Wikipedia smwiki https://sm.wikipedia.org/wiki/It%C5%ABlau_Muamua MediaWiki 1.47.0-wmf.15 first-letter Media Special Talk User User talk Wikipedia Wikipedia talk File File talk MediaWiki MediaWiki talk Template Template talk Help Help talk Category Category talk TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk ʻAusetalia 0 2475 48464 48310 2026-08-17T17:58:28Z InternetArchiveBot 8817 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 48464 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | conventional_long_name = Commonwealth of Australia | common_name = Ausetalia | image_flag = Flag of Australia (converted).svg | alt_flag = O se fanua lanu moana ma le Fuʻa a le Iuni i le pito i luga o le kuata, o le fetu paʻepaʻe e pito i lalo, ma le faʻaputuga o fetu papaʻe e lima i le tamatau - 1 le fetu laʻiti e 5 lima, ma le 4 fetu lapoa e 7 lima. | image_coat = Coat of arms of the Commonwealth of Australia.svg | alt_coat = <!--alt text for coat of arms--> | national_anthem = "Advance Australia Fair"{{Lower|0.2em|{{Refn|Australia also has a [[Honors music|royal anthem]], "[[God Save the King]]", which may be played in place of or alongside the national anthem when members of the [[House of Windsor|royal family]] are present. If not played alongside the royal anthem, the national anthem is instead played at the end of an official event.<ref>{{Cite web |title=Australian National Anthem |url=https://www.pmc.gov.au/honours-and-symbols/australian-national-symbols/australian-national-anthem |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231027193111/https://www.pmc.gov.au/honours-and-symbols/australian-national-symbols/australian-national-anthem |archive-date=27 October 2023 |access-date=9 January 2024 |website=Department of Prime Minister and Cabinet|date=19 January 2022 }}</ref>|name="anthem explanation"|group="N"}}<!--end lower:-->}}<br /> <div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">{{Center|[[File:U.S. Navy Band, Advance Australia Fair (instrumental).ogg]]}}</div> | image_map = Australia with AAT (orthographic projection).svg | map_caption = {{Legend|#316831|Tuaʻoi o Ausetalia}} {{Legend|#8DC78C|Tuaʻoi o Antarctica e pulea e Ausetalia}} | alt_map = A map of the eastern hemisphere centred on Australia, using an orthographic projection | capital = [[Kenepera]] | coordinates = {{Coord|35|18|29|S|149|07|28|E|type:city_region:AU}} | largest_city = [[Sini]] (metropolitan)<br />[[Melepone]] (urban){{Refn|Sydney is the largest city based on Australian Bureau of Statistics (ABS) Greater Capital City Statistical Areas (GCCSAs). These represent labour markets and the functional area of Australian capital cities.<ref name="ABS-regional-population-2022">{{cite web |title=Regional population, 2021-22 financial year |url=https://www.abs.gov.au/statistics/people/population/regional-population/2021-22 |date=20 April 2023 |publisher=Australian Bureau of Statistics |access-date=27 May 2023 |archive-date=20 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230420020126/https://www.abs.gov.au/statistics/people/population/regional-population/2021-22 |url-status=live }}</ref> Melbourne is larger based on ABS Significant Urban Areas (SUAs). These represent Urban Centres, or groups of contiguous Urban Centres, that contain a population of 10,000 people or more.<ref>{{cite news |last1=Turnbull |first1=Tiffanie |title=Melbourne overtakes Sydney as Australia's biggest city |url=https://www.bbc.com/news/world-australia-65261720 |access-date=27 May 2023 |publisher=BBC News |date=17 April 2023 |archive-date=21 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230521093900/https://www.bbc.com/news/world-australia-65261720 |url-status=live }}</ref>|group="N"}}<!-- See discussion on the talk page --> | languages_type = Gagana a le malo ma le atunuʻu | languages = [[Igilisi|Igilisi (Au)]] | languages2_type = | languages2 = | demonym = {{Hlist|Australian|Aussie (igoa tauvalaʻau){{Refn|Pronounced "Ozzy"}}<ref>{{Cite web |title=Aussie |url=https://www.macquariedictionary.com.au/features/word/search/?search_word_type=Dictionary&word=aussie |url-access=subscription |access-date=8 February 2024 |website=[[Macquarie Dictionary]] |date=16 October 2023 |archive-date=10 June 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240610132406/https://www.macquariedictionary.com.au/?time=1718025846039 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite book |title=Collins English Dictionary |year=2009 |publisher=[[HarperCollins]] |location=Bishopbriggs, Glasgow |isbn=978-0-0078-6171-2 |page=[https://archive.org/details/collinsenglishdi0000unkn/page/n27 18] |title-link=Collins English Dictionary }}</ref><!--end hlist:-->}} | religion = {{Ublist |title = Nisi vaega |43.9% Kerisiano |38.9% Leai se lotu |3.2% Muselemu |2.7% Hinduism |2.4% Buddhism |1.7% Nisi vaega |7.2% E leiloa{{Refn|The religion question is optional in the Australian census.|group="N"}} }} | religion_year = [[2021 Australian census|2021]] | religion_ref = <ref name="Australian-Bureau-of-Statistics-2022"/> | government_type = Feterale Palemene Pulega Faʻavae | leader_title1 = Tupu | leader_name1 = [[Sale III|Salese III]] | leader_title2 = {{Nowrap|Kovana Sili}} | leader_name2 = Sam Mostyn | leader_title3 = Palemia | leader_name3 = Anthony Albanese | legislature = Palemene | upper_house = Senate | lower_house = Maota o Sui | sovereignty_type = Tutoʻatasi | sovereignty_note = mai [[Peretania]] | established_event1 = Faʻafeterale | established_date1 = 1 Ianuari 1901 | established_event2 = Faʻaaliga Balfour | established_date2 = 15 Novema 1926 | established_event3 = Tulafono mo le vaetamaina o Westminster | established_date3 = 9 Oketopa 1942 | established_event4 = Tulafono o Ausetalia | established_date4 = 3 Mati 1986 | area_km2 = 7,688,287<ref name="Geoscience-Australia-2014">{{Cite web|url=https://www.ga.gov.au/scientific-topics/national-location-information/dimensions/area-of-australia-states-and-territories|title=Area of Australia - States and Territories|date=27 June 2014|website=Geoscience Australia|access-date=18 February 2024|archive-date=18 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240118174336/https://www.ga.gov.au/scientific-topics/national-location-information/dimensions/area-of-australia-states-and-territories|url-status=live}}</ref><ref name="Factbook-Geography">{{Cite CIA World Factbook |country=Australia |section=Geography |access-date=16 August 2024}}</ref><ref name="Organisation-for-Economic-Cooperation-and-Development-OECD">{{Cite web|title=Surface water and surface water change|access-date=11 October 2020|publisher=[[Organisation for Economic Co-operation and Development]] (OECD)|url=https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER|archive-date=24 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210324133453/https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER|url-status=live}}</ref> | area_rank = 6th | percent_water = 1.79 (2015)<ref name="Organisation-for-Economic-Cooperation-and-Development-OECD"/> | population_estimate = {{IncreaseNeutral}} {{Data Australia|poptoday|formatnum}}<ref name="popclock">{{Cite web|url=https://www.abs.gov.au/statistics/people/population/population-clock-pyramid|title=Population clock and pyramid|work=[[Australian Bureau of Statistics]] website|date=5 March 2024|publisher=Commonwealth of Australia|access-date=5 March 2024|archive-date=8 February 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240208102513/https://www.abs.gov.au/statistics/people/population/population-clock-pyramid|url-status=live}} The population estimate shown is automatically calculated daily at 00:00 UTC and is based on data obtained from the population clock on the date shown in the citation.</ref> | population_census = {{IncreaseNeutral}} 25,890,773<ref>{{Cite web|url=https://www.abs.gov.au/statistics/people/population/national-state-and-territory-population/mar-2022|title=National, state and territory population|publisher=Australian Bureau of Statistics|date=26 September 2022|access-date=26 September 2022|archive-date=21 November 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221121204624/https://www.abs.gov.au/statistics/people/population/national-state-and-territory-population/mar-2022|url-status=live}}</ref> | population_estimate_year = {{CURRENTYEAR}} | population_estimate_rank = 54th | population_census_year = 2021 | population_density_km2 = {{#expr:{{Data Australia|poptoday}} / 7692024 round 1}} | population_density_rank = 244th | GDP_PPP = {{increase}} $1.898 trillion<ref name="IMFWEO.AU">{{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2024/October/weo-report?c=193,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2022&ey=2029&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=World Economic Outlook Database, October 2024 Edition. (Australia) |publisher=[[International Monetary Fund]] |website=www.imf.org |date=22 October 2024 |access-date=22 October 2024}}</ref> | GDP_PPP_year = 2024 | GDP_PPP_rank = 19th | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $69,475<ref name="IMFWEO.AU" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 23rd | GDP_nominal = {{increase}} $1.802 trillion<ref name="IMFWEO.AU" /> | GDP_nominal_year = 2024 | GDP_nominal_rank = 14th | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $65,966<ref name="IMFWEO.AU" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 12th | Gini = 32.4 | Gini_year = 2020 | Gini_change = decrease <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref>{{Cite web |title=Australia Gini Coefficient, 1995 – 2023 {{!}} CEIC Data |url=https://www.ceicdata.com/en/indicator/australia/gini-coefficient |access-date=4 March 2024 |website=www.ceicdata.com |archive-date=4 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240304002624/https://www.ceicdata.com/en/indicator/australia/gini-coefficient |url-status=live }}</ref> | HDI = 0.946<!--number only--> | HDI_year = 2022<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase<!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref>{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2023-24reporten.pdf|title=Human Development Report 2023/24|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=13 March 2024|access-date=13 March 2024|archive-date=13 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240313164319/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2023-24reporten.pdf|url-status=live}}</ref> | HDI_rank = 10th | currency = Tala Ausetalia ($) | currency_code = AUD | time_zone = AWST, ACST, AEST<ref name="time" group="N">There are minor variations from three basic time zones; see Time in Australia.</ref> | utc_offset = +8; +9.5; +10 | time_zone_DST = ACDT, AEDT<ref name="time" group="N"/> | utc_offset_DST = +10.5; +11 | DST_note = DST e leʻo faʻaoga e Qld, WA and NT | date_format = {{Abbr|dd|day}}/{{Abbr|mm|month}}/{{Abbr|yyyy|year}}<ref>{{Cite web |last=Australian Government |date=March 2023 |title=Dates and time |url=https://www.stylemanual.gov.au/grammar-punctuation-and-conventions/numbers-and-measurements/dates-and-time |access-date=6 May 2023 |website=Style Manual |archive-date=29 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230529074659/https://www.stylemanual.gov.au/grammar-punctuation-and-conventions/numbers-and-measurements/dates-and-time |url-status=live }}</ref> | drives_on = Agavale | calling_code = +61 | cctld = [[.au]] }} O '''ʻAusetalia''',<ref>{{Cite web|url=https://education.nsw.gov.au/content/dam/main-education/teaching-and-learning/curriculum/multicultural-education/eald/eald-bilingual-dictionary-samoan.pdf|title=Bilingual English/Samoan Dictionary (Lolomifefiloi i Gagana e Lua Igilisi/Samoa)|author=New South Wales Department of Education (Matagaluega o Aoga a Niu Saute Uelese)}}</ref> ʻo se [[konetineta]] i le [[Vasa Pasefika]]. ʻO se atunuʻu telē tele lea atunuʻu. E maua i le itū i saute i sisifo o [[Samoa]], ʻae taʻatia i le itū i mātū i sisifo o [[Niu Sila]]. ʻO se atunuʻu e mauʻoa tele ʻAusetalia, ʻaua e tele ona ʻoloa mai ona minerale ma isi ʻoloa gaosia mai ona faʻatoʻaga faʻapea ona laufanua. O le a le atunuu lona ono-aupito tele lalolagi e ala i le eria atoa. atunuu e lata ane e aofia ai [[Papua Niu Kini]], [[Initonesia]] ma [[Sasaʻe Timor]] i le itu i matu; [[Le Motu o Solomona]] ma [[Vanuatu]] i le itu i sasae-matu; ma Niu Sila i le itu i saute-sasaʻe. Mo e uiga i le 50,000 tausaga i luma o le muamua le faatalanoaga o Peretania i le senituri lona sefulu valu tuai, na aina Ausetalia e ala i le atunuu Ausetalia, na saunoa gagana faavasegaina i pe tusa lea ma le 250 vaega gagana. Ina ua mavae le mauaina o [[Europa]] o le konetineta e suesue [[Holani]] i le 1606, sa fai mai le afa i sasaʻe o Ausetalia e ala i [[Peretania Tele]] i le 1770 ma muai nofoia e ala i felauaiga penal i le kolone o Uelese i saute fou mai le 26 o Ianuari 1788. tuputupu pea le faitau aofai o tagata i le tele o tausaga mulimuli ane ai; sa suesueina ma se nofoaga faaopoopo pale lava pulega e lima, na faavaeina i le konetineta. I le aso 1 Ianuari 1901, faatasi ai faatasi le nofoaga e ono, ua avea le Taupulega o Ausetalia. Talu tuufaatasiga, ua tausia Ausetalia se faiga saoloto faatemokalasi faaupufai fale o manu e galue e avea o se faatemokalasi Palemene feterale ma Malo Faitupu faavae e aofia ai le ono setete ma ni teritori. O le faitau aofai o tagata o le 24 miliona o le tele o le taulaga ma le mamafa faasagatonu i setete i sasae ma i luga o le talafatai. O Ausetalia o se atunuu atiina ae ma se tasi o le mauoa i le lalolagi, ma le-aupito tele lona 12 tamaoaiga o le lalolagi. I le 2014 sa i ai le maualuga o le lona lima o le lalolagi Ausetalia i le capita tupe maua. tupe faaalu militeli a Ausetalia e 13-aupito tele a le lalolagi. O le faasino upu o le atinae o tagata lona lua-aupito maualuga aafia ai le lalolagi, faatulagaina maualuga i Ausetalia le tele o faatusatusaga faava o malo o faatinoga o le atunuu, e pei o le tulaga lelei o le olaga, o le soifua maloloina, aoaoga, le saolotoga o le tamaoaiga, ma le puipuiga o le saolotoga tau le va ma aia tatau faaupufai. O ʻAusetalia o se sui o le Malo Aufaatasi, G20, o le Taupulega o Malo, ANZUS, Faalapotopotoga mo Tamaoaiga Galulue Felagolagomai ma Atinae (OECD), Lalolagi Faalapotopotoga o Fefaatauaiga, [[Asia]] ma le Pasefika Tamaoaiga Galulue, ma le fono o le Pasefika. ==Igoa== O le igoa e maua ʻAusetalia mai le ''Australis Latina Terra'' ( "laueleele i saute") o se igoa faaaoga mo laueleele iloa i le itulagi i saute talu mai aso anamua. O le muamua tusia faaaogaina o le upu Ausetalia i le gagana Peretania sa i 1625 i se tusi na tusia e Sir Richard Hakluyt, lomia e Samuel Purchas. O le ituaiga Holani upu faamatala sa faaaogaina Australische i se tusi Holani i Batavia (Jakarta) i le 1638, e faasino i le fanua iloa fou i le itu i saute. O le taimi muamua o le igoa e foliga mai ua aloaia faaaogaina ʻAusetalia i ai i se despatch e le Alii Bathurst o 4 Aperila 1817 lea faailoa Kovana Lachlan Macquarie o le mauaina o siata Kapeteni Flinders ʻo ʻAusetalia. I le aso 12 Tesema 1817, ua fautuaina e Macquarie le ofisa o le malo e tatau ona faaaoga aloaia. I le 1824, o le Admiralty malilie e tatau ona faailoa aloaia le konetineta o ʻAusetalia. ==Talafaasolopito== [[File:Bradshaw rock paintings.jpg|thumb|Faatufugaga papa Apoliki i le [[Kimberley (Ausetalia sisifo) | Kimberley]] itulagi o ʻAusetalia i Sisifo.]] nonofo ai tagata o le konetineta o ʻAusetalia ua fuafuaina e amata i le va o 42.000 ma 48.000 tausaga talu ai, atonu i le malaga a tagata i le laueleele alalaupapa ma puupuu-sami alataloto mai mea nei Sautesasae Asia. O nei uluai tagata atonu tuaa sa o le atunuu Australians.At ona po nei i le taimi o le faatalanoaga o Europa i le seneturi lona 18 tuai, o le tele ʻAusetalia le atunuu sailia ma faapotopoto meaai, faatasi ai ma se aganuu tuufofoga ma tulaga faatauaina faaleagaga e faavae i luga o le migao mo le laueleele ma se talitonuga i le miti taimi. ===Taunuu mai o le Tagata Europa=== [[File:Captainjamescookportrait.jpg|left|upright|thumb|Ata o le Taitaiau o [[James Cook]], o le uluai Europa i le faafanua o le talafatai i sasaʻe o ʻAusetalia i le 1770.]] O le sighting Europa muamua faamauina o le motu autu o ʻAusetalia, ma le landfall Europa muamua faamauina i luga o le konetineta o ʻAusetalia, e mafua i le Tautai Holani [[Willem Janszoon]]. Sa ia mama- le talafatai o le tolotolo Cape Ioka i le amataga 1606, ma tuta i le aso 26 Fepuari i le Pennefather vaitafe e lata ane i le aai i ona po nei o Weipa i Cape Ioka. Amata le Holani atoa o le talafatai i sisifo ma matu ma faaigoa le konetineta o motu "Fou Holani" i le taimi o le seneturi lona 17, ae ua faia se taumafaiga i le faatalanoaga. William Dampier, o se tagata suʻe nuʻu le gagana Peretania, taunuu i le talafatai i le itu i matu-sisifo o Fou Holani i le 1688 ma toe i le 1699 i se malaga toe foi. I le 1770, sa folau [[James Cook]] faatasi ma faailogaina le talafatai i sasae, lea sa ia igoa Uelese saute fou ma fai mo Peretania Tele. Faatasi ai ma le leai o lona kolone o Amerika i le 1783, o le Malo o Peretania auina a solomuli o vaa, o le "solomuli Sili", i lalo o le poloaiga o le Taitaiau o Arthur Phillip, e faatuina ai se kolone falepuipui fou i Niu Wales i Saute. A tolauapiga na faatuina ma le fuʻa toe faatutūina mai i Sydney gaiga, taulaga Jackson, i le aso 26 Ianuari 1788, o se aso lea na avea ma aso o le atunuu o ʻAusetalia, ʻAusetalia Aso, e ui lava o le Peretania kolone Tupu o Uelese i saute fou sa le aloaia faalauiloa seia 7 Fepuari 1788. O le nuu muamua na taitai atu ai le faavae o [[Sini]], ma le sailiiliga ma nuu o le isi itulagi. Sa faatulagaina se faatalanoaga o Peretania i le Laueleele o le Van Diemen, ua lauiloa nei o Tasmania, i le 1803, ma na avea ma se kolone ese i 1825. faapea aloaia le malo autasi le vaega i sisifo o [[Ausetalia i Sisifo|ʻAusetalia i sisifo]] (le kolone vaitafe Swan) i le 1828. kolone Vavaeese sa vaneina mai vaega o Uelese i saute fou: saute ʻAusetalia i le 1836, Victoria i le tausaga e 1851, ma Queensland i le 1859. sa faavaeina le [[Teritori i Matu|teritori i matu]] i le 1911 ina ua excised mai saute ʻAusetalia. sa faavaeina i saute ʻAusetalia o se "itumalo saoloto" -o lava se kolone falepuipui. na faavaeina foi Victoria ma sisifo ʻAusetalia "saoloto", ae mulimuli ane taliaina faamaonia le nofosala aveina. O se tauiviga e le nofoia o Uelese i saute fou taitaiina atu ai i le faaiuga o le nofosala felauaiga i lena kolone; taunuu le vaa nofosala mulimuli i le 1848. ===Atunuu tulaga=== [[File:Anzac2.jpg|thumb|left|alt=Ata o se faamanatu ANZAC ma se tagata taaalo i se bugle matutua. o loo nonofo laina o tagata i tua o le faamanatuga. E toatele laiti satauro paepae ma poppies mumu ua pipii i le vao i le laina i le itu o le fanua faamanatu.|O le [[Mulimuli meli]] o loo taaalo i se [[Anzac Aso]] sauniga i [[Taulaga Melepone, Victoria | taulaga Melepone]]. e faia sauniga faapena i le tele o lafumanu ma taulaga.]] I le aso 1 Ianuari 1901, tuufaatasiga o le na ausia nofoaga ina ua mavae se sefulu tausaga o fuafuaga, feutagaiga ma palota. O lenei faavaeina le Taupulega o ʻAusetalia e avea o se pule o le malo o Peretania. O le teritori o tupe faavae feterale (mulimuli ane toe faaigoaina le teritori laumua o ʻAusetalia) sa faia i le 1911 e pei o le nofoaga mo le laumua o le malo i le lumanai o Canberra. [[Melepone]] o le nofoa o le lē tumau o le malo mai le 1901 i le 1927 ao le fausia Canberra. Na siitia atu ai le teritori i matu mai le pulea o le malo i saute o ʻAusetalia i le Palemene le feterale i le 1911. I le 1914, na auai ʻAusetalia Peretania i le tau o le Taua o le Lalolagi, faatasi ai ma le lagolago mai le gata i le vaega saoloto Taupulega tautalatala ma le vaega galulue ʻAusetalia fafati. ʻAusetalia sa auai i le tele o le taua tele tau i le pito i luma i sisifo. O uiga i 416.000 na auauna, e uiga i le 60,000 na fasiotia ma sa manua isi 152.000. O le tele o ʻAusetalia manatu i le toilalo o le ai vaega ʻau a ʻAusetalia ma Niu Sila i Gallipoli e pei o le fanau mai o le atunuu - ona muamua tetele gaoioiga militeli. ua manatu e le toatele o le tauiviga Kokoda Mataituina o se atunuu tutusa - faamatalaina mea na tupu i le taimi o le Taua Lona Lua a le Lalolagi. ==Malo== [[File:Parliament House Canberra NS.jpg|thumb|alt=A tetele papae ma kulimi fale lanu ma vao i luga o lona fale. ua aai i le pito o le fale ma se pou fuʻa tele.|[[Fale Palemene (Ausetalia)|Palemene fale]] sa tatalaina i [[Kenepera]] i le 1988, suia le [[Fale Palemene (Ausetalia)|fale Palemene tumau]], tatalaina i le 1927.]] [[File:Anthony Albanese portrait (cropped).jpg|thumb|left|alt=Anthony Albanese, Palemia o Ausetalia.|[[Anthony Albanese]], le [[Palemia o Ausetalia]].]] O ʻAusetalia a Malo Faitupu faavae ma se vaega feterale o malosiaga. E faaaoga se faiga o le Palemene o le Malo ma Sialese III i ona luga e pei o le masiofo o ʻAusetalia, o se matafaioi e ese mai ia te ia tulaga o tupu o le isi malo o le Taupulega. O le masiofo o nofo i le malo aufaatasi ma sui i totonu o ʻAusetalia e ala i le aoao o le kovana i le tulaga feterale ma e le kovana i le tulaga o le setete, lea e ala i le tauaofiaga gaoioiga i luga o le fautuaga a lana auauna. O le faaaogaina sili ona maitauina i aso o malosiaga faaleoleo o le aoao o le kovana i fafo atu o le talosaga a le palemia o le faateaina o le malo Whitlam i le faafitauli faale-faavae o le 1975. Ua vavaeeseina e le malo feterale i paranesi e tolu: *O le Fono Faitulafono: o le Palemene e lua potu, faamatalaina i totonu o le fuaiupu 1 o le faavae e pei ona aofia ai le masiofo (faatusalia mai e le aoao kovana), o le Senate, ma le fale o le sui; *O le taitai o le: o le fono faapitoa a le feterale, i le faiga o le kovana aoao o fautuaina ai e le palemia ma faifeau o le tulaga. *O le Faamasinoga: o le Faamasinoga Maualuga o ʻAusetalia ma isi faamasinoga feterale, o lona faamasino ua tofia e le Kovana Sili i luga o le fautuaga a le Fono.<br /> I le Senate (o le fale pito i luga), o loo i 76 senate: sefululua taitasi mai le setete ma le lua mai le teritori Amerika taitasi (o le teritori o ʻAusetalia tupe faavae ma le teritori i matu). O le fale o le sui (o le fale pito i lalo) ei ai le 150 tagata filifilia mai le tasi tagata o le vaega palota, e masani ona taʻua o "electorates" po o le "nofoa", faasoasoa atu setete i luga o le faavae o le faitau aofai o tagata, i le tasi ma tulaga uluai faamaonia a le tapulaa maualalo o le nofoa e lima. e faia masani Faiga Palota mo potu uma e lua tolu tausaga uma, o le taimi e tasi; senate maua tuutuuga overlapping ono tausaga sei vagana ai mo i latou mai le teritori, o lona tuutuuga e le o faatulagaina ae o loo nonoa i le faataamilosaga o le palota mo le fale pito i lalo; faapea na tuu 40 o le nofoaga e 76 i le Senate i le faiga palota taitasi seia vagana ua motusia le taamilosaga e se faataapeina lua. Faaaoga faiga palota a ʻAusetalia palota faapitoa mo faiga palota fale maualalo uma i le ese o Tasmania ma le teritori laumua o ʻAusetalia lea, faatasi ai ma le Senate ma sili ona tulaga fale pito i luga, tuufaatasi ai ma sui fuafuaina i se faiga ua taʻua o le tasi palota faaliliuina atu. Palota e faamalosia mo lesitala uma tagatanuu 18 tausaga ma luga i le puleaga faa-faamasinoga uma, e pei ona faamauina (faatasi ai ma le tuusaunoaga o saute ʻAusetalia). O le vaega i le fesoasoani tele i le fale o sui avea ma le malo ma ona taitai avea palemia. I tulaga pe afai e leai se vaega ua i ai le lagolago tele, o le kovana aoao o le mana faale-faavae e tofia ai le palemia ma, pe afai e tatau ai, faalēaogāina se tasi na aveesea le faatuatuaina o le Palemene. ==Setete ma teritori== {{Setete o Ausetalia}} Ei ai ʻAusetalia setete ono &ndash; Uelese saute fou, Kuiniselani, ʻAusetalia i Saute, Tasmania, Vitoria ma sisifo ʻAusetalia ma teritori tetele Amerika e lua - o le teritori o ʻAusetalia tupe faavae ma le teritori i matu. I le tele o itu galulue nei teritori e lua e pei ona taʻua, ae e mafai ona faaleaogaina i le Palemene o le Taupulega so o se tulafono o lo latou palemene. I le faatusatusaga, o tulafono feterale e tafiesea tulafono tulaga na i vaega o loo faatulaga mai i le fuaiupu 51 o le faavae ʻAusetalia; palemene tulaga taofia uma malosiaga faaletulafono residual, e aofia ai i latou o loo i aoga, leoleo tulaga, o le Faamasinoga tulaga, auala, felauaiga o tagata lautele ma le malo i le lotoifale, talu ai nei e le pau i lalo o le aiaiga o loo lisiina i le fuaiupu 51. Taitasi setete ma teritori tetele Amerika ei ai lona lava le Palemene. O le setete o faalapotopotoga tupu, e ui lava e noatia i malosiaga faapitoa o le Taupulega e pei ona faamatalaina e le faavae. O le fale pito i lalo o loo taʻua o le faapotopotoga tulafono (o le fale o le faapotopotoga i le itu i saute ʻAusetalia ma Tasmania); le fale pito i luga o loo taʻua o le aufono a le tulafono. O le ulu o le malo i tulaga taitasi o le premier ma teritori taitasi le faifeau sili. Ua sui le masiofo i tulaga taitasi e ala i se kovana; ma i le itu i matu, o le pule. I le Taupulega, o le aoao o le kovana le sui o le masiofo. ==Sootaga fafo ma militeli== [[File:Australian soldiers from the 2nd Battalion, Royal Australian Regiment conducts a foot patrol during exercise Talisman Sabre 2007.jpg|thumb|alt=O se vaega o fitafita ʻAusetalia ma fana agai i se ala i se eria vaomatua | [[Ausetalia autau]] fitafita le faafoeina o se paterola vae i le taimi o se faatinoga soofaatasi aoaoga faatasi ma i [[Iunaite Setete vaegaau | malosiaga US]] i [[faga shoalwater]] (2007).]] I le tele o tausaga talu ai nei, na tulia sootaga i fafo o ʻAusetalia e ala i se mafutaga vavalalata ma le [[Iunaite Setete]] e ala i le aulape [[ANZUS]], ma e ala i se manao e atiina ae ai sootaga ma o Asia ma le Pasefika, aemaise lava e ala i ASEAN ma le fono atumotu o le Pasefika. I le 2005 ua faamaonia ʻAusetalia se nofoa Amataga i le itu i sasaʻe tumutumu Asia nei lona accession i le feagaiga o amity ma le galulue faatasi i sautesasae Asia, ma i le 2011 auai i le itu i sasae tumutumu Asia lona ono i Initonesia. O ʻAusetalia o se tasi o le Taupulega o le atunuu, lea na ulu o fonotaga a le Malo o le Taupulega tuuina atu i le fono autu mo le galulue faatasi. Ua tuliloa ʻAusetalia le pogai o le tatalaina tau fefaatauaiga faava o malo.E taitaiina i le faavaega o le Cairns vaega ma le galulue faatasi o le tamaoaiga Asia Pasefika. ʻAusetalia o se sui o le faalapotopotoga mo le galulue faatasi o le tamaoaiga ma le atinae ma le faalapotopotoga o fefaatauaiga o le lalolagi, ma ua tuliloa ni maliega tetele fefaatauaiga saoloto atunuʻu, talu ai nei le ʻAusetalia - maliega tau fefaatauaiga saoloto [[Iunaite Setete]] ma sootaga o le tamaoaiga vavalalata ma [[Niu Sila]], ma le isi maliega saoloto fefaatauaiga ua feutagaiga ma [[Saina]] &ndash; le ʻAusetalia - Saina maliega tau fefaatauaiga saoloto - ma [[Iapani]], [[Kolea i Saute]] i le 2011, ʻAusetalia &ndash; [[Sili]] Maliega tau fefaatauaiga saoloto, ma e pei o Novema 2015 ua tuu le Trans-Pasefika faiga faapaaga i luma o le Palemene mo le faamaoniga. ==Siosiomaga== [[File:Koala climbing tree.jpg|thumb|left|alt=A koala umia i luga o se eucalyptus laau ma ona ulu liliu ina uma mata o loo vaaia|O le [[koala]] ma le '' [[eucalyptus]] '' avea o se faailoga o loo pea ʻAusetalia.]] Ui o le tele o ʻAusetalia e matutu po toafa vaega, e aofia ai se vaega eseese o le nofoaga mai heaths mauga e vaomatua le teropika ma le timu, ma ua aloaia o se atunuu megadiverse. Fungi faatusa e eseese; se tusa ma le 250,000 ituaiga - o lea e na o le 5% ua faamatalaina - tupu i ʻAusetalia. Ona o le matua tele o le konetineta, matua ma liuliuina mamanu o le tau, ma le tali-vaitaimi e faaesea faafaafanua, o le tele o biota a ʻAusetalia e tulaga ese. E tusa o le 85% o laau fuga, 84% o meaola, e sili atu nai lo le 45% o le manulele, ma e 89% o le i-matafaga, iʻa sone-faautauta ua faatetele. le ua ʻAusetalia numera sili o pili o so o se atunuu, ma le 755 ituaiga. o loo tele lava ina faia aʻe vaomatua ʻAusetalia o ituaiga pea lanumeamata, aemaise eucalyptus laau i itulagi itiiti matutu; suia wattles i latou e pei o le ituaiga iloga i sili itulagi ma toafa matutu. O nisi lauiloa manu ʻAusetalia o le monotremes (le [[platypus]] ma echidna); a ʻau o marsupials, e aofia ai le kegaru, koala, ma wombat, ma manu felelei e pei o le emu ma le [[kookaburra]]. Na faailoa e le dingo e tagata Austronesian e faafesuiai ma ʻAusetalia le atunuu o loo siomia ai le 3000 TLM. ==Iloa fanua== [[File:Australia-climate-map MJC01.png|right|thumb|alt=Vaevaeina ʻAusetalia i lanu eseese e faailoa lona sone tau|Sone tau i ʻAusetalia.]] [[File:Coral Outcrop Flynn Reef.jpg|thumb|left|ʻamu o le [[Tele papupuni Aau]], o le lalolagi e aupito tele [[amu aau]] faiga.]] Vaega tele laueleele a ʻAusetalia o 7.617.930 kilomita faatafafa o loo i le Indo - ipu ʻAusetalia. Siomia i le vasa Initia ma le Pasefika, ua vavae ese mai Asia e le sami Arafura ma Timor, ma le pepelo Sami ʻamu mai le talafatai Queensland, ma le Tasman Sami o loo taoto i le va o ʻAusetalia ma Niu Sila. O le konetineta itiiti o le lalolagi ma le ono atunuu aupito tele i le eria atoa, ʻAusetalia - e tatau ona totogi e lona tele ma le faaesea-e masani ona faaigoaina o le "konetineta motu", ma o nisi taimi e manatu motu aupito tele a le lalolagi. Ei ai ʻAusetalia 34.218 kilomita o le talafatai (e le aofia uma motu i fafo), ma tapa se sone tamaoaiga faapitoa tele o 8.148.250 kilomita faatafafa. Lenei faapitoa sone o le tamaoaiga e le aofia ai le teritori Antarctic ʻAusetalia. E ese mai motu Macquarie, o loo taoto i le va o ʻAusetalia latitu 9 ° ma le 44 ° S, ma le logitu 112 ° ma le 154 ° E. A tele ʻAusetalia tuuina mai ai se eseesega tele o laufanua, ma le timu le teropika ma le vaomatua i le itu i matu-sasaʻe, mauga Atumauga i le itu i saute-sasaʻe, i saute i sisifo ma le itu i sasae, ma vao mago i le ogatotonu. O le konetineta sili ona mafolafola, ma le eleele matua ma itiiti lafulemu; toafa po o se vaega laueleele matutu masani ona taua o faia e le outback ae e mamao le vaega aupito tele o le laueleele. O le aina sili ona matutu konetineta, o lona timuga faaletausaga e tusa ma luga o le eria konetineta e itiiti ifo nai lo le 500 mm. O le faitau aofai o tagata i se nofoaga e tuuina mai, 2.8 nonofo i le sikuea kilomita, o totonu o le sili ona maualalo i le lalolagi, e ui lava o se soifua o vaega tele o le faitau aofai o tagata i le talafatai i saute-sasaʻe faautauta. ==Ekonomi== [[File:Kalgoorlie The Big Pit DSC04498.JPG|thumb|alt=A loloto tatala loʻu lavea i lea e mafai ona vaai i ai nisi auala, o le palapala o se lanu elea|O le [[maoae Lua loʻu auro]] i [[Kalgoorlie]], Western ʻAusetalia, e aupito sili ona tele a le atunuu [[laʻuina tatala-lua | tatala tipi]] loʻu.]] o ʻAusetalia o se atunuu mauoa; e faatupuina ana tupe maua mai punaoa eseese e aofia ai le auina atu i fafo e faatatau i le laʻuina, fesootaiga, faletupe ma fale gaosimea. O loo i ai se tamaoaiga maketi, o se tamaoaiga sili matua i le capita, ma se fua faatatau maualalo matua o le mativa. I le tulaga o le tamaoaiga averesi, tuu i se faavasegaga lona lua i ʻAusetalia le lalolagi ina ua mavae Suitiselani i le 2013, e ui lava o le faateleina o le fua faatatau o le mativa o le atunuu mai le 10.2% i le 11,8%, mai le 2000/01 i le 2013. Na faailoa mai e le inisitituti suesuega Suisse Ata o le atunuu ma le tamaoaiga median aupito maualuga i le lalolagi ma le tamaoaiga lona lua-aupito maualuga averesi i le matutua i le 2013. O le [[Tala Ausetalia]] o le tupe mo le atunuu, e aofia ai le Kerisimasi motu, Cocos (Keeling) motu, ma motu Norfolk, faapea foi ma le setete tutoatasi motu o le Pasefika o Kiribati, Nauru, ma Tuvalu. Faatasi ai ma le 2006 tuufaatasia o le fesuiaiga o faaunegatupe i le Malo o Ausetalia ma le fesuiaiga lumanai Sini, o le faamalumaluga Ausetalia fesuiaiga avea le tele iva i le lalolagi. ==Sosaiete== [[File:Gold Coast skyline.jpg|thumb|alt=A matafaga nonofo ai tagata; e mafai ona vaai i se aai i le tafailagi|Ausetalia ei ai se tasi o le faitau aofai sili ona maualuga urbanized a le lalolagi i le ola le toatele i aai aai tetele i luga o le talafatai. (Ata: [[talafatai auro, Queensland | talafatai auro]] matafaga ma tafailagi, Kuiniselani).]] Mo tupulaga, o le toatele o tagata malaga mai le motu o [[Peretania]], ma tagata o Ausetalia e matele lava o tupuaga British po o Aialani ituaiga. I le 2011 tusiga igoa Ausetalia, o le sa tuaa sili ona masani filifilia le gagana Peretania (36.1%), sosoo ai ma Ausetalia (35.4%), [[Aialani]] (10.4%), [[Sikotilani]] (8.9%), [[Italia]] (4.6%), [[Siamani]] (4.5 %), [[Saina]] (4.3%), [[Initia]] (2.0%), Greek (1.9%), ma [[Holani]] (1.7%). Ua faateleina ai le faitau aofai o Ausetalia e ala i le fa o taimi talu mai le faaiuga o le Taua Muamua a le Lalolagi, o le tele o lenei siitaga mai le ulufale mai o tagata. Mulimuli ai i le Taua lua ma e ala i le 2000, e toetoe lava 5,9 miliona o le faitau aofai atoa o nonofo i le atunuu e pei o tagata malaga fou, o lona uiga o le toeitiiti lava lua mai uma e fitu Ausetalia na fanau mai i se isi atunuu. O le tele o tagata malaga o tomai, [228] ae o le ulufale mai o tagata aofai faatagaina e aofia ai vaega mo tagata o le aiga ma tagata sulufai. I le 2050, o le taimi nei fana i le faitau aofai o Ausetalia e aapa siomia 42 miliona. E ono aai o Ausetalia e silia ma le miliona tagata nonofo (2022, fua faatatau lē aloaia); [[Sini]], [[Melepone]], [[Perisipeni]], [[Perth|Pefa]], [[Ātereta|Ateleta]] ma [[Niukasolo]]. {{Aai tele o Ausetalia}} E ui e Ausetalia leai se gagana aloaia, e masani lava ona mauaa le gagana Peretania e pei o le faapouliuli gagana a le atunuu. Ausetalia le gagana Peretania o le a eseese tele o le gagana ma le tautala tulaga ese ma lexicon, ma ese teisi mai i isi ituaiga o le gagana Peretania i le kalama ma le sipelaga. auauna Sili o Ausetalia e pei o le gagana tulaga faatonuina. E tusa ai ma le tusigaigoa 2011, Peretania o le gagana na tautala i le fale mo le latalata atu i le 81% o le faitau aofai o tagata. I le 250 o loo manatu gagana Ausetalia le atunuu ua i ai i le taimi o fesootaiga Europa muamua, o lea e itiiti ifo i lo le 20 o loo tumau pea i le faaaogaina i aso taitasi e tagata uma vaega o le matutua. E tusa o le 110 isi o loo tautala patino e tagata matutua. I le taimi o le tusiga igoa 2006, e 52,000 le atunuu Ausetalia, fai ma sui o le 12% o le faitau aofai o le atunuu, lipotia mai o le a latou tautala i se gagana le atunuu i le fale. ei ai Ausetalia se gagana faailoga taua o Auslan, o le gagana autu o uiga 5.500 tagata logonoa ==Aganuu== [[File:AFL Grand Final 2010 on the Melbourne Cricket Ground.jpg|thumb|O le [[Melepone Eleele Kirikiti]] ua malosi e fesootai ma le talafaasolopito ma le atinae o [[ālisi]] ma [[tulafono Ausetalia lakapi]], taaloga a le matamata lua sili ona lauiloa Ausetalia.]] E tusa o le 24% o Ausetalia i le tausaga o le 15 aunoa auai i faatulagaina gaoioiga tau taaloga.I se tulaga faava o malo, ua sili i Ausetalia i le [[Kirikiti]], hockey fanua, [[Netipolo]], liki ma le iuni [[lakapi]]. O le tele o Ausetalia ola i totonu o le sone o le gataifale, le faia o le matafaga se nofoaga faafiafiaga lauiloa ma o se vaega taua o le a le faasinomaga o le atunuu. o Ausetalia e malosi faale- i le vai e faavae i taaloga, e pei o le aau ma surfing. Amata le surf gaoioiga faaola le ola i totonu o Ausetalia, ma le volenitia faaola o le olaga o se tasi o le aikona o le atunuu. Le atunuu, o isi taaloga lauiloa e aofia ai tulafono Ausetalia lakapi, solofanua tuuga, [[pasiketipolo]], surfing, [[soka]], ma tuuga afi. O le tuuga solofanua ipu faaletausaga Melepone ma le tuuga iakiti Sydney e Hobart tosina aia malosi. o Ausetalia o se tasi o le lima o atunuu e auai i le Olimipeka o le Taumafanafana uma o le vaitaimi o aso nei, ma ua talimalo le Taaloga faalua: 1956 i Melepone ma le 2000 i Sini. Ua auai foi Ausetalia i Taaloga o le Taupulega uma, talimalo le mea na tupu i le 1938, 1962, 1982, 2006 ma o le a talimalo i le Taaloga o le Taupulega 2018. Faia Ausetalia lona foliga Amataga i le Taaloga a le Pasefika i le 2015. I le avea ai foi le avea ma se tagata auai e le aunoa FIFA Ipu a le Lalolagi, ua manumalo Ausetalia le Malo OFC Ipu fa taimi ma le AFC faʻatasi Asia Ipu - o le na atunuu e manumalo suega siamupini i FIFA eseese e lua konifeterasia. O le atunuu tauva e le aunoa i le lalolagi ʻau pasiketipolo maualuluga e pei ona i totonu o le pito i luga oʻ au e tolu lalolagi i tuutuuga o tulaga agavaa i le Taamilosaga pasiketipolo i le Olimipeka o le Taumafanafana. O isi mea na tutupu faava o malo tetele o lo o umia i totonu o Ausetalia e aofia ai le Australian tenisi Tatala taamilosaga slam tele, faava o malo afitusi ālisi, ma le Fua Faatatau Ausetalia se tasi Grand Prix. O le maualuga o le faatulagaga polokalama a le televise e aofia ai taaloga faasalalau ata e pei o le Olimipeka o le Taumafanafana, FIFA Ipu a le Lalolagi, O le lefulefu, Lakapi Liki Malo o Amataga, ma le finals tele o le lakapi a le atunuu Liki ma Ausetalia Liki Soka. Faasee i Ausetalia ua amata i le 1860s ma le kiona taaloga faia i le atumauga Ausetalia ma vaega o Tasmania. ==Ata== ===Ausetalia=== <gallery> File:Flag of Australia.svg|250px|thumb|[[Fuʻa o Ausetalia|Fuʻa]]. File:Coat of arms of the Commonwealth of Australia.svg|250px|thumb|[[Faʻailoga o Ausetalia|Faʻailoga]]. File:Australia (orthographic projection).svg|250px|thumb|Faʻafanua. </gallery> ===Manu=== {{main|Manu o Ausetalia}} ==Faʻamatalaga== {{reflist|group=N}} ==Faʻasinomaga== {{reflist}} {{Capital cities of Australia|state=expanded}} {{Oseania}} [[Category:Atunu'u o Oseania]] [[Category:Le Lalolagi]] [[Category:Ausetalia]] b4dubzf1v4robeyod2sz2bf23tji3gv Asia 0 2593 48462 48277 2026-08-17T17:57:51Z InternetArchiveBot 8817 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 48462 wikitext text/x-wiki {{Infobox continent |title = Asia |image = File:Asia (orthographic projection) without New Guinea.svg |image_size = 220px |area = {{convert|44579000|km2|sqmi|abbr=on}} (1st)<ref name=NG264>{{Cite book |publisher=National Geographic Society (U.S.) |title=National Geographic Family Reference Atlas of the World |location=Washington, D.C. |year=2006 |page=264}}</ref> |population = {{UN Population|Asia}} ({{UN Population|Year}}; 1st){{UN Population|ref}} |density = 100/km<sup>2</sup> (260/sq mi) |GDP_PPP = $72.7 trillion (2022 est; 1st)<ref>{{Cite web|url=https://www.imf.org/external/datamapper/PPPGDP@WEO/OEMDC/ADVEC/WEOWORLD|title=GDP PPP, current prices|publisher=International Monetary Fund|year=2022|access-date=16 January 2022|archive-date=22 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210122001107/https://www.imf.org/external/datamapper/PPPGDP@WEO/OEMDC/ADVEC/WEOWORLD|url-status=live}}</ref> |GDP_nominal = {{nowrap|$39 trillion (2022 est; 1st)<ref>{{cite web|title=GDP Nominal, current prices|url=https://www.imf.org/external/datamapper/NGDPD@WEO/OEMDC/ADVEC/WEOWORLD|publisher=International Monetary Fund|year=2022|access-date=16 January 2022|archive-date=25 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170225211431/https://www.imf.org/external/datamapper/NGDPD@WEO/OEMDC/ADVEC/WEOWORLD|url-status=live}}</ref>}} |GDP_per_capita = $8,890 (2022 est; 4th)<ref>{{Cite web|url=https://www.imf.org/external/datamapper/NGDPDPC@WEO/OEMDC/ADVEC/WEOWORLD|title=Nominal GDP per capita|publisher=International Monetary Fund|year=2022|access-date=16 January 2022|archive-date=11 January 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200111084550/https://www.imf.org/external/datamapper/NGDPDPC@WEO/OEMDC/ADVEC/WEOWORLD|url-status=live}}</ref> |religions = {{unbulleted list | Muselemu (28.0%) | Hinduism (22.8%) | leai se lotu (13.9%) | Buddhism (11.1%) | lotu faʻapitonuʻu o Saina (9.7%) | Kerisiano (8.4%) | lotu faʻapitonuʻu (3.5%) | lotu fou (1.3%) | isi vaega o lotu (1.3%)<ref name=":religions">{{Cite journal |last1=Johnson |first1=Todd M. |last2=Crossing |first2=Peter F. |date=2022-10-14 |title=Religions by Continent |url=https://brill.com/view/journals/jrd/9/1-2/article-p91_2.xml |journal=Journal of Religion and Demography |volume=9 |issue=1–2 |pages=91–110 |doi=10.1163/2589742x-bja10013 |issn=2589-7411 |access-date=4 August 2023 |archive-date=1 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230801140143/https://brill.com/view/journals/jrd/9/1-2/article-p91_2.xml |url-status=live }}</ref>}} | religions_ref = |demonym = Asian |countries = 49 auai i le UN<br />1 paga ma le UN<br />5 isi setete |list_countries = |dependencies = {{Collapsible list | titlestyle = background:transparent;text-align:left;font-weight:normal; | list_style = text-align:left; | 1 = {{flag|Akrotiri and Dhekelia}} | 2 = {{flag|British Indian Ocean Territory}} | 3 = {{flag|Christmas Island}} | 4 = {{flag|Cocos (Keeling) Islands}} | 5 = {{flag|Hong Kong}} | 6 = {{flag|Macau}} }} |unrecognized = {{Collapsible list | titlestyle = background:transparent;text-align:left;font-weight:normal; | list_style = text-align:left; | 1 = {{flag|Abkhazia}} | 2 = {{flag|Northern Cyprus}} | 3 = {{flag|Palestine}} | 4 = {{flag|South Ossetia}} | 5 = {{flag|Taiwan}}}} |languages = |time = UTC+02:00 - UTC+12:00 |internet = .asia |cities = <!--{{plainlist| * [[List of metropolitan areas in Asia|List of metropolitan areas]] * [[Lists of cities in Asia|Lists of cities]] }} --> |m49 = <code>142</code> – Asia<br /><code>001</code> – World }} O '''Asia''' o se [[konetineta]] a le lalolagi. E aofia ai foʻi ma ni motu e iai [[Initonesia]] (Indonesia) [[Iapani]] ma isi. E maua ai le piliona ma ona tupu o tagata o le [[lalolagi]]. ==Lisi o atunuʻu== {| class="sortable wikitable" ! style="line-height:95%; width:2em" class="unsortable" | Fuʻa ! Igoa ! Toʻatele o Tagata{{UN_Population|ref}}<br/>({{UN_Population|Year}}) ! Nofoaga<br/>(km²) ! Laumua |- | style="text-align:center;"| {{Flagicon|Afghanistan}} | [[Afakanisitana]] | style="text-align:right;"| {{UN_Population|Afghanistan}} | style="text-align:right;"| 647,500 | [[Kabul]] |- | style="text-align:center;"| {{Flagicon|Azerbaijan}} | [[Azerbaijin]]<ref name="transcon">[[transcontinental country]].</ref> | style="text-align:right;"| {{UN_Population|Azerbaijan}} | style="text-align:right;"| 86,600 | [[Baku]] |- | style="text-align:center;"| {{Flagicon|Bahrain}} | [[Pareina]] | style="text-align:right;"| {{UN_Population|Bahrain}} | style="text-align:right;"| 760 | [[Manama]] |- | style="text-align:center;"| {{Flagicon|Bangladesh}} | [[Pagalatesi]] | style="text-align:right;"| {{UN_Population|Bangladesh}} | style="text-align:right;"| 147,570 | [[Dhaka]] |- | style="text-align:center;"| {{Flagicon|Bhutan}} | [[Putani]] | style="text-align:right;"| {{UN_Population|Bhutan}} | style="text-align:right;"| 38,394 | [[Thimphu]] |- | style="text-align:center;"| {{Flagicon|Brunei}} | [[Purunai]] | style="text-align:right;"| {{UN_Population|Brunei Darussalam}} | style="text-align:right;"| 5,765 | [[Bandar Seri Begawan]] |- | style="text-align:center;"| {{Flagicon|Cambodia}} | [[Kemupotia]] | style="text-align:right;"| {{UN_Population|Cambodia}} | style="text-align:right;"| 181,035 | [[Phnom Penh]] |- | style="text-align:center;"| {{Flagicon|China}} | [[Saina]] | style="text-align:right;"| {{UN_Population|China}} | style="text-align:right;"| 9,596,961 | [[Beijing]] |- | style="text-align:center;"| {{Flagicon|Cyprus}} | [[Kuperu]] | style="text-align:right;"| {{UN_Population|Cyprus}} | style="text-align:right;"| 9,251 | [[Nicosia]] |- | style="text-align:center;"| {{Flagicon|East Timor}} | [[Sasaʻe Timor]] | style="text-align:right;"| {{UN_Population|Timor-Leste}} | style="text-align:right;"| 14,874 | [[Dili]] |- | style="text-align:center;"| {{Flagicon|Egypt}} | [[Aikupito]]<ref name="transcon"/> | style="text-align:right;"| {{UN_Population|Egypt}} | style="text-align:right;"| 1,010,408 | Kairo |- | style="text-align:center;"| {{Flagicon|Georgia}} | [[Georgia (country)|Georgia]]<ref name="transcon"/> | style="text-align:right;"| {{UN_Population|Georgia}} | style="text-align:right;"| 69,700 | [[Tbilisi]] |- | style="text-align:center;"| {{Flagicon|India}} | [[Igitia]] | style="text-align:right;"| {{UN_Population|India}} | style="text-align:right;"| 3,287,263 | New Delhi |- | style="text-align:center;"| {{Flagicon|Indonesia}} | [[Initonesia]]<ref name="transcon"/> | style="text-align:right;"| {{UN_Population|Indonesia}} | style="text-align:right;"| 1,904,569 | Jakarta |- | style="text-align:center;"| {{Flagicon|Iran}} | [[Iran]] | style="text-align:right;"| {{UN_Population|Iran (Islamic Republic of)}} | style="text-align:right;"| 1,648,195 | [[Tehran]] |- | style="text-align:center;"| {{Flagicon|Iraq}} | [[Iraki]] | style="text-align:right;"| {{UN_Population|Iraq}} | style="text-align:right;"| 438,317 | [[Baghdad]] |- | style="text-align:center;"| {{Flagicon|Israel}} | [[Isaraelu]] | style="text-align:right;"| {{UN_Population|Israel}} | style="text-align:right;"| 20,770 | [[Jerusalem]] (disputed) |- | style="text-align:center;"| {{Flagicon|Japan}} | [[Iapani]] | style="text-align:right;"| {{UN_Population|Japan}} | style="text-align:right;"| 377,915 | Tokyo |- | style="text-align:center;"| {{Flagicon|Jordan}} | [[Jordan]] | style="text-align:right;"| {{UN_Population|Jordan}} | style="text-align:right;"| 89,342 | [[Amman]] |- | style="text-align:center;"| {{Flagicon|Kazakhstan}} | [[Kasakisitana]]<ref name="transcon"/> | style="text-align:right;"| {{UN_Population|Kazakhstan}} | style="text-align:right;"| 2,724,900 | [[Asetana]] |- | style="text-align:center;"| {{Flagicon|Kuwait}} | [[Kuwait]] | style="text-align:right;"| {{UN_Population|Kuwait}} | style="text-align:right;"| 17,818 | [[Kuwait City]] |- | style="text-align:center;"| {{Flagicon|Kyrgyzstan}} | [[Kegisitani]] | style="text-align:right;"| {{UN_Population|Kyrgyzstan}} | style="text-align:right;"| 199,951 | [[Bishkek]] |- | style="text-align:center;"| {{Flagicon|Laos}} | [[Laosi]] | style="text-align:right;"| {{UN_Population|Lao People's Democratic Republic}} | style="text-align:right;"| 236,800 | [[Vientiane]] |- | style="text-align:center;"| {{Flagicon|Lebanon}} | [[Lebanon]] | style="text-align:right;"| {{UN_Population|Lebanon}} | style="text-align:right;"| 10,400 | [[Beirut]] |- | style="text-align:center;"| {{Flagicon|Malaysia}} | [[Malaysia]] | style="text-align:right;"| {{UN_Population|Malaysia}} | style="text-align:right;"| 329,847 | [[Kuala Lumpur]] |- | style="text-align:center;"| {{Flagicon|Maldives}} | [[Maldives]] | style="text-align:right;"| {{UN_Population|Maldives}} | style="text-align:right;"| 298 | [[Malé]] |- | style="text-align:center;"| {{Flagicon|Mongolia}} | [[Mongolia]] | style="text-align:right;"| {{UN_Population|Mongolia}} | style="text-align:right;"| 1,564,116 | [[Ulaanbaatar]] |- | style="text-align:center;"| {{Flagicon|Myanmar}} | [[Myanmar]] | style="text-align:right;"| {{UN_Population|Myanmar}} | style="text-align:right;"| 676,578 | [[Naypyidaw]] |- | style="text-align:center;"| {{Flagicon|Nepal}} | [[Nepal]] | style="text-align:right;"| {{UN_Population|Nepal}} | style="text-align:right;"| 147,181 | [[Kathmandu]] |- | style="text-align:center;"| {{Flagicon|North Korea}} | [[North Korea]] | style="text-align:right;"| {{UN_Population|Dem. People's Republic of Korea}} | style="text-align:right;"| 120,538 | [[Pyongyang]] |- | style="text-align:center;"| {{Flagicon|Oman}} | [[Omani]] | style="text-align:right;"| {{UN_Population|Oman}} | style="text-align:right;"| 309,500 | [[Muscat, Oman|Muscat]] |- | style="text-align:center;"| {{Flagicon|Pakistan}} | [[Pakisitana]] | style="text-align:right;"| {{UN_Population|Pakistan}} | style="text-align:right;"| 796,095 | [[Islamabad]] |- | style="text-align:center;"| {{Flagicon|Palestine}} | [[State of Palestine|Palestine]] | style="text-align:right;"| {{UN_Population|State of Palestine}} | style="text-align:right;"| 6,220 | [[Ramallah]]<br />(''[[East Jerusalem|Jerusalem]]'') (claimed) |- | style="text-align:center;"| {{Flagicon|Philippines}} | [[Philippines]] | style="text-align:right;"| {{UN_Population|Philippines}} | style="text-align:right;"| 300,000 | [[Manila]] |- | style="text-align:center;"| {{Flagicon|Qatar}} | [[Kata]] | style="text-align:right;"| {{UN_Population|Qatar}} | style="text-align:right;"| 11,586 | [[Doha]] |- | style="text-align:center;"| {{Flagicon|Russia}} | [[Rusia]]<ref name="transcon"/> | style="text-align:right;"| {{UN_Population|Russian Federation}} | style="text-align:right;"| 17,098,242 | [[Moscow]] |- | style="text-align:center;"| {{Flagicon|Saudi Arabia}} | [[Saudi Arabia]] | style="text-align:right;"| {{UN_Population|Saudi Arabia}} | style="text-align:right;"| 2,149,690 | [[Riyadh]] |- | style="text-align:center;"| {{Flagicon|Singapore}} | [[Singapore]] | style="text-align:right;"| {{UN_Population|Singapore}} | style="text-align:right;"| 697 | Singapore |- | style="text-align:center;"| {{Flagicon|South Korea}} | [[South Korea]] | style="text-align:right;"| {{UN_Population|Republic of Korea}} | style="text-align:right;"| 100,210 | [[Seoul]] |- | style="text-align:center;"| {{Flagicon|Sri Lanka}} | [[Siri Laka]] | style="text-align:right;"| {{UN_Population|Sri Lanka}} | style="text-align:right;"| 65,610 | [[Colombo]] |- | style="text-align:center;"| {{Flagicon|Syria}} | [[Syria]] | style="text-align:right;"| {{UN_Population|Syrian Arab Republic}} | style="text-align:right;"| 185,180 | [[Damascus]] |- | style="text-align:center;"| {{Flagicon|Taiwan}} | [[Tailani]] | style="text-align:right;"| {{UN_Population|Taiwan}} | style="text-align:right;"| 36,193 | [[Taipei]] |- | style="text-align:center;"| {{Flagicon|Tajikistan}} | [[Tasikisitani|Tasikistani]] | style="text-align:right;"| {{UN_Population|Tajikistan}} | style="text-align:right;"| 143,100 | [[Dushanbe]] |- | style="text-align:center;"| {{Flagicon|Thailand}} | [[Taialani]] | style="text-align:right;"| {{UN_Population|Thailand}} | style="text-align:right;"| 513,120 | [[Bangkok]] |- | style="text-align:center;"| {{Flagicon|Turkey}} | [[Take]]<ref>[[Eastern Thrace]] region of Turkey is in Europe. Therefore Turkey is a [[transcontinental country]].</ref> | style="text-align:right;"| {{UN_Population|Turkey}} | style="text-align:right;"| 783,562 | [[Ankara]] |- | style="text-align:center;"| {{Flagicon|Turkmenistan}} | [[Turkmenistan]] | style="text-align:right;"| {{UN_Population|Turkmenistan}} | style="text-align:right;"| 488,100 | [[Ashgabat]] |- | style="text-align:center;"| {{Flagicon|United Arab Emirates}} | [[Malo Alapi Lotogatasi]] | style="text-align:right;"| {{UN_Population|United Arab Emirates}} | style="text-align:right;"| 83,600 | [[Abu Dhabi]] |- | style="text-align:center;"| {{Flagicon|Uzbekistan}} | [[Uzbekistan]] | style="text-align:right;"| {{UN_Population|Uzbekistan}} | style="text-align:right;"| 447,400 | [[Tashkent]] |- | style="text-align:center;"| {{Flagicon|Vietnam}} | [[Viatename]] | style="text-align:right;"| {{UN_Population|Viet Nam}} | style="text-align:right;"| 331,212 | [[Hanoi]] |- | style="text-align:center;"| {{Flagicon|Yemen}} | [[Iemene]] | style="text-align:right;"| {{UN_Population|Yemen}} | style="text-align:right;"| 527,968 | [[Sanaʻa]] |} I totonu o setete o loʻo taʻua i luga o loʻo i ai nisi o atunuʻu faʻapitoa e faʻatapulaʻaina i le leai o se faʻasalalauga faavaomalo. E leai se tasi oi latou o sui o le UN: {| class="sortable wikitable" ! style="line-height:95%; width:2em" class="unsortable" | Fuʻa ! Igoa ! Aofaʻi o tagata<br/> ! Eria<br/>(km²) ! Laumua |- |- | style="text-align:center;"| {{Flagicon|Abkhazia}} | [[Abkhazia]] | style="text-align:right;"| 242,862 | style="text-align:right;"| 8,660 | [[Sukhumi]] |- | style="text-align:center;"| {{Flagicon|Nagorno-Karabakh}} | [[Nagorno-Karabakh]] | style="text-align:right;"| 146,573 | style="text-align:right;"| 11,458 | [[Stepanakert]] |- | style="text-align:center;"| {{Flagicon|Northern Cyprus}} | [[Northern Cyprus]] | style="text-align:right;"| 285,356 | style="text-align:right;"| 3,355 | [[Nicosia]] |- | style="text-align:center;"| {{Flagicon|South Ossetia}} | [[South Ossetia]] | style="text-align:right;"| 51,547 | style="text-align:right;"| 3,900 | [[Tskhinvali]] |} {{-}} == Faʻasinomaga == {{Reflist}} == Tusitala == * {{Cite book |title=The myth of continents: a critique of metageography |url=https://archive.org/details/mythofcontinents0000lewi |first=Martin W. |last=Lewis |first2=Kären |last2=Wigen |publisher=University of California Press |year=1997 |isbn=0-520-20743-2 |location=Berkeley and Los Angeles}} * {{cite book |first=Michael |last=Ventris |first2=John |last2=Chadwick |title=Documents in Mycenaean Greek |edition=2nd |year=1973 |location=Cambridge |publisher=University Press}} == Isi Faitauina == * Higham, Charles. ''Encyclopedia of Ancient Asian Civilizations''. Facts on File library of world history. New York: Facts On File, 2004. * Kamal, Niraj. "Arise Asia: Respond to White Peril". New Delhi:Wordsmith,2002, {{ISBN|978-81-87412-08-3}} * Kapadia, Feroz, and Mandira Mukherjee. ''Encyclopaedia of Asian Culture and Society.'' New Delhi: Anmol Publications, 1999. * Levinson, David, and Karen Christensen. ''Encyclopedia of Modern Asia''. New York: Charles Scribner's Sons, 2002. {{asia}} {{Konetineta o le Lalolagi}} [[Category:Konetineta o le Lalolagi]] [[Category:Asia]] o0xgrz8a42bgo7qyrf4nzfq7rz3yklp Mogitolia 0 3036 48465 45304 2026-08-17T17:58:52Z InternetArchiveBot 8817 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 48465 wikitext text/x-wiki {{Infobox Atunuu |conventional_long_name = Монгол улс |common_name = Mogitolia |native_name = Taupulega o Mogitolia |image_flag = Flag of Mongolia.svg |alt_flag = A lanu moana fanua ma le fuʻa Union i le kuata sisi i luga, a sinasina e fitu faasino fetu tele i le kuata siʻitaga maualalo, ma le faaputuga o fetu o fetu sinasina lima i le lago - o se tasi tamai fetu e lima faasino ma le fa, e tetele atu, e fitu faasino fetu. |image_coat = Coat of Arms of Mongolia.svg |alt_coat = <!--alt text for coat of arms--> |national_anthem = "[[Muamua Talafeagai Ausetalia]]" ([[Igilisi]]: "Advance Australia Fair"){{lower|0.2em|{{refn|Vii tupu Ausetalia o le "[[Atua Laveai le Masiofo]]", sa taaalo i le afioaga o se tagata o le [[Maota o Windsor | Tupu aiga]] pe a latou i ai i Ausetalia. I isi tulaga talafeagai uma, o le [[vii o le atunuu]] o Ausetalia, "[[Advance Australia Fair]]", e taaalo.<ref>[https://web.archive.org/web/20071109134834/http://www.itsanhonour.gov.au/symbols/anthem.cfm It's an Honour&nbsp;– Symbols&nbsp;– Australian National Anthem] and [http://dfat.gov.au/about-us/publications/corporate/protocol-guidelines/Pages/16-other-matters.aspx#163 DFAT&nbsp;– "Australian National Anthem"]; {{cite book |title=Parliamentary Handbook of the Commonwealth of Australia |edition=29th |origyear=2002 |year=2005 |chapter=National Symbols |chapterurl=http://www.aph.gov.au/library/handbook/40thparl/national+symbols.pdf |accessdate=7 June 2007 |archive-date=11 Pipiri 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070611101901/http://www.aph.gov.au/library/handbook/40thparl/national+symbols.pdf |dead-url=unfit }}</ref>|name="anthem explanation"|group="N"}}<!--end lower:-->}}<br /><br /><center>[[File:U.S. Navy Band, Advance Australia Fair (instrumental).ogg]]</center> |image_map = Mongolia on the globe (Mongolia centered).svg |alt_map = <!--alt text for map--> |map_width = 220px |capital = [[Ulaanbaatar]] |latd=35 |latm=18.48 |latNS=S |longd=149 |longm=7.47 |longEW=E |largest_city = [[Ulaanbaatar]] |official_languages = [[gagana Mongolian]] (faapouliuli) |languages_type = [[National language]] |languages = [[gagana Mongolian]] |demonym = {{hlist|[[Australians|Australian]] <br />[[Aussie]] (colloquial)<ref>See entry in the [[Macquarie Dictionary]].</ref><ref>{{cite book |title=[[Collins English Dictionary]] |year=2009 |publisher=[[HarperCollins]] |location=Bishopbriggs, Glasgow |isbn=978-0-00-786171-2 |page=[https://archive.org/details/collinsenglishdi0000unkn/page/n27 18] }}</ref><!--end hlist:-->}} |government_type = Malo Faitupu Faavae Palemene Feterale |leader_title1 = [[Tupu o Ausetalia|Tupu]] |leader_name1 = [[Masiofo Elisapeta II ]] |leader_title2 = {{nowrap|[[Kovana Sili o Ausetalia|Kovana Sili]]}} |leader_name2 = [[Peteru Cosgrove|Alii Peteru Cosgrove]] |leader_title3 = [[Palemia o Ausetalia|Palemia]] |leader_name3 = [[Malcolm Turnbull]] |leader_title4 = [[Faamasino Sili o Ausetalia|Faamasino Sili]] |leader_name4 = [[Robert Farani]] |legislature = [[Palemene o Ausetalia|Palemene]] |upper_house = [[Senate Ausetalia|Senate]] |lower_house = [[Maota o Sui o Ausetalia|Maota o Sui]] |sovereignty_type = Tū toʻatasi |sovereignty_note = Mai le [[Iunaite Malo o Peretania Tele ma Aialani|Iunaite Malo]] |established_event1 = [[Aufeterale o Ausetalia|Aufeterale]], [[Tusi faʻavae o Ausetalia|Tusi faʻavae]] |established_date1 = 1 Ianuari 1901 |established_event2 = [[Tulafono o Mulimulitai Tulafono Vaetamaina 1942|Tulafono o Mulimulitai Tulafono Vaetamaina]] |established_date2 = {{nowrap|9 Okitopa 1942 {{small|(with effect<br />mai le 3 Setema 1939)}}}} |established_event3 = [[Ausetalia Tulafono 1986|Ausetalia Tulafono]] |established_date3 = 3 Mati 1986 |area_rank = 6th |area_magnitude = 1 E12 |area = 1,565,000 |areami² = 600,888 <!--Do not remove [[WP:MOSNUM]]--> |population_estimate = 20,555,300 |population_estimate_year = 2016 |population_estimate_rank = 51 |population_estimate_year = {{CURRENTYEAR}} |population_census = 21,507,717<ref>{{Census 2011 AUS|id=0|name=Australia|accessdate=21 June 2012|quick=on}}</ref> |population_census_year = 2011 |population_density = 2.8 |population_densitymi² = 7.3 <!--Do not remove [[WP:MOSNUM]]--> |population_density_rank = 236 |GDP_PPP = {{nowrap|$1.137 trillion<ref name=IMF>{{cite web |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2015/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=75&pr.y=9&sy=2014&ey=2020&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=193&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC&grp=0&a= |title=Australia |publisher=International Monetary Fund |date=October 2015 |accessdate=9 October 2015}}</ref>}} |GDP_PPP_rank = 19th |GDP_PPP_year = 2015 |GDP_PPP_per_capita = $47,318<ref name=IMF/> |GDP_PPP_per_capita_rank = 17th |GDP_nominal = {{nowrap|$1.241 trillion<ref name=IMF/>}} |GDP_nominal_rank = 12th |GDP_nominal_year = 2015 |GDP_nominal_per_capita = $51,642<ref name=IMF/> |GDP_nominal_per_capita_rank = 9th |Gini = 33.6<!--number only--> |Gini_ref = <ref>{{cite web|title=OECD Economic Surveys: Norway 2012|url=http://www.keepeek.com/Digital-Asset-Management/oecd/economics/oecd-economic-surveys-norway-2012/gini-coefficients-before-and-after-taxes-and-transfers_eco_surveys-nor-2012-graph1-en#page1|access-date=2018-01-24|archive-date=2014-08-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20140812150611/http://www.keepeek.com/Digital-Asset-Management/oecd/economics/oecd-economic-surveys-norway-2012/gini-coefficients-before-and-after-taxes-and-transfers_eco_surveys-nor-2012-graph1-en#page1|dead-url=yes}}</ref> |Gini_rank = 19th |Gini_year = 2012 |Gini_change = <!--increase/decrease/steady--> |HDI_year = 2015 |HDI = 0.935 |HDI_rank = 3 |HDI_category = <font color=#009900>matagofie</font> |currency = [[Tala Ausetalia]] |currency_code = AUD |time_zone = [[Taimi i Ausetalia|eseʻese]]<ref name="time" group="N">E eseese laiti mai tolu sone faavae taimi; tagai i le [[Taimi i Ausetalia]].</ref> |utc_offset = +8 to +10.5 |time_zone_DST = [[Taimi i Ausetalia|eseʻese]]<ref name="time" group="N" /> |utc_offset_DST = +8 to +11.5 |date_format = dd-mm-yyyy |drives_on = [[:en:Right- and left-hand traffic#Australia|taumatau]] |cctld = [[.au]] |calling_code = [[61]] }} '''Mogitolia''' (''o se atanu'u totonu o Asia), o tagata e omai mai Mogitolia le Gagana Mongitolian, o le laumua o Ulan Bator. [[Category:Le Lalolagi]] b1fk84dniklswry1skdcr3toynklmov Faʻa Italiani 0 4657 48463 47441 2026-08-17T17:58:09Z InternetArchiveBot 8817 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 48463 wikitext text/x-wiki [[File:Linguistic map of the Italian language.svg|right|thumb|upright=2|Faʻaitaliani.]] '''Faʻaitaliani''' (''lingua italiana'') o se gagana alofa faaleuo fetalai mafuli i [[Italia]], o vaega o [[Suitiselani]], [[San Marino]], [[Aai o Vatikana]]; e pei o se gagana lona lua i [[Albania]], [[Melita]], [[Slovenia]] ma [[Croatia]]; e minorities i [[Crimea]], [[Eritrea]], [[Farani]], [[Libya]], [[Monaco]], [[Montenegro]], [[Romania]] ma Somalia; ma e ala i nuu expatriate i [[Europa]], i [[Amerika]] ma i totonu o [[Ausetalia]]. E toatele failauga e moni tautala i gagana e lua o faasalaga uma e lua gagana faalaugatasia Italia ma isi faaitulagi. O se gagana aloaia i totonu o le [[Iuni a Europa]] ma se tasi o le gagana aloaia e ono o le Faalapotopotoga mo le Saogalemu ma le Galulue Felagolagomai i Europa faatasi ai ma le gagana [[Peretania]], [[Sipaniolo]], [[Farani]], [[Rusia]] ma [[Siamani]].<ref>[[#fberloco2018|Berloco 2018]]</ref> <gallery mode="packed" heights=230 caption=""> Corsivo- come scriverlo a mano in italiano, schede didattiche con alcuni esempi di Paolo Villa (prima edizione commons wikimedia org)-Letters-characters in italics-cursive- how to write it by hand in Italian.pdf| Tusilima tusilima i le aoga Italia Idioma%20italiano.png </gallery> == Talafaasolopito == == Malo == == Sosaiete == == Felauaiga == == Aoaoga == == Siʻosiʻomaga == == Tau == == Tamaoaiga == == Paka lautele == == Taaloga == == Aganuu == == Tagai foi == == Mau == == Sootaga fafo == == Faʻamaumauga == <references/> * {{cite book|last=Simone |first=Raffaele |year=2010 |title=Enciclopedia dell'italiano |publisher=Treccani |ISBN= |ref=simone2010}} * {{cite book|last=Berloco |first=Fabrizio |year=2018 |title=The Big Book of Italian Verbs: 900 Fully Conjugated Verbs in All Tenses. With IPA Transcription, 2nd Edition |publisher=Lengu |ISBN=978-8894034813 |url=https://books.google.es/books?id=DYynDwAAQBAJ&pg=PA3#v=onepage&q&f=false |ref=fberloco2018}} * {{cite book|last=Palermo |first=Massimo |year=2015 |title=Linguistica italiana |url=https://archive.org/details/linguisticaitali0000pale |publisher=Il Mulino |ISBN=978-8815258847 |ref=palermo2015}} [[Category:Gagana]] sx4xzriymtonmjaporo1xvmtdu1vquf Tupe 0 7385 48466 47527 2026-08-17T17:59:39Z InternetArchiveBot 8817 Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260817)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 48466 wikitext text/x-wiki [[File:Billets de 5000.jpg|thumb|250px|Tupe]] [[File:Credit-cards.jpg|thumb|250px|Tupe ([[kata fai aitalafu]])]] '''Tupe''' o soʻo se meataitasi poʻo se faʻamaumauga faʻamaonia e masani ona taliaina e pei [[totogi]] mo [[oloa ma auaunaga]] ma le toe totogiina o [[aitalafu]], pei o le lafoga,i totonu o se atunuu patino poo se agafesootai-tamaoaiga.<ref>{{cite book|title=The Economics of Money, Banking, and Financial Markets (Alternate Edition)|url=https://archive.org/details/economicsofmoney0000mish|last=Mishkin|first=Frederic S.|authorlink=Frederic Mishkin|year=2007|publisher=Addison Wesley|location=Boston|isbn=978-0-321-42177-7|page=[https://archive.org/details/economicsofmoney0000mish/page/8 8]}}</ref><ref>[https://books.google.com/books?id=MDU-NTEJziMC&pg=PA47 ''What Is Money?''] By John N. Smithin. Retrieved July-17-09.</ref><ref>{{cite web|url=http://www.dictionaryofeconomics.com/article?id=pde2008_M000217&edition=current&q=money&topicid=&result_number=5|title=money : The New Palgrave Dictionary of Economics|website=The New Palgrave Dictionary of Economics|accessdate=18 December 2010}}</ref> O galuega autu a le tupe e iloga pei: se auala e fefaʻatauaʻi ai, se iunite o teugatupe, o se faleoloa o tau aogā, ma o nisi taimi, se faʻataʻitaʻiga o le totogiina o se taimi.<ref name="mankiw">{{cite book|title=Macroeconomics|last=Mankiw|first=N. Gregory|authorlink=N. Gregory Mankiw|year=2007|edition=6th|pages=[https://archive.org/details/macroeconomics0000mank/page/22 22–32]|chapter=2|publisher=Worth Publishers|location=New York|isbn=978-0-7167-6213-3|url=https://archive.org/details/macroeconomics0000mank/page/22}}</ref><ref name="greco">[[Thomas H. Greco, Jr.|T.H. Greco]]. ''Money: Understanding and Creating Alternatives to Legal Tender'', White River Junction, Vt: Chelsea Green Publishing (2001). {{ISBN|1-890132-37-3}}</ref> Soʻo se mea poʻo se faʻamatalaga mautinoa e faʻamalieina nei galuega e mafai ona manatu o se tupe. Tupe o le talafaasolopito o se osofaʻiga maketi tau maketi ofoofogia e faavaeina ai [[oloa tupe]], ae toetoe lava o faʻaonaponei tupe faiga uma e faavae i luga sili tupe. Sili tupe, e pei o siaki tupe poo aitalafu o aitalafu, e leai se aoga taua o se oloa faaletino. E maua ai lona taua e ala i le faʻauʻuina e se malo e avea [[tulafono vaivai]]; o lona uiga, e tatau ona taliaina e avea o se ituaiga o tupe totogi i totonu o tuaoi o le atunuu, mo "aitalafu uma, lautele ma tagata tumaoti".<ref>{{cite web|title=The Etymology of Money|url=http://www.thewallstreetpsychologist.com/recent_posts/the-etymology-of-money/|website=Thewallstreetpsychologist.com|accessdate=24 February 2015|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150403151319/http://www.thewallstreetpsychologist.com/recent_posts/the-etymology-of-money/|archivedate=3 April 2015|df=}}</ref> [[Taufaasese tupe]] mafai ona mafua ai se tupe lelei e leiloa lona tau. Le tupe sapalai o se atunuu e aofia ai [[Tupe (tele le fesuiaiga)|tupe]] ([[faletupetusi]] ma siliva), faʻalagolago i le faʻamatalaga patino ua faʻaaogaina, tasi pe sili atu ituaiga o [[faletupe tupe]] (paleni o loʻo faia i le siakiina o teugatala, faʻamatalaga teu tala, ma isi ituaiga o faletupe tala). Faletupe tupe, lea e naʻo faamaumauga, o loʻo faia e le vaega tele o le lautele tupe i [[atunuu atiaʻe]].<ref>{{cite book|last1=Boyle|first1=David|authorlink1=David Boyle (author)|title=The Little Money Book|url=https://archive.org/details/littlemoneybook0000boyl|publisher=The Disinformation Company|year=2006|page=[https://archive.org/details/littlemoneybook0000boyl/page/37 37]|isbn=978-1-932857-26-9}}</ref><ref>{{cite web|title=History of Money|url=http://zzaponline.com/history-of-money/|website=Zzaponline.com|accessdate=24 February 2015}}</ref><ref>Bernstein, Peter, ''A Primer on Money and Banking, and Gold'', Wiley, 2008 edition, pp. 29–39</ref> ==Faʻamatalaga== {{reflist}} [[Category:Tupe]] 6p42jh77yxb0xc3mbzail61jakym9oe Alo vaa 0 7986 48467 40859 2026-08-17T20:34:11Z ~2026-45108-39 12457 48467 wikitext text/x-wiki [[File:Driftwood Chevy wagon Arkansas-f.jpg|thumb|Alo vaa.]] '''Alo vaa''' o se gaoioiga lea e aofia ai [[tamalivali]] a [[paopao]] ma le tasi-paʻa [[foe]]. Masani masani o le upu faʻatapulaʻaina pe a o le paopao o le ogatotonu lea o le gaioiga. O faʻamatalaga lautele e aofia ai le taimi e tuʻufaʻatasia ai ma isi gaioiga e pei o [[tolauapiga paopao]], poʻo le paopao foi e na o se auala [[faʻaaogaina]] e faʻaoga e faʻataunuʻu ai isi gaioiga. Ole tele o aso nei o ale alavaa e fai pei o se vaega o taʻaloga ma faʻafiafiaga. I nisi vaega o [[Europa]] paopao e faasino i vaa ma le [[kayaking]], a o se paopao ua taua o se ''tatala paopao''.<ref>https://en.m.wikipedia.org/wiki/Canoeing <-- enwiki</ref> == Tusitaiala == {{reflist}} 9y3yu2aqg7spyv6xidficule58lqn58