Zagrebu. * [[25. 8.]] - Na jugoslovensku inicijativu potpisan Sporazum o okončanju vojne pomoći SAD (trajala od 1952)<ref>Bajec, Dolničar, 1981, str. 158</ref>. * [[26. 8.]] - Lansiran automobil [[Mini]]. * [[27. 8.]] - Železnička nesreća ekspresa Sarajevo-Zagreb na mostu u Zalužanima, 18 mrtvih. === Septembar/Rujan === * [[2. 9.]] - Otvoren zagrebački [[Most slobode (Zagreb)|Most slobode]]. * [[9. 9.]] - [[Niko Nestor]] iz Struge prvi je Jugosloven koji je preplivao La Manš, za 12 h i 6 min. * [[12. 9.]] - Prvi nuklearni ledolomac "[[Lenjin (nuklearni ledolomac)|Lenjin]]" na probnoj plovidbi. * 12. 9. - Prva epizoda western serije ''[[Bonanza]]'' - 431 epizoda u 14 sezona. * [[13. 9.]] - Prvi ljudski objekt na Mesecu: sovjetska [[Luna 2]] je namerno pala na površinu. * [[14. 9.]] - Indijski premijer Nehru stiže u posetu Kabulu - na jednoj večeri, prve dame Afganistana se pojavljuju bez vela, koji više nije obavezan. * [[15. 9.]] - Ustanovljeni diplomatski odnosi između Jugoslavije i [[Liberija|Liberije]]. * septembar - Operativne su prve američke interkontinentalne balističke rakete, [[SM-65 Atlas|Atlas]] (povučene iz službe 1965). * [[15. 9.|15]] - [[25. 9.]] - Poseta [[Nikita Hruščov|Nikite Hruščova]] Sjedinjenim Državama. [[Datoteka:Douglas DC-8-51 N821E DL MIA 07.02.71 edited-5.jpg|150px|mini|[[Douglas DC-8]]]] * [[16. 9.]] - Predstavljen [[Xerox 914]], prva uspešna komercijalna mašina za fotokopiranje. * 16. 9. - De Gaulle predlaže samoopredeljenje za "alžirske populacije". * 16. 9. - Predsjednik Sabora NR Hrvatske [[Vladimir Bakarić]] kaže da će Stepincu biti dozvoljeno da se vrati na položaj nakon odsluženja kazne 1961. (NYT) * [[18. 9.]] - Prvi komercijalni let [[Douglas DC-8]] (proizvodnja 1958-72; [[uskotrupni avion]], četiri mlazna motora). * [[20. 9.]] - [[Velenje]] u Sloveniji proglašeno gradom. * 20. 9. - U Rijeci porinut tanker [[M/T Petar Zoranić]] od 25.330 DWT istisnine (u kratkoj službi 1960). * [[25. 9.]] - Budistički monah smrtno ranio premijera [[Šri Lanka|Šri Lanke]] [[Solomon Bandaranaike|Solomona Bandaranaikea]]. Njegova udovica [[Sirimavo Bandaranaike|Sirimavo]] će biti premijer u tri navrata 1960-2000. * [[26. 9.]] - Tajfun Vera/Isewan najjači je koji je pogodio Japan: stradalo je preko 5.000 ljudi i nanesena velika šteta ekonomiji. * [[30. 9.]] - Nikita Hruščov stigao u posetu [[NR Kina|NR Kini]]: napeta atmosfera, ovo se smatra početkom [[Kinesko-sovjetski raskol|Kinesko-sovjetskog raskola]]. === Oktobar/Listopad === [[Datoteka:GreatHallofthePeoplepic2.jpg|mini|200px|Velika dvorana naroda]] * [[1. 10.]] - Proslava 10 godina [[Narodna Republika Kina|Narodne Republike Kine]], povodom koje je izvedeno [[Deset velikih građevina]] u Pekingu, među kojima i [[Velika dvorana naroda]] i Nacionalni muzej. * [[2. 10.]] - Debituje prva sezona TV serije "[[Zona sumraka]]" [[Rod Serling]]a - 156 epizoda u pet sezona. * [[5. 10.]] - Predstavljeno računalo [[IBM 1401]], prvo iz druge generacije, sa diskretnim tranzistorima umjesto vakuumskih cijevi. * [[6. 10.]] - Prikazan film "[[Šaputanja na jastuku]]". * [[7. 10.]] - Sovjetska [[Luna 3]] snimila "tamnu" stranu Meseca (poslato na Zemlju nekoliko dana kasnije). * 7. 10. - Neuspešni atentat na iračkog predsednika [[Abd al-Karim Qasim|Qasima]] - grupu pristalica [[Baas]]a je predvodio [[Sadam Husein]]. * 7. 10. - Prvo obaranje aviona raketom zemlja-vazduh: kod Pekinga je raketom [[S-75 Dvina|Dvina]] oboren tajvanski izviđački [[Martin B-57 Canberra|B-57]] na visini od 20.000 m - radi tajnosti to je pripisano lovcu. * [[8. 10.]] - Izbori u UK: [[Harold Macmillan|Macmillanovi]] konzervativci pojačali većinu, treća pobeda zaredom. [[Margaret Thatcher]] je izabrana prvi put, laburisti postaju dominantni u Škotskoj do 2015. * [[9. 10.]] - Objavljeno da Eisenhower ne može primiti Tita zbog zauzetog rasporeda. (NYT) * 10. 10. ? - Oko [[Jaser Arafat|Jasera Arafata]] u Kuvajtu je osnovan pokret [[Fatah]]. * [[11. 10.]] - Veliki miting [[Savez socijalističke omladine Jugoslavije|socijalističke omladine]] u Beogradu povodom 40-godišnjice [[SKOJ]]<ref>Bajec, Dolničar, 1981, str. 201</ref>. * [[15. 10.]] - Savezna skupština donosi zakon kojim standardi dobre poljoprivrede postaju obavezni za individualne proizvođače<ref name="Col"/><ref>[http://hdl.handle.net/10891/osa:e3d5d18c-3368-4440-aeaf-42db23c64e4a "Reasoning behind New Agricultural Law in Yugoslavia"], 22 October 1959. HU OSA 300-8-3-9431</ref>. * 15. 10. - Stambena reforma u FNRJ, usvojen nacrt zakona o finansiranju stambene izgradnje: povećanje kirija itd.<ref>[http://hdl.handle.net/10891/osa:281b1f30-1d75-4853-be73-842076b21aa2 "Housing Reform in Yugoslavia"], 28 October 1959. HU OSA 300-8-3-9430</ref> * 15. 10. - Počinje TV serija ''[[The Untouchables (TV serija, 1959)|The Untouchables]]'', 118 epizoda u četiri sezone. * 15. 10. - Ukrajinski nacionalista [[Stepan Bandera]] je ubijen u Minhenu. [[Datoteka:Guggenheim museum esterno.JPG|mini|200px|[[Muzej Guggenheim u New Yorku]]]] * [[21. 10.]] - Otvorena zgrada [[Muzej Guggenheim u New Yorku|Muzeja Guggenheim u New Yorku]], projekt [[Frank Lloyd Wright|Franka Lloyda Wrighta]]. * 21. 10. - Bivši Castrov komandant avijacije [[Pedro Luis Díaz Lanz]], sada prebeg, bacao iz bombardera letke na Havanu - u pucnjavi na zemlji je stradalo nekoliko ljudi. Camilo Cienfuegos je istog dana u Camagueyu, po Castrovom naređenju, uhapsio ''comandantea'' [[Huber Matos|Hubera Matosa]] koji se protivio skretanju ka komunizmu. * 21. 10. - Deset indijskih rezervnih policajaca stradalo u okršaju sa Kinezima u Ladahu (Dan policijskih mučenika u Indiji). * [[27. 10.]] - Jugozapadni Meksiko pogođen najgorim pacifičkim uraganom, stradalo je 1.800 ljudi. * [[28. 10.]] - Sporazum o instaliranju 15 američkih raketa Jupiter u Turskoj. * [[29. 10.]] - Umro kralj [[Kraljevina Laos|Laosa]] [[Sisavang Vong]], nasleđuje ga sin [[Sisavang Vatthana]] - poslednji kralj, zbačen [[1975]]. * 29. 10. - Komandant kubanske armije, jedan od glavnih revolucionara, [[Camilo Cienfuegos]] nestao sa avionom. * 29. 10. - Prva pojava lika [[Asterix]]. * 29. 10. - [[Mihail Talj]] pobeđuje na čelendžer turniru u Jugoslaviji (Bled-Zagreb-Beograd). * [[30. 10.]] - PGP RTB objavio prvu ploču - "Zvižduk u osam" [[Đorđe Marjanović|Đorđa Marjanovića]]. * [[31. 10.]] - [[Lee Harvey Oswald]] izjavio u moskovskoj ambasadi SAD da se želi odreći državljanstva - neke novine su prenele vest o prebegu bivšeg marinca. * jesen - Otvoren civilni zračni promet na Plesu (→ [[Zračna luka Zagreb]]). === Novembar/Studeni === [[Datoteka:SIV Palace of Serbia IMG 9221.JPG|mini|300px|Izgrađena [[Palata Federacije]]]] * [[1. 11.]] - [[Tutsi]]ji pretukli [[Hutu]] političara Dominika Bonjumutvu u belgijskoj [[Ruanda|Ruandi]], sledi period nazvan "Vetar uništenja", tj. [[Ruandska revolucija]], u kome ginu desetine hiljada ljudi. * [[2. 11.]] - Kviz skandali: [[Charles Van Doren]] priznao da je unapred dobijao pitanja u kvizu ''[[Twenty One]]''. * ca. 6. 11. - [[Vladimir Dedijer|Vladimiru Dedijeru]] je vraćen pasoš. * 8. 11. - Otvorena cesta od Karlovca do Plitvica. (NYT) * 13 - 14. 11. - Sastanak filozofa i sociologa u Sarajevu - krajem godine dolazi do polemike "dogmate" [[Boris Ziherl|Borisa Ziherla]] i "nedogmate" [[Gajo Petrović|Gaja Petrovića]].<ref>[http://hdl.handle.net/10891/osa:907ae77e-87b0-4525-9bb6-a6f2f6968679 "Back-Stage Struggle among Yugoslav Ideologists"], 4 January 1960. HU OSA 300-8-3-9467</ref> * novembar - Jaka suša krajem leta izaziva nestašicu električne energije u Jugoslaviji krajem godine<ref name="Col"/>. * [[15. 11.]] - [[Godesberški program]]: [[Socijaldemokratska stranka Njemačke]] odustaje od marksizma, obraćaju se svim glasačima a ne samo radničkoj klasi (vladajuća partija Zapadne Njemačke 1969-82). * [[18. 11.]] - Premijera filma ''[[Ben-Hur (1959 film)|Ben Hur]]'', koji će dobiti 11 Oskara. * 18-[[19. 11.]] - Drugi plenum CK SKJ, prvi od aprila 1958. Tito prvi put otvoreno priznaje postojanje dve grupe u CK - "ekonomista" (tehnokrata) i "komunista" (aparatčika)<ref>[http://hdl.handle.net/10891/osa:382a97e7-90d4-4d05-ba61-3cc22aef0aa6 "Marshal Tito on Yugoslav Economy"], 7 May 1962. HU OSA 300-8-3-9528</ref><ref>[http://hdl.handle.net/10891/osa:580bac8e-5269-4ad9-9f61-3821dce7a24a "After the First Session of the Third Plenum of the Yugoslav Central Committee"], 28 February 1966. HU OSA 300-8-3-9960</ref>. Poziva na veću disciplinu u partiji. (NYT) [[Mijalko Todorović]] daje referat o ekonomiji.<ref>[http://hdl.handle.net/10891/osa:431cf345-a1cc-40a3-b1a1-9fc278157655 "Some Current Problems of Yugoslav Economy"], 25 November 1959. HU OSA 300-8-3-9427</ref> * [[20. 11.]] - Generalna skupština [[UN|Ujedinjenih nacija]] usvojila [[Deklaracija o pravima djeteta|Deklaraciju o pravima djeteta]], kojom su proklamovana jednaka prava za svu djecu, bez obzira na rasu, vjeru, porijeklo i spol. * [[21. 11.]] - Savezna skupština određuje povećanje zakupnina, kako bi se gradili novi stanovi i poboljšalo održavanje. (NYT) * [[22. 11.]] - Otvorena deonica [[Autoput Bratstva i jedinstva|Autoputa Bratstva i jedinstva]] [[Paraćin]] - [[Niš]], gradi se i [[Demir Kapija]] - [[Negotino]], ukupno 110&nbsp;km<ref>Bajec, Dolničar, 1981, str. 205</ref>. * [[24. 11.]] - Uključen je ''[[Proton Synchrotron]]'', prvi [[CERN]]-ov [[sinhrotron]] kod Ženeve, snage 25 GeV. * [[26. 11.]] - Proglašen Zakon o područjima opština i srezova u NR Srbiji (objavljeno u službenom listu 12. decembra). Opština [[Lešak (Leposavić)|Lešak]] iz uže Srbije priključena je [[Opština Leposavić|opštini Leposavić]] u [[Autonomna Kosovsko-Metohijska Oblast|Autonomnoj Kosovsko-Metohijskoj Oblasti]].<ref>[https://stellapolarebooks.com/2023/05/02/lesak-leposavic-pripajanje-kosovu/ Како је Лешак 1959. године припојен Косову (Петар Драгишић)]. stellapolarebooks.com 2. 5. 2023</ref> * [[29. 11.]] - Titograd - Bar je prva pruga normalnog kolosijeka u Crnoj Gori. === Decembar/Prosinac === * [[1. 12.]] - Potpisan [[Antarktički ugovor]] - 12 zemalja se obavezalo da će [[Antarktik]] biti naučno područje (na snazi od 1961). * 1. 12. - Prikazan sovjetski film "[[Balada o vojniku]]". * [[2. 12.]] - Nakon pucanja brane Malpasset poginulo preko 400 ljudi u gradu [[Fréjus]], na [[Azurna obala|Azurnoj obali]]. * 2. 12. - Antikolonijalna konferencija Mediterana i Bliskog istoka u Beogradu. * [[4. 12.]] - Poslednji kineski car [[Puyi]] pušten iz zatvora. * [[13. 12.]] - Na predsedničkim izborima na britanskom Kipru pobedio arhiepiskop [[Makarios III]]. * [[14. 12.]] - Istočnoevropski [[Savez za uzajamnu ekonomsku pomoć]] (SEV) usvojio je povelju. * 14 - 15. 12. - Američki rekordi: Joe Jordan se sa F-104 Starfighter popeo do 31.515 m, a Joseph W. Rogers sutradan sa F-106 Delta Dart leti 2.456&nbsp;km/h. * ca. [[14. 12.]] - Poplave u Bosni i Hrvatskoj, [[Neretva]] u Metkoviću 430&nbsp;cm. * [[15. 12.]] - Sovjetska raketa [[R-7 Semjorka]] ima prvi borbeni položaj kod [[Pleseck]]a u Arhangelskoj oblasti. Dva dana kasnije osnovane Raketne snage strateške namene. * [[18. 12.]] - Osniva se preduzeće Rafinerija nafte u [[Pančevo|Pančevu]] (izgrađena 1968). * [[20. 12.]] - Šah [[Mohamed Reza Pahlavi]] se oženio [[Farah Pahlavi|Farom Diba]]. * 24. 12.? - Teretnjak Igrane se nasukao i potonuo između Urinja i Žurkova na Kvarneru, sedam nestalih. * [[27. 12.]] - "Crvena Zvezda" igra poslednju utakmicu na predratnom stadionu [[SK Jugoslavija]] - "Marakana" izgrađena 1963. na istom mestu. * [[28. 12.]] - U [[Institut "Vinča"|Institutu "Vinča"]] ("Boris Kidrič") pušten u rad veliki istraživački [[nuklearni reaktor]]<ref>[http://foto.mij.rs/site/gallery/3651/allphotos Na svečanosti povodom puštanja u rad velikog istraživačkog reaktora u institutu "Boris Kidrič", u razgovoru sa naučnicima i graditeljima reaktora u zgradi Direkcije Instituta]{{Dead link|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. foto.mij.rs</ref>. * [[30. 12.]] - Vojni ataše FNRJ i pomoćnik proterani iz Poljske. === Kroz godinu === * Prosečna plata u FNRJ manja od 14.000 din (47 dolara, tj. 417 dolara iz 2020).<ref>[http://hdl.handle.net/10891/osa:e9a5ee0a-5700-4e2c-956d-0f28d3890f8d "Considerations behind Plenary Session of Yugoslav Central Committee"], 20 November 1959. HU OSA 300-8-3-9429</ref> * [[Robert Noyce]] je napravio monolitno [[integralno kolo]]. [[Jean Hoerni]] je patentirao [[planarni proces]] za masovnu proizvodnju [[tranzistor]]a i kola. [[Mohamed Atalla]] i [[Dawon Kahng]] su napravili [[MOSFET]] tranzistor. * [[Spandex]], tj. [[Lycra]] je usavršena i izneta na tržište. * Izgrađena [[Palata Federacije]] na Novom Beogradu (danas Palata Srbije), u upotrebi od 1961. [[Datoteka:Stamps of Germany (DDR) 1967, MiNr 1311.jpg|mini|100px|Spomenik bola i prkosa]] * [[Spomen-park Kragujevački oktobar]]: prvo obeležje je [[Ante Gržetić|Gržetićev]] "Spomenik bola i prkosa". * Otvorena je Moderna galerija u Beogradu, [[Muzej savremene umetnosti u Beogradu|Muzej savremene umetnosti]] dobija zgradu 1965. * Izrađen je Plavi voz za putovanja predsednika Tita. * Izvoz FNRJ iznosi 476 miliona dolara a uvoz 685 miliona - deficit je 34 miliona manji nego prošle godine.<ref>[http://hdl.handle.net/10891/osa:9546c008-300f-4b85-b49e-1b7f40056b69 "Yugoslav Foreign Trade in 1959"], 8 March 1960. HU OSA 300-8-3-15625</ref> * Procenjuje se da je od 1945. u FNRJ stiglo 277 miliona dolara u paketima i novčanoj pomoći od iseljenika (NYT 8. februar). * Poljoprivreda u FNRJ: 2.130.000 ha pod pšenicom (208.000 državne farme, 214.000 kooperacije, 1.710.000 privatnici), proizvedeno 4.130.000 tona. Državni sektor je favorizovan, ima znatno veće prinose po hektaru<ref>[http://hdl.handle.net/10891/osa:e23e7e57-9b0d-4cbd-88a9-51774537513d "Yugoslav Economic Situation"], 19 April 1962. HU OSA 300-8-3-9533</ref>. * Izgrađena [[Hidroelektrana Gojak]] kod [[Ogulin]]a. * [[Branko Zebec]] prešao iz Partizana u Zvezdu. * Obnovljena [[sportska kladionica]] u Jugoslaviji. * "Lepotica '59" je Romana Milutin iz Dubrovnika. * U [[pirot]]skom "Tigru" otvorena fabrika autoguma. * Izložbe jugoslovenskog savremenog slikarstva u Parizu i u SAD<ref>Bajec, Dolničar, 1981, str. 321</ref>. * U ''RR Niš'' proizveden prvi tranzistorski radio aparat (prototip po Filipsovoj licenci je proizveden 1958 TESLA 59 TV, ali serijska proizvodnja počinje 1959). == 1959. u temama == Rukovodstvo [[FNRJ]]: ** Predsednik Republike i Predsednik Saveznog izvršnog veća: [[Josip Broz Tito]] ** Predsednik Savezne skupštine: [[Petar Stambolić]] * [[Televizija]]. TV serija: "[[Servisna stanica]]" (1959-60) (TV Beograd). * Neki [[Popis jugoslavenskih filmova|domaći filmovi]]: "[[Vlak bez voznog reda]]", "[[Tri Ane]]", "[[Campo Mamula]]", "[[Vetar je stao pred zoru]]" (→ [[:Kategorija:Filmovi 1959.]]). * Proglasila nezavisnost [[Ujedinjena Suvadivska Republika]] (nepriznata, vratila se Maldivima 1963): {| | [[Datoteka:Flag of the United Suvadive Republic.svg|thumb|120px|Suvadivska (nepr.)]] |} == Rođenja == {{glavni članak|:Kategorija:Rođeni 1959.}} === Januar/Siječanj === * [[13. 1.]] - [[Merima Isaković]], glumica * [[16. 1.]] - [[Mladen Čutura]], hrvatski glumac * [[16. 1.]] - [[Sade Adu|Sade]], pevačica * [[22. 1.]] - [[Linda Blair]], glumica * 22. 1. - [[Dejan Ajdačić]], filolog, folklorista === Februar/Veljača === * [[7. 2.]] - [[Predrag Antonijević]], srpski reditelj * [[15. 2.]] - [[Joseph R. Gannascoli]], američki glumac * [[16. 2.]] - [[John McEnroe]], teniser * 16. 2. - [[Aleksandar Petrović (košarkaš)]] * 16. 2. - [[Suzana Petričević]], glumica, pevačica * [[18. 2.]] - [[Lepomir Ivković]], glumac * [[22. 2.]] - [[Kyle MacLachlan]], američki glumac * [[26. 2.]] - [[Ahmet Davutoğlu]], turski političar * [[27. 2.]] - [[Darko Hudelist]], novinar === Mart/Ožujak === * [[3. 3.]] - [[Duško Vujošević]], košarkaški trener († [[2026]]) * [[5. 3.]] - [[Aleksandra Janković (poslanica)|Aleksandra Janković]], psiholog, srpska političarka * [[6. 3.]] - [[Zlatan Fazlić]] Fazla, bosanskohercegovački kantautor, pjevač i kompozitor * [[7. 3.]] - [[Zijad Gračić]], glumac * [[11. 3.]] - [[Dejan Stojanović]], srpsko-američki pesnik, publicista i esejista * [[12. 3.]] - [[Milorad Dodik]], premijer, predsjednik Republike Srpske * [[16. 3.]] - [[Jens Stoltenberg]], premijer Norveške, gen. sekr. NATO * [[18. 3.]] - [[Luc Besson]], francuski filmski režiser, scenarist i producent * 18. 3. - [[Irene Cara]], pevačica († [[2022]]) * 18. 3. - [[Mirjana Kapetanović]], bh. književnica i novinarka († [[2026]]) * [[19. 3.]] - [[Terry Hall]], pevač The Specials († [[2022]]) * [[22. 3.]] - [[Josip Vancaš]], bosanskohercegovački arhitekt === April/Travanj === * [[1. 4.]] - [[Margita Stefanović]], arhitekta, pijanistkinja, članica "EKV" († [[2002]]) * 1. 4. - [[Helmut Duckadam]], rumunski golman († [[2024]]) * [[3. 4.]] - [[David Hyde Pierce]], američki glumac * [[14. 4.]] - [[Don Roos]], američki scenarist i filmski režiser * [[15. 4.]] - [[Emma Thompson]], britanska glumica * 15. 4. - [[Andreja Maričić]], glumac († [[2021]]) * [[17. 4.]] - [[Madžid Madžidi]], [[iran]]ski filmski režiser i scenarist. * 17. 4. - [[Sean Bean]], glumac * [[21. 4.]] - [[Robert Smith (muzičar)|Robert Smith]], pevač ''The Cure''-a * [[30. 4.]] - [[Stephen Harper]], premijer Kanade === Maj/Svibanj === * [[3. 5.]] - [[Mira Kosovka]], pevačica * [[5. 5.]] - [[Brian Williams]], TV voditelj * [[11. 5.]] - [[Milivoje Mlađenović]], dr književnosti, upravnik NP u Somboru i SNP u Novom Sadu († [[2009]]) * [[13. 5.]] - [[Perica Vučinić]], novinar, osnivač "Reportera" († [[2005]]) * [[22. 5.]] - [[Morrissey]], pevač * [[25. 5.]] - [[Tomislav Karamarko]], hrvatski političar * [[29. 5.]] - [[Rupert Everett]], glumac * [[30. 5.]] - [[Blaž Slišković]], bosanskohercegovački nogometaš i selektor === Jun/Juni/Lipanj === * [[5. 6.]] - [[Miroslav Živanović]] Pile, frontmen "Alise" († [[2024]]) * [[6. 6.]] - [[Snežana Đurišić]], pevačica * [[7. 6.]] - [[Mike Pence]], potpredsednik SAD * [[9. 6.]] - [[Zorica Marković]], pevačica * [[10. 6.]] - [[Carlo Ancelotti]], fudbaler, trener * [[11. 6.]] - [[Hugh Laurie]], britanski glumac * [[13. 6.]] - [[Klaus Iohannis]], predsednik Rumunije * 13. 6. - [[Bojko Borisov]], premijer Bugarske * [[28. 6.]] - [[Brad Fraser]], kanadski scenarista * [[29. 6.]] - [[Mirjana Bobić-Mojsilović]], novinarka * 29. 6. - [[Zorica Tomić]], sociolog, kulturolog * [[30. 6.]] - [[Vincent D'Onofrio]], glumac === Jul/Juli/Srpanj === * [[4. 7.]] - [[Victoria Abril]], glumica * [[11. 7.]] - [[Suzanne Vega]], pevačica * [[18. 7.]] - [[Ljerka Anić]], hrvatska i bosanskohercegovačka književnica * [[24. 7.]] - [[Darko Kocjan]], novinar, radio-voditelj * [[26. 7.]] - [[Kevin Spacey]], glumac === Avgust/August/Kolovoz === * [[10. 8.]] - [[Rosanna Arquette]], glumica * [[13. 8.]] - [[Danny Bonaduce]], glumac, disk-džokej * 13. 8. - [[Mirko Jović]], srpski političar * [[14. 8.]] - [[Magic Johnson]], košarkaš * [[17. 8.]] - [[David Koresh]], lider verskog kulta († [[1993]]) * [[25. 8.]] - [[Miodrag Kostić]], biznismen († [[2024]]) * [[27. 8.]] - [[Jeanette Winterson]], engleska spisateljica * [[29. 8.]] - [[Milivoj Bebić]], hrvatski vaterpolist * 29. 8. - [[Stephen Wolfram]], kompjuterski naučnik, preduzetnik === Septembar/Rujan === * [[6. 9.]] - [[Ana Bekuta]], pevačica * [[9. 9.]] - [[Stanko Subotić]], biznismen * [[10. 9.]] - [[Branko Vidaković]], glumac * [[13. 9.]] - [[Nenad Radulović]] - Neša Leptir, muzičar († [[1990]]) * [[14. 9.]] - [[Morten Harket]], vokal grupe A-ha * [[18. 9.]] - [[Boris Bakal]], hrvatski glumac, pisac, redatelj i intermedijalni umjetnik * [[19. 9.]] - [[Oliver Njego]], operski pevač * 19. 9. - [[Branislav Zeremski]], glumac * [[23. 9.]] - [[Jason Alexander]], glumac, komičar * [[29. 9.]] - [[Jon Fosse]], norveški književnik, nobelovac * [[30. 9.]] - [[Boško Buha (general)|Boško Buha]], general srpske policije († [[2002]]) === Oktobar/Listopad === * [[1. 10.]] - [[Youssou N'Dour]], pevač * [[4. 10.]] - [[Chris Lowe]], član dueta ''Pet Shop Boys'' * [[7. 10.]] - [[Simon Cowell]], muzički i TV producent, TV osoba * [[8. 10.]] - [[Stela Ćetković]], glumica * [[15. 10.]] - [[Sarah, Duchess of York]], bivša supruga princa Andrewa * [[17. 10.]] - [[Biljana Jevtić]], pevačica * [[18. 10.]] - [[Milčo Mančevski]], režiser, scenarista * [[20. 10.]] - [[Midhat Ajanović]], bosanskohercegovački novinar, karikaturista i književnik * [[21. 10.]] - [[Ken Watanabe]], glumac * 21. 10. - [[Saša Marković Mikrob]], umetnik († [[2010]]) * [[23. 10.]] - [["Weird Al" Yankovic]], američki muzičar * 23. 10. - [[Gordana Bjelica]], glumica * [[26. 10.]] - [[Evo Morales]], predsednik Bolivije === Novembar/Studeni === * [[2. 11.]] - [[Nenad Čanak]], srpski političar * 2. 11. - [[Saïd Aouita]], atletičar * [[4. 11.]] - [[Dejan Cukić]], rok muzičar * 4. 11. - [[Dominique Dunne]], glumica († [[1982]]) * [[5. 11.]] - [[Bryan Adams]], kanadski kantautor, gitarist i fotograf * [[13. 11.]] - [[Hari Kostov]], makedonski političar i državnik * [[27. 11.]] - [[Zvonko Varga]], fudbaler * [[28. 11.]] - [[Judd Nelson]], glumac * [[29. 11.]] - [[Stevan Koprivica]], dramski pisac i profesor FDU u Bg. * 29. 11. - [[Rahm Emanuel]], američki političar === Decembar/Studeni === * [[15. 12.]] - [[Branko Dragaš]], ekonomista * [[21. 12.]] - [[Florence Griffith-Joyner]], atletičarka († [[1998]]) * [[22. 12.]] - [[Bernd Schuster]], fudbaler, trener * [[30. 12.]] - [[Tracey Ullman]], glumica, komičarka * [[31. 12.]] - [[Val Kilmer]], glumac († [[2025]]) === Kroz godinu === * [[Slobodan Antonić]], srpski politički analitičar * [[Vicko Ruić]], glumac == Smrti == {{glavni članak|:Kategorija:Umrli 1959.}} === Januar/Siječanj &ndash; Mart/Ožujak === * [[19. 1.]] - [[Dragan Rakić]], narodni heroj (* [[1914]]) * [[21. 1.]] - [[Cecil B. DeMille]], [[Sjedinjene Američke Države|američki]] [[film]]ski [[redatelj]] i [[producent]] (* [[1881]].) * [[30. 1.]] - [[Josip Hatze]], [[Hrvatska|hrvatski]] skladatelj i dirigent (* [[1879]].) * 30. 1. - [[Dimitrije Georgijević]], general JNA (* [[1884]]) * [[3. februar]] - muzičari poginuli u avionskom udesu: ** [[Buddy Holly]], američki muzičar (* [[1936]]) ** [[The Big Bopper]] (* [[1930]]) ** [[Ritchie Valens]] (* [[1941]]) * [[14. 2.]] - [[Konstantin Fotić]], pravnik, diplomata (* [[1891]]) * [[19. 2.]] - [[Nikola Grulović]], član CK KP Srbije (* [[1888]]) * [[3. 3.]] - [[Lou Costello]], glumac, komičar (* [[1906]]) * [[21. 3.]] - [[Milivoj Presečki]], glumac (* [[1900]]) * [[26. 3.]] - [[Raymond Chandler]], pisac (* [[1888]]) * [[29. 3.]] - [[Barthélemy Boganda]], premijer Centralnoafričke Republike (* [[1910]]) === April/Travanj &ndash; Jun/Lipanj === * [[8. 4.]] - [[Henri-Pierre Roché]], francuski novinar i književnik (* [[1879]]) * [[9. 4.]] - [[Frank Lloyd Wright]], [[Sjedinjene Američke Države|američki]] arhitekt i teoretičar arhitekture (* [[1867]].) * [[9. 5.]] - [[Hamdija Kreševljaković]], historičar (* [[1888]]) * [[17. 5.]] - [[Stanko Karaman]], biolog (* [[1889]]) * [[24. 5.]] - [[John Foster Dulles]], donedavni državni sekretar SAD (* [[1888]]) * [[16. 6.]] - [[George Reeves]], glumac (* [[1914]]) * [[18. 6.]] - [[Ethel Barrymore]], glumica (* [[1879]]) * [[23. 6.]] - [[Boris Vian]], francuski književnik, muzičar, glumac, inženjer... (* [[1920]]) === Jul/Srpanj &ndash; Septembar/Rujan === * [[6. 7.]] - [[George Grosz]], njemački grafičar i slikar (* [[1893]]) * [[17. 7.]] - [[Billie Holiday]], američka pjevačica (* [[1915]]) * [[27. 7.]] - [[Aleksandar Cankov]], bivši premijer Bugarske (* [[1879]]) * [[6. 8.]] - [[Preston Sturges]], filmski režiser, scenarista (* [[1898]]) * [[16. 8.]] - [[Wanda Landowska]], poljska čembalistica i skladateljica (* [[1879]].) * 16. 8. - [[William Halsey, Jr.]], američki admiral flote (* [[1882]]) * [[18. 9.]] - [[Adolf Ziegler]], slikar (* [[1892]]) * [[26. 9.]] - [[S. W. R. D. Bandaranaike]], premijer Cejlona (* [[1899]]) === Oktobar/Listopad &ndash; Decembar/Prosinac === * [[5. 10.]] - [[Josip Mandić]], skladatelj (* [[1883]]) * [[7. 10.]] - [[Antun Akšamović]], umirovljeni biskup đakovački (* [[1875]]) * [[14. 10.]] - [[Errol Flynn]], glumac (* [[1909]]) * 14. 10. - [[Rodoljub Malenčić]]-Rodac - pravnik, fotograf, golman, prvi naš olimpijski izveštač (* [[1903]]) * [[15. 10.]] - [[Stepan Bandera]], ukrajinski nacionalista (* [[1909]]) * [[16. 10.]] - [[George Marshall]], general, bivši državni sekretar SAD (* [[1880]]) * [[22. 10.]] - [[Husnija Kurt]], kemičar, političar (* [[1900]]) * [[24. 10.]] - [[Đorđe Nešić (lekar)|Đorđe Nešić]], očni lekar, akademik (* [[1873]]) * [[28. 10.]] - [[Camilo Cienfuegos]], kubanski revolucionar (* [[1932]]) * [[29. 10.]] - [[Sisavang Vong]], kralj Laosa (* [[1885]]) * [[15. 11.]] - [[Charles Thomson Rees Wilson]], fizičar, nobelovac (* [[1869]]) * 15. 11. - [[Stevan Moljević]], pravnik, političar (* [[1888]]) * 15. 11. - [[Ante Mandić]], bivši kraljevski namesnik (* [[1881]]) * [[16. 11.]] - [[Gregorij Rožman]], ljubljanski biskup u emigraciji (* [[1883]]) * [[21. 11.]] - [[Max Baer]], bokser, glumac (* [[1909]]) * [[26. 11.]] - [[Jean Gremillon]], [[Francuska|francuski]] [[Redatelj|režiser]] (* [[1902]].) * [[27. 11.]] - [[Borivoje Jevtić]], književnik, učesnik Sarajevskog atentata (* [[1894]]) * [[6. 12.]] - [[Jovan Palavestra]], srpski književnik i publicista (* [[1893]]) * 6. 12. - [[Marijan Stilinović]], društveno-politički radnik (* [[1904]]) * [[28. 12.]] - [[Ante Pavelić]], hrvatski pravnik, političar, poglavnik NDH (* [[1889]].) * [[30. 12.]] - [[Josip Rijavec]], operski pevač, tenor (* [[1890]]) == Nobelova nagrada za 1959. godinu == * [[Nobelova nagrada za fiziku|'''Fizika''']]: [[Emilio Segrè]] i [[Owen Chamberlain]] (otkriće [[antiproton]]a) * [[Nobelova nagrada za kemiju|'''Kemija''']]: [[Jaroslav Heyrovský]] (otkriće i razvoj [[Polarografija|polarografskih]] metoda analize) * [[Nobelova nagrada za fiziologiju ili medicinu|'''Fiziologija i medicina''']]: [[Severo Ochoa]] i [[Arthur Kornberg]] (otkriće mehanizama u biološkoj sintezi [[RNK]] i [[DNK]]) * [[Nobelova nagrada za književnost|'''Književnost''']]: [[Salvatore Quasimodo]] (za lirsku poeziju koja s klasičnom vatrom izražava tragično iskustvo u našem vremenu) * [[Nobelova nagrada za mir|'''Mir''']]: [[Philip Noel-Baker]] (napori za razoružanje) == Reference == {{reference|2}} == Literatura == * [https://catalog.osaarchivum.org/catalog?utf8=%E2%9C%93&f%5Bdigital_collection%5D%5B%5D=RFE%2FRL+Background+Reports&f%5Bsubject_geo_facet%5D%5B%5D=Yugoslavia&page=7&range%5Bdate_created_facet%5D%5Bbegin%5D=1960&range%5Bdate_created_facet%5D%5Bend%5D=1960&search_field=dummy_range&range%5Bdate_created_facet%5D%5Bbegin%5D=1959&range%5Bdate_created_facet%5D%5Bend%5D=1959&commit=Apply Osa Archivum Catalog] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220409203143/https://catalog.osaarchivum.org/catalog?utf8=%E2%9C%93&f%5Bdigital_collection%5D%5B%5D=RFE%2FRL+Background+Reports&f%5Bsubject_geo_facet%5D%5B%5D=Yugoslavia&page=7&range%5Bdate_created_facet%5D%5Bbegin%5D=1960&range%5Bdate_created_facet%5D%5Bend%5D=1960&search_field=dummy_range&range%5Bdate_created_facet%5D%5Bbegin%5D=1959&range%5Bdate_created_facet%5D%5Bend%5D=1959&commit=Apply |date=2022-04-09 }}. HU OSA; Records of Radio Free Europe/Radio Liberty Research Institute: Publications Department: Background Reports; Open Society Archives at Central European University, Budapest. * Milan Bajec, Ivan Dolničar (1981). Jugoslavija 1941-1981, Beograd: Eksport pres. == Vanjske veze == * [http://www.amika.rs/BgdSFRJ/DzuboksNaLedu.htm Džuboks na ledu], amika.rs (mešano ćirilica i latinica) * [http://hdl.handle.net/10891/osa:2f3e6c7b-817a-43e6-93b6-09a751a6d6a2 "Statistical Data on the Yugoslav State Farms and General Agricultural Cooperatives in 1958 and 1959"], 13 July 1960. HU OSA 300-8-3-9449 * [http://hdl.handle.net/10891/osa:6794e5f1-5e5c-4ca1-ba31-cc68359da94b "Key to the Federal Government Authorities Organization Diagram"], 9 January 1959. HU OSA 300-8-3-9420 * [http://hdl.handle.net/10891/osa:239826e6-b1e8-4bed-b88c-b4e57fb6e935 "Key to the Republican Government Authorities Organization Diagram"], 2 May 1959. HU OSA 300-8-3-9413 * [http://hdl.handle.net/10891/osa:d12079af-ebe7-40ad-a2ce-8af36fc237f3 "The Yugoslav Governmental Structure - Part I: The Federal Structure"], 9 January 1959. HU OSA 300-8-3-9419 i [http://hdl.handle.net/10891/osa:f02eb905-7eaf-4cc0-aec4-f683c8e6d061 Correction]. 14 January 1959. HU OSA 300-8-3-9423 * [http://hdl.handle.net/10891/osa:99a8a7a1-363c-4f27-9dda-21c35a7e729a "The Yugoslav Governmental Structure - Part II: The Republican Structure"], 2 May 1959. HU OSA 300-8-3-9412 * [http://hdl.handle.net/10891/osa:1cb720b4-70a2-4ae5-a6b7-190b9153b03c "The Yugoslav Governmental Structure - Part III: The Local Structure"], 7 July 1959. HU OSA 300-8-3-9445 * [http://hdl.handle.net/10891/osa:7e0a981f-570e-4f24-b117-5f4f5b3c3dbd "Composition of the Yugoslav Federal Executive Council"], 9 January 1959. HU OSA 300-8-3-9421 * [http://hdl.handle.net/10891/osa:34656db3-2c84-4407-a741-9a04d42c899b "Composition of Federal Council and Council of Producers Federal Council"], 9 January 1959. HU OSA 300-8-3-9422 <!-- internacionalni linkovi --> {{commonscat|1959}} [[Kategorija:1959.]] qmi3j84yl8b8caddeey8jh2296ha6gt 0 34230 42579583 42546154 2026-04-09T19:51:35Z ~2026-21999-74 342443 Falio je podatak o tri godine treniranja Duska Vujosevica. 42579583 wikitext text/x-wiki {{Košarkaški klub2 |ime = KK Partizan Mozzart Bet |slika = |nadimak =Crno-beli |liga =ABA liga 2022-23 Euroleague 2022-23 |osnovan =[[4. oktobar]] [[1945]]. |dvorana =[[Kombank arena]]<br />(kapacitet: 18.365) |lokacija =[[Beograd]], [[Srbija]] |boje ={{color box|black}} {{color box|white}} |predsednik ={{zas|Srbija}} [[Ostoja Mijailović]] |trener = [[Joan Peñarroya]] |titule =1 [[Evroliga|Kup evropskih šampiona]]<br /> 3 [[Kup Radivoja Koraća|Kupa Radivoja Koraća]]<br /> 21 [[Košarkaška liga Srbije|Nacionalnih šampionata]]<br /> 13 [[Kup Radivoja Koraća (Srbija)|Nacionalnih kupova]]<br /> 7 [[Jadranska liga u košarci|Jadranskih liga]] |veb sajt =[http://www.kkpartizan.rs/ kkpartizan.rs] | website = [http://www.kkpartizan.rs/ kkpartizan.rs] | h_body = ffffff | h_pattern_b = _black_thin_stripes | h_shorts = ffffff | h_pattern_s = _kappaaway | a_body = ffffff | a_pattern_b = _thinstripesonblack | a_shorts = ffffff | a_pattern_s = _kappahome }} '''KK Partizan''' je [[Srbija|srpski]] [[košarka]]ški klub iz [[Beograd]]a. Dvadeset puta je osvajao [[košarkaška liga Srbije|nacionalno prvenstvo]], trinaest puta nacionalni kup, osam puta [[Jadranska liga u košarci|Jadransku ligu]], a takođe je osvojio i [[Evroliga|Kup evropskih šampiona]] [[1992]], iako je te sezone, zbog rata u [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|Jugoslaviji]], odigrao samo jednu utakmicu pred svojim navijačima. Partizan je osvojio i tri [[Kup Radivoja Koraća|Kupa Radivoja Koraća]] [[1978]], [[1979]]. i [[1989]]. godine. KK Partizan je prvi košarkaški klub iz Srbije koji je odigrao zvaničnu utakmicu sa NBA timovima. == Historija == === Osnivanje i prve godine (1945-1971) === Klub je osnovan u 4. Oktobra 1945. godine u Domu vojske u Beogradu kao Fiskulturno društvo Centralnog doma vojske Jugoslovenske narodne armije, klub su oformili i vodili mladi oficiri i veterani Španskog građanskog rata, među kojima su vodeći bili Koča Popović, Peko Dapčević, Svetozar Vukmanović Tempo, Bogdan Vujošević, Mijalko Todorović, Otmar Kreačić, Božo Švarc kao i Ratko "Čoče" Vujović koji je bio i prvi predsednik kluba.<ref>[https://partizan.basketball/istorijat Istorijat/Timeline]</ref> Zatim, Partizan je nastao kao košarkaška sekcija Sportskog društva Centralnog doma [[Jugoslovenska narodna armija|Jugoslovenske narodne armije]]. Sportsko društvo CDJA Partizan osnovano je [[4. oktobar|4. oktobra]] [[1945]]. Košarkaška sekcija CDJA Partizan nastala je od košarkaške reprezentacije Jugoslovenske armije, koja je 1945. godine osvojila prvenstvo države na turniru sa reprezentacijama [[Jugoslavija|jugoslovenskih]] republika. Pod imenom Partizan košarkaši današnjeg KK Partizan nastupaju od prvog klupskog šampionata Jugoslavije, održanog [[1946]]. godine. KK Partizan je [[1953]]. godine zvanično prestao da bude klub Jugoslovenske narodne armije i celo sportsko društvo je dobilo naziv Jugoslovensko sportsko društvo Partizan. Iako veoma jakog igračkog sastava, sa dosta košarkaša koji su nastupali za reprezentaciju Jugoslavije, na prvu titulu seniorskog šampiona Jugoslavije Partizan je čekao do [[1976]]. godine. U prvih 30 godina postojanja kluba, za Partizan su igrali asovi kao što su: [[Mirko Marjanović (košarkaš)|Mirko Marjanović]], [[Boža Munćan]], [[Radomir Šaper]], [[Vilmoš Loci]], [[Lajoš Engler]], [[Čeda Stojičević]], [[Borislav Stanković]], [[Borislav Ćurčić]], [[Branko Radović]], [[Rade Radović|Radovan Radović]], [[Miloš Bojović]], [[Dragutin Čermak]], [[Slobodan Jelić]] i mnogi drugi. U ovom periodu Partizan je pet puta bio drugi u prvenstvu Jugoslavije, u dva navrata imao je i isti broj bodova kao prvoplasirani tim, ali nije uspeo da stigne do titule nacionalnog prvaka. === Početak uspeha === Uspon KK Partizan je započeo početkom 70-ih godina, kada su klub počeli da vode bivši košarkaši i kada je stručni rad kao selektor i kao trener u svoje ruke preuzeo [[Ranko Žeravica]]. Žeravica je izvršio selekciju mladih igrača na čelu sa [[Dražen Dalipagić|Draženom Dalipagićem]] i [[Dragan Kićanović|Draganom Kićanovićem]]. Pošto je kao trener državne reprezentacije (do 1965. kao pomoćnik [[Aleksandar Nikolić|Aleksandra Nikolića]], a zatim kao prvi trener), više od deset godina pratio razvoj svetske košarke, uključujući i [[Sjedinjene Američke Države|američku]] profesionalnu, Ranko Žeravica je u radu sa mladom ekipom Partizana pokušao da spoji najbolje osobine američke i [[savez Sovjetskih Socijalističkih Republika|sovjetske]] koncepcije košarkaške igre. Krajem 70-ih godina, kada je Žeravica kao trener odlazio u inostranstvo, njegovi raniji saradnici, [[Borislav Ćorković]] i [[Dušan Ivković]], preuzimali su ekipu i nastavljali Žeravicinim putem. Ovaj period u istoriji kluba obeležen je sa nekoliko trofeja. Prvi je bio titula šampiona Jugoslavije u sezoni [[1975]]/[[1976]], a zatim su sledila i dva osvojena [[Kup Radivoja Koraća|Kupa Radivoja Koraća]] (u finalu [[1978]]. u [[Banja Luka|Banjaluci]] je pobeđena [[Bosna]] sa 117:110, dok je [[1979]]. u Beogradu Partizan bio bolji od [[italija]]nskog AMG Sebastiani Arigonija 108:98), jedan Kup Jugoslavije (1979) i još jedna titula državnog prvaka ([[1981]]). Osim treneru Žeravici, Ćorkoviću i Ivkoviću, koji su ekipu vodili do velikih uspeha, izuzetne zasluge za stvaranje velikana evropske košarke pripadaju igračima – pre svih [[Dražen Dalipagić|Draženu Dalipagiću]] i [[Dragan Kićanović|Draganu Kićanoviću]], ali i Farčiću, Todoriću, Kerkezu, Mariću, Petroviću, Pešiću, Beravsu, Savoviću i mnogim drugima. === Novi „drim tim“ (1985-1991) === Posle zatišja zbog smene generacija, krajem 80-ih godina, pod vođstvom novog direktora kluba [[Dragan Kićanović|Dragana Kićanovića]], koji je u rad uključivao i mlade stručnjake, poput [[Duško Vujošević|Dušana Vujoševića]] (treneri su sredinom 80-ih bili i [[Zoran Slavnić]], [[Borislav Džaković]], [[Vladislav Lučić]]), ponovo je stvoren jak košarkaški tim. Generacija [[Aleksandar Đorđević (košarkaš)|Aleksandra Đorđevića]], [[Vlade Divac|Vlade Divca]], [[Žarko Paspalj|Žarka Paspalja]], [[Ivo Nakić|Ive Nakića]], [[Miroslav Pecarski|Miroslava Pecarskog]], koja je, uz podršku starijih [[Želimir Obradović|Željka Obradovića]], [[Milenko Savović|Milenka Savovića]] i [[Goran Grbović|Gorana Grbovića]], predvođena mladim trenerom Dušanom Vujoševićem, Partizan ponovo povela u sam vrh jugoslovenske i evropske košarke. Ta generacija je [[1987]]. godine osvojila titulu prvaka Jugoslavije, a [[1988]]. posle pobeda u Kupu šampiona nad najjačim evropskim klubovima ([[KK Barselona|Barselona]], [[KK Makabi Tel Aviv|Makabi]], [[KK Aris|Aris]], [[KK Olimpija Milano|Filips Milano]]) obezbedila učešće na [[Fajnal for]]u u [[Belgija|belgijskom]] gradu [[Gent|Ganu]]. Posle poraza u polufinalu od Makabija iz [[Tel Aviv]]a (82:87), Partizan je pobedom nad Arisom (105:93) osvojio treće mesto u Evropi. Sledeće, [[1989]]. Partizan je, pojačan [[Predrag Danilović|Predragom Danilovićem]], po treći put osvojio [[Kup Radivoja Koraća]], trijumfom nad Vivom Vizmarom iz [[Kantu]]a. Posle poraza u prvoj utakmici u Italiji (76:89), u beogradskom revanšu Partizan je slavio sa 101:82. Iste sezone Partizan je osvojio Kup Jugoslavije pobedom nad [[split]]skom [[KK Split|Jugoplastikom]] (87:74). [[Vlade Divac]] i [[Žarko Paspalj]] krajem 1989, zajedno sa [[Dražen Petrović|Draženom Petrovićem]], postali su prvi igrači sa prostora Jugoslavije koji su otišli u -{[[NBA]]}- ligu. === Šampioni Evrope (1991-1992) === Posle odlaska generacije Divca, Paspalja, Grbovića, Savovića i ostalih nosilaca igre u prethodnom periodu, Partizan je pred sezonu [[1991]]/[[1992]]. stvorio novi mladi tim, čije su nove zvezde bili Aleksandar Đorđević i Predrag Danilović. Uprava je za trenera izabrala dotadašnjeg kapitena ekipe i reprezentativca, Željka Obradovića, dok je na mesto stručnog savetnika došao je nekadašnji trener i igrač Partizana [[Aleksandar Nikolić]]. Takođe, Partizan je promenio i dvoranu u kojoj je igrao svoje domaće utakmice, prešavši iz [[Hala sportova u Beogradu|Hale sportova]] u [[Hala Pionir|Pionir]]. Zbog [[rat u Hrvatskoj|rata u Hrvatskoj]], Partizan je te sezone kao domaćin morao da igra u inostranstvu. Uprava kluba se opredelila da budu „domaćini“ u [[madrid]]skom predgrađu [[Fuenlabrada|Fuenlabradi]]. Takmičenje u Evroligi po grupama, Partizan je završio na četvrtom mestu uz devet pobeda i pet poraza, što je značilo da će Partizan u odlučujućim utakmicama za plasman na Fajnal for, igrati sa [[Bolonja|bolonjskim]] [[KK Virtus Bolonja|Knorom]]). Knor je u to vreme imao snažan tim predvođen bivšim jugoslovenskim reprezentativcem [[Jurij Zdovc|Jurijem Zdovcom]], ali je Partizan u tri utakmice bio bolji i, po drugi put u istoriji kluba, izborio plasman na Fajnal for koji se aprila 1992. održavao u [[Istanbul]]u. Na fajnal-foru u istanbulskoj dvorani „[[Abdi Ipekči]]“ Partizan je pobedio, u tom trenutku dva najjača evropska sastava. U polufinalu je pobedio [[Milano|milanski]] [[KK Olimpija Milano|Filips]] i u finalu [[KK Huventud|Huventud]] iz [[Badalona|Badalone]], [[šut za tri poena|trojkom]] koju je postigao Aleksandar Đorđević u poslednjim trenucima finalne utakmice za konačni rezultat (71:70). Najblistavija sezona u istoriji Partizana upotpunjena je trijumfom u domaćem šampionatu i kupu. Do naslova šampiona Evrope je stigla ekipa čiji je prosek godina bio 21,7 i koja je od 17 utakmica u Evroligi do fajnal fora samo jednu odigrala u Beogradu (revanš četvrtfinala protiv Knora). === Vreme sankcija (1992-1995) === Posle osvojenog Kupa evropskih šampiona, najbolji bekovski par Evrope [[Aleksandar Đorđević (košarkaš)|Aleksandar Đorđević]] i [[Predrag Danilović]] su prešli u Filips, odnosno Knor. Titulu prvaka Evrope, Partizan je izgubio bez prilike da ga brani. Zbog sankcija koje su isključile jugoslovenski sport iz svih evropskih i svetskih takmičenja, Partizan nije dobio pravo da kao evropski prvak učestvuje u Evropskoj ligi. U sezoni [[1993]]/[[1994|94]] osvojen je Kup SR Jugoslavije pod vođstvom novog trenera [[Željko Lukajić|Željka Lukajića]]. Tim koji je sledeće sezone vodio [[Borislav Džaković]] osvojio je oba domaća trofeja. Najbolji igrači Partizana iz tog vremena su bili: [[Nikola Lončar]], [[Miroslav Berić]], [[Haris Brkić]], [[Željko Rebrača]], [[Predrag Drobnjak]], [[Aleksandar Čubrilo]]. Nakon što je [[1995]]. jugoslovenskim klubovima ponovo omogućeno da se takmiče u evropskim kupovima, mladi igrači Partizana, bez iskustva u Evropi, nisu prve sezone ostvarili značajniji rezultat u Evropi, ali su, pod vođstvom iskusnog stručnjaka Ranka Žeravice, osvojili titulu prvaka SR Jugoslavije (1995/96) i obezbedili povratak u najjače klupsko evropsko takmičenje – Evropsku ligu. === Novi početak (1996-2006) === U sezoni [[1996]]/[[1997|97]] Partizan je predvođen novim trenerom [[Miroslav Nikolić (trener)|Miroslavom Nikolićem]], ponovo zauzeo mesto među najjačim klubovima Evrope. Pojačan [[Dejan Tomašević|Dejanom Tomaševićem]], [[Dejan Koturović|Dejanom Koturovićem]], [[Dragan Lukovski|Draganom Lukovskim]], Partizan se u osminu finala Evrolige, gde je posle velike borbe, sa 2-1 u seriji, eliminisan od kasnijeg prvaka Evrope, [[KK Olimpijakos|Olimpijakosa]]. U domaćem prvenstvu, Partizan je po treći put uzastopno osvojio titulu jugoslovenskog prvaka, U sezoni 1997/1998, dve godine od povratka u evropska takmičenja, tim Partizana je po treći put u istoriji kluba izborio učešće na Fajnal foru. Posle serije poraza u takmičenju po grupama u Evroligi i ostavke Miroslava Nikolića, koga je na mestu trenera zamenio [[Milovan Bogojević]], Partizan je u osmini finala eliminisao zvaničnog prvaka Evrope Olimpijakos, da bi u četvrtfinalu bio bolji i od prvaka Rusije [[KK CSKA Moskva|CSKA]]. Na fajnal foru u [[Barselona|Barseloni]], tim iz koga su godinu dana ranije otišli Berić i Koturović, pojačan novim bekovskim tandemom [[Miroslav Radošević]] – [[Vladimir Đokić]], zauzeo je četvrto mesto, nakon poraza od [[KK Virtus Bolonja|Kindera]] i [[Beneton Trevizo|Benetona]]. U domaćem prvenstvu Partizan je izgubio titulu državnog prvaka, nakon što ga je u plej-ofu izbacio [[KK Crvena zvezda Beograd|KK Železnik]]. Sledeće sezone klub je napustio [[Predrag Drobnjak]], a na mesto trenera došao je [[Vladislav Lučić]]. U [[Kup Rajmunda Saporte|Kupu Rajmonda Saporte]] ekipa je stigla do četvrtfinala gde je poražena od Benetona, ali je neuspešno završeno domaće prvenstvo, koje je zbog [[NATO bombardovanje SRJ|NATO bombardovanja]] prekinuto pre plej ofa (Partizan je zauzeo treće mesto). Ipak, osvojen je Kup SR Jugoslavije, a finalna utakmica u kojoj je Partizan pobedio [[KK Crvena zvezda Beograd|KK FMP Železnik]], odigrana je uz zvuke sirena za vazdušnu opasnost. Po završetku sezone ekipu su napustili najbolji igrači, Dejan Tomašević, Haris Brkić i Dragan Lukovski. Formiran je novi mladi tim, a na mesto prvog trenera pred sezonu [[1999]]/[[2000]]. došao je mladi stručnjak [[Nenad Trajković]]. Iako pred početak sezone Partizanu nisu davane realne šanse da osvoji neki od trofeja, ekipa je predvođena Radoševićem, Čubrilom, [[Nenad Čanak (košarkaš)|Čankom]], [[Ratko Varda|Vardom]], Đokićem, [[Dragan Marković (košarkaš)|Markovićem]] i [[Veselin Petrović|Petrovićem]] osvojila Kup SR Jugoslavije i stigla do finala plej ofa, u kom je poražena od [[Podgorica|podgoričke]] [[KK Budućnost|Budućnosti]]. Sezonu 2000/2001 je obeležio povratak velikih asova, Vlade Divca, Predraga Danilovića i Žarka Paspalja, ovaj put, na mesta predsednika i potpredsednika kluba. Partizan je sezonu [[2000]]/[[2001|01]] počeo pojačan povratnicima Berićem, [[Nikola Bulatović|Bulatovićem]], [[Aleksandar Glintić|Glintićem]], kao i nemačkim reprezentativcem i sinom Milovana Bogojevića [[Vladimir Bogojević|Vladimirom Bogojevićem]], a timu se kasnije priključio i [[Branko Milisavljević]]. Trener [[Naser Trajković|Nenad Trajković]] je smenjen posle nekoliko utakmica, a na njegovo mesto došao je [[Darko Ruso]], bivši pomoćnik Željka Obradovića u reprezentaciji SR Jugoslavije. U decembru 2000. ubijen je [[Haris Brkić]], koji se nekoliko nedelja pre toga vratio u Partizan. Sezonu 2000/01 je obeležio kapiten [[Miroslav Berić]], koji je bio najbolji strelac [[Evroliga|Suprolige]] i [[JUBA liga|JUBA lige]] i probio se na četvrto mesto večite klupske liste strelaca. Ipak, Partizan je sezonu završio bez trofeja. U Suproligi je eliminisan u osmini finala od francuskog [[KK Asvel|Asvela]], dok je u plej-ofu i Kupu SR Jugoslavije poražen u finalu od Budućnosti. Povratak Duška Vujoševića u Partizan poklapa se sa početkom dominacije Partizana u prvenstvu SR Jugoslavije. Nosioci igre bili su novopridošlice [[Vlado Šćepanović]], [[Miloš Vujanić]], [[Jovo Stanojević]] i [[Đuro Ostojić]], a veliki doprinos osvajanju trofeja dali su i kapiten [[Veselin Petrović]], Nenad Čanak, [[Vule Avdalović]], [[Nenad Krstić]], [[Predrag Materić]], Aleksandar Glintić, Stevan Nađfeji i Aleksandar Gajić. Letnja pauza donela je velike promene u igračkom sastavu Partizana. Najbolji centar domaće lige te sezone Jovo Stanojević je nastavio karijeru u [[Nemačka|nemačkoj]] [[KK ALBA Berlin|Albi]], [[Vlado Šćepanović]] prešao je u Fortitudo iz Bolonje, a otišao je i kapiten Veselin Petrović. U Partizan je nakon početka sezone 2002/2003 stigao američki košarkaš [[Frederick House]], koji je svojom požrtvovanom igrom u odbrani postao ljubimac navijača Partizana. Partizan je te sezone odbranio titulu savladavši [[KK Crvena zvezda Beograd|KK FMP Železnik]] u finalu plej-ofa sa 3:0. [[Datoteka:Duško Vujošević.jpg|mini|desno|Duško Vujošević je natrofejniji trener Partizana.]] Prvenstvo Srbije i Crne Gore se zbog učestvovanja [[KK Crvena zvezda Beograd|FMP Železnika]], [[KK Crvena zvezda|Crvene zvezde]], [[KK Budućnost|Budućnosti]] i [[KK Lovćen|Lovćena]] u [[Jadranska liga u košarci|Jadranskoj ligi]] igralo u dve faze: klubovi koji nisu učestvovali u Jadranskoj ligi su igrali regularno prvenstvo, a 4 prvoplasirane ekipe su išle u Superligu u kojoj su igrali sa ekipama koje su igrale Jadransku ligu. Partizan je bio najbolji u prvoj fazi ispred [[KK Vršac|Hemofarma]] i [[KK Vojvodina|Vojvodine]]. U finalu plej-ofa Partizan savladao vršački Hemofarm sa 3:1, nakon koša povratnika [[Vlado Šćepanović|Vlade Šćepanovića]] u zadnjoj sekundi utakmice. Ipak, Partizan nije osvojio duplu krunu pošto je prethodno poražen od [[KK Crvena zvezda|KK Crvene zvezde]] u četvrtfinalu [[Kup Radivoja Koraća (Srbija)|Kupa Radivoja Koraća]] u [[Novi Sad|Novom Sadu]]. Partizan su na kraju sezone napustili Nenad Krstić ([[Bruklin Netsi|Nju Džerzi Netsi]]) i Frederick House ([[KK Lijetuvos Ritas|Lijetuvos Ritas]]). Pred početak sezone 2004/2005. Vlade Divac i Predrag Danilović su podneli ostavke nezadovoljni stanjem košarke u Srbiji.<ref>[http://arhiva.glas-javnosti.rs/arhiva/srpski/arhiva-index.html Glas javnosti 5. avgust 2004.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191018213703/http://arhiva.glas-javnosti.rs/arhiva/srpski/arhiva-index.html |date=2019-10-18 }}, Pristupljeno 8. 4. 2013.</ref> Partizan su u međuvremenu pojačali najkorisniji igrač prethodnog prvenstva [[Dejan Milojević]] iz Budućnosti, [[Luka Bogdanović]] iz Crvene zvezde, [[Predrag Šuput]] iz Vojvodine, Amerikanac [[Blake Stepp]] i [[Milan Gurović]] iz Huventuda (koji je zbog bolesti proveo u klubu samo tri meseca). Klub je te sezone prvi put učestvovao u Jadranskoj ligi. Partizan je četvrti put zaredom osvojio nacionalno prvenstvo, opet pobedom nad Hemofarmom 3:1 u finalu plej-ofa. Klub je na kraju te sezone napustili Vule Avdalović i Blake Stepp, a dovedeni su [[Nikola Lončar]] i Amerikanac [[Gerald Brown]]. Brown je klub napustio 31. decembra 2005, umesto njega je doveden drugi Amerikanac [[Vonteego Cummings]], dok je Nikola Lončar dobio otkaz. Partizan je te sezone osvojio petu uzastopnu titulu pobedom u finalu nad Crvenom zvezdom od 3:0. Na kraju te sezone Dejan Milojević je napustio klub i prešao u špansku [[KK Valensija|Pamesu]]. === Uspesi u Evropi, dominacija u Srbiji i regionu === Pred sezonu 2006/2007. u tim se vratili Dušan Kecman i Predrag Drobnjak, dok je [[Milenko Tepić]] došao iz novosadske [[KK Vojvodina|Vojvodine]]. Takođe se, u klub, na mesto predsednika vratio Predrag Danilović. Posle 9 godina, Partizan je uspeo da prođe prvu fazu [[Evroliga|Evrolige]]. U domaćem kupu Partizan je u finalu izgubio od FMP iz Železnika na završnom turniru u [[Kragujevac|Kragujevcu]]. Partizan je osvojio [[Jadranska liga u košarci|Jadransku ligu]] pobedom u finalu nad FMP Železnikom 2:0 i prvenstvo Srbije pobedom nad Crvenom zvezdom 3:1. Partizan su na kraju sezone napustili Vonteego Cummings, Kosta Perović, [[Luka Bogdanović]] i Predrag Drobnjak. Partizan i KK Igokea iz [[Aleksandrovac|Aleksandrovca]] su [[17. avgust]]a [[2007]]. ozvaničili saradnju dva kluba. Od tada se Partizan takmiči pod imenom Partizan Igokea, dok se Igokea takmiči pod imenom Igokea Partizan. U letnjem prelaznom roku klub su pojačali [[Čedomir Vitkovac]], [[Slavko Vraneš]] i košarkaš iz Belizea [[Milton Palacio]], a ove sezone veliku pažnju na sebe su skrenuli mladi košarkaši [[Milenko Tepić]], [[Novica Veličković]] i [[Nikola Peković]], koji je prvu fazu [[Evroliga|Evrolige]] završio kao drugi igrač po korisnosti. Mladi tim Partizana je uspeo da ponovi prošlosezonski evropski uspeh, ostvarivši 6 pobeda i 8 poraza. Partizan je u obe utakmice u prvoj fazi namučio šampiona Panatinaikos, a ističe se pobeda nad nemačkim Bambergom rezultatom 85:37 u Pioniru. Partizan je uspeo da osvoji nacionalni Kup, posle šest sezona, pobedom nad Hemofarmom u finalu, rezultatom 73:64. 19. marta 2008. Partizan je izbacio aktuelnog Evropskog šampiona Panatinaikos iz Atine i plasirao se u četvrfinale Evrolige u grupi u kojoj su bili još i [[KK Montepaski Sijena|Montepaski Sijena]] i [[KK Efes Pilsen|Efes Pilsen]], postigavši time najveći uspeh kluba od 1998. Partizan je osvojio sedmu uazstopnu titulu prvaka Srbije, savladavši u finalu vršački Hemofarm. Klub su na kraju te sezone napustili Palacio, koji je prešao u ruski Himki, dok su Peković i Kecman prešli u Panatinaikos. [[Datoteka:KK Partizan 2008-2009.JPG|mini|desno|Tim Partizana u sezoni 2008/09|200p]] U klub su u prelaznom roku došli Gabonac [[Stephane Lasme]], [[Aleksandar Rašić]], [[Vukašin Aleksić]], [[Žarko Rakočević]] i [[Jan Veselý]]. Uprkos znatno podmlađenom timu i očekivanjima javnosti, Partizan je uspeo da ponovi prošlosezonski uspeh i plasira se u četvrtfinale Evrolige. U tom takmičenju postavljen je novi rekord Evrolige po broju gledalaca na jednoj utakmici - 22567 gledalaca u [[Kombank arena|Beogradskoj areni]]. U domaćim takmičenjima Partizan je odbranio Kup Radivoja Koraća, završio ligaški deo Jadranske lige na prvom mestu, potom je i osvojio, a sezonu je završio pobedom u majstorici nad najljućim sportskim rivalom, Crvenom zvezdom, i tako došao do osme uzastopne titule. [[Datoteka:Partizan fans Pionir.jpg|mini|desno|200p|Partizanovi navijači na utakici protiv Efes Pilsena 2009]] Sezona 2009/10. je jedna od najuspešnijih u istoriji kluba uprkos činjenici da su tim napustili nosioci igre iz prošle sezone (Tripković, Tepić, Veličković i Lasme). Košarkaši Partizana su za uspehe u Evropi, nagrađeni pozivom [[Evroliga|Evrolige]] da predstavljaju Evropsku košarku na američkom kontinentu. Partizan je odigrao istorijske mečeve sa [[Denver Nagetsi|Denverom]] i [[Finiks Sansi|Finiksom]], i tako postao prvi klub sa ovih prostora koji je imao priliku da odmeri snage sa [[NBA]] timovima. U Evropi izabranici [[Duško Vujošević|Duška Vujoševića]] su u četvrtfinalu posle velike borbe pobedili [[izrael]]ski [[KK Makabi Tel Aviv|Makabi]], i plasirali se na fajnal for [[Evroliga|Evrolige]] u [[Pariz]]u. U polufinalu Partizan je posle produžetaka poražen od [[KK Olimpijakos|Olimpijakosa]]. I u borbi za treće mesto crno-beli su poraženi posle produžetaka od [[KK CSKA Moskva|CSKA]]. U domaćim takmičenjima, klub je u [[Niš]]u odbranio [[Kup Radivoja Koraća (Srbija)|Kup Radivoja Koraća]]. Partizan je trijumfovao i u [[Jadranska liga u košarci|Jadranskoj ligi]] pobedivši [[KK Cibona|Cibonu]] u [[Zagreb]]u. Crno-beli su slavili trojkom sa pola terena [[Dušan Kecman|Dušana Kecmana]] u poslednjim sekundama meča i četvrti put zaredom trijumfovali u rgionalnom takmičenju. I na kraju jedna od najuspešnijih sezona u istoriji kluba završena je osvajanjem, po sedamnaesti put, [[Košarkaška liga Srbije|Prvenstva Srbije]]. Najzaslužniji za uspehe su bili dva sjajna Amerikanca [[Bo McCalebb|Lester "Bo" McCalebb]] i [[Lawrence Roberts]], zatim australijski reprezentativac srpskog porekla [[Aleks Marić]], koji su uz [[Dušan Kecman|Dušana Kecmana]] i [[Jan Veselý|Jana Veselog]] blistali na domaćoj i evropskoj sceni. Sezonu 2010/11. klub je počeo bez dugogodišnjeg trenera [[Duško Vujošević|Duška Vujoševića]]. Umesto najuspešnijeg trenera u istoriji Partizana, na mesto trenera je došao dotadašnji Vujoševićev pomoćnik [[Vlade Jovanović]]. u novu sezonu Partizan je krenuo pojačan uglavnom stranim igračima. U Partizan su došli [[Australija]]nac [[Nathan Jawai]] i [[Sjedinjene Američke Države|amerikanci]] [[James Gist]] i [[Oliver Lafayette]]. Nezadovoljni partijama Lafayette, uprava Partizana je umesto njega u decembru dovela [[Curtis Jerrells|Curtisa Jerrellsa]]. Od srpskih igrača u klub su došli [[Dragan Milosavljević]] i [[Raško Katić]]. Klub su napustili amerikanci [[Bo McCalebb|Lester "Bo" McCalebb]] i [[Lawrence Roberts]], zatim australijanski reprezentativac srpskog porekla [[Aleks Marić]], srpski reprezntativac [[Aleksandar Rašić]] kao i crnogorski reprezentativac [[Slavko Vraneš]]. U Evropi izabranici [[Vlade Jovanović]]a su uspeli da prođu u drugu fazu, ali su tu završili takmičenje. U [[Jadranska liga u košarci|Jadranskoj ligi]] Partizan je po peti put za redom osvojio ovo takmičenje. Na završnom turniru u [[Ljubljana|Ljubljani]] Partizan je u polufinalu savladao [[Podgorica|podgoričku]] [[KK Budućnost|Budućnost]] sa 62:58, a zatim u finalu domaću [[KK Union Olimpija|Olimpiju]] sa 77:74. U domaćim takmičenjima, klub je u [[Železnik]]u odbranio [[Kup Radivoja Koraća (Srbija)|Kup Radivoja Koraća]]. U finalu su savladali domaći [[KK Crvena zvezda Beograd|FMP]] sa 77:73. Za najboljeg igrača je proglašen [[James Gist]]. Sezonu su ponovo završili osvajanjem [[Košarkaška liga Srbije|Prvenstva Srbije]]. U finalu su bili bolji od [[KK Vršac|Hemofarm]] sa 3:0 u pobedama. Sledeće godine Partizan je napustio [[češka|čeh]] [[Jan Veselý]] koji je otišao u [[NBA]]. Klub su napustili i stranci [[Nathan Jawai]], [[James Gist]] i [[Curtis Jerrells]]. U Partizan se vratio [[Nikola Peković]], koji je iskoristio odlaganje sezone u [[NBA]] ligi zbog štrajka igrača. Pored njega došli su amerikanac [[Acie Law]], [[Miroslav Raduljica]], [[Marko Čakarević]], [[Milan Mačvan]] i [[Danilo Anđušić]]. Tokom sezone klub su napustili [[Nikola Peković]] i [[Acie Law]], ali su zato u Humsku stigli [[Dāvis Bertāns]] i [[Dominic James]]. Već na finalnom turniru [[Kup Radivoja Koraća (Srbija)|Kupa Radivoja Koraća]] u [[Niš]]u došli su do 13. trofeja u najmasovnijem takmičenju pobedivši u finalu [[KK Crvena zvezda|Crvenu zvezdu]] sa 64:51. Najbolji igrač finalne utakmice bio je bek crno-belih [[Danilo Anđušić]]. Partizan je ponovo sezonu završio osvajanjem [[Košarkaška liga Srbije|Prvenstva Srbije]]. U finalu su crno-beli bili bolji od [[KK Crvena zvezda|Crvene zvezde]] sa 3:1 u pobedama. Na početku sezone 2012/13 na mesto trenera Partizana vratio se [[Duško Vujošević]].<ref>{{cite web|title=Partizan mt:s, coach Vujosevic reunite|url=http://www.euroleague.net/news/i/98420/180/partizan-mt-s-coach-vujosevic-reunite|work=Euroleague|accessdate=18. 9. 2013.}}</ref> Dugogodišnji kapiten, [[Petar Božić]] završio je karijeru i postao jedan od pomoćnih trenera. Klub su napustili [[Dušan Kecman]] i [[Milan Mačvan]]. Za kapitena je izabran [[Vladimir Lučić]], a njegov zamenik je postao [[Dragan Milosavljević]]. Klub se odlučio da drastično podmladi sastav, pa je tako najstariji igrač bio [[Marko Čakarević]] sa 24 godine. Rezultati u Evropi nisu bili najbolji i nisu se plasirali u drufu fazu. U finalu Kupa radivoja Koraća u [[Kragujevac|Kragujevcu]], poraženi su od Crvene zvezde nakon dva dana igranja. Prvobitni termin odigravanja finalne utakmice bio je 10. februar 2013. u 21:00. Utakmica je tada i započeta, ali je prekinuta u 26. minutu pri nerešenom rezultatu (43:43) zbog nereda na tribinama i utrčavanja navijača na teren. Kako nije bilo uslova za nastavak meča te večeri, preostalih 14 minuta odigrano je narednog dana (11.2.2013. od 19:00) bez prisustva publike, a Zvezda je slavila sa 78:69.<ref>[http://www.politika.rs/rubrike/Sport/kosarka/Zvezda-osvojila-Kup-Koraca.sr.html Zvezda osvojila Kup „Koraća”]</ref> U [[Jadranska liga u košarci 2012/13.|Jadranskoj ligi]], nakom mešovitih rezultata u regularnom delu kada je završio na 4. mestu, Partizan je zablistao na završnom turniru u [[Laktaši]]ma i osvojio šestu titulu prvaka regionalne lige. U polufinalu su pobedili domaćina [[KK Igokea|Igokeu]] sa 63:57, a u finalu su pobedili [[KK Crvena zvezda|Crvenu zvezdu]] 71:63.<ref>[http://www.mozzartsport.com/vesti/crnobeli-sampioni-partizanova-dominacija-u-regionu-se-nastavlja CRNO-BELI ŠAMPIONI: Partizanova dominacija u regionu se nastavlja!]</ref> U [[Košarkaška liga Srbije 2012/13.|Košarkaškoj ligi Srbije]] Partizan je ponovo odbranio titulu, što je ukupno 20 titula prvaka države, a 12 uzastopna.<ref>[http://www.politika.rs/rubrike/Sport/kosarka/Partizan-sampion-Srbije-12-put-uzastopno.sr.html Partizan šampion Srbije 12. put uzastopno!]</ref> Sezonu su obeležili mladi igrači [[Dāvis Bertāns]], [[Bogdan Bogdanović]], [[Léo Westermann]] i [[Joffrey Lauvergne]]. == Uspesi == === Nacionalna takmičenja === [[Datoteka:Cibona vs Partizan NLB League Final 2010.JPG|mini|desno|200p|Momenat sa finala protiv Cibone 2010.]] * '''Nacionalna prvenstva - 21''' ** '''[[Prva liga Jugoslavije u košarci|Prva liga Jugoslavije]]''' *** '''Prvak (4):''' 1975/76, 1978/79, 1980/81, 1986/87. *** Drugi (10): 1949, 1950, 1951, 1963, 1966, 1977/78, 1981/82, 1987/88, 1988/89, 1990/91. ** '''[[Prva liga SR Jugoslavije u košarci|Prva liga SR Jugoslavije]]''' *** '''Prvak (6):''' 1991/92, 1994/95, 1995/96, 1996/97, 2001/02, 2002/03. *** Drugi (4): 1992/93, 1993/94, 1999/00, 2000/01. ** '''[[Prva liga Srbije i Crne Gore u košarci|Prva liga Srbije i Crne Gore]] ''' *** '''Prvak (3):''' 2003/04, 2004/05, 2005/06. ** '''[[Košarkaška liga Srbije]] ''' *** '''Prvak (8):''' 2006/07, 2007/08, 2008/09, [[Košarkaška liga Srbije 2009/10.|2009/10]], [[Košarkaška liga Srbije 2010/11.|2010/11]], [[Košarkaška liga Srbije 2011/12.|2011/12]], [[Košarkaška liga Srbije 2012/13.|2012/13]], 2013/14 * '''Nacionalni kupovi - 15''' **'''[[Kup Jugoslavije u košarci|Kup Jugoslavije]] ''' *** '''Osvajač (2):''' 1978/79, 1988/89. *** Finalista (2): 1962, 1972/73. ** '''[[Kup SR Jugoslavije u košarci|Kup SR Jugoslavije]] ''' *** '''Osvajač (6):''' 1991/92, 1993/94, 1994/95, 1998/99, 1999/00, 2001/02. *** Finalista (4): 1992/93, 1995/96, 1996/97, 2000/01. ** '''[[Kup Radivoja Koraća (Srbija)|Kup Radivoja Koraća (SCG/Srbija)]] ''' ***'''Osvajač (7):''' 2007/08, 2008/09, 2009/10, 2010/11, [[Kup Radivoja Koraća 2012,|2011/12.]],2017/18, 2018/2019. *** (3): 2004/05, 2006/07, [[Kup Radivoja Koraća 2013.|2012/13.]] === Međunarodna takmičenja === * '''[[Evroliga|Kup evropskih šampiona]] - 1''' ** '''Prvak (1):''' 1991/92. ** Treći (2): 1981/82, 1987/88. ** Četvrti (2): 1997/98, 2009/10. * '''[[Kup Radivoja Koraća]] - 3''' ** '''Pobednik (3):''' 1977/78, 1978/79, 1988/89. ** Finalista (1): 1973/74. * '''[[Jadranska liga u košarci]] - 6 ''' ** '''Prvak (7):''' [[Jadranska liga u košarci 2006/07.|2006/07]], [[Jadranska liga u košarci 2007/08.|2007/08]], [[Jadranska liga u košarci 2008/09.|2008/09]], [[Jadranska liga u košarci 2009/10.|2009/10]], [[Jadranska liga u košarci 2010/11.|2010/11]], [[Jadranska liga u košarci 2012/13.|2012/13]], [[Jadranska liga u košarci 2021/22.|2021/22.]] ** Drugi (3): [[Jadranska liga u košarci 2004/05.|2004/05]], [[Jadranska liga u košarci 2005/06.|2005/06.]], [[Jadranska liga u košarci 2018/19.|2018/19.]] == Trenutni sastav == {{KK Partizan_tim}} Branislav Ratkovica Vanja Marinković Stefan Pot Miloš Koprivica Đorđe Majstorović Uroš Luković Adin Vrabac Novica Veličković Wiliam Hatcher Aleksandar Tanasković Mihajlo Andrić Stefan Birčević Kenan Karahodžić Franck Robinson Jamont Gordon Đorđe Jovanović Nenad Krstić == Grafikon pozicija == {| style="text-align:center; background:Black; color:white" |- !width="40"|Poz. ! style="width:165px;"|Starter ! style="width:165px;"|Klupa 1 ! style="width:165px;"|Klupa 2 ! style="width:165px;"|Klupa 3 |- style="height:40px; background:white" ! | [[Centar (košarka)|C]] | '''[[Božo Đumić]]''' || [[Miloš Koprivica]] || || [[Kevin Jones]] || |- style="height:40px; background:white" ! | [[Krilni centar|KC]] | '''[[Čedomir Vitkovac]]''' || [[Edo Murić]] || || [[Miloš Glišić]] |- style="height:40px; background:white" ! | [[Krilo (košarka)|K]] | '''[[Mihajlo Andrić]]''' || [[Danilo Anđušić]] || [[Adin Vrabac]] || |- style="height:40px; background:white" ! | [[Bek (košarka)|B]] | '''[[Andreja Milutinović]]''' || [[Petar Aranitović]] || [[Vanja Marinković]] |- style="height:40px; background:white" ! | [[Plejmejker|P]] | '''[[Aleksandar Cvetković]]''' || [[Jamar Wilson]] || || [[Andrej Magdevski]] |} <!-- *[[Slika:Flag of Switzerland.svg|7px|Injured]] Denotes injured player. --> == Poznati bivši igrači == {{col-begin}} {{col-2}} '''Domaći:''' * {{zas|Srbija}} [[Aleksandar Đorđević (košarkaš)|Aleksandar Đorđević]] * {{zas|Srbija}} [[Aleksandar Rašić]] * {{zas|Srbija}} [[Aleksandar Čubrilo]] * {{zas|Srbija}} [[Boban Petrović]] * {{zas|Srbija}} [[Borislav Stanković]] * {{zas|Srbija}} [[Veselin Petrović]] * {{zas|Srbija}} [[Vlade Divac]] * {{zas|Srbija}} [[Vule Avdalović]] * {{zas|Srbija}} [[Goran Grbović]] * {{zas|Srbija}} [[Slobodan Jelić]] * {{zas|Srbija}} [[Dušan Kecman]] * {{zas|Srbija}} [[Dragan Kićanović]] * {{zas|Srbija}} [[Dejan Koturović]] * {{zas|Srbija}} [[Vladimir Micov]] * {{zas|Srbija}} [[Dejan Milojević]] * {{zas|Srbija}} [[Dejan Tomašević]] * {{zas|Srbija}} [[Dragan Lukovski]] * {{zas|Srbija}} [[Dragan Todorić]] * {{zas|Srbija}} [[Dragutin Čermak]] * {{zas|Srbija}} [[Dražen Dalipagić]] * {{zas|Srbija}} [[Žarko Paspalj]] * {{zas|Srbija}} [[Kosta Perović]] * {{zas|Srbija}} [[Branimir Popović]] * {{zas|Srbija}} [[Željko Obradović]] * {{zas|Srbija}} [[Željko Rebrača]] * {{zas|Srbija}} [[Zoran Slavnić]] * {{zas|Srbija}} [[Jovo Stanojević]] * {{zas|Srbija}} [[Josip Farčić]] * {{zas|Srbija}} [[Kosta Perović]] * {{zas|Srbija}} [[Miodrag Marić]] * {{zas|Srbija}} [[Miroslav Berić]] * {{zas|Srbija}} [[Miroslav Pecarski]] * {{zas|Srbija}} [[Miroslav Radošević]] * {{zas|Srbija}} [[Zlatko Sajkov]] * {{zas|Srbija}} [[Milenko Savović]] * {{zas|Srbija}} [[Radovan Radović]] * {{zas|Srbija}} [[Borislav Ćurčić]] * {{zas|Srbija}} [[Dragan Milutinović]] * {{zas|Srbija}} [[Aleksandar Gilić]] * {{zas|Srbija}} [[Miloš Bojović]] * {{zas|Srbija}} [[Aleksandar Glintić]] * {{zas|Srbija}} [[Bogdan Bogdanović]] * {{zas|Srbija}} [[Luka Bogdanović]] * {{zas|Srbija}} [[Zoran Stevanović]] * {{zas|Srbija}} [[Milenko Tepić]] * {{zas|Srbija}} [[Mišel Lazarević]] * {{zas|Srbija}} [[Miloš Vujanić]] * {{zas|Srbija}} [[Miodrag Marić]] * {{zas|Srbija}} [[Goran Latifić]] * {{zas|Srbija}} [[Žarko Knežević]] * {{zas|Srbija}} [[Dušan Kerkez]] * {{zas|Srbija}} [[Boris Beravs]] * {{zas|Srbija}} [[Vladimir "Vlada" Androić|Vladimir Androić]] * {{zas|Srbija}} [[Goran Despotović]] * {{zas|Srbija}} [[Goran Ristanović]] * {{zas|Srbija}} [[Arsenije Pešić]] * {{zas|Srbija}} [[Žarko Zečević]] * {{zas|Jugoslavija}} [[Nebojša Bukumirović]] * {{zas|Srbija}} [[Dragan Kovačević]] * {{zas|Srbija}} [[Milan Medić]] * {{zas|Srbija}} [[Milenko Babić]] * {{zas|Srbija}} [[Milovan Bogojević]] * {{zas|Srbija}} {{zas|Nemačka}} [[Vladimir Bogojević]] {{col-2}} * {{zas|Srbija}} [[Nenad Krstić]] * {{zas|Srbija}} [[Nikola Bulatović]] * {{zas|Srbija}} [[Nikola Lončar]] * {{zas|Srbija}} [[Novica Veličković]] * {{zas|Srbija}} [[Predrag Danilović]] * {{zas|Srbija}} [[Radomir Šaper]] * {{zas|Srbija}} [[Svetislav Pešić]] * {{zas|Srbija}} [[Milan Gurović]] * {{zas|Srbija}} [[Slaviša Koprivica]] * {{zas|Srbija}} [[Vladimir Dragutinović]] * {{zas|Srbija}} [[Petar Božić]] * {{zas|Srbija}} [[Miroslav Raduljica]] * {{zas|Srbija}} [[Milan Mačvan]] * {{zas|Srbija}} [[Đorđe Gagić]] * {{zas|Srbija}} [[Raško Katić]] * {{zas|Srbija}} [[Uroš Tripković]] * {{zas|Srbija}} [[Haris Brkić]] * {{zas|Srbija}} [[Nenad Čanak]] * {{zas|Srbija}} [[Vladimir Đokić]] * {{zas|Srbija}} [[Vladimir Lučić]] * {{zas|Srbija}} [[Dragiša Šarić]] * {{zas|Srbija}} [[Mlađan Šilobad]] * {{zas|Srbija}} [[Nikola Milutinov]] * {{zas|Srbija}} [[Predrag Šuput]] * {{zas|Srbija}} [[Ratko Varda]] * {{zas|Srbija}} [[Veselin Petrović]] * {{zas|Srbija}} [[Dragoljub Vidačić]] * {{zas|Srbija}} [[Danilo Anđušić]] * {{zas|Srbija}} [[Dragan Milosavljević]] * {{zas|Srbija}} [[Branko Milisavljević]] * {{zas|Srbija}} [[Vladimir Vidačić]] * {{zas|Srbija}} [[Dejan Musli]] * {{zas|Srbija}} [[Stefan Birčević]] * {{zas|Srbija}} [[Dragan Marković]] * {{zas|Srbija}} [[Mihajlo Andrić]] * {{zas|Srbija}} [[Aleksandar Cvetković]] * {{zas|Srbija}} [[Čedomir Vitkovac]] * {{zas|Srbija}} [[Nemanja Miljenović]] * {{zas|Srbija}} [[Branislav Ratkovica]] * {{zas|Srbija}} [[Dejan Borovnjak]] * {{zas|Srbija}} [[Đorđe Majstorović]] * {{zas|Srbija}} [[Stevan Nađfeji]] * {{zas|Srbija}} [[Ivan Paunić]] * {{zas|Srbija}} [[Milan Dozet]] * {{zas|Srbija}} [[Vanja Marinković]] * {{zas|Srbija}} [[Marko Čakarević]] * {{zas|Srbija}} [[Uroš Luković]] * {{zas|Srbija}} [[Branislav Đekić]] * {{zas|Srbija}} [[Predrag Materić]] * {{zas|Srbija}} [[Goran Ćakić]] * {{zas|Srbija}} [[Andreja Milutinović]] * {{zas|Srbija}} [[Aleksandar Gilić]] * {{zas|Srbija}} [[Sava Lešić]] * {{zas|Srbija}} [[Aleksandar Smiljanić]] * {{zas|Srbija}} [[Nemanja Jaramaz]] * {{zas|Srbija}} [[Vukašin Aleksić]] * {{zas|Srbija}} [[Sava Lešić]] * {{zas|Srbija}} [[Mirko Kovač]] * {{zas|Srbija}} [[Darko Balaban]] * {{zas|Srbija}} [[Aleksandar Mitrović]] * {{zas|Srbija}} [[Nemanja Bešović]] * {{zas|Srbija}} [[Slobodan Božović]] * {{zas|Srbija}} [[Nemanja Bezbradica]] * {{zas|Srbija}} [[Miloš Glišić]] * {{zas|Srbija}} [[Aleksandar Gajić]] * {{zas|Srbija}} [[Marko Peković]] * {{zas|Srbija}} [[Andrija Crnogorac]] * {{zas|Srbija}} [[Petar Aranitović]] * {{zas|Srbija}} [[Bogdan Riznić]] * {{zas|Srbija}} [[Nemanja Jelesijević]] * {{zas|Srbija}} [[Ivan Marinković]] * {{zas|Srbija}} [[Nenad Stefanović]] * {{zas|Srbija}} [[Miloš Koprivica]] * {{zas|Srbija}} [[Stefan Pot]] * {{zas|Srbija}} [[Nemanja Matović]] * {{zas|Srbija}} [[Milan Bjegović]] * {{zas|Srbija}} [[Marko Đurković]] * {{zas|Srbija}} [[Božo Đumić]] * {{zas|Srbija}} [[Stefan Sinovec]] * {{zas|Srbija}} [[Srđan Živković]] '''Strani:''' * {{zas|Australija}} [[Aleksandar Marić|Aleks Marić]] * {{zas|Australija}} [[Nathan Jawai]] * {{zas|Češka}} [[Jan Veselý]] * {{zas|Slovenija}} [[Peter Vilfan]] * {{zas|Slovenija}} [[Radoslav Nesterović]] * {{zas|Hrvatska}} [[Danko Cvjetičanin]] * {{zas|Hrvatska}} [[Ivo Nakić]] * {{zas|Crna Gora}} [[Predrag Drobnjak]] * {{zas|Crna Gora}} [[Vlado Šćepanović]] * {{zas|Crna Gora}} [[Đuro Ostojić]] * {{zas|Crna Gora}} [[Nikola Peković]] * {{zas|Crna Gora}} [[Aleksandar Pavlović]] * {{zas|Crna Gora}} [[Slavko Vraneš]] * {{zas|Crna Gora}} [[Jadran Vujačić]] * {{zas|Crna Gora}} [[Žarko Rakočević]] * {{zas|Crna Gora}} [[Blagota Sekulić]] * {{zas|Crna Gora}} [[Boris Bakić]] * {{zas|Crna Gora}} [[Strahinja Milošević]] * {{zas|Makedonija}} [[Vlado Ilievski]] * {{zas|Makedonija}} [[Predrag Samardžiski]] * {{zas|Sjedinjene Države}} [[Frederick House]] * {{zas|Sjedinjene Države}} [[Gerald Brown]] * {{zas|Sjedinjene Države}} [[Vonteego Cummings]] * {{zas|Sjedinjene Države}} [[Lester "Bo" McCalebb|Lester McCalebb]] * {{zas|Sjedinjene Države}} [[Lawrence Roberts]] * {{zas|Sjedinjene Države}} [[Acie Law]] * {{zas|Sjedinjene Države}} [[Blake Stepp]] * {{zas|Sjedinjene Države}} [[Dominic James]] * {{zas|Sjedinjene Države}} [[Oliver Lafayette]] * {{zas|Sjedinjene Države}} [[Tarence Kinsey]] * {{zas|Sjedinjene Države}} [[Robert Butch Taylor|Butch Taylor]] * {{zas|Sjedinjene Države}} [[Drew Gordon]] * {{zas|Belize}} [[Milton Palacio]] * {{zas|Gabon}} [[Stephane Lasme]] * {{zas|Sjedinjene Države}} [[James Gist]] * {{zas|Sjedinjene Države}} [[Curtis Jerrells]] * {{zas|Sjedinjene Države}} [[Jamar Wilson]] * {{zas|Sjedinjene Države}} [[Kevin Jones]] * {{zas|Sjedinjene Države}} [[Darrell Williams]] * {{zas|Sjedinjene Države}} [[Josh Akognon]] * {{zas|Sjedinjene Države}} [[Will Hatcher]] * {{zas|Sjedinjene Države}} [[Scheavalie Cotton]] * {{zas|Sjedinjene Države}} [[Torey Thomas]] * {{zas|Francuska}} [[Joffrey Lauvergne]] * {{zas|Latvija}} [[Dāvis Bertāns]] * {{zas|Francuska}} [[Léo Westermann]] * {{zas|Francuska}} [[Boris Dallo]] * {{zas|Sjedinjene Države}} [[Marvin O'Connor]] * {{zas|Sjedinjene Države}} [[Frank Robinson]] * {{zas|Turska}} [[Semih Erden]] * {{zas|Bosna i Hercegovina}} [[Adin Vrabac]] * {{zas|Sjedinjene Države}} [[Peter Cornell]] * {{zas|Slovenija}} [[Edo Murić]] * {{zas|Slovenija}} [[Jaka Klobučar]] * {{zas|Slovačka}} [[Michal Čekovský]] * {{zas|Makedonija}} [[Andrej Magdevski]] * {{zas|Bosna i Hercegovina}} [[Đoko Šalić]] {{col-end}} == Poznati bivši treneri == * {{zas|Srbija}} [[Ratko Vlahović]] (1945) * {{zas|Srbija}} [[Božo Grkinić]] (1946–1947) * {{zas|Srbija}} [[Svetislav Šaper]] (1948–1949) * {{zas|Srbija}} [[Janoš Gerdov]] (1950) * {{zas|Srbija}} [[Borislav Stanković]] (1951–1953) * {{zas|Srbija}} [[Miodrag Stefanović]] (1954) * {{zas|Srbija}} [[Mirko Marjanović (košarkaš)|Mirko Marjanović]] (1955–1958) * {{zas|Srbija}} [[Aleksandar Nikolić]] (1959–1961) * {{zas|Srbija}} [[Božidar Munćan]] (1962–1963) * {{zas|Srbija}} [[Milenko Novaković]] (1964) * {{zas|Srbija}} [[Borislav Ćurčić]] (1965–1967) * {{zas|Srbija}} [[Branislav Rajačić]] (1967–1969) * {{zas|Srbija}} [[Radovan Radović (košarkaš)|Radovan Radović]] (1969–1971) * {{zas|Srbija}} [[Ranko Žeravica]] (1971–1974, 1976–1978, 1995–1996) * {{zas|Srbija}} [[Borislav Ćorković]] (1974–1976, 1980–1982, 1989–1990) * {{zas|Srbija}} [[Dušan Ivković]] (1978–1980) * {{zas|Srbija}} [[Borislav Džaković]] (1982–1984, 1994–1995) * {{zas|Srbija}} [[Zoran Slavnić]] (1984–1985) * {{zas|Srbija}} [[Vladislav Lučić]] (1985–1987, 1998–1999) * {{zas|Srbija}} [[Duško Vujošević]] (1987–1989, 1990–1991, 2001–2010, 2012-2015) * {{zas|Srbija}} [[Dejan Srzić]] (1989) * {{zas|Srbija}} [[Željko Obradović]] (1991–1993) * {{zas|Srbija}} [[Željko Lukajić]] (1993–1994) * {{zas|Srbija}} [[Miroslav Nikolić (trener)|Miroslav Nikolić]] (1996–1998) * {{zas|Srbija}} [[Milovan Bogojević]] (1998) * {{zas|Srbija}} [[Naser "Nenad" Trajković|Nenad Trajković]] (1999–2000) * {{zas|Srbija}} [[Darko Ruso]] (2000–2001) * {{zas|Srbija}} [[Vlade Jovanović|Vlada Jovanović]] (2010–2012) == Reference == {{reflist}} == Vanjske veze == {{Commonscat|KK Partizan}} * [http://www.kkpartizan.rs/ Zvanični sajt KK Partizan] * [http://www.euroleague.net/competition/teams/showteam?clubcode=PAR Profil - Evroliga] {{Timovi Košarkaške lige Srbije}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Partizan, KK}} [[Kategorija:KK Partizan| ]] [[Kategorija:Košarkaški klubovi u Srbiji]] [[Kategorija:Sportski klubovi u Beogradu]] [[Kategorija:Nastanci 1945.]] [[Kategorija:Pobjednici EuroLige (klubovi)]] rl4is1nofhboxjkw1c7ch6yb4vymgqd 0 43893 42579533 42196228 2026-04-09T13:53:27Z Ziv 187261 ([[c:GR|GR]]) [[File:Calling-of-st-matthew.jpg]] → [[File:Caravaggio — The Calling of Saint Matthew.jpg]] → File replacement: Updating from an old and lower-quality version to a newer version with better quality ([[c:c:GR]]) 42579533 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Johann Joachim Winckelmann (Anton von Maron 1768).jpg|thumb|200px|[[Anton von Maron]], ''Portret [[Johann Joachim Winckelmann|J. J. Wincklemanna]]'', prvog povjesničara umjetnosti.]] '''Povijest umjetnosti''' je [[znanost]] koja proučava [[Povijest|povijesni]] razvoj [[Likovna umjetnost|likovnih umjetnosti]] ([[arhitektura]], [[slikarstvo]], [[kiparstvo]], [[grafika]] i [[primijenjene umjetnosti]]). Bavi se istraživanjima odnosa između pojedinih umjetničkih djela, životom i stvaralaštvom pojedinih [[umjetnik]]a, opisivanjem sadržaja i oblika umjetničkih djela ([[ikonografija]], [[ikonologija]]) te proučavanjem odnosa među različitim [[kultura]]ma uzimajući u obzir [[Politika|političke]], [[Društvo|društvene]], [[Religija|vjerske]] i [[Nacija|nacionalne]] čimbenike. == Nastanak i razvoj == [[Datoteka:Lascaux painting.jpg|250px|thumb|left|250px|Zidna slikarija životinja iz spilje '''[[Lascaux]]''' u Francuskoj]] Zanimanje za spomenike javilo se [[Antika|antici]] ([[Vitruvije]]), potom je obnovljeno u [[Renesansa|renesansi]] ([[Leon Battista Alberti]], [[Lorenzo Ghiberti]] i dr.). Velik doprinos dali su pisci životopisa umjetnika kao [[Giorgio Vasari]] ("[[Životi]]", [[1550.]]), [[J. von Sandrart]] ([[1675.]]-79.) i dr. [[Johann Joachim Wincklemann]] svojim djelom "Povijest umjetnosti staroga vijeka" iz [[1764.]] god. udario je temelje modernoj povijesti umjetnosti. Ocem moderne povijesti umjetnosti mnogi smatraju [[Heinrich Wölfflin|Heinricha Wölfflina]] (1864.-1945.), koji je studirao kod Burckhardta in [[Basel]]u. On uvodi znanstveni pristup baziran na tri koncepta u povijest umjetnosti: najprije koristi [[Psihologija|psihologiju]], potom uvodi [[Komparacija|komparativnu]] metodu, i na kraju proučava umjetnost sa stajališta [[narod]]a i [[nacija]].Tijekom stoljeća su se mijenjali stilovi vizualnih umjetnosti. Te razlike odražavaju promjene u vjerovanjima i tradicijama kojih su se ljudi prigržavali u sporedno sa razvojem njihova života. Mijenjali su se i materijali, a to je umjetnicima omogućavalo traganje za novim načinima izražavanja svijeta kojim su okruženi. === Drevna umjetnost === Najstariji umjetnički radovi obično su imali [[religija|religijsku]] ili magijsku namjenu: predstaviti [[bog]]a, naprimjer, ili donijeti lovcu sreću u prikradanju životinjama. U starom [[Sumer]]u (današnji [[irak|južni Irak]]) razvila se bogata umjetnička tradicija tijekom [[3000. pne.|3. tisućljeća pne.]] Skulpture su predstavljale sumerske vladare isklesane u tvrdom kamenu te moć i dostojanstvo. Zapadnoeuropska umjetnost izrasla je izravno iz tradicije drevnog [[mediteran]]skog svijeta, naročito umjetnosti [[grčka|stare Grčke]] i [[Rim]]a. Osobito su skulpture nastale u ovim starim civilizacijama naravne, ili naturalističke, a usredočene su na [[ljudi|ljudski]] lik. == Renesansa == [[Datoteka:Leonardo da Vinci - Lady with an Ermine.jpg|thumb|left|200px|[[Leonardo da Vinci]], Dama s hermelinom, [[Czartoryski Museum]], [[Kraków]]]] Nakon pada [[rimsko carstvo|Rimskog Carstva]] [[kršćanstvo|krščćanska]] je civilizacija, koja se počela razvijati u Europi, klasičnu umjetnost smatrala odveć poganskom. U [[15. stoljeće|15. stoljeću]] su slikari, kipari i arhitekti počeli u umjetnosti oživljavati klasičnu tradiciju stvarajući vrlo naravna kršćanska umjetnička djela. Ovaj preporod nazvan je [[renesansa]], prema [[francuska|francuskoj]] riječi koja znači >> ponovno rođenje<<. Javila se u [[Italija|Italiji]] otkuda se širila diljem Europe. Jedan od najutjecajnijih umjetnika bio je [[Michelangelo]] (1475-1564). {{glavni|renesansa}} * '''Perspektiva''' Talijan [[Tomaso Masaccio]] ([[1401.]]-[[1428.]]) bio je prvi slikar koji je nakon klasičnog razdoblja koristio [[Perspektiva|perspektivu]]. Perspektiva stvara [[iluzija|iluziju]] dubine iza ravne površine slike. {{glavni|perspektiva}} * '''Svjetovna umjetnost''' Tijekom renesanse europski slikari raskinuli su sa starom tradicijom. Religijske teme, kao što su prizori iz [[biblija|Biblije]], još uvijek su bile važne, no umjetnici su počeli bilježiti i prizore iz svakodnevnog života. Izgled slike ovisi o slikarskim materijalima. Prije pojave uljanih boja u [[15. stoljeće|15. stoljeću]], umjetnici su [[tempera|temperom]], smjesom jajeta i pigmenta boje, radili izravno na gipsanoj podlozi. Omiljeni medij uskoro su postale [[uljane boje]], koje su bile fleksibilnije i izgledale su dovršenije. * '''Jajna tempera''' [[Jaje]] (žumanjak ili žumanjak sa bjelanjkom) snažan je medij za boje, no ljepljivo je i brzo se suši pa se teško nanosi. * '''Uljane boje''' Prednost ulja kao medija je njegovo sporije sušenje što umjetnicima omogućuje unošenje promjena tijekom rada. * '''Vrijednost boje''' Određene boje, kao što je zlatna, uvijek su bile skuplje od ostalih. Do [[17. stoljeće|17. stoljeća]] najskuplja je bila tamnoplava zato što se izrađivala od poludragog kamena, ''lapis lazulia''. == Barok == Terminom >> '''''barok''''' << označava se stil u europskoj umjetnosti 17. stoljeća. Nastao je u Rimu, središtu Katoličke crkve. Tijekom [[16. stoljeće|16. stoljeća]] [[Katolička crkva]] rascijepila se na [[Rimokatolička crkva|Rimokatoličku]] i [[protestanti|protestanske ogranke]]. Od 17. stoljeća Katolička crkva koristila je umjetnost za širenje svog nauka. Da bi se svidjela gledatelju, promicala je umjetnički stil koji je bio teatralan i emocionalan. Od slikara se tražilo da pomoću svjetla i sjene stvara dramatične kontraste, a od [[kiparstvo|kipara]] da prikaže likove u dinamičnim položajima. Da bi postigli takve efekte, umjetnici su morali biti tehnički vrlo vješti. [[Talijani|Talijanski]] slikar, kipar i arhitekt [[Gianlorenzo Bernini]] (1598-1680) imao je nevjerovatan utjecaj na [[barok|baroknu umjetnost]]. Imao je izuzetnu sposobnost izraziti jaku emociju i dramu u kamenu, oblikovanu tako da gledatelja potiće na jaču vjeru. * '''Svijetlo i sjena''' [[Datoteka:Caravaggio — The Calling of Saint Matthew.jpg|thumb|left|230px|[[Caravaggio]]-'''Krist poziva Mateja''']]''. Talijanski slikar [[caravaggio|Michelangelo Caravaggio]] (1573-1610) prikazuje trenutak kada [[Krist]] poziva [[Matej]]a da postane njegov učenik. Zraka svjetlosti obasjava Mateja, dok je Krist skriven u sjeni. {{glavni|Caravaggio}} == Romantizam == Početak [[19. stoljeće|19. stoljeća]] u Europi je poznat kao razdoblje [[romantizam|romantizma]]. To je djelomice bila reakcija na umjetnost [[18. stoljeće|18. stoljeća]], koja je naglašavala ravnotežu i red. Romantičarski umjetnici postavljali su pitanje čovjekova položaja u [[univerzum]]u. Naglašavali su vrijednost ljudskih emocija i mašte, te slavili divlju snagu prirode na dramatičnim slikama [[krajolik|pejzaža]]. {{glavni|romantizam}} == Impresionizam == To je škola slikanja koja se razvila u [[francuska|Francuskoj]] krajem 19. stoljeća. Umjetnici kao što su [[Camille Pissarro]] (1830-1903) i [[Claude Monet]] (1840-1926) i [[Auguste Renoir]] (1841-1919) slikali su svoje impresije kratkog vremenskog odsječka, a osobito promjene što ih izaziva sunčevo svjetlo. U početku su ih kritizirali, budući da su gledatelji očekivali slike s više detalja, no kasnije su postali vrlo utjecajni. Sredinom 19. stoljeća umjetnici su počeli raskidati s tradicijom koju su utemeljile prijašnje generacije. Dok su im prije njihovi zaštitnici, koji su ih plaćali, govorili što će slikati, oni su sad počeli stvarati ono što su željeli, a potom pokušavali svoje radove prodavati. == Umjetnost 20. stoljeća == Tijekom [[20. stoljeće|20. stoljeća]] umjetnici su istraživali nove teorije o [[svijet]]u, [[religija|religiji]] i [[mozak|umu]]. Oni su od javnosti tražili da se suprostavi stvarima koje bi željela odbaciti te istraživati brojne različite stilove. Nakon gotovo 2500 godina moć klasične umjetnosti bila je razorena. U periodu 20. st. velika se pozornost posvećuje [[Sociologija|sociološkim]], sociološko-[[Filozofija|filozofskim]], [[Kultura|kulturno]]-filozofskim i kulturno-[[Psihologija|psihološkim]] pitanjima. === Nadrealizam === [[Datoteka:Calligramme.jpg|thumb|left|'''''Kaligram''''']] Fantastična umjetnost koju su tijekom [[1920.|1920-ih]] stvarali [[nadrealizam|nadrealisti]] bavila se istraživanjem načina na koji radi [[mozak]]. Nove ideje ukazivale su na to da [[čovjek]] svjesno koristi samo vrlo mali dio svog mozga i da nije svjestan podsvjesne aktivnosti nad koje nema racionalne kontrole. Bizarne i snovite slike nadrealista, kao što je španjolski slikar [[Salvador Dali]] (1904-89), inspirirane su upravo tim idejama. Veliki dio moderne umjetnosti stvoren je za izlaganje u [[muzej]]u ili [[galerija|galeriji]], a ne za [[kuća|kuće]], [[palača|palače]] ili [[crkva|crkve]] kao što je to bilo u prošlosti. Često joj je namjera zbuniti, podrugivati se i provocirati svoju politiku a ne jasno pokazati svoje značenje === Apstraktna umjetnost === [[Apstraktna umjetnost|Apstraktni umjetnici]] ne prikazuju predmete iz svakodnevnog života. Ideju ili emociju sugerira sama boja i oblik. Tako apstraktna umjetnost postaje poput [[glazba|glazbe]], ni jedna ni druga ne prikazuju ništa što bi se moglo iskazati riječima, no obje mogu biti izražajne i pokretačke. Umjetnici [[Jakcson Pollock]] (1912-1956) i [[Mark Rothko]] (1903-1970) dva su poznata apstraktna slikara. === Ambrosie Vollard === [[francuska|Francuski]] trgovac umjetninama [[Ambrosie Vollard]] (1865-1939) pokrenuo je kupnju, prodaju i izlaganja moderne umjetnosti. On je umjetnicima s početka 20. stoljeća davao iznimnu financijsku i stvaralačku slobodu da slikaju onako kako žele. Umjetnici kao što su [[Paul Cezaanne]] i [[Henri Matisse]] postigli su uspjeh u Vollardovoj galeriji u [[Pariz]]u početkom 20. stoljeća. == Umjetnost u Aziji == [[Datoteka:Hokusai-fuji-koryuu.png|right|thumb|100px|'''Kacušika Hokusai''', ''Zmaj iznad Fujija'', 1834.]] Tradicionalno je u [[azija|azijskoj]] umjetnosti simbolično značenje, koje se krije iza teme slike, skulpture ili rezbarije, važnije od iluzije stvarnosti. U Kini, naprimjer, slike [[krajolik]]a su stilitirane da bi izrazile idele religijske misli:prirodni sklad, mir i krepost. U Kini i [[Japan]]u [[kaligrafija]] se smatrala visokim umjetničkim oblikom. Natpisi su obično kratke, [[poezija|poetske]] situacije. * '''Kineski krajolik''' U Kini se umjetnost slikanja razvila iz kaligrafije. Slikari krajolika slikali su [[kist]]om i [[tinta|tintom]] na [[papir]]u ili na [[svila|svili]]. Nisu slikali prizore iz života. Vrlo su bili važni tijek i snaga poteza kista. * '''Hokusai''' [[Katsushika Hokusai]] (葛飾北斎)(1760-1849) možda je najpoznatiji japanski [[litografija|litograf]]. Njegove poznate drvene rezbarije prikazuju krajolike, ali i prizore iz svakodnevnog života (zvane '''''ukiyo-e'''''). Njihove boje i kompozicija vrlo su izražajne. * Minijature Tijekom trajanja [[Mughalsko Carstvo|Mughalskog Carstva]] (16.-17.st.) u Indiji je cvalo minijaturno figurativno slikarstvo. Karakteriziralo ga je bogastvo boja i izuzetna istančanost. == Umjetnost u Africi == {{glavni|Afrička umjetnost}} [[Datoteka:Fang mask Louvre MH65-104-1.jpg|thumb|left|150px|'''Fang maska''' iz [[Gabon]]a, 19. st. izložena u [[Louvre|Luvru]]]] Afrička umjetnost ima dugu tradiciju, iako nepostojanje dokumenta otežava određivanje njezina povijesnog slijeda. Glavni umjetnički oblici su [[skulpture]] i [[maska|maske]]. Većina umjetnina, po svemu sudeći, ima [[religija|religijsku]] ili obrednu namjenu. Najrazijenije tehnike bile su drvene rezbarije i [[bronza|brončani]] dijelovi. * '''Kiparstvo''' Bogata kiparska tradicija u [[afrika|zapadnoj Africi]] započinje glinenim figurama koje su izrađivali pripadnici naroda '''Nok''' oko [[500. pne.]] Oko [[13. stoljeće|13. stoljeća]] nove ere '''Ife''' u [[nigerija|Nigeriji]] počeli su izrađivati izvanredne brončane odljeve glava i figura, izuzetno realističkim stilom. To je vjerovatno utjecalo na skulpture izrađivane u [[Benin]]u, Nigerija, od 16. do 19. stoljeća. * '''Maske''' Afričke maske mogu predstavljati neki [[duh]] ili pretka ili mogu biti posve dekorativne naravi. Njihovo značenje dolazi od maskerade ([[ples]], [[drama]] ili [[glazba]]) čiji su sastavni dio. Važni materijali su [[drvo]], [[biserje]], [[slonovača]] i [[školjke]]. == Američka domorodačka umjetnost == [[Datoteka:Codex_Magliabechiano_(141_cropped).jpg|thumb|Prinošenje ljudske žrtve bogovima]] Sofisticirane domorodačke američke društvene zajednice, kao što su [[Azteci]] i [[Maya]] u [[meksiko|Meksiku]] te [[Inka]] u [[Peru]]u, stvorile su osebujne umjetničke i arhitektonske stilove. Gotovo 3000 godina [[nomadi|nomadski narodi]] u [[sjeverna Amerika|Sjevernoj]] i [[južna Amerika|Južnoj Americi]] označavali su na tlu >> skulpture << inspirirane [[strah]]om ili stvarali zemljane nasipe čiji oblici se mogu vidjeti samo visoko iz zraka. * '''Totemski štapovi''' Složena oblika i vrlo vješto izrezbareni, [[totemi|totemski štapovi]] prikazuju status mnogih poglavica [[sjevernoamerički Indijanci|sjevernoameričkih Indijanaca]]. * '''Slikarije u pijesku''' Na jugozapadu su sjevernoamerički Indijanci na glatku podlogu lagano sipali obojeni [[pijesak]] ili mljeveno kamenje te tako stvarali kratkotrajne simbolične slike obredne važnosti. == Pacifička umjetnost == [[Datoteka:Moai Rano raraku.jpg|right|thumb|150px|[[Moai]] kip]] Doticaj s europskim [[kršćanstvo|kršćanskim kulturama]] od 18. stoljeća naovamo imao je pogubno dijelovanje na stari lokalni način života [[Pacifik|pacifičkih otoka]]. Najveći dio umjetnina je izgubljen, iako je sačuvano nekoliko izuzetnih skulptura zahvaljujući njihovoj postojanosti. Među važnim umjetničkim oblicima pacifičkog područja su drvene i kamene rezbarije, slikarije na kori drveta, maske duhova i složeno tetoviranje tijela. * '''Kipovi na Uskršnjem otoku''' Između [[400.]] i [[1680.]] ljudi na [[Uskršnji otok|Uskršnjem otoku]] oblikovali su od [[vulkan|vulkanskih stijena]] goleme glave visoke do 12 m. One slave uspomenu na božanske pretke plemenskih poglavica. ''Danas se odvojeno proučava'': <div style="-moz-column-count:2; column-count:2;"> * povijest [[Zapadna umjetnost|zapadne umjetnosti]] (Europa, Sjeverna Amerika i Australija) * [[afrička umjetnost]] * [[azijska umjetnost]] * [[umjetnost pred-kolumbovske amerike]]. </div> == Vremenska tablica == {|class="wikitable" !style="background-color:silver" |Godine !style="background-color:silver" |Povijesne značajke |- |'''30.000. pne.''' |Nastala najstarija poznata umjetnička djela. |- |'''30.000-10.000. pne.''' |[[spilja|Spiljske]] slikarije |- |oko [[500. pne.]] |Vjerno prikazane ljudske figure koje je stvorio narod Nok u zapadnoj Africi. |- |[[100. pne.]] - [[300.]] n.e. |[[Rimsko Carstvo]] širi klasičnu umjetnost diljem Europe. |- |[[618.]] - [[907.]] |[[Dinastija Tang]], Kina: razvija se velika tradicija slikanja krajolika. |- |[[15. stoljeće]] |Početak [[renesansa|renesanse]] u Europi. |- |[[16. stoljeće]] |Mughalska dinastija ima vlast u Indiji te se masovno širilo ''minijaturno figurativno slikarstvo.'' |- |[[17. stoljeće]] |Zlatno doba slikarstva u [[nizozemska|Nizozemskoj]]. |- |[[19. stoljeće]] |Izumljena [[fotografija]]. |- |[[1860.]]-[[1890.]] |U Francuskoj se razvija [[impresionizam]]. |- |[[20. stoljeće]] |Vrijeme nevjerovatne raznolikosti stilova u vizualnim umjetnostima, a među njima su [[kubizam]] (1907-1920) apstraktna umjetnost (1910-1950-ih), nadrealizam (1920-ih) i pop-art (sredina 1950-ih). |- |} == Poveznice == * [[Likovna kultura|Vizualna kultura]] * [[Teorija umjetnosti]] * [[Umjetnička kritika]] * [[Estetika]] * [[Povijest arhitekture]] * [[Umjetnost po državama]] * [[Postmoderna]] == Vanjske veze == {{Commonscat|Art history}} '''Općenito''' * ''[http://www.sil.si.edu/digitalcollections/art-design/artandartistfiles/ Dokumenti o umjetnosti i umjetniku u Smithsonian Libraries Collections (engl.)]'' * [http://witcombe.sbc.edu/ARTHLinks.html Internet izvori o povijesti umjetnosti] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306190600/http://witcombe.sbc.edu/arthlinks.html |date=2016-03-06 }} internetske poveznice po umjetničkim razdobljima (engl.) '''Kronologije''' * [http://metmuseum.org/toah/splash.htm ''Kronologija povijesti umjetnosti''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071026015330/http://www.metmuseum.org/TOAH/splash.htm |date=2007-10-26 }} iz Metropolitan muzeja, New York. * [http://www.historyexplorer.net/?Art_History_Timeline Kronologija Povijesti umjetnosti] na historyexplorer.net '''Slike''' * [http://www.vads.ahds.ac.uk/index.php Visual Arts Data Service (VADS)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071012233436/http://vads.ahds.ac.uk/index.php |date=2007-10-12 }} online baza podataka s preko 100,000 slika likovnih umjetnosti, za slobodnu edukaciju. * [http://worldimages.sjsu.edu/ WorldImages] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080515145900/http://worldimages.sjsu.edu/ |date=2008-05-15 }} online baza podataka s preko 60,000 slika vizualnih umjetnosti i komunikacija. '''Podgategorije''' * [http://www.smarthistory.org/blog smARThistory] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071018132555/http://www.smarthistory.org/blog/ |date=2007-10-18 }} podgategorije i blog od dva profesora povijesti umjetnosti. '''Povjesničari umjetnosti''' * [http://www.dictionaryofarthistorians.org/ Biografski rječnik povjesničara umjetnosti] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110223165942/http://dictionaryofarthistorians.org/ |date=2011-02-23 }} {{zapadnaumjetnost}} [[Kategorija:Historija umjetnosti| ]] nuh6f0a7liv313kms9mgrlvff5hh59r 0 47687 42579622 42576960 2026-04-10T00:55:22Z Stephan1000000 137538 540 42579622 wikitext text/x-wiki {{Dablink|Ovo je članak o originalnoj TV-seriji. Za njene spin-offove v. [[Law & Order (franšiza)]]. Za značenje originalnog izraza v. [[Red i zakon]]}} {{Italic title}} {{Infokutija TV | naziv_emisije = Zakon i red | slika = [[Datoteka:Lawandorder01.jpg|250px]] | caption = | orig_naslov = Law & Order | orig_pismo = | format = | kamera = | fotografija = | Zvuk = | trajanje = c. 43 min | kreator = [[Dick Wolf]] | scenario = | scenario = | producent = | režija = | izvrš.producent = | urednik = | uloge = [[George Dzundza]]<br />[[Chris Noth]]<br />[[Dann Florek]]<br />[[Michael Moriarty]]<br />[[Richard Brooks (glumac)|Richard Brooks]]<br />[[Steven Hill]]<br />[[Paul Sorvino]]<br />[[Carolyn McCormick]]<br />Jerry Orbach<br />S. Epatha Merkerson<br />Jill Hennessy<br />[[Sam Waterston]]<br />[[Benjamin Bratt]]<br />Carey Lowell<br />[[Angie Harmon]]<br />Jesse L. Martin<br />[[Dianne Wiest]]<br />Elisabeth Röhm<br />[[Fred Dalton Thompson]]<br />Dennis Farina<br />Annie Parisse<br />[[Michael Imperioli]]<br />[[:sr:Milena Gović|Milena Govich]]<br />Alana de la Garza<br />[[Jeremy Sisto]]<br />[[Linus Roache]]<br />[[Anthony Anderson]] | glasovi = | naracija = Steven Zirnkilton | kompozitor = Mike Post | uvodna_tema = ''Theme of Law & Order'' | završna_tema = | zemlja = {{flag|SAD}} | lokacija = | jezik = [[engleski jezik]] | kanal = {{flagicon|SAD}} [[NBC]] | početak = [[13. 9.|13. rujna]] [[1990]]. | kraj = [[24. 5.|24. svibnja]] [[2010]]. | br_serijala = 25 | br_epizoda = 540 | lista_epizoda = Spisak epizoda "Law & Order" | prethodi = | slijedi = | srodna = ''[[Law & Order: Special Victims Unit|Zakon i red: Odjel za žrtve]]''<br />''[[Law & Order: Criminal Intent|Zakon i red: Zločinačke nakane]]''<br />''[[Law & Order: Trial by Jury|Zakon i red: Suđenje pred porotom]]''<br />''[[Zakon i red: Los Angeles]]''<br />''[[Zakon i red: UK]]''<br />''[[Zakon i red: Pariz]]'' | website = | imdb_id = 0098844 | tv.com_id = }} '''''Zakon i red''''' ([[engleski jezik|engleski]] '''''Law & Order''''') je bila američka [[kriminalistički žanr|kriminalistička serija]] koju je stvorio [[Dick Wolf]]. Serija se od svoje premijere [[13. 9.|13. rujna]] [[1990]]., pa do prekida emitiranja [[24. 5.|24. svibnja]] [[2010]]. emitirala na [[NBC]]-u. Radnja serije bila je smještena je u [[New York]]u i podijeljenja je na dio u kojem policija istražuje slučaj i traži krivca i dio u kojem tužiteljstvo proganja krivce na sudu. Likovi se često susreću sa dilemama i problemima tijekom istrage, ali i tijekom suđenja. Slučajevi su rijetko lako riješavani i skoro nikad zadovoljavajuće za sve sudionike. Uspjeh ove serije doveo je do stvaranja novih serija povezanih s ovom franšizom: ''[[Law & Order: Special Victims Unit|Zakon i red: Odjel za žrtve]]'' i ''[[Law & Order: Criminal Intent|Zakon i red: Zločinačke nakane]]''. Serija je ukupno emitirana punih 20. sezona, te je time najduže emitirana serija iz franšize, i prva u cijeloj povijesti američke televizije iz ovog žanra. Završetkom 20. sezone, izjednačila se sa serijom ''Gunsmoke'' koja je do [[2010]]. držala rekord.<ref>[http://www.usatoday.com/life/television/2007-05-13-3357411223_x.htm Serija ''Gunsmoke'']</ref><ref>{{Cite web |title=Gotov ''Zakon i red'' |url=http://www.mediaspy.org/report/2010/05/15/law-order-cancelled/ |access-date=2011-04-06 |archivedate=2010-05-29 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100529122032/http://www.mediaspy.org/report/2010/05/15/law-order-cancelled/ |deadurl=yes }}</ref> == Format == Serija se od dva dijela: prvi dio u kojem detektivi istražuju slučaj, a drugi dio u kojem tužiteljstvo sudski proganja osumnjičene. Ovaj format identičan je onome iz serije ''Arrest and Trial'', no identičnost se smatra slučajnom. Autor serije Dick Wolf izjavio je da nije ni znao za spomenutu seriju kad je stvarao ''Zakon i red''. ''Zakon i red'' je uglavnom samostalan, sa samo par iznimki u 18 godina produkcije. Steven Zirnkilton na početku svake epizode čita uvod u seriju: <center>''U sudskome sustavu, narod predstavljaju dvije odvojene, ali jednako važne skupine:<br />detektivi koji istražuju zločine i tužitelji koje gone počinitelje. Ovo su njihove priče...''</center> Prva scena u seriji uglavnom prikazuje svakodnevne slike iz života u [[New York]]u, no onda se odmah prebaci na scenu zločina (najčešće ubojstva) i prikazuje detektive kako saznaju o čemu se radi u slučaju od forenzičara. Nakon što se to prikaže, slijedi uvodna špica serije gdje se može čuti poznata glazba ''Zakona i reda'' i gdje se prikazuju svi glavni glumci serije. Policiju u seriji predstavljaju policijski poručnik, te dvojica detektiva (viši i niži) koji djeluju u fiktivnoj 27. postaji na [[Manhattan]]u. Postaja je u seriji znana i kao Odjel za ubojstva. Detektivi istražuju zločin, sakupljaju dokaze, ispituju svjedoke i redovito se javljaju poručniku. Dokazi i iskazi dovode do uhićenja osumnjičenih. Slučaj se tada predaje Uredu okružnog tužioca na Manhattanu, kojeg predstavljaju okružni tužitelj, izvršni okružni tužitelj i pomoćnik tužioca. Tužiteljstvo sređuje nagodbe, priprema svjedoke i sudski proganja optuženog. I tijekom tih priprema, policija i dalje radi na slučaju i redovito obavještava tužiteljstvo o napretku. I policija i tužiteljstvo surađuju sa medicinskim laboratorijem, forenzičarima, psihijatrima i ostalim okružnim tužiteljstvima. Za razliku od većine pravnih serija (npr. ''[[Perry Mason]]'') sudski proces prikazuje se s gledišta tužiteljstva i tako pokazuje da je jednako teško osuditi krivog kao i osloboditi nevinog. Dio koji predstavlja tužiteljstvo neobičan je jer ne prikazuje samo suđenje nego i nagodbe, ispitivanje svjedoka od strane tužioca, razgovore sa policijom i drugo, što nije uobičajena praksa u pravnim serijama. Pravni dio uglavnom započinje izricanjem optužbe i zahtjevom tužiteljstva za pritvor uz kauciju ili pritvor bez kaucije (ovisno o zločinu i statusu optuženog), no u nekoliko epizoda vidjeli smo i odabir porote, saslušanje pred istražnom porotom koja odlučuje hoće li se suditi ili ne. No u većini epizoda, nakon izricanja optužbe vidimo pripremanje za suđenje i sam tijek suđenja. Tijekom suđenja uglavnom vidimo ispitivanje ključnih svjedoka, završne riječi i odluku porote. U seriji rijetko viđamo uvodne riječi i ispitivanje manje važnih svjedoka, a zna se i dogoditi da se na kraju suđenje na sazna odluka porote. U takvoj situaciji epizoda završi tik prije izricanja presude ili završi kada tužiteljstvo pri kraju epizode otkrije ključne dokaze koji dokazuju krivnju optuženog, ali u tim slučajevima je izvjesno da će porota optuženog proglasiti krivim. Neke epizode serije su temeljene na stvarnim slučajevima. Na primjer, epizoda ''Tabloid'' (1998.) je temeljena na slučaju smrti princeze Diane [[1997]]. godine. No, što se epizoda više približava kraju radnja se sve manje drži slučaja koji je bio inspiracija za nju i sve više ide svojim tokom. Epizode koje imaju velike sličnosti sa stvarnim slučajevima uglavnom koriste frazu ''"ripped from the headlines"'' (''iščupan sa naslovnica''), no tekst prije početka epizode podsjeća gledatelje da su svi likovi i radnja fiktivni. Baš zbog formata serije, detektivi se rijetko suočavaju sa jednostavnim slučajevima u kojima optuženi slabo skriva svoju krivnju. Tako se često događa da detektivi imaju jako malo ili skoro nijedan dobar dokaz (nekad ne znaju ni identitet žrtve) pa moraju slijediti i najsitinije tragove kako bi došli do rješenja. Tijekom sredine epizode detektivi surađuju sa tužiteljstvom i traže naloge. Nakon toga slijedi sudski proces i istraga koja pomaže tužiteljstvu. Detektivi se mogu pojaviti i na sudu u svojstvu svjedoka, no većinu daljnje istrage vodi Okružno tužiteljstvo. Dramatičnost seriji često dodaju priznanja optuženih koja znaju biti jako surova, ali znaju i izazvati suosjećanje prema optuženo što stvara problem za tužitelje. Još jedan segment dramatičnosti je situacija kad tužiteljstvo izda nalog za uhićenje. Nakon što izda nalog, scena se odmah prebaci na mjesto gdje optuženi boravi i prikazuje detektive kako uhićuju optuženog. == Stil == === Lokalna boja === Serija ima velik broj distinktnih stilskih poboljšanja. Serija je snimana u [[New York]]u i poznata je po dodavanju mnogo lokalne boje. U nedavnim sezona, njujorški gradonačelnici [[Rudy Giuliani]] i [[Michael Bloomberg]], odvjetnik William Kunstler i kongresnik iz Bronxa Jose E. Serrano su svi nastupili u seriji dodavajući joj dodatnu realnost. Iako je većina lokacija realna, postoje dvije iznimke. Fiktivni Koledž Stuyvesant (koji sliči Sveučilištu u New Yorku), Koledž Gramercy i Sveučilište Hudson su često korišteni za scene koje se događaju u školama, a tabloid ''New York Ledger'', koji je fiktivan, je uvelike je temeljen na tabloidu ''New York Post''. U seriji su se često prikazivale postojeće ''New York Daily News'' (Dnevnik). Poznati stanovnici grada su također imali kameo nastupe u seriji, kao što su Donna Hanover i Fran Lebowitz nastupili kao suci. Dana [[14. 9.|14. rujna]] [[2004]]. jedna ulica koja vodi prema molu Chelsea je preimenovana u ''"Law & Order Way"'' (en. Staza ''"Zakon i red"''), u počast seriji.<ref name="Ulica">{{cite web |url=http://www.nyc.gov/html/film/html/news/091604_commissioner_oliver_presents.shtml |title=Povjerenik Oliver predstavlja "Law & Order Way" |work=NYC.gov |accessdate=[[14. 9.|14. rujna]] [[2009]]. |archive-date=2012-06-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120607044158/http://www.nyc.gov/html/film/html/news/091604_commissioner_oliver_presents.shtml |dead-url=yes }}</ref> === Legitimni kazališni telent === Kako se i interijeri i eksterijerne scene snimaju u New Yorku, serija ima pristup mnogim glumcima koji glume u kazalištu, a u seriji se pojavljuju ili kao gosti ili kao stalni članovi postave. Često su ti glumci dostupni za snimanje tijekom dana jer imaju predstave navečer ili snimaju između predstava. Pokojni Jerry Orbach ([[Spisak likova "Law & Order"#Leonard V. Briscoe|Lennie Briscoe]]) je imao dugogodišnju karijeru na [[Broadway]]ju, kao i njegov kolega iz serije Jesse L. Martin ([[Spisak likova "Law & Order"#Edward Green|Ed Green]]). Ostali kazališni glumci koji su imali gostovanja su Tovah Feldshuh i [[Philip Bosco]]. === Slika i zvuk === Većina promjena lokacije popraćena je sa crnim ekranom i bijelim tekstom na tom ekranu. Taj tekst govori gdje će biti sljedeća lokacija i koji je datum. U nekim epizodama, uglavnom otmicama, na dnu bi se pojavljivalo i vrijeme koje je odbrojavalo kako bi se postigla veća napetost. Ta promjena popraćena je i zvukom danas poznatim kao ''"chung chung"'' zvuk. U originalu je trebao zvučati kao zatvaranje zatvorskih vrata. Glumac [[Dann Florek]] ([[Donald Cragen]]) je zvuk opisao kao ''"doink doink"'',<ref name="doink">{{cite web |url=http://blog.rickbreslin.com/blog/law_and_order_doink_doink_sound.asp |title=Zvuk ''"doink doink"'' |work=RickBreslin.com |accessdate=[[22. 10.|22. listopada]] [[2005]]. |archivedate=2008-05-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080509074704/http://blog.rickbreslin.com/blog/law_and_order_doink_doink_sound.asp |deadurl=yes }}</ref> dok ga je glumac Richard Belzer ([[Spisak likova "Law & Order: Special Victims Unit"#John Munch|John Munch]]) opisao kao zvuk sučevog malja. Prema IMDb.com zvuk je nastao kombiniranjem više zvukova u jedan, uključujući i zvuk koji je skupina fratara stvarala dok je lupala po podu. === Portretiranje likova === Serija policajce i tužitelje koje portretira prikazuje kao poštene profesionalce koji se pri rješavanju slučaja uglavnom drže pravila, no nerijetko se dogodi da neki policajac i/ili tužitelj prekrši pravila ili slučaj uzme preosobno. Uz izuzetak finala 6. i 8. sezone, slučajevi rijetko imaju sekundarnu priču, a privatni život likova spominje se samo u prolazu. === Pravne netočnosti === Od 5. sezone pa do danas, Okružno tužiteljstvo je nekoliko puta zahtijevalo [[smrtna kazna|smrtnu kaznu]] za neke optuženike. U nekim od tih epizoda optuženi su stvarno ubijeni. No, sve od legalizacije smrtne kazne u [[New York (savezna država)|saveznoj državi New York]], nitko nije ubijen. Baš zbog toga, država New York je smrtnu kaznu proglasila neustavnom i neprimjenjivom, tako da je zadnja primijenjena smrtna kazna u državi New York bila još tijekom [[1970-e|1970-ih]]. == Likovi == {{main|Spisak likova serije Law & Order}} ''Zakon i red'' je poznat po mnogim izmjenama u glumačkoj postavi. No, pet glumaca su iznimke. Tih pet glumaca svoje likove su tumačili skoro 10 sezona, a neki i više. Tih pet glumaca i njihovi likovi su: * [[Steven Hill]] kao [[Spisak likova "Law & Order"#Adam Schiff|okružni tužitelj Adam Schiff]] ([[1990]]. - [[2000]].) * [[Jerry Orbach]] kao [[Spisak likova "Law & Order"#Leonard V. Briscoe|detektiv Lennie Briscoe]] ([[1992]]. - [[2004]].) * S. Epatha Merkerson kao [[Spisak likova "Law & Order"#Anita Van Buren|poručnik Anita Van Buren]] ([[1993]]. - [[2010]].) * [[Sam Waterston]] kao [[Jack McCoy|izvršni pomoćnik okružnog tužioca/okružni tužitelj Jack McCoy]] ([[1994]]. - [[2010]].) * Jesse L. Martin kao [[Spisak likova "Law & Order"#Edward Green|detektiv Ed Green]] ([[1999]]. - [[2008]].) {| class="wikitable" ! rowspan="2"|Lik !! rowspan="2"|Glumac !! rowspan="2"|Pozicija !! colspan="20"|Sezone |- ! width="3%"|[[Zakon i red (1. sezona)|1]] !! width="3%"|[[Zakon i red (2. sezona)|2]] !! width="3%"|[[Zakon i red (3. sezona)|3]] !! width="3%"|[[Zakon i red (4. sezona)|4]] !! width="3%"|[[Zakon i red (5. sezona)|5]] !! width="3%"|[[Zakon i red (6. sezona)|6]] !! width="3%"|[[Zakon i red (7. sezona)|7]] !! width="3%"|[[Zakon i red (8. sezona)|8]] !! width="3%"|[[Zakon i red (9. sezona)|9]] !! width="3%"|[[Zakon i red (10. sezona)|10]] !! width="3%"|[[Zakon i red (11. sezona)|11]] !! width="3%"|[[Zakon i red (12. sezona)|12]] !! width="3%"|[[Zakon i red (13. sezona)|13]] !! width="3%"|[[Zakon i red (14. sezona)|14]] !! width="3%"|[[Zakon i red (15. sezona)|15]] !! width="3%"|[[Zakon i red (16. sezona)|16]] !! width="3%"|[[Zakon i red (17. sezona)|17]] !! width="3%"|[[Zakon i red (18. sezona)|18]] !! width="3%"|[[Zakon i red (19. sezona)|19]] !! width="3%"|[[Zakon i red (20. sezona)|20]] |- | [[Max Greevey]] || [[George Dzundza]] ||style=white-space:nowrap| Viši detektiv (narednik) || style="background: #ddffdd" colspan="1" align="center"| '''Glavni''' || colspan="19" style="background: #ececec; color: grey; vertical-align: middle; text-align: center; " class="table-na" | |- | [[Mike Logan]] || [[Chris Noth]] || Niži detektiv || style="background: #ddffdd" colspan="5" align="center"| '''Glavni''' || colspan="15" style="background: #ececec; color: grey; vertical-align: middle; text-align: center; " class="table-na" | |- | [[Donald Cragen]] || [[Dann Florek]] || Šef postaje (kapetan) || style="background: #ddffdd" colspan="3" align="center"| '''Glavni''' || colspan="1" style="background: #ececec; color: grey; vertical-align: middle; text-align: center; " class="table-na" | || style="background: #ffdddd" colspan="1" align="center"| Gost || colspan="4" style="background: #ececec; color: grey; vertical-align: middle; text-align: center; " class="table-na" | || style="background: #ffdddd" colspan="1" align="center"| Gost || colspan="4" style="background: #ececec; color: grey; vertical-align: middle; text-align: center; " class="table-na" | || style="background: #ffdddd" colspan="1" align="center"| Gost || colspan="5" style="background: #ececec; color: grey; vertical-align: middle; text-align: center; " class="table-na" | |- | [[Ben Stone]] || [[Michael Moriarty]] || Izvršni pomoćnik okružnog tužitelja || style="background: #ddffdd" colspan="4" align="center"| '''Glavni''' || colspan="16" style="background: #ececec; color: grey; vertical-align: middle; text-align: center; " class="table-na" | |- | [[Paul Robinette]] || [[Richard Brooks (glumac)|Richard Brooks]] || Pomoćnik okružnog tužitelja || style="background: #ddffdd" colspan="3" align="center"| '''Glavni''' || colspan="2" style="background: #ececec; color: grey; vertical-align: middle; text-align: center; " class="table-na" | || style="background: #ffdddd" colspan="1" align="center"| Gost || colspan="9" style="background: #ececec; color: grey; vertical-align: middle; text-align: center; " class="table-na" | || style="background: #ffdddd" colspan="2" align="center"| Gost || colspan="3" style="background: #ececec; color: grey; vertical-align: middle; text-align: center; " class="table-na" | |- | [[Adam Schiff]] || [[Steven Hill]] || Okružni tužitelj || style="background: #ddffdd" colspan="10" align="center"| '''Glavni''' || colspan="10" style="background: #ececec; color: grey; vertical-align: middle; text-align: center; " class="table-na" | |- | [[Phil Cerreta]] || Paul Sorvino || Viši detektiv (narednik) || colspan="1" style="background: #ececec; color: grey; vertical-align: middle; text-align: center; " class="table-na" | || style="background: #ddffdd" colspan="2" align="center"| '''Glavni''' || colspan="17" style="background: #ececec; color: grey; vertical-align: middle; text-align: center; " class="table-na" | |- | [[dr. Elizabeth Olivet]] ||style=white-space:nowrap| Carolyn McCormick || Psiholog || colspan="1" style="background: #ececec; color: grey; vertical-align: middle; text-align: center; " class="table-na" | || style="background: #ffdddd" colspan="1" align="center"| Gost || style="background: #ddffdd" colspan="2" align="center"|'''Glavni''' || style="background: #ffdddd" colspan="3" align="center"| Gost || colspan="1" style="background: #ececec; color: grey; vertical-align: middle; text-align: center; " class="table-na" | || style="background: #ffdddd" colspan="2" align="center"| Gost || colspan="2" style="background: #ececec; color: grey; vertical-align: middle; text-align: center; " class="table-na" | || style="background: #ffdddd" colspan="8" align="center"| Gost |- | [[Lennie Briscoe]] || Jerry Orbach || Viši detektiv || colspan="2" style="background: #ececec; color: grey; vertical-align: middle; text-align: center; " class="table-na" | || style="background: #ddffdd" colspan="12" align="center"| '''Glavni''' || colspan="6" style="background: #ececec; color: grey; vertical-align: middle; text-align: center; " class="table-na" | |- |style=white-space:nowrap| [[Anita Van Buren]] ||style=white-space:nowrap| S. Epatha Merkerson || Šef postaje (poručnik) || colspan="3" style="background: #ececec; color: grey; vertical-align: middle; text-align: center; " class="table-na" | || style="background: #ddffdd" colspan="17" align="center"| '''Glavni''' |- | [[Claire Kincaid]] || Jill Hennessy || Pomoćnik okružnog tužitelja || colspan="3" style="background: #ececec; color: grey; vertical-align: middle; text-align: center; " class="table-na" | || style="background: #ddffdd" colspan="3" align="center"| '''Glavni''' || colspan="14" style="background: #ececec; color: grey; vertical-align: middle; text-align: center; " class="table-na" | |- | [[Jack McCoy]] || [[Sam Waterston]] || Izvršni pomoćnik okružnog tužitelja (<small>sezone 5-17</small>)<br />okružni tužitelj (<small>sezone 18-20</small>) || colspan="4" style="background: #ececec; color: grey; vertical-align: middle; text-align: center; " class="table-na" | || style="background: #ddffdd" colspan="16" align="center"| '''Glavni''' |- | [[Rey Curtis]] || [[Benjamin Bratt]] || Niži detektiv || colspan="5" style="background: #ececec; color: grey; vertical-align: middle; text-align: center; " class="table-na" | || style="background: #ddffdd" colspan="4" align="center"| '''Glavni''' || colspan="10" style="background: #ececec; color: grey; vertical-align: middle; text-align: center; " class="table-na" | || style="background: #ffdddd" colspan="1" align="center"| Gost |- | [[Jamie Ross]] || Carey Lowell || Pomoćnik okružnog tužitelja || colspan="6" style="background: #ececec; color: grey; vertical-align: middle; text-align: center; " class="table-na" | || style="background: #ddffdd" colspan="2" align="center"| '''Glavni''' || colspan="1" style="background: #ececec; color: grey; vertical-align: middle; text-align: center; " class="table-na" | || style="background: #ffdddd" colspan="2" align="center"| Gost || colspan="10" style="background: #ececec; color: grey; vertical-align: middle; text-align: center; " class="table-na" | |- | [[Abbie Carmichael]] || [[Angie Harmon]] || Pomoćnik okružnog tužitelja || colspan="8" style="background: #ececec; color: grey; vertical-align: middle; text-align: center; " class="table-na" | || style="background: #ddffdd" colspan="3" align="center"| '''Glavni''' || colspan="9" style="background: #ececec; color: grey; vertical-align: middle; text-align: center; " class="table-na" | |- | [[Ed Green]] || Jesse L. Martin || Niži detektiv (<small>sezone 10-16</small>)<br />Viši detektiv (<small>sezone 17-18</small>) || colspan="9" style="background: #ececec; color: grey; vertical-align: middle; text-align: center; " class="table-na" | || style="background: #ddffdd" colspan="9" align="center"| '''Glavni''' || colspan="2" style="background: #ececec; color: grey; vertical-align: middle; text-align: center; " class="table-na" | |- | [[Nora Lewin]] || [[Dianne Wiest]] || Privremeni okružni tužitelj || colspan="10" style="background: #ececec; color: grey; vertical-align: middle; text-align: center; " class="table-na" | || style="background: #ddffdd" colspan="2" align="center"| '''Glavni''' || colspan="8" style="background: #ececec; color: grey; vertical-align: middle; text-align: center; " class="table-na" | |- |style=white-space:nowrap| [[Serena Southerlyn]] || Elisabeth Röhm || Pomonik okružng tužitelja || colspan="11" style="background: #ececec; color: grey; vertical-align: middle; text-align: center; " class="table-na" | || style="background: #ddffdd" colspan="4" align="center"| '''Glavni''' || colspan="5" style="background: #ececec; color: grey; vertical-align: middle; text-align: center; " class="table-na" | |- | [[Arthur Branch]] || [[Fred Dalton Thompson]] || Okružni tužitelj || colspan="12" style="background: #ececec; color: grey; vertical-align: middle; text-align: center; " class="table-na" | || style="background: #ddffdd" colspan="5" align="center"| '''Glavni''' || colspan="3" style="background: #ececec; color: grey; vertical-align: middle; text-align: center; " class="table-na" | |- | [[Joe Fontana]] || Dennis Farina || Viši detektiv || colspan="14" style="background: #ececec; color: grey; vertical-align: middle; text-align: center; " class="table-na" | || style="background: #ddffdd" colspan="2" align="center"| '''Glavni''' || colspan="4" style="background: #ececec; color: grey; vertical-align: middle; text-align: center; " class="table-na" | |- | [[Alexandra Borgia]] || Annie Parisse || Pomoćnik okružnog tužitelja || colspan="14" style="background: #ececec; color: grey; vertical-align: middle; text-align: center; " class="table-na" | || style="background: #ddffdd" colspan="2" align="center"| '''Glavni''' || colspan="4" style="background: #ececec; color: grey; vertical-align: middle; text-align: center; " class="table-na" | |- | [[Nick Falco]] || [[Michael Imperioli]] || Niži detektiv || colspan="14" style="background: #ececec; color: grey; vertical-align: middle; text-align: center; " class="table-na" | || style="background: #ddffdd" colspan="1" align="center"| '''Glavni''' || style="background: #ffdddd" colspan="1" align="center"| Gost || colspan="4" style="background: #ececec; color: grey; vertical-align: middle; text-align: center; " class="table-na" | |- | [[Nina Cassidy]] || [[:sr:Milena Gović|Milena Govich]] || Niži detektiv || colspan="16" style="background: #ececec; color: grey; vertical-align: middle; text-align: center; " class="table-na" | || style="background: #ddffdd" colspan="1" align="center"| '''Glavni''' || colspan="3" style="background: #ececec; color: grey; vertical-align: middle; text-align: center; " class="table-na" | |- | [[Connie Rubirosa]] || Alana de la Garza || Pomoćnik okružnog tužitelja || colspan="16" style="background: #ececec; color: grey; vertical-align: middle; text-align: center; " class="table-na" | || style="background: #ddffdd" colspan="4" align="center"| '''Glavni''' |- | [[Cyrus Lupo]] || [[Jeremy Sisto]] || Niži detektiv (<small>sezona 18</small>)<br />Viši detektiv (<small>sezone 18-20</small>) || colspan="17" style="background: #ececec; color: grey; vertical-align: middle; text-align: center; " class="table-na" | || style="background: #ddffdd" colspan="3" align="center"| '''Glavni''' |- | [[Michael Cutter]] || [[Linus Roache]] || Izvršni pomoćnik okružnot tužitelja || colspan="17" style="background: #ececec; color: grey; vertical-align: middle; text-align: center; " class="table-na" | || style="background: #ddffdd" colspan="3" align="center"| '''Glavni''' |- | [[Kevin Bernard]] || [[Anthony Anderson]] || Niži detektiv|| colspan="17" style="background: #ececec; color: grey; vertical-align: middle; text-align: center; " class="table-na" | || style="background: #ddffdd" colspan="3" align="center"| '''Glavni''' |} == Epizode == {{main|Spisak epizoda serije Law & Order}} <onlyinclude>{{Series overview | color1 = #2880ff | link1 = Spisak epizoda "Law & Order"#Sezona 1: 1990–91 | episodes1 = 22 | start1 = {{Start date|1990|9|13}} | end1 = {{End date|1991|6|9}} | color2 = #fa9d6e | link2 = Spisak epizoda "Law & Order"#Sezona 2: 1991–92 | episodes2 = 22 | start2 = {{Start date|1991|9|17}} | end2 = {{End date|1992|5|12}} | color3 = #000000 | link3 = Spisak epizoda "Law & Order"#Sezona 3: 1992–93 | episodes3 = 22 | start3 = {{Start date|1992|9|23}} | end3 = {{End date|1993|5|19}} | color4 = #274da9 | link4 = Spisak epizoda "Law & Order"#Sezona 4: 1993–94 | episodes4 = 22 | start4 = {{Start date|1993|9|15}} | end4 = {{End date|1994|5|25}} | color5 = #a12240 | link5 = Spisak epizoda "Law & Order"#Sezona 5: 1994–95 | episodes5 = 23 | start5 = {{Start date|1994|9|21}} | end5 = {{End date|1995|5|24}} | color6 = #ebe2d1 | link6 = Spisak epizoda "Law & Order"#Sezona 6: 1995–96 | episodes6 = 23 | start6 = {{Start date|1995|9|20}} | end6 = {{End date|1996|5|22}} | color7 = #6e422e | link7 = Spisak epizoda "Law & Order"#Sezona 7: 1996–97 | episodes7 = 23 | start7 = {{Start date|1996|9|18}} | end7 = {{End date|1997|5|21}} | color8 = #7a9cba | link8 = Spisak epizoda "Law & Order"#Sezona 8: 1997–98 | episodes8 = 24 | start8 = {{Start date|1997|9|24}} | end8 = {{End date|1998|5|20}} | color9 = #4D587B | link9 = Spisak epizoda "Law & Order"#Sezona 9: 1998–99 | episodes9 = 24 | start9 = {{Start date|1998|9|23}} | end9 = {{End date|1999|5|26}} | color9S = #3F5A75 | link9S = Spisak epizoda "Law & Order"#Film: 1998 | linkT9S = Film | start9S = {{Start date|1998|11|8}} | color10 = #F7DE81 | link10 = Spisak epizoda "Law & Order"#Sezona 10: 1999–00 | episodes10 = 24 | start10 = {{Start date|1999|9|22}} | end10 = {{End date|2000|5|24}} | color11 = #B36029 | link11 = Spisak epizoda "Law & Order"#Sezona 11: 2000–01 | episodes11 = 24 | start11 = {{Start date|2000|10|18}} | end11 = {{End date|2001|5|23}} | color12 = #B0B8DC | link12 = Spisak epizoda "Law & Order"#Sezona 12: 2001–02 | episodes12 = 24 | start12 = {{Start date|2001|9|26}} | end12 = {{End date|2002|5|22}} | color13 = #6AA80F | link13 = Spisak epizoda "Law & Order"#Sezona 13: 2002–03 | episodes13 = 24 | start13 = {{Start date|2002|10|2}} | end13 = {{End date|2003|5|21}} | color14 = #025b71 | link14 = Spisak epizoda "Law & Order"#Sezona 14: 2003–04 | episodes14 = 24 | start14 = {{Start date|2003|9|24}} | end14 = {{End date|2004|5|19}} | color15 = #1B5F32 | link15 = Spisak epizoda "Law & Order"#Sezona 15: 2004–05 | episodes15 = 24 | start15 = {{Start date|2004|9|22}} | end15 = {{End date|2005|5|18}} | color16 = #F5B56C | link16 = Spisak epizoda "Law & Order"#Sezona 16: 2005–06 | episodes16 = 22 | start16 = {{Start date|2005|9|21}} | end16 = {{End date|2006|5|17}} | color17 = #6994FF | link17 = Spisak epizoda "Law & Order"#Sezona 17: 2006–07 | episodes17 = 22 | start17 = {{Start date|2006|9|22}} | end17 = {{End date|2007|5|18}} | color18 = #B7D2EB | link18 = Spisak epizoda "Law & Order"#Sezona 18: 2008 | episodes18 = 18 | start18 = {{Start date|2008|1|2}} | end18 = {{End date|2008|5|21}} | color19 = #5F4B31 | link19 = Spisak epizoda "Law & Order"#Sezona 19: 2008–09 | episodes19 = 22 | start19 = {{Start date|2008|11|5}} | end19 = {{End date|2009|6|3}} | color20 = #B0ACA7 | link20 = Spisak epizoda "Law & Order"#Sezona 20: 2009–10 | episodes20 = 23 | start20 = {{Start date|2009|9|25}} | end20 = {{End date|2010|5|24}} }}</onlyinclude> == Rejting == {| class="wikitable" style="width:75%;text-align:center" |- ! colspan="2" | Sezona !! Početak !! Kraj !! Epizode !! Emitiranje !! Pozicija !! Gledatelji<br />(u milijunima) |- | [[law & Order (sezona 1)|'''1.''']] | style="font-size:11px;text-align:center"| [[1990]]. - [[1991]]. | [[13. 9.|13. rujna]] [[1990]]. | [[9. 6.|9. lipnja]] [[1991]]. | 22 | rowspan="2"| Utorak 22:00 | #46 | '''12.0''' |- | [[Zakon i red (2. sezona)|'''2.''']] | style="font-size:11px;text-align:center"| [[1991]]. - [[1992]]. | [[17. 9.|17. rujna]] [[1991]]. | [[14. 5.|14. svbinja]] [[1992]]. | 22 | #43 | '''12.3''' |- | [[Zakon i red (3. sezona)|'''3.''']] | style="font-size:11px;text-align:center"| [[1992]]. - [[1993]]. | [[23. 9.|23. rujna]] [[1992]]. | [[19. 5.|19. svbinja]] [[1993]]. |22 | rowspan="14"| Srijeda 22:00 | #49 | '''10.5''' |- | [[Zakon i red (4. sezona)|'''4.''']] | style="font-size:11px;text-align:center"| [[1993]]. - [[1994]]. | [[15. 9.|15. rujna]] [[1993]]. | [[25. 5.|25. svbinja]] [[1994]]. |22 | #38<ref name="9394season"/> | '''11.9'''<ref name="9394season">{{cite news |title=Newsmagazines crowd into top of ratings |page=4E |first=Frazier |last=Moore |newspaper=[[Sun Sentinel]] |date=8. 07. 1994. |accessdate=22. 03. 2010. |url=http://pqasb.pqarchiver.com/sun_sentinel/access/86474764.html?dids=86474764:86474764&FMT=ABS&FMTS=ABS:FT&type=current&date=Jul+08%2C+1994&author=FRAZIER+MOORE+The+Associated+Press&pub=South+Florida+Sun+-+Sentinel&desc=NEWSMAGAZINES+CROWD+INTO+TOP+OF+RATINGS&pqatl=google |archive-date=2011-06-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110604225020/http://pqasb.pqarchiver.com/sun_sentinel/access/86474764.html?dids=86474764:86474764&FMT=ABS&FMTS=ABS:FT&type=current&date=Jul+08,+1994&author=FRAZIER+MOORE+The+Associated+Press&pub=South+Florida+Sun+-+Sentinel&desc=NEWSMAGAZINES+CROWD+INTO+TOP+OF+RATINGS&pqatl=google |dead-url=yes }}</ref> |- | [[Zakon i red (5. sezona)|'''5.''']] | style="font-size:11px;text-align:center"| [[1994]]. - [[1995]]. | [[21. 9.|21. rujna]] [[1994]]. | [[24. 5.|24. svbinja]] [[1995]]. |23 | #27<ref name="9495season"/> | '''11.6'''<ref name="9495season">{{cite web |url=http://www.classictvhits.com/tvratings/1994.htm |title=TV Ratings: 1994–1995 |work=ClassicTVHits.com |accessdate=02-12-2010 |archive-date=2009-10-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091026022514/http://www.classictvhits.com/tvratings/1994.htm }}</ref> |- | [[Zakon i red (6. sezona)|'''6.''']] | style="font-size:11px;text-align:center"| [[1995]]. - [[1996]]. | [[20. 9.|20. rujna]] [[1995]]. | [[22. 5.|22. svbinja]] [[1996]]. |23 | #24<ref name="9596season"/> | '''10.9'''<ref name="9596season">{{cite web |url=http://www.classictvhits.com/tvratings/1995.htm |title=TV Ratings: 1995–1996 |work=ClassicTVHits.com |accessdate=02-12-2010 |archive-date=2009-11-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091109205105/http://www.classictvhits.com/tvratings/1995.htm }}</ref> |- | [[Zakon i red (7. sezona)|'''7.''']] | style="font-size:11px;text-align:center"| [[1996]]. - [[1997]]. | [[18. 9.|18. rujna]] [[1996]]. | [[21. 5.|21. svbinja]] [[1997]]. |23 | #27<ref name="9697season"/> | '''10.5'''<ref name="9697season">{{cite web |url=http://www.classictvhits.com/tvratings/1996.htm |title=TV Ratings: 1996–1997 |work=ClassicTVHits.com |accessdate=02-12-2010 |archive-date=2010-01-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100106211716/http://www.classictvhits.com/tvratings/1996.htm }}</ref> |- | [[Zakon i red (8. sezona)|'''8.''']] | style="font-size:11px;text-align:center"| [[1997]]. - [[1998]]. | [[24. 9.|24. rujna]] [[1997]]. | [[20. 5.|20. svbinja]] [[1998]]. |24 | #24<ref name="9798season"/> | '''14.1'''<ref name="9798season">{{cite web |url= http://www.ew.com/ew/article/0,,283382,00.html |title= The Final Countdown |publisher= [[Entertainment Weekly]] Published in issue #434 May 29, 1998 |accessdate= 02-12-2010 |archive-date= 2010-09-24 |archive-url= https://web.archive.org/web/20100924184101/http://www.ew.com/ew/article/0%2C%2C283382%2C00.html }}</ref> |- | [[Zakon i red (9. sezona)|'''9.''']] | style="font-size:11px;text-align:center"|[[1998]]. - [[1999]]. | [[23. 9.|23. rujna]] [[1998]]. | [[26. 5.|26. svbinja]] [[1999]]. |24 | #20<ref name="9899season"/> | '''13.8'''<ref name="9899season">{{cite news|url=http://www.geocities.com/Hollywood/4616/ew0604.html|publisher=[[GeoCities]]|title=TV Winners & Losers: Numbers Racket A Final Tally Of The Season's Show (from Nielsen Media Research)|date=4. 06. 1999.|accessdate=02-12-2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20091029011819/http://geocities.com/Hollywood/4616/ew0604.html|archivedate=2009-10-29|deadurl=no}}</ref> |- | [[Zakon i red (10. sezona)|'''10.''']] | style="font-size:11px;text-align:center"| [[1999]]. - [[2000]]. | [[22. 9.|22. rujna]] [[1999]]. | [[24. 5.|24. svbinja]] [[2000]]. |24 | #13<ref name="9900season"/> | '''16.3'''<ref name="9900season">{{cite news|url=http://www.variety.com/index.asp?layout=chart_pass&charttype=chart_topshows99&dept=TV|title= Top TV Shows For 1999–2000 Season |accessdate=02-12-2010 | work=Variety}}</ref> |- | [[Zakon i red (11. sezona)|'''11.''']] | style="font-size:11px;text-align:center"| [[2000]]. - [[2001]]. | [[18. 10.|18. listopada]] [[2000]]. | [[23. 5.|23. svbinja]] [[2001]]. |24 | #11<ref name="0001season"/> | '''17.7'''<ref name="0001season">{{cite web |url=http://www.ew.com/ew/article/0,,256435,00.html |title=The Bitter End |publisher=[[Entertainment Weekly]] Published in issue #598 Jun 01, 2001 |accessdate=02-12-2010 |archive-date=2012-07-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120718141929/http://www.ew.com/ew/article/0,,256435,00.html }}</ref> |- | [[Zakon i red (12. sezona)|'''12.''']] | style="font-size:11px;text-align:center"| [[2001]]. - [[2002]]. | [[26. 9.|26. rujna]] [[2001]]. | [[22. 5.|22. svbinja]] [[2002]]. |24 | #7<ref name="0102season"/> | '''18.7'''<ref name="0102season">{{cite news |url=http://www.usatoday.com/life/television/2002/2002-05-28-year-end-chart.htm |title=How did your favorite show rate? |accessdate=02-12-2010 |date = 28. 05. 2002. |publisher=[[USA Today]]}}</ref> |- | [[Zakon i red (13. sezona)|'''13.''']] | style="font-size:11px;text-align:center"| [[2002]]. - [[2003]]. | [[2. 10.|2. listopada]] [[2002]]. | [[21. 5.|21. svbinja]] [[2003]]. |24 | #10<ref name="0203season"/> | '''17.3'''<ref name="0203season">{{cite web|url=http://www.ew.com/ew/article/0,,455439,00.html|archivedate=2012-07-19|title=Rank And File|publisher=[[Entertainment Weekly]] Published in issue #713 Jun 06, 2003|accessdate=02-12-2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20120719064902/http://www.ew.com/ew/article/0,,455439,00.html}}</ref> |- | [[Zakon i red (14. sezona)|'''14.''']] | style="font-size:11px;text-align:center"| [[2003]]. - [[2004]]. | [[24. 9.|24. rujna]] [[2003]]. | [[19. 5.|19. svbinja]] [[2004]]. |24 | #14<ref name="0304season"/> | '''15.9'''<ref name="0304season">{{cite web|url=http://www.abcmedianet.com/Web/progcal/dispDNR.aspx?id=060204_11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070930171419/http://www.abcmedianet.com/Web/progcal/dispDNR.aspx?id=060204_11|archivedate=2007-09-30|title=I. T. R. S. Ranking Report: 01 Thru 210|publisher=[[American Broadcasting Company|ABC]] Medianet|accessdate=02-12-2010|deadurl=no}}</ref> |- | [[Zakon i red (15. sezona)|'''15.''']] | style="font-size:11px;text-align:center"| [[2004]]. - [[2005]]. | [[22. 9.|22. rujna]] [[2004]]. | [[18. 5.|18. svbinja]] [[2005]]. |24 | #25<ref name="0405season"/> | '''13.0'''<ref name="0405season">{{cite web|title=Primetime series|url=http://www.hollywoodreporter.com/hr/search/article_display.jsp?vnu_content_id=1000937471|work=[[The Hollywood Reporter]]|publisher=Nielsen Business Media|date=27. 05. 2005.|accessdate=02-12-2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070519102605/http://www.hollywoodreporter.com/hr/search/article_display.jsp?vnu_content_id=1000937471|archivedate=2007-05-19|deadurl=yes}}</ref> |- | [[Zakon i red (16. sezona)|'''16.''']] | style="font-size:11px;text-align:center"| [[2005]]. - [[2006]]. | [[21. 9.|21. rujna]] [[2005]]. | [[17. 5.|17. svbinja]] [[2006]]. |22 | #35<ref name="0506season"/> | '''11.2'''<ref name="0506season">{{cite web|url=http://www.hollywoodreporter.com/hr/search/article_display.jsp?vnu_content_id=1002576393|work=[[The Hollywood Reporter]]|publisher=Nielsen Business Media|title=Series|date=26. 05. 2006.|accessdate=02-12-2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20061208201731/http://www.hollywoodreporter.com/hr/search/article_display.jsp?vnu_content_id=1002576393|archivedate=2006-12-08|deadurl=yes}}</ref> |- | [[Zakon i red (17. sezona)|'''17.''']] | style="font-size:11px;text-align:center"| [[2006]]. - [[2007]]. | [[22. 9.|22. rujna]] [[2006]]. | [[18. 5.|18. svbinja]] [[2007]]. |22 | Petak 22:00 | #54<ref name="0607season"/> | '''9.4'''<ref name="0607season">{{cite web|work=[[The Hollywood Reporter]]|publisher=Nielsen Business Media|date = 25. 05. 2007.|url=http://www.hollywoodreporter.com/hr/content_display/television/features/e3ifbfdd1bcb53266ad8d9a71cad261604f?pn=1|title= 2006–07 primetime wrap|accessdate=02-12-2010}} {{Dead link}}</ref> |- | [[Zakon i red (18. sezona)|'''18.''']] | style="font-size:11px;text-align:center"| [[2007]]. - [[2008]]. | [[2. 1.|2. siječnja]] [[2008]]. | [[21. 5.|21. svbinja]] [[2008]]. |18 | rowspan="2" |Srijeda 22:00 | #38<ref name="0708season"/> | '''10.7'''<ref name="0708season">{{cite web|publisher=[[American Broadcasting Company|ABC]] Medianet|date = 28. 05. 2008.|url=http://abcmedianet.com/web/dnr/dispDNR.aspx?id=052808_06|title= Season Program Rankings from 09/24/07 through 05/25/08|accessdate=02-12-2010}}</ref> |- | | [[Zakon i red (19. sezona)|'''19.''']] | style="font-size:11px;text-align:center"| [[2008]]. - [[2009]]. | [[5. 11.|5. studenog]] [[2008]]. | [[3. 6.|3. lipnja]] [[2009]]. | 22 | #62<ref name="0809season"/> | '''8.2'''<ref name="0809season">{{cite web|publisher=[[American Broadcasting Company|ABC]] Medianet|date = 19. 05. 2009.|url=http://abcmedianet.com/web/dnr/dispDNR.aspx?id=051909_05|title= Season Program Rankings from 09/22/08 through 05/17/09 |accessdate=02-12-2010}}</ref> |- | |[[Zakon i red (20. sezona)|'''20.''']] | style="font-size:11px;text-align:center"| [[2009]]. - [[2010]]. | [[25. 9.|25. rujna]] [[2009]]. | [[24. 5.|24. svbinja]] [[2010]]. | 23 | Petak 20:00<br /> Ponedjeljak 22:00 | #60<ref name="0910season"/> | '''7.2'''<ref name="0910season">{{cite web|publisher=Deadline|date = 27. 05. 2010.|url=http://www.deadline.com/2010/05/full-series-rankings-for-the-2009-10-broadcast-season/|title=Full Series Rankings For The 2009–10 Broadcast Season |accessdate=06-06-2010}}</ref> |} == Nagrade == {| class="wikitable" ! Godina !! Nagrada !! Kategorija !! Ishod !! Primatelj(i) |- |[[1991]]. |[[Emmy Award|Emmy]] |Najbolji glavni glumac u seriji |style="background: #ffdddd" | Nominacija |[[Michael Moriarty]] |- | rowspan="3" | [[1992]]. | [[Emmy Award|Emmy]] |Najbolja serija | style="background: #ffdddd" | Nominacija | |- |[[Emmy Award|Emmy]] |Najbolji glavni glumac u seriji |style="background: #ffdddd" | Nominacija |[[Michael Moriarty]] |- | [[Zlatni globus]] | Najbolja serija | style="background: #ffdddd" | Nominacija | |- | rowspan="3" | [[1993]]. | [[Emmy Award|Emmy]] |Najbolja serija | style="background: #ffdddd" | Nominacija |- |[[Emmy Award|Emmy]] |Najbolji glavni glumac u seriji |style="background: #ffdddd" | Nominacija |[[Michael Moriarty]] |- | [[Nagrada Edgar]] | Najbolja epizoda u seriji | style="background: #ddffdd" | Osvojeno | René Balcer i Michael S. Chernuchin<br /><small>za "Conspiracy"</small> |- | rowspan="4" | [[1994]]. | [[Emmy Award|Emmy]] |Najbolja serija | style="background: #ffdddd" | Nominacija | |- |[[Emmy Award|Emmy]] |Najbolji glavni glumac u seriji |style="background: #ffdddd" | Nominacija |[[Michael Moriarty]] |- | [[Zlatni globus]] | Najbolja serija | style="background: #ffdddd" | Nominacija | |- |[[Zlatni globus]] |Najbolji glavni glumac u seriji |style="background: #ffdddd" | Nominacija |[[Michael Moriarty]] |- | rowspan="4" | [[1995]]. | [[Emmy Award|Emmy]] |Najbolja serija | style="background: #ffdddd" | Nominacija | |- | [[Zlatni globus]] | Najbolja serija | style="background: #ffdddd" | Nominacija | |- | [[Zlatni globus]] | Najbolji glavni glumac u seriji | style="background: #ffdddd" | Nominacija | [[Sam Waterston]] |- | Ceh filmskih glumaca | Najbolja izvedba ansambla u seriji | style="background: #ffdddd" | Nominacija | |- | rowspan="3" | [[1996]]. | [[Emmy Award|Emmy]] |Najbolja serija | style="background: #ffdddd" | Nominacija | |- |Nagrada Norman Felton<br /><small>(Ceh filmskih producenata)</small> |Producent godine |style="background: #ddffdd" | Osvojeno | |- | Ceh filmskih glumaca | Najbolja izvedba ansambla u seriji | style="background: #ffdddd" | Nominacija | |- | rowspan="5" | [[1997]]. | [[Emmy Award|Emmy]] |Najbolja serija | style="background: #ddffdd" | Osvojeno | |- | [[Nagrada Edgar]] | Najbolja epizoda u seriji | style="background: #ddffdd" | Osvojeno | I. C. Rapoport i Ed Zuckerman<br /><small>za "Deadbeat"</small> |- | Nagrada Peabody | | style="background: #ddffdd" | Osvojeno | |- | [[Emmy Award|Emmy]] | Najbolji glavni glumac u seriji | style="background: #ffdddd" | Nominacija | [[Sam Waterston]] |- | Ceh filmskih glumaca | Najbolja izvedba ansambla u seriji | style="background: #ffdddd" | Nominacija | |- | rowspan="9" | [[1998]]. | rowspan="3" | [[Emmy Award|Emmy]] | Najbolja serija | style="background: #ffdddd" | Nominacija | |- | Najbolji sporedni glumac u dramskoj seriji | style="background: #ffdddd" | Nominacija | [[Steven Hill]] |- | Najbolji sporedni glumac u dramskoj seriji | style="background: #ffdddd" | Nominacija | [[Benjamin Bratt]] |- | [[Zlatni globus]] | Najbolja serija | style="background: #ffdddd" | Nominacija | |- | rowspan="2" | Ceh filmskih glumaca | Najbolja izvedba ansambla u seriji | style="background: #ffdddd" | Nominacija | |- | Najbolji glavni glumac u dramskoj seriji | style="background: #ffdddd" | Nominacija | [[Sam Waterston]] |- | [[Nagrada Edgar]] | Najbolja epizoda u seriji | style="background: #ddffdd" | Osvojeno | Richard Sweren, Simon Wincelberg i Ed Zuckerman<br /><small>za "Double Down"</small> |- | Ceh scenarista | Najbolja epizoda | style="background: #ddffdd" | Osvojeno | René Balcer i Richard Sweren<br /><small>za "Entrapment"</small> |- | Nagrada Silver Gavel | Najbolja epizoda u seriji | style="background: #ddffdd" | Osvojeno | René Balcer<br /><small>za "DWB"</small> |- | rowspan="8" | [[1999]]. | rowspan="3" | [[Emmy Award|Emmy]] | Najbolja serija | style="background: #ffdddd" | Nominacija | |- | Najbolji glavni glumac u seriji | style="background: #ffdddd" | Nominacija | [[Sam Waterston]] |- | Najbolji sporedni glumac u dramskoj seriji | style="background: #ffdddd" | Nominacija | [[Steven Hill]] |- | [[Zlatni globus]] | Najbolja serija | style="background: #ffdddd" | Nominacija | |- | rowspan="2" | Ceh filmskih glumaca | Najbolja izvedba ansambla u seriji | style="background: #ffdddd" | Nominacija | |- | Najbolji glavni glumac u seriji | style="background: #ddffdd" | Osvojeno | [[Sam Waterston]] |- | [[Nagrada Edgar]] | Najbolja epizoda u seriji | style="background: #ddffdd" | Osvojeno | René Balcer i Richard Sweren<br /><small>za "Bad Girl"</small> |- | Nagrada Silver Gavel | Najbolja epizoda u seriji | style="background: #ddffdd" | Osvojeno | René Balcer<br /><small>za "Hate"</small> |- | rowspan="5" | [[2000]]. | [[Nagrada Edgar]] | Najbolja epizoda u seriji | style="background: #ddffdd" | Osvojeno | René Balcer<br /><small>za "Refuge, Part 2"</small> |- | rowspan="3" | [[Emmy Award|Emmy]] | Najbolja serija | style="background: #ffdddd" | Nominacija | |- | Najbolji glavni glumac u dramskoj seriji | style="background: #ffdddd" | Nominacija | [[Sam Waterston]] |- | Najbolji glavni glumac u dramskoj seriji | style="background: #ffdddd" | Nominacija | Jerry Orbach |- | Ceh filmskih glumaca | Najbolja izvedba ansambla u seriji | style="background: #ffdddd" | Nominacija | |- | rowspan="2" | [[2001]]. | [[Emmy Award|Emmy]] | Najbolja serija | style="background: #ffdddd" | Nominacija | |- | Ceh filmskih glumaca | Najbolja izvedba ansambla u seriji | style="background: #ffdddd" | Nominacija | |- | rowspan="2" | [[2002]]. | [[Emmy Award|Emmy]] | Najbolja serija | style="background: #ffdddd" | Nominacija | |- | Ceh filmskih glumaca | Najbolja izvedba ansambla u seriji | style="background: #ffdddd" | Nominacija | |- | [[2004]]. | Ceh filmskih glumaca | Najbolja izvedba ansambla u seriji | style="background: #ffdddd" | Nominacija | |- | [[2005]]. | Ceh filmskih glumaca | Najbolji glavni glumac u seriji<ref>Nagrada je Orbachu dodijeljena posthumno zbog njegove smrti 2004.</ref> | style="background: #ddffdd" | Osvojeno | Jerry Orbach |} == DVD izdanja == {| class="wikitable" |- |rowspan="2" bgcolor="#f2f2f2"|<div align="center">'''Ime DVD-a<br />(engleski)'''</div>||rowspan="2" bgcolor="#f2f2f2"|<div align="center">'''Naslovnica'''</div>||colspan="3" bgcolor="#f2f2f2"|<div align="center">'''Izdanja'''</div> |- |bgcolor="#f2f2f2"|<div align="center">Regija 1</div>||bgcolor="#f2f2f2"|<div align="center">Regija 2</div>||bgcolor="#f2f2f2"|<div align="center">Regija 4</div> |- |Kompletna prva sezona<br />(The Complete 1st Season)|| ||[[15. 10.|15. listopada]] [[2002]]. || [[16. 6.|16. lipnja]] [[2003]]. || [[14. 4.|14. travnja]] [[2003]]. |- |Kompletna druga sezona<br />(The Complete 2nd Season)||||[[4. 5.|4. svibnja]] [[2004]]. || [[28. 2.|28. veljače]] [[2005]]. || [[19. 1.|19. siječnja]] [[2005]]. |- |Kompletna treća sezona<br />(The Complete 3rd Season)||||[[24. 5.|24. svibnja]] [[2005]]. || [[21. 11.|21. studenog]] [[2005]]. || [[8. 3.|8. ožujka]] [[2006]]. |- |Kompletna četvrta sezona<br />(The Complete 4th Season)||||[[6. 12.|6. prosinca]] [[2005]]. || [[17. 7.|17. srpnja]] [[2006]]. || [[19. 9.|19. rujna]] [[2006]]. |- |Kompletna peta sezona<br />(The Complete 5th Season)||||[[3. 4.|3. travnja]] [[2007]]. || [[23. 7.|23. srpnja]] [[2007]]. || [[30. 7.|30. srpnja]] [[2007]]. |- |Kompletna šesta sezona<br />(The Complete 6th Season)||||N/A || [[16. 6.|16. lipnja]] [[2008]]. || N/A |- |Kompletna sedma sezona<br />(The Complete 7th Season)||||N/A || N/A || N/A |- |Kompletna osma sezona<br />(The Complete 8th Season)||||N/A || N/A || N/A |- |Kompletna deveta sezona<br />(The Complete 9th Season)||||N/A || N/A || N/A |- |Kompletna deseta sezona<br />(The Complete 10th Season)||||N/A || N/A || N/A |- |Kompletna jedanaesta sezona<br />(The Complete 11th Season)||||N/A || N/A || N/A |- |Kompletna dvanaesta sezona<br />(The Complete 12th Season)||||N/A || N/A || N/A |- |Kompletna trinaesta sezona<br />(The Complete 13th Season)||||N/A || N/A || N/A |- |Kompletna četrnaesta sezona<br />(The Complete 14th Season)||||[[14. 9.|14. rujna]] [[2004]]. || N/A || N/A |- |Kompletna petnaesta sezona<br />(The Complete 15th Season)||||N/A|| N/A || N/A |- |Kompletna šesnaesta sezona<br />(The Complete 16th Season)||||N/A || N/A || N/A |- |Kompletna sedamnaesta sezona<br />(The Complete 17th Season)||||N/A || N/A || N/A |- |Kompletna osamnaesta sezona<br />(The Complete 18th Season)||||N/A || N/A || N/A |- |Kompletna devetnaesta sezona<br />(The Complete 19th Season)||||N/A || N/A || N/A |- |Kompletna dvadeseta sezona<br />(The Complete 20th Season)||||N/A || N/A || N/A |} == ''Zakon i red'' u ostalim medijima == === Ogranci === Popularnost ove serije rezultirala je stvaranjem cijele [[Law & Order (franšiza)|franšize]]. Iz franšize su, osim ove, poznate još 3 serije: ''[[Law & Order: Special Victims Unit|Zakon i red: Odjel za žrtve]]'', ''[[Law & Order: Criminal Intent|Zakon i red: Zločinačke nakane]]'' i ''[[Law & Order: Trial by Jury|Zakon i red: Suđenje pred porotom]]''. ''Suđenje pred porotom'' ukinuto je samo nakon 12 epizoda zbog slabe gledanosti i tako je postala prva serija iz franšize (zasad i jedina) koja je ukinuta. Svaki ogranak koristi istu uvodnu glazbu, ali u drugačijoj verziji. Posljednji ogranak bila je serija ''Conviction'', koja je također ukinuta. Ta serija nije pravi ogranak ''Zakona i reda'' jer nije imala niti prefiks ''Zakon i red'', niti istu uvodnu glazbu niti isti način promjene scena. Jedina veza između prave franšize i ove serije je glumica Stephanie March (koja glumi [[Spisak likova "Law & Order: Special Victims Unit"#Alexandra Cabot|Alexandru Cabot]]) i kameo nastup [[Fred Dalton Thompson|Freda Daltona Thompsona]] (koji je u ''Zakonu i redu'' glumio [[Spisak likova "Law & Order"#Arthur Branch|Arthura Brancha]]). Ova serija uopće ne prikazuje policijsku istragu i prikazuje život tužitelja, a ne samo slučajeve na sudu. === Britanska verzija === Britanska TV kuća ITV naručila je 13 epizoda serije koja će se zvati ''[[Zakon i red: UK]]''. Scenarij prvih 13 epizoda biti će temeljen na scenarijima starijih epizoda ''Zakona i reda''. Seriju će producirati Kudos u suradnji sa Wolf Filmsom i NBC-om.<ref>James Welsh, "[http://www.digitalspy.co.uk/broadcasting/a84156/torchwood-writer-to-lead-uk-law-order.html Pisac 'Torchwooda' će voditi britanski 'Zakon i red'] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080111073936/http://www.digitalspy.co.uk/broadcasting/a84156/torchwood-writer-to-lead-uk-law-order.html |date=2008-01-11 }}," ''Digital Spy''.</ref> === Podudaranje s drugim serijama === ''Zakon i red'' se 6 puta podudarao sa ostalim NBC-jevim serijama: * ''"Charm City"'' (''Zakon i red'' ep. 6–13), nastavljena u epizodi ''"For God and Country"'' (''Homocid: Život na ulici'' ep. 4–12) * ''"Baby, It's You – Part I"'' (''Zakon i red'' ep. 8–6), nastavljena u epizodi ''"Baby, It's You – Part II"'' (''Homocid: Život na ulici'' ep. 6–5) * ''"Sideshow – Part I"'' (''Zakon i red'' ep. 9–14), nastavljena u epizodi ''"Sideshow – Part II"'' (''Homocid: Život na ulici'' ep. 7–15) * ''"Entitled – Part I"'' (''Zakon i red: Odjel za žrtve'' ep. 1–15), nastavljena u epizodi ''"Entitled – Part II"'' (''Zakon i red'' ep. 10–14) * ''"Tombstone"'' (''Zakon i red'' ep. 15–20), nastavljena u epizodi ''"Skeleton"'' (''Zakon i red: Suđenje pred porotom'' ep. 1–8) * ''"Design"'' (''Zakon i red: Odjel za žrtve'' ep. 7–2), nastavljena u epizodi ''"Flaw"'' (''Zakon i red'' ep. 16–2) Iako se ne smatra pravim podudaranjem epizoda, Mike Logan ([[Chris Noth]]) je nastupio u zadnjoj sceni epizode ''"Law and Disorder"'' (''Homocid: Život na ulici'' ep. 3–15) koja se u cijelosti događa u [[Baltimore (Maryland)|Baltimoreu]]. U sceni Logan predaje zatvorenika (John Waters) Franku Pembletonu ([[Andre Braugher]]). Njih dvojica ulaze i u malu raspravo o tome koji je grad bolji: [[New York]] ili [[Baltimore (Maryland)|Baltimore]]. === Televizijski film === Snimljen je i TV film pod naslovom ''Exiled: A Law & Order Movie'' ([[1998]].) koji govori o sudbini det. Mikea Logana, jednog od popularnih likova koji je napustio seriju. Nakon filma, gdje je otkrivena njegova sudbina nakon napuštanja 27. postaje i kako se iskupio za svoju grešku, Logan je postao redoviti član postave ''Zločinačkih nakana''. === Igre === Napravljene su i 4 igre za računalo prema franšizi ''Zakon i red''. Tri igre temelje se na likovima iz ''Zakona i reda'', a jedna na ''Zločinačkim nakanama'': * ''Law & Order: Dead on the Money'' * ''Law & Order: Double or Nothing'' * ''Law & Order: Justice is Served'' * ''Law & Order: Criminal Intent'' === Knjige === Izdane su i četiri knjige prema franšizi ''Zakon i red'': * '''''Law and Order: Dead Line''''' - kriminalistička knjiga s pravim likovima iz serije. * '''''Law & Order: The Unofficial Companion''''' - knjiga napisana u suradnji s Dickom Wolfom koja sadrži intervjue sa glumcima, scenaristima i producentima. * '''''Law & Order: Crime Scenes''''' - knjiga koju je napisao Dick Wolf, a prikazuje ideje za postavljenje scena zločina u seriji. * '''''True Stories of Law & Order''''' - kronika od 25 stvarnih slučajevima prema kojima su temeljene epizode iz serije. == Reference == {{reflist}} == Vanjske veze == {{Commonscat|Law & Order}} * [http://www.nbc.com/Law_&_Order Official ''Law & Order'' website] * [http://www.tnt.tv/title/0,,333808,00.html Official Website for reruns] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927214244/http://www.tnt.tv/title/0,,333808,00.html |date=2007-09-27 }} on [[Turner Network Television|TNT]] * [[wikia:lawandorder:Law & Order|''Law & Order'']] on the [[wikia:lawandorder|Law & Order Wiki]] * [http://www.lawandorderdvd.com/ ''Law & Order'' DVD] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080925035330/http://www.lawandorderdvd.com/ |date=2008-09-25 }} official [[Universal Studios]] website * [https://web.archive.org/web/19981206182410/http://members.aol.com/dwalheim/lawandorder/lofaq.html ''Law & Order'' FAQ (compiled 1995-1996 by a fan)] * [http://www.nyc.gov/html/film/html/locations/sets_law_and_order.shtml ''Law & Order'' filming locations] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061215090113/http://www.nyc.gov/html/film/html/locations/sets_law_and_order.shtml |date=2006-12-15 }}, Mayor's Office of Film, Theater, and Broadcasting {{Law & Order}} {{Emmy SerijaDrama}} {{TVSvijek|1990|2010|Law & Order}} [[Kategorija:Law & Order| ]] [[Kategorija:Američke TV-serije]] [[Kategorija:Serije nagrađene Emmyjem za najbolju dramsku seriju]] {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Serije iz franšize Law & Order]] s7lza2vwfabou5t09fi53n5ozfvwoh0 0 47717 42579623 42576966 2026-04-10T01:07:28Z Stephan1000000 137538 590 42579623 wikitext text/x-wiki {{Italic title}} {{Infokutija TV | naziv_emisije = Zakon i red: Odjel za žrtve | slika = [[Datoteka:Law & Order- Special Victims Unit opening title card.jpg|250px]] | caption = | orig_naslov = Law & Order: Special Victims Unit | orig_pismo = | format = | kamera = | fotografija = | Zvuk = | trajanje = 40-43 minute | kreator = [[Dick Wolf]] | scenario = | producent = | režija = | izvrš.producent = [[Peter Jankowski]]<br />[[Neal Baer]]<br />[[Ted Kotcheff]]<br />[[Dick Wolf]] | urednik = | uloge = [[:sr:Kristofer Meloni|Christopher Meloni]] <br /> [[Mariska Hargitay]] <br /> Richard Belzer <br /> [[Michelle Hurd]] <br /> [[Dann Florek]] <br /> [[Ice-T]] <br /> Stephanie March <br /> [[B. D. Wong|B.D. Wong]] <br /> [[Diane Neal]] <br /> [[Tamara Tunie]] <br /> [[Adam Beach]] <br /> Michella McMannus <br /> [[:sr:Deni Pino|Danny Pino]] <br /> Kelli Giddish <br /> Raúl Esparza <br /> Peter Scanavino <br /> Philip Winchester | glasovi = | naracija = Steven Zirnkilton | kompozitor = | uvodna_tema = ''Theme of Law & Order:<br />Special Victims Unit'' | završna_tema = | zemlja = {{flag|SAD}} | lokacija = | jezik = [[engleski jezik]] | kanal = {{flagicon|SAD}} [[NBC]] | početak = [[20. 9.|20. rujna]] [[1999]]. | kraj = | br_serijala = 27 | br_epizoda = 590 | lista_epizoda = Spisak epizoda serije Law & Order: Special Victims Unit | prethodi = | slijedi = | srodna = ''[[Zakon i red]]''<br />''[[Law & Order: Criminal Intent|Zakon i red: Zločinačke nakane]]''<br />''[[Law & Order: Trial by Jury|Zakon i red: Suđenje pred porotom]]''<br />''[[Zakon i red: Los Angeles]]''<br />''[[Zakon i red: UK]]''<br />''[[Zakon i red: Pariz]]'' | website = http://www.nbc.com/law-and-order-special-victims-unit/ | imdb_id = 0203259 | tv.com_id = 334 }} '''''Zakon i red: Odjel za žrtve''''' ([[engleski jezik|eng]]. '''''Law & Order: Special Victims Unit''''') je [[sjedinjene Američke Države|američka]] [[kriminalistički|kriminalistička]] TV serija koja govori o [[New York|njujorškom]] Odjelu za žrtve. Ona je prva od tri ogranka poznate, nagrađivane, kriminalističke serije ''[[Zakon i red]]'', čija je radnja također smještena u [[New York]]u. Trenutačno se emitira na [[NBC]]-u, a u Hrvatskoj je možete pratiti na [[hrvatska radiotelevizija|drugom programu Hrvatske radiotelevizije]]. ''Odjel za žrtve'' premijeru je imao [[20. 9.|20. rujna]] [[1999]]. (u [[Sjedinjene Američke Države|SAD]]-u), a glavne uloge igrali su Christopher Meloni kao detektiv [[Spisak likova "Law & Order: Special Victims Unit"#Elliot Stabler|Elliot Stabler]] i [[Mariska Hargitay]] kao detektivka [[Spisak likova "Law & Order: Special Victims Unit"#Olivia Benson|Olivia Benson]]. ''Odjel za žrtve'' je najbolja i najnagrađivanija serija iz franšize ''[[Zakon i red]]''. Ostali dijelovi su ''[[Zakon i red]]'', ''[[Law & Order: Trial by Jury|Zakon i red: Suđenje pred porotom]]'', ''[[Zakon i red: Zločinačke nakane]]'' i još dvije, koje su ukinute nakon prve sezone. == Pregled serije == Ova fraza koristi se na početku svake epizode: <center>''U sudskome sustavu seksualne zločine smatraju posebno gadnima.<br />U New Yorku te zločine istražuju pripadnici elitne postrojbe.<br />Odjela za žrtve. Ovo su njihove priče''...</center> === Istraživanje seksualnih zločina === Za razliku od originalnog ''Zakona i reda'', ''Odjel za žrtve'' prati posebni ogranak njujorške policije, Odjela za žrtve (ili Divizije seksualnih zločina, kao što je objašnjeno u prvoj epizodi). Kao što i ime govori, oni istražuju [[silovanje|seksualne napade]], one novije, pa i one starije, te zločine koji su usko povezani sa tim dvama. Ovaj Odjel je zasnovan na manhattanskom Odjelu za žrtve. === Počeci === Serija se u početku trebala zvati ''Seksualni zločini'', nepovezano sa ''Zakonom i redom''. [[NBC]] je smatrao da je ime previše oštro, i nakon razgovora između televizijskih službenika i [[Dick Wolf|Dicka Wolfa]] (''"oca"'' ''Zakona i reda''), dogovoreno je da ipak bude dio ''Zakona i reda'', pod nazivom ''Zakon i red: Odjel za žrtve''. === Razlike u odnosu na izvornik === [[Datoteka:LAWORDERSVU101008.JPG|thumb|320px|Christopher Meloni i [[Ice-T]] na setu tijekom snimanja 12. sezone serije]] ''Odjel za žrtve'' se, kao i ''Zločinačke nakane'', uvelike razlikuje od originalne serije, ponajviše po podjeli fabule (u ''Zakonu i redu'' [[detektiv]]i u prvoj polovici serije uhvate sumnjivce, a u drugoj polovici skupljaju dokaze i svjedočenja za optužnicu), koja se kroz cijelu seriju fokusira na detektive iz Odjela. U većini epizoda, iako ne u svim, gledatelji mogu vidjeti kako slučaj završava na sudu. U prvoj sezoni, program se temeljio na rotiranju pomoćnika tužioca, uključujući PT [[Abbie Carmichael]] (glumi je [[Angie Harmon]]), lik iz originalnog ''[[Zakon i red|Zakona i reda]]'', ali glavni fokus uvijek ostaje na detektivima Odjela. Često, u prvoj sezoni, detektivi Odjela su se pojavljivali samo kako bi dali iskaz protiv branitelja iz prijašnjeg, neprikazanog slučaja. === O likovima === Serija više govori o likovima, nego uobičajena [[kriminalistički|kriminalistička]] serija, a manje o glavnom slučaju. Na primjer, detektivi Stabler i Benson su se dobrovoljno prijavili za rad u Odjelu za žrtve, i to iz različitih razloga: Stabler je imao moralnu odgovornost da zaštiti sve ljude od kriminalaca s kojima su oni imali posla, pogotovo zato što ima četvero vlastite djece, i kasnije je imao nekontrolirane ispade ljutnje i očinskih problema, što je odvelo njegovu ženu i djecu od njega. Olivia Benson je plod trudnoće, koja je nastala nakon što je njezina majka silovana od strane još nepoznatog silovatelja. === Kontroverzno pitanje teme === ''Odjela za žrtve'' ima kontroverzije slučajeve, nego bilo koji drugi dio ''Zakona i reda''. Uglavnom imaju probleme sa silovanjem i maltretiranjem djece, no neke epizode su i po stvarnim događajima, a neke se bave i današnjim, modernim problemima kao što su [[homoseksualnost]], samoubojstvo uz psihijatrovu pomoć, [[abortus|pobačaj]] i kontrola oružja. == Uloge == {{glavni|Lista likova serije Law & Order: Special Victims Unit}} {{:Lista likova serije Law & Order: Special Victims Unit}} == Epizode == {{glavni|Spisak epizoda serije Law & Order: Special Victims Unit}} {{:Spisak epizoda serije Law & Order: Special Victims Unit}} == Nagrade == {| class="wikitable" ! Godina !! Kategorija !! Nagrada !! Ishod !! Primatelj(i) |- | [[2001]]. | Edgar nagrada | Najbolja epizoda u seriji | style="background: #ddffdd" | Osvojena | Michael R. Perry <br /><small>za "Limitacije"</small> |- | [[2002]]. | NAACP Image nagrada | Najbolji sporedni glumac u dramskoj seriji | style="background: #ddffdd" | Osvojena | [[Ice-T]] |- | [[2003]]. | Edgar nagrada | Najbolja epizoda u seriji | style="background: #ddffdd" | Osvojena | Dawn DeNoon i Lisa Marie Petersen <br /><small>za ''"Waste"''</small> |- | rowspan="3" | [[2004]]. | Emmy nagrada | Najbolja glavna glumica u dramskoj seriji | style="background: #ffdddd" | Nominacija | [[Mariska Hargitay]] |- | NAACP Image nagrada | Najbolji sporedni glumac u dramskoj seriji | style="background: #ffdddd" | Nominacija | [[Ice-T]] |- | Ceh filmskih glumaca | Najbolja glavna glumica u dramskoj seriji | style="background: #ffdddd" | Nominacija | [[Mariska Hargitay]] |- | rowspan="2" | [[2005]]. | Emmy nagrada | Najbolja glavna glumica u dramskoj seriji | style="background: #ffdddd" | Nominacija | [[Mariska Hargitay]] |- | [[Zlatni globus]] | Najbolja glavna glumica u dramskoj seriji | style="background: #ddffdd" | Osvojena | [[Mariska Hargitay]] |- | rowspan="4" | [[2006]]. | rowspan="2" |Emmy nagrada | Najbolja glavna glumica u dramskoj seriji | style="background: #ddffdd" | Osvojena | [[Mariska Hargitay]] |- | Najbolji glavni glumac u dramskoj seriji | style="background: #ffdddd" | Nominacija | Christopher Meloni |- | NAACP Image nagrada | Najbolji sporedni glumac u dramskoj seriji | style="background: #ffdddd" | Nominacija | [[Ice-T]] |- | Ceh filmskih glumaca | Najbolja glavna glumica u dramskoj seriji | style="background: #ffdddd" | Nominacija | [[Mariska Hargitay]] |- | rowspan="5"| [[2007]]. | Ceh filmskih glumaca | Najbolja glavna glumica u dramskoj seriji | style="background: #ffdddd" | Nominacija | [[Mariska Hargitay]] |- | Nagrada People's Choice | Najdraži ''otimač scena'' u seriji | style="background: #ffdddd" | Nominacija | Richard Belzer |- | rowspan="3"| Emmy nagrada | Najbolja glavna glumica u dramskoj seriji | style="background: #ffdddd" | Nominacija | [[Mariska Hargitay]] |- | Najbolja gošća u dramskoj seriji | style="background: #ffdddd" | Nominacija | [[Marcia Gay Harden]] |- | Najbolja gošća u dramskoj seriji | style="background: #ddffdd" | Osvojena | [[Leslie Caron]] |- | [[2008]]. | Emmy nagrada | Najbolja glavna glumica u dramskoj seriji | style="background: #ffdddd" | Nominacija | [[Mariska Hargitay]] |} == Inspiracije za radnju == Kao i njegovi prethodnici, ''Odjel za žrtve'' sadrži epizode koje su bazirane na pravim, visoko-profilnim slučajevima iz pravog života, sa malom dramatizacijom slučaja i, u nekim slučajevima, skroz drugačijim rješenjem slučaja: * Sezona 1. - epizoda "Neciviliziran" dolazi iz slučaja [[Leopold i Loeb|Leopolda i Loeba]]. * Sezona 1. - epizoda "Robovi" je bazirana na slučaju "Djevojke u kutiji" u kojem je Cameron Hooker oteo Carol Smith i seksualno je zlostavljao i mučio. * Sezona 2. - epizoda "Čedoubojica" je baziran na slučaju Kayle Rolland. * Sezona 3. (finale) - epizoda "Tišina" govori o navodim seksualnim zlostavljanjima koje su izvodili katolički svećenici, no slučaj se odnosi na Slučaj rimokatoličkih seksualnih zločina. * Sezona 4. (premijera) - epizoda "Kameleon" govori o slučaju u kojem je prostitutka ubijala svoje klijente, svaki put tvrdeći da je bilo u samoobrani. Taj slučaj baziran je na priči Aileen Wuornos. * Sezona 4. - epizoda "Anđeli" je slučaj u kojem su dva latino dječaka oteta iz njihovog doma i silovana od strane otmičara. Sličan je slučaju Michaela Skulta iz Arkansasa. * Sezona 4. - epizoda "Oštećen" dijeli sličnosti sa slučajem Paula Bernarda i Karle Homolke, bračnog para koji je zlostavljao i silovao tinejdžere za vrijeme [[1980]]ih i [[1990]]ih. Sličnosti su: žena je nadrogirala svoju vlastitu maloljetnu sestru koju je silovala zajedno sa mužem, sve snimajući; nagodba ponuđena ženi koja je pobijena pronalaskom dokaza, uglavnom video snimaka, koji pokazuju da je ona bila voljni suradnik, a ne žrtva; i de je muž tvrdio da je žena kriva za ubojstva. * Sezona 4. - epizoda "Nastupi" ima sličnosti sa slučajem JonBenéta Ramseya, koji preispituje motive roditelja koji svoju maloljetnu djecu u jako ranoj dobi šalju na modne piste. Iako su roditelji odmah na početku oslobođeni bilo kakvih optužbi. * Sezona 4. - epizoda "Perfektno" je slabo je povezan sa dva neovisna slučaja, jedan je tajanstvena smrt Lise McPherson, a drugi otmica Elizabeth Smart. * Sezona 4. - epizoda "Lutke" je izvađena iz slučaja Rilye Wilson, dječje njegovateljice koja je bila kriva. Slučaj Nixzmary Brown dogodio se godinama nakon emitiranja epizode, no ima velikih sličnosti sa njom. * Sezona 5. - epizoda "Mržnja" je baziran na antiarapskim demonstracijama nakon [[napadi 11. septembra 2001.|napada 11. rujna]]. * Sezona 5. - epizoda "Bolestan" referira se na [[pedofilija|pedofilski]] skandal [[Michael Jackson|Michaela Jacksona]] i upitnim iskazima navodnih žrtava. U epizodi, poznati ekscentrični ''celebrity'' je optužen zbog pozivanja male djece da prespavaju u njegovoj vili. * Sezona 5. - epizoda "Zao" govori o ubojstvu tinejdžerke, koje je počinila njezina takozvana prijateljica. Epizode je slična slučaju Shande Sharer iz [[Illinois]]a, [[1992]]. i jednom [[Kalifornija|Kalifornijskom]] slučaju iz [[1989]]. * Sezona 5. - epizoda "Kontrola" koja je ujedno i 100. epizoda, govori o Johnu Jamelskeu, serijskom otmičaru i silovatelju iz [[DeWitt]]a. * Sezona 5. - epizoda "Serendipity" je baziran na slučaju Johna Schneebergera, koji je stavio tubu pacijentove krvi u svoju ruku da bi zavarao policiju. * Sezona 6. - epizoda "Karizma" je dijelom bazirana na slučaju Davida Koresha i Waca Siegea iz Davidijanaca. * Sezona 6. - epizoda "Čistač" govori o dugo-neriješenom slučaju ubojstava i silovanja koje je počinio ubojica pod pseudonimom "RDK" (što stoji za ''"rape, dismember, kill"'', na hrvatskom ''"siluj, raskidaj, ubij"''). Za vrijeme [[1970]]ih u Americi je zbilja postojao ubojica, no pod pseudonimom "BTK" (što stoji za ''"bind, torture, kill"'', na hrvatsom ''"veži, muči, ubij"'') čiji su zločini, u trajanju od skoro 30 godina, do [[2005]]. bili nerazriješeni. * Sezona 6. - epizoda "Identitet" je o bratu-sestri blizancima koji u zapravo bili jednojajčani muški blizanci ("John/Joan"), a bazirana je na slučaju Briana i Davida Remiera. Kao i te dječake, doktor koji im je bio savjetnik ih je također silovao. * Sezona 6. - epizoda "Igra" govori o popularnoj nasilnoj [[videoigra|video igri]] koja je bila inspiracija za ubojstvo prostitutke. Igra u kojoj se govori i tužba podnijeta slične su onoj o franšizi igara ''[[Grand Theft Auto]]'', koja je okrivljena za mnoge nasilne zločine koje su počinili mladi igrači. * Sezona 6. - epizoda "Čisto" govori o ženi koja dovodi djevice u opasnu situaciju tako da ih može silovati njezin muž. Detalji slučaja su skoro potpuno slični slučaju Paula Bernarda i Karle Homolke. * Sezona 6. - epizoda "Golijat" ima posla sa vojnicima koji su se vratili iz [[Afganistan]]a sa dugotrajnim neuobičajenim ponašanjem, jer su bili predozirani fiktivnom drogom ''"Quinuam"'' koju su prisilno uzimali. U stvarnom životu taj je slučaj paralelan sa prisilnom davanjem Lariama vojnicima u Afganistanu koji je mogao uzrokovati [[psihoza|psihozu]] i samoubilačke želje kod primatelja lijeka. * Sezona 7. - epizoda "Debeo" je bazirana na slučaju Jazlyn Bradley. * Sezona 7. - epizoda "Učionica" je bazirana na slučaja varanja Elizabeth Paige Laurie. * Sezona 7. - epizoda "Ime" govori o slučaju dječaka u kutiji iz [[1957]]., koji je i do danas neriješen. * Sezona 7. - epizoda "Izgladnjen" koristi nekoliko detalja iz slučaja Terri Schiavo. * Sezona 7. - epizoda "Oluja" govori o slučaju zlostavljača djece koji je oteo tri djevojčice nakon [[Uragan Katrina|Katrine]] u [[New Orleans]]u, dodirujući se sa izvještajem o nestalim zlostavljačima djece nakon [[orkan|uragana]]. Otkriva se da je on bio umješan i u krađu [[antraks]]a iz Vladinog [[laboratorij]]a u [[New Orleans]]u. To je objavio novinar koji je dobio informaciju od Olivie i izdao je. Kada je odbio reći izvor odakle je dobio informaciju u krađi, otišao je u zatvor, to govori o slučaju Judith Miller. * Sezona 7. - epizoda "Nestali" govori o slučaju Natalee Holloway. == Zanimljivosti == * ''Zakon i red: Odjel za žrtve'' ima isti uvodnik kao i njegov "roditelj" ''Zakon i red''. * ''Odjel za žrtve'', kao i svaki drugi odjeljak ima re-mixanu verziju uvodne glazbe njegovog "roditelja" ''Zakon i reda''. * Prije [[septembar|rujna]] [[2001]]., početna špica ''Odjela za žrtve'' imala je dvije zasebne slika Blizanaca. No, nakon [[napadi 11. septembra 2001.|11. rujna]] slike Blizanaca su maknute i zamijenjene generičkim slikama grada. Originalna špica može se vidjeti u sindikatiziranim epizodama. * Od druge sezone i nadalje, scena u početnoj špici u kojoj su glumci išli prema kameri odbačena je i zamijenjena scenom u kojoj se cijela glumačka postava okupi ispred radnog stola. Karakteristika je simbolična zbog puno glavnih glumaca u seriji (8 od 2006.). * Fotografije Danna Floreka (od početka serije) i Ice-T-a (od 2. epizode 2. sezone) u početnoj špici ostale su iste od njihovog prvog nastupa u seriji. Fotografije Mariske Hargitay promijenila se 4 puta (1. sezona imala je jednu sliku, sezone 2-4 i prvih 5 epizoda pete sezone drugu, ostatak pete sezone treću, a sezone 6-8 četvrtu). Christopher Meloni, Richard Belzer i B.D. Wong dobili su nove slike u 5. epizodi 5. sezone (baš u epizodi u kojoj je Diane Neal imala debi kao PT Casey Novak). Diane Neal je imala jednu sliku za 5. sezonu, drugu za 6. i 7. sezonu, a treću tj. novu dobila je u 8. sezoni. Tamara Tunie, koja je u početnu špicu uvrštena tek u 7. sezoni, imala je dvije slike, jednu za 7. sezonu i drugu, novu, za 8. sezonu. * Ovo je jedna od 7 serija u kojoj je lik [[Spisak likova "Law & Order: Special Victims Unit"#John Munch|John Munch]], kojeg u svim serijama igra Richard Belzer, nastupio. Ostale su ''[[Homicide: Life on the Street|Homocid: Život na ulici]]'', ''[[The X-Files|Dosjei X]]'', ''[[Zakon i red]]'', ''[[Law & Order: Trial by Jury|Zakon i red: Suđenje pred porotom]]'', ''The Beat'' i ''Arrested Development''. * Jerry Orbach (detektiv [[Spisak likova "Law & Order"#Leonard V. Briscoe|Lennie Briscoe]]), Jesse L. Martin (detektiv [[Spisak likova "Law & Order"#Edward Green|Ed Green]]), [[Fred Dalton Thompson]] (tužioc [[Spisak likova "Law & Order"#Arthur Branch|Arthur Branch]]) i Leslie Hendrix ([[Spisak likova "Law & Order"#Elizabeth Rodgers|dr. Elizabeth Rodgers]]) su jedini glumci koji su igrali istu ulogu o sva četiri ''Zakona i reda'' (''[[Zakon i red]]'', ''[[Zakon i red: Odjel za žrtve]]'', ''[[Law & Order: Trial by Jury|Zakon i red: Suđenje pred porotom]]'' i ''[[Zakon i red: Zločinačke nakane]]''). * Dvije godine prije nego što je počela nastupati u serji kao PT [[Casey Novak]], [[Diane Neal]] je glumila osobu koju je Odjel sumnjičio za silovanje stripera u epizodi "Ridicule". * [[Tamara Tunie]] je također nastupila u drugoj ulozi prije nego što je počela glumiti kao [[Spisak likova "Law & Order: Special Victims Unit"#Melinda Warner|dr. Warner]]. Glumila je odvjetnicu u originalnoj seriji. * Broj značke FBI-a [[George Huang|dr. Georgea Huanga]] je 2317616, kako je rečeno u epizodi "Karizma". Taj broj značke je isti kao i broj značke agentice Dane Scully iz ''[[The X-Files|Dosijea X]]''. * Otac [[Mariska Hargitay|Mariske Hargitay]] (det. [[Spisak likova "Law & Order: Special Victims Unit"#Olivia Benson|Benson]]), Mickey Hargitay, glumio je u seriji u epizodi "Kontrola". Igrao je čovjeka na eskalatoru koji je viđen kako priča sa [[Spisak likova "Law & Order: Special Victims Unit"#Olivia Benson|Oliviom]], [[Mariska Hargitay|Mariskinom]] ulogom. * Mnogi glumci su igrali glavne uloge u [[HBO]]-voj seriji ''Oz'', a među te glumce uključeni su i [[Dean Winters]] i [[B. D. Wong|B.D. Wong]]. Ironično da baš Christopher Meloni (det. [[Spisak likova "Law & Order: Special Victims Unit"#Elliot Stabler|Stabler]]) u ''Ozu'' glumi [[sadizam|sadističkog]] ubojicu i silovatelja, a sada ih lovi u ''Odjelu za žrtve''. * ''Odjel za žrtve'' je pretekao originalni ''Zakon i red'', kako u gledanosti tako i u popularnosti. To se rijetko događa u TV industriji. * Stephanie March je obnovila svoju ulogu [[Spisak likova "Law & Order: Special Victims Unit"#Alexandra Cabot|Alexandre Cabot]] kao šef biroa u [[Dick Wolf|Wolfovoj]] kratkotrajnoj dramskoj seriji ''Presuda'' (2006.), unatoč ulasku njezinog lika u Program zaštite svjedoka u ''Odjelu za žrtve''. * Pretpostavlja se da su [[Spisak likova "Law & Order: Special Victims Unit"#Olivija Benson|Olivia Benson]] i [[Spisak likova "Law & Order: Special Victims Unit"#Elliot Stabler|Elliot Stabler]] dobili ime po [[Dick Wolf|Wolfovoj]] djeci: Oliviji, Elliotu, dok je njegova treća kći, Sarina, ''"dala"'' svoje ime [[Spisak likova "Law & Order: Special Victims Unit"#Olivia Benson|Olivijinoj]] majci. Podatak da se [[Spisak likova "Law & Order: Special Victims Unit"#Olivia Benson|Olivijina]] majka zove Sarina saznajemo u pilot-epizodi. * Uvodna glazba u [[ujedinjeno Kraljevstvo|britanskoj]] verziji je: ";I'm Not Driving Anymore", instrumental pjesme Roba Dougana.<ref>[http://imdb.com/name/nm1354874/]</ref> * Mariska Hargitay drži sliku svoje majke, [[Jayne Mansfield]], na stolu na setu. * Mjesto djelovanja ovod Odjela se nekad naziva i "Manhattanski Odjel za žrtve". To nije pogreška jer svaki dio grada ([[Bronx]], [[Queens]], [[Manhattan]], [[Brooklyn]] i [[Staten Island]]) ima svoj Odjel za žrtve. * Parodija na ''[[Zakon i red: Odjel za žrtve|Odjel za žrtve]]'' nazvana ''"Zakon i red: Odjel za pisma"'' je emitirana u prvoj epizodi 37. sezone ''[[Sesame Street|Ulice Sezam]]''. Sastojala se od 4 lutke koji su sličile [[Spisak likova "Law & Order: Special Victims Unit"#Elliot Stabler|Stableru]], [[Spisak likova "Law & Order: Special Victims Unit"#Olivia Benson|Oliviji]], [[Spisak likova "Law & Order: Special Victims Unit"#John Munch|Munchu]] i [[Donald Cragen|Cragenu]]. U epizodi svaki od detektiva tražio je nestalo slovo "M". Tijekom segmenta, distinktivni zvuk ''Zakona i reda'', "Chung-Chung" je parodiran.<ref>[http://youtube.com/watch?v=5121VjLwqZM]</ref> Na jedom NBC-ovom blogu piše da se [[Dick Wolf]] slaže sa parodijom i da se nada da će ''Ulica Sezam'' nastaviti taj segment koristeći i ostala slova abecede.<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://blogs.nbcuni.com/laworder/2006/09/sesame_street_special_letters.php |access-date=2008-08-05 |archivedate=2006-11-26 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20061126105928/http://blogs.nbcuni.com/laworder/2006/09/sesame_street_special_letters.php |deadurl=yes }}</ref> * Mariska Hargitay je jedini član glumačke postave koji je dobio Emmya (pa i Zlatni globus) za svoju ulogu u seriji od bilo kojeg glumca iz cijele franšize ''Zakona i reda''. == Tehnički detalji == ''Zakon i red: Odjel za žrtve'' snimljen je na film u 16:9 formatu od 2003. (prva epizoda te godine također je bila u HDTV-u). To predstavlja jedinstveno ponavljanje repriza u tom formatu koja daje više (prije izrezanog) materijala nego kada je na početku snimana u 4:3 formatu. Od [[2006]]., sve nove epizode svih ''Zakona i reda'' su emitirane u widescreenu za 4:3 ekrane, kao i druge NBC-ove serije. == DVD izdanja == {| class="wikitable" |- |rowspan="2" bgcolor="#f2f2f2"|<div align="center">'''Ime DVD-a<br />(engleski)'''</div>||rowspan="2" bgcolor="#f2f2f2"|<div align="center">'''Naslovnica'''</div>||colspan="3" bgcolor="#f2f2f2"|<div align="center">'''Izdanja'''</div> |- |bgcolor="#f2f2f2"|<div align="center">Regija 1</div>||bgcolor="#f2f2f2"|<div align="center">Regija 2</div>||bgcolor="#f2f2f2"|<div align="center">Regija 4</div> |- |Kompletna prva sezona<br />(The Complete 1st Season)||||[[21. 10.|21. listopada]] [[2003]]. || [[28. 2.|28. veljače]] [[2005]]. || N/A |- |Kompletna druga sezona<br />(The Complete 2nd Season)||||[[27. 9.|27. rujna]] [[2005]]. || [[21. 11.|21. studenog]] [[2005]]. || [[6. 3.|6. ožujka]] [[2006]]. |- |Kompletna treća sezona<br />(The Complete 3rd Season)||||[[30. 1.|30. siječnja]] [[2007]]. || [[23. 7.|23. srpnja]] [[2007]]. || [[1. 8.|1. kolovoza]] [[2007]]. |- |Kompletna četvrta sezona<br />(The Complete 4th Season)|||| kraj [[2007]].<ref name="S7DVD">{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.tvshowsondvd.com/newsitem.cfm?NewsID=7126 |access-date=2008-08-05 |archive-date=2021-03-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210322214952/https://www.metacritic.com/feature/more/dvd-calendar }}</ref> || [[10. 9.|10. rujna]] [[2007]].<ref>http://www.play.com/DVD/DVD/4-/3358954/Law-And-Order-Special-Victims-Unit-Season-4/Product.html</ref> || [[21. 11.|21. studenog]] [[2007]]. |- |Kompletna peta sezona<br />(The Complete 5th Season)||||[[14. 9.|14. rujna]] [[2004]]. || N/A || N/A |} == Međunarodna emitiranja == {| class="wikitable" |- ! Država !! Izvornik !! TV kuće !! Premijera serije !! Emitiranje |- |{{flag|SAD}} || Law & Order: Special Victims Unit || [[NBC]] || [[20. 9.|20. rujna]] [[1999]]. || Utorak 22:00 ET |- |{{flag|Kanada}} ||Law & Order: Special Victims Unit (engleska verzija)<br />La loi et l'ordre: crimes sexuels (francuska verzija) || CTV & [[NBC]]|| [[20. 9.|20. rujna]] [[1999]]. || Utorak 22:00 ET |- |{{flag|Argentina}} || La Ley y el Orden: Unidad de Víctimas Especiales || Universal Channel || || Pon - Pet 8:00pm ART |- ||{{flag|Australija}} || Law & Order: Special Victims Unit || Network Ten || || Ponedjeljak 20:30pm AEST<br />Petak 20:30 AEST |- |{{flag|Brazil}} || Lei e Ordem: Unidade de Vítimas Especiais || Universal Channel || || Pon - Pet 20:00 BRT |- |{{flag|Hrvatska}} || Zakon i red: Odjel za žrtve || [[Hrvatska radiotelevizija|HRT2]] || || Srijeda 22:30 CET |- |{{flag|Češka}} || Zákon a pořádek: Útvar pro zvláštní oběti || TV Nova || || |- |{{flag|Danska}} || Special Victims Unit || Kanal 5<br />SBS-Net<br />Hallmark Channel || || |- |{{flag|Francuska}} || New York - Unité spéciale || TF1 || [[16. 9.|16. rujna]] [[2000]]. || |- |{{flag|Njemačka}} || Law & Order: New York || RTL 2 || [[28. 9.|28. rujna]] [[2005]]. || Utorak 20:15 UTC |- |{{flag|Albanija}} || Skuadra Speciale e Viktimave || TVKlan || || |- |{{flag|Grčka}} || Νόμος και Τάξη: Ειδική Ομάδα || Star Channel || || |- |{{flag|Irska}} || Law & Order: Special Victims Unit || TV3 || || Ponedjeljak 21:55 |- |{{flag|Izrael}} || "חוק וסדר - מדור מיוחד" || Channel 1<br />Israel 10<br />Hallmark Channel<br />STAR World || || |- |{{flag|Italija}} ||Law & Order - Unità Vittime Speciali || Rete 4 i Fox Crime (Sky TV) || || |- |{{flag|Japan}} ||Law & Order: 性犯罪特捜班 || Fox Crime || || |- |{{flag|JAR}} || || SABC 3 || [[20. 7.|20. srpnja]] [[2006]]. || |- |{{flag|Južna Koreja}} || Law & Order:성범죄전담반|| FOX Korea|| || |- |{{flag|Meksiko}} || La Ley y El Orden: Unidad de Víctimas Especiales || Universal Channel <br />[[Televisa]] Channel 5 || || Pon - Pet 20:00 UTC |- |{{flag|Nizozemska}} || Law & Order: SVU || Net 5 || ||Utorak 22:25<br /> Nedjelja 23:00 |- |{{flag|Novi Zeland}} || Special Victims Unit || TV3 || || Srijeda 20:30pm NZST |- |{{flag|Panama}} || La Ley y El Orden: Unidad de Víctimas Especiales || TVMax || || |- |{{flag|Peru}} || La Ley y El Orden: Unidad de Víctimas Especiales || Universal Channel || || Pon - Pet 3:00 <br />19:00, 23:00 ET |- |{{flag|Poljska}} || Prawo i bezprawie || TVP1 || || Subota 13:00 |- |{{flag|Portugal}} || Lei & Ordem : Unidade Especial || FOX Life || || Srijeda 21:45 UTC |- |{{flag|Saudijska Arabija}} <br />i Arapski svijet || Law & Order: SVU || MBC Action || || Utorak 22:00 UTC |- |{{flag|Singapur}} || || Channel 5 || || Četvrtak 23:00pm SGT |- |{{flag|Slovenija}} || Zakon in red: Enota za posebne primere || POP TV || || Pon - Čet 22:30 CET |- |{{flag|Španjolska}} || Ley y orden: Unidad de víctimas especiales || Calle 13 || [[16. 7.|16. srpnja]] [[2002]]. || |- |{{flag|Švedska}} || Law & Order SVU || Kanal 5 || || Četvrtak 21:55 |- |{{flag|Turska}} || || Dizimax || || |- |{{flag|Ujedinjeno Kraljevstvo}} || Law & Order: Special Victims Unit || Hallmark Channel || || Pon - Pet 22:00 |- |{{flag|Venezuela}} || La Ley y el Orden: Unidad de crimines especiales || Televen || || Petak 22:00 |} == Refrence == {{reflist}} == Vanjske veze == {{Commonscat|Law & Order: Special Victims Unit}} * [[NBC]]ev [http://www.nbc.com/Law_&_Order:_Special_Victims_Unit/ službeni sajt o seriji] * [[USA Network]]ov [http://www.usanetwork.com/series/svu/ službeni sajt za reprize] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050708085259/http://www.usanetwork.com/series/svu/ |date=2005-07-08 }} * ''[http://tviv.org/wiki/Law_and_Order:_Special_Victims_Unit Law & Order: Special Victims Unit]'' na [[TV IV]] * [http://www.imdb.com/title/tt0203259/ Članak o seriji ''Zakon i red: Odjel za žrtve'' na IMDb-u] {{Zakon i red: Odjel za žrtve}} {{Law & Order}} {{TVSvijek|1999|TRAJE}} [[Kategorija:Law & Order: Special Victims Unit| ]] [[Kategorija:Serije iz franšize Law & Order|Special Victims Unit]] [[Kategorija:Američke TV-serije]] g5fmop2k040b2dq18z6q6rjfydslwi2 0 56787 42579552 42261551 2026-04-09T15:51:17Z Bakir123 129685 42579552 wikitext text/x-wiki {{Trener/izbornik/igrač | ime = Safet Sušić | slika = SusicPSG (cropped).jpg | opis slike = | država = BOSNA I HERCEGOVINA | puno ime = | nadimak = PAPE | datum rođenja = [[13. APRIL]] [[1955.]] | mjesto rođenja = [[Zavidovići]] | država rođenja = | datum smrti = | mjesto smrti = | država smrti = | visina = 1.74 m | težina = | trenutačni klub = | broj u klubu = | pozicija = | ugovor = | mlade godine = 1971.<br />1972.-1973. | juniorski klubovi = FK Krivaja<br />[[FK Sarajevo]] | godina = 1973.-1982.<br />1983.-1991.<br />1991.-1992. | profesionalni klubovi = [[FK Sarajevo]]<br />[[Paris Saint-Germain]]<br />[[Red Star Saint-Ouen]] | nastupi(golovi) = 221 (85)<br />287 (72)<br />17 (3) | godine u reprezentaciji = 1977.-1990. | reprezentacija = [[Jugoslavenska nogometna reprezentacija|Jugoslavija]] | nastupi u reprezentaciji(golovi) = 54 (21) | godine treniranja = | klubovi = | medalje = | napomena = | ažurirano = }} '''Safet Sušić - Pape''', rođen [[13. april]]a [[1955]]. godine u [[Zavidovići]]ma. Jedan od najboljih fudbalera Evrope i svijeta u svojoj generaciji. Karijeru je započeo u Krivaji iz Zavidovića, gdje je već sa 16 godina počeo igrati u prvom timu. Sezonu 1972/73 počeo je kao igrač [[FK Sarajevo|FK Sarajeva]] iz [[Sarajevo|Sarajeva]], prvo kao junior da bi 3.augusta 1973 debitovao u prvoj postavi seniora. Nastupaju nezaboravni dani kako za Safeta tako i za navijače tima iz Sarajeva. Naime u sljedećih desetak godina, i 350 odigranih utakmica, Safet je za tim sa [[Koševo|Koševa]] postigao oko 250 golova, asistirao za najmanje još toliko i predriblao na stotine protivnika. Za reprezentaciju [[SFRJ]] Sušić je debitovao 5.oktobra 1977 u [[Budimpešta|Budimpešti]] protiv [[Mađarska|Mađarske]] i postigao 2 gola. Na sljedećoj utakmici, protiv [[Rumunija|Rumunije]] u [[Bukurešt]]u, postiže prvi hattrick, to jeste tri gola na utakmici. Slijedi još jedan protiv [[Italija|Italije]] u [[Zagreb]]u u Junu 1978, pa još jedan protiv tadašnjih svijetskih prvaka [[Argentina|Argentine]] dva mjeseca poslije u [[Beograd]]u. Takav debi u reprezentaciji još nije zabilježen! Ukupno Safet Sušić je odigrao 51 utakmicu i postigo 21 pogodak za reprezentaciju bivše Jugoslavije u periodu između [[1977]]. i [[1990]]. god. Godine [[1979]] Safet Sušić je izabran za najboljeg sportistu [[Bosna i Hercegovina|Bosne i Hercegovine]] i za najboljeg fudbalera Jugoslavije. 1981. dobija [[Šestoaprilska nagrada|Šestoaprilsku nagradu]] grada Sarajeva. Nakon sjanih izdanja u nacionalnom dresu i [[FK Sarajevo]], i nakon što je ispunio zakonsku normu od 28 godina starosti potrebnu za odlazak u inostranstvo, za Sušića je nastala prava potjera od strane najvećih evropskih klubova. Posao sa [[Internazionale Milano F.C|Interom]] je već bio dogovoren i Sušić je navodno potpisao predugovor međutim u sve se umiješao [[Torino F.C.|Torino]] sa boljom ponudom i nakon što je Sušić odlučio potpisati za Torino, Inter se žalio fudbalskom savezu [[Italija|Italije]] i kao rezultat svega Sušić je dobio jednogodišnju suspenziju za dolazak u [[Italija|Italiju]]. Početkom osamdesetih, [[1982]]. Safet prelazi u [[Paris Saint Germain]] gdje ostaje 9 godina. I u timu iz glavnog grada [[Franucska|Francuske]], Sušić ostavlja veliki trag. Jedan je od najvećih fudbalera koji su igrali u klubu. Mnogi PSG navijači tvrde da je najbolji strani igrač svih vremena. [[1983]] Zvanicno je proglasen za najboljeg stranog igraca u Francuskoj. Naime, PSG je klub osnovan u sedamdesetim godinama i u Safetovom vremenu je postao veoma slavan i jak. Pored toga nosilac je laskave titule najveceg umjetnika sa loptom u historiji [[PSG|PSG-a]]. [[1983]]. god. osvojio je kup Francuske, [[1986]]. god. bio je šampion Francuske u dresu Parižana. Fudbalsku karijeru je okončao 1992 sa 37 godina igrajuću za francuski Red Star. Po njegovim riječima, jedina neispunjena želja u karijeri je bila da igra za Bosnu i Hercegovinu. Nakon igračke karijere, [[Pape]] je počeo da radi kao trener. Trenirao je francuski [[Cannes]], turski [[Istanbulspor]], [[Konyaspor]], [[Ankaraguču]] i klubove u [[Saudijska Arabija|Saudijskoj Arabiji]]. Posljedna trenerska destiniacija mu je bio turski prvoligaš [[Rizespor]]. Trenutno je trener turkog prvoligaša Rizespora. Safetov stariji brat [[Sead Sušić]], također je bio veoma talentovan fudbaler koji je oblačio reprezentativni dres. Po mnogima i veći talenat od Safeta ali njegov fudbalski put u mnogome je obilježio život van sportskih terena. Safet je 2000. povodom proslavljanja 50 godina [[UEFA]]-e, zvanično proglašen za najboljeg fudbalera Bosne i Hercegovine u posljednjih pola vijeka. == Karijera == Igračka karijera: 1971-72 FK Krivaja Zavidovići (SFRJ) * 1972-82 [[FK "Sarajevo"|Sarajevo]] ([[SFRJ]]) {{ZD|JUG}} * 1982-91 [[Paris Saint-Germain]] ([[Francuska]]) {{ZD|FRA}} * 1991-92 [[Red Star]] ([[Francuska]]) {{ZD|FRA}} '''Trenerska karijera:''' * 1994-95 [[AS Cannes]] ([[Francuska]]) {{ZD|FRA}} * 1996-98 [[Istanbulspor]] ([[Turska]]) {{ZD|TUR}} * 2001-02 [[Al Hilal]] ([[Saudijska Arabija]]) {{ZD|SAU}} * 2004-2005 [[Konyaspor]] ([[Turska]]) {{ZD|TUR}} * 2005-2006 [[Ankaragudžu]] ([[Turska]]) {{ZD|TUR}} * 2006-2006 [[Rizespor]] ([[Turska]]) {{ZD|TUR}} * 2007-2008 [[Rizespor]] ([[Turska]]) {{ZD|TUR}} * 2008-2009 [[Ankaraspor]] ([[Turska]]) {{ZD|TUR}} * 2009-2014 [[Fudbalska ili nogometna reprezentacija Bosne i Hercegovine|Reprezentacija BiH]] ([[Bosna i Hercegovina]]) {{ZD|BIH}} == Vanjske veze == {{Commonscat}} * [http://www.reprezentacija.rs/index.php?option=com_content&view=article&id=1545 Profil Safeta Sušića na portalu o reprezentaciji bivše Jugoslavije www.reprezentacija.rs] * [http://www.bhdani.com/arhiva/112/citanka12.htm Hisorijska čitanka - Dani (piše: Miljenko Jergović) - PAPE] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130522225936/http://bhdani.com/arhiva/112/citanka12.htm |date=2013-05-22 }} * [http://www.uefa.com/Competitions/EURO/Teams/team=60094/kindstatic=2/index.html Intervju povodom proglašenja najboljeg fudbalera BIH u posljednjih pola vijeka (Uefa.com; eng. Fuad Krvavac)] * [http://www.fksinfo.com/lk.php Safet Sušić - Legenda FK Sarajevo - FKSinfo.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080411101707/http://www.fksinfo.com/lk.php |date=2008-04-11 }} * [http://www.youtube.com/watch?v=g07i3txneQ8 Video Youtube - Golovi Safeta Sušića za bivšu Jugoslaviju] * [http://planetepsg.com/?page=fiche&j=susic Statistika Safeta Sušića u dresu PSG-a fran.] {{Sastav SFRJ 1982 SP}} {{Sastav SFRJ 1990 SP}} {{Sastav Bosna i Hercegovina 2014 SP}} {{Lifetime|1955| |Sušić, Safet}} [[Kategorija:Bosanskohercegovački fudbaleri]] [[Kategorija:Jugoslavenski fudbaleri]] [[Kategorija:Selektori fudbalske reprezentacije Bosne i Hercegovine]] [[Kategorija:Fudbaleri Paris Saint-Germaina]] nzy4yty1p5ko3fszs9tws3oqdhrhzuf 0 64567 42579534 42579391 2026-04-09T13:53:28Z Ziv 187261 ([[c:GR|GR]]) [[File:Calling-of-st-matthew.jpg]] → [[File:Caravaggio — The Calling of Saint Matthew.jpg]] → File replacement: Updating from an old and lower-quality version to a newer version with better quality ([[c:c:GR]]) 42579534 wikitext text/x-wiki {{otheruses}} {{Infokutija umjetnik | ime = Caravaggio | slika = Bild-Ottavio Leoni, Caravaggio.jpg | opis = [[Ottavio Leoni]]: Portret Caravaggia, cca. 1621. | ime_po_rođenju = Michelangelo Merisi | datum_rođenja = {{birth date|1571|9|29|df=y}} | mjesto_rođenja = [[Milan]] | daum_smrti = {{death date and age|1610|7|18|1571|9|29|df=y}} | mjesto_smrti = Porto Ercole, kraj [[Grosseto]]a u [[Toskana|Toskani]] | nacionalnost = [[italija]]nska | polje = [[slikarstvo|slikanje]] | uticaj_od = [[Rafael]], [[Tizian]], [[Michelangelo Buonarotti|Michelangelo]] | uticaj_na = [[Jusepe de Ribera]], [[Rembrandt van Rijn|Rembrandt]], [[Georges de La Tour]], itd. | pokret = [[barok]] | djela = vidi [[Kronologija Caravaggiovih djela]] | patrons = | awards = }} '''Michelangelo Merisi da Caravaggio''', poznatiji samo i kao '''Caravaggio''', bio je [[italijani|talijanski]] [[slikar]] koji je radio u [[Rim]]u, [[Napulj]]u, na [[Malta|Malti]] i na [[Sicilija|Siciliji]] između 1593. i 1610. godine. Bio je začetnik [[barok]]nog slikarstva i prvi pravi slikar ovog pravca. Još za njegova života smatrali su ga tajanstvenom, začuđujućom, buntovnom i opasnom osobom. Na umjetničku scenu Rima stupio je 1600. godine i otada je uvijek imao naručitelja i zaštitnika te dobro prodavao svoja djela, ali se i ponašao kao razmažena zvijezda. Podaci iz 1604. godine govore kakvog je bio karaktera: "Nakon dvotjednog rada on bi se vucarao mjesec dana od bala do bala s mačem za pasom i slugom uz sebe, uvijek spreman za svađu ili tuču i veoma je teško bilo biti s njime u društvu".<ref>Floris Claes van Dijk, suvremenik Caravaggia o njemu 1601., citirano od Johna Gasha, "Caravaggio", str.13. Citat potječe od Carl (ili Karel) van Manderove knjige ''Het Schilder-Boek'' iz 1604.</ref> Godine 1606. ubio je mladića u dvoboju i pobjegao iz Rima s ucjenjenom glavom. Na [[Malta|Malti]] je 1608. godine ponovno sudjelovao u još jednoj kavgi, te 1609. u Napulju; vjerojatno namjerno isprovociran kako bi mu se neprijatelji osvetili. Već sljedeće godine umro je, nakon samo desetogodišnje karijere. Koncem 16-tog i početkom 17-tog stoljeća u gradu Rimu nastajale su velike nove crkve i [[palata|palače]], te se javila potreba za velikim slikama kako bi se one ispunile. Crkvena [[kontrareformacija|protureformacija]] je vapila za autentičnom religijskom umjetnošću kao otporom [[Protestantizam|Protestantizmu]], za što su se umjetne odrednice aktualnog pravca [[Manirizam|manirizma]] pokazale neodgovarajuće. Caravaggiova novina bio je radikalan [[naturalizam]] koji je kombinirao s pažljivim psihološkim zapažanjima i dramatičnim, skoro teatralnim pristupom [[kjaroskuro]]m – uporabom svjetla i sjene. Za života izrazito slavan i utjecajan, Caravaggio je skoro bio potpuno zaboravljen stoljećima nakon smrti. Tek je u 20-tom stoljeću prepoznat njegov utjecaj na razvoj [[Zapadna umjetnost|zapadne umjetnosti]]. O njegovom utjecaju na [[barok]], tajnik Paula Valérya, Andre Berne-Joffroy, je rekao: "Ono što započinje s Caravaggiovim djelima je jednostavno – moderno slikarstvo".<ref>Citat iz knjige Gillesa Lamberta, "Caravaggio", str. 8.</ref> == Biografija == [[Datoteka:Sick young Bacchus by Caravaggio.jpg|thumb|levo|200px|''Bolesni mladi Bakho'', oko 1593., ulje na platnu, 67 x 53 cm. [[Galleria Borghese]], [[Rim]]. Za lik mladog boga Caravaggio se poslužio svojim autoportretom za vrijeme bolesti.]] === Rane godine (1571.–1592.) === Caravaggio je rođen u selu Caravaggio pored [[Milano|Milana]]<ref>Potvrđeno rodnim listom: [http://www.italica.rai.it/index.php?categoria=bio&scheda=caravaggio_prima_parte Rai International Online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090416123558/http://www.italica.rai.it/index.php?categoria=bio&scheda=caravaggio_prima_parte |date=2009-04-16 }}.</ref>, gdje je njegov otac, Fermo Merisi, bio upravitelj doma te arhitekt-dekorator vojvodstva Caravaggio. Njegova majka, Lucia Aratori, potiče iz ugledne obitelji iz iste pokrajine. Obitelj se 1576. godine preselila iz Milana natrag u Caravaggio u bijegu od kuge gdje je Caravaggiov otac umro 1577. godine, a maleni Caravaggio je odrastao pod zaštitom njegovih prijatelja, obitelji [[Sforza]] i [[Colonna]]. Godine 1584. pristupio je naukovanju kod lombardijskog umjetnika [[Simone Peterzano|Simonea Peterzana]], [[Tizian]]ovog učenika. Caravaggio je posjetio [[Venicija|Veneciju]] i upoznao se s djelima Tiziana i [[Giorgione]]a, za koga je kasnije optužen da ga kopira. Također je poznavao slike iz Milana, kao što je [[Leonardo Da Vinci|Leonardova]] ''[[Posljednja večera]]'', ili lokalni lombardijski stil koji je bio karakterističan "jednostavnošću i pažnjom prema naturalističkim detaljima"<ref>Rosa Giorgi, "Caravaggio: Majstor svjetla i tame – njegov život kroz slike", str.12.</ref>, i bio je bliži njemačkom [[Naturalizam|naturalizmu]] nego stiliziranom formalizmu i ukrašavanju rimskog [[Manirizam|manirizma]]. [[Datoteka:Caravaggio-The Conversion on the Way to Damascus.jpg|thumb|right|''Obraćenje sv Pavla na putu u Damask'', 1601., ulje na platnu, 230 × 175 cm, kapela Cerasi, Santa Maria del Popolo, [[Rim]].]] === Rim (1592.–1600.) === Sredinom 1592. godine Caravaggio je bez novaca stigao u Rim, te je bio primoran nekoliko mjeseci raditi za tada uspješnog slikara [[Giuseppe Cesari|Giuseppea Cesarija]], najdražeg slikara pape [[Papa Klement VIII|Klementa VIII.]], slikajući voće i cvijeće u njegovom studiju koji je bio nalik tvorničkom pogonu. Njegova djela pod nazivom "Dječak s korpom" ili "Dječak koji guli voćku", te njegov autoportret "Bolesni mladi Bakus", potječu iz tog vremena. Sva tri djela odišu fizičkim realizmom po kojemu je Caravaggio postao poznat. Caravaggio se odlučio osamostaliti i napustio je Cesarija u siječnju 1594. godine. U tomu mu je pomoglo njegovo prijateljstvo sa slikarom [[Prospero Orsi|Prosperom Orsijem]] koji ga upoznaje s kolekcionarima, arhitektom [[Onorio Longhi]]jem koji ga upoznaje s uličnim životom, i šesnaestogodišnjim [[sicilija]]ncem [[Mario Minniti|Mariem Minnitijem]] koji mu je dugo bio modelom, a kasnije posrednikom na Siciliji.<ref>Catherine Puglisi, "Caravaggio", str.79. Longhi je bio prisutan tu noć kada se Caravaggio zavadio s nesretnim Tomassonijem.</ref> ''[[Prorok|Proročica]]'', njegova prva grupna kompozicija, prikazuje kako ciganka vara Maria. Tema potpuno nova u Rimu pokazala se kao izrazito utjecajna u kasnijoj umjetnosti, ali je tada Caravaggio bio primoran prodati u bescijenje. Njegova slika ''Kartaši'', prva prava psihološka studija i rano remek-djelo, je privukla [[kardinal]]a [[Francesco Maria Del Monte|Del Monte]], vodećeg otkupitelja u Rimu tog vremena. Za njega i njegov krug Caravaggio je naslikao nekoliko slika na kojima su Minniti i drugi dječaci. Vjerojatnoća homoseksualne erotike na ovim slikama je dugo bila temom znanstvenika i biografa u 20-tom stoljeću.<ref>Donald Posner, "Caravaggiova rana homo-erotična djela" (Art Quarterly 24 (1971.), str.301.-26.: [http://emedia.art.sunysb.edu/britov/ess2.html "Sins Against Nature:: Homoeroticism and the epistemology of Caravaggio"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071219033744/http://emedia.art.sunysb.edu/britov/ess2.html |date=2007-12-19 }} Nasuprot tome, Maurizio Calvesi u svom djelu "Caravaggio" (ArtDossier 1986., na talijanskom) kaže da slike iz te faze više govore o ukusu kardinala Del Montea, nego o Caravaggiovom, jer se još nije pojavila umjetnost u kojoj se umjetnik osobno izražavao.</ref> Caravaggio se vratio realizmu u svojim prvim religijskim slikama iznimne duhovnosti. Prva takva bila je ''[[Magdalena pokajnica]]'' koja je prikazivala [[Marija Magdalena|Mariju Magdalenu]] u trenutku kada se odrekla promiskuitetnog života, te plače s biserima razasutim na podu. Uslijedile su brojne slične slike kojima je učvrstio svoju slavu i kod naručitelja, ali i kod kolega slikara. === 'Najslavniji slikar u Rimu' (1600.–1606.) === [[Datoteka:Caravaggio — The Calling of Saint Matthew.jpg|thumb|left|250px|''[[Pozivanje Svetog Mateja]]'', 1599.-1600., ulje na platnu, 322 x 340 cm, kapela Contarelli, [[San Luigi dei Francesi]], [[Rim]]. Zraka svjetla koja na sliku dolazi iz pravca gdje stvarno stoji prozor, trenutno izražava obraćenje [[Sveti Matej|svetog Mateja]], bez ikakvih anđela koji lete, nebesa koja se otvaraju ili drugih stereotipnih simbola.]] Godine 1599. kardinal Del Monte je utjecao na odluku da se Caravaggio-u dodijeli ukrašavanje kapela Contarelli u crkvi [[Sveti Ljudevit|svetog Ljudevita]] francuskog. Dva velika njegova djela, ''[[Mučenje sv. Mateja]]'' i ''[[Pozivanje Svetog Mateja]]'', isporučena 1600., bila su trenutna senzacija. Caravaggiov [[tenebrizam]] (pojačani [[kjaroskuro]]) postiže snažnu dramu njegovih likova, dok je njegov precizni realizam doveo do novog nivoa emocionalne napetosti. Opet, mišljenja njegovih nadređenih su bila podijeljena: jedni su mu spočitavali slikanje po modelima bez prethodnih crteža, ali drugi su ga nazivali spasiteljem umjetnosti.<ref>Bellori. „Svi slikari u Rimu su bili zatečeni njegoivim novitetima, a mladi su se okupljali oko njega i slavili njegovu imitaciju prirode kao neko čudo; Umjesto da studiraju u ateljejima i radionicama, počeli su izlaziti na ulice Rima i kopirati iz prirode.“</ref> Caravaggio je nastavio slikati prema prestižnim narudžbama vjerske slike prepune nasilja, grotesknih obezglavljenja, mučenja i smrti. Svakom novom slikom uvećavao je svoju slavu, ali nekoliko slika su naručitelji odbili primiti bez velikih prepravki, a neke su morale naći i druge kupce. Glavni problem je bio u tomu što je Caravaggiov dramatični realizam smatran neumjesnim i vulgarnim.<ref>Za politiku protureformatorke dekoracije u umjetnosti vidi Giorgi, str.80.</ref> Njegova prva verzije slike ''Sveti Matej s anđelom'' prikazivala je sveca kao ćelavog seljaka prljavih nogu osvjetljenog svijećom kojega posjećuje isuviše prepoznatljiv dječak-anđeo, odbijena je i morao je naslikati ''Inspiraciju sv Mateja''. [[Datoteka:Death of the Virgin-Caravaggio (1606).jpg|thumb|right|''[[Smrt Bogorodice]]'', 1601. - 1606., ulje na platnu, 396 x 245 cm, [[Louvre]], [[Pariz]].]] Na isti način, ''[[Obraćenje Svetog Pavla]]'' je odbijena i slikar je morao naslikati drugu slične tematike: ''[[Obraćenje na putu za Damask]]''. Na toj slici svečev konj ispunjava veći dio slike, veći od samoga sveca, te je isprovocirani službenik crkve Santa Maria del Popolo upitao: „Zašto ste stavili konja u sredinu, a [[Pavle iz Tarsa|Svetog Pavla]] na tlu?” “Eto, zato!” “Je li konj Bog?” “Ne, ali stoji u božjem svjetlu!”<ref>Citat kod Lamberta, str.66.</ref> Uslijedile su slike ''[[Spuštanje u grob]]'' i nekoliko verzija ''[[Gospa|Bogorodica]]''. Njegova slika „Gospa s Djetetom i sv Anom“ poznata i kao „Gospa dei palafrenieri“ ostala je na svom mjestu u malenom oltaru crkve [[Bazilika sv. Petra|Sv Petra u Rimu]] samo dva dana prije no što je bila skinuta. Tajnik kardinala je napisao: „Na ovoj slici nema ništa osim vulgarnosti, svetogrđa i odbojnosti … Reklo bi se kako ju je naslikao izvrstan slikar, ali tamnog duha, i dugo odsutan od Boga, od njegova obožavanja i od dobrih misli uopće …“ Slika ''Smrt Bogorodice'' iz 1601., naslikana za karmelićanski samostan, odbijena je jer je Caravaggio koristio poznatu prostitutku kao model za Gospu. Drugi kažu da je odbijena jer je naslikao Gospu trudnu i ogoljene noge, a treći opet da je bilo teološko pitanje jer je doktrina tog vremena prihvaćala doktrinu da je Gospa [[Uznesenje Gospe|uzašla]] na Nebesa s korom anđela, a ne umrla kao obična osoba. Samo što je skinuta iz crkve, ovu sliku je [[Peter Paul Rubens|Rubens]] kupio za vojvodu od [[Mantova|Mantove]], a kasnije [[Karlo I. engleski]] prije no što je postala dijelom francuske Kraljevske kolekcije 1671. [[Datoteka:Caravaggio - Cupid as Victor - Google Art Project.jpg|thumb|left|''Pobjedonosna [[ljubav]]'', 1602. - 1603., ulje na platnu, 156 x 113 cm. Gemäldegalerie, [[Berlin]]. Caravaggio prikazuje [[Kupid]]a koji svladava ljudske preokupacije: rat, glazbu, znanost i upravu.]] === Progon i smrt (1606.–1610.) === [[Datoteka:Michelangelo Caravaggio 021.jpg|thumb|desno|200px|''Pogubljenje svetog Ivana'', 1608., katedrala Valletta Co, Malta.]] Caravaggio je vodio buran život, zloglasan po svađama, te o njima postoje brojni policijski izvještaji i sudske zabilješke. [[29. 5.|29. svibnja]] [[1606]]. godine ubio je mladića Ranuccia Tomassonija.<ref>Detalji bitke i smrti Ranuccia Tomassonija su tajanstveni, a nekolicina suvremenih znanstvenika navodi svađu oko kockarskog duga vezanog za teniski meč, te se ovo ustoličilo u popularnoj kulturi. Skoriji nalazi navode da je mnogo više bilo razloga za svađu, uključujući pitanje renesasne časti i simbolične povrede ([[Andrew Graham-Dixon]]: [http://www.telegraph.co.uk/news/main.jhtml?xml=/news/2002/06/02/wcara02.xml&sSheet=/news/2002/06/02/ixworld.html&_requestid=254296] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080225133412/http://www.telegraph.co.uk/news/main.jhtml?xml=%2Fnews%2F2002%2F06%2F02%2Fwcara02.xml&sSheet=%2Fnews%2F2002%2F06%2F02%2Fixworld.html&_requestid=254296 |date=2008-02-25 }}</ref> Prije toga uvijek je u zakonu imao zaštitu i podršku svojih patrona, ali ovaj put mu ni oni nisu mogli pomoći. Bjegunac od zakona, Caravaggio, pobjegao je u [[Napulj]]. Tamo je, izvan rimske jurisdikcije, i pod zaštitom obitelji Colonna, najpoznatiji slikar Rima postao i najpoznatijim slikarom Napulja. Zahvaljujući vezama s obitelji Colonna, uspio je dobiti brojne narudžbe za crkve, uljučujući: ''Gospa od Ružarija'' i ''Sedam milostivih djela''. Usprkos uspjehu u Napulju, Caravaggio se uputio na [[Malta|Maltu]], sjedište [[Malteški vitezovi|malteških vitezova]], vjerojatno u nadi da će mu Veliki viteški vojvoda [[Alof de Wignacourt]] uspjeti osigurati oprost kod pape za ubojstvo Tomassonija. De Wignacourt je bio toliko zadovoljan Caravaggiovim umijećem da je slavni slikar postao službeni slikar malteškog reda te ga je i samog proglasio jednim od malteških vitezova. Na Malti je Caravaggio naslikao veliku sliku ''Pogubljenje svetog Ivana Krstitelja'' (jedina njegova potpisana slika), ''Portret Alofa de Wignacourta i njegova paža'', kao i portrete vodećih malteških vitezova. Koncem kolovoza 1608. godine Caravaggio je iznenada došao u nemilost malteških vitezova te je na Malti uhićen i zatvoren. Saznanja o tome događaju govore o još jednoj kavgi u kojoj su vrata kuće srušena, a jedan vitez ozbiljno ranjen.<ref>O ovoj svađi nas izvještava Dr Keith Sciberras sa Svceučilišta na Malti u "Fratar Michael Angelus: razlozi Caravaggiovog zatvaranja na Malti", ''The Burlington Magazine'', CXLV, travanj 2002., str.229-232. Njegovi nalazi u skraćenoj verziji se nalaze na web stranici: [http://caravaggio.com/preview/attach/data01/D000199.htm Caravaggio.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060310151813/http://caravaggio.com/preview/attach/data01/D000199.htm |date=2006-03-10 }}.</ref> U prosincu je već bio izbačen iz reda kao "budala i truli član" – uobičajen izraz za nepodobne članove.<ref>Stariji članovi Reda su anonimno odlučili da ga izbace, ne zbog zločina, nego zato što se nije četiri puta pojavio na suđenju i što je napustio Maltu bez dozvole (tj. u bijegu).</ref> [[Datoteka:Michelangelo_Caravaggio_006.jpg|thumb|levo|200px|''[[Uskrsnuće Lazarovo]]'', 1609., Museo Regionale Uffici, [[Messina]].]] Prije izgona Caravaggio je pobjegao na [[Sicilija|Siciliju]] u pratnji starog prijatelja Maria Minnitija, koji je tada bio oženjen i živio u [[Sirakuza|Sirakuzi]]. Na svojoj turneji od Sirakuze, preko [[Messina|Messine]] do glavnog grada [[Palermo|Palerma]], Caravaggio je nastavio slikati prestižne narudžbe. Na slikama kao što su ''Pogreb svete Lucije'', ''Lazarovo Uskrnuće'' i ''Poklonstvo pastira'', njegov stil je evoluirao te je sada prikazivao frizove likova nasuprot velikih praznih i tamnih pozadina. "Njegove siclijanske oltarne slike ističu se sjenovitim i jadnim figurama u velikoj praznoj tami; nagovještavaju očajne ljudske strahove i u isto vrijeme sadrže jednu novu nježnost, ljepotu skrušenosti i pokornih, koji će naslijediti zemlju."<ref>Langdon, str.365.</ref> Bilješke iz tog doba govore da je bio iznimno bizarnog ponašanja, da je spavao naoružan i u odjeći, te da je znao pokidati sliku kao odgovor na najmanju kritiku, uvijek se rugajući lokalnim slikarima. [[Datoteka:The Denial of Saint Peter-Caravaggio (1610).jpg|thumb|levo|200px|''Zataja Petrova'', oko 1610., ulje na platnu, 94x125cm. [[Metropolitan]], [[New York]].]] Nakon samo devet mjeseci na Siciliji Caravaggio se vratio u Napulj. Navodno progonjen od neidentificiranih neprijatelja, osjećao se sigurniji pod zaštitom obitelji Colonna, do trenutka kada se odlučio uputiti novom papi [[Pavao V.|Pavlu V.]] u Rim po oprost. U Napulju je na njega pokušan atentat u kojemu mu je ozbiljno ozlijeđeno lice. Na sljedećoj slici: ''Saloma s glavom Ivana Krstitelja'' naslikao je svoju glavu na pladnju, a sliku poslao Wignacourtu kao zalog za oprost. Vjerojatno je u ovo vrijeme naslikao i ''Davida s Golijatovom glavom'' na kojoj mladoliki David prepun tuge gleda odsječenu divovu glavu koja je još jedan Caravaggiov autoportret. [[Datoteka:Michelangelo Caravaggio 018.jpg|thumb|desno|200px|''David s Golijatovom glavom'', 1610., ulje na platnu, 125x100cm, [[Galleria Borghese]], Rim. Golijat na ovoj slici je vjerojatno posljednji Caravaggiov autoportret.]] Snažnim [[kjaroskuro]]m žena upire dva prsta u Petra dok vojnik upire treći. Caravaggio na ovaj način priča priču o Petrovoj izdaji na jedan simboličan način. U ljeto 1610. godine uputio se brodom prema Rimu po oprost od pape koji mu je bio obećan zahvaljujući brojnim rimskim prijateljima. Sa sobom je ponio svoje posljednje tri slike kao poklon kardinalu Scipioniju: ''Zataja Petrova'', posljednji ''Ivan Krstitelj'' i zadnja slika koju je naslikao ''Mučeništvo svete Uršule''. Ono što je uslijedilo je i dan danas temom mnogih rasprava i podijeljenih mišljenja. Činjenica je da je [[28. 7.|28. srpnja]] anonimni ''avviso'' (privatni poštonoša) iz Rima dojavio vojvodskom dvoru u Urbinu da je Caravaggio mrtav. Tri dana kasnije, drugi je javio da je umro od groznice i da tijelo nije pronađeno. Nikada i nije. To su najraniji zapisi o njegovoj smrti. Njegov prijatelj pjesnik je kasnije izjavio da je Caravaggio umro [[18. 7.|18. srpnja]], što je potvrđeno skorijim istraživanjem, te je i pronađena smrtovnica koja navodi da je umjetnik umro od groznice u Porto Ercole,<ref>{{cite news | title=BBC News : ARTS : Caravaggio death certificate 'found' | url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/1723833.stm | accessdate = 22. 12. 2005.|publisher=BBC }}There seems to be no later confirmation of this report.</ref> u blizini [[Grosseto|Grosseta]] u [[Toskana|Toskani]]. == Poveznice == * [[Kronologija Caravaggiovih djela]] * [[Pozivanje Svetog Mateja]] {{Commonscat|Michelangelo Merisi da Caravaggio}} == Napomene == {{reflist|3}} == Izvori == * Giulio Mancini, komentari o Caravaggio-u u ''Considerazioni sulla pittura'', oko 1617.-1621. * Giovanni Baglione, ''Le vite de' pittori'', 1642. * Giovanni Pietro Bellori, ''Le Vite de' pittori, scultori et architetti moderni'', 1672. * Gilles Lambert, ''Caravaggio'', Taschen, (2000.) {{ISBN|978-3-8228-6305-3}} * Pietro Koch, ''Caravaggio – Slikar krvi i tame'', Gunther Edition, (Rome – 2004.) * John Gash, ''Caravaggio'', Chaucer Press, (2004.) {{ISBN|1-904449-22-0}}) * Rosa Giorgi, ''Caravaggio: Majstor svjetla i sjene – njegov život kroz slike'', Dorling Kindersley (1999.) {{ISBN|978-0-7894-4138-6}} * Howard Hibbard, ''Caravaggio'' (1983.) {{ISBN|978-0-06-433322-1}} * Helen Langdon, ''Caravaggio: Život'', Farrar, Straus and Giroux, 1999. {{ISBN|978-0-374-11894-5}} * Catherine Puglisi, ''Caravaggio'', Phaidon (1998.) {{ISBN|978-0-7148-3966-0}} * Maurizio Calvesi, ''Caravaggio'', Art Dossier 1986., Giunti Editori (1986) {{Lifetime|1571|1610|Caravaggio}} [[Kategorija:Italijanski slikari|Italijanski slikari]] [[Kategorija:Barokni slikari]] h50xdko1bg4tcf0pq0xtk7ny9q84lzi 0 74391 42579559 42463915 2026-04-09T16:31:44Z Ziv 187261 ([[c:GR|GR]]) [[File:Michelangelo Caravaggio 007.jpg]] → [[File:Baco, por Caravaggio.jpg]] → File replacement: Updating from an old version to a newer version with better quality ([[c:c:GR]]) 42579559 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:FirenzeIMG0281 bordercropped.jpg|thumb|right|250px|Usko dvorište između dva krila muzeja Uffizi stvara iluziju kratke, idealizirane ulice.]] '''Galerija Uffizi''' ([[Italijanski jezik|Talijanski]]: ''Galleria degli Uffizi'') je [[palača]] u [[Firenca|Firenci]], smještena kod trga [[Piazza della Signoria]]. Danas predstavlja jednu od najstarijih i najslavnijih [[muzej]]a [[likovna umjetnost|umjetnosti]] u svijetu. == Historija == [[Datoteka:Uffizi Hallway.jpg|thumb|right|250px|Pogled na predvorje.]] Palaču je započeo graditi [[Giorgio Vasari]] 1560. g. za [[Cosimo I. de' Medici|Cosima Medicija]] kao ured Firentinskih upravitelja — odatle joj i ime "''uffizi''" ("uredi"). Gradnju su po Vasarijevim nacrtima nastavili [[Alfonso Parigi]] i [[Bernardo Buontalenti]], te su je završili 1581. g. Dvorište ''cortile'' je dugo i usko, te se svojom dorskom kolonadom otvara prema rijeci [[Arno]] čime se uokviruje prostor a da se ne zatvara. Povjesničari umjetnosti smatraju da je to najraniji primjer organizirane ulične panorame u Europi<ref>[[Siegfried Giedion]], ''Space, Time and Architecture'' (1941) 1962 fig.17.</ref>. Vasari, koji je bio i slikar i arhitekt, naglasio je [[perspektiva|perspektivnu]] dužinu usklađujući krovne istake pročelja s neprekinutim istakama između katova, kao i tri neprekinute stube na kojima počiva prednja fasada palače. [[Datoteka:J.Zoffany, La tribuna degli Uffizi (detail).jpg|thumb|left|250px|Na detalju slike Johanna Zoffanya: ''La Tribuna degli Uffizi'' iz 18. st. mogu se prepoznati mnoga vrijedna djela koja su i danas dio kolekcije muzeja.]] [[Datoteka:UffiziCeiling1.jpg|thumb|right|250px|Slike na svodu glavnog hodnika.]] Palača Uffizi je pod jednim krovom ujedinila administrativne urede, sud i državni arhiv (''Archivio di Stato''). [[Cosimo I.]], nadvojvoda Toskane, uredio je da najbolja djela u kolekciji obitelji Medici dospiju u piano nobile (plemeniti kat). Danas ova izvanredna remekdjela, ujedinjena s djelima iz kolekcije još jednog nadvojvode Francesca I., čine glavnu atrakciju u muzejskom arhivu. S vremenom, susjedni dijelovi palače su uključeni u izložbeni prostor za ostale slike i skulpture koje su naručili [[Medici]]. Nakon što je obitelj Medici nestala, djela koja su bila u njihovom vlasništvu, prema uvjetima slavnog ''Patto di famiglia'' koji je objavila Anna Maria Lodovica, posljednja baštinica obitelji Medici, jedan od prvih modernih muzeja je ustanovljen. Galerija je povremeno otvarana posjetiteljima od 16. st., a 1765. g. je službeno otvorena javnosti Zbog veličine kolekcije neka od djela su proslijeđena u druge Firentinske muzeje. Npr. Neke slavne skulpture se danas nalaze u muzeju [[Bargello]]. U tijeku je projekt proširenja muzejskog izložbenog prostora sa 6,000 metara² na skoro 13,000 metara², čime će se omogućiti da se vide neka djela koja su bila u skladištu. Godine 1993. auto-bomba je eksplodirala u Via dei Georgofili i oštetila dijelove palače ubivši petoro ljudi. Najveću štetu pretrpjela je soba [[Niobe]]; te njene klasične skulpture i [[Neoklasicizam|neoklasični]] interijer koji je kasnije obnovljen, ali njene [[freska|freske]] su bile nepopravljive. Identitet bombaša nije nikad utvrđen iako se sumnjalo na [[Mafija|Mafiju]]. Danas je Uffizi jedna od najpopularnijih [[turizam|turističkih]] atrakcija Firence. Na vrhuncu sezone (osobito u srpnju), čekanje u redu na ulazak može trajati i do pet sati. Posjetitelji koji su unaprijed rezervirali karte čekaju mnogo manje. == Kolekcija == [[Datoteka:Sommer, Giorgio (1834-1891) - Lottatori Firenze.jpg|thumb|Ulaznica za galeriju s fotografijom [[Helenizam|helenističke]] skulpture '''Rvača'''.]] Lista odabranih djela u kolekciji muzeja: * [[Cimabue]] (''Maestà'') * [[Duccio]] (''Maestà'') * [[Giotto di Bondone|Giotto]] (''Madonna Ognissanti'', ''Poliptih Badia'') * [[Simone Martini]] (''[[Navještenje]]'') * [[Paolo Uccello]] (''Bitka kod San Romana'') * [[Piero della Francesca]] (''Diptih vojvode Federica da Montefeltra i vojvotkinje Battiste [[Sforza]] od [[Urbino|Urbina]]'') * [[Filippo Lippi|Fra Filippo Lippi]] (''Gospa s Djetetom i dva anđela'') * [[Andrea del Verrocchio]] (''[[Krštenje Kristovo]]'') * [[Hugo van der Goes]] (''Triptih Portinari'') * [[Sandro Botticelli]] (''[[Primavera]]'', ''[[Rođenje Venerino]]'', ''Poklonstvo kraljeva'' i dr.) * [[Leonardo Da Vinci|Leonardo da Vinci]] (''[[Navještenje]]'', ''[[Poklonstvo kraljeva]]'') * [[Piero di Cosimo]] (''Perzej oslobađa Andromedu'') * [[Albrecht Dürer]] (''Poklonstvo kraljeva'') * [[Michelangelo Buonarotti|Michelangelo]] (''[[Doni Tondo]]'') * [[Rafael]] (''Gospa od češljugara'', ''Portret Pape [[Leo X.|Lea X.]]'') * [[Tizian]] (''Flora'', ''[[Venera od Urbina]]'') * [[Parmigianino]] (''Dugovrata Madonna'') * [[Caravaggio]] (''[[Bakho]]'', ''[[Žrtvovanje Izaka]]'', ''[[Meduza (mitologija)|Meduza]]'') U kolekciji se nalaze i antičke skulpture kao ''[[Arrotino]]'' i ''[[Dva rvača]]''. == Galerija == {| {{prettytable}} allign=center valign=top |- | [[Datoteka:Sandro Botticelli 049.jpg|thumb|200px|Detalj slike ''[[Rođenje Venerino]]'' [[Sandro Botticelli|Botticellija.]]]] || [[Datoteka:Raffaello - ElisabettaGonzaga.jpg|thumb|180px|[[Rafael]], ''Portret Elisabette Gonzaga''.]] || [[Datoteka:Bronzino - Eleonora di Toledo col figlio Giovanni - Google Art Project.jpg|thumb|200px|[[Angelo Bronzino]], ''Portret Eleonore od Toleda''.]] |} <gallery> Datoteka:Simone Martini 078.jpg|[[Simone Martini]] Datoteka:Fra Filippo Lippi - Madonna and Child with two Angels - Uffizi.jpg|[[Filippo Lippi]] Datoteka:Piero della Francesca 044.jpg|[[Piero della Francesca]] Datoteka:La batalla de San Romano, por Paolo Uccello.jpg|[[Paolo Uccello]] Datoteka:Botticelli-primavera.jpg|[[Sandro Botticelli]] Datoteka:Rogier van der Weyden 013.jpg|[[Rogier van der Weyden]] Datoteka:Andrea_del_Verrocchio,_Leonardo_da_Vinci_-_Baptism_of_Christ_-_Uffizi.jpg|[[Andrea del Verrocchio]] Datoteka:Leonardo_da_Vinci_-_Annunciazione_-_Google_Art_Project.jpg|[[Leonardo Da Vinci|Leonardo da Vinci]] Datoteka:Michelangelo_Buonarroti_-_Tondo_Doni_-_Google_Art_Project.jpg|[[Michelangelo Buonarotti|Michelangelo]] Datoteka:Raffael 031.jpg|[[Rafael]] Datoteka:Parmigianino - Madonna dal collo lungo - Google Art Project.jpg|[[Parmigianino]] Datoteka:Albrecht Dürer - Adorazione dei Magi - Google Art Project.jpg|[[Albrecht Dürer]] Datoteka:Tizian - Venus von Urbino.jpg|[[Tizian]] Datoteka:Baco, por Caravaggio.jpg|[[Caravaggio]] Datoteka:Claude Lorrain 010.jpg|[[Claude Lorrain]] Datoteka:Rembrandt Harmensz. van Rijn 138.jpg|[[Rembrandt van Rijn]] </gallery> == Reference == {{izvori}} == Vanjske veze == {{Commonscat|Uffizi}} * [http://www.uffizi.beniculturali.it/ Galerija Uffizi.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161203232804/http://www.uffizi.beniculturali.it/ |date=2016-12-03 }} * [http://holiday-apartment-tuscany.net/tuscany_travel_guide/florence_uffizi.htm Uffizi putnički vodič.] * [http://www.virtualuffizi.com Virtual Uffizi] - Informacije, povijest i mapa galerija, biografije zastupljenih umjetnika, slike i detalji o slikama, online registracija karata, posjete s vodičima. * [http://maps.google.com/maps?q=florence,+italy&ll=43.768506,11.255407&spn=0.003297,0.010274&t=h&hl=en Satellitske slike s Google Maps.] * [https://uffizigalleryticket.com Uffizi Gallery Tickets and Tours] {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Nacionalni muzeji u Italiji]] [[Kategorija:Arheološki muzeji u Italiji]] [[Kategorija:Umjetnički muzeji u Italiji]] [[Kategorija:Muzeji u Firenci]] [[Kategorija:Palače u Firenci]] [[Kategorija:Renesansne palače]] [[Kategorija:Renesansne građevine u Italiji]] t5elipmui13xy9ooydxvqjfk7p0x18l 10 78046 42579620 42567887 2026-04-10T00:38:55Z Aca 108187 Aca premješta stranicu [[Šablon:Infookvir ukrajinska Oblast]] na [[Šablon:Infokutija oblast Ukrajine]]: + 42567887 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" style="width:25em; text-align:left; font-size: 90%;" |- ! colspan="2" style="font-size: 130%; background-color: #DCDCDC;" | <center>{{{ime}}}</center> |- ! colspan="2" style="font-size: 130%; background-color: #DCDCDC;" | <center>{{{izvorno ime}}}</center> {{!-}} {{#if:{{{grb|<noinclude>-</noinclude>}}}{{{zastava|<noinclude>-</noinclude>}}}| {{!}} colspan="2" {{!}} {{{!}} style="background-color:transparent; text-align:center" cellspacing="0" cellpadding="0" width="100%" {{#if:{{{zastava|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{!}} style="vertical-align:middle" {{!}} [[Datoteka:{{{zastava|}}}|130px]] }} {{#if:{{{grb|<noinclude>-</noinclude>}}}| {{!}} style="vertical-align:middle" {{!}} [[Datoteka:{{{grb|}}}|80px]] }} {{!-}} {{#if:{{{članak zastava|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{!}} <small>{{{članak zastava|Zastava}}} </small>}} {{#if:{{{članak grb|<noinclude>-</noinclude>}}}| {{!}} <small>{{{članak grb|Grb}}}</small>}} {{!}}} {{!-}}}} | '''[[Popis država|Država]]''' | {{flagcountry|UKR}} |- {{#if: {{{jezik|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{!}} '''[[Službeni jezik]]''' {{!}} {{{jezik}}} {{!}}- }} {{#if: {{{sjedište|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{!}} '''Sjedište oblasti''' {{!}} [[{{{sjedište}}}]] {{!}}- }} {{!}} colspan="2" style="border-bottom: 1px solid #DDDDDD;" {{!}} {{!}}- {{#if:{{{površina|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{!}} '''[[Površina]]''' {{!}} {{{površina}}} [[km²]] {{!}}- {{!}} colspan="2" style="border-bottom: 1px solid #DDDDDD;" {{!}} {{!}}- }} {{#if:{{{stanovništvo|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{!}} '''[[Stanovništvo]]''' {{!}} {{{stanovništvo}}}{{#if:{{{godina|<noinclude>-</noinclude>}}} | <small> ({{{godina}}})</small> }} {{!}}- }} {{#if:{{{gustoća|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{!}} '''[[Gustoća stanovništva]]''' {{!}} {{{gustoća}}} st./km² {{!}}- }} {{#if:{{{stanovništvo|<noinclude>-</noinclude>}}} {{{gustoća|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{!}} colspan="2" style="border-bottom: 1px solid #DDDDDD;" {{!}} {{!}}- }} {{#if:{{{osnovana|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{!}} '''Datum osnivanja''' {{!}} {{{osnovana}}} {{!}}- }} ! colspan="2" style="background: #DCDCDC;" font-size: 120%;" align="center" {{!}} Administrativna podjela oblasti {{!}}- {{#if:{{{rajon|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{!}} '''Rajona''' {{!}} {{{rajon}}} {{!}}- }} {{#if:{{{grad|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{!}} '''Gradovi''' {{!}} {{{grad}}} {{!}}- }} {{#if:{{{grad1|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{!}} '''Gradova ukupno''' {{!}} {{{grad1}}} {{!}}- }} {{#if:{{{grad2|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{!}} '''Mali gradova''' {{!}} {{{grad2}}} {{!}}- }} {{#if:{{{naselje|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{!}} '''Naselja''' {{!}} {{{naselje}}} {{!}}- }} {{#if:{{{web|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{!}} '''Službena stranica''' {{!}} [http://{{{web}}} {{{web}}}] {{!}}- }} {{#if:{{{karta|<noinclude>-</noinclude>}}} | ! colspan="2" style="background: #DCDCDC;" font-size: 120%;" align="center" {{!}} Karta {{!}}- {{!}} colspan="2" {{!}} <center>[[Datoteka:{{{karta}}}|290px]] {{{ime}}} na administrativnoj podjeli Ukrajine </center> }} |}<noinclude> == Korištenje == <pre> {{Infookvir ukrajinska Oblast | ime = | izvorno ime = | zastava = | grb = | članak zastava = | članak grb = | jezik = | sjedište = | površina = | stanovništvo = | godina = | gustoća = | osnovana = | rajon = | grad = | grad1 = | grad2 = | naselje = | web = | karta = }} </pre> [[Kategorija:Ukrajinski šabloni|Oblast]] [[Kategorija:Infokutije za državne administrativne podjele|Ukrajina]] [[Kategorija:Infokutije]] </noinclude> a6rpwwz6198x7o3cbrejlnr9yh0242r 10 90597 42579667 42567895 2026-04-10T10:23:18Z Aca 108187 Aca premješta stranicu [[Šablon:Infookvir češka pokrajina]] na [[Šablon:Infokutija historijska regija Češke]]: prema istoimenoj kategoriji 42567895 wikitext text/x-wiki {| border=1 width=255 cellpadding="2" cellspacing="0" align="right" style="margin-left:1em; margin-bottom:1em; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" |- | style="background:#ccf;" align="center" colspan="2" | '''{{{ime}}}''' |- | style="background:#ccf;" align="center" colspan="2" | Češki: '''''{{{izvorno ime}}}''''' |- | colspan="2" | {| style="text-align: center; margin: 0 auto; background:none" |- | style="border: 0; vertical-align: middle;" | <span style="border: 1px solid #bbbbbb; display: table-cell;">[[Datoteka:{{{zastava}}}|140px|Zastava {{{ime_genitiv}}}]]</span> | style="border: 0; vertical-align: middle;" | [[Datoteka:{{{grb}}}|100px|{{{symbol_type|Grb}}} {{{ime_genitiv}}}]] |- style="font-size: 95%;" | style="border: 0;" | [[Zastava {{{ime_genitiv}}}|Zastava]] | style="border: 0;" | [[Grb {{{ime_genitiv}}}|Grb]] |} |- | align="center" colspan="2" | [[Datoteka:{{{karta}}}|{{{ime}}}|254px]] |- |Glavni grad || {{{glavni_grad}}} |- |Broj stanovnika || {{{broj stanovnika}}} |- |Površina || {{{površina}}} |- |} <noinclude> === Kod za upisivanje === '''<nowiki>{{</nowiki>Češka pokrajina<br />|ime=? <br />|izvorno ime=? <br />|ime_genitiv=? <br />|zastava=? <br />|grb=? <br />|karta=? <br />|glavni_grad=? <br />|broj stanovnika=? <br />|površina=? <br /><nowiki>}}</nowiki>''' {{infookvir za predložak | kat = Češke pokrajine | podkat = NE | upute = vidi gore }} [[Kategorija:Češki šabloni|Pokrajina]] [[Kategorija:Historijski šabloni]] [[Kategorija:Infokutije za državne administrativne podjele|Češka]] [[Kategorija:Infokutije]] </noinclude> oj5jsj1ifaa0x1ogv16b1cxs0rdzifp 2 114847 42579635 42579419 2026-04-10T05:32:47Z Duma 16555 /* Ekstremofili */ 42579635 wikitext text/x-wiki Članci koje sam napisala na hr wiki prebačeni ovdje, novi članci na ovoj wiki: == Ptice == {{div col}} * [[Medovođe]] * [[Bukavac nebogled]] * [[Papige]] * [[Plavoleđa mišjakinja]] * [[Prave kukavice]] * [[Ptica sekretar]] * [[Loriji]] * [[Riječni vodomari]] * [[Australski bukavac]] * [[Kakapo]] * [[Ćubaste čiope]] * [[Uljašica]] * [[Jakamari]] * [[Jastreb]] * [[Vodosjeci]] * [[Strigopidae]] * [[Čigre]] * [[Američki bukavac]] * [[Crveno-modra ara]] * [[Kakadui]] * [[Tukani]] * [[Svračci]] * [[Phaethontidae]] * [[Nimfa (ptica)]] * [[Kljunorošci]] * [[Guarauna]] * [[Velika rujnica]] * [[Kratkoprsti kobac]] * [[Dugorepa sjenica]] * [[Šljuke sjemenjarke]] * [[Mala njorka]] * [[Smeđi kivi]] * [[Neomorphinae]] * [[Botaurinae]] * [[Južnoamerički bukavac]] * [[Češljugar]] * [[Crkavica]] * [[Kostoberina]] * [[Lisasta guska]] * [[Veliki pomornik]] * [[Patka lastarka]] * [[Utva]] * [[Planinska ševa]] * [[Eja strnjarica]] * [[Nandu]] * [[Gusjenicojedi]] * [[Dugorepe sjenice]] * [[Bluna]] * [[Velika čaplja]] * [[Mala prutka]] * [[Patka kreketaljka]] * [[Kukuvije]] * [[Šumski pupavci]] * [[Pilari]] * [[Čaplja govedarica]] * [[Vijoglav]] * [[Žako]] * [[Pomornici]] * [[Dromah]] * [[Todiji]] * [[Zlatovrane]] * [[Kukavičja modrivrana]] * [[Dolinske modrivrane]] * [[Pčelarice]] * [[Vodeni vodomari]] * [[Vodomari dupljaši]] * [[Šarenoglava patka]] * [[Žunice]] * [[Bradonjice]] * [[Čiope]] * [[Cvjetne ptice]] * [[Ševe]] * [[Brljci]] * [[Medosasi]] * [[Obični ćuk]] * [[Neornithes]] * [[Harpija (ptica)]] {{div col end}} == Gljive == {{div col}} * [[Vještičino srce]] * [[Rujnica]] * [[Vukovo meso]] * [[Đurđevača]] * [[Smrčci]] * [[Vrganj]] * [[Baršunasta panjevčica]] * [[Maglenka]] * [[Djevojačka krasnica]] * [[Zlatna krasnica]] * [[Crvena krasnica]] * [[Modrikača]] * [[Zelenka]] * [[Kraljevka]] * [[Jablanovača]] * [[Žućkasta pupavka]] * ''[[Amanita]]'' * [[Klobuk (gljiva)]] * [[Mikologija]] * [[Himenij]] * [[Stručak]] * [[Otisak spora]] * [[Micetizam]] * [[Jestiva gljiva]] {{div col end}} == Razno == {{div col}} * [[Pirka]] * [[Fauna Australije]] * [[Fauna Škotske]] * [[Dubokomorski gigantizam]] * [[Otočna patuljastost]] * [[Tasmanski vrag]] * [[Megafauna]] * [[Vitoroga antilopa]] * [[Afrički mravojed]] * [[Šuma kelpa]] * [[Neritička zona]] * [[Pelagijska zona]] * [[Planinski travnjaci i šikare]] * [[Širokolisne i mješovite šume umjerenih predjela]] * [[Mediteranske šume i šikare]] * [[Tropske i subtropske vlažne širokolisne šume]] * [[Pustinje i vegetacija sušnih oblasti]] * [[Tropski i subtropski travnjaci, savane i šikare]] * [[Hladni izvori]] * [[Hidrotermalni izvori]] * [[Rakun]] * [[Dinosaur Planet]] * [[Šetnja s dinosaurima]] * [[Šetnja s čudovištima]] * [[Šetnja sa zvijerima]] * [[Šetnja s pećinskim ljudima]] * [[Ljuba]] * [[Koraljni greben]] * [[Život na Marsu]] * [[Crveni panda]] * [[Snježni leopard]] * [[Davorin Popović]] * [[Frutiger Aero]] * [[Blobjekt]] * [[Solarpunk]] * [[Ahilova peta]] * [[Y2K]] * [[Biopunk]] * [[Populuxe]] * [[Raygun Gothic]] * [[Visoka tehnologija]] * [[Vicenteova otrovna žaba]] * [[Dužina od njuške do otvora]] * [[Osteološki korelat]] * [[Paludarij]] * [[Vrt u boci]] * [[Wardova kutija]] * [[Orhidelirij]] * [[Pteridomanija]] * ''[[The Ferns of Great Britain and Ireland]]'' * [[Otiskivanje prirode]] * [[Meristika]] * [[Ludi naučnik]] * [[Graminoid]] * [[Širokolisna zeljasta biljka]] * ''[[Peristeria elata]]'' * ''[[Stephanolepis hispidus]]'' * ''[[Sterculia apetala]]'' * [[Potporni korijen]] * [[Miješak]] * ''[[Tachyspiza virgata]]'' * ''[[Odocoileus]]'' * [[Morski puž]] * [[Mikoheterotrofija]] * [[Patuljasti troprsti ljenjivac]] * [[Anautogenija]] * [[Vitelogeneza]] * [[Izolecitalna jajna ćelija]] * [[Telolecitalna jajna ćelija]] * [[Centrolecitalna jajna ćelija]] * [[Generalističke i specijalističke vrste]] * [[Kozmopolitska rasprostranjenost]] * [[Areal kretanja]] * [[Pasteurova tačka]] * [[Pasteurov efekat]] * [[Bazen L'Atalante]] * [[Mikroaerofil]] * [[Aerotolerantni anaerob]] * [[Canfieldov okean]] * [[Crveni rub]] * [[Rana Zemlja]] * [[Hipoteza o ljubičastoj Zemlji]] * [[Fotopigment]] * [[Primarna atmosfera]] * [[Terarij]] * [[Sesilnost]] * [[Bioerozija]] * [[Podrast]] * [[Grabežljiva riba]] * [[Sjenovita biosfera]] * [[Biljni sok]] * [[Aerobni organizam]] * [[Obligatni aerob]] {{div col end}} == Ekstremofili == {{div col}} * [[Kapnofil]] * [[Acidofil]] * [[Hipolit (ekstremofil)]] * [[Lipofilna bakterija]] * [[Litofil]] {{div col end}} == Slušni aparati == {{div col}} * [[Slušni aparat za dugotrajno nošenje]] * [[Indeks kvalitete govora slušnog aparata]] {{div col end}} == Načini ishrane == {{div col}} * [[Arahnofagija]] * [[Kukcojed]] * [[Oofagija]] * [[Avivor]] * [[Entomofagija]] * [[Ksilofagija]] * [[Mizocitoza]] * [[Mikrobivornost]] * [[Bakterivor]] * [[Saprofagija]] * [[Tanatofag]] * [[Mukofagija]] * [[Vermivor]] * [[Florivor]] * [[Hipokarnivor]] * [[Hiperkarnivor]] * [[Spongivor]] * [[Folivor]] * [[Ksenofagija]] * [[Graminivor]] * [[Pedofagija]] * [[Razlagač]] * [[Geofagija]] * [[Vršni predator]] * [[Ofiofagija]] * [[Nektarivor]] * [[Interakcije potrošača i resursa]] * [[Saprotrofna ishrana]] * [[Holozojska ishrana]] * [[Heterotrofna ishrana]] * [[Lepidofagija]] * [[Piscivor]] * [[Hematofagija]] * [[Mirmekofagija]] * [[Koraljivor]] * [[Gljiva mesožderka]] * [[Oligofagija]] * [[Fotoautotrof]] * [[Durofagija]] * [[Litoautotrof]] * [[Moluskivori]] {{div col end}} == Videoigre i sl. == {{div col}} * ''[[Skateboard Park Tycoon]]'' * ''[[Plant Tycoon]]'' * ''[[Fish Tycoon]]'' * ''[[Feeding Frenzy 2]]'' * ''[[Feeding Frenzy]]'' * ''[[Big Kahuna Reef]]'' * ''[[Ricochet Lost Worlds]]'' * ''[[Virtual Villagers]]'' * ''[[Dino Island]]'' * ''[[Zoo Tycoon 2]]'' * ''[[Brother Bear (videoigra)]]'' * ''[[Tarzan (videoigra)]]'' * ''[[Atlantis Underwater Tycoon]]'' * ''[[School Tycoon]]'' * ''[[Diner Dash]]'' * ''[[Ratatouille (videoigra)]]'' * ''[[Madagascar (videoigra)]]'' * ''[[Age of Mythology]]'' * ''[[Tribal Trouble]]'' * ''[[ThinkTanks]]'' * ''[[Hugo: Bukkazoom!]]'' * ''[[Mall Tycoon]]'' * ''[[Bliss (fotografija)]]'' * ''[[Moon Tycoon]]'' * ''[[Deep Sea Tycoon]]'' * ''[[So Blonde]]'' * ''[[Ankh (videoigra)]]'' * ''[[Red Moon Desert]]'' * ''[[RimWorld]]'' * ''[[Spy Fox 2: "Some Assembly Required"]]'' * ''[[The Oregon Trail (1985)]]'' * ''[[Alien Hominid]]'' {{div col end}} == Kultura i historija == {{div col}} * Sažetak novela Dekamerona (uklopljeno u [[Dekameron]]) * [[Ezopove basne]] * [[Faust]] * [[Childe Harold's Pilgrimage]] * [[Nauka u renesansi]] * [[Visoki srednji vijek]] * [[Srednjovjekovno domaćinstvo]] * [[Demografija srednjeg vijeka]] * [[Kriza kasnog srednjeg vijeka]] * [[Renesansa 12. vijeka]] * [[Kasni srednji vijek]] * [[Srednjovjekovna književnost]] * ''[[Livre des Merveilles du Monde]]'' * [[Saski ratovi]] * [[Velika glad 1315–1317]] * [[Makedonska renesansa]] * [[Makedonska umjetnost (bizantska)]] * [[Pariški psaltir]] * [[Sedmi križarski rat]] * [[Peti križarski rat]] * [[Šesti križarski rat]] * [[Aleksandrijski križarski rat]] * [[Pastirski križarski rat (1251)]] * [[Pastirski križarski rat (1320)]] * [[Bosanski križarski rat]] * [[Prvi švedski križarski rat]] * [[Treći švedski križarski rat]] * [[Drugi švedski križarski rat]] * [[Norveški križarski rat]] * [[Vojni pohod na Baleare 1113–1115]] * [[Berberski križarski rat]] * [[Deveti križarski rat]] * [[Osmanska invazija Otranta]] * [[Varninski križarski rat]] * [[Križarski rat 1197]] * [[Vendski križarski rat]] * [[Mletački križarski rat]] * [[Sjeverni križarski ratovi]] * [[Savojski križarski rat]] * [[Sijenska škola]] * [[Bolonjska škola]] * [[Lukanska škola]] * [[Ferarska škola]] * [[Firentinska škola]] * [[Barunski križarski rat]] * [[Livonski križarski rat]] * [[Livonska rimovana hronika]] * [[Prvi novgorodski ljetopis]] * [[Hronika Henrika od Livonije]] * [[Trgovačka ruta od Varjaga do Grka]] * [[Despenserov križarski rat]] * [[Šansonijer]] * [[Pergaminho Sharrer]] * [[Cancioneiro da Vaticana]] * [[Cancioneiro da Biblioteca Nacional]] * ''[[Il Canzoniere]]'' * [[Düsseldorfska slikarska škola]] * [[Evropski dan sjećanja na žrtve svih totalitarnih i autoritarnih režima]] * [[Froissartove Hronike]] * [[Fridrihovski rokoko]] * [[Zapadno slikarstvo]] * [[Trgovačka ruta Volga]] * [[Grčki učenjaci u renesansi]] * [[Novo učenje]] * [[Popis renesansnih humanista]] * [[Renesansni humanizam]] * [[Dolce Stil Novo]] * [[Flamansko slikarstvo]] * [[Holandsko i flamansko renesansno slikarstvo]] * [[Renesansni latinski jezik]] * [[Renesansni humanizam u Sjevernoj Evropi]] * [[Lublinska renesansa]] * [[Španska renesansa]] * [[Engleska renesansa]] * [[Normanski i srednjovjekovni London]] * [[London u periodu Tudora]] * [[London u periodu Stuarta]] * [[London u 18. vijeku]] * [[Talijanska renesansa]] * [[Francuska renesansa]] * [[De humani corporis fabrica]] * [[Njemačka renesansa]] * [[Renesansa u Nizozemskim]] * [[Portugalska renesansa]] * [[Poljska renesansa]] * [[Belle Époque]] * [[Dekadentni pokret]] * [[Vesele devedesete]] * [[Mašinsko doba]] * [[Edisonada]] * [[Robinzonada]] * ''[[Le Temps]]'' * [[Miletska priča]] {{div col end}} == Jules Verne == {{div col}} * ''[[Un prêtre en 1839]]'' * ''[[Le Testament d'un excentrique]]'' * ''[[L'École des Robinsons]]'' * ''[[Un hivernage dans les glaces]]'' * ''[[Une ville flottante]]'' * ''[[Put oko svijeta za osamdeset dana]]'' * ''[[Un drame au Mexique]]'' * ''[[Un drame dans les airs]]'' * ''[[Voyages et Aventures du capitaine Hatteras]]'' * ''[[L'Étonnante Aventure de la Mission Barsac]]'' * ''[[Le Phare du bout du monde]]'' * ''[[L'Invasion de la mer]]'' * ''[[Maître Zacharius ou l'horloger qui avait perdu son âme, tradition genevoise]]'' * ''[[Les Confessions]]'' * ''[[Mathias Sandorf]]'' * ''[[De la Terre à la Lune]]'' * ''[[Autour de la Lune]]'' * ''[[Robur-le-Conquérant]]'' * ''[[Voyage à reculons en Angleterre et en Ecosse]]'' * ''[[Seconde patrie]]'' * ''[[Paris au XXe siècle]]'' * ''[[Michel Strogoff]]'' * ''[[L'Île mystérieuse]]'' * ''[[Face au drapeau]]'' * ''[[Le Pays des fourrures]]'' * ''[[Aventures de trois Russes et de trois Anglais dans l'Afrique australe]]'' * ''[[La Jangada - Huit Cents lieues sur l'Amazone]]'' * ''[[Le Rayon vert]]'' * ''[[Kéraban-le-têtu]]'' * ''[[L’Archipel en feu]]'' * ''[[Un Billet de loterie]]'' * ''[[Le Chemin de France]]'' * ''[[César Cascabel]]'' * ''[[Mistress Branican]]'' * ''[[Le Château des Carpathes]]'' * ''[[Claudius Bombarnac]]'' * ''[[Clovis Dardentor]]'' * ''[[Le Superbe Orénoque]]'' * ''[[Le Village aérien]]'' * ''[[Les Histoires de Jean-Marie Cabidoulin]]'' * ''[[Les Frères Kip]]'' * ''[[Bourses de voyage]]'' * ''[[Un drame en Livonie]]'' * ''[[Maître du monde]]'' * ''[[Martin Paz]]'' * ''[[Le Comte de Chanteleine]]'' * ''[[Les forceurs de blocus]]'' * ''[[Une ville idéale]]'' * ''[[Les Révoltés de la Bounty]]'' * ''[[Gil Braltar]]'' * ''[[L'Éternel Adam]]'' * ''[[L’Agence Thompson et Co]]'' * ''[[La Chasse au météore]]'' * ''[[Le Pilote du Danube]]'' * ''[[Les naufragés du "Jonathan"]]'' * ''[[Le Secret de Wilhelm Storitz]]'' * ''[[Le Docteur Ox]]'' * [[Verneova erupcija]] * [[Michel Verne]] * ''[[La maison à vapeur]]'' * ''[[Le Volcan d'or]]'' * ''[[Les Tribulations d'un Chinois en Chine]]'' * ''[[Les Indes noires]]'' * ''[[L'Étoile du sud]]'' * ''[[Nord contre Sud]]'' * ''[[Famille-sans-nom]]'' * ''[[Sans dessus dessous]]'' * ''[[Mirifiques Aventures de Maître Antifer]]'' * ''[[Le Sphinx des glaces]]'' * ''[[Frritt-Flacc]]'' * ''[[La Journée d’un journaliste américain en 2889]]'' * ''[[Le Chancellor: Journal du passager J.-R. Kazallon]]'' * ''[[Deux ans de vacances]]'' * ''[[Les Cinq cents millions de la Bégum]]'' * ''[[L'Île à hélice]]'' * ''[[Une fantaisie du docteur Ox]]'' * ''[[Hector Servadac]]'' * ''[[P'tit-Bonhomme]]'' * ''[[Voyage à travers l'impossible]]'' * ''[[Voyages extraordinaires]]'' * [[Kulturološki utjecaj Julesa Vernea]] {{div col end}} == Prethistorija == {{div col}} * ''[[Gojirasaurus]]'' * ''[[Coelophysis]]'' * ''[[Deinocheirus]]'' * ''[[Gallimimus]]'' * ''[[Ornithomimus]]'' * ''[[Staurikosaurus]]'' * ''[[Eoraptor]]'' * ''[[Dilophosaurus]]'' * ''[[Ceratosaurus]]'' * ''[[Abelisaurus]]'' * ''[[Carnotaurus]]'' * ''[[Piatnitzkysaurus]]'' * ''[[Oviraptor]]'' * [[Saurischia]] * [[Teropodi]] * ''[[Deinonychus]]'' * ''[[Spinosaurus]]'' * [[Fiziologija dinosaura]] * ''[[Scipionyx]]'' * ''[[Microraptor]]'' * [[Sauropodomorfi]] * ''[[Achillobator]]'' * ''[[Mahakala]]'' * [[Dromeosauridi]] * [[Oviraptoridi]] * [[Tireofori]] * ''[[Pisanosaurus]]'' * [[Dilofosauridi]] * [[Ceratosauri]] * [[Ankilosauri]] * [[Hadrosauridi]] * [[Celurosauri]] * ''[[Edmontosaurus]]'' * ''[[Eustreptospondylus]]'' * ''[[Shuvuuia]]'' * ''[[Dromaeosaurus]]'' * [[Kompsognatidi]] * [[Ornitopodi]] * ''[[Ouranosaurus]]'' * [[Celofisoidi]] * [[Alosauroidi]] * [[Abelisauridi]] * [[Terizinosauri]] * ''[[Dilong]]'' * ''[[Troodon]]'' * ''[[Compsognathus]]'' * ''[[Pelecanimimus]]'' * ''[[Unenlagia]]'' * ''[[Ornitholestes]]'' * ''[[Therizinosaurus]]'' * ''[[Caudipteryx]]'' * ''[[Bambiraptor]]'' * ''[[Alvarezsaurus]]'' * [[Ornitomimosauri]] * [[Deinonihosauri]] * ''[[Hesperornis]]'' * ''[[Avimimus]]'' * ''[[Mei]]'' * [[Spinosauridi]] * ''[[Velociraptor]]'' * [[Alvarezsauridi]] * [[Maniraptoriformi]] * [[Hererasauridi]] * ''[[Sinornithosaurus]]'' * [[Celuridi]] * [[Dromeosaurini]] * [[Trudontidi]] * ''[[Dryosaurus]]'' * ''[[Heterodontosaurus]]'' * [[Iguanodonti]] * ''[[Camptosaurus]]'' * ''[[Corythosaurus]]'' * ''[[Hypsilophodon]]'' * ''[[Othnielosaurus]]'' * ''[[Tenontosaurus]]'' * ''[[Orodromeus]]'' * [[Pterosauri]] * [[Pahicefalosauri]] * ''[[Pachycephalosaurus]]'' * ''[[Dracorex]]'' * ''[[Stegoceras]]'' * ''[[Prenocephale]]'' * ''[[Maiasaura]]'' * ''[[Homalocephale]]'' * ''[[Edmontonia]]'' * ''[[Polacanthus]]'' * ''[[Sauropelta]]'' * [[Nodosauridi]] * ''[[Nodosaurus]]'' * ''[[Minmi]]'' * [[Ankilosauridi]] * ''[[Antarctopelta]]'' * ''[[Mymoorapelta]]'' * ''[[Gastonia]]'' * ''[[Minotaurasaurus]]'' * ''[[Ankylosaurus]]'' * ''[[Dyoplosaurus]]'' * ''[[Euoplocephalus]]'' * ''[[Scelidosaurus]]'' * [[Stegosauri]] * [[Ceratopsi]] * ''[[Parksosaurus]]'' * ''[[Huayangosaurus]]'' * ''[[Hesperosaurus]]'' * ''[[Wuerhosaurus]]'' * ''[[Tuojiangosaurus]]'' * ''[[Kentrosaurus]]'' * ''[[Tsintaosaurus]]'' * ''[[Olorotitan]]'' * ''[[Shantungosaurus]]'' * ''[[Hypacrosaurus]]'' * ''[[Gryposaurus]]'' * ''[[Prosaurolophus]]'' * ''[[Saurolophus]]'' * ''[[Postosuchus]]'' * ''[[Doedicurus]]'' * ''[[Dinofelis]]'' * ''[[Megaloceros]]'' * ''[[Megatherium]]'' * ''[[Hyaenodon]]'' * ''[[Deinotherium]]'' * ''[[Archaeotherium]]'' * ''[[Chalicotherium]]'' * ''[[Scutellosaurus]]'' * ''[[Othnielia]]'' * ''[[Micropachycephalosaurus]]'' * ''[[Titanoceratops]]'' * [[Anurognatidi]] * [[Dimorfodontidi]] * [[Ramforinkidi]] * [[Aždarkidi]] * [[Ornitokajridi]] * [[Pteranodontidi]] * [[Tapežaridi]] * ''[[Moeritherium]]'' * ''[[Eudimorphodon]]'' * ''[[Sordes]]'' * ''[[Tapejara]]'' * ''[[Sharovipteryx]]'' * ''[[Propalaeotherium]]'' * ''[[Ambulocetus]]'' * ''[[Pakicetus]]'' * ''[[Anurognathus]]'' * ''[[Dorudon]]'' * ''[[Rodhocetus]]'' * [[Ambulocetidi]] * [[Remingtonocetidi]] * [[Bazilosauridi]] * ''[[Jeholopterus]]'' * ''[[Dimorphodon]]'' * [[Dinocefali]] * [[Terapsidi]] * [[Anteosauri]] * [[Biarmosuki]] * [[Gorgonopsi]] * [[Tetanure]] * ''[[Monolophosaurus]]'' * [[Arheoceti]] * ''[[Dorygnathus]]'' * ''[[Buitreraptor]]'' * [[Protocetidi]] * ''[[Kutchicetus]]'' * ''[[Remingtonocetus]]'' * ''[[Hatzegopteryx]]'' * [[Pakicetidi]] * ''[[Quetzalcoatlus]]'' * ''[[Ornithocheirus]]'' * ''[[Tropeognathus]]'' * ''[[Macrauchenia]]'' * ''[[Pteranodon]]'' * ''[[Maiacetus]]'' * ''[[Protocetus]]'' * ''[[Paraceratherium]]'' * ''[[Anhanguera]]'' * ''[[Tupuxuara]]'' * ''[[Nyctosaurus]]'' * ''[[Homo gautengensis]]'' * ''[[Ardipithecus]]'' * ''[[Paranthropus]]'' * ''[[Homo heidelbergensis]]'' * ''[[Homo floresiensis]]'' * ''[[Australopithecus]]'' * ''[[Australopithecus bahrelghazali]]'' * ''[[Australopithecus garhi]]'' * ''[[Australopithecus anamensis]]'' * ''[[Paranthropus aethiopicus]]'' * ''[[Paranthropus robustus]]'' * ''[[Paranthropus boisei]]'' * [[Rane ljudske migracije]] * [[Ichthyostegalia]] * [[Paleoantropologija]] * ''[[Pterodactylus]]'' * [[Hipoteza o multiregionalnom porijeklu modernog čovjeka]] * ''[[Cearadactylus]]'' * ''[[Geosternbergia]]'' * [[Pterodaktiloidi]] * [[Ramforinkoidi]] * ''[[Pterodaustro]]'' * ''[[Arambourgiania]]'' * ''[[Campylognathoides]]'' * ''[[Pterorhynchus]]'' * ''[[Coloborhynchus]]'' * ''[[Istiodactylus]]'' * ''[[Ludodactylus]]'' * ''[[Preondactylus]]'' * ''[[Peteinosaurus]]'' * ''[[Angustinaripterus]]'' * ''[[Bellubrunnus]]'' * ''[[Sericipterus]]'' * ''[[Scaphognathus]]'' * [[Popis rodova pterosaura]] * ''[[Aerotitan]]'' * ''[[Amblydectes]]'' * ''[[Aerodactylus]]'' * [[Popis rodova dinosaura]] * ''[[Bakonydraco]]'' * ''[[Ctenochasma]]'' * ''[[Cycnorhamphus]]'' * ''[[Dsungaripterus]]'' * ''[[Feilongus]]'' * ''[[Germanodactylus]]'' * ''[[Gnathosaurus]]'' * ''[[Zhejiangopterus]]'' * ''[[Tupandactylus]]'' * ''[[Thalassodromeus]]'' * ''[[Rhamphorhynchus]]'' * ''[[Sinopterus]]'' * ''[[Ningchengopterus]]'' * [[Klasifikacija dinosaura]] * ''[[Nemicolopterus]]'' * ''[[Liaoningopterus]]'' * ''[[Lonchodectes]]'' * ''[[Nurhachius]]'' * ''[[Noripterus]]'' * ''[[Haopterus]]'' * [[Filogenija pterosaura]] * [[Alosauridi]] * [[Terizinosauridi]] * [[Plateosauridi]] * [[Ceratosauridi]] * [[Abelisauri]] * ''[[Homo naledi]]'' {{div col end}} qe58t9xfpgqenqbr637r1lir32urhlq 42579646 42579635 2026-04-10T06:51:23Z Duma 16555 /* Ekstremofili */ 42579646 wikitext text/x-wiki Članci koje sam napisala na hr wiki prebačeni ovdje, novi članci na ovoj wiki: == Ptice == {{div col}} * [[Medovođe]] * [[Bukavac nebogled]] * [[Papige]] * [[Plavoleđa mišjakinja]] * [[Prave kukavice]] * [[Ptica sekretar]] * [[Loriji]] * [[Riječni vodomari]] * [[Australski bukavac]] * [[Kakapo]] * [[Ćubaste čiope]] * [[Uljašica]] * [[Jakamari]] * [[Jastreb]] * [[Vodosjeci]] * [[Strigopidae]] * [[Čigre]] * [[Američki bukavac]] * [[Crveno-modra ara]] * [[Kakadui]] * [[Tukani]] * [[Svračci]] * [[Phaethontidae]] * [[Nimfa (ptica)]] * [[Kljunorošci]] * [[Guarauna]] * [[Velika rujnica]] * [[Kratkoprsti kobac]] * [[Dugorepa sjenica]] * [[Šljuke sjemenjarke]] * [[Mala njorka]] * [[Smeđi kivi]] * [[Neomorphinae]] * [[Botaurinae]] * [[Južnoamerički bukavac]] * [[Češljugar]] * [[Crkavica]] * [[Kostoberina]] * [[Lisasta guska]] * [[Veliki pomornik]] * [[Patka lastarka]] * [[Utva]] * [[Planinska ševa]] * [[Eja strnjarica]] * [[Nandu]] * [[Gusjenicojedi]] * [[Dugorepe sjenice]] * [[Bluna]] * [[Velika čaplja]] * [[Mala prutka]] * [[Patka kreketaljka]] * [[Kukuvije]] * [[Šumski pupavci]] * [[Pilari]] * [[Čaplja govedarica]] * [[Vijoglav]] * [[Žako]] * [[Pomornici]] * [[Dromah]] * [[Todiji]] * [[Zlatovrane]] * [[Kukavičja modrivrana]] * [[Dolinske modrivrane]] * [[Pčelarice]] * [[Vodeni vodomari]] * [[Vodomari dupljaši]] * [[Šarenoglava patka]] * [[Žunice]] * [[Bradonjice]] * [[Čiope]] * [[Cvjetne ptice]] * [[Ševe]] * [[Brljci]] * [[Medosasi]] * [[Obični ćuk]] * [[Neornithes]] * [[Harpija (ptica)]] {{div col end}} == Gljive == {{div col}} * [[Vještičino srce]] * [[Rujnica]] * [[Vukovo meso]] * [[Đurđevača]] * [[Smrčci]] * [[Vrganj]] * [[Baršunasta panjevčica]] * [[Maglenka]] * [[Djevojačka krasnica]] * [[Zlatna krasnica]] * [[Crvena krasnica]] * [[Modrikača]] * [[Zelenka]] * [[Kraljevka]] * [[Jablanovača]] * [[Žućkasta pupavka]] * ''[[Amanita]]'' * [[Klobuk (gljiva)]] * [[Mikologija]] * [[Himenij]] * [[Stručak]] * [[Otisak spora]] * [[Micetizam]] * [[Jestiva gljiva]] {{div col end}} == Razno == {{div col}} * [[Pirka]] * [[Fauna Australije]] * [[Fauna Škotske]] * [[Dubokomorski gigantizam]] * [[Otočna patuljastost]] * [[Tasmanski vrag]] * [[Megafauna]] * [[Vitoroga antilopa]] * [[Afrički mravojed]] * [[Šuma kelpa]] * [[Neritička zona]] * [[Pelagijska zona]] * [[Planinski travnjaci i šikare]] * [[Širokolisne i mješovite šume umjerenih predjela]] * [[Mediteranske šume i šikare]] * [[Tropske i subtropske vlažne širokolisne šume]] * [[Pustinje i vegetacija sušnih oblasti]] * [[Tropski i subtropski travnjaci, savane i šikare]] * [[Hladni izvori]] * [[Hidrotermalni izvori]] * [[Rakun]] * [[Dinosaur Planet]] * [[Šetnja s dinosaurima]] * [[Šetnja s čudovištima]] * [[Šetnja sa zvijerima]] * [[Šetnja s pećinskim ljudima]] * [[Ljuba]] * [[Koraljni greben]] * [[Život na Marsu]] * [[Crveni panda]] * [[Snježni leopard]] * [[Davorin Popović]] * [[Frutiger Aero]] * [[Blobjekt]] * [[Solarpunk]] * [[Ahilova peta]] * [[Y2K]] * [[Biopunk]] * [[Populuxe]] * [[Raygun Gothic]] * [[Visoka tehnologija]] * [[Vicenteova otrovna žaba]] * [[Dužina od njuške do otvora]] * [[Osteološki korelat]] * [[Paludarij]] * [[Vrt u boci]] * [[Wardova kutija]] * [[Orhidelirij]] * [[Pteridomanija]] * ''[[The Ferns of Great Britain and Ireland]]'' * [[Otiskivanje prirode]] * [[Meristika]] * [[Ludi naučnik]] * [[Graminoid]] * [[Širokolisna zeljasta biljka]] * ''[[Peristeria elata]]'' * ''[[Stephanolepis hispidus]]'' * ''[[Sterculia apetala]]'' * [[Potporni korijen]] * [[Miješak]] * ''[[Tachyspiza virgata]]'' * ''[[Odocoileus]]'' * [[Morski puž]] * [[Mikoheterotrofija]] * [[Patuljasti troprsti ljenjivac]] * [[Anautogenija]] * [[Vitelogeneza]] * [[Izolecitalna jajna ćelija]] * [[Telolecitalna jajna ćelija]] * [[Centrolecitalna jajna ćelija]] * [[Generalističke i specijalističke vrste]] * [[Kozmopolitska rasprostranjenost]] * [[Areal kretanja]] * [[Pasteurova tačka]] * [[Pasteurov efekat]] * [[Bazen L'Atalante]] * [[Mikroaerofil]] * [[Aerotolerantni anaerob]] * [[Canfieldov okean]] * [[Crveni rub]] * [[Rana Zemlja]] * [[Hipoteza o ljubičastoj Zemlji]] * [[Fotopigment]] * [[Primarna atmosfera]] * [[Terarij]] * [[Sesilnost]] * [[Bioerozija]] * [[Podrast]] * [[Grabežljiva riba]] * [[Sjenovita biosfera]] * [[Biljni sok]] * [[Aerobni organizam]] * [[Obligatni aerob]] {{div col end}} == Ekstremofili == {{div col}} * [[Kapnofil]] * [[Acidofil]] * [[Hipolit (ekstremofil)]] * [[Lipofilna bakterija]] * [[Litofil]] * [[Metalotolerantni organizam]] {{div col end}} == Slušni aparati == {{div col}} * [[Slušni aparat za dugotrajno nošenje]] * [[Indeks kvalitete govora slušnog aparata]] {{div col end}} == Načini ishrane == {{div col}} * [[Arahnofagija]] * [[Kukcojed]] * [[Oofagija]] * [[Avivor]] * [[Entomofagija]] * [[Ksilofagija]] * [[Mizocitoza]] * [[Mikrobivornost]] * [[Bakterivor]] * [[Saprofagija]] * [[Tanatofag]] * [[Mukofagija]] * [[Vermivor]] * [[Florivor]] * [[Hipokarnivor]] * [[Hiperkarnivor]] * [[Spongivor]] * [[Folivor]] * [[Ksenofagija]] * [[Graminivor]] * [[Pedofagija]] * [[Razlagač]] * [[Geofagija]] * [[Vršni predator]] * [[Ofiofagija]] * [[Nektarivor]] * [[Interakcije potrošača i resursa]] * [[Saprotrofna ishrana]] * [[Holozojska ishrana]] * [[Heterotrofna ishrana]] * [[Lepidofagija]] * [[Piscivor]] * [[Hematofagija]] * [[Mirmekofagija]] * [[Koraljivor]] * [[Gljiva mesožderka]] * [[Oligofagija]] * [[Fotoautotrof]] * [[Durofagija]] * [[Litoautotrof]] * [[Moluskivori]] {{div col end}} == Videoigre i sl. == {{div col}} * ''[[Skateboard Park Tycoon]]'' * ''[[Plant Tycoon]]'' * ''[[Fish Tycoon]]'' * ''[[Feeding Frenzy 2]]'' * ''[[Feeding Frenzy]]'' * ''[[Big Kahuna Reef]]'' * ''[[Ricochet Lost Worlds]]'' * ''[[Virtual Villagers]]'' * ''[[Dino Island]]'' * ''[[Zoo Tycoon 2]]'' * ''[[Brother Bear (videoigra)]]'' * ''[[Tarzan (videoigra)]]'' * ''[[Atlantis Underwater Tycoon]]'' * ''[[School Tycoon]]'' * ''[[Diner Dash]]'' * ''[[Ratatouille (videoigra)]]'' * ''[[Madagascar (videoigra)]]'' * ''[[Age of Mythology]]'' * ''[[Tribal Trouble]]'' * ''[[ThinkTanks]]'' * ''[[Hugo: Bukkazoom!]]'' * ''[[Mall Tycoon]]'' * ''[[Bliss (fotografija)]]'' * ''[[Moon Tycoon]]'' * ''[[Deep Sea Tycoon]]'' * ''[[So Blonde]]'' * ''[[Ankh (videoigra)]]'' * ''[[Red Moon Desert]]'' * ''[[RimWorld]]'' * ''[[Spy Fox 2: "Some Assembly Required"]]'' * ''[[The Oregon Trail (1985)]]'' * ''[[Alien Hominid]]'' {{div col end}} == Kultura i historija == {{div col}} * Sažetak novela Dekamerona (uklopljeno u [[Dekameron]]) * [[Ezopove basne]] * [[Faust]] * [[Childe Harold's Pilgrimage]] * [[Nauka u renesansi]] * [[Visoki srednji vijek]] * [[Srednjovjekovno domaćinstvo]] * [[Demografija srednjeg vijeka]] * [[Kriza kasnog srednjeg vijeka]] * [[Renesansa 12. vijeka]] * [[Kasni srednji vijek]] * [[Srednjovjekovna književnost]] * ''[[Livre des Merveilles du Monde]]'' * [[Saski ratovi]] * [[Velika glad 1315–1317]] * [[Makedonska renesansa]] * [[Makedonska umjetnost (bizantska)]] * [[Pariški psaltir]] * [[Sedmi križarski rat]] * [[Peti križarski rat]] * [[Šesti križarski rat]] * [[Aleksandrijski križarski rat]] * [[Pastirski križarski rat (1251)]] * [[Pastirski križarski rat (1320)]] * [[Bosanski križarski rat]] * [[Prvi švedski križarski rat]] * [[Treći švedski križarski rat]] * [[Drugi švedski križarski rat]] * [[Norveški križarski rat]] * [[Vojni pohod na Baleare 1113–1115]] * [[Berberski križarski rat]] * [[Deveti križarski rat]] * [[Osmanska invazija Otranta]] * [[Varninski križarski rat]] * [[Križarski rat 1197]] * [[Vendski križarski rat]] * [[Mletački križarski rat]] * [[Sjeverni križarski ratovi]] * [[Savojski križarski rat]] * [[Sijenska škola]] * [[Bolonjska škola]] * [[Lukanska škola]] * [[Ferarska škola]] * [[Firentinska škola]] * [[Barunski križarski rat]] * [[Livonski križarski rat]] * [[Livonska rimovana hronika]] * [[Prvi novgorodski ljetopis]] * [[Hronika Henrika od Livonije]] * [[Trgovačka ruta od Varjaga do Grka]] * [[Despenserov križarski rat]] * [[Šansonijer]] * [[Pergaminho Sharrer]] * [[Cancioneiro da Vaticana]] * [[Cancioneiro da Biblioteca Nacional]] * ''[[Il Canzoniere]]'' * [[Düsseldorfska slikarska škola]] * [[Evropski dan sjećanja na žrtve svih totalitarnih i autoritarnih režima]] * [[Froissartove Hronike]] * [[Fridrihovski rokoko]] * [[Zapadno slikarstvo]] * [[Trgovačka ruta Volga]] * [[Grčki učenjaci u renesansi]] * [[Novo učenje]] * [[Popis renesansnih humanista]] * [[Renesansni humanizam]] * [[Dolce Stil Novo]] * [[Flamansko slikarstvo]] * [[Holandsko i flamansko renesansno slikarstvo]] * [[Renesansni latinski jezik]] * [[Renesansni humanizam u Sjevernoj Evropi]] * [[Lublinska renesansa]] * [[Španska renesansa]] * [[Engleska renesansa]] * [[Normanski i srednjovjekovni London]] * [[London u periodu Tudora]] * [[London u periodu Stuarta]] * [[London u 18. vijeku]] * [[Talijanska renesansa]] * [[Francuska renesansa]] * [[De humani corporis fabrica]] * [[Njemačka renesansa]] * [[Renesansa u Nizozemskim]] * [[Portugalska renesansa]] * [[Poljska renesansa]] * [[Belle Époque]] * [[Dekadentni pokret]] * [[Vesele devedesete]] * [[Mašinsko doba]] * [[Edisonada]] * [[Robinzonada]] * ''[[Le Temps]]'' * [[Miletska priča]] {{div col end}} == Jules Verne == {{div col}} * ''[[Un prêtre en 1839]]'' * ''[[Le Testament d'un excentrique]]'' * ''[[L'École des Robinsons]]'' * ''[[Un hivernage dans les glaces]]'' * ''[[Une ville flottante]]'' * ''[[Put oko svijeta za osamdeset dana]]'' * ''[[Un drame au Mexique]]'' * ''[[Un drame dans les airs]]'' * ''[[Voyages et Aventures du capitaine Hatteras]]'' * ''[[L'Étonnante Aventure de la Mission Barsac]]'' * ''[[Le Phare du bout du monde]]'' * ''[[L'Invasion de la mer]]'' * ''[[Maître Zacharius ou l'horloger qui avait perdu son âme, tradition genevoise]]'' * ''[[Les Confessions]]'' * ''[[Mathias Sandorf]]'' * ''[[De la Terre à la Lune]]'' * ''[[Autour de la Lune]]'' * ''[[Robur-le-Conquérant]]'' * ''[[Voyage à reculons en Angleterre et en Ecosse]]'' * ''[[Seconde patrie]]'' * ''[[Paris au XXe siècle]]'' * ''[[Michel Strogoff]]'' * ''[[L'Île mystérieuse]]'' * ''[[Face au drapeau]]'' * ''[[Le Pays des fourrures]]'' * ''[[Aventures de trois Russes et de trois Anglais dans l'Afrique australe]]'' * ''[[La Jangada - Huit Cents lieues sur l'Amazone]]'' * ''[[Le Rayon vert]]'' * ''[[Kéraban-le-têtu]]'' * ''[[L’Archipel en feu]]'' * ''[[Un Billet de loterie]]'' * ''[[Le Chemin de France]]'' * ''[[César Cascabel]]'' * ''[[Mistress Branican]]'' * ''[[Le Château des Carpathes]]'' * ''[[Claudius Bombarnac]]'' * ''[[Clovis Dardentor]]'' * ''[[Le Superbe Orénoque]]'' * ''[[Le Village aérien]]'' * ''[[Les Histoires de Jean-Marie Cabidoulin]]'' * ''[[Les Frères Kip]]'' * ''[[Bourses de voyage]]'' * ''[[Un drame en Livonie]]'' * ''[[Maître du monde]]'' * ''[[Martin Paz]]'' * ''[[Le Comte de Chanteleine]]'' * ''[[Les forceurs de blocus]]'' * ''[[Une ville idéale]]'' * ''[[Les Révoltés de la Bounty]]'' * ''[[Gil Braltar]]'' * ''[[L'Éternel Adam]]'' * ''[[L’Agence Thompson et Co]]'' * ''[[La Chasse au météore]]'' * ''[[Le Pilote du Danube]]'' * ''[[Les naufragés du "Jonathan"]]'' * ''[[Le Secret de Wilhelm Storitz]]'' * ''[[Le Docteur Ox]]'' * [[Verneova erupcija]] * [[Michel Verne]] * ''[[La maison à vapeur]]'' * ''[[Le Volcan d'or]]'' * ''[[Les Tribulations d'un Chinois en Chine]]'' * ''[[Les Indes noires]]'' * ''[[L'Étoile du sud]]'' * ''[[Nord contre Sud]]'' * ''[[Famille-sans-nom]]'' * ''[[Sans dessus dessous]]'' * ''[[Mirifiques Aventures de Maître Antifer]]'' * ''[[Le Sphinx des glaces]]'' * ''[[Frritt-Flacc]]'' * ''[[La Journée d’un journaliste américain en 2889]]'' * ''[[Le Chancellor: Journal du passager J.-R. Kazallon]]'' * ''[[Deux ans de vacances]]'' * ''[[Les Cinq cents millions de la Bégum]]'' * ''[[L'Île à hélice]]'' * ''[[Une fantaisie du docteur Ox]]'' * ''[[Hector Servadac]]'' * ''[[P'tit-Bonhomme]]'' * ''[[Voyage à travers l'impossible]]'' * ''[[Voyages extraordinaires]]'' * [[Kulturološki utjecaj Julesa Vernea]] {{div col end}} == Prethistorija == {{div col}} * ''[[Gojirasaurus]]'' * ''[[Coelophysis]]'' * ''[[Deinocheirus]]'' * ''[[Gallimimus]]'' * ''[[Ornithomimus]]'' * ''[[Staurikosaurus]]'' * ''[[Eoraptor]]'' * ''[[Dilophosaurus]]'' * ''[[Ceratosaurus]]'' * ''[[Abelisaurus]]'' * ''[[Carnotaurus]]'' * ''[[Piatnitzkysaurus]]'' * ''[[Oviraptor]]'' * [[Saurischia]] * [[Teropodi]] * ''[[Deinonychus]]'' * ''[[Spinosaurus]]'' * [[Fiziologija dinosaura]] * ''[[Scipionyx]]'' * ''[[Microraptor]]'' * [[Sauropodomorfi]] * ''[[Achillobator]]'' * ''[[Mahakala]]'' * [[Dromeosauridi]] * [[Oviraptoridi]] * [[Tireofori]] * ''[[Pisanosaurus]]'' * [[Dilofosauridi]] * [[Ceratosauri]] * [[Ankilosauri]] * [[Hadrosauridi]] * [[Celurosauri]] * ''[[Edmontosaurus]]'' * ''[[Eustreptospondylus]]'' * ''[[Shuvuuia]]'' * ''[[Dromaeosaurus]]'' * [[Kompsognatidi]] * [[Ornitopodi]] * ''[[Ouranosaurus]]'' * [[Celofisoidi]] * [[Alosauroidi]] * [[Abelisauridi]] * [[Terizinosauri]] * ''[[Dilong]]'' * ''[[Troodon]]'' * ''[[Compsognathus]]'' * ''[[Pelecanimimus]]'' * ''[[Unenlagia]]'' * ''[[Ornitholestes]]'' * ''[[Therizinosaurus]]'' * ''[[Caudipteryx]]'' * ''[[Bambiraptor]]'' * ''[[Alvarezsaurus]]'' * [[Ornitomimosauri]] * [[Deinonihosauri]] * ''[[Hesperornis]]'' * ''[[Avimimus]]'' * ''[[Mei]]'' * [[Spinosauridi]] * ''[[Velociraptor]]'' * [[Alvarezsauridi]] * [[Maniraptoriformi]] * [[Hererasauridi]] * ''[[Sinornithosaurus]]'' * [[Celuridi]] * [[Dromeosaurini]] * [[Trudontidi]] * ''[[Dryosaurus]]'' * ''[[Heterodontosaurus]]'' * [[Iguanodonti]] * ''[[Camptosaurus]]'' * ''[[Corythosaurus]]'' * ''[[Hypsilophodon]]'' * ''[[Othnielosaurus]]'' * ''[[Tenontosaurus]]'' * ''[[Orodromeus]]'' * [[Pterosauri]] * [[Pahicefalosauri]] * ''[[Pachycephalosaurus]]'' * ''[[Dracorex]]'' * ''[[Stegoceras]]'' * ''[[Prenocephale]]'' * ''[[Maiasaura]]'' * ''[[Homalocephale]]'' * ''[[Edmontonia]]'' * ''[[Polacanthus]]'' * ''[[Sauropelta]]'' * [[Nodosauridi]] * ''[[Nodosaurus]]'' * ''[[Minmi]]'' * [[Ankilosauridi]] * ''[[Antarctopelta]]'' * ''[[Mymoorapelta]]'' * ''[[Gastonia]]'' * ''[[Minotaurasaurus]]'' * ''[[Ankylosaurus]]'' * ''[[Dyoplosaurus]]'' * ''[[Euoplocephalus]]'' * ''[[Scelidosaurus]]'' * [[Stegosauri]] * [[Ceratopsi]] * ''[[Parksosaurus]]'' * ''[[Huayangosaurus]]'' * ''[[Hesperosaurus]]'' * ''[[Wuerhosaurus]]'' * ''[[Tuojiangosaurus]]'' * ''[[Kentrosaurus]]'' * ''[[Tsintaosaurus]]'' * ''[[Olorotitan]]'' * ''[[Shantungosaurus]]'' * ''[[Hypacrosaurus]]'' * ''[[Gryposaurus]]'' * ''[[Prosaurolophus]]'' * ''[[Saurolophus]]'' * ''[[Postosuchus]]'' * ''[[Doedicurus]]'' * ''[[Dinofelis]]'' * ''[[Megaloceros]]'' * ''[[Megatherium]]'' * ''[[Hyaenodon]]'' * ''[[Deinotherium]]'' * ''[[Archaeotherium]]'' * ''[[Chalicotherium]]'' * ''[[Scutellosaurus]]'' * ''[[Othnielia]]'' * ''[[Micropachycephalosaurus]]'' * ''[[Titanoceratops]]'' * [[Anurognatidi]] * [[Dimorfodontidi]] * [[Ramforinkidi]] * [[Aždarkidi]] * [[Ornitokajridi]] * [[Pteranodontidi]] * [[Tapežaridi]] * ''[[Moeritherium]]'' * ''[[Eudimorphodon]]'' * ''[[Sordes]]'' * ''[[Tapejara]]'' * ''[[Sharovipteryx]]'' * ''[[Propalaeotherium]]'' * ''[[Ambulocetus]]'' * ''[[Pakicetus]]'' * ''[[Anurognathus]]'' * ''[[Dorudon]]'' * ''[[Rodhocetus]]'' * [[Ambulocetidi]] * [[Remingtonocetidi]] * [[Bazilosauridi]] * ''[[Jeholopterus]]'' * ''[[Dimorphodon]]'' * [[Dinocefali]] * [[Terapsidi]] * [[Anteosauri]] * [[Biarmosuki]] * [[Gorgonopsi]] * [[Tetanure]] * ''[[Monolophosaurus]]'' * [[Arheoceti]] * ''[[Dorygnathus]]'' * ''[[Buitreraptor]]'' * [[Protocetidi]] * ''[[Kutchicetus]]'' * ''[[Remingtonocetus]]'' * ''[[Hatzegopteryx]]'' * [[Pakicetidi]] * ''[[Quetzalcoatlus]]'' * ''[[Ornithocheirus]]'' * ''[[Tropeognathus]]'' * ''[[Macrauchenia]]'' * ''[[Pteranodon]]'' * ''[[Maiacetus]]'' * ''[[Protocetus]]'' * ''[[Paraceratherium]]'' * ''[[Anhanguera]]'' * ''[[Tupuxuara]]'' * ''[[Nyctosaurus]]'' * ''[[Homo gautengensis]]'' * ''[[Ardipithecus]]'' * ''[[Paranthropus]]'' * ''[[Homo heidelbergensis]]'' * ''[[Homo floresiensis]]'' * ''[[Australopithecus]]'' * ''[[Australopithecus bahrelghazali]]'' * ''[[Australopithecus garhi]]'' * ''[[Australopithecus anamensis]]'' * ''[[Paranthropus aethiopicus]]'' * ''[[Paranthropus robustus]]'' * ''[[Paranthropus boisei]]'' * [[Rane ljudske migracije]] * [[Ichthyostegalia]] * [[Paleoantropologija]] * ''[[Pterodactylus]]'' * [[Hipoteza o multiregionalnom porijeklu modernog čovjeka]] * ''[[Cearadactylus]]'' * ''[[Geosternbergia]]'' * [[Pterodaktiloidi]] * [[Ramforinkoidi]] * ''[[Pterodaustro]]'' * ''[[Arambourgiania]]'' * ''[[Campylognathoides]]'' * ''[[Pterorhynchus]]'' * ''[[Coloborhynchus]]'' * ''[[Istiodactylus]]'' * ''[[Ludodactylus]]'' * ''[[Preondactylus]]'' * ''[[Peteinosaurus]]'' * ''[[Angustinaripterus]]'' * ''[[Bellubrunnus]]'' * ''[[Sericipterus]]'' * ''[[Scaphognathus]]'' * [[Popis rodova pterosaura]] * ''[[Aerotitan]]'' * ''[[Amblydectes]]'' * ''[[Aerodactylus]]'' * [[Popis rodova dinosaura]] * ''[[Bakonydraco]]'' * ''[[Ctenochasma]]'' * ''[[Cycnorhamphus]]'' * ''[[Dsungaripterus]]'' * ''[[Feilongus]]'' * ''[[Germanodactylus]]'' * ''[[Gnathosaurus]]'' * ''[[Zhejiangopterus]]'' * ''[[Tupandactylus]]'' * ''[[Thalassodromeus]]'' * ''[[Rhamphorhynchus]]'' * ''[[Sinopterus]]'' * ''[[Ningchengopterus]]'' * [[Klasifikacija dinosaura]] * ''[[Nemicolopterus]]'' * ''[[Liaoningopterus]]'' * ''[[Lonchodectes]]'' * ''[[Nurhachius]]'' * ''[[Noripterus]]'' * ''[[Haopterus]]'' * [[Filogenija pterosaura]] * [[Alosauridi]] * [[Terizinosauridi]] * [[Plateosauridi]] * [[Ceratosauridi]] * [[Abelisauri]] * ''[[Homo naledi]]'' {{div col end}} jm4nf2wjh3htc4r9evn7coq1pfgoarr 42579661 42579646 2026-04-10T09:36:24Z Duma 16555 /* Ekstremofili */ 42579661 wikitext text/x-wiki Članci koje sam napisala na hr wiki prebačeni ovdje, novi članci na ovoj wiki: == Ptice == {{div col}} * [[Medovođe]] * [[Bukavac nebogled]] * [[Papige]] * [[Plavoleđa mišjakinja]] * [[Prave kukavice]] * [[Ptica sekretar]] * [[Loriji]] * [[Riječni vodomari]] * [[Australski bukavac]] * [[Kakapo]] * [[Ćubaste čiope]] * [[Uljašica]] * [[Jakamari]] * [[Jastreb]] * [[Vodosjeci]] * [[Strigopidae]] * [[Čigre]] * [[Američki bukavac]] * [[Crveno-modra ara]] * [[Kakadui]] * [[Tukani]] * [[Svračci]] * [[Phaethontidae]] * [[Nimfa (ptica)]] * [[Kljunorošci]] * [[Guarauna]] * [[Velika rujnica]] * [[Kratkoprsti kobac]] * [[Dugorepa sjenica]] * [[Šljuke sjemenjarke]] * [[Mala njorka]] * [[Smeđi kivi]] * [[Neomorphinae]] * [[Botaurinae]] * [[Južnoamerički bukavac]] * [[Češljugar]] * [[Crkavica]] * [[Kostoberina]] * [[Lisasta guska]] * [[Veliki pomornik]] * [[Patka lastarka]] * [[Utva]] * [[Planinska ševa]] * [[Eja strnjarica]] * [[Nandu]] * [[Gusjenicojedi]] * [[Dugorepe sjenice]] * [[Bluna]] * [[Velika čaplja]] * [[Mala prutka]] * [[Patka kreketaljka]] * [[Kukuvije]] * [[Šumski pupavci]] * [[Pilari]] * [[Čaplja govedarica]] * [[Vijoglav]] * [[Žako]] * [[Pomornici]] * [[Dromah]] * [[Todiji]] * [[Zlatovrane]] * [[Kukavičja modrivrana]] * [[Dolinske modrivrane]] * [[Pčelarice]] * [[Vodeni vodomari]] * [[Vodomari dupljaši]] * [[Šarenoglava patka]] * [[Žunice]] * [[Bradonjice]] * [[Čiope]] * [[Cvjetne ptice]] * [[Ševe]] * [[Brljci]] * [[Medosasi]] * [[Obični ćuk]] * [[Neornithes]] * [[Harpija (ptica)]] {{div col end}} == Gljive == {{div col}} * [[Vještičino srce]] * [[Rujnica]] * [[Vukovo meso]] * [[Đurđevača]] * [[Smrčci]] * [[Vrganj]] * [[Baršunasta panjevčica]] * [[Maglenka]] * [[Djevojačka krasnica]] * [[Zlatna krasnica]] * [[Crvena krasnica]] * [[Modrikača]] * [[Zelenka]] * [[Kraljevka]] * [[Jablanovača]] * [[Žućkasta pupavka]] * ''[[Amanita]]'' * [[Klobuk (gljiva)]] * [[Mikologija]] * [[Himenij]] * [[Stručak]] * [[Otisak spora]] * [[Micetizam]] * [[Jestiva gljiva]] {{div col end}} == Razno == {{div col}} * [[Pirka]] * [[Fauna Australije]] * [[Fauna Škotske]] * [[Dubokomorski gigantizam]] * [[Otočna patuljastost]] * [[Tasmanski vrag]] * [[Megafauna]] * [[Vitoroga antilopa]] * [[Afrički mravojed]] * [[Šuma kelpa]] * [[Neritička zona]] * [[Pelagijska zona]] * [[Planinski travnjaci i šikare]] * [[Širokolisne i mješovite šume umjerenih predjela]] * [[Mediteranske šume i šikare]] * [[Tropske i subtropske vlažne širokolisne šume]] * [[Pustinje i vegetacija sušnih oblasti]] * [[Tropski i subtropski travnjaci, savane i šikare]] * [[Hladni izvori]] * [[Hidrotermalni izvori]] * [[Rakun]] * [[Dinosaur Planet]] * [[Šetnja s dinosaurima]] * [[Šetnja s čudovištima]] * [[Šetnja sa zvijerima]] * [[Šetnja s pećinskim ljudima]] * [[Ljuba]] * [[Koraljni greben]] * [[Život na Marsu]] * [[Crveni panda]] * [[Snježni leopard]] * [[Davorin Popović]] * [[Frutiger Aero]] * [[Blobjekt]] * [[Solarpunk]] * [[Ahilova peta]] * [[Y2K]] * [[Biopunk]] * [[Populuxe]] * [[Raygun Gothic]] * [[Visoka tehnologija]] * [[Vicenteova otrovna žaba]] * [[Dužina od njuške do otvora]] * [[Osteološki korelat]] * [[Paludarij]] * [[Vrt u boci]] * [[Wardova kutija]] * [[Orhidelirij]] * [[Pteridomanija]] * ''[[The Ferns of Great Britain and Ireland]]'' * [[Otiskivanje prirode]] * [[Meristika]] * [[Ludi naučnik]] * [[Graminoid]] * [[Širokolisna zeljasta biljka]] * ''[[Peristeria elata]]'' * ''[[Stephanolepis hispidus]]'' * ''[[Sterculia apetala]]'' * [[Potporni korijen]] * [[Miješak]] * ''[[Tachyspiza virgata]]'' * ''[[Odocoileus]]'' * [[Morski puž]] * [[Mikoheterotrofija]] * [[Patuljasti troprsti ljenjivac]] * [[Anautogenija]] * [[Vitelogeneza]] * [[Izolecitalna jajna ćelija]] * [[Telolecitalna jajna ćelija]] * [[Centrolecitalna jajna ćelija]] * [[Generalističke i specijalističke vrste]] * [[Kozmopolitska rasprostranjenost]] * [[Areal kretanja]] * [[Pasteurova tačka]] * [[Pasteurov efekat]] * [[Bazen L'Atalante]] * [[Mikroaerofil]] * [[Aerotolerantni anaerob]] * [[Canfieldov okean]] * [[Crveni rub]] * [[Rana Zemlja]] * [[Hipoteza o ljubičastoj Zemlji]] * [[Fotopigment]] * [[Primarna atmosfera]] * [[Terarij]] * [[Sesilnost]] * [[Bioerozija]] * [[Podrast]] * [[Grabežljiva riba]] * [[Sjenovita biosfera]] * [[Biljni sok]] * [[Aerobni organizam]] * [[Obligatni aerob]] {{div col end}} == Ekstremofili == {{div col}} * [[Kapnofil]] * [[Acidofil]] * [[Hipolit (ekstremofil)]] * [[Lipofilna bakterija]] * [[Litofil]] * [[Metalotolerantni organizam]] * [[Osmofil]] {{div col end}} == Slušni aparati == {{div col}} * [[Slušni aparat za dugotrajno nošenje]] * [[Indeks kvalitete govora slušnog aparata]] {{div col end}} == Načini ishrane == {{div col}} * [[Arahnofagija]] * [[Kukcojed]] * [[Oofagija]] * [[Avivor]] * [[Entomofagija]] * [[Ksilofagija]] * [[Mizocitoza]] * [[Mikrobivornost]] * [[Bakterivor]] * [[Saprofagija]] * [[Tanatofag]] * [[Mukofagija]] * [[Vermivor]] * [[Florivor]] * [[Hipokarnivor]] * [[Hiperkarnivor]] * [[Spongivor]] * [[Folivor]] * [[Ksenofagija]] * [[Graminivor]] * [[Pedofagija]] * [[Razlagač]] * [[Geofagija]] * [[Vršni predator]] * [[Ofiofagija]] * [[Nektarivor]] * [[Interakcije potrošača i resursa]] * [[Saprotrofna ishrana]] * [[Holozojska ishrana]] * [[Heterotrofna ishrana]] * [[Lepidofagija]] * [[Piscivor]] * [[Hematofagija]] * [[Mirmekofagija]] * [[Koraljivor]] * [[Gljiva mesožderka]] * [[Oligofagija]] * [[Fotoautotrof]] * [[Durofagija]] * [[Litoautotrof]] * [[Moluskivori]] {{div col end}} == Videoigre i sl. == {{div col}} * ''[[Skateboard Park Tycoon]]'' * ''[[Plant Tycoon]]'' * ''[[Fish Tycoon]]'' * ''[[Feeding Frenzy 2]]'' * ''[[Feeding Frenzy]]'' * ''[[Big Kahuna Reef]]'' * ''[[Ricochet Lost Worlds]]'' * ''[[Virtual Villagers]]'' * ''[[Dino Island]]'' * ''[[Zoo Tycoon 2]]'' * ''[[Brother Bear (videoigra)]]'' * ''[[Tarzan (videoigra)]]'' * ''[[Atlantis Underwater Tycoon]]'' * ''[[School Tycoon]]'' * ''[[Diner Dash]]'' * ''[[Ratatouille (videoigra)]]'' * ''[[Madagascar (videoigra)]]'' * ''[[Age of Mythology]]'' * ''[[Tribal Trouble]]'' * ''[[ThinkTanks]]'' * ''[[Hugo: Bukkazoom!]]'' * ''[[Mall Tycoon]]'' * ''[[Bliss (fotografija)]]'' * ''[[Moon Tycoon]]'' * ''[[Deep Sea Tycoon]]'' * ''[[So Blonde]]'' * ''[[Ankh (videoigra)]]'' * ''[[Red Moon Desert]]'' * ''[[RimWorld]]'' * ''[[Spy Fox 2: "Some Assembly Required"]]'' * ''[[The Oregon Trail (1985)]]'' * ''[[Alien Hominid]]'' {{div col end}} == Kultura i historija == {{div col}} * Sažetak novela Dekamerona (uklopljeno u [[Dekameron]]) * [[Ezopove basne]] * [[Faust]] * [[Childe Harold's Pilgrimage]] * [[Nauka u renesansi]] * [[Visoki srednji vijek]] * [[Srednjovjekovno domaćinstvo]] * [[Demografija srednjeg vijeka]] * [[Kriza kasnog srednjeg vijeka]] * [[Renesansa 12. vijeka]] * [[Kasni srednji vijek]] * [[Srednjovjekovna književnost]] * ''[[Livre des Merveilles du Monde]]'' * [[Saski ratovi]] * [[Velika glad 1315–1317]] * [[Makedonska renesansa]] * [[Makedonska umjetnost (bizantska)]] * [[Pariški psaltir]] * [[Sedmi križarski rat]] * [[Peti križarski rat]] * [[Šesti križarski rat]] * [[Aleksandrijski križarski rat]] * [[Pastirski križarski rat (1251)]] * [[Pastirski križarski rat (1320)]] * [[Bosanski križarski rat]] * [[Prvi švedski križarski rat]] * [[Treći švedski križarski rat]] * [[Drugi švedski križarski rat]] * [[Norveški križarski rat]] * [[Vojni pohod na Baleare 1113–1115]] * [[Berberski križarski rat]] * [[Deveti križarski rat]] * [[Osmanska invazija Otranta]] * [[Varninski križarski rat]] * [[Križarski rat 1197]] * [[Vendski križarski rat]] * [[Mletački križarski rat]] * [[Sjeverni križarski ratovi]] * [[Savojski križarski rat]] * [[Sijenska škola]] * [[Bolonjska škola]] * [[Lukanska škola]] * [[Ferarska škola]] * [[Firentinska škola]] * [[Barunski križarski rat]] * [[Livonski križarski rat]] * [[Livonska rimovana hronika]] * [[Prvi novgorodski ljetopis]] * [[Hronika Henrika od Livonije]] * [[Trgovačka ruta od Varjaga do Grka]] * [[Despenserov križarski rat]] * [[Šansonijer]] * [[Pergaminho Sharrer]] * [[Cancioneiro da Vaticana]] * [[Cancioneiro da Biblioteca Nacional]] * ''[[Il Canzoniere]]'' * [[Düsseldorfska slikarska škola]] * [[Evropski dan sjećanja na žrtve svih totalitarnih i autoritarnih režima]] * [[Froissartove Hronike]] * [[Fridrihovski rokoko]] * [[Zapadno slikarstvo]] * [[Trgovačka ruta Volga]] * [[Grčki učenjaci u renesansi]] * [[Novo učenje]] * [[Popis renesansnih humanista]] * [[Renesansni humanizam]] * [[Dolce Stil Novo]] * [[Flamansko slikarstvo]] * [[Holandsko i flamansko renesansno slikarstvo]] * [[Renesansni latinski jezik]] * [[Renesansni humanizam u Sjevernoj Evropi]] * [[Lublinska renesansa]] * [[Španska renesansa]] * [[Engleska renesansa]] * [[Normanski i srednjovjekovni London]] * [[London u periodu Tudora]] * [[London u periodu Stuarta]] * [[London u 18. vijeku]] * [[Talijanska renesansa]] * [[Francuska renesansa]] * [[De humani corporis fabrica]] * [[Njemačka renesansa]] * [[Renesansa u Nizozemskim]] * [[Portugalska renesansa]] * [[Poljska renesansa]] * [[Belle Époque]] * [[Dekadentni pokret]] * [[Vesele devedesete]] * [[Mašinsko doba]] * [[Edisonada]] * [[Robinzonada]] * ''[[Le Temps]]'' * [[Miletska priča]] {{div col end}} == Jules Verne == {{div col}} * ''[[Un prêtre en 1839]]'' * ''[[Le Testament d'un excentrique]]'' * ''[[L'École des Robinsons]]'' * ''[[Un hivernage dans les glaces]]'' * ''[[Une ville flottante]]'' * ''[[Put oko svijeta za osamdeset dana]]'' * ''[[Un drame au Mexique]]'' * ''[[Un drame dans les airs]]'' * ''[[Voyages et Aventures du capitaine Hatteras]]'' * ''[[L'Étonnante Aventure de la Mission Barsac]]'' * ''[[Le Phare du bout du monde]]'' * ''[[L'Invasion de la mer]]'' * ''[[Maître Zacharius ou l'horloger qui avait perdu son âme, tradition genevoise]]'' * ''[[Les Confessions]]'' * ''[[Mathias Sandorf]]'' * ''[[De la Terre à la Lune]]'' * ''[[Autour de la Lune]]'' * ''[[Robur-le-Conquérant]]'' * ''[[Voyage à reculons en Angleterre et en Ecosse]]'' * ''[[Seconde patrie]]'' * ''[[Paris au XXe siècle]]'' * ''[[Michel Strogoff]]'' * ''[[L'Île mystérieuse]]'' * ''[[Face au drapeau]]'' * ''[[Le Pays des fourrures]]'' * ''[[Aventures de trois Russes et de trois Anglais dans l'Afrique australe]]'' * ''[[La Jangada - Huit Cents lieues sur l'Amazone]]'' * ''[[Le Rayon vert]]'' * ''[[Kéraban-le-têtu]]'' * ''[[L’Archipel en feu]]'' * ''[[Un Billet de loterie]]'' * ''[[Le Chemin de France]]'' * ''[[César Cascabel]]'' * ''[[Mistress Branican]]'' * ''[[Le Château des Carpathes]]'' * ''[[Claudius Bombarnac]]'' * ''[[Clovis Dardentor]]'' * ''[[Le Superbe Orénoque]]'' * ''[[Le Village aérien]]'' * ''[[Les Histoires de Jean-Marie Cabidoulin]]'' * ''[[Les Frères Kip]]'' * ''[[Bourses de voyage]]'' * ''[[Un drame en Livonie]]'' * ''[[Maître du monde]]'' * ''[[Martin Paz]]'' * ''[[Le Comte de Chanteleine]]'' * ''[[Les forceurs de blocus]]'' * ''[[Une ville idéale]]'' * ''[[Les Révoltés de la Bounty]]'' * ''[[Gil Braltar]]'' * ''[[L'Éternel Adam]]'' * ''[[L’Agence Thompson et Co]]'' * ''[[La Chasse au météore]]'' * ''[[Le Pilote du Danube]]'' * ''[[Les naufragés du "Jonathan"]]'' * ''[[Le Secret de Wilhelm Storitz]]'' * ''[[Le Docteur Ox]]'' * [[Verneova erupcija]] * [[Michel Verne]] * ''[[La maison à vapeur]]'' * ''[[Le Volcan d'or]]'' * ''[[Les Tribulations d'un Chinois en Chine]]'' * ''[[Les Indes noires]]'' * ''[[L'Étoile du sud]]'' * ''[[Nord contre Sud]]'' * ''[[Famille-sans-nom]]'' * ''[[Sans dessus dessous]]'' * ''[[Mirifiques Aventures de Maître Antifer]]'' * ''[[Le Sphinx des glaces]]'' * ''[[Frritt-Flacc]]'' * ''[[La Journée d’un journaliste américain en 2889]]'' * ''[[Le Chancellor: Journal du passager J.-R. Kazallon]]'' * ''[[Deux ans de vacances]]'' * ''[[Les Cinq cents millions de la Bégum]]'' * ''[[L'Île à hélice]]'' * ''[[Une fantaisie du docteur Ox]]'' * ''[[Hector Servadac]]'' * ''[[P'tit-Bonhomme]]'' * ''[[Voyage à travers l'impossible]]'' * ''[[Voyages extraordinaires]]'' * [[Kulturološki utjecaj Julesa Vernea]] {{div col end}} == Prethistorija == {{div col}} * ''[[Gojirasaurus]]'' * ''[[Coelophysis]]'' * ''[[Deinocheirus]]'' * ''[[Gallimimus]]'' * ''[[Ornithomimus]]'' * ''[[Staurikosaurus]]'' * ''[[Eoraptor]]'' * ''[[Dilophosaurus]]'' * ''[[Ceratosaurus]]'' * ''[[Abelisaurus]]'' * ''[[Carnotaurus]]'' * ''[[Piatnitzkysaurus]]'' * ''[[Oviraptor]]'' * [[Saurischia]] * [[Teropodi]] * ''[[Deinonychus]]'' * ''[[Spinosaurus]]'' * [[Fiziologija dinosaura]] * ''[[Scipionyx]]'' * ''[[Microraptor]]'' * [[Sauropodomorfi]] * ''[[Achillobator]]'' * ''[[Mahakala]]'' * [[Dromeosauridi]] * [[Oviraptoridi]] * [[Tireofori]] * ''[[Pisanosaurus]]'' * [[Dilofosauridi]] * [[Ceratosauri]] * [[Ankilosauri]] * [[Hadrosauridi]] * [[Celurosauri]] * ''[[Edmontosaurus]]'' * ''[[Eustreptospondylus]]'' * ''[[Shuvuuia]]'' * ''[[Dromaeosaurus]]'' * [[Kompsognatidi]] * [[Ornitopodi]] * ''[[Ouranosaurus]]'' * [[Celofisoidi]] * [[Alosauroidi]] * [[Abelisauridi]] * [[Terizinosauri]] * ''[[Dilong]]'' * ''[[Troodon]]'' * ''[[Compsognathus]]'' * ''[[Pelecanimimus]]'' * ''[[Unenlagia]]'' * ''[[Ornitholestes]]'' * ''[[Therizinosaurus]]'' * ''[[Caudipteryx]]'' * ''[[Bambiraptor]]'' * ''[[Alvarezsaurus]]'' * [[Ornitomimosauri]] * [[Deinonihosauri]] * ''[[Hesperornis]]'' * ''[[Avimimus]]'' * ''[[Mei]]'' * [[Spinosauridi]] * ''[[Velociraptor]]'' * [[Alvarezsauridi]] * [[Maniraptoriformi]] * [[Hererasauridi]] * ''[[Sinornithosaurus]]'' * [[Celuridi]] * [[Dromeosaurini]] * [[Trudontidi]] * ''[[Dryosaurus]]'' * ''[[Heterodontosaurus]]'' * [[Iguanodonti]] * ''[[Camptosaurus]]'' * ''[[Corythosaurus]]'' * ''[[Hypsilophodon]]'' * ''[[Othnielosaurus]]'' * ''[[Tenontosaurus]]'' * ''[[Orodromeus]]'' * [[Pterosauri]] * [[Pahicefalosauri]] * ''[[Pachycephalosaurus]]'' * ''[[Dracorex]]'' * ''[[Stegoceras]]'' * ''[[Prenocephale]]'' * ''[[Maiasaura]]'' * ''[[Homalocephale]]'' * ''[[Edmontonia]]'' * ''[[Polacanthus]]'' * ''[[Sauropelta]]'' * [[Nodosauridi]] * ''[[Nodosaurus]]'' * ''[[Minmi]]'' * [[Ankilosauridi]] * ''[[Antarctopelta]]'' * ''[[Mymoorapelta]]'' * ''[[Gastonia]]'' * ''[[Minotaurasaurus]]'' * ''[[Ankylosaurus]]'' * ''[[Dyoplosaurus]]'' * ''[[Euoplocephalus]]'' * ''[[Scelidosaurus]]'' * [[Stegosauri]] * [[Ceratopsi]] * ''[[Parksosaurus]]'' * ''[[Huayangosaurus]]'' * ''[[Hesperosaurus]]'' * ''[[Wuerhosaurus]]'' * ''[[Tuojiangosaurus]]'' * ''[[Kentrosaurus]]'' * ''[[Tsintaosaurus]]'' * ''[[Olorotitan]]'' * ''[[Shantungosaurus]]'' * ''[[Hypacrosaurus]]'' * ''[[Gryposaurus]]'' * ''[[Prosaurolophus]]'' * ''[[Saurolophus]]'' * ''[[Postosuchus]]'' * ''[[Doedicurus]]'' * ''[[Dinofelis]]'' * ''[[Megaloceros]]'' * ''[[Megatherium]]'' * ''[[Hyaenodon]]'' * ''[[Deinotherium]]'' * ''[[Archaeotherium]]'' * ''[[Chalicotherium]]'' * ''[[Scutellosaurus]]'' * ''[[Othnielia]]'' * ''[[Micropachycephalosaurus]]'' * ''[[Titanoceratops]]'' * [[Anurognatidi]] * [[Dimorfodontidi]] * [[Ramforinkidi]] * [[Aždarkidi]] * [[Ornitokajridi]] * [[Pteranodontidi]] * [[Tapežaridi]] * ''[[Moeritherium]]'' * ''[[Eudimorphodon]]'' * ''[[Sordes]]'' * ''[[Tapejara]]'' * ''[[Sharovipteryx]]'' * ''[[Propalaeotherium]]'' * ''[[Ambulocetus]]'' * ''[[Pakicetus]]'' * ''[[Anurognathus]]'' * ''[[Dorudon]]'' * ''[[Rodhocetus]]'' * [[Ambulocetidi]] * [[Remingtonocetidi]] * [[Bazilosauridi]] * ''[[Jeholopterus]]'' * ''[[Dimorphodon]]'' * [[Dinocefali]] * [[Terapsidi]] * [[Anteosauri]] * [[Biarmosuki]] * [[Gorgonopsi]] * [[Tetanure]] * ''[[Monolophosaurus]]'' * [[Arheoceti]] * ''[[Dorygnathus]]'' * ''[[Buitreraptor]]'' * [[Protocetidi]] * ''[[Kutchicetus]]'' * ''[[Remingtonocetus]]'' * ''[[Hatzegopteryx]]'' * [[Pakicetidi]] * ''[[Quetzalcoatlus]]'' * ''[[Ornithocheirus]]'' * ''[[Tropeognathus]]'' * ''[[Macrauchenia]]'' * ''[[Pteranodon]]'' * ''[[Maiacetus]]'' * ''[[Protocetus]]'' * ''[[Paraceratherium]]'' * ''[[Anhanguera]]'' * ''[[Tupuxuara]]'' * ''[[Nyctosaurus]]'' * ''[[Homo gautengensis]]'' * ''[[Ardipithecus]]'' * ''[[Paranthropus]]'' * ''[[Homo heidelbergensis]]'' * ''[[Homo floresiensis]]'' * ''[[Australopithecus]]'' * ''[[Australopithecus bahrelghazali]]'' * ''[[Australopithecus garhi]]'' * ''[[Australopithecus anamensis]]'' * ''[[Paranthropus aethiopicus]]'' * ''[[Paranthropus robustus]]'' * ''[[Paranthropus boisei]]'' * [[Rane ljudske migracije]] * [[Ichthyostegalia]] * [[Paleoantropologija]] * ''[[Pterodactylus]]'' * [[Hipoteza o multiregionalnom porijeklu modernog čovjeka]] * ''[[Cearadactylus]]'' * ''[[Geosternbergia]]'' * [[Pterodaktiloidi]] * [[Ramforinkoidi]] * ''[[Pterodaustro]]'' * ''[[Arambourgiania]]'' * ''[[Campylognathoides]]'' * ''[[Pterorhynchus]]'' * ''[[Coloborhynchus]]'' * ''[[Istiodactylus]]'' * ''[[Ludodactylus]]'' * ''[[Preondactylus]]'' * ''[[Peteinosaurus]]'' * ''[[Angustinaripterus]]'' * ''[[Bellubrunnus]]'' * ''[[Sericipterus]]'' * ''[[Scaphognathus]]'' * [[Popis rodova pterosaura]] * ''[[Aerotitan]]'' * ''[[Amblydectes]]'' * ''[[Aerodactylus]]'' * [[Popis rodova dinosaura]] * ''[[Bakonydraco]]'' * ''[[Ctenochasma]]'' * ''[[Cycnorhamphus]]'' * ''[[Dsungaripterus]]'' * ''[[Feilongus]]'' * ''[[Germanodactylus]]'' * ''[[Gnathosaurus]]'' * ''[[Zhejiangopterus]]'' * ''[[Tupandactylus]]'' * ''[[Thalassodromeus]]'' * ''[[Rhamphorhynchus]]'' * ''[[Sinopterus]]'' * ''[[Ningchengopterus]]'' * [[Klasifikacija dinosaura]] * ''[[Nemicolopterus]]'' * ''[[Liaoningopterus]]'' * ''[[Lonchodectes]]'' * ''[[Nurhachius]]'' * ''[[Noripterus]]'' * ''[[Haopterus]]'' * [[Filogenija pterosaura]] * [[Alosauridi]] * [[Terizinosauridi]] * [[Plateosauridi]] * [[Ceratosauridi]] * [[Abelisauri]] * ''[[Homo naledi]]'' {{div col end}} jrv5qtwpjkihlvr47gaxu6z6zicmuij 0 115274 42579541 42478797 2026-04-09T14:52:43Z Markuss86 160342 42579541 wikitext text/x-wiki {{ nogometni klub | ime kluba = Atlético Madrid | slika = | puno ime = Club Atlético de Madrid | nadimak = ''Indios'' <br /> ''Los Colchoneros'' <br /> ''Los Rojiblancos'' <br /> ''Los de La Ribera del Manzanares'' <br /> ''Atleti'' | godina osnivanja = [[26. 4.|26. travnja]] [[1903]]. | igralište = [[Vicente Calderón]], [[Madrid]] | navijači = | kapacitet stadiona = 54.851 | direktor = {{ZD|ŠPA}} [[Enrique Cerezo]] | trener = {{ZD|ARG}} [[Diego Pablo Simeone]] | liga = [[La Liga]] | sezona = 2024–25 | plasman = 3. | trenutačna sezona = | pattern_la1 = _atleticomadrid2526h | pattern_b1 = _atleticomadrid2526h | pattern_ra1 = _atleticomadrid2526h | pattern_sh1 = | pattern_so1 = | leftarm1 = FF0000 | body1 = FF0000 | rightarm1 = FF0000 | shorts1 = 0000FF | socks1 = 0000FF | pattern_la2 = _atleticomadrid2526a | pattern_b2 = _atleticomadrid2526a | pattern_ra2 = _atleticomadrid2526a | pattern_sh2 = _atleticomadrid2526a | pattern_so2 = _atleticomadrid2526al | leftarm2 = 3B3C62 | body2 = 3B3C62 | rightarm2 = 3B3C62 | shorts2 = 3B3C62 | socks2 = 3B3C62 | pattern_la3 = _atleticomadrid2526t | pattern_b3 = _atleticomadrid2526t | pattern_ra3 = _atleticomadrid2526t | pattern_sh3 = _atleticomadrid2526t | pattern_so3 = | leftarm3 = 0088FF | body3 = 0088FF | rightarm3 = 0088FF | shorts3 =0088FF | socks3 = 0088FF }} '''Club Atlético de Madrid''' (uobičajeno nazivan '''Atlético Madrid''' ili '''Atlético''') [[španija|španjolski]] je [[fudbal|nogometni]] klub iz [[Madrid]]a, koji nastupa u [[La Liga|La Ligi]]. Domaće utakmice igra na stadionu [[Vicente Calderón]], kapaciteta oko 55.000 gledatelja. Klub je jedan od najuspješnijih u španjolskoj povijesti, sa deset nacionalnih prvenstava i deset [[Copa del Rey|Kupova kralja]], trofejem [[Kup pobjednika kupova|Kupa pobjednika kupova]] iz [[1962]]., [[Interkontinentalni kup|Interkontinentalnim kupom]] iz [[1974]]., trofejima [[Europska liga|Europske lige]] iz [[2010]]. i [[2012]]. te trofejima [[Europski Superkup|Europskog Superkupa]] iz [[2010]]. i [[2012]].. == Historija == Nogometni klub Athletic Club de Madrid osnovali su [[26. 4.|26. travnja]] [[1903]]. [[Baskija|baskijski]] studenti u [[Madrid]]u kao ispostavu [[Athletic Club de Bilbao|Athletic Bilbaa]]. Prvi je predsjednik kluba bio [[Enrique Allende]]. === Dresovi === U početku su i u jednom i u drugom klubu dresovi bili drugačije boje nego danas. Majica je bila s jednom plavom i jednom bijelom crtom, dok im je donji dio bio potpuno plav. Bilo je to zbog toga jer su momci iz [[Bilbao|Bilbaa]] kupovali dresove za oba kluba u [[Engleska|Engleskoj]] i to u [[Blackburn Rovers]]ima. Dugo su vremena igrali u plavo-bijelim dresovima, sve do [[1911]]. godine, dok se predstavnik Athletic Bilbaa nije uputio na novo putovanje brodom prema Engleskoj te se s tog puta vratio s dresovima [[Southampton F.C.|Southamptona]] (majica s crveno-bijelim crtama i crnim donjim dijelom), jer nije mogao pronaći opremu Blackburn Roversa. Athletic Bilbao prihvaća nove dresove kao službene, dok Madriđani uzimaju crveno bijelu majicu, a ostavljaju plavim svoj donji dio. === Odvajanje i spajanje === Godine [[1921]]. madridski se Athletic sasvim odvojio od Atletica iz Bilbaa, a [[13. 5.|13. svibnja]] [[1923]]. godine klub je otvorio svoj prvi stadion, Metropolitano, odigravši utakmicu protiv [[Real Sociedad]]a. Svoj prvi nastup u prvoj ligi odigrao je [[10. 2.|10. veljače]] u Lehoni (španj. Leona) protiv momčadi koja se zvala Arenas de Guecho. Zbog teške ekonomske krize, klub se [[1939]]. spaja s Aviación Nacional, ekipom zračnih snaga španjolske vojske. Nakon fuzije klub dobiva ime Athletic Aviación de Madrid, a [[1941]]. mijenja ime iz Athletic u Atlético, jer je [[Francisco Franco]] zabranio uporabu stranih imena. Današnje ime, Atlético de Madrid, klub nosi od [[1947]]. godine. == Uspjesi == Prvu ligu klub osvaja u sezonama 1939./40., 1940./41., 1949./50. i 1950./51. [[1962]]. godine osvaja [[Kup pobjednika kupova]], pobjedom u finalu nad [[ACF Fiorentina|Fiorentinom]]. Dana [[17. 3.|17. ožujka]] [[1964]]. na čelo kluba dolazi legendarni [[Vicente Calderón]], koji mijenja dotadašnjeg predsjednika Javiera Barrosa. Ostat će zapamćen kao najuspješniji predsjednik Atletica, jer u 21 godinu sa njim na čelu klub osvaja devet titula: četiri [[La Liga|lige]], četiri [[Copa del Rey|kupa]] i jedan [[Interkontinentalni kup]] kojeg su osvojili [[1974]]. godine. Tadašnji osvajač [[UEFA Liga prvaka|Kupa prvaka]] [[FC Bayern München|Bayern München]], odbio je odigrati utakmicu protiv južnoameričkog predstavnika, argentinskog kluba [[Club Atlético Independiente]] Avellaneda te je, kao poražena u europskom finalu, uskočila ekipa Atlético Madrida i osvojila Interkontinentalni kup. Najvećim uspjehom u suvremenijoj povijesti smatra se ''dupla kruna'' [[1996]]. godine. === Španjolsko prvenstvo === * Prvak: 1940., 1941., 1950., 1951., 1966., 1970., 1973., 1977., 1996., .,2014,2021. * Viceprvak: 1944., 1958., 1961., 1963., 1965., 1974., 1985., 1991. * Trećeplasirani: 1942., 1945., 1947., 1948., 1962., 1971., 1976., 1979., 1981., 1983., 1988., 1992., 2013. === Španjolski kup === * Pobjednik: 1960., 1961., 1965., 1972., 1976., 1985., 1991., 1992., 1996., 2013. * Finalist: 1921., 1926., 1956., 1964., 1975., 1987., 1999., 2000., 2010. === Španjolski liga-kup === * Finalist: 1984., 1985. === Španjolski Superkup === * Pobjednik: 1940., 1951., 1985. * Finalist: 1950., 1991., 1992., 1996., 2013. === Campeonato del Centro (prvenstvo središnje Španjolske) === * Prvak: 1921., 1925., 1928., 1940. === Interkontinentalni kup === * Pobjednik: 1974. === [[UEFA Liga prvaka|Kup prvaka]] === * Finalist: 1974., 2014. === Kup pobjednika kupova === * Pobjednik: 1962. * Finalist: 1963., 1986. === [[Europska liga]] === * Pobjednik: 2009./10., 2011./12. === Europski Superkup === * Pobjednik: 2010., 2012. == Stadioni == Klub je dosad promijenio četiri stadiona. Prvo igralište na kojem su se igrale službene utakmice nalazilo se u madridskoj ulici koja se danas zove, po znanstveniku i književniku, [[Marcelino Menèndez Pelayo|Menèndez Pelayo]], pored [[Retiro]] parka. Godine [[1913]]., kad se klub već osamostalio od starijeg brata iz [[Bilbao|Bilbaa]], zaigrao je na novom igralištu u srcu prestižnog naselja Salamanca. Trebalo je pričekati samo deset godina da se opet preseli. Ovaj put na stadion Metropolitano, u četvrt Cuatro Caminos. Tamo ostaje do [[1966]]. kad se otvaraju vrata današnjeg [[Vicente Calderón]]a, prvog stadiona u [[Španija|Španjolskoj]] sa isključivo sjedećim mjestima. === Sadašnji stadion === [[Datoteka:VicenteCalderon.jpg|thumb|200px|Stadion Vicente Calderón]] Vicente Calderón sa suradnicima pretvara u djelo dugogodišnji san svih zaljubljenika u klub, novi stadion. U početku se stadion zvao [[Manzanares]], po istoimenoj rijeci koja dijeli [[Madrid]] na dva dijela i na čijoj je obali izgrađen. Prva utakmica u novom zdanju odigrana je [[10. 10.|10. listopada]][[1966]]. godine, protiv [[Valencia C.F.|Valencije]]. Ime koje nosi danas, Vicente Calderón, stadion dobiva [[14. 6.|14. lipnja]] [[1971]]. Legendarni predsjednik umire [[24. 3.|24. ožujka]] [[1987]]. === Budući stadion === Godine [[2016]]. planirano je preseljenje Atlética na novi stadion ''La Peineta'', koji će imati 73.000 sjedećih mjesta, 3000 parkirnih mjesta, prilaze za invalide, trgovačke centre itd. Nalazio bi se u srcu olimpijskog prstena, na istočnom dijelu grada, blizu aerodroma ''Barajas'' te velesajma [[Juan Carlos I.]] Sadašnji bi se stadion trebao srušiti i pretvoriti u veliki javni park, a dio dobivenog prostora bi se iskoristio za izgradnju još jednog prilaza na M-30, jednu od madridskih obilaznica. La Peineta će tako postati peto sjedište ''Colchonerosa'', od osnutka [[1903]] godine. == Poznati igrači == * [[Hugo Sánchez]] * [[José Francisco Molina]] * [[Kiko]] * [[José Luis Caminero]] * [[Milinko Pantić]] * [[Luis Aragonés]] * [[Miguel Reina Santos]] * [[Vavá]] * [[Abel Resino]] * [[Baltazar]] * [[Javier Irureta]] * [[Pruden Sánchez]] * [[Marcel Domingo]] * [[Manuel Sánchez]] (Manolo) * [[José Eulogio Gárate]] * [[Fernando Torres]] * [[Radamel Falcao]] * [[Diego Forlán]] * [[Sergio "Kun" Agüero]] * [[Diego Costa]] * [[David de Gea]] * [[Christian Vieri]] * [[Antoine Griezmann]] * [[Bernd Schuster]] * [[Joaquín Peiró]] * [[Julio Salinas]] * [[Geli]] * [[Vladimir Jugović]] * [[Leo Franco]] * [[Radek Bejbl]] * [[Juan Carlos Aguilera]] * [[Diego Simeone]] * [[Maxi Rodríguez]] * [[Juán Esnáider]] * [[Andoni Goikoetxea]] (Goiko) * [[Paulo Futre]] * [[Juninho Paulista]] * [[Eduardo Ordóñez]] * [[Jimmy Floyd Hasselbaink]] * [[Juan Vizcaíno]] * [[Vladimir Jugović]] * [[José Maria]] (José Mari) * [[Yannick Carrasco]] * [[José Antonio Reyes]] * [[Daniel Prodan]] * [[Thibaut Courtois]] * [[Diego Godín]] * [[Filipe Luís]] * [[Miranda]] (João Miranda) * [[Juanfran]] * [[Koke]] * [[Gabi]] * [[Jan Oblak]] * [[Tiago]] * [[Arda Turan]] * [[Diego]] * [[Mateja Kežman]] * [[Martin Petrov]] * [[Rubén Olivera]] * [[Julio Salinas]] * [[Adrián López]] * [[Raúl García]] * [[Saúl Ñíguez]] * [[Marcos]] * [[José Murcia]] * [[Igor Dobrovolski]] * [[Dani Aranzubia]] * [[Mario Suárez]] * [[Cristian Rodríguez]] * [[Toby Alderweireld]] * [[José María Giménez]] * [[José Sosa]] * [[Ángel Correa]] * [[Miguel Ángel Moyà]] * [[Javi Manquillo]] * [[Sergi Barjuan]] * [[Tomáš Ujfaluši]] * [[Javi Moreno]] * [[Pablo Ibáñez]] * [[Quinton Fortune]] * [[Rade Bogdanović]] * [[Javier Arizmendi]] * [[Simão Sabrosa]] * [[Antonio López]] * [[Fernando Correa]] * [[Rubén Baraja]] * [[Maniche]] * [[Kiki Musampa]] * [[Roberto Solózábal]] * [[Giourkas Seitaridis]] * [[Fabricio Coloccini]] * [[Mirsad Hibić]] * [[Costinha]] * [[Mariano Pernía]] * [[Jean-François Hernandez]] * [[Johnny Heitinga]] * [[Juan Carlos Valerón]] * [[Emerson]] * [[Salva Ballesta]] * [[Cosmin Contra]] * [[Jimmy Floyd Hasselbaink]] * [[Sergio Asenjo]] * [[Demetrio Albertini]] * [[Pablo García]] * [[Luis Perea]] * [[Ariel Ibagaza]] * [[Peter Luccin]] * [[Santi Ezquerro]] * [[Jovan Stanković]] * [[Daniel Prodan]] * [[Celso Ayala]] * [[Santiago Solari]] * [[Christian Abbiati]] * [[German Burgos]] * [[Zoran Njeguš]] * [[Jesper Grønkjaer]] * [[Florent Sinama-Pongolle]] * [[Luis García]] * [[Otero]] * [[Cristian Ansaldi]] * [[Jurado]] * [[Donato]] * [[Mirko Votava]] * [[Eduardo Salvio]] * [[Joan Capdevila]] * [[Juan Velasco Damas]] * [[Toni Muñoz]] * [[José Juan Luque]] * [[Óscar Alcides Mena]] * [[Nano]] * [[Santi]] * [[García Calvo]] * [[Veljko Paunović]] * [[Juanito]] * [[Grégory Coupet]] * [[Hugo Leal]] * [[Santi Ezquerro]] * [[Juanma]] * [[Dani]] * [[Luciano Galletti]] * [[Giorgio Venturin]] * [[Leonardo Biagini]] * [[Ramón]] * [[Đorđe Tomić]] * [[Colsa]] * [[Rubén Olivera]] * [[Álvaro Domínguez]] == Poznati treneri == * [[Luis Aragonés]] * [[Radomir Antić]] * [[Javier Aguirre]] * [[Javier Clemente]] * [[Carlos Bianchi]] * [[Quique Flores]] * [[Ferdinand Daučík]] == Vanjske veze == * [https://www.atleticodemadrid.com/ Službena stranica] {{es icon}} {{en icon}} {{La Liga}} {{Pobjednici UEFA Europske lige}} [[Kategorija:Fudbalski klubovi u Španiji]] 71py3tb7h5ax6v4rm1wy4bg0sfcbq4e 10 118865 42579594 42567815 2026-04-09T22:01:34Z Aca 108187 Aca premješta stranicu [[Šablon:Infookvir gradski kotar Splita]] na [[Šablon:Infokutija gradski kotar Splita]]: standardizacija 42567815 wikitext text/x-wiki {| class="infobox geography" cellpadding=0 cellspacing=2 width=250px style="float:right; margin: 0.5em 0.5em 0.5em 1em; padding: 0.5e text-align:left;clear:all; margin-left:3px; font-size:90%" !bgcolor=black colspan=2 style="color:white; text-align:center; font-size:120%"|<small>'''Gradski kotar'''</small> <br />'''{{{naziv| }}}''' |- | style="background:#FFFFFF;" colspan="2" align="center" | {{#if:{{{naziv|}}}|[[Datoteka:{{{naziv|}}} District (Split).svg|240px]]<br /><small>Područje gradskog kotara '''''{{{naziv| }}}'''''</small>}} |- | valign=top | '''[[Površina]]:''' | valign=top | {{{površina|0}}} km² |- | valign=top | '''[[Stanovništvo]]:''' | valign=top | {{{stanovništvo|0}}} stan. |- | valign=top | '''[[Gustoća stanovništva]]''': | valign=top | {{{gustoća|0}}} stan./km² |- | valign=top | '''Predsjednik Vijeća:''' | valign=top | {{{predsjednik Vijeća| }}} |}<noinclude> == Korištenje == <pre> {{Gradski kotar Grada Splita | naziv = Bačvice | površina = 1,19 | stanovništvo = 3347 | predsjednik Vijeća = Edo Unković }} </pre> {{tl-sort}} [[Kategorija:Geografske infokutije]] [[Kategorija:Infokutije]] </noinclude> 68hlfo6w40dyxepig0lw26a0sw7dbhc 0 150355 42579651 42545979 2026-04-10T08:42:00Z Zavičajac 76707 42579651 wikitext text/x-wiki {{Ostale upotrebe|Hum (razvrstavanje)}} [[File:Map of the Western Balkans around 814 AD.png|thumb|right|250px|Jadranska ''Sklavinia'' oko 800.]] '''Zahumlje''' (kasnije '''Hum''') je bila [[Srbi|srpska]] srednjovekovna kneževina koja je obuhvatala južnu [[Dalmacija|Dalmaciju]] i delove [[Bosna i Hercegovina|Bosne i Hercegovine]] do [[10. vek]]a. [[Konstantin Porfirogenit]] piše da su Srbi u [[7. vek]]u naselili druge delove južne [[Dalmacija|Dalmacije]], [[Travunija|Travuniju]] i [[Paganija|Paganiju]]. {{izdvojeni citat|Oni koji sada tamo žive u Zahumlju, Srbi su iz vremena onog kneza koji je tražio zaštitu u imperatora Heraklija. Oni su nazvani Zahumljani zbog takozvanog brda Hum i zaista u jeziku Slavena »Zahlumi« znači »iza brda«...<ref>http://montenegrina.net/pages/pages1/istorija/duklja/de_administrando_imperio.htm</ref>|Konstantin Porfirogenit VII, ''„O upravljanju Carstvu“''}} Car Konstantina Porfirogenit bio je savremenik [[Časlav Klonimirović|Časlava Klonimirovića]], koga Vizantija stalno pomaže. Stoga je Časlav uspio da znatno utvrdi svoju vlast i ojača Srbiju. Car i pisac je naveo i granice tadašnje srpske države. Srbija je tada obuhvatala današnju Bosnu do [[Pliva|Plive]], [[Cetina|Cetine]] i [[Livno|Livna]] na zapadu; [[Travunija]] i Konavlje priznavali su srpsku vlast, a Zahumlje i [[Neretljanska oblast]] označavani su kao područje srpskog stanovništva i države. Na istoku je srpska granica dopirala do Rasa, a prema severu išla je do Rudnika. Na jugu se Časlav naslanjao na srpska plemena u Duklji. Središte i njegove države bilo je u današnjoj istočnoj Bosni, severoistočnoj Hercegovini i zapadnoj Srbiji. Prvi put se kod njega, sredinom X vijeka, za ovu čitavu Časlavovu tvorevinu, upotrebljava ime Srbija, '''ι Σερβλια.''' Pod srpskim imenom Porfirogenit obuhvata sva plemena, koja su ušla u obim Časlavove države, Bosance, Rašane, Trebinjce, Konavljane, Dukljane, Zahumce i Neretljane. Pod Časlavom se, vrši prvo srpsko plemensko grupisanje, i to kao reakcija na bugarsku osvajačku politiku [[Simeon]]ova vremena. Dinastija Viševića gubi svoj značaj iako se Mihajlo u drugom dijelu svoje vladavine, pred kraj Simeonova života, približio Vizantiji i bio primljen od nje. Srednjovjekovno Zahumlje je bilo u sastavu:[[Vizantija|Vizantijskog carstva]], [[Hrvatska|hrvatske kraljevine]], [[Raška|Raške]], [[Duklja|Duklje]], [[Srbija|srpskog carstva]], [[Mađarska|Mađarske kraljevine]], a od 1322. u [[Banovina Bosna|banovini]] i [[Kraljevina Bosna|kraljevini Bosni]].<ref>John V. A. Fine, ''The Late Medieval Balkans: A Critical Survey from the Late Twelfth Century to the Ottoman Conquest'' (p. 19), The University of Michigan Press, 2009.</ref> == Župe u Humu == * [[Velika (Veljaci)]] je zapadni dio oblasti na prostoru [[Ljubuški|Ljubuškog]] * [[Luka (župa u Humu)]] je obuhvatala močvarni kraj sa obje strane rijeke [[Neretva|Neretve]], od donje [[Bregava|Bregave]] i [[Trebižat]]a do mora. * [[Večenike (Večerić)]] od [[Čitluk]]a do [[Rama|Rame]] i na istok do [[Nevesinje|Nevesinja]] * [[Dabar (župa)]] oko [[Dbarsko polje|Dabarskog polja]]. Odavde potiče vlastelinska porodica [[Vojinovići]]. * [[Dubrava (župa)]] sa Počiteljom kao administrativno-upravnim centrom župe. * [[Podgorje (župa)]] na području Nevesinja * [[Popovo (župa)]] na zapadnom dijelu [[Popovo polje|Popova polja]] * [[Primorje (župa)]] je obalni dio zapadno od Dubrovačka RepublikaDubrovačke Republike i poluostrvo Pelješac. * [[Žaba (župa)]] obuhvata planinu Žabu i područje uz jadransku obalu od zapadnog kraja Popovog polja do delte rijeke Neretve.<ref>[https://de.scribd.com/doc/34399312/Pavao-An%C4%91eli%C4%87-Studije-o-teritorijalno-politi%C4%8Dkoj-organizaciji-srednjovjekovcne-Bosne Teritorijalna organizacija srednjovjekovne Bosne]</ref> == Vladari Zahumlja == === Mihajlo Višević === Najstariji poznati vladar Zahumlja bio je [[Mihajlo Višević]] ([[910]]-[[950]]). Bio je protivnik [[Petar Gojniković|Petra Gojnikovića]], koji ga je protjerao na ostrva, a saveznik cara Simeona. Posle pada Petrova dobio je natrag svoju zahumsku oblast. O njegovu držanju za vrijeme teškog ratovanja između Srba i Hrvata s jedne i Bugara s druge strane nema nikakva pomena. Spominje se 925. godine, uz kralja [[Tomislav]]a, kao učesnik na splitskom crkvenom saboru, na kom se raspravljalo o slovenskom bogosluženju u Hrvatskoj i susjedstvu. Po svemu se čini, da je Mihajlo bio zavisan od [[Tomislav]]a, a Split crkvena metropola ne samo hrvatske, nego i zahumske države. Mihajlo je uzeo italijanski grad Sipont. Nedugo iza toga ušao je u veze s [[Vizantija|Vizantijom]] i dobio je otud plemstvo i titulu "antipata", tj . namjesnika. === Samuilo === Godine 992. makedonski car [[Samuilo]] je u svom silovitom pohodu na istočnojadranski prostor dopro sve do Zadra i osvojio [[Duklja|Duklju]], [[Travunija|Travuniju]] i Zahumlje. Zahumlje, zajedno sa Stonom, bilo je u sklopu Makedonskog carstva sve do godine 1018., kada je ponovno uspostavljeno bizantsko vrhovništvo nad tim prostorom. [[Datoteka: Kraljevina Duklja za vrijeme Bodina.gif|thumb|Zahumlje u Dukljanskom kraljevstvu za doba Bodina]] === Vladari Duklje === Dvadesetak godina kasnije, 1042. godine, Zahumljem je zavladao dukljanski knez [[Stefan Vojislav|Vojislav]]. Tada započinje razdoblje vladavine dukljanskih vladara koje će potrajati sve do sredine 12. stoljeća. U Vojislavovo vrijeme Duklja se počela nazivati i [[Zeta]] pa se od tuda često u izvorima umjesto dukljanskih vladara javlja termin zetski. Vojislavov sin i kasnije kralj [[Mihajlo Vojislavljević]] došao je na vlast oko sredine 11. stoljeća, odmah po smrti svoga oca.<ref>[http://darhiv.ffzg.unizg.hr/4909/1/Diplomski%20-%20Crkva%20sv.%20Mihajla%20-%20GOTOVO.pdf Crkva u Stonu]</ref> Na donatorskom natpisu crkve u [[Ston]]u [[dukljansko kraljevstvo|dukljanski kralj]] [[Mihailo|Mihajlo]] [[1080.]] godine sebe titulira:<ref>[http://www.montenegrina.net/pages/pages1/istorija/duklja/natpis_dukljanskog_kralja_mihaila_u_stonu.htm Natpis dukljanskog kralja Mihaila u na crkvi u Stonu (crnogorski)]</ref> [[Datoteka:Ktitorski natpis Mihajla u Stonu.jpg|700px|center]] <center>'''''Michaelvs fortiter super rego pacifico c(i)vitates omnes Romanos'''''<br/>'''''Ja Mihailo snažno smirujem i vladam nad svim rimskim gradovima'''''</center> === Miroslav Zavidović === Od 1180. u Zahumlju je vladao "veliki knez" [[Miroslav Zavidović]], brat [[Stefan Nemanja|Stefana Nemanje]], za koga je bila udata sestra bosanskog [[Kulin|bana Kulina]]. Stoni grad mu je bio [[Blagaj]]. Miroslav je navukao na se prijekore papske kurije i 1181. god. prokletstvo jednog papinog legata, jer je uzeo u zaštitu neretljanske Kačiće, koji su ubili splitskog biskupa Rajnerija, i što je zadržao za se biskupov novac. Sem toga, Miroslav je sprečavao da se urede odnosi i popune mjesta u nekadašnjim katedralnim sjedištima njegove oblasti. Miroslav i njegov brat Stracimir ratuju 1184. godine sa [[Dubrovnik]]om. Miroslavljeva flota stradala je 18. avgusta kod Poljica, preko puta od malog ostrva Koločepa, a Stracimirov pohod na Korčulu, posle gubitka flote, završio se s potpunim neuspehom. Braća su ponovila napad iduće godine na Dubrovnik samo s kopna, ali i opet bez sreće. U septembru 1186. potpisan je ugovor o miru kojim su Dubrovčani dobili slobodnu trgovinu po raškoj državi, pravo ispaše na Nemanjinom području i iskorišćavanje šume. Humljanima je za to dato pravo slobodnog prometa u Dubrovniku. Stefan Nemanja povjerio je upravljanje Zahumlja svom sinu [[Rastko Nemanjić|Rastku]] od 1190-1192, nakon čega se Miroslav vraća. Mađarski princ Andrija 1198 napada na humsku zemlju. Dajući izvjestan poklon manastiru Sv. Krševina u Zadru, 6. maja 1198. god, Andrija pominje svoju pobjedu "kako u Humu, tako i u Raškoj". Oko 1220 [[Sveti Sava]] smješta Humsku episkopiju u [[Ston]], na periferiji kraljevine, ali očevidno sa ciljem da suzbije katoličku vjeru koja se širila sa područja kotorske i dubrovačke biskupije. === Naslednici kneza Miroslava === Naslednik kneza Miroslava, '''knez Petar''' (1198-1227.), bio je 1223. god. izabran za splitskog kneza i uveden u tu dužnost od splitskog građanstva i pored vrlo ogorčenog otpora od strane katoličnog sveštenstva. Kao splitetski knez on je dugo oštro vodio borbu sa hrvatskim brastvom Šubića. Poznat kao borben, ratovao je i sa kraljem [[Stefan Nemanjić|Stevanom I Prvovenčanim]] i u tom ratovanju je rđavo prošao, izgubivši svu oblast na lijevoj obali [[Neretva|Neretve]]. [[File:Balkans 1265.jpg|thumb|right|250px|Part of Zahumlje under [[Serbian Kingdom]] in 1265]] Oko 1238. godine Mađari u borbama sa bosanskim banom [[Matej Ninoslav|Ninislavom]] postigoše izvesne uspjehe u Zahumlju i Zapadnim Stranama, ali prave, središnje Bosne nisu mogli osvojiti. Petra je zamijenio '''knez Andrija''' koji se spominje, zajedno sa bosanskim banom Ninoslavom 1242. kao saveznik i knez Splićana, u sukobima hrvatske vlastele. Andrijin sin '''knez Radoslav''' se 1254 pridružio savezu Bugara i Dubrovčana protiv Srbije. Mir je sklopljen 23. avgusta 1254. Po tom miru Dubrovnik je morao da plati jedan dio ratne štete. Dugogodišnji spor između njihove i barske crkve riješen je u korist ove druge, tako što je Barska arhiepiskopija postala otada neosporena katolička metropola Srbije. Župana Radoslava kralj Uroš je svrgao s vlasti i njegov dio Huma tješnje spojio sa svojom državom. Humsku zemlju držao je čvrsto kralj [[Milutin Nemanjić|Milutin]] od 1284. god., kad je [[Dragutin Nemanjić|Dragutin]], dobivši sjeverne oblasti, ustupio trebinjski kraj majci kraljici Jeleni, i kad je Milutin zaposjeo ostale krajeve humske zemlje. U njima je on kao namesnika postavio svog sina Konstatina. Kralj Milutin je tokom 1303-4. pregovarao s banom Pavlom Šubićemi, imao s njim čak i jedan sastanak u Vrulji blizu Makarske. Prema Humu Šubići nisu ništa postigli, on je i dalje ostao neokrnjen u srpskoj vlasti. Od 10. aprila 1318. god. počeo je [[Mladen II Šubić]] da se zove, uz sve dotadašnje titule, još i "glavnim gospodarom humske zemlje". Srpski kralj [[Milutin Nemanjić|Milutin]] se, u istom duhu borbe, prozvao "kraljem Hrvatske". U ratu koji se vodio 1318/9. god. ban Mladen II je rđavo prošao i dobio je mir tek posredstvom Dubrovčana, pošto je morao dati taoce i među njima i rođenog brata, omiškog kneza Grgura. === Stjepan II Kotromanić === [[Stjepan II Kotromanić]] je, za vreme prestonih borbi u Srbiji 1322-1324. godine nastalih nakon smrti kralja [[Milutin Nemanjić|Milutin]]a, osvojio od Srbije gotovo cijelo humsko područje i dao Bosni širok izlaz na more. Petar Toljenović mu se pokušao suprotstaviti u Zahumlju, ali u toj borbi je poražen i zarobljen, poslije čega je, po Stjepanovom naređenju, vezan za konja i bačen u klisuru. To osvajanje upotpunio je posle i u neretljanskoj krajini, iskoristivši katastrofu [[Mladen II Šubić|Mladena II Šubića]]. Srpski gospodari iz Huma prešli su djelimično pod vlast bosanskog bana, a djelimično su se povukli na susjedno trebinjsko područje. Borbe na granici, koje su vodili [[Branivojevići]], pretvorile su se u četovanje. Do mira je najzad došlo 26. marta 1326, a Brajka Branivojevića Dubrovčani su umorili glađu. Procjenivši da je [[Stefan Dečanski]] zauzet na jugu kraljevine Srbije, Stjepan II nastavlja širenje u [[Travunija|Travuniju]] i Polimlje, ali ga mladi Dušan poražava 1329. godine, kada je i sam Stjepan II jedva izvukao živu glavu. Kako mu je u borbi ubijen konj, svog konja mu je ustupio [[Hrvatinići|Vuk Vukoslavić]]. Od 1324-1328. god. Srbija nije preduzimala ništa, da povrati izgubljeno humsko područje. [[Dušan Nemanjić|Car Dušan]] je s toga 22. januara 1333. konačno prodao [[Ston]] Dubrovčanima. Dao im je i jedan dio primorja do dubrovačke međe i Posrednicu ''kako optječe Neretva do mora''. Za episkopsku crkvu odredila je Republika već 22. avgusta 1335. god. katoličkog sveštenika, a 1349. dovela je franjevce u to mesto. Dušan je bio voljan da se izmiri s banom, ali pod uslovom da mu ovaj vrati Hum. Nudio je i pravnu raspravu, što je prvi put u istoriji ovih krajeva da su vladari bili voljni jedan teritorijalni spor rješavati ne oružjem, nego pravnom raspravom. Kad je Stjepan II odbio, u jesen 1350. god., pored svih mletačkih nastojanja da se postigne sporazum, izbio je rat između Srbije i Bosne. Povod su dali Bosanci. Oni su češće pravili ispade na granici i vršili pljačke, od kojih je jedan upad u Konavlje, pred Božić 1349. god., bio većeg obima. Ban Stjepan II povukao se u planine, a Dušan je prodro do [[Bobovac|Bobovca]]. Zbog napada Vizantije, Dušan se povukao. === Kraljevina Bosna === [[File:Bosnia around 1412.png|thumb|right|300px|Zahumlje podijeljeno između Hrvatinića i Kosača oko 1412. godine]]. Početkom XV stoljeća [[Hrvoje Vukčić Hrvatinić]] upravlja zapadnim Humom, a veliki vojvoda[[Sandalj Hranić Kosača]] upravlja istočnim, dok je Neretva granica njihovih posjeda.<ref name="Zlatar 555">Zlatar (2007), p. 555.</ref> "Vojvoda od Bosne", [[Stjepan Vukčić Kosača]], koji je upravljao cijelim Zahumljem, 1448. Nosi titulu "Herceg Huma i Primorja".<ref name="Fine 578">Fine (The Late Medieval Balkans&nbsp;– 1994), p. 578.</ref> Slijedeće godine mijenja titulu u "Herceg Svetog Save".<ref name="Fine 578"/> Njegova zemlja je bila poznata kao Hercegova zemlja, a Turci su je prozvali [[Hercegovina]].<ref name="Fine 578"/> === Vjera === Vjerska situacija u srednjem vijeku je nalikovala onoj u centralnim i istočnim područjima Bosne, gdje su bile zastupljene i Katolička crkva, s Franjevcima kao njenim jedinim predstavnicima, te Crkva bosanska, s tom razlikom da je u Zahumlju i Humskoj zemlji uz Crkvu bosansku pravoslavlje bilo druga denominacija, koja je najprije bila pod uticajem Carigradske patrijaršije, te one iz Ohrida, a poslije samostalne [[Srpska pravoslavna crkva|Srpske pravoslavne crkve]]. Veći dio stanovništva bili su Slaveni i Vlasi. == Povezano == [[Lista humskih vladara]] == Literatura == * [[Nada Klaić]], Zagreb : Eminex, 1994. -Srednjovjekovna Bosna * Vjekoslav Klaić, Poviest Bosne * [[Sima Ćirković]], Beograd 1964 -Istorija srednjovjekovne bosanske države * [[Vladimir Ćorović]], Beograd, novembar 2001 - Istorija srpskog naroda == Reference == {{reference}} [[Kategorija:Historija Hrvatske]] [[Kategorija:Historija Srbije]] [[Kategorija:Bivše države u Evropi]] [[Kategorija:Bivše države na Balkanu]] [[Kategorija:Hum| ]] sopbdq1229mys3nu9env5ce5s567s3v 10 155504 42579607 42567841 2026-04-09T23:29:56Z Aca 108187 Aca premješta stranicu [[Šablon:Infookvir košarkaška liga]] na [[Šablon:Infokutija košarkaška liga]]: + 42567841 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" cellpadding="2" style="float: right; width: 25em; font-size: 90%; background-color: #ffffff; margin-left: 1em;" |- ! colspan="2" style="font-size: 130%; background-color: #e8e8ff;" | <center>{{{ime}}}</center> |- {{#if:{{{slika|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{!}} colspan="2" width="100%" {{!}} <center>{{{slika}}}</center> {{!}}- {{!}} colspan="2" style="border-bottom: 1px solid #DDDDDD;" {{!}} {{!}}- }} {{!}} '''Šport''' {{!}} [[Košarka]] {{!}}- {{#if:{{{države|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{!}} '''Države''' {{!}} {{{države}}} {{!}}- }} {{#if:{{{osnovana|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{!}} '''Osnovana''' {{!}} {{{osnovana}}} {{!}}- }} {{#if:{{{predsjednik|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{!}} '''Predsjednik''' {{!}} {{{predsjednik}}} {{!}}- }} {{#if:{{{broj_klubova|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{!}} '''Broj klubova''' {{!}} {{{broj_klubova}}} {{!}}- }} {{#if:{{{prvaci|<noinclude>-</noinclude>}}} {{{prvaci_sezone|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{!}} '''Prvaci {{#if:{{{prvaci_sezone|<noinclude>-</noinclude>}}}|({{{prvaci_sezone}}})}}''' {{!}} {{{prvaci}}} {{!}}- }} {{#if:{{{najuspješniji_klub|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{!}} '''Najuspješniji klub''' {{!}} {{{najuspješniji_klub}}} {{!}}- }} {{#if:{{{službena_stranica|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{!}} '''Službena stranica''' {{!}} {{{službena_stranica}}} {{!}}- }} {{#if: {{{sezona|<noinclude>-</noinclude>}}} | ! colspan="2" style="font-size: 100%; background-color: #e8e8ff;" {{!}} [[Slika:Basketball ball.svg|28px]] {{{sezona}}} }} |}<noinclude> <pre> {{Košarkaška liga (HR) | ime = | slika = | države = | osnovana = | predsjednik = | broj_klubova = | prvaci_sezone = | prvaci = | najuspješniji_klub = | službena_stranica = | sezona = }} </pre> {{infookvir za predložak | kat = Košarkaška natjecanja | podkat = DA | upute = - }} {{tl-sort}} [[Kategorija: Košarkaške infokutije]] [[Kategorija:Infokutije]] </noinclude> 1nskhkfw0wjnnwwxa4a7clx55o1eus6 0 223686 42579567 42579408 2026-04-09T17:14:55Z Alekol 2231 42579567 wikitext text/x-wiki {{godina}} {{godina u drugim kalendarima|1284}} {{commonscat|1284}} == Događaji == * [[17. 1.]] - Mongolski ilhanidski vicekralj Anadolije Konkurtaj je uhapšen od strane gruzijskog vicekralja Alinaka Nojana zbog zavere protiv vladara Ahmeda [[Tekuder]]a, sutradan je pogubljen. * [[28. 1.]] - Umro je [[Kraljevina Alba|škotski]] naslednik Alexander, sledeća u naslednom nizu je njegova sestričina [[Margaret od Škotske|Margareta, Norveška djeva]] (označena kraljica 1286-90, kada je umrla na putu u Škotsku). * početkom godine - [[Milutin Nemanjić|Milutin]] i [[Dragutin Nemanjić]] pljačkaju u vizantijskoj Makedoniji, stigli su do granica Svete gore i Hristopolja/Kavale.<ref name="isnI441">''Istorija s. n. I'', 441</ref> ** Kasnije tokom godine, nakon predaha, Milutin zauzima Poreč, Kičevo i Debar, čime se uspostavlja granica prema Vizantiji, kojoj ostaju, Strumica–Prosek/Demir Kapija–Prilep–Ohrid–Kroja; uznemirava je Kotanica, vizantijski prebeg u srpskoj službi.<ref name="isnI441" /> Opustošio je kraj oko Ohrida, pomagali su mu susedni albanski velikaši. S Milutinom se nakon ovih osvajanja centar države premešta iz Raške u Prištinu i Skoplje.<ref>[https://rastko.rs/rastko-bl/istorija/corovic/istorija/3_5_l.html Srbija kao glavna balkanska država]. rastko.rs</ref> ** [[Debarska eparhija]] pripada [[Žičko-pećka arhiepiskopija|Žičko-pećkoj arhiepiskopiji]]. * 2. 2.? - [[Aragonski križarski rat]]: papa Martin IV označava francuskog princa [[Karlo Valois|Karla Valois]] za aragonskog kralja, kao svog vazala (ekskomunicirani aragonski vladar [[Pedro III od Aragona|Pedro III]] mu je ujak). * [[5. 2.]] - Prva mongolska invazija Burme: zauzeli su [[Tagaung]], ali se u maju povlače zbog velike vrućine. Obnavljaju pohod u sledećoj suvoj sezoni (naša jesen-zima). * [[6. 2.]] - Njemački kralj [[Rudolf I Habsburški]] (65) ženi se po drugi put, [[Izabela Burgundska, njemačka kraljica|Izabelom Burgundskom]] (13-14), nisu imali djece. * mart? - Rumski sultan [[Kejhusrev III]] je pogubljen jer se umešao u pobunu mongolskog guvernera Anadolije Konkurtaja protiv ilhanidskog vladara Ahmeda Tekudera. Za novog sultana je postavljen [[Mesud II]] (u dva navrata do 1308) * [[19. 3.]] - [[Edward I od Engleske]] je proglasio Rhuddlanski statut, ili Velški statut: u zemlji [[Vels]], osvojenoj u proteklih par godina, uvedeni su englesko pravo i grofovije. Grade se i [[Zamkovi i gradske zidine kralja Edwarda u Gwyneddu]]. * [[24. 3.]] - U Tiru je umro [[Hugo III., kralj Cipra]] i, u rivalstvu sa Karlom Anžujskim, [[Kraljevina Jeruzalem|Jeruzalema]]; nasljeđuje ga sin [[Ivan I.,kralj Cipra|Ivan I]] (do 1285, na kontinentu ga priznaju u Tiru i Bejrutu, Akra je Karlova). * [[4. 4.]] - Umro je [[Alfonso X Mudri]], kralj Kastilje, Leona i Galicije. Želeo je da ga nasledi unuk [[Alfonso de la Cerda|Alfonso]], potomak starijeg sina Ferdinanda, ali nametnuo se, uz podršku većine plemstva i gradova, mlađi sin [[Sancho IV od Kastilje|Sancho IV]] (do 1295). * [[20. 4.]] - Japan [[Kamakura period]]a: umro je [[Hōjō Tokimune]], ''shikken'', tj. regent [[šogun]]a, faktički vladar Japana; nasleđuje ga mladi sin [[Hōjō Sadatoki]] (do 1301). * maj - Umro je Isa ibn Muhanna, emir sirijskih beduina i gospodar Palmire, nasleđuje ga sin Muhanna ibn Isa. * [[24. 5.]] - Izmirenje ugarske kraljevske porodice u zagrebačkog biskupa: kralj nalaže majci [[Elizabeta Kumanka|Elizabeti]] da vrati biskupu mjesto [[Vaška (Sopje)|Vaška]]. <ref name="Klaic263">Klaić, 263</ref> * [[5. 6.]] - [[Rat Sicilijanske večernje]] – Bitka u Napuljskom zalivu: aragonsko-sicilijanska flota [[Roger de Lauria|Rogera de Laurije]] porazila je anžujsku flotu krunskog princa [[Karlo II. Napuljski|Karla od Salerna]], koji je i zarobljen (do 1288). Mlađi Karlo se oglušio o očev nalog da ostane u defanzivi dok ovaj sakuplja vojsku i flotu u Provansi, sutradan stiže u Gaetu. * [[7. 6.]] - Kralj Ladislav i posebice njegova supruga Isabela potvrđuju da se kraljica majka izmirila sa zagrebačkim biskupom Timotijem i povratila mu desetinu iz Virovitice, Lipove i Virovitičke županije. Ladislav vraća biskupu županiju Garešnicu (25. 8. potvrđuje grad Garić.<ref name="Klaic263" /> * [[26. 6.]] - Zbog neprijateljstva lokalnog kapetana, papa Martin i kurija odlaze iz [[Orvieto|Orvijeta]], u oktobru stižu u [[Perugia|Perugiu]]. * [[12. 7.]] - Abu Hafs Umar bin Yahya, polubrat ranijeg emira, proglasio se za kalifa u Tunisu (do 1295). Uzurpator Ibn Abu Umara je ubrzo uhvaćen i pogubljen - time je vraćena [[Hafsidi|hafsidska]] vlast u zemlji. * jul - Ilhanidski vladar Tekuder je uhvaćen i 26. 7. izručen Argunu - biće mu suđeno za Konkurtajevo pogubljenje. * jul/avgust - [[Karlo I Anžujski]] je neuspešno opsedao [[Reggio Calabria]], zatim odlazi u [[Brindisi]]. * druga polovina godine - Dragutin Nemanjić Mačvansko-bosansku banovinu, kao ugarski kraljevski zet.<ref name="isnI441" /> ** Graniči se sa [[Braničevo (oblast)|Braničevom]] u kome, iz [[Ždrelo (mlavsko)|Ždrela]] vladaju agresivni [[Drman i Kudelin]]. * 5 - 6. 8. - Pomorska bitka kod Melorije u Ligurskom moru: [[Republika Genova|Đenovljani]] su uništili [[Republika Pisa|pizansku]] flotu, što je početak opadanja te republike, koju napadaju i Firenca i Lucca. Moguće da je među zarobljenima [[Rustichello da Pisa]], koji će oko 1298. sa Markom Polom napisati [[Livre des Merveilles du Monde|knjigu putopisa]]. * [[11. 8.]] - [[Argun]] je novi vladar mongolske ilhanidske Persije (do 1291), dan nakon Tekuderovog pogubljenja. Polubrat [[Gajhatu]] je poslat za guvernera u Anadoliji. * [[16. 8.]] - [[Jeanne od Navarrre]] (11), kraljica [[Kraljevina Navara|Navare]] i grofica [[Grofovija Champagne|Šampanje]], udaje se za francuskog nasljednika [[Philippe IV od Francuske|Philippea]] (16) - vladarski par Francuske 1285-1305. Ona nikada nije bila u Navari, zemljom vladaju francuski guverneri. * septembar/oktobar - Aragonsko-sicilijansko zauzeće otoka [[Djerba]] pored Tunisa. * jesen - Dragutinova kćerka [[Jelisaveta Nemanjić|Jelisaveta]] (ca. 14-16) udaje se za bosanskog župana [[Stjepan I Kotromanić|Stjepana I Kotromanića]] (42) (njihov unuk Tvrtko će se proglasiti za kralja 1377).<ref>[https://www.rastko.rs/rastko-bl/istorija/corovic/istorija/3_4_l.html Zapadnjačka orijentacija u Srbiji]. rastko.rs</ref> * [[30. 12.]] - Karlo Anžujski prelazi iz Brindisija u [[Foggia|Foggiu]] - smrtno je bolestan. === Kroz godinu === * [[Stefan Dragutin]] postaje [[Sremska zemlja|sremski]] kralj, sa prvom rezidencijom u [[Debrc]]u. Beograd je prvi put pod srpskom vlašću. * Bugarska princeza [[Ana Terter]] postaje četvrta žena [[Milutin Nemanjić|Milutina Nemanjića]] (do 1299). Njen otac [[Đorđe I Terter]] je pod pritiskom [[Nogaj]]evih Mongola (koji i upadaju sledeće godine). * [[Ivan Gisingovac]] je slavonski ban nakon Petra Pakračkog, njegov brat [[Nikola I. Gisingovac|Nikola]] je ugarski palatin.<ref name="Klaic263" /> * [[Katedrala u Beauvaisu]]: dio svoda [[Kor (arhitektura)|kora]] se srušio 12 godina nakon završetka, što izaziva izvjesnu krizu u francuskom gotičkom graditeljstvu. * U Veneciji se počinje kovati zlatni novac [[dukat]], pošto je vizantijskom [[hiperpiron]]u oslabljena vrednost; kasnije poznat i kao [[cekin]], po nazivu mletačke kovnice. * [[Aragonski križarski rat]], dio [[Rat Sicilijanske večernje|Rata Sicilijanske večernje]]: francuske snage napadaju Aragon, uz pomoć [[Kraljevina Mallorca|Kraljevine Mallorce]]. * Vizantijski car [[Andronik II Paleolog]] (25) ženi se Jolandom, preimenovanom u [[Irina Monferatska]] (ca. 10) - sa sobom je donela titularna prava na [[Kraljevina Solun|Kraljevinu Solun]], palu još pre 60 godina. * Ovoj godini, na dan Ivana i Pavla, 26. juna, pripisana je priča o [[Hameln|Hamelinskom]] šarenom frulašu (''Pied Piper'' na engleskom) - možda sećanje na vrbovanje naseljenika za slovenske krajeve u Pomeraniji. == Rođenja == {{Main|:Kategorija:Rođeni 1284.}} * [[25. 4.]] - [[Edward II od Engleske]], († [[1327]]) * {{circa}} 1280-84 - [Miha Madijev]], povjesničar († > 1358) * {{circa}} [[Simone Martini]], slikar († [[1344]]) == Smrti == {{Main|:Kategorija:Umrli 1284.}} * [[24. 3.]] - [[Hugo III., kralj Cipra]] (* ca. 1235) * [[4. 4.]] - [[Alfonso X Mudri]], kralj Kastilje, Leona i Galicije (* [[1221]]) * [[20. 4.]] - [[Hōjō Tokimune]], faktički vladar Japana (* [[1251]]) * maj - Isa ibn Muhanna, emir sirijskih beduina i gospodar Palmire [[Kategorija:1284.| ]] [[Kategorija:1280-e]] [[Kategorija:Godine]] 7nwhxy0h6mrlwcy7o8vvvpq6j0pfdyk 0 223687 42579578 42374050 2026-04-09T18:24:24Z Alekol 2231 dop. iz proleksis 42579578 wikitext text/x-wiki {{godina}} {{godina u drugim kalendarima|1285}} {{commonscat|1285}} == Događaji == * [[7. 1.]] - U [[Foggia|Foggi]] je umro [[Karlo I Anžujski]], kralj Sicilije, tj. Napulja. Pošto je njegov naslednik [[Carlo II, kralj Napulja|Karlo II]] u aragonskom zarobljeništvu na Siciliji (do 1288), pokojni kralj je odredio nećaka Roberta II, grofa od Artois, za regenta maloletnom unuku [[Karlo Martel (Anžuvinac)|Karlu Martelu]], koji je generalni vikar. * [[28. 3.]] (Uskršnja srijeda) - Papa [[Martin IV]] je umro u [[Perugia|Perugi]]. * [[2. 4.]] - Giacomo Savelli je u prvom krugu jednoglasno izabran za papu, pod imenom [[Honorije IV]] (do 1287, okrunjen je u Rimu na Duhove 20. 5.). Nastavlja profrancusku politiku, ali blaže nego raniji papa. * [[23. 5.]] - Hospitaleri u zamku Margat, blizu [[Banijas]]a u Siriji, predali su se nakon 38 dana opsade. Mamelučki sultan [[Qalawun]] je tu postavio garnizon. U ovo vreme je primorao Bohemonda VII od Tripolija da uništi preostale fortifikacije Marakleje. * jun - [[Karlo Valois]], sin francuskog kralja Filipa III, krunisan je od kardinalovog legata u zamku Llers za aragonskog kralja - pošto nije bilo fizičke krune, legat je upotrebio svoj šešir, pa su Karla zvali "Kralj šešira". * [[5. 10.]] - Francuski kralj [[Philippe III od Francuske|Philippe III]] Smjeli umro je od dizenterije u [[Perpignan]]u; nasljeđuje ga [[Philippe IV od Francuske|Philippe IV]] Lijepi (do 1314). Prošlogodišnjim brakom sa [[Jeanne od Navarrre]], dobio je [[Grofovija Champagne|grofoviju Champagne]] i personalnu uniju sa [[Kraljevina Navara|Navarom]]. * [[11. 11.]] - Umro je [[Pedro III od Aragona|Pedro III]], kralj Aragona, Valencije i Sicilije, grof Barcelone. U Aragonu ga nasleđuje stariji sin [[Alfonso III od Aragona|Alfonso III]] (do 1291) a na Siciliji mlađi [[Jaime II od Aragona|Jaime II]] (do 1295, nasleđuje starijeg brata 1291-1327). ** Alfonso je iste godine zaratio sa stricem [[Jaime II od Mallorce|Jaimeom II od Mallorce]] i uzeo mu [[Mallorca|Mallorcu]]. === Kroz godinu === * U Brskovu podignuta dominikanska crkva sv. Marije. * Egipatski sultan Qalawun je završio [[Qalawunov kompleks]] bolnice, medrese, mauzoleja i džamije u [[Islamski Kairo|Kairu]]. == Rođenja == {{Main|:Kategorija:Rođeni 1285.}} * Jacques Fournier, papa [[Benedikt XII]] († [[1342]]) == Smrti == {{Main|:Kategorija:Umrli 1285.}} * [[7. 1.]] - [[Karlo I Anžujski]], napuljski kralj (* 1226/27) * [[28. 3.]] - [[Martin IV]], papa (* ca. 1210) * [[5. 10.]] - [[Philippe III od Francuske]] (* [[1245]]) * [[11. 11.]] - [[Pedro III od Aragona]] (* ca 1239) [[Kategorija:1285.| ]] [[Kategorija:1280-e]] [[Kategorija:Godine]] owrl4m2yuxp0mveyxb1i986mutyi7av 10 224570 42579618 42567876 2026-04-10T00:37:25Z Aca 108187 Aca premješta stranicu [[Šablon:Infookvir skijaš skakač]] na [[Šablon:Infokutija skijaš]]: update 42567876 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" style="width: 25em; text-align: left; font-size: 85%;" |- |colspan="2"| {| style="width: 25em; text-align: left;" |- | colspan="2" style="text-align:center; font-size: large;" | '''{{{ime}}}''' |- | colspan="2" style="text-align:center;" | {{#if:{{{slika|<noinclude>-</noinclude>}}} | [[Datoteka:{{{slika}}}|{{#if:{{{slika_širina|<noinclude>-</noinclude>}}}| {{{slika_širina}}}|255px}}]] <small>{{{slika_opis|<noinclude>{{{slika_opis}}}</noinclude>}}}</small>}} |- {{#if:{{{puno_ime|<noinclude>-</noinclude>}}}| {{!}}style="background: #B0C4DE;" colspan="2" align=center{{!}}'''Osobni podaci''' {{!}}- }} {{#if:{{{puno_ime|<noinclude>-</noinclude>}}}| {{!}}'''Puno ime:'''{{!}}{{!}}{{{puno_ime}}} {{!}}- }} {{#if:{{{nadimak|<noinclude>-</noinclude>}}}| {{!}}'''Nadimak:'''{{!}}{{!}}{{{nadimak}}} {{!}}- }} {{#if:{{{datum_rođenja|<noinclude>-</noinclude>}}}| {{!}}'''Datum rođenja:'''{{!}}{{!}}{{{datum_rođenja}}} {{!}}- }} {{#if:{{{mjesto_rođenja|<noinclude>-</noinclude>}}}| {{!}}'''Mjesto rođenja:'''{{!}}{{!}}{{{mjesto_rođenja}}} {{!}}- }} {{#if:{{{datum_smrti|<noinclude>-</noinclude>}}}| {{!}}'''Datum smrti:'''{{!}}{{!}}{{{datum_smrti}}} {{!}}- }} {{#if:{{{mjesto_smrti|<noinclude>-</noinclude>}}}| {{!}}'''Mjesto smrti:'''{{!}}{{!}}{{{mjesto_smrti}}} {{!}}- }} {{#if:{{{državljanstvo|<noinclude>-</noinclude>}}}| {{!}}'''Državljanstvo:'''{{!}}{{!}}{{{državljanstvo}}} {{!}}- }} | style="background: #B0C4DE;" colspan="2" align=center | '''Sportski podaci''' |- {{#if:{{{karijera|<noinclude>-</noinclude>}}}| {{!}}'''Sportska karijera:'''{{!}}{{!}}{{{karijera}}} {{!}}- }} {{#if:{{{discipline|<noinclude>-</noinclude>}}}| {{!}}'''Skijaške discipline:'''{{!}}{{!}}{{{discipline}}} {{!}}- }} {{#if:{{{skije|<noinclude>-</noinclude>}}}| {{!}}'''Skije:'''{{!}}{{!}}{{{skije}}} {{!}}- }} {{#if:{{{rekord|<noinclude>-</noinclude>}}}| {{!}}'''Osobni rekord:'''{{!}}{{!}}{{{rekord}}} {{!}}- }} {{#if:{{{sezone|<noinclude>-</noinclude>}}}| {{!}}style="background: #B0C4DE;" colspan="2" align=center{{!}}'''Svjetski kup''' {{!}}- }} {{#if:{{{sezone|<noinclude>-</noinclude>}}}| {{!}}'''Skijaške sezone:'''{{!}}{{!}}{{{sezone}}} {{!}}- }} {{#if:{{{pobjede|<noinclude>-</noinclude>}}}| {{!}}'''Pobjede:'''{{!}}{{!}}{{{pobjede}}} {{!}}- }} {{#if:{{{dodatna_postolja|<noinclude>-</noinclude>}}}| {{!}}'''Dodatna pobjednička postolja <!-- Additional podiums -->:'''{{!}}{{!}}{{{dodatna_postolja}}} {{!}}- }} {{#if:{{{ukupno_postolja|<noinclude>-</noinclude>}}}| {{!}}'''Ukupna pobjednička postolja <!-- Total podiums -->:'''{{!}}{{!}}{{{ukupno_postolja}}} {{!}}- }} |} {{#if:{{{medalje|<noinclude>-</noinclude>}}}| {{!}}- {{!}}colspan="2"{{!}} {{{!}} style="width: 25em; text-align: left;" {{!}}- {{#if:{{{1| }}}|{{!}}colspan="3" style="text-align:center; background-color:#FFFFFF'" {{!}} [[Slika:{{{1}}}|{{{2|100px}}}|{{{3|{{PAGENAME}}}}}]]<br /><small>{{{3|{{PAGENAME}}}}} {{!}}- }} {{{medalje}}} {{!}}} }} |}<noinclude> <pre> {{Infookvir skijaš skakač | ime = | slika = | slika_širina = <!-- Only for images narrower than 220 pixels --> | slika_opis = | puno_ime = | nadimak = | datum_rođenja = | mjesto_rođenja = | datum_smrti = | mjesto_smrti = | državljanstvo = | karijera = | discipline = (treba li ovo?) | skije = | rekord = | sezone = | pobjede = | dodatna_postolja = | ukupno_postolja= | medalje = }} </pre> {{infookvir za predložak | kat = Skijaši skakači | podkat = DA | upute = ''vidi primjer gore'' }} [[Kategorija:Sportske biografske infokutije|Skijaš skakač]] [[Kategorija:Infokutije]] </noinclude> mb0tw3uosamvlogy14i2jiugldc5vlx 2 232970 42579636 42579404 2026-04-10T05:47:15Z Duma 16555 42579636 wikitext text/x-wiki [[File:Placental morphologies encountered in placental mammals.jpg|thumb|Morfologija posteljice kod različitih placentnih sisara]] [[File:Goat_eating_placenta.jpg|alt=|thumb|Majka koza vrši placentofagiju]] '''Placentofagija''' je čin konzumiranja dijela ili cijele [[Izbacivanje placente|posteljice]] nakon porođaja kod sisara.<ref name="Hayes 2016">{{Cite journal |last=Hayes |first=Emily Hart |date=2016 |title=Consumption of the Placenta in the Postpartum Period |journal=Journal of Obstetric, Gynecologic & Neonatal Nursing |language=en |volume=45 |issue=1 |pages=78–89 |doi=10.1016/j.jogn.2015.10.008 |issn=0884-2175 |pmid=26815801}}</ref> Porođaj obuhvata rađanje novorođenčeta, kao i izbacivanje posteljice i fetalne membrane.<ref name="Kristal 1980">{{Cite journal |last=Kristal |first=Mark B. |date=1980 |title=Placentophagia: A biobehavioral enigma (or ''De gustibus non disputandum est'') |journal=Neuroscience & Biobehavioral Reviews |volume=4 |issue=2 |pages=141–150 |doi=10.1016/0149-7634(80)90012-3 |pmid=6999389 |s2cid=10468943 |issn=0149-7634}}</ref> [[Posteljica]] je ključni organ koji se razvija u majčinoj maternici tokom trudnoće kako bi podržao fetus. Povezuje se s fetusom putem pupčane vrpce kako bi omogućila transport hranjivih tvari, izlučivanje otpadnih tvari i razmjenu plinova između majke i [[fetus]]a.<ref name="Kristal 1980" /> Morfološke osobine posteljice razlikuju se među vrstama, ali njena funkcija je univerzalna. Placentofagija je ponašanje karakteristično za majku kod većine placentalnih sisara.<ref name="Hayes 2016" /> Opažen je značajan broj slučajeva placentofagije kod niza životinja. Anomalije uglavnom uključuju ljude i vodene vrste, kao i deve.<ref name="Kristal 1980" /> Međutim, koncept postaje sve popularniji među ženama na Zapadu, uprkos svom kontroverznom prizvuku.<ref name="Hayes 2016" /> Teorije o tome zašto sisari praktikuju placentofagiju povezane su s mnogim predloženim prednostima konzumiranja posteljice. One se razlikuju među životinjama, ali su obično bihevioralne, medicinske ili duhovne prirode.<ref name="Kristal 1980" /><ref>{{cite journal |last1=Ober |first1=William |date=1979 |title=Notes on Placentophagy |journal=Bulletin of the New York Academy of Medicine |volume=55 |issue=6 |pages=591–599 |pmid=111747 |pmc=1807646}}</ref><ref name="Kristal 1991">{{cite journal |last1=Kristal |first1=Mark B. |date=1991 |title=Enhancement of Opioid-Mediated Analgesia: A Solution to the Enigma of Placentophagia |journal=Neuroscience and Biobehavioral Reviews |volume=15 |issue=3 |pages=425–435 |doi=10.1016/S0149-7634(05)80035-1 |pmid=1956610 |s2cid=6331181 |issn=1873-7528}}</ref> == Zastupljenost == Placentofagija je normalna kod većine članova taksonomske skupine [[Eutheria]]. Primijećena je kod životinja u rasponu od glodara do primata, u nekim slučajevima čak i kod ljudi. Najopsežnija studija provedena je na životinjama iz redova [[Rodentia]], [[Chiroptera]], [[Lagomorpha]], [[Carnivora]], [[Perissodactyla]], [[Artiodactyla]] i [[Primates]].<ref name="Kristal 1980" /> Izuzeci od tog sveprisutnog ponašanja kod sisara mogu se vidjeti kod ljudi, morskih sisara i [[Camelidae|deva]]. Pretpostavlja se da je dio morskih vrsta koje ne praktikuju placentofagiju onaj koji svoje potomstvo rađa u vodi jer se korisne komponente raspršuju nakon izbacivanja iz majke, te da je domestikacija deva iskorijenila takvo ponašanje vršeći stres i selektivni pritisak na tu vrstu.<ref name="Kristal 2012">{{cite journal |last1=Kristal |first1=Mark |last2=DiPirro |first2=Jean |last3=Thompson |first3=Alexis |date=2012 |title=Placentophagy in Humans and Nonhuman Mammals: Causes and Consequences |journal=Ecology of Food and Nutrition |volume=51 |issue=3 |pages=177–197 |doi=10.1080/03670244.2012.661325 |pmid=22632059 |bibcode=2012EcoFN..51..177K |s2cid=540223 |issn=1543-5237}}</ref> === Kod zečeva === [[File:Oryctolagus_cuniculus_Tasmania_2.jpg|thumb|Domestic rabbit, ''Oryctolagus cuniculus,'' used as model species in study of placentophagy|alt=]] Placentophagia in rabbits is exclusively performed by maternal figures that have recently given birth. A study shows that even when pregnant and pre-parturient female rabbits are presented with placental meal there is little participation in the behavior but all postpartum mothers ate the afterbirth. When compared with the consumption of liver, another protein source, the occurrence of placentophagia alone increases by roughly 55% in the short 1–5 day period following parturition.<ref name="Melo 2003">{{Cite journal |last1=Melo |first1=Angel I. |last2=González-Mariscal |first2=Gabriela |date=2003 |title=Placentophagia in rabbits: Incidence across the reproductive cycle: Placentophagia in Rabbits |journal=Developmental Psychobiology |language=en |volume=43 |issue=1 |pages=37–43 |doi=10.1002/dev.10118 |pmid=12794777 |issn=1098-2302}}</ref> The liver is preferential to non-pregnant, pregnant and pre-parturient mothers consistently as opposed to post-partum mothers who chose to consume only placenta when presented with both. The same study also looked at the interest of the placenta in pregnant rabbits, they saw that in the days leading up to delivery the animals were more intrigued by the placenta when it was presented, which was shown by increasing sniffing of the placenta. The attraction was not demonstrated towards the liver. This infers that there is a tie between elements prompting both delivery and placentophagy in pregnant maternal rabbits.<ref name="Melo 2003" /> In some instances placentophagia is tied to [[cannibalism]] in rabbits. As the mother engages in the act of consuming the placenta, they accidentally ingest the neonate as well.<ref>{{Cite journal |last1=Clauss |first1=Marcus |last2=Lischke |first2=Andreas |last3=Botha |first3=Heike |last4=Hatt |first4=Jean-Michel |date=2016 |title=Carcass consumption by domestic rabbits (Oryctolagus cuniculus) |journal=European Journal of Wildlife Research |language=en |volume=62 |issue=1 |pages=143–145 |doi=10.1007/s10344-015-0980-y |s2cid=16166906 |issn=1612-4642}}</ref> === Kod pacova === Placentophagia has been studied most commonly in rodents, specifically rats. There have been multiple conclusions drawn from the available literature. One major finding is that the consumption of the afterbirth and associated materials increases the onset and intensity of maternal behavior in rats.<ref name="Kristal 1991" /> The increased contact between the adult and the infant is what enhances the adoption of parental behavior. In addition to increasing the parenting tendencies of mother rats, it has been seen that placentophagia by female weanling laboratory rats when the mother births a subsequent litter, elevates [[alloparenting]] behavior toward their siblings.<ref>{{Cite journal |last1=Harding |first1=Kaitlyn M. |last2=Lonstein |first2=Joseph S. |date=2014 |title=Placentophagia in weanling female laboratory rats: Placentophagia in Weanling Females |journal=Developmental Psychobiology |language=en |volume=56 |issue=6 |pages=1290–9 |doi=10.1002/dev.21208 |pmc=4119531 |pmid=24604548 |issn=1098-2302}}</ref> Additional research has shown that ingestion of the placenta and amniotic fluid influences the pain tolerance in pregnant rats via elevation of naturally occurring opioid-mediated analgesia.<ref name="Kristal 1991" /> Production of endogenous opioids produced by the central nervous system, is increased during the birthing process which raises the pain threshold of the mother. When coupled with the ingestion of placenta or amniotic fluid, there is a drastic increase in the opioid effect. A test whereby rats were given meat rather than placenta supported the contribution of the afterbirth components to the enhanced opioid effect by showing no increase in the pain threshold of the post-partum mother.<ref name="Kristal 1991" /><ref name="Kristal 2012" /> == Hipotetske koristi == There are numerous hypothesized benefits to the practice of placentophagy in both human and nonhuman mammals, which are seen as the direct motivation for various animals to engage in the consumption of the afterbirth. Many of these proposed benefits have since been disproved through scientific study. === Osjećaj gladi === Some initial conjectures related directly to the satiation of specific and general maternal hunger.<ref name="Kristal 2012" /> These hinged on the idea that prior to parturition mothers ceased to eat and so, immediately after birth they consumed the placenta to satisfy an intense hunger. A further idea was that of specific hunger, according to which the maternal figure participated in placentophagy in order to replenish any resources depleted during pregnancy that were contained within the placenta.<ref name="Kristal 1991" /> This was later disproved by studies on rats and other species showing that a wide range of animals do not typically decrease the amount of food or water taken in prior to delivery, and that rats presented with placenta will consume it regardless of pregnancy or virginity.<ref name="Kristal 1980" /><ref name="Kristal 1991" /><ref name="Kristal 1973">{{cite journal |last1=Kristal |first1=Mark |last2=Wampler |first2=Richard |date=1973 |title=Food and water intake prior to parturition in the rat |journal=Physiological Psychology |volume=1 |issue=3 |pages=297–300 |doi=10.3758/BF03326927 |doi-access=free |issn=2197-9960}}</ref> === Čistoća i zaštita od predatora === Another aspect of placentophagy that was initially considered a beneficial reason for its occurrence was that the consumption of the afterbirth ensured cleanliness of the nest and eliminated any sign of new and vulnerable offspring.<ref name="Kristal 1980" /> It was suggested that nesting animals, who would then rear their young within the nest, benefited by having an aseptic area. Further, predators would be attracted to the site of parturition by the scent of blood and of fetal tissue, so ingesting the afterbirth would eliminate the ability for predators to easily locate newborns. This would in turn provide protection for the defenseless young.<ref name="Kristal 1980" /> These hypothesized benefits were later rejected because the act of consuming the placenta would be more time-consuming than merely abandoning the site of parturition or removing the afterbirth from the nesting area, each of which would provide the same benefit as placentophagy was presumed to provide.<ref name="Kristal 1980" /> === Povećani prag boli === A newer hypothesis about the maternal consumption of afterbirth in mammals is that the placenta contains compounds that increase pain tolerance post parturition.<ref name="Kristal 1991" /><ref name="Kristal 1973" /> Although it is known that during pregnancy and labour there is a natural increase in internal production of enkephalins and endorphins that decrease the sensation of pain, studies indicated that the consumption of placenta by maternal rats after delivery spiked the subsequent numbers of these opioids.<ref name="Kristal 2012" /> This was due to the active ingredient present in the placenta as well as the amniotic fluid, placental opioid-enhancing factor (POEF). It is important to note that afterbirth also contains amniotic fluid, and scientists believe its consumption may be equally as important in the elevation of pain threshold as is the placental ingestion. Amniotic fluid is likely taken in unknowingly by cleaning the genital area prior or post delivery, or by cleaning or kissing the infant soon after expulsion.<ref name="Kristal 1991" /><ref name="Kristal 1973" /> == Evolucija == Placentophagy evolved independently in different lineages as adaptations to various challenges faced by ancestral species.<ref name="Kristal 2012" /> The behaviour was ultimately attractive to the maternal subject based on the hypothesized benefits discussed above but provided some kind of advantage. Based on this advantage, placentophagy was selected for by natural selection which lead to its persistence in mammal species.<ref name="Kristal 2012" /> == Placentofagija kod ljudi == {{Main|Human placentophagy}} [[File:Ziheche.jpg|thumb|left|200px|Dried human placenta as medicine (''ziheche'') (紫河车)]] Although the placenta is revered in many cultures, there is scarce evidence that any customarily eat the placenta after the newborn's birth.<ref name="Young 2010">{{cite journal |last1=Young |first1=Sharon M. |last2=Benyshek |first2=Daniel C. |title=In Search of Human Placentophagy: A Cross-Cultural Survey of Human Placenta Consumption, Disposal Practices, and Cultural Beliefs |journal=Ecology of Food and Nutrition |date=2010 |volume=49 |issue=6 |pages=467–484 |doi=10.1080/03670244.2010.524106 |pmid=21888574 |issn=1543-5237}}</ref> Those who advocate placentophagy in humans believe that eating the placenta prevents [[postpartum depression]] and other pregnancy complications.{{Citation needed|date=June 2019}} [[Obstetrician]] and spokesperson for the [[Royal College of Obstetricians and Gynaecologists]] Maggie Blott disputes the post-natal depression theory, stating there is no medical reason to eat the placenta: "Animals eat their placenta to get nutrition – but when people are already well-nourished, there is no benefit, there is no reason to do it."<ref>{{Cite news |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/magazine/4918290.stm |title=Why eat a placenta? |publisher=[[BBC News]] |access-date=12 December 2007 |date=18 April 2006}}</ref> While no [[Randomized controlled trial|scientific study]] has proven any benefits, a survey was conducted by American [[Anthropology|medical anthropologists]] at the [[University of South Florida]] and [[University of Nevada, Las Vegas]]. Among the respondents, about three-fourths claimed to have positive experiences from eating their own placenta, citing "improved mood", "increased energy", and "improved lactation".<ref>{{cite web |url=http://news.unlv.edu/article/steamed-dehydrated-or-raw-placentas-may-help-moms%E2%80%99-post-partum-health |publisher=University of Nevada, Las Vegas |title=Steamed, Dehydrated or Raw: Placentas May Help Moms' Post-Partum Health |last=Bawany |first=Afsha |date=27 February 2013 |access-date=25 March 2013}}</ref> <ref name="Selander 2013">{{cite journal |last1=Selander |first1=Jodi |last2=Cantor |first2=Allison |last3=Young |first3=Sharon M. |last4=Benyshek |first4=Daniel C. |title=Human Maternal Placentophagy: A Survey of Self-Reported Motivations and Experiences Associated with Placenta Consumption |journal=Ecology of Food and Nutrition |date=2013 |volume=52 |issue=2 |pages=93–115 |doi=10.1080/03670244.2012.719356 |url=http://news.unlv.edu/sites/default/files/EFN%20Placentophagy%20Survey%20(Selander,%20Cantor,%20Young%20and%20Benyshek%202013).pdf |issn=1543-5237 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150216214212/http://news.unlv.edu/sites/default/files/EFN%20Placentophagy%20Survey%20%28Selander,%20Cantor,%20Young%20and%20Benyshek%202013%29.pdf |archive-date=16 February 2015 |url-status=dead |via=University of Nevada, Las Vegas}}</ref> Human placenta has also been an ingredient in some [[traditional Chinese medicine]]s,<ref>{{Cite web |url=http://www.news-medical.net/print_article.asp?id=1333 |title=Traditional Chinese medicine contains human placenta |website=News-Medical |date=8 May 2004 |access-date=12 December 2007 |url-access=registration}}</ref> including using dried human placenta, known as ''ziheche'' ({{zh|s=[[wikt:紫河车|紫河车]]|t=紫河車|p=Zǐhéchē}}), to treat wasting diseases, infertility, impotence and other conditions.<ref>{{cite book |author1=Tierra, Lesley |author2=Tierra, Michael |title=Chinese Traditional Herbal Medicine, Volume II: Materia Medica and Herbal Reference |publisher=Lotus Press |location=Twin Lakes, Wis. |year=1998 |isbn=978-0-914955-32-0 |page=225}}</ref> Most recently, the CDC<ref>{{cite journal |journal=MMWR. Morbidity and Mortality Weekly Report |title=Notes from the Field: Late-Onset Infant Group B Streptococcus Infection Associated with Maternal Consumption of Capsules Containing Dehydrated Placenta — Oregon, 2016 |volume=66 |issue=25 |pages=677–678 |doi=10.15585/mmwr.mm6625a4 |doi-access=free |pmid=28662016 |pmc=5687501 |issn=1545-861X |year=2017 |last1=Buser |first1=Genevieve L. |last2=Mató |first2=Sayonara |last3=Zhang |first3=Alexia Y. |last4=Metcalf |first4=Ben J. |last5=Beall |first5=Bernard |last6=Thomas |first6=Ann R.}}</ref> published a report of a newborn infected with group B ''Streptococcus'' (GBS) bacteria likely after the mother ingested placenta capsules. Consequently, the CDC said that placenta capsule ingestion should be avoided and to educate mothers interested in placenta encapsulation about the potential risks. A recent publication<ref>{{cite journal |last1=Farr |first1=Alex |last2=Chervenak |first2=Frank A. |last3=McCullough |first3=Laurence B. |last4=Baergen |first4=Rebecca N. |last5=Grünebaum |first5=Amos |date=2018 |title=Human placentophagy: a review |journal=American Journal of Obstetrics and Gynecology |language=en |volume=218 |issue=4 |pages=401.e1–401.e11 |doi=10.1016/j.ajog.2017.08.016 |issn=0002-9378 |pmid=28859955 |s2cid=4450981}}</ref> advised that physicians should discourage placentophagy because it is potentially harmful with no documented benefit. British celebrity chef [[Hugh Fearnley-Whittingstall]], known for his series of River Cottage programmes, notoriously cooked and ate a human placenta on one of his programmes.<ref>{{cite web |date=28 May 1998 |title=Channel 4 rapped for serving placenta |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/101944.stm |publisher=BBC News |access-date=29 June 2021}}</ref> Pg.104-7 in [[Cecil Adams]]'s ''[[Return of the Straight Dope]]'' (1994) describes a home childbirth, followed by placentophagy, in [[Berkeley, California]]. == Povezano == * [[Autokanibalizam]] == Reference == {{Reflist|30em}} == Vanjske poveznice == *{{Commons category-inline|Placentophagy}} {{načini ishrane}} h817lc2ufoxs4zj7wecaewzbwpvmxtf 42579637 42579636 2026-04-10T05:59:10Z Duma 16555 42579637 wikitext text/x-wiki [[File:Placental morphologies encountered in placental mammals.jpg|thumb|Morfologija posteljice kod različitih placentnih sisara]] [[File:Goat_eating_placenta.jpg|alt=|thumb|Majka koza vrši placentofagiju]] '''Placentofagija''' je čin konzumiranja dijela ili cijele [[Izbacivanje placente|posteljice]] nakon porođaja kod sisara.<ref name="Hayes 2016">{{Cite journal |last=Hayes |first=Emily Hart |date=2016 |title=Consumption of the Placenta in the Postpartum Period |journal=Journal of Obstetric, Gynecologic & Neonatal Nursing |language=en |volume=45 |issue=1 |pages=78–89 |doi=10.1016/j.jogn.2015.10.008 |issn=0884-2175 |pmid=26815801}}</ref> Porođaj obuhvata rađanje novorođenčeta, kao i izbacivanje posteljice i fetalne membrane.<ref name="Kristal 1980">{{Cite journal |last=Kristal |first=Mark B. |date=1980 |title=Placentophagia: A biobehavioral enigma (or ''De gustibus non disputandum est'') |journal=Neuroscience & Biobehavioral Reviews |volume=4 |issue=2 |pages=141–150 |doi=10.1016/0149-7634(80)90012-3 |pmid=6999389 |s2cid=10468943 |issn=0149-7634}}</ref> [[Posteljica]] je ključni organ koji se razvija u majčinoj maternici tokom trudnoće kako bi podržao fetus. Povezuje se s fetusom putem pupčane vrpce kako bi omogućila transport hranjivih tvari, izlučivanje otpadnih tvari i razmjenu plinova između majke i [[fetus]]a.<ref name="Kristal 1980" /> Morfološke osobine posteljice razlikuju se među vrstama, ali njena funkcija je univerzalna. Placentofagija je ponašanje karakteristično za majku kod većine placentalnih sisara.<ref name="Hayes 2016" /> Opažen je značajan broj slučajeva placentofagije kod niza životinja. Anomalije uglavnom uključuju ljude i vodene vrste, kao i deve.<ref name="Kristal 1980" /> Međutim, koncept postaje sve popularniji među ženama na Zapadu, uprkos svom kontroverznom prizvuku.<ref name="Hayes 2016" /> Teorije o tome zašto sisari praktikuju placentofagiju povezane su s mnogim predloženim prednostima konzumiranja posteljice. One se razlikuju među životinjama, ali su obično bihevioralne, medicinske ili duhovne prirode.<ref name="Kristal 1980" /><ref>{{cite journal |last1=Ober |first1=William |date=1979 |title=Notes on Placentophagy |journal=Bulletin of the New York Academy of Medicine |volume=55 |issue=6 |pages=591–599 |pmid=111747 |pmc=1807646}}</ref><ref name="Kristal 1991">{{cite journal |last1=Kristal |first1=Mark B. |date=1991 |title=Enhancement of Opioid-Mediated Analgesia: A Solution to the Enigma of Placentophagia |journal=Neuroscience and Biobehavioral Reviews |volume=15 |issue=3 |pages=425–435 |doi=10.1016/S0149-7634(05)80035-1 |pmid=1956610 |s2cid=6331181 |issn=1873-7528}}</ref> == Zastupljenost == Placentofagija je normalna kod većine članova taksonomske skupine [[Eutheria]]. Primijećena je kod životinja u rasponu od glodara do primata, u nekim slučajevima čak i kod ljudi. Najopsežnija studija provedena je na životinjama iz redova [[Rodentia]], [[Chiroptera]], [[Lagomorpha]], [[Carnivora]], [[Perissodactyla]], [[Artiodactyla]] i [[Primates]].<ref name="Kristal 1980" /> Izuzeci od tog sveprisutnog ponašanja kod sisara mogu se vidjeti kod ljudi, morskih sisara i [[Camelidae|deva]]. Pretpostavlja se da je dio morskih vrsta koje ne praktikuju placentofagiju onaj koji svoje potomstvo rađa u vodi jer se korisne komponente raspršuju nakon izbacivanja iz majke, te da je domestikacija deva iskorijenila takvo ponašanje vršeći stres i selektivni pritisak na tu vrstu.<ref name="Kristal 2012">{{cite journal |last1=Kristal |first1=Mark |last2=DiPirro |first2=Jean |last3=Thompson |first3=Alexis |date=2012 |title=Placentophagy in Humans and Nonhuman Mammals: Causes and Consequences |journal=Ecology of Food and Nutrition |volume=51 |issue=3 |pages=177–197 |doi=10.1080/03670244.2012.661325 |pmid=22632059 |bibcode=2012EcoFN..51..177K |s2cid=540223 |issn=1543-5237}}</ref> === Kod zečeva === [[File:Oryctolagus_cuniculus_Tasmania_2.jpg|thumb|Domaći zec, ''Oryctolagus cuniculus,'' korišten kao modelna vrsta u proučavanju placentofagije|alt=]] Placentofagiju kod zečeva isključivo vrše majke koje su se nedavno okotile. Istraživanje pokazuje da čak i kada se skotnim ženkama zeca i onima koje uskoro treba da se okote prezentira obrok s posteljicom, postoji malo učešća u ponašanju, ali su nakon koćenja sve majke jele posteljicu. U poređenju s konzumiranjem jetre, još jednog izvora proteina, pojava same placentofagije se povećava za otprilike 55% u kratkom periodu od 1-5 dana nakon koćenja.<ref name="Melo 2003">{{Cite journal |last1=Melo |first1=Angel I. |last2=González-Mariscal |first2=Gabriela |date=2003 |title=Placentophagia in rabbits: Incidence across the reproductive cycle: Placentophagia in Rabbits |journal=Developmental Psychobiology |language=en |volume=43 |issue=1 |pages=37–43 |doi=10.1002/dev.10118 |pmid=12794777 |issn=1098-2302}}</ref> Jetra je dosljedno preferirana kod ne-gravidnih, skotnih i majki pred koćenjem, za razliku od majki nakon koćenja koje su odlučile konzumirati samo posteljicu kada su im prezentirane obje opcije. Isto istraživanje je također proučavalo interes za posteljicu kod skotnih zečica, te su otkrili da su u danima prije koćenja životinje bile više zainteresirane za posteljicu kada im je ona predstavljena, što se ispazalo povećanim njuškanjem iste. Privlačnost nije demonstrirana prema jetri. To ukazuje na to da postoji veza između elemenata koji potiču i porođaj i placentofagiju kod skotnih zečica.<ref name="Melo 2003" /> Placentofagija je kod zečeva u nekim slučajevima povezana s [[kanibalizam|kanibalizmom]] - dok majka konzumira posteljicu, slučajno proguta i novorođenče.<ref>{{Cite journal |last1=Clauss |first1=Marcus |last2=Lischke |first2=Andreas |last3=Botha |first3=Heike |last4=Hatt |first4=Jean-Michel |date=2016 |title=Carcass consumption by domestic rabbits (Oryctolagus cuniculus) |journal=European Journal of Wildlife Research |language=en |volume=62 |issue=1 |pages=143–145 |doi=10.1007/s10344-015-0980-y |s2cid=16166906 |issn=1612-4642}}</ref> === Kod pacova === Placentophagia has been studied most commonly in rodents, specifically rats. There have been multiple conclusions drawn from the available literature. One major finding is that the consumption of the afterbirth and associated materials increases the onset and intensity of maternal behavior in rats.<ref name="Kristal 1991" /> The increased contact between the adult and the infant is what enhances the adoption of parental behavior. In addition to increasing the parenting tendencies of mother rats, it has been seen that placentophagia by female weanling laboratory rats when the mother births a subsequent litter, elevates [[alloparenting]] behavior toward their siblings.<ref>{{Cite journal |last1=Harding |first1=Kaitlyn M. |last2=Lonstein |first2=Joseph S. |date=2014 |title=Placentophagia in weanling female laboratory rats: Placentophagia in Weanling Females |journal=Developmental Psychobiology |language=en |volume=56 |issue=6 |pages=1290–9 |doi=10.1002/dev.21208 |pmc=4119531 |pmid=24604548 |issn=1098-2302}}</ref> Additional research has shown that ingestion of the placenta and amniotic fluid influences the pain tolerance in pregnant rats via elevation of naturally occurring opioid-mediated analgesia.<ref name="Kristal 1991" /> Production of endogenous opioids produced by the central nervous system, is increased during the birthing process which raises the pain threshold of the mother. When coupled with the ingestion of placenta or amniotic fluid, there is a drastic increase in the opioid effect. A test whereby rats were given meat rather than placenta supported the contribution of the afterbirth components to the enhanced opioid effect by showing no increase in the pain threshold of the post-partum mother.<ref name="Kristal 1991" /><ref name="Kristal 2012" /> == Hipotetske koristi == There are numerous hypothesized benefits to the practice of placentophagy in both human and nonhuman mammals, which are seen as the direct motivation for various animals to engage in the consumption of the afterbirth. Many of these proposed benefits have since been disproved through scientific study. === Osjećaj gladi === Some initial conjectures related directly to the satiation of specific and general maternal hunger.<ref name="Kristal 2012" /> These hinged on the idea that prior to parturition mothers ceased to eat and so, immediately after birth they consumed the placenta to satisfy an intense hunger. A further idea was that of specific hunger, according to which the maternal figure participated in placentophagy in order to replenish any resources depleted during pregnancy that were contained within the placenta.<ref name="Kristal 1991" /> This was later disproved by studies on rats and other species showing that a wide range of animals do not typically decrease the amount of food or water taken in prior to delivery, and that rats presented with placenta will consume it regardless of pregnancy or virginity.<ref name="Kristal 1980" /><ref name="Kristal 1991" /><ref name="Kristal 1973">{{cite journal |last1=Kristal |first1=Mark |last2=Wampler |first2=Richard |date=1973 |title=Food and water intake prior to parturition in the rat |journal=Physiological Psychology |volume=1 |issue=3 |pages=297–300 |doi=10.3758/BF03326927 |doi-access=free |issn=2197-9960}}</ref> === Čistoća i zaštita od predatora === Another aspect of placentophagy that was initially considered a beneficial reason for its occurrence was that the consumption of the afterbirth ensured cleanliness of the nest and eliminated any sign of new and vulnerable offspring.<ref name="Kristal 1980" /> It was suggested that nesting animals, who would then rear their young within the nest, benefited by having an aseptic area. Further, predators would be attracted to the site of parturition by the scent of blood and of fetal tissue, so ingesting the afterbirth would eliminate the ability for predators to easily locate newborns. This would in turn provide protection for the defenseless young.<ref name="Kristal 1980" /> These hypothesized benefits were later rejected because the act of consuming the placenta would be more time-consuming than merely abandoning the site of parturition or removing the afterbirth from the nesting area, each of which would provide the same benefit as placentophagy was presumed to provide.<ref name="Kristal 1980" /> === Povećani prag boli === A newer hypothesis about the maternal consumption of afterbirth in mammals is that the placenta contains compounds that increase pain tolerance post parturition.<ref name="Kristal 1991" /><ref name="Kristal 1973" /> Although it is known that during pregnancy and labour there is a natural increase in internal production of enkephalins and endorphins that decrease the sensation of pain, studies indicated that the consumption of placenta by maternal rats after delivery spiked the subsequent numbers of these opioids.<ref name="Kristal 2012" /> This was due to the active ingredient present in the placenta as well as the amniotic fluid, placental opioid-enhancing factor (POEF). It is important to note that afterbirth also contains amniotic fluid, and scientists believe its consumption may be equally as important in the elevation of pain threshold as is the placental ingestion. Amniotic fluid is likely taken in unknowingly by cleaning the genital area prior or post delivery, or by cleaning or kissing the infant soon after expulsion.<ref name="Kristal 1991" /><ref name="Kristal 1973" /> == Evolucija == Placentophagy evolved independently in different lineages as adaptations to various challenges faced by ancestral species.<ref name="Kristal 2012" /> The behaviour was ultimately attractive to the maternal subject based on the hypothesized benefits discussed above but provided some kind of advantage. Based on this advantage, placentophagy was selected for by natural selection which lead to its persistence in mammal species.<ref name="Kristal 2012" /> == Placentofagija kod ljudi == {{Main|Human placentophagy}} [[File:Ziheche.jpg|thumb|left|200px|Dried human placenta as medicine (''ziheche'') (紫河车)]] Although the placenta is revered in many cultures, there is scarce evidence that any customarily eat the placenta after the newborn's birth.<ref name="Young 2010">{{cite journal |last1=Young |first1=Sharon M. |last2=Benyshek |first2=Daniel C. |title=In Search of Human Placentophagy: A Cross-Cultural Survey of Human Placenta Consumption, Disposal Practices, and Cultural Beliefs |journal=Ecology of Food and Nutrition |date=2010 |volume=49 |issue=6 |pages=467–484 |doi=10.1080/03670244.2010.524106 |pmid=21888574 |issn=1543-5237}}</ref> Those who advocate placentophagy in humans believe that eating the placenta prevents [[postpartum depression]] and other pregnancy complications.{{Citation needed|date=June 2019}} [[Obstetrician]] and spokesperson for the [[Royal College of Obstetricians and Gynaecologists]] Maggie Blott disputes the post-natal depression theory, stating there is no medical reason to eat the placenta: "Animals eat their placenta to get nutrition – but when people are already well-nourished, there is no benefit, there is no reason to do it."<ref>{{Cite news |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/magazine/4918290.stm |title=Why eat a placenta? |publisher=[[BBC News]] |access-date=12 December 2007 |date=18 April 2006}}</ref> While no [[Randomized controlled trial|scientific study]] has proven any benefits, a survey was conducted by American [[Anthropology|medical anthropologists]] at the [[University of South Florida]] and [[University of Nevada, Las Vegas]]. Among the respondents, about three-fourths claimed to have positive experiences from eating their own placenta, citing "improved mood", "increased energy", and "improved lactation".<ref>{{cite web |url=http://news.unlv.edu/article/steamed-dehydrated-or-raw-placentas-may-help-moms%E2%80%99-post-partum-health |publisher=University of Nevada, Las Vegas |title=Steamed, Dehydrated or Raw: Placentas May Help Moms' Post-Partum Health |last=Bawany |first=Afsha |date=27 February 2013 |access-date=25 March 2013}}</ref> <ref name="Selander 2013">{{cite journal |last1=Selander |first1=Jodi |last2=Cantor |first2=Allison |last3=Young |first3=Sharon M. |last4=Benyshek |first4=Daniel C. |title=Human Maternal Placentophagy: A Survey of Self-Reported Motivations and Experiences Associated with Placenta Consumption |journal=Ecology of Food and Nutrition |date=2013 |volume=52 |issue=2 |pages=93–115 |doi=10.1080/03670244.2012.719356 |url=http://news.unlv.edu/sites/default/files/EFN%20Placentophagy%20Survey%20(Selander,%20Cantor,%20Young%20and%20Benyshek%202013).pdf |issn=1543-5237 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150216214212/http://news.unlv.edu/sites/default/files/EFN%20Placentophagy%20Survey%20%28Selander,%20Cantor,%20Young%20and%20Benyshek%202013%29.pdf |archive-date=16 February 2015 |url-status=dead |via=University of Nevada, Las Vegas}}</ref> Human placenta has also been an ingredient in some [[traditional Chinese medicine]]s,<ref>{{Cite web |url=http://www.news-medical.net/print_article.asp?id=1333 |title=Traditional Chinese medicine contains human placenta |website=News-Medical |date=8 May 2004 |access-date=12 December 2007 |url-access=registration}}</ref> including using dried human placenta, known as ''ziheche'' ({{zh|s=[[wikt:紫河车|紫河车]]|t=紫河車|p=Zǐhéchē}}), to treat wasting diseases, infertility, impotence and other conditions.<ref>{{cite book |author1=Tierra, Lesley |author2=Tierra, Michael |title=Chinese Traditional Herbal Medicine, Volume II: Materia Medica and Herbal Reference |publisher=Lotus Press |location=Twin Lakes, Wis. |year=1998 |isbn=978-0-914955-32-0 |page=225}}</ref> Most recently, the CDC<ref>{{cite journal |journal=MMWR. Morbidity and Mortality Weekly Report |title=Notes from the Field: Late-Onset Infant Group B Streptococcus Infection Associated with Maternal Consumption of Capsules Containing Dehydrated Placenta — Oregon, 2016 |volume=66 |issue=25 |pages=677–678 |doi=10.15585/mmwr.mm6625a4 |doi-access=free |pmid=28662016 |pmc=5687501 |issn=1545-861X |year=2017 |last1=Buser |first1=Genevieve L. |last2=Mató |first2=Sayonara |last3=Zhang |first3=Alexia Y. |last4=Metcalf |first4=Ben J. |last5=Beall |first5=Bernard |last6=Thomas |first6=Ann R.}}</ref> published a report of a newborn infected with group B ''Streptococcus'' (GBS) bacteria likely after the mother ingested placenta capsules. Consequently, the CDC said that placenta capsule ingestion should be avoided and to educate mothers interested in placenta encapsulation about the potential risks. A recent publication<ref>{{cite journal |last1=Farr |first1=Alex |last2=Chervenak |first2=Frank A. |last3=McCullough |first3=Laurence B. |last4=Baergen |first4=Rebecca N. |last5=Grünebaum |first5=Amos |date=2018 |title=Human placentophagy: a review |journal=American Journal of Obstetrics and Gynecology |language=en |volume=218 |issue=4 |pages=401.e1–401.e11 |doi=10.1016/j.ajog.2017.08.016 |issn=0002-9378 |pmid=28859955 |s2cid=4450981}}</ref> advised that physicians should discourage placentophagy because it is potentially harmful with no documented benefit. British celebrity chef [[Hugh Fearnley-Whittingstall]], known for his series of River Cottage programmes, notoriously cooked and ate a human placenta on one of his programmes.<ref>{{cite web |date=28 May 1998 |title=Channel 4 rapped for serving placenta |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/101944.stm |publisher=BBC News |access-date=29 June 2021}}</ref> Pg.104-7 in [[Cecil Adams]]'s ''[[Return of the Straight Dope]]'' (1994) describes a home childbirth, followed by placentophagy, in [[Berkeley, California]]. == Povezano == * [[Autokanibalizam]] == Reference == {{Reflist|30em}} == Vanjske poveznice == *{{Commons category-inline|Placentophagy}} {{načini ishrane}} tjgwbwihosr4j0zmb07yri35s19m4d1 0 249146 42579527 42561201 2026-04-09T13:30:01Z ~2026-13681-46 333099 42579527 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:144 Draza Mihajlovic.jpg|minijatura|185px|Četnički komandant, odmetnuti general [[Dragoljub Mihailović]].]] Ponuda četničkog vođe [[Draža Mihailović|Draže Mihailovića]] nemačkom vođi [[Adolf Hitler|Adolfu Hitleru]] odnosi se na niz pregovora između [[četnik]]a i [[Vermaht]]a preduzetih tokom avgusta 1944. godine, uoči presudne [[bitka za Srbiju|bitke za Srbiju]]. General [[Draža Mihailović]] je zatražio od nemačkog vođe [[Adolf Hitler|Adolfa Hitlera]] da, opštom mobilizacijom "svih za oružje sposobnih Srba", oformi srpsku kvislinšku armiju koja bi se borila rame uz rame sa Nemcima, na [[Balkan]]u i drugde, a "protiv komunizma". Nemački vođa Adolf Hitler smatrao je Mihailovića nepouzdanim i dopustio je samo manju taktičku saradnju. Par dana nakon što je njegova ponuda prosleđena Hitleru, Dražu Mihailovića je jugoslovenski kralj [[Petar II Karađorđević]] [[29. avgust]]a 1944. smenio sa mesta Načelnika Štaba Jugoslovenske vojske u otadžbini. Mihailović ovu odluku kralja nije prihvatio, postavši odmetnik. On je vojsci nastavio da izdaje naređenja u ime kralja Petra II. == Dražini izaslanici kod Nemaca == [[Datoteka:First Vrede sa četnicima.jpg|thumb|Mihailovićevi izaslanici na najvišem nivou [[Nikola Kalabić]], [[Dragoslav Račić]] i [[Neško Nedić]] sa nemačkim kapetanom Wredeom, u Topoli 11. avgusta 1944. (''nemački izvor'')<ref>[https://www.znaci.org/temp/T-311-R-286_536.jpg Wredeova zabeleška str.1]</ref><ref>[https://www.znaci.org/temp/T-311-R-286_537.jpg Wredeova zabeleška str.2]</ref><ref>[https://www.znaci.org/temp/T-311-R-286_538.jpg Wredeova zabeleška str.3]</ref><ref>[https://www.znaci.org/temp/T-311-R-286_539.jpg Wredeova zabeleška str.4]</ref>]] [[11. avgust]]a [[1944]]. godine u Topoli, nedaleko od četničkog štaba, Mihailovićevi izaslanici na najvišem nivou [[Nikola Kalabić]], [[Dragoslav Račić]] i [[Neško Nedić]] potpisali su sporazum sa Nemcima o zajedničkoj borbi protiv partizana. Delegati četničkog vođe Mihailovića su preneli Nemcima dva najvažnija uslova za saradnju: * da Draža Mihailović ostane lično u ilegali, * da pokret Draže Mihailovića ne bude odenut u nemačke uniforme.<ref name="Zapisnik 11.8.44"/> Račić je podsetio Nemce da se politička orijentacija četnika potpuno izmenila, da sada hoće ujedinjenje sa [[Dimitrije Ljotić|Ljotić]]em i [[Milan Nedić|Nedić]]em i opštu mobilizaciju svih vojno sposobnih za borbu protiv “komunizma” pod nemačkom komandom. Nemački zapisnik beleži: {{izdvojeni citat|Politička usmerenost Draže Mihailovića i njegovog pokreta potpuno se izmenila. Oni predlažu stvaranje jednog nacionalnog fronta koji bi obuhvatio Srpsku državnu stražu, Srpski dobrovoljački korpus, formacije Draže Mihailovića i sve nacionalne snage koje su protiv komunizma... Glavni zadatak je opšta mobilizacija i stvaranje jedne srpske nacionalne armije za uništenje komunizma u Srbiji. Kada komunizam u Srbiji bude pobeđen, pokret Draže Mihailovića je spreman da se, po naređenju nemačkog vođstva, angažuje na Balkanu i svuda drugde.<ref name="Zapisnik 11.8.44">[http://sr.wikisource.org/sr/%D0%9D%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%87%D0%BA%D0%B8_%D0%B7%D0%B0%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BD%D0%B8%D0%BA_%D1%81%D0%B0_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%80%D0%B0_%D1%81%D0%B0_%D1%87%D0%B5%D1%82%D0%BD%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BC%D0%B0_11.8.1944. Nemački zapisnik sa pregovora sa četnicima 11.8.1944.]</ref><ref>[https://www.znaci.org/00001/4_14_4_227.htm Zbornik NOR-a, XIV/4, Beograd, 1985.], str. 1069.</ref>}} Nemački zapisnik od 11. avgusta 1944. sumira ponudu Vermahtu koju su preneli predstavnici Draže Mihailovića:<ref name="Zapisnik 11.8.44"/> # DM želi da razgovara sa opunomoćenikom firera za jugoistočni prostor. # On teži okupljanju svih nacionalnih srpskih snaga. # Mobilizacija i naoružavanje svih za oružje sposobnih Srba za borbu protiv komunizma. Naoružavanje i vođstvo pod nemačkim Vermahtom. # DM moli da sam ostane u ilegali. # Pripadnici DM-pokreta ne treba da budu u nemačkim uniformama. Nemački predstavnik je obećao da će proslediti predloge Draže Mihailovića nadležnima. == Sastanak Draže i Nedića == {{main|Sporazum Nedića i Mihailovića 1944.}} Dva dana nakon sastanka njegovih ljudi sa Nemcima, [[13. avgust]]a 1944. su se sastali [[Draža Mihailović]] i šef kvislinške vlade [[Milan Nedić]] u selu [[Ražani]]. Pored njih dvojice, sastanku su prisustvovali i [[Luka Baletić]], [[Mirko Lalatović]], [[Nikola Kalabić]], [[Dragoslav Račić]], [[Dragomir Jovanović]], [[Miodrag Damjanović]] i drugi.<ref name="Saslušanje">[https://www.znaci.org/00001/60_1_6.pdf Miodrag Zečević: DOKUMENTA SA SUĐENjA DRAŽI MIHAILOVIĆU, Beograd 2001: Saslušanje optuženih]</ref> General Mihailović je tražio generalu Nediću da od Nemaca izdejstvuje [[oružje]] za četnike. Mihailović je tvrdio da ima dovoljno ljudstva, samo mu nedostaju oružje i municija. Nedića reputacija je bila srozana zbog otvorene kolaboracije, dok je Mihailović antinemačkom retorikom uspevao da održi uticaj u narodu. Nedić se nadao da će priklanjanjem Draži Mihailoviću uspeti da se održi na vlasti posle odlaska Nemaca. [[Herman Nojbaher]] u svom izveštaju od [[16. avgust]]a to dobro zapaža: {{izdvojeni citat|Nedić sa svojim sledbenicima ne vidi, na osnovu slabljenja sopstvenog političkog položaja u zemlji, sada nikakav drugi put za spasavanje nacionalnog srpstva do pakta sa Dražom Mihailovićem.<ref name="Milovanović_11_69">[https://www.znaci.org/00001/11_69.htm Nikola Milovanović, PORAZ MIHAILOVIĆEVIH SNAGA U SRBIJI I NOVI SPORAZUMI SA OKUPATOROM I KVISLINGOM MILANOM NEDIĆEM]</ref>|[[Herman Nojbaher]]}} Istog dana, 16. avgusta 1944. godine nemačka komanda je odobrila isporuku određene količine oružja i municije četnicima. == Nedić prenosi Dražinu ponudu Nemcima == Povodom Mihailovićeve ponude, [[17. avgust]]a 1944. godine održana je vanredna sednica Nedićeve vlade u nemačkoj okupacionoj komandi u Beogradu. General Milan Nedić je nemačkom komandantu Jugoistoka [[Maksimilijan fon Vajhs|fon Vajhsu]], u prisustvu Hermana Nojbahera i drugih visokih zvaničnika, sumirao Mihailovićeve predloge: {{izdvojeni citat| a) Bezuslovno obećanje, da nijedan nemački vojnik neće biti napadnut od četnika. Davanje talaca. b) Zajednička borba isključivo protiv komunista u cilju uspostavljanja mira i reda. Nemci i četnici ne moraju biti neprijatelji. c) Neprijatelj br. 1 su komunisti i svi oni koji ih podržavaju ili ne sadejstvuju u borbi protiv komunista. d) Draža Mihajlović moli da ga se privuče organizovanju [[Srpski dobrovoljački korpus|Srpskog dobrovoljačkog korpusa]] i organizovanju Dobrovoljačkog korpusa. e) Bilo kakva veza s partizanima je nemoguća. f) Draža Mihajlović moli da se stvori prijateljskije raspoloženje, da bi se oslobodilo četnike, koji su uhapšeni u Srbiji, bez posredovanja četnika. g) U slučaju invazije nema borbe protiv Nemaca. Borba protiv komunista će se produžiti. Četnici hoće da spreče vezu partizana s invazionim trupama. h) Draža Mihajlović nema veze s Englezima. On i ne želi više da je ima, odgovarajući engleskom držanju prema srpskom narodu.<ref name="ReferenceA">[https://www.znaci.org/00001/4_14_4_229.htm ZABELEŠKA OBAVEŠTAJNOG ODELJENJA KOMANDE JUGOISTOKA OD 18. AVGUSTA 1944. POVODOM PONUDE DRAŽE MIHAILOVICA ZA SARADNJU U BORBI PROTIV JEDINICA NOVJ]</ref><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=581&rec=311&roll=192 NARA, T311, Roll 192, frames no. 000576—000577.] <br /> ({{jez-njem|"2.) Das Verhandlungsangebot des DM sieht folgende wesentlichen Punkte vor: </br> a) Unbedingtes Versprechen, kein deutscher Soldat werde von Cetniken überfällen. Geiselgestellung. </br> b) Gemeinsamer Kampf ausschliesslich gegen Kommunisten zur Herstellung von Ruhe und Ordnung. Deutsche und Cetniken brauchen nicht Feinde zu sein. </br> c) Feind Nr. 1 sind Kommunisten und alle, die sie unterstützen oder im Kampfe gegen Kommunisten nicht mitwirken. </br> d) DM bittet, ihn zu Ausbau des SFK und Aufbau Freikorps heranzuziehen. </br> e) Irgendeine Verbindung mit Partisanen ist unmöglich. </br> f) DM bittet zur Hebung freundschaftlicher Stimmung um Freilassung der in Serbien verhafteten Cetniken ohne Vermittlung der Cetniken. </br> g) Im Invasionsfall kein Kampf gegen Deutsche. Kampf gegen Kommunisten wird weitergeführt. Verbindung der Partisanen zu Invasionstruppen wollen Cetniken verhindern. </br> h) DM ohne Verbindung zu Engländern. Er will auch keine mehr haben, entsprechend engl. Verhalten gegen serb. Volk."}})</ref>}} Milan Nedić je garantovao da će Dražini četnici osiguravati bezbednost saobraćaja, rudnika i drugih objekata za Nemce: {{izdvojeni citat|Ljudstvo Draže Mihailovića u buduće će osiguravati bezbednost cesta, železnice, transporta žita, rudnika i ostale pogone koji su od značaja za Nemce.<ref>[https://www.znaci.org/00001/4_14_4_230.htm Zbornik NOR-a, XIV/4, Beograd, 1985.], str. 1081.</ref>}} Dnevnik Vrhovne komande Vermahta od 17. avgusta 1944. godine beleži da je Nedić kod nadležne nemačke komande nastupao u ime Draže Mihailovića: {{izdvojeni citat|Nemačka komanda javlja da je Nedić ponudio, nakon upada komunista u Srbiju, u ime veoma ozbiljno ugoženog Srpstva, vojnu saradnju svih srpskih snaga. Nedić je naglasio, da on takođe službeno govori i u ime Mihailovića, koga je nedavno posetio. Od nemačkih vojnih vlasti zatražio je dozvolu, da odmah formira srpsku vojsku u snazi od 50 000 boraca, koja bi se regrutovala iz četničkih jedinica. Komanda Vermahta za Jugoistok, posle razgovora sa Herman Nojbaherom, rešila je da se izađe u susret Nedićevoj molbi.<ref name="Živković">[http://www.scribd.com/doc/34075047/Srbi-u-Dokumentima-Vermahta Nikola Živković, Srbi u Ratnom dnevniku Vrhovne komande Vermahta]</ref>|Ratni dnevnik Vrhovne komande Vermahta od 17. avgusta 1944.}} == Nemačka ocena Dražine ponude == Sutradan, [[18. avgust]]a obaveštajno odeljenje nemačkog komandanta Jugoistoka je Mihailovićevo “prosjačenje kod okupatora” ocenilo kao ozbiljnu ponudu: {{izdvojeni citat| Draža Mihajlović je neosporno dokazao: 1. da želi da održava primirje s okupacionim silama i 2. da je on toliko antikomunista, da je usprkos engleskim ponudama dao prednost prosjačenju kod okupatora pred slogom s crvenom stranom. Obećanja Draže Mihajlovića u pogledu lojalnog držanja treba uzeti ozbiljno, pošto je Draža Mihajlović u pitanju antikomunizma uvek zauzimao dosledno držanje.<ref name="ReferenceA"/><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=575&rec=311&roll=192 NARA, T311, Roll 192, frame no. 000570.] <br /> ({{jez-njem|"D.M. habe zweifellos bewiesen, dass er <br /> 1. Burgfrieden mit Besatzungsmacht halten will und <br /> 2. So sehr Antikommunist ist, dass er trotz Angeboten von englischer Seite einen Bettelgang beim Okkupator der Einigung mit der roten Seite vorgezegen hat. <br /> Zusicherungen D.M.'s auf loyale Einstellung sind ernst zu nehmen, da D.M. in antikommunistischer Frage stets konsequente Haltung eingenommen hat."}})</ref>|Zabeleška obaveštajnog odeljenja komandanta Jugoistoka od 18. avgusta 1944. povodom ponude Draže Mihailovića za saradnju u borbi protiv NOVJ}} Nakon toga, Mihailovićeva ponuda je bila proslijeđena vođi [[Treći Reich|Trećeg Reicha]] [[Adolf Hitler|Adolfu Hitleru]]. == Nojbaherovo zalaganje za Mihailovića == [[20. avgust]]a 1944. godine specijalni izaslanik nemačkog Ministarstva spoljnih poslova [[Herman Nojbaher]] izveštava svog nadređenog [[Joahim fon Ribentrop|Joahima fon Ribentropa]], ministra inostranih poslova Trećeg rajha, da će četnici Draže Mihailovića Nemcima garantovati bezbednost: {{izdvojeni citat|Prilikom razgovora sa čitavom srpskom vladom kod Vojnog zapovednika Jugoistoka, na dan 17. o. m., u mom prisustvu, Nedić je posle iscrpnog prikazivanja opasnosti situacije u srpskom, a time i u čitavom jugoistočnom prostoru davao izjave i u ime Draže Mihailovića. Nedić je zajemčio da će se pokret DM uzdržati od svake neprijateljske radnje protiv Nemaca i da ni u slučaju povlačenja Nemaca iz Srbije neće na Nemce biti ispaljen nijedan metak. Njegova vlada preuzima, dalje, punu odgovornost za to da će dražinovci po svaku cenu garantovati Nemcima bezbednost drumova, železnica, rudnika i ostalih objekata koji interesuju Nemce.<ref name="Milovanović_11_69"/>}} Nojbaher je u izveštaju Ribentropu izneo uverenje da je general Mihailović odan Nemcima i će neutralisati pripadnike svoje organizacije koji su protiv njih: {{izdvojeni citat|Spreman sam, posle jednog ličnog razgovora sa D. M., da preuzmem odgovornost za to da nas taj čovek neće napasti s leđa i da će on sam učiniti bezopasnim one elemente svoga pokreta koji su nepouzdani u pogledu nas.<ref name="Milovanović_11_69"/>}} Nemački okupatori su ponovo [[20. avgust]]a, uoči polaska Nojbahera i fon Vajhsa u Hitlerov štab, vodili razgovore sa Dražinim izaslanikom [[Neško Nedić|Neškom Nedićem]], o naoružavanju četnika koji se bore pod nemačkom komandom. 24. avgusta 1944. godine, Operativno odjeljenje [[Beograd]] — [[Dedinje]] [[Armijska grupa F|Armijske grupe »F«]] zaprimilo je direktno iz Hitlerovog vojnog sjedišta sljedeću informaciju: {{izdvojeni citat| ''13.00 časova'': Telefonski poziv generalštabnog potpukovnika fon Harlinga iz »Vučje jame«: Ministar Nojbaher preuzima političku odgovornost za naoružanje četnika Draže Mihailovića. Oružje treba izdati.<ref>[https://znaci.org/00001/4_12_4_218.htm IZVOD IZ RATNOG DNEVNIKA KOMANDE GRUPE ARMIJA »F« ZA PERIOD OD 1. JULA DO 31. DECEMBRA 1944. GODINE]</ref><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=1139&rec=311&roll=190 NARA, T311, Roll 190, frame no. 000996.] <br /> ({{jez-njem|"13.00 Uhr : Anruf Oberstlt.i.G.v.Harling aus Wolfschanze: Minister Neubacher übernimmt polit.Verantwortung für Beaffnung der CM[sic!]—Cetniks. Waffen sind auszugeben."}})</ref>}} == Sastanak u Hitlerovom štabu == [[Datoteka:Bundesarchiv Bild 183-S33882, Adolf Hitler retouched.jpg|thumb|175px|Nemački vođa [[Adolf Hitler]] smatrao je Mihailovića prevrtljivim i dopuštao je samo taktičku saradnju.]] [[22. avgust]]a 1944. održano je savetovanje u [[Vučja jama|Vučjoj jami]], Hitlerovom bunkeru u [[Berlin]]u, kojem su prisustvovali nemački vođa [[Adolf Hitler]], glavnokomandujući Vermahta [[Vilhelm Kajtel]], glavnokomandujući Jugoistoka [[Maksimilijan fon Vajhs]], specijalni izaslanik [[Herman Nojbaher]] i još par generala. Službeni zapisnik otkriva da je fon Vajhs preneo Hitleru ponudu generalâ [[Milan Nedić|Milana Nedića]] (za čiji je »lični integritet i lojalnost« Nojbaher garantovao, navodeći da se »nesumnjivo 100% stavio na nemačku stranu i pri tom nedvosmisleno antiengleski eksponirao«<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=814&rec=311&roll=192 NARA, T311, Roll 192, frame no. 000811.]</ref>) i Draže Mihailovića, naglasivši da je potonji vođa svih “antikomunističkih snaga”, koji želi ostati u pozadini, prvenstveno zbog ugleda među stanovništvom okupirane Srbije, ali i iz opreza usljed eventualno nepovoljnog epiloga rata: {{izdvojeni citat|Izlažući ponudu Nedić — DM u njenim glavnim tačkama, gospodin komandant Jugoistoka ukazuje onda na efekat koji bi nastao usled načelno odbijajućeg držanja prema ponudi (vidi belešku o izlaganju). Pri oceni motiva koji su doveli do ponude Nedić — Draža Mihailović, gospodin komandant Jugoistoka ukazuje a) na neosporno postojeće ugrožavanje svih nacionalnih Srba, čijim se spikerom Nedić napravio kao osvedočeni srpski nacionalist, s jedne strane, i anglomrzac, s druge strane, b) na ličnost DM, koji je u stvarnosti vođa svih antikomunističkih i za borbu voljnih elemenata Srbije, no koji, iz obzira prema svom narodu, koji u njemu želi da vidi nepomirljivog nacionalnog heroja, i s obzirom na kasniji vojnički i politički razvoj u Srbiji, želi da svojoj ličnosti nametne svaku političku suzdržljivost.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=807&rec=311&roll=192 NARA, T311, Roll 192, frames no. 000804—000805.] <br /> ({{jez-njem|"3.) Unter Vortragen des Nedic–DM–Angebots in seinen Hauptpunkten verweist der Herr Oberbefehlshaber Südost dann auf die Auswirkungen, die sich aus einer grundsätzlich ablehnenden Einstellung zu dem Angebot ergeben werden (siehe Vortragsnotiz) </br> Bei der Beurteilung der Beweggründe, die zu dem Nedic–DM–Angebot geführt haben, verweist der Herr Oberbefehlshaber Südost </br> a) auf die zweifellos gegebene Bedrohung aller nationalen Serben, zu deren Sprecher sich Nedic als überzeugter serbischer Nationalist einerseits und Englandhasser andererseits gemacht hat, </br> b) auf die Person DM, der praktisch Führer aller antikommunistischen und kampfwilligen Elementen Serbiens ist, sich jedoch mit Rücksicht auf sein Volk, das in ihm den unversöhnten, nationalen Heros sehen will, und im Hinblick auf eine spätere militärische und politische Entwicklung in Serbien für seine Person jede politische Zurückhaltung auferlegen will."}})</ref><ref name="znaci.org">[https://www.znaci.org/00001/4_12_4_112.htm Službena beleška sa referisanja Hitleru o planu saradnje sa četnicima od 22.8.1944]</ref>|Službena beleška sa referisanja komandanta Jugoistoka Hitleru o planu saradnje sa četnicima od 22.8.1944.}} Uprkos zalaganju fon Vajhsa i Nojbahera, Hitler je odbacio ponudu generala Mihailovića, ocenjujući da će nemačko oružje "jednom kasnijom prilikom biti upravljeno protiv Nemaca." On je izjavio da nema pouzdanja u "narode Istoka", da u Srbima postoji “bezobzirna otporna snaga”, kao i da “ono što dolazi iz Beograda znači opasnost”.<ref name="znaci.org">[https://www.znaci.org/00001/4_12_4_112.htm Službena beleška sa referisanja Hitleru o planu saradnje sa četnicima od 22.8.1944]</ref><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=810&rec=311&roll=192 NARA, T311, Roll 192, frames no. 000807–000808.] <br /> ({{jez-njem|"Die Serben sind ein staatsbestimmendes und erhaltenes Volk. Ihre Ideologie ist großserbisch. In ihnen wohnt eine rücksichtslose Widerstandskraft. Bei solchen Einsatz werden sie immer die großserbische Idee vetreten. Was von Belgrad ausgeht, bedeutet Gefahr."}})</ref> Hitler je nacističku vrhušku upozorio da bi formiranje srpske armije išlo na štetu [[Treći Reich|Velikonjemačkog Reicha]]: {{izdvojeni citat|Ako bi mi s naše strane pristali na srpsku ponudu, i ako bi im stavili na raspolaganje oružje i municiju, onda, doduše, verujem da će se Srbi s uspehom boriti protiv Tita. No isto tako sam ubeđen da će onda velikosrpska ideja odmah ponovno da zaplamti na našu štetu. A to je nepodnosivo. Srbi se nikad ne bi odrekli velikosrpske ideje.<ref name="znaci.org">[https://www.znaci.org/00001/4_12_4_112.htm Službena beleška sa referisanja Hitleru o planu saradnje sa četnicima od 22.8.1944]</ref><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=812&rec=311&roll=192 NARA, T311, Roll 192, frame no. 000809.] <br /> ({{jez-njem|"Wenn wir nun unsererseits auf das serbische Angebot eingehen würden und ihnen Waffen und Munition zur Verfügung stellen, dann glaube ich zwar, daß sie mit Erfolg gegen Tito kämpfen werden. Ich bin aber ebenso überzeugt, daß dann die großserbische Idee zu unserem Nachteil sofort wieder aufflammt. Und das ist untragbar. Niemals würden die Serben auf die großserbische Idee versichten."}})</ref>|[[Adolf Hitler]]}} Nakon podužeg izlaganja, u kojem je povlačio [[Istorija|istorijske]] paralele između [[Srbi|Srba]], za koje je tvrdio da su »narod koji je određen da ima državu«, i [[Hrvati|Hrvata]] koji »nemaju nikakvu predstavu o državnosti i neće je nikad ni moći imati«,<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=810&rec=311&roll=192 NARA, T311, Roll 192, frame no. 000807.] <br /> ({{jez-njem|"Die Kroaten haben keine Staatsidee und werden eine solche auch nie haben können."}})</ref> vođa Trećeg Reicha je donio konačnu odluku o ponudi Mihailovića i Nedića: {{izdvojeni citat|Zaključujući, Firer je ustanovio, da on a) nema ništa protiv “malih taktičkih manevara“ s pokretom DM, b) da zatraženo formiranje armije, koja bi bila jačine 50.000 ljudi, nikako ne bi moglo doći u obzir.<ref name="znaci.org">[https://www.znaci.org/00001/4_12_4_112.htm Službena beleška sa referisanja Hitleru o planu saradnje sa četnicima od 22.8.1944]</ref><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=814&rec=311&roll=192 NARA, T311, Roll 192, frame no. 000811.] <br /> ({{jez-njem|"Abschliessend, stellte der Führer fest, daß er <br /> a) gegen "kleine taktische Manöver" mit der DM—Bewegung keine Bedenke habe, <br /> b) daß die Aufstellung der gefordeten 50 000 Mann starken Armee auf keinen Fall in Frage kommen könne."}})</ref>|Službena beleška sa referisanja komandanta Jugoistoka Hitleru o planu saradnje sa četnicima od 22. avgusta 1944. godine}} [[Hitler]] se složio da se samo delimično ispune Dražine molbe. Da se odobri formiranje srpske nacionalne armije od 50 000 boraca, to je kategorički odbio. Pritom je dodao da na približavanje između Nedića i Mihailovića treba gledati kao nešto što je krajnje nepoželjno.<ref name="Živković"/> "Nemačka mora da pokuša, da njih dvojicu što je moguće pre opet razdvoji".<ref name="Živković"/> Srpski kvislinzi su posle ove Hitlerove odluke bili veoma razočarani, jer je nemačka pomoć u naoružanju bila veoma skromna.<ref name="Živković"/> == Smena generala Mihailovića == [[Datoteka:Petar II Karađorđević.jpg|minijatura|185px|Jugoslovenski kralj [[Petar II Karađorđević]] smenio je generala Mihailovića zbog saradnje sa Nemcima.]] Par dana nakon što je njegova ponuda prosleđena Hitleru, Mihailović je izgubio podršku jugoslovenskog kralja i emigrantske vlade. [[29. avgust]]a 1944. godine kralj [[Petar II Karađorđević]] je smenio generala Mihailovića sa mesta Načelnika Štaba Jugoslovenske vojske u otadžbini. Mihailović ovu odluku kralja nije prihvatio, postavši odmetnik. On je vojsci nastavio da izdaje naređenja u ime kralja.<ref>[http://www.e-novine.com/feljton/91753-iina-ponuda-Hitleru.html Čičina ponuda Hitleru]</ref> == Delimično ispunjenje zahteva == {{main|Saradnja četnika sa Nedićevom vladom|Srpska državna straža}} Iako [[Adolf Hitler]] nije dozvolio saradnju sa Mihailovićem u punom obimu, Mihailoviću je isporučena veća količinu oružja, municije i opreme, iz nemačkih magacina.<ref name="Saslušanje"/> {{izdvojeni citat|Hitler se složio da se delimično ispune srpske želje. Da se odobri formiranja srpske nacioanlne armije od 50.000 boraca, to je Hitler kategorički odbio. Da je došlo do približavanja između Nedića i Mihailovića, na to se treba gledati kao nešto što je krajnje nepoželjno. Nemačka mora da pokuša, da njih dvojicu što je moguće pre opet razdvoji. Povezano sa ovime, Firer je upozorio na opasnost Velikosrpstva, koji je jedini državotvorni elemenat, koji postoji na prostoru Jugoistoka Evrope i kao takvog ga treba vrednovati.<ref name="Živković"/>|Ratni dnevnik Vrhovne komande Vermahta}} Po povratku iz Hitlerovog štaba, [[30. avgust]]a 1944. je održano savetovanje u štabu komande Jugoistoka o aktuelnim pitanjima saradnje sa Dražom Mihailovićem i razvoju celokupne situacije na području Jugoistoka. Uprkos Hitlerovom nepoverenju, Nojbaher je i dalje tvrdio da Draža Mihajlović, poput Milana Nedića, verno služi nemačkim interesima, i da se "do danas trudio da ne zauzme neprijateljsko držanje prema okupatoru". To isto smatra i za ostale vodeće Srbe, koji su se, pod parolom »Dajte nam oružje — onda pripadamo Vama«, lojalno držali.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=980&rec=311&roll=192 NARA, T311, Roll 192, frames no. 000974—000978.]</ref><ref name="ReferenceB">[https://www.znaci.org/00001/4_14_4_231.htm Zabeleška obaveštajne grupe nemačkih komandi na Jugoistoku od 30. avgusta 1944. sa savetovanja u štabu komande Jugoistoka o aktuelnim pitanjima saradnje sa Dražom Mihailovićem i razvoju celokupne situacije na području Jugoistoka]</ref> Nojbaher je strahovao da, zbog neispunjenja zahteva, četnici ne krenu da se bune: {{izdvojeni citat|Po mišljenju ministra Nojbahera, za sada još neće doći do narodnog ustanka. Treba, međutim, računati s tim da Draža Mihajlović može svoje ljude, zbog neispunjenja svih prijavljenih zahteva, još manje da drži okupljene oko svoje ideologije. Od strane poslanstva će biti urađeno sve da se spreči neko političko klizanje zemlje.<ref name="ReferenceB"/>}} Na sastanku održanom 26. avgusta 1944. kod komandanta Jugoistoka, sumirani su rezultati posjete Hitlerovom glavnom štabu. Neubacher je i ovom prilikom svjedočio o Hitlerovom rezervisanom stavu: {{izdvojeni citat|Poslanik Nojbaher ukazuje na to da je Firer, povrh formulisanja koje je upotrebljeno u izveštaju, priznao kao dozvoljivu podršku četnika DM u okviru »onog što je taktički poželjno«. Firer, međutim, nije pristao na predlog specijalnog opunomoćenika da tu formulaciju proširi opštim izdavanjem jedne generalne punomoći k-tu Jugoistoka. Specijalni opunomoćenik je zastupao stanovište, nasuprot Fireru, da premijera Nedića treba oceniti kao pouzdanog i da se on, uostalom kao jedini od svih državnika Jugoistoka, nedvosmisleno antiengleski postavio. Ljudi DM su bez sumnje antikomunistički iz razloga nacionalne potrebe. Poverenje koje treba imati u četnike ne bi nikad smelo da ide tako daleko da im se eventualno poveri zaštita životno važnih objekata. U tom smislu, četnici nikad ne bi smeli biti pripušteni železnicama. Po shvatanju specijalnog opunomoćenika, Firer je pridržao pravo da se za srpsku kartu uhvati onda kad izolirani razvoj u Bugarskoj to bude pokazao celishodnim. Posl. Nojbaher je dalje izložio da se situacija, koja je služila kao preduslov za zajedničko izlaganje kod Firera u pitanju DM, iz osnova promenila usled rumunske objave rata i bugarskog držanja (izveštaj o bugarskoj ponudi za primirje u Ankari). Draža Mihailović i srpski nacionalisti nalaze se sada u konfliktu između nade na skoro oslobođenje od okupatora i straha od poplave komunizma. DM u ovom času nije u stanju, u pogledu naoružanja, da se suprotstavi komunizmu s izgledom na uspeh.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=840&rec=311&roll=192 NARA, T311, Roll 192, frames no. 000837—000840.]</ref><ref>[https://www.znaci.org/00001/4_12_4_114.htm Zapisnik sa savetovanja održanog 26. avgusta 1944. kod komandanta Jugoistoka povodom njegovog boravka kod Hitlera 22. avgusta 1944. u vezi situacije na Jugoistoku i odnosa s četnicima]</ref>}} Po povratku sa savetovanja u Hitlerovom štabu, komandant Jugoistoka Maksimilijan fon Vajhs naredio je da se četnicima isporuči 5 miliona metaka. Pored toga, odobreno je 11.000 pušaka, zaplenjenih od jugoslovenske vojske, za naoružanje Mihailovićeve 4. grupe jurišnih korpusa. Predstavnicima Draže Mihailovića, obećano je da će im se, pored navedenih isporuka, iz nemačkog municijskog skladišta u Kragujevcu staviti na raspolaganje još 7.000 pušaka sa po 100 metaka, 50 mitraljeza sa po 13.000 metaka i 42 minobacača sa po 250 mina.<ref name="Milovanović_11_69"/> Iako je to bilo daleko od tražene armije, [[6. septembra]] [[1944]]. godine kvislinška [[Srpska državna straža]] je stavljena pod komandu generala [[Dragoljub Mihailović|Dragoljuba Mihailovića]].<ref>[https://www.znaci.org/00001/4_14_4_61.htm Obaveštenje štaba Komande Srbije od 7. septembra 1944. potčinjenim jedinicama o ulasku jedinica Srpske državne straže u sastav četničkih jedinica pod komandom štaba Komande Srbije], Zbornik dokumenata i podataka NOR-a, tom XIV, knjiga 4, Vojnoizdavački zavod, Beograd - dokument broj 61</ref> == Izvori == {{Izvori|2}} == Povezano == * [[Sporazum Nedića i Mihailovića 1944.]] * [[Saradnja četnika sa Nedićevom vladom]] * [[Saradnja četnika sa snagama Osovine u Drugom svetskom ratu]] {{Kolaboracija u Jugoslaviji}} [[Kategorija:Četnici]] [[Kategorija:Bitka za Srbiju 1944.]] [[Kategorija:Dragoljub Mihailović]] [[Kategorija:Srbija u Drugom svjetskom ratu]] [[Kategorija:Saradnja četnika sa snagama Osovine u Drugom svetskom ratu]] 94bv4s45ffknicit4tw1xz1owkh1shl 2 252974 42579524 42579511 2026-04-09T12:15:28Z Duma 16555 42579524 wikitext text/x-wiki '''Litofili''' su [[mikroorganizmi]] koji mogu živjeti u porama [[Sedimentne stijene|sedimentnih]], pa čak i [[lom materijala|frakturiranih]] [[Magmatske stijene|magmatskih]] stijena do dubine od nekoliko kilometara. Poznato je da neki žive na površinskim stijenama i koriste [[fotosinteza|fotosintezu]] za energiju. Oni koji žive u dubljim stijenama ne mogu koristiti fotosintezu za prikupljanje energije, već umjesto toga crpe energiju iz minerala oko sebe. Žive u pukotinama stijena kroz koje prodire voda. Ona sadrži rastvoreni [[ugljikov dioksid]] (CO₂) koji organizmi koriste radi svoje potrebe za ugljikom.<ref>{{cite journal|doi=10.1111/j.1751-8369.2009.00105.x | volume=28 | title=Ecology of stone-encrusting organisms in the Greenland Sea—a review | year=2009 | journal=Polar Research | pages=222–237 | last1 = Kuklinski | first1 = Piotr| bibcode=2009PolRe..28..222K | doi-access=free }}</ref> Detektovani su u stijenama do dubine od skoro 3 km, gdje je temperatura približno 75°C. '''Kopneni litofili''' mogu se pronaći u kanjonima prvenstveno sastavljenim od [[granit]]a (magmatske stijene) i tla zasićenog frakturiranim stijenama.<ref name=":0">{{Cite journal|last=Mikhailyuk|first=Tatiana|date=2008|title=Terrestrial lithophilic algae in a granite canyon of the Teteriv River (Ukraine)|journal=Biologia|volume=63|pages=824–830}}</ref> Organizmi iz roda ''Elliptochloris'', subaerialne fotosintetske zelene alge,<ref>{{Cite journal|last=Neustupa|first=Jiří|date=2013|title=Distribution patterns of Subaerial corticolous microalgae in two European regions|journal=Plant Ecology and Evolution|volume=146|pages=279–289}}</ref> pokazuju litofilne preference kroz kolonizaciju u granitnim pukotinama i u blizini kopnenih [[lišaj]]eva.<ref name=":0" /> Litofilni lišajevi iz roda ''[[Collema]]'' formiraju čvrste simbiotske odnose između gljiva i fotosintetskih algi poput ''[[Elliptochloris]]a'' kako bi proizveli potrebne sekundarne metabolite zasićenih masnih kiselina.<ref>{{Cite journal |last=Temina |last2=Levitsky |last3=Dembitsky |first=Marina |first2=Dmitri |first3=Valery |date=2010|title=Chemical Constituents of the Epiphytic and Lithophilic Lichens of the Genus Collema|journal=Records of Natural Products|volume=4}}</ref> Litofilne vrste algi koje koloniziraju izdanke frakturiranih stijena pojedinačno pokazuju [[Bakterijske ćelijske morfologije|kokalni]] morfološki oblik, dok se tokom odraslog stadija agregiraju u eliptični ili kuglasti raspored.<ref>{{Cite journal |last=Elias |last2=Neustupa |last3=Skaloud |first=Marek |first2=Jiří |first3=Pavel|date=2008|title=Elliptochloris bilobata var. corticola var. nov. (Trebouxiophyceae, Chlorophyta), a novel subaerial coccal green alga|journal=Biologia|volume=63|pages=791–798}}</ref> '''Lithobiontic ecological niches''' further classify lithophiles into sub-categories determined by their spatial niche specificity. The term, lithic, refers to an association with rock and can be further explained by the term, lithobiontic, regarded as organisms living both on, and within rock surfaces.<ref name=":1">{{Cite journal|last=Golubic, Ju|first=Imre Friedmann, Stjepko|date=1981|title=The Lithobiontic Ecological Niche, with Special Reference to Microorganisms|journal=SEPM Journal of Sedimentary Research|volume=51}}</ref> Sub-surface rock organisms, endoliths, primarily exhibit niche preference within fissures, cavities, or tunnels of various rocks. While many endoliths degrade and effectively excavate the available [[carbonate]] rock surface, many are preyed upon by select [[Gastropoda|gastropod]], and [[echinoderm]] species. This habitat preference can be further threatened by suspension feeding organisms searching for acquired shelter.<ref name=":1" /> == Reference == {{Reflist}} kxoo77ek4clicrtki0c0q363g8alh17 42579632 42579524 2026-04-10T05:30:46Z Duma 16555 42579632 wikitext text/x-wiki '''Litofili''' su [[mikroorganizmi]] koji mogu živjeti u porama [[Sedimentne stijene|sedimentnih]], pa čak i [[lom materijala|frakturiranih]] [[Magmatske stijene|magmatskih]] stijena do dubine od nekoliko kilometara. Poznato je da neki žive na površinskim stijenama i koriste [[fotosinteza|fotosintezu]] za energiju. Oni koji žive u dubljim stijenama ne mogu koristiti fotosintezu za prikupljanje energije, već umjesto toga crpe energiju iz minerala oko sebe. Žive u pukotinama stijena kroz koje prodire voda. Ona sadrži rastvoreni [[ugljikov dioksid]] (CO₂) koji organizmi koriste radi svoje potrebe za ugljikom.<ref>{{cite journal|doi=10.1111/j.1751-8369.2009.00105.x | volume=28 | title=Ecology of stone-encrusting organisms in the Greenland Sea—a review | year=2009 | journal=Polar Research | pages=222–237 | last1 = Kuklinski | first1 = Piotr| bibcode=2009PolRe..28..222K | doi-access=free }}</ref> Detektovani su u stijenama do dubine od skoro 3 km, gdje je temperatura približno 75°C. '''Kopneni litofili''' mogu se pronaći u kanjonima prvenstveno sastavljenim od [[granit]]a (magmatske stijene) i tla zasićenog frakturiranim stijenama.<ref name=":0">{{Cite journal|last=Mikhailyuk|first=Tatiana|date=2008|title=Terrestrial lithophilic algae in a granite canyon of the Teteriv River (Ukraine)|journal=Biologia|volume=63|pages=824–830}}</ref> Organizmi iz roda ''Elliptochloris'', subaerialne fotosintetske zelene alge,<ref>{{Cite journal|last=Neustupa|first=Jiří|date=2013|title=Distribution patterns of Subaerial corticolous microalgae in two European regions|journal=Plant Ecology and Evolution|volume=146|pages=279–289}}</ref> pokazuju litofilne preference kroz kolonizaciju u granitnim pukotinama i u blizini kopnenih [[lišaj]]eva.<ref name=":0" /> Litofilni lišajevi iz roda ''[[Collema]]'' formiraju čvrste simbiotske odnose između gljiva i fotosintetskih algi poput ''[[Elliptochloris]]a'' kako bi proizveli potrebne sekundarne metabolite zasićenih masnih kiselina.<ref>{{Cite journal |last=Temina |last2=Levitsky |last3=Dembitsky |first=Marina |first2=Dmitri |first3=Valery |date=2010|title=Chemical Constituents of the Epiphytic and Lithophilic Lichens of the Genus Collema|journal=Records of Natural Products|volume=4}}</ref> Litofilne vrste algi koje koloniziraju izdanke frakturiranih stijena pojedinačno pokazuju [[Bakterijske ćelijske morfologije|kokalni]] morfološki oblik, dok se tokom odraslog stadija agregiraju u eliptični ili kuglasti raspored.<ref>{{Cite journal |last=Elias |last2=Neustupa |last3=Skaloud |first=Marek |first2=Jiří |first3=Pavel|date=2008|title=Elliptochloris bilobata var. corticola var. nov. (Trebouxiophyceae, Chlorophyta), a novel subaerial coccal green alga|journal=Biologia|volume=63|pages=791–798}}</ref> '''Litobiontske ekološke niše''' dalje klasificiraju litofile u podkategorije određene njihovom specifičnošću prostorne niše. Termin "litski" odnosi se na povezanost sa stijenom i može se dalje objasniti terminom "litobiontski", koji se odnosi na organizme koji žive i na i unutar površina stijena.<ref name=":1">{{Cite journal|last=Golubic, Ju|first=Imre Friedmann, Stjepko|date=1981|title=The Lithobiontic Ecological Niche, with Special Reference to Microorganisms|journal=SEPM Journal of Sedimentary Research|volume=51}}</ref> Podzemni organizmi stijena, endoliti, prvenstveno pokazuju preferenciju prema nišama unutar pukotina, šupljina ili tunela različitih stijena. Dok mnogi endoliti degradiraju i efikasno iskopavaju dostupnu površinu [[karbonat]]nih stijena, mnogi od njih hrane odabrane vrste [[Gastropoda|puževa]] i [[bodljokošci|bodljokožaca]]. Ta preferencija prema određenom staništu može biti dodatno ugrožena organizmima koji se hrane suspenzijom i traže stečeno sklonište.<ref name=":1" /> == Reference == {{Reflist}} h74kp65adzyf7bkxgqkc0w9cwemfhwy 42579638 42579632 2026-04-10T06:00:39Z Duma 16555 42579638 wikitext text/x-wiki '''Metallotolerants''' are [[extremophile]] [[organism]]s that are able to survive in environments with a high concentration of dissolved [[Heavy metal (chemistry)|heavy metal]]s. They can be found in environments containing [[arsenic]], [[cadmium]], [[copper]], and [[zinc]]. Known metallotolerants include ''[[Ferroplasma]]'' sp. and ''[[Cupriavidus metallidurans]]''. Metallotolerants adapt to their environment by reducing energy loss by excreting less. Many metallotolerant microbes utilise strategies to perform bioremediation, which is seen as a productive way of survival.<ref>{{Citation |last=Barman |first=Dina |title=Metallotolerant Microorganisms and Microbe-Assisted Phytoremediation for a Sustainable Clean Environment |date=2021 |work=Microbes in Microbial Communities: Ecological and Applied Perspectives |pages=307–336 |editor-last=Singh |editor-first=Raghvendra Pratap |place=Singapore |publisher=Springer |language=en |doi=10.1007/978-981-16-5617-0_15 |isbn=978-981-16-5617-0 |last2=Jha |first2=Dhruva Kumar |editor2-last=Manchanda |editor2-first=Geetanjali |editor3-last=Bhattacharjee |editor3-first=Kaushik |editor4-last=Panosyan |editor4-first=Hovik}}</ref> ''[[Sinorhizobium]] sp. M14'' is a metallotolerant bacterium.<ref>{{Cite journal|last1=Romaniuk|first1=Krzysztof|last2=Dziewit|first2=Lukasz|last3=Decewicz|first3=Przemyslaw|last4=Mielnicki|first4=Sebastian|last5=Radlinska|first5=Monika|last6=Drewniak|first6=Lukasz|title=Molecular characterization of the pSinB plasmid of the arsenite oxidizing, metallotolerant Sinorhizobium sp. M14 – insight into the heavy metal resistome of sinorhizobial extrachromosomal replicons|journal=FEMS Microbiology Ecology|language=en|volume=93|issue=1|article-number=fiw215|doi=10.1093/femsec/fiw215|issn=0168-6496|year=2017|doi-access=free|pmid=27797963 }}</ref> Plants can also survive in highly metallic conditions.<ref>{{Cite journal |last1=Singh |first1=Samiksha |last2=Parihar |first2=Parul |last3=Singh |first3=Rachana |last4=Singh |first4=Vijay P. |last5=Prasad |first5=Sheo M. |date=2016-02-08 |title=Heavy Metal Tolerance in Plants: Role of Transcriptomics, Proteomics, Metabolomics, and Ionomics |journal=Frontiers in Plant Science |volume=6 |page=1143 |doi=10.3389/fpls.2015.01143 |doi-access=free |issn=1664-462X |pmc=4744854 |pmid=26904030}}</ref> For example, ''[[Noccaea caerulescens]]'' is a metallotolerent plant.<ref>{{Cite journal |last1=Lin |first1=Ya-Fen |last2=Severing |first2=Edouard I. |last3=te Lintel Hekkert |first3=Bas |last4=Schijlen |first4=Elio |last5=Aarts |first5=Mark G. M. |date=2014 |title=A comprehensive set of transcript sequences of the heavy metal hyperaccumulator Noccaea caerulescens |journal=Frontiers in Plant Science |volume=5 |doi=10.3389/fpls.2014.00261 |doi-access=free |pmid=24999345 |issn=1664-462X|pmc=4064536 }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Mandáková |first1=Terezie |last2=Singh |first2=Vasantika |last3=Krämer |first3=Ute |last4=Lysak |first4=Martin A. |date=September 2015 |title=Genome Structure of the Heavy Metal Hyperaccumulator Noccaea caerulescens and Its Stability on Metalliferous and Nonmetalliferous Soils1[OPEN] |journal=Plant Physiology |volume=169 |issue=1 |pages=674–689 |doi=10.1104/pp.15.00619 |issn=0032-0889 |pmc=4577401 |pmid=26195571}}</ref> == Reference == {{Reflist}} f6fn26wu1cayccwvrwss20ww5w6x853 42579640 42579638 2026-04-10T06:06:11Z Duma 16555 42579640 wikitext text/x-wiki [[File:CSIRO ScienceImage 3908 Coloured scanning electron image of bacterioform gold on a gold grain from the Hit or Miss Mine in northern Queensland.jpg|thumb|right|Slika zlatnog grumena snimljena [[Skenirajući elektronski mikroskop|skenirajućim elektronskim mikroskopom]], koja otkriva bakterioformne (bakterijama slične) strukture]] '''Metallotolerants''' are [[extremophile]] [[organism]]s that are able to survive in environments with a high concentration of dissolved [[Heavy metal (chemistry)|heavy metal]]s. They can be found in environments containing [[arsenic]], [[cadmium]], [[copper]], and [[zinc]]. Known metallotolerants include ''[[Ferroplasma]]'' sp. and ''[[Cupriavidus metallidurans]]''. Metallotolerants adapt to their environment by reducing energy loss by excreting less. Many metallotolerant microbes utilise strategies to perform bioremediation, which is seen as a productive way of survival.<ref>{{Citation |last=Barman |first=Dina |title=Metallotolerant Microorganisms and Microbe-Assisted Phytoremediation for a Sustainable Clean Environment |date=2021 |work=Microbes in Microbial Communities: Ecological and Applied Perspectives |pages=307–336 |editor-last=Singh |editor-first=Raghvendra Pratap |place=Singapore |publisher=Springer |language=en |doi=10.1007/978-981-16-5617-0_15 |isbn=978-981-16-5617-0 |last2=Jha |first2=Dhruva Kumar |editor2-last=Manchanda |editor2-first=Geetanjali |editor3-last=Bhattacharjee |editor3-first=Kaushik |editor4-last=Panosyan |editor4-first=Hovik}}</ref> ''[[Sinorhizobium]] sp. M14'' is a metallotolerant bacterium.<ref>{{Cite journal|last1=Romaniuk|first1=Krzysztof|last2=Dziewit|first2=Lukasz|last3=Decewicz|first3=Przemyslaw|last4=Mielnicki|first4=Sebastian|last5=Radlinska|first5=Monika|last6=Drewniak|first6=Lukasz|title=Molecular characterization of the pSinB plasmid of the arsenite oxidizing, metallotolerant Sinorhizobium sp. M14 – insight into the heavy metal resistome of sinorhizobial extrachromosomal replicons|journal=FEMS Microbiology Ecology|language=en|volume=93|issue=1|article-number=fiw215|doi=10.1093/femsec/fiw215|issn=0168-6496|year=2017|doi-access=free|pmid=27797963 }}</ref> Plants can also survive in highly metallic conditions.<ref>{{Cite journal |last1=Singh |first1=Samiksha |last2=Parihar |first2=Parul |last3=Singh |first3=Rachana |last4=Singh |first4=Vijay P. |last5=Prasad |first5=Sheo M. |date=2016-02-08 |title=Heavy Metal Tolerance in Plants: Role of Transcriptomics, Proteomics, Metabolomics, and Ionomics |journal=Frontiers in Plant Science |volume=6 |page=1143 |doi=10.3389/fpls.2015.01143 |doi-access=free |issn=1664-462X |pmc=4744854 |pmid=26904030}}</ref> For example, ''[[Noccaea caerulescens]]'' is a metallotolerent plant.<ref>{{Cite journal |last1=Lin |first1=Ya-Fen |last2=Severing |first2=Edouard I. |last3=te Lintel Hekkert |first3=Bas |last4=Schijlen |first4=Elio |last5=Aarts |first5=Mark G. M. |date=2014 |title=A comprehensive set of transcript sequences of the heavy metal hyperaccumulator Noccaea caerulescens |journal=Frontiers in Plant Science |volume=5 |doi=10.3389/fpls.2014.00261 |doi-access=free |pmid=24999345 |issn=1664-462X|pmc=4064536 }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Mandáková |first1=Terezie |last2=Singh |first2=Vasantika |last3=Krämer |first3=Ute |last4=Lysak |first4=Martin A. |date=September 2015 |title=Genome Structure of the Heavy Metal Hyperaccumulator Noccaea caerulescens and Its Stability on Metalliferous and Nonmetalliferous Soils1[OPEN] |journal=Plant Physiology |volume=169 |issue=1 |pages=674–689 |doi=10.1104/pp.15.00619 |issn=0032-0889 |pmc=4577401 |pmid=26195571}}</ref> == Reference == {{Reflist}} ja0cvaj486ng1lnhon64jqs2kflyin0 42579641 42579640 2026-04-10T06:39:21Z Duma 16555 42579641 wikitext text/x-wiki [[File:CSIRO ScienceImage 3908 Coloured scanning electron image of bacterioform gold on a gold grain from the Hit or Miss Mine in northern Queensland.jpg|thumb|right|Slika zlatnog grumena snimljena [[Skenirajući elektronski mikroskop|skenirajućim elektronskim mikroskopom]], koja otkriva bakterioformne (bakterijama slične) strukture]] '''Metalotoleranti''' su [[ekstremofil]]ni [[organizam|organizmi]] koji su sposobni preživjeti u okruženjima s visokom koncentracijom rastvorenih [[teški metal|teških metala]]. Mogu se naći u okruženjima koja sadrže [[arsen]], [[kadmij]], [[bakar]] i [[cink]]. Poznati metalotoleranti uključuju ''[[Ferroplasma]]'' sp. i ''[[Cupriavidus metallidurans]]''. Metalotolerantni mikrobi se prilagođavaju svom okruženju smanjenjem gubitka energije tako što stvaraju manje ekskreta. Mnogi metalotolerantni mikrobi koriste strategije za bioremedijaciju, što se smatra produktivnim načinom preživljavanja.<ref>{{Citation |last=Barman |first=Dina |title=Metallotolerant Microorganisms and Microbe-Assisted Phytoremediation for a Sustainable Clean Environment |date=2021 |work=Microbes in Microbial Communities: Ecological and Applied Perspectives |pages=307–336 |editor-last=Singh |editor-first=Raghvendra Pratap |place=Singapore |publisher=Springer |language=en |doi=10.1007/978-981-16-5617-0_15 |isbn=978-981-16-5617-0 |last2=Jha |first2=Dhruva Kumar |editor2-last=Manchanda |editor2-first=Geetanjali |editor3-last=Bhattacharjee |editor3-first=Kaushik |editor4-last=Panosyan |editor4-first=Hovik}}</ref> ''[[Ensifer|Sinorhizobium]] sp. M14'' je metalotolerantna bakterija.<ref>{{Cite journal|last1=Romaniuk|first1=Krzysztof|last2=Dziewit|first2=Lukasz|last3=Decewicz|first3=Przemyslaw|last4=Mielnicki|first4=Sebastian|last5=Radlinska|first5=Monika|last6=Drewniak|first6=Lukasz|title=Molecular characterization of the pSinB plasmid of the arsenite oxidizing, metallotolerant Sinorhizobium sp. M14 – insight into the heavy metal resistome of sinorhizobial extrachromosomal replicons|journal=FEMS Microbiology Ecology|language=en|volume=93|issue=1|article-number=fiw215|doi=10.1093/femsec/fiw215|issn=0168-6496|year=2017|doi-access=free|pmid=27797963 }}</ref> Biljke također mogu preživjeti u uvjetima s visokim udjelom metala.<ref>{{Cite journal |last1=Singh |first1=Samiksha |last2=Parihar |first2=Parul |last3=Singh |first3=Rachana |last4=Singh |first4=Vijay P. |last5=Prasad |first5=Sheo M. |date=2016-02-08 |title=Heavy Metal Tolerance in Plants: Role of Transcriptomics, Proteomics, Metabolomics, and Ionomics |journal=Frontiers in Plant Science |volume=6 |page=1143 |doi=10.3389/fpls.2015.01143 |doi-access=free |issn=1664-462X |pmc=4744854 |pmid=26904030}}</ref> Na primjer, ''[[Noccaea caerulescens]]'' je metalotolerantna biljka.<ref>{{Cite journal |last1=Lin |first1=Ya-Fen |last2=Severing |first2=Edouard I. |last3=te Lintel Hekkert |first3=Bas |last4=Schijlen |first4=Elio |last5=Aarts |first5=Mark G. M. |date=2014 |title=A comprehensive set of transcript sequences of the heavy metal hyperaccumulator Noccaea caerulescens |journal=Frontiers in Plant Science |volume=5 |doi=10.3389/fpls.2014.00261 |doi-access=free |pmid=24999345 |issn=1664-462X|pmc=4064536 }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Mandáková |first1=Terezie |last2=Singh |first2=Vasantika |last3=Krämer |first3=Ute |last4=Lysak |first4=Martin A. |date=September 2015 |title=Genome Structure of the Heavy Metal Hyperaccumulator Noccaea caerulescens and Its Stability on Metalliferous and Nonmetalliferous Soils1[OPEN] |journal=Plant Physiology |volume=169 |issue=1 |pages=674–689 |doi=10.1104/pp.15.00619 |issn=0032-0889 |pmc=4577401 |pmid=26195571}}</ref> == Reference == {{Reflist}} nkm152nuxug3aunlpqae6rzihf6r6br 42579647 42579641 2026-04-10T06:52:27Z Duma 16555 42579647 wikitext text/x-wiki An '''osmophile''' is an [[extremophile]] microorganism adapted to environments generating high [[osmotic pressure]]s, such as [[aqueous solution]]s with high [[salt]] or [[sugar]] concentrations (''e.g.'', [[brine]]s or [[sirup]]s). Osmophiles are similar to [[halophile]]s (salt-loving organisms) in that a critical aspect of both types of environment is their low [[water activity]], a_W. High sugar concentrations represent a [[growth-limiting factor]] for many microorganisms, yet osmophiles protect themselves against this high osmotic pressure by the synthesis of [[osmoprotectant]]s such as [[Alcohol (chemistry)|alcohol]]s and [[amino acid]]s. Many osmophilic microorganisms are [[yeast]]s; some [[bacteria]] are also osmophilic. Osmophilic yeasts are important because they cause [[food spoilage]] in the sugar and sweet goods industry, with products such as fruit juices, fruit juice concentrates, liquid sugars (such as golden syrup), honey, and in some cases [[marzipan]]. Among the most osmophilic are: {|class="wikitable" !Organism!!Minimum a_W |- |''[[Saccharomyces rouxii]]'' || 0.62 |- |''[[Saccharomyces bailii]]'' || 0.80 |- |''[[Debaryomyces]]'' || 0.83 |- |''[[Wallemia sebi]]'' || 0.87 |- |''[[Saccharomyces cerevisiae]]'' || 0.90 |} == Povezano == {{Wiktionary|osmophile}} * Extremophile – Organisms capable of living in extreme environments * Xerophile – Organism that can grow and reproduce with low available water == Reference == {{Reflist}} {{refbegin}} * {{cite journal |title=Efficacy of agar media for enumerating two Saccharomyces species in sucrose syrups |journal=Mycopathologia |author=L. R. Beuchat |publisher=[[Springer Netherlands]] |volume=76 |issue=3 |date=December 1981 |doi=10.1007/BF00761893 |pages=13–17 }} * {{cite journal |journal=Rev Argent Microbiol |date=Apr–Jun 2006 |volume=38 |issue=2 |pages=93–6 |title=Moulds and yeasts in bottled water and soft drinks (in Spanish) |author=Ancasi EG |author2=Carrillo L |author3=Benitez Ahrendts MR |pmid=17037258 }} {{refend}} g0dwdkwbg6c7dy8kh4q7frrga8e1hw2 42579654 42579647 2026-04-10T08:50:20Z Duma 16555 42579654 wikitext text/x-wiki '''Osmofil''' je [[ekstremofil]]ni mikroorganizam prilagođen okruženjima koja stvaraju visoke [[osmotski pritisak|osmotske pritiske]], kao što su [[vodeni rastvor|vodene otopine]] s visokim koncentracijama [[sol]]i ili [[šećer]]a (npr. [[salamura|slane otopine]] ili [[sirup]]i). Osmofili su slični [[halofili]]ma (organizmima koji vole sol) po tome što je kritični aspekt obje vrste okruženja njihova niska [[aktivnost vode]], a_W. Visoke koncentracije šećera predstavljaju [[Ograničavajući faktor|faktor koji ograničava rast]] mnogih mikroorganizama, ali osmofili se štite od visokog osmotskog pritiska sintezom [[osmoprotektant|osmoprotektanata]] kao što su [[alkohol]]i i [[aminokiseline]]. Mnogi osmofilni mikroorganizmi su [[kvasci]]; neke [[bakterije]] su također osmofilne. Osmofilni kvasci su važni jer uzrokuju [[kvarenje hrane]] u industriji šećera i slatkiša, posebno u proizvodima kao što su voćni sokovi, koncentrati voćnih sokova, tekući šećeri (kao što je zlatni sirup), med, a u nekim slučajevima i [[marcipan]]. Među najosmofilnijima su: {|class="wikitable" !Organizam!!Minimalni a_W |- |''[[Saccharomyces rouxii]]'' || 0,62 |- |''[[Saccharomyces bailii]]'' || 0,80 |- |''[[Debaryomyces]]'' || 0,83 |- |''[[Wallemia sebi]]'' || 0,87 |- |''[[Saccharomyces cerevisiae]]'' || 0,90 |} == Povezano == * [[Ekstremofil]]i – organizmi sposobni za život u ekstremnim uslovima * [[Kserofil]]i – organizmi koji mogu rasti i razmnožavati se uz malo dostupne vode == Reference == {{Reflist}} {{refbegin}} * {{cite journal |title=Efficacy of agar media for enumerating two Saccharomyces species in sucrose syrups |journal=Mycopathologia |author=L. R. Beuchat |publisher=[[Springer Netherlands]] |volume=76 |issue=3 |date=December 1981 |doi=10.1007/BF00761893 |pages=13–17 }} * {{cite journal |journal=Rev Argent Microbiol |date=Apr–Jun 2006 |volume=38 |issue=2 |pages=93–6 |title=Moulds and yeasts in bottled water and soft drinks (in Spanish) |author=Ancasi EG |author2=Carrillo L |author3=Benitez Ahrendts MR |pmid=17037258 }} {{refend}} 23rdq0kig6wvxox5i59sbronox6fn8w 42579662 42579654 2026-04-10T09:53:12Z Duma 16555 42579662 wikitext text/x-wiki [[File:Scarturus euphraticus 438215013.jpg|alt=A close-up photo of a Jerboa standing on two legs in a desert in Saudi Arabia|thumb|[[Dipodidae|Skočimiševi]] su dobro prilagođene životu u pjeskovitim područjima.]] A '''psammophile''' ({{IPAc-en|ˈ|(|p|)|s|æ|m|oʊ|f|aɪ|l}} {{respell|(P)SAM|oh|fyle}})<ref>{{Cite web |title=Definition of PSAMMOPHILE |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/psammophile |access-date=2023-07-12 |website=www.merriam-webster.com |language=en}}</ref> is a [[plant]] or [[animal]] that prefers or thrives in [[sand]]y areas. Plant psammophiles are also known as [[psammophyte|psammophytes]]. They thrive in places such as the [[Arabian Peninsula]], the [[Sahara]]<ref>{{cite book|last1=Mo'atsah|title=Israel Journal of Zoology|date=1992|page=182}}</ref> and the dunes of coastal regions. Because of the unique ecological selective pressures of sand, animals on opposite sides of the planet can [[Convergent evolution|convergently evolve]] similar features, a phenomenon sometimes referred to as ecomorphological convergence.<ref>{{Cite journal |last=Fet |first=Victor |last2=Polis |first2=Gary A. |last3=Sissom |first3=W. David |date=1998-08-01 |title=Life in sandy deserts: the scorpion model |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0140196397903864 |journal=Journal of Arid Environments |volume=39 |issue=4 |pages=609–622 |doi=10.1006/jare.1997.0386 |issn=0140-1963|url-access=subscription }}</ref> The ''[[Crotalus cerastes]]'' native to American deserts and the ''[[Bitis peringueyi]]'' native to Namibian deserts have independently evolved sidewinding behavior to traverse across sand.<ref>{{Cite news |last=Elbein |first=Asher |date=2021-02-01 |title=The Skin-Deep Physics of Sidewinder Snakes |language=en-US |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2021/02/01/science/sidewinders-snakes-physics.html |access-date=2023-08-31 |issn=0362-4331}}</ref> Similarly, the African [[jerboa]] and the American [[kangaroo rat]] have separately evolved a bipedal form with large hind legs that allow them to hop. == Etimologija == ''Psammo'' is from Ancient Greek ψάμμος (psámmos, “sand”); ''-philo'' is from Ancient Greek φίλος (phílos, “dear, beloved”) via Latin ''-phila''.<ref>Information from Wiktionary</ref> == Popularna kultura == With the correct spelling of the word ''psammophile'', Florida eighth-grader Dev Shah, one of 231 contestants, won the 95th [[Scripps National Spelling Bee]] in June 2023 and was awarded $50,000 in prize money.<ref>{{Cite web |date=2023-06-02 |title=Chthonic, psammophile: The best spelling bee words to add to your vocab |url=https://www.washingtonpost.com/nation/2023/06/02/scripps-spelling-bee-words-list-psammophile/ |access-date=2023-07-28 |website=Washington Post |language=en}}</ref> == Povezano == * [[Ekstremofil]] * [[Psamofita]] == Reference == {{reflist}} bt5f67qizn87u87xvdcfovcr5554vui 42579663 42579662 2026-04-10T09:53:56Z Duma 16555 42579663 wikitext text/x-wiki [[File:Scarturus euphraticus 438215013.jpg|alt=A close-up photo of a Jerboa standing on two legs in a desert in Saudi Arabia|thumb|[[Dipodidae|Skočimiševi]] su dobro prilagođeni životu u pjeskovitim područjima.]] A '''psammophile'''<ref>{{Cite web |title=Definition of PSAMMOPHILE |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/psammophile |access-date=2023-07-12 |website=www.merriam-webster.com |language=en}}</ref> is a [[plant]] or [[animal]] that prefers or thrives in [[sand]]y areas. Plant psammophiles are also known as [[psammophyte|psammophytes]]. They thrive in places such as the [[Arabian Peninsula]], the [[Sahara]]<ref>{{cite book|last1=Mo'atsah|title=Israel Journal of Zoology|date=1992|page=182}}</ref> and the dunes of coastal regions. Because of the unique ecological selective pressures of sand, animals on opposite sides of the planet can [[Convergent evolution|convergently evolve]] similar features, a phenomenon sometimes referred to as ecomorphological convergence.<ref>{{Cite journal |last=Fet |first=Victor |last2=Polis |first2=Gary A. |last3=Sissom |first3=W. David |date=1998-08-01 |title=Life in sandy deserts: the scorpion model |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0140196397903864 |journal=Journal of Arid Environments |volume=39 |issue=4 |pages=609–622 |doi=10.1006/jare.1997.0386 |issn=0140-1963|url-access=subscription }}</ref> The ''[[Crotalus cerastes]]'' native to American deserts and the ''[[Bitis peringueyi]]'' native to Namibian deserts have independently evolved sidewinding behavior to traverse across sand.<ref>{{Cite news |last=Elbein |first=Asher |date=2021-02-01 |title=The Skin-Deep Physics of Sidewinder Snakes |language=en-US |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2021/02/01/science/sidewinders-snakes-physics.html |access-date=2023-08-31 |issn=0362-4331}}</ref> Similarly, the African [[jerboa]] and the American [[kangaroo rat]] have separately evolved a bipedal form with large hind legs that allow them to hop. == Etimologija == ''Psammo'' is from Ancient Greek ψάμμος (psámmos, “sand”); ''-philo'' is from Ancient Greek φίλος (phílos, “dear, beloved”) via Latin ''-phila''.<ref>Information from Wiktionary</ref> == Popularna kultura == With the correct spelling of the word ''psammophile'', Florida eighth-grader Dev Shah, one of 231 contestants, won the 95th [[Scripps National Spelling Bee]] in June 2023 and was awarded $50,000 in prize money.<ref>{{Cite web |date=2023-06-02 |title=Chthonic, psammophile: The best spelling bee words to add to your vocab |url=https://www.washingtonpost.com/nation/2023/06/02/scripps-spelling-bee-words-list-psammophile/ |access-date=2023-07-28 |website=Washington Post |language=en}}</ref> == Povezano == * [[Ekstremofil]] * [[Psamofita]] == Reference == {{reflist}} nfw4i44croitaiossjqmaagg462u1ud 0 257502 42579556 42579248 2026-04-09T16:26:12Z Alekol 2231 /* April/Travanj */ 42579556 wikitext text/x-wiki {{Godina nav|2026}} {{otheruses}} {{Godina u drugim kalendarima|2026}} Godina '''2026''' (MMXXVI) je [[redovna godina koja počinje u četvrtak]]. * UN-ova Međunarodna godina: pašnjaka i stočara; volontera za održivi razvoj; zemljoradnica. * Nove godine: ♞ [[Kineska nova godina|kineska]] 17. 2.; ☪ islamska 16. 6.; ✡ [[Roš Hašana]] 11/12. 9. * Uskrs: ✝ zapadni 5. 4.; 🞣 istočni 12. 4. * Bajram: Ramazanski 20. 3.; Kurban 27. 5. == Događaji == === Januar/Siječanj === * [[1. 1.]] - Bugarska je 21. članica [[eurozona|eurozone]], 1,95583 [[bugarski lev|leva]] za euro. * 1. 1. - Požar u baru u [[Crans-Montana|Crans-Montani]], stradalo je 40 ljudi. * 1. 1. - Demokratski socijalista [[Zohran Mamdani]] je gradonačelnik [[New York]]a. * [[2. 1.]] - Šesti dan protesta u Iranu, iniciranih ekonomskom krizom. [[Donald Trump|Trump]] izjavljuje da će intervenisati ako demonstranti budu ubijani. * 2. 1. - [[Ciudad de la Paz (Ekvatorska Gvineja)|Ciudad de la Paz]] je novi glavni grad [[Ekvatorska Gvineja|Ekvatorske Gvineje]], u kontinentalnom delu zemlje, umesto [[Malabo]]a na ostrvu [[Bioko]]. * 2 - 4. 1. - Jemenski građanski rat: jemenska vlada je uz saudijsku pomoć povratila teritorije izgubljene u ofanzivi Južnog prijelaznog vijeća prošlog mjeseca (muhafaze [[Hadramaut (muhafaza)|Hadramaut]] i [[Al-Mahra (muhafaza)|Al-Mahra]]). Na otoku [[Sokotra]] su blokirani turisti. [[Datoteka:Nicolas Maduro on board the USS Iwo Jima (cropped).jpg|120px|mini|lijevo|[[Nicolás Maduro|Maduro]]]] * [[3. 1.]] - Operacija ''Absolute Resolve'': američki udari u [[Venecuela|Venecueli]] i hvatanje predsednika [[Nicolás Maduro|Nicolása Madura]] i njegove supruge po optužbi za trgovinu narkoticima. Trump izjavljuje da će SAD upravljati zemljom do tranzicije, najavljuje dolazak američkih naftnih kompanija. V.d. predsednika je [[Delcy Rodríguez]]. * [[6. 1.]] - Grenlandska kriza: lideri nekoliko evropskih zemalja reafirmiraju podršku Danskoj i [[Grenland]]u povodom novih američkih potraživanja. * 6. 1. - Kontroverza oko chatbota [[Grok]] koji generira seksualizirane slike žena i djevojčica. * 6 - 10. 1. - Sukob između sirijske prelazne vlade i kurdskih Sirijskih demokratskih snaga u [[Alep]]u - po sporazumu o primirju, SDF napušta grad. Vlada zatim preduzima ofanzivu 13-tog. * [[7. 1.]] - Snage međunarodno priznate jemenske vlade ulaze u [[Aden]]. * [[8. 1.]] - Pojačanje protesta u Iranu, praćeno gašenjem interneta i oružanim suzbijanjem - stradale su hiljade demonstranata. * 8. 1. - Rat u Ukrajini: hipersonična balistička raketa [[Orešnik]] je uveče upotrebljena protiv [[Lavov]]a. * [[14. 1.]] - Zlato je ove sedmice prelazilo 4.600 dolara za uncu, vrhunac 4.638. * [[17. 1.]] - Trump objavljuje da uvodi dodatne carine za osam evropskih zemalja koje učestvuju u vojnoj vežbi ''Arctic Endurance'' i protive se američkom zauzeću Grenlanda (u Davosu 21-og ih otkazuje, kaže da neće primenjivati silu i da je postigao okvirni sporazum sa gen. sek. NATO-a). * 17. 1. - U Paragvaju je potpisan sporazum o slobodnoj trgovini između [[EU]] i [[Mercosur]] (potrebna je ratifikacija). * 17. 1. - Na snazi je sporazum UN o zaštiti oceana (kolokvijalno ''High Seas Treaty''), za očuvanje i održivo korištenje morske bioraznolikosti izvan nacionalne jurisdikcije. * [[20. 1.]] - U Zagrebu prikazan film "[[Svadba (2026.)|Svadba]]" - najgledaniji hrvatski film. * 20. 1. - Politička kriza u Bugarskoj (traje od 2021): predsednik [[Rumen Radev]] je podneo ostavku; potpredsednica [[Ilijana Jotova]] postaje prva žena predsednik 23-ćeg. * [[21. 1.]] - Blokada Filozofskog fakulteta u Novom Sadu zbog otkaza prof. Jeleni Kleut - policija je izbacila iz zgrade studente, profesore i građane. * [[22. 1.]] - Trump i predstavnici nekoliko zemalja su u Davosu potpisali povelju [[Odbor mira|Odbora mira]] (''Board of Peace''), koji je u novembru pomenut u rezoluciji SB UN 2803 kao prelazno upravno i nadzorno telo za Gazu. * 22. 1. - SAD su napustile [[Svjetska zdravstvena organizacija|Svjetsku zdravstvenu organizaciju]]. * [[23. 1.]] - Američki organ je produžio licencu Naftnoj industriji Srbije do 20. februara (mađarski MOL je objavio 19-tog da će preuzeti NIS od Gaspromnjefta). * [[24. 1.]] - Kriza u [[Minneapolis, Minnesota|Minneapolisu]]: nakon Renée Good 7-og, agenti ICE (Sprovođenje imigracije i carina) ubili su i Alexa Prettija. * 10 - [[25. 1.]] - Evropsko prvenstvo u vaterpolu, Beograd: Srbija 1, Hrvatska 6, Crna Gora 7. U all-star timu su [[Milan Glušac]], [[Dušan Mandić]] i [[Strahinja Rašović]]. * [[26. 1.]] - Talačka kriza u Gazi: Izraelci su našli telo poslednjeg taoca. * [[27. 1.]] - Samit EU-Indija u New Delhiju: postignut je sporazum o slobodnoj trgovini (potrebna ratifikacija). * 27. 1. - [[Južni Sudan]]: vladine snage, preds. [[Salva Kiir Mayardit|Salve Kiira]], pokrenule ofanzivu u državi Jonglei kako bi povratile pozicije koje su prošlog meseca zauzele opozicione snage zatvorenog bivšeg potpredsednika [[Riek Machar|Rieka Machara]]. * [[28. 1.]] - Urušavanje rudnika [[koltan]]a Rubaya na istoku DR Kongo: stradalo je preko 400 ljudi. * 28. 1.]] - [[Sarah Mullally]] je prva žena [[nadbiskup Canterburyja]]. * [[29. 1.]] - U [[Konjuh (Kruševac)|Konjuhu]] kod Kruševca zaplenjeno pet tona marihuane. * 29. 1. - Trump je potpisao izvršno naređenje o carini za zemlje koje snabdevaju [[Kuba|Kubu]] naftom; Meksiko je još pre dva dana otkazao isporuku - na Kubi se zaoštrava energetska kriza. * [[30. 1.]] - Predsednik Vučić je potpisao paket od pet izmena i dopuna pravosudnih zakona, tzv. Mrdićeve zakone. [[Datoteka:EFTA00001815 - Stone-walled driveway leads to a luxurious villa with palm trees and a coastal view featuring a black utility vehicle parked on the concrete pad.jpg|mini|Na "Epsteinovom otoku" 2019. ([[Little Saint James]], [[Američki Djevičanski Otoci]])]] * 30. 1. - Ministarstvo pravde SAD je objavilo 3,5 miliona dokumenata u vezi [[Jeffrey Epstein|Jeffreya Epsteina]]; novi fokus na bivšeg princa Andrewa i britanskog političara Petera Mandelsona. * 30. 1. - Nakon što je dostigla 5.500 dolara za uncu, cena zlata pada 9%, najviše od 1983. === Februar/Veljača === * 15. 1. - [[1. 2.]] - [[EHF Euro 2026.]] (Danska, Švedska Norveška): Danska 1, Hrvatska 3, Srbija 19, Crna Gora 23. U all-star timu je [[Mario Šoštarić]]. Doček rukometaša u Zagrebu 2-og je organizirala Vlada RH. * [[3. 2.]] - Islamisti ubili 160-200 ljudi u dva sela u zapadnoj nigerijskoj državi Kwara. * [[5. 2.]] - Istekao ugovor [[Novi START]] o redukciji nuklearnog naoružanja iz 2010. (Rusija je suspendovala učešće 2023). * 5. 2. - U Makedoniji je počela akcija u kojoj je zaplenjeno 40 tona marihuane. * 6 - 22. 2. - Zimske olimpijske igre u [[Milano|Milanu]] i [[Cortina d'Ampezzo|Cortini d'Ampezzo]]. * [[8. 2.]] - Izbori za predsjednika Republike Srpske (od novembra): nakon ponavljanja glasanja na 136 biračkih mjesta, potvrđena je pobjeda [[Siniša Karan|Siniše Karana]] iz SNSD (inauguracija 17-og). * 8. 2. - Vanredni izbori u [[Japan]]u: [[Liberalna demokratska partija (Japan)|LDP]] premijerke [[Sanae Takaichi]] dobija dvotrećinsku većinu. * 8. 2. - [[Super Bowl]] LX u [[Santa Clara, California|Santa Clari]]: [[Seattle Seahawks]] - [[New England Patriots]] 29:13; u poluvremenu je nastupio portorikanski reper [[Bad Bunny]]. * [[12. 2.]] - Trump opozvao klasifikaciju gasova staklene bašte kao pretnje javnom zdravlju iz 2009, kao i standarde za emisije iz vozila. * 12. 2. - [[Vještačka inteligencija]]: kineska kompanija [[ByteDance]] objavila aplikaciju ''Seedance 2.0'' za generiranje videa - hollywoodski studiji prete tužbom za povredu intelektualnih prava. * [[19. 2.]] - Bivši princ Andrew je bio pritvoren zbog prestupa na javnoj funkciji. * 19. 2. - Bivši južnokorejski predsednik Yoon Suk Yeol osuđen na doživotnu kaznu za pobunu kada je proglasio ratno stanje u decembru 2024. * [[20. 2.]] - Vrhovni sud SAD presudio da predsednik nema pravo da uvodi carine prema zakonu iz 1977 (carine od 2. 4. 2025). Trump sutradan objavljuje globalne carine od 10% po zakonu iz 1962, što ubrzo povećava na 15%. * [[22. 2.]] - Fatalno ranjen ''El Mencho'', lider meksičkog narko-kartela Jalisco Nova Generacija - njegovi ljudi izvode više paljevinskih napada, blokada puteva i sukoba sa vlastima. * [[26. 2.]] - Eskalacija u Konfliktu Pakistana i Afganistana: afganski Talibani napadaju pakistanske položaje (nakon pakistanskih udara od 21-og), Pakistan kaže da je u punom ratu sa Afganistanom. * [[27. 2.]] - MUP objavio da je Hrvatska očišćena od mina. * [[28. 2.]] - Počinje Operacija Lav koji riče/Epska furija, izraelsko-američki udari na Iran sa željom promene režima. ** Ubijen je Vrhovni lider [[Ali Hamenei]] sa još nekoliko vojnih čelnika. Pogođena je škola za devojčice u Minabu na jugu zemlje, iranski mediji izveštavaju o 165 mrtvih. ** Iran uzvraća na Izrael i ciljeve u Persijskom zalivu. === Mart/Ožujak === [[Datoteka:Op epic fury timeline 100hrs - pentagon - mar4 - straight.jpg|mini|Prvih 100 sati rata u Zalivu]] * [[1. 3.]] - Dron pogodio britansku bazu Akrotiri na Kipru. * 1. 3. - Masakru u Abiemnomu na severu [[Južni Sudan|Južnog Sudana]]: omladinci, moguće [[Nuer]]i, napali su [[Dinka (narod)|Dinke]], ubijeno je najmanje 169 ljudi. * [[2. 3.]] - Obnovljen sukob između [[Hezbolah]]a i Izraela. Evakuacije sa juga Libana, gađanje meta na jugu Bejruta. * [[3. 3.]] - Još jedan odron u rudnicima [[koltan]]a Rubaya u prov. [[Nord-Kivu|Severni Kivu]], [[DR Kongo]], sa preko 200 mrtvih (u januaru je stradalo preko 400 ljudi). * [[4. 3.]] - Iranska fregata IRIS Dena je torpedovana blizu Šri Lanke. * [[5. 3.]] - Izbori u [[Nepal]]u, prvi od protesta Gen Z prošlog septembra: skoro dvotrećinska većina za Nacionalnu nezavisnu partiju, repera i gradonačelnika Katmandua [[Balen Shah]]a. * [[6. 3.]] - Kosovska predsednica [[Vjosa Osmani]] raspustila skupštinu dan nakon neuspelog biranja novog predsednika; "[[Samoopredeljenje (politička stranka)|Samoopredeljenje]]" se obraća Ustavnom sudu. * 7/[[8. 3.]] - Pogođeni rezervoari nafte kod Teherana, grad je obavijen dimom, pada crna kiša. Za novog Vrhovnog lidera Irana je izabran sin prethodnog, [[Mojtaba Khamenei]]. * [[9. 3.]] - Cena nafte prelazi 100 dolara po barelu, prvi put od 2022. Promet [[Hormuški tjesnac|Hormuškim tjesnacom]] je znatno otežan. * [[13. 3.]] - Gađane su vojne mete na iranskom ostrvu i naftnom terminalu [[Hark]]. * [[15. 3.]] - [[98. dodjela Oscara]]: najbolji film je ''[[One Battle After Another]]'', ukupno šest nagrada od 13 nominacija, uključujući novu kategoriju za [[kasting]]; ''[[Sinners (film iz 2025.)|Sinners]]'', četiri od rekordnih 16; ''[[Frankenstein (film iz 2025.)|Frankenstein]]'' tri od devet; ''[[KPop Demon Hunters]]'' dve od dve; ''[[Sentimental Value]]'' jedna, međunarodna, od devet; ''[[Hamnet (film)|Hamnet]]'' jedna od osam; ''[[Marty Supreme]]'' ništa od devet. * [[16. 3.]] - U pakistanskom udaru je pogođena bolnica, centar za rehabilitaciju narkomana, u Kabulu - lokalni izvori tvrde da ima na stotine mrtvih. * 16. 3. - Započete su izraelske kopnene operacije na jugu Libana - narednih dana se ruše mostovi na reci [[Litani]]. * 16. 3. - Nestanak struje na celoj Kubi (i opet 21-og). * [[17. 3.]] - U izraelskim napadima u Teheranu, ubijeni su tajnik Vrhovnog vijeća nacionalne sigurnosti [[Ali Laridžani]] i komandant Basidža, paravojne dragovoljačke milicije u okviru Revolucionarne garde, Golamreza Solejmani (sljedeće noći i ministar obavještajnih dijela Esmail Hatib). * [[18. 3.]] - Prvi, izraelski, napad na iransku hidrokarbonsku proizvodnju: najveće gasno polje, Južni Pars, koje deli sa [[Katar]]om. Iran odgovara udarom i velikom štetom na katarskom kompleks Ras Laffan za likvefakciju gasa. Ovo povlači obustavu rada kompanije QAFCO, koja proizvodi 14% svetske [[Urea|uree]].<ref>[https://www.theguardian.com/world/2026/apr/03/visual-guide-gulf-fertiliser-blockade ‘Food security timebomb’: a visual guide to the Gulf fertiliser blockade]. theguardian.com 3 Apr 2026</ref> * [[20. 3.]] - Iranci su ispalili dve rakete prema bazi Diego Garcia u sredini Indijskog okeana - jedna se raspala, druga presretnuta. * 20 - 22. 3. - Svetsko prvenstvo u dvoranskoj atletici, [[Toruń]]: srebro za [[Angelina Topić|Angelinu Topić]] u skoku u vis. * [[21. 3.]] - Nakon što je u Iranu gađano nuklearno postrojenje Natanz, iranske rakete pogađaju izraelska mesta Arad i [[Dimona]], nedaleko od nuklearnog centra. * [[22. 3.]] - Parlamentarni izbori u Sloveniji: vladajuće [[Gibanje Svoboda]] je opalo, ali je jedan mandat ispred Janšine [[Slovenska demokratska stranka|SDS]]. * 22. 3. - Lokalni izbori u Francuskoj, drugi krug. Socijalisti zadržali Pariz. * [[24. 3.]] - Potpisan ugovor o slobodnoj trgovini između EU i Australije. * 25 - 26. 3. - Sud u Novom Meksiku odredio 375 milona dolara globe Meti (Facebook i Instagram) jer je omogućila seksualnu eksploataciju dece; sutradan u Los Angelesu sud nalazi da su Meta i YouTube stvorili adiktivne proizvode koji štete mladim korisnicima. * [[26. 3.]] - Nevrijeme u Hrvatskoj. * 26. 3. - Uveče, studentkinja pala sa petog sprata Filozofskog fakulteta u Beogradu. * [[28. 3.]] - Jemenski Husi su ispalili prvu raketu prema Izraelu tokom Iranskog rata. * [[29. 3.]] - Lokalni izbori u 10 opština Srbije (Aranđelovac, Bajina Bašta, Bor, Kladovo, Knjaževac, Kula, Lučani, Majdanpek, Sevojno, Smederevska Palanka). Bilo je nasilja, [[Srpska napredna stranka|naprednjaci]] uglavnom pobeđuju, sa smanjenom podrškom. * [[31. 3.]] - BiH pobijedila Italiju na penale i plasirala se na Svjetsko prvenstvo; Italija nije uspjela treći put zaredom. === April/Travanj === * [[1. 4.]] - NASA-ina misija [[Artemis II]], sa posadom oko Meseca, prva iznad niske orbite od 1972; 6/7. 4. su obišli oko Meseca, na rekordnoj udaljenosti od 406.771 km od Zemlje. * [[3. 4.]] - U Iranu je oboren američki [[McDonnell Douglas F-15E Strike Eagle|F-15E]]: pilot je ubrzo spasen, oficir za oružne sisteme 5-tog (prilikom spašavanja Amerikanci uništili dva svoja aviona [[Lockheed C-130 Hercules|C-130]] i dva mala helikoptera [[MD Helicopters MH-6 Little Bird|MH-6]](. Oboren i [[Fairchild Republic A-10 Thunderbolt II|A-10]] kod Hormuškog tjesnaca. * [[5. 4.]] - Objavljeno da je pronađen eksploziv kod gasovoda blizu [[Kanjiža|Kanjiže]]. * [[7. 4.]] - Trump: "jedna civilizacija će umreti večeras" ako Iran ne prihvati sporazum. Sledeće noći je dogovoreno primirje na dva tjedna i otvaranje Tjesnaca. * [[8. 4.]] - Izrael smatra da Liban nije obuhvaćen primirjem, u jakim udarcima na Bejrut je stradalo preko 200 ljudi. Iran zatvara Tjesnac i gađa zaljevske zemlje. == Predviđeni događaji == * [[12. 4.]] - Parlamentarni izbori u Mađarskoj. * 12 - 16. 5. - Pesma Evrovizije u Beču. * 11. 6. - 19. 7. - FIFA Svetski kup u Severnoj Americi. * [[12. 8.]] - Totalno [[pomračenje Sunca]], u sh. krajevima prekriveno preko 90% diska<ref>[http://eclipse.gsfc.nasa.gov/SEsearch/SEsearchmap.php?Ecl=20260812 Total Solar Eclipse of 2026 August 12] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150320164625/http://eclipse.gsfc.nasa.gov/SEsearch/SEsearchmap.php?Ecl=20260812 |date=2015-03-20 }}, ''NASA''</ref>. * [[4. 10.]] - Izbori u BiH. * [[3. 11.]] - Izbori na sredini mandata u SAD. * 19. 11. - Najavljena igra ''[[Grand Theft Auto VI]]''. === Nepoznati datumi === * jesen? - Vanredni izbori u Srbiji? == Rođenja == == Smrti == {{glavni članak|:Kategorija:Umrli 2026.}} === Januar/Siječanj === * [[1. 1.]] - [[Nexhat Daci]], kosovski političar, akademik ANUK (* [[1944]]) * [[2. 1.]] - [[Dejan Đurović]], glumac, spiker, voditelj (* [[1938]]) * [[5. 1.]] - [[Aldrich Ames]], špijun (* [[1941]]) * [[10. 1.]] - [[Erich von Däniken]], ufolog (* [[1935]]) * [[19. 1.]] - [[Valentino Garavani|Valentino]], modni kreator (* [[1932]]) * 19. 1. - [[Senka Veletanlić]], pevačica, glumica (* [[1936]]) * [[20. 1.]] - [[Beti Đorđević]], pevačica (* [[1946]]) * [[23. 1.]] - [[Dalibor Brun]], pjevač (* 1944) * [[30. 1.]] - [[Catherine O'Hara]], glumica (* [[1954]]) === Februar/Veljača === * [[3. 2.]] - [[Saif al-Islam Gaddafi]], libijski političar (* [[1972]]) * [[6. 2.]] - [[Miro Vuksanović]], književnik, akademik SANU (* [[1944]]) * [[7. 2.]] - [[Gordana Marić]], glumica, profesorka FDU (* * [[13. 2.]] - [[Ljiljana Pavić]], scenaristkinja (* [[1938]]) * 13. 2. - [[Tatjana Ječmenica]], teniserka, trener, selektor (* [[1978]]) * [[15. 2.]] - [[Robert Duvall]], glumac (* [[1931]]) * [[17. 2.]] - [[Jesse Jackson]], aktivist za ljudska prava (* [[1941]]) * [[18. 2.]] - [[Borislav Paravac]], bivši član Predsjedništva BiH (* [[1943]]) * 18. 2. - Ljiljana Zelen Karadžić (* [[1945]]) * [[20. 2.]] - [[Mirjana Kapetanović]], bh. književnica i novinarka (* [[1959]]) * [[21. 2.]] - [[Vladislav Jovanović]]. srpski diplomata (* [[1933]]) * 21. 2. - [[Dan Simmons]], književnik (* [[1948]]) * [[23. 2.]] - [[Dragoljub Dimitrijević]], vajar, profesor FPU (* [[1950]]) * [[25. 2.]] - [[Antonio Tejero]], neuspeli španski pučista (* [[1932]]) * [[27. 2.]] - [[Neil Sedaka]], kantautor, pijanist (* [[1939]]) * [[28. 2.]] - [[Ali Hamenei]], Vrhovni lider Irana (* [[1939]]) === Mart/Ožujak === * [[8. 3.]] - [[B. Wongar]] (Sreten Božić), književnik (* 1932) * 8. 3. - [[Vladimir Rakočević]], matematičar, akademik SANU (* [[1953]]) * [[14. 3.]] - [[Jürgen Habermas]], filozof, socijalni teoretičar (* [[1929]]) * [[17. 3.]] - [[Patrijarh gruzijski Ilija II]] (* [[1933]]) * 17. 3. - [[Ali Laridžani]], iranski političar (* [[1958]]) * [[19. 3.]] - [[Chuck Norris]], glumac, majstor borilačkih vještina (* [[1940]]) * 19. 3. - [[Umberto Bossi]], talijanski političar (* [[1941]]) * [[20. 3.]] - [[Robert Mueller]], bivši šef FBI, specijalni istražilac (* [[1944]]) * 20. 3. - [[Božo Koprivica]], književnik, dramaturg (* [[1950]]) * [[22. 3.]] - [[Lionel Jospin]], bivši francuski premijer (* [[1937]]) * 22. 3. - [[Hermann Huppen]], stripotvorac (* [[1938]]) * 22. 3. - [[Radoje Čupić]], glumac (* [[1958]]) * [[26. 3.]] - [[James Tolkan]], glumac (* [[1931]]) * [[30. 3.]] - [[Carlos Westendorp]], španjolski diplomat, bivši VP u BiH (* [[1937]]) === April/Travanj === == Nobelove nagrade == === Veze === [[Godišnji kalendar]] == Reference == {{izvori}} {{Commonscat}} [[Kategorija:2026.| ]] mr4m1y6dni1bp1jc4lbtj3krvbim57t 42579557 42579556 2026-04-09T16:27:29Z Alekol 2231 /* Smrti */ 42579557 wikitext text/x-wiki {{Godina nav|2026}} {{otheruses}} {{Godina u drugim kalendarima|2026}} Godina '''2026''' (MMXXVI) je [[redovna godina koja počinje u četvrtak]]. * UN-ova Međunarodna godina: pašnjaka i stočara; volontera za održivi razvoj; zemljoradnica. * Nove godine: ♞ [[Kineska nova godina|kineska]] 17. 2.; ☪ islamska 16. 6.; ✡ [[Roš Hašana]] 11/12. 9. * Uskrs: ✝ zapadni 5. 4.; 🞣 istočni 12. 4. * Bajram: Ramazanski 20. 3.; Kurban 27. 5. == Događaji == === Januar/Siječanj === * [[1. 1.]] - Bugarska je 21. članica [[eurozona|eurozone]], 1,95583 [[bugarski lev|leva]] za euro. * 1. 1. - Požar u baru u [[Crans-Montana|Crans-Montani]], stradalo je 40 ljudi. * 1. 1. - Demokratski socijalista [[Zohran Mamdani]] je gradonačelnik [[New York]]a. * [[2. 1.]] - Šesti dan protesta u Iranu, iniciranih ekonomskom krizom. [[Donald Trump|Trump]] izjavljuje da će intervenisati ako demonstranti budu ubijani. * 2. 1. - [[Ciudad de la Paz (Ekvatorska Gvineja)|Ciudad de la Paz]] je novi glavni grad [[Ekvatorska Gvineja|Ekvatorske Gvineje]], u kontinentalnom delu zemlje, umesto [[Malabo]]a na ostrvu [[Bioko]]. * 2 - 4. 1. - Jemenski građanski rat: jemenska vlada je uz saudijsku pomoć povratila teritorije izgubljene u ofanzivi Južnog prijelaznog vijeća prošlog mjeseca (muhafaze [[Hadramaut (muhafaza)|Hadramaut]] i [[Al-Mahra (muhafaza)|Al-Mahra]]). Na otoku [[Sokotra]] su blokirani turisti. [[Datoteka:Nicolas Maduro on board the USS Iwo Jima (cropped).jpg|120px|mini|lijevo|[[Nicolás Maduro|Maduro]]]] * [[3. 1.]] - Operacija ''Absolute Resolve'': američki udari u [[Venecuela|Venecueli]] i hvatanje predsednika [[Nicolás Maduro|Nicolása Madura]] i njegove supruge po optužbi za trgovinu narkoticima. Trump izjavljuje da će SAD upravljati zemljom do tranzicije, najavljuje dolazak američkih naftnih kompanija. V.d. predsednika je [[Delcy Rodríguez]]. * [[6. 1.]] - Grenlandska kriza: lideri nekoliko evropskih zemalja reafirmiraju podršku Danskoj i [[Grenland]]u povodom novih američkih potraživanja. * 6. 1. - Kontroverza oko chatbota [[Grok]] koji generira seksualizirane slike žena i djevojčica. * 6 - 10. 1. - Sukob između sirijske prelazne vlade i kurdskih Sirijskih demokratskih snaga u [[Alep]]u - po sporazumu o primirju, SDF napušta grad. Vlada zatim preduzima ofanzivu 13-tog. * [[7. 1.]] - Snage međunarodno priznate jemenske vlade ulaze u [[Aden]]. * [[8. 1.]] - Pojačanje protesta u Iranu, praćeno gašenjem interneta i oružanim suzbijanjem - stradale su hiljade demonstranata. * 8. 1. - Rat u Ukrajini: hipersonična balistička raketa [[Orešnik]] je uveče upotrebljena protiv [[Lavov]]a. * [[14. 1.]] - Zlato je ove sedmice prelazilo 4.600 dolara za uncu, vrhunac 4.638. * [[17. 1.]] - Trump objavljuje da uvodi dodatne carine za osam evropskih zemalja koje učestvuju u vojnoj vežbi ''Arctic Endurance'' i protive se američkom zauzeću Grenlanda (u Davosu 21-og ih otkazuje, kaže da neće primenjivati silu i da je postigao okvirni sporazum sa gen. sek. NATO-a). * 17. 1. - U Paragvaju je potpisan sporazum o slobodnoj trgovini između [[EU]] i [[Mercosur]] (potrebna je ratifikacija). * 17. 1. - Na snazi je sporazum UN o zaštiti oceana (kolokvijalno ''High Seas Treaty''), za očuvanje i održivo korištenje morske bioraznolikosti izvan nacionalne jurisdikcije. * [[20. 1.]] - U Zagrebu prikazan film "[[Svadba (2026.)|Svadba]]" - najgledaniji hrvatski film. * 20. 1. - Politička kriza u Bugarskoj (traje od 2021): predsednik [[Rumen Radev]] je podneo ostavku; potpredsednica [[Ilijana Jotova]] postaje prva žena predsednik 23-ćeg. * [[21. 1.]] - Blokada Filozofskog fakulteta u Novom Sadu zbog otkaza prof. Jeleni Kleut - policija je izbacila iz zgrade studente, profesore i građane. * [[22. 1.]] - Trump i predstavnici nekoliko zemalja su u Davosu potpisali povelju [[Odbor mira|Odbora mira]] (''Board of Peace''), koji je u novembru pomenut u rezoluciji SB UN 2803 kao prelazno upravno i nadzorno telo za Gazu. * 22. 1. - SAD su napustile [[Svjetska zdravstvena organizacija|Svjetsku zdravstvenu organizaciju]]. * [[23. 1.]] - Američki organ je produžio licencu Naftnoj industriji Srbije do 20. februara (mađarski MOL je objavio 19-tog da će preuzeti NIS od Gaspromnjefta). * [[24. 1.]] - Kriza u [[Minneapolis, Minnesota|Minneapolisu]]: nakon Renée Good 7-og, agenti ICE (Sprovođenje imigracije i carina) ubili su i Alexa Prettija. * 10 - [[25. 1.]] - Evropsko prvenstvo u vaterpolu, Beograd: Srbija 1, Hrvatska 6, Crna Gora 7. U all-star timu su [[Milan Glušac]], [[Dušan Mandić]] i [[Strahinja Rašović]]. * [[26. 1.]] - Talačka kriza u Gazi: Izraelci su našli telo poslednjeg taoca. * [[27. 1.]] - Samit EU-Indija u New Delhiju: postignut je sporazum o slobodnoj trgovini (potrebna ratifikacija). * 27. 1. - [[Južni Sudan]]: vladine snage, preds. [[Salva Kiir Mayardit|Salve Kiira]], pokrenule ofanzivu u državi Jonglei kako bi povratile pozicije koje su prošlog meseca zauzele opozicione snage zatvorenog bivšeg potpredsednika [[Riek Machar|Rieka Machara]]. * [[28. 1.]] - Urušavanje rudnika [[koltan]]a Rubaya na istoku DR Kongo: stradalo je preko 400 ljudi. * 28. 1.]] - [[Sarah Mullally]] je prva žena [[nadbiskup Canterburyja]]. * [[29. 1.]] - U [[Konjuh (Kruševac)|Konjuhu]] kod Kruševca zaplenjeno pet tona marihuane. * 29. 1. - Trump je potpisao izvršno naređenje o carini za zemlje koje snabdevaju [[Kuba|Kubu]] naftom; Meksiko je još pre dva dana otkazao isporuku - na Kubi se zaoštrava energetska kriza. * [[30. 1.]] - Predsednik Vučić je potpisao paket od pet izmena i dopuna pravosudnih zakona, tzv. Mrdićeve zakone. [[Datoteka:EFTA00001815 - Stone-walled driveway leads to a luxurious villa with palm trees and a coastal view featuring a black utility vehicle parked on the concrete pad.jpg|mini|Na "Epsteinovom otoku" 2019. ([[Little Saint James]], [[Američki Djevičanski Otoci]])]] * 30. 1. - Ministarstvo pravde SAD je objavilo 3,5 miliona dokumenata u vezi [[Jeffrey Epstein|Jeffreya Epsteina]]; novi fokus na bivšeg princa Andrewa i britanskog političara Petera Mandelsona. * 30. 1. - Nakon što je dostigla 5.500 dolara za uncu, cena zlata pada 9%, najviše od 1983. === Februar/Veljača === * 15. 1. - [[1. 2.]] - [[EHF Euro 2026.]] (Danska, Švedska Norveška): Danska 1, Hrvatska 3, Srbija 19, Crna Gora 23. U all-star timu je [[Mario Šoštarić]]. Doček rukometaša u Zagrebu 2-og je organizirala Vlada RH. * [[3. 2.]] - Islamisti ubili 160-200 ljudi u dva sela u zapadnoj nigerijskoj državi Kwara. * [[5. 2.]] - Istekao ugovor [[Novi START]] o redukciji nuklearnog naoružanja iz 2010. (Rusija je suspendovala učešće 2023). * 5. 2. - U Makedoniji je počela akcija u kojoj je zaplenjeno 40 tona marihuane. * 6 - 22. 2. - Zimske olimpijske igre u [[Milano|Milanu]] i [[Cortina d'Ampezzo|Cortini d'Ampezzo]]. * [[8. 2.]] - Izbori za predsjednika Republike Srpske (od novembra): nakon ponavljanja glasanja na 136 biračkih mjesta, potvrđena je pobjeda [[Siniša Karan|Siniše Karana]] iz SNSD (inauguracija 17-og). * 8. 2. - Vanredni izbori u [[Japan]]u: [[Liberalna demokratska partija (Japan)|LDP]] premijerke [[Sanae Takaichi]] dobija dvotrećinsku većinu. * 8. 2. - [[Super Bowl]] LX u [[Santa Clara, California|Santa Clari]]: [[Seattle Seahawks]] - [[New England Patriots]] 29:13; u poluvremenu je nastupio portorikanski reper [[Bad Bunny]]. * [[12. 2.]] - Trump opozvao klasifikaciju gasova staklene bašte kao pretnje javnom zdravlju iz 2009, kao i standarde za emisije iz vozila. * 12. 2. - [[Vještačka inteligencija]]: kineska kompanija [[ByteDance]] objavila aplikaciju ''Seedance 2.0'' za generiranje videa - hollywoodski studiji prete tužbom za povredu intelektualnih prava. * [[19. 2.]] - Bivši princ Andrew je bio pritvoren zbog prestupa na javnoj funkciji. * 19. 2. - Bivši južnokorejski predsednik Yoon Suk Yeol osuđen na doživotnu kaznu za pobunu kada je proglasio ratno stanje u decembru 2024. * [[20. 2.]] - Vrhovni sud SAD presudio da predsednik nema pravo da uvodi carine prema zakonu iz 1977 (carine od 2. 4. 2025). Trump sutradan objavljuje globalne carine od 10% po zakonu iz 1962, što ubrzo povećava na 15%. * [[22. 2.]] - Fatalno ranjen ''El Mencho'', lider meksičkog narko-kartela Jalisco Nova Generacija - njegovi ljudi izvode više paljevinskih napada, blokada puteva i sukoba sa vlastima. * [[26. 2.]] - Eskalacija u Konfliktu Pakistana i Afganistana: afganski Talibani napadaju pakistanske položaje (nakon pakistanskih udara od 21-og), Pakistan kaže da je u punom ratu sa Afganistanom. * [[27. 2.]] - MUP objavio da je Hrvatska očišćena od mina. * [[28. 2.]] - Počinje Operacija Lav koji riče/Epska furija, izraelsko-američki udari na Iran sa željom promene režima. ** Ubijen je Vrhovni lider [[Ali Hamenei]] sa još nekoliko vojnih čelnika. Pogođena je škola za devojčice u Minabu na jugu zemlje, iranski mediji izveštavaju o 165 mrtvih. ** Iran uzvraća na Izrael i ciljeve u Persijskom zalivu. === Mart/Ožujak === [[Datoteka:Op epic fury timeline 100hrs - pentagon - mar4 - straight.jpg|mini|Prvih 100 sati rata u Zalivu]] * [[1. 3.]] - Dron pogodio britansku bazu Akrotiri na Kipru. * 1. 3. - Masakru u Abiemnomu na severu [[Južni Sudan|Južnog Sudana]]: omladinci, moguće [[Nuer]]i, napali su [[Dinka (narod)|Dinke]], ubijeno je najmanje 169 ljudi. * [[2. 3.]] - Obnovljen sukob između [[Hezbolah]]a i Izraela. Evakuacije sa juga Libana, gađanje meta na jugu Bejruta. * [[3. 3.]] - Još jedan odron u rudnicima [[koltan]]a Rubaya u prov. [[Nord-Kivu|Severni Kivu]], [[DR Kongo]], sa preko 200 mrtvih (u januaru je stradalo preko 400 ljudi). * [[4. 3.]] - Iranska fregata IRIS Dena je torpedovana blizu Šri Lanke. * [[5. 3.]] - Izbori u [[Nepal]]u, prvi od protesta Gen Z prošlog septembra: skoro dvotrećinska većina za Nacionalnu nezavisnu partiju, repera i gradonačelnika Katmandua [[Balen Shah]]a. * [[6. 3.]] - Kosovska predsednica [[Vjosa Osmani]] raspustila skupštinu dan nakon neuspelog biranja novog predsednika; "[[Samoopredeljenje (politička stranka)|Samoopredeljenje]]" se obraća Ustavnom sudu. * 7/[[8. 3.]] - Pogođeni rezervoari nafte kod Teherana, grad je obavijen dimom, pada crna kiša. Za novog Vrhovnog lidera Irana je izabran sin prethodnog, [[Mojtaba Khamenei]]. * [[9. 3.]] - Cena nafte prelazi 100 dolara po barelu, prvi put od 2022. Promet [[Hormuški tjesnac|Hormuškim tjesnacom]] je znatno otežan. * [[13. 3.]] - Gađane su vojne mete na iranskom ostrvu i naftnom terminalu [[Hark]]. * [[15. 3.]] - [[98. dodjela Oscara]]: najbolji film je ''[[One Battle After Another]]'', ukupno šest nagrada od 13 nominacija, uključujući novu kategoriju za [[kasting]]; ''[[Sinners (film iz 2025.)|Sinners]]'', četiri od rekordnih 16; ''[[Frankenstein (film iz 2025.)|Frankenstein]]'' tri od devet; ''[[KPop Demon Hunters]]'' dve od dve; ''[[Sentimental Value]]'' jedna, međunarodna, od devet; ''[[Hamnet (film)|Hamnet]]'' jedna od osam; ''[[Marty Supreme]]'' ništa od devet. * [[16. 3.]] - U pakistanskom udaru je pogođena bolnica, centar za rehabilitaciju narkomana, u Kabulu - lokalni izvori tvrde da ima na stotine mrtvih. * 16. 3. - Započete su izraelske kopnene operacije na jugu Libana - narednih dana se ruše mostovi na reci [[Litani]]. * 16. 3. - Nestanak struje na celoj Kubi (i opet 21-og). * [[17. 3.]] - U izraelskim napadima u Teheranu, ubijeni su tajnik Vrhovnog vijeća nacionalne sigurnosti [[Ali Laridžani]] i komandant Basidža, paravojne dragovoljačke milicije u okviru Revolucionarne garde, Golamreza Solejmani (sljedeće noći i ministar obavještajnih dijela Esmail Hatib). * [[18. 3.]] - Prvi, izraelski, napad na iransku hidrokarbonsku proizvodnju: najveće gasno polje, Južni Pars, koje deli sa [[Katar]]om. Iran odgovara udarom i velikom štetom na katarskom kompleks Ras Laffan za likvefakciju gasa. Ovo povlači obustavu rada kompanije QAFCO, koja proizvodi 14% svetske [[Urea|uree]].<ref>[https://www.theguardian.com/world/2026/apr/03/visual-guide-gulf-fertiliser-blockade ‘Food security timebomb’: a visual guide to the Gulf fertiliser blockade]. theguardian.com 3 Apr 2026</ref> * [[20. 3.]] - Iranci su ispalili dve rakete prema bazi Diego Garcia u sredini Indijskog okeana - jedna se raspala, druga presretnuta. * 20 - 22. 3. - Svetsko prvenstvo u dvoranskoj atletici, [[Toruń]]: srebro za [[Angelina Topić|Angelinu Topić]] u skoku u vis. * [[21. 3.]] - Nakon što je u Iranu gađano nuklearno postrojenje Natanz, iranske rakete pogađaju izraelska mesta Arad i [[Dimona]], nedaleko od nuklearnog centra. * [[22. 3.]] - Parlamentarni izbori u Sloveniji: vladajuće [[Gibanje Svoboda]] je opalo, ali je jedan mandat ispred Janšine [[Slovenska demokratska stranka|SDS]]. * 22. 3. - Lokalni izbori u Francuskoj, drugi krug. Socijalisti zadržali Pariz. * [[24. 3.]] - Potpisan ugovor o slobodnoj trgovini između EU i Australije. * 25 - 26. 3. - Sud u Novom Meksiku odredio 375 milona dolara globe Meti (Facebook i Instagram) jer je omogućila seksualnu eksploataciju dece; sutradan u Los Angelesu sud nalazi da su Meta i YouTube stvorili adiktivne proizvode koji štete mladim korisnicima. * [[26. 3.]] - Nevrijeme u Hrvatskoj. * 26. 3. - Uveče, studentkinja pala sa petog sprata Filozofskog fakulteta u Beogradu. * [[28. 3.]] - Jemenski Husi su ispalili prvu raketu prema Izraelu tokom Iranskog rata. * [[29. 3.]] - Lokalni izbori u 10 opština Srbije (Aranđelovac, Bajina Bašta, Bor, Kladovo, Knjaževac, Kula, Lučani, Majdanpek, Sevojno, Smederevska Palanka). Bilo je nasilja, [[Srpska napredna stranka|naprednjaci]] uglavnom pobeđuju, sa smanjenom podrškom. * [[31. 3.]] - BiH pobijedila Italiju na penale i plasirala se na Svjetsko prvenstvo; Italija nije uspjela treći put zaredom. === April/Travanj === * [[1. 4.]] - NASA-ina misija [[Artemis II]], sa posadom oko Meseca, prva iznad niske orbite od 1972; 6/7. 4. su obišli oko Meseca, na rekordnoj udaljenosti od 406.771 km od Zemlje. * [[3. 4.]] - U Iranu je oboren američki [[McDonnell Douglas F-15E Strike Eagle|F-15E]]: pilot je ubrzo spasen, oficir za oružne sisteme 5-tog (prilikom spašavanja Amerikanci uništili dva svoja aviona [[Lockheed C-130 Hercules|C-130]] i dva mala helikoptera [[MD Helicopters MH-6 Little Bird|MH-6]](. Oboren i [[Fairchild Republic A-10 Thunderbolt II|A-10]] kod Hormuškog tjesnaca. * [[5. 4.]] - Objavljeno da je pronađen eksploziv kod gasovoda blizu [[Kanjiža|Kanjiže]]. * [[7. 4.]] - Trump: "jedna civilizacija će umreti večeras" ako Iran ne prihvati sporazum. Sledeće noći je dogovoreno primirje na dva tjedna i otvaranje Tjesnaca. * [[8. 4.]] - Izrael smatra da Liban nije obuhvaćen primirjem, u jakim udarcima na Bejrut je stradalo preko 200 ljudi. Iran zatvara Tjesnac i gađa zaljevske zemlje. == Predviđeni događaji == * [[12. 4.]] - Parlamentarni izbori u Mađarskoj. * 12 - 16. 5. - Pesma Evrovizije u Beču. * 11. 6. - 19. 7. - FIFA Svetski kup u Severnoj Americi. * [[12. 8.]] - Totalno [[pomračenje Sunca]], u sh. krajevima prekriveno preko 90% diska<ref>[http://eclipse.gsfc.nasa.gov/SEsearch/SEsearchmap.php?Ecl=20260812 Total Solar Eclipse of 2026 August 12] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150320164625/http://eclipse.gsfc.nasa.gov/SEsearch/SEsearchmap.php?Ecl=20260812 |date=2015-03-20 }}, ''NASA''</ref>. * [[4. 10.]] - Izbori u BiH. * [[3. 11.]] - Izbori na sredini mandata u SAD. * 19. 11. - Najavljena igra ''[[Grand Theft Auto VI]]''. === Nepoznati datumi === * jesen? - Vanredni izbori u Srbiji? == Rođenja == == Smrti == {{glavni članak|:Kategorija:Umrli 2026.}} === Januar/Siječanj === * [[1. 1.]] - [[Nexhat Daci]], kosovski političar, akademik ANUK (* [[1944]]) * [[2. 1.]] - [[Dejan Đurović]], glumac, spiker, voditelj (* [[1938]]) * [[5. 1.]] - [[Aldrich Ames]], špijun (* [[1941]]) * [[10. 1.]] - [[Erich von Däniken]], ufolog (* [[1935]]) * [[19. 1.]] - [[Valentino Garavani|Valentino]], modni kreator (* [[1932]]) * 19. 1. - [[Senka Veletanlić]], pevačica, glumica (* [[1936]]) * [[20. 1.]] - [[Beti Đorđević]], pevačica (* [[1946]]) * [[23. 1.]] - [[Dalibor Brun]], pjevač (* 1944) * [[30. 1.]] - [[Catherine O'Hara]], glumica (* [[1954]]) === Februar/Veljača === * [[3. 2.]] - [[Saif al-Islam Gaddafi]], libijski političar (* [[1972]]) * [[6. 2.]] - [[Miro Vuksanović]], književnik, akademik SANU (* [[1944]]) * [[7. 2.]] - [[Gordana Marić]], glumica, profesorka FDU (* * [[13. 2.]] - [[Ljiljana Pavić]], scenaristkinja (* [[1938]]) * 13. 2. - [[Tatjana Ječmenica]], teniserka, trener, selektor (* [[1978]]) * [[15. 2.]] - [[Robert Duvall]], glumac (* [[1931]]) * [[17. 2.]] - [[Jesse Jackson]], aktivist za ljudska prava (* [[1941]]) * [[18. 2.]] - [[Borislav Paravac]], bivši član Predsjedništva BiH (* [[1943]]) * 18. 2. - Ljiljana Zelen Karadžić (* [[1945]]) * [[20. 2.]] - [[Mirjana Kapetanović]], bh. književnica i novinarka (* [[1959]]) * [[21. 2.]] - [[Vladislav Jovanović]]. srpski diplomata (* [[1933]]) * 21. 2. - [[Dan Simmons]], književnik (* [[1948]]) * [[23. 2.]] - [[Dragoljub Dimitrijević]], vajar, profesor FPU (* [[1950]]) * [[25. 2.]] - [[Antonio Tejero]], neuspeli španski pučista (* [[1932]]) * [[27. 2.]] - [[Neil Sedaka]], kantautor, pijanist (* [[1939]]) * [[28. 2.]] - [[Ali Hamenei]], Vrhovni lider Irana (* [[1939]]) === Mart/Ožujak === * [[8. 3.]] - [[B. Wongar]] (Sreten Božić), književnik (* 1932) * 8. 3. - [[Vladimir Rakočević]], matematičar, akademik SANU (* [[1953]]) * [[14. 3.]] - [[Jürgen Habermas]], filozof, socijalni teoretičar (* [[1929]]) * [[17. 3.]] - [[Patrijarh gruzijski Ilija II]] (* [[1933]]) * 17. 3. - [[Ali Laridžani]], iranski političar (* [[1958]]) * [[19. 3.]] - [[Chuck Norris]], glumac, majstor borilačkih vještina (* [[1940]]) * 19. 3. - [[Umberto Bossi]], talijanski političar (* [[1941]]) * [[20. 3.]] - [[Robert Mueller]], bivši šef FBI, specijalni istražilac (* [[1944]]) * 20. 3. - [[Božo Koprivica]], književnik, dramaturg (* [[1950]]) * [[22. 3.]] - [[Lionel Jospin]], bivši francuski premijer (* [[1937]]) * 22. 3. - [[Hermann Huppen]], stripotvorac (* [[1938]]) * 22. 3. - [[Radoje Čupić]], glumac (* [[1958]]) * [[26. 3.]] - [[James Tolkan]], glumac (* [[1931]]) * [[30. 3.]] - [[Carlos Westendorp]], španjolski diplomat, bivši VP u BiH (* [[1937]]) === April/Travanj === * [[8. 4.]] - [[Duško Vujošević]], košarkaški trener (* [[1959]]) == Nobelove nagrade == === Veze === [[Godišnji kalendar]] == Reference == {{izvori}} {{Commonscat}} [[Kategorija:2026.| ]] j6s12pgnfyxctnld5genan5xpuvux9d 0 1265223 42579539 42579261 2026-04-09T14:13:18Z Д.Ильин 72356 42579539 wikitext text/x-wiki {{chembox | Name = Ksenon-difluorid | ImageFile = Xenon-difluoride-2D.svg <!-- | ImageSize = 140px --> | ImageName = formula | ImageFile1 = Xenon-difluoride-3D-vdW.svg <!-- | ImageSize1 = 140px --> | ImageName1 = model | IUPACName = Ksenon(II) fluorid | OtherNames = ksenon-fluorid | Section1 = {{Chembox Identifiers | SMILES = FXeF | InChI = | StdInChI = 1S/F2Xe/c1-3-2 | StdInChI_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} | StdInChIKey = IGELFKKMDLGCJO-UHFFFAOYSA-N | StdInChIKey_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} | Beilstein = | Gmelin = | 3DMet = | CASNo = 13709-36-9 | MeSHName=Xenon+difluoride }} | Section2 = {{Chembox Properties | Formula = XeF<sub>2<sub> | MolarMass = 169.2968 g mol⁻¹ | Appearance = vlažna bela čvrsta supstanca | Density = 4.32 g cm⁻³, osnovno | Solubility = razlaže se<br />0.042 g/100mL @ 999&nbsp;°C | BoilingPt = 114&nbsp;°C | VaporPressure = 5.2 kPa | pKa = | Viscosity = }} | Section3 = {{Chembox Structure | MolShape = linearan | CrystalStruct = paralelne linearne XeF₂ jedinice | Dipole = 0 D }} | Section7 = {{Chembox Hazards | ExternalMSDS = | MainHazards = eksplozivna, korozivna, veoma otrovna }} | Section8 = {{Chembox Related | Function = [[jedinjenja ksenona]] | OtherFunctn = [[ksenon-tetrafluorid|XeF₄]], [[ksenon-trioksid|XeO<sub>3<sub>]] | Function = jedinjenja - [[floridi]] | OtherFunctn = [[kripton-difluorid|KrF<sub>2<sub>]], [[berilijum-fluorid|BeF<sub>2<sub>]], [[oksigen-difluorid|OF<sub>2<sub>]] }} }} '''Ksenon-difluorid''' je hemijsko neorgansko jedinjenje [[hemijska formula|hemijske formule]] XeF₂. == Dobijanje == Može se dobiti prevođenjem [[smeša|smeše]] [[ksenon]]a i [[fluor]]a u određenom odnosu kroz cev od [[nikl]]a zagrejanu na [[temperatura|temperaturi]] od 400&nbsp;°C i naglim hlađenjem dobijenog produkta.<ref name="фил">Filipović I. & Lipanović, S. (1982.) Opća i anorganska kemija. [[Školska knjiga]]: Zagreb.</ref> == Svojstva == Ovo je bezbojna do bela čvrsta [[supstanca]], nežna na dodir. Rastvara se u [[fluorovodonična kiselina|fluorovodoničnoj kiselini]].<ref name="фил"/> Vodu oksiduje do elementarnog [[kiseonik]]a<ref name="фил"/>: :2XeF₂ + 2H₂O → O₂ + 2Xe + 4HF == Reference == {{reflist|}} == Povezano == * [[ksenon-tetrafluorid]] * [[ksenon-heksafluorid]] == Vanjske veze == {{Portal|Hemija}} {{Jedinjenja ksenona}} [[Kategorija:Neorganska jedinjenja]] [[Kategorija:Soli]] [[Kategorija:Jedinjenja ksenona]] [[Kategorija:Fluoridi]] 3as4ul3r0eeyxncc7vy8gju5vf9buxb 0 1365374 42579582 42529699 2026-04-09T19:07:02Z LigaDue 34119 slika 42579582 wikitext text/x-wiki {{Grad u Nemačkoj | naziv = Ajnig | izvorni_naziv = ''Einig'' | slika = Einig1.jpg | opis_slike = | gradska_zastava = | grb = DEU Einig COA.svg | država = [[Njemačka]] | pokrajina = [[Rajna-Palatinat]] | lokacija = | osnivanje = | stanovništvo = 152<ref>Broj stanovnika po [http://web.archive.org/web/20100919050210/http://www.destatis.de/jetspeed/portal/cms/Sites/destatis/Internet/DE/Content/Statistiken/Regionales/Gemeindeverzeichnis/Administrativ/AdministrativeUebersicht,templateId=renderPrint.psml njem. Saveznom zavodu za statistiku]. [http://web.archive.org/web/20100827050647/http://www.destatis.de/jetspeed/portal/cms/Sites/destatis/Internet/DE/Content/Statistiken/Regionales/Gemeindeverzeichnis/Administrativ/Archiv/GV2000VJ/2Q__30062010__Auszug,property=file.xls Stanje] 30. 6. 2010.</ref> | gustina = 49 | aglomeracija = | površina = 3,1 | gšir = 50.28361 | gduž = 7.27833 | nadmorska_visina = 310 | registarska_oznaka = MYK | pozivni_broj = 02654 | poštanski_kod = 56751 | dan_grada = | veb-strana = [http://www.maifeld.de/ www.maifeld.de] | gradonačelnik = ''Hans Münch'' | stranka = | ije = da }} '''Ajnig''' ({{jez-nem|Einig}}) je opština u [[Njemačka|njemačkoj]] saveznoj državi [[Rajna-Palatinat]]. Jedno je od 86 opštinskih središta okruga [[Okrug Majen-Koblenc|Majen-Koblenc]]. Prema procjeni iz 2010. u opštini je živjelo 152 stanovnika. Posjeduje regionalnu šifru (''AGS'') 7137023. == Geografski i demografski podaci == [[Datoteka:Einig_in_MYK.PNG|mini|levo|250px|Položaj opštine u okrugu Majen-Koblenc]] Ajnig se nalazi u saveznoj državi [[Rajna-Palatinat]] u okrugu Majen-Koblenc. Opština se nalazi na nadmorskoj visini od 310 metara. Površina opštine iznosi 3,1&nbsp;km². U samom mjestu je, prema procjeni iz 2010. godine, živjelo 152 stanovnika. Prosječna gustina stanovništva iznosi 49 stanovnika/km². == Međunarodna saradnja == <div style="width:30%"> {{partnerstvo_gradova_zaglavlje}} {{partnerstvo_gradova_red|[[Vineuil]]|[[Francuska]]|partnerstvo|[[1999]]}} {{partnerstvo_gradova_podnožje|Izvor<ref>[http://www.rgre.de/rgre-partnerschaften/?dt_orgname=Einig&dt_plz=&dt_einwohnerzahl_min=&dt_einwohnerzahl_max=&dt_bundesland=&aus_orgname=&aus_plz=&aus_land=&aus_kontinent=&partner_seit_von=&partner_seit_bis=&partner_form=&submit=Suche Savjet opština i regiona Evrope - Pregled međuopštinske saradnje], Pristupljeno 30. 6. 2010.</ref>}} </div> == Reference == {{reflist}} == Literatura == {{refbegin|2}} * {{BergerGeographischeNamenInDeutschland}} * {{FulbrookConciseHistoryOfGermany}} * {{ShawUrbanHistoricalGeography}} * {{HomeGermany}} * {{HammDemographicChange}} * {{BerghahnModernGermany}} * {{KleinerAtlas}} * {{GrosserAtlas}} {{refend}} == Vanjske veze == {{portal|Nemačka}} {{Commonscat|Einig}} * [http://www.maifeld.de/ Zvanični sajt opštine] {{de}} * [http://www.destatis.de/ Nem. Savezni zavod za statistiku] {{de}} * [http://www.staedtetag.de Stalna konferencija gradova i opština] {{de}} * [http://www.kommon.de/ KommOn] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140429185843/http://www.kommon.de/ |date=2014-04-29 }} - Informacioni sistem gradova, opština i okruga. {{de}} {{Nezavisni gradovi i opštine u okrugu Majen-Koblenc}} dlefgj84k9t2feirhp0c847c1iflloi 0 1460133 42579650 42566864 2026-04-10T08:31:43Z Akul59 131397 slika 42579650 wikitext text/x-wiki {{Naseljeno mesto u Slovačkoj |mesto = Valaská Dubová |originalni_naziv = Valaská Dubová |slika = Valaská Dubová GCh2.4.jpg |opis_slike = Valaská Dubová |kraj = [[Žilinski kraj|Žilinski]] |okrug = [[Okrug Ružomberok|Ružomberok]] |nadm visina = 662 |poštanski_kod = 034 96 |pozivni_broj = (+421) 41 |registarska_oznaka = RK |gšir = 49.141944 |gduž = 19.292500 }} '''Valaská Dubová''' je naseljeno mjesto u [[okrug Ružomberok|okrugu Ružomberok]], u [[Žilinski kraj|Žilinskom kraju]], [[Republika Slovačka]]. == Stanovništvo == {{SK|pop|y}} Prema podacima o broju stanovnika iz {{SK|y}}. godine naselje je imalo {{SK|p}} stanovnika.<ref name="SK-P"/> === Etnički sastav === {{SK|etno}} === Religija === {{SK|relig}} == Reference == {{reflist}} == Vanjske veze == * {{Commons category-inline|Valaská Dubová}} * {{Zvanični veb-sajt}} {{sk}} * [http://www.e-obce.sk/ Krajevi i okruzi u Slovačkoj] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100208185426/http://www.e-obce.sk/ |date=2010-02-08 }} {{sk}} {{klica-selo-Slovačka}} {{Okrug Ružomberok}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Okrug Ružomberok]] [[Kategorija:Žilinski kraj]] 6l7ka0qpezdl5vujcd65v4y17ybqvdj 0 1465867 42579584 42233545 2026-04-09T20:02:19Z ~2026-21771-78 342450 nema plavih slova 42579584 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:MieszkoDagome.jpg|mini|desno|200px|[[Mješko I.]]]] Poljska plemena su u ranom srednjem vijeku živjela između rijeka Visle i Odre. Ta plemena ujedinio je knez Mješko I. u 10. stoljeću. On je bio prvi poznati vladar iz dinastije Pjastovića. Za njegova vladanja Poljaci su primili kršćanstvo, a poljska država priznala vlast Svetog Rimskog Carstva. Mieszko je osnovao i prvu poljsku biskupiju u Poznanu. Za vladanja [[Boleslav I. Hrabri|Boleslava I. Hrabrog]] ([[992]]. – [[1027]].) [[Poljska]] se proširila na oblast [[Lužica|Lužice]], [[Češka|Češke]], [[Moravska|Moravske]] i [[Slovačka|Slovačke]]. [[Boleslav II. Smjeli]] ([[1058]]. – [[1079]].) je izuzeo Poljsku ispod vlasti Svetog Rimskog Carstva i proglasio se kraljem čime je Poljska postala slobodna kraljevina. Od vremena vladanja [[Boleslav III. Krivousti|Boleslava III. Krivoustog]] ([[1102]]. – [[1138]].) Poljaci su počeli voditi dugotrajne ratove protiv pripadnika Njemačkog viteškog reda (teutonaca) koji u [[12. stoljeće|12. stoljeću]] otimaju Poljskoj područja [[Pomeranija|Pomeranije]] od ušća Visle do [[Gdanjsk|Gdanjska]]. Tim je osvajanjima Poljskoj zapriječen put do [[Baltičko more|Baltičkog mora]]. Nakon njegove smrti Poljska je u stalnim sukobima s [[Brandenburg]]om i teutoncima, a u tim je sukobima izgubila zapadno Pomorje, Veliku Poljsku, Gdanjsko primorje i jug države. Od 12. do početka [[15. stoljeće|15. stoljeća]] Poljska naglo slabi, osamostaljuju se pojedine kneževine, a [[Njemačka|Nijemci]] se šire na poljska područja. Njihovim dolaskom niču [[grad]]ovi i [[selo|sela]] i potiče se [[Gospodarstvo|gospodarski]] razvoj. [[1241]]. godine u Poljsku su provalili [[Tatari]] koji su poharali južne predjele Poljske koje su poljski vladari naseljavali Nijemcima. Tih godina visoki staleži preuzimaju [[njemački jezik]] i običaje, a kako su se Nijemci naselili i uz pogranična područja Poljske, polako Poljska dolazi pod njemački utjecaj. [[1300]]. godine poljsko plemstvo izabire češkog kralja [[Vaclav II.|Vaclava II.]] za kralja Poljske kako bi se uspješnije oduprijeli njemačkom prodoru, ali to nije uspjelo. Nakon njegove smrti [[1305]]. godine raspala se personalna unije između Poljske i Češke. [[Datoteka:Kazimierz III Wielki (76845281) (cropped).jpg|mini|desno|200px|[[Kazimir III. Veliki]]]] Proces za ujedinjenje poljskih zemalja započeo je u [[14. stoljeće|14. stoljeću]] kralj [[Vladislav I. Lokietek]] ([[1306]]. – [[1333]].) koji je Poljskoj ponovo pripojio [[Krakow]] i Veliku Poljsku. Jačanje Poljske nastavlja [[Kazimir III. Veliki]] ([[1333]]. – [[1370]].) koji potiče razvoj poljskih gradova pospješivanjem razvoja [[trgovina|trgovine]] i [[obrt]]a. On kodificira poljsko pravo (Statut Wislicki), potiče kolonizaciju nenaseljenih poljskih područja, te provodi financijske i upravne reforme. Osnovao je i [[Krakovsko sveučilište]] i utemeljio [[Kraljevski vrhovni sud u Krakowu]]. On je bio posljednji poljski vladar iz dinastije Pjastovića, a nakon njegove smrti na poljsko prijestolje dolazi kralj [[Ludovik I. Anžuvinac]] iz dinastije [[Anžuvinci|Anžuvinaca]] koji je bio nećak Kazimira III. Nakon njegove smrti na vlast dolazi njegova kći [[Hedviga Anžuvinska|Jadviga]] koja se udala za [[Litva|litavskog]] kneza [[Vladislav II., poljski kralj|Vladislava Jagela]] koji je vladao Poljskom kao Vladislav II. ([[1386]]. – [[1434]].) Izborom za poljskog kralja, on je primio kršćanstvo i uspostavio [[Poljsko-litavska unija|poljsko-litavsku uniju]]. Nakon uspostave te unije, Poljska je uz pomoć Litve uspijela spriječiti prodor Nijemaca. [[1410]]. godine u bitci kraj [[Grünwald]]a i [[Tonberg]]a teško su porazili [[Teutonci|Teutonce]]. Nakon smrti Vladislava II., na vlast dolazi [[Vladislav III.]] ([[1434]]. – [[1444]].) koji je kao i Vladislav I. vladao [[Ugarska|Ugarskom]] i [[Hrvatska|Hrvatskom]]. Poznat je i pod nazivom Vladislav Varnenčik jer je [[1444]]. poginuo u bitci kraj [[Varna|Varne]]. Njega je naslijedio [[Kazimir IV.]] ([[1447]]. – [[1492]].) iz dinastije [[Jagelovići|Jagelovića]] koji je ograničio svoju vlast uspostavom Državnog sabora (sejm) i koji je primorao plemstvo na plaćanje [[porez]]a. Stvorio je jaku poljsku državu osvajanjem Zapadne [[Pruska|Pruske]], Moldavske i istočnog Pomorja. U [[16. stoljeće|16. stoljeću]] Poljska ulazi u razdoblje unutrašnjih staleških borbi, pa je kralj bio primoran donijeti ''Rodomsku konstituciju'' prema kojoj se zakoni mogu donijeti samo uz pristanak malog i srednjeg plemstva ([[šljahta|šljahte]]). [[1569]]. godine zaključen je ''[[Lublinski sporazum]]'' prema kojem šljahta bira kralja, a Poljska i Litva čine realnu uniju. [[Datoteka:Rzeczpospolita 1600.png|mini|desno|200px|Područja pod vlašću [[Poljsko-litavska unija|Poljsko-litavske unije]], [[1600]]. godina]] [[Datoteka:Polish-Lithuanian_Commonwealth_in_1648.PNG|mini|desno|200px|Mapa povijesne države Poljsko-Litavske Unije (1648.).]] Nakon smrti [[Stjepan Bathory|Stjepana Bathoryja]] ([[1575]]. – [[1586]].), Poljska je ponovo ojačala dolaskom na vlast [[Sigismund III. Vasa|Sigismunda III.]] ([[1587]]. – [[1632]].) iz [[Švedska|švedske]] dinastije Vasa, ali joj je moć oslabila za vladavine [[Ivan II. Kazimir|Ivana II. Kazimira]] koji je ratovao protiv [[Rusija|Rusije]] i Švedske. Poljska u drugoj polovici [[17. stoljeće|17. stoljeća]] ratuje i s [[Osmanlijsko carstvo|Turcima]] i u tim ratovima gubi Podoliju i velika područja na desnoj obali [[Dnjepar|Dnjepra]]. Ta su joj područja vraćena [[Mir u Srijemskim Karlovcima|Mirom u Srijemskim Karlovcima]], jer je Poljska pomogla u obrani [[Beč]]a od turskih napada. Pobjede Poljske nad Turcima nisu ojačale kraljevu vlast, a samovolja šljahte postala je sve izraženija. [[1652]]. godine izglasan je zakon ''Liberum veto'' kojim je ozakonjena feudalna anarhija u Poljskoj. Tim je zakonom svaki član jednodomne skupštine u Poljskoj (sejm) mogao spriječiti donošenje bilo kakvog zakona. U ratovima protiv Švedske i Rusije u drugoj polovici [[17. stoljeće|17. stoljeća]], Poljska gubi veliki dio svojih područja. [[1697]]. godine Saksonski knezovi postaju kraljevi Poljske, čime dolazi do kraja poljske neovisnosti. Potkraj [[18. stoljeće|18. stoljeća]] Poljska je podijeljena između Rusije, Austrije i Pruske i prestaje postojati kao država. Nakon [[1815]]. negdašnje poljske zemlje dolaze pod rusku vlast kao [[Kongresna Poljska]] i od [[1863]]. godine Poljska je ruska provincija i predmet intenzivne rusifikacije. [[Datoteka:RzeczpospolitaII.png|mini|desno|200px|Poljska od [[1921]]. do [[1939]].]] Poljska je opet uspostavljena kao neovisna država nakon [[Prvi svjetski rat|Prvog svjetskog rata]]. Godine [[1939]]. podijeljena je nadvoje između [[Njemačka|Njemačke]] i [[Sovjetski Savez|Sovjetskog Saveza]]. Nakon [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]], Poljska je dobila nova područja na zapadu, ali je izgubila dvostruko veća područja na istoku. Zemlja je bila dio [[Komunizam|komunističkog]] [[Istočni blok|Istočnog bloka]] pod kontrolom Sovjetskog Saveza do [[1980]]-ih godina, kada je krenuo pokret "[[Solidarnost]]", koji je pobijedio na parlamentarnim izborima [[1989]]. godine, te je uvedena [[demokracija]]. Poljska je [[1999]]. godine ušla u [[NATO]] savez, a [[1. svibnja]] [[2004]]. pridružila se [[Europska unija|Europskoj Uniji]]. == Vanjske veze == {{Commonscat|History of Poland}} * [http://www.ambasadapoljska.hr/hr/povijest.htm POLJSKA - Povijest] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070929190916/http://www.ambasadapoljska.hr/hr/povijest.htm |date=2007-09-29 }} Na stranicama Veleposlanstva R. Poljske u RH [[Kategorija:Historija Poljske| ]] [[Kategorija:Poljska]] [[Kategorija:Historija Evrope|Poljska]] [[Kategorija:Historija po državama|Poljska]] sncdcj9cuqyx09avyyv5v9xxclb9v4l 10 1466357 42579616 42567873 2026-04-09T23:42:46Z Aca 108187 Aca premješta stranicu [[Šablon:Infookvir sezona hokejaškog kluba]] na [[Šablon:Infokutija sezona hokejskog kluba]]: + 42567873 wikitext text/x-wiki {| class="infobox bordered vcard" cellpadding="3" style="float: right; width: 25em; font-size: 90%; background-color: #cccffff; margin-left: 1em;" |- ! colspan="2" style="font-size: 110%; color:{{{color1}}}; background-color:{{{color2}}}" | <center>{{{ime kluba}}}</center> |- bgcolor="#eeeeee" {{#if:{{{liga (mjesto)|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{!}} '''Liga (mjesto)''' {{!}} {{{liga (mjesto)}}} {{!}}- }} {{#if:{{{učinak|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{!}} '''Učinak''' {{!}} {{{učinak}}} {{!}}- }} |- bgcolor="#eeeeee" {{#if:{{{domaći učinak|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{!}} '''Domaći učinak''' {{!}} {{{domaći učinak}}} {{!}}- }} {{#if:{{{gostujući učinak|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{!}} '''Gostujući učinak''' {{!}} {{{gostujući učinak}}} {{!}}- }} |- bgcolor="#eeeeee" {{#if:{{{postignuti golovi|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{!}} '''Postignuti golovi''' {{!}} {{{postignuti golovi}}} {{!}}- }} {{#if:{{{primljeni golovi|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{!}} '''Primljeni golovi''' {{!}} {{{primljeni golovi}}} {{!}}- }} |- ! colspan="2" style="font-size: 110%; color:{{{color1}}}; background-color:{{{color2}}}" | <center>Informacije o momčadi</center> |- bgcolor="#eeeeee" {{#if:{{{glavni menadžer|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{!}} '''Glavni menadžer''' {{!}} {{{glavni menadžer}}} {{!}}- }} {{#if:{{{trener|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{!}} '''Trener''' {{!}} {{{trener}}} {{!}}- }} |- bgcolor="#eeeeee" {{#if:{{{kapetan|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{!}} '''Kapetan (C)''' {{!}} {{{kapetan}}} {{!}}- }} {{#if:{{{alternate|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{!}} '''Zamjenici kapetana (A)''' {{!}} {{{alternate}}} {{!}}- }} |- bgcolor="#eeeeee" {{#if:{{{dvorana|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{!}} '''Dvorana''' {{!}} {{{dvorana}}} {{!}}- }} {{#if:{{{prosjek posjećenosti|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{!}} '''Prosjek posjećenosti''' {{!}} {{{prosjek posjećenosti}}} {{!}}- }} |- ! colspan="2" style="font-size: 110%; color:{{{color1}}}; background-color:{{{color2}}}" | <center>Predvodnici momčadi</center> |- bgcolor="#eeeeee" {{#if:{{{golovi|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{!}} '''Golovi''' {{!}} {{{golovi}}} {{!}}- }} {{#if:{{{asistencije|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{!}} '''Asistencije''' {{!}} {{{asistencije}}} {{!}}- }} |- bgcolor="#eeeeee" {{#if:{{{bodovi|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{!}} '''Bodovi''' {{!}} {{{bodovi}}} {{!}}- }} {{#if:{{{kaznene minute|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{!}} '''Kaznene minute''' {{!}} {{{kaznene minute}}} {{!}}- }} |- bgcolor="#eeeeee" {{#if:{{{plusminus|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{!}} '''+/-''' {{!}} {{{plusminus}}} {{!}}- }} {{#if:{{{postotak obrana|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{!}} '''Postotak obrana''' {{!}} {{{postotak obrana}}} {{!}}- }} |- ! colspan="2" style="font-size: 90%; color:'black'; background-color:#C0C0C0;" | <center>Kronologija sezona</center> |- {{!}} style="width:50%; font-size:60%; border-right:0" {{!}} {{#if:{{{prethodnasezonska_godina<includeonly>|</includeonly>}}} | {{Autolink|{{{prethodnasezona_link}}}|←&nbsp;{{{prethodnasezonska_godina}}}}} | }} {{!}} style="width:50%; text-align:right; font-size:60%; border-left:0" {{!}} {{#if:{{{sljedećasezonska_godina<includeonly>|</includeonly>}}} | {{Autolink|{{{sljedećasezona_link}}}|{{{sljedećasezonska_godina}}}&nbsp;→}}| }} |}<noinclude> <pre> {{Infookvir sezona hokejaškog kluba | color1 = | color2 = | ime kluba = | liga (mjesto) = | učinak = | domaći učinak = | gostujući učinak = | postignuti golovi = | primljeni golovi = | glavni menadžer = | trener = | kapetan = | alternate = | dvorana = | prosjek posjećenosti = | golovi = | asistencije = | bodovi = | kaznene minute = | plusminus = | postotak obrana = | prethodnasezona_link = | prethodnasezonska_godina = | sljedećasezona_link = | sljedećasezonska_godina = }} </pre> [[Kategorija:Sportski šabloni]] [[Kategorija:Infokutije]] </noinclude> o4c8qers9q4602bvevyj5ft5saiy9nq 10 1478085 42579609 42567842 2026-04-09T23:34:20Z Aca 108187 Aca premješta stranicu [[Šablon:Infookvir košarkaški trener]] na [[Šablon:Infokutija košarkaški trener]] 42567842 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" cellpadding="3" style="float: right; width: 23em; font-size: 90%; background-color: #ffffff; margin-left: 1em;" |- | colspan="2" | {| style="width: 23em; text-align: left;" |- ! align="center" style="font-size: 130%; background-color: #e8e8ff;" colspan="2" | {{{ime}}} |- {{#if:{{{slika|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{!}} colspan="2" style="text-align:center;" {{!}} [[Image:{{{slika}}}|{{#if:{{{slika_širina|<noinclude>-</noinclude>}}}| {{{slika_širina}}}|200px}}]] <small>{{{slika_opis|<noinclude>{{{slika_opis}}}</noinclude>}}}</small> {{!}}- }} {{#if:{{{država|<noinclude>-</noinclude>}}} | ! style="text-align:left;" {{!}} Država {{!}} {{{država}}} {{!}}- }} {{#if:{{{nadimak|<noinclude>-</noinclude>}}} | ! style="text-align:left;" {{!}} Nadimak {{!}} {{{nadimak}}} {{!}}- }} {{#if:{{{datum_rođenja|<noinclude>-</noinclude>}}} | ! style="text-align:left;" {{!}} Rođenje {{!}} {{{datum_rođenja}}} {{#if:{{{mjesto_rođenja|<noinclude>-</noinclude>}}} |<br />{{{mjesto_rođenja}}}}} {{!}}- }} {{#if:{{{datum_smrti|<noinclude>-</noinclude>}}} | ! style="text-align:left;" {{!}} Smrt {{!}} {{{datum_smrti}}} {{#if:{{{mjesto_smrti|<noinclude>-</noinclude>}}} |<br />{{{mjesto_smrti}}}}} {{!}}- }} {{#if:{{{visina|<noinclude>-</noinclude>}}} | ! style="text-align:left;" {{!}} Visina {{!}} {{{visina}}} m {{!}}- }} {{#if:{{{težina|<noinclude>-</noinclude>}}} | ! style="text-align:left;" {{!}} Težina {{!}} {{{težina}}} kg {{!}}- }} {{#if:{{{sveučilište|<noinclude>-</noinclude>}}} | ! style="text-align:left;" {{!}} Sveučilište {{!}} {{{sveučilište}}} {{!}}- }} {{#if:{{{draft}}}{{{karijera}}}| ! align="center" style="background:#efefef;" colspan="2" {{!}} Igračka karijera {{!}}- }} {{#if:{{{draft|<noinclude>-</noinclude>}}} | ! style="text-align:left;" {{!}} Draft {{!}} {{{draft}}} {{!}}- }} {{#if:{{{karijera|<noinclude>-</noinclude>}}} | ! style="text-align:left;" {{!}} Karijera {{!}} {{{karijera}}} {{!}}- }} {{#if:{{{pozicija|<noinclude>-</noinclude>}}} | ! style="text-align:left;" {{!}} Pozicija {{!}} {{{pozicija}}} {{!}}- }} {{#if:{{{igrački_klubovi|<noinclude>-</noinclude>}}} | ! style="text-align:left;" {{!}} Igrački klubovi {{!}} {{{igrački_klubovi}}} {{!}}- }} {{#if:{{{liga}}}{{{klub}}}{{{trenirani_klubovi}}}| ! align="center" style="background:#efefef;" colspan="2" {{!}} Trenerska karijera {{!}}- }} {{#if:{{{liga|<noinclude>-</noinclude>}}} | ! style="text-align:left;" {{!}} Liga {{!}} {{{liga}}} {{!}}- }} {{#if:{{{klub|<noinclude>-</noinclude>}}} | ! style="text-align:left;" {{!}} Klub {{!}} '''{{{klub}}}''' {{!}}- }} {{#if:{{{trenirani_klubovi|<noinclude>-</noinclude>}}} | ! style="text-align:left;" {{!}} Trenirani klubovi {{!}} {{{trenirani_klubovi}}} {{!}}- }} {{#if:{{{nagrade}}} {{{medalje}}} | ! align="center" style="background:#efefef;" colspan="2" {{!}} Nagrade i dostignuća {{!}}- }} {{#if:{{{nagrade|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{!}} colspan="2" {{!}} {{{nagrade}}} {{!}}- }} |} {{#if:{{{medalje|<noinclude>-</noinclude>}}}| {{!}}- {{!}}colspan="2"{{!}} {{{!}} style="width: 23em; text-align: left;" {{!}}- {{#if:{{{1| }}}|{{!}}colspan="3" style="text-align:center; background-color:#FFFFFF'" {{!}} [[Image:{{{1}}}|{{{2|100px}}}|{{{3|{{PAGENAME}}}}}]]<br /><small>{{{3|{{PAGENAME}}}}} {{!}}- }} {{{medalje}}} {{!}}} }} |}<noinclude> <pre> {{Infookvir košarkaški trener |ime = |slika = |slika_širina = |slika_opis = |država = |nadimak = |datum_rođenja = |mjesto_rođenja = |datum_smrti = |mjesto_smrti = |visina = |težina = |sveučilište = |draft = |karijera = |pozicija = |igrački_klubovi = |liga = |klub = |trenirani_klubovi = |nagrade = |medalje = }} </pre> {{infookvir za predložak | kat = Košarkaški treneri | podkat = DA | upute = - }} [[Kategorija:Hrvatski šabloni]] [[Kategorija:Infokutije]] </noinclude> gy7i7o7cwqnyftbbtqy43xek0en0xh5 10 1478124 42579596 42567829 2026-04-09T22:05:21Z Aca 108187 Aca premješta stranicu [[Šablon:Infookvir hokejaški trener]] na [[Šablon:Infokutija hokejski trener]]: doslednost 42567829 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" cellpadding="3" style="float: right; width: 23em; font-size: 90%; background-color: #ffffff; margin-left: 1em;" |- | colspan="2" style="font-size: larger; text-align: center;" | '''{{{ime_i_prezime|{{PAGENAME}}}}}''' |- {{#if:{{{slika|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{!}} colspan="2" style="text-align:center;" {{!}} [[Image:{{{slika}}}|{{#if:{{{slika_širina|<noinclude>-</noinclude>}}}| {{{slika_širina}}}|200px}}]] <small>{{{slika_opis|<noinclude>{{{slika_opis}}}</noinclude>}}}</small> {{!}}- }} {{#if:{{{država|<noinclude>-</noinclude>}}} | ! style="text-align:left;" {{!}} Državljanstvo {{!}} {{{država}}} {{!}}- }} {{#if:{{{nadimak|<noinclude>-</noinclude>}}} | ! style="text-align:left;" {{!}} Nadimak {{!}} {{{nadimak}}} {{!}}- }} {{#if:{{{datum_rođenja|<noinclude>-</noinclude>}}} | ! style="text-align:left;" {{!}} Rođenje {{!}} {{{datum_rođenja}}} {{#if:{{{mjesto_rođenja|<noinclude>-</noinclude>}}} |<br />{{{mjesto_rođenja}}}}} {{!}}- }} {{#if:{{{datum_smrti|<noinclude>-</noinclude>}}} | ! style="text-align:left;" {{!}} Smrt {{!}} {{{datum_smrti}}} {{#if:{{{mjesto_smrti|<noinclude>-</noinclude>}}} |<br />{{{mjesto_smrti}}}}} {{!}}- }} {{#if:{{{visina|<noinclude>-</noinclude>}}} | ! style="text-align:left;" {{!}} Visina {{!}} {{{visina}}} [[Metar|m]] {{!}}- }} {{#if:{{{težina|<noinclude>-</noinclude>}}} | ! style="text-align:left;" {{!}} Težina {{!}} {{{težina}}} [[Kilogram|kg]] {{!}}- }} {{#if:{{{draft}}}{{{karijera}}}| ! align="center" style="background:#efefef;" colspan="2" {{!}} Igračka karijera {{!}}- }} {{#if:{{{draft|<noinclude>-</noinclude>}}} | ! style="text-align:left;" {{!}} [[NHL]] Draft {{!}} {{{draft}}} {{!}}- }} {{#if:{{{karijera|<noinclude>-</noinclude>}}} | ! style="text-align:left;" {{!}} Karijera {{!}} {{{karijera}}} {{!}}- }} {{#if:{{{pozicija|<noinclude>-</noinclude>}}} | ! style="text-align:left;" {{!}} Pozicija {{!}} {{{pozicija}}} {{!}}- }} {{#if:{{{igrački_klubovi|<noinclude>-</noinclude>}}} | ! style="text-align:left;" {{!}} Igrački klubovi {{!}} {{{igrački_klubovi}}} {{!}}- }} {{#if:{{{liga}}}{{{klub}}}{{{trenirani_klubovi}}}| ! align="center" style="background:#efefef;" colspan="2" {{!}} Trenerska karijera {{!}}- }} {{#if:{{{klub|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{!}} '''{{{liga}}} klub''' {{!}} ''{{{klub}}}'' {{!}}- }} {{#if:{{{trenirani_klubovi|<noinclude>-</noinclude>}}} | ! style="text-align:left;" {{!}} Trenirani klubovi {{!}} {{{trenirani_klubovi}}} {{!}}- }} |}<noinclude> <pre> {{Infookvir hokejaški trener |ime_i_prezime = |slika = |slika_širina = |slika_opis = |država = |nadimak = |datum_rođenja = |mjesto_rođenja = |datum_smrti = |mjesto_smrti = |visina = |težina = |draft = |karijera = |pozicija = |igrački_klubovi = |liga = |klub = |trenirani_klubovi = }} </pre> {{infookvir za predložak | kat = Hokejaški treneri | podkat = DA | upute = - }} [[Kategorija:Hrvatski šabloni]] [[Kategorija:Infokutije]] </noinclude> hnxox7ya1agx5ekxcgz5yt8s1gnqsdj 10 1478805 42579614 42567855 2026-04-09T23:38:28Z Aca 108187 Aca premješta stranicu [[Šablon:Infookvir navijačka skupina]] na [[Šablon:Infokutija navijačka grupa]]: + 42567855 wikitext text/x-wiki {| class="infobox bordered vcard" cellpadding="3" style="float: right; width: 25em; font-size: 90%; background-color: #cccffff; margin-left: 1em;" ! colspan="2" style="font-size: 130%; color:{{{boja1}}}; background-color:{{{boja2}}}" | <center>{{{ime}}}</center> |- {{#if:{{{slika|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{!}} colspan="2" width="100%" {{!}} <center>[[Image:{{{slika}}}|200px]]{{#if: {{{opis slike|}}}|<center>{{{opis slike}}}</center>}} {{!}}- }} |- {{#if:{{{puni naziv|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{!}} '''Puni naziv''' {{!}} {{{puni naziv}}} {{!}}- }} |- {{#if:{{{osnovana|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{!}} '''Osnovana''' {{!}} {{{osnovana}}} {{!}}- }} {{#if:{{{registirana|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{!}} '''Registrirana''' {{!}} {{{registrirana}}} {{!}}- }} {{#if:{{{umirovljenje|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{!}} '''Umirovljena''' {{!}} {{{umirovljenje}}} {{!}}- }} {{#if:{{{mjesto|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{!}} '''Mjesto djelovanja''' {{!}} {{{mjesto}}} {{!}}- }} {{#if:{{{sport|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{!}} '''Sport''' {{!}} {{{sport}}} {{!}}- }} {{#if:{{{klupska pripadnost|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{!}} '''Klupska pripadnost''' {{!}} {{{klupska pripadnost}}} {{!}}- }} {{#if:{{{pokretači|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{!}} '''Pokretači''' {{!}} {{{pokretači}}} {{!}}- }} {{#if:{{{predsjednik|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{!}} '''Predsjednik''' {{!}} {{{predsjednik}}} {{!}}- }} {{#if:{{{potpredsjednik|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{!}} '''Potpredsjednik''' {{!}} {{{potpredsjednik}}} {{!}}- }} {{#if:{{{tajnik|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{!}} '''Tajnik''' {{!}} {{{tajnik}}} {{!}}- }} {{#if:{{{web|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{!}} '''Službena stranica''' {{!}} {{{web}}} {{!}}- }} |}<noinclude> <pre> {{Infookvir navijačka skupina | ime = | boja1 = | boja2 = | puni naziv = | slika = | opis slike = | osnovana = | registrirana = | umirovljena = | mjesto = | sport = | klupska pripadnost = | pokretači = | predsjednik = | potpredsjednik = | tajnik = | web = }} </pre> [[Kategorija:Hrvatski šabloni]] [[Kategorija:Infokutije]] </noinclude> l08xetbe7jnl9fcajxlaxlf92brdn9e 10 1478811 42579665 42567889 2026-04-10T10:14:12Z Aca 108187 Aca premješta stranicu [[Šablon:Infookvir vaterpolski klub]] na [[Šablon:Infokutija vaterpolo klub]] 42567889 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" cellpadding="3" style="float: right; width: 25em; font-size: 90%; background-color: #ffffff; margin-left: 1em;" |- ! colspan="2" style="font-size: 130%; background-color: #e8e8ff;" | <center>{{{ime}}}</center> |- {{#if:{{{slika|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{!}} colspan="2" width="100%" {{!}} <center>{{{slika}}}</center> {{!}}- }} {{#if:{{{puno ime|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{!}} '''Puno ime''' {{!}} {{{puno ime}}} {{!}}- }} {{#if:{{{boje kluba|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{!}} '''Boje kluba''' {{!}} {{{boje kluba}}} {{!}}- }} {{#if:{{{osnovan|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{!}} '''Osnovan''' {{!}} {{{osnovan}}} {{!}}- }} {{#if:{{{plivalište|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{!}} '''Plivalište''' {{!}} {{{plivalište}}} {{!}}- }} {{#if:{{{kapacitet|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{!}} '''Kapacitet''' {{!}} {{{kapacitet}}} {{!}}- }} {{#if:{{{predsjednik|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{!}} '''Predsjednik''' {{!}} {{{predsjednik}}} {{!}}- }} {{#if:{{{trener|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{!}} '''Trener''' {{!}} {{{trener}}} {{!}}- }} {{#if:{{{liga|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{!}} '''Liga''' {{!}} {{{liga}}} {{!}}- }} {{#if:{{{sezona|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{!}} '''{{{sezona}}}''' {{!}} {{{plasman}}} {{!}}- }} {{#if:{{{web stranica|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{!}} colspan="2" style="text-align:center;" {{!}} '''Službena stranica''' {{{web stranica}}} {{!}}- }} |}<noinclude> <pre> {{Infookvir vaterpolski klub |ime = |puno ime = |slika = |boje kluba = |osnovan = |plivalište = |kapacitet = |predsjednik = |trener = |liga = |sezona = |plasman = |web stranica = }} </pre> {{infookvir za predložak | kat = Vaterpolski klubovi | podkat = DA | upute = vidi gore }} [[Kategorija:Hrvatski šabloni]] [[Kategorija:Infokutije]] </noinclude> 3fvzavairgrwnd6utqqxy14v4plxp4f 10 1478866 42579603 42567836 2026-04-09T23:20:48Z Aca 108187 Aca premješta stranicu [[Šablon:Infookvir katolička župa]] na [[Šablon:Infokutija katolička župa]] 42567836 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" style="width: 25em; font-size: 90%;" |- {{#if: {{{ime<includeonly>|</includeonly>}}} | ! colspan="2" style="text-align: center; background-color: #ccf" {{!}} {{{ime|{{PAGENAME}}}}}}} |- {{#if: {{{slika<includeonly>|</includeonly>}}} | {{!}} colspan="2" style="line-height: 1.2; border-bottom: 0px solid #0066CC;" {{!}} <center>[[Datoteka:{{{slika|:{{{ime}}} (grb).gif}}}|središte|{{{veličina|200px}}}|{{{opis}}}]]</center>{{#if: {{{opis<includeonly>|</includeonly>}}}|<center>{{{opis}}}</center>}} {{!}}- }} {{#if:{{{latinski naziv<includeonly>|</includeonly>}}}| {{!}} style="padding-right:1em; font-weight:bold" {{!}} Latinski naziv {{!}} {{{latinski naziv}}} {{!}}- }} {{#if:{{{status<includeonly>|</includeonly>}}}| {{!}} style="padding-right:1em; font-weight:bold" {{!}} Status {{!}} {{{status}}} {{!}}- }} {{#if:{{{datum uspostave|{{{datum uspostave<includeonly>|</includeonly>}}}}}}| {{!}} style="padding-right:1em; font-weight:bold" {{!}} Datum uspostave {{!}} {{{datum uspostave|{{{datum uspostave}}}}}} {{!}}- }} {{#if:{{{osnivatelj<includeonly>|</includeonly>}}}| {{!}} style="padding-right:1em; font-weight:bold" {{!}} Osnovao {{!}} {{{osnivatelj}}} {{!}}- }} {{#if:{{{izdvojena iz<includeonly>|</includeonly>}}}| {{!}} style="padding-right:1em; font-weight:bold" {{!}} Nastala odvajanjem od {{!}} {{{izdvojena iz}}} {{!}}- }} {{#if:{{{(nad)biskupija<includeonly>|</includeonly>}}}| {{!}} style="padding-right:1em; font-weight:bold" {{!}} Pripada (nad)biskupiji {{!}} {{{(nad)biskupija}}} {{!}}- }} {{#if:{{{dekanat<includeonly>|</includeonly>}}}| {{!}} style="padding-right:1em; font-weight:bold" {{!}} Dekanat {{!}} {{{dekanat}}} {{!}}- }} {{#if:{{{obred<includeonly>|</includeonly>}}}| {{!}} style="padding-right:1em; font-weight:bold" {{!}} Obred {{!}} {{{obred}}} {{!}}- }} {{#if:{{{države<includeonly>|</includeonly>}}}| {{!}} style="padding-right:1em; font-weight:bold" {{!}} Država gdje se nalazi {{!}} {{{države}}} {{!}}- }} {{#if:{{{broj katolika<includeonly>|</includeonly>}}}| {{!}} style="padding-right:1em; font-weight:bold" {{!}} Broj katolika {{!}} {{{broj katolika}}} {{!}}- }} {{#if:{{{površina<includeonly>|</includeonly>}}}| {{!}} style="padding-right:1em; font-weight:bold" {{!}} Površina {{!}} {{{površina}}}&nbsp;km²</td> {{!}}- }} {{#if:{{{biskup<includeonly>|</includeonly>}}}| {{!}} style="padding-right:1em; font-weight:bold" {{!}} Biskup {{!}} {{{biskup}}} {{!}}- }} {{#if:{{{biskup<includeonly>|</includeonly>}}}| {{!}} style="padding-right:1em; font-weight:bold" {{!}} Župnik {{!}} {{{župnik}}} {{!}}- }} {{#if:{{{kapelan<includeonly>|</includeonly>}}}| {{!}} style="padding-right:1em; font-weight:bold" {{!}} Kapelan(i) {{!}} {{{kapelan}}} {{!}}- }} {{#if:{{{aktivnosti i grupe<includeonly>|</includeonly>}}}| {{!}} style="padding-right:1em; font-weight:bold" {{!}} Aktivnosti i grupe {{!}} {{{aktivnosti i grupe}}} {{!}}- }} {{#if:{{{službene stranice<includeonly>|</includeonly>}}}| {{!}} style="padding-right:1em; font-weight:bold" {{!}} Službene stranice {{!}} {{{službene stranice}}} {{!}}- }} {{#if:{{{stanje od<includeonly>|</includeonly>}}}| {{!}} style="padding-right:1em; font-weight:bold" {{!}} Stanje od {{!}} {{{stanje od}}} {{!}}- }} |}<noinclude> <div style="width:250px;background:#dddddd;border: 1px solid black;padding:0.5em 1em 0.5em 1em"><pre> {{Infookvir katolička župa |ime = |slika = |opis = |latinski naziv = |status = |datum uspostave = |osnivatelj = |izdvojena iz = |(nad)biskupija = |dekanat = |obred = |države = |broj katolika = |površina = |biskup = |župnik = |kapelan = |aktivnosti i grupe = |službene stranice = |stanje od = }} </pre> [[Kategorija:Hrvatski šabloni]] [[Kategorija:Infokutije]] </noinclude> lfd2ulfgmhff1ihcv6ydme8jlgxyefb 10 1479379 42579612 42567852 2026-04-09T23:36:45Z Aca 108187 Aca premješta stranicu [[Šablon:Infookvir mjesni odbor Rijeke]] na [[Šablon:Infokutija mjesni odbor Rijeke]] 42567852 wikitext text/x-wiki {| class="infobox geography" cellpadding=0 cellspacing=2 width=250px style="float:right; margin: 0.5em 0.5em 0.5em 1em; padding: 0.5e text-align:left;clear:all; margin-left:3px; font-size:90%" !bgcolor=#4169E1 colspan=2 style="color:white; text-align:center; font-size:120%"|<small>'''[[Rijeka#Politički samoupravni ustroj|<span style="color:#FFFFFF">Mjesni odbor Grada Rijeke]]'''</small> <br>'''{{{naziv}}}''' |- {{#if:{{{slika|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{!}} colspan="2" style="text-align:center; vertical-align:middle;" {{!}} [[Datoteka:{{{slika}}}|245px|{{#if:{{{opis slike}}}|{{{opis slike}}}|{{{Ime}}}}}]] {{!}}- }} {{#if:{{{površina|<noinclude>-</noinclude>}}}{{{stanovništvo|<noinclude>-</noinclude>}}}{{{Osnutak|<noinclude>-</noinclude>}}}{{{Naselja|<noinclude>-</noinclude>}}}|{{!}}colspan="2" valign="middle" style="text-align:center; vertical-align:middle; margin: 5px; background-color: #Grey; color: #Black;" {{!}} '''Osnovni podaci''' {{!}}- }} {{#if:{{{površina|<noinclude>-</noinclude>}}}| ! [[Površina]] {{!}} {{{površina}}} [[hektar|ha]] {{!}}- }} {{#if:{{{stanovništvo|<noinclude>-</noinclude>}}}| ! [[Stanovništvo]] (2001.) {{!}} {{{stanovništvo}}} {{!}}- }} {{#if:{{{osnutak|<noinclude>-</noinclude>}}}| ! Osnutak {{!}} {{{osnutak}}} {{!}}- }} {{#if:{{{naselja|<noinclude>-</noinclude>}}}| ! Naselja {{!}} {{{naselja}}} {{!}}- }} {{#if:{{{broj članova|<noinclude>-</noinclude>}}}{{{predsjednik|<noinclude>-</noinclude>}}}{{{sjedište|<noinclude>-</noinclude>}}}| {{!}} colspan="2" valign="middle" style="text-align:center; vertical-align:middle; margin: 5px; background-color: #Grey; color: #Black;" {{!}} '''Vijeće Mjesnog odbora''' {{!}}- }} {{#if:{{{predsjednik|<noinclude>-</noinclude>}}}| ! Predsjednik {{!}} {{{predsjednik}}} {{!}}- }} {{#if:{{{broj članova|<noinclude>-</noinclude>}}}| ! Broj članova {{!}} {{{broj članova}}} {{!}}- }} {{#if:{{{sjedište|<noinclude>-</noinclude>}}}| ! Sjedište {{!}} {{{sjedište}}} {{!}}- }} {{#if:{{{zemljovid|<noinclude>-</noinclude>}}}| {{!}} colspan="2" valign="middle" style="text-align:center; vertical-align:middle; margin: 5px; background-color: #Grey; color: #Black;" {{!}} '''Položaj mjesnog odbora''' {{!}}- }} {{#if:{{{zemljovid|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{!}} colspan="2" style="text-align:center; vertical-align:middle;" {{!}} [[Datoteka:{{{zemljovid}}}|245px]] {{!}}- }} |}<noinclude> === Uporaba === <div style="width:300px; background:#ddd; border:1px solid black; padding:0.5em 1em 0.5em 1em;"> <pre>{{Infookvir mjesni odbor Rijeke |naziv = |slika = |opis slike = |površina = |stanovništvo = |osnutak = |naselja = |predsjednik = |broj članova = |sjedište = |zemljovid = }}</pre> </div> </noinclude> <noinclude> === Objašnjenje polja === Sljedeća polja trebaju se ispuniti potrebnim odgovarajućim informacijama: * '''naziv''': Naziv određenog mjesnog odbora. * '''slika''': Fotografija naselja. * '''opis slike''': Opis slike/fotografije. * '''površina''': Površina određenog mjesnog odbora izražena u [[hektar|hektrima]]. * '''stanovništvo''': Broj stanovnika (trenutno je izražen broj stanovnika iz popisa iz 2001. godine). * '''osnutak''': Nadnevak osnutka određenog mjesnog odbora. * '''naselja''': Naselja ili zaseoci u sastavu određenog mjesnog odbora. * '''broj članova''': Broj članova Vijeća mjesnog odbora. * '''predsjednik''': Predsjednik mjesnog odbora (važno je u zagradi upisati političku stranku kojoj određeni predsjednik pripada). * '''sjedište''': Adresa sjedišta određenog mjesnog odbora (podružnica sjedišta se također može upisati ukoliko ona postoji). * '''zemljovid''': Na zemljovidu je određeni mjesni odbor označen crvenom bojom. {{tl-sort}} [[Kategorija:Hrvatski šabloni]] [[Kategorija:Infokutije]] </noinclude> rpki2uh63o91zt2g8ordwsmz8k041sm 0 1774146 42579573 42579387 2026-04-09T17:58:57Z Manxeves 313281 /* Žrtve u ratovima Srbije XIX i XX veka */ 42579573 wikitext text/x-wiki {{Ostale upotrebe|Samarinovac (razvrstavanje)}} {{Naseljeno mesto u Srbiji |mesto=Samarinovac |slika= |opis_slike= |okrug=Borski |opština=Negotin |nadm visina=49 |populacija=464 |poštanski kod= |pozivni broj=019 |registarska oznaka=NG |gšir=44.267666 |gduž=22.553 }} '''Samarinovac''' je naselje u [[Srbija|Srbiji]] u [[opština Negotin|opštini Negotin]] u [[Borski okrug|Borskom okrugu]]. Prema popisu iz [[Popis stanovništva 2002. u Srbiji|2002.]] bilo je 464 stanovnika (prema popisu iz [[Popis stanovništva 1991. u SFRJ|1991.]] bilo je 1021 stanovnika). == Naziv == ''Sumarin'', docnije takođe ''Sumarinovac/Sumarinovce'', dan. ''Samarinovac'' kod Negotina, toponim se čini svodljiv na ''Sanctus Marinus'' ili ''Sancta Marina''.<ref>{{Cite book |last=Ивић |first=Милка |date=1993-01-01 |title=Јужнословенски филолог 49 |url=https://www.google.rs/books/edition/%D0%88%D1%83%D0%B6%D0%BD%D0%BE%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8_%D1%84%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%BB/4547DwAAQBAJ?hl=de&gbpv=1&dq=Samarinovac&pg=PA209&printsec=frontcover |publisher=Институт за српски језик САНУ |language=sr}}</ref> == Historija == Najstariji pomeni Samarinovca potiču iz 1530. godine, kada je zabeležen kao naselje od 56 kuća, podeljeno na Gornji i Donji Sumarin(ovac). Selo se pominje i 1560. godine<ref>{{Cite book |last=Бојанић-Лукаћ |first=Душанка |date=1975 |title=Видин и Видинският санджак през 15-16 век: док. от архивите на Царинград и Анкара |url=https://www.google.rs/books/edition/%D0%92%D0%B8%D0%B4%D0%B8%D0%BD_%D0%B8_%D0%92%D0%B8%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D1%8F%D1%82_%D1%81%D0%B0/5DMBAAAAMAAJ?hl=de&gbpv=1&bsq=%D1%81%D1%83%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D1%84%D1%87%D0%B5&dq=%D1%81%D1%83%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D1%84%D1%87%D0%B5&printsec=frontcover |publisher=Наука и изкуство |language=bg}}</ref>, dok je 1586. godine imalo ukupno 40 kuća — 15 u Gornjem i 25 u Donjem Samarinovcu. Bilo je to jedno od 399 sela u Vidinskom sandžaku naseljenih Vlasima (filurdžijama) koji su uživali povlašćeni vojnički status.<ref>{{Cite book |last=Soyudoğan |first=Muhsin |year=2012 |title=Reassessing the tımar system : the case study of Vidin (1455-1693). |url=https://repository.bilkent.edu.tr/bitstreams/414e2cb0-72fc-4434-a359-3beea1c04f62/download}}</ref> Na austrijskoj karti "Temišvarski Banat" pod nazivom ''Marinovaz''.<ref>{{Cite web |title=Digitální knihovna Kramerius |url=https://www.difmoe.eu/uuid/uuid:c02897bf-c484-4d50-9c73-0612e08ef78e |access-date=2026-03-29 |website=www.difmoe.eu}}</ref> Najpregov popis iz 1718. godine pominje Sumarinovac (''Sumarinovatz'') kao naseljeno mesto sa 4 podanika.<ref>{{Cite book |last=umetnosti |first=Srpska akademija nauka i |date=1948 |title=Spomenik |url=https://www.google.rs/books/edition/Spomenik/XakSAAAAIAAJ?hl=de&gbpv=1&bsq=sumarinovatz&dq=sumarinovatz&printsec=frontcover |language=sr}}</ref> Iz crkvenog popisa 1723. godine vidimo da samarinovačka nurija (u krajini, pripada sebiškoj eparhiji) ima 35 kuća (hlѣbova)<ref>{{Cite book |date=1900 |title=Spomenik (Srpska kraljevska akademija) |url=https://www.google.rs/books/edition/Spomenik_Srpska_kraljevska_akademija/s0YLAAAAIAAJ?hl=de&gbpv=1&dq=%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%87%D0%BA%D0%B0%20%D0%BD%D1%83%D1%80%D0%B8%D1%98%D0%B0&pg=PA165&printsec=frontcover |language=sr}}</ref><ref>{{Cite book |title=Spomenik Bände 41 42 |url=https://archive.org/details/SpomenikBande4142/page/n509/mode/1up}}</ref> a 1736 godine takođe u vremenu austrijske okupacije 50 kuća.<ref>{{Cite book |date=1910 |title=Споменик |url=https://www.google.rs/books/edition/%D0%A1%D0%BF%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%BA/puYVAQAAMAAJ?hl=de&gbpv=1&pg=RA3-PA185&printsec=frontcover |publisher=У Државној штампарији Краљевне Србије |language=ru}}</ref> U popisu harača 1740/41. (77 žitelja), katastarskom popisu 1741. (25 žitelja).<ref>{{Cite book |date=1973-09-01 |title=Мешовита грађа=Miscellanea 2 (1973) |url=https://www.google.rs/books/edition/%D0%9C%D0%B5%D1%88%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%82%D0%B0_%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%92%D0%B0_Miscellanea/nQGhCgAAQBAJ?hl=de&gbpv=1&printsec=frontcover&bsq=%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%86 |publisher=Istorijski institut |language=sr}}</ref> Na osnovu hatihumajuna od 24. avgusta 1741. godine, popisana mesta Vidinskog sandžaka [Krajine i Ključa] priključena su vakufima biblioteke sultana Mahmuda І (1730-1754) kod Velike Aja Sofije u Carigradu.<ref>{{Cite book |date=1973-09-01 |title=Мешовита грађа=Miscellanea 2 (1973) |url=https://www.google.rs/books/edition/%D0%9C%D0%B5%D1%88%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%82%D0%B0_%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%92%D0%B0_Miscellanea/nQGhCgAAQBAJ?hl=de&gbpv=1&dq=%D1%85%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D1%83%D0%BC%D0%B0%D1%98%D1%83%D0%BD&pg=PA271&printsec=frontcover |publisher=Istorijski institut |language=sr}}</ref>Od 1741. do 1814. ovi delovi sandžaka bili su izuzeti iz nadležnosti vidinskog sandžakbega i u njima je vladao razvijeni oblik knežinske samouprave.<ref>{{Cite web |title=Српска енциклопедија |url=https://srpskaenciklopedija.rs/books/slovo-v/page/vidinski-sandzak |access-date=2026-03-29 |website=srpskaenciklopedija.rs |language=sr-RS}}</ref> U izveštaju Franca Pokornog iz 1784. godine stoji:<blockquote>„Selo Samarinovac (''Somarinovacz'') sastoji se od 40 hrišćanskih kuća. Most preko potoka koji teče sredinom sela dug je 17 koraka i širok 6 koraka, prilično snažno izgrađen od drveta. Sam potok ima peskovito dno, dubok je jednu stopu i ima obale visoke mestimično jedan hvat; u selu se na mnogim mestima može prejahati konjem.“<ref>{{Cite book |date=1935 |title=Споменик |url=https://www.google.rs/books/edition/%D0%A1%D0%BF%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%BA/D88VAQAAMAAJ?hl=de&gbpv=1&pg=RA4-PA46&printsec=frontcover |publisher=У Државној штампарији Краљевне Србије |language=sr}}</ref></blockquote>Major Stefan Milenković opisuje put od Tekije u Srbiji do Vidina u Bugarskoj 4. januara 1837. godine:<blockquote>„Samarinovac. (''Samarinovaz'') Ovo mesto poseduje 50 kuća od pletera i oko 160 hrišćanskih duša, koje žive od poljoprivrede i vinogradarstva i stoje pod jednim knezom; kroz ovo selo teče bujični potok Bolboroš, koji ima čvrsto dno i nema visoke obale, a isti se prelazi preko drvenog mosta dužine 6 hvati i širine 3 hvata; zatim, nedaleko odatle, u samom selu, mora se preći preko jednog mlinskog kanala preko malog drvenog mosta; nakon toga put vodi pravo ka jedan sat udaljenom trgovištu (varošici).“<ref>{{Cite book |date=1931 |title=Споменик |url=https://www.google.rs/books/edition/%D0%A1%D0%BF%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%BA/Ic4VAQAAMAAJ?hl=de&gbpv=1&pg=RA2-PA101&printsec=frontcover |publisher=У Државној штампарији Краљевне Србије |language=sr}}</ref></blockquote>U jesen 1836. godine izvršen je popis svih crkava i manastira u Knjaževini Srbiji. Iz popisa vidimo da je crkvena služba u Samarinovcu kao i svim ostalim vlaškim selima bila na vlaškom jeziku<ref>{{Cite journal |last=Đokić |first=Nebojša |title=Небојша Ђокић, Списак цркви неходећи се у окружју крајинском и описаније сваке цркве по наособ у цјелом њеном состојанију, у: "800 ГОДИНА АУТОКЕФАЛНОСТИ СРПСКЕ ПРАВОСЛАВНЕ ЦРКВЕ У ЕПАРХИЈИ ТИМОЧКОЈ", Зајечар 2020, 137 - 200. |url=https://www.academia.edu/45624906/%D0%9D%D0%B5%D0%B1%D0%BE%D1%98%D1%88%D0%B0_%D0%82%D0%BE%D0%BA%D0%B8%D1%9B_%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%B0%D0%BA_%D1%86%D1%80%D0%BA%D0%B2%D0%B8_%D0%BD%D0%B5%D1%85%D0%BE%D0%B4%D0%B5%D1%9B%D0%B8_%D1%81%D0%B5_%D1%83_%D0%BE%D0%BA%D1%80%D1%83%D0%B6%D1%98%D1%83_%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%98%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BC_%D0%B8_%D0%BE%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%98%D0%B5_%D1%81%D0%B2%D0%B0%D0%BA%D0%B5_%D1%86%D1%80%D0%BA%D0%B2%D0%B5_%D0%BF%D0%BE_%D0%BD%D0%B0%D0%BE%D1%81%D0%BE%D0%B1_%D1%83_%D1%86%D1%98%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D0%BC_%D1%9A%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%BC_%D1%81%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%98%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%98%D1%83_%D1%83_800_%D0%93%D0%9E%D0%94%D0%98%D0%9D%D0%90_%D0%90%D0%A3%D0%A2%D0%9E%D0%9A%D0%95%D0%A4%D0%90%D0%9B%D0%9D%D0%9E%D0%A1%D0%A2%D0%98_%D0%A1%D0%A0%D0%9F%D0%A1%D0%9A%D0%95_%D0%9F%D0%A0%D0%90%D0%92%D0%9E%D0%A1%D0%9B%D0%90%D0%92%D0%9D%D0%95_%D0%A6%D0%A0%D0%9A%D0%92%D0%95_%D0%A3_%D0%95%D0%9F%D0%90%D0%A0%D0%A5%D0%98%D0%88%D0%98_%D0%A2%D0%98%D0%9C%D0%9E%D0%A7%D0%9A%D0%9E%D0%88_%D0%97%D0%B0%D1%98%D0%B5%D1%87%D0%B0%D1%80_2020_137_200}}</ref>, kao što je uostalom bilo i ranije u 18 veku.<ref>{{Cite book |date=1910 |title=Споменик |url=https://www.google.rs/books/edition/%D0%A1%D0%BF%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%BA/puYVAQAAMAAJ?hl=de&gbpv=1&pg=RA3-PA183&printsec=frontcover |publisher=У Државној штампарији Краљевне Србије |language=ru}}</ref> Popis Vlaha u Kneževini Srbiji sproveden je 1850. godine<ref>{{Cite book |last=Slovesnosti |first=Društvo Srbske |date=1852 |title=Glasnik Društva Srbske Slovesnosti |url=https://www.google.rs/books/edition/Glasnik_Dru%C5%A1tva_Srbske_Slovesnosti/p6BJAAAAcAAJ?hl=de&gbpv=1&dq=%D0%B2%D0%BB%D0%B0%D0%B0&pg=PA230&printsec=frontcover |language=sr}}</ref>, kada je u Samarinovacu bilo 68 kuća ili 329 žitelja, koji vlaški govore.<ref>{{Cite book |last=Slovesnosti |first=Društvo Srbske |date=1852 |title=Glasnik Društva Srbske Slovesnosti |url=https://www.google.rs/books/edition/Glasnik_Dru%C5%A1tva_Srbske_Slovesnosti/p6BJAAAAcAAJ?hl=de&gbpv=1&dq=%D0%B2%D0%BB%D0%B0%D0%B0&pg=PA236&printsec=frontcover |language=sr}}</ref> == Žrtve u ratovima Srbije XIX i XX veka == POGINULI U OSLOBODILAČKOM RATU SRBIJE (1877-1878) # Đorđević Jon, umro u Velikoj vojnoj bolnici u Nišu, (prostrelna rana), 29. I 1878. ratujući kao redov pešak. # Jovanović Dimitrije, umro (upala pluća) kao pripadnik roda pionirske jedinice 30. I 1877. godine.<ref name=":0">{{Cite book |last=Plavšić |first=Nikola |year=2014 |title=Krajinska spomenica žrtava u ratovima Srbije XIX i XX veka. |publisher=Istorijski arhiv Negotin |isbn=978-86-84187-36-1 |location=Negotin |language=}}</ref> POGINULI I UMRLI RATNICI U OSLOBODILAČKIM RATOVIMA (1912-1918) # Aleksandrović D. Aleksandar # Anđelović S. Aleksandar # Balanesković I. Jovan # Đorđević B. Toma # Ilić J. Đorđe # Ilić Mihajlo # Ilić Petar # Jovanović Đorđe # Jovanović S. Jovan # Jorgić Stanko # Jorgić Đ. Petar # Maksimović F. Petar # Marinović N. Jovan # Marković J. Ljuba # Marković Jon # Nikolić Mita # Prvulović Ljubomir # Prvulović S. Stan # Radulović Krsta # Radulović J. Živojin # Radulović Pera # Savić Ž. Krsta # Stanojević L. Đorđe # Stanojević Petar # Stanojević Milan<ref name=":0" /> POGINULI BORCI (1941-1945) # Vojinović Krste Svetozar (1923–1944), rođen u Samarinovcu. Poginuo kao borac XVI brigade 25. divizije NOVJ, 1944. godine kod Zvornika. (21) # Ilić Mihajla Vladimir (1910–1945), rođen u Samarinovcu. Poginuo kao borac XVI brigade 25. divizije NOVJ, 27.06.1945. godine kod Vlasenice. (35) # Jovanović Stanka Dragutin (1921–1944), rođen u Samarinovcu. Poginuo kao borac XVI brigade 25. divizije NOVJ, 1.03.1945. godine kod Vlasenice. (24) # Popović Stanka Svetozar (1923–1945), rođen u Samarinovcu. Poginuo kao borac XVI brigade 25. divizije NOVJ, marta 1945. godine kod Vlasenice. (22) # Stanojević Dragutina Aleksandar (1922–1945), rođen u Samarinovcu. Poginuo kao borac XVI brigade 25. divizije NOVJ, februara 1945. godine umro je u niškoj bolnici. (23) # Stanojević Đorđa Svetozar (1913–1945), rođen u Samarinovcu. Poginuo kao borac XVI brigade 25. divizije NOVJ, februara 1945. godine kod Vlasenice. (32)<ref name=":0" /> ŽRTVE RATA (1941–1945) # Đorđević J. Đorđe (1915–1944), rođen u Samarinovcu 04.01.1915. umro 17.11.1944. u Samarinovcu od puščane rane dobijene od Nemaca. # Nikolić Stanoja Ljubomir (1932–1944), rođen u Samarinovcu, poginuo 26. 11. 1944. godine od nemačke mine kod železničke pruge atara Samarinovac. # Radulović Nikole Anđel (1906–1941), rođen 20. 03. 1906. godine u Samarinovcu, poginuo 14. 04. 1941. godine. # Stanojević Ilije Dragutin (1935–1945), rođen u Samarinovcu, poginuo od mine (18.02.1945) pored sela Samarinovca.<ref name=":0" />RATNI ZAROBLjENICI ODVOJENI I ODVEDENI U RUMUNSKE LOGORE (1941) # Blagojević Živojin – Balanoja # Bugarinović Ljubomir – Logor Odaje # Bugarinović Voin – Logor Odaje # Dobrić Branko – Balanoja # Dobrić Ljubomir – Logor Bukovac # Janković Svetozar – Logor Mošnica # Jovanović Vojslav – Logor Odaje # Lukić Ratomir – Balanoja # Marinović Ljubomir – Logor Odaje # Nikolić Dušan – Logor Odaje # Pavlović Marin – Logor Bukovac # Prvanović Jovan – Logor Odaje # Savić Jovan – Logor Odaje # Stefanović Petar – Logor Odaje # Stojanović Živojin – Logor Odaje<ref>{{Cite book |last=Durlić |first=Paun |year=2026 |title=Iredenta reviva : Kad je znanje vlaškog jezika spašavalo glavu. (neobjavljena građa) |publisher=UG "Pekus" Majdanpek - Pančevo.}}</ref> == Demografija == U naselju Samarinovac živi 414 punoletnih stanovnika, a prosečna starost stanovništva iznosi 49,9 godina (47,9 kod muškaraca i 51,8 kod žena). U naselju ima 163 domaćinstva, a prosečan broj članova po domaćinstvu je 2,85. Ovo naselje je u uglavnom naseljeno [[Srbi]]ma (prema popisu iz [[2002]]. godine), a u poslednja tri popisa, primećen je pad u broju stanovnika, koji je posebno izražen po početku raspada SFRJ. Mora da se doda i podatak da su u ovom naselju stanovnici, i pored zvaničnog popisnog podatka da su Srbi, ipak ''Vlasi'' na srpskom ili ''Rumâni'' (na maternjem, rumunskom jeziku). Politički lomovi u Državi su doveli i do nacionalne renesanse kod krajinskih Vlaha. Za očekivati je da će na sledećem popisu nacionalna strktura stanovništva izgledati drugačije {| width="50%" style="background:transparent; " | valign="top" width="50%" style="border:1px solid gray; " | <!-- ============================================================================================= POČETAK GRAFIKA ===============================================================================================--> <center> :''Grafik promene broja stanovnika tokom 20. veka'' {| | style="padding: 0;" | <timeline> ImageSize = width:250 height:200 PlotArea = left:40 right:10 top:10 bottom:20 TimeAxis = orientation:horizontal AlignBars = justify Colors = id:gray1 value:gray(0.9) DateFormat = yyyy Period = from:1940 till:2010 ScaleMajor = unit:year increment:10 start:1940 PlotData = bar:1225 color:gray1 width:1 from:start till:end bar:816 color:gray1 from:start till:end bar:408 color:gray1 from:start till:end bar:0 color:gray1 LineData = layer:front points:(62,145)(77,149) color:blue width:2 points:(77,149)(100,146) color:blue width:2 points:(100,146)(128,157) color:blue width:2 points:(128,157)(157,160) color:blue width:2 points:(157,160)(185,161) color:blue width:2 points:(185,161)(217,84) color:blue width:2 </timeline> |} </center> <!-- ============================================================================================= KRAJ GRAFIKA ===============================================================================================--> | valign="down" width="50%" | {{Popis |izvor=<ref>{{Stat Knjiga 9}}</ref> |p1948=906 |p1953=935 |p1961=908 |p1971=990 |p1981=1011 |p1991=1021 |p1991n=703 |p2002s=803 |p2002=464 }} |} {{Grafikon postoci |izvor=<ref>{{Stat Knjiga 1}}</ref> |širina=300px |naslov=Etnički sastav prema popisu iz [[Popis stanovništva 2002. u Srbiji|2002.]] |pozadina=#ddd |pozicija=left |šipke= {{Vrsta sa postotkom|[[Srbi]]|yellow|368|79.31}} {{Vrsta sa postotkom|[[Vlasi (Srbija)|Vlasi]]|blue|68|14.65}} {{Vrsta sa postotkom|[[Romi]]|red|7|1.50}} {{Vrsta sa postotkom|[[Hrvati]]|green|1|0.21}} {{Vrsta sa postotkom|[[Rumuni]]|orange|1|0.21}} {{Vrsta sa postotkom|[[Makedonci]]|cyan|1|0.21}} {{Vrsta sa postotkom|nepoznato|magenta|7|1.50}} }} {{Grafikon piramida |izvor=<ref>{{Stat Knjiga 2}}</ref> |širina=300px |naslov= |pozadina=#eee |levo2=m |desno2=ž |šipke levo desno= {{Vrsta levo desno|?|gray|12|28.57|42.85|18}} {{Vrsta levo desno|80+|gray|5|11.90|26.19|11}} {{Vrsta levo desno|75-79|gray|15|35.71|52.38|22}} {{Vrsta levo desno|70-74|gray|22|52.38|83.33|35}} {{Vrsta levo desno|65-69|gray|20|47.61|47.61|20}} {{Vrsta levo desno|60-64|gray|18|42.85|38.09|16}} {{Vrsta levo desno|55-59|gray|10|23.80|45.23|19}} {{Vrsta levo desno|50-54|gray|23|54.76|19.04|8}} {{Vrsta levo desno|45-49|gray|13|30.95|33.33|14}} {{Vrsta levo desno|40-44|gray|7|16.66|23.80|10}} {{Vrsta levo desno|35-39|gray|8|19.04|11.90|5}} {{Vrsta levo desno|30-34|gray|12|28.57|21.42|9}} {{Vrsta levo desno|25-29|gray|18|42.85|38.09|16}} {{Vrsta levo desno|20-24|gray|13|30.95|19.04|8}} {{Vrsta levo desno|15-19|gray|5|11.90|14.28|6}} {{Vrsta levo desno|10-14|gray|7|16.66|26.19|11}} {{Vrsta levo desno|5-9|gray|5|11.90|16.66|7}} {{Vrsta levo desno|0-4|gray|9|21.42|16.66|7}} |prosekm=47.9 |prosekž=51.8 }} {{DomaćinstvaNaseljaSrbija|197|194|203|209|221|233|163|43|53|24|13|11|8|5|2|3|1|2.85}} {{BrakNaseljaSrbija|201|43|133|18|7|-|217|20|130|58|9|-}} {{ZanimanjaNaseljaSrbija|77|34|1|-|11|4|1|7|-|8|41|28|-|-|3|-|-|5|-|2|118|62|1|-|14|4|1|12|-|10|-|-|3|1|1|-|-|-|6|-|-|-|1|1|-|-|-|1|-|-|3|2|2|-|-|-|7}} == Podaci iz Istorijskog arhiva == Samarinovac je ratarsko seosko naselje zbijenog tipa udaljeno 5&nbsp;km severno od Negotina. Smešteno je na prosečno 50 metara nadmorske visine, na obalama Dupljanske reke, leve pritoke Kanala Jaseničke reke, sa obe strane puta Negotin-Prahovo. Severna geografska širina naselja je od 44o 16’ 06”, istočna geografska dužina 22o 33’ 18”, a površina atara 1.324 hektara. Od Negotina se do ovog naselja može stići direktnim asfaltnim putem. Ubraja se u stara naselja. Tokom istorije tri puta je menjalo svoj mesni položaj (Konopljište, Selište, pa današnje mesto). Prvi put se pominje u turskim popisima (1530. godine) kao naselje sa 56 kuća. Godine 1586. je imalo 42 kuće, 1723-1725. (pod nazivom Marinovatz) - 35 kuća, 1736 - 50 kuća, (1784. je zabeleženo kao Sumarinovacz, a 1811. godine kao Samarinovac), 1846. je imalo 75 kuća, a 1866. godine 89 kuća. Današnje naselje nije podeljeno na „krajeve“ i „male“. U njemu su između dva svetska rata živele sledeće familije: Ilići (Zečevići - Japurani) (slava Đurđevdan), Stefanovići, Đorđevići i Miškovići (slava sv. Nikola), Žugravešti (slave sv. Stevan i Petkovica), Florići (slave sv. Nikola i Petkovica), Rajcići (slava sv. Arhanđeo), Markulići (slava Mitrovdan), Stojkovići i Stojimirovići (slava sv. Alimpije), Gimišešti i Savići (slava Petkovica), Barčuešti (slava Đurđic), Molcarešti i Čoklanešti (slava Petkovica), Stanojevići i Stanojlovići (slava Petkovica), Čumperikići ili Jonovići (slave sv. Nikola, sv. Jovan i sv. Arhanđeo), Bugarčići (slava sv. Nikola), Iliškići ili Jankovići (slava sv. Nikola), Carani (slave Mitrovdan i Petkovica), Ungurjani ili Perići (slava sv. Đorđe), Vuješti (slava Petkovica), Prvulovići (slava Petkovica), Ulješti ili Petrovići (slava Petkovica), Vladići ili Nikolići (slava sv. Arhanđeo), Adamovići (slava Mala Gospojina), Brnaševi ili Lungalešti (slava Petkovica), Kebin (slava Đurđevdan), Conići (slava sv. Vasilije), Ragušinov (slava Petkovica), Dobrići (slava Petkovica), Dančike (slava Velika Gospojina), Japulešti (slava sv. Đorđe i Petkovica), Kurtu (slava sv. Nikola), Božika (slava sv. Đorđe), Dimovići (slava sv. Arhanđeo), Jankovići (slava sv. Arhanđeo), Šiško (slava Petkovica), Barbulovići (slava Petkovica), Jankovići (slava Petkovica), Avramovići (slava sv. Nikola), Tomići (slava Petkovica) i Ibrain (slava sv. Arhanđeo). Zavetine u naselju su Uskrs i Spasovdan. Pravoslavni hram posvećen Svetoj Trojici u Samarinovcu osvećen je 1936. godine. Stanovništvo Samarinovca je pravoslavno i nacionalno se izjašnjava kao srpsko i vlaško. Antropogeografskim i etnološkim ispitivanjima svrstano je u vlaška naselja. Godine 1921. naselje je imalo 141 kuću i 742 stanovnika, 1948. godine 197 kuća i 906 stanovnika, a 2002. godine 226 kuća i 474 stanovnika. Godine 2007. u inostranstvu je iz ovog naselja radio 301 stanovnik (uglavnom u Austriji i Nemačkoj). Osnovna škola je (počela sa radom 1892. godine) školske 2006/2007. godine imala 11 učenika. Zemljoradnička zadruga u Samarinovcu je osnovana 1920. godine (obnovljena 1947. godine kao Zemljoradničko nabavno-prodajna zadruga). Jula 1960. godine pripojena je Zemljoradničkoj zadruzi u Negotinu, zajedno sa zadrugama iz Dušanovca i Prahova. Seljačka radna zadruga „Krajina“ u Samarinovcu je radila od 1949. do 1953. godine (prestala je sa radom odlukom skupštine zadrugara). Električnu rasvetu naselje dobija 1953. godine, zadružni Dom 1957. godine, asfaltni put i seoski vodovod 1970, a telefonske veze sa svetom 1980. godine. ---- Podatke o naseljima sakupio MIODRAG VELOJIĆ, dipl. geograf radnik Istorijskog arhiva Negotin ---- == Reference == {{reflist}} == Vanjske veze == {{portal|Srbija}} * [http://www.fallingrain.com/world/RI/00/Samarinovac.html Mape, aerodromi i vremenska situacija lokacija (Fallingrain)] * [http://wikimapia.org/maps?ll=44.267666,22.553&spn=0.3,0.3 Satelitska mapa (Wikimapia)] * [http://www.maplandia.com/serbia-and-montenegro/srbija/samarinovac-44-16-6-n-22-33-18-e/ Gugl satelitska mapa (Maplandia)] * [http://www.mapquest.com/maps/map.adp?latlongtype=decimal&latitude=44.267666&longitude=22.553&zoom=8 Plan naselja na mapi (Mapquest)]{{Dead link|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Opština Negotin}} [[Kategorija:Opština Negotin]] [[Kategorija:Naselja u Borskom upravnom okrugu]] cfj3ynl6yio2a8hlkski1mpc1dioywh 42579574 42579573 2026-04-09T18:01:27Z Manxeves 313281 /* Žrtve u ratovima Srbije XIX i XX veka */ 42579574 wikitext text/x-wiki {{Ostale upotrebe|Samarinovac (razvrstavanje)}} {{Naseljeno mesto u Srbiji |mesto=Samarinovac |slika= |opis_slike= |okrug=Borski |opština=Negotin |nadm visina=49 |populacija=464 |poštanski kod= |pozivni broj=019 |registarska oznaka=NG |gšir=44.267666 |gduž=22.553 }} '''Samarinovac''' je naselje u [[Srbija|Srbiji]] u [[opština Negotin|opštini Negotin]] u [[Borski okrug|Borskom okrugu]]. Prema popisu iz [[Popis stanovništva 2002. u Srbiji|2002.]] bilo je 464 stanovnika (prema popisu iz [[Popis stanovništva 1991. u SFRJ|1991.]] bilo je 1021 stanovnika). == Naziv == ''Sumarin'', docnije takođe ''Sumarinovac/Sumarinovce'', dan. ''Samarinovac'' kod Negotina, toponim se čini svodljiv na ''Sanctus Marinus'' ili ''Sancta Marina''.<ref>{{Cite book |last=Ивић |first=Милка |date=1993-01-01 |title=Јужнословенски филолог 49 |url=https://www.google.rs/books/edition/%D0%88%D1%83%D0%B6%D0%BD%D0%BE%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8_%D1%84%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%BB/4547DwAAQBAJ?hl=de&gbpv=1&dq=Samarinovac&pg=PA209&printsec=frontcover |publisher=Институт за српски језик САНУ |language=sr}}</ref> == Historija == Najstariji pomeni Samarinovca potiču iz 1530. godine, kada je zabeležen kao naselje od 56 kuća, podeljeno na Gornji i Donji Sumarin(ovac). Selo se pominje i 1560. godine<ref>{{Cite book |last=Бојанић-Лукаћ |first=Душанка |date=1975 |title=Видин и Видинският санджак през 15-16 век: док. от архивите на Царинград и Анкара |url=https://www.google.rs/books/edition/%D0%92%D0%B8%D0%B4%D0%B8%D0%BD_%D0%B8_%D0%92%D0%B8%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D1%8F%D1%82_%D1%81%D0%B0/5DMBAAAAMAAJ?hl=de&gbpv=1&bsq=%D1%81%D1%83%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D1%84%D1%87%D0%B5&dq=%D1%81%D1%83%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D1%84%D1%87%D0%B5&printsec=frontcover |publisher=Наука и изкуство |language=bg}}</ref>, dok je 1586. godine imalo ukupno 40 kuća — 15 u Gornjem i 25 u Donjem Samarinovcu. Bilo je to jedno od 399 sela u Vidinskom sandžaku naseljenih Vlasima (filurdžijama) koji su uživali povlašćeni vojnički status.<ref>{{Cite book |last=Soyudoğan |first=Muhsin |year=2012 |title=Reassessing the tımar system : the case study of Vidin (1455-1693). |url=https://repository.bilkent.edu.tr/bitstreams/414e2cb0-72fc-4434-a359-3beea1c04f62/download}}</ref> Na austrijskoj karti "Temišvarski Banat" pod nazivom ''Marinovaz''.<ref>{{Cite web |title=Digitální knihovna Kramerius |url=https://www.difmoe.eu/uuid/uuid:c02897bf-c484-4d50-9c73-0612e08ef78e |access-date=2026-03-29 |website=www.difmoe.eu}}</ref> Najpregov popis iz 1718. godine pominje Sumarinovac (''Sumarinovatz'') kao naseljeno mesto sa 4 podanika.<ref>{{Cite book |last=umetnosti |first=Srpska akademija nauka i |date=1948 |title=Spomenik |url=https://www.google.rs/books/edition/Spomenik/XakSAAAAIAAJ?hl=de&gbpv=1&bsq=sumarinovatz&dq=sumarinovatz&printsec=frontcover |language=sr}}</ref> Iz crkvenog popisa 1723. godine vidimo da samarinovačka nurija (u krajini, pripada sebiškoj eparhiji) ima 35 kuća (hlѣbova)<ref>{{Cite book |date=1900 |title=Spomenik (Srpska kraljevska akademija) |url=https://www.google.rs/books/edition/Spomenik_Srpska_kraljevska_akademija/s0YLAAAAIAAJ?hl=de&gbpv=1&dq=%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%87%D0%BA%D0%B0%20%D0%BD%D1%83%D1%80%D0%B8%D1%98%D0%B0&pg=PA165&printsec=frontcover |language=sr}}</ref><ref>{{Cite book |title=Spomenik Bände 41 42 |url=https://archive.org/details/SpomenikBande4142/page/n509/mode/1up}}</ref> a 1736 godine takođe u vremenu austrijske okupacije 50 kuća.<ref>{{Cite book |date=1910 |title=Споменик |url=https://www.google.rs/books/edition/%D0%A1%D0%BF%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%BA/puYVAQAAMAAJ?hl=de&gbpv=1&pg=RA3-PA185&printsec=frontcover |publisher=У Државној штампарији Краљевне Србије |language=ru}}</ref> U popisu harača 1740/41. (77 žitelja), katastarskom popisu 1741. (25 žitelja).<ref>{{Cite book |date=1973-09-01 |title=Мешовита грађа=Miscellanea 2 (1973) |url=https://www.google.rs/books/edition/%D0%9C%D0%B5%D1%88%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%82%D0%B0_%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%92%D0%B0_Miscellanea/nQGhCgAAQBAJ?hl=de&gbpv=1&printsec=frontcover&bsq=%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%86 |publisher=Istorijski institut |language=sr}}</ref> Na osnovu hatihumajuna od 24. avgusta 1741. godine, popisana mesta Vidinskog sandžaka [Krajine i Ključa] priključena su vakufima biblioteke sultana Mahmuda І (1730-1754) kod Velike Aja Sofije u Carigradu.<ref>{{Cite book |date=1973-09-01 |title=Мешовита грађа=Miscellanea 2 (1973) |url=https://www.google.rs/books/edition/%D0%9C%D0%B5%D1%88%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%82%D0%B0_%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%92%D0%B0_Miscellanea/nQGhCgAAQBAJ?hl=de&gbpv=1&dq=%D1%85%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D1%83%D0%BC%D0%B0%D1%98%D1%83%D0%BD&pg=PA271&printsec=frontcover |publisher=Istorijski institut |language=sr}}</ref>Od 1741. do 1814. ovi delovi sandžaka bili su izuzeti iz nadležnosti vidinskog sandžakbega i u njima je vladao razvijeni oblik knežinske samouprave.<ref>{{Cite web |title=Српска енциклопедија |url=https://srpskaenciklopedija.rs/books/slovo-v/page/vidinski-sandzak |access-date=2026-03-29 |website=srpskaenciklopedija.rs |language=sr-RS}}</ref> U izveštaju Franca Pokornog iz 1784. godine stoji:<blockquote>„Selo Samarinovac (''Somarinovacz'') sastoji se od 40 hrišćanskih kuća. Most preko potoka koji teče sredinom sela dug je 17 koraka i širok 6 koraka, prilično snažno izgrađen od drveta. Sam potok ima peskovito dno, dubok je jednu stopu i ima obale visoke mestimično jedan hvat; u selu se na mnogim mestima može prejahati konjem.“<ref>{{Cite book |date=1935 |title=Споменик |url=https://www.google.rs/books/edition/%D0%A1%D0%BF%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%BA/D88VAQAAMAAJ?hl=de&gbpv=1&pg=RA4-PA46&printsec=frontcover |publisher=У Државној штампарији Краљевне Србије |language=sr}}</ref></blockquote>Major Stefan Milenković opisuje put od Tekije u Srbiji do Vidina u Bugarskoj 4. januara 1837. godine:<blockquote>„Samarinovac. (''Samarinovaz'') Ovo mesto poseduje 50 kuća od pletera i oko 160 hrišćanskih duša, koje žive od poljoprivrede i vinogradarstva i stoje pod jednim knezom; kroz ovo selo teče bujični potok Bolboroš, koji ima čvrsto dno i nema visoke obale, a isti se prelazi preko drvenog mosta dužine 6 hvati i širine 3 hvata; zatim, nedaleko odatle, u samom selu, mora se preći preko jednog mlinskog kanala preko malog drvenog mosta; nakon toga put vodi pravo ka jedan sat udaljenom trgovištu (varošici).“<ref>{{Cite book |date=1931 |title=Споменик |url=https://www.google.rs/books/edition/%D0%A1%D0%BF%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%BA/Ic4VAQAAMAAJ?hl=de&gbpv=1&pg=RA2-PA101&printsec=frontcover |publisher=У Државној штампарији Краљевне Србије |language=sr}}</ref></blockquote>U jesen 1836. godine izvršen je popis svih crkava i manastira u Knjaževini Srbiji. Iz popisa vidimo da je crkvena služba u Samarinovcu kao i svim ostalim vlaškim selima bila na vlaškom jeziku<ref>{{Cite journal |last=Đokić |first=Nebojša |title=Небојша Ђокић, Списак цркви неходећи се у окружју крајинском и описаније сваке цркве по наособ у цјелом њеном состојанију, у: "800 ГОДИНА АУТОКЕФАЛНОСТИ СРПСКЕ ПРАВОСЛАВНЕ ЦРКВЕ У ЕПАРХИЈИ ТИМОЧКОЈ", Зајечар 2020, 137 - 200. |url=https://www.academia.edu/45624906/%D0%9D%D0%B5%D0%B1%D0%BE%D1%98%D1%88%D0%B0_%D0%82%D0%BE%D0%BA%D0%B8%D1%9B_%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%B0%D0%BA_%D1%86%D1%80%D0%BA%D0%B2%D0%B8_%D0%BD%D0%B5%D1%85%D0%BE%D0%B4%D0%B5%D1%9B%D0%B8_%D1%81%D0%B5_%D1%83_%D0%BE%D0%BA%D1%80%D1%83%D0%B6%D1%98%D1%83_%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%98%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BC_%D0%B8_%D0%BE%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%98%D0%B5_%D1%81%D0%B2%D0%B0%D0%BA%D0%B5_%D1%86%D1%80%D0%BA%D0%B2%D0%B5_%D0%BF%D0%BE_%D0%BD%D0%B0%D0%BE%D1%81%D0%BE%D0%B1_%D1%83_%D1%86%D1%98%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D0%BC_%D1%9A%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%BC_%D1%81%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%98%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%98%D1%83_%D1%83_800_%D0%93%D0%9E%D0%94%D0%98%D0%9D%D0%90_%D0%90%D0%A3%D0%A2%D0%9E%D0%9A%D0%95%D0%A4%D0%90%D0%9B%D0%9D%D0%9E%D0%A1%D0%A2%D0%98_%D0%A1%D0%A0%D0%9F%D0%A1%D0%9A%D0%95_%D0%9F%D0%A0%D0%90%D0%92%D0%9E%D0%A1%D0%9B%D0%90%D0%92%D0%9D%D0%95_%D0%A6%D0%A0%D0%9A%D0%92%D0%95_%D0%A3_%D0%95%D0%9F%D0%90%D0%A0%D0%A5%D0%98%D0%88%D0%98_%D0%A2%D0%98%D0%9C%D0%9E%D0%A7%D0%9A%D0%9E%D0%88_%D0%97%D0%B0%D1%98%D0%B5%D1%87%D0%B0%D1%80_2020_137_200}}</ref>, kao što je uostalom bilo i ranije u 18 veku.<ref>{{Cite book |date=1910 |title=Споменик |url=https://www.google.rs/books/edition/%D0%A1%D0%BF%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%BA/puYVAQAAMAAJ?hl=de&gbpv=1&pg=RA3-PA183&printsec=frontcover |publisher=У Државној штампарији Краљевне Србије |language=ru}}</ref> Popis Vlaha u Kneževini Srbiji sproveden je 1850. godine<ref>{{Cite book |last=Slovesnosti |first=Društvo Srbske |date=1852 |title=Glasnik Društva Srbske Slovesnosti |url=https://www.google.rs/books/edition/Glasnik_Dru%C5%A1tva_Srbske_Slovesnosti/p6BJAAAAcAAJ?hl=de&gbpv=1&dq=%D0%B2%D0%BB%D0%B0%D0%B0&pg=PA230&printsec=frontcover |language=sr}}</ref>, kada je u Samarinovacu bilo 68 kuća ili 329 žitelja, koji vlaški govore.<ref>{{Cite book |last=Slovesnosti |first=Društvo Srbske |date=1852 |title=Glasnik Društva Srbske Slovesnosti |url=https://www.google.rs/books/edition/Glasnik_Dru%C5%A1tva_Srbske_Slovesnosti/p6BJAAAAcAAJ?hl=de&gbpv=1&dq=%D0%B2%D0%BB%D0%B0%D0%B0&pg=PA236&printsec=frontcover |language=sr}}</ref> == Žrtve u ratovima Srbije XIX i XX veka == POGINULI U OSLOBODILAČKOM RATU SRBIJE (1877-1878) # Đorđević Jon, umro u Velikoj vojnoj bolnici u Nišu, (prostrelna rana), 29. I 1878. ratujući kao redov pešak. # Jovanović Dimitrije, umro (upala pluća) kao pripadnik roda pionirske jedinice 30. I 1877. godine.<ref name=":0">{{Cite book |last=Plavšić |first=Nikola |year=2014 |title=Krajinska spomenica žrtava u ratovima Srbije XIX i XX veka. |publisher=Istorijski arhiv Negotin |isbn=978-86-84187-36-1 |location=Negotin |language=}}</ref> POGINULI I UMRLI RATNICI U OSLOBODILAČKIM RATOVIMA (1912-1918) # Aleksandrović D. Aleksandar # Anđelović S. Aleksandar # Balanesković I. Jovan # Đorđević B. Toma # Ilić J. Đorđe # Ilić Mihajlo # Ilić Petar # Jovanović Đorđe # Jovanović S. Jovan # Jorgić Stanko # Jorgić Đ. Petar # Maksimović F. Petar # Marinović N. Jovan # Marković J. Ljuba # Marković Jon # Nikolić Mita # Prvulović Ljubomir # Prvulović S. Stan # Radulović Krsta # Radulović J. Živojin # Radulović Pera # Savić Ž. Krsta # Stanojević L. Đorđe # Stanojević Petar # Stanojević Milan<ref name=":0" /> POGINULI BORCI (1941-1945) # Vojinović Krste Svetozar (1923–1944), rođen u Samarinovcu. Poginuo kao borac XVI brigade 25. divizije NOVJ, 1944. godine kod Zvornika. (21) # Ilić Mihajla Vladimir (1910–1945), rođen u Samarinovcu. Poginuo kao borac XVI brigade 25. divizije NOVJ, 27.06.1945. godine kod Vlasenice. (35) # Jovanović Stanka Dragutin (1921–1944), rođen u Samarinovcu. Poginuo kao borac XVI brigade 25. divizije NOVJ, 1.03.1945. godine kod Vlasenice. (24) # Popović Stanka Svetozar (1923–1945), rođen u Samarinovcu. Poginuo kao borac XVI brigade 25. divizije NOVJ, marta 1945. godine kod Vlasenice. (22) # Stanojević Dragutina Aleksandar (1922–1945), rođen u Samarinovcu. Poginuo kao borac XVI brigade 25. divizije NOVJ, februara 1945. godine umro je u niškoj bolnici. (23) # Stanojević Đorđa Svetozar (1913–1945), rođen u Samarinovcu. Poginuo kao borac XVI brigade 25. divizije NOVJ, februara 1945. godine kod Vlasenice. (32)<ref name=":0" /> ŽRTVE RATA (1941–1945) # Đorđević J. Đorđe (1915–1944), rođen u Samarinovcu 04.01.1915. umro 17.11.1944. u Samarinovcu od puščane rane dobijene od Nemaca. # Nikolić Stanoja Ljubomir (1932–1944), rođen u Samarinovcu, poginuo 26. 11. 1944. godine od nemačke mine kod železničke pruge atara Samarinovac. # Radulović Nikole Anđel (1906–1941), rođen 20. 03. 1906. godine u Samarinovcu, poginuo 14. 04. 1941. godine. # Stanojević Ilije Dragutin (1935–1945), rođen u Samarinovcu, poginuo od mine (18.02.1945) pored sela Samarinovca.<ref name=":0" /> RATNI ZAROBLjENICI ODVOJENI I ODVEDENI U RUMUNSKE LOGORE (1941) # Blagojević Živojin – Balanoja # Bugarinović Ljubomir – Logor Odaje # Bugarinović Voin – Logor Odaje # Dobrić Branko – Balanoja # Dobrić Ljubomir – Logor Bukovac # Janković Svetozar – Logor Mošnica # Jovanović Vojslav – Logor Odaje # Lukić Ratomir – Balanoja # Marinović Ljubomir – Logor Odaje # Nikolić Dušan – Logor Odaje # Pavlović Marin – Logor Bukovac # Prvanović Jovan – Logor Odaje # Savić Jovan – Logor Odaje # Stefanović Petar – Logor Odaje # Stojanović Živojin – Logor Odaje<ref>{{Cite book |last=Durlić |first=Paun |year=2026 |title=Iredenta reviva : Kad je znanje vlaškog jezika spašavalo glavu. (neobjavljena građa) |publisher=UG "Pekus" Majdanpek - Pančevo.}}</ref> == Demografija == U naselju Samarinovac živi 414 punoletnih stanovnika, a prosečna starost stanovništva iznosi 49,9 godina (47,9 kod muškaraca i 51,8 kod žena). U naselju ima 163 domaćinstva, a prosečan broj članova po domaćinstvu je 2,85. Ovo naselje je u uglavnom naseljeno [[Srbi]]ma (prema popisu iz [[2002]]. godine), a u poslednja tri popisa, primećen je pad u broju stanovnika, koji je posebno izražen po početku raspada SFRJ. Mora da se doda i podatak da su u ovom naselju stanovnici, i pored zvaničnog popisnog podatka da su Srbi, ipak ''Vlasi'' na srpskom ili ''Rumâni'' (na maternjem, rumunskom jeziku). Politički lomovi u Državi su doveli i do nacionalne renesanse kod krajinskih Vlaha. Za očekivati je da će na sledećem popisu nacionalna strktura stanovništva izgledati drugačije {| width="50%" style="background:transparent; " | valign="top" width="50%" style="border:1px solid gray; " | <!-- ============================================================================================= POČETAK GRAFIKA ===============================================================================================--> <center> :''Grafik promene broja stanovnika tokom 20. veka'' {| | style="padding: 0;" | <timeline> ImageSize = width:250 height:200 PlotArea = left:40 right:10 top:10 bottom:20 TimeAxis = orientation:horizontal AlignBars = justify Colors = id:gray1 value:gray(0.9) DateFormat = yyyy Period = from:1940 till:2010 ScaleMajor = unit:year increment:10 start:1940 PlotData = bar:1225 color:gray1 width:1 from:start till:end bar:816 color:gray1 from:start till:end bar:408 color:gray1 from:start till:end bar:0 color:gray1 LineData = layer:front points:(62,145)(77,149) color:blue width:2 points:(77,149)(100,146) color:blue width:2 points:(100,146)(128,157) color:blue width:2 points:(128,157)(157,160) color:blue width:2 points:(157,160)(185,161) color:blue width:2 points:(185,161)(217,84) color:blue width:2 </timeline> |} </center> <!-- ============================================================================================= KRAJ GRAFIKA ===============================================================================================--> | valign="down" width="50%" | {{Popis |izvor=<ref>{{Stat Knjiga 9}}</ref> |p1948=906 |p1953=935 |p1961=908 |p1971=990 |p1981=1011 |p1991=1021 |p1991n=703 |p2002s=803 |p2002=464 }} |} {{Grafikon postoci |izvor=<ref>{{Stat Knjiga 1}}</ref> |širina=300px |naslov=Etnički sastav prema popisu iz [[Popis stanovništva 2002. u Srbiji|2002.]] |pozadina=#ddd |pozicija=left |šipke= {{Vrsta sa postotkom|[[Srbi]]|yellow|368|79.31}} {{Vrsta sa postotkom|[[Vlasi (Srbija)|Vlasi]]|blue|68|14.65}} {{Vrsta sa postotkom|[[Romi]]|red|7|1.50}} {{Vrsta sa postotkom|[[Hrvati]]|green|1|0.21}} {{Vrsta sa postotkom|[[Rumuni]]|orange|1|0.21}} {{Vrsta sa postotkom|[[Makedonci]]|cyan|1|0.21}} {{Vrsta sa postotkom|nepoznato|magenta|7|1.50}} }} {{Grafikon piramida |izvor=<ref>{{Stat Knjiga 2}}</ref> |širina=300px |naslov= |pozadina=#eee |levo2=m |desno2=ž |šipke levo desno= {{Vrsta levo desno|?|gray|12|28.57|42.85|18}} {{Vrsta levo desno|80+|gray|5|11.90|26.19|11}} {{Vrsta levo desno|75-79|gray|15|35.71|52.38|22}} {{Vrsta levo desno|70-74|gray|22|52.38|83.33|35}} {{Vrsta levo desno|65-69|gray|20|47.61|47.61|20}} {{Vrsta levo desno|60-64|gray|18|42.85|38.09|16}} {{Vrsta levo desno|55-59|gray|10|23.80|45.23|19}} {{Vrsta levo desno|50-54|gray|23|54.76|19.04|8}} {{Vrsta levo desno|45-49|gray|13|30.95|33.33|14}} {{Vrsta levo desno|40-44|gray|7|16.66|23.80|10}} {{Vrsta levo desno|35-39|gray|8|19.04|11.90|5}} {{Vrsta levo desno|30-34|gray|12|28.57|21.42|9}} {{Vrsta levo desno|25-29|gray|18|42.85|38.09|16}} {{Vrsta levo desno|20-24|gray|13|30.95|19.04|8}} {{Vrsta levo desno|15-19|gray|5|11.90|14.28|6}} {{Vrsta levo desno|10-14|gray|7|16.66|26.19|11}} {{Vrsta levo desno|5-9|gray|5|11.90|16.66|7}} {{Vrsta levo desno|0-4|gray|9|21.42|16.66|7}} |prosekm=47.9 |prosekž=51.8 }} {{DomaćinstvaNaseljaSrbija|197|194|203|209|221|233|163|43|53|24|13|11|8|5|2|3|1|2.85}} {{BrakNaseljaSrbija|201|43|133|18|7|-|217|20|130|58|9|-}} {{ZanimanjaNaseljaSrbija|77|34|1|-|11|4|1|7|-|8|41|28|-|-|3|-|-|5|-|2|118|62|1|-|14|4|1|12|-|10|-|-|3|1|1|-|-|-|6|-|-|-|1|1|-|-|-|1|-|-|3|2|2|-|-|-|7}} == Podaci iz Istorijskog arhiva == Samarinovac je ratarsko seosko naselje zbijenog tipa udaljeno 5&nbsp;km severno od Negotina. Smešteno je na prosečno 50 metara nadmorske visine, na obalama Dupljanske reke, leve pritoke Kanala Jaseničke reke, sa obe strane puta Negotin-Prahovo. Severna geografska širina naselja je od 44o 16’ 06”, istočna geografska dužina 22o 33’ 18”, a površina atara 1.324 hektara. Od Negotina se do ovog naselja može stići direktnim asfaltnim putem. Ubraja se u stara naselja. Tokom istorije tri puta je menjalo svoj mesni položaj (Konopljište, Selište, pa današnje mesto). Prvi put se pominje u turskim popisima (1530. godine) kao naselje sa 56 kuća. Godine 1586. je imalo 42 kuće, 1723-1725. (pod nazivom Marinovatz) - 35 kuća, 1736 - 50 kuća, (1784. je zabeleženo kao Sumarinovacz, a 1811. godine kao Samarinovac), 1846. je imalo 75 kuća, a 1866. godine 89 kuća. Današnje naselje nije podeljeno na „krajeve“ i „male“. U njemu su između dva svetska rata živele sledeće familije: Ilići (Zečevići - Japurani) (slava Đurđevdan), Stefanovići, Đorđevići i Miškovići (slava sv. Nikola), Žugravešti (slave sv. Stevan i Petkovica), Florići (slave sv. Nikola i Petkovica), Rajcići (slava sv. Arhanđeo), Markulići (slava Mitrovdan), Stojkovići i Stojimirovići (slava sv. Alimpije), Gimišešti i Savići (slava Petkovica), Barčuešti (slava Đurđic), Molcarešti i Čoklanešti (slava Petkovica), Stanojevići i Stanojlovići (slava Petkovica), Čumperikići ili Jonovići (slave sv. Nikola, sv. Jovan i sv. Arhanđeo), Bugarčići (slava sv. Nikola), Iliškići ili Jankovići (slava sv. Nikola), Carani (slave Mitrovdan i Petkovica), Ungurjani ili Perići (slava sv. Đorđe), Vuješti (slava Petkovica), Prvulovići (slava Petkovica), Ulješti ili Petrovići (slava Petkovica), Vladići ili Nikolići (slava sv. Arhanđeo), Adamovići (slava Mala Gospojina), Brnaševi ili Lungalešti (slava Petkovica), Kebin (slava Đurđevdan), Conići (slava sv. Vasilije), Ragušinov (slava Petkovica), Dobrići (slava Petkovica), Dančike (slava Velika Gospojina), Japulešti (slava sv. Đorđe i Petkovica), Kurtu (slava sv. Nikola), Božika (slava sv. Đorđe), Dimovići (slava sv. Arhanđeo), Jankovići (slava sv. Arhanđeo), Šiško (slava Petkovica), Barbulovići (slava Petkovica), Jankovići (slava Petkovica), Avramovići (slava sv. Nikola), Tomići (slava Petkovica) i Ibrain (slava sv. Arhanđeo). Zavetine u naselju su Uskrs i Spasovdan. Pravoslavni hram posvećen Svetoj Trojici u Samarinovcu osvećen je 1936. godine. Stanovništvo Samarinovca je pravoslavno i nacionalno se izjašnjava kao srpsko i vlaško. Antropogeografskim i etnološkim ispitivanjima svrstano je u vlaška naselja. Godine 1921. naselje je imalo 141 kuću i 742 stanovnika, 1948. godine 197 kuća i 906 stanovnika, a 2002. godine 226 kuća i 474 stanovnika. Godine 2007. u inostranstvu je iz ovog naselja radio 301 stanovnik (uglavnom u Austriji i Nemačkoj). Osnovna škola je (počela sa radom 1892. godine) školske 2006/2007. godine imala 11 učenika. Zemljoradnička zadruga u Samarinovcu je osnovana 1920. godine (obnovljena 1947. godine kao Zemljoradničko nabavno-prodajna zadruga). Jula 1960. godine pripojena je Zemljoradničkoj zadruzi u Negotinu, zajedno sa zadrugama iz Dušanovca i Prahova. Seljačka radna zadruga „Krajina“ u Samarinovcu je radila od 1949. do 1953. godine (prestala je sa radom odlukom skupštine zadrugara). Električnu rasvetu naselje dobija 1953. godine, zadružni Dom 1957. godine, asfaltni put i seoski vodovod 1970, a telefonske veze sa svetom 1980. godine. ---- Podatke o naseljima sakupio MIODRAG VELOJIĆ, dipl. geograf radnik Istorijskog arhiva Negotin ---- == Reference == {{reflist}} == Vanjske veze == {{portal|Srbija}} * [http://www.fallingrain.com/world/RI/00/Samarinovac.html Mape, aerodromi i vremenska situacija lokacija (Fallingrain)] * [http://wikimapia.org/maps?ll=44.267666,22.553&spn=0.3,0.3 Satelitska mapa (Wikimapia)] * [http://www.maplandia.com/serbia-and-montenegro/srbija/samarinovac-44-16-6-n-22-33-18-e/ Gugl satelitska mapa (Maplandia)] * [http://www.mapquest.com/maps/map.adp?latlongtype=decimal&latitude=44.267666&longitude=22.553&zoom=8 Plan naselja na mapi (Mapquest)]{{Dead link|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Opština Negotin}} [[Kategorija:Opština Negotin]] [[Kategorija:Naselja u Borskom upravnom okrugu]] qtlxrcgs9mnpfvfs17ap1k8cq7b90qd 42579575 42579574 2026-04-09T18:08:37Z Manxeves 313281 /* Žrtve u ratovima Srbije XIX i XX veka */ 42579575 wikitext text/x-wiki {{Ostale upotrebe|Samarinovac (razvrstavanje)}} {{Naseljeno mesto u Srbiji |mesto=Samarinovac |slika= |opis_slike= |okrug=Borski |opština=Negotin |nadm visina=49 |populacija=464 |poštanski kod= |pozivni broj=019 |registarska oznaka=NG |gšir=44.267666 |gduž=22.553 }} '''Samarinovac''' je naselje u [[Srbija|Srbiji]] u [[opština Negotin|opštini Negotin]] u [[Borski okrug|Borskom okrugu]]. Prema popisu iz [[Popis stanovništva 2002. u Srbiji|2002.]] bilo je 464 stanovnika (prema popisu iz [[Popis stanovništva 1991. u SFRJ|1991.]] bilo je 1021 stanovnika). == Naziv == ''Sumarin'', docnije takođe ''Sumarinovac/Sumarinovce'', dan. ''Samarinovac'' kod Negotina, toponim se čini svodljiv na ''Sanctus Marinus'' ili ''Sancta Marina''.<ref>{{Cite book |last=Ивић |first=Милка |date=1993-01-01 |title=Јужнословенски филолог 49 |url=https://www.google.rs/books/edition/%D0%88%D1%83%D0%B6%D0%BD%D0%BE%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8_%D1%84%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%BB/4547DwAAQBAJ?hl=de&gbpv=1&dq=Samarinovac&pg=PA209&printsec=frontcover |publisher=Институт за српски језик САНУ |language=sr}}</ref> == Historija == Najstariji pomeni Samarinovca potiču iz 1530. godine, kada je zabeležen kao naselje od 56 kuća, podeljeno na Gornji i Donji Sumarin(ovac). Selo se pominje i 1560. godine<ref>{{Cite book |last=Бојанић-Лукаћ |first=Душанка |date=1975 |title=Видин и Видинският санджак през 15-16 век: док. от архивите на Царинград и Анкара |url=https://www.google.rs/books/edition/%D0%92%D0%B8%D0%B4%D0%B8%D0%BD_%D0%B8_%D0%92%D0%B8%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D1%8F%D1%82_%D1%81%D0%B0/5DMBAAAAMAAJ?hl=de&gbpv=1&bsq=%D1%81%D1%83%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D1%84%D1%87%D0%B5&dq=%D1%81%D1%83%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D1%84%D1%87%D0%B5&printsec=frontcover |publisher=Наука и изкуство |language=bg}}</ref>, dok je 1586. godine imalo ukupno 40 kuća — 15 u Gornjem i 25 u Donjem Samarinovcu. Bilo je to jedno od 399 sela u Vidinskom sandžaku naseljenih Vlasima (filurdžijama) koji su uživali povlašćeni vojnički status.<ref>{{Cite book |last=Soyudoğan |first=Muhsin |year=2012 |title=Reassessing the tımar system : the case study of Vidin (1455-1693). |url=https://repository.bilkent.edu.tr/bitstreams/414e2cb0-72fc-4434-a359-3beea1c04f62/download}}</ref> Na austrijskoj karti "Temišvarski Banat" pod nazivom ''Marinovaz''.<ref>{{Cite web |title=Digitální knihovna Kramerius |url=https://www.difmoe.eu/uuid/uuid:c02897bf-c484-4d50-9c73-0612e08ef78e |access-date=2026-03-29 |website=www.difmoe.eu}}</ref> Najpregov popis iz 1718. godine pominje Sumarinovac (''Sumarinovatz'') kao naseljeno mesto sa 4 podanika.<ref>{{Cite book |last=umetnosti |first=Srpska akademija nauka i |date=1948 |title=Spomenik |url=https://www.google.rs/books/edition/Spomenik/XakSAAAAIAAJ?hl=de&gbpv=1&bsq=sumarinovatz&dq=sumarinovatz&printsec=frontcover |language=sr}}</ref> Iz crkvenog popisa 1723. godine vidimo da samarinovačka nurija (u krajini, pripada sebiškoj eparhiji) ima 35 kuća (hlѣbova)<ref>{{Cite book |date=1900 |title=Spomenik (Srpska kraljevska akademija) |url=https://www.google.rs/books/edition/Spomenik_Srpska_kraljevska_akademija/s0YLAAAAIAAJ?hl=de&gbpv=1&dq=%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%87%D0%BA%D0%B0%20%D0%BD%D1%83%D1%80%D0%B8%D1%98%D0%B0&pg=PA165&printsec=frontcover |language=sr}}</ref><ref>{{Cite book |title=Spomenik Bände 41 42 |url=https://archive.org/details/SpomenikBande4142/page/n509/mode/1up}}</ref> a 1736 godine takođe u vremenu austrijske okupacije 50 kuća.<ref>{{Cite book |date=1910 |title=Споменик |url=https://www.google.rs/books/edition/%D0%A1%D0%BF%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%BA/puYVAQAAMAAJ?hl=de&gbpv=1&pg=RA3-PA185&printsec=frontcover |publisher=У Државној штампарији Краљевне Србије |language=ru}}</ref> U popisu harača 1740/41. (77 žitelja), katastarskom popisu 1741. (25 žitelja).<ref>{{Cite book |date=1973-09-01 |title=Мешовита грађа=Miscellanea 2 (1973) |url=https://www.google.rs/books/edition/%D0%9C%D0%B5%D1%88%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%82%D0%B0_%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%92%D0%B0_Miscellanea/nQGhCgAAQBAJ?hl=de&gbpv=1&printsec=frontcover&bsq=%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%86 |publisher=Istorijski institut |language=sr}}</ref> Na osnovu hatihumajuna od 24. avgusta 1741. godine, popisana mesta Vidinskog sandžaka [Krajine i Ključa] priključena su vakufima biblioteke sultana Mahmuda І (1730-1754) kod Velike Aja Sofije u Carigradu.<ref>{{Cite book |date=1973-09-01 |title=Мешовита грађа=Miscellanea 2 (1973) |url=https://www.google.rs/books/edition/%D0%9C%D0%B5%D1%88%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%82%D0%B0_%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%92%D0%B0_Miscellanea/nQGhCgAAQBAJ?hl=de&gbpv=1&dq=%D1%85%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D1%83%D0%BC%D0%B0%D1%98%D1%83%D0%BD&pg=PA271&printsec=frontcover |publisher=Istorijski institut |language=sr}}</ref>Od 1741. do 1814. ovi delovi sandžaka bili su izuzeti iz nadležnosti vidinskog sandžakbega i u njima je vladao razvijeni oblik knežinske samouprave.<ref>{{Cite web |title=Српска енциклопедија |url=https://srpskaenciklopedija.rs/books/slovo-v/page/vidinski-sandzak |access-date=2026-03-29 |website=srpskaenciklopedija.rs |language=sr-RS}}</ref> U izveštaju Franca Pokornog iz 1784. godine stoji:<blockquote>„Selo Samarinovac (''Somarinovacz'') sastoji se od 40 hrišćanskih kuća. Most preko potoka koji teče sredinom sela dug je 17 koraka i širok 6 koraka, prilično snažno izgrađen od drveta. Sam potok ima peskovito dno, dubok je jednu stopu i ima obale visoke mestimično jedan hvat; u selu se na mnogim mestima može prejahati konjem.“<ref>{{Cite book |date=1935 |title=Споменик |url=https://www.google.rs/books/edition/%D0%A1%D0%BF%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%BA/D88VAQAAMAAJ?hl=de&gbpv=1&pg=RA4-PA46&printsec=frontcover |publisher=У Државној штампарији Краљевне Србије |language=sr}}</ref></blockquote>Major Stefan Milenković opisuje put od Tekije u Srbiji do Vidina u Bugarskoj 4. januara 1837. godine:<blockquote>„Samarinovac. (''Samarinovaz'') Ovo mesto poseduje 50 kuća od pletera i oko 160 hrišćanskih duša, koje žive od poljoprivrede i vinogradarstva i stoje pod jednim knezom; kroz ovo selo teče bujični potok Bolboroš, koji ima čvrsto dno i nema visoke obale, a isti se prelazi preko drvenog mosta dužine 6 hvati i širine 3 hvata; zatim, nedaleko odatle, u samom selu, mora se preći preko jednog mlinskog kanala preko malog drvenog mosta; nakon toga put vodi pravo ka jedan sat udaljenom trgovištu (varošici).“<ref>{{Cite book |date=1931 |title=Споменик |url=https://www.google.rs/books/edition/%D0%A1%D0%BF%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%BA/Ic4VAQAAMAAJ?hl=de&gbpv=1&pg=RA2-PA101&printsec=frontcover |publisher=У Државној штампарији Краљевне Србије |language=sr}}</ref></blockquote>U jesen 1836. godine izvršen je popis svih crkava i manastira u Knjaževini Srbiji. Iz popisa vidimo da je crkvena služba u Samarinovcu kao i svim ostalim vlaškim selima bila na vlaškom jeziku<ref>{{Cite journal |last=Đokić |first=Nebojša |title=Небојша Ђокић, Списак цркви неходећи се у окружју крајинском и описаније сваке цркве по наособ у цјелом њеном состојанију, у: "800 ГОДИНА АУТОКЕФАЛНОСТИ СРПСКЕ ПРАВОСЛАВНЕ ЦРКВЕ У ЕПАРХИЈИ ТИМОЧКОЈ", Зајечар 2020, 137 - 200. |url=https://www.academia.edu/45624906/%D0%9D%D0%B5%D0%B1%D0%BE%D1%98%D1%88%D0%B0_%D0%82%D0%BE%D0%BA%D0%B8%D1%9B_%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%B0%D0%BA_%D1%86%D1%80%D0%BA%D0%B2%D0%B8_%D0%BD%D0%B5%D1%85%D0%BE%D0%B4%D0%B5%D1%9B%D0%B8_%D1%81%D0%B5_%D1%83_%D0%BE%D0%BA%D1%80%D1%83%D0%B6%D1%98%D1%83_%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%98%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BC_%D0%B8_%D0%BE%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%98%D0%B5_%D1%81%D0%B2%D0%B0%D0%BA%D0%B5_%D1%86%D1%80%D0%BA%D0%B2%D0%B5_%D0%BF%D0%BE_%D0%BD%D0%B0%D0%BE%D1%81%D0%BE%D0%B1_%D1%83_%D1%86%D1%98%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D0%BC_%D1%9A%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%BC_%D1%81%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%98%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%98%D1%83_%D1%83_800_%D0%93%D0%9E%D0%94%D0%98%D0%9D%D0%90_%D0%90%D0%A3%D0%A2%D0%9E%D0%9A%D0%95%D0%A4%D0%90%D0%9B%D0%9D%D0%9E%D0%A1%D0%A2%D0%98_%D0%A1%D0%A0%D0%9F%D0%A1%D0%9A%D0%95_%D0%9F%D0%A0%D0%90%D0%92%D0%9E%D0%A1%D0%9B%D0%90%D0%92%D0%9D%D0%95_%D0%A6%D0%A0%D0%9A%D0%92%D0%95_%D0%A3_%D0%95%D0%9F%D0%90%D0%A0%D0%A5%D0%98%D0%88%D0%98_%D0%A2%D0%98%D0%9C%D0%9E%D0%A7%D0%9A%D0%9E%D0%88_%D0%97%D0%B0%D1%98%D0%B5%D1%87%D0%B0%D1%80_2020_137_200}}</ref>, kao što je uostalom bilo i ranije u 18 veku.<ref>{{Cite book |date=1910 |title=Споменик |url=https://www.google.rs/books/edition/%D0%A1%D0%BF%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%BA/puYVAQAAMAAJ?hl=de&gbpv=1&pg=RA3-PA183&printsec=frontcover |publisher=У Државној штампарији Краљевне Србије |language=ru}}</ref> Popis Vlaha u Kneževini Srbiji sproveden je 1850. godine<ref>{{Cite book |last=Slovesnosti |first=Društvo Srbske |date=1852 |title=Glasnik Društva Srbske Slovesnosti |url=https://www.google.rs/books/edition/Glasnik_Dru%C5%A1tva_Srbske_Slovesnosti/p6BJAAAAcAAJ?hl=de&gbpv=1&dq=%D0%B2%D0%BB%D0%B0%D0%B0&pg=PA230&printsec=frontcover |language=sr}}</ref>, kada je u Samarinovacu bilo 68 kuća ili 329 žitelja, koji vlaški govore.<ref>{{Cite book |last=Slovesnosti |first=Društvo Srbske |date=1852 |title=Glasnik Društva Srbske Slovesnosti |url=https://www.google.rs/books/edition/Glasnik_Dru%C5%A1tva_Srbske_Slovesnosti/p6BJAAAAcAAJ?hl=de&gbpv=1&dq=%D0%B2%D0%BB%D0%B0%D0%B0&pg=PA236&printsec=frontcover |language=sr}}</ref> == Žrtve u ratovima Srbije XIX i XX veka == POGINULI U OSLOBODILAČKOM RATU SRBIJE (1877-1878) # Đorđević Jon, umro u Velikoj vojnoj bolnici u Nišu, (prostrelna rana), 29. I 1878. ratujući kao redov pešak. # Jovanović Dimitrije, umro (upala pluća) kao pripadnik roda pionirske jedinice 30. I 1877. godine.<ref name=":0">{{Cite book |last=Plavšić |first=Nikola |year=2014 |title=Krajinska spomenica žrtava u ratovima Srbije XIX i XX veka. |publisher=Istorijski arhiv Negotin |isbn=978-86-84187-36-1 |location=Negotin |language=}}</ref> POGINULI I UMRLI RATNICI U OSLOBODILAČKIM RATOVIMA (1912-1918) # Aleksandrović D. Aleksandar # Anđelović S. Aleksandar # Balanesković I. Jovan # Đorđević B. Toma # Ilić J. Đorđe # Ilić Mihajlo # Ilić Petar # Jovanović Đorđe # Jovanović S. Jovan # Jorgić Stanko # Jorgić Đ. Petar # Maksimović F. Petar # Marinović N. Jovan # Marković J. Ljuba # Marković Jon # Nikolić Mita # Prvulović Ljubomir # Prvulović S. Stan # Radulović Krsta # Radulović J. Živojin # Radulović Pera # Savić Ž. Krsta # Stanojević L. Đorđe # Stanojević Petar # Stanojević Milan<ref name=":0" /> POGINULI BORCI (1941-1945) # Vojinović Krste Svetozar (1923–1944), rođen u Samarinovcu. Poginuo kao borac XVI brigade 25. divizije NOVJ, 1944. godine kod Zvornika. (21) # Ilić Mihajla Vladimir (1910–1945), rođen u Samarinovcu. Poginuo kao borac XVI brigade 25. divizije NOVJ, 27.06.1945. godine kod Vlasenice. (35) # Jovanović Stanka Dragutin (1921–1944), rođen u Samarinovcu. Poginuo kao borac XVI brigade 25. divizije NOVJ, 1.03.1945. godine kod Vlasenice. (24) # Popović Stanka Svetozar (1923–1945), rođen u Samarinovcu. Poginuo kao borac XVI brigade 25. divizije NOVJ, marta 1945. godine kod Vlasenice. (22) # Stanojević Dragutina Aleksandar (1922–1945), rođen u Samarinovcu. Poginuo kao borac XVI brigade 25. divizije NOVJ, februara 1945. godine umro je u niškoj bolnici. (23) # Stanojević Đorđa Svetozar (1913–1945), rođen u Samarinovcu. Poginuo kao borac XVI brigade 25. divizije NOVJ, februara 1945. godine kod Vlasenice. (32)<ref name=":0" /> ŽRTVE RATA (1941–1945) # Đorđević J. Đorđe (1915–1944), rođen u Samarinovcu 04.01.1915. umro 17.11.1944. u Samarinovcu od puščane rane dobijene od Nemaca. # Nikolić Stanoja Ljubomir (1932–1944), rođen u Samarinovcu, poginuo 26. 11. 1944. godine od nemačke mine kod železničke pruge atara Samarinovac. # Radulović Nikole Anđel (1906–1941), rođen 20. 03. 1906. godine u Samarinovcu, poginuo 14. 04. 1941. godine. # Stanojević Ilije Dragutin (1935–1945), rođen u Samarinovcu, poginuo od mine (18.02.1945) pored sela Samarinovca.<ref name=":0" /> RATNI ZAROBLjENICI ODVOJENI I ODVEDENI U RUMUNSKE LOGORE (1941) # Blagojević Živojin – Balanoja # Bugarinović Ljubomir – Logor Odaje # Bugarinović Voin – Logor Odaje # Dobrić Branko – Balanoja # Dobrić Ljubomir – Logor Bukovac # Janković Svetozar – Logor Mošnica # Jovanović Vojslav – Logor Odaje # Lukić Ratomir – Balanoja # Marinović Ljubomir – Logor Odaje # Nikolić Dušan – Logor Odaje # Pavlović Marin – Logor Bukovac # Prvanović Jovan – Logor Odaje # Savić Jovan – Logor Odaje # Stefanović Petar – Logor Odaje # Stojanović Živojin – Logor Odaje<ref>{{Cite book |last=Durlić |first=Paun |year=2026 |title=Iredenta reviva : Kad je znanje vlaškog jezika spašavalo glavu. (neobjavljena građa) |publisher=UG "Pekus" Majdanpek - Pančevo.|url=https://www.paundurlic.com/pdf/iredenta-reviva-akvizicija.pdf}}</ref> == Demografija == U naselju Samarinovac živi 414 punoletnih stanovnika, a prosečna starost stanovništva iznosi 49,9 godina (47,9 kod muškaraca i 51,8 kod žena). U naselju ima 163 domaćinstva, a prosečan broj članova po domaćinstvu je 2,85. Ovo naselje je u uglavnom naseljeno [[Srbi]]ma (prema popisu iz [[2002]]. godine), a u poslednja tri popisa, primećen je pad u broju stanovnika, koji je posebno izražen po početku raspada SFRJ. Mora da se doda i podatak da su u ovom naselju stanovnici, i pored zvaničnog popisnog podatka da su Srbi, ipak ''Vlasi'' na srpskom ili ''Rumâni'' (na maternjem, rumunskom jeziku). Politički lomovi u Državi su doveli i do nacionalne renesanse kod krajinskih Vlaha. Za očekivati je da će na sledećem popisu nacionalna strktura stanovništva izgledati drugačije {| width="50%" style="background:transparent; " | valign="top" width="50%" style="border:1px solid gray; " | <!-- ============================================================================================= POČETAK GRAFIKA ===============================================================================================--> <center> :''Grafik promene broja stanovnika tokom 20. veka'' {| | style="padding: 0;" | <timeline> ImageSize = width:250 height:200 PlotArea = left:40 right:10 top:10 bottom:20 TimeAxis = orientation:horizontal AlignBars = justify Colors = id:gray1 value:gray(0.9) DateFormat = yyyy Period = from:1940 till:2010 ScaleMajor = unit:year increment:10 start:1940 PlotData = bar:1225 color:gray1 width:1 from:start till:end bar:816 color:gray1 from:start till:end bar:408 color:gray1 from:start till:end bar:0 color:gray1 LineData = layer:front points:(62,145)(77,149) color:blue width:2 points:(77,149)(100,146) color:blue width:2 points:(100,146)(128,157) color:blue width:2 points:(128,157)(157,160) color:blue width:2 points:(157,160)(185,161) color:blue width:2 points:(185,161)(217,84) color:blue width:2 </timeline> |} </center> <!-- ============================================================================================= KRAJ GRAFIKA ===============================================================================================--> | valign="down" width="50%" | {{Popis |izvor=<ref>{{Stat Knjiga 9}}</ref> |p1948=906 |p1953=935 |p1961=908 |p1971=990 |p1981=1011 |p1991=1021 |p1991n=703 |p2002s=803 |p2002=464 }} |} {{Grafikon postoci |izvor=<ref>{{Stat Knjiga 1}}</ref> |širina=300px |naslov=Etnički sastav prema popisu iz [[Popis stanovništva 2002. u Srbiji|2002.]] |pozadina=#ddd |pozicija=left |šipke= {{Vrsta sa postotkom|[[Srbi]]|yellow|368|79.31}} {{Vrsta sa postotkom|[[Vlasi (Srbija)|Vlasi]]|blue|68|14.65}} {{Vrsta sa postotkom|[[Romi]]|red|7|1.50}} {{Vrsta sa postotkom|[[Hrvati]]|green|1|0.21}} {{Vrsta sa postotkom|[[Rumuni]]|orange|1|0.21}} {{Vrsta sa postotkom|[[Makedonci]]|cyan|1|0.21}} {{Vrsta sa postotkom|nepoznato|magenta|7|1.50}} }} {{Grafikon piramida |izvor=<ref>{{Stat Knjiga 2}}</ref> |širina=300px |naslov= |pozadina=#eee |levo2=m |desno2=ž |šipke levo desno= {{Vrsta levo desno|?|gray|12|28.57|42.85|18}} {{Vrsta levo desno|80+|gray|5|11.90|26.19|11}} {{Vrsta levo desno|75-79|gray|15|35.71|52.38|22}} {{Vrsta levo desno|70-74|gray|22|52.38|83.33|35}} {{Vrsta levo desno|65-69|gray|20|47.61|47.61|20}} {{Vrsta levo desno|60-64|gray|18|42.85|38.09|16}} {{Vrsta levo desno|55-59|gray|10|23.80|45.23|19}} {{Vrsta levo desno|50-54|gray|23|54.76|19.04|8}} {{Vrsta levo desno|45-49|gray|13|30.95|33.33|14}} {{Vrsta levo desno|40-44|gray|7|16.66|23.80|10}} {{Vrsta levo desno|35-39|gray|8|19.04|11.90|5}} {{Vrsta levo desno|30-34|gray|12|28.57|21.42|9}} {{Vrsta levo desno|25-29|gray|18|42.85|38.09|16}} {{Vrsta levo desno|20-24|gray|13|30.95|19.04|8}} {{Vrsta levo desno|15-19|gray|5|11.90|14.28|6}} {{Vrsta levo desno|10-14|gray|7|16.66|26.19|11}} {{Vrsta levo desno|5-9|gray|5|11.90|16.66|7}} {{Vrsta levo desno|0-4|gray|9|21.42|16.66|7}} |prosekm=47.9 |prosekž=51.8 }} {{DomaćinstvaNaseljaSrbija|197|194|203|209|221|233|163|43|53|24|13|11|8|5|2|3|1|2.85}} {{BrakNaseljaSrbija|201|43|133|18|7|-|217|20|130|58|9|-}} {{ZanimanjaNaseljaSrbija|77|34|1|-|11|4|1|7|-|8|41|28|-|-|3|-|-|5|-|2|118|62|1|-|14|4|1|12|-|10|-|-|3|1|1|-|-|-|6|-|-|-|1|1|-|-|-|1|-|-|3|2|2|-|-|-|7}} == Podaci iz Istorijskog arhiva == Samarinovac je ratarsko seosko naselje zbijenog tipa udaljeno 5&nbsp;km severno od Negotina. Smešteno je na prosečno 50 metara nadmorske visine, na obalama Dupljanske reke, leve pritoke Kanala Jaseničke reke, sa obe strane puta Negotin-Prahovo. Severna geografska širina naselja je od 44o 16’ 06”, istočna geografska dužina 22o 33’ 18”, a površina atara 1.324 hektara. Od Negotina se do ovog naselja može stići direktnim asfaltnim putem. Ubraja se u stara naselja. Tokom istorije tri puta je menjalo svoj mesni položaj (Konopljište, Selište, pa današnje mesto). Prvi put se pominje u turskim popisima (1530. godine) kao naselje sa 56 kuća. Godine 1586. je imalo 42 kuće, 1723-1725. (pod nazivom Marinovatz) - 35 kuća, 1736 - 50 kuća, (1784. je zabeleženo kao Sumarinovacz, a 1811. godine kao Samarinovac), 1846. je imalo 75 kuća, a 1866. godine 89 kuća. Današnje naselje nije podeljeno na „krajeve“ i „male“. U njemu su između dva svetska rata živele sledeće familije: Ilići (Zečevići - Japurani) (slava Đurđevdan), Stefanovići, Đorđevići i Miškovići (slava sv. Nikola), Žugravešti (slave sv. Stevan i Petkovica), Florići (slave sv. Nikola i Petkovica), Rajcići (slava sv. Arhanđeo), Markulići (slava Mitrovdan), Stojkovići i Stojimirovići (slava sv. Alimpije), Gimišešti i Savići (slava Petkovica), Barčuešti (slava Đurđic), Molcarešti i Čoklanešti (slava Petkovica), Stanojevići i Stanojlovići (slava Petkovica), Čumperikići ili Jonovići (slave sv. Nikola, sv. Jovan i sv. Arhanđeo), Bugarčići (slava sv. Nikola), Iliškići ili Jankovići (slava sv. Nikola), Carani (slave Mitrovdan i Petkovica), Ungurjani ili Perići (slava sv. Đorđe), Vuješti (slava Petkovica), Prvulovići (slava Petkovica), Ulješti ili Petrovići (slava Petkovica), Vladići ili Nikolići (slava sv. Arhanđeo), Adamovići (slava Mala Gospojina), Brnaševi ili Lungalešti (slava Petkovica), Kebin (slava Đurđevdan), Conići (slava sv. Vasilije), Ragušinov (slava Petkovica), Dobrići (slava Petkovica), Dančike (slava Velika Gospojina), Japulešti (slava sv. Đorđe i Petkovica), Kurtu (slava sv. Nikola), Božika (slava sv. Đorđe), Dimovići (slava sv. Arhanđeo), Jankovići (slava sv. Arhanđeo), Šiško (slava Petkovica), Barbulovići (slava Petkovica), Jankovići (slava Petkovica), Avramovići (slava sv. Nikola), Tomići (slava Petkovica) i Ibrain (slava sv. Arhanđeo). Zavetine u naselju su Uskrs i Spasovdan. Pravoslavni hram posvećen Svetoj Trojici u Samarinovcu osvećen je 1936. godine. Stanovništvo Samarinovca je pravoslavno i nacionalno se izjašnjava kao srpsko i vlaško. Antropogeografskim i etnološkim ispitivanjima svrstano je u vlaška naselja. Godine 1921. naselje je imalo 141 kuću i 742 stanovnika, 1948. godine 197 kuća i 906 stanovnika, a 2002. godine 226 kuća i 474 stanovnika. Godine 2007. u inostranstvu je iz ovog naselja radio 301 stanovnik (uglavnom u Austriji i Nemačkoj). Osnovna škola je (počela sa radom 1892. godine) školske 2006/2007. godine imala 11 učenika. Zemljoradnička zadruga u Samarinovcu je osnovana 1920. godine (obnovljena 1947. godine kao Zemljoradničko nabavno-prodajna zadruga). Jula 1960. godine pripojena je Zemljoradničkoj zadruzi u Negotinu, zajedno sa zadrugama iz Dušanovca i Prahova. Seljačka radna zadruga „Krajina“ u Samarinovcu je radila od 1949. do 1953. godine (prestala je sa radom odlukom skupštine zadrugara). Električnu rasvetu naselje dobija 1953. godine, zadružni Dom 1957. godine, asfaltni put i seoski vodovod 1970, a telefonske veze sa svetom 1980. godine. ---- Podatke o naseljima sakupio MIODRAG VELOJIĆ, dipl. geograf radnik Istorijskog arhiva Negotin ---- == Reference == {{reflist}} == Vanjske veze == {{portal|Srbija}} * [http://www.fallingrain.com/world/RI/00/Samarinovac.html Mape, aerodromi i vremenska situacija lokacija (Fallingrain)] * [http://wikimapia.org/maps?ll=44.267666,22.553&spn=0.3,0.3 Satelitska mapa (Wikimapia)] * [http://www.maplandia.com/serbia-and-montenegro/srbija/samarinovac-44-16-6-n-22-33-18-e/ Gugl satelitska mapa (Maplandia)] * [http://www.mapquest.com/maps/map.adp?latlongtype=decimal&latitude=44.267666&longitude=22.553&zoom=8 Plan naselja na mapi (Mapquest)]{{Dead link|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Opština Negotin}} [[Kategorija:Opština Negotin]] [[Kategorija:Naselja u Borskom upravnom okrugu]] lsgc3y6ow62akbsmqmc9y8uq3gschzu 42579648 42579575 2026-04-10T06:57:34Z Manxeves 313281 /* Historija */ 42579648 wikitext text/x-wiki {{Ostale upotrebe|Samarinovac (razvrstavanje)}} {{Naseljeno mesto u Srbiji |mesto=Samarinovac |slika= |opis_slike= |okrug=Borski |opština=Negotin |nadm visina=49 |populacija=464 |poštanski kod= |pozivni broj=019 |registarska oznaka=NG |gšir=44.267666 |gduž=22.553 }} '''Samarinovac''' je naselje u [[Srbija|Srbiji]] u [[opština Negotin|opštini Negotin]] u [[Borski okrug|Borskom okrugu]]. Prema popisu iz [[Popis stanovništva 2002. u Srbiji|2002.]] bilo je 464 stanovnika (prema popisu iz [[Popis stanovništva 1991. u SFRJ|1991.]] bilo je 1021 stanovnika). == Naziv == ''Sumarin'', docnije takođe ''Sumarinovac/Sumarinovce'', dan. ''Samarinovac'' kod Negotina, toponim se čini svodljiv na ''Sanctus Marinus'' ili ''Sancta Marina''.<ref>{{Cite book |last=Ивић |first=Милка |date=1993-01-01 |title=Јужнословенски филолог 49 |url=https://www.google.rs/books/edition/%D0%88%D1%83%D0%B6%D0%BD%D0%BE%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8_%D1%84%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%BB/4547DwAAQBAJ?hl=de&gbpv=1&dq=Samarinovac&pg=PA209&printsec=frontcover |publisher=Институт за српски језик САНУ |language=sr}}</ref> == Historija == Najstariji pomeni Samarinovca potiču iz 1530. godine, kada je zabeležen kao naselje od 56 kuća, podeljeno na Gornji i Donji Sumarin(ovac). Selo se pominje i 1560. godine<ref>{{Cite book |last=Бојанић-Лукаћ |first=Душанка |date=1975 |title=Видин и Видинският санджак през 15-16 век: док. от архивите на Царинград и Анкара |url=https://www.google.rs/books/edition/%D0%92%D0%B8%D0%B4%D0%B8%D0%BD_%D0%B8_%D0%92%D0%B8%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D1%8F%D1%82_%D1%81%D0%B0/5DMBAAAAMAAJ?hl=de&gbpv=1&bsq=%D1%81%D1%83%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D1%84%D1%87%D0%B5&dq=%D1%81%D1%83%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D1%84%D1%87%D0%B5&printsec=frontcover |publisher=Наука и изкуство |language=bg}}</ref>, dok je 1586. godine imalo ukupno 40 kuća — 15 u Gornjem i 25 u Donjem Samarinovcu. Bilo je to jedno od 399 sela u Vidinskom sandžaku naseljenih Vlasima (filurdžijama) koji su uživali povlašćeni vojnički status.<ref>{{Cite book |last=Soyudoğan |first=Muhsin |year=2012 |title=Reassessing the tımar system : the case study of Vidin (1455-1693). |url=https://repository.bilkent.edu.tr/bitstreams/414e2cb0-72fc-4434-a359-3beea1c04f62/download}}</ref> Na austrijskoj karti "Temišvarski Banat" pod nazivom ''Marinovaz''.<ref>{{Cite web |title=Digitální knihovna Kramerius |url=https://www.difmoe.eu/uuid/uuid:c02897bf-c484-4d50-9c73-0612e08ef78e |access-date=2026-03-29 |website=www.difmoe.eu}}</ref> Najpregov popis iz 1718. godine pominje Sumarinovac (''Sumarinovatz'') kao naseljeno mesto sa 4 podanika.<ref>{{Cite book |last=umetnosti |first=Srpska akademija nauka i |date=1948 |title=Spomenik |url=https://www.google.rs/books/edition/Spomenik/XakSAAAAIAAJ?hl=de&gbpv=1&bsq=sumarinovatz&dq=sumarinovatz&printsec=frontcover |language=sr}}</ref> Iz crkvenog popisa 1723. godine vidimo da samarinovačka nurija (u krajini, pripada sebiškoj eparhiji) ima 35 kuća (hlѣbova)<ref>{{Cite book |date=1900 |title=Spomenik (Srpska kraljevska akademija) |url=https://www.google.rs/books/edition/Spomenik_Srpska_kraljevska_akademija/s0YLAAAAIAAJ?hl=de&gbpv=1&dq=%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%87%D0%BA%D0%B0%20%D0%BD%D1%83%D1%80%D0%B8%D1%98%D0%B0&pg=PA165&printsec=frontcover |language=sr}}</ref><ref>{{Cite book |title=Spomenik Bände 41 42 |url=https://archive.org/details/SpomenikBande4142/page/n509/mode/1up}}</ref> a 1736 godine takođe u vremenu austrijske okupacije 50 kuća.<ref>{{Cite book |date=1910 |title=Споменик |url=https://www.google.rs/books/edition/%D0%A1%D0%BF%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%BA/puYVAQAAMAAJ?hl=de&gbpv=1&pg=RA3-PA185&printsec=frontcover |publisher=У Државној штампарији Краљевне Србије |language=ru}}</ref> U popisu harača 1740/41. (77 žitelja), katastarskom popisu 1741. (25 žitelja).<ref>{{Cite book |date=1973-09-01 |title=Мешовита грађа=Miscellanea 2 (1973) |url=https://www.google.rs/books/edition/%D0%9C%D0%B5%D1%88%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%82%D0%B0_%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%92%D0%B0_Miscellanea/nQGhCgAAQBAJ?hl=de&gbpv=1&printsec=frontcover&bsq=%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%86 |publisher=Istorijski institut |language=sr}}</ref> Na osnovu hatihumajuna od 24. avgusta 1741. godine, popisana mesta Vidinskog sandžaka [Krajine i Ključa] priključena su vakufima biblioteke sultana Mahmuda І (1730-1754) kod Velike Aja Sofije u Carigradu.<ref>{{Cite book |date=1973-09-01 |title=Мешовита грађа=Miscellanea 2 (1973) |url=https://www.google.rs/books/edition/%D0%9C%D0%B5%D1%88%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%82%D0%B0_%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%92%D0%B0_Miscellanea/nQGhCgAAQBAJ?hl=de&gbpv=1&dq=%D1%85%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D1%83%D0%BC%D0%B0%D1%98%D1%83%D0%BD&pg=PA271&printsec=frontcover |publisher=Istorijski institut |language=sr}}</ref>Od 1741. do 1814. ovi delovi sandžaka bili su izuzeti iz nadležnosti vidinskog sandžakbega i u njima je vladao razvijeni oblik knežinske samouprave.<ref>{{Cite web |title=Српска енциклопедија |url=https://srpskaenciklopedija.rs/books/slovo-v/page/vidinski-sandzak |access-date=2026-03-29 |website=srpskaenciklopedija.rs |language=sr-RS}}</ref> U izveštaju Franca Pokornog iz 1784. godine stoji:<blockquote>„Selo Samarinovac (''Somarinovacz'') sastoji se od 40 hrišćanskih kuća. Most preko potoka koji teče sredinom sela dug je 17 koraka i širok 6 koraka, prilično snažno izgrađen od drveta. Sam potok ima peskovito dno, dubok je jednu stopu i ima obale visoke mestimično jedan hvat; u selu se na mnogim mestima može prejahati konjem.“<ref>{{Cite book |date=1935 |title=Споменик |url=https://www.google.rs/books/edition/%D0%A1%D0%BF%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%BA/D88VAQAAMAAJ?hl=de&gbpv=1&pg=RA4-PA46&printsec=frontcover |publisher=У Државној штампарији Краљевне Србије |language=sr}}</ref></blockquote>Major Stefan Milenković opisuje put od Tekije u Srbiji do Vidina u Bugarskoj 4. januara 1837. godine:<blockquote>„Samarinovac. (''Samarinovaz'') Ovo mesto poseduje 50 kuća od pletera i oko 160 hrišćanskih duša, koje žive od poljoprivrede i vinogradarstva i stoje pod jednim knezom; kroz ovo selo teče bujični potok Bolboroš, koji ima čvrsto dno i nema visoke obale, a isti se prelazi preko drvenog mosta dužine 6 hvati i širine 3 hvata; zatim, nedaleko odatle, u samom selu, mora se preći preko jednog mlinskog kanala preko malog drvenog mosta; nakon toga put vodi pravo ka jedan sat udaljenom trgovištu (varošici).“<ref>{{Cite book |date=1931 |title=Споменик |url=https://www.google.rs/books/edition/%D0%A1%D0%BF%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%BA/Ic4VAQAAMAAJ?hl=de&gbpv=1&pg=RA2-PA101&printsec=frontcover |publisher=У Државној штампарији Краљевне Србије |language=sr}}</ref></blockquote>U jesen 1836. godine izvršen je popis svih crkava i manastira u Knjaževini Srbiji. Iz popisa vidimo da je crkvena služba u Samarinovcu kao i svim ostalim vlaškim selima bila na vlaškom jeziku<ref>{{Cite journal |last=Đokić |first=Nebojša |title=Небојша Ђокић, Списак цркви неходећи се у окружју крајинском и описаније сваке цркве по наособ у цјелом њеном состојанију, у: "800 ГОДИНА АУТОКЕФАЛНОСТИ СРПСКЕ ПРАВОСЛАВНЕ ЦРКВЕ У ЕПАРХИЈИ ТИМОЧКОЈ", Зајечар 2020, 137 - 200. |url=https://www.academia.edu/45624906/%D0%9D%D0%B5%D0%B1%D0%BE%D1%98%D1%88%D0%B0_%D0%82%D0%BE%D0%BA%D0%B8%D1%9B_%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%B0%D0%BA_%D1%86%D1%80%D0%BA%D0%B2%D0%B8_%D0%BD%D0%B5%D1%85%D0%BE%D0%B4%D0%B5%D1%9B%D0%B8_%D1%81%D0%B5_%D1%83_%D0%BE%D0%BA%D1%80%D1%83%D0%B6%D1%98%D1%83_%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%98%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BC_%D0%B8_%D0%BE%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%98%D0%B5_%D1%81%D0%B2%D0%B0%D0%BA%D0%B5_%D1%86%D1%80%D0%BA%D0%B2%D0%B5_%D0%BF%D0%BE_%D0%BD%D0%B0%D0%BE%D1%81%D0%BE%D0%B1_%D1%83_%D1%86%D1%98%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D0%BC_%D1%9A%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%BC_%D1%81%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%98%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%98%D1%83_%D1%83_800_%D0%93%D0%9E%D0%94%D0%98%D0%9D%D0%90_%D0%90%D0%A3%D0%A2%D0%9E%D0%9A%D0%95%D0%A4%D0%90%D0%9B%D0%9D%D0%9E%D0%A1%D0%A2%D0%98_%D0%A1%D0%A0%D0%9F%D0%A1%D0%9A%D0%95_%D0%9F%D0%A0%D0%90%D0%92%D0%9E%D0%A1%D0%9B%D0%90%D0%92%D0%9D%D0%95_%D0%A6%D0%A0%D0%9A%D0%92%D0%95_%D0%A3_%D0%95%D0%9F%D0%90%D0%A0%D0%A5%D0%98%D0%88%D0%98_%D0%A2%D0%98%D0%9C%D0%9E%D0%A7%D0%9A%D0%9E%D0%88_%D0%97%D0%B0%D1%98%D0%B5%D1%87%D0%B0%D1%80_2020_137_200}}</ref>, kao što je uostalom bilo i ranije u 18 veku.<ref>{{Cite book |date=1910 |title=Споменик |url=https://www.google.rs/books/edition/%D0%A1%D0%BF%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%BA/puYVAQAAMAAJ?hl=de&gbpv=1&pg=RA3-PA183&printsec=frontcover |publisher=У Државној штампарији Краљевне Србије |language=ru}}</ref> Popis [[Vlasi (Srbija)|Vlaha]] u Kneževini Srbiji sproveden je 1850. godine<ref>{{Cite book |last=Slovesnosti |first=Društvo Srbske |date=1852 |title=Glasnik Društva Srbske Slovesnosti |url=https://www.google.rs/books/edition/Glasnik_Dru%C5%A1tva_Srbske_Slovesnosti/p6BJAAAAcAAJ?hl=de&gbpv=1&dq=%D0%B2%D0%BB%D0%B0%D0%B0&pg=PA230&printsec=frontcover |language=sr}}</ref>, kada je u Samarinovacu bilo 68 kuća ili 329 žitelja, koji vlaški govore.<ref>{{Cite book |last=Slovesnosti |first=Društvo Srbske |date=1852 |title=Glasnik Društva Srbske Slovesnosti |url=https://www.google.rs/books/edition/Glasnik_Dru%C5%A1tva_Srbske_Slovesnosti/p6BJAAAAcAAJ?hl=de&gbpv=1&dq=%D0%B2%D0%BB%D0%B0%D0%B0&pg=PA236&printsec=frontcover |language=sr}}</ref> == Žrtve u ratovima Srbije XIX i XX veka == POGINULI U OSLOBODILAČKOM RATU SRBIJE (1877-1878) # Đorđević Jon, umro u Velikoj vojnoj bolnici u Nišu, (prostrelna rana), 29. I 1878. ratujući kao redov pešak. # Jovanović Dimitrije, umro (upala pluća) kao pripadnik roda pionirske jedinice 30. I 1877. godine.<ref name=":0">{{Cite book |last=Plavšić |first=Nikola |year=2014 |title=Krajinska spomenica žrtava u ratovima Srbije XIX i XX veka. |publisher=Istorijski arhiv Negotin |isbn=978-86-84187-36-1 |location=Negotin |language=}}</ref> POGINULI I UMRLI RATNICI U OSLOBODILAČKIM RATOVIMA (1912-1918) # Aleksandrović D. Aleksandar # Anđelović S. Aleksandar # Balanesković I. Jovan # Đorđević B. Toma # Ilić J. Đorđe # Ilić Mihajlo # Ilić Petar # Jovanović Đorđe # Jovanović S. Jovan # Jorgić Stanko # Jorgić Đ. Petar # Maksimović F. Petar # Marinović N. Jovan # Marković J. Ljuba # Marković Jon # Nikolić Mita # Prvulović Ljubomir # Prvulović S. Stan # Radulović Krsta # Radulović J. Živojin # Radulović Pera # Savić Ž. Krsta # Stanojević L. Đorđe # Stanojević Petar # Stanojević Milan<ref name=":0" /> POGINULI BORCI (1941-1945) # Vojinović Krste Svetozar (1923–1944), rođen u Samarinovcu. Poginuo kao borac XVI brigade 25. divizije NOVJ, 1944. godine kod Zvornika. (21) # Ilić Mihajla Vladimir (1910–1945), rođen u Samarinovcu. Poginuo kao borac XVI brigade 25. divizije NOVJ, 27.06.1945. godine kod Vlasenice. (35) # Jovanović Stanka Dragutin (1921–1944), rođen u Samarinovcu. Poginuo kao borac XVI brigade 25. divizije NOVJ, 1.03.1945. godine kod Vlasenice. (24) # Popović Stanka Svetozar (1923–1945), rođen u Samarinovcu. Poginuo kao borac XVI brigade 25. divizije NOVJ, marta 1945. godine kod Vlasenice. (22) # Stanojević Dragutina Aleksandar (1922–1945), rođen u Samarinovcu. Poginuo kao borac XVI brigade 25. divizije NOVJ, februara 1945. godine umro je u niškoj bolnici. (23) # Stanojević Đorđa Svetozar (1913–1945), rođen u Samarinovcu. Poginuo kao borac XVI brigade 25. divizije NOVJ, februara 1945. godine kod Vlasenice. (32)<ref name=":0" /> ŽRTVE RATA (1941–1945) # Đorđević J. Đorđe (1915–1944), rođen u Samarinovcu 04.01.1915. umro 17.11.1944. u Samarinovcu od puščane rane dobijene od Nemaca. # Nikolić Stanoja Ljubomir (1932–1944), rođen u Samarinovcu, poginuo 26. 11. 1944. godine od nemačke mine kod železničke pruge atara Samarinovac. # Radulović Nikole Anđel (1906–1941), rođen 20. 03. 1906. godine u Samarinovcu, poginuo 14. 04. 1941. godine. # Stanojević Ilije Dragutin (1935–1945), rođen u Samarinovcu, poginuo od mine (18.02.1945) pored sela Samarinovca.<ref name=":0" /> RATNI ZAROBLjENICI ODVOJENI I ODVEDENI U RUMUNSKE LOGORE (1941) # Blagojević Živojin – Balanoja # Bugarinović Ljubomir – Logor Odaje # Bugarinović Voin – Logor Odaje # Dobrić Branko – Balanoja # Dobrić Ljubomir – Logor Bukovac # Janković Svetozar – Logor Mošnica # Jovanović Vojslav – Logor Odaje # Lukić Ratomir – Balanoja # Marinović Ljubomir – Logor Odaje # Nikolić Dušan – Logor Odaje # Pavlović Marin – Logor Bukovac # Prvanović Jovan – Logor Odaje # Savić Jovan – Logor Odaje # Stefanović Petar – Logor Odaje # Stojanović Živojin – Logor Odaje<ref>{{Cite book |last=Durlić |first=Paun |year=2026 |title=Iredenta reviva : Kad je znanje vlaškog jezika spašavalo glavu. (neobjavljena građa) |publisher=UG "Pekus" Majdanpek - Pančevo.|url=https://www.paundurlic.com/pdf/iredenta-reviva-akvizicija.pdf}}</ref> == Demografija == U naselju Samarinovac živi 414 punoletnih stanovnika, a prosečna starost stanovništva iznosi 49,9 godina (47,9 kod muškaraca i 51,8 kod žena). U naselju ima 163 domaćinstva, a prosečan broj članova po domaćinstvu je 2,85. Ovo naselje je u uglavnom naseljeno [[Srbi]]ma (prema popisu iz [[2002]]. godine), a u poslednja tri popisa, primećen je pad u broju stanovnika, koji je posebno izražen po početku raspada SFRJ. Mora da se doda i podatak da su u ovom naselju stanovnici, i pored zvaničnog popisnog podatka da su Srbi, ipak ''Vlasi'' na srpskom ili ''Rumâni'' (na maternjem, rumunskom jeziku). Politički lomovi u Državi su doveli i do nacionalne renesanse kod krajinskih Vlaha. Za očekivati je da će na sledećem popisu nacionalna strktura stanovništva izgledati drugačije {| width="50%" style="background:transparent; " | valign="top" width="50%" style="border:1px solid gray; " | <!-- ============================================================================================= POČETAK GRAFIKA ===============================================================================================--> <center> :''Grafik promene broja stanovnika tokom 20. veka'' {| | style="padding: 0;" | <timeline> ImageSize = width:250 height:200 PlotArea = left:40 right:10 top:10 bottom:20 TimeAxis = orientation:horizontal AlignBars = justify Colors = id:gray1 value:gray(0.9) DateFormat = yyyy Period = from:1940 till:2010 ScaleMajor = unit:year increment:10 start:1940 PlotData = bar:1225 color:gray1 width:1 from:start till:end bar:816 color:gray1 from:start till:end bar:408 color:gray1 from:start till:end bar:0 color:gray1 LineData = layer:front points:(62,145)(77,149) color:blue width:2 points:(77,149)(100,146) color:blue width:2 points:(100,146)(128,157) color:blue width:2 points:(128,157)(157,160) color:blue width:2 points:(157,160)(185,161) color:blue width:2 points:(185,161)(217,84) color:blue width:2 </timeline> |} </center> <!-- ============================================================================================= KRAJ GRAFIKA ===============================================================================================--> | valign="down" width="50%" | {{Popis |izvor=<ref>{{Stat Knjiga 9}}</ref> |p1948=906 |p1953=935 |p1961=908 |p1971=990 |p1981=1011 |p1991=1021 |p1991n=703 |p2002s=803 |p2002=464 }} |} {{Grafikon postoci |izvor=<ref>{{Stat Knjiga 1}}</ref> |širina=300px |naslov=Etnički sastav prema popisu iz [[Popis stanovništva 2002. u Srbiji|2002.]] |pozadina=#ddd |pozicija=left |šipke= {{Vrsta sa postotkom|[[Srbi]]|yellow|368|79.31}} {{Vrsta sa postotkom|[[Vlasi (Srbija)|Vlasi]]|blue|68|14.65}} {{Vrsta sa postotkom|[[Romi]]|red|7|1.50}} {{Vrsta sa postotkom|[[Hrvati]]|green|1|0.21}} {{Vrsta sa postotkom|[[Rumuni]]|orange|1|0.21}} {{Vrsta sa postotkom|[[Makedonci]]|cyan|1|0.21}} {{Vrsta sa postotkom|nepoznato|magenta|7|1.50}} }} {{Grafikon piramida |izvor=<ref>{{Stat Knjiga 2}}</ref> |širina=300px |naslov= |pozadina=#eee |levo2=m |desno2=ž |šipke levo desno= {{Vrsta levo desno|?|gray|12|28.57|42.85|18}} {{Vrsta levo desno|80+|gray|5|11.90|26.19|11}} {{Vrsta levo desno|75-79|gray|15|35.71|52.38|22}} {{Vrsta levo desno|70-74|gray|22|52.38|83.33|35}} {{Vrsta levo desno|65-69|gray|20|47.61|47.61|20}} {{Vrsta levo desno|60-64|gray|18|42.85|38.09|16}} {{Vrsta levo desno|55-59|gray|10|23.80|45.23|19}} {{Vrsta levo desno|50-54|gray|23|54.76|19.04|8}} {{Vrsta levo desno|45-49|gray|13|30.95|33.33|14}} {{Vrsta levo desno|40-44|gray|7|16.66|23.80|10}} {{Vrsta levo desno|35-39|gray|8|19.04|11.90|5}} {{Vrsta levo desno|30-34|gray|12|28.57|21.42|9}} {{Vrsta levo desno|25-29|gray|18|42.85|38.09|16}} {{Vrsta levo desno|20-24|gray|13|30.95|19.04|8}} {{Vrsta levo desno|15-19|gray|5|11.90|14.28|6}} {{Vrsta levo desno|10-14|gray|7|16.66|26.19|11}} {{Vrsta levo desno|5-9|gray|5|11.90|16.66|7}} {{Vrsta levo desno|0-4|gray|9|21.42|16.66|7}} |prosekm=47.9 |prosekž=51.8 }} {{DomaćinstvaNaseljaSrbija|197|194|203|209|221|233|163|43|53|24|13|11|8|5|2|3|1|2.85}} {{BrakNaseljaSrbija|201|43|133|18|7|-|217|20|130|58|9|-}} {{ZanimanjaNaseljaSrbija|77|34|1|-|11|4|1|7|-|8|41|28|-|-|3|-|-|5|-|2|118|62|1|-|14|4|1|12|-|10|-|-|3|1|1|-|-|-|6|-|-|-|1|1|-|-|-|1|-|-|3|2|2|-|-|-|7}} == Podaci iz Istorijskog arhiva == Samarinovac je ratarsko seosko naselje zbijenog tipa udaljeno 5&nbsp;km severno od Negotina. Smešteno je na prosečno 50 metara nadmorske visine, na obalama Dupljanske reke, leve pritoke Kanala Jaseničke reke, sa obe strane puta Negotin-Prahovo. Severna geografska širina naselja je od 44o 16’ 06”, istočna geografska dužina 22o 33’ 18”, a površina atara 1.324 hektara. Od Negotina se do ovog naselja može stići direktnim asfaltnim putem. Ubraja se u stara naselja. Tokom istorije tri puta je menjalo svoj mesni položaj (Konopljište, Selište, pa današnje mesto). Prvi put se pominje u turskim popisima (1530. godine) kao naselje sa 56 kuća. Godine 1586. je imalo 42 kuće, 1723-1725. (pod nazivom Marinovatz) - 35 kuća, 1736 - 50 kuća, (1784. je zabeleženo kao Sumarinovacz, a 1811. godine kao Samarinovac), 1846. je imalo 75 kuća, a 1866. godine 89 kuća. Današnje naselje nije podeljeno na „krajeve“ i „male“. U njemu su između dva svetska rata živele sledeće familije: Ilići (Zečevići - Japurani) (slava Đurđevdan), Stefanovići, Đorđevići i Miškovići (slava sv. Nikola), Žugravešti (slave sv. Stevan i Petkovica), Florići (slave sv. Nikola i Petkovica), Rajcići (slava sv. Arhanđeo), Markulići (slava Mitrovdan), Stojkovići i Stojimirovići (slava sv. Alimpije), Gimišešti i Savići (slava Petkovica), Barčuešti (slava Đurđic), Molcarešti i Čoklanešti (slava Petkovica), Stanojevići i Stanojlovići (slava Petkovica), Čumperikići ili Jonovići (slave sv. Nikola, sv. Jovan i sv. Arhanđeo), Bugarčići (slava sv. Nikola), Iliškići ili Jankovići (slava sv. Nikola), Carani (slave Mitrovdan i Petkovica), Ungurjani ili Perići (slava sv. Đorđe), Vuješti (slava Petkovica), Prvulovići (slava Petkovica), Ulješti ili Petrovići (slava Petkovica), Vladići ili Nikolići (slava sv. Arhanđeo), Adamovići (slava Mala Gospojina), Brnaševi ili Lungalešti (slava Petkovica), Kebin (slava Đurđevdan), Conići (slava sv. Vasilije), Ragušinov (slava Petkovica), Dobrići (slava Petkovica), Dančike (slava Velika Gospojina), Japulešti (slava sv. Đorđe i Petkovica), Kurtu (slava sv. Nikola), Božika (slava sv. Đorđe), Dimovići (slava sv. Arhanđeo), Jankovići (slava sv. Arhanđeo), Šiško (slava Petkovica), Barbulovići (slava Petkovica), Jankovići (slava Petkovica), Avramovići (slava sv. Nikola), Tomići (slava Petkovica) i Ibrain (slava sv. Arhanđeo). Zavetine u naselju su Uskrs i Spasovdan. Pravoslavni hram posvećen Svetoj Trojici u Samarinovcu osvećen je 1936. godine. Stanovništvo Samarinovca je pravoslavno i nacionalno se izjašnjava kao srpsko i vlaško. Antropogeografskim i etnološkim ispitivanjima svrstano je u vlaška naselja. Godine 1921. naselje je imalo 141 kuću i 742 stanovnika, 1948. godine 197 kuća i 906 stanovnika, a 2002. godine 226 kuća i 474 stanovnika. Godine 2007. u inostranstvu je iz ovog naselja radio 301 stanovnik (uglavnom u Austriji i Nemačkoj). Osnovna škola je (počela sa radom 1892. godine) školske 2006/2007. godine imala 11 učenika. Zemljoradnička zadruga u Samarinovcu je osnovana 1920. godine (obnovljena 1947. godine kao Zemljoradničko nabavno-prodajna zadruga). Jula 1960. godine pripojena je Zemljoradničkoj zadruzi u Negotinu, zajedno sa zadrugama iz Dušanovca i Prahova. Seljačka radna zadruga „Krajina“ u Samarinovcu je radila od 1949. do 1953. godine (prestala je sa radom odlukom skupštine zadrugara). Električnu rasvetu naselje dobija 1953. godine, zadružni Dom 1957. godine, asfaltni put i seoski vodovod 1970, a telefonske veze sa svetom 1980. godine. ---- Podatke o naseljima sakupio MIODRAG VELOJIĆ, dipl. geograf radnik Istorijskog arhiva Negotin ---- == Reference == {{reflist}} == Vanjske veze == {{portal|Srbija}} * [http://www.fallingrain.com/world/RI/00/Samarinovac.html Mape, aerodromi i vremenska situacija lokacija (Fallingrain)] * [http://wikimapia.org/maps?ll=44.267666,22.553&spn=0.3,0.3 Satelitska mapa (Wikimapia)] * [http://www.maplandia.com/serbia-and-montenegro/srbija/samarinovac-44-16-6-n-22-33-18-e/ Gugl satelitska mapa (Maplandia)] * [http://www.mapquest.com/maps/map.adp?latlongtype=decimal&latitude=44.267666&longitude=22.553&zoom=8 Plan naselja na mapi (Mapquest)]{{Dead link|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Opština Negotin}} [[Kategorija:Opština Negotin]] [[Kategorija:Naselja u Borskom upravnom okrugu]] 0ph803w8nrtjqqeskeyi4e3ueu5eqi1 0 2287845 42579591 42069219 2026-04-09T20:25:17Z MrKeefeJohn 122587 42579591 wikitext text/x-wiki {{Naselje u Italiji | naziv = Marigliano | izvorni_naziv = | država = {{flag|Italija}} [[Italija]] | regija = [[Campania]] | okrug = [[Napoli (provincija)|Napoli]] | slika = Santuario_Madonna_della_Speranza_XV_sec._Chiesa_di_San_Vito_martire._7659.jpg | opis_slike = | grb = | gradska_zastava = | osnivanje = | stanovništvo = 29901 | godina_stanovništvo = 2011 | aglomeracija = | godina_aglomeracija = | gustina = | površina = | vremenska_zona = | poštanski_kod = | pozivni_broj = | registarska_oznaka = | ostalo1l = | ostalo1 = | veb-strana = | gradonačelnik = | stranka = | gšir = 40.922 | gduž = 14.45412 | nadmorska_visina = 33 | geonameid = 3173945 }} '''Marigliano''' je naselje u [[Italija|Italiji]] u provinciji [[Napoli (provincija)|Napoli]], u regiji [[Campania]]. Prema proceni iz [[2011]]. u naselju je živelo 29901 stanovnika.<ref name="GeoNames">{{GeoNames}}</ref><ref name="Istat">{{Istat}}</ref> Naselje se nalazi na [[Nadmorska visina|nadmorskoj visini]] od 33 m. == Reference == {{reflist}} == Literatura == {{refbegin|2}} * {{MoliternoEncyclopediaOfContemporaryItalianCulture}} * {{ArmieroNatureAndHistoryInModernItaly}} * {{GuicciardiniHistoryOfItaly}} * {{DomenicoRegionsOfItaly}} * {{AveryNewCenturyItalianRenaissanceEncyclopedia}} * {{CoppaDictionaryOfModernItalianHistory}} {{refend}} == Vanjske veze == {{Commonscat|Marigliano}} {{Wikiatlas|Italy}} * [https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/it.html by the CIA Factbook] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170709111211/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/it.html |date=2017-07-09 }} * [http://www.trenitalia.it/en/index.html Italian Railways] * [http://www.parks.it/Eindex.html Italian National and Regional Parks] * [http://eudocs.lib.byu.edu/index.php/History_of_Italy:_Primary_Documents History of Italy: Primary Documents] * [http://www.fastionline.org/ List and maps of archaeological sites in Italy] * [http://vlib.iue.it/hist-italy/Index.html WWW-VL: History: Italy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210815124837/http://vlib.iue.it/hist-italy/Index.html |date=2021-08-15 }} at IUE {{Italijanska provincija Napoli}} {{Spisak provincija u Italiji}} {{Naselje-Italija-začetak}} [[Kategorija:Naselja u provinciji Napoli]] hzhyp6t4a0tp02p19015zpd2b8d2p3k 10 3554738 42579601 42567833 2026-04-09T23:19:11Z Aca 108187 Aca premješta stranicu [[Šablon:Infookvir japanska regija]] na [[Šablon:Infokutija regija Japana]]: update 42567833 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" cellpadding="3" style="float: right; width: 320px; font-size: 90%; background-color: lightlightgrey; margin-left: 1em;" |- {{#if: {{{ime<includeonly>|</includeonly>}}} | ! colspan="2" style="font-size: 125%; color: white; background-color: black;" {{!}} {{{ime}}} {{#if: {{{japansko ime<includeonly>|</includeonly>}}} |<br>{{{japansko ime}}} }} }} |- | colspan="2" valign="center" align="center" | [[Slika:{{{slika}}}|200px|{{{ime}}} na karti Japana]] |- | colspan="2" style="border-bottom: 8px solid black; font-size: 1%;" | &nbsp; |- | Zemlja: || {{flagcountry|JAP}} |- | Prefektura: || {{{prefektura}}} |- | '''[[Stanovništvo]]''': || {{{stanovništvo}}} |- {{#if: {{{površina|<noinclude>x</noinclude>}}} | {{!}} '''[[Površina]]''': {{!!}} {{{površina}}}&nbsp;km²}} |- {{#if:{{{gustoća|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{!}} '''[[Gustoća stanovništva]]''' {{!}} {{{gustoća}}} st./km² {{!}}- }} |- |}<noinclude> <pre> {{Infookvir japanska regija |ime = |japansko ime = |slika= |zemlja = |prefektura = |stanovništvo = |godina = |površina = |gustoća = }} </pre> [[Kategorija:Japanski šabloni|Regija]] [[Kategorija:Infokutije za državne administrativne podjele]] [[Kategorija:Infokutije]] </noinclude> dolm1dtjfgwdrn7goivasglh8yok2o0 0 4031228 42579538 42579394 2026-04-09T13:59:56Z Ziv 187261 ([[c:GR|GR]]) [[File:Michelangelo Caravaggio 040.jpg]] → [[File:Caravaggio — The Calling of Saint Matthew.jpg]] → File replacement: Updating from a low-quality version to a higher-quality version ([[c:c:GR]]) 42579538 wikitext text/x-wiki Ovo je kronološki popis [[Italija|italijanskog]] slikara '''[[Caravaggio|Caravaggia]]'''. ==Popis slika== {{clear}} {| class="wikitable" class="sortable wikitable" style="margin-left:0.5em; text-align:center" ! Slika !! Ime <br> (''Izvorno ime na italijanskom'')!! Godina !! Tehnika !! Dimenzije !! Trenutna lokacija !! Bilješke !! Izvori |- |<center>[[Datoteka:CARAVAGGIO, A boy peeling fruit (1593).jpg|150px]]</center> |''[[Dječak koji guli voćku (Caravaggio)|Dječak koji guli voćku]]'' |oko [[1592.]]-[[1593.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] |64.2 x 51.4 cm |Fundacija Roberto Longhi, [[Firenca]] | |<ref>{{cite book|title=[http://books.google.com/books?id=SwLpTgpjAVYC&pg=PA388&dq=Caravaggio+Chronology&source=gbs_toc_s&cad=1&sig=wBg9oNoUkoNH5zXqE5bQZ3QFYu0#PPA15,M1 Caravaggio] |last=Hibbard |first=Howard |authorlink=|coauthors= |year=1983 |publisher=Westview Press |location= |isbn=0064301281 |pages=15-17 }}</ref> |- |<center>[[Datoteka:Sick young Bacchus by Caravaggio.jpg|150px]]</center> |''[[Bolesni Bakhus (Caravaggio)|Bolesni Bakhus]]'' |oko [[1593.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] |67 x 53 cm |[[Galerija Borghese]], [[Rim]] |inv. 534 | <ref>[http://www.artrenewal.org/asp/database/image.asp?id=3741 Art Renewal Center]{{Dead link|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |- |<center>[[Datoteka:Michelangelo Caravaggio 062.jpg|150px]]</center> | ''[[Dječak s košarom voća (Caravaggio)|Dječak s košarom voća]]'' | oko [[1593.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 70 x 67 cm | [[Galerija Borghese]], [[Rim]] | inv. 136 | |- |<center>[[Datoteka:The Fortune Teller-Caravaggio (Rome).jpg|150px]]</center> | ''[[Proročica (Caravaggio)|Proročica]]'' | oko [[1594.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 115 x 150 cm | Kapitolski muzej, [[Rim]] | inv. 227 | |- |<center>[[Datoteka:The Cardsharps.jpg|150px]]</center> | ''[[Kartaši (Caravaggio)|Kartaši]]'' | oko [[1594.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 94.2 x 131.2 cm | Muzej umjetnosti Kimbell, [[Fort Worth]] | | |- |<center>[[Datoteka:MusiciansCaravaggio.jpg|150px]]</center> | ''[[Glazbenici (Caravaggio)|Glazbenici]]'' | oko [[1595.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 87.9 x 115.9 cm | [[Metropolitan]], [[New York]] | | |- |<center>[[Datoteka:St Francis in Ecstasy.jpg|150px]]</center> | ''[[Sveti Franjo u ekstazi (Caravaggio)|Sveti Franjo u ekstazi]]'' | oko [[1595.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 93.9 x 129.5 cm | Wadsworth Atheneum, Hartford, [[Connecticut]] | inv. No. 1943.222 | |- |<center>[[Datoteka:CaravaggioFrancisContemplation.jpg|150px]]</center> | ''[[Sveti Franjo u meditaciji (Caravaggio)|Sveti Franjo u meditaciji]]'' | oko [[1595.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 130 × 90 cm |izvorno u crkvi Sv Petra, Carpineto Romano; sada u Galleria [[Nazionale d'Arte Antica|Nacionalnoj galeriji]], [[Palazzo Barberini]], [[Rim]] |inv. D130 | |- |<center>[[Datoteka:Michelangelo Caravaggio 061.jpg|150px]]</center> | ''[[Gušter ugrizao dječaka (Caravaggio)|Gušter ugrizao dječaka]]'' | oko [[1596.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 66 x 49.5 cm | Nacionalna galerija, [[London]] | | |- |<center>[[Datoteka:Caravaggioapollo.jpg|150px]]</center> | ''[[Apolon, svirač lutnje (Caravaggio)|Apolon, svirač lutnje]]'' | oko [[1596.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 96 x 121 cm | Ex Badminton House, [[Gloucestershire]] | | |- |<center>[[Datoteka:Michelangelo Caravaggio 020.jpg|150px]]</center> | ''[[Sviračica lutnje (Caravaggio)|Sviračica lutnje]]'' | oko [[1596.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 100 x 126.5cm | Kolekcija Wildenstein, [[New York]] | | |- |<center>[[Datoteka:Michelangelo Caravaggio 007.jpg|150px]]</center> | ''[[Bakho (Caravaggio)|Bakho]]'' | oko [[1596.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 95 x 85 cm | [[Uffizi]], [[Firenca]] | Na Talijanskom: Bacco |<ref>[http://books.google.com/books?id=vEUr_dEE9tAC&printsec=frontcover&dq=Caravaggio&as_brr=3&ei=_YcxSOaZL7a2iQHw-uSnDw&sig=Dsku7zifgN-t8DXwa6gOFKaO2-w#PPA501,M1 here]</ref> |- |<center>[[Datoteka:Penitent Magdalene-Caravaggio (1594-6).jpg|150px]]</center> | ''[[Pokajnica Magdalena (Caravaggio)|Pokajnica Magdalena]]'' | oko [[1597.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 122.5 x 98.5 cm | [[Galerija Doria Pamphili]], [[Rim]] | |<ref>[http://books.google.com/books?id=vEUr_dEE9tAC&printsec=frontcover&dq=Caravaggio&as_brr=3&ei=_YcxSOaZL7a2iQHw-uSnDw&sig=Dsku7zifgN-t8DXwa6gOFKaO2-w#PPA501,M1 here]</ref> |- |<center>[[Datoteka:Michelangelo Caravaggio 025.jpg|150px]]</center> | ''[[Odmor na putu u Egipat (Caravaggio)|Odmor na putu u Egipat]]'' | oko [[1597.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 133.5 x 166.5 cm | [[Galerija Doria Pamphili]], [[Rim]] | |<ref>[http://books.google.com/books?id=vEUr_dEE9tAC&printsec=frontcover&dq=Caravaggio&as_brr=3&ei=_YcxSOaZL7a2iQHw-uSnDw&sig=Dsku7zifgN-t8DXwa6gOFKaO2-w#PPA501,M1 here]</ref> <ref>[http://www.artrenewal.org/asp/database/image.asp?id=3740 Art Renewal Center]{{Dead link|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |- |<center>[[Datoteka:Medusa by Caravaggio.jpg|150px]]</center> | ''[[Meduza (Caravaggio)|Meduza]]'' | oko [[1597.]] |[[uljene boje|ulje na platnu navučeno preko konveksnog drvenog štita]] | 60 x 55 cm | [[Uffizi]], [[Firenca]] | |<ref>[http://books.google.com/books?id=vEUr_dEE9tAC&printsec=frontcover&dq=Caravaggio&as_brr=3&ei=_YcxSOaZL7a2iQHw-uSnDw&sig=Dsku7zifgN-t8DXwa6gOFKaO2-w#PPA501,M1 here]</ref> |- |<center>[[Datoteka:Portrait of a Courtesan by Caravaggio.jpg|150px]]</center> | ''[[Portret Kurtizane (Caravaggio)|Portret Kurtizane]]'' | oko [[1597.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 66 x 53 cm | (Uništena) | | |- |<center>[[Datoteka:Caravaggio Jupiter Neptune Pluto.jpg|150px]]</center> | ''[[Jupiter, Neptun i Pluton (Caravaggio)|Jupiter, Neptun i Pluton]]'' | oko [[1597.]] | [[Freska]] u uljenim bojama na svodu | 300 x 180 cm | Casino di Villa Boncompagni Ludovisi, [[Rim]] | | |- |<center>[[Datoteka:La Diseuse de bonne aventure, Caravaggio (Louvre INV 55) 02.jpg|150px]]</center> | ''[[Proročica (Caravaggio)|Proročica]]'' | oko [[1597.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 99 x 131 cm | [[Louvre]], [[Pariz]] |inv. 1122 | |- |<center>[[Datoteka:Michelangelo Caravaggio 060.jpg|150px]]</center> | ''[[Sveta Katarina Aleksandrijska (Caravaggio)|Sveta Katarina Aleksandrijska]]'' | oko [[1598.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 173 x 133 cm | Kolekcija Thyssen-Bornemisza, [[Madrid]] | | |- |<center>[[Datoteka:Sacrifice of Isaac-Caravaggio (c. 1603).jpg|150px]]</center> | ''[[Žrtvovanje Izaka (Caravaggio)|Žrtvovanje Izaka]]'' ''(Princeton)'' | oko [[1598.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 116 x 173 cm | Kolekcija Barbara Piasecka-Johnson, [[Princeton]], [[New Jersey]] | | |- |<center>[[Datoteka:Caravaggio-Baptist-Toledo.jpg|150px]]</center> | ''[[Sveti Ivan Krstitelj (Caravaggio)|Sveti Ivan Krstitelj]]'' | oko [[1598.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 169 x 112 cm | Muzej blaga katedrale, [[Toledo]] | | |- |<center>[[Datoteka:Martha and Mary Magdalene-Caravaggio (c.1599).jpg|150px]]</center> | ''[[Marta i Marija Magdalena (Caravaggio)|Marta i Marija Magdalena]]'' | oko [[1598.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 97.8 x 132.7 cm | Institut za umjetnost, [[Detroit]], [[Michigan]] | | |- |<center>[[Datoteka:Caravaggio Maffeo Barberini.jpg|150px]]</center> | ''[[Portret Maffea Barberinija (Caravaggio)|Portret Maffea Barberinija]]'' | oko [[1598.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 124 x 99 cm | Privatna kolekcija | | |- |<center>[[Datoteka:Caravaggio Basket of Fruit.jpg|150px]]</center> | ''[[Korpa s voćem (Caravaggio)|Korpa s voćem]]'' | oko [[1599.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 46 x 64 cm | Knjižnica Ambrosiana, [[Milano]] | | |- |<center>[[Datoteka:Caravaggio - Giuditta e Oloferne (ca. 1599).jpg|150px]]</center> | ''[[Judita odrubljuje glavu Holofernu (Caravaggio)|Judita odrubljuje glavu Holofernu]]'' | oko [[1598.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 145 x 195 cm | [[Galleria Nazionale d'Arte Antica]], [[Rim]] | |<ref>[http://www.artrenewal.org/asp/database/image.asp?id=3746 Art Renewal Center]{{Dead link|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |- |<center>[[Datoteka:David and Goliath by Caravaggio.jpg|150px]]</center> | ''[[David i Golijat (Caravaggio)|David i Golijat]]'' | oko [[1599.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 110 x 91 cm | [[Prado]], [[Madrid]] | | |- |<center>[[Datoteka:Michelangelo Caravaggio 065.jpg|150px]]</center> | ''[[Narcis (Caravaggio)|Narcis]]'' | oko [[1599.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 110 x 92 cm | Galleria Nazionale d'Arte Antica, [[Rim]] | | |- |<center>[[Datoteka:Boy_Bitten_by_a_Lizard-Caravaggio_(Longhi).jpg|150px]]</center> | ''[[Gušter ujeo dječaka (Caravaggio)|Gušter ujeo dječaka]]'' | oko [[1600.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 65.8 x 52.3 cm | Fundacija Roberto Longhi, [[Firenca]] | | |- |<center>[[Datoteka:Caravaggio — The Calling of Saint Matthew.jpg|150px]]</center> | ''[[Pozivanje Svetog Mateja (Caravaggio)|Pozivanje Svetog Mateja]]'' | oko [[1599.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 323 x 343 cm | Kapela Contarelli crkve ''San Luigi dei Francesi'', [[Rim]] | | |- |<center>[[Datoteka:The Martyrdom of Saint Matthew-Caravaggio (c. 1599-1600).jpg|150px]]</center> | ''[[Mučenje Svetog Mateja (Caravaggio)|Mučenje Svetog Mateja]]'' |[[1599.]]-[[1600.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 323 x 343 cm | Kapela Contarelli crkve ''San Luigi dei Francesi'', [[Rim]] | |<ref>[http://www.artrenewal.org/asp/database/image.asp?id=3743 Art Renewal Center]{{Dead link|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |- |<center>[[Datoteka:The Conversion of Saint Paul-Caravaggio (c. 1600-1).jpg|150px]]</center> | ''[[Obraćenje Svetog Pavla (Caravaggio)|Obraćenje Svetog Pavla]]'' |[[1600.]] |[[uljene boje|ulje na drvu]] | 237 x 189 cm | Kolekcija Odescalchi Balbi, [[Rim]] | | |- |<center>[[Datoteka:Crucifixion of Saint Peter-Caravaggio (c.1600).jpg|150px]]</center> | ''[[Razapinjanje Svetog Petra (Caravaggio)|Razapinjanje Svetog Petra]]'' |[[1601.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 230 x 175 cm | Kapela Cerasi, ''Santa Maria del Popolo'', [[Rim]] | | |- |<center>[[Datoteka:Caravaggio-The Conversion on the Way to Damascus.jpg|150px]]</center> | ''[[Obraćenje Svetog Pavla na putu za Damask (Caravaggio)|Obraćenje Svetog Pavla na putu za Damask]]'' |[[1601.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 230 x 175 cm | Kapela Cerasi, ''Santa Maria del Popolo'', [[Rim]] | | |- |<center>[[Datoteka:Supper at Emmaus-Caravaggio (1601).jpg|150px]]</center> | ''[[Večera u Emausu (Caravaggio)|Večera u Emausu]]'' |[[1601.]]-[[1602.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 139 x 195 cm | Nacionalna galerija, [[London]] | druga verzija s golobradim Isusom u privatnoj kolekciji, San Francisco. |<ref>[http://www.artrenewal.org/asp/database/image.asp?id=3758 Art Renewal Center]{{Dead link|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |- |<center>[[Datoteka:Uqueen3.jpg|150px]]</center> | ''[[Pozivanje Svetih Petra i Andrije (Caravaggio)|Pozivanje Svetih Petra i Andrije]]'' | oko [[1606.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] | | Kraljevska kolekcija, [[Buckingham]] palače | | |- |<center>[[Datoteka:Caravaggio - Cupid as Victor - Google Art Project.jpg|150px]]</center> | ''[[Amor Vincit Omnia (Caravaggio)|Amor Vincit Omnia]]'' |[[1602.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 156 x 113 cm | [[Gemäldegalerie]], [[Berlin]] | | |- |<center>[[Datoteka:Caravaggio_MatthewAndTheAngel_byMikeyAngels.jpg|150px]]</center> | ''[[Sveti Matej s anđelom (Caravaggio)|Sveti Matej s anđelom]]'' |[[1602.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 232 x 183 cm | Uništena | | |- |<center>[[Datoteka:Caravaggio - La inspiración de San Mateo (San Luigi dei Francesi, Roma).jpg|150px]]</center> | ''[[Inspiracija Sv. Mateja (Caravaggio)|Inspiracija Sv. Mateja]]'' |[[1602.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 292 x 186 cm | Kapela Contarelli Chapel, ''San Luigi dei Francesi'', [[Rim]] | | |- |<center>[[Datoteka:Michelangelo Merisi da Caravaggio, Saint John the Baptist (Youth with a Ram) (c. 1602, WGA04112).jpg|150px]]</center> | ''[[Ivan Krstitelj (Caravaggio)|Ivan Krstitelj]]'' |[[1602.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 129 x 94 cm | Kapitolski muzej, [[Rim]] | | |- |<center>[[Datoteka:Michelangelo_Merisi_da_Caravaggio,_Saint_John_the_Baptist_(Youth_with_a_Ram)_(c._1602,_WGA04112).jpg|150px]]</center> | ''[[Ivan Krstitelj (Caravaggio)|Ivan Krstitelj]]'' | oko [[1602.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 129 x 94 cm | [[Galerija Doria Pamphili]], [[Rim]] | | |- |<center>[[Datoteka:Caravaggio - The Incredulity of Saint Thomas.jpg|150px]]</center> | ''[[Nevjerni Toma (Caravaggio)|Nevjerni Toma]]'' | [[1602.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 107 x 146 cm | [[Sanssouci]], [[Potsdam]] | | |- |<center>[[Datoteka:Takingofchrist.jpg|150px]]</center> | ''[[Zarobljavanje Krista (Caravaggio)|Zarobljavanje Krista]]'' |[[1602.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 133 x 169 cm | [[Irska]] nacionalna galerija, [[Dublin]] | | |- |<center></center> | ''[[Sveti Franjo u Meditaciji (Caravaggio)|Sveti Franjo u Meditaciji]]'' | oko [[1603.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 130 x 98 cm, | ''Santa Maria della Concezione'' (Kapucinska crkva), [[Rim]] | | |- |<center>[[Datoteka:Michelangelo Caravaggio 052.jpg|150px]]</center> | ''[[Polaganje Krista u grob (Caravaggio)|Polaganje Krista u grob]]'' | oko [[1603.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 300 x 203 cm | [[Pinakoteka]] [[Vatikan]]skog muzeja, [[Vatikan]] druga potpisana verzija u privatnom vlasništvu, San Francisco. | | <ref>[http://www.artrenewal.org/asp/database/image.asp?id=3747 Art Renewal Center]{{Dead link|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |- |<center>[[Datoteka:Sacrifice of Isaac-Caravaggio (Uffizi).jpg|150px]]</center> | ''[[Žrtvovanje Izaka (Caravaggio)|Žrtvovanje Izaka]]'' ''(Uffizi)'' | [[1601.]]-[[1602.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 104 x 135 cm | [[Uffizi]], [[Firenca]] | | <ref>[http://www.artrenewal.org/asp/database/image.asp?id=3744 Art Renewal Center]{{Dead link|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |- |<center>[[Datoteka:Madonna di Loreto-Caravaggio (c.1604-6).jpg|150px]]</center> | ''[[Gospa]] iz Loretta (Gospa hodočasnika - pellegrini)'' | oko [[1604.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 260 x 150 cm | kapela Cavalletti, ''Sant'Agostino'', [[Rim]] | | |- |<center>[[Datoteka:Michelangelo Merisi, called Caravaggio - Saint John the Baptist in the Wilderness - Google Art Project.jpg|150px]]</center> | ''[[Sveti Ivan Krstitelj]] (Kansas City)'' |[[1604.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 172.5 x 104.5 cm | Muzej umjetnosti Nelson-Atkins, [[Kansas City]], [[Missouri]] | | |- |<center>[[Datoteka:John the Baptist-Caravaggio (Galleria Nazionale d'Arte Antica).jpg|150px]]</center> | ''[[Sveti Ivan Krstitelj]] (Palazzo Corsini)'' | oko [[1604.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 94 x 131 cm | Galleria Nazionale d'Arte Antica, [[Rim]] | | |- |<center>[[Datoteka:CaravaggioCrowning01.jpg|150px]]</center> | ''[[Krunidba trnovom krunom]]'' | [[1602.]]-[[1603.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 125 x 178 cm | banka Cariprato, [[Prato]] | |<ref>[http://www.artrenewal.org/asp/database/image.asp?id=3756 Art Renewal Center]{{Dead link|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |- |<center>[[Datoteka:Death of the Virgin-Caravaggio (1606).jpg|150px]]</center> | ''Smrt [[Gospa|Djevice Marije]] [[:Datoteka:Death of the Virgin-Caravaggio (1606).jpg|(slika)]]'' |[[1604.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 369 x 245 cm | [[Louvre]], [[Pariz]] | | |- |<center>[[Datoteka:Michelangelo Merisi da Caravaggio - Christ in the Garden - WGA04153.jpg|150px]]</center> | ''[[Krist na Maslinskoj gori]]'' |[[1605.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 154 x 222 cm | Uništena | | |- |<center>[[Datoteka:CaravaggioEcceHomo.jpg|150px]]</center> | ''[[Ecce Homo]]'' | oko [[1605.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 128 x 103 cm | ''Palazzo Rosso'', [[Genova]] | | |- |<center>[[Datoteka:Caravaggio - Saint Jerome - Montserrat.jpg|150px]]</center> | ''[[Sveti Jeronim]] u meditaciji'' | oko [[1605.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 118 x 81 cm | Muzej samostana Svete Marije, [[Montserrat]] | | |- |<center>[[Datoteka:Saint Jerome Writing-Caravaggio (1605-6).jpg|150px]]</center> | ''[[Sveti Jeronim]]'' | [[1605.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 112 x 157 cm | [[Galerija Borghese]], [[Rim]] | | |- |<center>[[Datoteka:Pope Paul V.jpg|150px]]</center> | '' Portret pape [[Pavao V.|Pavla V.]]'' |[[1605.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 203 x 1991 cm | [[Galerija Borghese]], [[Rim]] | | |- |<center>[[Datoteka:Caravaggio - Still Life with Fruit (circa 1603).png|150px]]</center> | ''Mrtva priroda s voćem na kamenu'' |[[1605.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 87 x 135 cm | [[Galerija Borghese]], [[Rim]] | | |- |<center>[[Datoteka:Madonna and Child with St. Anne-Caravaggio (c. 1605-6).jpg|150px]]</center> | '' [[Gospa s Djetetom i sv. Anom]]) ''<small> [http://www.galleriaborghese.it/borghese/en/epalafren.htm (image)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051025113325/http://www.galleriaborghese.it/borghese/en/epalafren.htm |date=2005-10-25 }} | [[1606.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 292 x 211 cm | [[Galerija Borghese]], [[Rim]] | |<ref>{{Cite web |title=Official Borghese Gallery Wedsite entry on painting |url=http://www.galleriaborghese.it/borghese/en/epalafren.htm |access-date=2015-04-27 |archive-date=2005-10-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20051025113325/http://www.galleriaborghese.it/borghese/en/epalafren.htm |dead-url=yes }}</ref> |- |<center>[[Datoteka:Mary_magdalene_caravaggio.jpg|150px]]</center> | ''[[Marija Magdalena]] u ekstazi'' |[[1606.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 106.5 x 91 cm | Privatna kolekcija, [[Rim]] | | |- |<center>[[Datoteka:Saint Francis in Prayer-Caravaggio (c.1606).jpg|150px]]</center> | ''[[Sveti Franjo]] u molitvi'' |[[1606.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 130 x 90 cm | [[Pinakoteka]] Civica, [[Cremona]] | | |- |<center>[[Datoteka:Supper at Emmaus-Caravaggio (1606).jpg|150px]]</center> | ''[[Večera u Emausu]]'' |[[1606.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 141 x 175 cm | Umjetnička akademija u [[Brera|Breri]], [[Milano]] | | |- |<center>[[Datoteka:Michelangelo Caravaggio 029.jpg|150px]]</center> | ''[[Sedam djela milosti]]'' |[[1607.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 390 x 260 cm | ''Pio Monte della Misericordia'', [[Napulj]] | |<ref>[http://www.artrenewal.org/asp/database/image.asp?id=3751 Art Renewal Center]{{Dead link|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |- |<center>[[Datoteka:St_andrew.jpg|150px]]</center> | ''[[Razapinjanje Svetog Andrije]]'' |[[1607.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 202.5 x 152.7 cm | Muzej umjetnosti u [[Cleveland|Clevelandu]], [[Ohio]] | | |- |<center>[[Datoteka:CaravaggioDavidGoliathVienna.jpg|150px]]</center> | ''[[David s Golijatovom glavom]]'' |[[1607.]] |[[uljene boje|ulje na drvu]] |90.5 x 116 cm | [[Kunsthistorisches Museum]], [[Beč]] | | |- |<center>[[Datoteka:Michelangelo Caravaggio 066.jpg|150px]]</center> | ''[[Gospa od ružarija]] ''(Madonna del Rosario)'''' |[[1607.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 364.5 x 249.5 cm | [[Kunsthistorisches Museum]], [[Beč]] | |<ref>[http://www.artrenewal.org/asp/database/image.asp?id=3742 Art Renewal Center]{{Dead link|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |- |<center>[[Datoteka:The Crowning with Thorns-Caravaggio (1602).jpg|150px]]</center> | ''[[Krunidba trnjem]]'' |[[1607.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 127 x 165.5 cm | Muzej povijesti umjetnosti, [[Beč]] | | |- |<center>[[Datoteka:CaravaggioFlagellation.jpg|150px]]</center> | ''[[Bičevanje Krista]]'' | oko [[1607.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 390 x 260 cm | Muzej Capodimonte, [[Napulj]] | | |- |<center>[[Datoteka:Christ at the Column-Caravaggio (c. 1607).jpg|150px]]</center> | ''Krist privezan za stup'' | [[1607.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 134.5 x 175.5 cm | Muzej umjetnosti, [[Rouen]] | | [<ref>http://www.artrenewal.org/asp/database/image.asp?id=3749{{Dead link|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Art Renewal Center]</ref> |- |<center>[[Datoteka:CaravaggioSalomeLondon.jpg|150px]]</center> | ''[[Saloma s glavom Ivana Krstitelja]]'' | [[1607.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 90.5 x 167 cm | nacionalna galerija, [[London]] | | |- |<center>[[Datoteka:CaravaggioJeromeValletta.jpg|150px]]</center> | ''[[Sveti Jeronim]]'' |[[1607.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 117 x 157 cm | Katedrala Sv Ivana, [[Valletta]], [[Malta]] | | |- |<center>[[Datoteka:Alof Louvre.jpg|150px]]</center> | '' Portret [[Alof de Wignacourt|Alofa de Wignacourta s pažem]]'' |[[1607.]]-[[1608.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 195 x 134 cm | [[Louvre]], [[Pariz]] | | |- |<center>[[Datoteka:Antonio Martelli, Cavaliere di Malta - Caravaggio.JPG|150px]]</center> | ''Portret Fra Antonia Martellija'' |[[1608.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 118.5 x 95.5 cm | Palača [[Pitti]], [[Firenca]] | | |- |<center>[[Datoteka:Michelangelo Caravaggio 021.jpg|150px]]</center> | ''[[Pogubljenje Ivana Krstitelja]]'' |[[1608.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 361 x 520 cm | Katedrala Sv Ivana, [[Valletta]], [[Malta]] | | [http://www.artrenewal.org/asp/database/image.asp?id=3861 Art Renewal Center]{{Dead link|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- |<center>[[Datoteka:Caravaggio sleeping cupid.jpg|150px]]</center> | ''Usnuli [[Kupid]]'' |[[1608.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 71 x 105 cm | Muzej umjetnosti, [[Indianapolis]] | | |- |<center>[[Datoteka:Caravaggio Baptist Collezione Bonello, Malta.jpg|150px]]</center> | ''[[Sveti Ivan Krstitelj]]'' |[[1608.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 100 x 73 cm | Klekcija Bonello, [[Malta]] | Dvojbeno autorstvo | |- |<center>[[Slika:Caravaggio - The Annunciation.JPG|150px]]</center> | ''[[Navještenje]]'' |[[1608.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 285 x 205 cm | Muzej umjetnosti, [[Nancy]] | | |- |<center>[[Datoteka:Michelangelo Caravaggio 010.jpg|150px]]</center> | ''Pogreb [[Sveta Lucija|Sv. Lucije]]'' |[[1608.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 408 x 300 cm | Muzej palače Bellomo, [[Sirakuza]] | |<ref>[http://www.artrenewal.org/asp/database/image.asp?id=3798 Art Renewal Center]{{Dead link|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |- |<center>[[Datoteka:Michelangelo Caravaggio 006.jpg|150px]]</center> | ''[[Uskrsnuće Lazarovo]]'' | [[1608.]]-[[1609.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 380 x 275 cm | Nacionalni muzej, [[Messina]] | |<ref>[http://www.artrenewal.org/asp/database/image.asp?id=3797 Art Renewal Center]{{Dead link|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |- |<center>[[Datoteka:Michelangelo Caravaggio 004.jpg|150px]]</center> | ''[[Poklonstvo pastira]]'' |[[1609.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 314 x 211 cm | Nacionalni muzej, [[Messina]] | | |- |<center>[[Datoteka:Michelangelo Caravaggio 035.jpg|150px]]</center> | ''[[Rođenje Krista]] sa Sv. Franjom i Sv. Lovrom'' |[[1609.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 268 x 197 cm | Ukradena 1969. iz crkve San Lorenzo, [[Palermo]] | | |- |<center>[[Datoteka:Salomé con la cabeza del Bautista (Caravaggio).jpg|150px]]</center> | ''[[Saloma]] s glavm Sv. Ivana Krstitelja'' |[[1609.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 116 x 140 cm | Kraljevska palača, [[Madrid]] | | |- |<center>[[Datoteka:The Denial of Saint Peter-Caravaggio (1610).jpg|150px]]</center> | ''[[Zataja Petrova]]'' |[[1610.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 94 x 125 cm | [[Metropolitan]], [[New York]] | | |- |<center>[[Datoteka:Caravaggio Baptist Galleria Borghese, Rome.jpg|150px]]</center> | ''[[Ivan Krstitelj]]'' | oko [[1610.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 159 x 124 cm | [[Galerija Borghese]], [[Rim]] | | |- |<center>[[Datoteka:CaravaggioUrsula.jpg|150px]]</center> | ''Mučeništvo [[Sveta Ursula|Sv. Ursule]]'' |[[1610.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 106 x 179.5 cm | Nacionalni muzej Capodimonte, [[Naples]] | | |- |<center>[[Datoteka:Michelangelo Caravaggio 018.jpg|150px]]</center> |''[[David s Golijatovom glavom]]'' |[[1609.]]-[[1610.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 125 x 101 cm | [[Galerija Borghese]], [[Rim]] | | <ref>{{Cite web |title=Official Borghese Gallery entry on David with the Head of Goliath |url=http://www.galleriaborghese.it/borghese/en/edavicara.htm |access-date=2015-04-27 |archive-date=2016-03-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160330183849/http://www.galleriaborghese.it/borghese/en/edavicara.htm |dead-url=yes }}</ref> |- |<center>[[Datoteka:Flowersandfruit.jpg|150px]]</center> | ''Mrtva priroda s cvijećem i voćem'' |[[1590.]]tih |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 105 x 184 cm | [[Galerija Borghese]], [[Rim]] |Pretpostavlja se da je uradio Caravaggio | |- |<center>[[Datoteka:Caravaggio - San Giovanni Battista disteso.jpg|150px]]</center> | ''[[Ivan Krstitelj]]'' |[[1610.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 159 x 124 cm | Privatno vlasništvo, [[München]] |Pretpostavlja se da je uradio Caravaggio | |- |<center>[[Datoteka:Toothpuller.jpg|150px]]</center> | ''Zubar'' |[[1607.]] - [[1609.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 139.5 x 194.5 cm | Palača [[Pitti]], [[Firenca]] |Pretpostavlja se da je uradio Caravaggio | |- |<center>[[Datoteka:BaptistBasle.jpg|150px]]</center> | ''[[Ivan Krstitelj]]'' | nepoznato |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 102.5 x 83 cm | Öffentliche Kunstsammlung, [[Basel]] |Pretpostavlja se da je uradio Caravaggio | |- |<center>image</center> |''Dječak guli voćku'' | oko [[1593.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] |75.5 x 64.4 cm |Kraljičina galerija, [[Buckinghamska palača]] |Pretpostavlja se da je uradio Caravaggio | |- |<center>image</center> |''[[Sveta obitelj]] s Ivanom Krstiteljem'' | |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 117.5 x 96 |[[Metropolitan]], [[New York]] |Pretpostavlja se da je uradio Caravaggio | |- |<center>image</center> |''[[Kartaši]]'' |prije [[1594.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] |Muzej Ashmolean, [[Oxford]] |Pretpostavlja se da je uradio Caravaggio |<ref>{{Cite web |title='Caravaggio worth £50m' discovered - Telegraph<!-- Bot generated title --> |url=http://www.telegraph.co.uk/news/main.jhtml?xml=%2Fnews%2F2007%2F12%2F12%2Fwart112.xml |access-date=2021-08-30 |archivedate=2008-04-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080414193957/http://www.telegraph.co.uk/news/main.jhtml?xml=%2Fnews%2F2007%2F12%2F12%2Fwart112.xml |deadurl=yes }}</ref> |} == Izvori == {{izvori}} [[Kategorija:Slike Caravaggija]] [[Kategorija:Umjetničke liste|Slike, Caravaggio]] ayh97z3tzeh69wj330z0fl9jzq82gut 42579551 42579538 2026-04-09T15:30:53Z Ziv 187261 ([[c:GR|GR]]) [[File:Michelangelo Caravaggio 025.jpg]] → [[File:Rest on the Flight into Egypt-Caravaggio (c.1597).jpg]] → File replacement: Updating from a low-quality version to a higher-quality version ([[c:c:GR]]) 42579551 wikitext text/x-wiki Ovo je kronološki popis [[Italija|italijanskog]] slikara '''[[Caravaggio|Caravaggia]]'''. ==Popis slika== {{clear}} {| class="wikitable" class="sortable wikitable" style="margin-left:0.5em; text-align:center" ! Slika !! Ime <br> (''Izvorno ime na italijanskom'')!! Godina !! Tehnika !! Dimenzije !! Trenutna lokacija !! Bilješke !! Izvori |- |<center>[[Datoteka:CARAVAGGIO, A boy peeling fruit (1593).jpg|150px]]</center> |''[[Dječak koji guli voćku (Caravaggio)|Dječak koji guli voćku]]'' |oko [[1592.]]-[[1593.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] |64.2 x 51.4 cm |Fundacija Roberto Longhi, [[Firenca]] | |<ref>{{cite book|title=[http://books.google.com/books?id=SwLpTgpjAVYC&pg=PA388&dq=Caravaggio+Chronology&source=gbs_toc_s&cad=1&sig=wBg9oNoUkoNH5zXqE5bQZ3QFYu0#PPA15,M1 Caravaggio] |last=Hibbard |first=Howard |authorlink=|coauthors= |year=1983 |publisher=Westview Press |location= |isbn=0064301281 |pages=15-17 }}</ref> |- |<center>[[Datoteka:Sick young Bacchus by Caravaggio.jpg|150px]]</center> |''[[Bolesni Bakhus (Caravaggio)|Bolesni Bakhus]]'' |oko [[1593.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] |67 x 53 cm |[[Galerija Borghese]], [[Rim]] |inv. 534 | <ref>[http://www.artrenewal.org/asp/database/image.asp?id=3741 Art Renewal Center]{{Dead link|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |- |<center>[[Datoteka:Michelangelo Caravaggio 062.jpg|150px]]</center> | ''[[Dječak s košarom voća (Caravaggio)|Dječak s košarom voća]]'' | oko [[1593.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 70 x 67 cm | [[Galerija Borghese]], [[Rim]] | inv. 136 | |- |<center>[[Datoteka:The Fortune Teller-Caravaggio (Rome).jpg|150px]]</center> | ''[[Proročica (Caravaggio)|Proročica]]'' | oko [[1594.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 115 x 150 cm | Kapitolski muzej, [[Rim]] | inv. 227 | |- |<center>[[Datoteka:The Cardsharps.jpg|150px]]</center> | ''[[Kartaši (Caravaggio)|Kartaši]]'' | oko [[1594.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 94.2 x 131.2 cm | Muzej umjetnosti Kimbell, [[Fort Worth]] | | |- |<center>[[Datoteka:MusiciansCaravaggio.jpg|150px]]</center> | ''[[Glazbenici (Caravaggio)|Glazbenici]]'' | oko [[1595.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 87.9 x 115.9 cm | [[Metropolitan]], [[New York]] | | |- |<center>[[Datoteka:St Francis in Ecstasy.jpg|150px]]</center> | ''[[Sveti Franjo u ekstazi (Caravaggio)|Sveti Franjo u ekstazi]]'' | oko [[1595.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 93.9 x 129.5 cm | Wadsworth Atheneum, Hartford, [[Connecticut]] | inv. No. 1943.222 | |- |<center>[[Datoteka:CaravaggioFrancisContemplation.jpg|150px]]</center> | ''[[Sveti Franjo u meditaciji (Caravaggio)|Sveti Franjo u meditaciji]]'' | oko [[1595.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 130 × 90 cm |izvorno u crkvi Sv Petra, Carpineto Romano; sada u Galleria [[Nazionale d'Arte Antica|Nacionalnoj galeriji]], [[Palazzo Barberini]], [[Rim]] |inv. D130 | |- |<center>[[Datoteka:Michelangelo Caravaggio 061.jpg|150px]]</center> | ''[[Gušter ugrizao dječaka (Caravaggio)|Gušter ugrizao dječaka]]'' | oko [[1596.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 66 x 49.5 cm | Nacionalna galerija, [[London]] | | |- |<center>[[Datoteka:Caravaggioapollo.jpg|150px]]</center> | ''[[Apolon, svirač lutnje (Caravaggio)|Apolon, svirač lutnje]]'' | oko [[1596.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 96 x 121 cm | Ex Badminton House, [[Gloucestershire]] | | |- |<center>[[Datoteka:Michelangelo Caravaggio 020.jpg|150px]]</center> | ''[[Sviračica lutnje (Caravaggio)|Sviračica lutnje]]'' | oko [[1596.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 100 x 126.5cm | Kolekcija Wildenstein, [[New York]] | | |- |<center>[[Datoteka:Michelangelo Caravaggio 007.jpg|150px]]</center> | ''[[Bakho (Caravaggio)|Bakho]]'' | oko [[1596.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 95 x 85 cm | [[Uffizi]], [[Firenca]] | Na Talijanskom: Bacco |<ref>[http://books.google.com/books?id=vEUr_dEE9tAC&printsec=frontcover&dq=Caravaggio&as_brr=3&ei=_YcxSOaZL7a2iQHw-uSnDw&sig=Dsku7zifgN-t8DXwa6gOFKaO2-w#PPA501,M1 here]</ref> |- |<center>[[Datoteka:Penitent Magdalene-Caravaggio (1594-6).jpg|150px]]</center> | ''[[Pokajnica Magdalena (Caravaggio)|Pokajnica Magdalena]]'' | oko [[1597.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 122.5 x 98.5 cm | [[Galerija Doria Pamphili]], [[Rim]] | |<ref>[http://books.google.com/books?id=vEUr_dEE9tAC&printsec=frontcover&dq=Caravaggio&as_brr=3&ei=_YcxSOaZL7a2iQHw-uSnDw&sig=Dsku7zifgN-t8DXwa6gOFKaO2-w#PPA501,M1 here]</ref> |- |<center>[[Datoteka:Rest on the Flight into Egypt-Caravaggio (c.1597).jpg|150px]]</center> | ''[[Odmor na putu u Egipat (Caravaggio)|Odmor na putu u Egipat]]'' | oko [[1597.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 133.5 x 166.5 cm | [[Galerija Doria Pamphili]], [[Rim]] | |<ref>[http://books.google.com/books?id=vEUr_dEE9tAC&printsec=frontcover&dq=Caravaggio&as_brr=3&ei=_YcxSOaZL7a2iQHw-uSnDw&sig=Dsku7zifgN-t8DXwa6gOFKaO2-w#PPA501,M1 here]</ref> <ref>[http://www.artrenewal.org/asp/database/image.asp?id=3740 Art Renewal Center]{{Dead link|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |- |<center>[[Datoteka:Medusa by Caravaggio.jpg|150px]]</center> | ''[[Meduza (Caravaggio)|Meduza]]'' | oko [[1597.]] |[[uljene boje|ulje na platnu navučeno preko konveksnog drvenog štita]] | 60 x 55 cm | [[Uffizi]], [[Firenca]] | |<ref>[http://books.google.com/books?id=vEUr_dEE9tAC&printsec=frontcover&dq=Caravaggio&as_brr=3&ei=_YcxSOaZL7a2iQHw-uSnDw&sig=Dsku7zifgN-t8DXwa6gOFKaO2-w#PPA501,M1 here]</ref> |- |<center>[[Datoteka:Portrait of a Courtesan by Caravaggio.jpg|150px]]</center> | ''[[Portret Kurtizane (Caravaggio)|Portret Kurtizane]]'' | oko [[1597.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 66 x 53 cm | (Uništena) | | |- |<center>[[Datoteka:Caravaggio Jupiter Neptune Pluto.jpg|150px]]</center> | ''[[Jupiter, Neptun i Pluton (Caravaggio)|Jupiter, Neptun i Pluton]]'' | oko [[1597.]] | [[Freska]] u uljenim bojama na svodu | 300 x 180 cm | Casino di Villa Boncompagni Ludovisi, [[Rim]] | | |- |<center>[[Datoteka:La Diseuse de bonne aventure, Caravaggio (Louvre INV 55) 02.jpg|150px]]</center> | ''[[Proročica (Caravaggio)|Proročica]]'' | oko [[1597.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 99 x 131 cm | [[Louvre]], [[Pariz]] |inv. 1122 | |- |<center>[[Datoteka:Michelangelo Caravaggio 060.jpg|150px]]</center> | ''[[Sveta Katarina Aleksandrijska (Caravaggio)|Sveta Katarina Aleksandrijska]]'' | oko [[1598.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 173 x 133 cm | Kolekcija Thyssen-Bornemisza, [[Madrid]] | | |- |<center>[[Datoteka:Sacrifice of Isaac-Caravaggio (c. 1603).jpg|150px]]</center> | ''[[Žrtvovanje Izaka (Caravaggio)|Žrtvovanje Izaka]]'' ''(Princeton)'' | oko [[1598.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 116 x 173 cm | Kolekcija Barbara Piasecka-Johnson, [[Princeton]], [[New Jersey]] | | |- |<center>[[Datoteka:Caravaggio-Baptist-Toledo.jpg|150px]]</center> | ''[[Sveti Ivan Krstitelj (Caravaggio)|Sveti Ivan Krstitelj]]'' | oko [[1598.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 169 x 112 cm | Muzej blaga katedrale, [[Toledo]] | | |- |<center>[[Datoteka:Martha and Mary Magdalene-Caravaggio (c.1599).jpg|150px]]</center> | ''[[Marta i Marija Magdalena (Caravaggio)|Marta i Marija Magdalena]]'' | oko [[1598.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 97.8 x 132.7 cm | Institut za umjetnost, [[Detroit]], [[Michigan]] | | |- |<center>[[Datoteka:Caravaggio Maffeo Barberini.jpg|150px]]</center> | ''[[Portret Maffea Barberinija (Caravaggio)|Portret Maffea Barberinija]]'' | oko [[1598.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 124 x 99 cm | Privatna kolekcija | | |- |<center>[[Datoteka:Caravaggio Basket of Fruit.jpg|150px]]</center> | ''[[Korpa s voćem (Caravaggio)|Korpa s voćem]]'' | oko [[1599.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 46 x 64 cm | Knjižnica Ambrosiana, [[Milano]] | | |- |<center>[[Datoteka:Caravaggio - Giuditta e Oloferne (ca. 1599).jpg|150px]]</center> | ''[[Judita odrubljuje glavu Holofernu (Caravaggio)|Judita odrubljuje glavu Holofernu]]'' | oko [[1598.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 145 x 195 cm | [[Galleria Nazionale d'Arte Antica]], [[Rim]] | |<ref>[http://www.artrenewal.org/asp/database/image.asp?id=3746 Art Renewal Center]{{Dead link|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |- |<center>[[Datoteka:David and Goliath by Caravaggio.jpg|150px]]</center> | ''[[David i Golijat (Caravaggio)|David i Golijat]]'' | oko [[1599.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 110 x 91 cm | [[Prado]], [[Madrid]] | | |- |<center>[[Datoteka:Michelangelo Caravaggio 065.jpg|150px]]</center> | ''[[Narcis (Caravaggio)|Narcis]]'' | oko [[1599.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 110 x 92 cm | Galleria Nazionale d'Arte Antica, [[Rim]] | | |- |<center>[[Datoteka:Boy_Bitten_by_a_Lizard-Caravaggio_(Longhi).jpg|150px]]</center> | ''[[Gušter ujeo dječaka (Caravaggio)|Gušter ujeo dječaka]]'' | oko [[1600.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 65.8 x 52.3 cm | Fundacija Roberto Longhi, [[Firenca]] | | |- |<center>[[Datoteka:Caravaggio — The Calling of Saint Matthew.jpg|150px]]</center> | ''[[Pozivanje Svetog Mateja (Caravaggio)|Pozivanje Svetog Mateja]]'' | oko [[1599.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 323 x 343 cm | Kapela Contarelli crkve ''San Luigi dei Francesi'', [[Rim]] | | |- |<center>[[Datoteka:The Martyrdom of Saint Matthew-Caravaggio (c. 1599-1600).jpg|150px]]</center> | ''[[Mučenje Svetog Mateja (Caravaggio)|Mučenje Svetog Mateja]]'' |[[1599.]]-[[1600.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 323 x 343 cm | Kapela Contarelli crkve ''San Luigi dei Francesi'', [[Rim]] | |<ref>[http://www.artrenewal.org/asp/database/image.asp?id=3743 Art Renewal Center]{{Dead link|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |- |<center>[[Datoteka:The Conversion of Saint Paul-Caravaggio (c. 1600-1).jpg|150px]]</center> | ''[[Obraćenje Svetog Pavla (Caravaggio)|Obraćenje Svetog Pavla]]'' |[[1600.]] |[[uljene boje|ulje na drvu]] | 237 x 189 cm | Kolekcija Odescalchi Balbi, [[Rim]] | | |- |<center>[[Datoteka:Crucifixion of Saint Peter-Caravaggio (c.1600).jpg|150px]]</center> | ''[[Razapinjanje Svetog Petra (Caravaggio)|Razapinjanje Svetog Petra]]'' |[[1601.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 230 x 175 cm | Kapela Cerasi, ''Santa Maria del Popolo'', [[Rim]] | | |- |<center>[[Datoteka:Caravaggio-The Conversion on the Way to Damascus.jpg|150px]]</center> | ''[[Obraćenje Svetog Pavla na putu za Damask (Caravaggio)|Obraćenje Svetog Pavla na putu za Damask]]'' |[[1601.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 230 x 175 cm | Kapela Cerasi, ''Santa Maria del Popolo'', [[Rim]] | | |- |<center>[[Datoteka:Supper at Emmaus-Caravaggio (1601).jpg|150px]]</center> | ''[[Večera u Emausu (Caravaggio)|Večera u Emausu]]'' |[[1601.]]-[[1602.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 139 x 195 cm | Nacionalna galerija, [[London]] | druga verzija s golobradim Isusom u privatnoj kolekciji, San Francisco. |<ref>[http://www.artrenewal.org/asp/database/image.asp?id=3758 Art Renewal Center]{{Dead link|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |- |<center>[[Datoteka:Uqueen3.jpg|150px]]</center> | ''[[Pozivanje Svetih Petra i Andrije (Caravaggio)|Pozivanje Svetih Petra i Andrije]]'' | oko [[1606.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] | | Kraljevska kolekcija, [[Buckingham]] palače | | |- |<center>[[Datoteka:Caravaggio - Cupid as Victor - Google Art Project.jpg|150px]]</center> | ''[[Amor Vincit Omnia (Caravaggio)|Amor Vincit Omnia]]'' |[[1602.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 156 x 113 cm | [[Gemäldegalerie]], [[Berlin]] | | |- |<center>[[Datoteka:Caravaggio_MatthewAndTheAngel_byMikeyAngels.jpg|150px]]</center> | ''[[Sveti Matej s anđelom (Caravaggio)|Sveti Matej s anđelom]]'' |[[1602.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 232 x 183 cm | Uništena | | |- |<center>[[Datoteka:Caravaggio - La inspiración de San Mateo (San Luigi dei Francesi, Roma).jpg|150px]]</center> | ''[[Inspiracija Sv. Mateja (Caravaggio)|Inspiracija Sv. Mateja]]'' |[[1602.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 292 x 186 cm | Kapela Contarelli Chapel, ''San Luigi dei Francesi'', [[Rim]] | | |- |<center>[[Datoteka:Michelangelo Merisi da Caravaggio, Saint John the Baptist (Youth with a Ram) (c. 1602, WGA04112).jpg|150px]]</center> | ''[[Ivan Krstitelj (Caravaggio)|Ivan Krstitelj]]'' |[[1602.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 129 x 94 cm | Kapitolski muzej, [[Rim]] | | |- |<center>[[Datoteka:Michelangelo_Merisi_da_Caravaggio,_Saint_John_the_Baptist_(Youth_with_a_Ram)_(c._1602,_WGA04112).jpg|150px]]</center> | ''[[Ivan Krstitelj (Caravaggio)|Ivan Krstitelj]]'' | oko [[1602.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 129 x 94 cm | [[Galerija Doria Pamphili]], [[Rim]] | | |- |<center>[[Datoteka:Caravaggio - The Incredulity of Saint Thomas.jpg|150px]]</center> | ''[[Nevjerni Toma (Caravaggio)|Nevjerni Toma]]'' | [[1602.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 107 x 146 cm | [[Sanssouci]], [[Potsdam]] | | |- |<center>[[Datoteka:Takingofchrist.jpg|150px]]</center> | ''[[Zarobljavanje Krista (Caravaggio)|Zarobljavanje Krista]]'' |[[1602.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 133 x 169 cm | [[Irska]] nacionalna galerija, [[Dublin]] | | |- |<center></center> | ''[[Sveti Franjo u Meditaciji (Caravaggio)|Sveti Franjo u Meditaciji]]'' | oko [[1603.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 130 x 98 cm, | ''Santa Maria della Concezione'' (Kapucinska crkva), [[Rim]] | | |- |<center>[[Datoteka:Michelangelo Caravaggio 052.jpg|150px]]</center> | ''[[Polaganje Krista u grob (Caravaggio)|Polaganje Krista u grob]]'' | oko [[1603.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 300 x 203 cm | [[Pinakoteka]] [[Vatikan]]skog muzeja, [[Vatikan]] druga potpisana verzija u privatnom vlasništvu, San Francisco. | | <ref>[http://www.artrenewal.org/asp/database/image.asp?id=3747 Art Renewal Center]{{Dead link|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |- |<center>[[Datoteka:Sacrifice of Isaac-Caravaggio (Uffizi).jpg|150px]]</center> | ''[[Žrtvovanje Izaka (Caravaggio)|Žrtvovanje Izaka]]'' ''(Uffizi)'' | [[1601.]]-[[1602.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 104 x 135 cm | [[Uffizi]], [[Firenca]] | | <ref>[http://www.artrenewal.org/asp/database/image.asp?id=3744 Art Renewal Center]{{Dead link|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |- |<center>[[Datoteka:Madonna di Loreto-Caravaggio (c.1604-6).jpg|150px]]</center> | ''[[Gospa]] iz Loretta (Gospa hodočasnika - pellegrini)'' | oko [[1604.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 260 x 150 cm | kapela Cavalletti, ''Sant'Agostino'', [[Rim]] | | |- |<center>[[Datoteka:Michelangelo Merisi, called Caravaggio - Saint John the Baptist in the Wilderness - Google Art Project.jpg|150px]]</center> | ''[[Sveti Ivan Krstitelj]] (Kansas City)'' |[[1604.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 172.5 x 104.5 cm | Muzej umjetnosti Nelson-Atkins, [[Kansas City]], [[Missouri]] | | |- |<center>[[Datoteka:John the Baptist-Caravaggio (Galleria Nazionale d'Arte Antica).jpg|150px]]</center> | ''[[Sveti Ivan Krstitelj]] (Palazzo Corsini)'' | oko [[1604.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 94 x 131 cm | Galleria Nazionale d'Arte Antica, [[Rim]] | | |- |<center>[[Datoteka:CaravaggioCrowning01.jpg|150px]]</center> | ''[[Krunidba trnovom krunom]]'' | [[1602.]]-[[1603.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 125 x 178 cm | banka Cariprato, [[Prato]] | |<ref>[http://www.artrenewal.org/asp/database/image.asp?id=3756 Art Renewal Center]{{Dead link|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |- |<center>[[Datoteka:Death of the Virgin-Caravaggio (1606).jpg|150px]]</center> | ''Smrt [[Gospa|Djevice Marije]] [[:Datoteka:Death of the Virgin-Caravaggio (1606).jpg|(slika)]]'' |[[1604.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 369 x 245 cm | [[Louvre]], [[Pariz]] | | |- |<center>[[Datoteka:Michelangelo Merisi da Caravaggio - Christ in the Garden - WGA04153.jpg|150px]]</center> | ''[[Krist na Maslinskoj gori]]'' |[[1605.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 154 x 222 cm | Uništena | | |- |<center>[[Datoteka:CaravaggioEcceHomo.jpg|150px]]</center> | ''[[Ecce Homo]]'' | oko [[1605.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 128 x 103 cm | ''Palazzo Rosso'', [[Genova]] | | |- |<center>[[Datoteka:Caravaggio - Saint Jerome - Montserrat.jpg|150px]]</center> | ''[[Sveti Jeronim]] u meditaciji'' | oko [[1605.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 118 x 81 cm | Muzej samostana Svete Marije, [[Montserrat]] | | |- |<center>[[Datoteka:Saint Jerome Writing-Caravaggio (1605-6).jpg|150px]]</center> | ''[[Sveti Jeronim]]'' | [[1605.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 112 x 157 cm | [[Galerija Borghese]], [[Rim]] | | |- |<center>[[Datoteka:Pope Paul V.jpg|150px]]</center> | '' Portret pape [[Pavao V.|Pavla V.]]'' |[[1605.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 203 x 1991 cm | [[Galerija Borghese]], [[Rim]] | | |- |<center>[[Datoteka:Caravaggio - Still Life with Fruit (circa 1603).png|150px]]</center> | ''Mrtva priroda s voćem na kamenu'' |[[1605.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 87 x 135 cm | [[Galerija Borghese]], [[Rim]] | | |- |<center>[[Datoteka:Madonna and Child with St. Anne-Caravaggio (c. 1605-6).jpg|150px]]</center> | '' [[Gospa s Djetetom i sv. Anom]]) ''<small> [http://www.galleriaborghese.it/borghese/en/epalafren.htm (image)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051025113325/http://www.galleriaborghese.it/borghese/en/epalafren.htm |date=2005-10-25 }} | [[1606.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 292 x 211 cm | [[Galerija Borghese]], [[Rim]] | |<ref>{{Cite web |title=Official Borghese Gallery Wedsite entry on painting |url=http://www.galleriaborghese.it/borghese/en/epalafren.htm |access-date=2015-04-27 |archive-date=2005-10-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20051025113325/http://www.galleriaborghese.it/borghese/en/epalafren.htm |dead-url=yes }}</ref> |- |<center>[[Datoteka:Mary_magdalene_caravaggio.jpg|150px]]</center> | ''[[Marija Magdalena]] u ekstazi'' |[[1606.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 106.5 x 91 cm | Privatna kolekcija, [[Rim]] | | |- |<center>[[Datoteka:Saint Francis in Prayer-Caravaggio (c.1606).jpg|150px]]</center> | ''[[Sveti Franjo]] u molitvi'' |[[1606.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 130 x 90 cm | [[Pinakoteka]] Civica, [[Cremona]] | | |- |<center>[[Datoteka:Supper at Emmaus-Caravaggio (1606).jpg|150px]]</center> | ''[[Večera u Emausu]]'' |[[1606.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 141 x 175 cm | Umjetnička akademija u [[Brera|Breri]], [[Milano]] | | |- |<center>[[Datoteka:Michelangelo Caravaggio 029.jpg|150px]]</center> | ''[[Sedam djela milosti]]'' |[[1607.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 390 x 260 cm | ''Pio Monte della Misericordia'', [[Napulj]] | |<ref>[http://www.artrenewal.org/asp/database/image.asp?id=3751 Art Renewal Center]{{Dead link|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |- |<center>[[Datoteka:St_andrew.jpg|150px]]</center> | ''[[Razapinjanje Svetog Andrije]]'' |[[1607.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 202.5 x 152.7 cm | Muzej umjetnosti u [[Cleveland|Clevelandu]], [[Ohio]] | | |- |<center>[[Datoteka:CaravaggioDavidGoliathVienna.jpg|150px]]</center> | ''[[David s Golijatovom glavom]]'' |[[1607.]] |[[uljene boje|ulje na drvu]] |90.5 x 116 cm | [[Kunsthistorisches Museum]], [[Beč]] | | |- |<center>[[Datoteka:Michelangelo Caravaggio 066.jpg|150px]]</center> | ''[[Gospa od ružarija]] ''(Madonna del Rosario)'''' |[[1607.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 364.5 x 249.5 cm | [[Kunsthistorisches Museum]], [[Beč]] | |<ref>[http://www.artrenewal.org/asp/database/image.asp?id=3742 Art Renewal Center]{{Dead link|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |- |<center>[[Datoteka:The Crowning with Thorns-Caravaggio (1602).jpg|150px]]</center> | ''[[Krunidba trnjem]]'' |[[1607.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 127 x 165.5 cm | Muzej povijesti umjetnosti, [[Beč]] | | |- |<center>[[Datoteka:CaravaggioFlagellation.jpg|150px]]</center> | ''[[Bičevanje Krista]]'' | oko [[1607.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 390 x 260 cm | Muzej Capodimonte, [[Napulj]] | | |- |<center>[[Datoteka:Christ at the Column-Caravaggio (c. 1607).jpg|150px]]</center> | ''Krist privezan za stup'' | [[1607.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 134.5 x 175.5 cm | Muzej umjetnosti, [[Rouen]] | | [<ref>http://www.artrenewal.org/asp/database/image.asp?id=3749{{Dead link|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Art Renewal Center]</ref> |- |<center>[[Datoteka:CaravaggioSalomeLondon.jpg|150px]]</center> | ''[[Saloma s glavom Ivana Krstitelja]]'' | [[1607.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 90.5 x 167 cm | nacionalna galerija, [[London]] | | |- |<center>[[Datoteka:CaravaggioJeromeValletta.jpg|150px]]</center> | ''[[Sveti Jeronim]]'' |[[1607.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 117 x 157 cm | Katedrala Sv Ivana, [[Valletta]], [[Malta]] | | |- |<center>[[Datoteka:Alof Louvre.jpg|150px]]</center> | '' Portret [[Alof de Wignacourt|Alofa de Wignacourta s pažem]]'' |[[1607.]]-[[1608.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 195 x 134 cm | [[Louvre]], [[Pariz]] | | |- |<center>[[Datoteka:Antonio Martelli, Cavaliere di Malta - Caravaggio.JPG|150px]]</center> | ''Portret Fra Antonia Martellija'' |[[1608.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 118.5 x 95.5 cm | Palača [[Pitti]], [[Firenca]] | | |- |<center>[[Datoteka:Michelangelo Caravaggio 021.jpg|150px]]</center> | ''[[Pogubljenje Ivana Krstitelja]]'' |[[1608.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 361 x 520 cm | Katedrala Sv Ivana, [[Valletta]], [[Malta]] | | [http://www.artrenewal.org/asp/database/image.asp?id=3861 Art Renewal Center]{{Dead link|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- |<center>[[Datoteka:Caravaggio sleeping cupid.jpg|150px]]</center> | ''Usnuli [[Kupid]]'' |[[1608.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 71 x 105 cm | Muzej umjetnosti, [[Indianapolis]] | | |- |<center>[[Datoteka:Caravaggio Baptist Collezione Bonello, Malta.jpg|150px]]</center> | ''[[Sveti Ivan Krstitelj]]'' |[[1608.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 100 x 73 cm | Klekcija Bonello, [[Malta]] | Dvojbeno autorstvo | |- |<center>[[Slika:Caravaggio - The Annunciation.JPG|150px]]</center> | ''[[Navještenje]]'' |[[1608.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 285 x 205 cm | Muzej umjetnosti, [[Nancy]] | | |- |<center>[[Datoteka:Michelangelo Caravaggio 010.jpg|150px]]</center> | ''Pogreb [[Sveta Lucija|Sv. Lucije]]'' |[[1608.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 408 x 300 cm | Muzej palače Bellomo, [[Sirakuza]] | |<ref>[http://www.artrenewal.org/asp/database/image.asp?id=3798 Art Renewal Center]{{Dead link|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |- |<center>[[Datoteka:Michelangelo Caravaggio 006.jpg|150px]]</center> | ''[[Uskrsnuće Lazarovo]]'' | [[1608.]]-[[1609.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 380 x 275 cm | Nacionalni muzej, [[Messina]] | |<ref>[http://www.artrenewal.org/asp/database/image.asp?id=3797 Art Renewal Center]{{Dead link|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |- |<center>[[Datoteka:Michelangelo Caravaggio 004.jpg|150px]]</center> | ''[[Poklonstvo pastira]]'' |[[1609.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 314 x 211 cm | Nacionalni muzej, [[Messina]] | | |- |<center>[[Datoteka:Michelangelo Caravaggio 035.jpg|150px]]</center> | ''[[Rođenje Krista]] sa Sv. Franjom i Sv. Lovrom'' |[[1609.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 268 x 197 cm | Ukradena 1969. iz crkve San Lorenzo, [[Palermo]] | | |- |<center>[[Datoteka:Salomé con la cabeza del Bautista (Caravaggio).jpg|150px]]</center> | ''[[Saloma]] s glavm Sv. Ivana Krstitelja'' |[[1609.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 116 x 140 cm | Kraljevska palača, [[Madrid]] | | |- |<center>[[Datoteka:The Denial of Saint Peter-Caravaggio (1610).jpg|150px]]</center> | ''[[Zataja Petrova]]'' |[[1610.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 94 x 125 cm | [[Metropolitan]], [[New York]] | | |- |<center>[[Datoteka:Caravaggio Baptist Galleria Borghese, Rome.jpg|150px]]</center> | ''[[Ivan Krstitelj]]'' | oko [[1610.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 159 x 124 cm | [[Galerija Borghese]], [[Rim]] | | |- |<center>[[Datoteka:CaravaggioUrsula.jpg|150px]]</center> | ''Mučeništvo [[Sveta Ursula|Sv. Ursule]]'' |[[1610.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 106 x 179.5 cm | Nacionalni muzej Capodimonte, [[Naples]] | | |- |<center>[[Datoteka:Michelangelo Caravaggio 018.jpg|150px]]</center> |''[[David s Golijatovom glavom]]'' |[[1609.]]-[[1610.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 125 x 101 cm | [[Galerija Borghese]], [[Rim]] | | <ref>{{Cite web |title=Official Borghese Gallery entry on David with the Head of Goliath |url=http://www.galleriaborghese.it/borghese/en/edavicara.htm |access-date=2015-04-27 |archive-date=2016-03-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160330183849/http://www.galleriaborghese.it/borghese/en/edavicara.htm |dead-url=yes }}</ref> |- |<center>[[Datoteka:Flowersandfruit.jpg|150px]]</center> | ''Mrtva priroda s cvijećem i voćem'' |[[1590.]]tih |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 105 x 184 cm | [[Galerija Borghese]], [[Rim]] |Pretpostavlja se da je uradio Caravaggio | |- |<center>[[Datoteka:Caravaggio - San Giovanni Battista disteso.jpg|150px]]</center> | ''[[Ivan Krstitelj]]'' |[[1610.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 159 x 124 cm | Privatno vlasništvo, [[München]] |Pretpostavlja se da je uradio Caravaggio | |- |<center>[[Datoteka:Toothpuller.jpg|150px]]</center> | ''Zubar'' |[[1607.]] - [[1609.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 139.5 x 194.5 cm | Palača [[Pitti]], [[Firenca]] |Pretpostavlja se da je uradio Caravaggio | |- |<center>[[Datoteka:BaptistBasle.jpg|150px]]</center> | ''[[Ivan Krstitelj]]'' | nepoznato |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 102.5 x 83 cm | Öffentliche Kunstsammlung, [[Basel]] |Pretpostavlja se da je uradio Caravaggio | |- |<center>image</center> |''Dječak guli voćku'' | oko [[1593.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] |75.5 x 64.4 cm |Kraljičina galerija, [[Buckinghamska palača]] |Pretpostavlja se da je uradio Caravaggio | |- |<center>image</center> |''[[Sveta obitelj]] s Ivanom Krstiteljem'' | |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 117.5 x 96 |[[Metropolitan]], [[New York]] |Pretpostavlja se da je uradio Caravaggio | |- |<center>image</center> |''[[Kartaši]]'' |prije [[1594.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] |Muzej Ashmolean, [[Oxford]] |Pretpostavlja se da je uradio Caravaggio |<ref>{{Cite web |title='Caravaggio worth £50m' discovered - Telegraph<!-- Bot generated title --> |url=http://www.telegraph.co.uk/news/main.jhtml?xml=%2Fnews%2F2007%2F12%2F12%2Fwart112.xml |access-date=2021-08-30 |archivedate=2008-04-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080414193957/http://www.telegraph.co.uk/news/main.jhtml?xml=%2Fnews%2F2007%2F12%2F12%2Fwart112.xml |deadurl=yes }}</ref> |} == Izvori == {{izvori}} [[Kategorija:Slike Caravaggija]] [[Kategorija:Umjetničke liste|Slike, Caravaggio]] 69hf5xb8vgdvx4s8tv5zr0wikcsqk1z 42579560 42579551 2026-04-09T16:31:45Z Ziv 187261 ([[c:GR|GR]]) [[File:Michelangelo Caravaggio 007.jpg]] → [[File:Baco, por Caravaggio.jpg]] → File replacement: Updating from an old version to a newer version with better quality ([[c:c:GR]]) 42579560 wikitext text/x-wiki Ovo je kronološki popis [[Italija|italijanskog]] slikara '''[[Caravaggio|Caravaggia]]'''. ==Popis slika== {{clear}} {| class="wikitable" class="sortable wikitable" style="margin-left:0.5em; text-align:center" ! Slika !! Ime <br> (''Izvorno ime na italijanskom'')!! Godina !! Tehnika !! Dimenzije !! Trenutna lokacija !! Bilješke !! Izvori |- |<center>[[Datoteka:CARAVAGGIO, A boy peeling fruit (1593).jpg|150px]]</center> |''[[Dječak koji guli voćku (Caravaggio)|Dječak koji guli voćku]]'' |oko [[1592.]]-[[1593.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] |64.2 x 51.4 cm |Fundacija Roberto Longhi, [[Firenca]] | |<ref>{{cite book|title=[http://books.google.com/books?id=SwLpTgpjAVYC&pg=PA388&dq=Caravaggio+Chronology&source=gbs_toc_s&cad=1&sig=wBg9oNoUkoNH5zXqE5bQZ3QFYu0#PPA15,M1 Caravaggio] |last=Hibbard |first=Howard |authorlink=|coauthors= |year=1983 |publisher=Westview Press |location= |isbn=0064301281 |pages=15-17 }}</ref> |- |<center>[[Datoteka:Sick young Bacchus by Caravaggio.jpg|150px]]</center> |''[[Bolesni Bakhus (Caravaggio)|Bolesni Bakhus]]'' |oko [[1593.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] |67 x 53 cm |[[Galerija Borghese]], [[Rim]] |inv. 534 | <ref>[http://www.artrenewal.org/asp/database/image.asp?id=3741 Art Renewal Center]{{Dead link|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |- |<center>[[Datoteka:Michelangelo Caravaggio 062.jpg|150px]]</center> | ''[[Dječak s košarom voća (Caravaggio)|Dječak s košarom voća]]'' | oko [[1593.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 70 x 67 cm | [[Galerija Borghese]], [[Rim]] | inv. 136 | |- |<center>[[Datoteka:The Fortune Teller-Caravaggio (Rome).jpg|150px]]</center> | ''[[Proročica (Caravaggio)|Proročica]]'' | oko [[1594.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 115 x 150 cm | Kapitolski muzej, [[Rim]] | inv. 227 | |- |<center>[[Datoteka:The Cardsharps.jpg|150px]]</center> | ''[[Kartaši (Caravaggio)|Kartaši]]'' | oko [[1594.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 94.2 x 131.2 cm | Muzej umjetnosti Kimbell, [[Fort Worth]] | | |- |<center>[[Datoteka:MusiciansCaravaggio.jpg|150px]]</center> | ''[[Glazbenici (Caravaggio)|Glazbenici]]'' | oko [[1595.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 87.9 x 115.9 cm | [[Metropolitan]], [[New York]] | | |- |<center>[[Datoteka:St Francis in Ecstasy.jpg|150px]]</center> | ''[[Sveti Franjo u ekstazi (Caravaggio)|Sveti Franjo u ekstazi]]'' | oko [[1595.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 93.9 x 129.5 cm | Wadsworth Atheneum, Hartford, [[Connecticut]] | inv. No. 1943.222 | |- |<center>[[Datoteka:CaravaggioFrancisContemplation.jpg|150px]]</center> | ''[[Sveti Franjo u meditaciji (Caravaggio)|Sveti Franjo u meditaciji]]'' | oko [[1595.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 130 × 90 cm |izvorno u crkvi Sv Petra, Carpineto Romano; sada u Galleria [[Nazionale d'Arte Antica|Nacionalnoj galeriji]], [[Palazzo Barberini]], [[Rim]] |inv. D130 | |- |<center>[[Datoteka:Michelangelo Caravaggio 061.jpg|150px]]</center> | ''[[Gušter ugrizao dječaka (Caravaggio)|Gušter ugrizao dječaka]]'' | oko [[1596.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 66 x 49.5 cm | Nacionalna galerija, [[London]] | | |- |<center>[[Datoteka:Caravaggioapollo.jpg|150px]]</center> | ''[[Apolon, svirač lutnje (Caravaggio)|Apolon, svirač lutnje]]'' | oko [[1596.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 96 x 121 cm | Ex Badminton House, [[Gloucestershire]] | | |- |<center>[[Datoteka:Michelangelo Caravaggio 020.jpg|150px]]</center> | ''[[Sviračica lutnje (Caravaggio)|Sviračica lutnje]]'' | oko [[1596.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 100 x 126.5cm | Kolekcija Wildenstein, [[New York]] | | |- |<center>[[Datoteka:Baco, por Caravaggio.jpg|150px]]</center> | ''[[Bakho (Caravaggio)|Bakho]]'' | oko [[1596.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 95 x 85 cm | [[Uffizi]], [[Firenca]] | Na Talijanskom: Bacco |<ref>[http://books.google.com/books?id=vEUr_dEE9tAC&printsec=frontcover&dq=Caravaggio&as_brr=3&ei=_YcxSOaZL7a2iQHw-uSnDw&sig=Dsku7zifgN-t8DXwa6gOFKaO2-w#PPA501,M1 here]</ref> |- |<center>[[Datoteka:Penitent Magdalene-Caravaggio (1594-6).jpg|150px]]</center> | ''[[Pokajnica Magdalena (Caravaggio)|Pokajnica Magdalena]]'' | oko [[1597.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 122.5 x 98.5 cm | [[Galerija Doria Pamphili]], [[Rim]] | |<ref>[http://books.google.com/books?id=vEUr_dEE9tAC&printsec=frontcover&dq=Caravaggio&as_brr=3&ei=_YcxSOaZL7a2iQHw-uSnDw&sig=Dsku7zifgN-t8DXwa6gOFKaO2-w#PPA501,M1 here]</ref> |- |<center>[[Datoteka:Rest on the Flight into Egypt-Caravaggio (c.1597).jpg|150px]]</center> | ''[[Odmor na putu u Egipat (Caravaggio)|Odmor na putu u Egipat]]'' | oko [[1597.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 133.5 x 166.5 cm | [[Galerija Doria Pamphili]], [[Rim]] | |<ref>[http://books.google.com/books?id=vEUr_dEE9tAC&printsec=frontcover&dq=Caravaggio&as_brr=3&ei=_YcxSOaZL7a2iQHw-uSnDw&sig=Dsku7zifgN-t8DXwa6gOFKaO2-w#PPA501,M1 here]</ref> <ref>[http://www.artrenewal.org/asp/database/image.asp?id=3740 Art Renewal Center]{{Dead link|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |- |<center>[[Datoteka:Medusa by Caravaggio.jpg|150px]]</center> | ''[[Meduza (Caravaggio)|Meduza]]'' | oko [[1597.]] |[[uljene boje|ulje na platnu navučeno preko konveksnog drvenog štita]] | 60 x 55 cm | [[Uffizi]], [[Firenca]] | |<ref>[http://books.google.com/books?id=vEUr_dEE9tAC&printsec=frontcover&dq=Caravaggio&as_brr=3&ei=_YcxSOaZL7a2iQHw-uSnDw&sig=Dsku7zifgN-t8DXwa6gOFKaO2-w#PPA501,M1 here]</ref> |- |<center>[[Datoteka:Portrait of a Courtesan by Caravaggio.jpg|150px]]</center> | ''[[Portret Kurtizane (Caravaggio)|Portret Kurtizane]]'' | oko [[1597.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 66 x 53 cm | (Uništena) | | |- |<center>[[Datoteka:Caravaggio Jupiter Neptune Pluto.jpg|150px]]</center> | ''[[Jupiter, Neptun i Pluton (Caravaggio)|Jupiter, Neptun i Pluton]]'' | oko [[1597.]] | [[Freska]] u uljenim bojama na svodu | 300 x 180 cm | Casino di Villa Boncompagni Ludovisi, [[Rim]] | | |- |<center>[[Datoteka:La Diseuse de bonne aventure, Caravaggio (Louvre INV 55) 02.jpg|150px]]</center> | ''[[Proročica (Caravaggio)|Proročica]]'' | oko [[1597.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 99 x 131 cm | [[Louvre]], [[Pariz]] |inv. 1122 | |- |<center>[[Datoteka:Michelangelo Caravaggio 060.jpg|150px]]</center> | ''[[Sveta Katarina Aleksandrijska (Caravaggio)|Sveta Katarina Aleksandrijska]]'' | oko [[1598.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 173 x 133 cm | Kolekcija Thyssen-Bornemisza, [[Madrid]] | | |- |<center>[[Datoteka:Sacrifice of Isaac-Caravaggio (c. 1603).jpg|150px]]</center> | ''[[Žrtvovanje Izaka (Caravaggio)|Žrtvovanje Izaka]]'' ''(Princeton)'' | oko [[1598.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 116 x 173 cm | Kolekcija Barbara Piasecka-Johnson, [[Princeton]], [[New Jersey]] | | |- |<center>[[Datoteka:Caravaggio-Baptist-Toledo.jpg|150px]]</center> | ''[[Sveti Ivan Krstitelj (Caravaggio)|Sveti Ivan Krstitelj]]'' | oko [[1598.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 169 x 112 cm | Muzej blaga katedrale, [[Toledo]] | | |- |<center>[[Datoteka:Martha and Mary Magdalene-Caravaggio (c.1599).jpg|150px]]</center> | ''[[Marta i Marija Magdalena (Caravaggio)|Marta i Marija Magdalena]]'' | oko [[1598.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 97.8 x 132.7 cm | Institut za umjetnost, [[Detroit]], [[Michigan]] | | |- |<center>[[Datoteka:Caravaggio Maffeo Barberini.jpg|150px]]</center> | ''[[Portret Maffea Barberinija (Caravaggio)|Portret Maffea Barberinija]]'' | oko [[1598.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 124 x 99 cm | Privatna kolekcija | | |- |<center>[[Datoteka:Caravaggio Basket of Fruit.jpg|150px]]</center> | ''[[Korpa s voćem (Caravaggio)|Korpa s voćem]]'' | oko [[1599.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 46 x 64 cm | Knjižnica Ambrosiana, [[Milano]] | | |- |<center>[[Datoteka:Caravaggio - Giuditta e Oloferne (ca. 1599).jpg|150px]]</center> | ''[[Judita odrubljuje glavu Holofernu (Caravaggio)|Judita odrubljuje glavu Holofernu]]'' | oko [[1598.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 145 x 195 cm | [[Galleria Nazionale d'Arte Antica]], [[Rim]] | |<ref>[http://www.artrenewal.org/asp/database/image.asp?id=3746 Art Renewal Center]{{Dead link|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |- |<center>[[Datoteka:David and Goliath by Caravaggio.jpg|150px]]</center> | ''[[David i Golijat (Caravaggio)|David i Golijat]]'' | oko [[1599.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 110 x 91 cm | [[Prado]], [[Madrid]] | | |- |<center>[[Datoteka:Michelangelo Caravaggio 065.jpg|150px]]</center> | ''[[Narcis (Caravaggio)|Narcis]]'' | oko [[1599.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 110 x 92 cm | Galleria Nazionale d'Arte Antica, [[Rim]] | | |- |<center>[[Datoteka:Boy_Bitten_by_a_Lizard-Caravaggio_(Longhi).jpg|150px]]</center> | ''[[Gušter ujeo dječaka (Caravaggio)|Gušter ujeo dječaka]]'' | oko [[1600.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 65.8 x 52.3 cm | Fundacija Roberto Longhi, [[Firenca]] | | |- |<center>[[Datoteka:Caravaggio — The Calling of Saint Matthew.jpg|150px]]</center> | ''[[Pozivanje Svetog Mateja (Caravaggio)|Pozivanje Svetog Mateja]]'' | oko [[1599.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 323 x 343 cm | Kapela Contarelli crkve ''San Luigi dei Francesi'', [[Rim]] | | |- |<center>[[Datoteka:The Martyrdom of Saint Matthew-Caravaggio (c. 1599-1600).jpg|150px]]</center> | ''[[Mučenje Svetog Mateja (Caravaggio)|Mučenje Svetog Mateja]]'' |[[1599.]]-[[1600.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 323 x 343 cm | Kapela Contarelli crkve ''San Luigi dei Francesi'', [[Rim]] | |<ref>[http://www.artrenewal.org/asp/database/image.asp?id=3743 Art Renewal Center]{{Dead link|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |- |<center>[[Datoteka:The Conversion of Saint Paul-Caravaggio (c. 1600-1).jpg|150px]]</center> | ''[[Obraćenje Svetog Pavla (Caravaggio)|Obraćenje Svetog Pavla]]'' |[[1600.]] |[[uljene boje|ulje na drvu]] | 237 x 189 cm | Kolekcija Odescalchi Balbi, [[Rim]] | | |- |<center>[[Datoteka:Crucifixion of Saint Peter-Caravaggio (c.1600).jpg|150px]]</center> | ''[[Razapinjanje Svetog Petra (Caravaggio)|Razapinjanje Svetog Petra]]'' |[[1601.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 230 x 175 cm | Kapela Cerasi, ''Santa Maria del Popolo'', [[Rim]] | | |- |<center>[[Datoteka:Caravaggio-The Conversion on the Way to Damascus.jpg|150px]]</center> | ''[[Obraćenje Svetog Pavla na putu za Damask (Caravaggio)|Obraćenje Svetog Pavla na putu za Damask]]'' |[[1601.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 230 x 175 cm | Kapela Cerasi, ''Santa Maria del Popolo'', [[Rim]] | | |- |<center>[[Datoteka:Supper at Emmaus-Caravaggio (1601).jpg|150px]]</center> | ''[[Večera u Emausu (Caravaggio)|Večera u Emausu]]'' |[[1601.]]-[[1602.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 139 x 195 cm | Nacionalna galerija, [[London]] | druga verzija s golobradim Isusom u privatnoj kolekciji, San Francisco. |<ref>[http://www.artrenewal.org/asp/database/image.asp?id=3758 Art Renewal Center]{{Dead link|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |- |<center>[[Datoteka:Uqueen3.jpg|150px]]</center> | ''[[Pozivanje Svetih Petra i Andrije (Caravaggio)|Pozivanje Svetih Petra i Andrije]]'' | oko [[1606.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] | | Kraljevska kolekcija, [[Buckingham]] palače | | |- |<center>[[Datoteka:Caravaggio - Cupid as Victor - Google Art Project.jpg|150px]]</center> | ''[[Amor Vincit Omnia (Caravaggio)|Amor Vincit Omnia]]'' |[[1602.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 156 x 113 cm | [[Gemäldegalerie]], [[Berlin]] | | |- |<center>[[Datoteka:Caravaggio_MatthewAndTheAngel_byMikeyAngels.jpg|150px]]</center> | ''[[Sveti Matej s anđelom (Caravaggio)|Sveti Matej s anđelom]]'' |[[1602.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 232 x 183 cm | Uništena | | |- |<center>[[Datoteka:Caravaggio - La inspiración de San Mateo (San Luigi dei Francesi, Roma).jpg|150px]]</center> | ''[[Inspiracija Sv. Mateja (Caravaggio)|Inspiracija Sv. Mateja]]'' |[[1602.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 292 x 186 cm | Kapela Contarelli Chapel, ''San Luigi dei Francesi'', [[Rim]] | | |- |<center>[[Datoteka:Michelangelo Merisi da Caravaggio, Saint John the Baptist (Youth with a Ram) (c. 1602, WGA04112).jpg|150px]]</center> | ''[[Ivan Krstitelj (Caravaggio)|Ivan Krstitelj]]'' |[[1602.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 129 x 94 cm | Kapitolski muzej, [[Rim]] | | |- |<center>[[Datoteka:Michelangelo_Merisi_da_Caravaggio,_Saint_John_the_Baptist_(Youth_with_a_Ram)_(c._1602,_WGA04112).jpg|150px]]</center> | ''[[Ivan Krstitelj (Caravaggio)|Ivan Krstitelj]]'' | oko [[1602.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 129 x 94 cm | [[Galerija Doria Pamphili]], [[Rim]] | | |- |<center>[[Datoteka:Caravaggio - The Incredulity of Saint Thomas.jpg|150px]]</center> | ''[[Nevjerni Toma (Caravaggio)|Nevjerni Toma]]'' | [[1602.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 107 x 146 cm | [[Sanssouci]], [[Potsdam]] | | |- |<center>[[Datoteka:Takingofchrist.jpg|150px]]</center> | ''[[Zarobljavanje Krista (Caravaggio)|Zarobljavanje Krista]]'' |[[1602.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 133 x 169 cm | [[Irska]] nacionalna galerija, [[Dublin]] | | |- |<center></center> | ''[[Sveti Franjo u Meditaciji (Caravaggio)|Sveti Franjo u Meditaciji]]'' | oko [[1603.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 130 x 98 cm, | ''Santa Maria della Concezione'' (Kapucinska crkva), [[Rim]] | | |- |<center>[[Datoteka:Michelangelo Caravaggio 052.jpg|150px]]</center> | ''[[Polaganje Krista u grob (Caravaggio)|Polaganje Krista u grob]]'' | oko [[1603.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 300 x 203 cm | [[Pinakoteka]] [[Vatikan]]skog muzeja, [[Vatikan]] druga potpisana verzija u privatnom vlasništvu, San Francisco. | | <ref>[http://www.artrenewal.org/asp/database/image.asp?id=3747 Art Renewal Center]{{Dead link|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |- |<center>[[Datoteka:Sacrifice of Isaac-Caravaggio (Uffizi).jpg|150px]]</center> | ''[[Žrtvovanje Izaka (Caravaggio)|Žrtvovanje Izaka]]'' ''(Uffizi)'' | [[1601.]]-[[1602.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 104 x 135 cm | [[Uffizi]], [[Firenca]] | | <ref>[http://www.artrenewal.org/asp/database/image.asp?id=3744 Art Renewal Center]{{Dead link|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |- |<center>[[Datoteka:Madonna di Loreto-Caravaggio (c.1604-6).jpg|150px]]</center> | ''[[Gospa]] iz Loretta (Gospa hodočasnika - pellegrini)'' | oko [[1604.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 260 x 150 cm | kapela Cavalletti, ''Sant'Agostino'', [[Rim]] | | |- |<center>[[Datoteka:Michelangelo Merisi, called Caravaggio - Saint John the Baptist in the Wilderness - Google Art Project.jpg|150px]]</center> | ''[[Sveti Ivan Krstitelj]] (Kansas City)'' |[[1604.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 172.5 x 104.5 cm | Muzej umjetnosti Nelson-Atkins, [[Kansas City]], [[Missouri]] | | |- |<center>[[Datoteka:John the Baptist-Caravaggio (Galleria Nazionale d'Arte Antica).jpg|150px]]</center> | ''[[Sveti Ivan Krstitelj]] (Palazzo Corsini)'' | oko [[1604.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 94 x 131 cm | Galleria Nazionale d'Arte Antica, [[Rim]] | | |- |<center>[[Datoteka:CaravaggioCrowning01.jpg|150px]]</center> | ''[[Krunidba trnovom krunom]]'' | [[1602.]]-[[1603.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 125 x 178 cm | banka Cariprato, [[Prato]] | |<ref>[http://www.artrenewal.org/asp/database/image.asp?id=3756 Art Renewal Center]{{Dead link|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |- |<center>[[Datoteka:Death of the Virgin-Caravaggio (1606).jpg|150px]]</center> | ''Smrt [[Gospa|Djevice Marije]] [[:Datoteka:Death of the Virgin-Caravaggio (1606).jpg|(slika)]]'' |[[1604.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 369 x 245 cm | [[Louvre]], [[Pariz]] | | |- |<center>[[Datoteka:Michelangelo Merisi da Caravaggio - Christ in the Garden - WGA04153.jpg|150px]]</center> | ''[[Krist na Maslinskoj gori]]'' |[[1605.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 154 x 222 cm | Uništena | | |- |<center>[[Datoteka:CaravaggioEcceHomo.jpg|150px]]</center> | ''[[Ecce Homo]]'' | oko [[1605.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 128 x 103 cm | ''Palazzo Rosso'', [[Genova]] | | |- |<center>[[Datoteka:Caravaggio - Saint Jerome - Montserrat.jpg|150px]]</center> | ''[[Sveti Jeronim]] u meditaciji'' | oko [[1605.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 118 x 81 cm | Muzej samostana Svete Marije, [[Montserrat]] | | |- |<center>[[Datoteka:Saint Jerome Writing-Caravaggio (1605-6).jpg|150px]]</center> | ''[[Sveti Jeronim]]'' | [[1605.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 112 x 157 cm | [[Galerija Borghese]], [[Rim]] | | |- |<center>[[Datoteka:Pope Paul V.jpg|150px]]</center> | '' Portret pape [[Pavao V.|Pavla V.]]'' |[[1605.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 203 x 1991 cm | [[Galerija Borghese]], [[Rim]] | | |- |<center>[[Datoteka:Caravaggio - Still Life with Fruit (circa 1603).png|150px]]</center> | ''Mrtva priroda s voćem na kamenu'' |[[1605.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 87 x 135 cm | [[Galerija Borghese]], [[Rim]] | | |- |<center>[[Datoteka:Madonna and Child with St. Anne-Caravaggio (c. 1605-6).jpg|150px]]</center> | '' [[Gospa s Djetetom i sv. Anom]]) ''<small> [http://www.galleriaborghese.it/borghese/en/epalafren.htm (image)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051025113325/http://www.galleriaborghese.it/borghese/en/epalafren.htm |date=2005-10-25 }} | [[1606.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 292 x 211 cm | [[Galerija Borghese]], [[Rim]] | |<ref>{{Cite web |title=Official Borghese Gallery Wedsite entry on painting |url=http://www.galleriaborghese.it/borghese/en/epalafren.htm |access-date=2015-04-27 |archive-date=2005-10-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20051025113325/http://www.galleriaborghese.it/borghese/en/epalafren.htm |dead-url=yes }}</ref> |- |<center>[[Datoteka:Mary_magdalene_caravaggio.jpg|150px]]</center> | ''[[Marija Magdalena]] u ekstazi'' |[[1606.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 106.5 x 91 cm | Privatna kolekcija, [[Rim]] | | |- |<center>[[Datoteka:Saint Francis in Prayer-Caravaggio (c.1606).jpg|150px]]</center> | ''[[Sveti Franjo]] u molitvi'' |[[1606.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 130 x 90 cm | [[Pinakoteka]] Civica, [[Cremona]] | | |- |<center>[[Datoteka:Supper at Emmaus-Caravaggio (1606).jpg|150px]]</center> | ''[[Večera u Emausu]]'' |[[1606.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 141 x 175 cm | Umjetnička akademija u [[Brera|Breri]], [[Milano]] | | |- |<center>[[Datoteka:Michelangelo Caravaggio 029.jpg|150px]]</center> | ''[[Sedam djela milosti]]'' |[[1607.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 390 x 260 cm | ''Pio Monte della Misericordia'', [[Napulj]] | |<ref>[http://www.artrenewal.org/asp/database/image.asp?id=3751 Art Renewal Center]{{Dead link|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |- |<center>[[Datoteka:St_andrew.jpg|150px]]</center> | ''[[Razapinjanje Svetog Andrije]]'' |[[1607.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 202.5 x 152.7 cm | Muzej umjetnosti u [[Cleveland|Clevelandu]], [[Ohio]] | | |- |<center>[[Datoteka:CaravaggioDavidGoliathVienna.jpg|150px]]</center> | ''[[David s Golijatovom glavom]]'' |[[1607.]] |[[uljene boje|ulje na drvu]] |90.5 x 116 cm | [[Kunsthistorisches Museum]], [[Beč]] | | |- |<center>[[Datoteka:Michelangelo Caravaggio 066.jpg|150px]]</center> | ''[[Gospa od ružarija]] ''(Madonna del Rosario)'''' |[[1607.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 364.5 x 249.5 cm | [[Kunsthistorisches Museum]], [[Beč]] | |<ref>[http://www.artrenewal.org/asp/database/image.asp?id=3742 Art Renewal Center]{{Dead link|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |- |<center>[[Datoteka:The Crowning with Thorns-Caravaggio (1602).jpg|150px]]</center> | ''[[Krunidba trnjem]]'' |[[1607.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 127 x 165.5 cm | Muzej povijesti umjetnosti, [[Beč]] | | |- |<center>[[Datoteka:CaravaggioFlagellation.jpg|150px]]</center> | ''[[Bičevanje Krista]]'' | oko [[1607.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 390 x 260 cm | Muzej Capodimonte, [[Napulj]] | | |- |<center>[[Datoteka:Christ at the Column-Caravaggio (c. 1607).jpg|150px]]</center> | ''Krist privezan za stup'' | [[1607.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 134.5 x 175.5 cm | Muzej umjetnosti, [[Rouen]] | | [<ref>http://www.artrenewal.org/asp/database/image.asp?id=3749{{Dead link|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Art Renewal Center]</ref> |- |<center>[[Datoteka:CaravaggioSalomeLondon.jpg|150px]]</center> | ''[[Saloma s glavom Ivana Krstitelja]]'' | [[1607.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 90.5 x 167 cm | nacionalna galerija, [[London]] | | |- |<center>[[Datoteka:CaravaggioJeromeValletta.jpg|150px]]</center> | ''[[Sveti Jeronim]]'' |[[1607.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 117 x 157 cm | Katedrala Sv Ivana, [[Valletta]], [[Malta]] | | |- |<center>[[Datoteka:Alof Louvre.jpg|150px]]</center> | '' Portret [[Alof de Wignacourt|Alofa de Wignacourta s pažem]]'' |[[1607.]]-[[1608.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 195 x 134 cm | [[Louvre]], [[Pariz]] | | |- |<center>[[Datoteka:Antonio Martelli, Cavaliere di Malta - Caravaggio.JPG|150px]]</center> | ''Portret Fra Antonia Martellija'' |[[1608.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 118.5 x 95.5 cm | Palača [[Pitti]], [[Firenca]] | | |- |<center>[[Datoteka:Michelangelo Caravaggio 021.jpg|150px]]</center> | ''[[Pogubljenje Ivana Krstitelja]]'' |[[1608.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 361 x 520 cm | Katedrala Sv Ivana, [[Valletta]], [[Malta]] | | [http://www.artrenewal.org/asp/database/image.asp?id=3861 Art Renewal Center]{{Dead link|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- |<center>[[Datoteka:Caravaggio sleeping cupid.jpg|150px]]</center> | ''Usnuli [[Kupid]]'' |[[1608.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 71 x 105 cm | Muzej umjetnosti, [[Indianapolis]] | | |- |<center>[[Datoteka:Caravaggio Baptist Collezione Bonello, Malta.jpg|150px]]</center> | ''[[Sveti Ivan Krstitelj]]'' |[[1608.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 100 x 73 cm | Klekcija Bonello, [[Malta]] | Dvojbeno autorstvo | |- |<center>[[Slika:Caravaggio - The Annunciation.JPG|150px]]</center> | ''[[Navještenje]]'' |[[1608.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 285 x 205 cm | Muzej umjetnosti, [[Nancy]] | | |- |<center>[[Datoteka:Michelangelo Caravaggio 010.jpg|150px]]</center> | ''Pogreb [[Sveta Lucija|Sv. Lucije]]'' |[[1608.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 408 x 300 cm | Muzej palače Bellomo, [[Sirakuza]] | |<ref>[http://www.artrenewal.org/asp/database/image.asp?id=3798 Art Renewal Center]{{Dead link|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |- |<center>[[Datoteka:Michelangelo Caravaggio 006.jpg|150px]]</center> | ''[[Uskrsnuće Lazarovo]]'' | [[1608.]]-[[1609.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 380 x 275 cm | Nacionalni muzej, [[Messina]] | |<ref>[http://www.artrenewal.org/asp/database/image.asp?id=3797 Art Renewal Center]{{Dead link|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |- |<center>[[Datoteka:Michelangelo Caravaggio 004.jpg|150px]]</center> | ''[[Poklonstvo pastira]]'' |[[1609.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 314 x 211 cm | Nacionalni muzej, [[Messina]] | | |- |<center>[[Datoteka:Michelangelo Caravaggio 035.jpg|150px]]</center> | ''[[Rođenje Krista]] sa Sv. Franjom i Sv. Lovrom'' |[[1609.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 268 x 197 cm | Ukradena 1969. iz crkve San Lorenzo, [[Palermo]] | | |- |<center>[[Datoteka:Salomé con la cabeza del Bautista (Caravaggio).jpg|150px]]</center> | ''[[Saloma]] s glavm Sv. Ivana Krstitelja'' |[[1609.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 116 x 140 cm | Kraljevska palača, [[Madrid]] | | |- |<center>[[Datoteka:The Denial of Saint Peter-Caravaggio (1610).jpg|150px]]</center> | ''[[Zataja Petrova]]'' |[[1610.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 94 x 125 cm | [[Metropolitan]], [[New York]] | | |- |<center>[[Datoteka:Caravaggio Baptist Galleria Borghese, Rome.jpg|150px]]</center> | ''[[Ivan Krstitelj]]'' | oko [[1610.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 159 x 124 cm | [[Galerija Borghese]], [[Rim]] | | |- |<center>[[Datoteka:CaravaggioUrsula.jpg|150px]]</center> | ''Mučeništvo [[Sveta Ursula|Sv. Ursule]]'' |[[1610.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 106 x 179.5 cm | Nacionalni muzej Capodimonte, [[Naples]] | | |- |<center>[[Datoteka:Michelangelo Caravaggio 018.jpg|150px]]</center> |''[[David s Golijatovom glavom]]'' |[[1609.]]-[[1610.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 125 x 101 cm | [[Galerija Borghese]], [[Rim]] | | <ref>{{Cite web |title=Official Borghese Gallery entry on David with the Head of Goliath |url=http://www.galleriaborghese.it/borghese/en/edavicara.htm |access-date=2015-04-27 |archive-date=2016-03-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160330183849/http://www.galleriaborghese.it/borghese/en/edavicara.htm |dead-url=yes }}</ref> |- |<center>[[Datoteka:Flowersandfruit.jpg|150px]]</center> | ''Mrtva priroda s cvijećem i voćem'' |[[1590.]]tih |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 105 x 184 cm | [[Galerija Borghese]], [[Rim]] |Pretpostavlja se da je uradio Caravaggio | |- |<center>[[Datoteka:Caravaggio - San Giovanni Battista disteso.jpg|150px]]</center> | ''[[Ivan Krstitelj]]'' |[[1610.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 159 x 124 cm | Privatno vlasništvo, [[München]] |Pretpostavlja se da je uradio Caravaggio | |- |<center>[[Datoteka:Toothpuller.jpg|150px]]</center> | ''Zubar'' |[[1607.]] - [[1609.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 139.5 x 194.5 cm | Palača [[Pitti]], [[Firenca]] |Pretpostavlja se da je uradio Caravaggio | |- |<center>[[Datoteka:BaptistBasle.jpg|150px]]</center> | ''[[Ivan Krstitelj]]'' | nepoznato |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 102.5 x 83 cm | Öffentliche Kunstsammlung, [[Basel]] |Pretpostavlja se da je uradio Caravaggio | |- |<center>image</center> |''Dječak guli voćku'' | oko [[1593.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] |75.5 x 64.4 cm |Kraljičina galerija, [[Buckinghamska palača]] |Pretpostavlja se da je uradio Caravaggio | |- |<center>image</center> |''[[Sveta obitelj]] s Ivanom Krstiteljem'' | |[[uljene boje|ulje na platnu]] | 117.5 x 96 |[[Metropolitan]], [[New York]] |Pretpostavlja se da je uradio Caravaggio | |- |<center>image</center> |''[[Kartaši]]'' |prije [[1594.]] |[[uljene boje|ulje na platnu]] |Muzej Ashmolean, [[Oxford]] |Pretpostavlja se da je uradio Caravaggio |<ref>{{Cite web |title='Caravaggio worth £50m' discovered - Telegraph<!-- Bot generated title --> |url=http://www.telegraph.co.uk/news/main.jhtml?xml=%2Fnews%2F2007%2F12%2F12%2Fwart112.xml |access-date=2021-08-30 |archivedate=2008-04-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080414193957/http://www.telegraph.co.uk/news/main.jhtml?xml=%2Fnews%2F2007%2F12%2F12%2Fwart112.xml |deadurl=yes }}</ref> |} == Izvori == {{izvori}} [[Kategorija:Slike Caravaggija]] [[Kategorija:Umjetničke liste|Slike, Caravaggio]] 91g3mgnrdiic5sonmdibleolzi7mjre 0 4498393 42579529 41463366 2026-04-09T13:32:24Z Ziv 187261 ([[c:GR|GR]]) [[File:The Calling of Saint Matthew by Carvaggio.jpg]] → [[File:Caravaggio — The Calling of Saint Matthew.jpg]] → File replacement: Updating from a low-quality version to a higher-quality version ([[c:c:GR]]) 42579529 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Caravaggio — The Calling of Saint Matthew.jpg|mini|250px|[[Caravaggio]], ''[[Pozivanje Svetog Mateja]]'', oko [[1600.]], ulje na platnu, Kapela Contarelli u crkvi San Luigi dei Francesi u [[Rim]]u. <br>Ova slika se smatra prvom baroknom slikom i ujedno prvim baroknim djelom uopće.]] U [[barok]]nom slikarstvu su karakteristične jake boje, snažni svjetlosni kontrasti i iluzija dubokog prostora koja se dobiva primjenom radikalnih [[Perspektiva|perspektivnih]] rješenja. Tematski prevladavaju sakralne i mitološke kompozicije u kojima se isprepliću religiozno patetični zanos i senzualnost putenih golih [[akt]]ova. [[Pejzaž (likovni)|Krajolici]] i [[Mrtva priroda|mrtve prirode]] postaju samostalne [[likovni motivi|slikarske teme]], a u nekim se [[grafika]]ma postiže savršenstvo likovnog izraza. ==Osobitosti== [[Barok]]ni način izražavanja najlakše je pojasniti u njegovoj suprotnosti s [[Renesansa|renesansom]]: za renesansu tipično jasno ocrtavanje linija (linearnost) zamjenjuje barokno otapanje mekih obrisa (slikovito), renesansno [[plošno slikarstvo|plošno oblikovanje]] zamjenjuje barokno dubinsko, zatvorene i mnogolike [[kompozicija (likovna)|kompozicije]] zamjenjuju otvorene i jedinstvene, a jasno oblikovanje postaje nejasno. [[Datoteka:Rome-EgliseGesu-Fresque.jpg|mini|200px|[[Giovanni Battista Gaulli]], ''Trijumf Isusovog imena'', [[1676.]]-79., [[freska]] sa štuko ukrasima, [[Il Gesu]], Rim.]] Najpoznatiji predstavnici baroknog slikarstva su: * ''[[Italija]]'': [[Caravaggio]], obitelj [[Carracci]], [[Artemisia Gentileschi]], [[Giovanni Battista Gaulli]], [[Gian Lorenzo Bernini]], [[Giovanni Battista Piazzetta]], [[Francesco Guardi]], [[Pietro da Cortona]], [[Lodovico Carracci]], [[Giovanni Battista Piranesi]], [[Guido Reni]]. * ''[[Francuska]]'': obitelj [[Le Nain]], [[Jean Callot]], [[Nicolas Poussin]], [[Claude Lorain]], [[P. Mignard]], [[Georges de la Tour]]. * ''[[Španjolska]]'': [[Diego Velázquez]], [[Bartolomé Esteban Murillo]], [[Jusepe de Ribera]], [[Francisco de Zurbarán]]. * ''[[Flandrija]]'' i ''[[Nizozemska]]'': [[Rembrandt]], [[Peter Paul Rubens]], [[Frans Hals]], [[Jan Brueghel mlađi]], [[Abraham Brueghel]], [[M. Hobbema]], [[Anthonis van Dyck]], [[Jan Vermeer]], [[Jacob van Ruisdael]], [[Hermen Steenwyck]], [[Judith Leyster]]. * ''[[Njemačka]]'' i ''[[Austrija]]'': obitelj [[Asam]], [[A. Elsheimer]], [[M. Rottmayr]]. Barokno slikarstvo se razvilo najprije u [[Italija|Italiji]], a za naglo širenje zidnog slikarstva najzaslužniji su bili [[Isusovci]] koji su, boreći se za pobjedu [[Protureformacija|protureformacije]], osnivali brojne samostane i gradili uz njih blistave i raskošne crkve po cijeloj Europi. Čak štoviše, [[Vatikan]] i katolička crkva su odredili stroga [[Ikonografija|ikonografska]] pravila u slikarstvu i zahtijevali su da se na slikama izrazi ''snažan vjerski zanos'' ili ''skrušena pobožnost''. ==Iluzionizam== {{glavni|Iluzionističko slikarstvo}} Prvo načelo su za ideal uzeli slikari iluzionističkih kompozicija na svodovima crkava. To su bile slike koje su težile za pokrenutošću, senzualnošću i spektakularnošću; slike koje su "rastvarale" zidove, svodove i kupole i sugerirali da se unutarnji prostor crkve ili dvorca prelijeva i stapa s vanjskim okolišem. Uz kombinaciju odgovarajuće [[Arhitektura|arhitekture]] i oslikanih [[Kiparstvo|kipova]], pokatkad je taj iluzionizam bio tako uspješan da u gledatelja izaziva optičku varku, kao da se miješa zbiljsko i naslikano. Vrhunac iluzionističkog slikarstva nalazimo u djelu [[Pietro da Cortona|Pietra de Cortone]] ''Veličanje vladavine Urbana VIII.'' u palači ''Barberini'' u [[Rim]]u. Naslikana i stvarna arhitektura se miješaju i sve je uznemireno vrtlogom likova koji se uzdižu u beskrajno nebo. Neki likovi se čak doimaju kao da lebde unutar dvorane. Da Cortonino slikarstvo je epska poezija pokreta, gesta i izraza koji se lako čitaju. [[Datoteka:Michelangelo Caravaggio 018.jpg|mini|200px|lijevo|[[Caravaggio]], ''[[David s Golijatovom glavom]]'', [[1606.]], ulje na platnu, 125 × 100 cm, Galerija Borghese, Rim.]] ==Intimnost== [[Datoteka:Georges de La Tour 048.jpg|mini|200px|[[Georges de La Tour]], ''Sveti Josip kao stolar'', oko [[1635.]]-[[1640.]], ulje na platnu, 137 × 101 cm, [[Louvre]], [[Pariz]].]] Umjetnik kojeg zovemo prvim baroknim slikarom, [[Michelangelo Merisi della Caravaggio]], pristao je uz drugo načelo – ''skrušenu pobožnost''. Caravaggio je unio krajnji [[realizam (likovna umjetnost)|realizam]] u slikarstvo - njegove likove na slikama ocrtava neobično svjetlo i tama intimne sjene u koju su uronjene. Svoje likove je slikao gledajući žive modele, i to obično ljude s ulice, pa i likove svetaca i samog [[Krist]]a (Što je izazvalo zgražanje rimskih građana). Takvi likovi su i na njegovim prvim religioznim radovima: ''[[Pozivanje Svetog Mateja (Caravaggio)]]'' i ''[[Sv. Matej i anđeo]]''. Na prvoj slici su likovi Mateja i prijatelja čak prikazani u odjeći vremena kad je slika nastala, a svetost lika Krista postigao je prikazom svjetlosne trake koja kao da dolazi s nekog prozora pored slike. Upravo ta "ležerna" religioznost je odgovarala protu-reformatorskim težnjama (kao kod Francuza [[Georges de la Tour|de la Toura]]), ali i protestantskim slikarima (kao što je bio Nizozemac [[Rembrandt]]). Slike su mu često bile i autobiografske ([[Golijat]] na slici ''David s Golijatovom glavom''). Njegovi sljedbenici, [[Caravaggisti]], su se pojavili još za njegova života u Italiji, Nizozemskoj i Francuskoj, a svojim slikama je unio svojevrsnu revoluciju u slikarstvo. ==Individualnost== [[Datoteka:Peter Paul Rubens - De kruisoprichting.JPG|mini|200px|lijevo|[[Peter Paul Rubens]], ''[[Podizanje križa (Rubens)]]'', [[1611.]], ulje na platnu, 462 × 341 cm, crkva Onze Lieve Vrouwe, [[Antwerpen]].]] [[Datoteka:Rembrandt_van_Rijn-De_Nachtwacht-1642.jpg|mini|200px|[[Rembrandt]], ''[[Noćna straža]]'', [[1642.]], ulje na platnu, 3,71 x 4,37 m, [[Rijksmuseum]], [[Amsterdam]].]] [[Datoteka:Rembrandt_Harmensz._van_Rijn_-_The_Return_of_the_Prodigal_Son.jpg|mini|200px|[[Rembrandt]], ''[[Povratak razmetnoga sina]]'', [[1662.]], ulje na platnu, 262 × 206 cm, Muzej [[Ermitaž]], [[Sankt Peterburg]].]] U Baroku osobito postaje važan subjektivni dojam, tako se osobni stilovi nekih umjetnika posve razlikuju i upravo je u tome bogatstvo barokne umjetnosti. To je najočitije u slikama dvojice slikara koji su potekli iz istog područja i slikali u gotovo isto vrijeme, ali potpuno različitim stilom. Tako je veliki [[Flandrija|Flamanski]] slikar [[Peter Paul Rubens]] slikar barokne pokrenutosti, neumjerena obilja i raskoši, materijalnih bogatstava, jarkih boja, usmjeren izvanjskom i površnom u često pretrpanim kompozicijama povijesnih, alegorijskih, mitoloških ili religijskih tema. Posljedicom živopisnog puta, Rubens, dijete iz protestantske obitelji, je postao revnosnim katolikom koji je svakim svojim djelom veličao vjeru. Istinski protu-reformator, Rubens je svijet doživljavao kao pozornicu i njegove slike su prepune drame. Tako njegovo djelo ''[[Podizanje križa]]'' izgleda kao piramida tijela koja talasaju i kao da izlaze izvan slike, uključujući i promatrača u svoju dramu. Dok [[Nizozemska|Nizozemac]] [[Rembrandt van Rijn]], najveći genij Nizozemskog slikarstva, istražuje unutrašnje duhovno bogatstvo, vječitu ljudsku dramu, podjednako u portretima i autoportretima, kao i u biblijskim prizorima, a njegovo glavno izražajno sredstvo su plemenite zlatno-smeđe boje i dramatičan odnos proboja zrake svjetlosti u pretežito mračan prostor slike. Jedan od najplodonosnijih slikara svih vremena oslikao je nebrojene teme iz [[Biblija|Biblije]], izradio mnoga [[Grafika|grafička]] djela, a zanimljivi su i njegovi brojni autoportreti po kojima točno možemo vidjeti kako se čovjek mijenja od mladosti do najdublje starosti. Njegova najveća slika ''[[Noćna straža]]'' je jedno od najuspjelijih Baroknih djela s pokretom i svjetlošću koje mu daje nikad prije viđenu dramu. Upravo po toj tami i senzualnoj svjetlosti se uvelike razlikovao od svog suvremenika Rubensa kojeg je doživljavao kao rivala. Pred kraj života slika najdirljivije slike, kao što je ''[[Povratak razmetnoga sina]]'' koja je tako jaka u osjećaju nježne tišine da se promatrač spontano intimno veže sa skupinom na slici. U ovoj slici bogatstvo ljudskog razumijevanja kroz cjelokupno životno iskustvo slikara se pretače u jedinstven izraz tuge i oproštenja. Možda najintimnije djelo u povijesti umjetnosti do tada. ==Samostalnost== [[Datoteka:Jacob Isaacksz. van Ruisdael - Le Moulin de Wijk-bij-Duurstede.jpg|mini|200px|lijevo|[[Jacob van Ruisdael]], ''Pejzaž s mlinom'', [[1670.]], ulje na platnu, 83 × 101 cm, [[Rijksmuseum]], Amsterdam.]] [[Datoteka:Las_Meninas,_by_Diego_Velázquez,_from_Prado_in_Google_Earth.jpg|mini|200px|[[Diego Velazquez]], ''[[Las Meninas]]'' (Autoportret s kraljevskom obitelji), [[1656.]]-[[1657.]], ulje na platnu, 318 × 276 cm, Muzej [[Prado]], Madrid.]] U baroku se osamostaljuju brojne slikarske teme, kao što su [[portret]], [[akt]], [[pejzaž (likovni)|krajolik]] ili [[mrtva priroda]]. Čak se neki slikari opredjeljuju i specijaliziraju za samo jednu od tih tema, ili unutar njih još uže. Tako se Francuz [[Georges de la Tour]] bazirao na kontrastnu igru svjetlosti i sjene u noćnoj rasvjeti, Nizozemac [[Frans Hals]] je hvatao ljudske emocije na lepršavim portretima, a [[Jan Vermeer van Delft]] je opjevao ljepotu intimnosti ljudskog doma. Najpoznatiji Španjolski slikar je [[Diego Velazquez]]. Njegove rane "[[žanr-scena|žanr-scene]]" (npr. ''[[Vodonoša iz Seville]]'') koja su prikazivala siromašne posjedovala su više duha i emocija od njegovih kasnih djela kada je postao kraljevskim slikarom u Madridu. Ipak je bio najbolji slikar svjetla, što se vidi na njegovim tečnim i bogatim slikama (npr. ''[[Las Meninas]]'' - Princeza i sluškinje). ==Veze== * [[Renesansno slikarstvo]] * [[Manirizam]] * [[Caravaggisti]] * [[Barokno kiparstvo]] * [[Rokoko]] [[Kategorija:Barok]] [[Kategorija:Slikarstvo]] t7a0yhe9sa2se1e3og8cl1ekmukarsa 0 4577849 42579532 42579240 2026-04-09T13:39:03Z Zavičajac 76707 42579532 wikitext text/x-wiki [[File:Neum02466.JPG|mini|desno|Stećak u Neumu]] U srednjem vijeku područje Neuma je pripadalo župi [[Žaba|Žabi]], koja je obuhvatala istoimenu planinu sa njenim proširenim podnožjem. Vranjevo ili [[Vranjevo selo]] je bilo važan politički centar župe i sjedište [[Nikolići (vlastela)|Nikolića]], najistaknutijeg vlastelinskog roda. U 14. stoljeću Nikolići su bili gospodari feudalnih oblasti, isključivi nosioci političke i kulturne djelatnosti žapske župe i članovi bosanskog velikaškog zbora. Direktni su potomci [[hum]]skog kneza Andrije iz 13. st. (1217 – 1249), koji je pokopan u crkvi svete Marije u [[Ston]]u. Petar Nikolić se prvi put spominje 1380. godine, zajedno sa braćom Vukoslavom i Milišom. Njihov utjecaj je znatno porastao nakon smrti kralja [[Tvrtko I Kotromanić|Tvrtka I]], 1391. god. Krajem 1392. godine braću Nikoliće i njihovu majku Stanislavu [[Dubrovačka Republika|Dubrovčani]] primaju za svoje građane. Sljedeće godine [[Stjepan Dabiša|kralj Dabiša]] prenosi na njih pravo primanja humskog mogoriša (margarisiuma), dohotka koji je Dubrovnik svake godine plaćao gospodarima svog zaleđa. Sredinom 15. st. Nikolići se ubrajaju u vlastelu [[Stjepan Vukčić Kosača|Stjepana Vukčića – Kosače]]. Njihovi potomci, među kojima su najistaknutiji bili unuci kneza Vukoslava, najvjerovatnije nisu dočekali kraj rata koji je sredinom 15. st. izbio između hercega Stjepana i Dubrovnika. Ne spominju su među hercegovom vlastelom koja je sklapala ugovor o miru sa Dubrovnikom == Hutovo == Nekropola sa stećcima na lokalitetu Crkvina u [[Hutovo|Hutovu]] obuhvata 101 [[stećak]] i zajedno sa dijelom ostataka jedne građevine i ostacima kasnijeg, napuštenog groblja, nalazi se na listi [[Nacionalni spomenik BiH|nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine]].<ref>{{Cite web |url=http://www.kons.gov.ba/main.php?id_struct=6&lang=1&action=view&id=2852 |title=Nekropola Crkvina u Hutovu, |work=kons.gov.ba |accessdate=21. 10. 2015 |archivedate=2016-04-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160407194309/http://www.kons.gov.ba/main.php?id_struct=6&lang=1&action=view&id=2852 |deadurl=yes }}</ref> Lokalitet Crkvina se nalazi uz sporedni put, koji se odvaja od glavne ceste koja vodi ka [[Popovo polje|Popovom polju]], tj. Hutovo - Velja Međa. Odvojak za spomenuti put nalazi se oko stotinjak metara od nekropole sa stećcima, znane pod imenom Karasivice ili Drijenjak, koja se nalazi između Gornjeg i Donjeg Hutova. Do nekropole Crkvine, koja je od nekropole Karusovice udaljena oko 400 m u smjeru sjeveroistoka, dolazi se sporednim makadamskim putem. Nekropola Karasovica udaljena je par stotina metara od Crkvina. Sadrži samo 5 stećaka u obliku ploča i sanduka, od kojih 5 njih je ukrašeno. Dio očuvanijih i ukrašenijih stećaka sa ove lokacije premješten je kod katoličke crkve u Hutovo. U zaseoku Lisće, pola sata hoda jugozapadno od [[Hutovo (tvrđava)|Hutova grada]], je još jedna srednjovjekovna nekropola, sa 48 stećaka. == Brštanica (Donje Hrasno) == Nekropola sa stećcima na lokalitetu Groblje na [[Katoličanstvo|rimokatoličkom]] groblju kod Jurkovića kuća u Brštanici, [[Donje Hrasno]]. Obuhvata 101 [[stećak]] i nalazi se na listi [[Nacionalni spomenik BiH|nacionalnih spomenika]]. <ref>{{Cite web |url=http://www.kons.gov.ba/main.php?id_struct=6&lang=1&action=view&id=2850 |title=Nekropola Groblje, |work=kons.gov.ba |accessdate=21. 10. 2015 |archivedate=2016-04-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160407191904/http://www.kons.gov.ba/main.php?id_struct=6&lang=1&action=view&id=2850 |deadurl=yes }}</ref> Sastoji se od 74 spomenika, podijeljena u dvije grupe. Van groblja su 23 stećka,  od čega 3 [[Oblici stećaka|sljemenjaka]], 17 sanduka i 3 ploče. Od toga ukrašeno je 5 spomenika. Druga grupa stećaka smješena je na dva tumula unutar ograde rimokatoličkog groblja. Na jednom [[Tumuli|tumulu]] je 51 stećak, od toga je  ukrašeno 5 spomenika.<ref>[https://furaj.ba/stecci-neumskog-kraja/ Stećci neumskog kraja - furaj.ba]</ref> == Vranjevo selo == {{Glavni|Nekropola stećaka Vranjevo selo}} Nekropola sa stećcima u Vranjevu selu nalazi se ispod brda Žrnovo, 2 km. od Neuma. U nekropoli su sahranjivani članovi feudalne vlastelinske porodice [[Nikolići (vlastela)|Nikolići]]. Proglašena je za [[Nacionalni spomenik BiH|nacionalnih spomenika]].<ref>{{Cite web |url=http://www.kons.gov.ba/main.php?id_struct=6&lang=1&action=view&id=2416 |title=Nekropola u Vranjevu selu, |work=kons.gov.ba |accessdate=21. 10. 2015 |archivedate=2016-04-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160407191146/http://www.kons.gov.ba/main.php?id_struct=6&lang=1&action=view&id=2416 |deadurl=yes }}</ref> Srednjovjekovnu nekropolu danas čine dvije skupine od ukupno 66 stećaka. Jedna grupa stećaka je situirana ispod brda Žrnova, a druga, veća, uz cestu. Nije sigurno da je nekropola oduvijek bila podijeljena. Jedan broj stećaka je razbijen, prevrnut ili ugrađen u obližnju ogradu i cestu, što govori o razaranjima nekropole u prošlosti, kada je ukupan broj stećaka bio mnogo veći. Sličnost u obradi i obliku stećaka u obje skupine datira ih okvirno u isti period, drugu polovicu 14. i 15. stoljeća.<ref name="ŠefikTopogr">{{Cite web |url= https://archive.org/stream/SefikBeslagicStecciKataloskoTopografskiPregled/Sefik%20Beslagic,%20Stecci%20-%20katalosko-topografski%20pregled_djvu.txt |title= Šefik Bešlagić: Kataloško topografski pregled stećaka, Vranjevo selo, st. 322 |work= archive.org - Pristupljeno 2. april 2026. |accessdate= 9. 2. 2026}}</ref> == Glumina == Nekropola sa stećcima u Međugorju u Glumini se nalazi oko 1.5 km jugozapadno od sela [[Glumina|Glumine]]. Od Hutova je udaljena oko 5,5 km. Put za Gluminu odvaja se nakon 4 km sa puta (Gornje) Hutovo – Velja Međa (Popovom polju), gdje se  kod umjetnog jezera Vratak put penje ka selu Glumini. Oko 1,5 km ispred sela skoro uza sam put nalazi se nekropola stećaka u dijelu izdužene ravnice koja se zove Međugorje, jer se nalazi između planina Kape na jugu i Treštenice na sjeveru. Predio u kojem se nalazi nekropola, mještani zovu Polje.  Nekropola, dimenzija oko 80x50 m, zauzima površinu od oko 4.000 m2, zajedno sa dva tumula, od kojih se onaj veći nalazi na istočnoj strani ceste. Na nekropoli se nalaze 62 spomenika, od čega je 18 ploča, 39 sanduka i 5 [[Oblici stećaka|sljemenjaka]]. Za stećke je biran tvrdi vapnenac. Obrada spomenika je vrlo dobra. Spomenici su i dobro očuvani. Ukrašeno je 14 spomenika. Nalazi se na listi [[Nacionalni spomenik BiH|nacionalnih spomenika]]. <ref>{{Cite web |url=http://www.kons.gov.ba/main.php?id_struct=6&lang=1&action=view&id=2853 |title=Nekropola u Glumini, |work=kons.gov.ba |accessdate=21. 10. 2015 |archivedate=2016-04-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160407191258/http://www.kons.gov.ba/main.php?id_struct=6&lang=1&action=view&id=2853 |deadurl=yes }}</ref> [[File:Nekropola Podgradinje (10).jpg|mini|lijevo|Nekropola Podgradinje]] [[File:Nekropola Toplica (30).jpg|mini|lijevo|Nekropola Toplice (ili Lokve)]] == Gornje Hrasno == === Nekropola Podgradinje === {{Glavni|Nekropola stećaka Podgradinje}} Nekropola Podgradinje nalazi se jednim dijelom uz pravoslavno groblje sa crkvom koja je dijelom urušena, a dijelom u samom groblju, i to sa obe strane puta. GPS koordinate: 42.950443985858485, 17.90141650455722. U njoj je 58 stećaka, od toga 21 ploča, 58 sanduka, 11 sljemenaka i jedan krst. Stećci su dosta razbacani. Ukrašeni su figuralnim predstavama, scenama lova i prikazima životinja. Posebno se ističe stećak ukrašen sa svih strana i sa prikazom borbe čovjeka sa [[medvjed]]om i scenom srne iznad koje su dvije ptice. Susjedni sljemenjak je sa postoljem od istog komada kamena (168 x 75 x 147 cm). Pri dnu krovnih ploha i preko čeonih strana pruža se plastična tordirana vrpca. Ovaj stećak nema drugih ukrasa, ali na istočnoj čeonoj i južnoj bočnoj strani u dva reda mu je urezan ovakav natpis:<ref>[https://stecakmap.info/nekropola/lokve/ Podgradinje - općina Neum]</ref> '':† Ovdje leži Radivоj Draščić. Dоbri junak ja bih. Molim ja vas, nedotičite! Vi ćete biti kako ja, a ja ne mоgu biti kako vi. († ɑ сє ʌєжʜ ρɑдʜвоʜ| дρɑшүʜћ доБρʜ юɴɑκь ѣ Бʜχь моʌƔ ѣ сє| вɑсьɴє тʜцɑʜ|ʜтє вʜ ћєтє Бʜ|тʜ κɑκо ѣ ɑ ѣ ɴє могƔ Бʜтʜ κɑκ|о вʜ)''<ref name="Bešlagić3">{{Cite web |url= https://www.fmks.gov.ba/download/zzs/1959-II/6.pdf |title=Šefik Bešlagić: STEĆCI U GORNJEM HRASNU |work= Sarajevo: Veselin Masleša, 1971 |accessdate= 9. 2. 2022}}</ref> === Nekropola Toplice === {{Glavni|Nekropola stećaka Toplice}} Nekropola Toplice (ili Lokve) u selu Vinjine (ili Vinine) je udaljena nekoliko km. od Podgradinja, smještena kod katoličkog groblja, zbog čega je dobro održavana. Sadrži 84 stećka, od toga 32 ploče, 40 sanduka i 12 sljemenaka. Dosta stećaka je ukrašeno. Na stećcima su prikazane scene [[lov]]a, kolo predvođeno jahačem na [[jelen]]u (figure u kolu su prikazane sa kockastim glavama, te špicastim “kapama” na glavi), bordura od trolisne [[Djetelina|djeteline]], zaobljene i špicaste slijepe arkade, rozete, floralni i solarni simboli, svastika, gotički lukovi, orant između dva suočena jahača. Motivi su isklesani u izrazito dubokom reljefu.<ref>[https://stecakmap.info/nekropola/lokve/ Lokve - općina Neum]</ref> GPS koordinate:42.98140535101078, 17.855406340773175 == Ostale nekropole == Postoji još manje poznatih nekropola po selima u okolini Nema: Podhumac u Dobrovu, Moševići, Gradac, Radetići i Lišća. == Literatura == * [[Šefik Bešlagić]], Stećci u Gornjem Hrasnu, Naše starine VII, Sarajevo, 1960, 91-112. * [[Pavao Anđelić]], „Srednjovjekovna humska župa Žaba”, Hercegovina-časopis za kulturno i istorijsko nasljeđe, br. 3, Mostar, 1983, 35-56.   == Reference == {{reference|2}} {{Commonscat|Stećci in Neum}} {{Portal|Bosna i Hercegovina}} [[Kategorija:Stećci u Neumu]] [[Kategorija:Nacionalni spomenici u Neumu]] [[Kategorija:Nikolići]] [[Kategorija:Stećci sa natpisom|N ]] a3w22oouq6ggv2uljciqr7a5eymx6iw 42579535 42579532 2026-04-09T13:55:00Z Zavičajac 76707 42579535 wikitext text/x-wiki [[File:Neum02466.JPG|mini|desno|Stećak u Neumu]] U srednjem vijeku područje Neuma je pripadalo župi [[Žaba|Žabi]], koja je obuhvatala istoimenu planinu sa njenim proširenim podnožjem. Vranjevo ili [[Vranjevo selo]] je bilo važan politički centar župe i sjedište [[Nikolići (vlastela)|Nikolića]], najistaknutijeg vlastelinskog roda. U 14. stoljeću Nikolići su bili gospodari feudalnih oblasti, isključivi nosioci političke i kulturne djelatnosti žapske župe i članovi bosanskog velikaškog zbora. Direktni su potomci [[hum]]skog kneza Andrije iz 13. st. (1217 – 1249), koji je pokopan u crkvi svete Marije u [[Ston]]u. Petar Nikolić se prvi put spominje 1380. godine, zajedno sa braćom Vukoslavom i Milišom. Njihov utjecaj je znatno porastao nakon smrti kralja [[Tvrtko I Kotromanić|Tvrtka I]], 1391. god. Krajem 1392. godine braću Nikoliće i njihovu majku Stanislavu [[Dubrovačka Republika|Dubrovčani]] primaju za svoje građane. Sljedeće godine [[Stjepan Dabiša|kralj Dabiša]] prenosi na njih pravo primanja humskog mogoriša (margarisiuma), dohotka koji je Dubrovnik svake godine plaćao gospodarima svog zaleđa. Sredinom 15. st. Nikolići se ubrajaju u vlastelu [[Stjepan Vukčić Kosača|Stjepana Vukčića – Kosače]]. Njihovi potomci, među kojima su najistaknutiji bili unuci kneza Vukoslava, najvjerovatnije nisu dočekali kraj rata koji je sredinom 15. st. izbio između hercega Stjepana i Dubrovnika. Ne spominju su među hercegovom vlastelom koja je sklapala ugovor o miru sa Dubrovnikom == Hutovo == Nekropola sa stećcima na lokalitetu Crkvina u [[Hutovo|Hutovu]] obuhvata 101 [[stećak]] i zajedno sa dijelom ostataka jedne građevine i ostacima kasnijeg, napuštenog groblja, nalazi se na listi [[Nacionalni spomenik BiH|nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine]].<ref>{{Cite web |url=http://www.kons.gov.ba/main.php?id_struct=6&lang=1&action=view&id=2852 |title=Nekropola Crkvina u Hutovu, |work=kons.gov.ba |accessdate=21. 10. 2015 |archivedate=2016-04-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160407194309/http://www.kons.gov.ba/main.php?id_struct=6&lang=1&action=view&id=2852 |deadurl=yes }}</ref> Lokalitet Crkvina se nalazi uz sporedni put, koji se odvaja od glavne ceste koja vodi ka [[Popovo polje|Popovom polju]], tj. Hutovo - Velja Međa. Odvojak za spomenuti put nalazi se oko stotinjak metara od nekropole sa stećcima, znane pod imenom Karasivice ili Drijenjak, koja se nalazi između Gornjeg i Donjeg Hutova. Do nekropole Crkvine, koja je od nekropole Karusovice udaljena oko 400 m u smjeru sjeveroistoka, dolazi se sporednim makadamskim putem. Nekropola Karasovica udaljena je par stotina metara od Crkvina. Sadrži samo 5 stećaka u obliku ploča i sanduka, od kojih 5 njih je ukrašeno. Dio očuvanijih i ukrašenijih stećaka sa ove lokacije premješten je kod katoličke crkve u Hutovo. U zaseoku Lisće, pola sata hoda jugozapadno od [[Hutovo (tvrđava)|Hutova grada]], je još jedna srednjovjekovna nekropola, sa 48 stećaka. == Brštanica (Donje Hrasno) == Nekropola sa stećcima na lokalitetu Groblje na [[Katoličanstvo|rimokatoličkom]] groblju kod Jurkovića kuća u Brštanici, [[Donje Hrasno]]. Obuhvata 101 [[stećak]] i nalazi se na listi [[Nacionalni spomenik BiH|nacionalnih spomenika]]. <ref>{{Cite web |url=http://www.kons.gov.ba/main.php?id_struct=6&lang=1&action=view&id=2850 |title=Nekropola Groblje, |work=kons.gov.ba |accessdate=21. 10. 2015 |archivedate=2016-04-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160407191904/http://www.kons.gov.ba/main.php?id_struct=6&lang=1&action=view&id=2850 |deadurl=yes }}</ref> Sastoji se od 74 spomenika, podijeljena u dvije grupe. Van groblja su 23 stećka,  od čega 3 [[Oblici stećaka|sljemenjaka]], 17 sanduka i 3 ploče. Od toga ukrašeno je 5 spomenika. Druga grupa stećaka smješena je na dva tumula unutar ograde rimokatoličkog groblja. Na jednom [[Tumuli|tumulu]] je 51 stećak, od toga je  ukrašeno 5 spomenika.<ref>[https://furaj.ba/stecci-neumskog-kraja/ Stećci neumskog kraja - furaj.ba]</ref> == Vranjevo selo == {{Glavni|Nekropola stećaka Vranjevo selo}} Nekropola sa stećcima u Vranjevu selu nalazi se ispod brda Žrnovo, 2 km. od Neuma. U nekropoli su sahranjivani članovi feudalne vlastelinske porodice [[Nikolići (vlastela)|Nikolići]]. Proglašena je za [[Nacionalni spomenik BiH|nacionalnih spomenika]].<ref>{{Cite web |url=http://www.kons.gov.ba/main.php?id_struct=6&lang=1&action=view&id=2416 |title=Nekropola u Vranjevu selu, |work=kons.gov.ba |accessdate=21. 10. 2015 |archivedate=2016-04-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160407191146/http://www.kons.gov.ba/main.php?id_struct=6&lang=1&action=view&id=2416 |deadurl=yes }}</ref> Srednjovjekovnu nekropolu danas čine dvije skupine od ukupno 66 stećaka. Jedna grupa stećaka je situirana ispod brda Žrnova, a druga, veća, uz cestu. Nije sigurno da je nekropola oduvijek bila podijeljena. Jedan broj stećaka je razbijen, prevrnut ili ugrađen u obližnju ogradu i cestu, što govori o razaranjima nekropole u prošlosti, kada je ukupan broj stećaka bio mnogo veći. Sličnost u obradi i obliku stećaka u obje skupine datira ih okvirno u isti period, drugu polovicu 14. i 15. stoljeća.<ref name="ŠefikTopogr">{{Cite web |url= https://archive.org/stream/SefikBeslagicStecciKataloskoTopografskiPregled/Sefik%20Beslagic,%20Stecci%20-%20katalosko-topografski%20pregled_djvu.txt |title= Šefik Bešlagić: Kataloško topografski pregled stećaka, Vranjevo selo, st. 322 |work= archive.org - Pristupljeno 2. april 2026. |accessdate= 9. 2. 2026}}</ref> == Gornje Hrasno == [[File:Nekropola Medjugorje Glumina (4).JPG|mini|lijevo|Nekropola Međugorje]] === Međugorje === {{Glavni|Nekropola stećaka Međugorje}} Nekropola sa stećcima u Međugorju se nalazi oko 1.5 km. jugozapadno od naselja [[Glumina|Glumine]]. Put za Gluminu odvaja se nakon 4 km. sa puta (Gornje) Hutovo – Velja Međa u Popovo polju, kod umjetnog jezera Vratak. Oko 1,5 km ispred sela skoro uza sam put nalazi se nekropola stećaka u dijelu izdužene ravnice koja se zove Međugorje, jer se nalazi između planina Kape na jugu i Treštenice na sjeveru. Predio u kojem se nalazi nekropola, mještani zovu Polje.  Nekropola, dimenzija oko 80x50 m, zauzima površinu od oko 4.000 m2, zajedno sa dva [[tumul]]a, od kojih se onaj veći nalazi na istočnoj strani ceste. Na nekropoli se nalaze 62 spomenika, od čega je 18 ploča, 39 sanduka i 5 [[Oblici stećaka|sljemenjaka]]. Za stećke je biran tvrdi vapnenac. Obrada spomenika je vrlo dobra. Spomenici su i dobro očuvani. Ukrašeno je 14 spomenika. Nalazi se na listi [[Nacionalni spomenik BiH|nacionalnih spomenika]]. <ref>{{Cite web |url=http://www.kons.gov.ba/main.php?id_struct=6&lang=1&action=view&id=2853 |title=Nekropola u Glumini, |work=kons.gov.ba |accessdate=21. 10. 2015 |archivedate=2016-04-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160407191258/http://www.kons.gov.ba/main.php?id_struct=6&lang=1&action=view&id=2853 |deadurl=yes }}</ref> [[File:Nekropola Podgradinje (10).jpg|mini|lijevo|Nekropola Podgradinje]] [[File:Nekropola Toplica (30).jpg|mini|lijevo|Nekropola Toplice (ili Lokve)]] === Nekropola Podgradinje === {{Glavni|Nekropola stećaka Podgradinje}} Nekropola Podgradinje nalazi se jednim dijelom uz pravoslavno groblje sa crkvom koja je dijelom urušena, a dijelom u samom groblju, i to sa obe strane puta. GPS koordinate: 42.950443985858485, 17.90141650455722. U njoj je 58 stećaka, od toga 21 ploča, 58 sanduka, 11 sljemenaka i jedan krst. Stećci su dosta razbacani. Ukrašeni su figuralnim predstavama, scenama lova i prikazima životinja. Posebno se ističe stećak ukrašen sa svih strana i sa prikazom borbe čovjeka sa [[medvjed]]om i scenom srne iznad koje su dvije ptice. Susjedni sljemenjak je sa postoljem od istog komada kamena (168 x 75 x 147 cm). Pri dnu krovnih ploha i preko čeonih strana pruža se plastična tordirana vrpca. Ovaj stećak nema drugih ukrasa, ali na istočnoj čeonoj i južnoj bočnoj strani u dva reda mu je urezan ovakav natpis:<ref>[https://stecakmap.info/nekropola/lokve/ Podgradinje - općina Neum]</ref> '':† Ovdje leži Radivоj Draščić. Dоbri junak ja bih. Molim ja vas, nedotičite! Vi ćete biti kako ja, a ja ne mоgu biti kako vi. († ɑ сє ʌєжʜ ρɑдʜвоʜ| дρɑшүʜћ доБρʜ юɴɑκь ѣ Бʜχь моʌƔ ѣ сє| вɑсьɴє тʜцɑʜ|ʜтє вʜ ћєтє Бʜ|тʜ κɑκо ѣ ɑ ѣ ɴє могƔ Бʜтʜ κɑκ|о вʜ)''<ref name="Bešlagić3">{{Cite web |url= https://www.fmks.gov.ba/download/zzs/1959-II/6.pdf |title=Šefik Bešlagić: STEĆCI U GORNJEM HRASNU |work= Sarajevo: Veselin Masleša, 1971 |accessdate= 9. 2. 2022}}</ref> === Nekropola Toplice === {{Glavni|Nekropola stećaka Toplice}} Nekropola Toplice (ili Lokve) u selu Vinjine (ili Vinine) je udaljena nekoliko km. od Podgradinja, smještena kod katoličkog groblja, zbog čega je dobro održavana. Sadrži 84 stećka, od toga 32 ploče, 40 sanduka i 12 sljemenaka. Dosta stećaka je ukrašeno. Na stećcima su prikazane scene [[lov]]a, kolo predvođeno jahačem na [[jelen]]u (figure u kolu su prikazane sa kockastim glavama, te špicastim “kapama” na glavi), bordura od trolisne [[Djetelina|djeteline]], zaobljene i špicaste slijepe arkade, rozete, floralni i solarni simboli, svastika, gotički lukovi, orant između dva suočena jahača. Motivi su isklesani u izrazito dubokom reljefu.<ref>[https://stecakmap.info/nekropola/lokve/ Lokve - općina Neum]</ref> GPS koordinate:42.98140535101078, 17.855406340773175 == Ostale nekropole == Postoji još manje poznatih nekropola po selima u okolini Nema: Podhumac u Dobrovu, Moševići, Gradac, Radetići i Lišća. == Literatura == * [[Šefik Bešlagić]], Stećci u Gornjem Hrasnu, Naše starine VII, Sarajevo, 1960, 91-112. * [[Pavao Anđelić]], „Srednjovjekovna humska župa Žaba”, Hercegovina-časopis za kulturno i istorijsko nasljeđe, br. 3, Mostar, 1983, 35-56.   == Reference == {{reference|2}} {{Commonscat|Stećci in Neum}} {{Portal|Bosna i Hercegovina}} [[Kategorija:Stećci u Neumu]] [[Kategorija:Nacionalni spomenici u Neumu]] [[Kategorija:Nikolići]] [[Kategorija:Stećci sa natpisom|N ]] 8i5d2qk0cr1krz43lbjm0cj4gkwqrr1 10 4579542 42579605 42567838 2026-04-09T23:27:03Z Aca 108187 Aca premješta stranicu [[Šablon:Infookvir klub američkog nogometa]] na [[Šablon:Infokutija tim američkog fudbala]]: doslednost 42567838 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" style="width: 25em; font-size: 88%; text-align:left;" {{!}}- ! colspan="2" style="font-size: larger; background-color: lightgrey;" |<big><center>{{{ime_kluba}}}</center></big> {{!}}- <!-- ***** Grb ***** --> {{#if:{{{grb|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{!}} colspan="2" style="line-height: 1.2; padding: 0.7em 0.8em 0.7em 0.8em; border-bottom:1px solid #DDDDDD" {{!}} <center>[[Datoteka:{{{grb}}}|150x150px]]</center> {{!}}- }} <!-- ***** Smještaj ***** --> {{#if:{{{država|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{!}} width="45%" {{!}} '''Država''' {{!}} {{{država}}} {{!}}- }} {{#if:{{{grad|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{!}} width="45%" {{!}} '''Grad''' {{!}} {{{grad}}} {{!}}- }} {{#if:{{{stadion|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{!}} width="45%" {{!}} '''Stadion''' {{!}} {{{stadion}}} {{!}}- }} <!-- ***** Web stranica ***** --> {{#if:{{{web_stranica|<noinclude>-</noinclude>}}}| {{!}} '''[[Web stranica|Službena stranica]]''' {{!}} {{{web_stranica}}} {{!}}- }} <!-- ***** Uprava ***** --> ! colspan="2" style="background-color: lightgrey;" |<center>Uprava</center> {{!}}- {{#if:{{{vlasnik|<noinclude>-</noinclude>}}}| {{!}} '''Vlasnik''' {{!}} {{{vlasnik}}} {{!}}- }} {{#if:{{{predsjednik|<noinclude>-</noinclude>}}}| {{!}} '''Predsjednik''' {{!}} {{{predsjednik}}} {{!}}- }} {{#if:{{{dopredsjednik|<noinclude>-</noinclude>}}}| {{!}} '''Dopredsjednik''' {{!}} {{{dopredsjednik}}} {{!}}- }} {{#if:{{{izvršni_dopredsjednik|<noinclude>-</noinclude>}}}| {{!}} '''Izvršni dopredsjednik''' {{!}} {{{izvršni_dopredsjednik}}} {{!}}- }} {{#if:{{{generalni_menadžer|<noinclude>-</noinclude>}}}| {{!}} '''Generalni menadžer''' {{!}} {{{generalni_menadžer}}} {{!}}- }} <!-- ***** Treneri ***** --> ! colspan="2" style="background-color: lightgrey;" |<center>Treneri</center> {{!}}- {{#if:{{{glavni_trener|<noinclude>-</noinclude>}}}| {{!}} '''Glavni trener''' {{!}} {{{glavni_trener}}} {{!}}- }} {{#if:{{{koordinator_napada|<noinclude>-</noinclude>}}}| {{!}} '''Koordinator napada''' {{!}} {{{koordinator_napada}}} {{!}}- }} {{#if:{{{koordinator_obrane|<noinclude>-</noinclude>}}}| {{!}} '''Koordinator obrane''' {{!}} {{{koordinator_obrane}}} {{!}}- }} {{#if:{{{koordinator_specijalnih_timova|<noinclude>-</noinclude>}}}| {{!}} '''Koordinator specijalnih timova''' {{!}} {{{koordinator_specijalnih_timova}}} {{!}}- }} <!-- ***** Uspjesi ***** --> ! colspan="2" style="background-color: lightgrey;" |<center>Uspjesi</center> {{!}}- {{#if:{{{osvojenih_prvenstava|<noinclude>-</noinclude>}}}| {{!}} '''Osvojenih prvenstava''' {{!}} {{{osvojenih_prvenstava}}} {{!}}- }} {{!}}- {{#if:{{{konferencijski_naslovi|<noinclude>-</noinclude>}}}| {{!}} '''Konferencijski naslovi''' {{!}} {{{konferencijski_naslovi}}} {{!}}- }} {{!}}- {{#if:{{{divizijski_naslovi|<noinclude>-</noinclude>}}}| {{!}} '''Divizijski naslovi''' {{!}} {{{divizijski_naslovi}}} {{!}}- }} {{#if:{{{sezona_u_doigravanju|<noinclude>-</noinclude>}}}| {{!}} '''Sezona u doigravanju''' {{!}} {{{sezona_u_doigravanju}}} {{!}}- }} |}<noinclude> == Korištenje == <pre> {{Infookvir klub američkog nogometa | ime_kluba = | grb = | država = | grad = | stadion = | web_stranica = | vlasnik = | predsjednik = | dopredsjednik = | izvršni_dopredsjednik = | generalni_menadžer = | glavni_trener = | koordinator_napada = | koordinator_obrane = | koordinator_specijalnih_timova = | osvojenih_prvenstava = | konferencijski_naslovi = | divizijski_naslovi = | sezona_u_doigravanju = }} </pre> [[Kategorija:Sportske infokutije|Američki nogomet]] [[Kategorija:Infokutije]] </noinclude> iju5ypjntzhdcite92br416yyc7bxly 0 4667645 42579543 41058334 2026-04-09T14:54:21Z Edgar Allan Poe 29250 Edgar Allan Poe premješta stranicu [[Poljska narodna partija-Piast]] na [[Poljska narodna stranka "Piast" (1913–1931)]]: u skladu s pl.wiki 41058334 wikitext text/x-wiki {{Politička stranka |ime=Poljska narodna partija-Piast |izvorno ime =Polskie Stronnictwo Ludowe |logo =PSL Piast in 1927.jpg |veličina = 280px |logo opis = |vođa = [[Jakub Bojko]] ([[1914]].-[[1918]].)<br>[[Jan Sadlak]] ([[1918]].)<br>[[Wincenty Witos]] ([[1918]].-[[1931]].) |predsjednik = |glavni tajnik = |dužnosnik1 titula= |dužnosnik1 ime = |dužnosnik2 titula= |dužnosnik2 ime= |dužnosnik3 titula= |dužnosnik3 ime= |glasnogovornik= |osnivač = |slogan = |osnovana =[[decembar]] [[1913]]. |raspuštena =[[15. mart]] [[1931]]. |sastavljena od = |izdvojena iz = |prethodnica = |spojena s= |nasljednica = |sjedište= |država= [[Poljska]] |glasilo = |sestrinska partija = |podmladak = |studentsko krilo= |broj članova = |broj članova godina = |ideologija=[[Hrišćanska demokratija|Kršćanska demokracija]], [[Konzervativizam]], [[Agrarizam]] |položaj = [[Desni centar]] |nacionalna skupina= |međunarodna skupina = |europski parlament skupina = |službena stranica = |napomena = }} '''Poljska narodna partija-Piast''' (''Polskie Stronnictwo Ludowe-Piast'', [[akronim]]: '''PNP-Piast''') bila je [[Politička stranka|politička partija]], osnovana u [[decembar|decembru]] [[1913]]. Nastala je kao rezultat podjela u [[Galicija (srednja Europa)|galicijskoj]] [[Poljska narodna partija (Galicija)|Narodnoj partiji]] od strane aktivista okupljenih oko [[časopis]]a ''Piast'' i aktivista iz ''Saveza nezavisnih'', koji su se ranije odcjepili od Narodne partije.<ref name=lud/> == Karakteristika i historija == Za [[Prvi svjetski rat|Prvog svjetskog rata]] članovi ''PNP-Piasta'' surađivali su sa poljskim Nacionalnim komitetom i pomogali [[regrutacija|regrutaciju]] - Poljskih legija. Pred kraj [[Prvi svjetski rat|rata]] [[1917]]. [[Politička stranka|partija]] je shvatila da je [[Austro-Ugarska|Austro-Ugarskoj]] došao kraj, pa je približila svoju [[Politika|politiku]] [[Narodna demokracija (Poljska)|Partiji narodne demokracije]], pa je u [[oktobar|oktobru]] [[1918]]. bila i suosnivač Komisije za likvidaciju ([[Austro-Ugarska|Austro-Ugarske]]).<ref name=lud/> U periodu nakon [[Prvi svjetski rat|rata]] [[1918]].-[[1919]]. [[Politička stranka|Partiji]]-Piast pridružio se dio članova Narodnog Saveza iz [[Kongresna Poljska|Kongresne Poljske]], Saveza seljaka iz [[Velikopoljska|Velikopoljske]] i [[Pomeranija|Pomeranije]] i nešto članova iz [[Poljska narodna partija-Oslobođenje|Poljske narodne partije-Oslobođenje]].<ref name=lud/> Baza Poljske narodne partije-Piast bili su [[seljak|seljaci]], koji su u to vrijeme bili većina, pa je i PNP-Piast bio najsnažnija [[Politička stranka|partija]] u [[Sejm]]u. Kao [[Centar (politika)|centristička]] [[Politička stranka|partija]] par puta je sudjelovala u formiranju [[Koalicijska vlada|koalicijskih vlada]]. Tako su [[1923]]. i [[1926]]. zajedno sa zajedno sa Narodnim i [[Hrišćanska demokratija|Kršćanskim demokratima]] formirali [[vlada|vladu]], a njezin [[predsjednik]] [[Wincenty Witos]] je tri puta bio [[premijer]] ([[1920]].-[[1921|21]], [[1923]], [[1926]]).<ref name=lud/> Nakon [[1926]]. kad je vlast preuzela [[diktatura|diktatorska]] - [[Sanacja]], PNP-Piast je otišao u [[opozicija|opoziciju]], pa su njeni članovi i lideri [[hapšenje|hapšeni]] i [[zatvor|zatvarani]], a nakraju [[1930]]. i osuđeni na procesu u [[Brest, Bjelorusija|Brestu]].<ref name=lud/> PNP-Piast se zalagao za [[Predstavnička demokratija|parlamentarnu demokraciju]], [[kršćanstvo|kršćanske vrijednosti]] i [[Agrarna reforma|agrarnu reformu]], ali uz obeštećenje bivših vlasnika. Jedan od glavnih ciljeva [[Politička stranka|partije]] bilo je [[zadruga|zadrugarstvo]].<ref name=lud/> [[Politička stranka|Partija]] je izdavala [[novine]]; ''Piast'', ''Wola Ludu'', ''Gazeta Ludowa'', ''Włościanin'' i ''Gazeta Grudziądzka'', a njeni lideri su bili; [[Jakub Bojko]], [[Wincenty Witos]], Maciej Rataj i Władysław Kiernik.<ref name=lud/> Poljska narodna partija-Piast se [[1931]]. udružila sa [[Poljska narodna partija-Oslobođenje|Poljskom narodnom partijom-Oslobođenje]] i [[Poljska seljačka partija|Poljskom seljačkom partijom]] i tako formirala [[Poljska narodna partija (predratna)|Poljsku narodnu partiju]].<ref name=lud>{{cite web | url =https://encyklopedia.pwn.pl/haslo/Polskie-Stronnictwo-Ludowe-Piast;3959932.html | title =''Polskie Stronnictwo Ludowe „Piast”'' | accessdate =24.05. 2021. | language=poljski | publisher=Encyklopedia PWN}}</ref> == Izvori == {{izvori}} == Vanjske veze == {{Commonscat|Polskie Stronnictwo Ludowe}} * [https://encyklopedia.pwn.pl/haslo/Polskie-Stronnictwo-Ludowe-Piast;3959932.html ''Polskie Stronnictwo Ludowe „Piast”'' (na portalu Encyklopedia PWN)] {{pl icon}} [[Kategorija:Političke stranke u Poljskoj]] hcvhcbpahk10210srgof469tjnnto99 42579547 42579543 2026-04-09T14:55:24Z Edgar Allan Poe 29250 Edgar Allan Poe premješta stranicu [[Poljska narodna stranka "Piast" (1913–1931)]] na [[Poljska narodna stranka „Piast” (1913–1931)]]: ipak su ovo naši navodnici 41058334 wikitext text/x-wiki {{Politička stranka |ime=Poljska narodna partija-Piast |izvorno ime =Polskie Stronnictwo Ludowe |logo =PSL Piast in 1927.jpg |veličina = 280px |logo opis = |vođa = [[Jakub Bojko]] ([[1914]].-[[1918]].)<br>[[Jan Sadlak]] ([[1918]].)<br>[[Wincenty Witos]] ([[1918]].-[[1931]].) |predsjednik = |glavni tajnik = |dužnosnik1 titula= |dužnosnik1 ime = |dužnosnik2 titula= |dužnosnik2 ime= |dužnosnik3 titula= |dužnosnik3 ime= |glasnogovornik= |osnivač = |slogan = |osnovana =[[decembar]] [[1913]]. |raspuštena =[[15. mart]] [[1931]]. |sastavljena od = |izdvojena iz = |prethodnica = |spojena s= |nasljednica = |sjedište= |država= [[Poljska]] |glasilo = |sestrinska partija = |podmladak = |studentsko krilo= |broj članova = |broj članova godina = |ideologija=[[Hrišćanska demokratija|Kršćanska demokracija]], [[Konzervativizam]], [[Agrarizam]] |položaj = [[Desni centar]] |nacionalna skupina= |međunarodna skupina = |europski parlament skupina = |službena stranica = |napomena = }} '''Poljska narodna partija-Piast''' (''Polskie Stronnictwo Ludowe-Piast'', [[akronim]]: '''PNP-Piast''') bila je [[Politička stranka|politička partija]], osnovana u [[decembar|decembru]] [[1913]]. Nastala je kao rezultat podjela u [[Galicija (srednja Europa)|galicijskoj]] [[Poljska narodna partija (Galicija)|Narodnoj partiji]] od strane aktivista okupljenih oko [[časopis]]a ''Piast'' i aktivista iz ''Saveza nezavisnih'', koji su se ranije odcjepili od Narodne partije.<ref name=lud/> == Karakteristika i historija == Za [[Prvi svjetski rat|Prvog svjetskog rata]] članovi ''PNP-Piasta'' surađivali su sa poljskim Nacionalnim komitetom i pomogali [[regrutacija|regrutaciju]] - Poljskih legija. Pred kraj [[Prvi svjetski rat|rata]] [[1917]]. [[Politička stranka|partija]] je shvatila da je [[Austro-Ugarska|Austro-Ugarskoj]] došao kraj, pa je približila svoju [[Politika|politiku]] [[Narodna demokracija (Poljska)|Partiji narodne demokracije]], pa je u [[oktobar|oktobru]] [[1918]]. bila i suosnivač Komisije za likvidaciju ([[Austro-Ugarska|Austro-Ugarske]]).<ref name=lud/> U periodu nakon [[Prvi svjetski rat|rata]] [[1918]].-[[1919]]. [[Politička stranka|Partiji]]-Piast pridružio se dio članova Narodnog Saveza iz [[Kongresna Poljska|Kongresne Poljske]], Saveza seljaka iz [[Velikopoljska|Velikopoljske]] i [[Pomeranija|Pomeranije]] i nešto članova iz [[Poljska narodna partija-Oslobođenje|Poljske narodne partije-Oslobođenje]].<ref name=lud/> Baza Poljske narodne partije-Piast bili su [[seljak|seljaci]], koji su u to vrijeme bili većina, pa je i PNP-Piast bio najsnažnija [[Politička stranka|partija]] u [[Sejm]]u. Kao [[Centar (politika)|centristička]] [[Politička stranka|partija]] par puta je sudjelovala u formiranju [[Koalicijska vlada|koalicijskih vlada]]. Tako su [[1923]]. i [[1926]]. zajedno sa zajedno sa Narodnim i [[Hrišćanska demokratija|Kršćanskim demokratima]] formirali [[vlada|vladu]], a njezin [[predsjednik]] [[Wincenty Witos]] je tri puta bio [[premijer]] ([[1920]].-[[1921|21]], [[1923]], [[1926]]).<ref name=lud/> Nakon [[1926]]. kad je vlast preuzela [[diktatura|diktatorska]] - [[Sanacja]], PNP-Piast je otišao u [[opozicija|opoziciju]], pa su njeni članovi i lideri [[hapšenje|hapšeni]] i [[zatvor|zatvarani]], a nakraju [[1930]]. i osuđeni na procesu u [[Brest, Bjelorusija|Brestu]].<ref name=lud/> PNP-Piast se zalagao za [[Predstavnička demokratija|parlamentarnu demokraciju]], [[kršćanstvo|kršćanske vrijednosti]] i [[Agrarna reforma|agrarnu reformu]], ali uz obeštećenje bivših vlasnika. Jedan od glavnih ciljeva [[Politička stranka|partije]] bilo je [[zadruga|zadrugarstvo]].<ref name=lud/> [[Politička stranka|Partija]] je izdavala [[novine]]; ''Piast'', ''Wola Ludu'', ''Gazeta Ludowa'', ''Włościanin'' i ''Gazeta Grudziądzka'', a njeni lideri su bili; [[Jakub Bojko]], [[Wincenty Witos]], Maciej Rataj i Władysław Kiernik.<ref name=lud/> Poljska narodna partija-Piast se [[1931]]. udružila sa [[Poljska narodna partija-Oslobođenje|Poljskom narodnom partijom-Oslobođenje]] i [[Poljska seljačka partija|Poljskom seljačkom partijom]] i tako formirala [[Poljska narodna partija (predratna)|Poljsku narodnu partiju]].<ref name=lud>{{cite web | url =https://encyklopedia.pwn.pl/haslo/Polskie-Stronnictwo-Ludowe-Piast;3959932.html | title =''Polskie Stronnictwo Ludowe „Piast”'' | accessdate =24.05. 2021. | language=poljski | publisher=Encyklopedia PWN}}</ref> == Izvori == {{izvori}} == Vanjske veze == {{Commonscat|Polskie Stronnictwo Ludowe}} * [https://encyklopedia.pwn.pl/haslo/Polskie-Stronnictwo-Ludowe-Piast;3959932.html ''Polskie Stronnictwo Ludowe „Piast”'' (na portalu Encyklopedia PWN)] {{pl icon}} [[Kategorija:Političke stranke u Poljskoj]] hcvhcbpahk10210srgof469tjnnto99 1 4667798 42579545 41059158 2026-04-09T14:54:21Z Edgar Allan Poe 29250 Edgar Allan Poe premješta stranicu [[Razgovor:Poljska narodna partija-Piast]] na [[Razgovor:Poljska narodna stranka "Piast" (1913–1931)]]: u skladu s pl.wiki 41059158 wikitext text/x-wiki {{CEE Spring 2021 |user= Vitek|tema= Historija|zemlja= Poljskoj}} [[Kategorija:Wikimedia CEE Spring 2021 zemlja Poljska]] [[Kategorija:Wikimedia CEE Spring 2021 tema Historija]] trqob6yr08w7jmsl8ebpl902j9axemk 42579549 42579545 2026-04-09T14:55:24Z Edgar Allan Poe 29250 Edgar Allan Poe premješta stranicu [[Razgovor:Poljska narodna stranka "Piast" (1913–1931)]] na [[Razgovor:Poljska narodna stranka „Piast” (1913–1931)]]: ipak su ovo naši navodnici 41059158 wikitext text/x-wiki {{CEE Spring 2021 |user= Vitek|tema= Historija|zemlja= Poljskoj}} [[Kategorija:Wikimedia CEE Spring 2021 zemlja Poljska]] [[Kategorija:Wikimedia CEE Spring 2021 tema Historija]] trqob6yr08w7jmsl8ebpl902j9axemk 2 4671500 42579625 42579018 2026-04-10T02:17:25Z Vipz 151311 /* Planiranje */ 42579625 wikitext text/x-wiki Podstranica za moju vježbu i testove. U nekim se testovima sadržaj vuče iz moje druge podstranice: [[Korisnik:Vipz/transkluzija]]. == test == <div class="calculator-container" id="game1" data-calculator-refresh-on-load="true"> {{calculator|type=hidden|id=move|default=1}} {{calculator|type=plain|id=shown|formula=move}} </div> {{calculator button|target=game1|for=move|formula=1|contents=1}} {{calculator button|target=game1|for=move|formula=17|contents=17}} {{calculator button|target=game1|for=move|formula=42|contents=42}} == Planiranje == * (WNE) [[Wikipedija:Nacrti/Evidencija]] = dashboard; status i backlog nacrta; tablice, itd. * (N) Stranice samih nacrta = prostor za inicijalne komentare pri pregledu * (R) Razgovor o nacrtu = prostor za detaljnu raspravu, ukoliko je potrebna * (N) zahtjev za pregled preko dugmeta --> (WNE)/(godina) info: status, naziv, predlagatelj, datum ** --> (WNE) transkluzija na centralnu stranicu za lakše praćenje ** --> (N) nacrt čita status kojim je označen na dashboardu i prikazuje odgovarajući podšablon ("dorada" --> "[[Šablon:Nacrt/dorada|/dorada]]") * (N) link potiče raspravu na SZR nacrta --> (R) najbolje mjesto za raspravu o svakom pojedinom nacrtu * (R) se premješta zajedno sa (N) u GIP prilikom eventualnog prihvaćanja nacrta, tako da pripadajuća rasprava ostaje kao evidencija suradnje i zajedničkog rada na tom članku WNE omogućuje centralnu kontrolu statusa nacrta, a koji šablon na nacrtu čita pomoću modula; nema smisla da se dopusti lokalna promjena statusa preko parametra jer bi se time narušila svrha Napomene: * niža tehnička potkovanost novajlija može proizvoditi kvarove u procesu. * model treba biti niskofrikcijski i ne-ritualiziran. == Dugmad == <span class="plainlinks clickbutton"> [[Target page|<span class="mw-ui-button">MW UI</span>]] </span> <span class="plainlinks clickbutton"> [[Target page|<span class="mw-ui-button mw-ui-progressive">MW UI</span>]] </span> <span class="plainlinks clickbutton"> [[Target page|<span class="mw-ui-button mw-ui-destructive">MW UI</span>]] </span> <span class="plainlinks clickbutton"> [[Target page|<span class="mw-ui-button mw-ui-quiet">MW UI</span>]] </span> <span class="plainlinks clickbutton"> [[Target page|<span class="cdx-button cdx-button--action-default">Codex</span>]] </span> <span class="plainlinks clickbutton"> [[Target page|<span class="cdx-button cdx-button--action-progressive">Codex</span>]] </span> <span class="plainlinks clickbutton"> [[Target page|<span class="cdx-button cdx-button--action-destructive">Codex</span>]] </span> <span class="plainlinks clickbutton"> [[Target page|<span class="cdx-button cdx-button--weight-quiet">Codex</span>]] </span> {{clickable button|Šablon}} {{clickable button|Šablon|class=mw-ui-progressive}} {{clickable button|Šablon|class=mw-ui-destructive}} {{clickable button|Šablon|class=mw-ui-quiet}} == [[Wikipedija:Čarobnjak za stvaranje članaka]] == * [[:mw:Extension:InputBox]] * [[:mw:Extension:NewPageTemplateSelector]] (ne dolazi instaliran sa MW) * [[:mw:Manual:Creating pages with preloaded text]] == [[Šablon:Traka]] == * [[:m:Template:WMF Navbar]] {{Traka|Glavna stranica|Korisnik:Vipz|Igralište|Korisnik:Vipz/igralište|Transkluzija|Korisnik:Vipz/transkluzija}} {{Hidden begin}} {{clear}} {{Traka|color=red|Glavna stranica|Korisnik:Vipz|Igralište|Korisnik:Vipz/igralište|Transkluzija|Korisnik:Vipz/transkluzija}} {{Traka|color=orange|Glavna stranica|Korisnik:Vipz|Igralište|Korisnik:Vipz/igralište|Transkluzija|Korisnik:Vipz/transkluzija}} {{Traka|color=yellow|Glavna stranica|Korisnik:Vipz|Igralište|Korisnik:Vipz/igralište|Transkluzija|Korisnik:Vipz/transkluzija}} {{Traka|color=lime|Glavna stranica|Korisnik:Vipz|Igralište|Korisnik:Vipz/igralište|Transkluzija|Korisnik:Vipz/transkluzija}} {{Traka|color=green|Glavna stranica|Korisnik:Vipz|Igralište|Korisnik:Vipz/igralište|Transkluzija|Korisnik:Vipz/transkluzija}} {{Traka|color=blue|Glavna stranica|Korisnik:Vipz|Igralište|Korisnik:Vipz/igralište|Transkluzija|Korisnik:Vipz/transkluzija}} {{Traka|color=purple|Glavna stranica|Korisnik:Vipz|Igralište|Korisnik:Vipz/igralište|Transkluzija|Korisnik:Vipz/transkluzija}} {{Traka|color=pink|Glavna stranica|Korisnik:Vipz|Igralište|Korisnik:Vipz/igralište|Transkluzija|Korisnik:Vipz/transkluzija}} {{Traka|color=maroon|Glavna stranica|Korisnik:Vipz|Igralište|Korisnik:Vipz/igralište|Transkluzija|Korisnik:Vipz/transkluzija}} {{Traka|color=gray|Glavna stranica|Korisnik:Vipz|Igralište|Korisnik:Vipz/igralište|Transkluzija|Korisnik:Vipz/transkluzija}} {{Hidden end}} <div style="display: flex; flex-wrap: wrap; flex-direction: row; justify-content: space-between; align-items: flex-start;"> <div style="flex-basis: 10em; flex-grow: 1;"> {{Obojena traka/centar | boja_teksta = #{{#ifeq:{{FULLPAGENAME}}|Korisnik:ImStevan|3366CC|3366CC}} | boja_pozadine = #{{#ifeq:{{FULLPAGENAME}}|Korisnik:ImStevan|e6e4e2|FFF}} | ikonica = Circle-icons-ribbon.svg | tekst = Početna | veza = Korisnik:ImStevan }} </div> <div style="flex-basis: 10em; flex-grow: 1;"> {{Obojena traka/centar | boja_teksta = #{{#ifeq:{{FULLPAGENAME}}|Razgovor s korisnikom:ImStevan|3366CC|3366CC}} | boja_pozadine = #{{#ifeq:{{FULLPAGENAME}}|Razgovor s korisnikom:ImStevan|e6e4e2|FFF}} | ikonica = Circle-icons-typography.svg | tekst = Razgovor | veza = Razgovor sa korisnikom:ImStevan }} </div> <div style="flex-basis: 10em; flex-grow: 1;"> {{Obojena traka/centar | boja_teksta = #{{#ifeq:{{FULLPAGENAME}}|Korisnik:ImStevan/Spomenice|3366CC|3366CC}} | boja_pozadine = #{{#ifeq:{{FULLPAGENAME}}|Korisnik:ImStevan/Spomenice|e6e4e2|FFF}} | ikonica = Circle-icons-trophy.svg | tekst = Spomenice | veza = Korisnik:ImStevan/Spomenice }} </div> <div style="flex-basis: 10em; flex-grow: 1;"> {{Obojena traka/centar | boja_teksta = #{{#ifeq:{{FULLPAGENAME}}|Korisnik:ImStevan/Članci|3366CC|3366CC}} | boja_pozadine = #{{#ifeq:{{FULLPAGENAME}}|Korisnik:ImStevan/Članci|e6e4e2|FFF}} | ikonica = Circle-icons-compose.svg | tekst = Članci | veza = Korisnik:ImStevan/Članci }} </div> <div style="flex-basis: 10em; flex-grow: 1;"> {{Obojena traka/centar | boja_teksta = #{{#ifeq:{{FULLPAGENAME}}|Korisnik:ImStevan/Pravila|3366CC|3366CC}} | boja_pozadine = #{{#ifeq:{{FULLPAGENAME}}|Korisnik:ImStevan/Pravila|e6e4e2|FFF}} | ikonica = Circle-icons-check.svg | tekst = Pravila i smernice | veza = Korisnik:ImStevan/Pravila }} </div> <div style="flex-basis: 10em; flex-grow: 1;"> {{Obojena traka/centar | boja_teksta = #3366CC | boja_pozadine = #FFF | ikonica = Circle-icons-tools.svg | tekst = Još | veza = Posebno:Stranice_s_prefiksom/Korisnik:ImStevan/ }} </div> <div style="width:100%; background-image: linear-gradient(to right, #FF0018, #FFA52C, #FFFF41, #008018, #0000F9, #86007D); height:7px; margin:0 0 30px;"></div></div> {{Traka | icon-1 = Circle-icons-ribbon.svg | Početna | Korisnik:ImStevan | icon-2 = Circle-icons-typography.svg | Razgovor | Razgovor s korisnikom:ImStevan | icon-3 = Circle-icons-trophy.svg | Spomenice | Korisnik:ImStevan/Spomenice | icon-4 = Circle-icons-compose.svg | Članci | Korisnik:ImStevan/Članci | icon-5 = Circle-icons-check.svg | Pravila i smernice | Korisnik:ImStevan/Pravila | icon-6 = Circle-icons-tools.svg | Još | Posebno:Stranice s prefiksom/Korisnik:ImStevan/ }} <div style="width:100%; background-image: linear-gradient(to right, #FF0018, #FFA52C, #FFFF41, #008018, #0000F9, #86007D); height:7px; margin:0 0 30px;"></div> == Masovna zamjena teksta i potom brisanje == * {{tl|Clickable button 2}} → {{tl|Clickable button}} ''ili'' {{tl|Klikabilno dugme}} (lokalizirati parametre) ** dizajn će biti ažuriran na Codex ([[:mw:Codex/Migrating from MediaWiki UI]]) ==Zamjena šablona iste svrhe u svefunkcionalni [[Šablon:Slično]] i [[Šablon:For]]== Možda bude potrebe za [[mw:Extension:Replace Text]] ako ova Wikipedija već nema funkcionalnost zamjene teksta bot-om. ===Provjeriti prije spajanja=== *[[Šablon:Dz|Dz]] (492) (koristi prvi parametar za link razvrstavanja) – {{urađeno}} *[[Šablon:Otheruses-number|Otheruses-number]] (741) – {{urađeno}} ===Drugi šabloni za spajanje=== *[[Šablon:Other uses|Other uses]] (745) + [[Šablon:Otheruses|Otheruses]] (1247) + [[Šablon:Otheruses2|Otheruses2]] ([[Šablon:Drugo značenje2|Drugo značenje2]]) (7489) + [[Šablon:Drugo značenje3|Drugo značenje3]] (5872) + [[Šablon:Drugo značenje|Drugo značenje]] (327) – {{urađeno}} *[[Šablon:Otherpeople|Otherpeople]] (544) (spojeno, provjeriti preusmjeravanja) – {{urađeno}} ==Spajanje infokutija== Ažurirati sa najnovijim i idealnijim kodom, a druge ostaviti kao redirekte. Omogućiti druga imena istog parametra u slučaju prenosa sa druge Wikipedije ili zaostalih stranica. * [[Šablon:Infobox Language]] (36) + [[Šablon:Kutijica za jezik]] (23) + [[Šablon:Jezik]] (36) + '''[[Šablon:Infokutija jezik]]''' (147) ''(provjeriti korisne parametre/imena)'' – {{urađeno}} ==Spajanje ostalih šablona== * {{tl|Birth date and age}} → {{tl|Datum rođenja i godine}} – {{urađeno}} * {{tl|Birth date}} → {{tl|Datum rođenja}} – {{urađeno}} * {{tl|Death date and age}} → {{tl|Datum smrti i godine}} – {{urađeno}} * {{tl|Death date}} → {{tl|Datum smrti}} – {{urađeno}} * {{tl|Dvostruka slika}} → {{tl|Multiple image}} * {{tl|Illm}} → {{tl|Ill}} – {{urađeno}} ==Resursi za šablone== * Podrška drugih imena istog parametra: **<code><nowiki>{{ #if: {{{domaćeime|}}}{{{izvornoime|}}}{{{nativename|}}} | {{{domaćeime|}}}{{{izvornoime|}}}{{{nativename|}}}}}</nowiki></code> **<code><nowiki>{{{domaćeime|{{{izvornoime|{{{nativename|}}} }}} }}}</nowiki></code> * Kompaktni izgled (smanjeni vertikalni razmak) za "entete" infokutije: **<code><nowiki>| bodystyle = line-height: 1.1em; border-spacing: 2px;</nowiki></code> * Automatsko razdvajanje popisa u stupce bez ručno unesivih {{tlx|div col}}: **<code><nowiki><div style="column-count: 2"> * </div></nowiki></code> * Automatsko izlistavanje stranica sa određenim prefiksom: **<code><nowiki>{{Special:PrefixIndex|prefix={{NAMESPACE}}:{{ROOTPAGENAME}}/|stripprefix=1}}</nowiki></code> ==Infokutijsko stablo== Status: {{urađeno}} * [[Šablon:Infokutija]] ** ''[[Šablon:Infokutija (BS)]] ** ''[[Šablon:Kutijica]]'' ** ''[[Šablon:Infobox]]'' ** ''[[Šablon:Infobox vcard]]'' ==Infokutije za kasnije== <div class="mw-collapsible mw-collapsed"> {| | {{Infokutija jezik |caption=Zastava međuslovenskog jezika |slika=Flag of Interslavic.svg |ime=međuslovenski jezik |izvornoime=medžuslovjansky jezyk |stvoritelj=[[Vojtěch Merunka]] i [[Jan van Steenbergen]]| |upotreba =Pomoćni jezik, namenjen za komunikaciju među ili sa [[slovenski jezici|slovenskim jezicima]] |broj=7000 (2020) |iso3=isv }} | {{Infokutija jezik |ime=jugoslavenski znakovni jezik |korisnici=oko 23.000 (2010–2014) |države=[[Bosna i Hercegovina]], [[Crna Gora]], [[Hrvatska]], [[Srbija]], [[Sjeverna Makedonija]], [[Slovenija]] |fam1=[[francuska znakovna jezična porodica|francuska znakovna porodica]] |fam2=[[austrijski znakovni jezik]] |dijalekti=bosanski znakovni jezik<br>crnogorski znakovni jezik<br>hrvatski znakovni jezik<br>makedonski znakovni jezik<br>slovenski znakovni jezik<br>srpski znakovni jezik |iso3=ysl |lc1=csq |ld1=hrvatski znakovni jezik |glotto=yugo1239 }} |} </div> <div style="display: none;"><references /></div> {{clear}} ==[[Modul:Wikidata]] ([[:ru:Модуль:Wikidata|ru]]) / [[Modul:WikidataIB]] ([[:en:Module:WikidataIB|en]])== <!-- BOT TEST --> alr6kws1wzxs30nw7zcdoey1yonbj7m 2 4676787 42579526 42579521 2026-04-09T12:28:23Z Zavičajac 76707 42579526 wikitext text/x-wiki https://commons.wikimedia.org/wiki/Special:UploadWizard https://www.krnjeusa.net/tragovi-starih-naselja/5-arheolosko-nalaziste-u-vrtocu/ https://www.hbsume.ba/show_page/131/drvar-povijesni-podaci https://katera.news/lat/zaboravljeni-partizanski-spomen-kompleks-korcanica-na-grmecu https://www.spomenikdatabase.org/map-directory https://www.dinarskogorje.com/klekova269a.html [[File:Nekropola Medjugorje Glumina (2).JPG|mini|desno|Nekropola Međugorje]] '''Nekropola stećaka Međugorje''' nalazi se u naselju [[Glumina]], [[Neum]], [[Bosna i Hercegovina]]. GPS koordinate: 42.98140535101078, 17.85540634077317.<ref name="GPS">{{Cite web |url= https://stecakmap.info/nekropola/medugorje/ |title= Nekropola Međugorje, Neum, Bosna i Hercegovina |work= Interaktivna mapa stećaka - stecakmap.info |access-date= 9. april 2026.}}</ref> Lokalitet se nalazi na ravnici između dva brda, Nekropola se nalazi na lokalitetu Međugorje koji je od naselja udaljen oko 1,5 km jugozapadno, u ravnici između dva brda, pa je po tome sam lokalitet dobio naziv Međugorje. U blizini se nalazi i akumulacijsko [[Vrutak (jezero)|jezero Vrutak]].<ref name="ŠefikTopogr">{{Cite web |url= https://archive.org/stream/SefikBeslagicStecciKataloskoTopografskiPregled/Sefik%20Beslagic,%20Stecci%20-%20katalosko-topografski%20pregled_djvu.txt |title= Šefik Bešlagić: Kataloško topografski pregled stećaka, Toplice, st. 323 |work= archive.org - Pristupljeno 2. april 2026. |accessdate= 9. 2. 2026}}</ref> Ukupno 62 nadgrobna spomenika u obliku[[Stećak|stećka]] nalazi se u nekropoli (18 ploča, 39 sanduka i 5 [[Oblici stećaka|sljemenjaka]]).<ref name="Bešlagić3">{{Cite web |url= https://www.fmks.gov.ba/download/zzs/1959-II/6.pdf |title=Šefik Bešlagić: STEĆCI U GORNJEM HRASNU |work= Sarajevo: Veselin Masleša, 1971 |access-date= 9. 2. 2022}}</ref> == Ukrašavanje == Najbrojnije zastupljen motiv na nekropolama u Gornjem Hrasnu jest plastična vrpca koja se kod sljemenjaka po dnu krova, a kod sanduka u vrhu uspravnih strana proteže oko čitavog spomenika. Najčešće je ta vrpca tordirana. Kod sanduka ona pored svoje dekorativnosti djeluje tako da stvara iluziju kao da se radi o poklopcu koji nešto prelazi uspravne strane. Javlja se i uz vertikalne bridove. Drugi motiv koji se često javlja jest klasičan hercegovački dekorativni motiv - friz od povijene, vijugaste linije sa trolistovima. Uvi jek je skladno stilizovan i vrlo precizno izrađen. I treći često sretani motiv ovoga područja je dekorativnog karaktera, to su arkade koje su 5 puta zastupljen na Toplici, a 2 puta na Podgradinju. Samo jedan sljemenjak ima arkade, jer one ovdje pripadaju sanducima; inače je obratna situacija u drugim krajevima. One su jednostavne u odnosu na stubove, jer ovi nemaju naročito istaknutih ni baza ni kapitela, ali su osobite po tome što su im stubovi i lukovi najčešće tordirani (nekada su stubovi još i dvostruki) i što su lukovi zašiljeni, kao gotički (napr. na slici broj 9 na Toplici). === Stećak br 2 === Brojem 2 obilježen je spomenik u obliku visokog sanduka sa oštećenim postoljem. Na istočnoj čeonoj strani je prikaz muškarca sa podignutom rukom, a u drugoj drži štit. Na južnoj bočnoj strani je prikaz muškarca na [[konj]]u, s kopljem u lovu na [[jelen]]a ispred njega. === Stećak br 7 === Stećak br. 7 je, u zemlju utonuo, dobro očuvan sljemenjak. Pri dnu krovnih ploča, kao i preko čeonih strana u toj visini, pruža se plastična tordirana bordura koja se spušta i pored uspravnih bridova spomenika, i na svakoj uspravnoj strani čini okvir. Ispod bordure, preko svih strana, vodoravno je plastičan, dosta širok friz od povijene linije sa trolistovima i malim ukrasnim dodacima. Na sjevernoj bočnoj strani je prikazana scena lova na [[jelen]]a. Na suprotnoj bočnoj strani je također scena lova, sa dva lovca na konjima, sa kopljima. Između njih su dva [[Pas|psa]] koji napadaju na jelena. Na glavama su im kape koje potpuno liče [[Kaciga|šljemovima]] sa čelenkama. Na zapadnoj čeonoj strani je rijedak motiv stilizacije dva zmaja, sa glavama kao u konja i krilima, čija se zmijolika tijela pravilno i simetrično povijaju i prepliću. === Stećak br 9 === Brojem 9 označen je dosta visok sljemenjak bez postolja. Pri dnu krovnih ploha, kao i preko čeonih strana, pruža se plastična tordirana bordura, a ispod je širok friz od povijene linije sa trolistovima koji je odozdo obrubljen bordurom. Na južnoj bočnoj strani plastično je prikazana scena lova na jelena. Tu su dvojica lovaca, sa kopljima. Između njih je jelen. U lovu učestvuju i dva psa koje lovci drže na vrpci. Kod jednog lovca se dobro vidi i [[mač]], a kod drugoga se zapaža na glavi šiljasta kapa. Na zapadnoj čeonoj strani ovog spomenika je stilizacija dviju fantastičnih životinja, slična onoj na spomeniku broj 7. Glave su im slične konjskim glavama, tijela nisu tako dugačka, ne povijaju se i ne prepliću, nego spajaju i uspravno kratko produžuju. Na mjestu gdje se tijela spajaju prikazana su i dva kraća vodoravna krila, koja sa pomenutim uspravnim produžetkom spojenih tijela čine neku vrstu T-[[krst]]a. === Stećak br 12 === Nadgrobni spomenik broj 12 ima oblik vrlo dobro obrađenog visokog sanduka koji je na jednom donjem uglu raspukao. Na sjevernoj bočnoj strani je scena kola sa 9 žena. Žene su sve u jednoj liniji, jednako razmaknute, svaka figura je jednaka drugoj. Glave žena su okruglaste, ruke su nešto izdignute, haljine su dugačke, dolje šire, i ispod njih se ne vide noge. Kolo je postavljeno tako kao da predstavlja neki širok friz te strane stećka. Ispod i iznad kola je tanka plastična tordirana vrpca. Takva vrpca se pruža i niz uspravne bridove te strane stečka. Na suprotnoj bočnoj strani, u gornjoj polovini, prikazano je kolo sa 9 muškaraca. I ovdje su figure šablonski date. Učesnici se drže rukama koje su izdignute do visine ramena. Na glavama su im šiljaste kape kakve se često vide u ovakvim scenama, u struku su igrači utegnuti, a niže struka je kratki i dolje širi haljetak. Stopala su okrenuta u jednu stranu. Po stopalama i po šiljcima na kapama, vidi se da kolo kreće u jednu, i to desnu stranu. U donjoj polovini ove strane je prikazana scena lova. Lovac je na konju, sa kopljem, ispred njega je jelen, a iza jelena trči pas. I čeone strane su ukrašene. Na istočnoj se nalazi motiv četverouglastog štita sa mačem ispod njega. Jedna strana štita je zakošena i urezana za proturanje koplja. Preko štita se pruža široka plastična kosa vrpca. Na suprotnoj čeonoj strani prikazana je osamljena figura jelena. === Stećak br. 14 === Broj 14 je spomenik u obliku dobro obrađenog i očuvanog sanduka na postolju. Na sjevernoj bočnoj strani tehnikom urezivanja prikazane su 3 životinjske figure: prva je jelen, druge dvije su košute, i jedna figura koja se ne raspoznaje. Iiznad treće košute se vidi luk sa strelom i još neki motiv koji danas nije jasan. Na suprotnoj bočnoj strani prikazana je scena lova. Lovac je na konju, samo mu se danas ne raspoznaje glava, a ispred konja je košuta. I ova scena je prikazana tehnikom urezivanja. Na istočnoj čeonoj strani, ispod friza, urezan je također originalan motiv koji se sastoji od krsta čiji se krakovi završavaju kružnim vijencima i dviju ptica koje stoje na završecima poprečnih krakova. Na suprotnoj čeonoj strani nalazi se isti takav motiv i još ispod njega, malo ulijevo, pravougaon štit sa mačem ispod ovoga. ==== Galerija ==== <gallery> File:Nekropola Medjugorje Glumina (1).JPG File:Nekropola Medjugorje Glumina (3).JPG File:Nekropola Medjugorje Glumina (5).JPG File:Nekropola Medjugorje Glumina (6).JPG File:Nekropola Medjugorje Glumina (9).JPG|Stećak br.9, zapadna bočna strana </gallery> == Literatura == * [[Šefik Bešlagić]]: Leksikon stećaka - Svjetlost Sarajevo, 2004.<ref name="BešlagićLeksikon">{{Cite web |url= https://www.scribd.com/document/62318191/%C5%A0efik-Be%C5%A1lagi%C4%87-Leksikon-ste%C4%87aka#google_vignette |title= Šefik Bešlagić: Leksikon stećaka |publisher = Svjetlost, Sarajevo, 2004. |accessdate= 8. april 2026}}</ref> * Šefik Bešlagić: Stećci - kultura i umjetnost, 1982.<ref name="BešlagićKultura">{{Cite web |url= https://archive.org/details/SefikBeslagicStecciKulturaIUmjetnost |title= Šefik Bešlagić: Stećci – kultura i umjetnost'' |publisher = "Veselin Masleša", 1971, Sarajevo |accessdate= 9. 2. 2022}}</ref><ref name="BešlagićKulturaUm">{{Cite web |url= https://archive.org/stream/EfikBeelagigSteSciKulturaIUmjetnost/%C5%A0efik-Be%C5%A1lagi%C4%87-Ste%C4%87ci-kultura-i-umjetnost_djvu.txt |title= Šefik Bešlagić: Stećci – kultura i umjetnost'' |publisher = Internet archive |accessdate= 9. 2. 2022}}</ref> == Izvori == {{Reflista|2}} {{Portal|Bosna i Hercegovina}} {{Commonscat|Međugorje necropolis near Glumina (Neum)}} [[Kategorija:Stećci u Neumu|P ]] [[Kategorija:Stećci sa natpisom]] i85cpguit5rbc9jvisxqqzmctc7y9h0 42579528 42579526 2026-04-09T13:30:44Z Zavičajac 76707 42579528 wikitext text/x-wiki https://commons.wikimedia.org/wiki/Special:UploadWizard https://www.krnjeusa.net/tragovi-starih-naselja/5-arheolosko-nalaziste-u-vrtocu/ https://www.hbsume.ba/show_page/131/drvar-povijesni-podaci https://katera.news/lat/zaboravljeni-partizanski-spomen-kompleks-korcanica-na-grmecu https://www.spomenikdatabase.org/map-directory https://www.dinarskogorje.com/klekova269a.html [[File:Nekropola Medjugorje Glumina (2).JPG|mini|desno|Nekropola Međugorje]] '''Nekropola stećaka Međugorje''' nalazi se u naselju [[Glumina]], [[Neum]], [[Bosna i Hercegovina]]. GPS koordinate: 42.98140535101078, 17.85540634077317.<ref name="GPS">{{Cite web |url= https://stecakmap.info/nekropola/medugorje/ |title= Nekropola Međugorje, Neum, Bosna i Hercegovina |work= Interaktivna mapa stećaka - stecakmap.info |access-date= 9. april 2026.}}</ref> Lokalitet se nalazi na ravnici između dva brda, Nekropola se nalazi na lokalitetu Međugorje koji je od naselja udaljen oko 1,5 km jugozapadno, u ravnici između dva brda, pa je po tome sam lokalitet dobio naziv Međugorje. U blizini se nalazi i akumulacijsko [[Vrutak (jezero)|jezero Vrutak]].<ref name="ŠefikTopogr">{{Cite web |url= https://archive.org/stream/SefikBeslagicStecciKataloskoTopografskiPregled/Sefik%20Beslagic,%20Stecci%20-%20katalosko-topografski%20pregled_djvu.txt |title= Šefik Bešlagić: Kataloško topografski pregled stećaka, Toplice, st. 323 |work= archive.org - Pristupljeno 2. april 2026. |accessdate= 9. 2. 2026}}</ref> Ukupno 62 nadgrobna spomenika u obliku[[Stećak|stećka]] nalazi se u nekropoli (18 ploča, 39 sanduka i 5 [[Oblici stećaka|sljemenjaka]]).<ref name="Bešlagić3">{{Cite web |url= https://www.fmks.gov.ba/download/zzs/1959-II/6.pdf |title=Šefik Bešlagić: STEĆCI U GORNJEM HRASNU |work= Sarajevo: Veselin Masleša, 1971 |access-date= 9. 2. 2022}}</ref> == Ukrašavanje == Najbrojnije zastupljen motiv na nekropolama u Gornjem Hrasnu jest plastična vrpca koja se kod sljemenjaka po dnu krova, a kod sanduka u vrhu uspravnih strana proteže oko čitavog spomenika. Najčešće je ta vrpca tordirana. Kod sanduka ona pored svoje dekorativnosti djeluje tako da stvara iluziju kao da se radi o poklopcu koji nešto prelazi uspravne strane. Javlja se i uz vertikalne bridove. Drugi motiv koji se često javlja jest klasičan hercegovački dekorativni motiv - friz od povijene, vijugaste linije sa trolistovima. Uvi jek je skladno stilizovan i vrlo precizno izrađen. I treći često sretani motiv ovoga područja je dekorativnog karaktera, to su arkade koje su 5 puta zastupljen na Toplici, a 2 puta na Podgradinju. Samo jedan sljemenjak ima arkade, jer one ovdje pripadaju sanducima; inače je obratna situacija u drugim krajevima. One su jednostavne u odnosu na stubove, jer ovi nemaju naročito istaknutih ni baza ni kapitela, ali su osobite po tome što su im stubovi i lukovi najčešće tordirani (nekada su stubovi još i dvostruki) i što su lukovi zašiljeni, kao gotički (napr. na slici broj 9 na Toplici). === Stećak br 2 === Brojem 2 obilježen je spomenik u obliku visokog sanduka sa oštećenim postoljem. Na istočnoj čeonoj strani je prikaz muškarca sa podignutom rukom, a u drugoj drži štit. Na južnoj bočnoj strani je prikaz muškarca na [[konj]]u, s kopljem u lovu na [[jelen]]a ispred njega. === Stećak br 7 === Stećak br. 7 je, u zemlju utonuo, dobro očuvan sljemenjak. Pri dnu krovnih ploča, kao i preko čeonih strana u toj visini, pruža se plastična tordirana bordura koja se spušta i pored uspravnih bridova spomenika, i na svakoj uspravnoj strani čini okvir. Ispod bordure, preko svih strana, vodoravno je plastičan, dosta širok friz od povijene linije sa trolistovima i malim ukrasnim dodacima. Na sjevernoj bočnoj strani je prikazana scena lova na [[jelen]]a. Na suprotnoj bočnoj strani je također scena lova, sa dva lovca na konjima, sa kopljima. Između njih su dva [[Pas|psa]] koji napadaju na jelena. Na glavama su im kape koje potpuno liče [[Kaciga|šljemovima]] sa čelenkama. Na zapadnoj čeonoj strani je rijedak motiv stilizacije dva zmaja, sa glavama kao u konja i krilima, čija se zmijolika tijela pravilno i simetrično povijaju i prepliću. === Stećak br 9 === Brojem 9 označen je dosta visok sljemenjak bez postolja. Pri dnu krovnih ploha, kao i preko čeonih strana, pruža se plastična tordirana bordura, a ispod je širok friz od povijene linije sa trolistovima koji je odozdo obrubljen bordurom. Na južnoj bočnoj strani plastično je prikazana scena lova na jelena. Tu su dvojica lovaca, sa kopljima. Između njih je jelen. U lovu učestvuju i dva psa koje lovci drže na vrpci. Kod jednog lovca se dobro vidi i [[mač]], a kod drugoga se zapaža na glavi šiljasta kapa. Na zapadnoj čeonoj strani ovog spomenika je stilizacija dviju fantastičnih životinja, slična onoj na spomeniku broj 7. Glave su im slične konjskim glavama, tijela nisu tako dugačka, ne povijaju se i ne prepliću, nego spajaju i uspravno kratko produžuju. Na mjestu gdje se tijela spajaju prikazana su i dva kraća vodoravna krila, koja sa pomenutim uspravnim produžetkom spojenih tijela čine neku vrstu T-[[krst]]a. === Stećak br 12 === Nadgrobni spomenik broj 12 ima oblik vrlo dobro obrađenog visokog sanduka koji je na jednom donjem uglu raspukao. Na sjevernoj bočnoj strani je scena kola sa 9 žena. Žene su sve u jednoj liniji, jednako razmaknute, svaka figura je jednaka drugoj. Glave žena su okruglaste, ruke su nešto izdignute, haljine su dugačke, dolje šire, i ispod njih se ne vide noge. Kolo je postavljeno tako kao da predstavlja neki širok friz te strane stećka. Ispod i iznad kola je tanka plastična tordirana vrpca. Takva vrpca se pruža i niz uspravne bridove te strane stečka. Na suprotnoj bočnoj strani, u gornjoj polovini, prikazano je kolo sa 9 muškaraca. I ovdje su figure šablonski date. Učesnici se drže rukama koje su izdignute do visine ramena. Na glavama su im šiljaste kape kakve se često vide u ovakvim scenama, u struku su igrači utegnuti, a niže struka je kratki i dolje širi haljetak. Stopala su okrenuta u jednu stranu. Po stopalama i po šiljcima na kapama, vidi se da kolo kreće u jednu, i to desnu stranu. U donjoj polovini ove strane je prikazana scena lova. Lovac je na konju, sa kopljem, ispred njega je jelen, a iza jelena trči pas. I čeone strane su ukrašene. Na istočnoj se nalazi motiv četverouglastog štita sa mačem ispod njega. Jedna strana štita je zakošena i urezana za proturanje koplja. Preko štita se pruža široka plastična kosa vrpca. Na suprotnoj čeonoj strani prikazana je osamljena figura jelena. === Stećak br. 14 === Broj 14 je spomenik u obliku dobro obrađenog i očuvanog sanduka na postolju. Na sjevernoj bočnoj strani tehnikom urezivanja prikazane su 3 životinjske figure: prva je jelen, druge dvije su košute, i jedna figura koja se ne raspoznaje. Iiznad treće košute se vidi luk sa strelom i još neki motiv koji danas nije jasan. Na suprotnoj bočnoj strani prikazana je scena lova. Lovac je na konju, samo mu se danas ne raspoznaje glava, a ispred konja je košuta. I ova scena je prikazana tehnikom urezivanja. Na istočnoj čeonoj strani, ispod friza, urezan je također originalan motiv koji se sastoji od krsta čiji se krakovi završavaju kružnim vijencima i dviju ptica koje stoje na završecima poprečnih krakova. Na suprotnoj čeonoj strani nalazi se isti takav motiv i još ispod njega, malo ulijevo, pravougaon štit sa mačem ispod ovoga. ==== Galerija ==== <gallery> File:Nekropola Medjugorje Glumina (1).JPG File:Nekropola Medjugorje Glumina (3).JPG File:Nekropola Medjugorje Glumina (5).JPG File:Nekropola Medjugorje Glumina (6).JPG File:Nekropola Medjugorje Glumina (9).JPG|Stećak br.9, zapadna bočna strana </gallery> == Literatura == * [[Šefik Bešlagić]]: Leksikon stećaka - Svjetlost Sarajevo, 2004.<ref name="BešlagićLeksikon">{{Cite web |url= https://www.scribd.com/document/62318191/%C5%A0efik-Be%C5%A1lagi%C4%87-Leksikon-ste%C4%87aka#google_vignette |title= Šefik Bešlagić: Leksikon stećaka |publisher = Svjetlost, Sarajevo, 2004. |accessdate= 8. april 2026}}</ref> * Šefik Bešlagić: Stećci - kultura i umjetnost, 1982.<ref name="BešlagićKultura">{{Cite web |url= https://archive.org/details/SefikBeslagicStecciKulturaIUmjetnost |title= Šefik Bešlagić: Stećci – kultura i umjetnost'' |publisher = "Veselin Masleša", 1971, Sarajevo |accessdate= 9. 2. 2022}}</ref><ref name="BešlagićKulturaUm">{{Cite web |url= https://archive.org/stream/EfikBeelagigSteSciKulturaIUmjetnost/%C5%A0efik-Be%C5%A1lagi%C4%87-Ste%C4%87ci-kultura-i-umjetnost_djvu.txt |title= Šefik Bešlagić: Stećci – kultura i umjetnost'' |publisher = Internet archive |accessdate= 9. 2. 2022}}</ref> == Izvori == {{Reflista|2}} {{Portal|Bosna i Hercegovina}} {{Commonscat|Međugorje necropolis near Glumina (Neum)}} [[Kategorija:Stećci u Neumu|M ] [[Kategorija:Stećci sa natpisom|M ] 1za06xuc1hdayiphxksjvbr4e7urw50 42579579 42579528 2026-04-09T18:36:36Z Zavičajac 76707 42579579 wikitext text/x-wiki https://commons.wikimedia.org/wiki/Special:UploadWizard https://www.krnjeusa.net/tragovi-starih-naselja/5-arheolosko-nalaziste-u-vrtocu/ https://www.hbsume.ba/show_page/131/drvar-povijesni-podaci https://katera.news/lat/zaboravljeni-partizanski-spomen-kompleks-korcanica-na-grmecu https://www.spomenikdatabase.org/map-directory https://www.dinarskogorje.com/klekova269a.html '''Žaba (župa)''' je srednjovjekovna upravno - teritorijalna jedinica u oblati [[Zahumlje|Huma]], na teritoriji današnje [[Bosna i Hercegovina|Bosne i Hercegovine]].<ref name="zažablje">{{Cite web |url= https://enciklopedija.hr/clanak/zazablje |title= Zažablje |work= HRVATSKA ENCIKLOPEDIJA - enciklopedija.hr |access-date= 9. april 2026.}}</ref> Središte joj je bilo u naselju i utvrdi Ošlju, u vrijeme dok je župa bila sastavni dio [[Kraljevina Srbija (1217–1346)|srpske kraljevine]]. Nakon što je područje većeg dijela Huma, osvajanjima bana [[Stjepan II Kotromanić|Stjepana II Kotromanića]] došlo pod vlast [[Banovina Bosna|Banovine Bosne]], gospodari župe i nosioci političke i kulturne djelatnosti žapske župe Popovo postali su [[Nikolići (vlastela)|vlastela Nikolići]], sa sjedištem u Vranjevu i Gradcu. U XV. stoljeću vladari i vlasnici cijelog Huma je moćna porodica [[Kosače|Kosače]]. Župa je obuhvatala kraj oko planine Žabe na sjeveru do Neuma na jugu. Prvi se put spominje u Ljetopisu Popa Dukljanina u XII. st. U XIV. st. velikim dijelovima Zažablja vladali su plemići Nikolići, a == Literatura == == Vanjske veze == * Mapa župe Žaba<ref name="Žaba">{{Cite web |url= http://aplikacija.kons.gov.ba/kons/public/nacionalnispomenici/galerija/2416 |title= Mapa župe Žaba, Hum, Bosna i Hercegovina, |work= aplikacija.kons.gov.ba |access-date= 9. april 2026.}}</ref> == Izvori == {{Reflista|2}} {{Portal|Bosna i Hercegovina}} {{Commonscat|Međugorje necropolis near Glumina (Neum)}} [[Kategorija:Stećci u Neumu|M ] [[Kategorija:Stećci sa natpisom|M ] a39dr82cxnhhrp38al90wfbrrctkjve 42579580 42579579 2026-04-09T18:49:50Z Zavičajac 76707 42579580 wikitext text/x-wiki https://commons.wikimedia.org/wiki/Special:UploadWizard https://www.krnjeusa.net/tragovi-starih-naselja/5-arheolosko-nalaziste-u-vrtocu/ https://www.hbsume.ba/show_page/131/drvar-povijesni-podaci https://katera.news/lat/zaboravljeni-partizanski-spomen-kompleks-korcanica-na-grmecu https://www.spomenikdatabase.org/map-directory https://www.dinarskogorje.com/klekova269a.html '''Žaba (župa)''' je srednjovjekovna upravno - teritorijalna jedinica u oblati [[Zahumlje|Huma]], na teritoriji današnje [[Bosna i Hercegovina|Bosne i Hercegovine]].<ref name="zažablje">{{Cite web |url= https://enciklopedija.hr/clanak/zazablje |title= Zažablje |work= HRVATSKA ENCIKLOPEDIJA - enciklopedija.hr |access-date= 9. april 2026.}}</ref> Središte joj je bilo u naselju i utvrdi Ošlju, u vrijeme dok je župa bila sastavni dio [[Kraljevina Srbija (1217–1346)|srpske kraljevine]]. Nakon što je područje većeg dijela Huma, osvajanjima bana [[Stjepan II Kotromanić|Stjepana II Kotromanića]] došlo pod vlast [[Banovina Bosna|Banovine Bosne]], gospodari župe i nosioci političke i kulturne djelatnosti žapske župe Popovo postali su [[Nikolići (vlastela)|vlastela Nikolići]], sa sjedištem u Vranjevu i Gradcu. U XV. stoljeću vladari i vlasnici cijelog Huma je moćna porodica [[Kosače|Kosače]].<ref name="Anđelić">[https://de.scribd.com/doc/34399312/Pavao-An%C4%91eli%C4%87-Studije-o-teritorijalno-politi%C4%8Dkoj-organizaciji-srednjovjekovcne-Bosne Teritorijalna organizacija srednjovjekovne Bosne]</ref> Župa je obuhvatala kraj oko planine Žabe na sjeveru do Neuma na jugu. Prvi se put spominje u Ljetopisu Popa Dukljanina u XII. st. U XIV. st. velikim dijelovima Zažablja vladali su plemići Nikolići, a <gallery> [[File:Srbsko XII es.svg|mini|lijevo|Neum i okolina u [[Raška|Raškoj]] do 1322. god]] [[File:Preklapanje karte koja prikazuje zemlje dinastije Kotromanić i današnju teritorijalnu organizaciju RS, FBiH i BiH.jpg|mini|lijevo|[[Banovina Bosna]], širenje poslije 1322. god]] </s> == Literatura == == Vanjske veze == * Mapa župe Žaba<ref name="Žaba">{{Cite web |url= http://aplikacija.kons.gov.ba/kons/public/nacionalnispomenici/galerija/2416 |title= Mapa župe Žaba, Hum, Bosna i Hercegovina, |work= aplikacija.kons.gov.ba |access-date= 9. april 2026.}}</ref> == Izvori == {{Reflista|2}} {{Portal|Bosna i Hercegovina}} {{Commonscat|Međugorje necropolis near Glumina (Neum)}} [[Kategorija:Stećci u Neumu|M ] [[Kategorija:Stećci sa natpisom|M ] j3hsbjqsw39trqluejatbkc6ohnb3p5 42579581 42579580 2026-04-09T18:53:11Z Zavičajac 76707 42579581 wikitext text/x-wiki https://commons.wikimedia.org/wiki/Special:UploadWizard https://www.krnjeusa.net/tragovi-starih-naselja/5-arheolosko-nalaziste-u-vrtocu/ https://www.hbsume.ba/show_page/131/drvar-povijesni-podaci https://katera.news/lat/zaboravljeni-partizanski-spomen-kompleks-korcanica-na-grmecu https://www.spomenikdatabase.org/map-directory https://www.dinarskogorje.com/klekova269a.html '''Žaba (župa)''' je srednjovjekovna upravno - teritorijalna jedinica u oblati [[Zahumlje|Huma]], na teritoriji današnje [[Bosna i Hercegovina|Bosne i Hercegovine]].<ref name="zažablje">{{Cite web |url= https://enciklopedija.hr/clanak/zazablje |title= Zažablje |work= HRVATSKA ENCIKLOPEDIJA - enciklopedija.hr |access-date= 9. april 2026.}}</ref> Središte joj je bilo u naselju i utvrdi Ošlju, u vrijeme dok je župa bila sastavni dio [[Kraljevina Srbija (1217–1346)|srpske kraljevine]]. Nakon što je područje većeg dijela Huma, osvajanjima bana [[Stjepan II Kotromanić|Stjepana II Kotromanića]] došlo pod vlast [[Banovina Bosna|Banovine Bosne]], gospodari župe i nosioci političke i kulturne djelatnosti žapske župe Popovo postali su [[Nikolići (vlastela)|vlastela Nikolići]], sa sjedištem u Vranjevu i Gradcu. U XV. stoljeću vladari i vlasnici cijelog Huma je moćna porodica [[Kosače|Kosače]].<ref name="Anđelić">[https://de.scribd.com/doc/34399312/Pavao-An%C4%91eli%C4%87-Studije-o-teritorijalno-politi%C4%8Dkoj-organizaciji-srednjovjekovcne-Bosne Teritorijalna organizacija srednjovjekovne Bosne]</ref> Župa je obuhvatala kraj oko planine Žabe na sjeveru do Neuma na jugu. Prvi se put spominje u Ljetopisu Popa Dukljanina u XII. st. U XIV. st. velikim dijelovima Zažablja vladali su plemići Nikolići, a <gallery> [[File:Srbsko XII es.svg|mini|lijevo|Neum i okolina u [[Raška|Raškoj]] do 1322. god]] [[File:Preklapanje karte koja prikazuje zemlje dinastije Kotromanić i današnju teritorijalnu organizaciju RS, FBiH i BiH.jpg|mini|lijevo|[[Banovina Bosna]], širenje poslije 1322. god]] </s> == Literatura == == Vanjske veze == * Mapa župe Žaba<ref name="Žaba">{{Cite web |url= http://aplikacija.kons.gov.ba/kons/public/nacionalnispomenici/galerija/2416 |title= Mapa župe Žaba, Hum, Bosna i Hercegovina, |work= aplikacija.kons.gov.ba |access-date= 9. april 2026.}}</ref> == Izvori == {{Reflista|2}} {{Portal|Bosna i Hercegovina}} {{Commonscat|Žaba}} [[Kategorija:Hum] [[Kategorija:Neum] j6kyletlcryhtbfxyhv9p1c3vxp8zug 42579598 42579581 2026-04-09T22:43:29Z Zavičajac 76707 42579598 wikitext text/x-wiki https://commons.wikimedia.org/wiki/Special:UploadWizard https://www.krnjeusa.net/tragovi-starih-naselja/5-arheolosko-nalaziste-u-vrtocu/ https://www.hbsume.ba/show_page/131/drvar-povijesni-podaci https://katera.news/lat/zaboravljeni-partizanski-spomen-kompleks-korcanica-na-grmecu https://www.spomenikdatabase.org/map-directory https://www.dinarskogorje.com/klekova269a.html '''Žaba (župa)''' je srednjovjekovna upravno - teritorijalna jedinica u oblati [[Zahumlje|Huma]], na teritoriji današnje [[Bosna i Hercegovina|Bosne i Hercegovine]].<ref name="zažablje">{{Cite web |url= https://enciklopedija.hr/clanak/zazablje |title= Zažablje |work= HRVATSKA ENCIKLOPEDIJA - enciklopedija.hr |access-date= 9. april 2026.}}</ref> Središte joj je bilo u naselju i utvrdi Ošlju, u vrijeme dok je župa bila sastavni dio [[Kraljevina Srbija (1217–1346)|srpske kraljevine]]. Nakon što je područje većeg dijela Huma, osvajanjima bana [[Stjepan II Kotromanić|Stjepana II Kotromanića]] došlo pod vlast [[Banovina Bosna|Banovine Bosne]], gospodari župe i nosioci političke i kulturne djelatnosti žapske župe Popovo postali su [[Nikolići (vlastela)|vlastela Nikolići]], sa sjedištem u Vranjevu i Gradcu. U XV. stoljeću vladari i vlasnici cijelog Huma je moćna porodica [[Kosače|Kosače]].<ref name="Anđelić">[https://de.scribd.com/doc/34399312/Pavao-An%C4%91eli%C4%87-Studije-o-teritorijalno-politi%C4%8Dkoj-organizaciji-srednjovjekovcne-Bosne Teritorijalna organizacija srednjovjekovne Bosne]</ref> Župa je obuhvatala kraj oko planine Žabe na sjeveru do Neuma na jugu. Prvi se put spominje u Ljetopisu Popa Dukljanina u XII. st. U XIV. st. velikim dijelovima Zažablja vladali su plemići Nikolići, a <gallery> [[File:Srbsko XII es.svg|mini|lijevo|Neum i okolina u [[Raška|Raškoj]] do 1322. god]] [[File:Preklapanje karte koja prikazuje zemlje dinastije Kotromanić i današnju teritorijalnu organizaciju RS, FBiH i BiH.jpg|mini|lijevo|[[Banovina Bosna]], širenje poslije 1322. god]] </s> == Literatura == == Vanjske veze == * Mapa župe Žaba<ref name="Žaba">{{Cite web |url= http://aplikacija.kons.gov.ba/kons/public/nacionalnispomenici/galerija/2416 |title= Mapa župe Žaba, Hum, Bosna i Hercegovina, |work= aplikacija.kons.gov.ba |access-date= 9. april 2026.}}</ref> == Izvori == {{Reflista|2}} {{Portal|Bosna i Hercegovina}} {{Commonscat|Žaba}} [[Kategorija:Hum] [[Kategorija:Neum] Nekropola stećaka Međugorje https://web.archive.org/web/20160407191258/http://www.kons.gov.ba/main.php?id_struct=6&lang=1&action=view&id=2853 == Nacionalni spomenik == Komisije za očuvanje nacionalnih spomenika, na sjednici održanoj od 4. do 10. maja 2004. godine, donijela je odluku da se nekropola sa stećcima Vranjevu selu kod Neuma proglasi za [[nacionalni spomenik Bosne i Hercegovine]].<ref>{{Cite web |url= https://web.archive.org/web/20160407191258/http://www.kons.gov.ba/main.php?id_struct=6&lang=1&action=view&id=2853 |title=Nekropola stećaka Međugorje u Glumini, |work=kons.gov.ba |accessdate=21. 10. 2015 |archivedate=2016-04-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160407191146/http://www.kons.gov.ba/main.php?id_struct=6&lang=1&action=view&id=2416 |deadurl=yes }}</ref><ref name="Komisija">{{Cite web |url= http://www.kons.gov.ba/Publication/Read/nacionalni-spomenici-tabela |title= NACIONALNI SPOMENICI BOSNE I HERCEGOVINE - Tabela |work= Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine |accessdate= 14. februar 2026.}}</ref><ref name="ŠefikTopogr">{{Cite web |url= https://archive.org/stream/SefikBeslagicStecciKataloskoTopografskiPregled/Sefik%20Beslagic,%20Stecci%20-%20katalosko-topografski%20pregled_djvu.txt |title= Šefik Bešlagić: Kataloško topografski pregled stećaka, Vranjevo selo, st. 322 |work= archive.org - Pristupljeno 2. april 2026. |accessdate= 9. 2. 2026}}</ref> Glumina je jedno od manje grupe sela koja nose zajednički naziv Gornje Hrasno. Smještena je gotovo u sredini Hrasnog. Područje Hrasna pripadalo je u srednjem vijeku humskoj župi Žabi. Prvi podatak o žapskoj župi nalazi se u Ljetopisu popa Dukljanina, koji se obično datira u sredinu 12. vijeka. Područje žapske župe obuhvata planinu Žabu, čiji se izduženi hrbat pruža u pravcu istok-zapad od zapadnog kraja Popovog polja do delte rijeke Neretve. Proširena podnožja planine dopiru do mora u Pelješkom (Stonskom) kanalu, na jugu i do slivnog područja rijeke Bregave i Krupe, na sjeveru (Anđelić, 1983, 38). Do 1399. kada je Dubrovačka republika kupila od bosanskog kralja Dabiše Nove zemlje, koje su za vladavine kralja Ostoje, 1405. godine, upisane u detaljni zemljišni katastar Primorja (Dubrovačke republike). Do tada su župi Žabi pripadala sela Ošlje, Stupa, Topolo, Imotica, Štedro, današnji Klek, mjesto Gradina na Maloj Neretvi kome je oko 1382. godine sagrađen grad Brštanik i područje Slivna (Anđelić, 1983, 37, 39; Tošić, 1982,49). Planina Žaba dijeli teritoriju ove župe na dvije podjednako velike cjeline: kontinentalni dio, sjeverni, i primorski dio, južno od planine. Relativno mali srednjovjekovni upravni kotar Hrasno nalazio se u kontinentalnom sjevernom dijelu. Unutar tog kotara izdvajala su se manja područja koja bi odgovarala seoskim općinama Gornje i Donje Hrasno (danas manje grupe sela koje nose zajedničko ime) i vlastelinstvu koje je vjerovatno bilo u Hutovu (Anđelić, 1983, 40-42). Teritorija žapske župe izjednačila se sa područjem feudalne oblasti Nikolića u vrijeme župana Nikole (iza 1327.godine), koji je, iako je formalno nosio župansku titulu, postao prvi feudalni gospodar župe Žabe i vazal bosanskog bana Stjepana II Kotromanića. Nikolići su najznačajnija vlasteoska porodica u župi Žabi i direktni su potomci humskog kneza Andrije (1214-1217), koji je početkom 13. vijeka, pri raspadu Humske države, pod svojom vlašću zadržao Popovo, zajedno sa Primorjem i Žabom. Porodično groblje Nikolića, a vjerovatno i sjedište je bilo u Vranjevom selu. Njihova loza se može pratiti kroz osam generacija sve do vojvode Vukačina (1436-1453 godine). Status ove porodice se vremenom mijenjao. Nekada su bili neposredni vazali bosanskog kralja, a češće vazali Sankovića u Popovu i Kosača. Iz župe Žabe poznat je, tokom 15.i 16. vijeka, vlasteoski rod Šimraka ili Šimrakovića (Dinić, 1967, 15). O drugim ličnostima koje su bili upravni činovnici feudalnih gospodara Nikolića na teritoriji ove srednjovjekovne župe ima pokoji podatak (Anđelić, 1983., 37-38, 42). k8o2t4xa3xtlc5mqc4kuk5l6g5r0uul 42579599 42579598 2026-04-09T22:52:51Z Zavičajac 76707 42579599 wikitext text/x-wiki https://commons.wikimedia.org/wiki/Special:UploadWizard https://www.krnjeusa.net/tragovi-starih-naselja/5-arheolosko-nalaziste-u-vrtocu/ https://www.hbsume.ba/show_page/131/drvar-povijesni-podaci https://katera.news/lat/zaboravljeni-partizanski-spomen-kompleks-korcanica-na-grmecu https://www.spomenikdatabase.org/map-directory https://www.dinarskogorje.com/klekova269a.html '''Žaba (župa)''' je srednjovjekovna upravno - teritorijalna jedinica u oblati [[Zahumlje|Huma]], na teritoriji današnje [[Bosna i Hercegovina|Bosne i Hercegovine]].<ref name="zažablje">{{Cite web |url= https://enciklopedija.hr/clanak/zazablje |title= Zažablje |work= HRVATSKA ENCIKLOPEDIJA - enciklopedija.hr |access-date= 9. april 2026.}}</ref> Središte joj je bilo u naselju i utvrdi Ošlju, u vrijeme dok je župa bila sastavni dio [[Kraljevina Srbija (1217–1346)|srpske kraljevine]]. Nakon što je područje većeg dijela Huma, osvajanjima bana [[Stjepan II Kotromanić|Stjepana II Kotromanića]] došlo pod vlast [[Banovina Bosna|Banovine Bosne]], gospodari župe i nosioci političke i kulturne djelatnosti žapske župe Popovo postali su [[Nikolići (vlastela)|vlastela Nikolići]], sa sjedištem u Vranjevu i Gradcu. U XV. stoljeću vladari i vlasnici cijelog Huma je moćna porodica [[Kosače|Kosače]].<ref name="Anđelić">[https://de.scribd.com/doc/34399312/Pavao-An%C4%91eli%C4%87-Studije-o-teritorijalno-politi%C4%8Dkoj-organizaciji-srednjovjekovcne-Bosne Teritorijalna organizacija srednjovjekovne Bosne]</ref> Župa je obuhvatala kraj oko planine Žabe na sjeveru do Neuma na jugu. Prvi se put spominje u Ljetopisu Popa Dukljanina u XII. st. U XIV. st. velikim dijelovima Zažablja vladali su plemići Nikolići, a <gallery> [[File:Srbsko XII es.svg|mini|lijevo|Neum i okolina u [[Raška|Raškoj]] do 1322. god]] [[File:Preklapanje karte koja prikazuje zemlje dinastije Kotromanić i današnju teritorijalnu organizaciju RS, FBiH i BiH.jpg|mini|lijevo|[[Banovina Bosna]], širenje poslije 1322. god]] </s> == Literatura == == Vanjske veze == * Mapa župe Žaba<ref name="Žaba">{{Cite web |url= http://aplikacija.kons.gov.ba/kons/public/nacionalnispomenici/galerija/2416 |title= Mapa župe Žaba, Hum, Bosna i Hercegovina, |work= aplikacija.kons.gov.ba |access-date= 9. april 2026.}}</ref> == Izvori == {{Reflista|2}} {{Portal|Bosna i Hercegovina}} {{Commonscat|Žaba}} [[Kategorija:Hum] [[Kategorija:Neum] Nekropola stećaka Međugorje https://web.archive.org/web/20160407191258/http://www.kons.gov.ba/main.php?id_struct=6&lang=1&action=view&id=2853 == Nacionalni spomenik == Komisije za očuvanje nacionalnih spomenika, na sjednici održanoj od 4. do 10. maja 2004. godine, donijela je odluku da se nekropola sa stećcima Vranjevu selu kod Neuma proglasi za [[nacionalni spomenik Bosne i Hercegovine]].<ref>{{Cite web |url= https://web.archive.org/web/20160407191258/http://www.kons.gov.ba/main.php?id_struct=6&lang=1&action=view&id=2853 |title=Nekropola stećaka Međugorje u Glumini, |work=kons.gov.ba |accessdate=21. 10. 2015 |archivedate=2016-04-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160407191146/http://www.kons.gov.ba/main.php?id_struct=6&lang=1&action=view&id=2416 |deadurl=yes }}</ref><ref name="Komisija">{{Cite web |url= http://www.kons.gov.ba/Publication/Read/nacionalni-spomenici-tabela |title= NACIONALNI SPOMENICI BOSNE I HERCEGOVINE - Tabela |work= Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine |accessdate= 14. februar 2026.}}</ref><ref name="ŠefikTopogr">{{Cite web |url= https://archive.org/stream/SefikBeslagicStecciKataloskoTopografskiPregled/Sefik%20Beslagic,%20Stecci%20-%20katalosko-topografski%20pregled_djvu.txt |title= Šefik Bešlagić: Kataloško topografski pregled stećaka, Vranjevo selo, st. 322 |work= archive.org - Pristupljeno 2. april 2026. |accessdate= 9. 2. 2026}}</ref> Glumina je jedno od manje grupe sela koja nose zajednički naziv Gornje Hrasno. Smještena je gotovo u sredini Hrasnog. Područje Hrasna pripadalo je u srednjem vijeku humskoj župi Žabi. Prvi podatak o žapskoj župi nalazi se u Ljetopisu popa Dukljanina, koji se obično datira u sredinu 12. vijeka. Područje žapske župe obuhvata planinu Žabu, čiji se izduženi hrbat pruža u pravcu istok-zapad od zapadnog kraja Popovog polja do delte rijeke Neretve. Proširena podnožja planine dopiru do mora u Pelješkom (Stonskom) kanalu, na jugu i do slivnog područja rijeke Bregave i Krupe, na sjeveru (Anđelić, 1983, 38). Do 1399. kada je Dubrovačka republika kupila od bosanskog kralja Dabiše Nove zemlje, koje su za vladavine kralja Ostoje, 1405. godine, upisane u detaljni zemljišni katastar Primorja (Dubrovačke republike). Do tada su župi Žabi pripadala sela Ošlje, Stupa, Topolo, Imotica, Štedro, današnji Klek, mjesto Gradina na Maloj Neretvi kome je oko 1382. godine sagrađen grad Brštanik i područje Slivna (Anđelić, 1983, 37, 39; Tošić, 1982,49). Planina Žaba dijeli teritoriju ove župe na dvije podjednako velike cjeline: kontinentalni dio, sjeverni, i primorski dio, južno od planine. Relativno mali srednjovjekovni upravni kotar Hrasno nalazio se u kontinentalnom sjevernom dijelu. Unutar tog kotara izdvajala su se manja područja koja bi odgovarala seoskim općinama Gornje i Donje Hrasno (danas manje grupe sela koje nose zajedničko ime) i vlastelinstvu koje je vjerovatno bilo u Hutovu (Anđelić, 1983, 40-42). Teritorija žapske župe izjednačila se sa područjem feudalne oblasti Nikolića u vrijeme župana Nikole (iza 1327.godine), koji je, iako je formalno nosio župansku titulu, postao prvi feudalni gospodar župe Žabe i vazal bosanskog bana Stjepana II Kotromanića. Nikolići su najznačajnija vlasteoska porodica u župi Žabi i direktni su potomci humskog kneza Andrije (1214-1217), koji je početkom 13. vijeka, pri raspadu Humske države, pod svojom vlašću zadržao Popovo, zajedno sa Primorjem i Žabom. Porodično groblje Nikolića, a vjerovatno i sjedište je bilo u Vranjevom selu. Njihova loza se može pratiti kroz osam generacija sve do vojvode Vukačina (1436-1453 godine). Status ove porodice se vremenom mijenjao. Nekada su bili neposredni vazali bosanskog kralja, a češće vazali Sankovića u Popovu i Kosača. Iz župe Žabe poznat je, tokom 15.i 16. vijeka, vlasteoski rod Šimraka ili Šimrakovića (Dinić, 1967, 15). O drugim ličnostima koje su bili upravni činovnici feudalnih gospodara Nikolića na teritoriji ove srednjovjekovne župe ima pokoji podatak (Anđelić, 1983., 37-38, 42). Повеља краљице Jелене Дубровчанима о укидању царина 27 (Ј. Мргић-Радојчић), 121 (М. Шуица), 137 (А. Фостиков); ССА 4 (2005) 104 (Ј. Мргић-Радојчић), 205 (А. Фостиков). Велможе, 177, 13 – назив за припаднике горњег слоја властеле. Литература: ЛССВ, 75 (Н. Лемајић). Властелинчићи, 177, 16 – ниже племство у средњовековној Ср-бији и Босни. Литература: ЛССВ, 91–92 (Р. Михаљчић). Топографски подаци Стон (Stagno), 176, 2; 177, 10, 22 – Стон на Пељешцу. Спомиње га и Константин Порфирогенет у Х веку. Стон је био и друга престони-ца хумских кнезова. Према уговору бана Стјепана II, 1333. године Стон је дошао у руке Дубровчана. Ту је Општина постављала своје кнезове и држала посаду, а налазио се и трг соли, рибе, вина и уља. Литература: М. Vego, Naselja bosanske srednjovjekovne države, 110–111; С. Мишић, Хумска земља у средњем веку, Београд 1996, са ста-ријом литературом. Маслине, 176, 2; 177, 10, 22 – Тачне границе територије поро-дице Николића, господара Поповог поља, нису познате детаљно као ни сва места која је ова кућа држала у тзв. Сланском приморију. Ипак, ова повеља доноси податке која су то два места у Приморју на путу од Дубровника до Стона, макар привремено припадала овој по-родици: Маслине и Слано. М. Вего каже, да се село Маслине налази-ло „као и данас код Стона“. Међутим, оно је сада познато под именом Замаслине. Налази на путу од Сланог ка Стону, испред Малог Стона. Током новог сукоба Општине око царина са породицом Николића, ко-ји је започео пре фебруара 1416. године, Дубровчани траже да Гргур Николић укине нову, прво никада не бившу царину пред Стоном. Тада се као проблематичне, наводе царине у Попову и у Заблатку, данас локалитету код Стона. О укидању нове царине у Заблатку, Гргур је издао повељу 6. јула 1418. Ипак, иако овде није реч о Маслинама него о Заблатку, можда се горе споменуте речи о никада не бившој царини управо односе на ону царину у Маслинама испред Стона, коју су не-када успоставили Милиша и Петар Николић. ejmql4aof1q0lrx88srdx8f63igu4p4 42579655 42579599 2026-04-10T09:06:18Z Zavičajac 76707 42579655 wikitext text/x-wiki https://commons.wikimedia.org/wiki/Special:UploadWizard https://www.krnjeusa.net/tragovi-starih-naselja/5-arheolosko-nalaziste-u-vrtocu/ https://www.hbsume.ba/show_page/131/drvar-povijesni-podaci https://katera.news/lat/zaboravljeni-partizanski-spomen-kompleks-korcanica-na-grmecu https://www.spomenikdatabase.org/map-directory https://www.dinarskogorje.com/klekova269a.html '''Žaba (župa)''' je srednjovjekovna upravno - teritorijalna jedinica u oblasti [[Zahumlje|Huma]], na teritoriji današnje [[Bosna i Hercegovina|Bosne i Hercegovine]].<ref name="zažablje">{{Cite web |url= https://enciklopedija.hr/clanak/zazablje |title= Zažablje |work= HRVATSKA ENCIKLOPEDIJA - enciklopedija.hr |access-date= 9. april 2026.}}</ref> Prvi podatak o žapskoj župi nalazi se u Ljetopisu popa Dukljanina, koji se obično datira u sredinu 12. vijeka. Područje župe obuhvata planinu Žabu, čiji se izduženi hrbat pruža u pravcu istok-zapad i dijeli teritoriju ove župe na dvije podjednako cjeline: kontinentalni dio, sjeverni, i primorski dio, južno od planine. Središte joj je bilo u naselju i utvrdi Ošlju, u vrijeme dok je župa bila sastavni dio [[Kraljevina Srbija (1217–1346)|srpske kraljevine]]. Nakon što je područje većeg dijela Huma, osvajanjima bana [[Stjepan II Kotromanić|Stjepana II Kotromanića]] došlo pod vlast [[Banovina Bosna|Banovine Bosne]], gospodari župe i nosioci političke i kulturne djelatnosti žapske župe Popovo postali su [[Nikolići (vlastela)|vlastela Nikolići]], sa posjedima u Vranjevu i Gradcu. Teritorija žapske župe izjednačila se sa područjem feudalne oblasti Nikolića u vrijeme župana Nikole (iza 1327.godine), koji je, iako je formalno nosio župansku titulu, postao prvi feudalni gospodar župe Žabe i vazal bosanskog bana Stjepana II Kotromanića. Nikolići su najznačajnija vlasteoska porodica u župi Žabi i direktni su potomci humskog kneza Andrije (1214-1217). Porodično groblje Nikolića, a vjerovatno i sjedište je bilo u Vranjevom selu. Njihova loza se može pratiti kroz osam generacija sve do vojvode Vukačina (1436-1453 godine). Status ove porodice se vremenom mijenjao. Nekada su bili neposredni vazali bosanskog kralja. Slabljenjem centralne vlasti u Bosni, a jačanjem oblsnih gospodara, Nikolići su bili vlastela Sankovića, Kosača i Hrvatinića. U XV. stoljeću vladari i vlasnici cijelog Huma je moćna porodica [[Kosače|Kosače]].<ref name="Anđelić">[https://de.scribd.com/doc/34399312/Pavao-An%C4%91eli%C4%87-Studije-o-teritorijalno-politi%C4%8Dkoj-organizaciji-srednjovjekovcne-Bosne Teritorijalna organizacija srednjovjekovne Bosne]</ref> [[File:Srbsko XII es.svg|mini|lijevo|Neum i okolina u [[Raška|Raškoj]] do 1322. god]] [[File:Preklapanje karte koja prikazuje zemlje dinastije Kotromanić i današnju teritorijalnu organizaciju RS, FBiH i BiH.jpg|mini|lijevo|[[Banovina Bosna]], širenje poslije 1322. god]] </s> == Literatura == == Vanjske veze == * Mapa župe Žaba<ref name="Žaba">{{Cite web |url= http://aplikacija.kons.gov.ba/kons/public/nacionalnispomenici/galerija/2416 |title= Mapa župe Žaba, Hum, Bosna i Hercegovina, |work= aplikacija.kons.gov.ba |access-date= 9. april 2026.}}</ref> == Izvori == {{Reflista|2}} {{Portal|Bosna i Hercegovina}} {{Commonscat|Žaba}} [[Kategorija:Hum] [[Kategorija:Neum] Nekropola stećaka Međugorje https://web.archive.org/web/20160407191258/http://www.kons.gov.ba/main.php?id_struct=6&lang=1&action=view&id=2853 == Nacionalni spomenik == Komisije za očuvanje nacionalnih spomenika, na sjednici održanoj od 4. do 10. maja 2004. godine, donijela je odluku da se nekropola sa stećcima Vranjevu selu kod Neuma proglasi za [[nacionalni spomenik Bosne i Hercegovine]].<ref>{{Cite web |url= https://web.archive.org/web/20160407191258/http://www.kons.gov.ba/main.php?id_struct=6&lang=1&action=view&id=2853 |title=Nekropola stećaka Međugorje u Glumini, |work=kons.gov.ba |accessdate=21. 10. 2015 |archivedate=2016-04-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160407191146/http://www.kons.gov.ba/main.php?id_struct=6&lang=1&action=view&id=2416 |deadurl=yes }}</ref><ref name="Komisija">{{Cite web |url= http://www.kons.gov.ba/Publication/Read/nacionalni-spomenici-tabela |title= NACIONALNI SPOMENICI BOSNE I HERCEGOVINE - Tabela |work= Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine |accessdate= 14. februar 2026.}}</ref><ref name="ŠefikTopogr">{{Cite web |url= https://archive.org/stream/SefikBeslagicStecciKataloskoTopografskiPregled/Sefik%20Beslagic,%20Stecci%20-%20katalosko-topografski%20pregled_djvu.txt |title= Šefik Bešlagić: Kataloško topografski pregled stećaka, Vranjevo selo, st. 322 |work= archive.org - Pristupljeno 2. april 2026. |accessdate= 9. 2. 2026}}</ref> Glumina je jedno od manje grupe sela koja nose zajednički naziv Gornje Hrasno. Smještena je gotovo u sredini Hrasnog. Područje Hrasna pripadalo je u srednjem vijeku humskoj župi Žabi. od zapadnog kraja Popovog polja do delte rijeke Neretve. Proširena podnožja planine dopiru do mora u Pelješkom (Stonskom) kanalu, na jugu i do slivnog područja rijeke Bregave i Krupe, na sjeveru (Anđelić, 1983, 38). Do 1399. kada je Dubrovačka republika kupila od bosanskog kralja Dabiše Nove zemlje, koje su za vladavine kralja Ostoje, 1405. godine, upisane u detaljni zemljišni katastar Primorja (Dubrovačke republike). Do tada su župi Žabi pripadala sela Ošlje, Stupa, Topolo, Imotica, Štedro, današnji Klek, mjesto Gradina na Maloj Neretvi kome je oko 1382. godine sagrađen grad Brštanik i područje Slivna (Anđelić, 1983, 37, 39; Tošić, 1982,49). Planina Žaba Relativno mali srednjovjekovni upravni kotar Hrasno nalazio se u kontinentalnom sjevernom dijelu. Unutar tog kotara izdvajala su se manja područja koja bi odgovarala seoskim općinama Gornje i Donje Hrasno (danas manje grupe sela koje nose zajedničko ime) i vlastelinstvu koje je vjerovatno bilo u Hutovu (Anđelić, 1983, 40-42). Iz župe Žabe poznat je, tokom 15.i 16. vijeka, vlasteoski rod Šimraka ili Šimrakovića (Dinić, 1967, 15). O drugim ličnostima koje su bili upravni činovnici feudalnih gospodara Nikolića na teritoriji ove srednjovjekovne župe ima pokoji podatak (Anđelić, 1983., 37-38, 42). Повеља краљице Jелене Дубровчанима о укидању царина 27 (Ј. Мргић-Радојчић), 121 (М. Шуица), 137 (А. Фостиков); ССА 4 (2005) 104 (Ј. Мргић-Радојчић), 205 (А. Фостиков). Велможе, 177, 13 – назив за припаднике горњег слоја властеле. Литература: ЛССВ, 75 (Н. Лемајић). Властелинчићи, 177, 16 – ниже племство у средњовековној Ср-бији и Босни. Литература: ЛССВ, 91–92 (Р. Михаљчић). Топографски подаци Стон (Stagno), 176, 2; 177, 10, 22 – Стон на Пељешцу. Спомиње га и Константин Порфирогенет у Х веку. Стон је био и друга престони-ца хумских кнезова. Према уговору бана Стјепана II, 1333. године Стон је дошао у руке Дубровчана. Ту је Општина постављала своје кнезове и држала посаду, а налазио се и трг соли, рибе, вина и уља. Литература: М. Vego, Naselja bosanske srednjovjekovne države, 110–111; С. Мишић, Хумска земља у средњем веку, Београд 1996, са ста-ријом литературом. Маслине, 176, 2; 177, 10, 22 – Тачне границе територије поро-дице Николића, господара Поповог поља, нису познате детаљно као ни сва места која је ова кућа држала у тзв. Сланском приморију. Ипак, ова повеља доноси податке која су то два места у Приморју на путу од Дубровника до Стона, макар привремено припадала овој по-родици: Маслине и Слано. М. Вего каже, да се село Маслине налази-ло „као и данас код Стона“. Међутим, оно је сада познато под именом Замаслине. Налази на путу од Сланог ка Стону, испред Малог Стона. Током новог сукоба Општине око царина са породицом Николића, ко-ји је започео пре фебруара 1416. године, Дубровчани траже да Гргур Николић укине нову, прво никада не бившу царину пред Стоном. Тада се као проблематичне, наводе царине у Попову и у Заблатку, данас локалитету код Стона. О укидању нове царине у Заблатку, Гргур је издао повељу 6. јула 1418. Ипак, иако овде није реч о Маслинама него о Заблатку, можда се горе споменуте речи о никада не бившој царини управо односе на ону царину у Маслинама испред Стона, коју су не-када успоставили Милиша и Петар Николић. 3yv9txbu3gd6fa8omm37px8eh94kw49 4 4719536 42579576 42578999 2026-04-09T18:19:43Z MediaWiki message delivery 59777 /* This Month in GLAM: March 2026 */ novi odjeljak 42579576 wikitext text/x-wiki {{Pijaca}} == ''The Signpost'': 17 February 2026 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''</div> <div style="column-count:2;"> * In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-02-17/In the media|Global powers see Wikipedia as fundamental target for manipulation]] * News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-02-17/News and notes|Discussions open for the next WMF Annual Plan]] * Serendipity: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-02-17/Serendipity|Maintenance crews continue to slog through Wikipedia's oldest Featured Articles]] * Disinformation report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-02-17/Disinformation report|Epstein's obsessions]] * Technology report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-02-17/Technology report|Wikidata Graph Split and how we address major challenges]] * Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-02-17/Traffic report|Deaths, killings, films, and the Olympics]] * Opinion: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-02-17/Opinion|Incoming Incurables]] * Crossword: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-02-17/Crossword|Pop quiz]] * Comix: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-02-17/Comix|herculean]] </div> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 17. februara 2026. u 09:03 (CET) <!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --></div> <!-- Pošiljalac poruke: Korisnik:JPxG@metawiki; spisak primalaca: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&oldid=30039447 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-09</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W09"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/09|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/Reference Check|Reference Check]] has been deployed to English Wikipedia, completing its rollout across all Wikipedias. The feature prompts newcomers to add a citation before publishing new content, helping reduce common citation-related reverts and improve verifiability. In A/B testing, the impact was substantial: newcomers shown Reference Check were approximately 2.2 times more likely to include a reference on desktop and about 17.5 times more likely on mobile web. [https://analytics.wikimedia.org/published/reports/editing/reference_check_ab_test_report_final_2025.html] '''Updates for editors''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:InterwikiSorting|InterwikiSorting extension]], which allowed for the [[m:Special:MyLanguage/Interwiki sorting order|sorting of interwiki links]], has been undeployed from Wikipedia. As a result, editors who had enabled interwiki link sorting in non-compact mode (full list format) will now see links reordered. The links moving forward will be listed in the alphabetical order of language code. [https://phabricator.wikimedia.org/T253764] * Later this week, people who are editing a page-section using the mobile visual editor, will notice a new "Edit full page" button. When tapped, you will be able to edit the entire article. This helps when the change you want to make is outside the section you initially opened. [https://phabricator.wikimedia.org/T387175][https://phabricator.wikimedia.org/T409112] * [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience|The Reader Experience team]] is inviting editors to assess whether dark mode should still be considered "beta" on their wiki, based on their experience of how well it functions on desktop and mobile. If the feature is deemed mature, editors can update the interface messages in <code dir=ltr>MediaWiki:skin-theme-description</code> and <code dir=ltr>MediaWiki:Vector-night-mode-beta-tag</code> to indicate that dark mode is ready and no longer considered beta. * The improved [[mw:Wikimedia_Apps/Team/iOS/Activity_Tab|Activity tab]] which displays user-insights is now available to all users of the Wikipedia iOS app (version 7.9.0 and later). Following earlier A/B testing that showed higher account creation among users with access to the feature, it has been rolled out to 100% of users along with some updates. The Activity tab now shows your edited articles in the timeline, offers editing impact insights like contribution counts and article view trends, and customization options to improve in-app experience for users. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:21}} community-submitted {{PLURAL:21|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, a bug that prevented [[mw:Special:MyLanguage/Extension:DiscussionTools|DiscussionTools]] from working on mobile has now been fixed, restoring full functionality. [https://phabricator.wikimedia.org/T415303] '''Updates for technical contributors''' * The [[m:Special:GlobalWatchlist|Global Watchlist]] lets you view your watchlists from multiple wikis on one page. The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:GlobalWatchlist|extension]] that makes this possible continues to improve. The latest upgrade is the inclusion of a [[mw:Extension:GlobalWatchlist#hook|new hook]], <code dir=ltr>ext.globalwatchlist.rebuild</code>, which fires after each watchlist rebuild. This allows you to run gadgets and user scripts for the Special page. [https://phabricator.wikimedia.org/T275159] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.17|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/09|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W09"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 23. februara 2026. u 20:03 (CET) <!-- Pošiljalac poruke: Korisnik:STei (WMF)@metawiki; spisak primalaca: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30119102 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-10</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W10"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/10|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * Wikipedia 25 [[m:Special:MyLanguage/Wikipedia 25/Easter egg experiments|Birthday mode]] is now live on Betawi, Breton, Chinese, Czech, Dutch, English, French, Gorontalo, Indonesian, Italian, Luxembourgish, Madurese, Sicilian, Spanish, Thai, and Vietnamese Wikipedias! This limited-time campaign feature celebrates 25 years of Wikipedia with a birthday mascot, Baby Globe. When turned on, Baby Globe is shown on [[m:Special:MyLanguage/Wikipedia 25/Easter egg experiments/article configuration|~2,500 articles]], waiting to be discovered by readers. Communities can choose to turn Birthday mode on by getting consensus from their community and asking an admin to enable the feature and customize it via [[m:Special:MyLanguage/Wikipedia 25/Easter egg experiments#Community Configuration Demo|community configuration]] on the local wiki. '''Updates for editors''' * [[:m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|Sub-referencing]], a new feature to re-use references with different details has been released to Swedish Wikipedia, Polish Wikipedia and [[:phab:T418209|a couple of other wikis]]. You can [[:m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing#test|try the feature]] on these projects or on testwiki and [https://en.wikipedia.beta.wmcloud.org/wiki/Sub-referencing betawiki]. Learnings from the first pilot wiki German Wikipedia have been [[:m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing/Learnings|published in a report]]. Reach out to the Wikimedia Deutschland team if you are [[:m:Talk:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing#Pilot wikis|interested in becoming a pilot wiki]]. * [[mw:Special:MyLanguage/Help:Edit check#Paste check|Paste Check]] will become available at all Wikipedias this week. The feature prompts newcomers who are pasting text they are not likely to have written into VisualEditor to consider whether doing so risks a copyright violation. Paste Check [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/Tags|tags]] all edits where it is shown for potential review. Local administrators can configure various aspects of the feature via [[{{#special:EditChecks}}]]. [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/Paste Check#A/B Experiment|Research]] across 22 wikis found that Paste Check resulted in an 18% decrease in relative reverted-edits compared to the control group. Translators can [https://translatewiki.net/w/i.php?title=Special%3ATranslate&group=ext-visualeditor-ve-mw-editcheck&filter=&optional=1&action=translate help to localize] this and related features. * The [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience|Reader Experience team]] will be standardizing the user menu in the top right for all mobile users so that it is closer to the desktop experience. Currently this user menu is only visible to users with Advanced Mobile Controls (AMC) turned on. The only change is that a couple buttons previously in the left-side menu will move to the top right for users who do not have AMC turned on. This change is expected to go out March 9 and seeks to improve the user interface. [https://phabricator.wikimedia.org/T413912] * Starting in the week of March 2, the emails sent out when an email address was added, removed, or changed for an account will switch to a substantially nicer and clearer HTML email from the prior plaintext one. [https://phabricator.wikimedia.org/T410807] * Notifications are currently limited to 2,000 historic entries per user, and extend back to 2013 when the feature was released. This is going to be changed to only store Notifications from the last 5 years, but up to 10,000 of them. This will help with long-term infrastructure health and help to prevent more recent notifications from disappearing too soon. [https://phabricator.wikimedia.org/T383948] * The [[m:Special:GlobalWatchlist|Global Watchlist]] which lets you view your watchlists from multiple wikis on a single page continues to see improvements. The latest update improves label usage experience. The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:GlobalWatchlist|extension]] now allows activating the [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Language#Fallback languages|language fallback system]] for Wikidata items without labels in the viewed language, and showing those labels in the user’s preferred Wikidata language if no <code dir=ltr>uselang=</code> URL parameter is provided. [https://phabricator.wikimedia.org/T373686][https://phabricator.wikimedia.org/T416111] * The Wikipedia Android team has started a beta test of [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Information Retrieval/Phase 1|hybrid search]] on Greek Wikipedia. Hybrid search capabilities can handle both semantic and keyword queries enabling readers to find what they’re looking for directly on Wikipedia more easily. * For security reasons, members of certain user groups are [[m:Special:MyLanguage/Mandatory two-factor authentication for users with some extended rights|required to have two-factor authentication]] (2FA) enabled. Currently, 2FA is required to use the group, but not to be a member of it. Given that this model still has some vulnerabilities, the situation will [[phab:T418580|gradually change in March]]. Members of these groups will be unable to disable last 2FA method on their account, and it will be impossible to add users without 2FA to these groups. Users will still be able to add new authentication methods or remove them, as long as at least one method is continuously enabled. In the second half of March, users without 2FA will be removed from these groups. This applies to: CentralNotice administrators, checkusers, interface administrators, suppressors, Wikidata staff, Wikifunctions staff, WMF Office IT and WMF Trust & Safety. Nothing will change for other users. See the linked task for deployment schedule. [https://phabricator.wikimedia.org/T418580] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:27}} community-submitted {{PLURAL:27|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the issue preventing users from creating an instance in [https://www.wikibase.cloud/ Wikibase.cloud] has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T416807] '''Updates for technical contributors''' * To help ensure [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Product Insights/Responsible Reuse|fair use of infrastructure]], over the next month the Wikimedia Foundation will implement global API rate limits across our APIs. In early March, stricter limits will be applied to unidentified requests from outside Toolforge/WMCS and API requests that are made from web browsers. In April, higher limits will be applied to identified traffic. These limits are intentionally set as high as possible to minimise impact on the community. Bots running in Toolforge/WMCS or with the bot user right on any wiki should not be affected for now. However, all developers are advised to follow updated best practices. For more information, see [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Rate limits|Wikimedia APIs/Rate limits]]. * The Wikidata Query Service Linked Data Fragment (LDF) endpoint will be decommissioned in February. This endpoint served limited traffic, which was successfully migrated to other data access methods that were better suited to support existing use cases. The hardware used to support the LDF endpoint will be reallocated to support the ongoing backend migration efforts. [https://phabricator.wikimedia.org/T415696] * The new Parsoid parser [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Updates|continues to be deployed to additional wikis]], improving platform sustainability and making it easier to introduce new reading and editing features. Parsoid is now the default parser on 488 WMF wikis (268 Wikipedias), now covering more than 10% of all Wikipedia page views. * The process and criteria for [[Special:MyLanguage/Wikimedia Enterprise#Access|requesting exceptional access]] to the high volume feed of the ''Wikimedia Enterprise'' APIs (at no cost for mission-aligned usecases), [[m:Talk:Wikimedia Enterprise#Exceptional access criteria|have now been published]]. This is to provide more thorough and clearer documentation for users. * [https://techblog.wikimedia.org/ Tech Blog], the blog dedicated to the Wikimedia technical community [https://techblog.wikimedia.org/2026/02/24/a-tech-blog-diff/ will be migrating] to [[diffblog:|Diff]], the community news and event blog. The migration should be complete in April 2026, after which new posts will be accepted for publishing. Readers will be able to access posts – old and new – on the landing page at https://diff.wikimedia.org/techblog. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.18|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/10|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W10"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 2. marta 2026. u 18:51 (CET) <!-- Pošiljalac poruke: Korisnik:STei (WMF)@metawiki; spisak primalaca: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30137798 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-11</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W11"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/11|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|All wikis will be read-only]] for a few minutes on Wednesday, 25 March 2026 at [https://zonestamp.toolforge.org/1774450800 15:00 UTC]. This is for the datacenter server switchover backup tests, [[wikitech:Deployments/Yearly calendar|which happen twice a year]]. During the switchover, all Wikimedia website traffic is shifted from one primary data center to the backup data center to test availability and prevent service disruption even in emergencies. * Last week, all wikis had 2 hours of read-only time, and extended unavailability for user-scripts and gadgets. This was due to a security incident which has since been resolved. Work is ongoing to prevent re-occurrences. For current information please see the [[m:Steward's noticeboard#Statement on Meta about today's user script security incident|post on the Stewards' noticeboard]] ([[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Product and Technology/Product Safety and Integrity/March 2026 User Script Incident|translations]]). '''Updates for editors''' * Users facing multiple blocks on mobile will now see the reasons for each block separately, instead of a generic message. This helps them understand why they are blocked and what steps they can take to resolve the issue. For example, users affected for using common VPNs (such as [[Special:MyLanguage/Apple iCloud Private Relay|iCloud Private Relay]]) will receive clearer guidance on what they need to do to start editing again. [https://phabricator.wikimedia.org/T357118] * Later this week, [[mw:Special:MyLanguage/VisualEditor/Suggestion Mode|Suggestion Mode]] will become available as a beta feature within the visual editor at all Wikipedias. This feature proactively suggests various types of actions that people can consider taking to improve Wikipedia articles, and learn about related guidelines. The feature is locally configurable, and can also be locally expanded with custom Suggestions. Current settings can be seen at [[Special:EditChecks]] and there are [[mw:Special:MyLanguage/Help:Suggestion mode#For administrators %E2%80%93 local customization|instructions for how administrators can customize]] the links to point to local guidelines. The feature is connected to [[mw:Special:MyLanguage/Help:Edit check|Edit check]] which suggests improvements while someone is writing new content. In the future, the Editing team plans to evaluate the feature's impact with newcomers through a controlled experiment. [https://phabricator.wikimedia.org/T404600] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:23}} community-submitted {{PLURAL:23|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the issue where the cursor became misaligned during the use of CodeMirror’s syntax highlighting, which makes wikitext and code easier to read, has now been fixed. This problem specifically affected users who defined a font rule in a custom stylesheet while creating a new topic with DiscussionTools. [https://phabricator.wikimedia.org/T418793] '''Updates for technical contributors''' * API rate limiting update: To help ensure [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Product Insights/Responsible Reuse|fair use of infrastructure]], global API rate limits will be applied this week to requests without a compliant User-Agent that originate from outside Toolforge/WMCS and to unauthenticated requests made from web browsers. Higher limits will be applied to identified traffic in April. Bots running in Toolforge/WMCS or with the bot user right on any wiki should not be affected for now. However, all developers are advised to follow updated best practices. For more information, see [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Rate limits|Wikimedia APIs/Rate limits]]. * The new GraphQL API has been released. The API was developed as a flexible alternative to select features of the Wikidata Query Service (WDQS), to improve developer experience and foster adaptability, and efficient data access. Try it out and [[d:Wikidata:Wikibase GraphQL#Feedback and development|give feedback]]. You can also [https://greatquestion.co/wikimediadeutschland/GraphQLAPI/apply sign up for usability tests]. * The [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council/Unsupported Tools Working Group|PTAC Unsupported Tools Working Group]] continued improvements to [[commons:Special:MyLanguage/Commons:Video2commons#|Video2Commons]] in February, with fixes addressing authentication errors, large-file handling, task queue visibility, and clearer upload behavior. Work is still ongoing in some areas, including changes related to deprecated server-side uploads. Read [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council/Unsupported Tools Working Group#February 2026|this update]] to learn more. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.19|MediaWiki]] '''In depth''' * The Article Guidance team invites experienced Wikipedia editors from selected [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance/Pilot wikis and collaborators#Collaborators|pilot wikis]] and interested contributors from other Wikipedias to fill out this questionnaire which is available in [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSfmLeVWnxmsCbPoI_UF2jyRcn73WRGWCVPHzerXb4Cz97X_Ag/viewform English], [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSd6rzr4XXQw8r4024fE3geTPFe13M_6w7Mitj-YJi0sOlWTAw/viewform?usp=header Arabic], [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdok3-RfB18lcugYTUMGkpwmqG_8p760Wv4dCXitOXOszjUDw/viewform?usp=header Bengali], [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSfjTfYp4jEo0akA4B1e-Nfg3QZPCudUjhJzHzzDi6AHyAaMGA/viewform?usp=header Japanese], [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLScteVoI29Aue4xc72dekk-6RYtvmMgQxzMI900UOawrFrSTWg/viewform?usp=header Portuguese], [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSetdxnYwL3ub2vqA7awCg5hJZPMIYcDPaiTe12rY9h0GYnVlw/viewform?usp=header Persian], and [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLScNvfJF-Ot-4pzA4qAN771_0QDJ4Li19YcUsaTgSKW8Nc7U_Q/viewform?usp=header Turkish]. Your answers will help the team customize guidance for less experienced editors and help them learn community policies and practices while creating an article. Learn more [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance|on the project page]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/11|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W11"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 9. marta 2026. u 19:52 (CET) <!-- Pošiljalac poruke: Korisnik:STei (WMF)@metawiki; spisak primalaca: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30213008 --> == ''The Signpost'': 10 March 2026 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''</div> <div style="column-count:2;"> * Interview: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-10/Interview|Bernadette Meehan, new Wikimedia Foundation CEO]] * News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-10/News and notes|Security testing unleashes computer worm on Meta-wiki]] * Special report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-10/Special report|What actually happened during the Wikimedia security incident?]] * In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-10/In the media|Indonesian government blocks Wikimedia logins; archive site scoured from Wikipedia after owner runs malware]] * Recent research: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-10/Recent research|To wiki, perchance to groki]] * Obituary: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-10/Obituary|Madhav Gadgil, Fredrick Brennan, Mark Miller, Chip Berlet]] * Opinion: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-10/Opinion|Interface administrators and trusting trust]] * Technology report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-10/Technology report|English Wikipedia deprecates archive.today after DDoS against blog, altered content]] * Op-ed: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-10/Op-ed|Why is "Trypsin-sensitive photosynthetic activities in chloroplast membranes" cited in "List of tallest buildings in Chicago"?]] * Essay: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-10/Essay|The pursuit of a button click]] * In focus: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-10/In focus|Short descriptions: One year later]] * WikiProject report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-10/WikiProject report|Unreferenced articles backlog drive]] * Community view: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-10/Community view|Speaking of planning ...]] * Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-10/Traffic report|Over the mountain, kissing silver inlaid clouds]] * Crossword: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-10/Crossword|"It will never happen"]] * Comix: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-10/Comix|BRIEn't]] </div> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 10. marta 2026. u 05:15 (CET) <!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --></div> <!-- Pošiljalac poruke: Korisnik:JPxG@metawiki; spisak primalaca: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&oldid=30121359 --> == ''This Month in GLAM'': February 2026 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/February 2026|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume XVI, Issue II, February 2026</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2026/Contents/From the team|From the team]]: GLAM in 2026 is calling to action! * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2026/Contents/Belgium report|Belgium report]]: A photo safari through Wiki Loves Fashion & a rescue mission with Mission Gourmande! * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2026/Contents/Czech Republic report|Czech Republic report]]: National Library overview of 2025 * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2026/Contents/Italy report|Italy report]]: Cultural Heritage and Memory: 2026 GLAM Call and Executed Renaissance Edit-a-thon * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2026/Contents/New Zealand report|New Zealand report]]: Farewelling the Auckland Museum Summer Students and an update on the NZBSI WiR * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2026/Contents/Poland report|Poland report]]: Wikipedia in Cultural Marketing at Crash Mondays Warsaw * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2026/Contents/Serbia report|Serbia report]]: February in Wikimedia Serbia * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2026/Contents/Spain report|Spain report]]: Wikidata in the GLAM context II * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2026/Contents/Switzerland report|Switzerland report]]: Neocomensia, SAPA, Atelier Winterthur, GLAM-on-Tour Disentis * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2026/Contents/UK report|UK report]]: New content in African and Asian languages * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2026/Contents/Biodiversity Heritage Library report|Biodiversity Heritage Library report]]: Updates on work by BHLWiki Working Group members * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2026/Contents/Memory of the World report|Memory of the World report]]: Focus on Indigenous issues * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2026/Contents/Events|Calendar]]: March's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2026/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 12. marta 2026. u 01:52 (CET)</div> <!-- Pošiljalac poruke: Korisnik:Romaine@metawiki; spisak primalaca: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=30232291 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-12</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W12"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/12|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|{{int:codemirror-beta-feature-title}}]] beta feature, also known as [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeMirror|CodeMirror 6]], has been used for wikitext syntax highlighting since November 2024. It will be promoted out of beta by May 2026 in order to bring improvements and new [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror#Features|features]] to all editors who use the standard syntax highlighter. If you have any questions or concerns about promoting the feature out of beta, [[mw:Special:MyLanguage/Help talk:Extension:CodeMirror|please share]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T259059] * Some changes to local user groups are performed by stewards on Meta-Wiki and logged there only. Now, interwiki rights changes will be logged both on Meta-Wiki and the wiki of the target user to make it easier to access a full record of user's rights changes on a local wiki. Past log entries for such changes will be backfilled in the coming weeks. [https://phabricator.wikimedia.org/T6055] * On wikis using [[m:Special:MyLanguage/Flagged Revisions|Flagged Revisions]], the number of pending changes shown on [[{{#Special:PendingChanges}}]] previously counted pages which were no longer pending review, because they have been removed from the system without being reviewed, e.g. due to being deleted, moved to a different namespace, or due to wiki configuration changes. The count will be correct now. On some wikis the number shown will be much smaller than before. There should be no change to the list of pages itself. [https://phabricator.wikimedia.org/T413016] * Wikifunctions composition language has been rewritten, resulting in a new version of the language. This change aims to increase service stability by reducing the orchestrator's memory consumption. This rewrite also enables substantial latency reduction, code simplification, and better abstractions, which will open the door to later feature additions. Read more about [[f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates/2026-03-11|the changes]]. * Users can now sort search results alphabetically by page title. The update gives an additional option to finding pages more easily and quickly. Previously, results could be sorted by Edit date, Creation date, or Relevance. To use the new option, open 'Advanced Search' on the search results page and select 'Alphabetically' under 'Sorting Order'. [https://phabricator.wikimedia.org/T403775] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:28}} community-submitted {{PLURAL:28|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the bug that prevented UploadWizard on Wikimedia Commons from importing files from Flickr has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T419263] '''Updates for technical contributors''' * A new special page, [[{{#special:LintTemplateErrors}}]], has been created to list transcluded pages that are flagged as containing lint errors to help users discover them easily. The list is sorted by the number of transclusions with errors. For example: [[{{#special:LintTemplateErrors}}/night-mode-unaware-background-color]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T170874] * Users of the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|{{int:codemirror-beta-feature-title}}]] beta feature have been using [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeMirror|CodeMirror]] instead of [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeEditor|CodeEditor]] for syntax highlighting when editing JavaScript, CSS, JSON, Vue and Lua content pages, for some time now. Along with promoting CodeMirror 6 out of beta, the plan is to replace CodeEditor as the standard editor for these content models by May 2026. [[mw:Special:MyLanguage/Help talk:Extension:CodeMirror|Feedback or concerns are welcome]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T419332] * The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeMirror|CodeMirror]] JavaScript modules will soon be upgraded to CodeMirror 6. Leading up to the upgrade, loading the <code dir=ltr>ext.CodeMirror</code> or <code dir=ltr>ext.CodeMirror.lib</code> modules from gadgets and user scripts was deprecated in July 2025. The use of the <code dir=ltr>ext.CodeMirror.switch</code> hook was also deprecated in March 2025. Contributors can now make their scripts or gadgets compatible with CodeMirror 6. See the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeMirror#Gadgets and user scripts|migration guide]] for more information. [https://phabricator.wikimedia.org/T373720] * The MediaWiki Interfaces team is expanding coverage of REST API module definitions to include [[mw:Special:MyLanguage/API:REST API/Extensions|extension APIs]]. REST API modules are groups of related endpoints that can be independently managed and versioned. Modules now exist for [https://phabricator.wikimedia.org/T414470 GrowthExperiments] and [https://phabricator.wikimedia.org/T419053 Wikifunctions] APIs. As we migrate extension APIs to this structure, documentation will move out of the main MediaWiki OpenAPI spec and REST Sandbox view, and will instead be accessible via module-specific options in the dropdown on the [https://test.wikipedia.org/wiki/Special:RestSandbox REST Sandbox] (i.e., [[{{#Special:RestSandbox}}]], available on all wiki projects). * The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Scribunto|Scribunto]] extension provides different pieces of information about the wiki where the module is being used via the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Scribunto/Lua reference manual|mw.site]] library. Starting last week, the library also provides a [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Scribunto/Lua reference manual#mw.site.wikiId|way]] of accessing the [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Wiki ID|wiki ID]] that can be used to facilitate cross-wiki module maintenance. [https://phabricator.wikimedia.org/T146616] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.20|MediaWiki]] '''In depth''' * The [[m:Special:MyLanguage/Coolest Tool Award|2026 Coolest Tool Award]] celebrating outstanding community tools, is now open for nominations! Nominate your favorite tool using the [https://wikimediafoundation.limesurvey.net/435684?lang=en nomination survey] form by 23 March 2026. For more information on privacy and data handling, please see the [[foundation:Special:MyLanguage/Legal:Coolest_Tool_Award_2026_Survey_Privacy_Statement|survey privacy statement]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/12|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W12"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 16. marta 2026. u 20:35 (CET) <!-- Pošiljalac poruke: Korisnik:STei (WMF)@metawiki; spisak primalaca: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30260505 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-13</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W13"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/13|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * Wikimedia site users can now log in without a password using passkeys. This is a secure method supported by fingerprint, facial recognition, or PIN. With this change, all users who opt for passwordless login will find it easier, faster, and more secure to log in to their accounts using any device. The new passkey login option currently appears as an autofill suggestion in the username field. An additional [[phab:T417120|"Log in with passkey" button]] will soon be available for users who have already registered a passkey. This update will improve security and user experience. The [[c:File:Passwordless_login_screencast.webm|screen recording]] demonstrates the passwordless login process step by step. * [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|All wikis will be read-only]] for a few minutes on Wednesday, 25 March 2026 at [https://zonestamp.toolforge.org/1774450800 15:00 UTC]. This is for the datacenter server switchover backup tests, [[wikitech:Deployments/Yearly calendar|which happen twice a year]]. During the switchover, all Wikimedia website traffic is shifted from one primary data center to the backup data center to test availability and prevent service disruption even in emergencies. '''Updates for editors''' * Wikimedia site users can now export their notifications older than 5 years using a [[toolforge:echo-chamber|new Toolforge tool]]. This will ensure that users retain their important notifications and avoid them being lost based on the planned change to delete notifications older than 5 years, as previously announced. [https://phabricator.wikimedia.org/T383948] * Wikipedia editors in Indonesian, Thai, Turkish, and Simple English now have access to Special:PersonalDashboard. This is an [[mw:Special:MyLanguage/Moderator Tools/Dashboard|early version of an experience]] that introduces newer editors to patrolling workflows, making it easier for them to move from making edits to participating in more advanced moderation work on their project. [https://phabricator.wikimedia.org/T402647] * The [[Special:Block]] now has two minor interface changes. Administrators can now easily perform indefinite blocks through a dedicated radio button in the expiry section. Also, choosing an indefinite expiry provides a different set of common reasons to select from, which can be changed at: [[MediaWiki:Ipbreason-indef-dropdown]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T401823] * Mobile editors [[mw:Special:MyLanguage/Contributors/Account Creation Experiments#Logged-out|at several wikis]] can now see an improved logged-out edit warning, thanks to the recent updates from the Growth team. These changes released last week are part of ongoing efforts and tests to enhance [[mw:Special:MyLanguage/Contributors/Account Creation Experiments|account creation experience on mobile]] and then increase participation. [https://phabricator.wikimedia.org/T408484] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:36}} community-submitted {{PLURAL:36|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the bug that prevented mobile web users from seeing the block information when affected by multiple blocks has been fixed. They can now see messages of all the blocks currently affecting them when they access Wikipedia. '''Updates for technical contributors''' * Images built using Toolforge will soon get the upgraded buildpacks version, bringing support for newer language versions and other upstream improvements and fixes. If you use Toolforge Build Service, review the recent [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/cloud-announce@lists.wikimedia.org/thread/EMYTA32EV2V5SQ2JIEOD2CL66YFIZEKV/ cloud-announce email] and update your build configuration as necessary to ensure your tools are compatible. [https://wikitech.wikimedia.org/w/index.php?title=Help:Toolforge/Building_container_images&oldid=2392097#Buildpack_environment_upgrade_process][https://phabricator.wikimedia.org/T380127] * The [https://api.wikimedia.org/wiki/Main_Page API Portal] documentation wiki will shut down in June 2026. API keys created on the API Portal will continue to work normally. api.wikimedia.org endpoints will be deprecated gradually starting in July 2026. Documentation on the API Portal is moving to [[mw:Wikimedia APIs|mediawiki.org]]. Learn more on the [[wikitech:API Portal/Deprecation|project page]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.21|MediaWiki]] '''In depth''' * [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes|WMDE Technical Wishes]] is considering improvements to [[m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names|automatically generated reference names in VisualEditor]]. Please check out the [[m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Proposed solutions|proposed solutions]] and participate in the [[m:Talk:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Request for comment|request for comment]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/13|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W13"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 23. marta 2026. u 17:51 (CET) <!-- Pošiljalac poruke: Korisnik:UOzurumba (WMF)@metawiki; spisak primalaca: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30268305 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-14</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W14"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/14|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The Beta version of [[abstract:|Abstract Wikipedia]] a new Wikimedia project which is language-independent, was launched last week. The project allows communities to build Wikipedia articles in their native language, which can be readily accessed by other users in their own languages. The wiki is powered by instructions from Wikifunctions and also based on structured content from Wikidata. [[:f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates/2026-03-26|Read more]]. '''Updates for editors''' * The Growth team is running an A/B test to evaluate a clearer, more user-friendly message that promotes account creation on wikis. Currently when logged-out mobile users begin editing, they see a jarring warning message that can feel abrupt and discouraging. This also presents temporary account editing as the default rather than encouraging account creation. The test is running on ten Wikipedias, including Arabic, French, Spanish and German. [[mw:Special:MyLanguage/Contributors/Account Creation Experiments#2. Improve logged-out warning message (T415160)|Read more]]. * The Wikimedia Apps team is inviting feedback on [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Future of Editing on the Mobile Apps|how editing should work on the Wikipedia mobile apps]]. The discussion focuses on improving how users access editing tools when they tap "Edit". This is part of a broader effort to convert readers who develop an interest in editing, to access a more user-friendly pathway to start contributing. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:45}} community-submitted {{PLURAL:45|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where citation fetching from the large newspaper archive [https://www.newspapers.com Newspapers.com] was no longer working, due to a block in [[mw:Special:MyLanguage/Citoid|Citoid]] requests, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T419903] '''Updates for technical contributors''' * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.22|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/14|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W14"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 30. marta 2026. u 21:25 (CEST) <!-- Pošiljalac poruke: Korisnik:STei (WMF)@metawiki; spisak primalaca: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30329462 --> == ''The Signpost'': 31 March 2026 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''</div> <div style="column-count:2;"> * News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-31/News and notes|Entirety of Wikinews to be shut down]] * In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-31/In the media|AI ban, newspapers disrupt archiving; and antisemitism complaints]] * Community view: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-31/Community view|Videos from WikiConference North America 2025 in NYC]] * Disinformation report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-31/Disinformation report|Cleaning up after Jeffrey Epstein, Peter Nygard, and Mohamed Al-Fayed]] * WikiConference report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-31/WikiConference report|WikiConference North America 2025 in NYC review]] * Obituary: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-31/Obituary|Dr. Subas Chandra Rout]] * Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-31/Traffic report|Call in the dogs of war, soldier of fortune]] * Gallery: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-31/Gallery|Canadian Rangers participate in Operation ''Enduring Encyclopedia'']] * Comix: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-31/Comix|n00bsitting]] </div> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 31. marta 2026. u 12:08 (CEST) <!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --></div> <!-- Pošiljalac poruke: Korisnik:JPxG@metawiki; spisak primalaca: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&oldid=30329870 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-15</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W15"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/15|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents|CampaignEvents extension]] now includes a new group goal-setting feature, enabling organizers to set and track event goals such as the number of articles created and participating contributors in real time. Similarly, participants can work toward shared targets and see their collective impact as the event unfolds. The feature is now available on all Wikimedia wikis. Learn more in [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents/Registration/Collaborative contributions#Goal setting|the documentation]]. * [[File:Maki-gift-15.svg|12px|link=|class=skin-invert|Wishlist item]] The new [[mw:Special:MyLanguage/Help:Watchlist labels|watchlist labels]] feature (announced in [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/07|Tech News 2026-07]]) is now available via VisualEditor, the source editor, and the 'watchstar' (or watch link, for skins that don't have a star icon). Previously it was only possible to assign labels via [[Special:EditWatchlist|EditWatchlist]]. In all three places it is a new field following the expiry field. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:23}} community-submitted {{PLURAL:23|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the issue where talk pages on mobile with Parsoid are unusable after empty section headers, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T419171] '''Updates for technical contributors''' * The [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|sub-referencing feature]], which lets editors add details to an existing reference without duplicating it, will be gradually rolled out to [[phab:T414094|more wikis]] later this year. Wikis using the [[mw:Special:MyLanguage/Reference Tooltips|Reference Tooltips]] gadget are encouraged to update their version (typically at [[m:MediaWiki:Gadget-ReferenceTooltips.js|MediaWiki:Gadget-ReferenceTooltips.js]] as shown [https://en.wikipedia.org/w/index.php?diff=1344408362 here]) to ensure compatibility. Other reference-related gadgets may also be affected. [https://phabricator.wikimedia.org/T416304] * All Wikinews editions will be closed and switched to read-only mode on 4 May 2026. Content will remain accessible, but no new edits or articles can be added. This closure was approved by the Board of Trustees of the Wikimedia Foundation following extended discussions. [[m:Wikimedia Foundation Board noticeboard#Board of Trustees Approves Closure of Wikinews|Read more]]. * The [[:mw:Special:MyLanguage/API:Action API|Action API]] has had several formats for requested output. One of them, <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>format=php</nowiki></code></bdi>, is being removed soon. Please ensure your scripts or bots use the [[mw:Special:MyLanguage/API:Data formats#Output|JSON format]]. This removal should affect very few scripts and bots. [https://phabricator.wikimedia.org/T118538] * The [[Special:NamespaceInfo|Special:NamespaceInfo]] page now includes namespace aliases. For example "WP" for the "Project" ("Wikipedia") namespace on the German Wikipedia. [https://phabricator.wikimedia.org/T381455] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.23|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/15|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W15"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 6. aprila 2026. u 18:19 (CEST) <!-- Pošiljalac poruke: Korisnik:STei (WMF)@metawiki; spisak primalaca: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30362761 --> == ''This Month in GLAM'': March 2026 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/March 2026|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume XVI, Issue III, March 2026</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2026/Contents/From the team|From the team]]: GLAM in Equinox * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2026/Contents/Albania report|Albania report]]: Wikigap 2026 in Tirana, Albania * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2026/Contents/Aruba report|Aruba report]]: Celebrating 20 Years of Papiamentu/o Wikipedia * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2026/Contents/Bolivia report|Bolivia report]]: The Family Treasures Project Returns, with New GLAM Partners * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2026/Contents/Brazil report|Brazil report]]: Wiki Loves Folklore Brazil defines six categories to represent Brazilian culture on Commons * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2026/Contents/Colombia report|Colombia report]]: Architecture in the public domain in libraries in Nariño/Arquitectura en dominio público en bibliotecas nariñenses * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2026/Contents/Czech Republic report|Czech Republic report]]: Main Wikimedian in Residence report for 2025 is here * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2026/Contents/Germany report|Germany report]]: Art History Loves Wiki 2026 – digital/local. collection loves wiki * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2026/Contents/India report|India report]]: Collaboration resumes with the British Library for Bangla Wikisource * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2026/Contents/Italy report|Italy report]]: 2026 winners projects * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2026/Contents/New Zealand report|New Zealand report]]: New Zealand Bioeconomy Science Institute Wikimedian in Residence update, a letter published in Nature & Architecture + Women NZ * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2026/Contents/Macedonia report|North Macedonia report]]: Wikimedia MKD's GLAM Highlights: Botany and Beyond * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2026/Contents/Portugal report|Portugal report]]: March in Portugal * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2026/Contents/Serbia report|Serbia report]]: March in Wikimedia Serbia * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2026/Contents/Sweden report|Sweden report]]: Looking for similar images * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2026/Contents/Switzerland report|Switzerland report]]: GLAM Wiki Group, Donna, CoCreation PTT-Archive * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2026/Contents/UK report|UK report]]: CILIP MDG 2026 Conference, Library meetups and the World's Enamels * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2026/Contents/Ukraine report|Ukraine report]]: Spring 2026 news from Ukraine – Wiki Loves Folklore & more #1Lib1Ref * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2026/Contents/USA report|USA report]]: MoMA's International Traveling Exhibitions and Wikidata on the LD4 Arts Affinity Group April Community Call * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2026/Contents/Biodiversity Heritage Library report|Biodiversity Heritage Library report]]: Updates on work by BHL-Wiki Working Group members * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2026/Contents/AvoinGLAM report|AvoinGLAM report]]: Oulu Löyly * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2026/Contents/Memory of the World report|Memory of the World report]]: Indigenous languages on the Main Page * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2026/Contents/Events|Calendar]]: April's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2026/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 9. aprila 2026. u 20:19 (CEST)</div> <!-- Pošiljalac poruke: Korisnik:Romaine@metawiki; spisak primalaca: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=30344683 --> izizuo43avvfqofugbvifvub14tzmqw 828 4719937 42579554 42557023 2026-04-09T16:18:43Z Vipz 151311 [[Kategorija:Šabloni zasnovani na Calculator šablonu]] → [[Kategorija:Calculator šabloni]] 42579554 Scribunto text/plain local mMessageBox = require('Module:Message box') local p = {} function p._main() local boxArgs = { type = 'notice', small = true, image = '[[Datoteka:GNOME Calculator icon 2018.svg|32px|alt=Ikona kalkulatora]]', text = 'Ovaj je šablon zasnovan na [[Šablon:Calculator|Šablonu:Calculator]].' } return mMessageBox.main('mbox', boxArgs) .. '[[Kategorija:Calculator šabloni]]' end function p.main(frame) return p._main() end return p 3jjc5kx1nxbtva6gci2rm9h6bbyjpwr 14 4719946 42579555 42560962 2026-04-09T16:19:16Z Vipz 151311 Vipz premješta stranicu [[Kategorija:Šabloni zasnovani na Calculator šablonu]] na [[Kategorija:Calculator šabloni]] bez ostavljanja preusmjerenja: [[WP:KONCIZNO|Konciznije]] 42560962 wikitext text/x-wiki Ovdje se nalaze šabloni zasnovani na {{tl|Calculator}} šablonu, koji je pak zasnovan na spravici Calculator ([[MediaWiki:Gadget-calculator.js]]). [[Kategorija:Šabloni zasnovani na spravicama|Calculator]] dylp0y7gjyfy4yybjp0snorjmetftuz 10 4719952 42579568 42577300 2026-04-09T17:19:48Z Vipz 151311 42579568 wikitext text/x-wiki {{dokumentacijska podstranica}} {{Koristi šablon Calculator}} {{Koristi spravicu|MediaWiki:Gadget-calculator.js}} Ovaj šablon služi za izradu interaktivnih grafičkih elemenata ({{jez-en|widget}}). Spravica 'Calculator' koja je odgovorna za funkcionalnost ovog šablona je prema zadanim postavkama omogućena za sve korisnike Wikipedije. Registrirani i prijavljeni korisnici spravicu mogu isključiti u svojim postavkama: [[Posebno:Postavke#mw-prefsection-gadgets]]. Šablon zahtjeva preglednik s podrškom za [[JavaScript]]. Odjeljak {{slink||Codex}} sadrži osnovne gradivne elemente u načinu prikaza koji prati smjernice Wikimedijinog stilskog priručnika [[:mw:Codex|Codex]] ([[:wmdoc:codex/latest]]). Podstranica {{tl|Calculator/zbirka}} donosi odabrane primjere Calculator šablona koji ilustriraju njihove mogućnosti u praksi. Statistika upotrebe šablona je dostupna na [https://grafana.wikimedia.org/d/IlK0cZbSk/gadget-stats?orgId=1&from=now-7d&to=now&timezone=utc&var-gadget=calculator&var-metric=mediawiki_gadget_calculator_wiki_total&refresh=1m Grafani]. ==Primjeri== U nastavku se nalazi jednostavan primjer množenja dvaju brojeva. Pozivamo dvije instance šablona Calculator (bez formule) koje služe kao polja za unos. Zatim pozivamo treću instancu koja sadrži formulu za množenje prethodne dvije ćelije. Imajte na umu da se formule primjenjuju tek nakon korisničke interakcije, stoga sva polja moraju imati zadanu vrijednost koja se koristi kao početna prije interakcije. <syntaxhighlight lang="wikitext"> {{calculator|id=a|default=2|size=4}} × {{calculator|id=b|default=2|size=4}} = {{calculator|id=c|formula=a*b|default=4|type=plain}} </syntaxhighlight> daje: {{calculator|id=a|default=2|size=4}} × {{calculator|id=b|default=2|size=4}} = {{calculator|id=c|formula=a*b|default=4|type=plain}} <syntaxhighlight lang="wikitext"> {{calculator|id= km |type= number|size= 9|default= 1.609344|formula= miles*1.609344}} km = {{calculator|id= miles|type= number|size= 9|default= 1 |formula= km/1.609344 }} milja/milje </syntaxhighlight> daje: {{calculator|id= km |type= number|size= 9|default= 1.609344|formula= miles*1.609344}} km = {{calculator|id= miles|type= number|size= 9|default= 1 |formula= km/1.609344 }} milja/milje ===BMI kalkulator (metrički sustav)=== Widgete je moguće postaviti unutar 'wikitable' [[Pomoć:Tabela|tabele]]. <syntaxhighlight lang="wikitext"> {| class="wikitable" style = "float: left; margin-left:15px;" |+ Metrički |- | {{calculator label|Masa|for=weightkg}} || {{calculator|id=weightkg|size=3|default=80}} kg |- | {{calculator label|Visina|for=heightcm}} || {{calculator|id=heightcm|size=3|default=160}} cm |- | [[Indeks tjelesne mase|BMI]] || '''{{calculator|id=bmimetric|type=plain|formula=round(weightkg/pow(heightcm/100,2))|default=31|style=min-width:3ch;display:inline-block}} kg/m²''' |} </syntaxhighlight> {| class="wikitable" style = "float: left; margin-left:15px;" |+ Metrički |- | {{calculator label|Masa|for=weightkg}} || {{calculator|id=weightkg|size=3|default=80}} kg |- | {{calculator label|Visina|for=heightcm}} || {{calculator|id=heightcm|size=3|default=160}} cm |- | [[Indeks tjelesne mase|BMI]] || '''{{calculator|id=bmimetric|type=plain|formula=round(weightkg/pow(heightcm/100,2))|default=31|style=min-width:3ch;display:inline-block}} kg/m²''' |} {{-}} ===BMI kalkulator (imperijalni sustav)=== Widgete je moguće postaviti i unutar [[HTML]] tabele. <syntaxhighlight lang="wikitext"> <table class="wikitable"> <tr><td>Imperijalni</td></tr> <tr><td>Težina</td><td>{{calculator|id=weight|size=3}} lbs</td></tr> <tr><td>Visina</td><td>{{calculator|id=heightFeet|size=1}} stopa/stope {{calculator|id=heightInches|size=2}} inč/inča</td></tr> <tr><td>BMI</td><td>'''{{calculator|id=bmi|type=plain|formula=round(100*weight*703/pow(heightFeet*12+heightInches,2))/100}} kg/m²'''</td></tr> </table> </syntaxhighlight> <table class="wikitable"> <tr><td>imperijalni</td></tr> <tr><td>masa</td><td>{{calculator|id=weight|size=3}} lbs</td></tr> <tr><td>visina</td><td>{{calculator|id=heightFeet|size=1}} stopa/e {{calculator|id=heightInches|size=2}} inč(a)</td></tr> <tr><td>BMI</td><td>'''{{calculator|id=bmi|type=plain|formula=round(100*weight*703/pow(heightFeet*12+heightInches,2))/100}} kg/m²'''</td></tr> </table> ===Oznake=== {{tl|calculator label}} # dodaje tekstualnu oznaku (label) widgetu kalkulatora te poboljšava pristupačnost; čitači zaslona koriste oznake kako bi korisniku javili na koje je polje za unos fokusirano # pri kliku daje fokus polju za unos (osobito korisno kod manjih widgeta) # označava/odznačava povezani checkbox ili radio-dugme <pre> {{calculator|type=checkbox|id=checklabelex}} {{calculator label|label=Kliknite ovu oznaku|for=checklabelex}} </pre> {{calculator|type=checkbox|id=checklabelex}} {{calculator label|label=Kliknite ovu oznaku|for=checklabelex}} == Formula == Formule koriste uobičajenu matematičku sintaksu, pri čemu se engleske riječi koriste za predstavljanje drugih polja za unos. Primjer: {{kod|sin(1+foo*2)}} će pomnožiti vrijednost polja ''foo'' s 2, dodati 1 i izračunati sinus cijelog izraza. Svi izračuni izvode se korištenjem [[IEEE 754]] [[dvostruka preciznost|dvostruke preciznosti]] (''{{lang|en|double precision}}'') s pomičnim zarezom. Imajte na umu da se formula ponovno izračunava samo kada korisnik stupi u interakciju s kalkulatorom. Prije bilo kakve korisničke interakcije prikazuje se vrijednost parametra {{para|default}}, čak i ako se razlikuje od vrijednosti koju bi formula inicijalno dala. Stoga parametar {{para|default}} treba postaviti na vrijednost za koju očekujete da će biti rezultat izračuna formule. === Podržani operatori === Podržani operatori uključuju: {{kod|+}}, {{kod|-}}, {{kod|*}}, {{kod|×}}, {{kod|/}}, {{kod|÷}}, {{kod|%}} (znak postotka predstavlja operator [[modulo]]{{efn|Napomena: ovaj operator može vratiti negativne vrijednosti ako su operandi negativni. Kako biste osigurali da modulo ''n'' vraća broj između 0 i ''n'' koji odgovara vrijednostima iznad nule, potrebno ga je „omotati“. Dobar način za to je dodati modulo i zatim ga ponovno primijeniti — za pozitivne brojeve to neće promijeniti rezultat, ali će negativne brojeve pomaknuti u pozitivni raspon. Primjer: {{kod|(a - b)%15}} → {{kod|(((a - b)%15)+15)%15}}}}). Potenciranje se mora izvesti korištenjem funkcije {{kod|pow()}}. === Matematičke funkcije === Podržane matematičke funkcije uključuju: {{kod|abs}}, {{kod|acos}}, {{kod|acosh}}, {{kod|asin}}, {{kod|asinh}}, {{kod|atan}}, {{kod|atan2}}, {{kod|atanh}}, {{kod|cbrt}}, {{kod|ceil}}, {{kod|cos}}, {{kod|cosh}}, {{kod|exp}}, {{kod|expm1}}, {{kod|floor}}, {{kod|hypot}}, {{kod|log}}, {{kod|log10}}, {{kod|log2}}, {{kod|log1p}}, {{kod|max}}, {{kod|min}}, {{kod|pow}}, {{kod|random}}, {{kod|sign}}, {{kod|sin}}, {{kod|sinh}}, {{kod|sqrt}}, {{kod|tan}}, {{kod|tanh}}, {{kod|trunc}}, {{kod|clz32}}. One imaju [https://developer.mozilla.org/en-US/docs/Web/JavaScript/Reference/Global_Objects/Math isto značenje kao u JavaScriptu]. Konkretno, to znači da je {{kod|log()}} prirodni logaritam (baza ''e''). Iznimka je {{kod|round}}, za koji koristimo vlastitu definiciju. === Dodatne funkcije === Sljedeće dodatne funkcije su podržane, a ne potječu iz JavaScript {{kod|Math}} biblioteke: ; and : Logički AND nad svim argumentima (može ih biti više od 2). Operator koristi short-circuit evaluaciju kao Lua i vraća prvi ''false'' (netočan) argument. :Ako želite rezultat {{kod|1}} ili {{kod|0}}, omotajte izraz u {{kod|bool()}}. : Za bitovni AND vidi {{kod|bitand()}}. ; bool : Vraća {{kod|0}} ako je vrijednost vrlo blizu nuli ili je {{kod|NaN}}, inače {{kod|1}}. ; coalesce : Vraća prvi argument koji nije {{kod|NaN}}. ; ifbetween : Vraća četvrti ili peti argument ovisno o tome je li prvi argument između drugog i trećeg. Usporedba nije „{{ill|fuzzy|sr|Približno poklapanje niske|en|Approximate string matching}}”.{{efn|name=not-fuzzy|Usporedba nije tolerancijska – strogo je egzaktna.}} : Zadnja dva argumenta su opcionalna i zadano su {{kod|1}} i {{kod|0}}. ; ifequal : Ako su prvi i drugi argument jednaki (uz toleranciju greške pomičnog zareza). : Zadnja dva argumenta su opcionalna i zadano su {{kod|1}} i {{kod|0}}. ; iffinite : Ako je prvi argument konačan broj, vraća drugi argument, inače treći. : Zadnja dva argumenta su opcionalna i zadano su {{kod|1}} i {{kod|0}}. ; ifgreater : Vraća treći ili četvrti argument ovisno o tome je li prvi argument > drugi. : Usporedba je „fuzzy”.{{efn|name=fuzzy|Usporedba je tolerancijska – nije strogo egzaktna.}} Za preciznu usporedbu koristite {{kod|ifpositive()}}. : Zadnja dva argumenta su opcionalna i zadano su {{kod|1}} i {{kod|0}}. ; ifgreaterorequal : Kao gore, ali za ≥. Usporedba je „fuzzy”.{{efn|name=fuzzy}} : Zadnja dva argumenta su opcionalna i zadano su {{kod|1}} i {{kod|0}}. ; ifless : Vraća treći ili četvrti argument ovisno o tome je li prvi argument < drugi. : Usporedba je „fuzzy”.{{efn|name=fuzzy}} : Zadnja dva argumenta su opcionalna i zadano su {{kod|1}} i {{kod|0}}. ; iflessorequal : Kao gore, ali za ≤. Usporedba je „fuzzy”.{{efn|name=fuzzy}} : Zadnja dva argumenta su opcionalna i zadano su {{kod|1}} i {{kod|0}}. ; ifnan : Ako je prvi argument {{kod|NaN}}, vraća drugi argument, inače treći. : Zadnja dva argumenta su opcionalna i zadano su {{kod|1}} i {{kod|0}}. ; ifpositive : Ako je prvi argument ≥ 0 vraća drugi, inače treći. : Ne koristi toleranciju greške pomičnog zareza. : Zadnja dva argumenta su opcionalna i zadano su {{kod|1}} i {{kod|0}}. ; ifzero : Ako je prvi argument unutar epsilon udaljenosti od nule, vraća drugi argument, inače treći. : Zadnja dva argumenta su opcionalna i zadano su {{kod|1}} i {{kod|0}}. ; index Omogućuje tretiranje varijabli kao polja s indeksom koji se računa u vrijeme izvođenja. {{kod|index(foo, 2+3)}} isto je što i {{kod|foo5}}. : Prvi argument mora biti identifikator (ugniježđeni {{kod|index()}} nije dopušten). : Drugi argument mora biti cijeli broj ≥ 0. : Ako su prva dva argumenta nevaljana, vraća se {{kod|NaN}}. : Treći argument se vraća ako su argumenti valjani, ali referencirana varijabla ne postoji (zadano {{kod|NaN}}). ; jsround : Koristi JavaScript zaokruživanje (round half prema +∞, preciznost 0). Vidi MDN dokumentaciju. ; not : Vraća {{kod|1}} ako je vrijednost vrlo blizu nuli ili {{kod|NaN}}, inače {{kod|0}}. ; or : Logički OR nad svim argumentima (može ih biti više od 2). : Short-circuit evaluacija; vraća prvi istinit argument. Za {{kod|1}} ili {{kod|0}} koristite {{kod|bool()}}. ; round : Funkcija za zaokruživanje. : Implementira round half away from zero (komercijalno zaokruživanje). : Prima opcionalni drugi argument – broj decimalnih mjesta. : Primjeri: : {{kod|round(3.125, 2)}} = 3.13 : {{kod|round(-3.125, 2)}} = -3.13 ; xor : Logički isključivo ILI (XOR). Prima točno 2 argumenta. Uvijek vraća {{kod|1}} ili {{kod|0}}. ; switch : Prvi argument uspoređuje se s drugim; ako je ≤, vraća treći. : Inače se uspoređuje sa sljedećim parovima. : Ako nije ≤ nijednom od parnih argumenata: : Ako je broj argumenata paran → vraća zadnji argument : Inače → vraća {{kod|NaN}} : Primjer: : Ako je {{kod|foo = 5}}, tada {{kod|switch(foo,2,10,4,20,5,30,7,80,-1)}} vraća {{kod|30}}. ; radiogroup : Vraća vrijednost radio-grupe zadane prvim argumentom (naziv grupe). : Ako nijedan element nije označen → {{kod|NaN}}. ==== Bitovne funkcije ==== * {{kod|bitand}} – bitovni AND (ekvivalent {{kod|&}}) * {{kod|bitor}} – bitovni OR (ekvivalent {{kod| {{!}} }}) * {{kod|bitxor}} – bitovni XOR (ekvivalent {{kod|^}}) * {{kod|bitnot}} – bitovni NOT (ekvivalent {{kod|~}}), prima 1 argument * {{kod|bitleftshift}} – lijevi pomak ({{kod|<<}}) * {{kod|bitlogicrightshift}} – logički desni pomak ({{kod|>>>}}) * {{kod|bitarithrightshift}} – aritmetički desni pomak ({{kod|>>}}) ==== Ostalo ==== ; if : Suprotno od {{kod|ifzero()}}. Ako je prvi argument istinit, vraća drugi, inače treći. ; getclick : Namijenjena radu s dugmetima (posebno {{kod|calculator-field-buttonraw}} i {{kod|calculator-field-buttondraggable}}). : Omogućuje implementaciju image map funkcionalnosti. ; timer : Provjerava je li ponavljajuće dugme aktivno. ; timeriterations : Broj izvršenih iteracija dugmeta. ; timertime : Vrijeme proteklo između pritiska dugmeta i posljednje iteracije. === Brojevi === Brojevi mogu biti: * cijeli brojevi * decimalni brojevi * znanstvena notacija Na primjer: {{kod|1}}, {{kod|2.84543}}, {{kod|3.12E6}}, {{kod|-5}}, {{kod|3.45×10⁻⁴⁵}} ==== Podržane konstante ==== * {{kod|Infinity}} * {{kod|-Infinity}} * {{kod|NaN}} * {{kod|pi}} * {{kod|π}} * {{kod|EPSILON}} * {{kod|true}} (jednako {{kod|1}}) * {{kod|false}} (jednako {{kod|0}}) == Doseg identifikatora ({{lang|en|scoping}}) == {{anchor|Doseg identifikatora (scoping)}} Ako se widgeti kalkulatora nalaze unutar elementa s klasom {{kod|calculator-container}}, tada su ID-ovi ograničeni ({{lang|en|scoped}}) na taj element. To omogućuje višekratno korištenje istih ID-ova na istoj stranici bez međusobnog ometanja. Ako element koji definira opseg ima atribut {{kod|data-calculator-refresh-on-load{{=}}"true"}}, tada se widgeti kalkulatora osvježavaju pri prvom učitavanju stranice, prije korisničke interakcije. Napomena: oznake ({{lang|en|labels}}) nisu obuhvaćene opsegom i najvjerojatnije će se povezati s prvim sljedećim elementom u dokumentu koji ima odgovarajući ID. Primjer: <syntaxhighlight lang="wikitext"> <div class="calculator-container" data-calculator-refresh-on-load="true"> {{calculator label|for=scopedfield|scopedfield:}} {{calculator|type=text|id=scopedfield|default=3.14}}<br> Ova formula se ažurira prije korisničke interakcije: {{calculator|type=plain|formula=scopedfield|default=Nema vrijednosti}} </div> Ova formula se ne ažurira ni nakon korisničke interakcije jer je u drugom opsegu: {{calculator|type=plain|formula=scopedfield|default=Nema vrijednosti}} </syntaxhighlight> Rezultat: <div style="border: 1px dashed blue; padding: 2px;"> <div class="calculator-container" data-calculator-refresh-on-load="true"> {{calculator label|for=scopedfield|scopedfield:}} {{calculator|type=text|id=scopedfield|default=3.14}}<br> Ova formula se ažurira prije korisničke interakcije: {{calculator|type=plain|formula=scopedfield|default=Nema vrijednosti}} </div> Ova formula se ne ažurira ni nakon korisničke interakcije jer je u drugom opsegu: {{calculator|type=plain|formula=scopedfield|default=Nema vrijednosti}} </div> Umjesto izravnog korištenja CSS klasa, možete koristiti i {{tl|Calculator ifenabled}} s parametrom {{kod|scoped}} (pogledajte dokumentaciju tog šablona). == Mapiranje == Formule kalkulatora rade isključivo s brojevima. Međutim, možete koristiti mapiranja za pretvaranje brojeva u tekst kada ulaze u sustav ili izlaze iz njega. Ovo omogućuje vrlo ograničen oblik tekstualnog unosa i ispisa. Mapiranje je [[JSON]] objekt koji tekstualne nizove ({{lang|en|string}}) povezuje s brojevima. Ako korisnik unese određeni string s popisa (razlikuju se velika i mala slova, uklanjaju se razmaci), on se pretvara u specificirani broj. Ako se broj ispisuje, provjerava se nalazi li se taj broj u mapiranju. Mapiranja rade samo s tipovima {{kod|text}}, {{kod|plain}} i {{kod|select}}. Vrijednosti u objektu mapiranja moraju biti JSON brojevi, osim posebnih vrijednosti {{kod|"default"}}, {{kod|"NaN"}}, {{kod|"Infinity"}} i {{kod|"-Infinity"}}, koje moraju biti nizovi (stringovi). Vrijednosti mapiranja su običan tekst — wikitext formatiranje nije dopušteno. Primjerice: <syntaxhighlight lang="wikitext"> <div class="calculator-container"> {{calculator label| label = Koji operacijski sustav preferiraš? |for = os }} {{calculator |id = os |type = text |mapping = { "Linux": 1, "linux": 1, "GNU/Linux": 1, "gnu/linux": 1, "Windows": 2, "windows": 2, "macOS": 3, "MacOS": 3, "macos": 3, "BSD": 4, "bsd": 4, "TempleOS": 42, "templeos": 42 } }} {{calculator |formula = os |type = plain |mapping = { "Nisam čuo za to.": "default", "Sloboda i kontrola.": 1, "Kompatibilnost prije svega.": 2, "Estetika i integracija.": 3, "Za prave entuzijaste.": 4, "To je već kultni izbor.": 42 } }} </div> </syntaxhighlight> Daje: <div class="calculator-container" style="margin-left: 2em; border: 1px dashed grey; padding: 1em"> {{calculator label| label = Koji operacijski sustav preferiraš? |for = os }} {{calculator |id = os |type = text |mapping = { "Linux": 1, "linux": 1, "GNU/Linux": 1, "Windows": 2, "windows": 2, "macOS": 3, "MacOS": 3, "macos": 3, "BSD": 4, "bsd": 4, "TempleOS": 42 } }} {{calculator |formula = os |type = plain |mapping = { "Nisam čuo za to.": "default", "Sloboda i kontrola.": 1, "Kompatibilnost prije svega.": 2, "Estetika i integracija.": 3, "Za prave entuzijaste.": 4, "To je već kultni izbor.": 42 } }}</div> == Onemogućivanje polja == Većina elemenata obrasca zasnovanih na Calculator šablonu mogu se prikazati na stranici u onemogućenom stanju, a to se radi postavljanjem parametra {{para|disabled|true}}. Ponekad je u obrascima potrebno neko polje omogućiti samo onda kada je ono stvarno potrebno. Na primjer: <div style="padding:1em;border: thin dashed grey;"> <div class="calculator-container" data-calculator-refresh-on-load="true"><!-- -->{{calculator |type=hidden |id=other_disabled |formula=ifequal(radiogroup(reason),5,0,1) |default=1 }}<!-- --><div role="radiogroup" aria-labelledby="reasonlabel" id="reasongroup"> {{Codex label|codex=1|label=Odaberite opciju|id=reasonlabel}} {{Codex radio|id=reason1|name=reason|value=1|default=1|label=Razlog 1}} {{Codex radio|id=reason2|name=reason|value=2|label=Razlog 2}} {{Codex radio|id=reason3|name=reason|value=3|label=Razlog 3}} {{Codex radio|id=reason4|name=reason|value=4|label=Razlog 4}} {{Codex radio|id=reason_other|name=reason|value=5|label=Ostalo}} </div><!-- --><div style="margin-top:0.75em;"> {{Codex text |id=other_reason |placeholder=Unesite drugi razlog |disabled=other_disabled |size=50 }} </div> </div> </div> == CSS == Možete koristiti CSS za prilagodbu prikaza, bilo putem [[WP:TemplateStyles|TemplateStyles]] ili definicije stilova u istom retku ({{lang|en|inline}}). * Za potvrdne okvire ({{lang|en|checkbox}}) i radio dugmad možete koristiti pseudo-selektor <code>[https://developer.mozilla.org/en-US/docs/Web/CSS/Reference/Selectors/:checked :checked]</code>. To može biti vrlo korisno u kombinaciji sa susjednim CSS selektorima (<code>~</code>) ili s <code>:has()</code>. * Možete koristiti klase {{kod|calculator-value-true}} i {{kod|calculator-value-false}}. To je posebno korisno s tipom polja {{kod|passthru}}. Primjer pogledajte u {{tl|Calculator-hideifzero}}. * Možete ciljati atribut <code>data-calculator-field-value</code>. Npr. <code>#calculator-field-fieldidhere[data-calculator-field-value^="3."]</code> odabrat će polje ako je njegova vrijednost ≥ 3.0 i < 4.0. * Možete koristiti CSS varijable za složenije izračune (samo u inline stilovima). Neki primjeri: <syntaxhighlight lang="wikitext"> <div style="border:dotted thick hsl( var(--calculator-color, 30), 100%, 50%);padding: 1em;"> {{calculator label|for=color|Prilagodi boju ruba}}:&nbsp;&nbsp; {{calculator|id=color|type=range|min=0|max=300|default=30|style=vertical-align: text-bottom}} </div> </syntaxhighlight> <div style="border:dotted thick hsl( var(--calculator-color, 30), 100%, 50%);padding: 1em;"> {{calculator label|for=color|Prilagodi boju ruba}}:&nbsp;&nbsp; {{calculator|id=color|type=range|min=0|max=300|default=30|style=vertical-align: text-bottom}} </div> <syntaxhighlight lang="wikitext"> <div class="calculator-container" style="border: solid thin black; padding: 0.5em; margin-top:1em"> Preklapanje slike s koordinatama: <div class="floatnone noresize" style="position: relative; width: 500px;"> <div style="position: absolute; left: calc( var(--calculator-x,385)*1px ); bottom: calc( var(--calculator-y,141.7)*1px ); padding: 0;"> [[Image:Red pog.svg|10px|link=|alt=]] </div> [[Image:Body_roundness_index_graph.svg|500px|alt=]] </div> {{calculator|id=x|formula=((waist-50)/130)*450+20|type=hidden}} {{calculator|id=y|formula=((height-140)/60)*208+10|type=hidden}} {{calculator label|for=height|Visina:}} {{calculator|id=height|type=number|size=5|default=178|min=140|max=200}}&thinsp;cm.&nbsp; {{calculator label|for=waist|Struk:}} {{calculator|id=waist|type=number|size=5|default=155|min=50|max=180}}&thinsp;cm. </div> </syntaxhighlight> <div class="calculator-container" style="border: solid thin black; padding: 0.5em; margin-top:1em"> Preklapanje slike s koordinatama: <div class="floatnone noresize" style="position: relative; width: 500px;"> <div style="position: absolute; left: calc( var(--calculator-x,385)*1px ); bottom: calc( var(--calculator-y,141.7)*1px ); padding: 0;"> [[Image:Red pog.svg|10px|link=|alt=]] </div> [[Image:Body_roundness_index_graph.svg|500px|alt=]] </div> {{calculator|id=x|formula=((waist-50)/130)*450+20|type=hidden}} {{calculator|id=y|formula=((height-140)/60)*208+10|type=hidden}} {{calculator label|for=height|Visina:}} {{calculator|id=height|type=number|size=5|default=178|min=140|max=200}}&thinsp;cm.&nbsp; {{calculator label|for=waist|Struk:}} {{calculator|id=waist|type=number|size=5|default=155|min=50|max=180}}&thinsp;cm. </div> == Rezervna vrijednost ({{lang|en|fallback}}) == {{anchor|Rezervna vrijednost (fallback)}} Korisnici kojima je spravica Calculator u [[Posebno:Postavke#mw-prefsection-gadgets|postavkama]] isključena ili imaju onemogućen JavaScript neće vidjeti ulazna polja. Umjesto toga vidjet će samo zadanu ({{lang|en|default}}) vrijednost svakog polja. Uz dobar odabir zadane vrijednosti, to može biti dovoljno. Na primjer, ako imate <syntaxhighlight lang="wikitext" inline>'''sin({{calculator|id=sine|type=text|default=0.5|size=4}}π)={{calculator|type=plain|default=1.00|decimals=2|formula=sin(sine*π)|id=sineres}}'''</syntaxhighlight> za prikaz '''sin({{calculator|id=sine|type=text|default=0.5|size=4}}π)={{calculator|type=plain|default=1.00|decimals=2|formula=sin(sine*π)|id=sineres}}''', korisnik bez JavaScripta izgubit će interaktivnost, ali će i dalje vidjeti jednadžbu. Ako želite naprednije rezervne prikaze, možete koristiti CSS klase <code>calculatorgadget-enabled</code> i <code>calculatorgadget-fallback</code>. <syntaxhighlight lang="wikitext"> <div class="calculatorgadget-enabled" style="display:none"> Ovaj tekst se prikazuje samo ako je gadget uključen. {{calculator|type=text|size=20|default=100|id=xyz}} </div> <div class="calculatorgadget-fallback"> Ovaj tekst se prikazuje samo ako je gadget isključen. </div> </syntaxhighlight> Alternativno, za to možete koristiti šablon {{tl|Calculator ifenabled}}. Prilikom korištenja tog šablona uvijek treba provjeriti da li stranica i dalje izgleda ispravno ako gadget nije dostupan. Testirajte prikaz stranice u pregledu za ispis (štampanje), kao i u sigurnom načinu rada (s dodatkom <code>?safemode=1</code> na kraju [[URL]]-a). Za testiranje stranice bez JavaScripta također možete koristiti https://bawolff.net/wiki-nojs.htm (za pretragu stranica dodajte {{kod|sh:}} kao prefiks). == Najbolje prakse == Calculator šabloni imaju veliku moć, što znači da autor šablona ima veliku odgovornost za izradu kvalitetnih rješenja. Imajte na umu da se ovi šabloni ne mogu svima prikazati na isti način. Osobe bez JavaScripta ili osobe koje koriste [[čitač zaslona|čitače zaslona]] vjerojatno će imati iskustvo koje znatno odstupa od predviđenog. Treba težiti ekvivalentnom sadržaju ili, ako to nije moguće, barem postupnoj degradaciji funkcionalnosti ({{lang|en|graceful degradation}}) za takve korisnike. U tome može pomoći {{tl|Calculator ifenabled}}. Načelno, većina polja Calculator šablona prikazat će svoju zadanu vrijednost ako JavaScript nije omogućen. * Uvijek provjerite prikaz stranice u različitim načinima rada: ** Izgleda li šablon dobro u tamnom načinu rada ({{lang|en|dark mode}})? ** Izgleda li šablon dobro s onemogućenim JavaScriptom? (Testirajte dodavanjem <code>?safemode=1</code> na kraj URL-a). Imajte na umu da će korisnici mobilne aplikacije možda vidjeti prikaz vrlo sličan onome bez JavaScripta. ** Izgleda li stranica dobro u pregledu za ispis (štampanje)? ** Izgleda li stranica dobro na uskim zaslonima, poput onih na mobilnim telefonima? Za prilagodbu prikaza ovisno o širini zaslona možete koristiti [[media queries]] unutar [[WP:TemplateStyles|TemplateStyles]] CSS-a. ** Čita li se šablon ispravno uz pomoć čitača zaslona? (Mnogi su čitači zaslona besplatni i mogu se upotrebiti za testiranje.) *** Jedna od korisnih mjera za čitače zaslona je postavljanje odgovarajućih vrijednosti za parametre {{kod|role}} i {{kod|aria-live}}. Time se čitaču zaslona može naznačiti treba li pročitati sadržaj koji se nedavno promijenio. Većina Calculator šablona posjeduje zadanu vrijednost {{kod|aria-live{{=}}"polite"}} (osim tipa {{kod|passthru}} koji zadano nema {{kod|aria-live}}), ali to možete promijeniti. Ako korisniku sadržaj prikazujete postupno, koristite {{kod|role{{=}}"log"}} kako biste naznačili da se očekuje novi sadržaj. Obavezno postavite {{kod|aria-live{{=}}"off"}} ako Calculator prikazuje podatke koji nisu važni i koji se ne bi trebali automatski čitati pri svakoj promjeni. Više informacija dostupno je na [https://developer.mozilla.org/en-US/docs/Web/Accessibility/ARIA/Guides/Live_regions MDN dokumentaciji za 'ARIA Live Regions']. *** Svaki ulazni widget (polje) treba imati odgovarajući {{tl|Calculator label}}. To je jedna od najvažnijih stvari za pristupačnost. Ako to iz nekog razloga nije moguće ili oznaka nema smisla kada se čita naglas, koristite parametar {{kod|aria-label}} kako biste pružili alternativnu oznaku za čitače zaslona. * [[WP:Supstitucija šablona|Supstitucija]] elemenata obrasca može uzrokovati preslagivanje ({{lang|en|reflow}}) stranice, što je vizualno neugodno i loše za performanse. Ako je moguće, pokušajte CSS-om postaviti eksplicitnu širinu/visinu kako biste spriječili preslagivanje. To je posebno važno ako se neki Calculator element nalazi blizu početka stranice. == Codex == Wikimedijin stilski priručnik [[:mw:Codex|Codex]] za mnoštvo je elemenata pružio '{{lang|en|CSS-only}}' verzije, što omogućuje implementaciju istih na podržanim widgetima na Wikipediji (umjesto zadanog stila web-preglednika i/ili operacijskog sustava). Pogledajte: https://doc.wikimedia.org/codex/latest/components/demos/ Svi widgeti u Codex stilu imaju zasebne šablone, koji služe kao [[Modul:Template wrapper|omotači šablona]] Calculator sa zadanom vrijednošću {{para|codex|true}}. Primjerice, {{tl|Codex label}} se koristi za upotrebu šablona {{tl|Calculator label}} u stilu Codex. {| class="wikitable" ! Šablon !! Primjer |- || {{tl|Codex text}} || {{Codex label|description=Kratki opis|label=Tekst oznake|for=foo}} {{Codex text|placeholder=Tekst unosa|id=foo}} |- || {{tl|Codex radio}} || <div role="radiogroup" aria-labelledby="mygrouplabel" id="myradiogroup"> {{Codex label|codex=1|label=Ovo je skup opcija|id=mygrouplabel}} {{Codex radio|id=myradio1|name=group2|label=Prva opcija|description=Dodatni tekst koji opisuje prvu opciju}} {{Codex radio|id=myradio2|name=group2|label=Druga opcija|description=Dodatni tekst koji opisuje drugu opciju}} {{Codex radio|id=myradio3|name=group2|label=Treća opcija}} </div> |- || {{tl|Codex checkbox}} || {{Codex checkbox|id=mycheckbox|name=group1|label=Prva opcija|description=Dodatni tekst koji opisuje prvu opciju}} |- || {{tl|Codex toggle}} || {{Codex toggle|id=mytoggle|label=Moj prekidač|description=Dodatni tekst koji opisuje prekidač}} |- || {{tl|Codex select}} || {{Codex select|mapping={"Brojevi":{"jedan":1, "dva":2}, "Slova": { "a": -1, "b": -2 }, "Ostalo": 500} }} |- || {{tl|Codex button}} || {{Codex button|weight=normal|contents=default}} {{Codex button|type=progressive|weight=normal|contents=progressive}} {{Codex button|type=destructive|weight=normal|contents=destructive}} {{Codex button|weight=primary|contents=default}} {{Codex button|type=progressive|weight=primary|contents=progressive}} {{Codex button|type=destructive|weight=primary|contents=destructive}} |- | colspan="2" style="text-align: center;" | ''Također pogledajte kategoriju [[:Kategorija:Codex šabloni|Codex šabloni]]'' |} Za više informacija o pojedinom šablonu pogledajte njegovu dokumentaciju (odnosno dokumentaciju šablona na kojem se zasniva). == Argumenti šablona == === Za sve tipove === ;id :ID za ovo polje (u slovima [[engleski alfabet|engleskog alfabeta]]). Koristi se u formulama drugih polja. Mora biti jedinstven na stranici. Može se izostaviti ako se polje ne koristi kao vrijednost u formulama. ;default :Početna ili zadana vrijednost. ;formula :Formula za izračun ovog polja. Pogledajte [[#Formula|§ Formula]] za podržane mogućnosti. ;placeholder :Tekst koji se prikazuje svijetlosivom bojom kada nema unosa. ;readonly :Postavlja polje samo za čitanje. ;size :Veličina ulaznog polja (broj znakova koji stanu u polje). ;style :Prilagođeni CSS za element. ;class :Dodatna CSS klasa za element. ;class-live :CSS klasa koja se dodaje samo ako je spravica aktivna na stranici. Dodaje se nakon obrade widgeta. ;aria-live :Kontrolira kako čitači zaslona čitaju ovo polje ako se promijeni dok nije u fokusu. Zadano je "polite" ili "off" ovisno o tipu polja. Može se postaviti na "off" ako želite da čitač zaslona ne čita polje pri svakoj promjeni. ;type :Tip polja. Trenutno podržani tipovi su number, text, plain, radio, checkbox, range, select, hidden i passthru. ::{| |- | class="propmt"| checkbox | {{calculator|id=wet|default=1|type=checkbox}} {{calculator label|vlažno|for=wet}} |- | | {{calculator|id=big|default=0|type=checkbox}} {{calculator label|veliko|for=big}} |- | hidden | colspan=2|{{calculator|default=160|type=hidden}} Nije vidljivo i ne zauzima prostor. Korisno za međurezultate u formulama. |- | number | colspan=2|{{calculator|id=waistCm|default=80|type=number|size=5|step=5|min=1|formula=wideness}} |- | passthru | colspan=2|{{calculator|default=Vrijednost se vizualno ne mijenja, ali se CSS klasa mijenja prema formuli|type=passthru|formula=wet}} Sam po sebi ne radi ništa, ali se može kombinirati s TemplateStyles; pogledajte {{tl|calculator-hideifzero}} za primjer. |- | plain | colspan=2|{{calculator|id=whtr|formula=heightCm/waistCm|default=2|precision=8|type=plain}} |- | radio | {{calculator|id=metric|name=unit|default=1|type=radio}} {{calculator label|metrički|for=metric}} |- | | {{calculator|id=imperial|name=unit|default=0|type=radio}} {{calculator label|imperijalni|for=imperial}} Pogledajte također: {{tl|Calculator label}}. |- | text | colspan=2|{{calculator|id=heightCm|default=160|type=text|size=5|formula=tallness}} |- | range | {{calculator|default=160|id=tallness|type=range|min=40|max=250|formula=heightCm|style=writing-mode: vertical-lr;height:4em}} {{calculator|default=160|id=wideness|type=range|min=1|max=350|formula=waistCm}} |- | select | {{calculator|value=5|mapping={"jedan":1, "pet": 5}|type=select}} |} Checkbox, hidden, passthru i radio mogu biti korisni u kombinaciji s [[WP:TemplateStyles|TemplateStyles]] CSS-om za skrivanje i prikazivanje polja. Pogledajte {{tl|Indeks tjelesne mase}} ([[Šablon:Indeks zaobljenosti tijela/styles.css|Indeks zaobljenosti tijela/styles.css]]) i {{tl|Calculator-hideifzero}} za primjere. Također pogledajte odjeljak [[#Codex|§ Codex]] iznad za prikaz ovih tipova polja u Codex načinu. === Samo za tipove 'number' i 'range' === ;max :Maksimalni dopušteni broj (samo za {{para|type|number}}). ;min :Minimalni dopušteni broj (samo za {{para|type|number}}). ;step :Veličina koraka za {{para|type|number}} i {{para|type|range}}. Može biti broj ili vrijednost "any". === Samo za radio === ;name :Označava naziv radio grupe pri upotrebi {{para|type|radio}}. U jednoj grupi s istim nazivom može biti označeno samo jedno radio polje. U formulama se može koristiti funkcija <code>radiogroup()</code>. === Za radio i checkbox === ;value :Vrijednost ove kontrole (elementa obrasca). Polje dobiva ovu vrijednost kada je označi korisnik (ali ne kada je označena formulom). ;checked :Postavlja polje kao označeno po zadanim postavkama. Nadjačava parametar {{para|default}}. === Za select === ;mapping :Stavke u select polju. JSON objekt koji mapira nazive stavki na brojeve. Može imati do dvije razine dubine, npr. <syntaxhighlight lang="json" inline>{ "item1": 1, "item3": 3, "invalid": "NaN", "Group of options": { "suboption": 1.1 } }</syntaxhighlight>. ;value :Koja stavka je inicijalno odabrana. Slično kao default, ali se ne prikazuje kao fallback za korisnike bez JavaScripta. === Za plain, text i number === ;decimals :Formatira vrijednost na ovaj broj [[decimalna znamenka|decimalnih mjesta]]. ;exponential-precision :Formatira vrijednost na zadani broj značajnih znamenki u [[znanstvena notacija|znanstvenoj notaciji]]. ;precision :Formatira vrijednost na ovaj broj [[značajna znamenka|značajnih znamenki]]. === Za plain i text === ;NaN-text :Tekst koji se prikazuje umjesto [[NaN]] kada rezultat nije broj (radi samo za {{para|type|plain}} i {{para|type|text}}). ;mapping :Pretvara ulaz i izlaz između stringova i brojeva. Definira se kao JSON objekt, npr. <syntaxhighlight lang="json" inline>{ "item1": 1, "item3": 3, "invalid": "NaN", "fallback string": "default" }</syntaxhighlight>. == TemplateData == {{TemplateData zaglavlje}} <templatedata> { "params": { "id": { "description": "ID ovog ulaznog polja. Koristi se za referenciranje u formulama drugih Calculator šablona.", "type": "line", "suggested": true }, "type": { "description": "Tip ulaznog polja.", "type": "line", "suggestedvalues": [ "plain", "number", "text", "radio", "checkbox", "passthru", "hidden", "range", "select" ], "suggested": true }, "formula": { "description": "Formula za izračun ovog polja.", "suggested": true, "example": "3*log(a)", "type": "line" }, "class": { "description": "CSS klase koje se dodaju elementu.", "type": "line" }, "class-live": { "description": "CSS klasa koja se dodaje samo ako je gadget aktivan na stranici.", "type": "line" }, "decimals": { "description": "Formatira vrijednost na zadani broj decimalnih mjesta (samo za type=number ili type=plain).", "example": "2", "type": "number" }, "default": { "description": "Zadana vrijednost ovog polja.", "suggested": true, "type": "string" }, "exponential-precision": { "description": "Formatira vrijednost na zadani broj značajnih znamenki u znanstvenoj notaciji (samo za type=number ili type=plain).", "example": "2", "type": "number" }, "max": { "description": "Najveća dopuštena vrijednost (samo za type=number).", "type": "number" }, "min": { "description": "Najmanja dopuštena vrijednost (samo za type=number).", "type": "number" }, "name": { "description": "Naziv radio grupe kojoj pripada ovo dugme (samo za type=radio).", "type": "line" }, "NaN-text": { "description": "Tekst koji se prikazuje umjesto NaN kada rezultat nije broj (samo za type=plain ili type=text). Samo običan tekst; wikitext nije podržan.", "example": "Nevažeći izračun", "type": "string" }, "placeholder": { "description": "Tekst koji se prikazuje u praznom ulaznom polju.", "type": "line" }, "precision": { "description": "Formatira vrijednost na ovaj broj značajnih znamenki u decimalnom zapisu (osim za vrlo velike brojeve) (samo za type=number ili type=plain).", "example": "2", "type": "number" }, "readonly": { "description": "Onemogućuje korisnički unos u ulaznom polju.", "type": "boolean", "suggestedvalues": [ "true", "false" ] }, "size": { "description": "Veličina ulaznog polja (koliko znakova stane u polje).", "type": "number" }, "step": { "description": "Veličina inkrementa kojim se povećava vrijednost u type=number polju.", "example": "2.5", "type": "number" }, "style": { "description": "CSS stil koji se primjenjuje na ulazni element.", "type": "line" }, "aria-describedby": { "description": "ID elementa koji opisuje ovaj widget (ali nije njegova oznaka). Koristi se za pristupačnost.", "type": "line" }, "aria-labelledby": { "description": "ID elementa koji služi kao oznaka za ovaj element. Obično je bolje koristiti šablon {{calculator label}}.", "type": "line" }, "aria-label": { "description": "Oznaka ovog Calculator widgeta za čitače zaslona i druge softvere za pristupačnost. Obično se umjesto toga koristi {{calculator label}}.", "type": "line" }, "enterkeyhint": { "description": "Oznaka tipke Enter na virtualnoj tipkovnici mobilnih uređaja.", "type": "line", "suggestedvalues": [ "enter", "go", "done", "next" ] }, "inputmode": { "description": "Vrsta virtualne tipkovnice na mobilnim uređajima. Preporučene vrijednosti su text (standardna tipkovnica), decimal (pozitivni broj) i numeric (brojevi). Podržane su i vrijednosti none, tel, search, email i url.", "type": "line", "suggestedvalues": [ "text", "numeric", "decimal" ], "suggested": true, "required": false }, "mapping": { "description": "JSON objekt koji mapira tekstualne nizove na brojeve radi promjene prikaza. Radi samo s type=plain, type=select ili type=text. Vrijednosti moraju biti brojevi, osim stringova \"Infinity\", \"-Infinity\", \"default\" i \"NaN\". Za type=select može imati dvije razine.", "example": "{ \"jedan\": 1, \"dva\": 2, \"ostalo\": \"default\" }", "type": "string" }, "role": { "description": "ARIA uloga. Pomaže čitaču zaslona da razumije sadržaj. Na primjer: role=alert označava hitnu poruku koju treba odmah pročitati; role=marquee označava sadržaj koji se često mijenja (i ne treba se čitati pri svakoj promjeni); role=log označava sadržaj kojem se dodaju nove stavke (pri čemu se treba obavijestiti korisnika); role=status označava promjenu statusa (pri čemu se treba obavijestiti korisnika). Primjenjuje se samo ako je spravica uključena. Ako koristite ulogu koja ima implicitni aria-live (alert, marquee, log, status), postavite aria-live=inherit kako zadana vrijednost ne bi bila nadjačana.", "type": "line" }, "aria-atomic": { "description": "Ako se sadržaj promijeni, čitač zaslona treba pročitati cijeli sadržaj, a ne samo promijenjeni dio.", "suggestedvalues": [ "true", "false" ], "type": "line" }, "aria-relevant": { "description": "Kakve sve promjene sadržaja čitač zaslona treba pročitati.", "type": "line" }, "aria-live": { "description": "Vrijednost aria-live atributa. Određuje treba li čitač zaslona čitati promjene čak i kada je korisnik fokusiran na nešto drugo. Zadana vrijednost za većinu Calculator widgeta je \"polite\". Postavite na \"inherit\" ako ne želite postaviti aria-live atribut.", "suggestedvalues": [ "polite", "inherit", "off", "assertive" ], "type": "line" }, "value": { "description": "Za tipove polja radio, checkbox i select. Omogućuje postavljanje zadane vrijednosti obrasca, čak i kada polje nije označeno (checked) po zadanim postavkama. Za razliku od default, ovo se neće prikazati kao fallback za korisnike bez JavaScripta. Napomena: za radio dugmad i checkbox polja vrijednost kontrole bit će rezultat formule ako je postavljena formulom, a ova vrijednost ako je polje označio čovjek.", "type": "line" }, "checked": { "description": "Određuje treba li radio dugme ili checkbox biti označen pri učitavanju. Nadjačava parametar default. Za razliku od default, ne utječe na fallback prikaz za korisnike bez JavaScripta.", "type": "line" }, "disabled": { "description": "Onemogućuje korisnički unos u polje. Za radio, checkbox i select sprječava interakciju; za ostala polja označava kontrolu kao onemogućenu kada je spravica aktivna.", "type": "boolean" } }, "description": "Dodaje Calculator widget na stranicu. Kao u proračunskoj tablici, možete referencirati druge widgete na istoj stranici.", "paramOrder": [ "id", "type", "formula", "class", "class-live", "decimals", "default", "exponential-precision", "max", "min", "name", "NaN-text", "placeholder", "precision", "readonly", "disabled", "size", "step", "style", "aria-describedby", "aria-labelledby", "aria-label", "enterkeyhint", "inputmode", "mapping", "role", "aria-atomic", "aria-relevant", "aria-live", "value", "checked" ] } </templatedata> == Povezano == * {{tl|Calculator/zbirka}} – galerija istaknutih primjera * [[:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-01-15/Technology report|„Technology report: New Calculator template brings interactivity at last”]], ''The Signpost'' (enwiki), januar 2025. == Napomene == {{napomene}} <includeonly>{{igralište-drugo|| <!-- Kategorije idu ispod ove linije --> }}</includeonly> 5pa8ajsjz6a146of0330u5zcegxcpg1 2 4720226 42579624 42577303 2026-04-10T01:44:37Z Savez rada 157899 42579624 wikitext text/x-wiki ''Napomena:'' ''Ovo je predlog za doprinos [[Milan Gorkić|članku o Gorkićevoj biografiji na sh.Wikipediji]], koji je uglavnom napisan tendenciozno i sadrži brojne neistine i greške - te i sam predlog za doprinos nužno pati od nedostataka koji je nametnuo tendenciozni narativ prvobitnog članka.'' ''- Tendencioznost prethodnog članka se odražava i u tome što je pisan isključivo kroz vizuru Gorkićevih političkih protivnika i kroz negativne odabire svedočenja. Gorkić je u članku koji treba da predstavlja njegovu biografiju tretiran kao sporedna ličnost u još jednom članku o Titu... U te svrhe je takođe mnogo tvrdnji napisano bez referenci, mnoge reference su korišćene pogrešno, a citati skraćivani i oblikovani tako da upotpune tu tendencioznu sliku. Čak ni najosnovnije stvari u članku nisu bile tačne, od podataka gde je Gorkić rođen, kog je porekla, koje mu je profesije bio otac itd; čak je i stara fotografija bila obrađena i nije odražavala pravi izgled Milana Gorkića.'' ''- Prvobitni članak je služio da zadovolji predstavu jugoslovenske istoriografije o Milanu Gorkiću kao jednom navodno opskurnom liku, starom birokrati, koji navodno nije imao veze sa zemljom, već sa "mentorima" izvan zemlje - te koji se ne oslikava kao stvarna ljudska sudbina i politička i istorijska ličnost, već kao jedan bezlični prolazni vetrić istorije, u priči o drugima... Budući da je sve to sasvim netačno i neodrživo, prvobitni članak nužno sadrži brojne netačnosti kako bi pokušao da podupre takav iskonstruisani narativ - koji je služio u ideološke svrhe određenog državnog režima, a ne u svrhu istoriografije, encikopedijskog i vikipedijskog znanja i istine.'' ''- Zaključak je da svaki doprinos ovakvom članku ne može ni približno imati za cilj da celovito osvetli lik i delo Milana Gorkića, već da takvo pitanje tek otvori... Npr, članak o jelenu biće celovitiji i tačniji ako se piše o njegovim karakteristikama, svim vrstama, razvoju tih vrsta, njegovom odnosu prema ostalim bićima i spoljnom svetu - dok će nam članak o tome zašto jelen nije magarac nacrtati samo najopštije elemente jelena i tek pokazati da postoji i kao posebno biće koje treba posebno izučavati.'' ''- Pogledajte i moj doprinos članku na [[:hr:Josip_Čižinski|hr.Wikipediji o Gorkićevoj biografiji]] (moje unesene i prihvaćene izmene su do 1932. godine, potrebno je još rada i vremena da bi se dovršio članak u celini). Potrudio sam se da i članak na sh.Wikipediji učinim donekle istoriografski prihvatljim, i nadam se da će i admini sh.Wikipedije to ceniti i odgovorno pristupiti evaluaciji ovog predloga doprinosa...'' Dana 31.03.2026. (link važi do 01.06.2026, do kada je moguće unositi nove doprinose) _________________________________ {{Heroj M |didaskalija=Milan Gorkić | slika = Čižinski-Gorkić 1930ih.jpg | opis_slike=Milan Gorkić | datum_rođenja =[[19. februar]] [[1904]]. | mesto_rođenja =[[Sarajevo]] | država_rođenja ={{zastava|Austrougarska}} | datum_smrti =[[1. novembar]] [[1937]]. ('''33''' god.) | mesto_smrti =[[Moskva]], [[Ruska Sovjetska Federativna Socijalistička Republika|Ruska SFSR]] | država_smrti ={{zas|SSSR}} [[Savez Sovjetskih Socijalističkih Republika|Sovjetski Savez]] |profesija= |supruga = [[Betty Glan]] |KPJ=[[1919]]. }} '''Milan Gorkić''' (pravo ime '''Josef Čižinský''') ([[Sarajevo]], [[19. februar]]a [[1904]]. – [[Moskva]], [[1. novembar|1. novembra]] [[1937]].), jugoslovenski revolucionar i komunista, vođa ilegalne [[KPJ|Komunističke partije Jugoslavije]], streljan tokom [[Staljin]]ove [[Velika čistka|čistke]]. Čižinski je bio stari član [[SKOJ]] i [[KPJ]] od osnivanja. Član vodstva [[Komunistička partija Jugoslavije|KPJ]] od 1928, njegova vodeća ličnost od 1932, a sekretar Politbiroa Centralnog komiteta KPJ od [[1936]]. U vreme [[KPJ tokom Velike čistke|velike čistke]] Gorkić je čvrsto stojao na staljinističkoj liniji i podržavao [[moskovski procesi|moskovske procese]].<ref name="Petranović-Zečević"/> Godine [[1937]]. je pozvan u Moskvu gde je uhapšen, osuđen kao "neprijatelj naroda" te strijeljan.<ref name=":8">{{Cite book |last=Vujošević |first=Ubavka |title=Nestajali netragom: Jugosloveni - žrtve političke represije i staljinističkih čistki u Sovjetskom Savezu 1927-1953. |publisher=Institut za savremenu istoriju |publication-date=2019}}</ref> [[1956]]. godine je rehabilitovan u [[Savez Sovjetskih Socijalističkih Republika|Sovjetskom Savezu]], kao nevina žrtva [[Josif Staljin|Staljinovih]] čistki. Iste godine je rehabilitovan i politički, kao ''generalni sekretar Komunističke partije Jugoslavije''.<ref name="obračun" /><ref name=":2">{{Cite book |last=Očak |first=Ivan |year=1988 |title=GORKIĆ, život, rad i pogibija |publisher=GLOBUS |location=Zagreb}}</ref> == Rana biografija == Josip Čižinsky je rođen [[1904]]. godine u [[Sarajevo|Sarajevu]], u porodici češkog radnika doseljenoga krajem 19. stoljeća u Bosnu kao stručnjaka.<ref name="obračun">[http://hrcak.srce.hr/index.php?show=clanak&id_clanak_jezik=87118 Staljinski obračun s jugoslavenskim partijskim vodstvom u SSSR-u]</ref> Njegov otac Vaclav Čižinsky rođen u prikarpatskoj Ukrajini (područje koje je nakon Prvog svjetskog rata pripalo Čehoslovačkoj), a kao željezničar je radio u Sarajevu.<ref name=":2" /> Josip je završio nižu pučku školu u Bosanskom Brodu 1910–1914, te višu pučku školu (5. do 8. razred) u Slavonskom Brodu 1914–1918. U rujnu 1918. upisuje se u Trgovačku akademiju u Sarajevu. Josip Čižinski se osjećao Bosancem i bio je vrlo osjetljiv ukoliko bi mu to netko osporavao.<ref name="Požar-Gorkić">Petar Požar, ''Jugosloveni žrtve staljinskih čistki'' (str. 192-206), Beograd, 1989.</ref> == Partijski rad == U svibnju 1919. postaje član "Organizacije intelektualnih radnika" na Trgovačkoj akademiji, a 4. prosinca iste godine, sa nepunih 15 godina izabran je za sekretara Mjesnog komiteta [[Savez komunističke omladine Jugoslavije|SKOJ]]-a za Sarajevo. Krajem prosinca 1919. postaje član [[SRPJ(k)]], a iste godine je prvi put uhapšen, zajedno sa [[Đuro Đaković|Đurom Đakovićem]], Ivanom Krnedljom i Aleksandrom Koblerom.<ref name=":0" /> Obe organizacije krajem [[1920]]. bivaju zabranjene donošenjem [[Obznana|Obznane]]. {{Quote box | citat = »Bio je u dobrim odnosima s Gorkićem, poslednji put smo se sreli u njegovom stanu u Moskvi. [...] Poznavao ga je odavno, družio se s njim godinama i sretao u Moskvi, Beču, Pragu i Parizu. [...] Po njegovom mišljenju Gorkić je bio inteligentan i sposoban čovjek, ali mu je udario u glavu vatrometan uspon najprije u KOI, a ubrzo u našoj Partiji. Brzo je shvatio kako se pravi karijera u Kominterni, stekao moćnog pokrovitelja u ličnosti Manuilskog, a imao je ’debele veze’ i sa NKVD. Blagodareći tome, on se u Moskvi kretao u takozvanim ’višim sovjetskim krugovima’, kamo običan smrtnik nije mogao ni proviriti. [...] Vješt, prodoran, s mnogo šarma, on je tamo bio dobro primljen. Čak se i oženio ženom iz tog kruga — Beti Gian, koja je bila direktor čuvenog moskovskog Parka kulture i odmora, živjela u trosobnom stanu, imala automobil za ličnu upotrebu, što je za tadašnje sovjetske uslove bila prava raskoš. Sve je to Gorkiću, mladiću koji je odrastao u sirotinji i rano upoznao emigrantsko potucanje, imponovalo. Postao je samouvjeren preko svake mjere i preobrazio se postepeno iz revolucionara u visokog komunističkog birokratu koji je najzad ’shvatio’ što je to ’štab svjetske revolucije’ i kako se u njemu treba ponašati. [...] Mustafa smatra da je [...] sve što se govori o Intelidžens servisu, špijunaži njegovoj i njegove moskovske žene, Beti Glan, priča za malu djecu.«<ref>R. Čolaković, »Kazivanje o jednom pokoljenju«, svezak treći, str. 490—492</ref> | izvor = [[Rodoljub Čolaković]], prenoseći razgovor sa [[Mustafa Golubić|Mustafom Golubićem]] o Gorkiću | width = 40% | align = right}}{{Quote box|width=40%|align=right|citat=»Za Mustafu reci da ga još ne možemo uzeti. Nemoj mu to samo birokratski prosto da saopštavaš, nego mu rastumači drugarski, jer je on sklon da sve nekako krivo tumači.«<ref>U. Vujošević, Prilozi za biografiju Mustafe Golubića (Istorija 20. veka, br 1-2, 1993, str. 230)</ref>|izvor=Gorkić u pismu [[Grgur Vujović|Grguru Vujoviću]] o [[Mustafa Golubić|Mustafi Golubiću]]}} Nakon zabrane komunističkih organizacija, Čižinski nastavlja raditi za SKOJ i partiju u ilegali. Isključen je iz Trgovačke škole. Sa 16 godina postaje sekretar Okružnog komiteta SKOJ-a za Bosnu i Hercegovinu i član Centralnog komiteta [[SKOJ]], kao i član Oblasnog komiteta [[KPJ]] za Bosnu i Hercegovinu.<ref name=":0" /><ref name=":4" /> S 18 godina s [[Đuro Đaković|Đurom Đakovićem]], Životom Jeftovićem i Bogoljubom Čurčićem, Čižinski postaje član redakcije sindikalnog lista ''Radničko jedinstvo'', kao zamjenik glavnog urednika.<ref name=":2" /> Objavljuje članke pod svojim pravim imenom, kao i pod pseudonimom "Gorkić". To je bio nadimak koji je dobio u Trgovačkoj akademiji, jer je oduševljeno čitao [[Maksim Gorki|Maksima Gorkog]] i držao o njemu predavanja. Kada je jednom bio uhićen, policija ga je ispitivala pozna li Gorkića; tvrdio je da se radi o studentu iz Zagreba. Kasnije, boraveći u Moskvi, po tadašnjem običaju (da se od eventualnih progona zaštiti obitelj) živi pod pseudonimom Milan Gorkić, pod kojim je većinom kasnije spominjan. Nakon uvođenja [[Obznana|Obznane]] i zabrane [[Komunistička partija Jugoslavije tokom Velike čistke|Partije]], zajedno sa [[Đuro Đaković|Đurom Đakovićem]] organizuje prve ilegalne organizacije KPJ zbog čega obojica bivaju hapšeni 1921.<ref name=":2" /> Gorkić učestvuje na [[Prva zemaljska konferencija KPJ|prvoj]] i [[Druga zemaljska konferencija KPJ|drugoj]] ilegalnoj partijskoj konferenciji u Beču i zajedno sa bosanskim delegatima poput Đure Đakovića i [[Ivan Kralj|Ivana Kralja]] predvodi [[Sukob leve i desne frakcije u KPJ|anti-frakcionašku borbu]].<ref name=":2" /><ref name=":4" /> "Bosanski delegati" predvode borbu protiv desno-likvidatorske struje koju predvode nekadašnje [[Sima Marković|socijal-demokrate]], a koja je smatrala da će Obznana uskoro proći i da apelima treba legalizovati partiju, i protiv [[Crvena pravda|"levo"-terorističke]] struje koju čine uglavnom nekadašnji nacional-revolucionari (a kojima je pripadao i [[Rodoljub Čolaković]]).<ref name=":2" /> Prema istraživanjima i zaključcima Nadežde Jovanović i Ivana Očaka, Gorkićevo [[Boljševici|boljševičko]] i anti-frakcionaško raspoloženje koje će se kasnije snažno ispoljiti u vreme [[Otvoreno pismo Kominterne članovima KPJ|Otvorenog pisma Kominterne članovima KPJ]], posebno je uznegovano u Sarajevu i «Radničkom jedinstvu», u zajedničkom radu sa [[Đuro Đaković|Đurom Đakovićem]], [[Mitar Trifunović Učo|Mitrom Trifunovićem Učom]], [[Gojko Vuković|Gojkom Vukovićem]].<ref name=":2" /><ref name=":4" /><ref name=":0" /> Godine [[1923]]. tajno napušta zemlju i sudjeluje na [[Druga zemaljska konferencija KPJ|Drugoj partijskoj konferenciji KPJ]] u Beču, gde je riješeno da ga se pošalje u Moskvu na studij.<ref name="obračun"/> U [[SSSR]]-u je odmah zaposlen u Propagandnom odijelu Kominterne jer je znao nekoliko jezika ([[njemački]], [[francuski]] i [[češki]]).<ref name="obračun"/> O svojim danima u Beču, gde je radio za listove «[[La fédération balkanique]]» i «[[Srp i čekić (novine)|Srp i čekić]]» pod pseudonimom "M.B.", [[Mustafa Golubić]] piše: "Gorkić mi je ponekad iz Moskve slao novčanu pomoć."<ref name=":10">{{Cite journal |last=Vujošević |first=Ubavka |date=1993 |title=Prilozi za biografiju Mustafe Golubića, nepoznati dokumenti iz arhiva Kominterne |journal=Istorija 20. veka |issue=1-2 |pages=217-230}}</ref> Ubavka Vujošević još primećuje: "U to vreme Milan Gorkić je bio član Izvršnog komiteta [[Komunistička omladinska internacionala|KOI]], a Golubića je upoznao verovatno još 1919-1920. kada je bio sekretar Pokrajinskog sekretara SKOJ za Bosnu i Hercegovinu."<ref name=":10" /> Od kraja 1925. iz Centralnog komiteta [[SKOJ]] upućeno je više zahteva da se Gorkić oslobodi od rukovodećeg organizacionog rada u Izvršnom komitetu [[Komunistička omladinska internacionala|Komunističke omladinske internacionale]] (KOI), kako bi preuzeo vođstvo SKOJ.<ref name=":2" /> Zajedno sa [[Antonio Gramsci|Antonio Gramšijem]], [[Georgi Dimitrov|Georgi Dimitrovim]], [[Nikos Zahariadis|Niko Zaharijadisom]], [[Wang Ming|Wang Mingom]] i drugim zapaženim pripadnicima međunarodnog komunističkog pokreta, Čižinski-Gorkić učestvovao je na mnogim važnijim sednicama Izvršnog komiteta [[Kominterna|Komunističke internacionale]] i drugih njenih političkih tela, kojih je takođe bio član; bio je i sekretar [[Crvena sportska internacionala|Sportske internacionale]].<ref name=":2" /> O Gorkićevoj delatnosti profesionalnog revolucionara u Kominterni i profesora političke ekonomije na [[Komunistički univerzitet nacionalnih manjina Zapada|Komunističkom univerzitetu nacionalnih manjina zapada]] (KUNMZ),<ref name=":4" /> svedoči [[Aleksa Kartovcev]]:<blockquote>"Svi smo znali da je on visoki partijski radnik KPJ, da osim toga radi u Omladinskoj komunističkoj internacionali i kao takav često putuje u inostranstvo. To je bio ujedno razlog da se on samo povremeno pojavljivao kod nas na Univerzitetu. Vrlo mnogo je držao do svog izgleda, uvijek je bio elegantno odjeven. Kao predavač posjedovao je izvanredan dar govora. Mi smo ga uvijek slušali s velikim zanimanjem, jer su njegova predavanja bila veoma interesantna i razumljiva. Mi smo ga kao predavača vanredno cijenili. U njemu smo vidjeli oličenje uzdignutog partijskog radnika - revolucionara. Među nama jugoslavenskim studentima mnogo se u kuloarima govorilo o drugu Gorkiću. On nam je služio kao živi primjer onoga što je svaki od nas želio postati."<ref name=":2" /></blockquote> [[Datoteka:Gorkić beti lenočka 1930.jpg|mini|Beti Glan, Milan Gorkić i njihova ćerka Lenočka (Jelena), 1930.]] Ujesen [[1927.]] oženio se s Betti Nikolajevnom Glan, koja je također radila u [[Kominterna|Komunističkoj internacionali]]. Sa njom je imao kćer Jelenu. Sa prethodonom ženom Nadeždom Mihajlović imao je ćerku Zoru, koju je kasnije podigao njegov sarajevski drug [[Aleksandar Kobler]]. Jelena i Zora rasle su zajedno, kao sestre.<ref name=":2" /> Bio je organizacioni sekretar Komunističke omladinske internacionale 1928-1930.<ref name="obračun" /> Piše brojne brošure i članke u raznim časopisima. Kao istruktor [[Kominterna|Komunističke internacionale]] putovao je po raznim europskim zemljama (Engleska, Francuska, Čehoslovačka, Grčka). [[1928]]. godine Kominterna je poslala Gorkića i grupu instruktora u Jugoslaviju, da rade na provođenju "[[Otvoreno pismo Kominterne članovima KPJ|Otvorenog pisma Kominterne KPJ]]". [[1928]]. godine na [[Četvrti kongres KPJ|Četvrtom kongresu KPJ]] u Dresdenu izabran je u [[Centralni komitet|CK]] KPJ.<ref name="obračun" /> Sa Gorkićem je u Centralni komitet izabrana i njegova antifrakcionaška ''sarajevska linija'' u licu [[Gojko Vuković|Gojka Vukovića]] i [[Đuro Đaković|Đure Đakovića]],<ref name=":4" /> koga je Gorkić predložio za izbor u Politbiro.<ref name=":2" /> U izveštaju sa Četvrtog kongresa vođa KPJ [[Đuro Đaković]] piše: "Kongres je jednoglasno riješio da traži od Komunističke internacionale da se drug Gorkić pošalje na raspolaganje CK Partije i da uđe u sastav [[Politbiro|Politbiroa]]."<ref name=":2" /><ref name=":4" /> Đaković insistira da "u Jugoslaviji i Partiji nema nijednog odanog druga koji se iz neradničke sredine uzdigao do funckionera Partije, a koji bi iskreno podržavao njenu liniju", te završava "katergoričkim" zahtevom Politbiroa da se Gorkić oslobodi dužnosti organizacionog sekretara [[Komunistička omladinska internacionala|KOI]] jer "mi u Jugoslaviji drugog druga za sprovođenje novog kursa i političke linije Partije ne možemo naći".<ref name=":2" />''<ref name=":4" />'' Slične zahteve iz zemlje instancama Kominterne šalje i tadašnji vođa SKOJ [[Grgur Vujović]], kao i tadašnji predstavnik KPJ u Kominterni [[Filip Filipović]] koji ističe da je Gorkić "neophodan za rad u Jugoslaviji".<ref name=":4" />[[Datoteka:Mladi Gorkić, fotografija iz knjige Očak, Gorkić....png|mini|385x385piksel|Sin sarajevskog željezničara te kurir velikog željezničarskog generalnog štrajka 1920, najbliži saradnik bosansko-hercegovačkog radničkog tribuna [[Đuro Đaković|Đure Đakovića]], vođa sarajevskog SKOJ i jedan od bosanskih vođa KPJ, "izvrsni momak" «Radničkog jedinstva» ''-'' Josip Pepo Čižinský (Milan Gorkić)<ref name=":2" />]]O Četvrtom kongresu KPJ i Gorkić izveštava Kominterni: "Svi su čvrsto na liniji IK KI [Izvršnog komiteta [[Kominterna|Kominterne]]] a protiv su [[Sukob leve i desne frakcije u KPJ|ljevičara i desničara]] a također i protiv Krešića [<nowiki/>[[Đuro Cvijić|Đ. Cvijića]]]. Momci koji su ovamo poslati uglavnom su izvrsno radili." <br><br>Međutim, već 6. januara 1929. godine [[Aleksandar I Karađorđević|kralj Aleksandar]] je zaveo vojnu diktaturu, nakon čega je KPJ pozvala na [[Oružani otpor šestojanuarskoj diktaturi|oružani otpor]]. Vlada generala [[Petar Živković|Živkovića]] posle ovog poziva je krenula svim sredstvima da uništi KPJ. U to vreme, mnogi od instruktora poslatih iz Moskve su "glavom bez obzira" napustili zemlju, uključujući i glavnog među njima, Gorkića.<ref name="automatski generisano4">[http://socialiststories.net/liberate/The%20Russian%20Enigma%20-%20Ante%20Ciliga.pdf Ante Ciliga, The Russian Enigma]{{Dead link|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (52)</ref> [[Ante Ciliga]] ga je nakon toga optuživao za dezerterstvo i "hladnokrvno žrtvovanje desetine i stotina ljudskih života".<ref name="automatski generisano4" /> Ciliga je takođe pisao:<blockquote>"Na čelu ove male grupe bio je Gorkić, ideolog. »Oni su bili najbolji«. Najgori su ostali u Jugoslaviji i stupili u policijsku službu. Tada smo saznali da je nekoliko njih bilo agenata provokatora, koji su od početka primali obećanja sa obe strane. Jedan od njih bio je »glavni mandatar«, Brezović, bivši austrijski ratni zarobljenik u Rusiji, koji nikada nije pripadao jugoslovenskom pokretu".<ref name="automatski generisano4" /> </blockquote>"[[Josip Broz Tito|Titovog]] čovjeka od povjerenja" i najbližeg saradnika [[Matija Brezović|Matiju Brezovića]], kao policijskog provokatora - odgovornog za žandarmsko ubistvo Gorkićevog druga i vođe KPJ [[Đuro Đaković|Đure Đakovića]], kao i sekretara [[Međunarodna Crvena pomoć|Crvene pomoći]] (MOPR) [[Nikola Hećimović|Nikole Hećimovića]] - otkrio je sam Gorkić.<ref>{{Cite book |last=Damjanović |first=Pero |year=1981, 1983. |title=Sabrana djela Josipa Broza Tita (tom I, II)}}</ref><ref name=":1" /><ref name=":0" /> Gorkić je kritikovao Ciligu zbog pripadnosti desnoj frakciji u KPJ, zatim zbog otvoreno ispoljenog trockizma i kasnije ga optuživao da je Musolinijev fašistički agent.<ref name=":2" /><ref name=":0" /><ref name=":3" /> Gorkić je [[Šestojanuarska diktatura|šestojanuarsku diktaturu]] nazivao "[[Velikosrpska hegemonija|velikosrpskom]] [[Vojna diktatura|vojno]]-[[Fašizam|fašističkom diktaturom]]", što je kasnija jugoslovenska istoriografija revidirala, ocenivši je "vojno-monarhističkom diktaturom" kralja Aleksandra - kako je primetio Očak.<ref name=":2" /> U svojoj brošuri «'''Novim putevima''' '''(pouke iz provala)'''» iz 1937. godine, Gorkić ocenjuje ove dane [[Oružani otpor šestojanuarskoj diktaturi|oružanog otpora]]: <blockquote>“1929. g. učinjen je pokušaj – svijetao i neviđen u historiji naše partije i naše radničke klase – da se pruži otpor [[Šestojanuarska diktatura|fašističkom teroru]]. Ali taj pokušaj činjen je nepravilno i pogrešno. Namjesto orijentacije na novostvorene uslove bačena je u zrak neodgovorno parola [[Oružani otpor šestojanuarskoj diktaturi|oružanog ustanka]]. U borbu se je pokušala izvesti sama [[avangarda]] [[Proletarijat|proletarijata]]. A faktički ispalo je tako da se u borbu nije izvela niti cijela avangarda, nego samo [[Komunistička partija|partijski aktiv]]. Time je bila data [[Buržoazija|buržoaziji]] mogućnost da fizički istrebi ono što je bilo najdragocjenije u partiji i [[Radnička klasa|radničkoj klasi]] i da proletarijat odvoji od partije, tj. da ga za izvjestan momenat obezglavi... <br><br> Povlačeći pouke iz iskustva 1929. g. ne smiju se smetati s uma pozitivni momenti tadašnje djelatnosti kao: izgradnja nelegalne partije, nasuprot praksi 1924-1927, kad se uloga partije faktički svela na rad nelegalnih frakcija u raznim legalnim organizacijama u ustanovama ([[Nezavisna radnička partija Jugoslavije|NRPJ]], sindikati, legalni listovi), pokazivanje lica nelegalne partije pred masama, izgradnja ćelija, izdavanje mase nelegalnih letaka i novina, provođenje nelegalnih skupština pred fabrikama, učešće u uličnim borbama u Zagrebu itd.; isticanje zastave [[KPJ]] kao jedine partije koja uslijed podivljalog [[Šestojanuarska diktatura|fašističkog terora]] nije napustila niti ostavila nepomirljivu borbu protiv ugnjetača i izrabljivača vlasti. Ti pozitivni momenti iz perioda 1928. i 1929. g. predstavljaju za našu partiju ogroman politički kapital iz koje ona ima da dobije još velike “procente” u toku predstojećih borbi”.<ref name=":3" /></blockquote> == Vođa KPJ == {{izdvojeni citat|"M. Gorkić, glavni čovjek u sadašnjem rukovodstvu, se izvukao od svake odgovornosti za sve što je počinio s [[Jovan Mališić|Martinovićem]] zajedno i sada vješto izigrava čovjeka koji ispravlja Martinovićeve sektaške i avanturističke greške. Sve pod firmom borbe protiv frakcionaštva i grupaštva, Gorkić okuplja svoju grupu u kojoj, na žalost, ima i dobrih ljudi koji ne poznaju Gorkića, tog beskrupuloznog karijeristu koji nema veze ni sa zemljom ni sa našim radničkim pokretom i Partijom, koji je svoju karijeru napravio dodvoravajući se nekim rukovodiocima u Komintemi. Ovi ne mare ljude koji misle svojom glavom, nego traže poslušnike koji će sprovoditi njihove zamisli. A Gorkić je pravi genije da svoje izvještaje sroči tako da njegovi pokrovitelji u Kominterni dobiju utisak da se stvari upravo tako razvijaju kako su oni u svojim kancelarijama zamislili. [...] A gdje su oni koji su stvarali KPJ, koji su cio život proveli u borbi? Rastjerali su ih karijeristi kao Gorkić. Ko toga poštovanog M. Gorkića poznaje u Jugoslaviji? Niko. Znaju ga samo 'aparatčiki' i emigranti. I on vodi danas našu Partiju!", uzvikivao je Duka ogorčeno, šetkajući po tijesnoj sobi. Nije bilo lako razgovarati s Dukom u takvom raspoloženju. Na najmanje protivljenja, izrečeno u najblažoj formi, on je reagirao oštro, ponekad i uvredljivo, [...] što je uvijek imalo prizvuk frakcionaške netrpeljivosti i zagriženosti.<ref>Rodoljub Čolaković: ''Kazivanje o jednom pokoljenju'', Svezak drugi, st. 347—353</ref>|Jedan od osnivača KPJ [[Đuro Cvijić]] o M. Gorkiću, prema R. Čolakoviću}} O istoriji sukoba sa Cvijićem, u svojoj "poslednjoj autobiografiji" Gorkić piše : <blockquote>"Godine 1926. bio sam u Beogradu. U to vreme jedan od vođa leve frakcije drug Đuka Cvijić (Krešić) predložio mi je da ostavim rad u KOI i pređem na rad u KPJ u svojstvu organizacionog sekretara CK. Ja sam sa zadovoljstvom pristao i mi smo se već dogovorili na koji način da dobijem odobrenje KOI. Posle tih razgovora, uoči sednice PB [Politbiroa], drug Krešić me je pozvao na sednicu [[Sukob leve i desne frakcije u KPJ|leve frakcije]], na kojoj su se prethodno dogovarali o svim važnijim pitanim koja su stajala pred PB-om. Kada sam video da je to sednica frakcije, odmah sam je napustio, izjavivši da se sa takvim radom nikada neću složiti, da leva frakcija obmanjuje Kominternu i da ću o svemu tome obavestiti Kominternu...<br><br> Godine 1927. bio sam jedan od inicijatora linije [[Otvoreno pismo Kominterne članovima KPJ|Otvorenog pisma IKKI članovima KPJ]] i učestvovao u njegovoj izradi... Taj predlog je IKKI [Izvršni komitet Komunističke internacionale] usvojio... Zbog te moje aktivnosti navukao sam na sebe nedobronameran odnos većine drugova iz [[Sukob leve i desne frakcije u KPJ|obe frakcije]] - desne i leve. Oni su me smatrali »tuđim« u našoj partiji. Tuđim zato što nisam pripadao njihovim frakcijama, a oni su interes svoje frakcije postovećivali s interesima partije. Tuđim, takođe, i zato što u njihovim očima nisam bio aktivista partije, već »čovek Kominterne«".<ref name=":0" /></blockquote>Nisu zabeležene Gorkićeve neosnovane izjave i intrige poput onih Đure Cvijića i drugih, budući da nije potpadao pod "balkanizam" (kako se [[Palmiro Togliatti|Palmiro Toljati]] izražavao o karakteru [[Sukob leve i desne frakcije u KPJ|frakcionaških borbi u KPJ]]).<ref name="Požar-Gorkić" /> Gorkićeva biografkinja Nadežda Jovanović piše: <blockquote>"Pošto je [[Đuro Cvijić|Cvijić]] bio podvrgnut ispitivanju pred Kontrolnom komisijom Kominterne, Gorkić je u pismu [[Grgur Vujović|G. Vujoviću]] 20. decembra 1932. pisao da je partijsko rukovodstvo »odlučno protiv skidanja sa dosadašnjeg njegovog posla«, da se sa Cvijićem »može sarađivati po svim političkim pitanjima«".<ref name=":4" /></blockquote>U lipnju 1932. [[Kominterna]] je raspustila tadašnje vodstvo KPJ i postavila Čižinskog, pod pseudonimom Sommer, za rukovodioca Privremenog rukovodstva.<ref>https://www.znaci.org/00001/93_7.pdf</ref> Zabeležen je Gorkićev zahtev organima Kominterne od 8. lipnja 1932. (kao i ranije, 1930. i 1931. godine) da se stavi na raspolaganje CK KPJ,<ref name=":0" /> kao i autobiografija za potrebe Kominterne od prosinca 1931. u kojoj između ostalog iznosi da je "rukovodio proučavanjem aktuelnih zadaća jugoslovenske partije".<ref name=":4" /> Prema Laziču i Dračkoviču, Gorkić je mesto rukovodioca KPJ imenovan uz podršku sovjetskog revolucionara [[Nikolaj Buharin|Nikolaja Buharina]],<ref>{{Cite book |last=Lazitch |first=Branko |year=1986 |title=Biographical Dictionary of the Comintern: Revised Edition |last2=Drachkovitch |first2=Milorad |publisher=Hoover Press |isbn=9780817984014 |pages=148}}</ref> međutim ovo se ne poklapa sa primarnim izvorima već sa glasinama Gorkićevih protivnika.<ref name=":2" /><ref name=":4" /><ref name=":0" /> <blockquote>"Drug Gorkić je po svim pitanjima zauzeo energičan stav protiv desničarskih skretanja [[Buharin|Buharina]], još onda, kada još mnogi, koji danas pokušavaju da špekuliraju na tom pitanju, nisu ni slutili o nekim razmimoilaženjima u partiji." <br><br> - [[Stjepan Cvijić]], [[Vilim Horvaj]] i Milan Gorkić, decembra 1929.<ref name=":2" /></blockquote>To nisu jedine dezinformacije Laziča i Dračkoviča o Gorkiću, koje negiraju primarni izvori, a o greškama i netačnostima njihove metodologije već je rečeno: "B. Lazič (u saradnji sa M. M. Dračkovičem) objavio je «Biografski rečnik [[Kominterna|Kominterne]]» (Stenford, 1973)... Greška je što izvori korišćeni za biografije pojedinačnih ličnosti nisu navedeni. To otežava poređenje opisanih činjenica sa ranije objavljenim materijalom. Takođe dovodi do grešaka i netačnosti. Sam autor je najgora žrtva svoje metodologije, jer izaziva kritike. Kao i ranije, Lazičevi podaci su nepotpuni."<ref>{{Cite journal |last=Kahan |first=Vilém |date=August 1976 |title=THE COMMUNIST INTERNATIONAL, 1919-43: THE PERSONNEL OF ITS HIGHEST BODIES |journal=International Review of Social History |volume=21 |issue=2 |pages=p. 151}}</ref><blockquote>"Još 1924. godine, kao sekretar Balkanske komunističke federacije, drug [[Georgi Dimitrov|Dimitrov]] je odigrao veliku ulogu u prelasku Partije na lenjinsko-staljinsku poziciju u nacionalnom i seljačkom pitanju. Naročito od [[1932.]] godine pa do svoga hapšenja drug Dimitrov je sadašnjem Centralnom komitetu naše Partije ukazivao svakodnevnu političku pomoć. Posle svog oslobođenja on je nastavio da uzima rukovodeće učešće u razradi svih krupnih pitanja naše Partije."<ref name=":3" /><ref name=":9" /> <br><br> - Milan Gorkić</blockquote>[[Datoteka:Mladi dim.jpg|mini|241x241piksel|[[Georgi Dimitrov|Georgij Dimitrov]], Gorkićev bliski saradnik od 1924. i "mentor" od 1932. za koga je, prema rečima njegove partnerke Beti Glan, ''"Gorkić bio vezan i partijski i prijateljski"'' (fotografija iz dana ustanka u Bugarskoj, 1923'')'']]Kao iskusni omladinski i partijski radnik od osnivanja KPJ 1919. godine, obrazovani marksista i najbliži saradnik radničkog vođe KPJ [[Đuro Đaković|Đure Đakovića]] sve do njegovog ubistva 1929. godine (sa vrhuncem zajedničke saradnje tokom [[Otvoreno pismo Kominterne članovima KPJ|Otvorenog pisma Kominterne članovima KPJ]], usmerenog ka boljševizaciji i uperenog protiv frakcionaštva) - Gorkić je imao poverenje "najobrazovanijih ljudi" i najborbenijih elemenata Kominterne na čelu sa [[Georgi Dimitrov|Georgi Dimitrovim]], sa kojim kao tada vođom Balkanske komunističke federacije blisko sarađuje još od 1924. godine u Beču i Moskvi, a zatim i u Izvršnom komitetu Kominterne; Gorkić, Đaković, Dimitrov, Šmeral i drugi intenzivno sarađuju na "Otvorenom pismu" IK Kominterne jugoslovenskim komunistima 1927 i 1928. godine; Gorkić takođe kao rukovodilac [[Komunistička omladinska internacionala|KOI]] i član Kontrolne komisije IK Kominterne u periodu 1928-1930. pomaže Dimitrovu u odbrani protiv frakcionaštva u bugarskoj komunističkoj partiji; takođe je u periodu intenzivnijih putovanja po Evropi kao instruktor Kominterne u periodu 1931-1932. intenzivno sarađivao sa predstavnicima zapadno-evropskog i anglo-američkog sekretarijata Kominterne, Dimitrovim, Toljatijem i drugima; najintenzivija, ''"svakodnevna"'' saradnja Gorkića i Dimitrova odvija se od 1932. godine, u Minhenu i Berlinu gde je smešteno rukovodstvo KPJ na čelu sa Gorkićem kao i zapadno-evropski sekretarijat Kominterne tada na čelu sa Dimitrovim; njihova intenzivna saradnja nastavlja se i nakon [[Paljenje Reichstaga|Hitlerovog i Geringovog hapšenja Dimitrova]] 1933. (upravo nakon sastanka sa Gorkićem i rukovodstvom KPJ) te njegove senzancionalne odbrane na nacističkom suđenju u Lajpcigu i oslobađanja početkom 1934 godine, nakon čega postaje i generalni sekretar [[Kominterna|Kominterne]].<ref name=":2" /><ref name="Požar-Gorkić" /><ref name=":4" /><ref name=":0" /><ref name=":3" /><ref name=":9">{{Cite book |year=1983 |title=Komunistička internacionala, Stenogrami i dokumenti kongresa (knjiga 11 i 12) |publisher=Privredna knjiga |location=Gornji Milanovac|pages=683}}</ref><ref name=":5" /> Vrhunac saradnje Gorkića i [[Georgi Dimitrov|Dimitrova]] predstavljaće Sedmi svetski kongres [[Kominterna|Kominterne]] 1935. godine, zatim Avgustovske konsultacije 1936. kao i rad na čuvenom "Januarskom proglasu" CK KPJ iz 1937. koji je definisao zahtev za federalnim državnim uređenjem i narodno-frontovski antifašistički program KPJ.<ref name=":2" /><ref name=":4">{{Cite journal |last=Jovanović |first=Nadežda |date=1983 |title=Milan Gorkić (prilog za biografiju) |journal=Istorija 20. veka |issue=1/1983 |pages=25-56}}</ref><ref name=":0">{{Cite journal |last=Vujošević |first=Ubavka |date=1997 |title=Poslednja autobiografija Milana Gorkića |journal=Istorija 20. veka |issue=1/1997 |pages=107-128}}</ref><ref name=":3">{{Cite book |last=Jakšić |first=Božidar |year=1987 |title=Izabrani spisi Milana Gorkića, "Revolucija pod okriljem Kominterne" |publisher=Filip Višnjić & Književne novine |location=Beograd}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Bojović |first=Jovan |date=1967 |title=Manifest CK KPJ od januara 1937. godine i njegov odraz na rad partije... |journal=Zbornik Prispevki za zgodovino delavskega gibanja, 1967, št. 1-2, Nacionalno vprašanje v Jugoslaviji v teoriji in politiki KPJ - KPS, Zbornik razprav in obravnav znanstvenega posvetovanja ob dveh obletnicah v Ljubljani od 2. do 4. novembra 1967.}}</ref> Od svih članova Privremenog rukovodstva formiranog [[1932.|1932]], jedino je Milan Gorkić bio izabrani član [[Centralni komitet|Centralnog komiteta]] sa [[Četvrti kongres KPJ|Četvrtog kongresa KPJ]].<ref name=":4" /> Zajedno sa Gorkićem, Privremeno rukovodstvo od rujna 1932. činili su [[Blagoje Parović]], [[Ivan Gržetić|Ivan Gržetić,]] [[Vladimir Ćopić]] i [[Miloš Marković-Unger]].<ref name=":2" /><ref name=":5">Rodoljub Čolaković: ''Kazivanje o jednom pokoljenju'', sv. II</ref> Oni su se borili za konsolidaciju i organizaciono učvršćenje KPJ nakon teške krize izazvane šestojanuarskom diktaturom kralja Aleksandra i neuspelim oružanim otporom KPJ.<ref name="obračun" /> === Gorkić i borba za obnovu Komunističke partije === <blockquote>“Rastuće negodovanje radnih masa počinje da se probija kroz pregrade [[Šestojanuarska diktatura|fašističke diktature]] na njenoj najslabijoj karici, na periferiji, na selu. U krupnim indistrijskim centrima, u gradovima, snažan pritisak državnog aparata zasad još zadržava razvoj masovnog [[Radnički pokret|radničkog pokreta]]”.<ref name=":3" /><br><br> - Milan Gorkić, u članku «Međunarodni značaj događaja u Jugoslaviji» [[1932.]] godine </blockquote> Borba Milana Gorkića i [[Blagoje Parović|Blagoja Parovića]] protiv ostataka "desnog frakcionaštva" grupe [[Sima Marković|dr Sime Markovića]] u [[KPJ|Komunističkoj partiji]] u [[Srbija|Srbiji]] i kurs za [[Ujedinjeni radnički sindikalni savez Jugoslavije|ujedinjenjem sindikalnog pokreta]] promeniće ovu situaciju; Gorkić piše brošuru protiv ostataka [[Sukob leve i desne frakcije u KPJ|desnog frakcionaštva]] naslova "Sa Partijom ili klasnim neprijateljem" [[1933.]] godine i zajedno sa Parovićem organizuje partijske konferencije u svim delovima Srbije.<ref name=":3" /><ref name=":7">{{Cite book |last=Piljević |first=Đorđe |year=1978 |title=Izabrani spisi Blagoja Parovića |publisher=Glas |location=Beograd|first2=Nadežda|last2=Jovanović}}</ref> U svojim “Zapisima ilegalaca”, Grka Jankes primećuje: “Počev od [[1934.]] godine radnički pokret u Srbiji počeo je naglo da se razvija. Krajem [[1936.|1936]] i u prvoj polovini [[1937.|1937]] događaji se ređaju veoma brzo”.<ref>{{Cite book |last=Jankes |first=Grga |year=1960 |title=Zapisi ilegalca |publisher=Rad |location=Beograd}}</ref> {{Quote box | citat = »Gorkić je uspio da bude postavljen (a ne izabran) na najodgovorniji položaj u KPJ u svojoj trideset i trećoj godini, blagodareći podršci moćnog čovjeka u Sekretarijatu Kominterne — Manuilskoga. [...] Gorkić je nesumnjivo bio sposoban čovjek — ideološki i politički izgrađen, prilično obrazovan, vješt peru i vrlo sistematičan i vrijedan. S takvim kvalitetima bio bi vrlo koristan član u svakom partijskom rukovodstvu, ali nije bio dorastao za funkciju koju je dobio. Glavni razlog — Gorkić je bio, i tako se osjećao, na prvom mjestu funkcioner, činovnik Kominterne, a ne rukovodilac revolucionarne partije jedne zemlje. Sav je bio okrenut Kominterni, svjestan da od ’njih gore’ zavisi njegova politička karijera.«<ref>Rodoljub Čolaković, ''Kazivanje o jednom pokoljenju'', svezak drugi, str. 696—698.</ref> | izvor = [[Rodoljub Čolaković]] | width = 40% | align = right}} ''"Vrijedan i agilan čovijek, uvijek u kursu svega bitnog što se u svijetskom komunističkom pokretu događalo, znao je nekoliko evropskih jezika i pratio časopise i novine, pravio iz toga bilješke, pisao mnogo i brzo, čim se isticao među članovima rukovodstva. Govorio je lako, vješto formulisao svoju misao, podkrepljujući je često ako ne citatom iz neke rezolucije, ono pozivajući se na nju"'' - pisao je [[Rodoljub Čolaković]] o Milanu Gorkiću, koga je dobro znao još iz školskih dana i bio s njime prisno vezan tridesetih godina.<ref name=":2" /><ref name=":5" /> Povjesničar [[Ivan Očak]] ističe da će Čolaković "kasnije često mijenjati svoje mišljenje o Čižinskom Gorkiću".<ref name=":2" /> Slijedećih je godina sastav Privremenog biroa više puta mijenjan, ali Gorkić ostaje u njemu. Boravi ponajviše u Beču, a u Moskvu odlazi samo na kraća partijska putovanja: na dopunske sednice XIII plenuma Izvršnog komiteta [[Kominterna|Kominterne]] (na kome je usvojena Kominternina definicija [[Fašizam|fašizma]]) krajem 1933. i početkom 1934, na Sedmi svetski kongres Kominterne ljeta 1935. (na kome je usvojena strategija [[Narodni front|narodnog fronta]]) i na Avgustovske konstultacije KPJ 1936. godine (na kojima je izabran za zvaničnog prvog čoveka KPJ).<ref name=":2" /> Prema izjavi njegove partnerke Beti Glan,<ref name=":2" /><ref name=":4" /> Gorkić je "u periodu od [[1932.|1932]] — [[1936.]] u Moskvi je provodio dva do tri meseca godišnje". Do [[Četvrta zemaljska konferencija KPJ|Četvrte zemaljske konferencije KPJ]] u Ljubljani krajem prosinca [[1934.|1934]], članstvo KPJ je pod rukovodstvom Čižinskog-Gorkića od 1932. godine naraslo više od 4 puta.<ref name=":2" /> Krajem srpnja 1934. Čižinski upoznaje [[Josip Broz Tito|Broza]], koji dolazi u Beč, i u narednom periodu ga ubacuje u vrh KPJ.<ref name="automatski generisano3">Očak, str. 349</ref> Decembra iste godine Čižinski organizuje [[Četvrta zemaljska konferencija KPJ|Četvrtu partijsku konferenciju]] u Ljubljani, ali i pored snažnih zahteva Kominterna nije odobrila Čižinskom-Gorkiću put u zemlju zbog opasnosti od hapšenja.<ref name=":4" /><ref name=":0" /> Iz partijskog rukovodstva su [[Blagoje Parović]], [[Kamilo Horvatin|Horvatin]] i [[Karl Hudomal|Hudomal]] učestvovali na ovoj konferenciji, na kojoj je Tito zajedno sa [[Adolf Muk|Mukom]] kooptiran u Centralni komitet.<ref name=":2" /><ref name=":4" /> Početkom 1935. godine Čižinski je biranim rečima preporučio Tita za rad u Moskvi (gde ostati naredne skoro dve godine): {{izdvojeni citat|On predstavlja najbolji dio našeg radničkog aktiva. Prema njemu se niko ne smije odnositi kao nekom sitnom činovniku, nego kao partijcu koji će u doglednoj budućnosti biti jedan od stvarnih i, nadamo se, dobrih rukovodilaca naše partije.<ref name="automatski generisano2">[http://www.novosti.rs/dodatni_sadrzaj/clanci.119.html:276060-Posmrtni-lin269-u-dva-269ina Posmrtni linč u dva čina | Ostali članci | Novosti.rs<!-- Botovski generisani naziv -->]</ref>|Čižinski o Brozu}} U istom pismu, Gorkić nije primarno podržavao Tita kao partijskog referenta u Balkanskom sekretarijatu [[Kominterna|Kominterne]], za koga se snažno zalagao [[Vladimir Ćopić]].<ref name=":2" /> Iste godine, tokom Sedmog svetskog kongresa Kominterne, Ćopić je takođe podržao zapisničara [[Josip Broz Tito|Broza]], vandredno pridruženog jugoslovenskoj kongresnoj delegaciji (bez prava glasa) - za člana najvišeg rukovodećeg Izvršnog komiteta Komunističke internacionale, umjesto Gorkića; budući da je ovaj pokušaj odbijen, Ćopić podvlači da "pri isticanju kandidature druga Waltera [Tita] nije bila namjera izražavati nepovjerenje Gorkiću niti suprotstavljati Waltera Gorkiću"''.''<ref name=":2" /> Godine [[1935]]. na Sedmom svetskom kongresu [[Komunistička Internacionala|Komunističke internacionale]] Gorkić je istupio s referatom u kojem je karakterizirao položaj KPJ i način rješenja osnovnih pitanja strategije i taktike KPJ, te formulisao osnove strategije [[Narodni front|Narodnog fronta]] u Jugoslaviji i taktiku [[Antifašizam|antifašističke]] vlade.<ref name=":4" /><ref name=":3" /><ref name=":9" /> Njegov govor objavljen je u moskovskoj "Pravdi".<ref name=":4" /> Zabrana putovanja u zemlju, koja je pri IK Kominterne uvedena Gorkiću aprila 1934. zbog opasnosti od hapšenja, ukinuta je maja 1935.<ref name=":0" /> Milan Gorkić i [[Blagoje Parović]] na Splitskom plenumu CK KPJ juna [[1935.]] nadvladavaju pokušaje obnove frakcionaštva od strane [[Karl Hudomal|Hudomala]] i iniciraju «Narodni front slobode».<ref name=":7" /> Ovakvi frakcionaški napadi, usmereni pre svega na politiku [[Narodni front|Narodnog fronta]] i njegove nosioce na čelu sa Gorkićem, kasnije će se ponavljati tokom Sedmog kongresa [[Kominterna|Kominterne]] leta 1935. u Moskvi, te na praško-bečkom [[Aprilski plenum CK KPJ (1936)|Aprilskom plenumu CK KPJ 1936]].<ref name=":2" /><ref name=":4" /><ref name=":0" /><ref name=":3" /><ref name=":7" /> [[Rodoljub Čolaković|Čolaković]] beleži o značaju Splitskog plenuma:<blockquote>"Iskustvo stečeno u borbama od 1932. do 1935. sumirano je na plenarnoj sjednici CK KPJ u Splitu (juna 1935). U njenim odlukama data je široka platforma za akciju komunista u masama. To je bila politika Narodnog fronta slobode. [...] Narodni front slobode bilježio je svoje prve uspjehe, jer su njegove parole o miru, hljebu i slobodi bile bliske ne samo radnim ljudima nego i svim patriotima koji su sve više uviđali kakvu opasnost predstavlja fašizam za budućnost naroda Jugoslavije".<ref name=":5" /></blockquote>Nakon [[Aprilski plenum CK KPJ (1936)|Aprilskog plenuma]] CK KPJ [[1936.|1936]]. godine u Pragu i Beču, koji je održan bez obaveštavanja većine članova Centralnog komiteta KPJ kao i samog Izvršnog komiteta Kominterne, CK KPJ i IK KI su, zbog "neprincipijelnih" i "grupaških" napada na Gorkića i pokušaja obnove frakcionaštva usmerenog protiv politike antifašističkog [[Narodni front|Narodnog fronta]], smijenili sve vodeće članove Centralnog komiteta KPJ ([[Vladimir Ćopić|Ćopića]], [[Štefek Cvijić|Š. Cvijića]], [[Karl Hudomal|Hudomala]] i dr), osim Gorkića.<ref name=":2" /><ref name=":4" /><ref name=":0" /> Tokom Avgustovskih konsultacija CK KPJ i IK Kominterne od avgusta do novembra 1936. godine, Gorkić je izabran za sekretara [[Politbiro|Politbiroa]] [[Centralni komitet|CK]] [[KPJ]] sa najširim ovlašćenjima i pravom veta na sve odluke, što je IK Kominterne potvrdila siječnja [[1937.|1937]].<ref name=":0" /> Odlučeno je da Gorkić ostane u inozemstvu (sjedište CK KPJ bilo je u Beču, a 1. siječnja 1937. prebačeno je u Pariz). === Gorkić i antifašistički pokret === <blockquote>"Stvorimo [[Narodni front]], stvorimo ga potpuno, stvorimo ga odmah i pobjeda je sigurna."<ref name=":3" /> <br><br> - Milan Gorkić</blockquote>Gorkić je imao značajnu ulogu u antifašističkom jugoslovenskom dobrovoljačkom doprinosu [[Internacionalne brigade|Internacionalnim brigadama u Španiji]], i napisao je niz značajnih tekstova o [[Španski građanski rat|španskom građanskom ratu]].<ref>{{Cite book |title=Španija 1936-1939, Zbornik sećanja jugoslovenskih dobrovoljaca u španskom ratu, knj. V |publisher=Udruženje španskih boraca |location=Beograd |publication-date=1971}}</ref> Ostala je upamćena i legendarna akcija broda "Korzika" u Boki Kotorskoj i Dalmaciji kojom je Gorkić želeo da ''"izvedemo jednu stvar, koju dosada niko nije izveo"'' te masovno i javno, vlastima pred nosom, prebaci dobrovoljce u Španiju. Ova ambiciozna originalna akcija propala je primarno zbog jakog južnog vetra "koji već godinama nije bio tako jak kao te noći" te nemogućnosti isplovljavanja brodova.<ref name=":2" /> Gorkić je pokrenuo istragu i o ostalim okolnostima koje su uticale na izvršenje akcije; iako je ovu istragu sa Gorkićem potpisao upravo [[Josip Broz Tito|Broz]], jugoslovenska istoriografija osuđivala je samog Gorkića za sve greške.<ref name=":2" /> Neposredni svedok priprema akcije broda "Korzika", [[Živojin Pavlović (komunista)|Živojin Pavlović]], čija su pisanja skorije pronađena, ističe: ''"To nije bio ni Gorkić, ni Muk, već jedan od onih koji danas optužuje Gorkića kao jedinog krivca"''.<ref name="Pavlović">[http://www.rastko.rs/rastko-ru/delo/12909 Živojin Pavlović, Bilans sovjetskog termidora: Prikaz i otkrića o delatnosti i organizaciji Staljinskog terora]</ref> U svakom slučaju, i značaj i stvarne reprekusije ove jedinstvene akcije za popularisanje antifašističke borbe je u jugoslovenskoj istoriografiji iskrivljen i prećutan, budući da u pismu [[Ivan Gržetić|Gržetiću]] sredinom marta 1937. Gorkić izveštava:<blockquote>"Akcija nije uspela, ali je cijela akcija ipak jedan veliki plus za nas. U nekim selima javila se četvrtina ili trećina sviju odraslih muškaraca. Sva je javnost za tu stvar. 250 uhapšenih u Splitu pjevali su cio dan, a svijet im je donosio vina i narandže... U Splitu je većina puštena… Splitska organizacija poslije provale izdala letak 'poštovanom građanstvu' u kome u narodno frontovskom duhu objašnjava cijelu stvar. Nemojte da spuštate nosove kod informisanja o ovoj stvari. Mi smo pokušali da izvedemo jednu stvar, koju dosada niko nije izveo... Preuzimamo na sebe da tu akciju ponovo izvedemo... Ljudi iz zemlje to traže. Reakcija je ovakva: ovaj put nije uspjelo, ali će drugi put. Vlasti nastoje zataškati tu stvar, jer je mobilizacija u punom smislu riječi bila masovna".<ref name=":2" />  </blockquote>Osim "Čemu nas uči Španija" i drugih tekstova o španskom antifašističkom ratu, kao i međunarodnom antifašističkom pokretu, pisao je mnogo i o balkanskim antifašističkim perspektivama, o [[Jugoslaveni|Jugoslaviji]], [[Grčka|Grčkoj]], [[Albanija|Albaniji]].<ref name=":3" /> Uz brošuru "Novim putevima (pouke iz provala)" iz 1937, koja se može tumačiti kao prvo delo u kome je pokušana da se predstavi istorija KPJ, a koja je (budući uništena) tek znatno kasnije pronađena - Gorkić je ostavio još jedno značajnije delo koje je uništeno a koje za sada nije pronađeno a koje je pod naslovom "Za slobodu i pobjednu naroda" u "Proleteru" 8. avgusta 1937. godine najavljeno rečima: ''"Na osnovu političke stvarnosti i vlastitog političkog iskustva naroda Jugoslavije drug Gorkić je u toj brošuri dokazao da [[Narodni front]] kod nas izvire iz cjelokupnog dosadašnjeg razvitka političkih prilika u Jugoslaviji"''.<ref name=":2" /> Iako je učinjen sistematičan poluvekovni pokušaj da bude gotovo izbrisan iz jugoslovenske istoriografije, Gorkić je u južnoslovenskoj istoriji ostavio neizbrisiv trag.<ref name=":2" /> Iako ubijen u cvetu mladosti i sazrevanja, pored toga što je sa [[Đuro Đaković|Đurom Đakovićem]] predvodio odbranu, zatim obnovu i konsolidaciju [[Komunistička partija|Komunističke partije]], Gorkić je ostavio trag i kao "čovjek [[Narodni front|Narodnog fronta]]".<ref name=":2" /><ref name=":6">{{Cite book |last=Banac |first=Ivo |year=1990 |title=Sa Staljinom protiv Tita |publisher=GLOBUS |location=Zagreb}}</ref> Ostavio je i jedinstveni markistički trag u našoj literaturi, a njegova dela poput [[Antonio Gramsci|Gramšijevih]] "Zatvorskih sveski" tek ostaju generacijama za brižljivo izučavanje.<ref name=":3" /> Radom Gorkića i [[Blagoje Parović|Parovića]] u KPJ u Jugoslaviji obnovljeno je revolucionarno delovanje [[KPJ|Komunističke partije]], obnovljen je sindikalni pokret i rad [[Ujedinjeni radnički sindikalni savez Jugoslavije|udruženih sindikata]], razvijen je veliki [[Napredni studentski pokret na Beogradskom univerzitetu|studentski pokret]] u Beogradu i Zagrebu, pokrenut je Ženski pokret, obnovljen rad [[Savez komunističke omladine Jugoslavije|Saveza komunističke omladine]], osnovan "Narodni front slobode" i razvijan rad masovnih antifašističkih organizacija, organizovane prve masovne anti-ratne i antifašističke demonstracije, razvijena snažna marksistička izdavačka i kulturna i prosvetna delatnost.<ref name=":2" /><ref name=":4" /><ref name=":3" /><ref name=":7" /> Bio je aktivan, pun energije i ideja, stalno u pokretu, efikasan u praktičnom radu i "uvijek je podsećao", pisao je Čolaković o Gorkiću, "na motor koji radi punom parom".<ref name=":4" /> Gorkić je faktički osnivač antifašističkog porketa u Jugoslaviji, o kojem u razvijenijoj formi govori već na Sedmom svetskom kongresu Komunističke internacionale.<ref name=":3" /><ref name=":9" /> Razradio je južnoslovensku narodno-frontovsku strategiju i sarađivao sa srpskim i hrvatskim demokratskim političarima poput [https://sr.wikipedia.org/sr-el/%D0%94%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D1%99%D1%83%D0%B1_%D0%88%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%9B_(%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D1%87%D0%B0%D1%80) Dragoljuba Jovanovića], [[Vladko Maček|Vlatka Mačeka]], [[Slobodan Jovanović|Slobodana Jovanovića]], posebno [[Svetozar Pribićević|Svetozara Pribićevića]], čija je smrt 1936. godine pomrsila Gorkićeve narodno-frontovske planove.<ref name=":2" /><ref name=":4" /><ref name=":6" /> Podržavao je nacionalno-oslobodilačke pokrete [[Makedonci|Makedonaca]], [[Albanci|Albanaca]], [[Slovenci|Slovenaca]], [[Hrvati|Hrvata]] i drugih ugnjetenih naroda pod [[Velikosrpska hegemonija|velikosrpskim jarmom]], a inicirao je osnivanje Komunističkih partija [[Slovenija|Slovenije]], [[Hrvatska|Hrvatske]], [[Sjeverna Makedonija|Makedonije]], [[Crna Gora|Crne Gore]], što je nakon njegove smrti sprovedeno samo delimično.<ref name=":2" /><ref name=":4" /> Voleo je srpsku književnost i narodnu pesmu, pisao ekavicom i cenio ''"srpski demokratski narod"'' i njegove prosvetitelje i revolucionare [[Vuk Stefanović Karadžić|Vuka]], [[Svetozar Marković|Svetozara]] i druge.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> Tesno je sarađivao sa [[Miroslav Krleža|Miroslavom Krležom]], posebno na radu na dva nezavršena [[Socijalistički realizam|socijalrealistička]] romana o [[Šestojanuarska diktatura|diktaturi u Jugoslaviji]], jedan zamišljen kao romanizirani prikaz borbe KPJ.<ref name=":2" /><ref>{{Cite book |last=Očak |first=Ivan |year=1982 |title=KRLEŽA-PARTIJA |edition=Spektar |location=Zagreb}}</ref> Milan Gorkić je autor originalne istorije jugoslovenskog komunističkog pokreta, koja je uprkos jugoslovenskoj "socijalističkoj" prošlosti nedovoljno istražena, ali i južnoslovenskog antifašističkog, kao i revolucionarno demokratskog programa, još uvek važećeg u mnogim aspektima.<ref name=":2" /><ref name=":4" /><ref name=":3" /><ref name=":7" /> Gorkić je smatrao da je predstojeća revolucija u Jugoslaviji i južnoslovenskim zemljama buržoasko-demokratska a ne socijalistička, kako je i ocenio [[Drezdenski kongres KPJ|IV kongres KPJ]] i kako je u osnovi potvrdila [[Narodnooslobodilačka borba Jugoslavije|Narodno-oslobodilačka borba (NOB)]] kao i kasnija borba za demokratske promene, a što je, kako je primetio i Ivan Očak, jugoslovenska istoriografija revidirala kao originalnu marksističku postavku.<ref name=":2" /> == Odbrana Staljinove čistke == {{main|KPJ tokom Velike čistke}} U vreme velike čistke Gorkić čvrsto stoji na staljinističkoj liniji i javno denuncira "[[trockizam|trockiste]]" u KPJ, te podržava [[moskovski procesi|moskovske procese]] .<ref name="Petranović-Zečević">[https://www.znaci.org/00001/138 Branko Petranović, Momčilo Zečević: JUGOSLAVIJA 1918-1988]{{Dead link|date=August 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (poglavlje [https://www.znaci.org/00001/138_35.pdf ORGANIZACIONO-IDEOLOŠKO SAZREVANJE KPJ U PREDVEČERJE APRILSKOG RATA])</ref> Gorkić i Broz u to vreme objavljuju tekstove u kojima napadaju "trockiste".<ref name="Petranović-Zečević" /> Iako ukazuje da bi bilo pogrešno ''"svemu slepo verovati, osloniti se potpuno samo na rukovodstvo Kominterne"'' jer smatra da ''"poverenje koje svaki član partije mora da ima u rukovodstvo Kominterne bazira se na naučnim razlozima"'',<ref name=":2" /> one koji kritikuju Staljinovu čistku Gorkić osuđuje kao "trockiste".<ref name="Petranović-Zečević" /> Rečima Ivana Očaka, Gorkić je "duboko vjerovao da Staljin ima pravo kad čisti Partiju".<ref name="obračun" /> {{izdvojeni citat|Špijuna ima svagdje, u svakoj državi. Samo se u kapitalističkim državama špijunske afere zataškavaju, a u SSSR se sa špijunima postupa kao sa ostalim narodnim neprijateljima.<ref name="Petranović-Zečević"/>|Milan Gorkić}} U članku: »O boljševičkoj nepomirljivost« Čižinsky ocenjuje da su Kamenjev, Zinovjev, Rykov i »eklektičar Buharin« bili »odlučni protivnici protiv proleterske revolucije«, a da su oni na sudu dobrovoljno priznali svoje grijehe te strijeljani, da nije bilo nikakvog mučenja.<ref name="otpadnik">[http://hrcak.srce.hr/index.php?show=clanak&id_clanak_jezik=87165 Ivan Očak: Dr. Ante Ciliga – otpadnik komunizma i staljinske čistke]</ref> Čižinski je [[1937]]. godine boravio u Parizu, gde je bilo sedište CK KPJ, organizirajući prebacivanje dobrovoljaca za [[španski građanski rat|građanski rat u Španolskoj]]. U to vreme [[Ivan Gržetić]], predstavnik KPJ pri Kominterni, ga redovno izveštava iz Moskve o isključenjima i hapšenjima jugoslovenskih komunista, kao i to da je mnoge "prosto pojela magla".<ref name="obračun"/> Rečima [[Ivan Očak|Očaka]], "na prigovore i pitanja koji su među članovima KPJ u zemlji nicali u vezi s likvidacijom najodgovornijih rukovodioca sovjetske partije i države, Gorkić odgovara": {{izdvojeni citat|Neki naivni drugovi postavljaju ovo pitanje: kako je moguće da su se takvi ljudi koji su desetke godina proveli u radničkom pokretu tako nisko srozali. To je neizbježna logika frakcijske borbe partije. Tko se bori protiv partije i njenog vodstva, taj ne može željeti partiji uspjeha. Nasuprot, oni rade sve da te uspjehe uspore ili onemoguće i na tome poslu, htio on to ili ne, on se obavezno sreće s klasnim neprijateljem, i ako je zaslijepljen svojim frakcijskim interesima, onda se s njima povezuje i u stvari postaje njegovim oružjem. Slučaj s trockistima nije prvi slučaj u istoriji radničkog pokreta...<ref name="obračun"/>|Milan Gorkić}} [[Karlo Štajner]] je zapisao "da je više funkcionera Komunističke partije postalo žrtvom NKVD-a donekle na osnovu Gorkićevih izvještaja", među njima i osnivači KP Jugoslavije: [[Filip Filipović]], sva tri brata Vujovića, [[Đuro Cvijić|Đuro]] i [[Stjepan Cvijić]], [[Kamilo Horvatin]], [[Vladimir Ćopić]], [[Antun Mavrak]] i mnogi drugi...«<ref>Karlo Štajner, »Povratak iz Gulaga« (str. 79), »Globus«, Zagreb, 1985</ref> Karlo Štajner zaslužan je za uspon Titove karijere i veze sa sovjetskim organima.<ref name=":1" /> Također se pretpostavlja o Štajnerovoj velikoj ulozi u represalijama nad jugoslovenskim komunistima i brojnim uslugama represivnom aparatu.<ref name=":1">{{Cite book |last=Klinger, Kuljiš |year=2013 |title=Tito: Neispričane priče (tajni imperij Josipa Broza Tita) |publisher=Nezavisne novine / Paragon |location=Zagreb}}</ref> Savremena istoriografska istraživanja ne potkrepljuju, već opovrgavaju ove tvrdnje Titovog tutora Karla Štajnera o Milanu Gorkiću; od svih navedenih, neki su uhapšeni pa i zatim ubijeni neposredno pre hapšenja i zatim ubistva Gorkića ([[Grgur Vujović]]), a neki skoro dve godine nakon što je Gorkić uhapšen i ubijen (V. Ćopić, [[Radomir Vujović|R. Vujović]]); u vezi nekih su zabeležene upravo denuncijacije i optužbe protiv Gorkića (od strane Ćopića, Radomira Vujovića, Stjepana i Đuke Cvijića, Mavraka, Horvatina); osim prema Mavraku (takođe Štajnerovom štićeniku),<ref name="Požar-Gorkić" /> prema kojem je bio vrlo kritičan i smatrao ga "mračnom ličnošću" koji je "uništio partiju", zabeleženo je da je Gorkić prema svim ostalim navedenima (Ćopić, braća Cvijići, braća Vujovići, Filipović, Horvatin) do kraja pokazivao dobronamernost i podršku uprkos većim ili manjim, dugotrajnijim ili kraćim političkim razmimoilaženjima tokom dvodecenijskog partijskog rada (i u pronađenom dokumentu optužbi protiv Gorkića, optužuje se između ostalog da se nije borio protiv "trockističke bande" [[Vojislav Vujović|Vojislava]] i Grgura Vujovića već ih "podržavao" i trudio se da ih povrati na partijski rad, što mu upravo pripisuje Horvatin; Gorkiću je i u samom rukovodstvu Kominterne bilo zamerano da se nije obračunavao sa "frakcionašima" Ćopićem i Stjepanom Cvijićem već se trudio da opravda njihove kritike na svoj račun); ne postoje ili još nisu pronađeni nikakvi izvori koji potkrepljuju bilo koji element Štajnerove tvrdnje, ali postoje i pronađeni su izvori koji opovrgavaju Štajnerovu tvrdnju u celini; zabeleženo je i da je metode represivne istrage Gorkić ocenio kao klevetničke.<ref name=":8" /><ref name=":2" /><ref name=":4" /><ref name=":0" /> Neki veruju da se postepeno, u atmosferi [[staljinističke čistke|staljinističkih čistki]] gdje se svi međusobno sumnjiče, i odnos Broza i Čižinskog kvario.<ref name="automatski generisano3" /> Broz u početku (marta 1935) Kadrovskom odeljenju pri Kominterni daje opreznu ocenu o njemu, uglavnom pozitivnu sa par primedbi: {{izdvojeni citat|Somer (Gorkić) – od 1918. godine u Komsomolu. Znam samo da je Somer bio ranije intelektualac; radio sam s njim od avgusta 1934. godine pa do sada. Ranije ga nisam poznavao, ali ga vi dobro znate. Kada sam se s njim upoznao, tada sam bio kooptiran u CK, na konferenciji. Ostavio je na mene vrlo dobar dojam, teoretski je vrlo dobro potkovan, vidio sam kako radi i vrlo je radišan čovjek. Što se tiče njegovog osobnog karaktera i odnosa s ljudima, vrlo dobro surađuje s ljudima. On ima samo jedan nedostatak, sve je koncentrirao u svojim rukama (na jednoj sam sjednici CK govorio o tome). Teško je reći iz kojih razloga to radi. Moguće je da nema dovoljno poverenja u političke sposobnosti drugova. U njegovom osobnom životu ne zamjećujem ništa loše. Živi vrlo skromno, ne trči za ženama, porodicu nema. Ali, postoji jedna njegova poznanica, ne znam gde, mislim u Češkoj, kod koje on odlazi kada ima mogućnost da otputuje, za vreme odmora. On iz Beča odlazi u Češku na dva-tri dana. To biva retko. Na primer, za pola godine skoro nije dobio odmor. To biva dva do tri puta godišnje, ne češće, i svega nekoliko dana, ne više. Takav odmor daje se za obnavaljanje snage. Vrlo dobro radi kao instruktor kadrova, zna odabrati kadrove, to sam vidio po sebi. Kada sam dolazio, on me vrlo ozbiljno ispitivao. Vidio sam da zna izabrati kadrove. Što se tiče konspiracije, i tu je vrlo oprezan. I što sam još primijetio u vezi sa njim? On se ponaša s ljudima kao da u njih ima poverenje i ako je čovek razgovorljiv, onda može da stekne njegovo poverenje, a naprotiv, s tim ljudima treba biti vrlo oprezan, treba ih puno provjeravati. O njemu više ništa ne znam.<ref name="jutarnji">{{Cite web |title=Cinkanjem i preko leševa do šefa KPJ |url=http://www.jutarnji.hr/cinkanjem-i-preko-leseva-do-sefa-kpj/282768/ |access-date=2014-07-11 |archivedate=2013-09-30 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130930185041/http://www.jutarnji.hr/cinkanjem-i-preko-leseva-do-sefa-kpj/282768 |deadurl=yes }}</ref> <ref>P. Simić, »Svetac i magle«, str. 68-69</ref>|[[Josip Broz]]}} [[Phyllis Auty]] smatra da je Gorkić bio sasvim nesvestan svog položaja i da nije ni sumnjao da će biti ubijen ako ode u Moskvu. Štaviše, on je u pismima otvoreno izražavao nezadovoljstvo politikom Kominterne i ruskog rukovodstva, negodujući što su članovi poljske, nemačke i austrijske KP bolje tretirani od Jugoslovena.<ref>[http://books.google.cz/books/about/Tito.html?id=eraAQgAACAAJ&redir_esc=y Phyllis Auty, Tito: A Biography] (str. 147-148)</ref> == Hapšenje i streljanje u Moskvi == {{main|KPJ tokom Velike čistke}} {{izdvojeni citat|Očito nije znao da su Staljinovi 'organi' tražili da pod svoju vlast dobiju i one sovjetske i kominternine ljude koji su bili u inozemstvu. Kao što štakore mame u stupicu pomoću slanine, i pred njih su izišli s pozivom ili naredbom, pod bilo kojim izgovorom, da dođu u Moskvu, i brojni dospješe u stupicu. Tako i Gorkić.<ref name="obračun"/>|[[Ruth von Mayenburg]], austrijska komunistkinja i obavještajka Crvene armije koja je tada živela u Moskvi}} Njegova supruga Beti Nikolajevna Glan je prva uhićena, u junu 1937. U moskovskoj „Pravdi“ izašla je notica da je Beti Glan uhapšena kao „špijun Gestapa i inteližans servisa“.<ref name="Pavlović"/> Krajem jula 1937, baš u najvećoj našoj kampanji protiv „trockističkih i buharinskih hijena“, Kominterna poziva u Moskvu Milana Gorkića.<ref name="Pavlović"/> Neki drugovi su ga upozoravali da ne ide, ali on je bio uvjeren da će sve biti u redu.<ref name="obračun"/> Sperber, koji se u to vrijeme razišao sa staljinistima, nastojao ga je odvratiti od nauma, ali Gorkić mu je odgovorio: {{izdvojeni citat|Ako ne odem, bit ću proglašen izdajicom, lopovom koji je pobjegao s partijskom kasom, agentom policije iz Volstrita. Bio bi to strašan udarac za našu partiju. U Jugoslaviji bi oživjela frakcijska borba.<ref name="Požar-Gorkić"/>}} Neposredno pred polazak video se u Parizu sa Rodoljubom Čolakovićem, koji je to zabeležio: {{izdvojeni citat|Krajem jula Gorkić je hitno pozvao na sastanak [[Sreten Žujović|Žujovića]] i mene i saopštio nam da su ga iz Kominterne pozvali da odmah dođe u Moskvu. Rekao nam je da je već rezervisao avionsku kartu za Stokholm i da će putovati sutra. Malo sam se iznenadio tom pozivu, ali nisam u njemu vidio ništa neobično — Kominterna je redovno pozivala rukovodioce pojedinih Partija u Moskvu, jer se nikakvim pismenim izvještajem nije mogla prikazati situacija u nekoj zemlji... Sjećam se dobro sastanka s Gorkićem. Održali smo ga u jednoj kafani u blizini stare crkve Madien. Iako je bilo sparno pariško veče, nismo sjedili napolju, nego smo ušli u kafanu i smjestili se za jedan sto udaljen od ulaza. Gorkić nam je običnim glasom saopštio da će sutra u Moskvu; ni po čemu se nije moglo poznati da je uznemiren; pretpostavljao je da će se zadržati najduže osam dana, koliko da porazgovara u Sekretarijatu i da na licu mjesta riješi neka kadrovska pitanja, što se vrlo sporo obavljalo dopisivanjem. [...] Gorkić je sa sastanka otišao prvi, da se spremi za put sa koga se nikada nije vratio.<ref>R. Colaković, cit. djelo, svezak treći, str. 132—135</ref>|[[Rodoljub Čolaković]]}} "Ne sumnjajući šta ga tamo čeka, a i suviše računajući na svoje velike veze u Kominterni, otputovao je u Moskvu bez odlaganja i na samoj stanici uhapšen", pisao je Živojin Pavlović.<ref name="Pavlović" /> Navodno je uhapšen kao agent engleske obavještajne službe — [[Intelligence Service]].<ref name="Požar-Gorkić" /> Međutim, dokumentovano je da Gorkić nije uhapšen "na samoj stanici", već oko tri sedmice nakon dolaska u Moskvu, i to ne kao navodni engleski špijun.<ref name=":0" /> Imajući u vidu svedočenje Sperbera, pisma Gorkića i Gržetića-Flajšera i druge neposrednije izvore od Ž. Pavlovića (koji, o konkretno ovoj temi, očigledno ne piše iz prve ruke, tj. na osnovu neposrednih saznanja) - takođe je upitno da li je otišao "ne sumnjajući šta ga tamo čeka" i da li je računao na nekakve "svoje velike veze u Kominterni".<ref name=":2" /><ref name=":0" /> Gorkić je otišao u Moskvi sa punim znanjem o tome da je neke ljude već "pojela magla", te svestan svoje žrtve, a sudeći prema brzini odlaska od trenutka poziva - verovatno sa uverenjem u sopstvenu besprekornost, sposobnot i spremnost da odbrani sebe i partiju.<ref name=":2" /><ref name=":0" /> Prema svedočenju Čolakovića, [[Mustafa Golubić]] je smatrao da su optužbe protiv Gorkića ''"priča za malu djecu",''<ref>R. Čolaković, »Kazivanje o jednom pokoljenju«, svezak treći, str. 490—491</ref> dok Ivan Očak i Ubavka Vujošević na osnovu primarnih izvora negiraju brojne različite špekulacije u vezi njegovog hapšenja.<ref name=":8" /><ref name=":2" /><ref name=":0" /> Gorkićeva žena Beti Glan nije verovala da će se u Jugoslaviji ikada "progovoriti istina o Gorkiću". Ono što nije sasvim uspelo [[Šestojanuarska diktatura|šestojanuarskoj diktaturi]] u Jugoslaviji, uspeće [[KPJ tokom Velike čistke|velikom teroru]] u Rusiji. Sa hapšenjem Gorkića, uhapšeno je i celo partijsko predstavništvo KPJ u Komintreni.<ref name="Pavlović" /> Prvo glavni predstavnik [[Ivan Gržetić]], a zatim i ostali.<ref name="Požar-Gorkić" /> Neposredno potom, počinje uklanjanje vođstva [[KPJ|Komunističke partije Jugoslavije]] kao „gorkićevaca“:[[Datoteka:RossijaLubjanka.jpg|thumb|right|Zloglasni zatvor [[Lubjanka (zgrada)|Lubjanka]] u Moskvi, pre 1917.]] {{izdvojeni citat|U partiji je nastala prava panika. Suspendovan je ceo Politbiro, a u partiji postavljeni „komesar“ počeo je odmah, po nalogu iz Moskve hajku na „gorkićevce“, „buhariniste“, „trockiste“ i ostale „narodne neprijatelje“. Povučena je prethodno iz prodaje knjiga Milana Gorkića „Novim putevima“, koja je sadržavala niz „provokatorskih“ ispada. Ustvari, u ovoj knjizi je ukazano na greške u radu u prošlosti i istaknute nove metode za rad u budućnosti. Povučena je i poslednja „Klasna borba“, partijski časopis, jer su članci bili napisani od strane nas nekoliko „gorkićevaca“ i Milana Gorkića. Najzad, povučena je i „Početnica lenjinizma“ od P. Vukovića [Rodoljub Čolaković] kao „plagijat“. Sve su ove knjige spaljene po nalogu Kominterne.<ref name="Pavlović"/>|[[Živojin Pavlović (novinar)|Živojin Pavlović]]}} Hapšenje Gorkića i čistke u partiji vešto su se krile od partijskog članstva, pa čak i od članova CK koji su se nalazili u Parizu. Kada se saznalo, onda su „novi“ šefovi počeli sa objašnjenjima, koja su ustvari bila teške optužbe protiv Milana Gorkića.<ref name="Pavlović"/> Nakon hapšenja Gorkića, [[Josip Broz]] se potpuno ograđuje od njega i teško ga optužuje pred organima [[NKVD]]-a da je bio pokvaren čovek koji je pravio pijanke sa najbližim saradnicima: {{izdvojeni citat|[[Ivan Gržetić|Flajšer]] je bio vrlo blizak s Gorkićem s kojim je zajedno priređivao pijanke. Flajšer je, također, kao i Gorkić pokvaren čovjek, ima pet žena od kojih tri studiraju u Lenjinskoj školi.<ref name="jutarnji"/>|Josip Broz}} Ovoj Titovoj tvrdnji dovoljno je suprotstaviti pisma Gorkića i Gržetića-Flajšera, zatim izjave Beti Glan o Gorkićevim poslednjim kraćim boravcima u Moskvi, kao i činjenicu da je Tito takođe optuživao Horvatina i Flajšera da su zajedno pijančili, i uopšte Titov denuncijatorski i spletkaroški stil, kao i stil naočitog i obrazovanog Gorkića i druga svedočenja o njemu, a koje nijedno ne svedoči o bilo kakvoj vrsti njegove "pokvarenosti" ili navodnih bahanalija (osim takođe neosnovanih optužbi da je bio ženskaroš, što je podgrevao i Tito u svojim prethodnim denuncijacijama). <ref name="obračun" /><ref name=":2" /><ref name="Požar-Gorkić" /><ref name=":4" /><ref name=":0" /><ref name=":5" /><ref name="Pavlović" /><ref name="jutarnji">{{Cite web |title=Cinkanjem i preko leševa do šefa KPJ |url=http://www.jutarnji.hr/cinkanjem-i-preko-leseva-do-sefa-kpj/282768/ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130930185041/http://www.jutarnji.hr/cinkanjem-i-preko-leseva-do-sefa-kpj/282768 |archivedate=2013-09-30 |access-date=2014-07-11 |deadurl=yes}}</ref><ref>P. Simić, »Svetac i magle«, str. 68-69</ref> O Gorkiću postoje svedočenja da je u zatvoru bio politički aktivan, držao je predavanja o španskom građanskom ratu i dizao moral zatvorenicima.<ref name="automatski generisano1">{{Cite web |title=Ivan Očak, O sudbini obitelji jugoslovenskih emigranata "narodnih neprijatelja" u Sovjetskom Savezu |url=http://vetarsabalkana.com/d/513918/d/ivan-ochak---sudby-yugoslavskih-emigrantov-i-vragov-naroda-v-sssr.pdf |access-date=2014-07-12 |archivedate=2014-08-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140809221527/http://vetarsabalkana.com/d/513918/d/ivan-ochak---sudby-yugoslavskih-emigrantov-i-vragov-naroda-v-sssr.pdf |deadurl=yes }}</ref> Spekulisalo se da je Gorkić, između ostalog, pred sudom optužen i osuđen kao britanski špijun,<ref>[http://books.google.rs/books?id=A6a2QgAACAAJ&dq=stevan+k.+pavlovi%C4%87+tito&hl=sr&sa=X&ei=k7zUU5qtD-P8ygPez4DoDg&ved=0CBwQ6AEwAA Stevan K. Pavlowitch, Tito - Yugoslavia's Great Dictator: A Reassessment] (str. 23)</ref> međutim kao i brojne druge špekulacije, i ovu su opovrgli dostupni dokumenti iz arhive Kominterne.<ref name=":8" /> [[1. novembar|1. novembra]] [[1937]]. godine je osuđen na smrt i streljan istog dana.<ref name=":8" /><ref>[http://www.yale.edu/annals/Chase/Documents/doc47chapt6.htm Resolution of the ECCI Presidium regarding the expulsion of ECCI members and candidate members and of ICC members "who turned out to be enemies of the people"], Pristupljeno 12. 4. 2013.</ref> Također je optužen za sudjelovanje u antipartijskoj organizaciji u Kominterni, kojom je navodno rukovodio [[Osip Pjatnicki]]. Pjatnicki i Gorkić nisu priznali optužnicu.<ref name="automatski generisano1" /> I sam Gorkić u svojim autobiografijama ukazuje da su Pjatnicki i drugi imali različite stavove od njega, te da je on pripadao onom miljeu Kominterne koji je iznedrio njenog [[Narodni front|narodnofrontovskog]] vođu [[Georgi Dimitrov|Georgi Dimitrova]].<ref name=":4" /><ref name=":0" /> Zabeleženo je da su [[Vilko Červenkov]] i Georgi Dimitrov pokušavali da intervenišu u spašavanju jugoslovenskih komunista od represalija.<ref name=":8" /> == Posthumno isključenje iz KPJ == {{izdvojeni citat|Kovali smo danas u zvijezde Petka Miletića i Gorkića da bi ih sutra pljuvali kao izdajnike. Šta je to? Vladavina Apsolutne Apstrakcije nad podanicima, odsustvo kritičkog, ljudskog rasuđivanja koje bi strujalo i »odozdo«.<ref>https://www.znaci.org/00001/212_3.pdf</ref>|[[Gojko Nikoliš]]}} Kad je saznao šta se desilo sa Čižinskim, Tito piše Kominterni: "On je, po mom uvjerenju, učinio do danas najviše štete mojoj firmi".<ref name="automatski generisano2" /> U jesen 1938. čim je došao u Moskvu, Tito Staljinovim poverenicima u Kominterni piše da je bio već 1937. godine "bio veoma nezadovoljan politikom Gorkića."<ref name="automatski generisano2" /> Tito ga je, nakon preuzimanja vodstva u KPJ, sredinom marta [[1939]]. godine posthumno isključio iz partije.<ref name="Petranović-Zečević" /> Tito ga je tada teško oklevetao svrstavajući ga među elemente "koji su našoj partiji i radničkoj klasi nanijeli goleme štete u toku niza godina svojim frakcijama i grupaškim borbama, vezama sa klasnim neprijateljima, varali KI, svojim destruktivnim radom kočili razvitak partije i pa taj način obezglavljivali pokret radničke klase Jugoslavije, i tako pomagali klasnom neprijatelju."<ref name="Petranović-Zečević"/> U listopadu 1940. godine, na [[Peta zemaljska konferencija KPJ|Petoj zemaljskoj konferenciji KPJ]] u Dubravi, kada su diskutanti napadali i osuđivali Gorkića, Josip Broz Tito je navodno rekao: <blockquote>"Ne valja sve prebacivati na Gorkića. To je davno bilo. Danas na nas pada odgovornost..."<ref name="obračun" /> <br><br> – [[Josip Broz Tito|Josip Broz]] </blockquote>Međutim, srpnja 1948. godine na [[Peti kongres KPJ|Petom kongresu KPJ]], Tito će napasti dva vodeća člana Centralnog komiteta KPJ [[Andrija Hebrang (stariji)|Andriju Hebranga]] i Milana Gorkića, koji su ubijeni, kao i još jednog uhapšenog "gorkićevca" [[Sreten Žujović|Sretana Žujovića]].<ref name=":6" /><ref>{{Cite book |title=Peti kongres KPJ, Stenografske beleške |location=Beograd |publication-date=1948}}</ref> Pisma CK [[SKP(b)]] upućena [[Centralni komitet Saveza komunista Jugoslavije|Titovom CK]] (koje je Georgi Dimitrov ocenio kao "briljantne") i [[Rezolucija Informbiroa]] ocenila je da je "Titova grupa" otvoreno pokazala i ranije prikrivani [[Nacionalizam|buržoaski nacionalizam]], a Vilko Červenkov i [[Georgi Dimitrov]] na V kongresu bugarskih komunista ocenili su [[titoizam]] kao nastavak [[Velikosrpska hegemonija|karađorđevićevske]] nacionalističke politike.<ref>Georgi Dimitrov, ‘Political Report Delivered to the V Congress of the Bulgarian Communist Party’ (December 19th, 1948), Sofia, 1949, p. 62, pp. 64-70. [https://revolutionarydemocracy.org/rdv9n2/dimitrov.htm Georgi Dimitrov and the Fight Against Titoism in Bulgaria], ''Vulko Chervenkov (Revolutionary Democracy Vol. IX, No. 2, September 2003)''</ref> == Rehabilitacija == Njegova supruga se godine 7. travnja 1956. godine, nakon [[Dvadeseti kongres KP SS|Dvadesetog kongresa KPSS]], uspjela izboriti za odluku o punoj rehabilitaciji. Za razliku od svih ubijenih sekretara CK KPJ, Josip Čizinsky je i politički rehabilitiran, rješenjem Kontrolne partijske komisije CK KPSS, 20. lipnja 1956. godine, kao generalni sekretar CK KPJ.<ref name="obračun"/> Ovu političku rehabilitaciju potpisao je lično [[:en:Nikolai_Shvernik|Švernik]], predsednik SSSR u Staljinovom periodu (nakon smrti [[Mihail Kalinjin|Kalinjina]]).<ref name=":2" /> ''"To je možda jedinstveni slučaj u Komunističkoj partiji Sovjetskog Saveza da se rehabilitira partijski, a to znači politički"'', rekla je Beti Glan Ivanu Očaku, pre nego je "taj spisak" u SSSR postao "znatno veći" krajem 1980-ih.<ref name=":2" /> Tek [[1977]]. godine, više od dvadesetak godina posle poništavanja lažnih optužbi protiv ovog nevinog čoveka u sovjetskim partijskim i sudskim organima, Tito je izjavio da "ni Gorkić nije bio nikakav strani špijun" i kako mu "moramo dati odgovarajuće mesto u historiji našeg revolucionarnog pokreta".<ref>[http://www.novosti.rs/dodatni_sadrzaj/clanci.119.html:276063-%D0%A0%D1%83%D0%BA%D0%B0-%D0%B4%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0 Ruka dželata]</ref> Ipak, o Gorkiću se počeli objektivnije govoriti i pisati tek nakon Titove smrti.<ref name=":2" /> Jedan je morao umreti, da bi drugi živeo. == Povezano == * [[Četvrta zemaljska konferencija KPJ]] * [[KPJ tokom Velike čistke]] == Napomene == {{notelist}} == Reference == {{reflist|2}} == Literatura == * Milan Gorkić, Novim Putevima (pouke iz provala), Bruxelles, Les Arts Graphiques, 1937. * [[Vladimir Dedijer|Dedijer, Vladimir]]: ''Novi prilozi za biografiju Josipa Broza Tita'', 1. knjiga, Zagreb: Mladost i Spektar, Rijeka: Liburnija, 1980. (Fototisak izdanja iz 1953.) * Branko Petranović, Momčilo Zečević: JUGOSLAVIJA 1918-1988^{[''[[Wikipedija:Mrtvi eksterni linkovi|mrtav link]]'']} (poglavlje: Organizaciono-ideološko sazrevanje KPJ u predvečerje Aprilskog rata) * Lazitch, Branko; Drachkovitch, Milorad (1986). ''Biographical Dictionary of the Comintern: Revised Edition''. Hoover Press. [[International Standard Book Number|ISBN]] [[Posebno:Traži ISBN/9780817984014|9780817984014]]. * [[Ivan Očak|Očak, Ivan]]: ''[[Gorkić. Život, rad i pogibija. Prilog biografiji]]'', Zagreb: Globus, 1988. * Petar Požar, ''Jugosloveni žrtve staljinskih čistki'', Beograd, 1989. == Vanjske veze == * Ivan Očak, [http://krlezijana.lzmk.hr/clanak.aspx?id=1555 Milan Gorkić], Krležijana (1993–99), mrežno izdanje, Leksikografski zavod Miroslav Krleža, 2026. * Ivan Očak, [http://hrcak.srce.hr/file/87078 Josip Čižinskv-Gorkić. Početak revolucionarnog puta], Radovi Zavoda za hrvatsku povijest, Vol. 17 No. 1, 1984. * Ivan Očak, [http://vetarsabalkana.com/d/513918/d/ivan-ochak---sudby-yugoslavskih-emigrantov-i-vragov-naroda-v-sssr.pdf O sudbini obitelji jugoslovenskih emigranata "narodnih neprijatelja" u Sovjetskom Savezu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140809221527/http://vetarsabalkana.com/d/513918/d/ivan-ochak---sudby-yugoslavskih-emigrantov-i-vragov-naroda-v-sssr.pdf |date=2014-08-09 }} * M. Gorkić, "[https://www.znaci.org/00001/138_35.pdf O trockizmu kod nas]", u: Izvori za istoriju Saveza komunista Jugoslavije, Peta zemaljska konferencija KPJ, tom I, knj. 10, Beograd, 1980, 253. * [[Miljenko Jergović]], [http://www.jergovic.com/ajfelov-most/gorkic/ Gorkić], jergovic.com, 23. 7. 2014. {{niz| pre=[[Filip Filipović]]| spisak=[[Spisak generalnih sekretara KPJ|Generalni sekretar CK KPJ]]<br />([[1932]]/[[1936]] — [[1937]])| posle=[[Josip Broz]] }} {{Predsjednici SKJ}} <!-- {{Lifetime|1904|1937|Gorkicć, Milan}} [[Kategorija:Jugoslavenski političari]] [[Kategorija:Jugoslavenski komunisti]] [[Kategorija:Članovi Centralnog komiteta KPJ-SKJ]] [[Kategorija:Ličnosti radničkog pokreta Jugoslavije]] [[Kategorija:Žrtve Velike čistke iz Jugoslavije]] [[Kategorija:Jugoslovenska politička emigracija u SSSR]] --> rp8zm474jg1y12qetm91ek4o8vaxp9v 10 4720381 42579569 42562902 2026-04-09T17:23:02Z Vipz 151311 /* Dodatno stiliziranje */ 42579569 wikitext text/x-wiki {{dokumentacijska podstranica}} {{Koristi šablon Calculator}} {{Koristi spravicu|MediaWiki:Gadget-calculator.js}} ''''Calculator text'''' je [[Modul:Template wrapper|omotač]] šablona {{tl|Calculator}} s unaprijed postavljenim parametrima {{para|type|text}} i {{para|inputmode|text}}. Služi za stvaranje polja za unos teksta ({{jez-en|text input}}) kao elementa obrasca. Vrijednost unosa može se koristiti u formulama i drugim poljima Calculator elemenata s kojima je u asocijaciji. == Upotreba == Tekstualno polje služi za unos slobodnog teksta ili brojeva. Taj se unos preko formule može proslijediti drugim Calculator šablonima. Način unosa je od posebnog značaja za virtualne tipkovnice na mobilnim uređajima, te ga je moguće ograničiti na brojeve — cijele ili decimalne — postavljanjem parametra {{para|inputmode}} na <code>numeric</code> ili <code>decimal</code>. Zadani način unosa je <code>text</code>. Iako je ova postavka važna za virtualne tipkovnice, a isto tako i formule koje za svoje pravilno funkcioniranje podrazumijevaju da je unos brojka, nemoguće je spriječiti unos bilo kakvog tekstualnog sadržaja ako se isti vrši fizičkom tipkovnicom. <syntaxhighlight lang="wikitext"> <div class="calculator-container" data-calculator-refresh-on-load="true"> {{Calculator label|label=Tekstualna oznaka|for=foo}}<br /> {{Calculator text|placeholder=Pomoćni tekst u polju za unos|id=foo|size=40}} </div> </syntaxhighlight> <div style="padding:1em;border: thin dashed grey"> <div class="calculator-container" data-calculator-refresh-on-load="true"> {{Calculator label|label=Tekstualna oznaka|for=foo}}<br /> {{Calculator text|placeholder=Pomoćni tekst u polju za unos|id=foo|size=40}} </div> </div> == Codex == {{Prečica šablona|Codex text}} Upotrebom šablona 'Calculator text' dobivate tekstualno polje čiji izgled i oblik diktira korisnikov operacijski sustav i web preglednik. {{tl|Codex text}} je varijanta ovog šablona koja prati [https://doc.wikimedia.org/codex/latest/components/demos/text-input.html#css-only-version Wikimedijin stilski priručnik Codex], koji je za ovu komponentu omogućio 'CSS-only' verziju pogodnu za implementaciju na Wikipediji. <syntaxhighlight lang="wikitext"> <div class="calculator-container" data-calculator-refresh-on-load="true"> {{Codex label|description=Kratki tekstualni opis|label=Tekstualna oznaka|flag=(opcionalno)|for=foo}} {{Codex text|placeholder=Pomoćni tekst u polju za unos|id=foo|size=50}} </div> </syntaxhighlight> <div style="padding:1em;border: thin dashed grey"> <div class="calculator-container" data-calculator-refresh-on-load="true"> {{Codex label|description=Kratki tekstualni opis|label=Tekstualna oznaka|flag=(opcionalno)|for=foo}} {{Codex text|placeholder=Pomoćni tekst u polju za unos|id=foo|size=50}} </div> </div> === Dodatno stiliziranje === Codex implementacija omogućuje [https://doc.wikimedia.org/codex/latest/components/demos/text-input.html#with-icons-1 dodavanje ikona] na početak ili na kraj elementa. Ovo se na Wikipediji radi pomoću šablona {{tl|Codex icon}}. <syntaxhighlight lang="wikitext"> <div class="calculator-container" data-calculator-refresh-on-load="true"> {{Codex text |placeholder=Pretražite arhive |start-icon=search |end-icon=info-filled |size=50 }} </div> </syntaxhighlight> <div style="padding:1em;border: thin dashed grey"> <div class="calculator-container" data-calculator-refresh-on-load="true"> {{Codex text |placeholder=Pretražite arhive |start-icon=search |end-icon=info-filled |size=50 }} </div> </div> <includeonly>{{igralište-drugo|| <!-- Kategorije idu ispod ove linije --> }}</includeonly> 0hn72nruisynyig8l05mbc367gnma64 10 4720425 42579570 42577280 2026-04-09T17:34:54Z Vipz 151311 42579570 wikitext text/x-wiki {{dokumentacijska podstranica}} <templatestyles src="Codex icon/styles.css" /> {{TemplateStyles|Šablon:Codex icon/styles.css}} Ovaj šablon podržava velik broj Codex ikona. Radi lakšeg snalaženja, ikone su ovdje podijeljene po tematskim skupinama. [[:c:Category:Wikimedia Codex icons]] na Wikimedijinoj ostavi posredni je izvor ikona koje su podržane ovim šablonom. Wikimedijin [https://github.com/wikimedia/design-codex/tree/main/packages/codex-icons/src GitHub repozitorij] je upstream izvor prema kojemu se treba ravnati prilikom ažuriranja zbirke ikona ovog šablona. Aktualizirano na 3. mart 2026. godine. == Opće radnje i status == {| class="wikitable sortable" ! Prikaz ! Parametar <code>|icon=</code> ! CSS klasa |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--add"></span> | <code>add</code> | <code>cdx-icon--add</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--alert"></span> | <code>alert</code> | <code>cdx-icon--alert</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--bell"></span> | <code>bell</code> | <code>cdx-icon--bell</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--bell-outline"></span> | <code>bell-outline</code> | <code>cdx-icon--bell-outline</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--block"></span> | <code>block</code> | <code>cdx-icon--block</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--cancel"></span> | <code>cancel</code> | <code>cdx-icon--cancel</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--check"></span> | <code>check</code> | <code>cdx-icon--check</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--check-all"></span> | <code>check-all</code> | <code>cdx-icon--check-all</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--clear"></span> | <code>clear</code> | <code>cdx-icon--clear</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--clock"></span> | <code>clock</code> | <code>cdx-icon--clock</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--close"></span> | <code>close</code> | <code>cdx-icon--close</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--error"></span> | <code>error</code> | <code>cdx-icon--error</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--feedback"></span> | <code>feedback</code> | <code>cdx-icon--feedback</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--flag"></span> | <code>flag</code> | <code>cdx-icon--flag</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--heart"></span> | <code>heart</code> | <code>cdx-icon--heart</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--help"></span> | <code>help</code> | <code>cdx-icon--help</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--help-notice"></span> | <code>help-notice</code> | <code>cdx-icon--help-notice</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--info"></span> | <code>info</code> | <code>cdx-icon--info</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--info-filled"></span> | <code>info-filled</code> | <code>cdx-icon--info-filled</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--key"></span> | <code>key</code> | <code>cdx-icon--key</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--lock"></span> | <code>lock</code> | <code>cdx-icon--lock</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--message"></span> | <code>message</code> | <code>cdx-icon--message</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--notice"></span> | <code>notice</code> | <code>cdx-icon--notice</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--power"></span> | <code>power</code> | <code>cdx-icon--power</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--success"></span> | <code>success</code> | <code>cdx-icon--success</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--un-block"></span> | <code>un-block</code> | <code>cdx-icon--un-block</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--un-lock"></span> | <code>un-lock</code> | <code>cdx-icon--un-lock</code> |} == Navigacija, prikaz i raspored == {| class="wikitable sortable" ! Prikaz ! Parametar <code>|icon=</code> ! CSS klasa |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--align-center"></span> | <code>align-center</code> | <code>cdx-icon--align-center</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--align-left"></span> | <code>align-left</code> | <code>cdx-icon--align-left</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--align-right"></span> | <code>align-right</code> | <code>cdx-icon--align-right</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--appearance"></span> | <code>appearance</code> | <code>cdx-icon--appearance</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--arrow-down"></span> | <code>arrow-down</code> | <code>cdx-icon--arrow-down</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--arrow-next"></span> | <code>arrow-next</code> | <code>cdx-icon--arrow-next</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--arrow-previous"></span> | <code>arrow-previous</code> | <code>cdx-icon--arrow-previous</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--arrow-up"></span> | <code>arrow-up</code> | <code>cdx-icon--arrow-up</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--bigger"></span> | <code>bigger</code> | <code>cdx-icon--bigger</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--bright"></span> | <code>bright</code> | <code>cdx-icon--bright</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--browser"></span> | <code>browser</code> | <code>cdx-icon--browser</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--collapse"></span> | <code>collapse</code> | <code>cdx-icon--collapse</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--double-chevron-end"></span> | <code>double-chevron-end</code> | <code>cdx-icon--double-chevron-end</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--double-chevron-start"></span> | <code>double-chevron-start</code> | <code>cdx-icon--double-chevron-start</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--down-triangle"></span> | <code>down-triangle</code> | <code>cdx-icon--down-triangle</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--draggable"></span> | <code>draggable</code> | <code>cdx-icon--draggable</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--ellipsis"></span> | <code>ellipsis</code> | <code>cdx-icon--ellipsis</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--exit-fullscreen"></span> | <code>exit-fullscreen</code> | <code>cdx-icon--exit-fullscreen</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--expand"></span> | <code>expand</code> | <code>cdx-icon--expand</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--fullscreen"></span> | <code>fullscreen</code> | <code>cdx-icon--fullscreen</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--half-bright"></span> | <code>half-bright</code> | <code>cdx-icon--half-bright</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--half-star"></span> | <code>half-star</code> | <code>cdx-icon--half-star</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--indent"></span> | <code>indent</code> | <code>cdx-icon--indent</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--larger-text"></span> | <code>larger-text</code> | <code>cdx-icon--larger-text</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--layout"></span> | <code>layout</code> | <code>cdx-icon--layout</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--menu"></span> | <code>menu</code> | <code>cdx-icon--menu</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--move"></span> | <code>move</code> | <code>cdx-icon--move</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--move-first"></span> | <code>move-first</code> | <code>cdx-icon--move-first</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--move-last"></span> | <code>move-last</code> | <code>cdx-icon--move-last</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--next"></span> | <code>next</code> | <code>cdx-icon--next</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--not-bright"></span> | <code>not-bright</code> | <code>cdx-icon--not-bright</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--outdent"></span> | <code>outdent</code> | <code>cdx-icon--outdent</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--outline"></span> | <code>outline</code> | <code>cdx-icon--outline</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--previous"></span> | <code>previous</code> | <code>cdx-icon--previous</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--smaller"></span> | <code>smaller</code> | <code>cdx-icon--smaller</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--smaller-text"></span> | <code>smaller-text</code> | <code>cdx-icon--smaller-text</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--sort-vertical"></span> | <code>sort-vertical</code> | <code>cdx-icon--sort-vertical</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--text-dir"></span> | <code>text-dir</code> | <code>cdx-icon--text-dir</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--text-dir"></span> | <code>text-dir</code> | <code>cdx-icon--text-dir</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--text-flow"></span> | <code>text-flow</code> | <code>cdx-icon--text-flow</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--up-triangle"></span> | <code>up-triangle</code> | <code>cdx-icon--up-triangle</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--view-compact"></span> | <code>view-compact</code> | <code>cdx-icon--view-compact</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--view-details"></span> | <code>view-details</code> | <code>cdx-icon--view-details</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--vision-simulator"></span> | <code>vision-simulator</code> | <code>cdx-icon--vision-simulator</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--window"></span> | <code>window</code> | <code>cdx-icon--window</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--zoom-in"></span> | <code>zoom-in</code> | <code>cdx-icon--zoom-in</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--zoom-out"></span> | <code>zoom-out</code> | <code>cdx-icon--zoom-out</code> |} == Datoteke, članci i sadržaj == {| class="wikitable sortable" ! Prikaz ! Parametar <code>|icon=</code> ! CSS klasa |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--article"></span> | <code>article</code> | <code>cdx-icon--article</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--article-add"></span> | <code>article-add</code> | <code>cdx-icon--article-add</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--article-check"></span> | <code>article-check</code> | <code>cdx-icon--article-check</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--article-disambiguation"></span> | <code>article-disambiguation</code> | <code>cdx-icon--article-disambiguation</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--article-not-found"></span> | <code>article-not-found</code> | <code>cdx-icon--article-not-found</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--article-redirect"></span> | <code>article-redirect</code> | <code>cdx-icon--article-redirect</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--article-search"></span> | <code>article-search</code> | <code>cdx-icon--article-search</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--articles"></span> | <code>articles</code> | <code>cdx-icon--articles</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--articles-search"></span> | <code>articles-search</code> | <code>cdx-icon--articles-search</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--articles-search"></span> | <code>articles-search</code> | <code>cdx-icon--articles-search</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--attachment"></span> | <code>attachment</code> | <code>cdx-icon--attachment</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--book"></span> | <code>book</code> | <code>cdx-icon--book</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--bookmark"></span> | <code>bookmark</code> | <code>cdx-icon--bookmark</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--bookmark-list"></span> | <code>bookmark-list</code> | <code>cdx-icon--bookmark-list</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--bookmark-outline"></span> | <code>bookmark-outline</code> | <code>cdx-icon--bookmark-outline</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--folder-placeholder"></span> | <code>folder-placeholder</code> | <code>cdx-icon--folder-placeholder</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--globe"></span> | <code>globe</code> | <code>cdx-icon--globe</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--hieroglyph"></span> | <code>hieroglyph</code> | <code>cdx-icon--hieroglyph</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--image"></span> | <code>image</code> | <code>cdx-icon--image</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--image-add"></span> | <code>image-add</code> | <code>cdx-icon--image-add</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--image-add"></span> | <code>image-add</code> | <code>cdx-icon--image-add</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--image-broken"></span> | <code>image-broken</code> | <code>cdx-icon--image-broken</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--image-gallery"></span> | <code>image-gallery</code> | <code>cdx-icon--image-gallery</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--image-layout-basic"></span> | <code>image-layout-basic</code> | <code>cdx-icon--image-layout-basic</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--image-layout-frame"></span> | <code>image-layout-frame</code> | <code>cdx-icon--image-layout-frame</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--image-layout-frameless"></span> | <code>image-layout-frameless</code> | <code>cdx-icon--image-layout-frameless</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--image-layout-thumbnail"></span> | <code>image-layout-thumbnail</code> | <code>cdx-icon--image-layout-thumbnail</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--image-lock"></span> | <code>image-lock</code> | <code>cdx-icon--image-lock</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--journal"></span> | <code>journal</code> | <code>cdx-icon--journal</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--language"></span> | <code>language</code> | <code>cdx-icon--language</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--map"></span> | <code>map</code> | <code>cdx-icon--map</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--map-pin"></span> | <code>map-pin</code> | <code>cdx-icon--map-pin</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--map-pin-add"></span> | <code>map-pin-add</code> | <code>cdx-icon--map-pin-add</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--map-trail"></span> | <code>map-trail</code> | <code>cdx-icon--map-trail</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--musical-score"></span> | <code>musical-score</code> | <code>cdx-icon--musical-score</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--newspaper"></span> | <code>newspaper</code> | <code>cdx-icon--newspaper</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--ongoing-conversation"></span> | <code>ongoing-conversation</code> | <code>cdx-icon--ongoing-conversation</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--quotes"></span> | <code>quotes</code> | <code>cdx-icon--quotes</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--reference"></span> | <code>reference</code> | <code>cdx-icon--reference</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--reference-existing"></span> | <code>reference-existing</code> | <code>cdx-icon--reference-existing</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--reference-existing"></span> | <code>reference-existing</code> | <code>cdx-icon--reference-existing</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--references"></span> | <code>references</code> | <code>cdx-icon--references</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--special-pages"></span> | <code>special-pages</code> | <code>cdx-icon--special-pages</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--speech-bubble"></span> | <code>speech-bubble</code> | <code>cdx-icon--speech-bubble</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--speech-bubble-add"></span> | <code>speech-bubble-add</code> | <code>cdx-icon--speech-bubble-add</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--speech-bubbles"></span> | <code>speech-bubbles</code> | <code>cdx-icon--speech-bubbles</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--table"></span> | <code>table</code> | <code>cdx-icon--table</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--table-add-column-after"></span> | <code>table-add-column-after</code> | <code>cdx-icon--table-add-column-after</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--table-add-column-before"></span> | <code>table-add-column-before</code> | <code>cdx-icon--table-add-column-before</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--table-add-row-after"></span> | <code>table-add-row-after</code> | <code>cdx-icon--table-add-row-after</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--table-add-row-before"></span> | <code>table-add-row-before</code> | <code>cdx-icon--table-add-row-before</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--table-caption"></span> | <code>table-caption</code> | <code>cdx-icon--table-caption</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--table-merge-cells"></span> | <code>table-merge-cells</code> | <code>cdx-icon--table-merge-cells</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--table-move-column-after"></span> | <code>table-move-column-after</code> | <code>cdx-icon--table-move-column-after</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--table-move-column-before"></span> | <code>table-move-column-before</code> | <code>cdx-icon--table-move-column-before</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--table-move-row-after"></span> | <code>table-move-row-after</code> | <code>cdx-icon--table-move-row-after</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--table-move-row-before"></span> | <code>table-move-row-before</code> | <code>cdx-icon--table-move-row-before</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--template-add"></span> | <code>template-add</code> | <code>cdx-icon--template-add</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--tray"></span> | <code>tray</code> | <code>cdx-icon--tray</code> |} == Uređivanje, tekst i alati == {| class="wikitable sortable" ! Prikaz ! Parametar <code>|icon=</code> ! CSS klasa |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--camera"></span> | <code>camera</code> | <code>cdx-icon--camera</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--chart"></span> | <code>chart</code> | <code>cdx-icon--chart</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--code"></span> | <code>code</code> | <code>cdx-icon--code</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--configure"></span> | <code>configure</code> | <code>cdx-icon--configure</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--copy"></span> | <code>copy</code> | <code>cdx-icon--copy</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--cut"></span> | <code>cut</code> | <code>cdx-icon--cut</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--database"></span> | <code>database</code> | <code>cdx-icon--database</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--die"></span> | <code>die</code> | <code>cdx-icon--die</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--download"></span> | <code>download</code> | <code>cdx-icon--download</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--edit"></span> | <code>edit</code> | <code>cdx-icon--edit</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--edit-lock"></span> | <code>edit-lock</code> | <code>cdx-icon--edit-lock</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--edit-undo"></span> | <code>edit-undo</code> | <code>cdx-icon--edit-undo</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--edit-undo"></span> | <code>edit-undo</code> | <code>cdx-icon--edit-undo</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--function"></span> | <code>function</code> | <code>cdx-icon--function</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--function-argument"></span> | <code>function-argument</code> | <code>cdx-icon--function-argument</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--hand"></span> | <code>hand</code> | <code>cdx-icon--hand</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--highlight"></span> | <code>highlight</code> | <code>cdx-icon--highlight</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--instance"></span> | <code>instance</code> | <code>cdx-icon--instance</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--keyboard"></span> | <code>keyboard</code> | <code>cdx-icon--keyboard</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--lab-flask"></span> | <code>lab-flask</code> | <code>cdx-icon--lab-flask</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--lightbulb"></span> | <code>lightbulb</code> | <code>cdx-icon--lightbulb</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--list-bullet"></span> | <code>list-bullet</code> | <code>cdx-icon--list-bullet</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--list-numbered"></span> | <code>list-numbered</code> | <code>cdx-icon--list-numbered</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--literal"></span> | <code>literal</code> | <code>cdx-icon--literal</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--markup"></span> | <code>markup</code> | <code>cdx-icon--markup</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--mathematics"></span> | <code>mathematics</code> | <code>cdx-icon--mathematics</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--mathematics-display-block"></span> | <code>mathematics-display-block</code> | <code>cdx-icon--mathematics-display-block</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--mathematics-display-default"></span> | <code>mathematics-display-default</code> | <code>cdx-icon--mathematics-display-default</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--mathematics-display-inline"></span> | <code>mathematics-display-inline</code> | <code>cdx-icon--mathematics-display-inline</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--merge"></span> | <code>merge</code> | <code>cdx-icon--merge</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--network"></span> | <code>network</code> | <code>cdx-icon--network</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--network-off"></span> | <code>network-off</code> | <code>cdx-icon--network-off</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--new-window"></span> | <code>new-window</code> | <code>cdx-icon--new-window</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--newline"></span> | <code>newline</code> | <code>cdx-icon--newline</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--no-wikitext"></span> | <code>no-wikitext</code> | <code>cdx-icon--no-wikitext</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--page-settings"></span> | <code>page-settings</code> | <code>cdx-icon--page-settings</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--palette"></span> | <code>palette</code> | <code>cdx-icon--palette</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--paste"></span> | <code>paste</code> | <code>cdx-icon--paste</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--pause"></span> | <code>pause</code> | <code>cdx-icon--pause</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--play"></span> | <code>play</code> | <code>cdx-icon--play</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--printer"></span> | <code>printer</code> | <code>cdx-icon--printer</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--puzzle"></span> | <code>puzzle</code> | <code>cdx-icon--puzzle</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--qr-code"></span> | <code>qr-code</code> | <code>cdx-icon--qr-code</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--redo"></span> | <code>redo</code> | <code>cdx-icon--redo</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--reload"></span> | <code>reload</code> | <code>cdx-icon--reload</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--restore"></span> | <code>restore</code> | <code>cdx-icon--restore</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--robot"></span> | <code>robot</code> | <code>cdx-icon--robot</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--sandbox"></span> | <code>sandbox</code> | <code>cdx-icon--sandbox</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--search"></span> | <code>search</code> | <code>cdx-icon--search</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--search-case-sensitive"></span> | <code>search-case-sensitive</code> | <code>cdx-icon--search-case-sensitive</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--search-diacritics"></span> | <code>search-diacritics</code> | <code>cdx-icon--search-diacritics</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--search-regular-expression"></span> | <code>search-regular-expression</code> | <code>cdx-icon--search-regular-expression</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--settings"></span> | <code>settings</code> | <code>cdx-icon--settings</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--signature"></span> | <code>signature</code> | <code>cdx-icon--signature</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--special-character"></span> | <code>special-character</code> | <code>cdx-icon--special-character</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--stop"></span> | <code>stop</code> | <code>cdx-icon--stop</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--strikethrough-a"></span> | <code>strikethrough-a</code> | <code>cdx-icon--strikethrough-a</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--strikethrough-s"></span> | <code>strikethrough-s</code> | <code>cdx-icon--strikethrough-s</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--strikethrough-y"></span> | <code>strikethrough-y</code> | <code>cdx-icon--strikethrough-y</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--subscript"></span> | <code>subscript</code> | <code>cdx-icon--subscript</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--subtract"></span> | <code>subtract</code> | <code>cdx-icon--subtract</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--superscript"></span> | <code>superscript</code> | <code>cdx-icon--superscript</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--tag"></span> | <code>tag</code> | <code>cdx-icon--tag</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--text-style"></span> | <code>text-style</code> | <code>cdx-icon--text-style</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--text-summary"></span> | <code>text-summary</code> | <code>cdx-icon--text-summary</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--trash"></span> | <code>trash</code> | <code>cdx-icon--trash</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--un-link"></span> | <code>un-link</code> | <code>cdx-icon--un-link</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--underline-a"></span> | <code>underline-a</code> | <code>cdx-icon--underline-a</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--underline-u"></span> | <code>underline-u</code> | <code>cdx-icon--underline-u</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--undo"></span> | <code>undo</code> | <code>cdx-icon--undo</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--update"></span> | <code>update</code> | <code>cdx-icon--update</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--upload"></span> | <code>upload</code> | <code>cdx-icon--upload</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--wikitext"></span> | <code>wikitext</code> | <code>cdx-icon--wikitext</code> |} == Korisnici, računi i zajednica == {| class="wikitable sortable" ! Prikaz ! Parametar <code>|icon=</code> ! CSS klasa |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--eye"></span> | <code>eye</code> | <code>cdx-icon--eye</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--eye-closed"></span> | <code>eye-closed</code> | <code>cdx-icon--eye-closed</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--history"></span> | <code>history</code> | <code>cdx-icon--history</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--home"></span> | <code>home</code> | <code>cdx-icon--home</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--link"></span> | <code>link</code> | <code>cdx-icon--link</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--link-external"></span> | <code>link-external</code> | <code>cdx-icon--link-external</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--link-secure"></span> | <code>link-secure</code> | <code>cdx-icon--link-secure</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--log-in"></span> | <code>log-in</code> | <code>cdx-icon--log-in</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--log-out"></span> | <code>log-out</code> | <code>cdx-icon--log-out</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--push-pin"></span> | <code>push-pin</code> | <code>cdx-icon--push-pin</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--share"></span> | <code>share</code> | <code>cdx-icon--share</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--star"></span> | <code>star</code> | <code>cdx-icon--star</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--un-star"></span> | <code>un-star</code> | <code>cdx-icon--un-star</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--user-active"></span> | <code>user-active</code> | <code>cdx-icon--user-active</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--user-add"></span> | <code>user-add</code> | <code>cdx-icon--user-add</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--user-anonymous"></span> | <code>user-anonymous</code> | <code>cdx-icon--user-anonymous</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--user-avatar"></span> | <code>user-avatar</code> | <code>cdx-icon--user-avatar</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--user-avatar-outline"></span> | <code>user-avatar-outline</code> | <code>cdx-icon--user-avatar-outline</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--user-blocked"></span> | <code>user-blocked</code> | <code>cdx-icon--user-blocked</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--user-contributions"></span> | <code>user-contributions</code> | <code>cdx-icon--user-contributions</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--user-group"></span> | <code>user-group</code> | <code>cdx-icon--user-group</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--user-rights"></span> | <code>user-rights</code> | <code>cdx-icon--user-rights</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--user-talk"></span> | <code>user-talk</code> | <code>cdx-icon--user-talk</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--user-temporary"></span> | <code>user-temporary</code> | <code>cdx-icon--user-temporary</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--user-temporary-location"></span> | <code>user-temporary-location</code> | <code>cdx-icon--user-temporary-location</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--watchlist"></span> | <code>watchlist</code> | <code>cdx-icon--watchlist</code> |} == Mediji i zvuk == {| class="wikitable sortable" ! Prikaz ! Parametar <code>|icon=</code> ! CSS klasa |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--moon"></span> | <code>moon</code> | <code>cdx-icon--moon</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--volume-down"></span> | <code>volume-down</code> | <code>cdx-icon--volume-down</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--volume-off"></span> | <code>volume-off</code> | <code>cdx-icon--volume-off</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--volume-up"></span> | <code>volume-up</code> | <code>cdx-icon--volume-up</code> |} <includeonly>{{igralište-drugo|| <!-- Kategorije idu ispod ove linije --> [[Kategorija:Codex šabloni]] }}</includeonly> hih0yb3bw4szwv8pe3qnsf2a8ijdi2e 42579571 42579570 2026-04-09T17:47:00Z Vipz 151311 42579571 wikitext text/x-wiki {{dokumentacijska podstranica}} <templatestyles src="Codex icon/styles.css" /> {{TemplateStyles|Šablon:Codex icon/styles.css}} Ovaj šablon podržava velik broj Codex ikona. Radi lakšeg snalaženja, ikone su ovdje podijeljene po tematskim skupinama. Ova zbirka ikona dio je migracije sa stare [[:mw:OOUI|OOUI]] na novu [[:mw:Codex|Codex]] biblioteku korisničkog interfejsa ([[:mw:Codex/Migrating from MediaWiki UI]]) i podržava razne [[:Kategorija:Codex šabloni|šablone dizajnirane prema sistemu Codex]] na srpskohrvatskoj Wikipediji. == Izvor == [[:c:Category:Wikimedia Codex icons]] na Wikimedijinoj ostavi posredni je izvor ikona koje su podržane ovim šablonom. Wikimedijin [https://github.com/wikimedia/design-codex/tree/main/packages/codex-icons/src GitHub repozitorij] je upstream izvor prema kojemu se treba ravnati prilikom ažuriranja zbirke ikona ovog šablona. Aktualizirano na 3. mart 2026. godine. == Opće radnje i status == {| class="wikitable sortable" ! Prikaz ! Parametar <code>|icon=</code> ! CSS klasa |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--add"></span> | <code>add</code> | <code>cdx-icon--add</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--alert"></span> | <code>alert</code> | <code>cdx-icon--alert</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--bell"></span> | <code>bell</code> | <code>cdx-icon--bell</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--bell-outline"></span> | <code>bell-outline</code> | <code>cdx-icon--bell-outline</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--block"></span> | <code>block</code> | <code>cdx-icon--block</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--cancel"></span> | <code>cancel</code> | <code>cdx-icon--cancel</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--check"></span> | <code>check</code> | <code>cdx-icon--check</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--check-all"></span> | <code>check-all</code> | <code>cdx-icon--check-all</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--clear"></span> | <code>clear</code> | <code>cdx-icon--clear</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--clock"></span> | <code>clock</code> | <code>cdx-icon--clock</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--close"></span> | <code>close</code> | <code>cdx-icon--close</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--error"></span> | <code>error</code> | <code>cdx-icon--error</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--feedback"></span> | <code>feedback</code> | <code>cdx-icon--feedback</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--flag"></span> | <code>flag</code> | <code>cdx-icon--flag</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--heart"></span> | <code>heart</code> | <code>cdx-icon--heart</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--help"></span> | <code>help</code> | <code>cdx-icon--help</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--help-notice"></span> | <code>help-notice</code> | <code>cdx-icon--help-notice</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--info"></span> | <code>info</code> | <code>cdx-icon--info</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--info-filled"></span> | <code>info-filled</code> | <code>cdx-icon--info-filled</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--key"></span> | <code>key</code> | <code>cdx-icon--key</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--lock"></span> | <code>lock</code> | <code>cdx-icon--lock</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--message"></span> | <code>message</code> | <code>cdx-icon--message</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--notice"></span> | <code>notice</code> | <code>cdx-icon--notice</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--power"></span> | <code>power</code> | <code>cdx-icon--power</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--success"></span> | <code>success</code> | <code>cdx-icon--success</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--un-block"></span> | <code>un-block</code> | <code>cdx-icon--un-block</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--un-lock"></span> | <code>un-lock</code> | <code>cdx-icon--un-lock</code> |} == Navigacija, prikaz i raspored == {| class="wikitable sortable" ! Prikaz ! Parametar <code>|icon=</code> ! CSS klasa |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--align-center"></span> | <code>align-center</code> | <code>cdx-icon--align-center</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--align-left"></span> | <code>align-left</code> | <code>cdx-icon--align-left</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--align-right"></span> | <code>align-right</code> | <code>cdx-icon--align-right</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--appearance"></span> | <code>appearance</code> | <code>cdx-icon--appearance</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--arrow-down"></span> | <code>arrow-down</code> | <code>cdx-icon--arrow-down</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--arrow-next"></span> | <code>arrow-next</code> | <code>cdx-icon--arrow-next</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--arrow-previous"></span> | <code>arrow-previous</code> | <code>cdx-icon--arrow-previous</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--arrow-up"></span> | <code>arrow-up</code> | <code>cdx-icon--arrow-up</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--bigger"></span> | <code>bigger</code> | <code>cdx-icon--bigger</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--bright"></span> | <code>bright</code> | <code>cdx-icon--bright</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--browser"></span> | <code>browser</code> | <code>cdx-icon--browser</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--collapse"></span> | <code>collapse</code> | <code>cdx-icon--collapse</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--double-chevron-end"></span> | <code>double-chevron-end</code> | <code>cdx-icon--double-chevron-end</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--double-chevron-start"></span> | <code>double-chevron-start</code> | <code>cdx-icon--double-chevron-start</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--down-triangle"></span> | <code>down-triangle</code> | <code>cdx-icon--down-triangle</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--draggable"></span> | <code>draggable</code> | <code>cdx-icon--draggable</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--ellipsis"></span> | <code>ellipsis</code> | <code>cdx-icon--ellipsis</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--exit-fullscreen"></span> | <code>exit-fullscreen</code> | <code>cdx-icon--exit-fullscreen</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--expand"></span> | <code>expand</code> | <code>cdx-icon--expand</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--fullscreen"></span> | <code>fullscreen</code> | <code>cdx-icon--fullscreen</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--half-bright"></span> | <code>half-bright</code> | <code>cdx-icon--half-bright</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--half-star"></span> | <code>half-star</code> | <code>cdx-icon--half-star</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--indent"></span> | <code>indent</code> | <code>cdx-icon--indent</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--larger-text"></span> | <code>larger-text</code> | <code>cdx-icon--larger-text</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--layout"></span> | <code>layout</code> | <code>cdx-icon--layout</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--menu"></span> | <code>menu</code> | <code>cdx-icon--menu</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--move"></span> | <code>move</code> | <code>cdx-icon--move</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--move-first"></span> | <code>move-first</code> | <code>cdx-icon--move-first</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--move-last"></span> | <code>move-last</code> | <code>cdx-icon--move-last</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--next"></span> | <code>next</code> | <code>cdx-icon--next</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--not-bright"></span> | <code>not-bright</code> | <code>cdx-icon--not-bright</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--outdent"></span> | <code>outdent</code> | <code>cdx-icon--outdent</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--outline"></span> | <code>outline</code> | <code>cdx-icon--outline</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--previous"></span> | <code>previous</code> | <code>cdx-icon--previous</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--smaller"></span> | <code>smaller</code> | <code>cdx-icon--smaller</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--smaller-text"></span> | <code>smaller-text</code> | <code>cdx-icon--smaller-text</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--sort-vertical"></span> | <code>sort-vertical</code> | <code>cdx-icon--sort-vertical</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--text-dir"></span> | <code>text-dir</code> | <code>cdx-icon--text-dir</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--text-dir"></span> | <code>text-dir</code> | <code>cdx-icon--text-dir</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--text-flow"></span> | <code>text-flow</code> | <code>cdx-icon--text-flow</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--up-triangle"></span> | <code>up-triangle</code> | <code>cdx-icon--up-triangle</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--view-compact"></span> | <code>view-compact</code> | <code>cdx-icon--view-compact</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--view-details"></span> | <code>view-details</code> | <code>cdx-icon--view-details</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--vision-simulator"></span> | <code>vision-simulator</code> | <code>cdx-icon--vision-simulator</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--window"></span> | <code>window</code> | <code>cdx-icon--window</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--zoom-in"></span> | <code>zoom-in</code> | <code>cdx-icon--zoom-in</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--zoom-out"></span> | <code>zoom-out</code> | <code>cdx-icon--zoom-out</code> |} == Datoteke, članci i sadržaj == {| class="wikitable sortable" ! Prikaz ! Parametar <code>|icon=</code> ! CSS klasa |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--article"></span> | <code>article</code> | <code>cdx-icon--article</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--article-add"></span> | <code>article-add</code> | <code>cdx-icon--article-add</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--article-check"></span> | <code>article-check</code> | <code>cdx-icon--article-check</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--article-disambiguation"></span> | <code>article-disambiguation</code> | <code>cdx-icon--article-disambiguation</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--article-not-found"></span> | <code>article-not-found</code> | <code>cdx-icon--article-not-found</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--article-redirect"></span> | <code>article-redirect</code> | <code>cdx-icon--article-redirect</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--article-search"></span> | <code>article-search</code> | <code>cdx-icon--article-search</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--articles"></span> | <code>articles</code> | <code>cdx-icon--articles</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--articles-search"></span> | <code>articles-search</code> | <code>cdx-icon--articles-search</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--articles-search"></span> | <code>articles-search</code> | <code>cdx-icon--articles-search</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--attachment"></span> | <code>attachment</code> | <code>cdx-icon--attachment</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--book"></span> | <code>book</code> | <code>cdx-icon--book</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--bookmark"></span> | <code>bookmark</code> | <code>cdx-icon--bookmark</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--bookmark-list"></span> | <code>bookmark-list</code> | <code>cdx-icon--bookmark-list</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--bookmark-outline"></span> | <code>bookmark-outline</code> | <code>cdx-icon--bookmark-outline</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--folder-placeholder"></span> | <code>folder-placeholder</code> | <code>cdx-icon--folder-placeholder</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--globe"></span> | <code>globe</code> | <code>cdx-icon--globe</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--hieroglyph"></span> | <code>hieroglyph</code> | <code>cdx-icon--hieroglyph</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--image"></span> | <code>image</code> | <code>cdx-icon--image</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--image-add"></span> | <code>image-add</code> | <code>cdx-icon--image-add</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--image-add"></span> | <code>image-add</code> | <code>cdx-icon--image-add</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--image-broken"></span> | <code>image-broken</code> | <code>cdx-icon--image-broken</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--image-gallery"></span> | <code>image-gallery</code> | <code>cdx-icon--image-gallery</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--image-layout-basic"></span> | <code>image-layout-basic</code> | <code>cdx-icon--image-layout-basic</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--image-layout-frame"></span> | <code>image-layout-frame</code> | <code>cdx-icon--image-layout-frame</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--image-layout-frameless"></span> | <code>image-layout-frameless</code> | <code>cdx-icon--image-layout-frameless</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--image-layout-thumbnail"></span> | <code>image-layout-thumbnail</code> | <code>cdx-icon--image-layout-thumbnail</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--image-lock"></span> | <code>image-lock</code> | <code>cdx-icon--image-lock</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--journal"></span> | <code>journal</code> | <code>cdx-icon--journal</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--language"></span> | <code>language</code> | <code>cdx-icon--language</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--map"></span> | <code>map</code> | <code>cdx-icon--map</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--map-pin"></span> | <code>map-pin</code> | <code>cdx-icon--map-pin</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--map-pin-add"></span> | <code>map-pin-add</code> | <code>cdx-icon--map-pin-add</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--map-trail"></span> | <code>map-trail</code> | <code>cdx-icon--map-trail</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--musical-score"></span> | <code>musical-score</code> | <code>cdx-icon--musical-score</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--newspaper"></span> | <code>newspaper</code> | <code>cdx-icon--newspaper</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--ongoing-conversation"></span> | <code>ongoing-conversation</code> | <code>cdx-icon--ongoing-conversation</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--quotes"></span> | <code>quotes</code> | <code>cdx-icon--quotes</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--reference"></span> | <code>reference</code> | <code>cdx-icon--reference</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--reference-existing"></span> | <code>reference-existing</code> | <code>cdx-icon--reference-existing</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--reference-existing"></span> | <code>reference-existing</code> | <code>cdx-icon--reference-existing</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--references"></span> | <code>references</code> | <code>cdx-icon--references</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--special-pages"></span> | <code>special-pages</code> | <code>cdx-icon--special-pages</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--speech-bubble"></span> | <code>speech-bubble</code> | <code>cdx-icon--speech-bubble</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--speech-bubble-add"></span> | <code>speech-bubble-add</code> | <code>cdx-icon--speech-bubble-add</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--speech-bubbles"></span> | <code>speech-bubbles</code> | <code>cdx-icon--speech-bubbles</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--table"></span> | <code>table</code> | <code>cdx-icon--table</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--table-add-column-after"></span> | <code>table-add-column-after</code> | <code>cdx-icon--table-add-column-after</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--table-add-column-before"></span> | <code>table-add-column-before</code> | <code>cdx-icon--table-add-column-before</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--table-add-row-after"></span> | <code>table-add-row-after</code> | <code>cdx-icon--table-add-row-after</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--table-add-row-before"></span> | <code>table-add-row-before</code> | <code>cdx-icon--table-add-row-before</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--table-caption"></span> | <code>table-caption</code> | <code>cdx-icon--table-caption</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--table-merge-cells"></span> | <code>table-merge-cells</code> | <code>cdx-icon--table-merge-cells</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--table-move-column-after"></span> | <code>table-move-column-after</code> | <code>cdx-icon--table-move-column-after</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--table-move-column-before"></span> | <code>table-move-column-before</code> | <code>cdx-icon--table-move-column-before</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--table-move-row-after"></span> | <code>table-move-row-after</code> | <code>cdx-icon--table-move-row-after</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--table-move-row-before"></span> | <code>table-move-row-before</code> | <code>cdx-icon--table-move-row-before</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--template-add"></span> | <code>template-add</code> | <code>cdx-icon--template-add</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--tray"></span> | <code>tray</code> | <code>cdx-icon--tray</code> |} == Uređivanje, tekst i alati == {| class="wikitable sortable" ! Prikaz ! Parametar <code>|icon=</code> ! CSS klasa |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--camera"></span> | <code>camera</code> | <code>cdx-icon--camera</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--chart"></span> | <code>chart</code> | <code>cdx-icon--chart</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--code"></span> | <code>code</code> | <code>cdx-icon--code</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--configure"></span> | <code>configure</code> | <code>cdx-icon--configure</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--copy"></span> | <code>copy</code> | <code>cdx-icon--copy</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--cut"></span> | <code>cut</code> | <code>cdx-icon--cut</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--database"></span> | <code>database</code> | <code>cdx-icon--database</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--die"></span> | <code>die</code> | <code>cdx-icon--die</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--download"></span> | <code>download</code> | <code>cdx-icon--download</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--edit"></span> | <code>edit</code> | <code>cdx-icon--edit</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--edit-lock"></span> | <code>edit-lock</code> | <code>cdx-icon--edit-lock</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--edit-undo"></span> | <code>edit-undo</code> | <code>cdx-icon--edit-undo</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--edit-undo"></span> | <code>edit-undo</code> | <code>cdx-icon--edit-undo</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--function"></span> | <code>function</code> | <code>cdx-icon--function</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--function-argument"></span> | <code>function-argument</code> | <code>cdx-icon--function-argument</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--hand"></span> | <code>hand</code> | <code>cdx-icon--hand</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--highlight"></span> | <code>highlight</code> | <code>cdx-icon--highlight</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--instance"></span> | <code>instance</code> | <code>cdx-icon--instance</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--keyboard"></span> | <code>keyboard</code> | <code>cdx-icon--keyboard</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--lab-flask"></span> | <code>lab-flask</code> | <code>cdx-icon--lab-flask</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--lightbulb"></span> | <code>lightbulb</code> | <code>cdx-icon--lightbulb</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--list-bullet"></span> | <code>list-bullet</code> | <code>cdx-icon--list-bullet</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--list-numbered"></span> | <code>list-numbered</code> | <code>cdx-icon--list-numbered</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--literal"></span> | <code>literal</code> | <code>cdx-icon--literal</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--markup"></span> | <code>markup</code> | <code>cdx-icon--markup</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--mathematics"></span> | <code>mathematics</code> | <code>cdx-icon--mathematics</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--mathematics-display-block"></span> | <code>mathematics-display-block</code> | <code>cdx-icon--mathematics-display-block</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--mathematics-display-default"></span> | <code>mathematics-display-default</code> | <code>cdx-icon--mathematics-display-default</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--mathematics-display-inline"></span> | <code>mathematics-display-inline</code> | <code>cdx-icon--mathematics-display-inline</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--merge"></span> | <code>merge</code> | <code>cdx-icon--merge</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--network"></span> | <code>network</code> | <code>cdx-icon--network</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--network-off"></span> | <code>network-off</code> | <code>cdx-icon--network-off</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--new-window"></span> | <code>new-window</code> | <code>cdx-icon--new-window</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--newline"></span> | <code>newline</code> | <code>cdx-icon--newline</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--no-wikitext"></span> | <code>no-wikitext</code> | <code>cdx-icon--no-wikitext</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--page-settings"></span> | <code>page-settings</code> | <code>cdx-icon--page-settings</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--palette"></span> | <code>palette</code> | <code>cdx-icon--palette</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--paste"></span> | <code>paste</code> | <code>cdx-icon--paste</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--pause"></span> | <code>pause</code> | <code>cdx-icon--pause</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--play"></span> | <code>play</code> | <code>cdx-icon--play</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--printer"></span> | <code>printer</code> | <code>cdx-icon--printer</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--puzzle"></span> | <code>puzzle</code> | <code>cdx-icon--puzzle</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--qr-code"></span> | <code>qr-code</code> | <code>cdx-icon--qr-code</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--redo"></span> | <code>redo</code> | <code>cdx-icon--redo</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--reload"></span> | <code>reload</code> | <code>cdx-icon--reload</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--restore"></span> | <code>restore</code> | <code>cdx-icon--restore</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--robot"></span> | <code>robot</code> | <code>cdx-icon--robot</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--sandbox"></span> | <code>sandbox</code> | <code>cdx-icon--sandbox</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--search"></span> | <code>search</code> | <code>cdx-icon--search</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--search-case-sensitive"></span> | <code>search-case-sensitive</code> | <code>cdx-icon--search-case-sensitive</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--search-diacritics"></span> | <code>search-diacritics</code> | <code>cdx-icon--search-diacritics</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--search-regular-expression"></span> | <code>search-regular-expression</code> | <code>cdx-icon--search-regular-expression</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--settings"></span> | <code>settings</code> | <code>cdx-icon--settings</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--signature"></span> | <code>signature</code> | <code>cdx-icon--signature</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--special-character"></span> | <code>special-character</code> | <code>cdx-icon--special-character</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--stop"></span> | <code>stop</code> | <code>cdx-icon--stop</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--strikethrough-a"></span> | <code>strikethrough-a</code> | <code>cdx-icon--strikethrough-a</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--strikethrough-s"></span> | <code>strikethrough-s</code> | <code>cdx-icon--strikethrough-s</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--strikethrough-y"></span> | <code>strikethrough-y</code> | <code>cdx-icon--strikethrough-y</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--subscript"></span> | <code>subscript</code> | <code>cdx-icon--subscript</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--subtract"></span> | <code>subtract</code> | <code>cdx-icon--subtract</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--superscript"></span> | <code>superscript</code> | <code>cdx-icon--superscript</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--tag"></span> | <code>tag</code> | <code>cdx-icon--tag</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--text-style"></span> | <code>text-style</code> | <code>cdx-icon--text-style</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--text-summary"></span> | <code>text-summary</code> | <code>cdx-icon--text-summary</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--trash"></span> | <code>trash</code> | <code>cdx-icon--trash</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--un-link"></span> | <code>un-link</code> | <code>cdx-icon--un-link</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--underline-a"></span> | <code>underline-a</code> | <code>cdx-icon--underline-a</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--underline-u"></span> | <code>underline-u</code> | <code>cdx-icon--underline-u</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--undo"></span> | <code>undo</code> | <code>cdx-icon--undo</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--update"></span> | <code>update</code> | <code>cdx-icon--update</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--upload"></span> | <code>upload</code> | <code>cdx-icon--upload</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--wikitext"></span> | <code>wikitext</code> | <code>cdx-icon--wikitext</code> |} == Korisnici, računi i zajednica == {| class="wikitable sortable" ! Prikaz ! Parametar <code>|icon=</code> ! CSS klasa |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--eye"></span> | <code>eye</code> | <code>cdx-icon--eye</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--eye-closed"></span> | <code>eye-closed</code> | <code>cdx-icon--eye-closed</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--history"></span> | <code>history</code> | <code>cdx-icon--history</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--home"></span> | <code>home</code> | <code>cdx-icon--home</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--link"></span> | <code>link</code> | <code>cdx-icon--link</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--link-external"></span> | <code>link-external</code> | <code>cdx-icon--link-external</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--link-secure"></span> | <code>link-secure</code> | <code>cdx-icon--link-secure</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--log-in"></span> | <code>log-in</code> | <code>cdx-icon--log-in</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--log-out"></span> | <code>log-out</code> | <code>cdx-icon--log-out</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--push-pin"></span> | <code>push-pin</code> | <code>cdx-icon--push-pin</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--share"></span> | <code>share</code> | <code>cdx-icon--share</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--star"></span> | <code>star</code> | <code>cdx-icon--star</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--un-star"></span> | <code>un-star</code> | <code>cdx-icon--un-star</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--user-active"></span> | <code>user-active</code> | <code>cdx-icon--user-active</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--user-add"></span> | <code>user-add</code> | <code>cdx-icon--user-add</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--user-anonymous"></span> | <code>user-anonymous</code> | <code>cdx-icon--user-anonymous</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--user-avatar"></span> | <code>user-avatar</code> | <code>cdx-icon--user-avatar</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--user-avatar-outline"></span> | <code>user-avatar-outline</code> | <code>cdx-icon--user-avatar-outline</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--user-blocked"></span> | <code>user-blocked</code> | <code>cdx-icon--user-blocked</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--user-contributions"></span> | <code>user-contributions</code> | <code>cdx-icon--user-contributions</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--user-group"></span> | <code>user-group</code> | <code>cdx-icon--user-group</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--user-rights"></span> | <code>user-rights</code> | <code>cdx-icon--user-rights</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--user-talk"></span> | <code>user-talk</code> | <code>cdx-icon--user-talk</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--user-temporary"></span> | <code>user-temporary</code> | <code>cdx-icon--user-temporary</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--user-temporary-location"></span> | <code>user-temporary-location</code> | <code>cdx-icon--user-temporary-location</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--watchlist"></span> | <code>watchlist</code> | <code>cdx-icon--watchlist</code> |} == Mediji i zvuk == {| class="wikitable sortable" ! Prikaz ! Parametar <code>|icon=</code> ! CSS klasa |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--moon"></span> | <code>moon</code> | <code>cdx-icon--moon</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--volume-down"></span> | <code>volume-down</code> | <code>cdx-icon--volume-down</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--volume-off"></span> | <code>volume-off</code> | <code>cdx-icon--volume-off</code> |- | <span class="cdx-icon cdx-icon--volume-up"></span> | <code>volume-up</code> | <code>cdx-icon--volume-up</code> |} <includeonly>{{igralište-drugo|| <!-- Kategorije idu ispod ove linije --> [[Kategorija:Codex šabloni]] }}</includeonly> nnlgqgsfqye6y5he8jmkctubjlqx0a2 0 4720538 42579611 42578857 2026-04-09T23:35:13Z Hypuxylun 13561 added information 42579611 wikitext text/x-wiki {{Infokutija muzičar | tip = bend | ime = ZZ Top | slika = ZZ Top Live.jpg | širina_slike = 250px | opis_slike = ZZ Top na koncertu 2008. godine | alt_slike = | osnivanje = | mjesto_osnivanja = | druga_imena = | prebivalište = | nacionalnost = | porijeklo = | period_aktivnosti = 1969–danas | žanr = [[Blues rock]], [[hard rock]], [[boogie rock]] | diskografske_kuće = [[RCA Records]], [[Warner Bros.]], [[London Records]] | bivši_član_grupe = Lanier Greig<br/>Dan Mitchell<br/>Billy Ethridge<br/>[[Dusty Hill]] | trenutni_član_grupe = [[Billy Gibbons]]<br />[[Frank Beard]]<br />[[Elwood Francis]] | povezani_izvođači = | vezani_članci = | sajt = [http://www.zztop.com zztop.com] | album1 = | godina1 = }} '''ZZ Top'''{{efn|Izgovori „Zi Zi Top”}} je američka rock grupa osnovana 1969. godine u [[Houston]]u, [[Texas]]. Više od pedeset godina grupu su činili gitarista i pjevač [[Billy Gibbons]], basista i pjevač [[Dusty Hill]], sve do njegove smrti 2021. godine, te bubnjar [[Frank Beard]]. Grupa je razvia prepoznatljiv zvuk zasnovan na Gibbonsovom blues stilu i ritmičkoj sekciji koju su činili Hill i Beard. Postali su popularni zahvaljujući nastupima uživo, duhovitim tekstovima, te specifičnom imidžu Gibbonsa i Hilla koji su nosili sunčane naočare, šešire i duge brade. ZZ Top je formiran nakon raspada Gibbonsove prethodne grupe 1969. godine. Već naredne godine potpisali su ugovor sa izdavačkom kućom [[London Records]] i objavili svoj prvi album, ''[[ZZ Top's First Album]]'' (1971). Uslijedila su izdanja ''[[Tres Hombres]]'' (1973) i ''[[Fandango!]]'' (1975), na kojima su se našli čuveni singlovi „[[La Grange (pjesma ZZ Topa)|La Grange]]“ i „[[Tush (pjesma ZZ Topa)|Tush]]“. Do sredine 1970-ih, ZZ Top je postao poznat širom Sjeverne Amerike po svojim energičnim nastupima, uključujući turneju [[Worldwide Texas Tour]] (1976–77), koja je postigla veliki kritički i komercijalni uspjeh. Nakon pauze, ZZ Top se vratio 1979. godine sa novim muzičkim pravcem i vizuelnim identitetom — upravo tada su Gibbons i Hill počeli nositi brade do grudi. Sa albumom ''[[El Loco]]'' (1981) počeli su eksperimentisati sa sintisajzerima i ritam mašinama. Međunarodni uspjeh i mejnstrim zvuk učvrstili su se albumima ''[[Eliminator (album)|Eliminator]]'' (1983) i ''[[Afterburner]]'' (1985), koji su uveli uticaje [[novi val|novog vala]], [[punk rock]]a i [[dance rock]]a. Popularnost muzičkih spotova za hitove poput „[[Gimme All Your Lovin']]“, „[[Sharp Dressed Man]]“ i „[[Legs (pjesma ZZ Topa)|Legs]]“ omogućila im je ogromnu prisutnost na [[MTV]]-ju i status ikona pop kulture 1980-ih. Nakon desetog albuma ''[[Recycler]]'' (1990) i prateću turneju, grupa je nastavila sa uspješnim eksperimentisanjem na albumima ''[[Antenna]]'' (1994), ''[[Rhythmeen]]'' (1996), ''[[XXX (album ZZ Topa)|XXX]]'' (1999) i ''[[Mescalero]]'' (2003). Godine 2018. ušli su u ''[[Guinnessova knjiga rekorda|Guinnessovu knjigu rekorda]]'' kao najduže aktivna grupa koja nikada nije mijenjala svoju postavu. Dusty Hill je preminuo 28. jula 2021. u svom domu u Houstonu u 72. godini. U skladu sa njegovom željom, zamijenio ga je dugogodišnji gitarski tehničar grupe, [[Elwood Francis]]. Tokom karijere, ZZ Top je objavio 15 studijskih albuma i prodao oko 50 miliona primjeraka širom svijeta.<ref>{{cite news |first=Gabriel |last=Falcon |title= ZZ Top: After 50 years they've still got legs |work=[[CBS News]] |date=21. jul 2019 |access-date=4. marta 2020 |url=https://www.cbsnews.com/news/zz-top-goin-50-dusty-hill-frank-beard-billy-gibbons |language=na engleskom}}</ref> Osvojili su tri [[MTV Video Music Awards]] nagrade, a 2004. godine su primljeni u [[Rock and Roll Hall of Fame]]. Godine 2015. ''[[Rolling Stone]]'' je Billyja Gibbonsa uvrstio na 32. mjesto liste najvećih gitarista svih vremena. == Historija == === Formiranje i rane godine === Billy Gibbons osnovao je grupu [[The Moving Sidewalks]] u Houstonu 1966. godine sa Danom Mitchellom na bubnjevima, Tomom Mooreom na klavijaturama i Donom Summersom na basu. Grupa je Gibbonsu donijela lokalno priznanje objavljivanjem albuma „Flash” 1969. godine. Do tada su i Moore i Summers bili regrutirani u [[Vojska Sjedinjenih Američkih Država|vojsku Sjedinjenih Država]] za borbu u [[Vijetnamski rat|Vijetnamskom ratu]]. Gibbons i Mitchell potom su odabrali basista i klavijaturista Laniera Greiga, čime je osnovana prva verzija ZZ Topa.<ref name="HC">{{cite web |last=Dansby |first=Andrew |date=16. februar 2013 |title=Greig, early ZZ Top member, dies at 64 |url=http://www.chron.com/news/houston-texas/houston/article/Lanier-Greig-musician-and-early-ZZ-Top-member-4284956.php |access-date=28. jula 2014 |work=Houston Chronicle |language=na engleskom}}</ref> Naziv grupe bila je Gibbonsova ideja. Radom grupe ZZ Top rukovodio je Bill Ham, rodom iz [[Waxahachie, Texas|Waxahachieja u Texasu]], koji se sprijateljio sa Gibbonsom godinu dana ranije. Svoj prvi singl, „Salt Lick“, objavili su 1969. godine, dok se na B-strani nalazila pjesma „Miller's Farm“. Obje pjesme su navele Gibbonsa kao skladatelja. Ubrzo nakon snimanja pjesme „Salt Lick”, Greiga je zamijenio basist Billy Ethridge, a Mitchella bubnjar [[Frank Beard]] iz grupe [[American Blues]]. Zbog nedostatka interesovanja velikih američkih diskografskih kuća, ZZ Top je prihvatio ugovor sa [[London Records]]om, američkom podružnicom britanske kuće [[Decca Records]]. Ne želeći potpisati ugovor o snimanju, Ethridge je napustio grupu, a [[Dusty Hill]] je postao njegova zamjena krajem 1969. godine. U tom trenutku, sva tri člana grupe imala su po 20 godina. Nakon što se Hill preselio iz Dallasa u Houston, grupa je 1970. godine zvanično potpisao ugovor sa ovom izdavačkom kućom. Svoj prvi zajednički koncert održali su u februaru 1970. u [[Beaumont, Texas|Beaumontu u Texasu]]. Pored uloge vođe grupe, Gibbons je postao glavni tekstopisac i muzički aranžer. Njihov prvi album, ''[[ZZ Top's First Album]]'' (1971), jasno je odražavao snažne blues uticaje grupe. Uslijedio je album ''[[Rio Grande Mud]]'' (1972), sa kojeg se izdvojio „[[Francine (pjesma)|Francine]]“, njihov prvi singl koji se našao na listi singlova.<ref>{{cite web |first=Matthew |last=Wilkening |title=Revisiting ZZ Top's Second Album, 'Rio Grande Mud' |work=Ultimate Classic Rock |date=4. april 2015 |access-date=5. juna 2019 |url= https://ultimateclassicrock.com/zz-top-rio-grande-mud-turns-40/ |language=na engleskom}}</ref> === Prva decenija uspjeha i prepoznatljiv zvuk === ZZ Top je objavio album ''[[Tres Hombres]]'' 1973. godine, koji je početkom 1974. dostigao osmo mjesto na listi [[Billboard 200]]. Specifičan zvuk albuma bio je rezultat propulzivne ritam sekcije Hilla i Bearda, uz karakterističan Gibbonsov gitarski ton. Na narednoj turneji grupa je nizala rasprodate koncerte širom SAD. Tokom ove turneje, ZZ Top je snimio žive nastupe koji su ispunili jednu stranu albuma ''[[Fandango!]]'' iz 1975. godine, dok su se na drugoj strani nalazile nove studijske pjesme. Album je dostigao 10. mjesto na listi [[Billboard Hot 100]], a singl „[[Tush (pjesma ZZ Topa)|Tush]]“ je dostigao na 20. mjesto iste liste. U maju 1976. godine, grupa je započeo veliku turneju [[Worldwide Texas Tour]] kao promociju za album ''Fandango!''. Turneja se protegla i na 1977. godinu, sa ukupno 98 nastupa tokom 18 mjeseci.<ref>{{cite web |title=Live Rattlesnakes and Rock n' Roll: The Story of ZZ Top's Worldwide Texas Tour |last=Moreno |first=Ricky |work=StMU Research Scholars |date=22. oktobar 2020 |access-date=25. maja 2022 |url=https://stmuscholars.org/live-rattlesnakes-and-rock-n-roll-the-story-of-zz-tops-worldwide-texas-tour/ |language=na engleskom}}</ref> Album ''[[Tejas (album)|Tejas]]'', snimljen tokom pauze u turneji i objavljen u novembru 1976. godine, bio je njihov posljednji rad pod ugovorom sa London Recordsom. Iako nije bio uspješan niti kritički hvaljen kao prethodna dva albuma, dostigao je 17. mjesto na listi Billboard 200. Ipak, singlovi „[[It's Only Love (pjesma ZZ Topa)|It's Only Love]]“ i „[[Arrested for Driving While Blind]]“ nisu ostvarili značajniji uspjeh na listi Billboard Hot 100. Godine 1978. nakon skoro sedam godina turneja i niza uspješnih albuma, ZZ Top otišla je na pauzu dok se Beard borio sa problemima zavisnosti. Gibbons je putovao u Evropu, Beard na Jamajku, a Hill u Meksiko.<ref name="DiPerna">{{cite web |last=di Perna |first=Alan |date=2. jul 2008 |title=ZZ Top: Cars, Guitars, & Three Unlikely Rock Stars |url=http://www.guitarworld.com/article/zz_top_cars_guitars_three_unlikely_rock_stars?page=0,8 |work=Guitar World |language=na engleskom}}</ref> Hill je takođe proveo tri mjeseca radeći na [[Internacionalni aerodrom Dallas/Fort Worth|međunarodnom aerodromu Dallas/Fort Worth]], rekavši da se želi „osjećati normalno“ i „uzemljiti“ nakon godina provedenih nastupajući.<ref name=":6">{{Cite web |last=Lifton |first=Dave |date=31. august 2019 |title=Why Dusty Hill Spent ZZ Top's '70s Hiatus Working at an Airport |url=https://ultimateclassicrock.com/dusty-hill-day-job/ |access-date=30. jula 2021 |work=Ultimate Classic Rock |language=na englaskom}}</ref> Godine 1979. ZZ Top su se vratili snimanju novog albuma. Gibbons i Hill su tada već nosili brade do grudi. Potpisali su ugovor sa izdavačkom kućom [[Warner Bros.|Warner Bros. Records]] i krajem 1979. objavili album ''[[Degüello]]''. Album je dostigao 24. mjesto na listi Billboard 200, a uključivao je singlove „[[I Thank You]]“ i „[[Cheap Sunglasses]]“. U aprilu 1980. godine, ZZ Top su prvi put nastupili u Evropi, gostujući u njemačkoj muzičkoj emisiji ''Rockpalast'' i [[BBC]]-jevoj emisiji ''The Old Grey Whistle Test''.<ref>{{cite web |title= ZZ Top - Old Grey Whistle Test Session (1980) |publisher=[[BBC Radio 2]] |date=april 1980 |access-date=11. oktobra 2021 |url=https://www.bbc.co.uk/programmes/p00lb4zh |language=na engleskom}}</ref> Uveli su specifičnu koreografiju u svoje nastupe uživo i počeli eksperimentisati sa sintisajzerima, što je došlo do izražaja na albumu ''[[El Loco]]'' iz 1981. godine. Album je dostigao 17. mjesto na listi Billboard 200, a uključivao je singlove „[[Tube Snake Boogie]]“, „[[Pearl Necklace]]“ i „Leila“. Njihova izdanja iz ovog perioda nagovijestila su moderniji zvuk.<ref>{{cite web |first=Stephen Thomas |last=Erlewine |title=ZZ Top bassist Dusty Hill dies at 72 |work=[[Los Angeles Times]] |date=28. jul 2021 |access-date=22. augusta 2021 |url= https://www.latimes.com/entertainment-arts/music/story/2021-07-28/zz-top-dusty-hill-bassist-dies-72 |language=na engleskom}}</ref> === Moderni zvuk i komercijalni uspjeh === [[Datoteka:ZZTop.jpg|mini|200px|Hill i Gibbons 1983. godine]] Gibbons je gurnuo ZZ Top u modernijem pravcu za album ''[[Eliminator (album)|Eliminator]]'', objavljeno 1983. godine. Sadržao je singlove „[[Gimme All Your Lovin']]“ i „[[Legs (pjesma ZZ Topa)|Legs]]“ i dva dodatna hita „[[Got Me Under Pressure]]“ i „[[Sharp Dressed Man]]“, sa produženim dance miksom „Legs“ koji je dostigao 13. mjesto na listi [[Dance Club Songs|Club Play Singles]]. Album je postao kritički i komercijalni uspjeh, prodavši više od 10 miliona primjeraka i dostigavši 10. mjesto na Billboardovoj pop listi. To je jedini album ZZ Topa koji je dobio dijamantski sertifikat.<ref name="riaa"/> Nekoliko muzičkih spotova sa albuma redovno se emitovalo na MTV-ju, privlačeći mnoge nove fanove. Grupa je osvojia svoje prve [[MTV Video Music Awards]] nagrade u kategorijama „Najbolji Grupni Video“ za pjesmu „Legs“ i „Najbolja Režija“ za pjesmu „Sharp Dressed Man“. Muzički spotovi su bili uključeni u video albumu ''Greatest Hits'', koji je kasnije objavljen na DVD-u i nekoliko puta sertifikovan kao platinast.<ref name="riaa"/> ''Eliminator'' je zadržao Gibbonsov prepoznatljivi stil sviranja gitare, dodajući elemente [[novi val|novog vala]]. Elektronska grupa [[Depeche Mode]] je navedena kao uticaj.<ref>{{cite web |first=David |last=Fricke |title= Billy Gibbons: My Life in 15 Songs |work=[[Rolling Stone]] |date=10. novembar 2015 |access-date=1. novembra 2020 |url=https://www.rollingstone.com/culture/culture-lists/billy-gibbons-my-life-in-15-songs-151784/sharp-dressed-man-1983-142974/ |language=na engleskom}}</ref> Da bi komponovao pjesme, Gibbons je tesno sarađivao u studiju za probe grupe u Texasu, postavljajući brži [[tempo]] pomoću bubnjeva i sintisajzera. Glavne sesije snimanja u Memphisu ponovo je nadgledao Terry Manning, koji je sarađivao sa Gibbonsom kako bi zamenio mnoge doprinose Hilla i Bearda.<ref name="Blayney1994">{{cite book |first=David |last=Blayney |year=1994 |title=Sharp Dressed Men |location=New York |publisher=Hyperion |pages=196–203 |isbn=0-7868-8005-8 |language=na engleskom}}</ref> ZZ Top su objavili svoj deveti album ''[[Afterburner]]'' 1985. godine. Uprkos tome što je prodat u manjem broju primjeraka od albuma ''Eliminator'', postao je najbolje rangirani album ZZ Topa, dostigavši četvrto mjesto na listi Billboard 200, sa prodajom od pet miliona primjeraka.<ref name="riaa">{{cite web |title= Gold & Platinum – ZZ Top |publisher=[[Recording Industry Association of America]] |access-date=22. augusta 2021 |url=https://www.riaa.com/gold-platinum/?tab_active=default-award&ar=zz+top&adv=SEARCH#search_section |language=na engleskom}}</ref> Svi singlovi sa albuma ''Afterburner'' bili su hitovi, a „[[Sleeping Bag]]“ dostigao osmo mjesto na listi Billboard Hot 100 i „[[Stages (pjesma)|Stages]]“ su dostigli prvo mjesto na listi singlova [[Mainstream Rock]]. Muzički spot za pjesmu „[[Velcro Fly]]“, njihov poslednji hit na listi Billboard Hot 100, koreografisala je buduća pop pjevačica [[Paula Abdul]].<ref>{{cite web |title=Paula Abdul – Times Topics |work=[[The New York Times]] |date=5. august 2009 |access-date= 19. decembra 2010 |url= http://topics.nytimes.com/top/reference/timestopics/people/a/paula_abdul/index.html |language=na engleskom}}</ref> ZZ Top je 1987. godine objavio ''[[The Six Pack]]'', kolekciju koja je obuhvatila njihovih prvih pet albuma i ''El Loco''. Ovi albumi su remiksovani s novim efektima na bubnjevima i gitari kako bi dobili „savremeniji“ zvuk, sličan onom sa albuma ''Eliminator''. ''[[Recycler]]'' je objavljen 1990. godine i bio je poslednji studijski album ZZ Topa za izdavačku kuću Warner Records i posljednji iz posebne zvučne trilogije u njihovom katalogu, označavajući povratak ka jednostavnijem blues zvuku vođenom gitarom sa manje sintisajzera i pop odskoka nego njihova prethodna dva albuma. Ovaj potez nije u potpunosti odgovarao bazi fanova koju su ''Eliminator'' i ''Afterburner'' izgradili, i iako je ''Recycler'' postigao platinasti status, nikada nije dostigao prodaju tih albuma. Međutim, singl „[[My Head's in Mississippi]]“ dostigao je prvo mjesto na listi Mainstream Rock te godine.<ref>{{cite web |title= Mainstream Rock: Dec 08, 1990 |work=[[Billboard]] |date=28. novembra 2013 |access-date=21. jula 2019 |url= http://www.billboard.com/biz/charts/1990-12-08/hot-mainstream-rock-tracks |language=na engleskom}}</ref> === Povratak zvuku vođenom gitarom i retrospektivna izdanja === Godine 1992. izdavačka kuća Warner Records je objavila kompilaciju ''[[ZZ Top's Greatest Hits]]'', koja je uključivala dvije nove pjesme „Gun Love“ i obradu [[Elvis Presley|Elvisa Presleyja]] „[[Viva Las Vegas]]“. Godine 1994. grupa je potpisala ugovor vredan 35 miliona dolara sa izdavačkom kućom [[RCA Records]], objavivši album ''[[Antenna (album)|Antenna]]'' iste godine. Album je dostigao 14. mjesto na listi [[Billboard 200]], dok je prvi singl „[[Pincushion]]“ dostigao prvo mjesto na listi Mainstream Rock. Sljedeći album ''[[Rhythmeen]]'' (1996) bio je njihov posljednji sa dugogodišnjim producentom Billom Hamom, a sa njim se našao singl „[[What's Up with That]]“ koji je dostigao peto mjesto na listi Mainstream Rock. Album ''[[XXX (album ZZ Topa)|XXX]]'' (1999) bio je njihov drugi studijski album koji je sadržavao i pjesme snimljene uživo. [[Datoteka:ZZ Top, 26Jun2010.jpg|mini|left|190px|ZZ Top na Crossroads Guitar Festivalu u junu 2010.]] Godine 2003. ZZ Top objavljuje ''[[Mescalero]]'', album prepoznatljiv po oštrim Gibbonsovim gitarskim dionicama i skrivenoj pjesmi — obradi klasika „[[As Time Goes By]]“. Ovo je bio njihov poslednji album objavljen pod izdavačkom kućom RCA Records. Grupa je 1997. godine nastupia na poluvremenu [[Super Bowl XXXI|Super Bowla XXXI]], izvevši hitove „Tush“ i „Legs“. Godine 2004. ZZ Top je primljen u [[Rock and Roll Hall of Fame]], a tom prilikom su održali kratak nastup svirajući pjesme „La Grange“ i „Tush“. Godine 2006. albumi ''Tres Hombres'' i ''Fandango!'' dobili su izdanja proširenih i remasterovanih verzija, koje su koristile originalne mikseve bez dodatnog eha i ritam mašina, i uključivala su bonus pjesme snimljene uživo. ''Eliminator Collector's Edition'' kojim se slavi 25. godišnjica legendarnog albuma grupe, objavljeno je u septembru 2008. Izdanje sadrži sedam bonus pjesama i DVD sa četiri televizijska nastupa iz emisije ''The Tube'' u novembru 1983. godine. Grupa je nastupila na Houston Livestock Showu i Rodeu posljednje večeri u martu 2009. godine. U julu iste godine, grupa se pojavila u emisiji ''Storytellers'' na [[VH1]], u čast proslave njihove četiri decenije kao muzičkih umjetnika. === Posljednji album i Hillova smrt === ZZ Top je objavio album ''[[La Futura]]'', koji je producirao Rick Rubin, u septembru 2012. godine.<ref>{{cite web |last1=Fricke |first1=David |last2=Helton |first2=Eric |last3=Murphy |first3=Matthew |date=29. novembar 2011 |title=Billy Gibbons on the band's next album |url=https://www.rollingstone.com/music/videos/zz-top-billy-gibbons-on-the-bands-next-album-20111129 |access-date=28. jula 2014 |work=[[Rolling Stone]] |language=na engleskom}}</ref> Prvi singl, „I Gotsta Get Paid“, debitovao je u reklamnoj kampanji i pojavljuje se na soundtracku filma ''[[Battleship]]''. U martu 2015. godine, ZZ Top je započeo sjevernoameričku turneju u [[Red Bank, New Jersey|Red Banku u New Jerseyju]]. Nakon promjene datuma i dodavanja izvođača, turneja se završila u [[Highland Park, Illinois|Highland Parku u Illinoisu]], na festivalu Ravinia u augustu, gdje je predgrupa bila country rock grupa [[Blackberry Smoke]]. [[Jeff Beck]] se pridružio ZZ Topu na sedam koncerata. Godine 2017. ZZ Top je započeo turneju [[2017 Tonnage Tour]],<ref>{{cite web |first=Jeff |last=Giles |title=ZZ Top Announce 2017 'Tonnage' Tour |work=Ultimate Classic Rock |date=25. oktobar 2016 |access-date=1. oktobra 2018 |url= http://ultimateclassicrock.com/zz-top-2017-tour/ |language=na engleskom}}</ref> ali je otkazao posljednjih nekoliko datuma zbog Hillovog pogoršanja zdravlja.<ref>{{cite web |first=Matthew |last=Wilkening |title=ZZ Top Cancel Remaining 2017 Tour Dates |work=Ultimate Classic Rock |date=17. oktobar 2017 |access-date=1. oktobra 2018 |url=http://ultimateclassicrock.com/zz-top-cancel-2017-tour/ |language=na engleskom}}</ref> Godine 2018. grupa je ušla u [[Guinnessova knjiga rekorda|Guinnessovu knjigu rekorda]] za najduže aktivnu grupu bez promjena u postavi.<ref>{{Cite web |title=Longest-running group with no line-up changes (active) |url=https://www.guinnessworldrecords.com/world-records/509190-longest-running-group-with-no-line-up-changes-active |access-date=11. septembra 2025 |work=[[Guinnessova knjiga rekorda]] |language=na engleskom}}</ref> U oktobru 2018. su najavili šestodnevnu seriju koncerata u [[Las Vegas]]u, počev od aprila 2019. godine.<ref>{{cite web |title=ZZ Top returning to Venetian in 2019 |publisher=KTNV-TV |date=24. septembar 2018 |access-date=1. oktobar 2018 |url= https://www.ktnv.com/positivelylv/zz-top-returning-to-venetian-in-2019 |language=na engleskom}}</ref> Gibbons je u aprilu 2020. rekao da ZZ Top priprema novi album.<ref>{{cite web |last=Katsilometes |first=John |date=20. april 2020 |title=Billy Gibbons says ZZ Top 'cooking up' new album |work=Las Vegas Review-Journal |url=https://www.reviewjournal.com/entertainment/entertainment-columns/kats/billy-gibbons-says-zz-top-cooking-up-new-album-2010400/ |access-date=9. maja 2020 |language=na engleskom}}</ref> [[Datoteka:ZZ Top 2015.jpg|mini|200px|ZZ Top nastupa u [[San Antonio, Texas|San Antoniju]] 2015. godine]] U julu 2021. godine, Hill je bio primoran da napusti turneju nakon povrede kuka. ZZ Top su nastupali bez njega u [[New Lenox, Illinois|New Lenoxu u Illinoisu]], sa Hillovim gitarskim tehničarem Elwoodom Francisom na basu.<ref name="hill death">{{cite web |first=Matthew |last=Wilkening |title=Dusty Hill Insisted ZZ Top Not Break Up Following His Death |work=Ultimate Classic Rock |date=28. jul 2021 |access-date=28. jula 2021 |url=https://ultimateclassicrock.com/zz-top-not-breaking-up/ |language=na engleskom}}</ref> Pet dana kasnije, 28. jula, ZZ Top su objavili da je Hill preminuo u svom domu u Houstonu u 72. godini.<ref>{{cite web |first=Andy |last=Greene |title=ZZ Top Bassist Dusty Hill Dead at 72 |work=[[Rolling Stone]] |date=28. jul 2021 |access-date=28. jula 2021 |url=https://www.rollingstone.com/music/music-news/zz-top-bassist-dusty-hill-dead-obit-1203694/ |language=na engleskom}}</ref> Njegova supruga je kasnije izvestila da je patio od hroničnog burzitisa. Na Hillov zahtev, ZZ Top su nastavili sa Francisom na basu.<ref name="hill death"/> U augustu 2021. godine, Gibbons je potvrdio da je Hill snimio bas i vokale za predstojeći šesnaesti studijski album grupe pre svoje smrti.<ref>{{cite web |first=Kevin |last=Johnson |title=Dusty Hill's Bass and Vocals Will Be on Next ZZ Top Album |work=No Treble |date=7. august 2021 |access-date=9. augusta 2021 |url=https://www.notreble.com/buzz/2021/08/07/dusty-hills-bass-and-vocals-will-be-on-next-zz-top-album/ |language=na engleskom}}</ref> U julu 2022. godine, ZZ Top je objavio ''Raw'', soundtrack za dokumentarac grupe ''That Little Ol' Band from Texas'' iz 2019. godine. Bio je to jedan od njihovih posljednjih albuma uživo sa Hillom.<ref>{{cite web |url=https://www.loudersound.com/news/zz-top-announce-new-live-album-raw-and-share-2022-tour-details |title=ZZ Top Raw live album and new tour announced &#124; Louder |work=Louder Sound |date=8. mart 2022 |accessdate=2. augutsa 2022 |language=na engleskom}}</ref> U julu 2023. godine, ZZ Top je započeo sa grupom [[Lynyrd Skynyrd]] turneju [[Sharp Dressed Simple Man Tour]] u [[West Palm Beach, Florida|West Palm Beachu na Floridi]], koja se završila u septembru u [[Camden, New Jersey|Camdenu u New Jerseyju]]. Drugi deo turneje počeo je u martu 2024. u [[Savannah, Georgia|Savannahi u Georgiji]], a trebalo je da se završi u septembru u [[Ridgefield, Washington|Ridgefieldu u Washingtonu]].<ref>{{Cite web |last=Johnson |first=Kevin |date=6. novembar 2023 |title=ZZ Top and Lynyrd Skynyrd Announce "Sharp Dressed Simple Man" 2024 Tour Dates |url=https://www.notreble.com/buzz/2023/11/06/zz-top-and-lynyrd-skynyrd-announce-sharp-dressed-simple-man-2024-tour-dates/ |access-date=19. jula 2024 |work=No Treble |language=na engleskom}}</ref> U martu iste godine, u [[Key West, Florida|Key Westu na Floridi]], ZZ Top je započeo turneju Elevation Tour koja je trajala do novembra 2024. u [[Lubbock, Texas|Lubbocku u Texasu]]. Turneja je nastavljena u martu 2025. u [[New Orleans]]u, a završila se u novembru 2025. u [[Biloxi, Mississippi|Biloxiju u Mississippiju]]. Istog mjeseca, Beard je privremeno napustio turneju zbog bolesti, a zamijenio ga je dugogodišnji tehničar za bubnjeve ZZ Topa, John Douglas.<ref>{{Cite web |last=Kreps |first=Daniel |date=2025-03-15 |title=ZZ Top's Frank beard stepping away from band's tour due to 'health issue' |url=https://www.rollingstone.com/music/music-news/zz-top-frank-beard-stepping-away-tour-health-issue-1235297249/ |access-date=13. marta 2025 |work=[[Rolling Stone]] |language=na engleskom}}</ref> == Diskografija == *''[[ZZ Top's First Album]]'' (1971) *''[[Rio Grande Mud]]'' (1972) *''[[Tres Hombres]]'' (1973) *''[[Fandango!]]'' (1975) *''[[Tejas (album)|Tejas]]'' (1976) *''[[Degüello]]'' (1979) *''[[El Loco]]'' (1981) *''[[Eliminator (album)|Eliminator]]'' (1983) *''[[Afterburner]]'' (1985) *''[[Recycler (album)|Recycler]]'' (1990) *''[[Antenna]]'' (1994) *''[[Rhythmeen]]'' (1996) *''[[XXX (album ZZ Topa)|XXX]]'' (1999) *''[[Mescalero]]'' (2003) *''[[La Futura]]'' (2012) == Napomene == {{notelist}} == Reference == {{reflist|2}} == Vanjske veze == {{Commonscat|ZZ Top}} * [http://www.zztop.com/ Službena stranica] {{en}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Američke rock grupe]] j58l5pg0k35z6semkntgq6tjlmk79hy 4 4720573 42579577 42579458 2026-04-09T18:24:16Z Vipz-bot 331934 Ažuriranje statistike 42579577 wikitext text/x-wiki <templatestyles src="Panel za uređivačke akcije/styles.css"/> <!-- BOT:UPDATED:START --> '''Zadnje ažuriranje:''' 2026-04-09 20:24 CEST <!-- BOT:UPDATED:END --> <div class="info-columns"> <div class="info-columns__col" id="new"> {{lažni odjeljak|sub=3|Novi članci}} <!-- BOT:NEW:START --> {| class="wikitable sortable" ! br. ! članak ! tema ! država ! korisnik |- | 1. | [[Odnosi Mađarske i Evropske unije]] | politika | {{Zastava|Mađarska}} | [[Korisnik:Aca|Aca]] |- | 2. | [[Odnosi Poljske i Evropske unije]] | politika | {{Zastava|Poljska}} | [[Korisnik:Aca|Aca]] |- | 3. | [[Suvaja (pećina)]] | priroda | {{Zastava|Bosna i Hercegovina}} | [[Korisnik:Zavičajac|Zavičajac]] |- | 4. | [[Ljubiša Ćurgus]] | historija | {{Zastava|Bosna i Hercegovina}} | [[Korisnik:Zavičajac|Zavičajac]] |- | 5. | [[Bolnica u Šobatovcu]] | historija | {{Zastava|Bosna i Hercegovina}} | [[Korisnik:Zavičajac|Zavičajac]] |- | 6. | [[Elek Benedek]] | književnost | {{Zastava|Mađarska}} | [[Korisnik:Inokosni organ|Inokosni organ]] |- | 7. | [[Mađarizam]] | lingvistika | {{Zastava|Mađarska}} | [[Korisnik:Inokosni organ|Inokosni organ]] |- | 8. | [[Sevasti Qiriazi]] | žena<br>obrazovanje<br>društvo | {{Zastava|Albanija}} | [[Korisnik:Vipz|Vipz]] |- | 9. | [[Partizanska bolnica Lastve]] | historija | {{Zastava|Bosna i Hercegovina}} | [[Korisnik:Zavičajac|Zavičajac]] |- | 10. | [[Zabel Jesajan]] | žena<br>nauka<br>obrazovanje | {{Zastava|Armenija}} | [[Korisnik:Vipz|Vipz]] |- | 11. | [[Saša Božović]] | žena | {{Zastava|Srbija}} | [[Korisnik:Zavičajac|Zavičajac]] |- | 12. | [[Matilda Caragiu Marioțeanu]] | žena<br>nauka<br>obrazovanje | [[Aromunski jezik]]<br>{{Zastava|Rumunija}} | [[Korisnik:Vipz|Vipz]] |- | 13. | [[Partizanska bolnica u Jasikovcu]] | historija | {{Zastava|Bosna i Hercegovina}} | [[Korisnik:Zavičajac|Zavičajac]] |- | 14. | [[Partizanska bolnica Korčanica]] | historija | {{Zastava|Bosna i Hercegovina}} | [[Korisnik:Zavičajac|Zavičajac]] |- | 15. | [[Mala partizanka]] | historija<br>transport | {{Zastava|Bosna i Hercegovina}} | [[Korisnik:Zavičajac|Zavičajac]] |- | 16. | [[Nekropola stećaka Kopošići]] | kultura<br>historija | {{Zastava|Bosna i Hercegovina}} | [[Korisnik:Zavičajac|Zavičajac]] |- | 17. | [[Nekropola stećaka Vranjevo selo]] | kultura<br>historija | {{Zastava|Bosna i Hercegovina}} | [[Korisnik:Zavičajac|Zavičajac]] |- | 18. | [[Valentina Tereškova]] | nauka<br>biografija | {{Zastava|Rusija}} | [[Korisnik:Edgar Allan Poe|Edgar Allan Poe]] |- | 19. | [[Wisława Szymborska]] | književnost<br>biografija | {{Zastava|Poljska}} | [[Korisnik:Edgar Allan Poe|Edgar Allan Poe]] |- | 20. | [[Nekropola stećaka Podgradinje]] | kultura<br>historija | {{Zastava|Bosna i Hercegovina}} | [[Korisnik:Zavičajac|Zavičajac]] |- | 21. | [[Jama Oko]] | priroda | {{Zastava|Bosna i Hercegovina}} | [[Korisnik:Zavičajac|Zavičajac]] |- | 22. | [[Nekropola stećaka Toplice]] | kultura<br>historija | {{Zastava|Bosna i Hercegovina}} | [[Korisnik:Zavičajac|Zavičajac]] |- | 23. | [[Olga Tokarczuk]] | književnost<br>biografija | {{Zastava|Poljska}} | [[Korisnik:Edgar Allan Poe|Edgar Allan Poe]] |- | 24. | [[Władysław Reymont]] | književnost<br>biografija | {{Zastava|Poljska}} | [[Korisnik:Edgar Allan Poe|Edgar Allan Poe]] |- | 25. | [[Nekropola stećaka Međugorje]] | kultura<br>historija | {{Zastava|Bosna i Hercegovina}} | [[Korisnik:Zavičajac|Zavičajac]] |} <!-- BOT:NEW:END --> </div> <div class="info-columns__col" id="expanded"> {{lažni odjeljak|sub=3|Prošireni članci}} <!-- BOT:EXPANDED:START --> Trenutno nema zabilježenih doprinosa. <!-- BOT:EXPANDED:END --> </div> </div> ihce3tul6xl66y886cb7vg2e7dzfzp6 4 4720575 42579652 42578628 2026-04-10T08:44:53Z Matkicyt 341192 42579652 wikitext text/x-wiki * [[Korisnik:Vipz|Vipz]] ([[Razgovor sa korisnikom:Vipz|razgovor]]) * [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor s korisnikom:Aca|razgovor]]) * [[Korisnik:Inokosni organ|Inokosni organ]] ([[Razgovor s korisnikom:Inokosni organ|razgovor]]) * [[Korisnik:Zavičajac|Zavičajac]] ([[Razgovor s korisnikom:Zavičajac|razgovor]]) * [[Korisnik:Edgar Allan Poe|Edgar Allan Poe]] ([[Razgovor s korisnikom:Edgar Allan Poe|razgovor]]) * [[Korisnik:Matkicyt Matkicyt|Matkicyt]] ([[Razgovor s korisnikom:Matkicyt|razgovor]]) 42o383kkn4gbofyaw6ix2d9xhddovek 42579653 42579652 2026-04-10T08:45:27Z Matkicyt 341192 42579653 wikitext text/x-wiki * [[Korisnik:Vipz|Vipz]] ([[Razgovor sa korisnikom:Vipz|razgovor]]) * [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor s korisnikom:Aca|razgovor]]) * [[Korisnik:Inokosni organ|Inokosni organ]] ([[Razgovor s korisnikom:Inokosni organ|razgovor]]) * [[Korisnik:Zavičajac|Zavičajac]] ([[Razgovor s korisnikom:Zavičajac|razgovor]]) * [[Korisnik:Edgar Allan Poe|Edgar Allan Poe]] ([[Razgovor s korisnikom:Edgar Allan Poe|razgovor]]) l6z5m1vztslwtcazn4q0pgdp11380rh 14 4720915 42579566 42577298 2026-04-09T16:50:03Z Vipz 151311 uklonjena kategorija [[:Kategorija:Šabloni zasnovani na Calculator šablonu|Šabloni zasnovani na Calculator šablonu]]; dodana kategorija [[:Kategorija:Calculator šabloni|Calculator šabloni]] pomoću gadgeta [[Wikipedia:HotCat|HotCat]] 42579566 wikitext text/x-wiki Šabloni napravljeni prema Wikimedijinom dizajnerskom sistemu Codex – [[:wmdoc:codex/latest]]. Mnogi šabloni u ovoj kategoriji zasnovani su na šablonu {{tl|Calculator}} ili njegovim podšablonima. [[Kategorija:Calculator šabloni]] cymmjfvmseq4arrqlq1ehhbwyfud2v9 0 4720961 42579572 42578949 2026-04-09T17:58:51Z Zavičajac 76707 42579572 wikitext text/x-wiki [[File:Vranjevo Selo stecci (3).JPG|mini|desno|Nekropola stećaka Vranjevo selo]] '''Nekropola stećaka Vranjevo selo''' nalazi se dva km. od [[Neum]]a, [[Bosna i Hercegovina]]. Ime je dobilo prema [[Srednji vijek|srednjovjekovnoj]] vlasteli Branivojevićima (Bran - Vran - Vranjevo - Vranjevo selo). == Istorija == [[File:Srbsko XII es.svg|mini|lijevo|Neum i okolina u [[Raška|Raškoj]] do 1322. god]] [[File:Preklapanje karte koja prikazuje zemlje dinastije Kotromanić i današnju teritorijalnu organizaciju RS, FBiH i BiH.jpg|mini|lijevo|[[Banovina Bosna]], širenje poslije 1322. god]] U srednjem vijeku područje je pripadalo [[Zahumlje|župi Žabi]] u oblasti Hum. Župa je obuhvatala istoimenu planinu sa njenim proširenim podnožjem. Vranjevo ili Vranjevo selo je bilo važan politički centar župe i sjedište Branivojevića, u vrijeme vlasti [[Kraljevina Srbija (1217–1346)|srpske kraljevine]]. Nakon što je područje Neuma i većeg dijela Huma, osvajanjima bana [[Stjepan II Kotromanić|Stjepana II Kotromanića]] došlo pod vlast [[Banovina Bosna|Banovine Bosne]], gospodari župe i nosioci političke i kulturne djelatnosti žapske i dijelova [[Popovo (župa)|župe Popovo]] postali su [[Nikolići (vlastela)|vlastela Nikolići]]. Ban Stjepan II udao je sestru Katarinu u Nikoliće. Bili su i članovi bosanskog velikaškog zbora (''barones regni''). Prema Orbiniju, Nikolići su direktni potomci humskog [[Knez Andrija|kneza Andrije]] iz 13. st. (1217 – 1249), koji je pokopan u crkvi svete Marije u [[Ston]]u. Iz dubrovačkog arhiva i natpisa na stećcima u Vranjevu selu zna se da su u nekropoli sahranjeni: knez Vladislav, njegova majka Katarina (Katalina), žena župana Nikole, a sestra bosanskog bana Stjepana II Kotromanića i knez Petar Nikolić, sin kneza Vladislava. == Nekropola == Srednjovjekovnu nekropolu danas čine dvije skupine od ukupno 66 stećaka. Nekada ih je bilo 152 primjerka. Jedna grupa stećaka je situirana ispod brda Žrnova, a druga, veća, uz cestu. Nije sigurno da je nekropola oduvijek bila podijeljena. Jedan broj stećaka je razbijen, prevrnut ili ugrađen u obližnju ogradu i cestu, što govori o razaranjima nekropole u prošlosti, kada je ukupan broj stećaka bio mnogo veći. Sličnost u obradi i obliku stećaka u obje skupine datira ih okvirno u isti period, drugu polovicu 14. i početak 15. stoljeća. Materijal od kojeg su spomenici pravljeni je fino obrađeni kamen. Pojedini stećci su utonuli ili zasuti zemljom. Manja skupina stećaka (I) poznata je pod nazivom nekropola knezova Nikolića. Od ukupno 29 stećaka petnaest ih je ukrašeno, od toga tri su sa natpisima.<ref name="Vego">{{Cite web |url= https://www.academia.edu/35947164/Marko_Vego_Zbornik_srednjovjekovnih_natpisa_Bosne_i_Hercegovine_I |title=Marko Vego: Zbornik srednjovjekovnih natpisa Bosne i Hercegovine I - redni broj 24-25 |work= www.academia.edu |accessdate= 9. 2. 2017}}</ref> === Stećci sa natpisom === Najstariji je stećak br. 6, razbijen u 13 fragmenata. Imao je oblik sanduka, sa natpisom na bočnim stranama. Dijelovi natpisa su pronađeni na četiri fragmenta. Izgled i tehnika rada pojedinih slova ukazuje na veliku vještinu klesara i pisara, koja se ogleda u ukrašavanju pojedinih slova.<ref name="Miletić">{{Cite web |url= https://de.scribd.com/document/122040181/Miletić-Nada-Stećci |title=Nada Miletić: STEĆCI – Umjetnost na tlu Jugoslavije |work= Izdavački zavod Jugoslavija, Beograd – Spektar Zagreb – Prva književna komuna Mostar, 1982 |accessdate= 9. 2. 2017}}</ref> Sadržaj natpisa se odnosi na Katarinu (Katalinu) Nikolić, njegova majka Katarina (Katalina), žena župana Nikole, a sestra bosanskog bana [[Stjepan II Kotromanić|Stjepana II Kotromanića]], koja je umrla krajem prve ili početkom druge polovine 14. stoljeća. Transkriipcija u cijelosti glasi: :'''''Ovdje počiva gospođa Katalina (Katarina), sa svojim gospodinom županom Nikolom koji je bio u službi Kotromanića tasta i slavnog bana Stjepana. Ovaj (kamen) postavi na nju Vladislav (njen sin) i njegov brat Bogiša...''''' Slijedeči je stećak br. 7 je sanduk (dim. 2,12 x 1,07 x 1,00 m), iznad groba Vladislava Nikolića. U pisanim izvorima [[Dubrovačka Republika|Dubrovačkog]] arhiva knez Vladislav se spominje 1344. god., zatim 1347. god. i posljednji put 1363. godine. Umro je u drugoj polovini 14. st. Natpis je uklesao majstor Pomočan. Transkripcija u cijelosti: :'''''Ovdje počiva knez Vladislav, sin župana Nikole, nećak bana Stjepana, na svojoj plemenitoj zemlji (baštini). Ovo je napisao Pomočan).''''' Stećak br. 8 je [[Oblici stećaka|sanduk]] (dim. 2,40 x 1,30 x 0,37 m) sa natpisom i [[Heraldika|heraldičkom]] kompozicijom na zapadnom dijelu gornje plohe. Kompozicija koju čine štitovi, zastavica i orlovi poluotvorenih krila predstavlja [[Pečati u srednjovjekovnoj Bosni|grb porodice Nikolića]]. Natpis je urezan na posebno udubljenom natpisnom polju, dimenzija 41 x 15 cm i ispisan u tri reda. Radi se o grobu Petra Nikolića, sina kneza Vladislava. Petar je umro između novembra 1396. i juna 1397. godine. Transkripcija glasi: :'''''Ovdje počiva knez Petar, sin kneza Vladislava.''''' === Ukrasi na stećcima === Reprezentativni uzorak je stećak br. 16. Ima oblik sanduka (dim. 2,20 x 0,95 x 0,60 m) i [[Ukrašavanje stećaka|ukrašen]] je sa svih strana. Gornja ploha je uokvirena tordiranom vrpcom, a u središtu je četvrtasti štit i mač. U gornjem desnom uglu štita je polumjesec, a u donjem lijevom šesterolisna rozeta. Ispod ove kompozicije je luk i strijela. Zapadna ploha, danas vrlo oštećena, uokvirena je tordiranom vrpcom i ukrašena sa dvije ptice sklopljenih krila. Na sjevernoj plohi je predstava kola, šest ženskih i šest muških figura. Na istočnoj plohi je kompozicija sa predstavom muškarca koji vodi osedlanog konja. Iza njega je drugi muškarac koji vodi konja sa konjanikom. Oba muškarca imaju mačeve o pojasu, a konjanik ima neobičnu kapu na glavi.<ref name="Wenzel">{{Cite web |url= https://de.scribd.com/doc/34362364/Marian-Wencel-UKRASNI-MOTIVI-NA-STEĆCIMA |title= Marian Wenzel -Ukrasni motivi na stećcima |work= Sarajevo: Veselin Masleša, 1965 |accessdate= 9. 2. 2018}}</ref> Na stećcima se pojavljuju i slijedeći ukrasi: bordura sa motivom "riblje kosti", krst u kombinaciji sa polumjesecom na čijim su završecima rozete, štit sa predstavom ruke, mač, četvorolisna rozeta. == Nacionalni spomenik == Komisije za očuvanje nacionalnih spomenika, na sjednici održanoj od 4. do 10. maja 2004. godine, donijela je odluku da se nekropola sa stećcima Vranjevu selu kod Neuma proglasi za [[nacionalni spomenik Bosne i Hercegovine]].<ref>{{Cite web |url=http://www.kons.gov.ba/main.php?id_struct=6&lang=1&action=view&id=2416 |title=Nekropola u Vranjevu selu, |work=kons.gov.ba |accessdate=21. 10. 2015 |archivedate=2016-04-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160407191146/http://www.kons.gov.ba/main.php?id_struct=6&lang=1&action=view&id=2416 |deadurl=yes }}</ref><ref name="Komisija">{{Cite web |url= http://www.kons.gov.ba/Publication/Read/nacionalni-spomenici-tabela |title= NACIONALNI SPOMENICI BOSNE I HERCEGOVINE - Tabela |work= Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine |accessdate= 14. februar 2026.}}</ref><ref name="ŠefikTopogr">{{Cite web |url= https://archive.org/stream/SefikBeslagicStecciKataloskoTopografskiPregled/Sefik%20Beslagic,%20Stecci%20-%20katalosko-topografski%20pregled_djvu.txt |title= Šefik Bešlagić: Kataloško topografski pregled stećaka, Vranjevo selo, st. 322 |work= archive.org - Pristupljeno 2. april 2026. |accessdate= 9. 2. 2026}}</ref> == Literatura == * [[Šefik Bešlagić]]: Stećci, Sarajevo: “Veselin Masleša“, 1982. * Šefik Bešlagić: Stećci - kultura i umjetnost, 1982.<ref name="BešlagićKultura">{{Cite web |url= https://archive.org/details/SefikBeslagicStecciKulturaIUmjetnost |title= Šefik Bešlagić: Stećci – kultura i umjetnost'' |publisher = "Veselin Masleša", 1971, Sarajevo |accessdate= 9. 2. 2022}}</ref><ref name="BešlagićKulturaUm">{{Cite web |url= https://archive.org/stream/EfikBeelagigSteSciKulturaIUmjetnost/%C5%A0efik-Be%C5%A1lagi%C4%87-Ste%C4%87ci-kultura-i-umjetnost_djvu.txt |title= Šefik Bešlagić: Stećci – kultura i umjetnost'' |publisher = Internet archive |accessdate= 9. 2. 2022}}</ref> * [[Marko Vego]]: Zbornik srednjovjekovnih natpisa Bosne i Hercegovine, Sarajevo: Izdanje Zemaljskog muzeja, knjiga III, 1964. * Veljko Paškvalin: Crkvina / Vranjevo Selo, Arheološki pregled, Ljubljana, 1986. * Tihomir Glavaš: Nekropola knezova Nikolića u Vranjevu selu kod Neuma, u Glasnik Zemaljskog muzeja, Nova serija, sveska 42/43. Sarajevo: 1987./1988. == Vanjske veze == * Stanislav Vukorep: Neumska baština<ref name="Vukorep">{{Cite web |url= https://hercegovina.ff.sum.ba/wp-content/uploads/2021/02/15-Hercegovina-23-VUKOREP.pdf |title=Stanislav Vukorep: Neumska baština |work= Pregledni rad |accessdate= 4. april 2026. }}</ref> == Izvori == {{Reflista|2}} {{Portal|Bosna i Hercegovina}} {{Commonscategory|Archaeological site Vranjevo Selo}} [[Kategorija:Stećci u Neumu|N ]] [[Kategorija:Nacionalni spomenici u Neumu]] [[Kategorija:Srednjovjekovna arheološka nalazišta u BiH|V ]] [[Kategorija:Nikolići]] [[Kategorija:Stećci sa natpisom]] [[Kategorija:Grobna mjesta srednjovjekovne vlastele u BiH]] nxj4ekbt54kh61i3huqlwqm0z8rxp57 42579649 42579572 2026-04-10T08:23:37Z Zavičajac 76707 42579649 wikitext text/x-wiki [[File:Vranjevo Selo stecci (3).JPG|mini|desno|Nekropola stećaka Vranjevo selo]] '''Nekropola stećaka Vranjevo selo''' nalazi se dva km. od [[Neum]]a, [[Bosna i Hercegovina]]. Ime je dobilo prema [[Srednji vijek|srednjovjekovnoj]] vlasteli Branivojevićima (Bran - Vran - Vranjevo - Vranjevo selo). == Istorija == [[File:Srbsko XII es.svg|mini|lijevo|Neum i okolina u [[Raška|Raškoj]] do 1322. god]] [[File:Preklapanje karte koja prikazuje zemlje dinastije Kotromanić i današnju teritorijalnu organizaciju RS, FBiH i BiH.jpg|mini|lijevo|[[Banovina Bosna]], širenje poslije 1322. god]] U srednjem vijeku područje je pripadalo [[Žaba (župa)|župi Žabi]] u oblasti [[Zahumlje|Hum]]. Župa je obuhvatala istoimenu planinu sa njenim proširenim podnožjem. Vranjevo ili Vranjevo selo je bilo važan politički centar župe i sjedište Branivojevića, u vrijeme vlasti [[Kraljevina Srbija (1217–1346)|srpske kraljevine]]. Nakon što je područje Neuma i većeg dijela Huma, osvajanjima bana [[Stjepan II Kotromanić|Stjepana II Kotromanića]] došlo pod vlast [[Banovina Bosna|Banovine Bosne]], gospodari župe i nosioci političke i kulturne djelatnosti žapske i dijelova [[Popovo (župa)|župe Popovo]] postali su [[Nikolići (vlastela)|vlastela Nikolići]]. Ban Stjepan II udao je sestru Katarinu u Nikoliće. Bili su i članovi bosanskog velikaškog zbora (''barones regni''). Prema Orbiniju, Nikolići su direktni potomci humskog [[Knez Andrija|kneza Andrije]] iz 13. st. (1217 – 1249), koji je pokopan u crkvi svete Marije u [[Ston]]u. Iz dubrovačkog arhiva i natpisa na stećcima u Vranjevu selu zna se da su u nekropoli sahranjeni: knez Vladislav, njegova majka Katarina (Katalina), žena župana Nikole, a sestra bosanskog bana Stjepana II Kotromanića i knez Petar Nikolić, sin kneza Vladislava. == Nekropola == Srednjovjekovnu nekropolu danas čine dvije skupine od ukupno 66 stećaka. Nekada ih je bilo 152 primjerka. Jedna grupa stećaka je situirana ispod brda Žrnova, a druga, veća, uz cestu. Nije sigurno da je nekropola oduvijek bila podijeljena. Jedan broj stećaka je razbijen, prevrnut ili ugrađen u obližnju ogradu i cestu, što govori o razaranjima nekropole u prošlosti, kada je ukupan broj stećaka bio mnogo veći. Sličnost u obradi i [[Oblici stećaka|obliku stećaka]] u obje skupine datira ih okvirno u isti period, drugu polovicu 14. i početak 15. stoljeća. Materijal od kojeg su spomenici pravljeni je fino obrađeni kamen. Pojedini stećci su utonuli ili zasuti zemljom. Manja skupina stećaka (I) poznata je pod nazivom nekropola knezova Nikolića. Od ukupno 29 stećaka petnaest ih je ukrašeno, od toga tri su sa natpisima.<ref name="Vego">{{Cite web |url= https://www.academia.edu/35947164/Marko_Vego_Zbornik_srednjovjekovnih_natpisa_Bosne_i_Hercegovine_I |title=Marko Vego: Zbornik srednjovjekovnih natpisa Bosne i Hercegovine I - redni broj 24-25 |work= www.academia.edu |accessdate= 9. 2. 2017}}</ref> === Stećci sa natpisom === Najstariji je stećak br. 6, razbijen u 13 fragmenata. Imao je oblik sanduka, sa natpisom na bočnim stranama. Dijelovi natpisa su pronađeni na četiri fragmenta. Izgled i tehnika rada pojedinih slova ukazuje na veliku vještinu klesara i pisara, koja se ogleda u ukrašavanju pojedinih slova.<ref name="Miletić">{{Cite web |url= https://de.scribd.com/document/122040181/Miletić-Nada-Stećci |title=Nada Miletić: STEĆCI – Umjetnost na tlu Jugoslavije |work= Izdavački zavod Jugoslavija, Beograd – Spektar Zagreb – Prva književna komuna Mostar, 1982 |accessdate= 9. 2. 2017}}</ref> Sadržaj natpisa se odnosi na Katarinu (Katalinu) Nikolić, ženu župana Nikole, a sestru bosanskog bana [[Stjepan II Kotromanić|Stjepana II Kotromanića]]. Umrla je sredinom 14. stoljeća. Transkriipcija u cijelosti glasi: :'''''Ovdje počiva gospođa Katalina (Katarina), sa svojim gospodinom županom Nikolom koji je bio u službi Kotromanića tasta i slavnog bana Stjepana. Ovaj (kamen) postavi na nju Vladislav (njen sin) i njegov brat Bogiša...''''' Slijedeči je stećak br. 7 je sanduk (dim. 2,12 x 1,07 x 1,00 m), iznad groba Vladislava Nikolića. U pisanim izvorima [[Dubrovačka Republika|Dubrovačkog]] arhiva knez Vladislav se spominje 1344. god., zatim 1347. god. i posljednji put 1363. godine. Umro je u drugoj polovini 14. st. Natpis je uklesao majstor Pomočan. Transkripcija u cijelosti: :'''''Ovdje počiva knez Vladislav, sin župana Nikole, nećak bana Stjepana, na svojoj plemenitoj zemlji (baštini). Ovo je napisao Pomočan).''''' Stećak br. 8 je [[Oblici stećaka|sanduk]] (dim. 2,40 x 1,30 x 0,37 m) sa natpisom i [[Heraldika|heraldičkom]] kompozicijom na zapadnom dijelu gornje plohe. Kompozicija koju čine štitovi, zastavica i orlovi poluotvorenih krila predstavlja [[Pečati u srednjovjekovnoj Bosni|grb porodice Nikolića]]. Natpis je urezan na posebno udubljenom natpisnom polju, dimenzija 41 x 15 cm i ispisan u tri reda. Radi se o grobu Petra Nikolića, sina kneza Vladislava. Petar je umro između novembra 1396. i juna 1397. godine. Transkripcija glasi: :'''''Ovdje počiva knez Petar, sin kneza Vladislava.''''' === Ukrasi na stećcima === Reprezentativni uzorak je stećak br. 16. Ima oblik sanduka (dim. 2,20 x 0,95 x 0,60 m) i [[Ukrašavanje stećaka|ukrašen]] je sa svih strana. Gornja ploha je uokvirena tordiranom vrpcom, a u središtu je četvrtasti štit i mač. U gornjem desnom uglu štita je polumjesec, a u donjem lijevom šesterolisna rozeta. Ispod ove kompozicije je luk i strijela. Zapadna ploha, danas vrlo oštećena, uokvirena je tordiranom vrpcom i ukrašena sa dvije ptice sklopljenih krila. Na sjevernoj plohi je predstava kola, šest ženskih i šest muških figura. Na istočnoj plohi je kompozicija sa predstavom muškarca koji vodi osedlanog konja. Iza njega je drugi muškarac koji vodi konja sa konjanikom. Oba muškarca imaju mačeve o pojasu, a konjanik ima neobičnu kapu na glavi.<ref name="Wenzel">{{Cite web |url= https://de.scribd.com/doc/34362364/Marian-Wencel-UKRASNI-MOTIVI-NA-STEĆCIMA |title= Marian Wenzel -Ukrasni motivi na stećcima |work= Sarajevo: Veselin Masleša, 1965 |accessdate= 9. 2. 2018}}</ref> Na stećcima se pojavljuju i slijedeći ukrasi: [[bordura]] sa motivom "riblje kosti", [[krst]] u kombinaciji sa polumjesecom na čijim su završecima rozete, štit sa predstavom ruke, mač, četvorolisna rozeta. == Nacionalni spomenik == Komisije za očuvanje nacionalnih spomenika, na sjednici održanoj od 4. do 10. maja 2004. godine, donijela je odluku da se nekropola sa stećcima Vranjevu selu kod Neuma proglasi za [[nacionalni spomenik Bosne i Hercegovine]].<ref>{{Cite web |url=http://www.kons.gov.ba/main.php?id_struct=6&lang=1&action=view&id=2416 |title=Nekropola u Vranjevu selu, |work=kons.gov.ba |accessdate=21. 10. 2015 |archivedate=2016-04-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160407191146/http://www.kons.gov.ba/main.php?id_struct=6&lang=1&action=view&id=2416 |deadurl=yes }}</ref><ref name="Komisija">{{Cite web |url= http://www.kons.gov.ba/Publication/Read/nacionalni-spomenici-tabela |title= NACIONALNI SPOMENICI BOSNE I HERCEGOVINE - Tabela |work= Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine |accessdate= 14. februar 2026.}}</ref><ref name="ŠefikTopogr">{{Cite web |url= https://archive.org/stream/SefikBeslagicStecciKataloskoTopografskiPregled/Sefik%20Beslagic,%20Stecci%20-%20katalosko-topografski%20pregled_djvu.txt |title= Šefik Bešlagić: Kataloško topografski pregled stećaka, Vranjevo selo, st. 322 |work= archive.org - Pristupljeno 2. april 2026. |accessdate= 9. 2. 2026}}</ref> == Literatura == * [[Šefik Bešlagić]]: Stećci, Sarajevo: “Veselin Masleša“, 1982. * Šefik Bešlagić: Stećci - kultura i umjetnost, 1982.<ref name="BešlagićKultura">{{Cite web |url= https://archive.org/details/SefikBeslagicStecciKulturaIUmjetnost |title= Šefik Bešlagić: Stećci – kultura i umjetnost'' |publisher = "Veselin Masleša", 1971, Sarajevo |accessdate= 9. 2. 2022}}</ref><ref name="BešlagićKulturaUm">{{Cite web |url= https://archive.org/stream/EfikBeelagigSteSciKulturaIUmjetnost/%C5%A0efik-Be%C5%A1lagi%C4%87-Ste%C4%87ci-kultura-i-umjetnost_djvu.txt |title= Šefik Bešlagić: Stećci – kultura i umjetnost'' |publisher = Internet archive |accessdate= 9. 2. 2022}}</ref> * [[Marko Vego]]: Zbornik srednjovjekovnih natpisa Bosne i Hercegovine, Sarajevo: Izdanje Zemaljskog muzeja, knjiga III, 1964. * Veljko Paškvalin: Crkvina / Vranjevo Selo, Arheološki pregled, Ljubljana, 1986. * Tihomir Glavaš: Nekropola knezova Nikolića u Vranjevu selu kod Neuma, u Glasnik Zemaljskog muzeja, Nova serija, sveska 42/43. Sarajevo: 1987./1988. == Vanjske veze == * Stanislav Vukorep: Neumska baština<ref name="Vukorep">{{Cite web |url= https://hercegovina.ff.sum.ba/wp-content/uploads/2021/02/15-Hercegovina-23-VUKOREP.pdf |title=Stanislav Vukorep: Neumska baština |work= Pregledni rad |accessdate= 4. april 2026. }}</ref> == Izvori == {{Reflista|2}} {{Portal|Bosna i Hercegovina}} {{Commonscategory|Archaeological site Vranjevo Selo}} [[Kategorija:Stećci u Neumu|N ]] [[Kategorija:Nacionalni spomenici u Neumu]] [[Kategorija:Srednjovjekovna arheološka nalazišta u BiH|V ]] [[Kategorija:Nikolići]] [[Kategorija:Stećci sa natpisom]] [[Kategorija:Grobna mjesta srednjovjekovne vlastele u BiH]] dm3whpyu73biex7k58apz8jw8hrwxyv 14 4721044 42579530 42578948 2026-04-09T13:34:13Z Zavičajac 76707 42579530 wikitext text/x-wiki [[Kategorija:Nekropole stećaka|N ]] [[Kategorija:Neum]] m7yar9nh68xbh4peqvmkt75kuvzqtw5 828 4721068 42579600 42579437 2026-04-09T23:14:09Z Vipz 151311 očišćeno 42579600 Scribunto text/plain -- Creates a chess diagram with arrows and a play button in order to show an entire game. -- Based on [[Module:Chessboard]], inspired by [[mw:Extension:Chessbrowser]] -- This might be cleaner if it worked directly on the PGN notation instead of the converted form. -- A future todo might be to have some sort of changing caption that shows what the current move is. This might improve accessibility as it would give screen readers something to read. local p = {} local yesno = require('Module:Yesno') local cfg = {} local nrows, ncols local chessboard local convertFenToArgs -- From Module:Chessboard/chess function cfg.dims() return 8, 8 end function cfg.letters() return {'a', 'b', 'c', 'd', 'e', 'f', 'g', 'h'} end -- Named board color palettes taken from [[:c:Category:Chessboard480]] -- Default palette is maple local boardPalettes = { emerald = { dark = '#88bb88', light = '#eeeeff' }, maple = { dark = '#d18b47', light = '#ffce9e' }, olivine = { dark = '#769656', light = '#eeeed2' }, pearl = { dark = '#aca49f', light = '#faf0fa' }, ruby = { dark = '#dd8888', light = '#ffffee' }, sapphire = { dark = '#7799cc', light = '#ffffee' }, steel = { dark = '#8898a8', light = '#eaebec' }, tourmaline = { dark = '#bbbbcc', light = '#eeffee' }, wood = { dark = '#b58863', light = '#f0d9b5' }, grayscale = { dark = '#9a9a9a', light = '#d3d3d3' } } local function getBoardPaletteName(color) if not color or color == '' then return 'maple' end local paletteName = mw.ustring.lower(mw.text.trim(tostring(color))) return boardPalettes[paletteName] and paletteName or 'maple' end function cfg.image_board(size, color) local paletteName = getBoardPaletteName(color) local palette = boardPalettes[paletteName] return mw.html.create('div') :addClass('chessboard-board-image') :css('position', 'relative') :css('top', '0') :css('left', '0') :css('width', (8 * size) .. 'px') :css('height', (8 * size) .. 'px') :css('box-shadow', 'inset 0 0 0 1px #333') :css('background-color', palette.light) :css('background-image', 'conic-gradient(' .. palette.dark .. ' 90deg, transparent 0 180deg, ' .. palette.dark .. ' 0 270deg, transparent 0)') :css('background-size', '25% 25%') end function cfg.image_square(pc, size) local colornames = { l = 'bijeli', d = 'crni', u = 'nepoznata boja' } local piecenames = { p = 'pješak', r = 'top', n = 'skakač', b = 'lovac', q = 'dama', k = 'kralj', a = 'nadbiskup', c = 'kancelar', z = 'prvak', w = 'čarobnjak', t = 'luda', M = 'mann', h = 'obrnuti pješak', m = 'obrnuti top', B = 'obrnuti lovac', N = 'obrnuti skakač', f = 'obrnuti kralj', g = 'obrnuta dama', e = 'slon', s = 'čamac', G = 'žirafa', U = 'jednorog', Z = 'zebra' } local symnames = { xx = 'crni križ', ox = 'bijeli križ', xo = 'crni krug', oo = 'bijeli krug', ul = 'strelica gore lijevo', ua = 'strelica gore', ur = 'strelica gore desno', la = 'strelica lijevo', ra = 'strelica desno', dl = 'strelica dolje lijevo', da = 'strelica dolje', dr = 'strelica dolje desno', lr = 'strelica lijevo-desno', ud = 'strelica gore-dolje', db = 'strelica gore desno i dolje lijevo', dw = 'strelica gore lijevo i dolje desno', x0 = 'nula', x1 = 'jedan', x2 = 'dva', x3 = 'tri', x4 = 'četiri', x5 = 'pet', x6 = 'šest', x7 = 'sedam', x8 = 'osam', x9 = 'devet' } local color = mw.ustring.gsub(pc, '^.*(%w)(%w).*$', '%2') or '' local piece = mw.ustring.gsub(pc, '^.*(%w)(%w).*$', '%1') or '' local alt = '' if colornames[color] and piecenames[piece] then alt = alt .. colornames[color] .. ' ' .. piecenames[piece] else alt = alt .. (symnames[piece .. color] or piece .. ' ' .. color) end return string.format('[[File:Chess %s%st45.svg|%dx%dpx|alt=%s|%s|link=|class=notpageimage|top]]', piece, color, size, size, alt, alt) end -- End Module:Chessboard/chess -- start Module:Chessboard local function innerboard(definedPieces, pieceInfo, size, color, ply) local pattern = cfg.pattern or '%w%w' local boardDim = 8 * size local paletteName = getBoardPaletteName(color) local root = mw.html.create('div') root:addClass('chess-board-wrap') :addClass('chess-palette-' .. paletteName) :css('position', 'relative') :css('width', boardDim .. 'px') :css('height', boardDim .. 'px') :node(cfg.image_board(size, color)) local dynamic = root:tag('div') :addClass('chess-dynamic-layer') :addClass('chess-pieces') :addClass('notheme') :css('position', 'absolute') :css('top', '0') :css('left', '0') :css('width', boardDim .. 'px') :css('height', boardDim .. 'px') dynamic:tag('div') :addClass('chess-highlight') :addClass('chess-highlight-from') :addClass('calculator-field') :addClass('calculator-value-false') :attr('data-calculator-type', 'passthru') :attr('data-calculator-formula', 'ifgreaterorequal(hl_from_top,0)') :css('width', size .. 'px') :css('height', size .. 'px') :css('top', 'calc(var(--calculator-hl_from_top,-1)*1px)') :css('left', 'calc(var(--calculator-hl_from_left,-1)*1px)') dynamic:tag('div') :addClass('chess-highlight') :addClass('chess-highlight-to') :addClass('calculator-field') :addClass('calculator-value-false') :attr('data-calculator-type', 'passthru') :attr('data-calculator-formula', 'ifgreaterorequal(hl_to_top,0)') :css('width', size .. 'px') :css('height', size .. 'px') :css('top', 'calc(var(--calculator-hl_to_top,-1)*1px)') :css('left', 'calc(var(--calculator-hl_to_left,-1)*1px)') for piece in pairs(definedPieces) do if piece:match(pattern) then local img = cfg.image_square(piece:match(pattern), size) local curPos = pieceInfo[ply][piece] or {-1, -1} local isVisible = pieceInfo[ply][piece] and 1 or 0 local class = 'nonknight' dynamic:tag('div') :css('top', 'calc(var(--calculator-top_piece' .. piece .. ',' .. curPos[1] .. ')*1px)') :css('left', 'calc(var(--calculator-left_piece' .. piece .. ',' .. curPos[2] .. ')*1px)') :css('opacity', 'var(--calculator-vis_piece' .. piece .. ',' .. isVisible .. ')') :addClass(class) :addClass('calculator-field') :addClass(isVisible == 1 and 'calculator-value-true' or 'calculator-value-false') :attr('data-calculator-type', 'passthru') :attr('data-calculator-formula', 'vis_piece' .. piece) :wikitext(img) end end return root end local function getPositions(args, size, rev) local pattern = cfg.pattern or '%w%w' local pieceInfo = {} local definedPieces = {} local oldLayout = {} local oldPieceNames = {} local newPieceNames = {} for moveIndex, move in ipairs(args) do pieceInfo[moveIndex] = {} local layout = convertFenToArgs(move) local function checkPieceLoc(boardLayout, row, trow, tcol, allowOverride, registerPiece, realPieceName) local col = rev and (1 + ncols - tcol) or tcol local piece = boardLayout[ncols * (nrows - row) + col + 2] or '' local pieceName = piece:match(pattern) if pieceName then while true do if realPieceName then pieceName = realPieceName end -- If there is a promotion you might suddenly have multiple of the same piece. if pieceInfo[moveIndex][pieceName] or (not allowOverride and pieceInfo[moveIndex][pieceName] == false) then pieceName = pieceName .. '_' else break end end if registerPiece then definedPieces[pieceName] = true pieceInfo[moveIndex][pieceName] = {(trow - 1) * size, (tcol - 1) * size} newPieceNames[((trow - 1) * size) .. ((tcol - 1) * size)] = pieceName else pieceInfo[moveIndex][pieceName] = false end end end local availablePieces = {} for trow = 1, nrows do local row = rev and trow or (1 + nrows - trow) for tcol = 1, ncols do -- Hacky, but first do this for pieces that haven't moved, then for pieces that have. local col = rev and (1 + ncols - tcol) or tcol local samePiece = (layout[ncols * (nrows - row) + col + 2] or '') == (oldLayout[ncols * (nrows - row) + col + 2] or '') local realPiece = oldPieceNames[((trow - 1) * size) .. ((tcol - 1) * size)] local originalPiece = (oldLayout[ncols * (nrows - row) + col + 2] or ''):match(pattern) if samePiece then checkPieceLoc(oldLayout, row, trow, tcol, false, true, realPiece) else checkPieceLoc(oldLayout, row, trow, tcol, false, false, realPiece) if originalPiece and realPiece then availablePieces[originalPiece] = realPiece end end end end for trow = 1, nrows do local row = rev and trow or (1 + nrows - trow) for tcol = 1, ncols do -- Hacky, now do this for moved pieces local col = rev and (1 + ncols - tcol) or tcol local samePiece = (layout[ncols * (nrows - row) + col + 2] or '') == (oldLayout[ncols * (nrows - row) + col + 2] or '') if not samePiece then local originalPiece = (layout[ncols * (nrows - row) + col + 2] or ''):match(pattern) checkPieceLoc(layout, row, trow, tcol, true, true, availablePieces[originalPiece]) end end end oldLayout = layout oldPieceNames = newPieceNames end return definedPieces, pieceInfo end chessboard = function(definedPieces, pieceInfo, size, color, letters, numbers, header, footer, align, clear, ply, calcid) local function add_files_row(parent, showLetters, showNumLeft, showNumRight) if not showLetters then return end local row = parent:tag('div') :addClass('chess-files-row') if showNumLeft then row:tag('div'):addClass('chess-files-spacer') end local files = row:tag('div') :addClass('chess-files') for k = 1, ncols do files:tag('div') :addClass('chess-file-label') :css('width', size .. 'px') :wikitext(cfg.letters()[k]) end if showNumRight then row:tag('div'):addClass('chess-files-spacer') end end local function add_ranks(parent, showNumbers) if not showNumbers then return end local ranks = parent:tag('div') :addClass('chess-ranks') for k = nrows, 1, -1 do ranks:tag('div') :addClass('chess-rank-label') :css('height', size .. 'px') :wikitext(k) end end local letters_top = letters:match('both') or letters:match('top') local letters_bottom = letters:match('both') or letters:match('bottom') local numbers_left = numbers:match('both') or numbers:match('left') local numbers_right = numbers:match('both') or numbers:match('right') local width = ncols * size + 2 if numbers_left then width = width + 18 end if numbers_right then width = width + 18 end local root = mw.html.create('div') :addClass('chessboard') :addClass('calculator-container') :addClass('thumb') :addClass('noviewer') :addClass(align) :addClass('clear-' .. clear) :attr('data-calculator-refresh-on-load', 'true') if calcid and calcid ~= '' then root:attr('data-calculator-id', calcid) end if header and header ~= '' then root:tag('div') :addClass('center') :css('line-height', '130%') :css('margin', '0 auto') :css('max-width', (width + ncols) .. 'px') :wikitext(header) end local div = root:tag('div') :addClass('thumbinner') :css('width', width .. 'px') local shell = div:tag('div') :addClass('chessboard-shell') :addClass('calculator-field') :attr('data-calculator-type', 'passthru') :attr('data-calculator-formula', 'rotate') add_files_row(shell, letters_top, numbers_left, numbers_right) local middle = shell:tag('div') :addClass('chessboard-middle') if numbers_left then add_ranks(middle, true) end middle:node(innerboard(definedPieces, pieceInfo, size, color, ply)) if numbers_right then add_ranks(middle, true) end add_files_row(shell, letters_bottom, numbers_left, numbers_right) if footer and mw.text.trim(footer) ~= '' then div:tag('div') :addClass('thumbcaption') :wikitext(footer) end return tostring(root) .. mw.getCurrentFrame():extensionTag('templatestyles', '', { src = 'Modul:Chessboard/styles.css' }) end convertFenToArgs = function(fen) -- converts FEN notation to 64 entry array of positions, offset by 2 local res = { ' ', ' ' } -- Loop over rows, which are delimited by / for srow in string.gmatch('/' .. fen, '/%w+') do -- Loop over all letters and numbers in the row for piece in srow:gmatch('%w') do if piece:match('%d') then -- if a digit for k = 1, piece do table.insert(res, ' ') end else -- not a digit local color = piece:match('%u') and 'l' or 'd' piece = piece:lower() table.insert(res, piece .. color) end end end return res end -- Based on Module:Pgn analyzePgn() -- Currently this assumes the full game is recorded and the move numbers are in order local function getCaptionTable(pgn) pgn = string.gsub(pgn, '%[(.*)%]', '') local moves = {} local steps = mw.text.split(pgn, '%s*%d+%.%s*') for _, step in ipairs(steps) do if mw.text.trim(step) ~= '' then local ssteps = mw.text.split(step, '%s+') for _, sstep in ipairs(ssteps) do if sstep and not mw.ustring.match(sstep, '^%s*$') then table.insert(moves, sstep) end end end end return moves end local function makeMoveCaption(pgn, ply, initial, frame) local moves = getCaptionTable(pgn) -- \194\160 = nbsp. Want to make sure height is consistent. local mapping = { ['Početni položaj'] = 'default' } local default = initial or 'Početni položaj' for i, mv in pairs(moves) do local text = '' text = text .. math.floor((i + 1) / 2) if (i + 1) % 2 == 0 then text = text .. '. ' else text = text .. '… ' end text = text .. mv mapping[text] = i + 1 if i + 1 == ply and initial == nil then default = text end end local jsonMapping = mw.text.jsonEncode(mapping) -- Not sure what is best for screen readers here as these aren't words. This is probably sub-par -- Probably best would be to convert to human "Rook to whatever" and put that off-screen return frame:preprocess('<div class="chess-move-caption">{{calculator|style=speak-as: spell-out|type=plain|default=' .. default .. '|mapping=' .. jsonMapping .. '|formula=move}}</div>') end local function getInitialFen(metadata) if type(metadata) == 'table' then return metadata.FEN or metadata.Fen or metadata.fen or metadata['Initial FEN'] or metadata['initial FEN'] end return nil end local function pieceTypeFromLayout(piece) if not piece or piece == '' then return nil end return piece:match('^(%w)%w$') end local function pieceColorFromLayout(piece) if not piece or piece == '' then return nil end return piece:match('^%w(%w)$') end local function isOccupiedLayoutSquare(piece) return piece and piece:match('^%w%w$') ~= nil end local function findMoveHighlight(prevFen, curFen, size, rev) local prevLayout = convertFenToArgs(prevFen) local curLayout = convertFenToArgs(curFen) local changed = {} for trow = 1, nrows do local row = rev and trow or (1 + nrows - trow) for tcol = 1, ncols do local col = rev and (1 + ncols - tcol) or tcol local idx = ncols * (nrows - row) + col + 2 local prevPiece = prevLayout[idx] or '' local curPiece = curLayout[idx] or '' if prevPiece ~= curPiece then table.insert(changed, { prev = prevPiece, cur = curPiece, top = (trow - 1) * size, left = (tcol - 1) * size }) end end end if #changed == 0 then return { fromTop = -1, fromLeft = -1, toTop = -1, toLeft = -1 } end local kingFrom, kingTo for _, sq in ipairs(changed) do if sq.prev == 'kl' or sq.prev == 'kd' then kingFrom = sq end if sq.cur == 'kl' or sq.cur == 'kd' then kingTo = sq end end -- For castling, prefer king source/target. if kingFrom and kingTo and #changed >= 4 then return { fromTop = kingFrom.top, fromLeft = kingFrom.left, toTop = kingTo.top, toLeft = kingTo.left } end local sources = {} local targets = {} for _, sq in ipairs(changed) do if isOccupiedLayoutSquare(sq.prev) then table.insert(sources, sq) end if isOccupiedLayoutSquare(sq.cur) then table.insert(targets, sq) end end local target = targets[1] local source if target then -- Exact same piece identity (normal move / many captures) for _, sq in ipairs(sources) do if sq.prev == target.cur then source = sq break end end -- En passant / capture / promotion fallback: match by color if not source then local targetColor = pieceColorFromLayout(target.cur) local sameColor = {} for _, sq in ipairs(sources) do if pieceColorFromLayout(sq.prev) == targetColor then table.insert(sameColor, sq) end end if #sameColor == 1 then source = sameColor[1] elseif #sameColor > 1 then -- Promotion fallback: prefer pawn source if target is promoted piece if pieceTypeFromLayout(target.cur) ~= 'p' then for _, sq in ipairs(sameColor) do if pieceTypeFromLayout(sq.prev) == 'p' then source = sq break end end end if not source then source = sameColor[1] end end end end if not source then source = sources[1] end if not target then target = targets[1] or source end return { fromTop = source and source.top or -1, fromLeft = source and source.left or -1, toTop = target and target.top or -1, toLeft = target and target.left or -1 } end local function getHighlightMoves(moves, metadata, size, rev) local initialFen = getInitialFen(metadata) or 'rnbqkbnr/pppppppp/8/8/8/8/PPPPPPPP/RNBQKBNR' local prevFen = initialFen local curFromTop, curFromLeft, curToTop, curToLeft = -1, -1, -1, -1 local switchFromTop = 'switch(move,' local switchFromLeft = 'switch(move,' local switchToTop = 'switch(move,' local switchToLeft = 'switch(move,' for moveNumber, fen in ipairs(moves) do local hl = findMoveHighlight(prevFen, fen, size, rev) if hl.fromTop ~= curFromTop then switchFromTop = switchFromTop .. (moveNumber - 1) .. ',' .. curFromTop .. ',' curFromTop = hl.fromTop end if hl.fromLeft ~= curFromLeft then switchFromLeft = switchFromLeft .. (moveNumber - 1) .. ',' .. curFromLeft .. ',' curFromLeft = hl.fromLeft end if hl.toTop ~= curToTop then switchToTop = switchToTop .. (moveNumber - 1) .. ',' .. curToTop .. ',' curToTop = hl.toTop end if hl.toLeft ~= curToLeft then switchToLeft = switchToLeft .. (moveNumber - 1) .. ',' .. curToLeft .. ',' curToLeft = hl.toLeft end prevFen = fen end switchFromTop = switchFromTop .. curFromTop .. ')' switchFromLeft = switchFromLeft .. curFromLeft .. ')' switchToTop = switchToTop .. curToTop .. ')' switchToLeft = switchToLeft .. curToLeft .. ')' local ret = '' ret = ret .. '{{calculator|type=hidden|formula=' .. switchFromTop .. '|id=hl_from_top}}' ret = ret .. '{{calculator|type=hidden|formula=' .. switchFromLeft .. '|id=hl_from_left}}' ret = ret .. '{{calculator|type=hidden|formula=' .. switchToTop .. '|id=hl_to_top}}' ret = ret .. '{{calculator|type=hidden|formula=' .. switchToLeft .. '|id=hl_to_left}}' return ret end local function getPieceMoves(definedPieces, pieceInfo) local ret = '' for piece in pairs(definedPieces) do local curTop = -1 local curLeft = -1 local curVisible = 0 local switchTop = 'switch(move,' local switchLeft = 'switch(move,' local switchVisible = 'switch(move,' for moveNumber, move in ipairs(pieceInfo) do local newTop = move[piece] and move[piece][1] or curTop local newLeft = move[piece] and move[piece][2] or curLeft local newVisible = move[piece] and 1 or 0 if newTop ~= curTop then switchTop = switchTop .. (moveNumber - 1) .. ',' .. curTop .. ',' curTop = newTop end if newLeft ~= curLeft then switchLeft = switchLeft .. (moveNumber - 1) .. ',' .. curLeft .. ',' curLeft = newLeft end if newVisible ~= curVisible then switchVisible = switchVisible .. (moveNumber - 1) .. ',' .. curVisible .. ',' curVisible = newVisible end end switchTop = switchTop .. curTop .. ')' switchLeft = switchLeft .. curLeft .. ')' switchVisible = switchVisible .. curVisible .. ')' ret = ret .. '{{calculator|type=hidden|formula=' .. switchTop .. '|id=top_piece' .. piece .. '}}' ret = ret .. '{{calculator|type=hidden|formula=' .. switchLeft .. '|id=left_piece' .. piece .. '}}' ret = ret .. '{{calculator|type=hidden|formula=' .. switchVisible .. '|id=vis_piece' .. piece .. '}}' end return ret end local function getParam(args, pargs, ...) local names = { ... } for i = 1, #names do local name = names[i] local v = args[name] if v ~= nil and mw.text.trim(tostring(v)) ~= '' then return v end v = pargs[name] if v ~= nil and mw.text.trim(tostring(v)) ~= '' then return v end end return nil end -- Input should be lowercase local function normalizeKeyword(value, aliases, default) if value == nil then return default end local key = mw.ustring.lower(mw.text.trim(tostring(value))) if key == '' then return default end return aliases[key] or default end -- Localization into Serbo-Croatian local alignAliases = { right = 'right', desno = 'right', left = 'left', levo = 'left', lijevo = 'left', none = 'none', nijedno = 'none', bez = 'none', ne = 'none' } local clearAliases = { right = 'right', desno = 'right', left = 'left', levo = 'left', lijevo = 'left', none = 'none', nijedno = 'none', ne = 'none', bez = 'none', all = 'all', sve = 'all', da = 'all' } local lettersAliases = { top = 'top', gore = 'top', bottom = 'bottom', dole = 'bottom', dolje = 'bottom', both = 'both', oba = 'both', obje = 'both', da = 'both' } local numbersAliases = { left = 'left', levo = 'left', lijevo = 'left', right = 'right', desno = 'right', both = 'both', oba = 'both', obje = 'both', da = 'both' } function p.board(frame) local args = frame.args local pargs = frame:getParent().args local calcid = getParam(args, pargs, 'calculator_id', 'kalkulator_id', 'id') or '' nrows, ncols = cfg.dims() local size = getParam(args, pargs, 'size', 'velicina', 'veličina') or '32' local color = getParam(args, pargs, 'color', 'palette', 'boja', 'paleta') local reverse = yesno(getParam(args, pargs, 'reverse', 'obrnuto')) or false local letters = normalizeKeyword(getParam(args, pargs, 'letters', 'slova'), lettersAliases, 'both') local numbers = normalizeKeyword(getParam(args, pargs, 'numbers', 'brojevi'), numbersAliases, 'both') local ply = tonumber(getParam(args, pargs, 'ply', 'polupotez')) or 1 local pgn = getParam(args, pargs, 'pgn', 'partija') local moves, metadata local definedPieces, pieceInfo size = tonumber(mw.ustring.match(size, '[%d]+')) or 26 -- remove px from size assert(pgn, 'pgn argument required') local pgnModule = require('Module:Pgn') metadata, moves = pgnModule.main(pgn) definedPieces, pieceInfo = getPositions(moves, size, reverse) ply = math.max(1, math.min(ply, #moves)) local align = normalizeKeyword(getParam(args, pargs, 'align', 'poravnanje', 1), alignAliases, 'right') local clear = normalizeKeyword( getParam(args, pargs, 'clear', 'ocisti', 'očisti'), clearAliases, ((align == 'right') and 'right') or ((align == 'left') and 'left') or 'none' ) local header = getParam(args, pargs, 'header', 'zaglavlje', 2) or '' local footer = '' if yesno(getParam(args, pargs, 'show_move', 'prikazi_potez', 'prikaži_potez', 'prikaz_poteza', 'prikaz_poteza')) or false then footer = makeMoveCaption(pgn, ply, getParam(args, pargs, 'initial_caption', 'pocetni_opis', 'početni_opis'), frame) end footer = footer .. (getParam(args, pargs, 'footer', 'podnozje', 'podnožje') or '') footer = footer .. frame:extensionTag('templatestyles', '', { src = 'Module:Chess_viewer/styles.css' }) if yesno(getParam(args, pargs, 'animate', 'animacija', 'animiraj')) ~= false then align = align .. ' animate' end local controls = frame:preprocess('{{calculator ifenabled|disabled=|enabled=<span class="calculator-codex-deferred" style="visibility:hidden">' .. '{{Codex button|disabled=iflessorequal(move,1)|contents={{Codex icon|move-first}}|title=Početni položaj|alt=Početni položaj|for=move|formula=1}}' .. ' {{Codex button|disabled=iflessorequal(move,1)|contents={{Codex icon|previous}}|title=Prethodni potez|alt=Prethodni potez|for=move|formula=max(1, move-1)}}' .. ' {{Codex button|contents=<span class="cdx-icon cdx-icon--medium rotate-sample-1-icon" aria-hidden="true"></span>|alt=Okreni ploču|title=Okreni ploču|for=rotate|formula=(rotate+1)%2}} ' .. '{{Codex button|disabled=ifgreaterorequal(move,' .. #moves .. ')|contents=<span class="chessboard-play-toggle">{{calculator|type=passthru|formula=if(and(timer(),ifless(move,' .. #moves .. ')),0,1)|class=chessboard-play-icon|default={{Codex icon|play}}}}{{calculator|type=passthru|formula=if(and(timer(),ifless(move,' .. #moves .. ')),1,0)|class=chessboard-pause-icon|default={{Codex icon|pause}}}}</span>|alt=Reprodukcija partije|title=Reprodukcija partije|for=move|formula=min(' .. #moves .. ', move+1)|delay=0.7|toggle=true|until=ifgreaterorequal(move,' .. #moves .. ')|max iterations=' .. #moves .. '}} ' .. '{{Codex button|disabled=ifgreaterorequal(move,' .. #moves .. ')|contents={{Codex icon|next}}|title=Sljedeći potez|alt=Sljedeći potez|for=move|formula=min(' .. #moves .. ', move+1)}}' .. ' {{Codex button|disabled=ifgreaterorequal(move,' .. #moves .. ')|contents={{Codex icon|move-last}}|title=Završni položaj|alt=Završni položaj|for=move|formula=' .. #moves .. '}}' .. '</span>{{calculator|type=hidden|default=' .. ply .. '|id=move}}{{calculator|type=hidden|default=0|id=rotate}}}}') if header ~= '' then header = '<div class="chessboard-header-text">' .. header .. '</div>' .. controls else header = controls end footer = footer .. frame:preprocess(getPieceMoves(definedPieces, pieceInfo)) footer = footer .. frame:preprocess(getHighlightMoves(moves, metadata, size, reverse)) return chessboard(definedPieces, pieceInfo, size, color, letters, numbers, header, footer, align, clear, ply, calcid) end return p 2aah6ejcoaczejoqspi57e5a78c50cj 2 4721093 42579593 42579310 2026-04-09T21:12:48Z Vipz 151311 Uklanjanje svog sadržaja stranice 42579593 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 0 4721097 42579525 42579363 2026-04-09T12:16:27Z Zavičajac 76707 42579525 wikitext text/x-wiki [[File:Nekropola Toplica (28).jpg|mini|desno|Nekropola stećaka Toplice]] '''Nekropola stećaka Toplice''' (ili Lokve) nalazi se u zaseoku Vinjine (ili Vinine), [[Gornje Hrasno]], [[Neum]], [[Bosna i Hercegovina]]. Udaljena je nekoliko km. od [[Nekropola stećaka Podgradinje|nekrolole Podgradinje]]. GPS koordinate: 42.98140535101078, 17.85540634077317.<ref name="GPS">{{Cite web |url=https://stecakmap.info/nekropola/lokve/ |title= Nekropola Lokve, Neum |work= Interaktivna mapa stećaka - stecakmap.info |access-date= 7. april 2026.}}</ref> == Topografija == Gornje Hrasno je raštrkano naselje, u blizini puta [[Stolac]] - Neum. Izgleda kao jedna geografska cjelina, ravničastog zemljište od oko 15 km² površine. Čine ga zaseoci: Medulica, Vinjine, Podkulom, Ravni dol, Elezović, Vlaka i Glumina, oko kojih se na više mjesta primjećuju [[Praistorija|praistorijski]] [[Tumul|tumuli]] i nekoliko [[Gradina (tip naselja)|gradina]] iz doba [[Iliri|Ilira]], odnosno plemena [[Daorsi|Daorsa]]. O Gornjem Hrasnu ne postoje značajnija [[Istorija|istorijska]] niti druga naučna saznanja. Poznato je da se u X vijeku kod [[Konstantin Porfirogenit|Porfirogenita]] spominje grad Glumina koji je tada pripada srednjovjekovnoj oblasti [[Zahumlje|Humu]]. U kasnom [[Srednji vijek|srednjem vijeku]] područje je moglo predstavljati jednu manju župu. Predpostavlja se da su ovdje bili katuni stočara [[Vlasi|Donjih Vlaha]]: Burmaza, Boljuna, a možda i [[Hrabreni-Miloradovići|Hrabrena-Miloradovića]] i Vlahovića. Toplica je lokalitet južno od zaseoka Vinjine, u sjeverozapadnom kraju Gornjeg Hrasna. Smješteno je neposredno uz put Stolac—Hrasno, 5—10 minuta hoda, na ravničastom terenu, vrlo malo uzdignutom ka zapadu, [[Kraš|krševitom]] i obraslom žbunjem. Do nekropole dolaze dva seoska puta, jedan od Vinjine i Crnoglava, a drugi od Glumine, te se tu sastaju, a odatle jedan produžuje za Vlaku, Podgradinje i Elezoviće, a drugi prema Medulici. Neposredno uz nekropolu, sa istočne strane, nalazi se jednostavno ozidan, otvoren i plitak bunar u kojemu se napaja stoka. Seljani ga zovu Lokva. Uz bunar je i novija čatrnja za pitku vodu. Na sjeveroistočnoj strani nekropole nalazi se [[Katoličanstvo|katoličko]] groblje sa kapelicom. == Nekropola == Nekropola je sa 84 stećka, od kojih su 32 [[Oblici stećaka|ploče]], 40 sanduci i 12 sljemenjaci. U ovaj broj stećaka uračunato je 5 sanduka i 3 ploče koji se nalaze u groblju, zatim u okolnim ogradnim zidovima i u žbunju iza ograde. Nekropola ima oblik približan pravougaoniku čije su stranice 50 i 35 m. Stećci su orijentirani po liniji zapad—istok i poredani u redove okomito na tu liniju. Dosta dobro su obrađeni i očuvani.<ref name="Bešlagić3">{{Cite web |url= https://www.fmks.gov.ba/download/zzs/1959-II/6.pdf |title=Šefik Bešlagić: STEĆCI U GORNJEM HRASNU |work= Sarajevo: Veselin Masleša, 1971 |access-date= 9. 2. 2022}}</ref> <ref name="ŠefikTopogr">{{Cite web |url= https://archive.org/stream/SefikBeslagicStecciKataloskoTopografskiPregled/Sefik%20Beslagic,%20Stecci%20-%20katalosko-topografski%20pregled_djvu.txt |title= Šefik Bešlagić: Kataloško topografski pregled stećaka, Toplice, st. 323 |work= archive.org - Pristupljeno 2. april 2026. |accessdate= 9. 2. 2026}}</ref> === Ukrasi na stećcima === Znatan broj spomenika ove nekropole je [[Ukrašavanje stećaka|ukrašen]]. Čest motiv je dekorativnog karaktera. To su arkade koje su 5 puta zastupljene na Toplici (2 puta na Podgradinju). Samo jedan sljemenjak ima arkade, jer one ovdje pripadaju sanducima. Obrnuta situacija je u drugim krajevima. One su jednostavne u odnosu na stubove, jer nemaju naročito istaknutih ni baza ni kapitela, ali su osobite po tome što su im stubovi i lukovi najčešće tordirani (nekada su stubovi još i dvostruki) i što su lukovi zašiljeni, kao [[Gotika|gotički]]. ==== Stećak br. 12 ==== Stećak broj 12 je sljemenjak sa postoljem (175 x 68 x 122 cm), sa bordurom pri dnu krova i preko čeonih strana. Na južnoj bočnoj strani je prikaz [[Kolo (igra)|kola]], sa kolovođom koji jaše na [[jelen]]u. U kolu je prikazano 6 ljudskih figura, muškaraca i žena naizmjenično. Muškarci imaju kape kao šljemove sa čelenkama i kratke haljetke. Na glavama žena su kape pravougaonog, skoro kvadratnog oblika, a haljine su im dugačke i dolje sve šire. Kod muškaraca se vide stopala okrenuta ka jelenu, a kod žena se ona ne vide. Učesnici se drže rukama uzdignutim do visine ramena. Kolovođa jednom rukom pridržava ženu do sebe, a drugom se drži za rogove jelena. ==== Stećak br. 13 ==== Kao broj 13 označen je sljemenjak sa postoljem koji pri dnu krova, kao i preko čeonih strana, ima plastičnu borduru, a ispod ove plastični friz od povijene linije sa trolistovima. Ispod friza, kao i niz uspravne bridove, pruža se plastična tordirana vrpca. ==== Stećak br. 14 ==== Broj 14 je sljemenjak sa postoljem (174 x 83 x 122 cm) koji u visini dna krova preko svih uspravnih strana ima plastičnu vrpcu, i ukrase sa obe bočne strane. Na južnoj bočnoj strani nalazi se plastičan prikaz lova na jelena. U lovu učestvuju dvojica lovaca na [[konj]]ima. Između njih je jelen (ne vide mu se rogovi, možda je lane?). Lovci nose koplja. Na glavi su im kape sa čelenkama. Na suprotnoj strani prikazana je scena turnira. U turniru učestvuju dvojica vitezova na konjima, sa kopljima i šljemovima. Između njih je žena koja pridržava konje. Na glavi joj je pravougaona kapa. Obučena je u dugačku i dolje široku haljinu. ==== Stećak br. 18 ==== Brojem 18 označen je veliki sanduk sa postoljem (196 x 105 x 87 cm) koji je na jednom uglu okrnjen. Na svim uspravnim stranama (na bočnim po 6, a na čeonim po 3 luka) prikazane su arkade, duboke oko 5 cm, čiji su lukovi šiljasto završavaju. Između lukova smještena je po jedna višelisna rozeta. Iznad lukova, preko svih uspravnih strana, proteže se friz koji se sastoji od dvije paralelno povijene linije. koje na zavojima imaju još po jedan dodatak u vidu spiralice.<ref name="Wenzel">{{Cite web |url= https://de.scribd.com/doc/34362364/Marian-Wencel-UKRASNI-MOTIVI-NA-STEĆCIMA |title= Marian Wenzel -Ukrasni motivi na stećcima |work= Sarajevo: Veselin Masleša, 1965 |accessdate= 9. 2. 2018}}</ref> ==== Galerija ==== <gallery> File:Nekropola Toplica (01).jpg File:Nekropola Toplica (02).jpg File:Nekropola Toplica (06).jpg File:Nekropola Toplica (20).jpg File:Nekropola Toplica (21).jpg File:Nekropola Toplica (25).jpg </gallery> == Literatura == * [[Šefik Bešlagić]]: Leksikon stećaka - Svjetlost Sarajevo, 2004.<ref name="BešlagićLeksikon">{{Cite web |url= https://www.scribd.com/document/62318191/%C5%A0efik-Be%C5%A1lagi%C4%87-Leksikon-ste%C4%87aka#google_vignette |title= Šefik Bešlagić: Leksikon stećaka |publisher = Svjetlost, Sarajevo, 2004. |accessdate= 8. april 2026}}</ref> * Šefik Bešlagić: Stećci - kultura i umjetnost, 1982.<ref name="BešlagićKultura">{{Cite web |url= https://archive.org/details/SefikBeslagicStecciKulturaIUmjetnost |title= Šefik Bešlagić: Stećci – kultura i umjetnost'' |publisher = "Veselin Masleša", 1971, Sarajevo |accessdate= 9. 2. 2022}}</ref><ref name="BešlagićKulturaUm">{{Cite web |url= https://archive.org/stream/EfikBeelagigSteSciKulturaIUmjetnost/%C5%A0efik-Be%C5%A1lagi%C4%87-Ste%C4%87ci-kultura-i-umjetnost_djvu.txt |title= Šefik Bešlagić: Stećci – kultura i umjetnost'' |publisher = Internet archive |accessdate= 9. 2. 2022}}</ref> == Vanjske veze == * Stanislav Vukorep: Neumska baština<ref name="Vukorep">{{Cite web |url= https://furaj.ba/stecci-neumskog-kraja/ |title= Domagoj Bencun: Stećci neumskog kraja |work= furaj.ba - d |accessdate= 4. april 2026. }}</ref> == Izvori == {{Reflista|2}} {{Portal|Bosna i Hercegovina}} {{Commonscat|Toplica (Lokva) necropolis}} [[Kategorija:Stećci u Neumu|P ]] 1zpkyy6ydtlyuy16c1ca7ax3es8zagh 42579531 42579525 2026-04-09T13:36:25Z Zavičajac 76707 42579531 wikitext text/x-wiki [[File:Nekropola Toplica (28).jpg|mini|desno|Nekropola stećaka Toplice]] '''Nekropola stećaka Toplice''' (ili Lokve) nalazi se u zaseoku Vinjine (ili Vinine), [[Gornje Hrasno]], [[Neum]], [[Bosna i Hercegovina]]. Udaljena je nekoliko km. od [[Nekropola stećaka Podgradinje|nekrolole Podgradinje]]. GPS koordinate: 42.98140535101078, 17.85540634077317.<ref name="GPS">{{Cite web |url=https://stecakmap.info/nekropola/lokve/ |title= Nekropola Lokve, Neum |work= Interaktivna mapa stećaka - stecakmap.info |access-date= 7. april 2026.}}</ref> == Topografija == Gornje Hrasno je raštrkano naselje, u blizini puta [[Stolac]] - Neum. Izgleda kao jedna geografska cjelina, ravničastog zemljište od oko 15 km² površine. Čine ga zaseoci: Medulica, Vinjine, Podkulom, Ravni dol, Elezović, Vlaka i Glumina, oko kojih se na više mjesta primjećuju [[Praistorija|praistorijski]] [[Tumul|tumuli]] i nekoliko [[Gradina (tip naselja)|gradina]] iz doba [[Iliri|Ilira]], odnosno plemena [[Daorsi|Daorsa]]. O Gornjem Hrasnu ne postoje značajnija [[Istorija|istorijska]] niti druga naučna saznanja. Poznato je da se u X vijeku kod [[Konstantin Porfirogenit|Porfirogenita]] spominje grad Glumina koji je tada pripada srednjovjekovnoj oblasti [[Zahumlje|Humu]]. U kasnom [[Srednji vijek|srednjem vijeku]] područje je moglo predstavljati jednu manju župu. Predpostavlja se da su ovdje bili katuni stočara [[Vlasi|Donjih Vlaha]]: Burmaza, Boljuna, a možda i [[Hrabreni-Miloradovići|Hrabrena-Miloradovića]] i Vlahovića. Toplica je lokalitet južno od zaseoka Vinjine, u sjeverozapadnom kraju Gornjeg Hrasna. Smješteno je neposredno uz put Stolac—Hrasno, 5—10 minuta hoda, na ravničastom terenu, vrlo malo uzdignutom ka zapadu, [[Kraš|krševitom]] i obraslom žbunjem. Do nekropole dolaze dva seoska puta, jedan od Vinjine i Crnoglava, a drugi od Glumine, te se tu sastaju, a odatle jedan produžuje za Vlaku, Podgradinje i Elezoviće, a drugi prema Medulici. Neposredno uz nekropolu, sa istočne strane, nalazi se jednostavno ozidan, otvoren i plitak bunar u kojemu se napaja stoka. Seljani ga zovu Lokva. Uz bunar je i novija čatrnja za pitku vodu. Na sjeveroistočnoj strani nekropole nalazi se [[Katoličanstvo|katoličko]] groblje sa kapelicom. == Nekropola == Nekropola je sa 84 stećka, od kojih su 32 [[Oblici stećaka|ploče]], 40 sanduci i 12 sljemenjaci. U ovaj broj stećaka uračunato je 5 sanduka i 3 ploče koji se nalaze u groblju, zatim u okolnim ogradnim zidovima i u žbunju iza ograde. Nekropola ima oblik približan pravougaoniku čije su stranice 50 i 35 m. Stećci su orijentirani po liniji zapad—istok i poredani u redove okomito na tu liniju. Dosta dobro su obrađeni i očuvani.<ref name="Bešlagić3">{{Cite web |url= https://www.fmks.gov.ba/download/zzs/1959-II/6.pdf |title=Šefik Bešlagić: STEĆCI U GORNJEM HRASNU |work= Sarajevo: Veselin Masleša, 1971 |access-date= 9. 2. 2022}}</ref> <ref name="ŠefikTopogr">{{Cite web |url= https://archive.org/stream/SefikBeslagicStecciKataloskoTopografskiPregled/Sefik%20Beslagic,%20Stecci%20-%20katalosko-topografski%20pregled_djvu.txt |title= Šefik Bešlagić: Kataloško topografski pregled stećaka, Toplice, st. 323 |work= archive.org - Pristupljeno 2. april 2026. |accessdate= 9. 2. 2026}}</ref> === Ukrasi na stećcima === Znatan broj spomenika ove nekropole je [[Ukrašavanje stećaka|ukrašen]]. Čest motiv je dekorativnog karaktera. To su arkade koje su 5 puta zastupljene na Toplici (2 puta na Podgradinju). Samo jedan sljemenjak ima arkade, jer one ovdje pripadaju sanducima. Obrnuta situacija je u drugim krajevima. One su jednostavne u odnosu na stubove, jer nemaju naročito istaknutih ni baza ni kapitela, ali su osobite po tome što su im stubovi i lukovi najčešće tordirani (nekada su stubovi još i dvostruki) i što su lukovi zašiljeni, kao [[Gotika|gotički]]. ==== Stećak br. 12 ==== Stećak broj 12 je sljemenjak sa postoljem (175 x 68 x 122 cm), sa bordurom pri dnu krova i preko čeonih strana. Na južnoj bočnoj strani je prikaz [[Kolo (igra)|kola]], sa kolovođom koji jaše na [[jelen]]u. U kolu je prikazano 6 ljudskih figura, muškaraca i žena naizmjenično. Muškarci imaju kape kao šljemove sa čelenkama i kratke haljetke. Na glavama žena su kape pravougaonog, skoro kvadratnog oblika, a haljine su im dugačke i dolje sve šire. Kod muškaraca se vide stopala okrenuta ka jelenu, a kod žena se ona ne vide. Učesnici se drže rukama uzdignutim do visine ramena. Kolovođa jednom rukom pridržava ženu do sebe, a drugom se drži za rogove jelena. ==== Stećak br. 13 ==== Kao broj 13 označen je sljemenjak sa postoljem koji pri dnu krova, kao i preko čeonih strana, ima plastičnu borduru, a ispod ove plastični friz od povijene linije sa trolistovima. Ispod friza, kao i niz uspravne bridove, pruža se plastična tordirana vrpca. ==== Stećak br. 14 ==== Broj 14 je sljemenjak sa postoljem (174 x 83 x 122 cm) koji u visini dna krova preko svih uspravnih strana ima plastičnu vrpcu, i ukrase sa obe bočne strane. Na južnoj bočnoj strani nalazi se plastičan prikaz lova na jelena. U lovu učestvuju dvojica lovaca na [[konj]]ima. Između njih je jelen (ne vide mu se rogovi, možda je lane?). Lovci nose koplja. Na glavi su im kape sa čelenkama. Na suprotnoj strani prikazana je scena turnira. U turniru učestvuju dvojica vitezova na konjima, sa kopljima i šljemovima. Između njih je žena koja pridržava konje. Na glavi joj je pravougaona kapa. Obučena je u dugačku i dolje široku haljinu. ==== Stećak br. 18 ==== Brojem 18 označen je veliki sanduk sa postoljem (196 x 105 x 87 cm) koji je na jednom uglu okrnjen. Na svim uspravnim stranama (na bočnim po 6, a na čeonim po 3 luka) prikazane su arkade, duboke oko 5 cm, čiji su lukovi šiljasto završavaju. Između lukova smještena je po jedna višelisna rozeta. Iznad lukova, preko svih uspravnih strana, proteže se friz koji se sastoji od dvije paralelno povijene linije. koje na zavojima imaju još po jedan dodatak u vidu spiralice.<ref name="Wenzel">{{Cite web |url= https://de.scribd.com/doc/34362364/Marian-Wencel-UKRASNI-MOTIVI-NA-STEĆCIMA |title= Marian Wenzel -Ukrasni motivi na stećcima |work= Sarajevo: Veselin Masleša, 1965 |accessdate= 9. 2. 2018}}</ref> ==== Galerija ==== <gallery> File:Nekropola Toplica (01).jpg File:Nekropola Toplica (02).jpg File:Nekropola Toplica (06).jpg File:Nekropola Toplica (20).jpg File:Nekropola Toplica (21).jpg File:Nekropola Toplica (25).jpg </gallery> == Literatura == * [[Šefik Bešlagić]]: Leksikon stećaka - Svjetlost Sarajevo, 2004.<ref name="BešlagićLeksikon">{{Cite web |url= https://www.scribd.com/document/62318191/%C5%A0efik-Be%C5%A1lagi%C4%87-Leksikon-ste%C4%87aka#google_vignette |title= Šefik Bešlagić: Leksikon stećaka |publisher = Svjetlost, Sarajevo, 2004. |accessdate= 8. april 2026}}</ref> * Šefik Bešlagić: Stećci - kultura i umjetnost, 1982.<ref name="BešlagićKultura">{{Cite web |url= https://archive.org/details/SefikBeslagicStecciKulturaIUmjetnost |title= Šefik Bešlagić: Stećci – kultura i umjetnost'' |publisher = "Veselin Masleša", 1971, Sarajevo |accessdate= 9. 2. 2022}}</ref><ref name="BešlagićKulturaUm">{{Cite web |url= https://archive.org/stream/EfikBeelagigSteSciKulturaIUmjetnost/%C5%A0efik-Be%C5%A1lagi%C4%87-Ste%C4%87ci-kultura-i-umjetnost_djvu.txt |title= Šefik Bešlagić: Stećci – kultura i umjetnost'' |publisher = Internet archive |accessdate= 9. 2. 2022}}</ref> == Vanjske veze == * Stanislav Vukorep: Neumska baština<ref name="Vukorep">{{Cite web |url= https://furaj.ba/stecci-neumskog-kraja/ |title= Domagoj Bencun: Stećci neumskog kraja |work= furaj.ba - d |accessdate= 4. april 2026. }}</ref> == Izvori == {{Reflista|2}} {{Portal|Bosna i Hercegovina}} {{Commonscat|Toplica (Lokva) necropolis}} [[Kategorija:Stećci u Neumu]] r833wste7u36b6otrma62jrd9641bel 10 4721105 42579565 42579499 2026-04-09T16:48:59Z Vipz 151311 42579565 wikitext text/x-wiki Ova zbirka, koja nije iscrpna, donosi pregled gotovih rješenja izrađenih pomoću šablona {{tl|Calculator}} i praktične primjere upotrebe. Može poslužiti kao izvor ideja i polazište za izradu novih interaktivnih widgeta. == Tabela == {| class="wikitable" |+ ! style="width: 10%;" | Naziv / link ! style="width: 30%;" | Opis ! style="width: 60%;" | Primjer |- | {{mlx|Calculator widget|getWidget}} | Kalkulator s osnovnim funkcijama. | <div style="width: 280px; margin: 0 auto;">{{#invoke:Calculator widget|getWidget}}</div> |- | [[Šablon:Calculator/zbirka/matematički koraci|Animacija matematičkih koraka]] | Postupni prikaz matematičkih koraka, koji povezuje objašnjenje i vizualni prikaz u jedinstvenu interaktivnu cjelinu. | {{Calculator/zbirka/matematički koraci}} |- | {{tl|Šahovska partija}}, {{tl|Šahovska partija/potez}} | Preglednik šahovskih partija u PGN notaciji koji omogućuje kretanje kroz poteze i povezivanje pojedinih poteza u tekstu članka. | {{Šahovska partija | zaglavlje = '''Operna partija''' | id = opera | poravnanje = desno | paleta = wood | prikaži_potez = true | početni_opis = Početni položaj | pgn = 1. e4 e5 2. Nf3 d6 3. d4 Bg4 4. dxe5 Bxf3 5. Qxf3 dxe5 6. Bc4 Nf6 7. Qb3 Qe7 8. Nc3 c6 9. Bg5 b5 10. Nxb5 cxb5 11. Bxb5+ Nbd7 12. O-O-O Rd8 13. Rxd7 Rxd7 14. Rd1 Qe6 15. Bxd7+ Nxd7 16. Qb8+ Nxb8 17. Rd8# }} Ova partija, poznata kao '''Operna partija''', odigrana je u Parizu 1858. između Paula Morphyja te vojvode od Brunswicka i grofa Isouarda. Ostala je upamćena kao jedna od najpoznatijih partija 19. stoljeća i klasičan primjer brzog razvoja figura, preuzimanja inicijative i otvaranja linija prema protivničkom kralju. Morphy već rano potezom {{Šahovska partija/potez|3|id=opera|oznaka=d4}} otvara središte i prisiljava crnog na pasivnu igru. Dok crne figure gube vrijeme i ne uspijevaju osigurati kralja, bijeli postupno razvija sve figure i pojačava pritisak. Žrtvom {{Šahovska partija/potez|10|id=opera|oznaka=Nxb5}} otvara linije, a nastavak s {{Šahovska partija/potez|11|id=opera|oznaka=Bxb5+}} i {{Šahovska partija/potez|12|id=opera|oznaka=O-O-O}} pokazuje punu snagu njegove inicijative. Završnica je među najupečatljivijima u klasičnoj šahovskoj literaturi. Nakon {{Šahovska partija/potez|13|id=opera|oznaka=Rxd7}} i {{Šahovska partija/potez|15|id=opera|oznaka=Bxd7+}} crna odbrana se raspada, a poslije {{Šahovska partija/potez|16|id=opera|oznaka=Qb8+}} slijedi završni mat {{Šahovska partija/potez|17|id=opera|oznaka=Rd8#}}. |- | {{tl|Color picker}} | Alat kojim se može izabrati boja i dobiti heksadecimalni kod te boje. Koristi načine zapisivanje boje RGB i HSL. Svaki od ovih šest parametara korisnik može podesiti klizačem. | <div style="width: 310px; margin: 0 auto;">{{Color picker}}</div> |- | {{tl|Tree traversal demo}} | Demonstracija obilaska stabla različitim metodama, s mogućnošću odabira načina obilaska. | <div style="width: 500px; margin: 0 auto;">{{Tree traversal demo}}</div> |- | {{tl|Spatial image viewer}} | Preglednik skupine slika istog objekta iz različitih uglova. | <div style="width: 360px; margin: 0 auto;">{{Spatial image viewer |images= Anubis_Mask_from_Harrogate_-_left_three_quarter_profile_-_HARGM10686_02.jpg Anubis_Mask_from_Harrogate_-_front_view_-_HARGM10686.jpg Anubis_Mask_from_Harrogate_-_right_three_quarter_profile_-_HARGM10686.jpg Anubis_Mask_from_Harrogate_-_right_profile_-_HARGM10686.jpg Anubis_Mask_from_Harrogate_-_rear_right_view_-_HARGM10686.JPG Anubis_Mask_from_Harrogate_-_rear_view_-_HARGM10686_03.jpg Anubis_Mask_from_Harrogate_-_rear_left_view_-_HARGM10686_06.jpg Anubis_Mask_from_Harrogate_-_left_profile_-_HARGM10686_10.jpg |fallbackImage=Anubis Mask from Harrogate - rotating animation - HARGM10686.gif |caption=[[Anubis|Anubisova]] maska izrađena od [[kartonaža|kartonaže]] }}</div> |- | {{tl|Cubemap viewer}} | Preglednik slikovne datoteke u cubemap formatu. Ekvirektangularna projekcija u svih 360 stepeni. | {{Cubemap viewer|faces=Bežanijski soliteri (360° view)|caption=Veliki, masivni stambeni kompleksi [[Novi Beograd|Novog Beograda]] primjeri su [[brutalistička arhitektura|brutalističke arhitekture]] u gradu Beogradu. Brutalistička arhitektura u bivšoj [[SFRJ]] uglavnom se smatra humanijom i prostranijom nego u [[Istočni blok|Istočnom bloku]], gdje je naglasak bio na efikasnosti i uniformnosti. Panoramski pogled.|pitch=-30|yaw=30|hfov=94|arrowcontrols=|align=center|viewbox width=500|viewbox height=375}} |} 8omw6qai4gwpqnbubupnzemcoxabn45 0 4721106 42579540 42579519 2026-04-09T14:38:03Z Edgar Allan Poe 29250 /* Biografija */ 42579540 wikitext text/x-wiki '''Władysław Stanisław Reymont''' ({{IPA-pl|vwaˈdɨswaf ˈrɛjmɔnt|lang}}), rođen kao '''Rejment''' ([[Kobiele Wielkie]], [[7. svibnja]] [[1867.]] – [[Varšava]], [[5. prosinca]] [[1925.]]), [[poljska|poljski]] pisac, dobitnik [[Nobelova nagrada za književnost|Nobelove nagrade za književnost]] [[1924.]] godine.<ref name="nobelprize-1">{{cite web | url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1924/ | title=The Nobel Prize in Literature 1924. Wladyslaw Reymont | publisher=The Official Web Site of the Nobel Prize | access-date=March 20, 2012}}</ref> Njegova najznačajnija djela su roman ''[[Ziemia obiecana]]'' ([[srpskohrvatski]]: ''Obećana zemlja'') te epski, četverotomni roman ''[[Chłopi]]'' ([[srpskohrvatski]]: ''Seljaci''). Rođen u osiromašenoj plemićkoj obitelji, Reymont se školovao da bude krojač, ali je radio kao portir na željeznici te kasnije kao član glumačke družine. Inspiriran čestim i brojnim putovanjima, počeo je pičati [[kratka priča|kratke priče]] u duhu [[Realizam (književnost)|realizma]]. Prvi veliki uspjeh ostvario je [[1899.]] s romanom ''[[Ziemia obiecana]]'' ([[srpskohrvatski]]: ''Obećana zemlja''), koji je ukazao na zapanjujuću društvenu nejednakost, siromaštvo, konfliktni multikulturalizam i izrabljivanje radnika u industrijskom gradu [[Łódź]]u. Svrha ovog romana bila je ukazati na posljedice ekstremne [[industrijalizacija|industrijalizacije]] te kako ona utječe na društvo u cjelini. Godine [[1900.]] teško je ozljeđen u željezničkoj nesreći, što je stopiralo njegovu književnu karijeru do [[1904.]] godine, kada je izašao prvi tom romana ''[[Chłopi]]'' ([[srpskohrvatski]]: ''Seljaci''). Bio je popularan u [[NR Poljska|komunističkoj Poljskoj]] zbog svog stila te simbola koje je koristio, posebice ranih [[socijalizam|socijalističkih]] ideja, idealiziranog prikazivanja ruralnih sredina te kritike [[kapitalizam|kapitalizma]], što su sve redom bile odlike državnog [[socrealizam|socrealizma]] u doba komunizma. Danas se njegova djela ubrajaju među djela pokreta [[Mlada Poljska]], čiji su pripadnici priglili [[dekadencija|dekadenciju]] i [[impresionizam (književnost)|književni impresionizam]]. == Biografija == === Rani život i obrazovanje === Reymont je rođen u selu [[Kobiele Wielkie]] kraj [[Radomsko]]g kao Stanisław Władysław Rejment. Bio je jedno od devetero djece orguljaša Józefa Rejmenta i Antonine Kupczyńske. Njegova majka, koja je dolazila iz osiromašene plemićke obitelji iz krakovske regije, imala je talent za pričanje priča. Djetinjstvo je proveo u [[Tuszyn]]u, kraj [[Łódź]]a, gdje se njegov otac preselio kako bi radio u bogatijoj župi. Kao dijete je bio inatljiv i tvrdoglav; nakon nekoliko godina u lokalnoj školi, otac ga je poslao k svojoj najstarijoj sestri u [[Varšava|Varšavu]] na skrb, gdje ga je njezin suprug pripremao za krojački zanat. Strukovne ispite položio je [[1885.]] godine, što je jedina formalna obrazovna diploma koju je ikada dobio u životu. Međutim, nije proveo ni dana radeći kao krojač, što je iritiralo njegovu obitelj. Prvo je pobjegao od kuće i postao član provincijskog putujućeg teatra, a na ljeto se vratio u Varšavu i glumio na ljetnom festivalu. Nakon otprilike godinu dana vratio se u Tuszyn bez novca te je, zahvaljujući vezama svog oca, dobio posao portira na željeznici kraj [[Koluszki|Koluszkog]] za plaću od 16 rubalja mjesečno. U tom će periodu pobjeći još dva puta: godine [[1888.]] pobjegao je u [[Pariz]] i [[London]] kao vidovnjak s njemačkim duhovnjakom,<ref>{{cite news|url=https://culture.pl/en/article/reymont-in-london-a-writers-spiritualistic-adventures |title=Reymont in London: A Writer's Spiritualistic Adventures |access-date=29 August 2021}}</ref> a onda se ponovo kako bi se pridružio glumačkoj družini. Nakon što ponovo nije uspio (jer nije bio talentiran glumac), vratio se kući. Jedno je vrijeme boravio i u [[Krosnowa|Krosnowi]] kraj mjesta [[Lipce Reymontowskie|Lipce]] (koje je [[1983.]] godine preimenovano u [[Lipce Reymontowskie]] njemu u čast), a razmišljao je i o tome da se pridruži [[Pavlini|pavlinima]] u [[Częstochowa|Częstochowi]]. Živio je i u [[Kołaczkowo|Kołaczkowu]], gdje si je kupio kuću.<ref name="nobelprize-2">{{cite web | url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1924/reymont-autobio.html | title=Autobiography | publisher=The Official Web Site of the Nobel Prize | access-date=March 20, 2012 | author=Wladyslaw Reymont | quote=This autobiography/biography was written at the time of the award and first published in the book series ''Les Prix Nobel''. It was later edited and republished in ''Nobel Lectures''.}}</ref> === Književna karijera === Njegova književna karijera započela je [[1892.]] godine, kada je časopis ''Głos'' prihvatio objaviti njegove ''Korespondencje'' iz [[Rogów]]a, [[Koluszki|Koluszkog]] i [[Skierniewice|Skierniewica]]; tada se vratio u Varšavu s nekoliko neobjavljnih priča i malom količinom novca. Tamo je posjećivao urednike časopisa i novina te se počeo družiti s drugim piscima, koji su uočili njegov talent, među kojima je bio i [[Aleksander Świętochowski]]. U ovom je periodu odlučio promijeniti svoje prezime u '''Reymont''' i to kako bi ga "novo" prezime zaštitilo, u ruskom dijelu podijeljene Poljske, od bilo kakvih potencijalnih problema jer je ranije u austrijskom dijelu [[Galicija (srednja Evropa)|Galicije]] objavio djelo koje carski cenzori ne bi odobrili. Historičar [[Kazimierz Wyka]] smatra kako je promjena izvršena i zato da bi se izbjegla bilo kakva asocijacija na riječ ''rejmentować'', koja u nekim lokalnim dijalektima znači "psovati". Godine [[1894.]] otišao je na jedanaestodnevno [[hodočašće na Jasna Góru|hodočašće u Częstochowu]], a to je iskustvo [[1895.]] godine pretočio u putopisni tekst "Pielgrzymka do Jasnej Góry" ([[srpskohrvatski]]: "Hodočašće na Svijetlu goru"); danas se ovo smatra klasičnim primjerom njegove putopisne proze.<ref name="nobelprize-2" /> Počeo je slati svoje priče časopisima te je, potaknut dobrim kritikama, počeo pisati romane. Tako su nastali romani ''Komediantka'' ([[srpskohrvatski]]: ''Prevarantica'', [[1895.]]) i ''Fermenty'' ([[1896.]]). Djela su mu donosila i novac te je, kako više nije bio siromašan, počeo zadovoljavati svoju strast za putovanjima, posjećujući [[Berlin]], [[London]], [[Pariz]] i [[Italija|Italiju]]. Po povratku je nekoliko mjeseci proveo u [[Łódź]], skupljajući materijal za novi roman po narudžbi varšavskog časopisa ''Kurier Codzienny''. Tako je nastao njegov slavni roman ''[[Ziemia obiecana]]'' ([[srpskohrvatski]]: ''Obećana zemlja''), prihodi od kojega su mu omogućili novo putovanje u [[Francuska|Francusku]], gdje se družio s poljskim emigrantima, među kojima su bili [[Jan Lorentowicz]], [[Stefan Żeromski]], [[Stanisław Przybyszewski]] i [[Lucjan Rydel]]. Ipak, novac je brzo nestao, a prihodi od književnosti ipak nisu bili toliko visoki da bi mu omogućili da stalno putuje. Godine [[1900.]] godine teško je ozlijeđen u željezničkoj nesreći, zbog čega mu je [[željeznica Varšava–Beč]] isplatila naknadu od 40,000 rubalja. Tijekom liječenja, o njemu se skrbila Aurelia Szacnajder Szabłowska, s kojom će se [[1902.]] godine vjenčati i to nakon što je platio poništenje njezinog prvog braka. Njena disciplina djelomično je ograničila njegovu strast za putovanja, međutim ni tada nije odustao od posjeta Francuskoj (gdje je u periodu od [[1901.]] do [[1908.]] godine napisao dijelove svog najvažnijeg djela, ''Chłopi '') ili [[Zakopane|Zakopanu]]. Imao je i ambiciju postati zemljoposjednik, ali njegov pokušaj upravljanja imanjem u [[Sieradz]]u iz [[1912.]] neslavno je propao; iako je kasnije kupio imanje u [[Kołaczkowo|Kołaczkowu]], ono mu nije bilo stalna rezidencija, naročito zimi. Godine [[1919.]] otputovao je u [[Sjedinjene Države]] na trošak poljske vlade. === Nobelova nagrada i smrt === Reymont je [[1924.]] godine dobio [[Nobelova nagrada za književnost|Nobelovu nagradu za književnost]]. Predložio ga je [[Anders Österling]], član [[Švedska akademija|Švedske akademije]],<ref>{{Cite web | url=https://www.nobelprize.org/nomination/archive/show.php?id=6109 |title = Nomination Archive| date=April 2020 }}</ref> a Reymont je pobijedio ispred [[Thomas Mann|Thomasa Manna]], [[George Bernard Shaw|Georgea Bernarda Shawa]] i [[Thomas Hardy|Thomasa Hardyja]]. Poljska javnost smatrala je da je nagradu trebao dobiti [[Stefan Żeromski]], a ne Reymont; Żeromski je navodno odbijen zbog svojih izraženih antinjemačkih sentimenata. Reymont, ipak, zbog srčanih problema nije mogao prisustvovati ceremoniji tako da su medalja i nagrada od 116,718 kruna poslane na njegovu adresu u Francuskoj, gdje se bio liječio. Nakon što mu se zdravstveno stanje blago poboljšalo, godine [[1925.]] posjetio je sastanak poljoprivrednika u selu [[Wierzchosławice]] kraj [[Kraków]]a, gdje ga je [[Wincenty Witos]] predstavio kao člana [[Poljska narodna stranka "Piast" (1913–1931)|Poljske narodne stranke "Piast"]], pohvalivši njegove spisateljske vještine. Nedugo nakon toga, Reymontovo se zdravlje naglo pogoršalo. Preminuo je u prosincu [[1925.]] godine te je pokopan na [[Groblje Powązki|groblju Powązki]]. Urna s njegovim srcem položena je u stup u Crkvi Svetog križa u Varšavi. == Opus == === Bibliografija === == Reference == {{reflist}} == Vanjske veze == {{Commonscat}} ;Digitalne zbirke * {{Gutenberg author | id=31559}} * {{Internet Archive author |sname=Władysław Stanisław Reymont |sopt=w}} * {{Librivox author}} ;Ostale veze * [http://info-poland.buffalo.edu/classroom/reymont.html Reymont pages at University of Buffalo's Polish Info Center] * [http://culture.pl/en/artist/wladyslaw-stanislaw-reymont Władysław Stanislaw Reymont] at Culture.pl * [http://noblib.internet-box.ch/NLEW.php?authorid=24 List of Works] {{Nobelova nagrada za književnost}} {{Authority control}} {{Životni vijek|1867|1925|Reymont, Władysław}} [[Kategorija:Poljski pisci]] [[Kategorija:Nobelovci za književnost]] 1z483yneivshbv8fecwyb8kmppbnqks 42579542 42579540 2026-04-09T14:53:19Z Edgar Allan Poe 29250 42579542 wikitext text/x-wiki {{Infokutija pisac | ime = [[Datoteka:Nobel prize medal.svg|22px]] Władysław Reymont | slika = Władysław Stanisław Reymont - W polu (page 6 crop).jpg | širina_slike = | opis = | ime_po_rođenju = Władysław Stanisław Reymont | datum_rođenja = [[7. svibnja]] [[1867.]] | mjesto_rođenja = {{flagicon|POLJ}} [[Kobiele Wielkie]], [[Poljska]]<br>{{small|(tada {{flag|Rusko Carstvo|1858}})}} | datum_smrti = {{Datum smrti i dob|1925|12|9|1867|5|7|hr=da}} | mjesto_smrti = {{flagicon|POLJ|1919}} [[Varšava]], [[Druga Poljska Republika|Poljska]] | počivalište = [[groblje Powązki]]<br>{{small|{{flagicon|POLJ}} [[Varšava]], [[Poljska]]}} | pseudonim = | državljanstvo = | rodbina = | supružnik = Aurelia Szacnajder Szabłowska {{small|(1902–1925)}} | partner = | djeca = | obrazovanje = | alma_mater = | zanimanje = pisac | period = 1892. – 1925. | jezik = [[poljski jezik]] | pokret = [[Realizam (književnost)|realizam]], [[naturalizam]], [[Mlada Poljska]] | žanr = | znamenita_djela = {{Plainlist| * ''[[Ziemia obiecana]]'' (roman, [[1899.]]) * ''[[Chłopi]]'' (roman, [[1904.]] – [[1909.]]) }} | nagrade = [[Nobelova nagrada za književnost]] ([[1924.]]) | uticaj_od = | uticaj_na = | potpis = Władysław Stanisław Reymont podpis z książki Chłopi Tom I,II page005.jpg | website = }} '''Władysław Stanisław Reymont''' ({{IPA-pl|vwaˈdɨswaf ˈrɛjmɔnt|lang}}), rođen kao '''Rejment''' ([[Kobiele Wielkie]], [[7. svibnja]] [[1867.]] – [[Varšava]], [[5. prosinca]] [[1925.]]), [[poljska|poljski]] pisac, dobitnik [[Nobelova nagrada za književnost|Nobelove nagrade za književnost]] [[1924.]] godine.<ref name="nobelprize-1">{{cite web | url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1924/ | title=The Nobel Prize in Literature 1924. Wladyslaw Reymont | publisher=The Official Web Site of the Nobel Prize | access-date=March 20, 2012}}</ref> Njegova najznačajnija djela su roman ''[[Ziemia obiecana]]'' ([[srpskohrvatski]]: ''Obećana zemlja'') te epski, četverotomni roman ''[[Chłopi]]'' ([[srpskohrvatski]]: ''Seljaci''). Rođen u osiromašenoj plemićkoj obitelji, Reymont se školovao da bude krojač, ali je radio kao portir na željeznici te kasnije kao član glumačke družine. Inspiriran čestim i brojnim putovanjima, počeo je pičati [[kratka priča|kratke priče]] u duhu [[Realizam (književnost)|realizma]]. Prvi veliki uspjeh ostvario je [[1899.]] s romanom ''[[Ziemia obiecana]]'' ([[srpskohrvatski]]: ''Obećana zemlja''), koji je ukazao na zapanjujuću društvenu nejednakost, siromaštvo, konfliktni multikulturalizam i izrabljivanje radnika u industrijskom gradu [[Łódź]]u. Svrha ovog romana bila je ukazati na posljedice ekstremne [[industrijalizacija|industrijalizacije]] te kako ona utječe na društvo u cjelini. Godine [[1900.]] teško je ozljeđen u željezničkoj nesreći, što je stopiralo njegovu književnu karijeru do [[1904.]] godine, kada je izašao prvi tom romana ''[[Chłopi]]'' ([[srpskohrvatski]]: ''Seljaci''). Bio je popularan u [[NR Poljska|komunističkoj Poljskoj]] zbog svog stila te simbola koje je koristio, posebice ranih [[socijalizam|socijalističkih]] ideja, idealiziranog prikazivanja ruralnih sredina te kritike [[kapitalizam|kapitalizma]], što su sve redom bile odlike državnog [[socrealizam|socrealizma]] u doba komunizma. Danas se njegova djela ubrajaju među djela pokreta [[Mlada Poljska]], čiji su pripadnici priglili [[dekadencija|dekadenciju]] i [[impresionizam (književnost)|književni impresionizam]]. == Biografija == === Rani život i obrazovanje === Reymont je rođen u selu [[Kobiele Wielkie]] kraj [[Radomsko]]g kao Stanisław Władysław Rejment. Bio je jedno od devetero djece orguljaša Józefa Rejmenta i Antonine Kupczyńske. Njegova majka, koja je dolazila iz osiromašene plemićke obitelji iz krakovske regije, imala je talent za pričanje priča. Djetinjstvo je proveo u [[Tuszyn]]u, kraj [[Łódź]]a, gdje se njegov otac preselio kako bi radio u bogatijoj župi. Kao dijete je bio inatljiv i tvrdoglav; nakon nekoliko godina u lokalnoj školi, otac ga je poslao k svojoj najstarijoj sestri u [[Varšava|Varšavu]] na skrb, gdje ga je njezin suprug pripremao za krojački zanat. Strukovne ispite položio je [[1885.]] godine, što je jedina formalna obrazovna diploma koju je ikada dobio u životu. Međutim, nije proveo ni dana radeći kao krojač, što je iritiralo njegovu obitelj. Prvo je pobjegao od kuće i postao član provincijskog putujućeg teatra, a na ljeto se vratio u Varšavu i glumio na ljetnom festivalu. Nakon otprilike godinu dana vratio se u Tuszyn bez novca te je, zahvaljujući vezama svog oca, dobio posao portira na željeznici kraj [[Koluszki|Koluszkog]] za plaću od 16 rubalja mjesečno. U tom će periodu pobjeći još dva puta: godine [[1888.]] pobjegao je u [[Pariz]] i [[London]] kao vidovnjak s njemačkim duhovnjakom,<ref>{{cite news|url=https://culture.pl/en/article/reymont-in-london-a-writers-spiritualistic-adventures |title=Reymont in London: A Writer's Spiritualistic Adventures |access-date=29 August 2021}}</ref> a onda se ponovo kako bi se pridružio glumačkoj družini. Nakon što ponovo nije uspio (jer nije bio talentiran glumac), vratio se kući. Jedno je vrijeme boravio i u [[Krosnowa|Krosnowi]] kraj mjesta [[Lipce Reymontowskie|Lipce]] (koje je [[1983.]] godine preimenovano u [[Lipce Reymontowskie]] njemu u čast), a razmišljao je i o tome da se pridruži [[Pavlini|pavlinima]] u [[Częstochowa|Częstochowi]]. Živio je i u [[Kołaczkowo|Kołaczkowu]], gdje si je kupio kuću.<ref name="nobelprize-2">{{cite web | url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1924/reymont-autobio.html | title=Autobiography | publisher=The Official Web Site of the Nobel Prize | access-date=March 20, 2012 | author=Wladyslaw Reymont | quote=This autobiography/biography was written at the time of the award and first published in the book series ''Les Prix Nobel''. It was later edited and republished in ''Nobel Lectures''.}}</ref> === Književna karijera === [[File:Rekopis Chlopi.jpg|thumb|left|Rukopis Reymontovog romana ''[[Chłopi]]'' ([[srpskohrvatski]]: ''Seljaci'').]] Njegova književna karijera započela je [[1892.]] godine, kada je časopis ''Głos'' prihvatio objaviti njegove ''Korespondencje'' iz [[Rogów]]a, [[Koluszki|Koluszkog]] i [[Skierniewice|Skierniewica]]; tada se vratio u Varšavu s nekoliko neobjavljnih priča i malom količinom novca. Tamo je posjećivao urednike časopisa i novina te se počeo družiti s drugim piscima, koji su uočili njegov talent, među kojima je bio i [[Aleksander Świętochowski]]. U ovom je periodu odlučio promijeniti svoje prezime u '''Reymont''' i to kako bi ga "novo" prezime zaštitilo, u ruskom dijelu podijeljene Poljske, od bilo kakvih potencijalnih problema jer je ranije u austrijskom dijelu [[Galicija (srednja Evropa)|Galicije]] objavio djelo koje carski cenzori ne bi odobrili. Historičar [[Kazimierz Wyka]] smatra kako je promjena izvršena i zato da bi se izbjegla bilo kakva asocijacija na riječ ''rejmentować'', koja u nekim lokalnim dijalektima znači "psovati". Godine [[1894.]] otišao je na jedanaestodnevno [[hodočašće na Jasna Góru|hodočašće u Częstochowu]], a to je iskustvo [[1895.]] godine pretočio u putopisni tekst "Pielgrzymka do Jasnej Góry" ([[srpskohrvatski]]: "Hodočašće na Svijetlu goru"); danas se ovo smatra klasičnim primjerom njegove putopisne proze.<ref name="nobelprize-2" /> Počeo je slati svoje priče časopisima te je, potaknut dobrim kritikama, počeo pisati romane. Tako su nastali romani ''Komediantka'' ([[srpskohrvatski]]: ''Prevarantica'', [[1895.]]) i ''Fermenty'' ([[1896.]]). Djela su mu donosila i novac te je, kako više nije bio siromašan, počeo zadovoljavati svoju strast za putovanjima, posjećujući [[Berlin]], [[London]], [[Pariz]] i [[Italija|Italiju]]. Po povratku je nekoliko mjeseci proveo u [[Łódź]], skupljajući materijal za novi roman po narudžbi varšavskog časopisa ''Kurier Codzienny''. Tako je nastao njegov slavni roman ''[[Ziemia obiecana]]'' ([[srpskohrvatski]]: ''Obećana zemlja''), prihodi od kojega su mu omogućili novo putovanje u [[Francuska|Francusku]], gdje se družio s poljskim emigrantima, među kojima su bili [[Jan Lorentowicz]], [[Stefan Żeromski]], [[Stanisław Przybyszewski]] i [[Lucjan Rydel]]. Ipak, novac je brzo nestao, a prihodi od književnosti ipak nisu bili toliko visoki da bi mu omogućili da stalno putuje. Godine [[1900.]] godine teško je ozlijeđen u željezničkoj nesreći, zbog čega mu je [[željeznica Varšava–Beč]] isplatila naknadu od 40,000 rubalja. Tijekom liječenja, o njemu se skrbila Aurelia Szacnajder Szabłowska, s kojom će se [[1902.]] godine vjenčati i to nakon što je platio poništenje njezinog prvog braka. Njena disciplina djelomično je ograničila njegovu strast za putovanja, međutim ni tada nije odustao od posjeta Francuskoj (gdje je u periodu od [[1901.]] do [[1908.]] godine napisao dijelove svog najvažnijeg djela, ''Chłopi '') ili [[Zakopane|Zakopanu]]. Imao je i ambiciju postati zemljoposjednik, ali njegov pokušaj upravljanja imanjem u [[Sieradz]]u iz [[1912.]] neslavno je propao; iako je kasnije kupio imanje u [[Kołaczkowo|Kołaczkowu]], ono mu nije bilo stalna rezidencija, naročito zimi. Godine [[1919.]] otputovao je u [[Sjedinjene Države]] na trošak poljske vlade. === Nobelova nagrada i smrt === [[File:Władysław Stanisław Reymont fotografia z książki Chłopi Tom I,II page005.jpg|thumb|Portret iz [[1925.]] godine.]] Reymont je [[1924.]] godine dobio [[Nobelova nagrada za književnost|Nobelovu nagradu za književnost]]. Predložio ga je [[Anders Österling]], član [[Švedska akademija|Švedske akademije]],<ref>{{Cite web | url=https://www.nobelprize.org/nomination/archive/show.php?id=6109 |title = Nomination Archive| date=April 2020 }}</ref> a Reymont je pobijedio ispred [[Thomas Mann|Thomasa Manna]], [[George Bernard Shaw|Georgea Bernarda Shawa]] i [[Thomas Hardy|Thomasa Hardyja]]. Poljska javnost smatrala je da je nagradu trebao dobiti [[Stefan Żeromski]], a ne Reymont; Żeromski je navodno odbijen zbog svojih izraženih antinjemačkih sentimenata. Reymont, ipak, zbog srčanih problema nije mogao prisustvovati ceremoniji tako da su medalja i nagrada od 116,718 kruna poslane na njegovu adresu u Francuskoj, gdje se bio liječio. Nakon što mu se zdravstveno stanje blago poboljšalo, godine [[1925.]] posjetio je sastanak poljoprivrednika u selu [[Wierzchosławice]] kraj [[Kraków]]a, gdje ga je [[Wincenty Witos]] predstavio kao člana [[Poljska narodna stranka "Piast" (1913–1931)|Poljske narodne stranke "Piast"]], pohvalivši njegove spisateljske vještine. Nedugo nakon toga, Reymontovo se zdravlje naglo pogoršalo. Preminuo je u prosincu [[1925.]] godine te je pokopan na [[Groblje Powązki|groblju Powązki]]. Urna s njegovim srcem položena je u stup u Crkvi Svetog križa u Varšavi. == Opus == === Bibliografija === == Reference == {{reflist}} == Vanjske veze == {{Commonscat}} ;Digitalne zbirke * {{Gutenberg author | id=31559}} * {{Internet Archive author |sname=Władysław Stanisław Reymont |sopt=w}} * {{Librivox author}} ;Ostale veze * [http://info-poland.buffalo.edu/classroom/reymont.html Reymont pages at University of Buffalo's Polish Info Center] * [http://culture.pl/en/artist/wladyslaw-stanislaw-reymont Władysław Stanislaw Reymont] at Culture.pl * [http://noblib.internet-box.ch/NLEW.php?authorid=24 List of Works] {{Nobelova nagrada za književnost}} {{Authority control}} {{Životni vijek|1867|1925|Reymont, Władysław}} [[Kategorija:Poljski pisci]] [[Kategorija:Nobelovci za književnost]] d7e7peewto3i39p5qgc10i5fwiu9h6j 42579553 42579542 2026-04-09T15:53:37Z Edgar Allan Poe 29250 /* Opus */ 42579553 wikitext text/x-wiki {{Infokutija pisac | ime = [[Datoteka:Nobel prize medal.svg|22px]] Władysław Reymont | slika = Władysław Stanisław Reymont - W polu (page 6 crop).jpg | širina_slike = | opis = | ime_po_rođenju = Władysław Stanisław Reymont | datum_rođenja = [[7. svibnja]] [[1867.]] | mjesto_rođenja = {{flagicon|POLJ}} [[Kobiele Wielkie]], [[Poljska]]<br>{{small|(tada {{flag|Rusko Carstvo|1858}})}} | datum_smrti = {{Datum smrti i dob|1925|12|9|1867|5|7|hr=da}} | mjesto_smrti = {{flagicon|POLJ|1919}} [[Varšava]], [[Druga Poljska Republika|Poljska]] | počivalište = [[groblje Powązki]]<br>{{small|{{flagicon|POLJ}} [[Varšava]], [[Poljska]]}} | pseudonim = | državljanstvo = | rodbina = | supružnik = Aurelia Szacnajder Szabłowska {{small|(1902–1925)}} | partner = | djeca = | obrazovanje = | alma_mater = | zanimanje = pisac | period = 1892. – 1925. | jezik = [[poljski jezik]] | pokret = [[Realizam (književnost)|realizam]], [[naturalizam]], [[Mlada Poljska]] | žanr = | znamenita_djela = {{Plainlist| * ''[[Ziemia obiecana]]'' (roman, [[1899.]]) * ''[[Chłopi]]'' (roman, [[1904.]] – [[1909.]]) }} | nagrade = [[Nobelova nagrada za književnost]] ([[1924.]]) | uticaj_od = | uticaj_na = | potpis = Władysław Stanisław Reymont podpis z książki Chłopi Tom I,II page005.jpg | website = }} '''Władysław Stanisław Reymont''' ({{IPA-pl|vwaˈdɨswaf ˈrɛjmɔnt|lang}}), rođen kao '''Rejment''' ([[Kobiele Wielkie]], [[7. svibnja]] [[1867.]] – [[Varšava]], [[5. prosinca]] [[1925.]]), [[poljska|poljski]] pisac, dobitnik [[Nobelova nagrada za književnost|Nobelove nagrade za književnost]] [[1924.]] godine.<ref name="nobelprize-1">{{cite web | url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1924/ | title=The Nobel Prize in Literature 1924. Wladyslaw Reymont | publisher=The Official Web Site of the Nobel Prize | access-date=March 20, 2012}}</ref> Njegova najznačajnija djela su roman ''[[Ziemia obiecana]]'' ([[srpskohrvatski]]: ''Obećana zemlja'') te epski, četverotomni roman ''[[Chłopi]]'' ([[srpskohrvatski]]: ''Seljaci''). Rođen u osiromašenoj plemićkoj obitelji, Reymont se školovao da bude krojač, ali je radio kao portir na željeznici te kasnije kao član glumačke družine. Inspiriran čestim i brojnim putovanjima, počeo je pičati [[kratka priča|kratke priče]] u duhu [[Realizam (književnost)|realizma]]. Prvi veliki uspjeh ostvario je [[1899.]] s romanom ''[[Ziemia obiecana]]'' ([[srpskohrvatski]]: ''Obećana zemlja''), koji je ukazao na zapanjujuću društvenu nejednakost, siromaštvo, konfliktni multikulturalizam i izrabljivanje radnika u industrijskom gradu [[Łódź]]u. Svrha ovog romana bila je ukazati na posljedice ekstremne [[industrijalizacija|industrijalizacije]] te kako ona utječe na društvo u cjelini. Godine [[1900.]] teško je ozljeđen u željezničkoj nesreći, što je stopiralo njegovu književnu karijeru do [[1904.]] godine, kada je izašao prvi tom romana ''[[Chłopi]]'' ([[srpskohrvatski]]: ''Seljaci''). Bio je popularan u [[NR Poljska|komunističkoj Poljskoj]] zbog svog stila te simbola koje je koristio, posebice ranih [[socijalizam|socijalističkih]] ideja, idealiziranog prikazivanja ruralnih sredina te kritike [[kapitalizam|kapitalizma]], što su sve redom bile odlike državnog [[socrealizam|socrealizma]] u doba komunizma. Danas se njegova djela ubrajaju među djela pokreta [[Mlada Poljska]], čiji su pripadnici priglili [[dekadencija|dekadenciju]] i [[impresionizam (književnost)|književni impresionizam]]. == Biografija == === Rani život i obrazovanje === Reymont je rođen u selu [[Kobiele Wielkie]] kraj [[Radomsko]]g kao Stanisław Władysław Rejment. Bio je jedno od devetero djece orguljaša Józefa Rejmenta i Antonine Kupczyńske. Njegova majka, koja je dolazila iz osiromašene plemićke obitelji iz krakovske regije, imala je talent za pričanje priča. Djetinjstvo je proveo u [[Tuszyn]]u, kraj [[Łódź]]a, gdje se njegov otac preselio kako bi radio u bogatijoj župi. Kao dijete je bio inatljiv i tvrdoglav; nakon nekoliko godina u lokalnoj školi, otac ga je poslao k svojoj najstarijoj sestri u [[Varšava|Varšavu]] na skrb, gdje ga je njezin suprug pripremao za krojački zanat. Strukovne ispite položio je [[1885.]] godine, što je jedina formalna obrazovna diploma koju je ikada dobio u životu. Međutim, nije proveo ni dana radeći kao krojač, što je iritiralo njegovu obitelj. Prvo je pobjegao od kuće i postao član provincijskog putujućeg teatra, a na ljeto se vratio u Varšavu i glumio na ljetnom festivalu. Nakon otprilike godinu dana vratio se u Tuszyn bez novca te je, zahvaljujući vezama svog oca, dobio posao portira na željeznici kraj [[Koluszki|Koluszkog]] za plaću od 16 rubalja mjesečno. U tom će periodu pobjeći još dva puta: godine [[1888.]] pobjegao je u [[Pariz]] i [[London]] kao vidovnjak s njemačkim duhovnjakom,<ref>{{cite news|url=https://culture.pl/en/article/reymont-in-london-a-writers-spiritualistic-adventures |title=Reymont in London: A Writer's Spiritualistic Adventures |access-date=29 August 2021}}</ref> a onda se ponovo kako bi se pridružio glumačkoj družini. Nakon što ponovo nije uspio (jer nije bio talentiran glumac), vratio se kući. Jedno je vrijeme boravio i u [[Krosnowa|Krosnowi]] kraj mjesta [[Lipce Reymontowskie|Lipce]] (koje je [[1983.]] godine preimenovano u [[Lipce Reymontowskie]] njemu u čast), a razmišljao je i o tome da se pridruži [[Pavlini|pavlinima]] u [[Częstochowa|Częstochowi]]. Živio je i u [[Kołaczkowo|Kołaczkowu]], gdje si je kupio kuću.<ref name="nobelprize-2">{{cite web | url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1924/reymont-autobio.html | title=Autobiography | publisher=The Official Web Site of the Nobel Prize | access-date=March 20, 2012 | author=Wladyslaw Reymont | quote=This autobiography/biography was written at the time of the award and first published in the book series ''Les Prix Nobel''. It was later edited and republished in ''Nobel Lectures''.}}</ref> === Književna karijera === [[File:Rekopis Chlopi.jpg|thumb|left|Rukopis Reymontovog romana ''[[Chłopi]]'' ([[srpskohrvatski]]: ''Seljaci'').]] Njegova književna karijera započela je [[1892.]] godine, kada je časopis ''Głos'' prihvatio objaviti njegove ''Korespondencje'' iz [[Rogów]]a, [[Koluszki|Koluszkog]] i [[Skierniewice|Skierniewica]]; tada se vratio u Varšavu s nekoliko neobjavljnih priča i malom količinom novca. Tamo je posjećivao urednike časopisa i novina te se počeo družiti s drugim piscima, koji su uočili njegov talent, među kojima je bio i [[Aleksander Świętochowski]]. U ovom je periodu odlučio promijeniti svoje prezime u '''Reymont''' i to kako bi ga "novo" prezime zaštitilo, u ruskom dijelu podijeljene Poljske, od bilo kakvih potencijalnih problema jer je ranije u austrijskom dijelu [[Galicija (srednja Evropa)|Galicije]] objavio djelo koje carski cenzori ne bi odobrili. Historičar [[Kazimierz Wyka]] smatra kako je promjena izvršena i zato da bi se izbjegla bilo kakva asocijacija na riječ ''rejmentować'', koja u nekim lokalnim dijalektima znači "psovati". Godine [[1894.]] otišao je na jedanaestodnevno [[hodočašće na Jasna Góru|hodočašće u Częstochowu]], a to je iskustvo [[1895.]] godine pretočio u putopisni tekst "Pielgrzymka do Jasnej Góry" ([[srpskohrvatski]]: "Hodočašće na Svijetlu goru"); danas se ovo smatra klasičnim primjerom njegove putopisne proze.<ref name="nobelprize-2" /> Počeo je slati svoje priče časopisima te je, potaknut dobrim kritikama, počeo pisati romane. Tako su nastali romani ''Komediantka'' ([[srpskohrvatski]]: ''Prevarantica'', [[1895.]]) i ''Fermenty'' ([[1896.]]). Djela su mu donosila i novac te je, kako više nije bio siromašan, počeo zadovoljavati svoju strast za putovanjima, posjećujući [[Berlin]], [[London]], [[Pariz]] i [[Italija|Italiju]]. Po povratku je nekoliko mjeseci proveo u [[Łódź]], skupljajući materijal za novi roman po narudžbi varšavskog časopisa ''Kurier Codzienny''. Tako je nastao njegov slavni roman ''[[Ziemia obiecana]]'' ([[srpskohrvatski]]: ''Obećana zemlja''), prihodi od kojega su mu omogućili novo putovanje u [[Francuska|Francusku]], gdje se družio s poljskim emigrantima, među kojima su bili [[Jan Lorentowicz]], [[Stefan Żeromski]], [[Stanisław Przybyszewski]] i [[Lucjan Rydel]]. Ipak, novac je brzo nestao, a prihodi od književnosti ipak nisu bili toliko visoki da bi mu omogućili da stalno putuje. Godine [[1900.]] godine teško je ozlijeđen u željezničkoj nesreći, zbog čega mu je [[željeznica Varšava–Beč]] isplatila naknadu od 40,000 rubalja. Tijekom liječenja, o njemu se skrbila Aurelia Szacnajder Szabłowska, s kojom će se [[1902.]] godine vjenčati i to nakon što je platio poništenje njezinog prvog braka. Njena disciplina djelomično je ograničila njegovu strast za putovanja, međutim ni tada nije odustao od posjeta Francuskoj (gdje je u periodu od [[1901.]] do [[1908.]] godine napisao dijelove svog najvažnijeg djela, ''Chłopi '') ili [[Zakopane|Zakopanu]]. Imao je i ambiciju postati zemljoposjednik, ali njegov pokušaj upravljanja imanjem u [[Sieradz]]u iz [[1912.]] neslavno je propao; iako je kasnije kupio imanje u [[Kołaczkowo|Kołaczkowu]], ono mu nije bilo stalna rezidencija, naročito zimi. Godine [[1919.]] otputovao je u [[Sjedinjene Države]] na trošak poljske vlade. === Nobelova nagrada i smrt === [[File:Władysław Stanisław Reymont fotografia z książki Chłopi Tom I,II page005.jpg|thumb|Portret iz [[1925.]] godine.]] Reymont je [[1924.]] godine dobio [[Nobelova nagrada za književnost|Nobelovu nagradu za književnost]]. Predložio ga je [[Anders Österling]], član [[Švedska akademija|Švedske akademije]],<ref>{{Cite web | url=https://www.nobelprize.org/nomination/archive/show.php?id=6109 |title = Nomination Archive| date=April 2020 }}</ref> a Reymont je pobijedio ispred [[Thomas Mann|Thomasa Manna]], [[George Bernard Shaw|Georgea Bernarda Shawa]] i [[Thomas Hardy|Thomasa Hardyja]]. Poljska javnost smatrala je da je nagradu trebao dobiti [[Stefan Żeromski]], a ne Reymont; Żeromski je navodno odbijen zbog svojih izraženih antinjemačkih sentimenata. Reymont, ipak, zbog srčanih problema nije mogao prisustvovati ceremoniji tako da su medalja i nagrada od 116,718 kruna poslane na njegovu adresu u Francuskoj, gdje se bio liječio. Nakon što mu se zdravstveno stanje blago poboljšalo, godine [[1925.]] posjetio je sastanak poljoprivrednika u selu [[Wierzchosławice]] kraj [[Kraków]]a, gdje ga je [[Wincenty Witos]] predstavio kao člana [[Poljska narodna stranka "Piast" (1913–1931)|Poljske narodne stranke "Piast"]], pohvalivši njegove spisateljske vještine. Nedugo nakon toga, Reymontovo se zdravlje naglo pogoršalo. Preminuo je u prosincu [[1925.]] godine te je pokopan na [[Groblje Powązki|groblju Powązki]]. Urna s njegovim srcem položena je u stup u Crkvi Svetog križa u Varšavi. == Opus == Reymont je bio prozni pisac, a njegov opus sastoji se od 30-ak proznih tekstova različitih vrsta; pisao je putopisne izvještaje, kratke priče (koje su objavljivane i u zbirkama) u kojima se bavio temama iz vlastitog života (glumačke družine, život na selu, željeznica) te romane. Kritičari su njegov stil opisivali kao [[realizam (književnost)|realistički]] ili čak [[naturalizam|naturalistički]]. Međutim, tu se nije radilo o "posuđenom" naturalizmu drugih europskih pisaca već o prikazu iskustava koje je on sam, kao autor, proživio. Reymont je u suštini bio autodidakt bez visokog obrazovanja i poznavanja stranih jezika, tako da je njegova književnost bila temeljena na iskustvu, a ne na književnoj teoriji; u tom je pogledu sličan autorima kao što su [[Mikołaj Rej]] i [[Aleksander Fredro]]. === Bibliografija === == Reference == {{reflist}} == Vanjske veze == {{Commonscat}} ;Digitalne zbirke * {{Gutenberg author | id=31559}} * {{Internet Archive author |sname=Władysław Stanisław Reymont |sopt=w}} * {{Librivox author}} ;Ostale veze * [http://info-poland.buffalo.edu/classroom/reymont.html Reymont pages at University of Buffalo's Polish Info Center] * [http://culture.pl/en/artist/wladyslaw-stanislaw-reymont Władysław Stanislaw Reymont] at Culture.pl * [http://noblib.internet-box.ch/NLEW.php?authorid=24 List of Works] {{Nobelova nagrada za književnost}} {{Authority control}} {{Životni vijek|1867|1925|Reymont, Władysław}} [[Kategorija:Poljski pisci]] [[Kategorija:Nobelovci za književnost]] i3by8itpp577imoonh9sabbjgzdsx21 42579626 42579553 2026-04-10T02:20:28Z Edgar Allan Poe 29250 /* Bibliografija */ 42579626 wikitext text/x-wiki {{Infokutija pisac | ime = [[Datoteka:Nobel prize medal.svg|22px]] Władysław Reymont | slika = Władysław Stanisław Reymont - W polu (page 6 crop).jpg | širina_slike = | opis = | ime_po_rođenju = Władysław Stanisław Reymont | datum_rođenja = [[7. svibnja]] [[1867.]] | mjesto_rođenja = {{flagicon|POLJ}} [[Kobiele Wielkie]], [[Poljska]]<br>{{small|(tada {{flag|Rusko Carstvo|1858}})}} | datum_smrti = {{Datum smrti i dob|1925|12|9|1867|5|7|hr=da}} | mjesto_smrti = {{flagicon|POLJ|1919}} [[Varšava]], [[Druga Poljska Republika|Poljska]] | počivalište = [[groblje Powązki]]<br>{{small|{{flagicon|POLJ}} [[Varšava]], [[Poljska]]}} | pseudonim = | državljanstvo = | rodbina = | supružnik = Aurelia Szacnajder Szabłowska {{small|(1902–1925)}} | partner = | djeca = | obrazovanje = | alma_mater = | zanimanje = pisac | period = 1892. – 1925. | jezik = [[poljski jezik]] | pokret = [[Realizam (književnost)|realizam]], [[naturalizam]], [[Mlada Poljska]] | žanr = | znamenita_djela = {{Plainlist| * ''[[Ziemia obiecana]]'' (roman, [[1899.]]) * ''[[Chłopi]]'' (roman, [[1904.]] – [[1909.]]) }} | nagrade = [[Nobelova nagrada za književnost]] ([[1924.]]) | uticaj_od = | uticaj_na = | potpis = Władysław Stanisław Reymont podpis z książki Chłopi Tom I,II page005.jpg | website = }} '''Władysław Stanisław Reymont''' ({{IPA-pl|vwaˈdɨswaf ˈrɛjmɔnt|lang}}), rođen kao '''Rejment''' ([[Kobiele Wielkie]], [[7. svibnja]] [[1867.]] – [[Varšava]], [[5. prosinca]] [[1925.]]), [[poljska|poljski]] pisac, dobitnik [[Nobelova nagrada za književnost|Nobelove nagrade za književnost]] [[1924.]] godine.<ref name="nobelprize-1">{{cite web | url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1924/ | title=The Nobel Prize in Literature 1924. Wladyslaw Reymont | publisher=The Official Web Site of the Nobel Prize | access-date=March 20, 2012}}</ref> Njegova najznačajnija djela su roman ''[[Ziemia obiecana]]'' ([[srpskohrvatski]]: ''Obećana zemlja'') te epski, četverotomni roman ''[[Chłopi]]'' ([[srpskohrvatski]]: ''Seljaci''). Rođen u osiromašenoj plemićkoj obitelji, Reymont se školovao da bude krojač, ali je radio kao portir na željeznici te kasnije kao član glumačke družine. Inspiriran čestim i brojnim putovanjima, počeo je pičati [[kratka priča|kratke priče]] u duhu [[Realizam (književnost)|realizma]]. Prvi veliki uspjeh ostvario je [[1899.]] s romanom ''[[Ziemia obiecana]]'' ([[srpskohrvatski]]: ''Obećana zemlja''), koji je ukazao na zapanjujuću društvenu nejednakost, siromaštvo, konfliktni multikulturalizam i izrabljivanje radnika u industrijskom gradu [[Łódź]]u. Svrha ovog romana bila je ukazati na posljedice ekstremne [[industrijalizacija|industrijalizacije]] te kako ona utječe na društvo u cjelini. Godine [[1900.]] teško je ozljeđen u željezničkoj nesreći, što je stopiralo njegovu književnu karijeru do [[1904.]] godine, kada je izašao prvi tom romana ''[[Chłopi]]'' ([[srpskohrvatski]]: ''Seljaci''). Bio je popularan u [[NR Poljska|komunističkoj Poljskoj]] zbog svog stila te simbola koje je koristio, posebice ranih [[socijalizam|socijalističkih]] ideja, idealiziranog prikazivanja ruralnih sredina te kritike [[kapitalizam|kapitalizma]], što su sve redom bile odlike državnog [[socrealizam|socrealizma]] u doba komunizma. Danas se njegova djela ubrajaju među djela pokreta [[Mlada Poljska]], čiji su pripadnici priglili [[dekadencija|dekadenciju]] i [[impresionizam (književnost)|književni impresionizam]]. == Biografija == === Rani život i obrazovanje === Reymont je rođen u selu [[Kobiele Wielkie]] kraj [[Radomsko]]g kao Stanisław Władysław Rejment. Bio je jedno od devetero djece orguljaša Józefa Rejmenta i Antonine Kupczyńske. Njegova majka, koja je dolazila iz osiromašene plemićke obitelji iz krakovske regije, imala je talent za pričanje priča. Djetinjstvo je proveo u [[Tuszyn]]u, kraj [[Łódź]]a, gdje se njegov otac preselio kako bi radio u bogatijoj župi. Kao dijete je bio inatljiv i tvrdoglav; nakon nekoliko godina u lokalnoj školi, otac ga je poslao k svojoj najstarijoj sestri u [[Varšava|Varšavu]] na skrb, gdje ga je njezin suprug pripremao za krojački zanat. Strukovne ispite položio je [[1885.]] godine, što je jedina formalna obrazovna diploma koju je ikada dobio u životu. Međutim, nije proveo ni dana radeći kao krojač, što je iritiralo njegovu obitelj. Prvo je pobjegao od kuće i postao član provincijskog putujućeg teatra, a na ljeto se vratio u Varšavu i glumio na ljetnom festivalu. Nakon otprilike godinu dana vratio se u Tuszyn bez novca te je, zahvaljujući vezama svog oca, dobio posao portira na željeznici kraj [[Koluszki|Koluszkog]] za plaću od 16 rubalja mjesečno. U tom će periodu pobjeći još dva puta: godine [[1888.]] pobjegao je u [[Pariz]] i [[London]] kao vidovnjak s njemačkim duhovnjakom,<ref>{{cite news|url=https://culture.pl/en/article/reymont-in-london-a-writers-spiritualistic-adventures |title=Reymont in London: A Writer's Spiritualistic Adventures |access-date=29 August 2021}}</ref> a onda se ponovo kako bi se pridružio glumačkoj družini. Nakon što ponovo nije uspio (jer nije bio talentiran glumac), vratio se kući. Jedno je vrijeme boravio i u [[Krosnowa|Krosnowi]] kraj mjesta [[Lipce Reymontowskie|Lipce]] (koje je [[1983.]] godine preimenovano u [[Lipce Reymontowskie]] njemu u čast), a razmišljao je i o tome da se pridruži [[Pavlini|pavlinima]] u [[Częstochowa|Częstochowi]]. Živio je i u [[Kołaczkowo|Kołaczkowu]], gdje si je kupio kuću.<ref name="nobelprize-2">{{cite web | url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1924/reymont-autobio.html | title=Autobiography | publisher=The Official Web Site of the Nobel Prize | access-date=March 20, 2012 | author=Wladyslaw Reymont | quote=This autobiography/biography was written at the time of the award and first published in the book series ''Les Prix Nobel''. It was later edited and republished in ''Nobel Lectures''.}}</ref> === Književna karijera === [[File:Rekopis Chlopi.jpg|thumb|left|Rukopis Reymontovog romana ''[[Chłopi]]'' ([[srpskohrvatski]]: ''Seljaci'').]] Njegova književna karijera započela je [[1892.]] godine, kada je časopis ''Głos'' prihvatio objaviti njegove ''Korespondencje'' iz [[Rogów]]a, [[Koluszki|Koluszkog]] i [[Skierniewice|Skierniewica]]; tada se vratio u Varšavu s nekoliko neobjavljnih priča i malom količinom novca. Tamo je posjećivao urednike časopisa i novina te se počeo družiti s drugim piscima, koji su uočili njegov talent, među kojima je bio i [[Aleksander Świętochowski]]. U ovom je periodu odlučio promijeniti svoje prezime u '''Reymont''' i to kako bi ga "novo" prezime zaštitilo, u ruskom dijelu podijeljene Poljske, od bilo kakvih potencijalnih problema jer je ranije u austrijskom dijelu [[Galicija (srednja Evropa)|Galicije]] objavio djelo koje carski cenzori ne bi odobrili. Historičar [[Kazimierz Wyka]] smatra kako je promjena izvršena i zato da bi se izbjegla bilo kakva asocijacija na riječ ''rejmentować'', koja u nekim lokalnim dijalektima znači "psovati". Godine [[1894.]] otišao je na jedanaestodnevno [[hodočašće na Jasna Góru|hodočašće u Częstochowu]], a to je iskustvo [[1895.]] godine pretočio u putopisni tekst "Pielgrzymka do Jasnej Góry" ([[srpskohrvatski]]: "Hodočašće na Svijetlu goru"); danas se ovo smatra klasičnim primjerom njegove putopisne proze.<ref name="nobelprize-2" /> Počeo je slati svoje priče časopisima te je, potaknut dobrim kritikama, počeo pisati romane. Tako su nastali romani ''Komediantka'' ([[srpskohrvatski]]: ''Prevarantica'', [[1895.]]) i ''Fermenty'' ([[1896.]]). Djela su mu donosila i novac te je, kako više nije bio siromašan, počeo zadovoljavati svoju strast za putovanjima, posjećujući [[Berlin]], [[London]], [[Pariz]] i [[Italija|Italiju]]. Po povratku je nekoliko mjeseci proveo u [[Łódź]], skupljajući materijal za novi roman po narudžbi varšavskog časopisa ''Kurier Codzienny''. Tako je nastao njegov slavni roman ''[[Ziemia obiecana]]'' ([[srpskohrvatski]]: ''Obećana zemlja''), prihodi od kojega su mu omogućili novo putovanje u [[Francuska|Francusku]], gdje se družio s poljskim emigrantima, među kojima su bili [[Jan Lorentowicz]], [[Stefan Żeromski]], [[Stanisław Przybyszewski]] i [[Lucjan Rydel]]. Ipak, novac je brzo nestao, a prihodi od književnosti ipak nisu bili toliko visoki da bi mu omogućili da stalno putuje. Godine [[1900.]] godine teško je ozlijeđen u željezničkoj nesreći, zbog čega mu je [[željeznica Varšava–Beč]] isplatila naknadu od 40,000 rubalja. Tijekom liječenja, o njemu se skrbila Aurelia Szacnajder Szabłowska, s kojom će se [[1902.]] godine vjenčati i to nakon što je platio poništenje njezinog prvog braka. Njena disciplina djelomično je ograničila njegovu strast za putovanja, međutim ni tada nije odustao od posjeta Francuskoj (gdje je u periodu od [[1901.]] do [[1908.]] godine napisao dijelove svog najvažnijeg djela, ''Chłopi '') ili [[Zakopane|Zakopanu]]. Imao je i ambiciju postati zemljoposjednik, ali njegov pokušaj upravljanja imanjem u [[Sieradz]]u iz [[1912.]] neslavno je propao; iako je kasnije kupio imanje u [[Kołaczkowo|Kołaczkowu]], ono mu nije bilo stalna rezidencija, naročito zimi. Godine [[1919.]] otputovao je u [[Sjedinjene Države]] na trošak poljske vlade. === Nobelova nagrada i smrt === [[File:Władysław Stanisław Reymont fotografia z książki Chłopi Tom I,II page005.jpg|thumb|Portret iz [[1925.]] godine.]] Reymont je [[1924.]] godine dobio [[Nobelova nagrada za književnost|Nobelovu nagradu za književnost]]. Predložio ga je [[Anders Österling]], član [[Švedska akademija|Švedske akademije]],<ref>{{Cite web | url=https://www.nobelprize.org/nomination/archive/show.php?id=6109 |title = Nomination Archive| date=April 2020 }}</ref> a Reymont je pobijedio ispred [[Thomas Mann|Thomasa Manna]], [[George Bernard Shaw|Georgea Bernarda Shawa]] i [[Thomas Hardy|Thomasa Hardyja]]. Poljska javnost smatrala je da je nagradu trebao dobiti [[Stefan Żeromski]], a ne Reymont; Żeromski je navodno odbijen zbog svojih izraženih antinjemačkih sentimenata. Reymont, ipak, zbog srčanih problema nije mogao prisustvovati ceremoniji tako da su medalja i nagrada od 116,718 kruna poslane na njegovu adresu u Francuskoj, gdje se bio liječio. Nakon što mu se zdravstveno stanje blago poboljšalo, godine [[1925.]] posjetio je sastanak poljoprivrednika u selu [[Wierzchosławice]] kraj [[Kraków]]a, gdje ga je [[Wincenty Witos]] predstavio kao člana [[Poljska narodna stranka "Piast" (1913–1931)|Poljske narodne stranke "Piast"]], pohvalivši njegove spisateljske vještine. Nedugo nakon toga, Reymontovo se zdravlje naglo pogoršalo. Preminuo je u prosincu [[1925.]] godine te je pokopan na [[Groblje Powązki|groblju Powązki]]. Urna s njegovim srcem položena je u stup u Crkvi Svetog križa u Varšavi. == Opus == Reymont je bio prozni pisac, a njegov opus sastoji se od 30-ak proznih tekstova različitih vrsta; pisao je putopisne izvještaje, kratke priče (koje su objavljivane i u zbirkama) u kojima se bavio temama iz vlastitog života (glumačke družine, život na selu, željeznica) te romane. Kritičari su njegov stil opisivali kao [[realizam (književnost)|realistički]] ili čak [[naturalizam|naturalistički]]. Međutim, tu se nije radilo o "posuđenom" naturalizmu drugih europskih pisaca već o prikazu iskustava koje je on sam, kao autor, proživio. Reymont je u suštini bio autodidakt bez visokog obrazovanja i poznavanja stranih jezika, tako da je njegova književnost bila temeljena na iskustvu, a ne na književnoj teoriji; u tom je pogledu sličan autorima kao što su [[Mikołaj Rej]] i [[Aleksander Fredro]]. === Bibliografija === {| class="wikitable plainrowheaders sortable" style="margin-right: 0;" width="60%" |- ! scope="col" | Godina ! scope="col" | Naslov ! scope="col" | Srpskohrvatski naslov ! scope="col" | Izdavač ! scope="col" | Vrsta ! scope="col" | Napomene |- ! [[1892.]] | ''Korespondencje'' | ''Korespondencije'' | ''Głos'' | zbirka pisama | |- ! [[1895.]] | ''Pielgrzymka do Jasnej Góry'' | ''Hodočašće na Svijetlu goru'' | | [[putopis|putopisni izvještaj]] |- ! [[1896.]] | ''[[Komediantka]]'' | ''Prevarantica'' | | [[roman]] | Prvi dio priče o Janini Orłowskoj |- ! [[1897.]] | ''[[Fermenty]]'' | | | [[roman]] | Drugi dio priče o Janini Orłowskoj |- ! [[1899.]] | ''[[Ziemia obiecana]]'' | ''Obećana zemlja'' | Gebethner i Wolff | [[roman]] | |} == Reference == {{reflist}} == Vanjske veze == {{Commonscat}} ;Digitalne zbirke * {{Gutenberg author | id=31559}} * {{Internet Archive author |sname=Władysław Stanisław Reymont |sopt=w}} * {{Librivox author}} ;Ostale veze * [http://info-poland.buffalo.edu/classroom/reymont.html Reymont pages at University of Buffalo's Polish Info Center] * [http://culture.pl/en/artist/wladyslaw-stanislaw-reymont Władysław Stanislaw Reymont] at Culture.pl * [http://noblib.internet-box.ch/NLEW.php?authorid=24 List of Works] {{Nobelova nagrada za književnost}} {{Authority control}} {{Životni vijek|1867|1925|Reymont, Władysław}} [[Kategorija:Poljski pisci]] [[Kategorija:Nobelovci za književnost]] 2ugqes8ysbzrv3liahdfggxul8gniwx 0 4721122 42579536 2026-04-09T13:57:40Z Zavičajac 76707 Nova stranica: [[File:Nekropola Medjugorje Glumina (2).JPG|mini|desno|Nekropola Međugorje]] '''Nekropola stećaka Međugorje''' nalazi se u naselju [[Glumina]], [[Neum]], [[Bosna i Hercegovina]]. GPS koordinate: 42.98140535101078, 17.85540634077317.<ref name="GPS">{{Cite web |url= https://stecakmap.info/nekropola/medugorje/ |title= Nekropola Međugorje, Neum, Bosna i Hercegovina |work= Interaktivna mapa stećaka - stecakmap.info |access-date= 9. april 2026.}}</ref> Lokalitet se nalazi na... 42579536 wikitext text/x-wiki [[File:Nekropola Medjugorje Glumina (2).JPG|mini|desno|Nekropola Međugorje]] '''Nekropola stećaka Međugorje''' nalazi se u naselju [[Glumina]], [[Neum]], [[Bosna i Hercegovina]]. GPS koordinate: 42.98140535101078, 17.85540634077317.<ref name="GPS">{{Cite web |url= https://stecakmap.info/nekropola/medugorje/ |title= Nekropola Međugorje, Neum, Bosna i Hercegovina |work= Interaktivna mapa stećaka - stecakmap.info |access-date= 9. april 2026.}}</ref> Lokalitet se nalazi na ravnici između dva brda, Nekropola se nalazi na lokalitetu Međugorje koji je od naselja udaljen oko 1,5 km jugozapadno, u ravnici između dva brda, pa je po tome sam lokalitet dobio naziv Međugorje. U blizini se nalazi i akumulacijsko [[Vrutak (jezero)|jezero Vrutak]].<ref name="ŠefikTopogr">{{Cite web |url= https://archive.org/stream/SefikBeslagicStecciKataloskoTopografskiPregled/Sefik%20Beslagic,%20Stecci%20-%20katalosko-topografski%20pregled_djvu.txt |title= Šefik Bešlagić: Kataloško topografski pregled stećaka, Toplice, st. 323 |work= archive.org - Pristupljeno 2. april 2026. |accessdate= 9. 2. 2026}}</ref> Ukupno 62 nadgrobna spomenika u obliku[[Stećak|stećka]] nalazi se u nekropoli (18 ploča, 39 sanduka i 5 [[Oblici stećaka|sljemenjaka]]).<ref name="Bešlagić3">{{Cite web |url= https://www.fmks.gov.ba/download/zzs/1959-II/6.pdf |title=Šefik Bešlagić: STEĆCI U GORNJEM HRASNU |work= Sarajevo: Veselin Masleša, 1971 |access-date= 9. 2. 2022}}</ref> == Ukrašavanje == Najbrojnije zastupljen motiv na nekropolama u Gornjem Hrasnu jest plastična vrpca koja se kod sljemenjaka po dnu krova, a kod sanduka u vrhu uspravnih strana proteže oko čitavog spomenika. Najčešće je ta vrpca tordirana. Kod sanduka ona pored svoje dekorativnosti djeluje tako da stvara iluziju kao da se radi o poklopcu koji nešto prelazi uspravne strane. Javlja se i uz vertikalne bridove. Drugi motiv koji se često javlja jest klasičan hercegovački dekorativni motiv - friz od povijene, vijugaste linije sa trolistovima. Uvi jek je skladno stilizovan i vrlo precizno izrađen. I treći često sretani motiv ovoga područja je dekorativnog karaktera, to su arkade koje su 5 puta zastupljen na Toplici, a 2 puta na Podgradinju. Samo jedan sljemenjak ima arkade, jer one ovdje pripadaju sanducima; inače je obratna situacija u drugim krajevima. One su jednostavne u odnosu na stubove, jer ovi nemaju naročito istaknutih ni baza ni kapitela, ali su osobite po tome što su im stubovi i lukovi najčešće tordirani (nekada su stubovi još i dvostruki) i što su lukovi zašiljeni, kao gotički (napr. na slici broj 9 na Toplici). === Stećak br 2 === Brojem 2 obilježen je spomenik u obliku visokog sanduka sa oštećenim postoljem. Na istočnoj čeonoj strani je prikaz muškarca sa podignutom rukom, a u drugoj drži štit. Na južnoj bočnoj strani je prikaz muškarca na [[konj]]u, s kopljem u lovu na [[jelen]]a ispred njega. === Stećak br 7 === Stećak br. 7 je, u zemlju utonuo, dobro očuvan sljemenjak. Pri dnu krovnih ploča, kao i preko čeonih strana u toj visini, pruža se plastična tordirana bordura koja se spušta i pored uspravnih bridova spomenika, i na svakoj uspravnoj strani čini okvir. Ispod bordure, preko svih strana, vodoravno je plastičan, dosta širok friz od povijene linije sa trolistovima i malim ukrasnim dodacima. Na sjevernoj bočnoj strani je prikazana scena lova na [[jelen]]a. Na suprotnoj bočnoj strani je također scena lova, sa dva lovca na konjima, sa kopljima. Između njih su dva [[Pas|psa]] koji napadaju na jelena. Na glavama su im kape koje potpuno liče [[Kaciga|šljemovima]] sa čelenkama. Na zapadnoj čeonoj strani je rijedak motiv stilizacije dva zmaja, sa glavama kao u konja i krilima, čija se zmijolika tijela pravilno i simetrično povijaju i prepliću. === Stećak br 9 === Brojem 9 označen je dosta visok sljemenjak bez postolja. Pri dnu krovnih ploha, kao i preko čeonih strana, pruža se plastična tordirana bordura, a ispod je širok friz od povijene linije sa trolistovima koji je odozdo obrubljen bordurom. Na južnoj bočnoj strani plastično je prikazana scena lova na jelena. Tu su dvojica lovaca, sa kopljima. Između njih je jelen. U lovu učestvuju i dva psa koje lovci drže na vrpci. Kod jednog lovca se dobro vidi i [[mač]], a kod drugoga se zapaža na glavi šiljasta kapa. Na zapadnoj čeonoj strani ovog spomenika je stilizacija dviju fantastičnih životinja, slična onoj na spomeniku broj 7. Glave su im slične konjskim glavama, tijela nisu tako dugačka, ne povijaju se i ne prepliću, nego spajaju i uspravno kratko produžuju. Na mjestu gdje se tijela spajaju prikazana su i dva kraća vodoravna krila, koja sa pomenutim uspravnim produžetkom spojenih tijela čine neku vrstu T-[[krst]]a. === Stećak br 12 === Nadgrobni spomenik broj 12 ima oblik vrlo dobro obrađenog visokog sanduka koji je na jednom donjem uglu raspukao. Na sjevernoj bočnoj strani je scena kola sa 9 žena. Žene su sve u jednoj liniji, jednako razmaknute, svaka figura je jednaka drugoj. Glave žena su okruglaste, ruke su nešto izdignute, haljine su dugačke, dolje šire, i ispod njih se ne vide noge. Kolo je postavljeno tako kao da predstavlja neki širok friz te strane stećka. Ispod i iznad kola je tanka plastična tordirana vrpca. Takva vrpca se pruža i niz uspravne bridove te strane stečka. Na suprotnoj bočnoj strani, u gornjoj polovini, prikazano je kolo sa 9 muškaraca. I ovdje su figure šablonski date. Učesnici se drže rukama koje su izdignute do visine ramena. Na glavama su im šiljaste kape kakve se često vide u ovakvim scenama, u struku su igrači utegnuti, a niže struka je kratki i dolje širi haljetak. Stopala su okrenuta u jednu stranu. Po stopalama i po šiljcima na kapama, vidi se da kolo kreće u jednu, i to desnu stranu. U donjoj polovini ove strane je prikazana scena lova. Lovac je na konju, sa kopljem, ispred njega je jelen, a iza jelena trči pas. I čeone strane su ukrašene. Na istočnoj se nalazi motiv četverouglastog štita sa mačem ispod njega. Jedna strana štita je zakošena i urezana za proturanje koplja. Preko štita se pruža široka plastična kosa vrpca. Na suprotnoj čeonoj strani prikazana je osamljena figura jelena. === Stećak br. 14 === Broj 14 je spomenik u obliku dobro obrađenog i očuvanog sanduka na postolju. Na sjevernoj bočnoj strani tehnikom urezivanja prikazane su 3 životinjske figure: prva je jelen, druge dvije su košute, i jedna figura koja se ne raspoznaje. Iiznad treće košute se vidi luk sa strelom i još neki motiv koji danas nije jasan. Na suprotnoj bočnoj strani prikazana je scena lova. Lovac je na konju, samo mu se danas ne raspoznaje glava, a ispred konja je košuta. I ova scena je prikazana tehnikom urezivanja. Na istočnoj čeonoj strani, ispod friza, urezan je također originalan motiv koji se sastoji od krsta čiji se krakovi završavaju kružnim vijencima i dviju ptica koje stoje na završecima poprečnih krakova. Na suprotnoj čeonoj strani nalazi se isti takav motiv i još ispod njega, malo ulijevo, pravougaon štit sa mačem ispod ovoga. ==== Galerija ==== <gallery> File:Nekropola Medjugorje Glumina (1).JPG File:Nekropola Medjugorje Glumina (3).JPG File:Nekropola Medjugorje Glumina (5).JPG File:Nekropola Medjugorje Glumina (6).JPG File:Nekropola Medjugorje Glumina (9).JPG|Stećak br.9, zapadna bočna strana </gallery> == Literatura == * [[Šefik Bešlagić]]: Leksikon stećaka - Svjetlost Sarajevo, 2004.<ref name="BešlagićLeksikon">{{Cite web |url= https://www.scribd.com/document/62318191/%C5%A0efik-Be%C5%A1lagi%C4%87-Leksikon-ste%C4%87aka#google_vignette |title= Šefik Bešlagić: Leksikon stećaka |publisher = Svjetlost, Sarajevo, 2004. |accessdate= 8. april 2026}}</ref> * Šefik Bešlagić: Stećci - kultura i umjetnost, 1982.<ref name="BešlagićKultura">{{Cite web |url= https://archive.org/details/SefikBeslagicStecciKulturaIUmjetnost |title= Šefik Bešlagić: Stećci – kultura i umjetnost'' |publisher = "Veselin Masleša", 1971, Sarajevo |accessdate= 9. 2. 2022}}</ref><ref name="BešlagićKulturaUm">{{Cite web |url= https://archive.org/stream/EfikBeelagigSteSciKulturaIUmjetnost/%C5%A0efik-Be%C5%A1lagi%C4%87-Ste%C4%87ci-kultura-i-umjetnost_djvu.txt |title= Šefik Bešlagić: Stećci – kultura i umjetnost'' |publisher = Internet archive |accessdate= 9. 2. 2022}}</ref> == Izvori == {{Reflista|2}} {{Portal|Bosna i Hercegovina}} {{Commonscat|Međugorje necropolis near Glumina (Neum)}} [[Kategorija:Stećci u Neumu|M ]] [[Kategorija:Stećci sa natpisom|M ]] haou915gnz61gqtucaptnak728rulsg 1 4721123 42579537 2026-04-09T13:59:37Z Zavičajac 76707 Nova stranica: {{CEE Spring 2026|korisnik=Zavičajac|država=Bosna i Hercegovina|tema=kultura |tema2=historija}} 42579537 wikitext text/x-wiki {{CEE Spring 2026|korisnik=Zavičajac|država=Bosna i Hercegovina|tema=kultura |tema2=historija}} 8hznmdhdussmxxb4fee5jfc2bcfiq6w 0 4721124 42579544 2026-04-09T14:54:21Z Edgar Allan Poe 29250 Edgar Allan Poe premješta stranicu [[Poljska narodna partija-Piast]] na [[Poljska narodna stranka "Piast" (1913–1931)]]: u skladu s pl.wiki 42579544 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Poljska narodna stranka "Piast" (1913–1931)]] prhqr4fjw7rfp1peol9t9b3gg1xmhgm 1 4721125 42579546 2026-04-09T14:54:21Z Edgar Allan Poe 29250 Edgar Allan Poe premješta stranicu [[Razgovor:Poljska narodna partija-Piast]] na [[Razgovor:Poljska narodna stranka "Piast" (1913–1931)]]: u skladu s pl.wiki 42579546 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Razgovor:Poljska narodna stranka "Piast" (1913–1931)]] ssoz83mrgt03hjiqodbxmvks0356b1l 0 4721126 42579548 2026-04-09T14:55:24Z Edgar Allan Poe 29250 Edgar Allan Poe premješta stranicu [[Poljska narodna stranka "Piast" (1913–1931)]] na [[Poljska narodna stranka „Piast” (1913–1931)]]: ipak su ovo naši navodnici 42579548 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Poljska narodna stranka „Piast” (1913–1931)]] kjpbn4d36o58iwpkh1viiasiwbiuei2 1 4721127 42579550 2026-04-09T14:55:24Z Edgar Allan Poe 29250 Edgar Allan Poe premješta stranicu [[Razgovor:Poljska narodna stranka "Piast" (1913–1931)]] na [[Razgovor:Poljska narodna stranka „Piast” (1913–1931)]]: ipak su ovo naši navodnici 42579550 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Razgovor:Poljska narodna stranka „Piast” (1913–1931)]] dz8do215akwja99mjz1qyh57av3gizy 0 4721128 42579561 2026-04-09T16:34:50Z Vipz 151311 Preusmjereno na [[Brutalizam]] 42579561 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Brutalizam]] prpgca7o60cqcri0o9mljpw495r2po7 10 4721129 42579595 2026-04-09T22:01:34Z Aca 108187 Aca premješta stranicu [[Šablon:Infookvir gradski kotar Splita]] na [[Šablon:Infokutija gradski kotar Splita]]: standardizacija 42579595 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Šablon:Infokutija gradski kotar Splita]] ngl0odrb8xvnqs39vq56bz3xsrxufxf 10 4721130 42579597 2026-04-09T22:05:21Z Aca 108187 Aca premješta stranicu [[Šablon:Infookvir hokejaški trener]] na [[Šablon:Infokutija hokejski trener]]: doslednost 42579597 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Šablon:Infokutija hokejski trener]] k30xl8nxqusga15t57p9rohpyvkab3x 10 4721131 42579602 2026-04-09T23:19:11Z Aca 108187 Aca premješta stranicu [[Šablon:Infookvir japanska regija]] na [[Šablon:Infokutija regija Japana]]: update 42579602 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Šablon:Infokutija regija Japana]] kl7bsukzwne2nq2hvdepn6amstenx4i 10 4721132 42579604 2026-04-09T23:20:48Z Aca 108187 Aca premješta stranicu [[Šablon:Infookvir katolička župa]] na [[Šablon:Infokutija katolička župa]] 42579604 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Šablon:Infokutija katolička župa]] gbd2twzu4ha0u3igz5q65tnunn85nwj 10 4721133 42579606 2026-04-09T23:27:03Z Aca 108187 Aca premješta stranicu [[Šablon:Infookvir klub američkog nogometa]] na [[Šablon:Infokutija tim američkog fudbala]]: doslednost 42579606 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Šablon:Infokutija tim američkog fudbala]] r5paspbehed5qvexsfehv2bey8gfbj4 10 4721134 42579608 2026-04-09T23:29:56Z Aca 108187 Aca premješta stranicu [[Šablon:Infookvir košarkaška liga]] na [[Šablon:Infokutija košarkaška liga]]: + 42579608 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Šablon:Infokutija košarkaška liga]] b8btoz2rbphcmsq1gvq5mttdtzjjna1 10 4721135 42579610 2026-04-09T23:34:20Z Aca 108187 Aca premješta stranicu [[Šablon:Infookvir košarkaški trener]] na [[Šablon:Infokutija košarkaški trener]] 42579610 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Šablon:Infokutija košarkaški trener]] hkuxaob6sd2etfqy2p7plldb8eo5fly 10 4721136 42579613 2026-04-09T23:36:45Z Aca 108187 Aca premješta stranicu [[Šablon:Infookvir mjesni odbor Rijeke]] na [[Šablon:Infokutija mjesni odbor Rijeke]] 42579613 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Šablon:Infokutija mjesni odbor Rijeke]] c36tygoritdtjodrmp5etjb38yku8kb 10 4721137 42579615 2026-04-09T23:38:28Z Aca 108187 Aca premješta stranicu [[Šablon:Infookvir navijačka skupina]] na [[Šablon:Infokutija navijačka grupa]]: + 42579615 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Šablon:Infokutija navijačka grupa]] thvco24dfry0dpno54cgc29pk35sdec 10 4721138 42579617 2026-04-09T23:42:46Z Aca 108187 Aca premješta stranicu [[Šablon:Infookvir sezona hokejaškog kluba]] na [[Šablon:Infokutija sezona hokejskog kluba]]: + 42579617 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Šablon:Infokutija sezona hokejskog kluba]] j62b4p750ii8m718w053z7aldablekh 10 4721139 42579619 2026-04-10T00:37:25Z Aca 108187 Aca premješta stranicu [[Šablon:Infookvir skijaš skakač]] na [[Šablon:Infokutija skijaš]]: update 42579619 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Šablon:Infokutija skijaš]] hlvipilk0m0ms2crhm9uj9vv0jyvhht 10 4721140 42579621 2026-04-10T00:38:55Z Aca 108187 Aca premješta stranicu [[Šablon:Infookvir ukrajinska Oblast]] na [[Šablon:Infokutija oblast Ukrajine]]: + 42579621 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Šablon:Infokutija oblast Ukrajine]] 37ybphttet2jc8sjh4mf9t202gq8kvo 0 4721141 42579633 2026-04-10T05:31:46Z Duma 16555 Nova stranica: '''Litofili''' su [[mikroorganizmi]] koji mogu živjeti u porama [[Sedimentne stijene|sedimentnih]], pa čak i [[lom materijala|frakturiranih]] [[Magmatske stijene|magmatskih]] stijena do dubine od nekoliko kilometara. Poznato je da neki žive na površinskim stijenama i koriste [[fotosinteza|fotosintezu]] za energiju. Oni koji žive u dubljim stijenama ne mogu koristiti fotosintezu za prikupljanje energije, već umjesto toga crpe energiju iz minerala oko sebe. Žive u puko... 42579633 wikitext text/x-wiki '''Litofili''' su [[mikroorganizmi]] koji mogu živjeti u porama [[Sedimentne stijene|sedimentnih]], pa čak i [[lom materijala|frakturiranih]] [[Magmatske stijene|magmatskih]] stijena do dubine od nekoliko kilometara. Poznato je da neki žive na površinskim stijenama i koriste [[fotosinteza|fotosintezu]] za energiju. Oni koji žive u dubljim stijenama ne mogu koristiti fotosintezu za prikupljanje energije, već umjesto toga crpe energiju iz minerala oko sebe. Žive u pukotinama stijena kroz koje prodire voda. Ona sadrži rastvoreni [[ugljikov dioksid]] (CO₂) koji organizmi koriste radi svoje potrebe za ugljikom.<ref>{{cite journal|doi=10.1111/j.1751-8369.2009.00105.x | volume=28 | title=Ecology of stone-encrusting organisms in the Greenland Sea—a review | year=2009 | journal=Polar Research | pages=222–237 | last1 = Kuklinski | first1 = Piotr| bibcode=2009PolRe..28..222K | doi-access=free }}</ref> Detektovani su u stijenama do dubine od skoro 3 km, gdje je temperatura približno 75°C. '''Kopneni litofili''' mogu se pronaći u kanjonima prvenstveno sastavljenim od [[granit]]a (magmatske stijene) i tla zasićenog frakturiranim stijenama.<ref name=":0">{{Cite journal|last=Mikhailyuk|first=Tatiana|date=2008|title=Terrestrial lithophilic algae in a granite canyon of the Teteriv River (Ukraine)|journal=Biologia|volume=63|pages=824–830}}</ref> Organizmi iz roda ''Elliptochloris'', subaerialne fotosintetske zelene alge,<ref>{{Cite journal|last=Neustupa|first=Jiří|date=2013|title=Distribution patterns of Subaerial corticolous microalgae in two European regions|journal=Plant Ecology and Evolution|volume=146|pages=279–289}}</ref> pokazuju litofilne preference kroz kolonizaciju u granitnim pukotinama i u blizini kopnenih [[lišaj]]eva.<ref name=":0" /> Litofilni lišajevi iz roda ''[[Collema]]'' formiraju čvrste simbiotske odnose između gljiva i fotosintetskih algi poput ''[[Elliptochloris]]a'' kako bi proizveli potrebne sekundarne metabolite zasićenih masnih kiselina.<ref>{{Cite journal |last=Temina |last2=Levitsky |last3=Dembitsky |first=Marina |first2=Dmitri |first3=Valery |date=2010|title=Chemical Constituents of the Epiphytic and Lithophilic Lichens of the Genus Collema|journal=Records of Natural Products|volume=4}}</ref> Litofilne vrste algi koje koloniziraju izdanke frakturiranih stijena pojedinačno pokazuju [[Bakterijske ćelijske morfologije|kokalni]] morfološki oblik, dok se tokom odraslog stadija agregiraju u eliptični ili kuglasti raspored.<ref>{{Cite journal |last=Elias |last2=Neustupa |last3=Skaloud |first=Marek |first2=Jiří |first3=Pavel|date=2008|title=Elliptochloris bilobata var. corticola var. nov. (Trebouxiophyceae, Chlorophyta), a novel subaerial coccal green alga|journal=Biologia|volume=63|pages=791–798}}</ref> '''Litobiontske ekološke niše''' dalje klasificiraju litofile u podkategorije određene njihovom specifičnošću prostorne niše. Termin "litski" odnosi se na povezanost sa stijenom i može se dalje objasniti terminom "litobiontski", koji se odnosi na organizme koji žive i na i unutar površina stijena.<ref name=":1">{{Cite journal|last=Golubic, Ju|first=Imre Friedmann, Stjepko|date=1981|title=The Lithobiontic Ecological Niche, with Special Reference to Microorganisms|journal=SEPM Journal of Sedimentary Research|volume=51}}</ref> Podzemni organizmi stijena, endoliti, prvenstveno pokazuju preferenciju prema nišama unutar pukotina, šupljina ili tunela različitih stijena. Dok mnogi endoliti degradiraju i efikasno iskopavaju dostupnu površinu [[karbonat]]nih stijena, mnogi od njih hrane odabrane vrste [[Gastropoda|puževa]] i [[bodljokošci|bodljokožaca]]. Ta preferencija prema određenom staništu može biti dodatno ugrožena organizmima koji se hrane suspenzijom i traže stečeno sklonište.<ref name=":1" /> == Reference == {{Reflist}} [[Kategorija:Ekstremofili]] an2pqyd7fkx4ox1jsjae3tdc6fxujli 42579639 42579633 2026-04-10T06:03:07Z Duma 16555 42579639 wikitext text/x-wiki [[File:Collema subflaccidum Degel 408008.jpg|thumb|right|''[[Collema subflaccidum]]'']] '''Litofili''' su [[mikroorganizmi]] koji mogu živjeti u porama [[Sedimentne stijene|sedimentnih]], pa čak i [[lom materijala|frakturiranih]] [[Magmatske stijene|magmatskih]] stijena do dubine od nekoliko kilometara. Poznato je da neki žive na površinskim stijenama i koriste [[fotosinteza|fotosintezu]] za energiju. Oni koji žive u stijenama na većoj dubini ne mogu koristiti fotosintezu za prikupljanje energije, već umjesto toga crpe energiju iz minerala oko sebe. Žive u pukotinama stijena kroz koje prodire voda. Ona sadrži rastvoreni [[ugljikov dioksid]] (CO₂) koji organizmi koriste radi svoje potrebe za ugljikom.<ref>{{cite journal|doi=10.1111/j.1751-8369.2009.00105.x | volume=28 | title=Ecology of stone-encrusting organisms in the Greenland Sea—a review | year=2009 | journal=Polar Research | pages=222–237 | last1 = Kuklinski | first1 = Piotr| bibcode=2009PolRe..28..222K | doi-access=free }}</ref> Detektovani su u stijenama do dubine od skoro 3 km, gdje je temperatura približno 75°C. '''Kopneni litofili''' mogu se pronaći u kanjonima prvenstveno sastavljenim od [[granit]]a (magmatske stijene) i tla zasićenog frakturiranim stijenama.<ref name=":0">{{Cite journal|last=Mikhailyuk|first=Tatiana|date=2008|title=Terrestrial lithophilic algae in a granite canyon of the Teteriv River (Ukraine)|journal=Biologia|volume=63|pages=824–830}}</ref> Organizmi iz roda ''Elliptochloris'', subaerialne fotosintetske zelene alge,<ref>{{Cite journal|last=Neustupa|first=Jiří|date=2013|title=Distribution patterns of Subaerial corticolous microalgae in two European regions|journal=Plant Ecology and Evolution|volume=146|pages=279–289}}</ref> pokazuju litofilne preference kroz kolonizaciju u granitnim pukotinama i u blizini kopnenih [[lišaj]]eva.<ref name=":0" /> Litofilni lišajevi iz roda ''[[Collema]]'' formiraju čvrste simbiotske odnose između gljiva i fotosintetskih algi poput ''[[Elliptochloris]]a'' kako bi proizveli potrebne sekundarne metabolite zasićenih masnih kiselina.<ref>{{Cite journal |last=Temina |last2=Levitsky |last3=Dembitsky |first=Marina |first2=Dmitri |first3=Valery |date=2010|title=Chemical Constituents of the Epiphytic and Lithophilic Lichens of the Genus Collema|journal=Records of Natural Products|volume=4}}</ref> Litofilne vrste algi koje koloniziraju izdanke frakturiranih stijena pojedinačno pokazuju [[Bakterijske ćelijske morfologije|kokalni]] morfološki oblik, dok se tokom odraslog stadija agregiraju u eliptični ili kuglasti raspored.<ref>{{Cite journal |last=Elias |last2=Neustupa |last3=Skaloud |first=Marek |first2=Jiří |first3=Pavel|date=2008|title=Elliptochloris bilobata var. corticola var. nov. (Trebouxiophyceae, Chlorophyta), a novel subaerial coccal green alga|journal=Biologia|volume=63|pages=791–798}}</ref> '''Litobiontske ekološke niše''' dalje klasificiraju litofile u podkategorije određene njihovom specifičnošću prostorne niše. Termin "litski" odnosi se na povezanost sa stijenom i može se dalje objasniti terminom "litobiontski", koji se odnosi na organizme koji žive i na i unutar površina stijena.<ref name=":1">{{Cite journal|last=Golubic, Ju|first=Imre Friedmann, Stjepko|date=1981|title=The Lithobiontic Ecological Niche, with Special Reference to Microorganisms|journal=SEPM Journal of Sedimentary Research|volume=51}}</ref> Podzemni organizmi stijena, endoliti, prvenstveno pokazuju preferenciju prema nišama unutar pukotina, šupljina ili tunela različitih stijena. Dok mnogi endoliti degradiraju i efikasno iskopavaju dostupnu površinu [[karbonat]]nih stijena, mnogi od njih hrane odabrane vrste [[Gastropoda|puževa]] i [[bodljokošci|bodljokožaca]]. Ta preferencija prema određenom staništu može biti dodatno ugrožena organizmima koji se hrane suspenzijom i traže stečeno sklonište.<ref name=":1" /> == Reference == {{Reflist}} [[Kategorija:Ekstremofili]] 9uauumgl83i934rbg22q350ri2tddti 0 4721142 42579634 2026-04-10T05:32:02Z Duma 16555 Preusmjereno na [[Litofil]] 42579634 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Litofil]] bfkrdxnrzvuyav38bgd1wbv7vm3iiu4 0 4721143 42579642 2026-04-10T06:39:57Z Duma 16555 Nova stranica: [[File:CSIRO ScienceImage 3908 Coloured scanning electron image of bacterioform gold on a gold grain from the Hit or Miss Mine in northern Queensland.jpg|thumb|right|Slika zlatnog grumena snimljena [[Skenirajući elektronski mikroskop|skenirajućim elektronskim mikroskopom]], koja otkriva bakterioformne (bakterijama slične) strukture]] '''Metalotoleranti''' su [[ekstremofil]]ni [[organizam|organizmi]] koji su sposobni preživjeti u okruženjima s visokom koncentracijom rast... 42579642 wikitext text/x-wiki [[File:CSIRO ScienceImage 3908 Coloured scanning electron image of bacterioform gold on a gold grain from the Hit or Miss Mine in northern Queensland.jpg|thumb|right|Slika zlatnog grumena snimljena [[Skenirajući elektronski mikroskop|skenirajućim elektronskim mikroskopom]], koja otkriva bakterioformne (bakterijama slične) strukture]] '''Metalotoleranti''' su [[ekstremofil]]ni [[organizam|organizmi]] koji su sposobni preživjeti u okruženjima s visokom koncentracijom rastvorenih [[teški metal|teških metala]]. Mogu se naći u okruženjima koja sadrže [[arsen]], [[kadmij]], [[bakar]] i [[cink]]. Poznati metalotoleranti uključuju ''[[Ferroplasma]]'' sp. i ''[[Cupriavidus metallidurans]]''. Metalotolerantni mikrobi se prilagođavaju svom okruženju smanjenjem gubitka energije tako što stvaraju manje ekskreta. Mnogi metalotolerantni mikrobi koriste strategije za bioremedijaciju, što se smatra produktivnim načinom preživljavanja.<ref>{{Citation |last=Barman |first=Dina |title=Metallotolerant Microorganisms and Microbe-Assisted Phytoremediation for a Sustainable Clean Environment |date=2021 |work=Microbes in Microbial Communities: Ecological and Applied Perspectives |pages=307–336 |editor-last=Singh |editor-first=Raghvendra Pratap |place=Singapore |publisher=Springer |language=en |doi=10.1007/978-981-16-5617-0_15 |isbn=978-981-16-5617-0 |last2=Jha |first2=Dhruva Kumar |editor2-last=Manchanda |editor2-first=Geetanjali |editor3-last=Bhattacharjee |editor3-first=Kaushik |editor4-last=Panosyan |editor4-first=Hovik}}</ref> ''[[Ensifer|Sinorhizobium]] sp. M14'' je metalotolerantna bakterija.<ref>{{Cite journal|last1=Romaniuk|first1=Krzysztof|last2=Dziewit|first2=Lukasz|last3=Decewicz|first3=Przemyslaw|last4=Mielnicki|first4=Sebastian|last5=Radlinska|first5=Monika|last6=Drewniak|first6=Lukasz|title=Molecular characterization of the pSinB plasmid of the arsenite oxidizing, metallotolerant Sinorhizobium sp. M14 – insight into the heavy metal resistome of sinorhizobial extrachromosomal replicons|journal=FEMS Microbiology Ecology|language=en|volume=93|issue=1|article-number=fiw215|doi=10.1093/femsec/fiw215|issn=0168-6496|year=2017|doi-access=free|pmid=27797963 }}</ref> Biljke također mogu preživjeti u uvjetima s visokim udjelom metala.<ref>{{Cite journal |last1=Singh |first1=Samiksha |last2=Parihar |first2=Parul |last3=Singh |first3=Rachana |last4=Singh |first4=Vijay P. |last5=Prasad |first5=Sheo M. |date=2016-02-08 |title=Heavy Metal Tolerance in Plants: Role of Transcriptomics, Proteomics, Metabolomics, and Ionomics |journal=Frontiers in Plant Science |volume=6 |page=1143 |doi=10.3389/fpls.2015.01143 |doi-access=free |issn=1664-462X |pmc=4744854 |pmid=26904030}}</ref> Na primjer, ''[[Noccaea caerulescens]]'' je metalotolerantna biljka.<ref>{{Cite journal |last1=Lin |first1=Ya-Fen |last2=Severing |first2=Edouard I. |last3=te Lintel Hekkert |first3=Bas |last4=Schijlen |first4=Elio |last5=Aarts |first5=Mark G. M. |date=2014 |title=A comprehensive set of transcript sequences of the heavy metal hyperaccumulator Noccaea caerulescens |journal=Frontiers in Plant Science |volume=5 |doi=10.3389/fpls.2014.00261 |doi-access=free |pmid=24999345 |issn=1664-462X|pmc=4064536 }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Mandáková |first1=Terezie |last2=Singh |first2=Vasantika |last3=Krämer |first3=Ute |last4=Lysak |first4=Martin A. |date=September 2015 |title=Genome Structure of the Heavy Metal Hyperaccumulator Noccaea caerulescens and Its Stability on Metalliferous and Nonmetalliferous Soils1[OPEN] |journal=Plant Physiology |volume=169 |issue=1 |pages=674–689 |doi=10.1104/pp.15.00619 |issn=0032-0889 |pmc=4577401 |pmid=26195571}}</ref> == Reference == {{Reflist}} [[Kategorija:Ekstremofili]] hdy47qfvgg13w48dktqbxp9mcnnyeq9 0 4721144 42579643 2026-04-10T06:40:26Z Duma 16555 Preusmjereno na [[Metalotolerantni organizam]] 42579643 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Metalotolerantni organizam]] l7r7vd01h349nzzp7bclkqo7b95x5c1 0 4721145 42579644 2026-04-10T06:50:45Z Duma 16555 Preusmjereno na [[Metalotolerantni organizam]] 42579644 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Metalotolerantni organizam]] l7r7vd01h349nzzp7bclkqo7b95x5c1 0 4721146 42579645 2026-04-10T06:51:03Z Duma 16555 Preusmjereno na [[Metalotolerantni organizam]] 42579645 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Metalotolerantni organizam]] l7r7vd01h349nzzp7bclkqo7b95x5c1 0 4721147 42579657 2026-04-10T09:35:09Z Duma 16555 Nova stranica: '''Osmofil''' je [[ekstremofil]]ni mikroorganizam prilagođen okruženjima koja stvaraju visoke [[osmotski pritisak|osmotske pritiske]], kao što su [[vodeni rastvor|vodene otopine]] s visokim koncentracijama [[sol]]i ili [[šećer]]a (npr. [[salamura|slane otopine]] ili [[sirup]]i). Osmofili su slični [[halofili]]ma (organizmima koji vole sol) po tome što je kritični aspekt obje vrste okruženja njihova niska [[aktivnost vode]], a_W. Visoke koncentracije šećer... 42579657 wikitext text/x-wiki '''Osmofil''' je [[ekstremofil]]ni mikroorganizam prilagođen okruženjima koja stvaraju visoke [[osmotski pritisak|osmotske pritiske]], kao što su [[vodeni rastvor|vodene otopine]] s visokim koncentracijama [[sol]]i ili [[šećer]]a (npr. [[salamura|slane otopine]] ili [[sirup]]i). Osmofili su slični [[halofili]]ma (organizmima koji vole sol) po tome što je kritični aspekt obje vrste okruženja njihova niska [[aktivnost vode]], a_W. Visoke koncentracije šećera predstavljaju [[Ograničavajući faktor|faktor koji ograničava rast]] mnogih mikroorganizama, ali osmofili se štite od visokog osmotskog pritiska sintezom [[osmoprotektant|osmoprotektanata]] kao što su [[alkohol]]i i [[aminokiseline]]. Mnogi osmofilni mikroorganizmi su [[kvasci]]; neke [[bakterije]] su također osmofilne. Osmofilni kvasci su važni jer uzrokuju [[kvarenje hrane]] u industriji šećera i slatkiša, posebno u proizvodima kao što su voćni sokovi, koncentrati voćnih sokova, tekući šećeri (kao što je zlatni sirup), med, a u nekim slučajevima i [[marcipan]]. Među najosmofilnijima su: {|class="wikitable" !Organizam!!Minimalni a_W |- |''[[Saccharomyces rouxii]]'' || 0,62 |- |''[[Saccharomyces bailii]]'' || 0,80 |- |''[[Debaryomyces]]'' || 0,83 |- |''[[Wallemia sebi]]'' || 0,87 |- |''[[Saccharomyces cerevisiae]]'' || 0,90 |} == Povezano == * [[Ekstremofil]]i – organizmi sposobni za život u ekstremnim uslovima * [[Kserofil]]i – organizmi koji mogu rasti i razmnožavati se uz malo dostupne vode == Reference == {{Reflist}} {{refbegin}} * {{cite journal |title=Efficacy of agar media for enumerating two Saccharomyces species in sucrose syrups |journal=Mycopathologia |author=L. R. Beuchat |publisher=[[Springer Netherlands]] |volume=76 |issue=3 |date=December 1981 |doi=10.1007/BF00761893 |pages=13–17 }} * {{cite journal |journal=Rev Argent Microbiol |date=Apr–Jun 2006 |volume=38 |issue=2 |pages=93–6 |title=Moulds and yeasts in bottled water and soft drinks (in Spanish) |author=Ancasi EG |author2=Carrillo L |author3=Benitez Ahrendts MR |pmid=17037258 }} {{refend}} [[Kategorija:Ekstremofili]] 562s9p8lntaa83txwo1970eyk4rzn3m 0 4721148 42579658 2026-04-10T09:35:23Z Duma 16555 Preusmjereno na [[Osmofil]] 42579658 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Osmofil]] 02dt61486gd6kai0wxmp5hr2cm5rzfg 0 4721149 42579659 2026-04-10T09:35:35Z Duma 16555 Preusmjereno na [[Osmofil]] 42579659 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Osmofil]] 02dt61486gd6kai0wxmp5hr2cm5rzfg 0 4721150 42579660 2026-04-10T09:35:46Z Duma 16555 Preusmjereno na [[Osmofil]] 42579660 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Osmofil]] 02dt61486gd6kai0wxmp5hr2cm5rzfg 10 4721152 42579666 2026-04-10T10:14:12Z Aca 108187 Aca premješta stranicu [[Šablon:Infookvir vaterpolski klub]] na [[Šablon:Infokutija vaterpolo klub]] 42579666 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Šablon:Infokutija vaterpolo klub]] 8koq2unc1nhcasz70ul8fbsdjm97yrd 10 4721153 42579668 2026-04-10T10:23:19Z Aca 108187 Aca premješta stranicu [[Šablon:Infookvir češka pokrajina]] na [[Šablon:Infokutija historijska regija Češke]]: prema istoimenoj kategoriji 42579668 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Šablon:Infokutija historijska regija Češke]] q7raistjzjrk7d19v20g2dljp53jq69 0 4721154 42579670 2026-04-10T10:32:05Z Aca 108187 Aca premješta stranicu [[Češka (historijska)]] na [[Češka (historijska regija)]]: doslednost 42579670 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Češka (historijska regija)]] 667dy5tcueh41o2m2dc6uiwakuvlxlc