Wikipedia sqwiki https://sq.wikipedia.org/wiki/Faqja_kryesore MediaWiki 1.47.0-wmf.15 first-letter Media Speciale Diskutim Përdoruesi Përdoruesi diskutim Wikipedia Wikipedia diskutim Skeda Skeda diskutim MediaWiki MediaWiki diskutim Stampa Stampa diskutim Ndihmë Ndihmë diskutim Kategoria Kategoria diskutim Portal Portal diskutim TimedText TimedText talk Moduli Moduli diskutim Event Event talk 0 1746 3026212 3026062 2026-08-16T18:01:28Z InternetArchiveBot 115207 Lidhje të jashtme të shpëtuara: 7 Lidhje të jashtme të etiketuara si të vdekura: 0) #IABot (v2.0.9.5 3026212 wikitext text/x-wiki [[Skeda:CIA World Physical Map (2023).pdf|thumb|upright=1.75|Harta e Tokës që tregon si veçoritë fizike, ashtu edhe [[Kufiri|kufijtë politikë]], sipas ''CIA World Factbook'' të vitit 2023<ref name="Shen01" group="shën" />]] '''Gjeografia''' (nga [[Gjuha greke e lashtë|greqishtja e vjetër]] {{Lang|grc|γεωγραφία}}, {{Transl|grc|geōgraphía}}; e përbërë nga {{Transl|grc|gê}} 'tokë' dhe {{Transl|grc|gráphō}} 'shkruaj', {{Fjalë për fjalë}} 'shkrim i tokës') është studimi i tokave, veçorive, banorëve dhe dukurive të planetit [[Toka]].<ref name="intro1"></ref><ref name="Springer2017">{{cite journal |last1=Springer |first1=Simon |title=Earth Writing |journal=GeoHumanities |date=2017 |volume=3 |issue=1 |pages=1–19 |doi=10.1080/2373566X.2016.1272431 |language=en}}</ref> Gjeografia është një disiplinë gjithëpërfshirëse që kërkon të kuptojë Tokën dhe [[Bota|kompleksitetin]] e saj njerëzor e natyror — jo thjesht ku ndodhen objektet, por edhe si kanë ndryshuar dhe si kanë ardhur në gjendjen e tanishme. Edhe pse gjeografia lidhet posaçërisht me Tokën, shumë [[Koncepti|koncepte]] mund të zbatohen më gjerësisht edhe te [[Objektet astronomike|trupat e tjerë qiellorë]], në fushën e [[Shkenca planetare|shkencës planetare]].<ref name="Burt"></ref> Gjeografia është quajtur "një urë ndërmjet [[Shkencat natyrore|shkencave natyrore]] dhe [[Shkenca shoqërore|shkencave shoqërore]]".<ref name="Sala1" /> {{ill|Historia e gjeografisë|en|History of geography}} si disiplinë përfshin kultura dhe mijëvjeçarë të tërë, pasi është zhvilluar në mënyrë të pavarur nga grupe të ndryshme dhe është ndikuar reciprokisht nëpërmjet tregtisë mes tyre. Gjeografia si disiplinë e ka zanafillën në përpjekjet më të hershme për të kuptuar botën në mënyrë hapësinore, ndërsa shembulli më i hershëm i njohur i një harte të botës daton në shekullin e 9-të p.e.s., në [[Babiloni]]n e lashtë.<ref name="Kurt-2009">{{Cite book |author=Kurt A. Raaflaub & Richard J. A. Talbert |title=Geography and Ethnography: Perceptions of the World in Pre-Modern Societies |publisher=John Wiley & Sons |year=2009 |isbn=978-1-4051-9146-3 |page=147|language=en}}</ref> Zanafilla e shumë koncepteve në gjeografi mund të gjurmohet te greku [[Eratosteni]] nga Kirena, i cili mund ta ketë përdorur i pari termin "geographia" (rreth vitit 276–195/194 p.e.s.).<ref name="Roller">{{cite book |last1=Roller |first1=Duane W. |url=https://press.princeton.edu/books/hardcover/9780691142678/eratosthenes-geography |title=Eratosthenes' Geography |date=2010 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-14267-8 |location=New Jersey |access-date=2024-01-29|language=en}}</ref> Përdorimi i parë i regjistruar i fjalës greke ''geōgraphía'' ishte si titull i një libri të studiuesit grek [[Ptolemeu|Klaudi Ptolemeu]] (100–170 e.s.).<ref name="intro1" /> Gjatë mesjetës, gjeografia u ndikua nga dijetarë myslimanë, si [[Muhammed el-Idrisi]], të cilët hartuan harta të hollësishme të botës. [[Epoka e Zbulimeve]] pati ndikim të madh në zhvillimin e gjeografisë, pasi eksploruesit evropianë hartuan [[Bota e Re|Botën e Re]]. Zhvillimet moderne përfshijnë [[gjeomatikën]] dhe [[shkencën e informacionit gjeografik]]. Konceptet themelore të gjeografisë, të pranishme në të gjitha qasjet, janë hapësira, vendi, koha dhe shkalla.<ref name="Thrift1" /><ref name="Kent1" /><ref name="Tuan1" /><ref name="Tuan2" /><ref name="Castree1" /><ref name="Gregory1" /> Sot, gjeografia është një disiplinë jashtëzakonisht e gjerë, me qasje dhe modalitete të shumta. Degët kryesore të gjeografisë janë [[Gjeografia fizike|gjeografia fizike]], [[Gjeografia njerëzore|gjeografia njerëzore]] dhe {{ill|gjeografia teknike|en|Technical geography}}. Gjeografia fizike përqendrohet te mjedisi natyror, gjeografia njerëzore te mënyra si njerëzit ndërveprojnë me Tokën, ndërsa gjeografia teknike te zhvillimi i mjeteve për të kuptuar gjeografinë. Teknikat e përdorura mund të ndahen përgjithësisht në qasje {{ill|sasiore|en|Quantitative geography}}<ref name="Fotheringham1" /> dhe {{ill|cilësore|en|Qualitative geography}}<ref name="RyanBurns1" />, ndërsa shumë studime ndjekin qasje me metoda të përziera.<ref name="Diriwächter1">Diriwächter, R. & Valsiner, J. (janar 2006) [http://www.qualitative-research.net/index.php/fqs/article/view/72 Qualitative Developmental Research Methods in Their Historical and Epistemological Contexts]. FQS. Vol 7, No. 1, Art. 8</ref> Teknika të zakonshme përfshijnë [[Hartografia|hartografinë]], {{ill|teledetektimin|en|Remote sensing}}, intervistat dhe matjet gjeodezike. == Bazat == Gjeografia është studimi sistematik i Tokës (trupat e tjerë qiellorë specifikohen veçmas, si p.sh. "gjeografia e Marsit", ose marrin një emër tjetër, si areografia në rastin e Marsit, selenografia në rastin e Hënës, ose planetografia si term i përgjithshëm), veçorive dhe dukurive që ndodhin mbi të.<ref name="Areography1">{{cite web |title=Areography |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/areography |website=Merriam-Webster |access-date=2022-07-27|language=en}}</ref><ref name="Areoography2">{{cite journal |title=Areography |last1=Lowell |first1=Percival |journal=Proceedings of the American Philosophical Society |date=April 1902 |volume=41 |issue=170 |pages=225–234 |jstor=983554 |language=en}}</ref><ref name="WilliamSheeham2014">{{cite book |last1=Sheehan |first1=William |title=Camille Flammarion's the Planet Mars |chapter=Geography of Mars, or Areography |series=Astrophysics and Space Science Library |date=2014-09-19|volume=409 |pages=435–441 |doi=10.1007/978-3-319-09641-4_7|isbn=978-3-319-09640-7 |language=en}}</ref> Që diçka të bëjë pjesë në fushën e gjeografisë, zakonisht i duhet një përbërës hapësinor që mund të vendoset në [[Harta|hartë]], si p.sh. [[Koordinatat gjeografike|koordinatat]], emrat e vendeve, ose adresat. Kjo ka bërë që gjeografia të shoqërohet me [[Hartografia|hartografinë]] dhe emrat e vendeve. Megjithëse shumë gjeografë janë të trajnuar në [[Toponimia|toponimi]] dhe kartologji, kjo nuk është preokupimi i tyre kryesor. Gjeografët studiojnë shpërndarjen hapësinore dhe kohore të dukurive, proceseve dhe veçorive të Tokës, si dhe ndërveprimin e njerëzve me [[Mjedisi natyror|mjedisin]] e tyre.<ref name="Hayes1">{{Cite web |last=Hayes-Bohanan |first=James |date=2009-09-29|title=What is Environmental Geography, Anyway? |url=http://webhost.bridgew.edu/jhayesboh/environmentalgeography.htm |access-date=2016-11-10|website=webhost.bridgew.edu |publisher=Bridgewater State University |language=en}}</ref> Meqenëse hapësira dhe vendi ndikojnë tema të shumta, si ekonominë, shëndetin, klimën, bimët dhe kafshët, gjeografia është shumë ndërdisiplinore. Natyra ndërdisiplinore e qasjes gjeografike varet nga vëmendja ndaj marrëdhënieve mes dukurive fizike e njerëzore dhe modeleve të tyre hapësinore.<ref name="Baker">{{Cite book |last=Baker |first=J.N.L |title=The History of Geography |date=1963 |publisher=Basil Blackwell |isbn=978-0-85328-022-4 |location=Oxford |page=66|language=en}}</ref><ref name="Hornby11">{{Cite book |last1=Hornby |first1=William F. |url=https://books.google.com/books?id=DLpzQgAACAAJ |title=An introduction to Settlement Geography |last2=Jones |first2=Melvyn |date=1991-06-29|publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-28263-5 |language=en}}</ref>[[Skeda:17th Century map of Pembrokeshire.jpg|thumb|Hartat, si kjo paraqitje e shekullit të 17-të e Pembrokeshire-it, janë një element qendror në studimin e gjeografisë.]]Ndonëse kufizimi i gjeografisë në disa koncepte kyçe është jashtëzakonisht i vështirë dhe objekt debati të madh brenda disiplinës, disa burime i janë qasur këtij problemi.<ref name="KeyConcepts2014">{{cite book |editor1-last=Clifford |editor1-first=Nicholas J. |editor2-last=Holloway |editor2-first=Sarah L. |editor3-last=Rice |editor3-first=Stephen P. |editor4-last=Valentine |editor4-first=Gill |title=Key Concepts in Geography |date=2014 |publisher=Sage |isbn=978-1-4129-3022-2 |edition=2nd |url=https://us.sagepub.com/en-us/nam/key-concepts-in-geography/book230446 |access-date=2023-12-02|language=en}}</ref> Botimi i parë i librit "Key Concepts in Geography" e ndau këtë në kapituj të përqendruar te "Hapësira", "Vendi", "Koha", "Shkalla" dhe "Peizazhi".<ref name="KeyConcepts2003">{{cite book |editor1-last=Holloway |editor1-first=Sarah L. |editor2-last=Rice |editor2-first=Stephen P. |editor3-last=Valentine |editor3-first=Gill |title=Key Concepts in Geography |date=2003 |publisher=Sage |isbn=978-0-7619-7389-8 |edition=1st|language=en}}</ref> Botimi i dytë i librit i zgjeroi këto koncepte kyçe duke shtuar "Sistemet mjedisore", "Sistemet shoqërore", "Natyra", "[[Globalizimi|globalizimi]]", "Zhvillimi" dhe "Rreziku", duke treguar sa e vështirë mund të jetë kufizimi i fushës.<ref name="KeyConcepts2014" /> Një qasje tjetër e përdorur gjerësisht në mësimdhënien e gjeografisë është Pesë temat e gjeografisë, të përcaktuara nga "Guidelines for Geographic Education: Elementary and Secondary Schools", botuar bashkërisht nga Këshilli Kombëtar për Edukimin Gjeografik dhe Shoqata e Gjeografëve Amerikanë në vitin 1984.<ref name="Guidelines1984">{{cite book |title=Guidelines for Geographic Education: Elementary and Secondary Schools |date=1984 |publisher=The Council |isbn=978-0-89291-185-1|language=en}}</ref><ref name="Natoli1994">{{cite journal |last1=Natoli |first1=Salvatore J. |title=''Guidelines for Geographic Education'' and the Fundamental Themes in Geography |journal=Journal of Geography |date=1994-01-01|volume=93 |issue=1 |pages=2–6 |doi=10.1080/00221349408979676 |bibcode=1994JGeog..93....2N |language=en}}</ref> Këto tema janë: vendndodhja, vendi, marrëdhëniet brenda vendeve (shpesh përmbledhur si ndërveprimi njeri-mjedis), lëvizja dhe rajonet.<ref name="Natoli1994" /><ref name="Brown2015">{{cite journal |last1=Buchanan |first1=Lisa Brown |last2=Tschida |first2=Christina M. |title=Exploring the five themes of geography using technology |journal=The Ohio Social Studies Review |date=2015 |volume=52 |issue=1 |pages=29–39 |url=https://ossr.scholasticahq.com/api/v1/attachments/2781/download |language=en |access-date=16 gusht 2026 |archive-date=18 maj 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240518141508/https://ossr.scholasticahq.com/api/v1/attachments/2781/download |url-status=dead }}</ref> Pesë temat e gjeografisë kanë formësuar mënyrën si arsimi amerikan i është qasur kësaj teme që atëherë.<ref name="Natoli1994" /><ref name="Brown2015" /> === Hapësira === {{Kryesor|Hapësira}} [[Skeda:3D coordinate system.svg|thumb|right|Një sistem koordinativ kartezian tridimensional me dorë të djathtë, i përdorur për të treguar pozicione në hapësirë]] <blockquote>Ashtu si të gjitha dukuritë ekzistojnë në kohë dhe kështu kanë një histori, ato ekzistojnë edhe në hapësirë dhe kanë një gjeografi.<ref name=GeographyPerspective1>{{Cite book |chapter=Chapter 3: Geography's Perspectives|url=http://www.nap.edu/openbook.php?record_id=4913&page=28 |title=Rediscovering Geography: New Relevance for Science and Society |date=1997 |publisher=The National Academies Press |isbn=978-0-309-05199-6 |location=Washington, DC |page=28 |doi=10.17226/4913 |bibcode=1997nap..book.4913N |access-date=2014-05-06 |language=en}}</ref> — Këshilli Kombëtar i Kërkimeve i SHBA, 1997</blockquote> Që diçka të ekzistojë në fushën e gjeografisë, duhet të mund të përshkruhet hapësinorisht.<ref name="GeographyPerspective1" /><ref name=Matthews1>{{cite book |last1=Matthews |first1=John |last2=Herbert |first2=David |title=Geography: A very short introduction |date=2008 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-921128-9 |language=en}}</ref> Kështu, hapësira është koncepti më themelor në bazë të gjeografisë.<ref name=Thrift1>{{cite book |last1=Thrift |first1=Nigel |title=Key Concepts in Geography: Space, The Fundamental Stuff of Geography |date=2009 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-1-4051-9146-3 |pages=85–96 |edition=2nd|language=en}}</ref><ref name=Kent1>{{cite book |last1=Kent |first1=Martin |title=Key Concepts in Geography: Space, Making Room for Space in Physical Geography |date=2009 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-1-4051-9146-3 |pages=97–119 |edition=2nd|language=en}}</ref> Koncepti është aq bazik, saqë gjeografëve shpesh u vjen e vështirë ta përkufizojnë saktësisht se çfarë është. Hapësira absolute është pikërisht vendndodhja, ose koordinatat hapësinore, e objekteve, personave, vendeve ose dukurive nën hetim.<ref name=Thrift1/> Ne ekzistojmë në hapësirë.<ref name=Tuan1>{{cite book |last1=Tuan |first1=Yi-Fu |title=Space and Place: The Perspective of Experience |date=1977 |publisher=University of Minnesota Press |isbn=0-8166-3877-2 |language=en}}</ref> Hapësira absolute çon te pikëpamja e botës si fotografi, me gjithçka të ngrirë në vend në momentin kur u regjistruan koordinatat. Sot, gjeografët trajnohen për ta njohur botën si një hapësirë dinamike, ku të gjitha proceset ndërveprojnë, në vend të një figure statike në hartë.<ref name=Thrift1/><ref name=Chen1>{{cite journal |last1=Chen |first1=Xiang |last2=Clark |first2=Jill |title=Interactive three-dimensional geovisualization of space-time access to food |journal=Applied Geography |date=2013 |volume=43 |pages=81–86 |doi=10.1016/j.apgeog.2013.05.012 |bibcode=2013AppGe..43...81C |language=en}}</ref> === Vendi === {{Kryesor|Vendndodhja}} [[Skeda:Yi-Fu Tuan-Festival international de géographie 2012 (1).jpg|thumb|upright=0.8|Yi-Fu Tuan, gjeograf që vuri në pah rëndësinë e gjuhës në krijimin e vendit<ref>{{Cite journal |last=Tuan |first=Yi-Fu |year=1991 |title=Language and the Making of Place: A Narrative-Descriptive Approach |journal=Annals of the Association of American Geographers |volume=81 |issue=4 |pages=684–696 |doi=10.1111/j.1467-8306.1991.tb01715.x|language=en}}</ref>]]Vendi është një nga termat më kompleksë dhe më të rëndësishëm në gjeografi.<ref name=Tuan1/><ref name=Tuan2>{{cite journal |last1=Tuan |first1=Yi-Fu |title=A View of Geography |journal=Geographical Review |date=1991 |volume=81 |issue=1 |pages=99–107 |doi=10.2307/215179 |jstor=215179 |bibcode=1991GeoRv..81...99T |language=en}}</ref><ref name=Castree1>{{cite book |last1=Castree |first1=Noel |title=Key Concepts in Geography: Place, Connections and Boundaries in an Interdependent World |date=2009 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-1-4051-9146-3 |pages=85–96 |edition=2nd|language=en}}</ref><ref name=Gregory1>{{cite book |last1=Gregory |first1=Ken |title=Key Concepts in Geography: Place, The Management of Sustainable Physical Environments |date=2009 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-1-4051-9146-3 |pages=173–199 |edition=2nd|language=en}}</ref> Në gjeografinë njerëzore, vendi është sinteza e koordinatave mbi sipërfaqen e Tokës, aktivitetit dhe përdorimit që ndodh, ka ndodhur dhe do të ndodhë në ato koordinata, si dhe kuptimit që individët dhe grupet njerëzore i japin asaj hapësire.<ref name="Matthews1" /><ref name=Castree1/> Kjo mund të jetë jashtëzakonisht komplekse, pasi hapësira të ndryshme mund të kenë përdorime të ndryshme në kohë të ndryshme dhe të nënkuptojnë gjëra të ndryshme për njerëz të ndryshëm. Në gjeografinë fizike, vendi përfshin të gjitha dukuritë fizike që ndodhin në hapësirë, përfshirë [[litosferën]], [[atmosferën]], [[hidrosferën]] dhe [[biosferën]].<ref name=Gregory1/> Vendet nuk ekzistojnë në zbrazëti, por kanë marrëdhënie komplekse hapësinore me njëri-tjetrin, dhe vendi ka të bëjë me mënyrën si një vendndodhje pozicionohet në raport me të gjitha vendndodhjet e tjera.<ref name="Tobler1">{{cite journal |last1=Tobler |first1=Waldo |title=A Computer Movie Simulating Urban Growth in the Detroit Region |journal=Economic Geography |date=1970 |volume=46 |pages=234–240 |doi=10.2307/143141 |jstor=143141 |language=en}}</ref><ref name="Tobler2">{{cite journal |last1=Tobler |first1=Waldo |title=On the First Law of Geography: A Reply |journal=Annals of the Association of American Geographers |date=2004 |volume=94 |issue=2 |pages=304–310 |doi=10.1111/j.1467-8306.2004.09402009.x |bibcode=2004AAAG...94..304T |language=en}}</ref> Si disiplinë, pra, termi "vend" në gjeografi përfshin të gjitha dukuritë hapësinore që ndodhin në një vendndodhje, përdorimet dhe kuptimet e ndryshme që njerëzit i japin asaj vendndodhjeje, dhe si ajo vendndodhje ndikon dhe ndikohet nga të gjitha vendndodhjet e tjera në Tokë.<ref name=Castree1/><ref name=Gregory1/> Në një nga punimet e tij, Yi-Fu Tuan shpjegon se, sipas tij, gjeografia është studimi i Tokës si vendbanim i njerëzimit, dhe kështu vendi dhe kuptimi kompleks pas këtij termi janë qendrorë për disiplinën e gjeografisë.<ref name="Tuan2" /> === Koha === {{Kryesor|Gjeografia historike}} [[Skeda:Sample of time geographical description.png|thumb|upright=1.35|alt=Një kub hapësirë-kohë është një grafik me tre boshte, ku njëri bosht paraqet përmasën kohore dhe dy të tjerët paraqesin dy përmasa hapësinore|Shembuj të gjuhës vizuale të gjeografisë së kohës: kubi hapësirë-kohë, shtegu, prizmi, tufa dhe koncepte të tjera.]]Koha zakonisht konsiderohet brenda fushës së [[Historia|historisë]]; megjithatë, ajo është një shqetësim i rëndësishëm edhe në gjeografi.<ref name=Thrift2>{{cite book |last1=Thrift |first1=Nigel |title=An Introduction to Time-Geography |date=1977 |publisher=Geo Abstracts, University of East Anglia |isbn=0-90224667-4|language=en}}</ref><ref name=Thornes1>{{cite book |last1=Thornes |first1=John |title=Key Concepts in Geography: Time, Change and Stability in Environmental Systems |date=2009 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-1-4051-9146-3 |pages=119–139|edition=2nd|language=en}}</ref><ref name=Taylor2>{{cite book |last1=Taylor |first1=Peter |title=Key Concepts in Geography: Time, From Hegemonic Change to Everyday life |date=2009 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-1-4051-9146-3 |pages=140–152|edition=2nd|language=en}}</ref> Në fizikë, hapësira dhe koha nuk janë të ndara, por kombinohen në konceptin e [[Hapësirë-koha|hapësirë-kohës]].<ref name="Galison">{{cite journal|last1=Galison |first1=Peter Louis|title=Minkowski's space–time: From visual thinking to the absolute world |journal=Historical Studies in the Physical Sciences |date=1979 |volume=10 |pages=85–121 |doi=10.2307/27757388 |jstor=27757388 |language=en}}</ref> Gjeografia i nënshtrohet ligjeve të fizikës, dhe kur studiohen dukuri në hapësirë, duhet marrë parasysh edhe koha. Koha në gjeografi është më shumë se thjesht regjistrimi historik i ngjarjeve në koordinata të veçanta; ajo përfshin edhe modelimin e lëvizjes dinamike të njerëzve, organizmave dhe sendeve nëpër hapësirë.<ref name=Tuan1/> Koha e lehtëson lëvizjen nëpër hapësirë, duke bërë të mundur, në fund të fundit, që gjërat të rrjedhin nëpër një sistem.<ref name=Thrift2/> Sasia e kohës që një individ, ose grup njerëzish, kalon në një vend shpesh formëson lidhjen dhe këndvështrimin e tyre ndaj atij vendi.<ref name=Tuan1/> Koha kufizon rrugët e mundshme që mund të ndiqen nëpër hapësirë, duke pasur parasysh një pikënisje, rrugë të mundshme dhe shpejtësinë e lëvizjes.<ref name=Miller1>{{cite book |last1=Miller |first1=Harvey |title=International Encyclopedia of Geography |chapter=Time Geography and Space–Time Prism |date=2017 |pages=1–19 |doi=10.1002/9781118786352.wbieg0431 |isbn=978-0-470-65963-2 |language=en}}</ref> Vizualizimi i kohës mbi hapësirën është sfidues për sa i përket kartografisë, dhe përfshin prizmin hapësirë-kohë, gjeovizualizime të avancuara 3D, dhe harta të animuara.<ref name="Tobler1" /><ref name=Miller1/><ref>{{cite journal |last1=Monmonier |first1=Mark |title=Strategies For The Visualization Of Geographic Time-Series Data |journal=Cartographica |date=1990 |volume=27 |issue=1 |pages=30–45 |doi=10.3138/U558-H737-6577-8U31 |bibcode=1990CIJGI..27...30M |language=en}}</ref><ref name=Chen1/> === Shkalla === Shkalla, në kontekstin e një harte, është raporti mes një largësie të matur në hartë dhe largësisë përkatëse të matur në terren.<ref name="Burt">{{cite book |last1=Burt |first1=Tim |title=Key Concepts in Geography: Scale, Resolution, Analysis, and Synthesis in Physical Geography |date=2009 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-1-4051-9146-3 |edition=2nd |pages=85–96|language=en}}</ref><ref name=Herod>{{cite book |last1=Herod |first1=Andrew |title=Key Concepts in Geography: Scale, the local and the global |date=2009 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-1-4051-9146-3 |pages=85–96 |edition=2nd|language=en}}</ref>[[Skeda:Map scale - 8km, 5mi.png|thumb|Një shkallë grafike ose me shirit. Një hartë zakonisht jep edhe shkallën e saj në formë numerike ("1:50.000", për shembull, do të thotë se një cm në hartë përfaqëson 50.000 cm hapësirë reale, që janë 500 metra).]] Ky koncept është themelor për disiplinën e gjeografisë, jo vetëm për kartografinë, pasi dukuritë e studiuara duken të ndryshme në varësi të shkallës së përdorur.<ref name=Arbia1>{{cite journal |last1=Arbia |first1=Giuseppe |last2=Benedetti |first2=Roberto |last3=Espa |first3=Giuseppe |title=Effects of MAUP on image classification |journal=Geographical Systems |date=1996 |volume=3 |issue=2–3 |pages=123–141 |issn=1069-2665 |language=en}}</ref><ref name="SmithLaws">{{cite journal |last1=Smith |first1=Peter |title=The laws of geography |journal=Teaching Geography |date=2005 |volume=30 |issue=3 |page=150 |jstor=23756334 |language=en}}</ref> Shkalla është korniza që gjeografët përdorin për të matur hapësirën, dhe në fund të fundit, për të kuptuar një vend.<ref name=Herod/> === Ligjet e gjeografisë<span class="anchor" id="Laws"></span> === Gjatë revolucionit sasior, gjeografia u zhvendos drejt një qasjeje empirike bërëse-ligjesh (nomotetike).<ref name="DeLyser1">{{cite book |last1=DeLyser |first1=Dydia |last2=Herbert |first2=Steve |last3=Aitken |first3=Stuart |last4=Crang |first4=Mike |last5=McDowell |first5=Linda |title=The SAGE Handbook of Qualitative Geography |date=November 2009 |publisher=SAGE Publications |isbn=978-1-4129-1991-3 |edition=1st |url=https://uk.sagepub.com/en-gb/eur/the-sage-handbook-of-qualitative-geography/book228796#preview |access-date=2023-04-27|language=en}}</ref><ref name="Yano1">{{cite journal |last1=Yano |first1=Keiji |title=GIS and quantitative geography |journal=GeoJournal |date=2001 |volume=52 |issue=3 |pages=173–180 |doi=10.1023/A:1014252827646|s2cid=126943446 |language=en}}</ref> Që nga atëherë janë propozuar disa '''ligje të gjeografisë''', më së shumti nga Waldo Tobler, dhe mund të konsiderohen si prodhim i revolucionit sasior.<ref name="Walker1">{{cite journal |last1=Walker |first1=Robert Toovey |title=Geography, Von Thünen, and Tobler's first law: Tracing the evolution of a concept |journal=Geographical Review |date=2021-04-28|volume=112 |issue=4 |pages=591–607 |doi=10.1080/00167428.2021.1906670 |language=en}}</ref> Në përgjithësi, disa kundërshtojnë vetë konceptin e ligjeve në gjeografi dhe në shkencat shoqërore.<ref name="Tobler1"/><ref name="Tobler3">{{cite journal |last1=Tobler |first1=Waldo |title=On the First Law of Geography: A Reply |journal=Annals of the Association of American Geographers |date=2004 |volume=94 |issue=2 |pages=304–310 |doi=10.1111/j.1467-8306.2004.09402009.x |bibcode=2004AAAG...94..304T |language=en}}</ref><ref name="Goodchild1">{{cite journal |last1=Goodchild |first1=Michael |title=The Validity and Usefulness of Laws in Geographic Information Science and Geography |journal=Annals of the Association of American Geographers |date=2004 |volume=94 |issue=2 |pages=300–303 |doi=10.1111/j.1467-8306.2004.09402008.x |bibcode=2004AAAG...94..300G |language=en}}</ref> Këto kritika janë trajtuar nga Tobleri dhe të tjerë, si Michael Frank Goodchild.<ref name="Tobler3"/><ref name="Goodchild1"/> Megjithatë, kjo mbetet një burim debati i vazhdueshëm në gjeografi, i cili nuk pritet të zgjidhet së shpejti. Janë propozuar disa ligje, dhe ligji i parë i Toblerit për gjeografinë është më i pranuari në gjeografi. Disa kanë argumentuar se ligjet gjeografike nuk kanë nevojë të numërohen. Ekzistenca e një ligji të parë fton natyrshëm një të dytë, dhe shumë e kanë propozuar veten si të tillë. Është propozuar gjithashtu që ligji i parë i Toblerit të zhvendoset në vend të dytë dhe të zëvendësohet me një tjetër.<ref name="Goodchild1"/> Disa nga ligjet e propozuara të gjeografisë jepen më poshtë: * '''Ligji i parë i Toblerit për gjeografinë''': "Gjithçka lidhet me gjithçka tjetër, por gjërat afër janë më të lidhura se ato larg."<ref name="Tobler1"/><ref name="Tobler3"/><ref name="Goodchild1"/> * '''Ligji i dytë i Toblerit për gjeografinë''': "Dukuria e jashtme ndaj një zone gjeografike me interes ndikon çfarë ndodh brenda saj."<ref name="Tobler3"/><ref name='Tobler4'>{{cite journal |last1=Tobler |first1=Waldo |title=Linear pycnophylactic reallocation comment on a paper by D. Martin |journal=International Journal of Geographical Information Science |date=1999 |volume=13 |issue=1 |pages=85–90 |doi=10.1080/136588199241472 |bibcode=1999IJGIS..13...85T |language=en}}</ref> * '''Ligji i Arbias për gjeografinë''': "Gjithçka lidhet me gjithçka tjetër, por gjërat e vëzhguara me rezolucion hapësinor të trashë janë më të lidhura se ato të vëzhguara me rezolucion më të hollë."<ref name=Arbia1/><ref name="Tobler3"/><ref name="SmithLaws" /><ref name=Hecht1>{{cite book |last1=Hecht |first1=Brent |last2=Moxley |first2=Emily |title=Spatial Information Theory |chapter=Terabytes of Tobler: Evaluating the First Law in a Massive, Domain-Neutral Representation of World Knowledge |series=Lecture Notes in Computer Science |date=2009 |volume=5756 |page=88 |publisher=Springer|doi=10.1007/978-3-642-03832-7_6 |bibcode=2009LNCS.5756...88H |isbn=978-3-642-03831-0 |language=en}}</ref><ref name="Otto1">{{citation |last1=Otto |first1=Philipp |last2=Dogan |first2=Osman |last3=Taspınar |first3=Suleyman |title=A Dynamic Spatiotemporal Stochastic Volatility Model with an Application to Environmental Risks |journal=Econometrics and Statistics |date=2023 |doi=10.1016/j.ecosta.2023.11.002 |arxiv=2211.03178 |s2cid=253384426 |language=en}}</ref> * '''Heterogjeniteti hapësinor''': Variablat gjeografikë shfaqin variancë të pakontrolluar.<ref name="Goodchild1" /><ref name="Zou2022">{{cite journal |last1=Zou |first1=Muquan |last2=Wang |first2=Lizhen |last3=Wu |first3=Ping |last4=Tran |first4=Vanha |title=Mining Type-β Co-Location Patterns on Closeness Centrality in Spatial Data Sets |journal=ISPRS Int. J. Geo-Inf. |date=2022-07-23|volume=11 |issue=8 |page=418 |doi=10.3390/ijgi11080418 |doi-access=free |bibcode=2022IJGI...11..418Z |language=en}}</ref><ref name="Zhang2023">{{cite journal |last1=Zhang |first1=Yu |last2=Sheng |first2=Wu |last3=Zhao |first3=Zhiyuan |last4=Yang |first4=Xiping |last5=Fang |first5=Zhixiang |title=An urban crowd flow model integrating geographic characteristics |journal=Scientific Reports |date=2023-01-30|volume=13 |issue=1 |page=1695 |doi=10.1038/s41598-023-29000-5 |doi-access=free|pmid=36717687 |pmc=9886992 |bibcode=2023NatSR..13.1695Z |language=en}}</ref> * '''Parimi i pasigurisë''': "Se bota gjeografike është pafundësisht komplekse, dhe se çdo përfaqësim i saj duhet të përmbajë domosdoshmërisht elemente pasigurie; se shumë përkufizime të përdorura në grumbullimin e të dhënave gjeografike përmbajnë elemente paqartësie; dhe se është e pamundur të matet me saktësi vendndodhja në sipërfaqen e Tokës."<ref name="Goodchild1"/> Përveç kësaj, në literaturë janë propozuar edhe disa variacione ose ndryshime të këtyre ligjeve, edhe pse ato mbështeten më pak. Për shembull, një punim propozoi një version të ndryshuar të ligjit të parë të Toblerit për gjeografinë, i quajtur në tekst ''ligji Tobler–von Thünen'',<ref name="Walker1" /> i cili thotë: "Gjithçka lidhet me gjithçka tjetër, por gjërat afër janë më të lidhura se gjërat larg, si pasojë e aksesueshmërisë."<ref name="Walker1" /> == Nëndisiplinat == Gjeografia është një degë kërkimi që përqendrohet te informacioni hapësinor mbi Tokën. Është një temë jashtëzakonisht e gjerë dhe mund të ndahet në mënyra të shumta.<ref name="Tambassi" /> Ka pasur disa qasje ndaj kësaj, që shtrihen të paktën përgjatë disa shekujsh, duke përfshirë "katër traditat e gjeografisë" dhe ndarjen në degë të veçanta.<ref name="cave1" /><ref name="Traditions1">{{cite journal |last1=Pattison |first1=William |title=The Four Traditions of Geography |journal=Journal of Geography |date=1964 |volume=63 |issue=5 |pages=211–216 |doi=10.1080/00221346408985265 |bibcode=1964JGeog..63..211P |language=en}}</ref> Katër traditat e gjeografisë përdoren shpesh për të ndarë teoritë e ndryshme historike të qasjes që gjeografët i kanë dhënë disiplinës.<ref name="Traditions1" /> Në krahasim me to, degët e gjeografisë përshkruajnë qasjet gjeografike bashkëkohore të zbatuara.<ref name="Sala1" /> === Katër traditat === Gjeografia është një fushë jashtëzakonisht e gjerë. Për këtë arsye, shumë e shohin si të pamjaftueshme përkufizimet e ndryshme të gjeografisë të propozuara përgjatë dekadave. Për ta trajtuar këtë, William D. Pattison propozoi konceptin e "Katër traditave të gjeografisë" në vitin 1964.<ref name="Traditions1" /><ref name="Traditions2">{{cite journal |last1=Robinson |first1=J. Lewis |title=A New Look at the Four Traditions of Geography |journal=Journal of Geography |date=1976 |volume=75 |issue=9 |pages=520–530 |doi=10.1080/00221347608980845 |bibcode=1976JGeog..75..520R |language=en}}</ref><ref name="Traditions3">{{cite journal |last1=Murphy |first1=Alexander |title=Geography's Crosscutting Themes: Golden Anniversary Reflections on "The Four Traditions of Geography" |journal=Journal of Geography |date=2014-06-27|volume=113 |issue=5 |pages=181–188 |doi=10.1080/00221341.2014.918639 |bibcode=2014JGeog.113..181M |s2cid=143168559 |language=en}}</ref> Këto tradita janë tradita [[Spatial analysis|hapësinore]] ose vendore, tradita njeri-tokë, ose ndërveprim njeri-mjedis (nganjëherë quajtur gjeografi e integruar), tradita e studimeve rajonale ose [[Gjeografia regjionale|rajonale]], dhe tradita e [[Shkencat e Tokës|shkencave të Tokës]].<ref name="Traditions1"/><ref name="Traditions2"/><ref name="Traditions3"/> Këto koncepte janë grupe të gjera filozofish gjeografike të lidhura me njëra-tjetrën brenda disiplinës. Ato janë një nga shumë mënyrat me të cilat gjeografët organizojnë grupet kryesore të mendimit dhe filozofisë brenda disiplinës.<ref name="Traditions1"/><ref name="Traditions2"/><ref name="Traditions3"/> === Degët === [[Skeda:BranchesOfGeography.png|thumb|Marrëdhënia mes tri degëve të gjeografisë]] Në një qasje tjetër ndaj katër traditave të përmendura më sipër, gjeografia organizohet në degë të zbatuara.<ref name="Sala2" /><ref name="Dada1">{{cite journal |last1=Dada |first1=Anup |title=The Process of Geomorphology Related to Sub Branches of Physical Geography |journal=Black Sea Journal of Scientific Research |date=December 2022 |volume=59 |issue=3 |pages=1–2 |url=https://www.sc-media.org/articles/the-process-of-geomorphology-related-to-sub-branches-of-physical-geography-97375.html|access-date=2023-05-09|language=en}}</ref> UNESCO-ja, në ''Encyclopedia of Life Support Systems'', e organizon gjeografinë në tri kategori: [[Gjeografia njerëzore|gjeografia njerëzore]], [[Gjeografia fizike|gjeografia fizike]] dhe gjeografia teknike.<ref name="Sala1" /><ref name="Ormeling1" /><ref name="Sala2" /><ref name=Tambassi>{{cite book |last1=Tambassi |first1=Timothy |title=The Philosophy of Geo-Ontologies |date=2021 |publisher=Springer |isbn=978-3-030-78144-6 |edition=2nd|language=en}}</ref> Disa botime e kufizojnë numrin e degëve në fizike dhe njerëzore, duke i quajtur ato degët kryesore.<ref name="Matthews1" /> Gjeografia njerëzore përqendrohet kryesisht te mjedisi i ndërtuar dhe si njerëzit krijojnë, shohin, menaxhojnë dhe ndikojnë hapësirën.<ref name="Hough1">{{Cite book |last1=Hough |first1=Carole |title=The Oxford Handbook of Names and Naming |last2=Izdebska |first2=Daria |date=2016 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-965643-1 |editor-last=Gammeltoft |editor-first=Peder |location=Oxford, United Kingdom |chapter=Names and Geography|language=en}}</ref> Gjeografia fizike shqyrton mjedisin natyror dhe mënyrën si organizmat, klima, dheu, uji dhe reliefi prodhojnë e ndërveprojnë, duke studiuar modelet hapësinore në mjedisin natyror, atmosferë, hidrosferë, biosferë dhe gjeosferë.<ref name="Matthews1" /><ref name="Cotterill">{{Cite web |last=Cotterill |first=Peter D. |date=1997 |title=What is geography? |url=http://www.aag.org/Careers/What_is_geog.html |access-date=2006-10-09 |website=AAG Career Guide: Jobs in Geography and related Geographical Sciences |publisher=American Association of Geographers |language=en |archive-date=6 tetor 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061006152742/http://www.aag.org/Careers/What_is_geog.html |url-status=dead }}</ref> Ndryshimi mes këtyre qasjeve çoi në zhvillimin e gjeografisë së integruar, e cila kombinon gjeografinë fizike dhe njerëzore dhe merret me ndërveprimet mes mjedisit dhe njerëzve.<ref name="Hayes1" /> Gjeografia teknike përfshin studimin dhe zhvillimin e mjeteve dhe teknikave të përdorura nga gjeografët, si teledetektimi, [[Hartografia|hartografia]] dhe [[Sistemi i informacionit gjeografik|sistemi i informacionit gjeografik]].<ref name="Dada1"/><ref name="Haidu1">{{cite journal |last1=Haidu |first1=Ionel |title=What is Technical Geography |journal=Geographia Technica |date=2016 |volume=11 |issue=1 |pages=1–5 |doi=10.21163/GT_2016.111.01 |url=https://technicalgeography.org/pdf/1_2016/01_haidu.pdf |access-date=2022-07-22|language=en}}</ref> Është dega e njohur më së fundi, dhe në literaturë përdoren shpesh terma të tjerë për të përshkruar kategorinë në zhvillim e sipër. Ndërsa gjeografët njerëzorë dhe fizikë përdorin teknikat e gjeografëve teknikë, gjeografia teknike merret më shumë me konceptet dhe teknologjitë themelore hapësinore sesa me natyrën e vetë të dhënave.<ref name="Haidu1"/><ref name="Dada1"/> Kështu, ajo lidhet ngushtë me traditën hapësinore të gjeografisë, ndërkohë që zbatohet edhe në dy degët e tjera kryesore. Këto degë përdorin filozofi, koncepte dhe mjete të ngjashme gjeografike, dhe shpesh mbivendosen ndjeshëm, kështu që gjeografët rrallë përqendrohen vetëm te një temë; ata shpesh e përdorin njërën si fokusin e tyre kryesor dhe pastaj përfshijnë të dhëna dhe metoda nga degët e tjera. Shpesh, gjeografëve u kërkohet nga persona jashtë disiplinës t'i përshkruajnë punën e tyre<ref name="Tuan2" /> dhe ata priren të identifikohen ngushtë me një degë ose nëndegë specifike kur i përshkruajnë vetes personave të thjeshtë. ==== Fizike ==== Gjeografia fizike (ose fiziografia) përqendrohet te gjeografia si [[Shkencat e Tokës|shkencë e Tokës]].<ref>{{cite book |last1=Pidwirny |first1=Michael |date=2006 |chapter=Elements of Geography |title=Fundamentals of Physical Geography |edition=2nd |chapter-url=http://www.physicalgeography.net/fundamentals/1b.html |language=en}}</ref><ref>{{cite book|title=Physical Geography: Great Systems and Global Environments|first1=William M. |last1=Marsh |first2=Martin M.|last2=Kaufman|publisher=Cambridge University Press |year=2013|url=https://books.google.com/books?id=uF3aJSC20yMC&q=physical+geography+system|isbn=978-0-521-76428-5 |language=en}}</ref> Synon të kuptojë problemet fizike dhe çështjet e litosferës, hidrosferës, atmosferës, pedosferës, dhe modelet globale të florës dhe faunës (biosfera). Gjeografia fizike është studimi i stinëve, klimës, atmosferës, dheut, rrjedhave ujore, formave të relievit dhe oqeaneve të Tokës.<ref name="Lockyer1">{{Cite journal |last=Lockyer |first=Norman |date=1900 |title=Physiography and Physical Geography |journal=Nature |volume=63 |issue=1626 |pages=207–208 |bibcode=1900Natur..63..207R |doi=10.1038/063207a0 |issn=0028-0836 |doi-access=free|language=en}}</ref> Gjeografët fizikë shpesh punojnë në identifikimin dhe monitorimin e përdorimit të burimeve natyrore. <gallery mode="packed" caption="Gjeografia fizike mund të ndahet në shumë kategori të gjera, përfshirë:"> Skeda:Cyclone Catarina from the ISS on March 26 2004.JPG|[[Klimatologjia|klimatologjinë]] dhe [[Meteorologjia|meteorologjinë]] Skeda:90 mile beach.jpg|gjeografinë bregdetare Skeda:Gavin Plant.JPG|menaxhimin mjedisor Skeda:Delicate Arch LaSalle.jpg|[[Gjeomorfologjia|gjeomorfologjinë]] Skeda:Receding glacier-en.svg|[[Glaciologjia|glaciologjinë]] Skeda:Meander.svg|[[Hidrologjia|hidrologjinë]] dhe hidrografinë Skeda:Khajuraho-landscape.jpg|ekologjinë e peizazhit Skeda:World11.jpg|[[Oqeanografia|oqeanografinë]] Skeda:Pangea interpretacion.png|alt=një pamje e superkontinentit Pangea duke u ndarë|paleogjeografinë Skeda:Soil profile.jpg|[[Pedologjia|pedologjinë]] </gallery> ==== Njerëzore ==== Gjeografia njerëzore (ose antropogjeografia) është një degë e gjeografisë që studion modelet dhe proceset që formësojnë shoqërinë njerëzore.<ref name="HGDICT">{{Cite encyclopedia |year=2000 |title=Human Geography |encyclopedia=The Dictionary of Human Geography |publisher=Blackwell |location=Oxford |last=Johnston |first=Ron |editor-last=Johnston |editor-first=Ron |pages=353–360 |editor2-last=Gregory |editor2-first=Derek |editor3-last=Pratt |editor3-first=Geraldine |display-editors=3 |editor4-last=Watts |editor4-first=Michael|language=en}}</ref> Përfshin aspektet njerëzore, politike, kulturore, sociale dhe ekonomike. Në industri, gjeografët njerëzorë shpesh punojnë në planifikimin urban, shëndetin publik ose analizën e biznesit. Me kalimin e kohës kanë lindur edhe qasje të ndryshme ndaj studimit të gjeografisë njerëzore, duke përfshirë gjeografinë e sjelljes, teorinë e kulturës, gjeografinë feministe dhe gjeosofinë. Gjeografët njerëzorë studiojnë njerëzit dhe komunitetet, kulturat, ekonomitë dhe ndërveprimet e tyre mjedisore, duke studiuar marrëdhëniet e tyre me dhe përgjatë hapësirës dhe vendit.<ref name="Matthews1" /> <gallery mode="packed" caption="Gjeografia njerëzore mund të ndahet në shumë kategori të gjera, si:"> Skeda:Spatial Contextual Awareness Fig 2.png|gjeografinë njohëse Skeda:Qichwa conchucos 01.jpg|gjeografinë kulturore Skeda:Pepsi in India.jpg|gjeografinë e zhvillimit Skeda:Christaller model 1.jpg|[[Gjeografia ekonomike|gjeografinë ekonomike]] Skeda:Star of life.svg|gjeografinë e shëndetit Skeda:British Empire 1897.jpg|[[Gjeografia historike|gjeografinë historike]] Skeda:Internet map 1024 - transparent, inverted.png |gjeografinë e internetit Skeda:NYC24-158 UN.jpg|[[Gjeografia politike|gjeografinë politike]] dhe [[Gjeopolitika|gjeopolitikën]] Skeda:Pyramide Comores.PNG|gjeografinë e popullsisë ose [[Demografia|demografinë]] Skeda:ReligionSymbol.svg|gjeografinë e feve Skeda:US-hoosier-family.jpg|[[Gjeografia shoqërore|gjeografinë shoqërore]] Skeda:Gare du Nord USFRT (Paris Metro).png|gjeografinë e transportit Skeda:Tourists-2.jpg|gjeografinë e turizmit Skeda:Empire State Building - Flickr id 22550357694.jpg|gjeografinë urbane </gallery> ==== Teknike ==== Gjeografia teknike përfshin studimin dhe zhvillimin e mjeteve, teknikave dhe metodave statistikore për grumbullimin, analizimin, përdorimin dhe kuptimin e të dhënave hapësinore.<ref name="Haidu1"/><ref name=Sala1>{{cite book |last1=Sala |first1=Maria |title=Geography Volume I |date=2009 |publisher=EOLSS UNESCO |location=Oxford, United Kingdom |isbn=978-1-84826-960-6 |language=en}}</ref><ref name=Sala2>{{cite book |last1=Sala |first1=Maria |title=Geography – Vol. I: Geography |date=2009 |publisher=EOLSS UNESCO |url=https://www.eolss.net/sample-chapters/c01/E6-14.pdf |access-date=2022-12-30|language=en}}</ref><ref name ="Ormeling1">{{cite book |last1=Ormeling |first1=Ferjan |title=Geography – Vol. II: Technical Geography Core concepts in the mapping sciences |year=2009 |publisher=EOLSS UNESCO |isbn=978-1-84826-960-6 |page=482 |url=https://www.eolss.net/sample-chapters/c01/e6-14-04.pdf|language=en}}</ref> Gjeografia teknike është dega më e diskutueshme dhe më së fundmi e njohur ndër degët. Përdorimi i saj daton që në vitin 1749, kur një libër i botuar nga [[Edward Cave]] e ndau disiplinën në një pjesë që përfshinte përmbajtje si teknikat kartografike dhe globet.<ref name="cave1">{{cite book |last1=Cave |first1=Edward |title=Geography reformed: a new system of general geography, according to an accurate analysis of the science in four parts. The whole illustrated with notes. |date=1749 |publisher=Edward Cave |location=London |edition=2nd|language=en}}</ref> Ka disa terma të tjerë, shpesh të përdorur në mënyrë të ndërkëmbyeshme me "gjeografinë teknike" për të ndarë disiplinën, duke përfshirë "teknikat e analizës gjeografike",<ref>{{cite book |last1=Getis |first1=Arthur |last2=Bjelland |first2=Mark |last3=Getis |first3=Victoria |title=Introduction to Geography |date=2018 |publisher=McGraw Hill |isbn=978-1-259-57000-1 |edition=15th|language=en}}</ref> "teknologjia e informacionit gjeografik",<ref name="intro1">{{cite book |last1=Dahlman |first1=Carl |title=Introduction to Geography: People, Places & Environment |last2=Renwick |first2=William |date=2014 |publisher=Pearson |isbn=978-0-13-750451-0 |edition=6th|language=en}}</ref> "metodat dhe teknikat e gjeografisë",<ref>{{cite book |title=Fundamentals of Physical Geography as a Discipline |date=2006 |publisher=National Council of Educational Research and Training |location=New Delhi |isbn=81-7450-518-0 |pages=1–12 |language=en}}</ref> "shkenca e informacionit gjeografik",<ref name=Ron1>{{cite book |last1=Lake |first1=Ron |last2=Burggraf |first2=David |last3=Trninic |first3=Milan |last4=Rae |first4=Laurie |title=Geography Mark-Up Language: Foundation for the Geo-Web |date=2004 |publisher=John Wiley and Sons Inc. |isbn=0-470-87154-7|language=en}}</ref> "gjeoinformatika", "gjeomatika" dhe "gjeografia informative". Ka dallime delikate mes secilit koncept e term; megjithatë, "gjeografia teknike" është nga më të gjerët, në përputhje me konventën e emërtimit të dy degëve të tjera, është përdorur që në vitet 1700 dhe është përdorur nga UNESCO-ja në ''Encyclopedia of Life Support Systems'' për ta ndarë gjeografinë në tema.<ref name=Sala1/><ref name=Sala2/><ref name="cave1" /> Ndërsa fushat akademike specializohen gjithnjë e më shumë në natyrën e tyre, gjeografia teknike ka lindur si degë e gjeografisë e specializuar në metodat dhe mendimin gjeografik.<ref name="Haidu1"/> Shfaqja e gjeografisë teknike i ka sjellë rëndësi të re disiplinës së gjerë të gjeografisë, duke shërbyer si një grup metodash unike për menaxhimin e natyrës ndërdisiplinore të dukurive nën hetim. Një gjeograf teknik mund të punojë si analist GIS, zhvillues GIS që krijon mjete të reja softuerike, ose si kartograf që krijon harta të përgjithshme referuese, duke përfshirë veçori njerëzore dhe natyrore.<ref name="Kretzschmar1">{{cite book |last1=Kretzschmar Jr. |first1=William A. |editor1-last=Schlüter |editor1-first=Julia |editor2-last=Krug |editor2-first=Manfred |title=Research Methods in Language Variation and Change: Computer mapping of language data |date= 2013-10-24|publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-46984-6 |page=53|language=en}}</ref> <gallery mode="packed" caption="Gjeografia teknike mund të ndahet në shumë kategori të gjera, si:"> Skeda:Stourhead Pantheon.jpg|gjeodizajnin Skeda:Meridian convergence and spehrical excess.png|[[Gjeodezia|gjeodezinë]] Skeda:Worldwind.png|[[Gjeoinformatika|gjeoinformatikën]] Skeda:Fig 4.4.png|shkencën e informacionit gjeografik Skeda:Survey instruments-2.png|gjeomatikën Skeda:gislayers.jpg|gjeovizualizimin Skeda:Euclidean Voronoi diagram.svg|gjeografinë statistikore Skeda:Example_krig.png|analizën hapësinore Skeda:Sample of time geographical description.png|gjeografinë e kohës </gallery> == Metodat == [[Skeda:Cook chart of New Zealand.jpg|thumb|Harta e [[James Cook|Xhejms Kukut]] e Zelandës së Re, viti 1770]] I gjithë kërkimi dhe analiza gjeografike fillon me pyetjen "ku", e ndjekur nga "përse aty". Gjeografët nisen nga supozimi themelor i përcaktuar në ligjin e parë të Toblerit për gjeografinë, se "gjithçka lidhet me gjithçka tjetër, por gjërat afër janë më të lidhura se gjërat larg".<ref name="Tobler1"/><ref name="Tobler2"/> Meqenëse marrëdhëniet e ndërsjella hapësinore janë kyçe për këtë shkencë sintetike, hartat janë një mjet themelor. Kartografisë klasike i është shtuar një qasje më moderne ndaj analizës gjeografike, sistemet e informacionit gjeografik (GIS), të bazuara në kompjuter. Në studimin e tyre, gjeografët përdorin katër qasje të ndërlidhura: * Analitike – Pyet ''përse'' i gjejmë veçoritë dhe popullsitë në një zonë të caktuar gjeografike. * Përshkruese – Përcakton vendndodhjet e veçorive dhe popullsive. * Rajonale – Shqyrton marrëdhëniet sistematike mes kategorive për një rajon ose vendndodhje të caktuar në planet. * Sistematike – Grupon njohuritë gjeografike në kategori që mund të eksplorohen globalisht. === Metodat sasiore === Metodat sasiore në gjeografi u bënë veçanërisht me ndikim në disiplinë gjatë revolucionit sasior të viteve 1950 dhe 1960.<ref name="Fotheringham1">{{cite book |last1=Fotheringham |first1=A. Stewart |last2=Brunsdon |first2=Chris |last3=Charlton |first3=Martin |title=Quantitative Geography: Perspectives on Spatial Data Analysis |date=2000 |publisher=Sage Publications Ltd |isbn=978-0-7619-5948-9|language=en}}</ref> Këto metoda e ripërtëritën disiplinën në shumë mënyra, duke lejuar testimin shkencor të hipotezave dhe propozimin e teorive dhe ligjeve shkencore gjeografike.<ref>{{cite book|last1=Gregory|first1=Derek|last2=Johnston|first2=Ron|last3=Pratt|first3=Geraldine|last4=Watts|first4=Michael J.|last5=Whatmore|first5=Sarah|title=The Dictionary of Human Geography|date=2009|publisher=Wiley-Blackwell|location=US & UK|pages=611–612|edition=5th|language=en}}</ref> Revolucioni sasior ndikoi dhe ripërtëriti fuqishëm gjeografinë teknike, dhe çoi në zhvillimin e nënfushës së gjeografisë sasiore.<ref name="Haidu1" /><ref name="Fotheringham1"/> ==== Kartografia sasiore ==== Kartografia është arti, shkenca dhe teknologjia e krijimit të hartave.<ref name ="Kainz1">{{cite journal |last1=Kainz |first1=Wolfgang |title=Cartography and the others – aspects of a complicated relationship |journal=Geo-spatial Information Science |date=2019-10-21|volume=23 |issue=1 |pages=52–60 |doi=10.1080/10095020.2020.1718000 |s2cid=214162170 |doi-access=free |language=en}}</ref> Kartografët studiojnë paraqitjen e sipërfaqes së Tokës me simbole abstrakte (krijimin e hartave). Edhe pse nëndisiplina të tjera të gjeografisë mbështeten te hartat për të paraqitur analizat e tyre, vetë krijimi i hartave është mjaft abstrakt sa të konsiderohet një veprimtari e veçantë.<ref name="Jenks1">{{cite journal |last1=Jenks |first1=George |title=An Improved Curriculum for Cartographic Training at the College and University Level |journal=Annals of the Association of American Geographers |date=December 1953 |volume=43 |issue=2 |pages=317–331 |doi=10.2307/2560899|jstor=2560899 |language=en}}</ref> Kartografia është zhvilluar nga një grup teknikash vizatimi në një shkencë të mirëfilltë. Kartografët duhet të mësojnë psikologjinë njohëse dhe ergonominë për të kuptuar cilat simbole përcjellin informacion për Tokën në mënyrë sa më efektive, dhe psikologjinë e sjelljes për t'i shtyrë lexuesit e hartave të tyre të veprojnë sipas atij informacioni. Duhet të mësojnë [[Gjeodezia|gjeodezi]] dhe matematikë mjaft të avancuar për të kuptuar si forma e Tokës ndikon shtrembërimin e simboleve të hartës kur projektohen mbi një sipërfaqe të sheshtë për t'u parë. Mund të thuhet, pa shumë kundërshti, se kartografia është fara nga e cila u rrit fusha më e gjerë e gjeografisë. ==== Sistemet e informacionit gjeografik ==== Sistemet e informacionit gjeografik (GIS) ruajnë informacion mbi Tokën për rikuperim të saktë dhe të automatizuar nga një kompjuter, në përputhje me qëllimin e informacionit.<ref name="Demers1">{{cite book |last1=DeMers |first1=Michael |title=Fundamentals of Geographic Information Systems |date=2009 |publisher=John Wiley & Sons, Inc. |isbn=978-0-470-12906-7 |edition=4th|language=en}}</ref> Përveç të gjitha nëndisiplinave të tjera të gjeografisë, specialistët e GIS duhet të kuptojnë shkencën kompjuterike dhe sistemet e bazave të të dhënave. GIS ka revolucionarizuar fushën e kartografisë: pothuajse çdo hartë krijohet sot me ndihmën e ndonjë forme softueri GIS. Shkenca e përdorimit të softuerit dhe teknikave GIS për të paraqitur, analizuar dhe parashikuar marrëdhëniet hapësinore quhet ''shkenca e informacionit gjeografik'' (GISc).<ref name="Monmonier1">{{cite book |last1=Monmonier |first1=Mark |title=Technological Transition in Cartography |date=1985 |publisher=Univ of Wisconsin Pr |isbn=978-0-299-10070-4 |language=en}}</ref> ==== Teledetektimi ==== [[Skeda:Death-valley-sar.jpg|thumb|right|upright|Imazh radari me sintezë aperture (SAR) i [[Lugina e Vdekjes|Luginës së Vdekjes]], ngjyrosur duke përdorur polarimetrinë]] Teledetektimi është arti, shkenca dhe teknologjia e marrjes së informacionit mbi veçoritë e Tokës nga matje të bëra në distancë.<ref name="Jensen1">{{cite book |last1=Jensen |first1=John |title=Introductory digital image processing: a remote sensing perspective |date=2016 |publisher=Pearson Education, Inc |location=Glenview, IL |isbn=978-0-13-405816-0 |page=623|language=en}}</ref> Të dhënat e teledetektuara mund të jenë ose pasive, si fotografia tradicionale, ose aktive, si LiDAR-i.<ref name="Jensen1"/> Mund të përdoren platforma të ndryshme për teledetektim, përfshirë imazhet satelitore, fotografinë ajrore (edhe atë me dronë konsumatorë) dhe të dhëna të marra nga sensorë të mbajtur me dorë.<ref name="Jensen1"/> Produktet e teledetektimit përfshijnë modelin dixhital të lartësisë dhe hartat bazë kartografike. Gjeografët po përdorin gjithnjë e më shumë të dhëna të teledetektuara për të marrë informacion mbi sipërfaqen tokësore, oqeanin dhe atmosferën e Tokës, sepse ky lloj i dhënash: (a) siguron informacion objektiv në shkallë të ndryshme hapësinore (nga lokale në globale), (b) ofron një pamje sintetike të zonës me interes, (c) lejon aksesin te vende të largëta dhe të paarritshme, (d) siguron informacion spektral jashtë pjesës së dukshme të spektrit elektromagnetik, dhe (e) lehtëson studimet se si veçoritë/zonat ndryshojnë me kalimin e kohës. Të dhënat e teledetektuara mund të analizohen në mënyrë të pavarur ose së bashku me shtresa të tjera të dhënash dixhitale (p.sh., në një sistem informacioni gjeografik). Teledetektimi ndihmon në hartëzimin e përdorimit dhe mbulesës së tokës (LULC), duke ndihmuar në përcaktimin e asaj që ndodh natyrshëm në një copë toke dhe cilat veprimtari njerëzore zhvillohen aty.<ref>{{cite journal |last1=Zhang |first1=Chuanrong |last2=Li |first2=Xinba |title=Land Use and Land Cover Mapping in the Era of Big Data |journal=Land |date=September 2022 |volume=11 |issue=10 |page=1692 |doi=10.3390/land11101692 |doi-access=free |bibcode=2022Land...11.1692Z |language=en}}</ref> ==== Gjeostatistika ==== Gjeostatistika merret me analizën e të dhënave sasiore, konkretisht me zbatimin e një metodologjie statistikore ndaj eksplorimit të dukurive gjeografike.<ref>{{cite journal |last1=Krige |first1=D. G. |title=A statistical approach to some basic mine valuation problems on the Witwatersrand |journal=Journal of the Southern African Institute of Mining and Metallurgy |date=December 1951 |volume=52 |issue=6 |pages=119–139 |hdl=10520/AJA0038223X_4792 |language=en}}</ref> Gjeostatistika përdoret gjerësisht në fusha të ndryshme, përfshirë hidrologjinë, gjeologjinë, eksplorimin e naftës, analizën e motit, planifikimin urban, logjistikën dhe epidemiologjinë. Baza matematikore e gjeostatistikës rrjedh nga analiza e grupimeve (cluster analysis), analiza lineare diskriminuese dhe testet statistikore jo-parametrike, si dhe një shumëllojshmëri temash të tjera. Zbatimet e gjeostatistikës mbështeten fuqishëm te sistemet e informacionit gjeografik, veçanërisht për interpolimin (vlerësimin) e pikave të pamatura. Gjeografët po japin kontribute të rëndësishme në metodat sasiore. === Metodat cilësore === Metodat cilësore në gjeografi janë përshkruese, jo numerike apo statistikore, në natyrën e tyre.<ref>{{cite journal |last1=Vibha |first1=Pathak |last2=Bijayini |first2=Jena |last3=Sanjay |first3=Kaira |title=Qualitative research |journal=Perspect Clin Res |date=2013 |volume=4 |issue=3 |page=192 |doi=10.4103/2229-3485.115389 |pmid=24010063 |pmc=3757586 |doi-access=free |language=en}}</ref><ref name="RyanBurns1">{{cite journal |last1=Burns |first1=Ryan |last2=Skupin |first2=Andre´ |title=Towards Qualitative Geovisual Analytics: A Case Study Involving Places, People, and Mediated Experience |journal=Cartographica: The International Journal for Geographic Information and Geovisualization |date=2013 |volume=48 |issue=3 |pages=157–176 |doi=10.3138/carto.48.3.1691 |language=en}}</ref><ref name="DeLyser1"/> Ato i shtojnë kontekst koncepteve dhe eksplorojnë koncepte njerëzore, si besimet dhe këndvështrimet, që janë të vështira ose të pamundura për t'u sasishmëruar.<ref name="RyanBurns1"/> Gjeografia njerëzore ka shumë më tepër gjasa të përdorë metoda cilësore sesa gjeografia fizike. Gjithnjë e më shumë, gjeografët teknikë po përpiqen të përdorin metoda GIS mbi grupe të dhënash cilësore.<ref name="RyanBurns1"/><ref name="Suchan1">{{cite journal |last1=Suchan |first1=Trudy |last2=Brewer |first2=Cynthia |title=Qualitative Methods for Research on Mapmaking and Map Use |journal=The Professional Geographer |date=2000 |volume=52 |issue=1 |pages=145–154 |doi=10.1111/0033-0124.00212 |bibcode=2000ProfG..52..145S |language=en}}</ref> ==== Kartografia cilësore ==== [[Skeda:Indo-Aryan language map.svg|thumb|upright=1.3|Një hartë korokromatike e përbërë e [[Gjuhët indo-ariane|gjuhëve indo-ariane]] (indike)]] Kartografia cilësore përdor shumë nga të njëjtat softuere dhe teknika si kartografia sasiore.<ref name="Suchan1"/> Mund të përdoret për të informuar mbi praktikat kartografike, ose për të vizualizuar këndvështrime dhe ide që nuk janë rreptësisht sasiore në natyrën e tyre.<ref name="Suchan1"/><ref name="RyanBurns1"/> Një shembull i një forme të kartografisë cilësore është një hartë korokromatike e të dhënave nominale, si mbulesa e tokës ose grupi gjuhësor mbizotërues në një zonë.<ref name="Brewer1994">{{cite book |last1=Brewer |first1=Cynthia |editor1-last=MacEachren |editor1-first=A.M. |editor2-last=Taylor |editor2-first=D.R. Fraser |title=Visualization in Modern Cartography |date=1994 |publisher=Elsevier |isbn=1-4832-8792-0 |pages=123–134 |url=https://books.google.com/books?id=3cP-BAAAQBAJ&q=cynthia+brewer |access-date=2023-12-24|chapter=Color use guidelines for mapping and visualization|language=en}}</ref> Një shembull tjetër është "harta e thellë" (''deep map''), harta që kombinojnë gjeografinë dhe tregimtarinë për të prodhuar një produkt me më shumë informacion se një figurë dydimensionale me vende, emra dhe topografi.<ref name="Bodenhamer1">Bodenhamer, David J.; John Corrigan; Trevor M. Harris. 2015. ''[https://www.jstor.org/stable/j.ctt1zxxzr2 Deep Maps and Spatial Narratives]''. Indiana University Press. DOI: 10.2307/j.ctt1zxxzr2</ref><ref name = "Butts1">{{Cite journal |last1=Butts |first1=Shannon |last2=Jones |first2=Madison |date=2021-05-20|title=Deep mapping for environmental communication design |journal=Communication Design Quarterly |volume=9 |issue=1 |pages=4–19 |doi=10.1145/3437000.3437001|s2cid=234794773 |url=https://digitalcommons.uri.edu/writing_facpubs/12 |language=en}}</ref> Kjo qasje ofron strategji më gjithëpërfshirëse sesa qasjet më tradicionale kartografike për të lidhur shtresat komplekse që përbëjnë vendet.<ref name="Butts1" /> ==== Etnografia ==== Gjeografët njerëzorë përdorin teknika kërkimore etnografike.<ref>{{cite book |last1=Cook |first1=Ian |last2=Crang |first2=Phil |title=Doing Ethnographies |date=1995|language=en}}</ref> Në gjeografinë kulturore ekziston një traditë e përdorimit të teknikave të kërkimit cilësor, të përdorura gjithashtu në antropologji dhe sociologji. Vëzhgimi me pjesëmarrje dhe intervistat e thelluara u sigurojnë gjeografëve njerëzorë të dhëna cilësore. ==== Gjeopoetika ==== Gjeopoetika është një qasje ndërdisiplinore që kombinon gjeografinë dhe poezinë për të eksploruar ndërlidhjen mes njerëzve, hapësirës, vendit dhe mjedisit.<ref name="Magrane1">{{cite journal |last1=Magrane |first1=Eric |title=Situating Geopoetics |journal=GeoHumanities |date=2015 |volume=1 |issue=1 |pages=86–102 |doi=10.1080/2373566X.2015.1071674 |s2cid=219396902 |language=en}}</ref><ref name="Russo1">{{cite book |last1=Magrane |first1=Eric |last2=Russo |first2=Linda |last3=de Leeuw |first3=Sarah |last4=Santos Perez |first4=Craig |title=Geopoetics in Practice |date=2019 |publisher=Taylor & Francis |location=London |doi=10.4324/9780429032202 |isbn=978-0-367-14538-5 |s2cid=203499214 |edition=1 |url=https://www.taylorfrancis.com/books/edit/10.4324/9780429032202/geopoetics-practice-eric-magrane-linda-russo-sarah-de-leeuw-craig-santos-perez |access-date=2022-08-21|language=en}}</ref> Gjeopoetika përdoret si një mjet me metoda të përziera për të shpjeguar implikimet e kërkimit gjeografik.<ref name="Magrane2">{{cite journal |last1=Magrane |first1=Eric |last2=Johnson |first2=Maria |title=An art–science approach to bycatch in the Gulf of California shrimp trawling fishery |journal=Cultural Geographies |date=2017 |volume=24 |issue=3 |pages=487–495 |doi=10.1177/1474474016684129 |bibcode=2017CuGeo..24..487M |s2cid=149158790 |language=en}}</ref> Shpesh përdoret për të trajtuar dhe komunikuar implikimet e temave komplekse, si antropoceni.<ref name="Dialogs1">{{cite journal |last1=Magrane |first1=Eric |title=Climate geopoetics (the earth is a composted poem) |journal=Dialogues in Human Geography |date=2021 |volume=11 |issue=1 |pages=8–22 |doi=10.1177/2043820620908390 |language=en}}</ref><ref name="Dialogs2">{{cite journal |last1=Nassar |first1=Aya |title=Geopoetics: Storytelling against mastery |journal=Dialogues in Human Geography |date=2021 |volume=1 |pages=27–30 |doi=10.1177/2043820620986397 |s2cid=232162263 |doi-access=free |language=en}}</ref><ref name="Dialogs3">{{cite journal |last1=Engelmann |first1=Sasha |title=Geopoetics: On organising, mourning, and the incalculable |journal=Dialogues in Human Geography |date=2021 |volume=11 |pages=31–35 |doi=10.1177/2043820620986398 |s2cid=232162320 |doi-access=free |language=en}}</ref><ref name="Dialogs4">{{cite journal |last1=Acker |first1=Maleea |title=Gesturing toward the common and the desperation: Climate geopoetics' potential |journal=Dialogues in Human Geography |date=2021 |volume=11 |issue=1 |pages=23–26 |doi=10.1177/2043820620986396 |language=en}}</ref><ref name="Dialogs5">{{cite journal |last1=Cresswell |first1=Tim |title=Beyond geopoetics: For hybrid texts |journal=Dialogues in Human Geography |date=2021 |volume=11 |pages=36–39 |doi=10.1177/2043820620986399 |doi-access=free |hdl=20.500.11820/b64b3dd4-c959-4a8e-877f-85d3058ce4b1 |hdl-access=free |language=en}}</ref> ==== Intervistat ==== Gjeografët përdorin intervista për të mbledhur të dhëna dhe për të përftuar njohuri të vlefshme nga individë ose grupe rreth përvojave, këndvështrimeve dhe mendimeve të tyre lidhur me dukuritë hapësinore.<ref name="Dixon1">{{cite book |last1=Dixon |first1=C. |last2=Leach |first2=B. |title=Questionnaires and Interviews in Geographical Research |date=1977 |publisher=Geo Abstracts |isbn=0-902246-97-6 |url=https://alexsingleton.files.wordpress.com/2014/09/18-questionnaires-and-interviews.pdf |access-date=2023-05-20 |language=en |archive-date=30 prill 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230430154555/https://alexsingleton.files.wordpress.com/2014/09/18-questionnaires-and-interviews.pdf |url-status=dead }}</ref><ref name="Dixon2">{{cite book |last1=Dixon |first1=Chris |last2=Leach |first2=Bridget |title=Survey Research in Underdeveloped Countries |date=1984 |publisher=Geo Books |isbn=0-86094-135-3 |url=https://alexsingleton.files.wordpress.com/2014/09/39-survey-research-in-underdeveloped-countries.pdf |access-date=2023-05-20 |language=en |archive-date=11 shtator 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230911211543/https://alexsingleton.files.wordpress.com/2014/09/39-survey-research-in-underdeveloped-countries.pdf |url-status=dead }}</ref> Intervistat mund të kryhen përmes mjeteve të ndryshme, përfshirë ndërveprime ballë për ballë, biseda telefonike, platforma në internet, ose shkëmbime me shkrim.<ref name="DeLyser1" /> Gjeografët zakonisht ndjekin një qasje të strukturuar ose gjysmë të strukturuar gjatë intervistave, me pyetje ose pika diskutimi specifike, kur i përdorin ato për qëllime kërkimore.<ref name="Dixon1" /> Këto pyetje janë hartuar për të nxjerrë informacion të përqendruar rreth temës së kërkimit, ndërkohë që janë mjaftueshëm fleksibël sa t'u lejojnë pjesëmarrësve të shprehin përvojat dhe këndvështrimet e tyre, si p.sh. përmes pyetjeve të hapura.<ref name="Dixon1" /> == Origjina dhe historia == Koncepti i gjeografisë është i pranishëm në të gjitha kulturat; prandaj, historia e disiplinës është një varg narrativash konkurruese, me koncepte që shfaqen në pika të ndryshme përgjatë hapësirës dhe kohës.<ref>{{cite book |last1=Heffernan |first1=Mike |title=Key Concepts in Geography: Histories of Geography |date=2009 |publisher=Sage |isbn=978-1-4129-3022-2 |pages=3–20 |edition=2nd|language=en}}</ref> Hartat më të vjetra të njohura të botës datojnë në [[Babilonia|Babiloninë]] e lashtë, që nga shekulli i 9-të p.e.s.<ref name="Raaflaub1">{{Cite book |last1=Raaflaub |first1=Kurt A. |title=Geography and Ethnography: Perceptions of the World in Pre-Modern Societies |last2=Talbert |first2=Richard J.A. |date=2009 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-1-4051-9146-3|language=en}}</ref> Harta më e njohur e botës nga Babilonia, megjithatë, është ''Imago Mundi'' e vitit 600 p.e.s.<ref name="Siebold1">{{Cite web |last=Siebold |first=Jim |date=1998 |title=Babylonian clay tablet, 600 B.C. |url=http://www.henry-davis.com/MAPS/Ancient%20Web%20Pages/103.html |access-date=2016-11-10 |website=henry-davis.com |publisher=Henry Davis Consulting Inc. |language=en |archive-date=29 shtator 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180929083127/http://www.henry-davis.com/MAPS/Ancient |url-status=dead }}</ref> Harta, ashtu si u rindërtua nga Eckhard Unger, tregon [[Babiloni]]n mbi lumin Eufrat, të rrethuar nga një masë tokësore rrethore që përfshin [[Asiria|Asirinë]], [[Urartu]]-në dhe disa qytete, të cilat nga ana e tyre rrethohen nga një "lumë i hidhur" (Okeanusi), me shtatë ishuj të rregulluar rreth tij në formë ylli shtatëcepësh.<ref name="Delano1">{{Cite journal |last=Delano Smith |first=Catherine |year=1996 |title=Imago Mundi's Logo the Babylonian Map of the World |journal=Imago Mundi |volume=48 |pages=209–211 |doi=10.1080/03085699608592846 |jstor=1151277|language=en}}</ref> Teksti shoqërues përmend shtatë rajone të jashtme përtej oqeanit rrethues. Përshkrimet e pesë prej tyre kanë mbijetuar.<ref name="Finkel1">{{Cite book |last=Finkel |first=Irving |title=A join to the map of the world: A notable discovery |date=1995 |publisher=British Museum Magazine |isbn=978-0-7141-2073-7|language=en}}</ref> Ndryshe nga ''Imago Mundi'', një hartë më e hershme babilonase e botës, që daton në shekullin e 9-të p.e.s., e paraqiste Babiloninë më në veri të qendrës së botës, edhe pse nuk dihet me siguri se çfarë përfaqësonte ajo qendër.<ref name="Raaflaub1"/> [[Skeda:Eratosthenes_profile.png|thumb|Gdhendje e një vule të lashtë e identifikuar si Eratosteni. Philipp Daniel Lippert, ''Dactyliothec'', 1767.]] Idetë e [[Anaksimandri]]t (rreth 610–545 p.e.s.), konsideruar nga shkrimtarët e mëvonshëm grekë si themeluesi i vërtetë i gjeografisë, na kanë ardhur nëpërmjet fragmenteve të cituara nga pasardhësit e tij.<ref name="Kish1">{{Cite book |last=Kish |first=George |url=https://books.google.com/books?id=_6qF4vjZvhYC |title=A Source Book in Geography |date=1978 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-82270-2 |access-date=2020-05-17|language=en}}</ref> Anaksimandrit i njihet zbulimi i gnomonit, instrumenti i thjeshtë, por efikas, grek që lejoi matjen e hershme të [[Gjerësia gjeografike|gjerësisë gjeografike]].<ref name="Kish1"/> [[Talesi i Miletit|Talesit]] gjithashtu i njihet parashikimi i eklipseve. Themelet e gjeografisë mund të gjurmohen edhe te kulturat kineze të lashta, mesjetare dhe të hershme moderne. [[Greqia e Lashtë|Grekët]], të parët që e eksploruan gjeografinë si art dhe si shkencë, e bënë këtë nëpërmjet kartografisë, filozofisë dhe letërsisë, ose nëpërmjet matematikës. Ka disa debate se kush e pohoi i pari se Toka është sferike, me meritën që i atribuohet ose [[Parmenidhi]]t, ose [[Pitagora|Pitagorës]]. [[Anaksagora]] arriti të demonstrojë se profili i Tokës ishte rrethor, duke shpjeguar eklipset. Megjithatë, ai vazhdonte të besonte se Toka ishte një disk i sheshtë, ashtu si shumë prej bashkëkohësve të tij. Një nga vlerësimet e para të rrezes së Tokës u bë nga [[Eratosteni]].<ref name="Tassoul1">{{Cite book |last1=Tassoul |first1=Jean-Louis |url=https://archive.org/details/concisehistoryof00tass |title=A Concise History of Solar and Stellar Physics |last2=Tassoul |first2=Monique |publisher=Princeton University Press |year=2004 |isbn=978-0-691-11711-9 |location=London |url-access=registration|language=en}}</ref> Sistemi i parë i rreptë i vijave të [[Koordinatat gjeografike|gjerësisë dhe gjatësisë gjeografike]] i njihet Hiparkut. Ai përdori një sistem seksagjimal, të nxjerrë nga matematika babilonase. Meridianët u ndanë në 360°, ku çdo shkallë ndahej më tej në 60 minuta harku. Për të matur gjatësinë gjeografike në vendndodhje të ndryshme mbi Tokë, ai propozoi përdorimin e eklipseve për të përcaktuar diferencën kohore mes tyre.<ref name="Smith1">{{Cite book |last=Smith |first=Sir William |url=https://books.google.com/books?id=AvcGAAAAQAAJ |title=Dictionary of Greek and Roman Biography and Mythology: Earinus-Nyx |date=1846 |publisher=Taylor and Walton |volume=2nd |location=London |access-date=2020-05-15|language=en}}</ref> Hartëzimi i gjerë nga [[Perandoria Romake|romakët]], teksa eksploronin toka të reja, do t'i jepte më vonë [[Ptolemeu|Ptolemeut]] një nivel të lartë informacioni për të ndërtuar atlase të hollësishme. Ai zgjeroi punën e Hiparkut, duke përdorur një sistem rrjeti mbi hartat e tij dhe duke përdorur një gjatësi shkalle prej 56,5 milje.<ref name="Sullivan1">{{Cite web |last=Sullivan |first=Dan |date=2000 |title=Mapmaking and its History |url=http://www.math.rutgers.edu/~cherlin/History/Papers2000/sullivan.html |access-date=2016-11-10|website=rutgers.edu |publisher=Rutgers University|language=en}}</ref> Që nga shekulli i 3-të e në vazhdim, metodat kineze të studimit gjeografik dhe të shkrimit të literaturës gjeografike u bënë shumë më gjithëpërfshirëse se ato që gjendeshin në Evropë në atë kohë (deri në shekullin e 13-të).<ref name="Needham1">{{Cite book |last=Needham |first=Joseph |url=https://books.google.com/books?id=jfQ9E0u4pLAC |title=Mathematics and the Sciences of the Heavens and the Earth |series=Science and Civilization in China |publisher=Caves Books, Ltd. |year=1959 |isbn=978-0-521-05801-8 |volume=3 |location=Taipei |language=en}}</ref> Gjeografë kinezë si Liu An, Pei Xiu, Jia Dan, Shen Kuo, Fan Chengda, Zhou Daguan dhe Xu Xiake shkruan traktate të rëndësishme, por deri në shekullin e 17-të, idetë dhe metodat e avancuara të gjeografisë perëndimore u përvetësuan edhe në Kinë. [[Skeda:PtolemyWorldMap.jpg|thumb|Harta e botës e Ptolemeut, e rindërtuar nga ''Geographia'' e Ptolemeut, shkruar rreth vitit 150]] Gjatë mesjetës, rënia e Perandorisë Romake e zhvendosi qendrin e zhvillimit të gjeografisë nga Evropa te bota islame.<ref name="Needham1"/> Gjeografë myslimanë, si [[Muhammed el-Idrisi]], prodhuan harta të hollësishme të botës (si ''Tabula Rogeriana''). Gjeografë të tjerë, si [[Jakut el-Hamaui]], [[El-Biruniu]], [[Ibn Batuta]] dhe [[Ibn Halduni]], dhanë përshkrime të hollësishme të udhëtimeve të tyre dhe të gjeografisë së rajoneve që vizituan. Gjeografi turk Mahmud el-Kashgari vizatoi një hartë të botës mbi bazë gjuhësore, dhe më vonë kështu bëri edhe [[Piri Reisi]] (harta e Piri Reisit). Për më tepër, dijetarët islamë përkthyen dhe interpretuan veprat e mëparshme të [[Roma e Lashtë|romakëve]] dhe të [[Greqia e Lashtë|grekëve]], dhe themeluan [[Shtëpia e Urtësisë|Shtëpinë e Urtësisë]] në [[Bagdadi|Bagdad]] për këtë qëllim.<ref name="Nawwab1">{{Cite web |last1=Nawwab |first1=Ismail I. |last2=Hoye |first2=Paul F. |last3=Speers |first3=Peter C. |date=2018-09-05|title=Islam and Islamic History and The Middle East |url=https://www.islamicity.org/5898/islam-and-islamic-history-and-the-middle-east/ |access-date=2016-11-10|website=islamicity.com |language=en}}</ref> Ebu Zejd el-Balkhi, i lindur në [[Belh]], themeloi "shkollën Balkhi" të hartografisë tokësore në Bagdad.<ref name="Edson1">{{Cite journal |last1=Edson |first1=Evelyn |last2=Savage-Smith |first2=Emilie |author-link2=Emilie Savage-Smith |date=2007 |title=Medieval Views of the Cosmos |journal=International Journal of the Classical Tradition |volume=13 |issue=3 |pages=61–63 |jstor=30222166|language=en}}</ref> Suhrabi, një gjeograf mysliman i fundshekullit të 10-të, shoqëroi një libër koordinatash gjeografike me udhëzime për krijimin e një harte drejtkëndore të botës me projeksion drejtkëndor ekuivalent (equirectangular) ose projeksion cilindrik ekuidistant.<ref name="Tibbetts1">{{Cite book |last=Tibbetts |first=Gerald R. |url=https://press.uchicago.edu/books/HOC/HOC_V2_B1/Volume2_Book1.html |title=The history of cartography |date=1997 |publisher=Brill |isbn=0-226-31633-5 |editor-last=Harley |editor-first=John Brian |editor-link=John Brian Harley |volume=2 |location=Chicago |chapter=The Beginnings of a Cartographic Tradition |editor-last2=Woodward |editor-first2=David |editor-link2=David Woodward (cartographer) |access-date=2020-05-15|language=en}}</ref> [[El-Biruniu]] (976–1048) përshkroi i pari një projeksion polar ekuiazimutal ekuidistant të sferës qiellore.<ref name="King1">{{Cite book |last=King |first=David A. |url=http://qisar.fssr.uns.ac.id/wp-content/uploads/2015/04/Qisar-Roshdi-Rashed-Encyclopedia-of-the-History-of-Arabic-Science.pdf |title=Astronomy and Islamic society: Qibla, genomics and timekeeping |series=Encyclopedia of the History of Arabic Science |year=1996 |isbn=978-0-203-71184-2 |editor-last=Rashed |editor-first=Roshdi |volume=1 |language=en |access-date=16 gusht 2026 |archive-date=11 nëntor 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161111191313/http://qisar.fssr.uns.ac.id/wp-content/uploads/2015/04/Qisar-Roshdi-Rashed-Encyclopedia-of-the-History-of-Arabic-Science.pdf |url-status=dead }}</ref> Ai konsiderohej si më i afti kur bëhej fjalë për hartëzimin e qyteteve dhe matjen e distancave mes tyre, gjë që e bëri për shumë qytete në Lindjen e Mesme dhe [[Nënkontinenti indian|Nënkontinentin indian]]. Shpesh kombinonte leximet astronomike me ekuacione matematikore për të zhvilluar metoda të përcaktimit të saktë të vendndodhjeve, duke regjistruar shkallë gjerësie dhe gjatësie gjeografike. Zhvilloi gjithashtu teknika të ngjashme për matjen e lartësisë së maleve, thellësisë së luginave dhe shtrirjes së horizontit. Trajtoi edhe [[Gjeografia njerëzore|gjeografinë njerëzore]] dhe banueshmërinë planetare të Tokës. Llogariti gjithashtu gjerësinë gjeografike të Kathit, në Horezm, duke përdorur lartësinë maksimale të Diellit, dhe zgjidhi një ekuacion kompleks gjeodezik për të llogaritur me saktësi perimetrin e Tokës, që u afrua shumë me vlerat moderne të perimetrit të Tokës.<ref name="Aber1">{{Cite web |last=Aber |first=James Sandusky |date=2003 |title=Abu Rayhan al-Biruni |url=http://academic.emporia.edu/aberjame/histgeol/biruni/biruni.htm |access-date=2016-11-10|website=academic.emporia.edu |publisher=Emporia State University |language=en}}</ref> Vlerësimi i tij prej 6.339,9 km për rrezen e Tokës ishte vetëm 16,8 km më i vogël se vlera moderne prej 6.356,7 km. Ndryshe nga paraardhësit e tij, të cilët matën perimetrin e Tokës duke vëzhguar Diellin njëkohësisht nga dy vendndodhje të ndryshme, El-Biruniu zhvilloi një metodë të re duke përdorur llogaritje trigonometrike bazuar te këndi mes një rrafshine dhe majës së një mali, gjë që dha matje më të sakta të perimetrit të Tokës dhe e bëri të mundur që ai të matej nga një person i vetëm, në një vendndodhje të vetme.<ref name="Goodman1">{{Cite book |last=Goodman |first=Lenn Evan |url=https://books.google.com/books?id=VJ6x-pcqMicC |title=Avicenna |publisher=Routledge |year=1992 |isbn=978-0-415-01929-3 |location=Great Britain |access-date=2020-05-03|language=en}}</ref> [[Skeda:Geographia Generalis 1733 Figure 30.jpg|thumb| Harta e Atlantikut jugor nga botimi i vitit 1733 i ''Geographia Generalis''-it]] [[Epoka e Zbulimeve|Epoka evropiane e Zbulimeve]] gjatë shekujve 16 dhe 17, kur u zbuluan shumë toka të reja, si dhe rrëfimet e eksploruesve evropianë, si [[Kristofor Kolombi]], [[Marko Polo]] dhe [[Xhejms Kuk]], ringjallën në Evropë dëshirën si për hollësi gjeografike të sakta, ashtu edhe për themele teorike më të forta. Në vitin 1650, botimi i parë i ''Geographia Generalis''-it u botua nga Bernhardus Vareniusi, i cili më vonë u redaktua dhe ribotua nga të tjerë, përfshirë [[Isak Njutoni|Isak Njutonin]].<ref name="Baker1955">{{cite journal |last1=Baker |first1=J. N. L. |title=The Geography of Bernhard Varenius |journal=Transactions and Papers (Institute of British Geographers) |date=1955 |volume=21 |issue=21 |pages=51–60 |doi=10.2307/621272 |jstor=621272 |language=en}}</ref><ref name="Warntz1989">{{cite journal |last1=Warntz |first1=William |title=Newton, the Newtonians, and the Geographia Generalis Varenii |journal=Annals of the Association of American Geographers |date=1989 |volume=79 |issue=2 |pages=165–191 |doi=10.2307/621272 |jstor=621272 |language=en}}</ref> Ky tekst mësimor kërkonte të integronte zbulimet dhe parimet e reja shkencore në gjeografinë klasike dhe ta qaste disiplinën ashtu si shkencat e tjera në lindje e sipër, dhe nga disa konsiderohet si ndarja mes gjeografisë së lashtë dhe asaj moderne në Perëndim.<ref name="Baker1955" /><ref name="Warntz1989" /> ''Geographia Generalis'' përmbante si sfond teorik, ashtu edhe zbatime praktike lidhur me lundrimin detar.<ref name="Warntz1989" /> Problemi që u mbetej si eksploruesve, ashtu edhe gjeografëve, ishte gjetja e gjerësisë dhe gjatësisë gjeografike të një vendndodhjeje. Ndërsa problemi i gjerësisë gjeografike ishte zgjidhur prej kohësh, problemi i gjatësisë gjeografike mbetej i pazgjidhur; edhe vendosja se cili meridian duhej të ishte zero, ishte vetëm një pjesë e problemit. I mbeti John Harrison-it ta zgjidhte, duke shpikur kronometrin H-4 në vitin 1760, dhe më vonë, në vitin 1884, Konferenca Ndërkombëtare e Meridianit miratoi, si konventë, meridianin e Greenwich-ut si meridian zero.<ref name="Aber1" /> Shekujt 18 dhe 19 ishin periudhat kur gjeografia u njoh si disiplinë akademike e veçantë. Ato u bënë pjesë e kurrikulës tipike universitare në Evropë (sidomos në Paris dhe [[Berlini|Berlin]]). Zhvillimi i shumë shoqatave gjeografike ndodhi gjithashtu gjatë shekullit të 19-të, me themelimin e ''Société de Géographie'' në vitin 1821, ''Royal Geographical Society'' në vitin 1830, ''Russian Geographical Society'' në vitin 1845, ''American Geographical Society'' në vitin 1851, ''Royal Danish Geographical Society'' në vitin 1876, dhe ''National Geographic Society'' në vitin 1888.<ref name="t118">{{cite book | last1=Livingstone | first1=David N. | last2=Withers | first2=Charles W. J. | title=Geographies of Nineteenth-Century Science | publisher=University of Chicago Press | publication-place=Chicago; London | date=2011-07-15 | isbn=978-0-226-48726-7 | page=29|language=en}}</ref> Ndikimi i [[Immanuel Kant]]it, [[Alexander von Humboldt]]it, Carl Ritterit dhe Paul Vidal de la Blache-s mund të shihet si një pikëkthesë e madhe e gjeografisë, nga filozofia në lëndë akademike.<ref name="Societe1">{{Cite web |last=Société de Géographie |date=2016 |title=Société de Géographie, Paris, France |trans-title=Who are we ? – Society of Geography |url=http://www.socgeo.org/la-societe/qui-sommes-nous |access-date=2016-11-10 |website=socgeo.com |publisher=Société de Géographie |language=fr |archive-date=6 nëntor 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161106113117/http://www.socgeo.org/la-societe/qui-sommes-nous/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |title=About Us |url=https://www.rgs.org/about/ |access-date=2016-11-10|website=rgs.org |publisher=Royal Geographical Society|language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Русское Географическое Общество (основано в 1845 г.) |trans-title=Russian Geographical Society |url=https://www.rgo.ru/ru |access-date=2016-11-10|website=rgo.ru |publisher=Russian Geographical Society |language=ru}}</ref><ref>{{Cite web |title=History |url=http://americangeo.org/history/ |access-date=2016-11-10|website=amergeog.org |publisher=The American Geographical Society|language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=National Geographic Society |url=https://2009-2017.state.gov/p/io/unesco/members/48805.htm |access-date=2016-11-10|website=state.gov |publisher=U.S. Department of State |language=en}}</ref> Gjeografë si Richard Hartshorne dhe Joseph Kerski i kanë konsideruar si Humboldti, ashtu edhe Ritteri, themelues të gjeografisë moderne, pasi ata ishin të parët që e vendosën gjeografinë si disiplinë shkencore të pavarur.<ref>{{cite journal |last1=Hartshorne |first1=Richard |title=The pre-classical period of modern geography |journal=Annals of the Association of American Geographers |date=September 1939 |volume=29 |issue=3 |pages=35–48 |doi=10.1080/00045603909357282 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=Kerski |first=Joseph J. |author-link=Joseph Kerski |title=Interpreting Our World: 100 Discoveries That Revolutionized Geography |publisher=ABC-Clio |year=2016 |isbn=978-1-61069-920-4 |page=284|language=en}}</ref> [[Skeda:Waldo Tobler 2007.jpg|thumb|upright|Waldo Tobler para Bibliotekës Newberry. Çikago, nëntor 2007.]] Përgjatë dy shekujve të fundit, përparimet në teknologjinë kompjuterike kanë çuar në zhvillimin e gjeomatikës dhe në përfshirjen e praktikave të reja, si vëzhgimi me pjesëmarrje dhe gjeostatistika, në portofolin e mjeteve të gjeografisë. Në Perëndim, gjatë shekullit të 20-të, disiplina e gjeografisë kaloi nëpër katër faza kryesore: determinizmin mjedisor, [[Gjeografia regjionale|gjeografinë rajonale]], revolucionin sasior dhe gjeografinë kritike. Lidhjet e forta ndërdisiplinore mes gjeografisë dhe shkencave të gjeologjisë dhe botanikës, si dhe ekonomisë, sociologjisë dhe [[Demografia|demografisë]], janë rritur gjithashtu ndjeshëm, veçanërisht si rezultat i shkencës së sistemit tokësor, e cila kërkon të kuptojë botën në një pamje holistike. Koncepte dhe filozofi të reja kanë lindur nga përparimet e shpejta në informatikë, metodat sasiore dhe qasjet ndërdisiplinore. Libri i vitit 1962, ''Theoretical Geography'', i William Bunge-s, i cili argumentonte për një qasje nomotetike ndaj gjeografisë dhe se, nga një këndvështrim thjesht hapësinor, nuk kishte dallim të vërtetë mes gjeografisë njerëzore dhe fizike, është përshkruar nga Kevin R. Cox si "ndoshta teksti themelor i revolucionit hapësinor-sasior".<ref name="Goodchild2008">{{cite book |last1=Goodchild |first1=Michael F. |title=Key Texts in Human Geography |chapter=Theoretical Geography (1962): William Bunge |date=2008 |pages=9–16 |doi=10.4135/9781446213742.n2 |isbn=978-1-4129-2261-6 |language=en}}</ref><ref name="Cox2001">{{cite journal |last1=Cox |first1=Kevin R. |title=Bunge, W. 1962: Theoretical geography: Commentary 1 |journal=Progress in Human Geography |date=2001 |volume=25 |issue=1 |pages=71–73 |doi=10.1191/030913201673714256 |language=en}}</ref> Në vitin 1970, Waldo Tobler propozoi ligjin e parë të gjeografisë: "gjithçka lidhet me gjithçka tjetër, por gjërat afër janë më të lidhura se gjërat larg".<ref name="Tobler1"/><ref name="Tobler2"/> Ky ligj përmbledh supozimin e parë që bëjnë gjeografët rreth botës. == Fusha të lidhura == === Gjeologjia === {{Kryesor|Gjeologjia}} [[Skeda:Cycle of rocks 2.png|thumb|Cikli i shkëmbinjve tregon marrëdhënien mes shkëmbinjve magmatikë, sedimentarë dhe metamorfikë.]] Disiplinat e gjeografisë, veçanërisht të gjeografisë fizike, dhe të gjeologjisë kanë një mbivendosje të ndjeshme. Në të kaluarën, të dyja shpesh kanë ndarë departamente akademike në universitete, gjë që ka çuar në konflikte për burimet.<ref name="Smith2">{{cite journal |last1=Smith |first1=Neil |title="Academic War Over the Field of Geography": The Elimination of Geography at Harvard, 1947-1951 |journal=Annals of the Association of American Geographers |date=1987 |volume=77 |issue=2 |pages=155–172 |doi=10.1111/j.1467-8306.1987.tb00151.x |jstor=2562763 |s2cid=145064363 |language=en}}</ref> Të dyja disiplinat kërkojnë të kuptojnë shkëmbinjtë në sipërfaqen e Tokës dhe proceset që i ndryshojnë ata me kalimin e kohës. Gjeologjia përdor shumë nga mjetet dhe teknikat e gjeografëve teknikë, si GIS-in dhe teledetektimin, për të ndihmuar në hartëzimin gjeologjik.<ref name="Compton1">{{Cite book |isbn=978-0-471-82902-7 |author= Compton, Robert R. |year= 1985 |publisher= Wiley |location= New York |title= Geology in the field|language=en}}</ref> Megjithatë, gjeologjia përfshin kërkime që shkojnë përtej përbërësit hapësinor, si analiza kimike e shkëmbinjve dhe biogjeokimia.<ref name="Gorham 1">{{Cite journal |last=Gorham |first=Eville |date=1991-01-01|title=Biogeochemistry: its origins and development |journal=Biogeochemistry |language=en |volume=13 |issue=3 |pages=199–239 |doi=10.1007/BF00002942 |bibcode=1991Biogc..13..199G |s2cid=128563314 |issn=1573-515X}}</ref> === Historia === {{Kryesor|Historia}} Disiplina e historisë ka një mbivendosje të ndjeshme me gjeografinë, veçanërisht me gjeografinë njerëzore.<ref name="Bryce1">{{cite journal |last1=Bryce |first1=James |title=The Importance of Geography in Education |journal=The Geographical Journal |date=1902 |volume=23 |issue=3 |pages=29–32 |doi=10.2307/1775737|jstor=1775737 |language=en}}</ref><ref name="Darby1">{{Cite book|title=The Relations of History and Geography: Studies in England, France, and the United States|last=Darby|first=Henry Clifford|author-link=Clifford Darby|publisher=University of Exeter Press|year=2002|isbn=978-0-85989-699-3|location=Exeter|page=14|language=en}}</ref> Ashtu si gjeologjia, historia dhe gjeografia kanë ndarë departamente universitare. Gjeografia siguron kontekstin hapësinor brenda të cilit zhvillohen ngjarjet historike.<ref name="Bryce1"/> Veçoritë gjeografike fizike të një rajoni, si reliefi, klima dhe burimet e tij, formësojnë vendbanimet njerëzore, rrugët tregtare dhe veprimtaritë ekonomike, të cilat nga ana e tyre ndikojnë rrjedhën e ngjarjeve historike.<ref name="Bryce1"/> Kështu, një historian duhet të ketë një bazë të fortë në gjeografi.<ref name="Bryce1"/><ref name="Darby1"/> Historianët përdorin teknikat e gjeografëve teknikë për të krijuar atlase dhe harta historike. === Shkenca planetare === {{Kryesor|Shkenca planetare}} [[Skeda:Apollo15DunaTisza.jpg|thumb|upright=1.2|Fotografi nga moduli komandues ''Endeavour'' i [[Apollo 15]]-s e brazdave (rilleve) në afërsi të kraterit Aristarchus mbi [[Hëna|Hënë]]]]Ndonëse disiplina e gjeografisë merret zakonisht me Tokën, termi mund të përdoret edhe joformalisht për të përshkruar studimin e botëve të tjera, si planetët e [[Sistemi diellor|Sistemit Diellor]] dhe përtej tij.<ref name="Kereszturi2012">{{cite journal |last1=Kereszturi |first1=Akos |last2=Hyder |first2=David |title=Planetary Science in Higher Education: Ideas and Experiences |journal=Journal of Geography in Higher Education |date=2012 |volume=36 |issue=4 |pages=499–525 |doi=10.1080/03098265.2012.654466 |language=en}}</ref> Studimi i sistemeve më të mëdha se vetë Toka zakonisht bën pjesë në [[Astronomia|astronomi]] ose [[Kozmologjia|kozmologji]], ndërsa studimi i planetëve të tjerë quhet zakonisht shkencë planetare. Terma alternativë, si areografia (gjeografia e Marsit), janë përdorur për të përshkruar studimin e objekteve të tjera qiellore.<ref name="Areography1" /><ref name="Areoography2" /><ref name="WilliamSheeham2014" /> Në fund të fundit, gjeografia mund të konsiderohet si një nëndisiplinë brenda shkencës planetare, dhe shkenca planetare e lidh gjeografinë me fusha si astronomia dhe fizika.<ref name="Kereszturi2012" /> == Shiko edhe == {{Div col|colwidth=30em}} * [[Analog i Tokës]] — një planet ose hënë me kushte të ngjashme me ato të Tokës. * [[Historia gjeologjike e Tokës]] — sistemi i ndarjes së historisë gjeologjike të Tokës në periudha. * [[Gjeofizika]] — studimi fizik i Tokës. * [[Historia e Tokës]] — historia gjeologjike dhe biologjike e planetit Tokë. * [[Planeti tokësor]] — planet i përbërë kryesisht nga shkëmbinj dhe metale. * [[Planetologjia teorike]] — studimi teorik i formimit dhe zhvillimit të planetëve. {{Div col end}} == Shënime == {{Reflist|group=shën|refs= <ref name=Shen01>Kjo hartë reflekton politikën e jashtme të Shteteve të Bashkuara, përfshirë njohjen e [[Kosova|Kosovës]] si shtet dhe mbështetjen për aneksimin nga Maroku të [[Sahara Perëndimore|Saharasë Perëndimore]].</ref>}} == Referime == {{Reflist}} == Lidhje të jashtme == {{Sisterlinks|Gjeografia}} * [https://www.britannica.com/science/geography Geography] në faqen e ''[[Encyclopædia Britannica|Encyclopaedia Britannica]]'' [[Kategoria:Gjeografia| ]] dxjupmglkhljdi197zxlhtrpb5u26o5 3 3117 3026211 3026071 2026-08-16T17:41:56Z Qwerfjkl (bot) 160953 /* Probleme me referimet te artikulli Ndryshimet klimatike */ 3026211 wikitext text/x-wiki Mire se erdhe tek Wikipedia (zyrtarisht :) [[Përdoruesi:Dori|Dori]] | [[Përdoruesi diskutim:Dori|Diskutim]] 2005 Mars 21 05:50 (UTC) :Kam kenaqesine. [[Përdoruesi:Arianit|Arianiti]] 2005 Mars 21 05:59 (UTC) --- Me pelqen shume ideja e "Highlanders" :)! [[Përdoruesi:Joni|Joni]] == Tung == perdoruesi Hipi Zhdripi C´fare shfetuesi ki. ::Jaran, dy kerkesa pi teje,1) kyçu kur t'shkrune se qysh e di une a je ti apo dikush tjeter tu e perdorë emnin ton. masnej veq i nenshkrune tekstet tuja "<nowiki>~~~~</nowiki>" 2) e bone mehallen e geces ma trimen n'gjakove e edoni pi mullajusufit ka mu rroke keqas me ty. ::u shishe pi aeroplanit qe je gjakovar papapa :). une perdori firefox, munesh mi gjete edhe n'ship nqs sje mire me anglisht e je kone najhere n'pushime n'durres. ::O rrush, e paske pa prej aeroplanit se jam Gjakovar, a? Atehere mos u brengose se nese e perdore emrin Hipi Zhdripi ndokush tjeter. Me teknik sotit gjithcka falsfikohet po shqpirti i fjales se shqiptarit nuk falsifikohet, JO!. Per kete po theme per femijet ne perendim nuk ashte interesant se ne cilen gjuhe shpehen por ne cilen fryme. Teknika me e persosure eshte natyra e vete njeriut. ::E kam harrua si te kyqem ne #sq.Wikipedia. Po provoje te kyqem ne ate dhome. '''perdoruesi Hipi Zhdripi mendone se:''' :''Amerika dje indian, kauboje, sot teknologji, neser? (si Turqia e Italia). Shipnija dje Shipni, sot Shipni, neser Shipni me te njajten teknologji (Sa uji kalone nere ure, me nise e me notu mas tine?).'' == Familja moderne == Ne mujshim mi ppullarizu e mi qite ne familjen moderne ateher kom me te propuzu per administratore --[[Përdoruesi:Dan|Hipi Zhdripi]] 2005 Mars 29 00:31 (UTC) :hihihihi. kqyre qfare ideje, k'sej i thojin brain storming n'amerike. ti koke mjeshter per product placement :). qysh e kishe realizu ti kete ide, nimom pak. psh, a kish bo pune ni kuti e qumshtit (meno vita vita) me mbishkrimin wiki wiki? :dan eshte hipi zhdripi a? hajde befasi hajde. duna mi menu edhe une ni alter ego zajabant :). :seriozisht tash: veshtire pak mu realizu kjo se ata nuk jan fort pergjegjes ndaj qytetareve t'kosoves. psh: ju pata terheke verejtjen per pirjen e duhanit prej yllkes, personi ma kulle n'shpi, e ke perserite mas nje kohe prap. sinqerisht, nese ki ide t'ngjajshme propozoj te faqja promovimi pa marre parasysh se t'quditshme jane. nisja me qysh e kishe bo keta ma nelt.rrespekt [[Përdoruesi:Arianit|Arianiti]] ::Shka thu ti mi nxerre ata naj shtose per ne. Ha, fole. ::Ju en Amerike en Evrope (per cigare) shka po menone a po done ti mi bo krejt Amerikan e Evropian a? Lej se ata nuk jone budalle ata kane pa shume Amerika. A din c´ka menojin ata per neve qe jena jashte "Robota" (Teneçe insón). Kush jane Amerikant Xhoni i Bellusheve ju ka kallxu kush áshte mjeshter per '''product placement''' lexo librin per t´a. Mes e harro "Bluse Brothers".-Hipi se nuk kom kohe me duhet me shku ne pune. == Tifozat Kuq e zi == I kam lajmruar tifozat kuq e zi per foton ne commons dhe i kam thirre ne ndihme. Disa nuk po e kuptojin se si duhet vepruar (i kane informatat siperfaqesore). Tekste qe i kam shkru jane te kesaj forme: ''Shikoni dhe ndihmoni Arianitin : (nyja per foto)'' ''Shkruani per futbollin shqiptare ne gjuhen angleze (varsist prej vendit ku jetojne ata), p.sh greke, gjermane etj. dhe ne gjuhen shqipe shkruani per futbollin ne pergjithesi.'' ''(nyja per wiki shqip)'' ''Me nderime Dani.'' Kishte per te qene mire nese ti ju dergone nje E-mail me shqarime se si te regjistrohen, dhe te votoin per foto dhe ne nje kryeradhe e shkruan adresen e sq.wikipedia ==Shqiponja.net== Tifozet e basketbollit jane pergjegjur ne leteren e me poshteme: E nderuara redaksi, http://sq.wikipedia.org eshte pjese e projektit nderkombetar Wikipedia, \"e cila ka per qellim krijimin e një enciklopedie të plotë, pa gabime, në të gjitha gjuhët, e korigjueshme nga të gjithë dhe e lirë për përdorim.\" Ju lutemi vizitojeni adresen, dhe mundesisht, ndani deshiren tone te zjarrte per nje enciklopedi gjitheshqitpare me percjellesit e medias suaj. Kishit bo mire me shkru per basketbollin shqitare ne guhet tjera dhe per basketbollin ne pergjithsi ne gjuhen shqipe. Ju lutem informoni tifozet e juaj Ju falemnderit, Dan - wikipedian shqiptarë pergjegje: ''Dani, do te perpiqem qe per kete inciative ti njoftoj anaret e shqiponjat.net permes forumit.'' ''Mire kishte me qen sikurse Ju ta pergaditni nje shkrim, dhe une pastaj permes Newsletter t'ia u dergoj pothuajse 1500 anetareve tone.'' ''Pergadite ate dhe une me knaqesi do t'iu dergoj te gjitheve qe jan te anetaresuar tek shqiponjat.net'' ''Te pershendes.'' ''ARIANi'' Bone zemren guri e ftyren nuri e pregatite nje tekste po pak ma te nxehte ne kryerreshtin e pare te dytin shkruje si te regjistrohen (qe ata te mos humbin kohe per ta gjete deren) te tretin per ata qe dine gjuhe te huaja dhe te katertin ju ofrone bajraktarin(banner a qysh po i thojin). Ta provojim nashta bone boom. Mbasi te ju kesh shkruar letrat te lute me lajmro. TUNG --[[Përdoruesi:Dan|Hipi Zhdripi]] 2005 Prill 14 22:35 (UTC) :Letra është gati. A ke farë emaili apo ta postoj te ''Promovime''? ::co_uk@hotmail.com == Posta == Kujdes me variablen sepse ne te gjitha fletat eshte e shkruare variabla numriipostes--[[Përdoruesi:Dan|Hipi Zhdripi]] 2005 Maj 6 22:45 (UTC) ==Qyetet== Qytete e kosoves per ndryshim nga ato te Shqiperise (nuk behet dallimi ne mes Qytetit dhe Qytezes), jane me te njohura se bashku me rrethinen (po thuaj se ne te gjitha gjuhet e edhe ne gjuhen shqipe). Edhe pasi qe qendrat e qyteteve te Kosoves kane nderruar vendin brenda ketyre shtate rretheve, me eshte dukur me mire nje prezentim i tille. P.sh: Ulpiana, Novoberda, etj. Nese ke ndonje ide tjeter me trego.--[[Përdoruesi:Dan|Hipi Zhdripi]] 2005 Maj 6 22:45 (UTC) == A je gjallë a? == Mirëse u ktheve. Ku je mër, je hup si Faksi tyneher.--[[Përdoruesi:Dan|Hipi Zhdripi]] 2006 Janar 15 07:27 (UTC) : Gezohem qe t'paskna mungu :). Gjate luftes TV Kukesi n'shirit thojke Filon Fystyki "gjendet shendosh e mire n'spital t'Kukesit". Paj, e kom percell aktivitetin ketu kohe mas kohe edhe pse skome pase kohe me ndihmu. M'vjen mire qe ti i ki qendru besnik ketij ideali -- krejt ndryshe prej gjakovareve tjere a!!!. --[[Përdoruesi:Arianit|Arianiti]] 2006 Janar 15 19:13 (UTC) == Personat me biografi të gjata == Po mendojë se për personat me të cilët kanë të bëjnë shumë gjëra d.m.th me interes më të gjërë për shoqërin duhet gjetur një zgjidhje tjeter. Është e pamundur të përmbledhet p.sh i gjithë materiali që gjendet në sq.Wikipedia që ka të bëjë me Skenderbeun, në jë fletë. Në këto raste duhet të krijohen nën-artikuj mendoj se edhe ti e di këtë. Sa i përket artikullit Enver Hoxha unë mendojë se aty duhet paraqitur kryetarin e Shqipërisë ndërsa për metodat e gjërat e tilla duhet gjetur një zgjidhje tjeter. Të kisha propozuar që ta pregatitësh një seksion ku e prekë në pika të shkurta karieren e tij ndërsa për më thellësish shkruan (nëse ke material) në artiullin p.sh. <nowiki>[[Kariera e Fillon Fistikit]]</nowiki>. Edhe nëse e ki njetë me u shprazë është ma mirë mu shprazë në nëmartikull 1. Kur ka shumë tekst nuk bjenë në sy (pritojin njerzit me lexu) 2. Teknikisht për lexuesi e kyqur në internet në Kosovë e Shqipëri është ma mirë mir qenë artikujt e shkurt.--[[Përdoruesi:Dan|Hipi Zhdripi]] 2006 Mars 3 21:44 (UTC) :Dan, te kuptoj. Ama veprimet e tij gjate 40 vjeteshit te fundit nuk jane per artikull dytesor. Nuk kam asgje personale ndaj Enverit por nuk besoj qe dikush me logjike te shendosh mund te argumentoj qe Enveri nuk ka qene diktator (ata persona do ta quanin Enverin diktator dashamires (benevolent dictator) - diktatura eshte thjeshte nje sistem politik ku e drejta e zgjedhjes i mirret qytetarit nga nje person apo klike e vogel. Bile une kisha thone qe fjala komunist (qe ai e ka konsideru veten) eshte me e pasakte per Enverin se termi diktator. [[Përdoruesi:Arianit|Arianiti]] 2006 Mars 3 21:57 (UTC) == Per faqen e redaktimit te artikujve. == Aranit, do me pelqente qe te krijonim nje faqe ku mund te beja komentet e mia per ndryshim dhe redaktimin e sakte te artikujve. Ke mundesi te me krijosh nje faqe? Me respekt —[[Përdoruesi:Eneid|Eneid]] 2006 Mars 4 21:48 (UTC) :Aranit, falemindrit per shembullin qe me dhe por prap nuk e mora vesh. Mund te besh nje shembull konkret sesi te perdor Wikipedia:Drejtshkrim?! —[[Përdoruesi:Eneid|Eneid]] 2006 Mars 6 09:37 (UTC) == figura perlati == nëse ke mundësi ngarkoe edhe njëherë figurën e Perlat Sula se e grisa gabim. Provova ta restauroj, por nuk po funksionon. tung —[[Përdoruesi:Bet 0|bet_0]] 2006 Mars 11 09:19 (UTC) == Ftese == Pershendetje djema e vajza. Me sa shoh shumica prej jush din anglisht. Edhe me sa verej jeni shqiptare qofte nga Kosova a vende tjera. Ju mirepres ne faqen [http://en.wikipedia.org/wiki/Kosovo] ku po kemi problem me disa qe po e vandalizojne faqen e Kosoves. Ndihma e juaj eshte e mireseardhur. Me sa duket me kete adrese qe keni nuk mundeni me editu aty, po me hape adrese tjeter ju duhen vetem 2 min, pra mos pritoni. Shpresoj te shihemi atje se shpejti. Me respekt, [[Përdoruesi:Ilir pz|Ilir pz]] 2006 Prill 8 23:46 (UTC) == Përvojat dhe sugjerimet == Shkruj dishka qitu [[Wikipedia:Për Anëtarë]]. Normal qe ki qefë, osht mirë për të tjerët qe bea edhe për ne se qashtu e dimë shka po ju bjenë njerzve në sy ma tepër.--[[Përdoruesi diskutim:Dan|Hipi Zhdripi]] 5 Shtator 2006 03:03 (UTC) == Foto pa lisence == Figures Perlati2.jpg i mungonte licensa per ate dhe u gris. ([[Përdoruesi:Puntori|Puntori]] 3 Dhjetor 2007 21:22 (UTC)) == ayhi == A ki kohë me kontrollu gramatiken edhe drejtshkrimin për copat e paraqitura në [[:B:HTML|këtë fletë]]--[[Përdoruesi diskutim:Dan|Hipi Zhdripi]] 31 Mars 2009 23:29 (CEST) == HI == Hey, whats happening. —[[Përdoruesi:Mdupont|Mdupont]] 29 Qershor 2009 14:24 (CEST) == Kosovoguide == A mund të kontaktoni administratorin ne Kosovoguide per perdorimin e përmbajteve te faqes - http://www.kosovoguide.com/?cid=1,218,1018&view=all? --[[Përdoruesi:Mikullovci11|Mikullovci]] 20 Janar 2011 14:29 (CET) == Kontrolla e cilësisë == [[Skeda:Besicles 180508.jpg|80px|majtas|]] Pershendetje Arianit, Tashmë ti je [[Wikipedia:Kontrolluesit|Kontrollues]]. Për më shumë informacion shiko tek [[Wikipedia:Kuvendi]] (seksionin ''Vandalism on sq.wikipedia'' ose ''[[Ndihmë:Kontrolli i faqes|Flagged Revisions]]''). Për pyetje rreth privilegjeve të reja më pyet edhe ma. Përdori me përgjegjshmëri këto privilegje. Një punë të mbarë.--'''[[Përdoruesi:Euriditi|<span style="text-shadow:#000 0.1em 0.1em 0.1em; background: #C44747; color:white;">&nbsp;Euriditi&nbsp;</span>]]''' 29 nëntor 2012 13:33 (CET) == Kategorite == Dy here ([http://sq.wikipedia.org/w/index.php?title=Mehmet_Konica&diff=prev&oldid=1237467] dhe [http://sq.wikipedia.org/w/index.php?title=Mehmet_Konica&diff=prev&oldid=1237474]) i hoqe, te [[Mehmet Konica]] dhe te "zhbera" (pjeserisht) te dyja heret. Sapo t'u dha statusi i kontrolluesit dhe ke 7 vjet eksperience ne wiki, nuk mund te besh editime te tilla pa i shpjeguar fare. Ke ndonje aresye qe e ben kete? [[Përdoruesi:Pasthirrma|Pasthirrma]] ([[Përdoruesi diskutim:Pasthirrma|diskutimet]]) 29 nëntor 2012 15:37 (CET) : E verejta edhe une qe e kisha kategorizuar gabimisht. Derisa po e permirsoja ti po e beje te njejten gje dhe me shkaktoi huti me disa faqe te tjera qe po redaktojsha ne te njejten kohe. [[Përdoruesi:Arianit|Arianiti]] ([[Përdoruesi diskutim:Arianit|diskutimet]]) 29 nëntor 2012 18:30 (CET) ::Ah, ok, faleminderit, dhe me fal per tonin: kujtova se po ma beje per inat, :-).[[Përdoruesi:Pasthirrma|Pasthirrma]] ([[Përdoruesi diskutim:Pasthirrma|diskutimet]]) 29 nëntor 2012 18:41 (CET) :::Pa problem. [[Përdoruesi:Arianit|Arianiti]] ([[Përdoruesi diskutim:Arianit|diskutimet]]) 29 nëntor 2012 19:13 (CET) == Ftesë për pjesëmarrje në diskutimin mbi heqjen arbitrare të referencave mbi dënimet me vdekje të [[Kristaq Rama]] == Të lutem, ndiqeni debatin tek Kuvendi (http://sq.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Kuvendi#Diskutim_mbi_referencat_e_d.C3.ABnimeve_me_vdekje_nga_Kristaq_Rama). Po bëhen disa veprime absurde e arbitrare. Me respekt!--[[Përdoruesi:Mr. Pseudo|<span style="background-color:olive; color:#fff;"> '''Mr. Pseudo''' </span>]] [[Përdoruesi diskutim:Mr. Pseudo |'''diskuto''']] 25 shkurt 2013 23:58 (CET) ==Pershendetje Maratones..== Përshëndetje, nëaw ne Kukës do të mbahet një maratonë e e tille e Wikipedias në gjuhën shqipe me pjesëmarrës. ka vullnetar që dëshirojnë të ndihmojnë me pranim dhe ligjërim në tema të ndryshme të Wikipedia-s, nese na mundesohet nen kushtet e tilla do te jemi edhe ne... pune te mbare --Koka11 21 Dhjetor 2014 00:03 (CET) :Pershendetje, faleminderit. A ma dergon te lutem ne privat nje adrese emaili dhe numer telefoni dhe me tregon per cfare tema do t'mund te ligjerosh. Te lajmeroj prej fundit te janarit kur t'kemi me shume informata konkrete. Faleminderit! --[[Përdoruesi:Arianit|Arianit]] ([[Përdoruesi diskutim:Arianit|diskutimet]]) 21 Dhjetor 2014 08:14 (CET) ==Pershendetje mik i nderuar une kam kandiduar[[Përdoruesi:Koka11|Koka11]] për admin...== --Rrjedha 23 Shkurt 2015 10:52 (CET)[[Përdoruesi:Rrjedha|Rrjedha]], po kandidoj [[Përdoruesi:Koka11|Koka11]] për administrues edhe unë kërkoi një votë për kandidatin tim dhe po kërkoj mështetjen tënde. Faliminderit . me nderime PS: Votimi bëhet këtu: [[Wikipedia:Administruesit#Kandidatura_p.C3.ABr_administrues|WP:Kandidatura për administrues]] --[[User:Rrjedha]] == Fakte jo llafe == # Leeturtle është bllokuar në bazë të normave të wikipedias. Këto janë akuzat, fyerjet, përçmimet dhe nënkuptimet drejtë përsronit tim. Unë në fakt kisha përmendur një fakt. Që ai person, që është edhe një ndër organizatorët është i përfshirë në politikë aktivisht si këshilltar i ministrisë së kulturës. Ky është fakt jo akuzë personale dhe nuk kishte të bënte me ndonjë ndërhyrje të tijën. Më poshtë janë fjalë që janë nxjerrë nga postimi i tij i gjatë që nuk kishte ndonjë argument apo fakt brenda por vetëm karikaturizimie rreth karakterit tim. Mendoj se kjo qasje është e patolerueshme. {{collapse top|title=Sulmet personale të lëshuara nga Redon Skikuli (Leeturtle)}} *... mësimet për militantizëm politik '''jo me mua të lutem''' *... nga ana tjetër me këtë sjellje që ke '''është më mirë që nuk njihemi''' *Duke parë '''arrogancën që ke''' në mënyrën si shprehesh drejt kontribuesve *...më kujton Eric Cartman nga Southpark kur fitoi pak pushtet si përgjegjës për të mbajtur rregull gjatë pushimit të gjatë dhe terrorizonte të gjithë në shkollën e tij provinciale * ...'''je i pasjellshëm me njerëz që kontribojnë''' *...po hyj direkt në temë '''pa humbur kohë me karakterin tënd'''. *...ngaqë '''asnjë nga të gjithë 'ekspertët' e Wikipedias shqiptare''' nuk ka marrë mundin të bëjë asgjë tjetër '''përveç se të 'bërtasë': respekto autoritetin tim!''' * Ti mund të mendosh që nuk ka pasur impakt asnjë nga aktivitetet, megjithëse mendoj të kundërtën, por nuk mund '''të hakmerresh në këtë mënyrë''' ndaj njerëzve që janë të apasionuar ndaj projektit. * Mund të jesh i kënaqur '''duke sulmuar kontribues të tjerë''' dhe '''duke shfrytëzuar pozicionin që ke''', por e vërteta është që kanë kaluar kaq vite dhe cilësia e Wikipedia-s në shqip lë për të dëshiruar. Ndoshta bën diçka gabim që kemi ngelur në këtë pikë. * Me keqardhje për agresivitetin dhe '''mosdëshirën tënde për bashkëpunim''', * '''të uroj krijimin e teorive sa më kreative konspirative''', {{collapse bottom}} # Çështja mbi artikullin e Miilena Haritos u mbyll me ndërhyrjen e burokratit Punëtori. Të lutem mos e rihap më përndryshe kësaj radhe do të shkoj ta raportoj vërtet çështjen tek meta.wikimedia dhe do të vë në dukje qasjen tuaj, që është tejet klanore meqë po bëheni grup kundër meje, pa paraqitur fakte dhe argumente por vetëm duke bërë propagandë... Edhe unë punoj vullnetarisht këtu, por ndrysh enga ju nuk shkoj të redaktoj artiikujt e ministrave me të cilët jam takuar dhe kam marrëdhënie politike për më tepër duke postuar materiale të kopjuara dhe promovuese politike. Nëse nuk i kupton normat e wikipedias të këshillojë ti lexosh sërisht. # Si pasojë, të lutem që herë tjetër nëse më drejtohesh mua të paraqesësh fakte dhe jo llafe në ajër. Gjithë të mirat! -- <span style="font-family:Old English Text MT;border:1px dotted">[[Përdoruesi:Mr. Pseudo|‎<big>M</big>r.<big>P</big>seudo]] [[Përdoruesi diskutim:‎Mr. Pseudo|<big><big><span title="Diskuto">&#9762;</span></big></big>]]</span> 27 Maj 2015 21:13 (CEST) == Pjesmmarrje në votim dhe diskutim == Përshëndetje [[Përdoruesi:Arianit|Arianit]], Për shkak se shpesh hapen votime, diskutime, ide, dhe nuk përmbyllen, unë ju ftoj që të merrni pjesë nëse dëshironi të thoni mendimin dhe të jepni votën tuaj. Ju lutem shprehni lirshëm mendimin tuaj '''PRO''', '''KUNDËR''' apo '''NEUTRAL''', un nuk jam SPONZOR, thjesht dua që këto procese të mbarojnë, për të lënë hapësirë për artikuj të tjerë të votohen dhe diskutohen. [[Përdoruesi:Liridon/TO DO/am|Në këtë listë]] janë disa artikuj të propozua për artikull të Mirë dhe të Përkryer. Ndërsa aktualisht është i hapur një diskutim në [[Wikipedia:Kuvendi#Faqe për Wikipedian në Facebook|Kuvend për një Wikiprojekt]], Faqe për Wikipedian në Facebook. Aktualisht akoma është i hapur votimi për krijimin e projektit, ndërsa mund të jepni ide të reja, të kundërshtoni ato aktuale dhe të votoni ashtu si mendoni se është më mirë. --[[Përdoruesi:Liridon|Liridon]] ([[Përdoruesi diskutim:Liridon|diskutimet]]) 8 shtator 2015 20:44 (CEST) == Wishlist == List of articles in German WP missing (good) images: [[:de:Portal:Albanien/Bilderwünsche]] --[[Përdoruesi:Albinfo|Albinfo]] ([[Përdoruesi diskutim:Albinfo|diskutimet]]) 5 dhjetor 2015 14:34 (CET) :: Moved it to :sq :: → [[Përdoruesi:Albinfo/Livadhi]] :: Translation needs to be completed and checked. I would move it to [[Wikipedia:Requested pictures]] or so. :: Best regards, --[[Përdoruesi:Albinfo|Albinfo]] ([[Përdoruesi diskutim:Albinfo|diskutimet]]) 18 maj 2016 15:04 (CEST) :::Duly noted. I'll complete, post it and let you know when it's up. Many thanks! --[[Përdoruesi:Arianit|Arianit]] ([[Përdoruesi diskutim:Arianit|diskutimet]]) 18 maj 2016 15:10 (CEST) == News from international CEE Spring 2016 == [[File:Logo CEE-t.png|right|170px]] Hi, dear local organizer of [[:m:Wikimedia CEE Spring 2016|CEE Spring 2016]]! We have some news and updates. * There are '''new countries and projects''' that joined the contest after it started, these are Belarusian classic Wikipedia, [[:m:Wikimedia CEE Spring 2016/Structure/Bosnia and Herzegovina|Bosnia and Herzegovina]], [[:m:Wikimedia CEE Spring 2016/Structure/Croatia|Croatia]], [[:m:Wikimedia CEE Spring 2016/Structure/Kazakhstan|Kazakhstan]], [[:m:Wikimedia CEE Spring 2016/Structure/Kosovo|Kosovo]], [[:m:Wikimedia CEE Spring 2016/Structure/Sakha|Sakha]] and [[:m:Wikimedia CEE Spring 2016/Structure/Turkey|Turkey]]. Our [[:m:Wikimedia CEE Spring 2016/Timeline|Timeline]] is updated, so please update your plans as well. If some other countries join the contest on the go, we will inform you! * There are two types of '''statistics''' gathered: ** Using the proposed lists of articles. See [[:m:Wikimedia CEE Spring 2016/Statistics]] (it counts only articles in the [[:m:Wikimedia CEE Spring 2016/Structure|lists]]). ** Using the template <nowiki>{{CEE Spring 2016}}</nowiki> on the articles talk pages. See [[:m:User:BaseBot/CEES/MMXVI]] and subpages. *: If you don't use the template yet, here is an example: [[:m:w:uk:Special:Permalink/17787507|uk:Template:CEE Spring 2016]]. Its usage looks like: <code><nowiki>{{CEE Spring 2016 |user= |topic= |topic2= |topic3= |country= |country2= |country3= }}</nowiki></code> *: If you are using it but don't see your project in the stats then, perhaps, you are not using it properly. Only articles created (or improved if the rules allow this) for the contest during its period should have the template on respective talk pages. * Let us remind you, that as the contest is held simultaneously in many Wikipedias, it is vital that all articles, contest templates and categories are linked with '''Wikidata'''. Don't forget about this :) * If your local contest has some special needs (e.g. stats by weeks), let us know. Having local '''rules''' [[:m:Wikimedia CEE Spring 2016/Local rules|briefly described on Meta page]] is compulsory for well-mannered organisers :) Please '''let us know if you need help''' with anything! [[:m:Talk:Wikimedia CEE Spring 2016|Any questions leave here]]. If someone wants to receive such updates from CEE Spring on their talk page, they may add their username on [[:m:User:Base/MassMessage/CEE Spring-2016-locals|this page]]. It might also be useful to join WMCEE-l mailing list (wmcee-l[[File:At_sign.svg|17px|@|link=]]tools.wikimedia.pl, [http://tools.wikimedia.pl/mailman/listinfo/wmcee-l registration]). Best regards from international organizers, <br />-- [[:m:user:Ата|Ата]] via [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|MassMessage]] 3 prill 2016 03:32 (CEST) <!-- Message sent by User:Base@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Base/MassMessage/CEE_Spring-2016-locals&oldid=15493994 --> == WALUG (votimi për rregulloren) == Përshëndetje Arianit, [[Wikipedia:Wikimedians of Albanian Language User Group|Wikimedians of Albanian Language User Group]] është një grup i wikimedianëve shqiptarë tashmë i njohur nga Fondacioni i Wikimedias, që aktualisht po përpilon rregulloren/strategjinë e funksionimit. Propozimet, votimi dhe diskutimi për [[Wikipedia_diskutim:Wikimedians_of_Albanian_Language_User_Group#Vizioni_2|Vizionin e User Grupit]] është deri më 23:59 CEST 3 korrik 2016. Jeni i ftuar të jepni propozime/ide ose të votoni për propozimet e dhëna.--[[Përdoruesi:Liridon|Liridon]] ([[Përdoruesi diskutim:Liridon|diskutimet]]) 29 qershor 2016 00:00 (CEST) == Picture from Wikimania == Have you seen this? --[[Përdoruesi:Albinfo|Albinfo]] ([[Përdoruesi diskutim:Albinfo|diskutimet]]) 10 korrik 2016 19:59 (CEST) [[Skeda:Cerimonia di chiusura - Wikimania 2016 12.jpg|thumb|Albanian Wikipedians with Jimmy Wales]] == CEE Spring 2016 Survey == [[File:Logo CEE-t.png|right|170px]] Hi, dear CEE Spring 2016 organisers! I am sorry for writing in English again. The international organisers of the contest ask all the participants to complete the survey about the contest. It is very short. It gives us a bit of statistics and helps make the next contest better. We will use MassMessage to give [https://wikimedia.qualtrics.com/jfe/form/SV_eLP1PKZWjSpIi45 the survey link] to all the participants. Obviously, not all of them speak English, so please, [//meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-User%3ABase%2FMassMessage%2FCEE+Spring-2016-participants%2FSurvey help us with translating this request] and encourage them to complete the survey. Best regards, <br />-- [[:m:user:Ата|Ата]] via [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|MassMessage]] 26 gusht 2016 20:54 (CEST) <!-- Message sent by User:Base@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Base/MassMessage/CEE_Spring-2016-locals&oldid=15863493 --> == Feedback request == Greetings, The team that made [[mw:ORES|ORES]] is working on a new tool called [[mw:JADE|JADE]]. The new tool is for humans to review the work of ORES, to provide human feedback and oversight. The team would like to hear about how your experience using ORES has been on your wiki, and what you might expect from a tool like the one proposed. If you are interested, you can comment on [[mw:Talk:JADE|this page on mediawiki.org]]. The team is also interested in sharing updates with you as JADE is developed. Short messages will be sent to this talk page every month or two, linking to a page with further information. Is this something you would like to sign up for? Simply reply to me here if so and I will put your name on the list. Happy editing to you. [[Përdoruesi:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[Përdoruesi diskutim:Keegan (WMF)|diskutimet]]) 4 tetor 2017 21:17 (CEST) :You can also [[m:Global_message_delivery/Targets/JADE|sign yourself up]] for updates anytime. [[Përdoruesi:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[Përdoruesi diskutim:Keegan (WMF)|diskutimet]]) 6 tetor 2017 18:46 (CEST) == JADE: topics to discuss == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Hello, Here are some topics the [[mw:JADE|JADE]] team would like to discuss. If you are interested, follow the link to join the conversation: *[[mw:Topic:Tzw0uv2bucrdprm4| Judgments, Endorsements, and Preference]] *[[mw:Topic:Tzw4ebq17wbdog74|Free text comments and suppression]] *[[mw:Topic:Tzw3qg8qiqow10d8|Should we integrate JADE with Flow?]] *[[mw:Topic:Tzw5fix7hbs4ui8j|Thematic and quant analysis of judgements]] Thank you. On behalf of the Scoring Platform Team, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]]([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 13 tetor 2017 23:09 (CEST)</div> <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/JADE&oldid=17319199 --> == Ftese për Wiki Weekend Tirana 2017== Komuniteti i Open Labs zhvillojnë për të katërtin vit rradhazi [https://sq.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Wiki_Weekend_Tirana_2017 Wiki Wekeend Tirana 2017] me qëllimin për të pasuruar artikujt në gjuhën shqipe në Wikipedia. Ky aktivitet do të zhvillohet gjatë fundjavës së dytë të dhjetorit, përkatësisht në datat 9 dhe 10 dhjetor, ku pjesëmarrësit do të mblidhen në ambientet e Open Labs Hackerspace (Tiranë) në një program që kombinon puntoritë (workshops) me prezantimet nga wikipedianët nga Tirana, Elbasani, Durrësi, Prishtina, Gjilani, Zyrihu etj. Do të ketë gjithashtu workshope/editathons të ndryshme rreth Wikidata, Wiki Loves Maps, Wikiprojekti LGBT dhe Wikimedia Commons. Wiki Weekend synon që të ndërtohen ura bashkëpunimi me wikimedianë të tjerë nga vendi dhe rajoni, të inspirohen wikimedianë të rinj që të bashkohen me komunitetin, të njihet publiku me projektet e Wikimedias, të organizohen editathone dhe të rritet ndërgjegjësimi i mediave lokale dhe institucioneve rreth rëndësisë së ndarjes së dijes përmes projekteve të lidhura me platformat dhe kulturën bashkëpunuese wiki. Aktiviteti fillon në 9:30 dhe mbaron në 16:00 (të shtunën dhe të dielën). Ju ftojme të bashkoheni në abientet e [https://openlabs.cc/ Open Labs]. --[[Përdoruesi:Nafie shehu|Nafie shehu]] ([[Përdoruesi diskutim:Nafie shehu|diskutimet]]) 7 dhjetor 2017 22:14 (CET) :{{ping|Arianit}} Edhe [[Teqeja e Turballi Sulltanit]] (afer [[Teqeja e Frashërit]])?--[[Përdoruesi:Gelaaden|Gelaaden]] ([[Përdoruesi diskutim:Gelaaden|diskutimet]]) 22 shkurt 2019 23:37 (CET) ::Pa pergjigje?--[[Përdoruesi:Gelaaden|Gelaaden]] ([[Përdoruesi diskutim:Gelaaden|diskutimet]]) 26 shkurt 2019 21:33 (CET) Nuk e kuptoj mesazhin. [[Përdoruesi:Arianit|Arianit]] ([[Përdoruesi diskutim:Arianit|diskutimet]]) 26 shkurt 2019 22:11 (CET) :{{ping|Arianit}} Dëshironi ta plotësoni artikullin në [[Teqeja e Turballi Sulltanit|këtë]] Tekke si artikull [[Teqeja e Frasherit|Tekke në Frasher]]?--[[Përdoruesi:Gelaaden|Gelaaden]] ([[Përdoruesi diskutim:Gelaaden|diskutimet]]) 1 mars 2019 20:20 (CET) ::Jo :) tjetren e bera per shkak te rolit patriotik. --[[Përdoruesi:Arianit|Arianit]] ([[Përdoruesi diskutim:Arianit|diskutimet]]) 1 mars 2019 21:34 (CET) == Pyetje == Pershendetje ju lutem shumë a mund t'më n'dimoni ose ma sakt a mundë t'më tregoni se si mundë të postoj biografi per persona të "famshem" ne Wikipedia ? :Tung, a e ke pa ndihmen [[Ndihm%C3%AB:P%C3%ABrmbajtja|këtu]]? --[[Përdoruesi:Arianit|Arianit]] ([[Përdoruesi diskutim:Arianit|diskutimet]]) 28 mars 2019 21:42 (CET) == Faqet me ndryshime në pritje == Përshëndetje! Ky është një mesazh gjysmë i automatizuar i dërguar te të gjithë personat që kanë veglat e kontrolluesit (duke përjashtuar administratorët). Kontrollimi është një privilegj i cili u jepet vullnetarëve, redaktimet e të cilëve kanë qenë të sakta dhe i kanë shërbyer komunitetit. Përveç privilegjit që t'u pranohen menjëherë redaktimet që bëjnë, kushdo që ka veglat e kontrolluesit ka gjithashtu përgjegjësinë për të kontrolluar redaktimet e të tjerëve. Kjo gjë mund të realizohet lehtësisht duke parë ndryshimet më të fundit me anë të një shtypjeje te butoni majtas që lexon ''Ndryshimet më të fundit''. Një mënyrë tjetër për ta realizuar këtë gjë, është me anë të faqes [https://sq.wikipedia.org/wiki/Speciale:PendingChanges këtu] e cila gjendet te ''Faqet speciale''. Faqja e mësipërme liston të gjitha faqet me ndryshime në pritje sipas kohës që ato janë kryer. Aktualisht, ''Wikipedia'' ka 148 kontrollues e megjithatë së shpejti do të kapim numrin e 500 faqeve me ndryshime në pritje nëse nuk fillohet kontrollimi masiv i tyre. Faqet me më shumë kohë në pritje kanë rreth 1 muaj aty. Nëse për 1 muaj bëhen rreth 500 faqe me ndryshime në pritje atëherë kuptohet që procesi i mirëmbajtes është një proces i cili duhet të jetë i vazhdueshëm pasi mund të dalë jashtë kontrollit me shpejtësi. Ju lutem, ndihmoni të kontrollojmë ndryshimet në pritje dhe ç'është më e rëndësishmja, ndihmoni të ndërgjegjësojmë vullnetarët kontrollues në komunitetin tonë për privilegjet e përgjegjësitë që ata kanë. Konsideroni gjithashtu mundësinë e vendosjes së stampës <nowiki>{{Kontrollues topicon}}</nowiki> në faqen tuaj të përdoruesit për të treguar gjendjen tuaj si kontrollues si dhe për të bërë më të lehtë gjetjen dhe kontaktimin tuaj nga komuniteti në rast nevoje. Për çdo pyetje në lidhje me procesin e kontrollimit apo të vendosjes së stampës mos ngurroni të më shkruani në faqen time të diskutimeve. - [[Përdoruesi:Berishasinan|Berishasinan]] ([[Përdoruesi diskutim:Berishasinan|diskutimet]]) 24 maj 2019 11:46 (CEST) == Pershendetje == Sa i perket nje artikulli ne wikipedia sq ,ka dhe te tjere te ngjashem ,nese do perdoret dy standarte nuk eshte problem je i lire ta heqesh artikullin nese mendon se ne wikipedia nuk ka artikuj te tjere te ngjashem dhe ky eshte i vetmi ateher gabohesh . Faleminderit - [[Përdoruesi:R1337|R1337]] :Pershendeteje {{Ping|R1337}} nuk ishte asgje personale. Mund te kete raste sic po thua, por mendoj qe standardet duhet te na ngrisin larte, jo te na ulin te pjestuesi me i vogel i perbashket. Shpresoj ne mirekuptim. --[[Përdoruesi:Arianit|Arianit]] ([[Përdoruesi diskutim:Arianit|diskutimet]]) 29 prill 2020 10:02 (CEST) Ok {{Ping|Arianit}} ne kete rast si te veprojme, te hiqet artikulli bashk me artikujt e ngjashem apo mos te lejohen me artikuj te tille ne te ardhmen ? :{{Ping|R1337}} rregullat vlejne per te gjithe njejte. --[[Përdoruesi:Arianit|Arianit]] ([[Përdoruesi diskutim:Arianit|diskutimet]]) Ok {{Ping|Arianit}} Artikujt e ngjashem jane akoma aktiv do hiqen ? :{{Ping|R1337}} duhet por m'varet prej Wikipedianve ta bejne. --[[Përdoruesi:Arianit|Arianit]] ([[Përdoruesi diskutim:Arianit|diskutimet]]) 6 qershor 2020 16:07 (CEST) == Per te krijuar nje faqe te re! == Pershendetje Arianit Mendoj se ka shume artista qe duhet te shtohen ne faqen e wikipedia. si mund te kontribuoj edhe une? Te pershendes Nela--[[Përdoruesi:WikiEDDE|WikiEDDE]] ([[Përdoruesi diskutim:WikiEDDE|diskutimet]]) 3 janar 2021 22:09 (CET) :Pershendetje {{ping|WikiEDDE}} te rekomandoj te fillosh [[Wikipedia:Fillimi|ketu]]. Pastaj te livadhi personal (lidhja te menyja larte) draftoje artikullin edhe kerko ndihme per ndonje ceshtje specifike nese te duhet. Te lutem perdore referenca te besueshme pasi biografite e personave te gjalle jane me te ndjeshme pasi nuk deshirojme te akuzohet Wikipedia per shpifje. Poashtu puno artikuj vetem per persona te shquar mjaftueshem, dmth qe jane trajtuar nga burime detysore te besueshem mjaftueshem. Nje menyre me e lehte e kontributit eshte t'i rregullosh artikujt ekzistues ku ka mjaft nevoje per ndihme. Faleminderit per kontributin dhe me njofto nese te duhet ndihme. ----[[Përdoruesi:Arianit|Arianit]] ([[Përdoruesi diskutim:Arianit|diskutimet]]) 5 janar 2021 14:30 (CET) == Kontroll == Përshëndetje! Ky është një mesazh automatik i dërguar te të gjithë kontrolluesit shqipfolës që kanë qenë aktivë së fundmi. Aktualisht në listën e faqeve me ndryshime në pritje gjenden rreth 4000 faqe, disa prej tyre në pritje për më shumë se 1 viti. Kontrollimi i ndryshimeve në pritje është një nga përgjegjësitë bazë të çdo komuniteti Wiki kështu që ju ftojmë të ndihmoni ta zbrazim atë listë. Lista mund të gjendet [[Speciale:PendingChanges|këtu]]. - [[Përdoruesi:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Përdoruesi diskutim:MediaWiki message delivery|diskutimet]]) 16 mars 2022 15:04 (CET) <!-- Message sent by User:Klein Muçi@sqwiki using the list at https://sq.wikipedia.org/w/index.php?title=Kontrolluesit_aktiv%C3%AB&oldid=2421118 --> == Bllokimi i përdoruesit == Unë do ta bllokoj këtë përdorues për 20 vjet. [[Speciale:Kontributet/79.106.209.165|79.106.209.165]] 20 korrik 2022 13:04 (CEST) == Ndihme rreth faqeve == Pershendetje meqe jeni perdorues i vjeter i Wikipedia Shqip, do doja brenda mundesive nese mund te pranoni pending changes ne versionin e, ne faqet ne vijim : [[Ledja Liku]] dhe [[Fondacioni Mediatik Dritan Hoxha]], dhe ndonje ndihme,(kontribut) rreth formatit te citimeve do ishte e mirepritur,faleminderit. [[Përdoruesi:Benny8907|Benny8907]] ([[Përdoruesi diskutim:Benny8907|diskutimet]]) 14 tetor 2024 15:23 (CEST) == Kerkese per Ndihme == Pershendetje duke qene se je Wikipedian i vjeter,do doja nese do mundeshe te me ndihmoje me pranimin e pending changes duke lene stabel versionin e fundit si redaktim ne faqet respektive : [[Ledja Liku]] , [[Zaho Balili]] dhe [[Fondacioni Mediatik Dritan Hoxha]] . Te falenderoj [[Përdoruesi:Benny8907|Benny8907]] ([[Përdoruesi diskutim:Benny8907|diskutimet]]) 15 tetor 2024 10:13 (CEST) == Probleme me referimet te artikulli ''[[Pablo Emilio Escobar Gaviria]]'' == Përshëndetje, Arianit! Unë jam një robot i komanduar nga përdoruesi Qwerfjkl. [[Special:Diff/2727223|Ky redaktim]] i bërë nga ju në artikullin ''[[:Pablo Emilio Escobar Gaviria]]'' ka sjellë këto probleme me referimet: * [[:Kategoria:Mirëmbajtja CS1: Emra të shumëfishtë: lista e autorëve|Emra të shumëfishtë: lista e autorëve]] - Referimet shfaqin këtë problem kur përdoret një parametër i vetëm në njëjës për të listuar disa vlera të autorëve njëkohësisht. Për ta zgjidhur këtë problem mund të lexoni më shumë [[w:en:Category:CS1 maint: multiple names: authors list|këtu]]. * [[:Kategoria:Mirëmbajtja CS1: Pikësim shtesë|Pikësim shtesë]] - Referimet shfaqin këtë problem kur përdoren parametra me shenja pikësimi të panevojshme. Për ta zgjidhur këtë problem mund të lexoni më shumë [[w:en:Category:CS1 maint: extra punctuation|këtu]]. Ju lutem të shikoni këtë artikull dhe të rregulloni problemet e vëna në pah. Nëse mendoni se ky është një raportim i gabuar ose kërkoni ndihmë në zgjidhjen e tij mund të shkruani <span class="plainlinks">[{{fullurl:User talk:Klein Muçi|action=edit&preloadtitle=Qwerfjkl%20(bot)%20-%20Problem%20me%20referimet%20(7%20dhjetor%202024,%2009:41)&section=new}} këtu]</span>. Mos harroni të përmendni problemin dhe faqen ku ka ndodhur! — <!-- User:Qwerfjkl (bot)/inform -->[[Përdoruesi:Qwerfjkl (bot)|Qwerfjkl (bot)]] ([[Përdoruesi diskutim:Qwerfjkl (bot)|diskutimet]]) 7 dhjetor 2024 10:41 (CET) == Probleme me referimet te artikulli ''[[Defi]]'' == Përshëndetje, Arianit! Unë jam një robot i komanduar nga përdoruesi Qwerfjkl. [[Special:Diff/2765656|Ky redaktim]] i bërë nga ju në artikullin ''[[:Defi]]'' ka sjellë këto probleme me referimet: * [[:Kategoria:Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht|Datë e përkthyer automatikisht]] - Referimet shfaqin këtë problem kur përdoren data që janë përkthyer automatikisht nga moduli CS1. Për ta zgjidhur këtë problem mjafton të vendosni në referim datën e përkthyer në shqip sipas formatit shqiptar. Ju lutem të shikoni këtë artikull dhe të rregulloni problemet e vëna në pah. Nëse mendoni se ky është një raportim i gabuar ose kërkoni ndihmë në zgjidhjen e tij mund të shkruani <span class="plainlinks">[{{fullurl:User talk:Klein Muçi|action=edit&preloadtitle=Qwerfjkl%20(bot)%20-%20Problem%20me%20referimet%20(27%20shkurt%202025,%2012:47)&section=new}} këtu]</span>. Mos harroni të përmendni problemin dhe faqen ku ka ndodhur! — <!-- User:Qwerfjkl (bot)/inform -->[[Përdoruesi:Qwerfjkl (bot)|Qwerfjkl (bot)]] ([[Përdoruesi diskutim:Qwerfjkl (bot)|diskutimet]]) 27 shkurt 2025 13:47 (CET) == Probleme me referimet te artikulli ''[[Defi]]'' == Përshëndetje, Arianit! Unë jam një robot i komanduar nga përdoruesi Qwerfjkl. [[Special:Diff/2765656|Ky redaktim]] i bërë nga ju në artikullin ''[[:Defi]]'' ka sjellë këto probleme me referimet: * [[:Kategoria:Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht|Datë e përkthyer automatikisht]] - Referimet shfaqin këtë problem kur përdoren data që janë përkthyer automatikisht nga moduli CS1. Për ta zgjidhur këtë problem mjafton të vendosni në referim datën e përkthyer në shqip sipas formatit shqiptar. Ju lutem të shikoni këtë artikull dhe të rregulloni problemet e vëna në pah. Nëse mendoni se ky është një raportim i gabuar ose kërkoni ndihmë në zgjidhjen e tij mund të shkruani <span class="plainlinks">[{{fullurl:User talk:Klein Muçi|action=edit&preloadtitle=Qwerfjkl%20(bot)%20-%20Problem%20me%20referimet%20(5%20mars%202025,%2011:16)&section=new}} këtu]</span>. Mos harroni të përmendni problemin dhe faqen ku ka ndodhur! — <!-- User:Qwerfjkl (bot)/inform -->[[Përdoruesi:Qwerfjkl (bot)|Qwerfjkl (bot)]] ([[Përdoruesi diskutim:Qwerfjkl (bot)|diskutimet]]) 5 mars 2025 12:16 (CET) == Probleme me referimet te artikulli ''[[Defi]]'' == Përshëndetje, Arianit! Unë jam një robot i komanduar nga përdoruesi Qwerfjkl. [[Special:Diff/2765656|Ky redaktim]] i bërë nga ju në artikullin ''[[:Defi]]'' ka sjellë këto probleme me referimet: * [[:Kategoria:Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht|Datë e përkthyer automatikisht]] - Referimet shfaqin këtë problem kur përdoren data që janë përkthyer automatikisht nga moduli CS1. Për ta zgjidhur këtë problem mjafton të vendosni në referim datën e përkthyer në shqip sipas formatit shqiptar. Ju lutem të shikoni këtë artikull dhe të rregulloni problemet e vëna në pah. Nëse mendoni se ky është një raportim i gabuar ose kërkoni ndihmë në zgjidhjen e tij mund të shkruani <span class="plainlinks">[{{fullurl:User talk:Klein Muçi|action=edit&preloadtitle=Qwerfjkl%20(bot)%20-%20Problem%20me%20referimet%20(5%20mars%202025,%2017:05)&section=new}} këtu]</span>. Mos harroni të përmendni problemin dhe faqen ku ka ndodhur! — <!-- User:Qwerfjkl (bot)/inform -->[[Përdoruesi:Qwerfjkl (bot)|Qwerfjkl (bot)]] ([[Përdoruesi diskutim:Qwerfjkl (bot)|diskutimet]]) 5 mars 2025 18:05 (CET) == Probleme me referimet te artikulli ''[[Defi]]'' == Përshëndetje, Arianit! Unë jam një robot i komanduar nga përdoruesi Qwerfjkl. [[Special:Diff/2765656|Ky redaktim]] i bërë nga ju në artikullin ''[[:Defi]]'' ka sjellë këto probleme me referimet: * [[:Kategoria:Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht|Datë e përkthyer automatikisht]] - Referimet shfaqin këtë problem kur përdoren data që janë përkthyer automatikisht nga moduli CS1. Për ta zgjidhur këtë problem mjafton të vendosni në referim datën e përkthyer në shqip sipas formatit shqiptar. Ju lutem të shikoni këtë artikull dhe të rregulloni problemet e vëna në pah. Nëse mendoni se ky është një raportim i gabuar ose kërkoni ndihmë në zgjidhjen e tij mund të shkruani <span class="plainlinks">[{{fullurl:User talk:Klein Muçi|action=edit&preloadtitle=Qwerfjkl%20(bot)%20-%20Problem%20me%20referimet%20(5%20mars%202025,%2019:21)&section=new}} këtu]</span>. Mos harroni të përmendni problemin dhe faqen ku ka ndodhur! — <!-- User:Qwerfjkl (bot)/inform -->[[Përdoruesi:Qwerfjkl (bot)|Qwerfjkl (bot)]] ([[Përdoruesi diskutim:Qwerfjkl (bot)|diskutimet]]) 5 mars 2025 20:21 (CET) == Probleme me referimet te artikulli ''[[Defi]]'' == Përshëndetje, Arianit! Unë jam një robot i komanduar nga përdoruesi Qwerfjkl. [[Special:Diff/2765656|Ky redaktim]] i bërë nga ju në artikullin ''[[:Defi]]'' ka sjellë këto probleme me referimet: * [[:Kategoria:Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht|Datë e përkthyer automatikisht]] - Referimet shfaqin këtë problem kur përdoren data që janë përkthyer automatikisht nga moduli CS1. Për ta zgjidhur këtë problem mjafton të vendosni në referim datën e përkthyer në shqip sipas formatit shqiptar. Ju lutem të shikoni këtë artikull dhe të rregulloni problemet e vëna në pah. Nëse mendoni se ky është një raportim i gabuar ose kërkoni ndihmë në zgjidhjen e tij mund të shkruani <span class="plainlinks">[{{fullurl:User talk:Klein Muçi|action=edit&preloadtitle=Qwerfjkl%20(bot)%20-%20Problem%20me%20referimet%20(5%20mars%202025,%2023:23)&section=new}} këtu]</span>. Mos harroni të përmendni problemin dhe faqen ku ka ndodhur! — <!-- User:Qwerfjkl (bot)/inform -->[[Përdoruesi:Qwerfjkl (bot)|Qwerfjkl (bot)]] ([[Përdoruesi diskutim:Qwerfjkl (bot)|diskutimet]]) 6 mars 2025 00:23 (CET) == Probleme me referimet te artikulli ''[[Defi]]'' == Përshëndetje, Arianit! Unë jam një robot i komanduar nga përdoruesi Qwerfjkl. [[Special:Diff/2765656|Ky redaktim]] i bërë nga ju në artikullin ''[[:Defi]]'' ka sjellë këto probleme me referimet: * [[:Kategoria:Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht|Datë e përkthyer automatikisht]] - Referimet shfaqin këtë problem kur përdoren data që janë përkthyer automatikisht nga moduli CS1. Për ta zgjidhur këtë problem mjafton të vendosni në referim datën e përkthyer në shqip sipas formatit shqiptar. Ju lutem të shikoni këtë artikull dhe të rregulloni problemet e vëna në pah. Nëse mendoni se ky është një raportim i gabuar ose kërkoni ndihmë në zgjidhjen e tij mund të shkruani <span class="plainlinks">[{{fullurl:User talk:Klein Muçi|action=edit&preloadtitle=Qwerfjkl%20(bot)%20-%20Problem%20me%20referimet%20(6%20mars%202025,%2003:24)&section=new}} këtu]</span>. Mos harroni të përmendni problemin dhe faqen ku ka ndodhur! — <!-- User:Qwerfjkl (bot)/inform -->[[Përdoruesi:Qwerfjkl (bot)|Qwerfjkl (bot)]] ([[Përdoruesi diskutim:Qwerfjkl (bot)|diskutimet]]) 6 mars 2025 04:24 (CET) == Probleme me referimet te artikulli ''[[Defi]]'' == Përshëndetje, Arianit! Unë jam një robot i komanduar nga përdoruesi Qwerfjkl. [[Special:Diff/2765656|Ky redaktim]] i bërë nga ju në artikullin ''[[:Defi]]'' ka sjellë këto probleme me referimet: * [[:Kategoria:Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht|Datë e përkthyer automatikisht]] - Referimet shfaqin këtë problem kur përdoren data që janë përkthyer automatikisht nga moduli CS1. Për ta zgjidhur këtë problem mjafton të vendosni në referim datën e përkthyer në shqip sipas formatit shqiptar. Ju lutem të shikoni këtë artikull dhe të rregulloni problemet e vëna në pah. Nëse mendoni se ky është një raportim i gabuar ose kërkoni ndihmë në zgjidhjen e tij mund të shkruani <span class="plainlinks">[{{fullurl:User talk:Klein Muçi|action=edit&preloadtitle=Qwerfjkl%20(bot)%20-%20Problem%20me%20referimet%20(6%20mars%202025,%2006:25)&section=new}} këtu]</span>. Mos harroni të përmendni problemin dhe faqen ku ka ndodhur! — <!-- User:Qwerfjkl (bot)/inform -->[[Përdoruesi:Qwerfjkl (bot)|Qwerfjkl (bot)]] ([[Përdoruesi diskutim:Qwerfjkl (bot)|diskutimet]]) 6 mars 2025 07:25 (CET) == Probleme me referimet te artikulli ''[[Defi]]'' == Përshëndetje, Arianit! Unë jam një robot i komanduar nga përdoruesi Qwerfjkl. [[Special:Diff/2765656|Ky redaktim]] i bërë nga ju në artikullin ''[[:Defi]]'' ka sjellë këto probleme me referimet: * [[:Kategoria:Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht|Datë e përkthyer automatikisht]] - Referimet shfaqin këtë problem kur përdoren data që janë përkthyer automatikisht nga moduli CS1. Për ta zgjidhur këtë problem mjafton të vendosni në referim datën e përkthyer në shqip sipas formatit shqiptar. Ju lutem të shikoni këtë artikull dhe të rregulloni problemet e vëna në pah. Nëse mendoni se ky është një raportim i gabuar ose kërkoni ndihmë në zgjidhjen e tij mund të shkruani <span class="plainlinks">[{{fullurl:User talk:Klein Muçi|action=edit&preloadtitle=Qwerfjkl%20(bot)%20-%20Problem%20me%20referimet%20(6%20mars%202025,%2010:02)&section=new}} këtu]</span>. Mos harroni të përmendni problemin dhe faqen ku ka ndodhur! — <!-- User:Qwerfjkl (bot)/inform -->[[Përdoruesi:Qwerfjkl (bot)|Qwerfjkl (bot)]] ([[Përdoruesi diskutim:Qwerfjkl (bot)|diskutimet]]) 6 mars 2025 11:02 (CET) == Probleme me referimet te artikulli ''[[Defi]]'' == Përshëndetje, Arianit! Unë jam një robot i komanduar nga përdoruesi Qwerfjkl. [[Special:Diff/2765656|Ky redaktim]] i bërë nga ju në artikullin ''[[:Defi]]'' ka sjellë këto probleme me referimet: * [[:Kategoria:Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht|Datë e përkthyer automatikisht]] - Referimet shfaqin këtë problem kur përdoren data që janë përkthyer automatikisht nga moduli CS1. Për ta zgjidhur këtë problem mjafton të vendosni në referim datën e përkthyer në shqip sipas formatit shqiptar. Ju lutem të shikoni këtë artikull dhe të rregulloni problemet e vëna në pah. Nëse mendoni se ky është një raportim i gabuar ose kërkoni ndihmë në zgjidhjen e tij mund të shkruani <span class="plainlinks">[{{fullurl:User talk:Klein Muçi|action=edit&preloadtitle=Qwerfjkl%20(bot)%20-%20Problem%20me%20referimet%20(6%20mars%202025,%2012:50)&section=new}} këtu]</span>. Mos harroni të përmendni problemin dhe faqen ku ka ndodhur! — <!-- User:Qwerfjkl (bot)/inform -->[[Përdoruesi:Qwerfjkl (bot)|Qwerfjkl (bot)]] ([[Përdoruesi diskutim:Qwerfjkl (bot)|diskutimet]]) 6 mars 2025 13:50 (CET) == Probleme me referimet te artikulli ''[[Defi]]'' == Përshëndetje, Arianit! Unë jam një robot i komanduar nga përdoruesi Qwerfjkl. [[Special:Diff/2765656|Ky redaktim]] i bërë nga ju në artikullin ''[[:Defi]]'' ka sjellë këto probleme me referimet: * [[:Kategoria:Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht|Datë e përkthyer automatikisht]] - Referimet shfaqin këtë problem kur përdoren data që janë përkthyer automatikisht nga moduli CS1. Për ta zgjidhur këtë problem mjafton të vendosni në referim datën e përkthyer në shqip sipas formatit shqiptar. Ju lutem të shikoni këtë artikull dhe të rregulloni problemet e vëna në pah. Nëse mendoni se ky është një raportim i gabuar ose kërkoni ndihmë në zgjidhjen e tij mund të shkruani <span class="plainlinks">[{{fullurl:User talk:Klein Muçi|action=edit&preloadtitle=Qwerfjkl%20(bot)%20-%20Problem%20me%20referimet%20(6%20mars%202025,%2019:53)&section=new}} këtu]</span>. Mos harroni të përmendni problemin dhe faqen ku ka ndodhur! — <!-- User:Qwerfjkl (bot)/inform -->[[Përdoruesi:Qwerfjkl (bot)|Qwerfjkl (bot)]] ([[Përdoruesi diskutim:Qwerfjkl (bot)|diskutimet]]) 6 mars 2025 20:53 (CET) == Artikuj mbi shkolla publike == Hej a mundemi me i ra ma ngadalë krijimit të artikujve për [[:Kategoria:Shkolla në Kosovë|shkolla publike kosovare]]? Nuk kemi mjaft burime të denja për krejt shkollat në Kosovë, aq ma pak që kanë të gjithat mjaft shquarësi dhe material për një artikull në Wikipedia. Idealisht na kish vyjt pak ma shumë material kur fillojmë artikuj me një redaktim. [[User:Fallbackintoreality|Fallbackintoreality]] / <small>[[Përdoruesi_diskutim:Fallbackintoreality|diskutimi]] / [[Speciale:Kontributet/Fallbackintoreality|kontributet]]</small> 29 maj 2025 17:24 (CEST) :Mendoj qe si tema vetvetiu kualifikohen per shquaresi. Burime bazike duhet te kete: per fusheveprimin, arritjet e shkolles, numrin e nxenesve, menaxhmentin etj. Përdoruesi:Edukatori ka fillu te punoj ne shkollat nje nga nje (kjo ia lehteson atij procesin) dhe me Grupin e Wikimedianeve te Gjuhes Shqipe do te organizojme kampanja publike per t'i ftuar nxenesit te kontribuojne. Artikulli i shkolles do te jete ngacmim i mire per ta mesuar procesin e redaktimit. Vec i kam krijuar artikujt e tyre ne Wikidata. Na jep pak kohe qe ta zhvillojme procesin. Faleminderit per mirekuptimin! [[Përdoruesi:Arianit|Arianit]] ([[Përdoruesi diskutim:Arianit|diskutimet]]) 29 maj 2025 18:03 (CEST) == Të ftoj në diskutim, ku edhe mund të votosh == @[[Përdoruesi:Arianit|Arianit]], të përfundohet edhe një qështje që ka kohë që diskutohet; https://sq.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Kuvendi#Propozoj%20heqjen%20e%20privilegjeve%20t%C3%AB%20administrator%C3%ABve%20joaktiv%C3%AB . [[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] ([[Përdoruesi diskutim:Leutrim.P|diskutimet]]) 3 korrik 2025 18:38 (CEST) == Përshëndetje Arianit == Të përgëzoj për intervistën që paske bërë për wikipedian e gjuhës shqipe [https://www.youtube.com/watch?v=D6AD42wKG2Y në këtë emision], shumë e pasur e informuese. Punë të mbarë. @[[Përdoruesi:Arianit|Arianit]]. - [[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] ([[Përdoruesi diskutim:Leutrim.P|diskutimet]]) 3 nëntor 2025 18:52 (CET) :@[[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] Faleminderit! -- [[Përdoruesi:Arianit|Arianit]] ([[Përdoruesi diskutim:Arianit|diskutimet]]) 9 nëntor 2025 14:55 (CET) == Probleme me referimet te artikulli ''[[Algoritmi]]'' == Përshëndetje, Arianit! Unë jam një robot i komanduar nga përdoruesi Qwerfjkl. [[Special:Diff/2879262|Ky redaktim]] i bërë nga ju në artikullin ''[[:Algoritmi]]'' ka sjellë këto probleme me referimet: * [[:Kategoria:Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht|Datë e përkthyer automatikisht]] - Referimet shfaqin këtë problem kur përdoren data që janë përkthyer automatikisht nga moduli CS1. Për ta zgjidhur këtë problem mjafton të vendosni në referim datën e përkthyer në shqip sipas formatit shqiptar. Ju lutem të shikoni këtë artikull dhe të rregulloni problemet e vëna në pah. Nëse mendoni se ky është një raportim i gabuar ose kërkoni ndihmë në zgjidhjen e tij mund të shkruani <span class="plainlinks">[{{fullurl:User talk:Klein Muçi|action=edit&preloadtitle=Qwerfjkl%20(bot)%20-%20Problem%20me%20referimet%20(8%20dhjetor%202025,%2021:03)&section=new}} këtu]</span>. Mos harroni të përmendni problemin dhe faqen ku ka ndodhur! — <!-- User:Qwerfjkl (bot)/inform -->[[Përdoruesi:Qwerfjkl (bot)|Qwerfjkl (bot)]] ([[Përdoruesi diskutim:Qwerfjkl (bot)|diskutimet]]) 8 dhjetor 2025 22:03 (CET) == Aktiviteti i kontrolluesve == :Përshëndetje, [https://sq.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Kuvendi#Kontrolli%20i%20ndryshimeve%20n%C3%AB%20pritje sipas rregullores së përditësuar] për menaxhimin e privilegjeve të kontrolluesve, po kryhet rivlerësimi periodik i aktivitetit të përdoruesve. :Si pjesë e procesit standard, ju jepet një afat reflektimi prej 30 ditësh nga dita e marrjes së këtij njoftimi. Brenda këtij afati, nëse nuk keni përmbushur kriterin minimal ju mund të rritni aktivitetin tuaj në mënyrë që të përputhet me kërkesat e reja të rregullores. :Pas përfundimit të periudhës së reflektimit, do të kryhet auditimi përfundimtar. Nëse kriteret e aktivitetit nuk janë përmbushur deri atëherë, privilegjet e kontrolluesit do të hiqen automatikisht, në përputhje me rregulloren. :Ky proces ka për qëllim të sigurojë funksionimin e qëndrueshëm të sistemit të kontrollit dhe mbajtjen e numrit të ndryshimeve në pritje në nivel të ulët. :Faleminderit për mirëkuptim dhe kontributin tuaj. - [[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] ([[Përdoruesi diskutim:Leutrim.P|diskutimet]]) 15 dhjetor 2025 06:58 (CET) == Probleme me referimet te artikulli ''[[SHFMU "Fehmi Agani", Turjakë]]'' == Përshëndetje, Arianit! Unë jam një robot i komanduar nga përdoruesi Qwerfjkl. [[Special:Diff/2909477|Ky redaktim]] i bërë nga ju në artikullin ''[[:SHFMU "Fehmi Agani", Turjakë]]'' ka sjellë këto probleme me referimet: * [[:Kategoria:Gabime CS1: Mungon emri|Mungon emri]] - Referimet shfaqin këtë gabim kur kanë referime me emra pa specifikuar mbiemrat. Për ta zgjidhur këtë gabim mund të lexoni më shumë [[w:en:Category:CS1 errors: missing name|këtu]]. Ju lutem të shikoni këtë artikull dhe të rregulloni problemet e vëna në pah. Nëse mendoni se ky është një raportim i gabuar ose kërkoni ndihmë në zgjidhjen e tij mund të shkruani <span class="plainlinks">[{{fullurl:User talk:Klein Muçi|action=edit&preloadtitle=Qwerfjkl%20(bot)%20-%20Problem%20me%20referimet%20(14%20mars%202026,%2014:14)&section=new}} këtu]</span>. Mos harroni të përmendni problemin dhe faqen ku ka ndodhur! — <!-- User:Qwerfjkl (bot)/inform -->[[Përdoruesi:Qwerfjkl (bot)|Qwerfjkl (bot)]] ([[Përdoruesi diskutim:Qwerfjkl (bot)|diskutimet]]) 14 mars 2026 15:14 (CET) == Probleme me referimet te artikulli ''[[Dle Yaman]]'' == Përshëndetje, Arianit! Unë jam një robot i komanduar nga përdoruesi Qwerfjkl. [[Special:Diff/2979985|Ky redaktim]] i bërë nga ju në artikullin ''[[:Dle Yaman]]'' ka sjellë këto probleme me referimet: * [[:Kategoria:Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht|Datë e përkthyer automatikisht]] - Referimet shfaqin këtë problem kur përdoren data që janë përkthyer automatikisht nga moduli CS1. Për ta zgjidhur këtë problem mjafton të vendosni në referim datën e përkthyer në shqip sipas formatit shqiptar. Ju lutem të shikoni këtë artikull dhe të rregulloni problemet e vëna në pah. Nëse mendoni se ky është një raportim i gabuar ose kërkoni ndihmë në zgjidhjen e tij mund të shkruani <span class="plainlinks">[{{fullurl:User talk:Klein Muçi|action=edit&preloadtitle=Qwerfjkl%20(bot)%20-%20Problem%20me%20referimet%20(12%20maj%202026,%2019:12)&section=new}} këtu]</span>. Mos harroni të përmendni problemin dhe faqen ku ka ndodhur! — <!-- User:Qwerfjkl (bot)/inform -->[[Përdoruesi:Qwerfjkl (bot)|Qwerfjkl (bot)]] ([[Përdoruesi diskutim:Qwerfjkl (bot)|diskutimet]]) 12 maj 2026 21:12 (CEST) == Probleme me referimet te artikulli ''[[Fatos Geci]]'' == Përshëndetje, Arianit! Unë jam një robot i komanduar nga përdoruesi Qwerfjkl. [[Special:Diff/2980246|Ky redaktim]] i bërë nga ju në artikullin ''[[:Fatos Geci]]'' ka sjellë këto probleme me referimet: * [[:Kategoria:Gabime CS1: Mungon titulli|Mungon titulli]] - Referimet shfaqin këtë gabim kur kanë referime pa tituj. Për ta zgjidhur këtë gabim mund të lexoni më shumë [[w:en:Category:CS1 errors: missing title|këtu]]. Ju lutem të shikoni këtë artikull dhe të rregulloni problemet e vëna në pah. Nëse mendoni se ky është një raportim i gabuar ose kërkoni ndihmë në zgjidhjen e tij mund të shkruani <span class="plainlinks">[{{fullurl:User talk:Klein Muçi|action=edit&preloadtitle=Qwerfjkl%20(bot)%20-%20Problem%20me%20referimet%20(13%20maj%202026,%2019:56)&section=new}} këtu]</span>. Mos harroni të përmendni problemin dhe faqen ku ka ndodhur! — <!-- User:Qwerfjkl (bot)/inform -->[[Përdoruesi:Qwerfjkl (bot)|Qwerfjkl (bot)]] ([[Përdoruesi diskutim:Qwerfjkl (bot)|diskutimet]]) 13 maj 2026 21:56 (CEST) == Probleme me referimet te artikulli ''[[Sylvia Plath]]'' == Përshëndetje, Arianit! Unë jam një robot i komanduar nga përdoruesi Qwerfjkl. [[Special:Diff/2981156|Ky redaktim]] i bërë nga ju në artikullin ''[[:Sylvia Plath]]'' ka sjellë këto probleme me referimet: * [[:Kategoria:Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht|Datë e përkthyer automatikisht]] - Referimet shfaqin këtë problem kur përdoren data që janë përkthyer automatikisht nga moduli CS1. Për ta zgjidhur këtë problem mjafton të vendosni në referim datën e përkthyer në shqip sipas formatit shqiptar. Ju lutem të shikoni këtë artikull dhe të rregulloni problemet e vëna në pah. Nëse mendoni se ky është një raportim i gabuar ose kërkoni ndihmë në zgjidhjen e tij mund të shkruani <span class="plainlinks">[{{fullurl:User talk:Klein Muçi|action=edit&preloadtitle=Qwerfjkl%20(bot)%20-%20Problem%20me%20referimet%20(16%20maj%202026,%2013:45)&section=new}} këtu]</span>. Mos harroni të përmendni problemin dhe faqen ku ka ndodhur! — <!-- User:Qwerfjkl (bot)/inform -->[[Përdoruesi:Qwerfjkl (bot)|Qwerfjkl (bot)]] ([[Përdoruesi diskutim:Qwerfjkl (bot)|diskutimet]]) 16 maj 2026 15:45 (CEST) == Lajmërim për përfundimin e privilegjeve == Përshëndetje! Ky është një lajmërim i automatizuar nga [[m:Global reminder bot|Global reminder bot]] për t'ju bërë me dije se privilegjet e tua si '''"reviewer"''' (Kontrolluesit) do të përfundojnë më '''"28 maj 2026, 09:58 (UTC)"'''. Për të lexuar më tepër në lidhje me ripërtëritjen e tyre, mund të shkoni te [[Wikipedia:Administrata|Administrata]]. Për të mos marrë më njoftime të tilla mjafton të shtoni veten te [[m:Global reminder bot/Exclusion|Global reminder bot/Exclusion]]. Ju faleminderit! [[Përdoruesi:Leaderbot|Leaderbot]] ([[Përdoruesi diskutim:Leaderbot|diskutimet]]) 21 maj 2026 21:41 (CEST) == Probleme me referimet te artikulli ''[[Aristoteli]]'' == Përshëndetje, Arianit! Unë jam një robot i komanduar nga përdoruesi Qwerfjkl. [[Special:Diff/3017432|Ky redaktim]] i bërë nga ju në artikullin ''[[:Aristoteli]]'' ka sjellë këto probleme me referimet: * [[:Kategoria:Mirëmbajtja CS1: DOI i lirë i pashënjuar|DOI i lirë i pashënjuar]] - Referimet shfaqin këtë problem kur përdoren parametra DOI me vlera që njihen si të lira por që nuk janë shënjuar si të tilla. Për ta zgjidhur këtë problem mund të lexoni më shumë [[w:en:Category:CS1 maint: unflagged free DOI|këtu]]. * [[:Kategoria:Gabime CS1: Datat|Datat]] - Referimet shfaqin këtë gabim kur kanë probleme me datat. Për ta zgjidhur këtë gabim mund të lexoni më shumë [[w:en:Category:CS1 errors: dates|këtu]]. Ju lutem të shikoni këtë artikull dhe të rregulloni problemet e vëna në pah. Nëse mendoni se ky është një raportim i gabuar ose kërkoni ndihmë në zgjidhjen e tij mund të shkruani <span class="plainlinks">[{{fullurl:User talk:Klein Muçi|action=edit&preloadtitle=Qwerfjkl%20(bot)%20-%20Problem%20me%20referimet%20(30%20korrik%202026,%2014:16)&section=new}} këtu]</span>. Mos harroni të përmendni problemin dhe faqen ku ka ndodhur! — <!-- User:Qwerfjkl (bot)/inform -->[[Përdoruesi:Qwerfjkl (bot)|Qwerfjkl (bot)]] ([[Përdoruesi diskutim:Qwerfjkl (bot)|diskutimet]]) 30 korrik 2026 16:16 (CEST) == Probleme me referimet te artikulli ''[[Sokrati]]'' == Përshëndetje, Arianit! Unë jam një robot i komanduar nga përdoruesi Qwerfjkl. [[Special:Diff/3017476|Ky redaktim]] i bërë nga ju në artikullin ''[[:Sokrati]]'' ka sjellë këto probleme me referimet: * [[:Kategoria:Gabime CS1: Mungon parametri i gjuhës|Mungon parametri i gjuhës]] - Referimet shfaqin këtë gabim kur mungon parametri i gjuhës. Për ta zgjidhur këtë gabim mjafton të shtoni parametrin e gjuhës në to. Ju lutem të shikoni këtë artikull dhe të rregulloni problemet e vëna në pah. Nëse mendoni se ky është një raportim i gabuar ose kërkoni ndihmë në zgjidhjen e tij mund të shkruani <span class="plainlinks">[{{fullurl:User talk:Klein Muçi|action=edit&preloadtitle=Qwerfjkl%20(bot)%20-%20Problem%20me%20referimet%20(30%20korrik%202026,%2020:45)&section=new}} këtu]</span>. Mos harroni të përmendni problemin dhe faqen ku ka ndodhur! — <!-- User:Qwerfjkl (bot)/inform -->[[Përdoruesi:Qwerfjkl (bot)|Qwerfjkl (bot)]] ([[Përdoruesi diskutim:Qwerfjkl (bot)|diskutimet]]) 30 korrik 2026 22:45 (CEST) == Probleme me referimet te artikulli ''[[Arkimedi]]'' == Përshëndetje, Arianit! Unë jam një robot i komanduar nga përdoruesi Qwerfjkl. [[Special:Diff/3017920|Ky redaktim]] i bërë nga ju në artikullin ''[[:Arkimedi]]'' ka sjellë këto probleme me referimet: * [[:Kategoria:Vetitë CS1: Vlerë e madhe vëllimi|Vlerë e madhe vëllimi]] - Referimet shfaqin këtë mesazh kur parametri volume ka vlera me më shumë se 4 shifra apo me simbole të tjera përveç numrave arabë e romakë. Mund të lexoni më shumë [[w:en:Category:CS1: long volume value|këtu]]. <!-- Pages with reference errors --> * [[:Kategoria:Mirëmbajtja CS1: Gjendja e adresës|Gjendja e adresës]] - Referimet shfaqin këtë problem kur përdoret parametri parametrin {{!}}url-status=. Për ta zgjidhur këtë problem mund të lexoni më shumë [[w:en:Category:CS1 maint: url-status|këtu]]. Ju lutem të shikoni këtë artikull dhe të rregulloni problemet e vëna në pah. Nëse mendoni se ky është një raportim i gabuar ose kërkoni ndihmë në zgjidhjen e tij mund të shkruani <span class="plainlinks">[{{fullurl:User talk:Klein Muçi|action=edit&preloadtitle=Qwerfjkl%20(bot)%20-%20Problem%20me%20referimet%20(1%20gusht%202026,%2010:07)&section=new}} këtu]</span>. Mos harroni të përmendni problemin dhe faqen ku ka ndodhur! — <!-- User:Qwerfjkl (bot)/inform -->[[Përdoruesi:Qwerfjkl (bot)|Qwerfjkl (bot)]] ([[Përdoruesi diskutim:Qwerfjkl (bot)|diskutimet]]) 1 gusht 2026 12:07 (CEST) == Probleme me referimet te artikulli ''[[Vaksinimi]]'' == Përshëndetje, Arianit! Unë jam një robot i komanduar nga përdoruesi Qwerfjkl. [[Special:Diff/3017925|Ky redaktim]] i bërë nga ju në artikullin ''[[:Vaksinimi]]'' ka sjellë këto probleme me referimet: * [[:Kategoria:Mirëmbajtja CS1: Gjendja e adresës|Gjendja e adresës]] - Referimet shfaqin këtë problem kur përdoret parametri parametrin {{!}}url-status=. Për ta zgjidhur këtë problem mund të lexoni më shumë [[w:en:Category:CS1 maint: url-status|këtu]]. Ju lutem të shikoni këtë artikull dhe të rregulloni problemet e vëna në pah. Nëse mendoni se ky është një raportim i gabuar ose kërkoni ndihmë në zgjidhjen e tij mund të shkruani <span class="plainlinks">[{{fullurl:User talk:Klein Muçi|action=edit&preloadtitle=Qwerfjkl%20(bot)%20-%20Problem%20me%20referimet%20(1%20gusht%202026,%2011:08)&section=new}} këtu]</span>. Mos harroni të përmendni problemin dhe faqen ku ka ndodhur! — <!-- User:Qwerfjkl (bot)/inform -->[[Përdoruesi:Qwerfjkl (bot)|Qwerfjkl (bot)]] ([[Përdoruesi diskutim:Qwerfjkl (bot)|diskutimet]]) 1 gusht 2026 13:08 (CEST) == Probleme me referimet te artikulli ''[[Lista e Pajisjeve të Forcave të Armatosura Serbe]]'' == Përshëndetje, Arianit! Unë jam një robot i komanduar nga përdoruesi Qwerfjkl. [[Special:Diff/3017928|Ky redaktim]] i bërë nga ju në artikullin ''[[:Lista e Pajisjeve të Forcave të Armatosura Serbe]]'' ka sjellë këto probleme me referimet: * [[:Kategoria:Mirëmbajtja CS1: Mungon shtëpia botuese te vendodhja|Mungon shtëpia botuese te vendodhja]] - Referimet shfaqin këtë problem kur përdoren libra apo enciklopedi nga vitet 1850 që nuk përmbajnë një shtëpi botuese. Për ta zgjidhur këtë problem mund të lexoni më shumë [[w:en:Category:CS1 maint: location missing publisher|këtu]]. * [[:Kategoria:Gabime CS1: Mungon parametri i gjuhës|Mungon parametri i gjuhës]] - Referimet shfaqin këtë gabim kur mungon parametri i gjuhës. Për ta zgjidhur këtë gabim mjafton të shtoni parametrin e gjuhës në to. * [[:Kategoria:Gabime CS1: Datat|Datat]] - Referimet shfaqin këtë gabim kur kanë probleme me datat. Për ta zgjidhur këtë gabim mund të lexoni më shumë [[w:en:Category:CS1 errors: dates|këtu]]. Ju lutem të shikoni këtë artikull dhe të rregulloni problemet e vëna në pah. Nëse mendoni se ky është një raportim i gabuar ose kërkoni ndihmë në zgjidhjen e tij mund të shkruani <span class="plainlinks">[{{fullurl:User talk:Klein Muçi|action=edit&preloadtitle=Qwerfjkl%20(bot)%20-%20Problem%20me%20referimet%20(1%20gusht%202026,%2011:29)&section=new}} këtu]</span>. Mos harroni të përmendni problemin dhe faqen ku ka ndodhur! — <!-- User:Qwerfjkl (bot)/inform -->[[Përdoruesi:Qwerfjkl (bot)|Qwerfjkl (bot)]] ([[Përdoruesi diskutim:Qwerfjkl (bot)|diskutimet]]) 1 gusht 2026 13:29 (CEST) == Probleme me referimet te artikulli ''[[Arti]]'' == Përshëndetje, Arianit! Unë jam një robot i komanduar nga përdoruesi Qwerfjkl. [[Special:Diff/3018166|Ky redaktim]] i bërë nga ju në artikullin ''[[:Arti]]'' ka sjellë këto probleme me referimet: * [[:Kategoria:Gabime CS1: Përdorim i gabuar i et al.|Përdorim i gabuar i et al.]] - Referimet shfaqin këtë gabim kur kanë një përdorim të gabuar të et al.. Për ta zgjidhur këtë gabim mund të lexoni më shumë [[w:en:Category:CS1 errors: explicit use of et al.|këtu]]. * [[:Kategoria:Mirëmbajtja CS1: Emra të shumëfishtë: lista e autorëve|Emra të shumëfishtë: lista e autorëve]] - Referimet shfaqin këtë problem kur përdoret një parametër i vetëm në njëjës për të listuar disa vlera të autorëve njëkohësisht. Për ta zgjidhur këtë problem mund të lexoni më shumë [[w:en:Category:CS1 maint: multiple names: authors list|këtu]]. Ju lutem të shikoni këtë artikull dhe të rregulloni problemet e vëna në pah. Nëse mendoni se ky është një raportim i gabuar ose kërkoni ndihmë në zgjidhjen e tij mund të shkruani <span class="plainlinks">[{{fullurl:User talk:Klein Muçi|action=edit&preloadtitle=Qwerfjkl%20(bot)%20-%20Problem%20me%20referimet%20(2%20gusht%202026,%2015:16)&section=new}} këtu]</span>. Mos harroni të përmendni problemin dhe faqen ku ka ndodhur! — <!-- User:Qwerfjkl (bot)/inform -->[[Përdoruesi:Qwerfjkl (bot)|Qwerfjkl (bot)]] ([[Përdoruesi diskutim:Qwerfjkl (bot)|diskutimet]]) 2 gusht 2026 17:16 (CEST) == Probleme me referimet te artikulli ''[[Perandoria Bizantine]]'' == Përshëndetje, Arianit! Unë jam një robot i komanduar nga përdoruesi Qwerfjkl. [[Special:Diff/3018673|Ky redaktim]] i bërë nga ju në artikullin ''[[:Perandoria Bizantine]]'' ka sjellë këto probleme me referimet: * [[:Kategoria:Mirëmbajtja CS1: Citimi referon vetveten|Citimi referon vetveten]] - Referimet shfaqin këtë problem kur vendosin te parametri {{!}}ref= vlera të njejta me ato te CITEREF të krijuara në mënyrë automatike nga vetë stampa e citimit. Për ta zgjidhur këtë problem mund të lexoni më shumë [[w:en:Category:CS1 maint: ref duplicates default|këtu]]. Ju lutem të shikoni këtë artikull dhe të rregulloni problemet e vëna në pah. Nëse mendoni se ky është një raportim i gabuar ose kërkoni ndihmë në zgjidhjen e tij mund të shkruani <span class="plainlinks">[{{fullurl:User talk:Klein Muçi|action=edit&preloadtitle=Qwerfjkl%20(bot)%20-%20Problem%20me%20referimet%20(3%20gusht%202026,%2011:15)&section=new}} këtu]</span>. Mos harroni të përmendni problemin dhe faqen ku ka ndodhur! — <!-- User:Qwerfjkl (bot)/inform -->[[Përdoruesi:Qwerfjkl (bot)|Qwerfjkl (bot)]] ([[Përdoruesi diskutim:Qwerfjkl (bot)|diskutimet]]) 3 gusht 2026 13:15 (CEST) == Probleme me referimet te artikulli ''[[Djalli (mitologji)]]'' == Përshëndetje, Arianit! Unë jam një robot i komanduar nga përdoruesi Qwerfjkl. [[Special:Diff/3022694|Ky redaktim]] i bërë nga ju në artikullin ''[[:Djalli (mitologji)]]'' ka sjellë këto probleme me referimet: * [[:Kategoria:Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht|Datë e përkthyer automatikisht]] - Referimet shfaqin këtë problem kur përdoren data që janë përkthyer automatikisht nga moduli CS1. Për ta zgjidhur këtë problem mjafton të vendosni në referim datën e përkthyer në shqip sipas formatit shqiptar. Ju lutem të shikoni këtë artikull dhe të rregulloni problemet e vëna në pah. Nëse mendoni se ky është një raportim i gabuar ose kërkoni ndihmë në zgjidhjen e tij mund të shkruani <span class="plainlinks">[{{fullurl:User talk:Klein Muçi|action=edit&preloadtitle=Qwerfjkl%20(bot)%20-%20Problem%20me%20referimet%20(5%20gusht%202026,%2020:26)&section=new}} këtu]</span>. Mos harroni të përmendni problemin dhe faqen ku ka ndodhur! — <!-- User:Qwerfjkl (bot)/inform -->[[Përdoruesi:Qwerfjkl (bot)|Qwerfjkl (bot)]] ([[Përdoruesi diskutim:Qwerfjkl (bot)|diskutimet]]) 5 gusht 2026 22:26 (CEST) == Probleme me referimet te artikulli ''[[Ora e maleve]]'' == Përshëndetje, Arianit! Unë jam një robot i komanduar nga përdoruesi Qwerfjkl. [[Special:Diff/3023007|Ky redaktim]] i bërë nga ju në artikullin ''[[:Ora e maleve]]'' ka sjellë këto probleme me referimet: * [[:Kategoria:Gabime CS1: Mungon parametri i gjuhës|Mungon parametri i gjuhës]] - Referimet shfaqin këtë gabim kur mungon parametri i gjuhës. Për ta zgjidhur këtë gabim mjafton të shtoni parametrin e gjuhës në to. Ju lutem të shikoni këtë artikull dhe të rregulloni problemet e vëna në pah. Nëse mendoni se ky është një raportim i gabuar ose kërkoni ndihmë në zgjidhjen e tij mund të shkruani <span class="plainlinks">[{{fullurl:User talk:Klein Muçi|action=edit&preloadtitle=Qwerfjkl%20(bot)%20-%20Problem%20me%20referimet%20(6%20gusht%202026,%2017:39)&section=new}} këtu]</span>. Mos harroni të përmendni problemin dhe faqen ku ka ndodhur! — <!-- User:Qwerfjkl (bot)/inform -->[[Përdoruesi:Qwerfjkl (bot)|Qwerfjkl (bot)]] ([[Përdoruesi diskutim:Qwerfjkl (bot)|diskutimet]]) 6 gusht 2026 19:39 (CEST) == Probleme me referimet te artikulli ''[[Kimia]]'' == Përshëndetje, Arianit! Unë jam një robot i komanduar nga përdoruesi Qwerfjkl. [[Special:Diff/3025813|Ky redaktim]] i bërë nga ju në artikullin ''[[:Kimia]]'' ka sjellë këto probleme me referimet: * [[:Kategoria:Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht|Datë e përkthyer automatikisht]] - Referimet shfaqin këtë problem kur përdoren data që janë përkthyer automatikisht nga moduli CS1. Për ta zgjidhur këtë problem mjafton të vendosni në referim datën e përkthyer në shqip sipas formatit shqiptar. Ju lutem të shikoni këtë artikull dhe të rregulloni problemet e vëna në pah. Nëse mendoni se ky është një raportim i gabuar ose kërkoni ndihmë në zgjidhjen e tij mund të shkruani <span class="plainlinks">[{{fullurl:User talk:Klein Muçi|action=edit&preloadtitle=Qwerfjkl%20(bot)%20-%20Problem%20me%20referimet%20(15%20gusht%202026,%2008:35)&section=new}} këtu]</span>. Mos harroni të përmendni problemin dhe faqen ku ka ndodhur! — <!-- User:Qwerfjkl (bot)/inform -->[[Përdoruesi:Qwerfjkl (bot)|Qwerfjkl (bot)]] ([[Përdoruesi diskutim:Qwerfjkl (bot)|diskutimet]]) 15 gusht 2026 10:35 (CEST) == Probleme me referimet te artikulli ''[[Floçka]]'' == Përshëndetje, Arianit! Unë jam një robot i komanduar nga përdoruesi Qwerfjkl. [[Special:Diff/3025820|Ky redaktim]] i bërë nga ju në artikullin ''[[:Floçka]]'' ka sjellë këto probleme me referimet: * [[:Kategoria:Mirëmbajtja CS1: Gjuhë e panjohur|Gjuhë e panjohur]] - Referimet shfaqin këtë problem kur parametri language ka një vlerë të panjohur. Për ta zgjidhur këtë problem mund të lexoni më shumë [[w:en:Category:CS1 maint: unrecognized language|këtu]]. * [[:Kategoria:Gabime CS1: Mungon parametri i gjuhës|Mungon parametri i gjuhës]] - Referimet shfaqin këtë gabim kur mungon parametri i gjuhës. Për ta zgjidhur këtë gabim mjafton të shtoni parametrin e gjuhës në to. Ju lutem të shikoni këtë artikull dhe të rregulloni problemet e vëna në pah. Nëse mendoni se ky është një raportim i gabuar ose kërkoni ndihmë në zgjidhjen e tij mund të shkruani <span class="plainlinks">[{{fullurl:User talk:Klein Muçi|action=edit&preloadtitle=Qwerfjkl%20(bot)%20-%20Problem%20me%20referimet%20(15%20gusht%202026,%2012:21)&section=new}} këtu]</span>. Mos harroni të përmendni problemin dhe faqen ku ka ndodhur! — <!-- User:Qwerfjkl (bot)/inform -->[[Përdoruesi:Qwerfjkl (bot)|Qwerfjkl (bot)]] ([[Përdoruesi diskutim:Qwerfjkl (bot)|diskutimet]]) 15 gusht 2026 14:21 (CEST) == Probleme me referimet te artikulli ''[[Gjeografia]]'' == Përshëndetje, Arianit! Unë jam një robot i komanduar nga përdoruesi Qwerfjkl. [[Special:Diff/3026062|Ky redaktim]] i bërë nga ju në artikullin ''[[:Gjeografia]]'' ka sjellë këto probleme me referimet: * [[:Kategoria:Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht|Datë e përkthyer automatikisht]] - Referimet shfaqin këtë problem kur përdoren data që janë përkthyer automatikisht nga moduli CS1. Për ta zgjidhur këtë problem mjafton të vendosni në referim datën e përkthyer në shqip sipas formatit shqiptar. Ju lutem të shikoni këtë artikull dhe të rregulloni problemet e vëna në pah. Nëse mendoni se ky është një raportim i gabuar ose kërkoni ndihmë në zgjidhjen e tij mund të shkruani <span class="plainlinks">[{{fullurl:User talk:Klein Muçi|action=edit&preloadtitle=Qwerfjkl%20(bot)%20-%20Problem%20me%20referimet%20(16%20gusht%202026,%2006:57)&section=new}} këtu]</span>. Mos harroni të përmendni problemin dhe faqen ku ka ndodhur! — <!-- User:Qwerfjkl (bot)/inform -->[[Përdoruesi:Qwerfjkl (bot)|Qwerfjkl (bot)]] ([[Përdoruesi diskutim:Qwerfjkl (bot)|diskutimet]]) 16 gusht 2026 08:57 (CEST) == Probleme me referimet te artikulli ''[[Infeksioni]]'' == Përshëndetje, Arianit! Unë jam një robot i komanduar nga përdoruesi Qwerfjkl. [[Special:Diff/3026066|Ky redaktim]] i bërë nga ju në artikullin ''[[:Infeksioni]]'' ka sjellë këto probleme me referimet: * [[:Kategoria:Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht|Datë e përkthyer automatikisht]] - Referimet shfaqin këtë problem kur përdoren data që janë përkthyer automatikisht nga moduli CS1. Për ta zgjidhur këtë problem mjafton të vendosni në referim datën e përkthyer në shqip sipas formatit shqiptar. Ju lutem të shikoni këtë artikull dhe të rregulloni problemet e vëna në pah. Nëse mendoni se ky është një raportim i gabuar ose kërkoni ndihmë në zgjidhjen e tij mund të shkruani <span class="plainlinks">[{{fullurl:User talk:Klein Muçi|action=edit&preloadtitle=Qwerfjkl%20(bot)%20-%20Problem%20me%20referimet%20(16%20gusht%202026,%2007:04)&section=new}} këtu]</span>. Mos harroni të përmendni problemin dhe faqen ku ka ndodhur! — <!-- User:Qwerfjkl (bot)/inform -->[[Përdoruesi:Qwerfjkl (bot)|Qwerfjkl (bot)]] ([[Përdoruesi diskutim:Qwerfjkl (bot)|diskutimet]]) 16 gusht 2026 09:04 (CEST) == Probleme me referimet te artikulli ''[[Greqia e Lashtë]]'' == Përshëndetje, Arianit! Unë jam një robot i komanduar nga përdoruesi Qwerfjkl. [[Special:Diff/3026068|Ky redaktim]] i bërë nga ju në artikullin ''[[:Greqia e Lashtë]]'' ka sjellë këto probleme me referimet: * [[:Kategoria:Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht|Datë e përkthyer automatikisht]] - Referimet shfaqin këtë problem kur përdoren data që janë përkthyer automatikisht nga moduli CS1. Për ta zgjidhur këtë problem mjafton të vendosni në referim datën e përkthyer në shqip sipas formatit shqiptar. * [[:Kategoria:Vetitë CS1: Vlerë e madhe vëllimi|Vlerë e madhe vëllimi]] - Referimet shfaqin këtë mesazh kur parametri volume ka vlera me më shumë se 4 shifra apo me simbole të tjera përveç numrave arabë e romakë. Mund të lexoni më shumë [[w:en:Category:CS1: long volume value|këtu]]. <!-- Pages with reference errors --> Ju lutem të shikoni këtë artikull dhe të rregulloni problemet e vëna në pah. Nëse mendoni se ky është një raportim i gabuar ose kërkoni ndihmë në zgjidhjen e tij mund të shkruani <span class="plainlinks">[{{fullurl:User talk:Klein Muçi|action=edit&preloadtitle=Qwerfjkl%20(bot)%20-%20Problem%20me%20referimet%20(16%20gusht%202026,%2007:11)&section=new}} këtu]</span>. Mos harroni të përmendni problemin dhe faqen ku ka ndodhur! — <!-- User:Qwerfjkl (bot)/inform -->[[Përdoruesi:Qwerfjkl (bot)|Qwerfjkl (bot)]] ([[Përdoruesi diskutim:Qwerfjkl (bot)|diskutimet]]) 16 gusht 2026 09:11 (CEST) == Probleme me referimet te artikulli ''[[Ndryshimet klimatike]]'' == Përshëndetje, Arianit! Unë jam një robot i komanduar nga përdoruesi Qwerfjkl. [[Special:Diff/3026209|Ky redaktim]] i bërë nga ju në artikullin ''[[:Ndryshimet klimatike]]'' ka sjellë këto probleme me referimet: * [[:Kategoria:Gabime CS1: Parametri display|Parametri display]] - Referimet shfaqin këtë gabim kur kanë probleme me parametrin display. Për ta zgjidhur këtë gabim mund të lexoni më shumë [[w:en:Category:CS1 errors: display-names|këtu]]. Ju lutem të shikoni këtë artikull dhe të rregulloni problemet e vëna në pah. Nëse mendoni se ky është një raportim i gabuar ose kërkoni ndihmë në zgjidhjen e tij mund të shkruani <span class="plainlinks">[{{fullurl:User talk:Klein Muçi|action=edit&preloadtitle=Qwerfjkl%20(bot)%20-%20Problem%20me%20referimet%20(16%20gusht%202026,%2017:41)&section=new}} këtu]</span>. Mos harroni të përmendni problemin dhe faqen ku ka ndodhur! — <!-- User:Qwerfjkl (bot)/inform -->[[Përdoruesi:Qwerfjkl (bot)|Qwerfjkl (bot)]] ([[Përdoruesi diskutim:Qwerfjkl (bot)|diskutimet]]) 16 gusht 2026 19:41 (CEST) 1e634novx06uwn3oyyvudjq3kvw88ls 3026216 3026211 2026-08-16T18:18:54Z Qwerfjkl (bot) 160953 /* Probleme me referimet te artikulli Nelson Mandela */ 3026216 wikitext text/x-wiki Mire se erdhe tek Wikipedia (zyrtarisht :) [[Përdoruesi:Dori|Dori]] | [[Përdoruesi diskutim:Dori|Diskutim]] 2005 Mars 21 05:50 (UTC) :Kam kenaqesine. [[Përdoruesi:Arianit|Arianiti]] 2005 Mars 21 05:59 (UTC) --- Me pelqen shume ideja e "Highlanders" :)! [[Përdoruesi:Joni|Joni]] == Tung == perdoruesi Hipi Zhdripi C´fare shfetuesi ki. ::Jaran, dy kerkesa pi teje,1) kyçu kur t'shkrune se qysh e di une a je ti apo dikush tjeter tu e perdorë emnin ton. masnej veq i nenshkrune tekstet tuja "<nowiki>~~~~</nowiki>" 2) e bone mehallen e geces ma trimen n'gjakove e edoni pi mullajusufit ka mu rroke keqas me ty. ::u shishe pi aeroplanit qe je gjakovar papapa :). une perdori firefox, munesh mi gjete edhe n'ship nqs sje mire me anglisht e je kone najhere n'pushime n'durres. ::O rrush, e paske pa prej aeroplanit se jam Gjakovar, a? Atehere mos u brengose se nese e perdore emrin Hipi Zhdripi ndokush tjeter. Me teknik sotit gjithcka falsfikohet po shqpirti i fjales se shqiptarit nuk falsifikohet, JO!. Per kete po theme per femijet ne perendim nuk ashte interesant se ne cilen gjuhe shpehen por ne cilen fryme. Teknika me e persosure eshte natyra e vete njeriut. ::E kam harrua si te kyqem ne #sq.Wikipedia. Po provoje te kyqem ne ate dhome. '''perdoruesi Hipi Zhdripi mendone se:''' :''Amerika dje indian, kauboje, sot teknologji, neser? (si Turqia e Italia). Shipnija dje Shipni, sot Shipni, neser Shipni me te njajten teknologji (Sa uji kalone nere ure, me nise e me notu mas tine?).'' == Familja moderne == Ne mujshim mi ppullarizu e mi qite ne familjen moderne ateher kom me te propuzu per administratore --[[Përdoruesi:Dan|Hipi Zhdripi]] 2005 Mars 29 00:31 (UTC) :hihihihi. kqyre qfare ideje, k'sej i thojin brain storming n'amerike. ti koke mjeshter per product placement :). qysh e kishe realizu ti kete ide, nimom pak. psh, a kish bo pune ni kuti e qumshtit (meno vita vita) me mbishkrimin wiki wiki? :dan eshte hipi zhdripi a? hajde befasi hajde. duna mi menu edhe une ni alter ego zajabant :). :seriozisht tash: veshtire pak mu realizu kjo se ata nuk jan fort pergjegjes ndaj qytetareve t'kosoves. psh: ju pata terheke verejtjen per pirjen e duhanit prej yllkes, personi ma kulle n'shpi, e ke perserite mas nje kohe prap. sinqerisht, nese ki ide t'ngjajshme propozoj te faqja promovimi pa marre parasysh se t'quditshme jane. nisja me qysh e kishe bo keta ma nelt.rrespekt [[Përdoruesi:Arianit|Arianiti]] ::Shka thu ti mi nxerre ata naj shtose per ne. Ha, fole. ::Ju en Amerike en Evrope (per cigare) shka po menone a po done ti mi bo krejt Amerikan e Evropian a? Lej se ata nuk jone budalle ata kane pa shume Amerika. A din c´ka menojin ata per neve qe jena jashte "Robota" (Teneçe insón). Kush jane Amerikant Xhoni i Bellusheve ju ka kallxu kush áshte mjeshter per '''product placement''' lexo librin per t´a. Mes e harro "Bluse Brothers".-Hipi se nuk kom kohe me duhet me shku ne pune. == Tifozat Kuq e zi == I kam lajmruar tifozat kuq e zi per foton ne commons dhe i kam thirre ne ndihme. Disa nuk po e kuptojin se si duhet vepruar (i kane informatat siperfaqesore). Tekste qe i kam shkru jane te kesaj forme: ''Shikoni dhe ndihmoni Arianitin : (nyja per foto)'' ''Shkruani per futbollin shqiptare ne gjuhen angleze (varsist prej vendit ku jetojne ata), p.sh greke, gjermane etj. dhe ne gjuhen shqipe shkruani per futbollin ne pergjithesi.'' ''(nyja per wiki shqip)'' ''Me nderime Dani.'' Kishte per te qene mire nese ti ju dergone nje E-mail me shqarime se si te regjistrohen, dhe te votoin per foto dhe ne nje kryeradhe e shkruan adresen e sq.wikipedia ==Shqiponja.net== Tifozet e basketbollit jane pergjegjur ne leteren e me poshteme: E nderuara redaksi, http://sq.wikipedia.org eshte pjese e projektit nderkombetar Wikipedia, \"e cila ka per qellim krijimin e një enciklopedie të plotë, pa gabime, në të gjitha gjuhët, e korigjueshme nga të gjithë dhe e lirë për përdorim.\" Ju lutemi vizitojeni adresen, dhe mundesisht, ndani deshiren tone te zjarrte per nje enciklopedi gjitheshqitpare me percjellesit e medias suaj. Kishit bo mire me shkru per basketbollin shqitare ne guhet tjera dhe per basketbollin ne pergjithsi ne gjuhen shqipe. Ju lutem informoni tifozet e juaj Ju falemnderit, Dan - wikipedian shqiptarë pergjegje: ''Dani, do te perpiqem qe per kete inciative ti njoftoj anaret e shqiponjat.net permes forumit.'' ''Mire kishte me qen sikurse Ju ta pergaditni nje shkrim, dhe une pastaj permes Newsletter t'ia u dergoj pothuajse 1500 anetareve tone.'' ''Pergadite ate dhe une me knaqesi do t'iu dergoj te gjitheve qe jan te anetaresuar tek shqiponjat.net'' ''Te pershendes.'' ''ARIANi'' Bone zemren guri e ftyren nuri e pregatite nje tekste po pak ma te nxehte ne kryerreshtin e pare te dytin shkruje si te regjistrohen (qe ata te mos humbin kohe per ta gjete deren) te tretin per ata qe dine gjuhe te huaja dhe te katertin ju ofrone bajraktarin(banner a qysh po i thojin). Ta provojim nashta bone boom. Mbasi te ju kesh shkruar letrat te lute me lajmro. TUNG --[[Përdoruesi:Dan|Hipi Zhdripi]] 2005 Prill 14 22:35 (UTC) :Letra është gati. A ke farë emaili apo ta postoj te ''Promovime''? ::co_uk@hotmail.com == Posta == Kujdes me variablen sepse ne te gjitha fletat eshte e shkruare variabla numriipostes--[[Përdoruesi:Dan|Hipi Zhdripi]] 2005 Maj 6 22:45 (UTC) ==Qyetet== Qytete e kosoves per ndryshim nga ato te Shqiperise (nuk behet dallimi ne mes Qytetit dhe Qytezes), jane me te njohura se bashku me rrethinen (po thuaj se ne te gjitha gjuhet e edhe ne gjuhen shqipe). Edhe pasi qe qendrat e qyteteve te Kosoves kane nderruar vendin brenda ketyre shtate rretheve, me eshte dukur me mire nje prezentim i tille. P.sh: Ulpiana, Novoberda, etj. Nese ke ndonje ide tjeter me trego.--[[Përdoruesi:Dan|Hipi Zhdripi]] 2005 Maj 6 22:45 (UTC) == A je gjallë a? == Mirëse u ktheve. Ku je mër, je hup si Faksi tyneher.--[[Përdoruesi:Dan|Hipi Zhdripi]] 2006 Janar 15 07:27 (UTC) : Gezohem qe t'paskna mungu :). Gjate luftes TV Kukesi n'shirit thojke Filon Fystyki "gjendet shendosh e mire n'spital t'Kukesit". Paj, e kom percell aktivitetin ketu kohe mas kohe edhe pse skome pase kohe me ndihmu. M'vjen mire qe ti i ki qendru besnik ketij ideali -- krejt ndryshe prej gjakovareve tjere a!!!. --[[Përdoruesi:Arianit|Arianiti]] 2006 Janar 15 19:13 (UTC) == Personat me biografi të gjata == Po mendojë se për personat me të cilët kanë të bëjnë shumë gjëra d.m.th me interes më të gjërë për shoqërin duhet gjetur një zgjidhje tjeter. Është e pamundur të përmbledhet p.sh i gjithë materiali që gjendet në sq.Wikipedia që ka të bëjë me Skenderbeun, në jë fletë. Në këto raste duhet të krijohen nën-artikuj mendoj se edhe ti e di këtë. Sa i përket artikullit Enver Hoxha unë mendojë se aty duhet paraqitur kryetarin e Shqipërisë ndërsa për metodat e gjërat e tilla duhet gjetur një zgjidhje tjeter. Të kisha propozuar që ta pregatitësh një seksion ku e prekë në pika të shkurta karieren e tij ndërsa për më thellësish shkruan (nëse ke material) në artiullin p.sh. <nowiki>[[Kariera e Fillon Fistikit]]</nowiki>. Edhe nëse e ki njetë me u shprazë është ma mirë mu shprazë në nëmartikull 1. Kur ka shumë tekst nuk bjenë në sy (pritojin njerzit me lexu) 2. Teknikisht për lexuesi e kyqur në internet në Kosovë e Shqipëri është ma mirë mir qenë artikujt e shkurt.--[[Përdoruesi:Dan|Hipi Zhdripi]] 2006 Mars 3 21:44 (UTC) :Dan, te kuptoj. Ama veprimet e tij gjate 40 vjeteshit te fundit nuk jane per artikull dytesor. Nuk kam asgje personale ndaj Enverit por nuk besoj qe dikush me logjike te shendosh mund te argumentoj qe Enveri nuk ka qene diktator (ata persona do ta quanin Enverin diktator dashamires (benevolent dictator) - diktatura eshte thjeshte nje sistem politik ku e drejta e zgjedhjes i mirret qytetarit nga nje person apo klike e vogel. Bile une kisha thone qe fjala komunist (qe ai e ka konsideru veten) eshte me e pasakte per Enverin se termi diktator. [[Përdoruesi:Arianit|Arianiti]] 2006 Mars 3 21:57 (UTC) == Per faqen e redaktimit te artikujve. == Aranit, do me pelqente qe te krijonim nje faqe ku mund te beja komentet e mia per ndryshim dhe redaktimin e sakte te artikujve. Ke mundesi te me krijosh nje faqe? Me respekt —[[Përdoruesi:Eneid|Eneid]] 2006 Mars 4 21:48 (UTC) :Aranit, falemindrit per shembullin qe me dhe por prap nuk e mora vesh. Mund te besh nje shembull konkret sesi te perdor Wikipedia:Drejtshkrim?! —[[Përdoruesi:Eneid|Eneid]] 2006 Mars 6 09:37 (UTC) == figura perlati == nëse ke mundësi ngarkoe edhe njëherë figurën e Perlat Sula se e grisa gabim. Provova ta restauroj, por nuk po funksionon. tung —[[Përdoruesi:Bet 0|bet_0]] 2006 Mars 11 09:19 (UTC) == Ftese == Pershendetje djema e vajza. Me sa shoh shumica prej jush din anglisht. Edhe me sa verej jeni shqiptare qofte nga Kosova a vende tjera. Ju mirepres ne faqen [http://en.wikipedia.org/wiki/Kosovo] ku po kemi problem me disa qe po e vandalizojne faqen e Kosoves. Ndihma e juaj eshte e mireseardhur. Me sa duket me kete adrese qe keni nuk mundeni me editu aty, po me hape adrese tjeter ju duhen vetem 2 min, pra mos pritoni. Shpresoj te shihemi atje se shpejti. Me respekt, [[Përdoruesi:Ilir pz|Ilir pz]] 2006 Prill 8 23:46 (UTC) == Përvojat dhe sugjerimet == Shkruj dishka qitu [[Wikipedia:Për Anëtarë]]. Normal qe ki qefë, osht mirë për të tjerët qe bea edhe për ne se qashtu e dimë shka po ju bjenë njerzve në sy ma tepër.--[[Përdoruesi diskutim:Dan|Hipi Zhdripi]] 5 Shtator 2006 03:03 (UTC) == Foto pa lisence == Figures Perlati2.jpg i mungonte licensa per ate dhe u gris. ([[Përdoruesi:Puntori|Puntori]] 3 Dhjetor 2007 21:22 (UTC)) == ayhi == A ki kohë me kontrollu gramatiken edhe drejtshkrimin për copat e paraqitura në [[:B:HTML|këtë fletë]]--[[Përdoruesi diskutim:Dan|Hipi Zhdripi]] 31 Mars 2009 23:29 (CEST) == HI == Hey, whats happening. —[[Përdoruesi:Mdupont|Mdupont]] 29 Qershor 2009 14:24 (CEST) == Kosovoguide == A mund të kontaktoni administratorin ne Kosovoguide per perdorimin e përmbajteve te faqes - http://www.kosovoguide.com/?cid=1,218,1018&view=all? --[[Përdoruesi:Mikullovci11|Mikullovci]] 20 Janar 2011 14:29 (CET) == Kontrolla e cilësisë == [[Skeda:Besicles 180508.jpg|80px|majtas|]] Pershendetje Arianit, Tashmë ti je [[Wikipedia:Kontrolluesit|Kontrollues]]. Për më shumë informacion shiko tek [[Wikipedia:Kuvendi]] (seksionin ''Vandalism on sq.wikipedia'' ose ''[[Ndihmë:Kontrolli i faqes|Flagged Revisions]]''). Për pyetje rreth privilegjeve të reja më pyet edhe ma. Përdori me përgjegjshmëri këto privilegje. Një punë të mbarë.--'''[[Përdoruesi:Euriditi|<span style="text-shadow:#000 0.1em 0.1em 0.1em; background: #C44747; color:white;">&nbsp;Euriditi&nbsp;</span>]]''' 29 nëntor 2012 13:33 (CET) == Kategorite == Dy here ([http://sq.wikipedia.org/w/index.php?title=Mehmet_Konica&diff=prev&oldid=1237467] dhe [http://sq.wikipedia.org/w/index.php?title=Mehmet_Konica&diff=prev&oldid=1237474]) i hoqe, te [[Mehmet Konica]] dhe te "zhbera" (pjeserisht) te dyja heret. Sapo t'u dha statusi i kontrolluesit dhe ke 7 vjet eksperience ne wiki, nuk mund te besh editime te tilla pa i shpjeguar fare. Ke ndonje aresye qe e ben kete? [[Përdoruesi:Pasthirrma|Pasthirrma]] ([[Përdoruesi diskutim:Pasthirrma|diskutimet]]) 29 nëntor 2012 15:37 (CET) : E verejta edhe une qe e kisha kategorizuar gabimisht. Derisa po e permirsoja ti po e beje te njejten gje dhe me shkaktoi huti me disa faqe te tjera qe po redaktojsha ne te njejten kohe. [[Përdoruesi:Arianit|Arianiti]] ([[Përdoruesi diskutim:Arianit|diskutimet]]) 29 nëntor 2012 18:30 (CET) ::Ah, ok, faleminderit, dhe me fal per tonin: kujtova se po ma beje per inat, :-).[[Përdoruesi:Pasthirrma|Pasthirrma]] ([[Përdoruesi diskutim:Pasthirrma|diskutimet]]) 29 nëntor 2012 18:41 (CET) :::Pa problem. [[Përdoruesi:Arianit|Arianiti]] ([[Përdoruesi diskutim:Arianit|diskutimet]]) 29 nëntor 2012 19:13 (CET) == Ftesë për pjesëmarrje në diskutimin mbi heqjen arbitrare të referencave mbi dënimet me vdekje të [[Kristaq Rama]] == Të lutem, ndiqeni debatin tek Kuvendi (http://sq.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Kuvendi#Diskutim_mbi_referencat_e_d.C3.ABnimeve_me_vdekje_nga_Kristaq_Rama). Po bëhen disa veprime absurde e arbitrare. Me respekt!--[[Përdoruesi:Mr. Pseudo|<span style="background-color:olive; color:#fff;"> '''Mr. Pseudo''' </span>]] [[Përdoruesi diskutim:Mr. Pseudo |'''diskuto''']] 25 shkurt 2013 23:58 (CET) ==Pershendetje Maratones..== Përshëndetje, nëaw ne Kukës do të mbahet një maratonë e e tille e Wikipedias në gjuhën shqipe me pjesëmarrës. ka vullnetar që dëshirojnë të ndihmojnë me pranim dhe ligjërim në tema të ndryshme të Wikipedia-s, nese na mundesohet nen kushtet e tilla do te jemi edhe ne... pune te mbare --Koka11 21 Dhjetor 2014 00:03 (CET) :Pershendetje, faleminderit. A ma dergon te lutem ne privat nje adrese emaili dhe numer telefoni dhe me tregon per cfare tema do t'mund te ligjerosh. Te lajmeroj prej fundit te janarit kur t'kemi me shume informata konkrete. Faleminderit! --[[Përdoruesi:Arianit|Arianit]] ([[Përdoruesi diskutim:Arianit|diskutimet]]) 21 Dhjetor 2014 08:14 (CET) ==Pershendetje mik i nderuar une kam kandiduar[[Përdoruesi:Koka11|Koka11]] për admin...== --Rrjedha 23 Shkurt 2015 10:52 (CET)[[Përdoruesi:Rrjedha|Rrjedha]], po kandidoj [[Përdoruesi:Koka11|Koka11]] për administrues edhe unë kërkoi një votë për kandidatin tim dhe po kërkoj mështetjen tënde. Faliminderit . me nderime PS: Votimi bëhet këtu: [[Wikipedia:Administruesit#Kandidatura_p.C3.ABr_administrues|WP:Kandidatura për administrues]] --[[User:Rrjedha]] == Fakte jo llafe == # Leeturtle është bllokuar në bazë të normave të wikipedias. Këto janë akuzat, fyerjet, përçmimet dhe nënkuptimet drejtë përsronit tim. Unë në fakt kisha përmendur një fakt. Që ai person, që është edhe një ndër organizatorët është i përfshirë në politikë aktivisht si këshilltar i ministrisë së kulturës. Ky është fakt jo akuzë personale dhe nuk kishte të bënte me ndonjë ndërhyrje të tijën. Më poshtë janë fjalë që janë nxjerrë nga postimi i tij i gjatë që nuk kishte ndonjë argument apo fakt brenda por vetëm karikaturizimie rreth karakterit tim. Mendoj se kjo qasje është e patolerueshme. {{collapse top|title=Sulmet personale të lëshuara nga Redon Skikuli (Leeturtle)}} *... mësimet për militantizëm politik '''jo me mua të lutem''' *... nga ana tjetër me këtë sjellje që ke '''është më mirë që nuk njihemi''' *Duke parë '''arrogancën që ke''' në mënyrën si shprehesh drejt kontribuesve *...më kujton Eric Cartman nga Southpark kur fitoi pak pushtet si përgjegjës për të mbajtur rregull gjatë pushimit të gjatë dhe terrorizonte të gjithë në shkollën e tij provinciale * ...'''je i pasjellshëm me njerëz që kontribojnë''' *...po hyj direkt në temë '''pa humbur kohë me karakterin tënd'''. *...ngaqë '''asnjë nga të gjithë 'ekspertët' e Wikipedias shqiptare''' nuk ka marrë mundin të bëjë asgjë tjetër '''përveç se të 'bërtasë': respekto autoritetin tim!''' * Ti mund të mendosh që nuk ka pasur impakt asnjë nga aktivitetet, megjithëse mendoj të kundërtën, por nuk mund '''të hakmerresh në këtë mënyrë''' ndaj njerëzve që janë të apasionuar ndaj projektit. * Mund të jesh i kënaqur '''duke sulmuar kontribues të tjerë''' dhe '''duke shfrytëzuar pozicionin që ke''', por e vërteta është që kanë kaluar kaq vite dhe cilësia e Wikipedia-s në shqip lë për të dëshiruar. Ndoshta bën diçka gabim që kemi ngelur në këtë pikë. * Me keqardhje për agresivitetin dhe '''mosdëshirën tënde për bashkëpunim''', * '''të uroj krijimin e teorive sa më kreative konspirative''', {{collapse bottom}} # Çështja mbi artikullin e Miilena Haritos u mbyll me ndërhyrjen e burokratit Punëtori. Të lutem mos e rihap më përndryshe kësaj radhe do të shkoj ta raportoj vërtet çështjen tek meta.wikimedia dhe do të vë në dukje qasjen tuaj, që është tejet klanore meqë po bëheni grup kundër meje, pa paraqitur fakte dhe argumente por vetëm duke bërë propagandë... Edhe unë punoj vullnetarisht këtu, por ndrysh enga ju nuk shkoj të redaktoj artiikujt e ministrave me të cilët jam takuar dhe kam marrëdhënie politike për më tepër duke postuar materiale të kopjuara dhe promovuese politike. Nëse nuk i kupton normat e wikipedias të këshillojë ti lexosh sërisht. # Si pasojë, të lutem që herë tjetër nëse më drejtohesh mua të paraqesësh fakte dhe jo llafe në ajër. Gjithë të mirat! -- <span style="font-family:Old English Text MT;border:1px dotted">[[Përdoruesi:Mr. Pseudo|‎<big>M</big>r.<big>P</big>seudo]] [[Përdoruesi diskutim:‎Mr. Pseudo|<big><big><span title="Diskuto">&#9762;</span></big></big>]]</span> 27 Maj 2015 21:13 (CEST) == Pjesmmarrje në votim dhe diskutim == Përshëndetje [[Përdoruesi:Arianit|Arianit]], Për shkak se shpesh hapen votime, diskutime, ide, dhe nuk përmbyllen, unë ju ftoj që të merrni pjesë nëse dëshironi të thoni mendimin dhe të jepni votën tuaj. Ju lutem shprehni lirshëm mendimin tuaj '''PRO''', '''KUNDËR''' apo '''NEUTRAL''', un nuk jam SPONZOR, thjesht dua që këto procese të mbarojnë, për të lënë hapësirë për artikuj të tjerë të votohen dhe diskutohen. [[Përdoruesi:Liridon/TO DO/am|Në këtë listë]] janë disa artikuj të propozua për artikull të Mirë dhe të Përkryer. Ndërsa aktualisht është i hapur një diskutim në [[Wikipedia:Kuvendi#Faqe për Wikipedian në Facebook|Kuvend për një Wikiprojekt]], Faqe për Wikipedian në Facebook. Aktualisht akoma është i hapur votimi për krijimin e projektit, ndërsa mund të jepni ide të reja, të kundërshtoni ato aktuale dhe të votoni ashtu si mendoni se është më mirë. --[[Përdoruesi:Liridon|Liridon]] ([[Përdoruesi diskutim:Liridon|diskutimet]]) 8 shtator 2015 20:44 (CEST) == Wishlist == List of articles in German WP missing (good) images: [[:de:Portal:Albanien/Bilderwünsche]] --[[Përdoruesi:Albinfo|Albinfo]] ([[Përdoruesi diskutim:Albinfo|diskutimet]]) 5 dhjetor 2015 14:34 (CET) :: Moved it to :sq :: → [[Përdoruesi:Albinfo/Livadhi]] :: Translation needs to be completed and checked. I would move it to [[Wikipedia:Requested pictures]] or so. :: Best regards, --[[Përdoruesi:Albinfo|Albinfo]] ([[Përdoruesi diskutim:Albinfo|diskutimet]]) 18 maj 2016 15:04 (CEST) :::Duly noted. I'll complete, post it and let you know when it's up. Many thanks! --[[Përdoruesi:Arianit|Arianit]] ([[Përdoruesi diskutim:Arianit|diskutimet]]) 18 maj 2016 15:10 (CEST) == News from international CEE Spring 2016 == [[File:Logo CEE-t.png|right|170px]] Hi, dear local organizer of [[:m:Wikimedia CEE Spring 2016|CEE Spring 2016]]! We have some news and updates. * There are '''new countries and projects''' that joined the contest after it started, these are Belarusian classic Wikipedia, [[:m:Wikimedia CEE Spring 2016/Structure/Bosnia and Herzegovina|Bosnia and Herzegovina]], [[:m:Wikimedia CEE Spring 2016/Structure/Croatia|Croatia]], [[:m:Wikimedia CEE Spring 2016/Structure/Kazakhstan|Kazakhstan]], [[:m:Wikimedia CEE Spring 2016/Structure/Kosovo|Kosovo]], [[:m:Wikimedia CEE Spring 2016/Structure/Sakha|Sakha]] and [[:m:Wikimedia CEE Spring 2016/Structure/Turkey|Turkey]]. Our [[:m:Wikimedia CEE Spring 2016/Timeline|Timeline]] is updated, so please update your plans as well. If some other countries join the contest on the go, we will inform you! * There are two types of '''statistics''' gathered: ** Using the proposed lists of articles. See [[:m:Wikimedia CEE Spring 2016/Statistics]] (it counts only articles in the [[:m:Wikimedia CEE Spring 2016/Structure|lists]]). ** Using the template <nowiki>{{CEE Spring 2016}}</nowiki> on the articles talk pages. See [[:m:User:BaseBot/CEES/MMXVI]] and subpages. *: If you don't use the template yet, here is an example: [[:m:w:uk:Special:Permalink/17787507|uk:Template:CEE Spring 2016]]. Its usage looks like: <code><nowiki>{{CEE Spring 2016 |user= |topic= |topic2= |topic3= |country= |country2= |country3= }}</nowiki></code> *: If you are using it but don't see your project in the stats then, perhaps, you are not using it properly. Only articles created (or improved if the rules allow this) for the contest during its period should have the template on respective talk pages. * Let us remind you, that as the contest is held simultaneously in many Wikipedias, it is vital that all articles, contest templates and categories are linked with '''Wikidata'''. Don't forget about this :) * If your local contest has some special needs (e.g. stats by weeks), let us know. Having local '''rules''' [[:m:Wikimedia CEE Spring 2016/Local rules|briefly described on Meta page]] is compulsory for well-mannered organisers :) Please '''let us know if you need help''' with anything! [[:m:Talk:Wikimedia CEE Spring 2016|Any questions leave here]]. If someone wants to receive such updates from CEE Spring on their talk page, they may add their username on [[:m:User:Base/MassMessage/CEE Spring-2016-locals|this page]]. It might also be useful to join WMCEE-l mailing list (wmcee-l[[File:At_sign.svg|17px|@|link=]]tools.wikimedia.pl, [http://tools.wikimedia.pl/mailman/listinfo/wmcee-l registration]). Best regards from international organizers, <br />-- [[:m:user:Ата|Ата]] via [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|MassMessage]] 3 prill 2016 03:32 (CEST) <!-- Message sent by User:Base@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Base/MassMessage/CEE_Spring-2016-locals&oldid=15493994 --> == WALUG (votimi për rregulloren) == Përshëndetje Arianit, [[Wikipedia:Wikimedians of Albanian Language User Group|Wikimedians of Albanian Language User Group]] është një grup i wikimedianëve shqiptarë tashmë i njohur nga Fondacioni i Wikimedias, që aktualisht po përpilon rregulloren/strategjinë e funksionimit. Propozimet, votimi dhe diskutimi për [[Wikipedia_diskutim:Wikimedians_of_Albanian_Language_User_Group#Vizioni_2|Vizionin e User Grupit]] është deri më 23:59 CEST 3 korrik 2016. Jeni i ftuar të jepni propozime/ide ose të votoni për propozimet e dhëna.--[[Përdoruesi:Liridon|Liridon]] ([[Përdoruesi diskutim:Liridon|diskutimet]]) 29 qershor 2016 00:00 (CEST) == Picture from Wikimania == Have you seen this? --[[Përdoruesi:Albinfo|Albinfo]] ([[Përdoruesi diskutim:Albinfo|diskutimet]]) 10 korrik 2016 19:59 (CEST) [[Skeda:Cerimonia di chiusura - Wikimania 2016 12.jpg|thumb|Albanian Wikipedians with Jimmy Wales]] == CEE Spring 2016 Survey == [[File:Logo CEE-t.png|right|170px]] Hi, dear CEE Spring 2016 organisers! I am sorry for writing in English again. The international organisers of the contest ask all the participants to complete the survey about the contest. It is very short. It gives us a bit of statistics and helps make the next contest better. We will use MassMessage to give [https://wikimedia.qualtrics.com/jfe/form/SV_eLP1PKZWjSpIi45 the survey link] to all the participants. Obviously, not all of them speak English, so please, [//meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-User%3ABase%2FMassMessage%2FCEE+Spring-2016-participants%2FSurvey help us with translating this request] and encourage them to complete the survey. Best regards, <br />-- [[:m:user:Ата|Ата]] via [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|MassMessage]] 26 gusht 2016 20:54 (CEST) <!-- Message sent by User:Base@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Base/MassMessage/CEE_Spring-2016-locals&oldid=15863493 --> == Feedback request == Greetings, The team that made [[mw:ORES|ORES]] is working on a new tool called [[mw:JADE|JADE]]. The new tool is for humans to review the work of ORES, to provide human feedback and oversight. The team would like to hear about how your experience using ORES has been on your wiki, and what you might expect from a tool like the one proposed. If you are interested, you can comment on [[mw:Talk:JADE|this page on mediawiki.org]]. The team is also interested in sharing updates with you as JADE is developed. Short messages will be sent to this talk page every month or two, linking to a page with further information. Is this something you would like to sign up for? Simply reply to me here if so and I will put your name on the list. Happy editing to you. [[Përdoruesi:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[Përdoruesi diskutim:Keegan (WMF)|diskutimet]]) 4 tetor 2017 21:17 (CEST) :You can also [[m:Global_message_delivery/Targets/JADE|sign yourself up]] for updates anytime. [[Përdoruesi:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[Përdoruesi diskutim:Keegan (WMF)|diskutimet]]) 6 tetor 2017 18:46 (CEST) == JADE: topics to discuss == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Hello, Here are some topics the [[mw:JADE|JADE]] team would like to discuss. If you are interested, follow the link to join the conversation: *[[mw:Topic:Tzw0uv2bucrdprm4| Judgments, Endorsements, and Preference]] *[[mw:Topic:Tzw4ebq17wbdog74|Free text comments and suppression]] *[[mw:Topic:Tzw3qg8qiqow10d8|Should we integrate JADE with Flow?]] *[[mw:Topic:Tzw5fix7hbs4ui8j|Thematic and quant analysis of judgements]] Thank you. On behalf of the Scoring Platform Team, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]]([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 13 tetor 2017 23:09 (CEST)</div> <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/JADE&oldid=17319199 --> == Ftese për Wiki Weekend Tirana 2017== Komuniteti i Open Labs zhvillojnë për të katërtin vit rradhazi [https://sq.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Wiki_Weekend_Tirana_2017 Wiki Wekeend Tirana 2017] me qëllimin për të pasuruar artikujt në gjuhën shqipe në Wikipedia. Ky aktivitet do të zhvillohet gjatë fundjavës së dytë të dhjetorit, përkatësisht në datat 9 dhe 10 dhjetor, ku pjesëmarrësit do të mblidhen në ambientet e Open Labs Hackerspace (Tiranë) në një program që kombinon puntoritë (workshops) me prezantimet nga wikipedianët nga Tirana, Elbasani, Durrësi, Prishtina, Gjilani, Zyrihu etj. Do të ketë gjithashtu workshope/editathons të ndryshme rreth Wikidata, Wiki Loves Maps, Wikiprojekti LGBT dhe Wikimedia Commons. Wiki Weekend synon që të ndërtohen ura bashkëpunimi me wikimedianë të tjerë nga vendi dhe rajoni, të inspirohen wikimedianë të rinj që të bashkohen me komunitetin, të njihet publiku me projektet e Wikimedias, të organizohen editathone dhe të rritet ndërgjegjësimi i mediave lokale dhe institucioneve rreth rëndësisë së ndarjes së dijes përmes projekteve të lidhura me platformat dhe kulturën bashkëpunuese wiki. Aktiviteti fillon në 9:30 dhe mbaron në 16:00 (të shtunën dhe të dielën). Ju ftojme të bashkoheni në abientet e [https://openlabs.cc/ Open Labs]. --[[Përdoruesi:Nafie shehu|Nafie shehu]] ([[Përdoruesi diskutim:Nafie shehu|diskutimet]]) 7 dhjetor 2017 22:14 (CET) :{{ping|Arianit}} Edhe [[Teqeja e Turballi Sulltanit]] (afer [[Teqeja e Frashërit]])?--[[Përdoruesi:Gelaaden|Gelaaden]] ([[Përdoruesi diskutim:Gelaaden|diskutimet]]) 22 shkurt 2019 23:37 (CET) ::Pa pergjigje?--[[Përdoruesi:Gelaaden|Gelaaden]] ([[Përdoruesi diskutim:Gelaaden|diskutimet]]) 26 shkurt 2019 21:33 (CET) Nuk e kuptoj mesazhin. [[Përdoruesi:Arianit|Arianit]] ([[Përdoruesi diskutim:Arianit|diskutimet]]) 26 shkurt 2019 22:11 (CET) :{{ping|Arianit}} Dëshironi ta plotësoni artikullin në [[Teqeja e Turballi Sulltanit|këtë]] Tekke si artikull [[Teqeja e Frasherit|Tekke në Frasher]]?--[[Përdoruesi:Gelaaden|Gelaaden]] ([[Përdoruesi diskutim:Gelaaden|diskutimet]]) 1 mars 2019 20:20 (CET) ::Jo :) tjetren e bera per shkak te rolit patriotik. --[[Përdoruesi:Arianit|Arianit]] ([[Përdoruesi diskutim:Arianit|diskutimet]]) 1 mars 2019 21:34 (CET) == Pyetje == Pershendetje ju lutem shumë a mund t'më n'dimoni ose ma sakt a mundë t'më tregoni se si mundë të postoj biografi per persona të "famshem" ne Wikipedia ? :Tung, a e ke pa ndihmen [[Ndihm%C3%AB:P%C3%ABrmbajtja|këtu]]? --[[Përdoruesi:Arianit|Arianit]] ([[Përdoruesi diskutim:Arianit|diskutimet]]) 28 mars 2019 21:42 (CET) == Faqet me ndryshime në pritje == Përshëndetje! Ky është një mesazh gjysmë i automatizuar i dërguar te të gjithë personat që kanë veglat e kontrolluesit (duke përjashtuar administratorët). Kontrollimi është një privilegj i cili u jepet vullnetarëve, redaktimet e të cilëve kanë qenë të sakta dhe i kanë shërbyer komunitetit. Përveç privilegjit që t'u pranohen menjëherë redaktimet që bëjnë, kushdo që ka veglat e kontrolluesit ka gjithashtu përgjegjësinë për të kontrolluar redaktimet e të tjerëve. Kjo gjë mund të realizohet lehtësisht duke parë ndryshimet më të fundit me anë të një shtypjeje te butoni majtas që lexon ''Ndryshimet më të fundit''. Një mënyrë tjetër për ta realizuar këtë gjë, është me anë të faqes [https://sq.wikipedia.org/wiki/Speciale:PendingChanges këtu] e cila gjendet te ''Faqet speciale''. Faqja e mësipërme liston të gjitha faqet me ndryshime në pritje sipas kohës që ato janë kryer. Aktualisht, ''Wikipedia'' ka 148 kontrollues e megjithatë së shpejti do të kapim numrin e 500 faqeve me ndryshime në pritje nëse nuk fillohet kontrollimi masiv i tyre. Faqet me më shumë kohë në pritje kanë rreth 1 muaj aty. Nëse për 1 muaj bëhen rreth 500 faqe me ndryshime në pritje atëherë kuptohet që procesi i mirëmbajtes është një proces i cili duhet të jetë i vazhdueshëm pasi mund të dalë jashtë kontrollit me shpejtësi. Ju lutem, ndihmoni të kontrollojmë ndryshimet në pritje dhe ç'është më e rëndësishmja, ndihmoni të ndërgjegjësojmë vullnetarët kontrollues në komunitetin tonë për privilegjet e përgjegjësitë që ata kanë. Konsideroni gjithashtu mundësinë e vendosjes së stampës <nowiki>{{Kontrollues topicon}}</nowiki> në faqen tuaj të përdoruesit për të treguar gjendjen tuaj si kontrollues si dhe për të bërë më të lehtë gjetjen dhe kontaktimin tuaj nga komuniteti në rast nevoje. Për çdo pyetje në lidhje me procesin e kontrollimit apo të vendosjes së stampës mos ngurroni të më shkruani në faqen time të diskutimeve. - [[Përdoruesi:Berishasinan|Berishasinan]] ([[Përdoruesi diskutim:Berishasinan|diskutimet]]) 24 maj 2019 11:46 (CEST) == Pershendetje == Sa i perket nje artikulli ne wikipedia sq ,ka dhe te tjere te ngjashem ,nese do perdoret dy standarte nuk eshte problem je i lire ta heqesh artikullin nese mendon se ne wikipedia nuk ka artikuj te tjere te ngjashem dhe ky eshte i vetmi ateher gabohesh . Faleminderit - [[Përdoruesi:R1337|R1337]] :Pershendeteje {{Ping|R1337}} nuk ishte asgje personale. Mund te kete raste sic po thua, por mendoj qe standardet duhet te na ngrisin larte, jo te na ulin te pjestuesi me i vogel i perbashket. Shpresoj ne mirekuptim. --[[Përdoruesi:Arianit|Arianit]] ([[Përdoruesi diskutim:Arianit|diskutimet]]) 29 prill 2020 10:02 (CEST) Ok {{Ping|Arianit}} ne kete rast si te veprojme, te hiqet artikulli bashk me artikujt e ngjashem apo mos te lejohen me artikuj te tille ne te ardhmen ? :{{Ping|R1337}} rregullat vlejne per te gjithe njejte. --[[Përdoruesi:Arianit|Arianit]] ([[Përdoruesi diskutim:Arianit|diskutimet]]) Ok {{Ping|Arianit}} Artikujt e ngjashem jane akoma aktiv do hiqen ? :{{Ping|R1337}} duhet por m'varet prej Wikipedianve ta bejne. --[[Përdoruesi:Arianit|Arianit]] ([[Përdoruesi diskutim:Arianit|diskutimet]]) 6 qershor 2020 16:07 (CEST) == Per te krijuar nje faqe te re! == Pershendetje Arianit Mendoj se ka shume artista qe duhet te shtohen ne faqen e wikipedia. si mund te kontribuoj edhe une? Te pershendes Nela--[[Përdoruesi:WikiEDDE|WikiEDDE]] ([[Përdoruesi diskutim:WikiEDDE|diskutimet]]) 3 janar 2021 22:09 (CET) :Pershendetje {{ping|WikiEDDE}} te rekomandoj te fillosh [[Wikipedia:Fillimi|ketu]]. Pastaj te livadhi personal (lidhja te menyja larte) draftoje artikullin edhe kerko ndihme per ndonje ceshtje specifike nese te duhet. Te lutem perdore referenca te besueshme pasi biografite e personave te gjalle jane me te ndjeshme pasi nuk deshirojme te akuzohet Wikipedia per shpifje. Poashtu puno artikuj vetem per persona te shquar mjaftueshem, dmth qe jane trajtuar nga burime detysore te besueshem mjaftueshem. Nje menyre me e lehte e kontributit eshte t'i rregullosh artikujt ekzistues ku ka mjaft nevoje per ndihme. Faleminderit per kontributin dhe me njofto nese te duhet ndihme. ----[[Përdoruesi:Arianit|Arianit]] ([[Përdoruesi diskutim:Arianit|diskutimet]]) 5 janar 2021 14:30 (CET) == Kontroll == Përshëndetje! Ky është një mesazh automatik i dërguar te të gjithë kontrolluesit shqipfolës që kanë qenë aktivë së fundmi. Aktualisht në listën e faqeve me ndryshime në pritje gjenden rreth 4000 faqe, disa prej tyre në pritje për më shumë se 1 viti. Kontrollimi i ndryshimeve në pritje është një nga përgjegjësitë bazë të çdo komuniteti Wiki kështu që ju ftojmë të ndihmoni ta zbrazim atë listë. Lista mund të gjendet [[Speciale:PendingChanges|këtu]]. - [[Përdoruesi:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Përdoruesi diskutim:MediaWiki message delivery|diskutimet]]) 16 mars 2022 15:04 (CET) <!-- Message sent by User:Klein Muçi@sqwiki using the list at https://sq.wikipedia.org/w/index.php?title=Kontrolluesit_aktiv%C3%AB&oldid=2421118 --> == Bllokimi i përdoruesit == Unë do ta bllokoj këtë përdorues për 20 vjet. [[Speciale:Kontributet/79.106.209.165|79.106.209.165]] 20 korrik 2022 13:04 (CEST) == Ndihme rreth faqeve == Pershendetje meqe jeni perdorues i vjeter i Wikipedia Shqip, do doja brenda mundesive nese mund te pranoni pending changes ne versionin e, ne faqet ne vijim : [[Ledja Liku]] dhe [[Fondacioni Mediatik Dritan Hoxha]], dhe ndonje ndihme,(kontribut) rreth formatit te citimeve do ishte e mirepritur,faleminderit. [[Përdoruesi:Benny8907|Benny8907]] ([[Përdoruesi diskutim:Benny8907|diskutimet]]) 14 tetor 2024 15:23 (CEST) == Kerkese per Ndihme == Pershendetje duke qene se je Wikipedian i vjeter,do doja nese do mundeshe te me ndihmoje me pranimin e pending changes duke lene stabel versionin e fundit si redaktim ne faqet respektive : [[Ledja Liku]] , [[Zaho Balili]] dhe [[Fondacioni Mediatik Dritan Hoxha]] . Te falenderoj [[Përdoruesi:Benny8907|Benny8907]] ([[Përdoruesi diskutim:Benny8907|diskutimet]]) 15 tetor 2024 10:13 (CEST) == Probleme me referimet te artikulli ''[[Pablo Emilio Escobar Gaviria]]'' == Përshëndetje, Arianit! Unë jam një robot i komanduar nga përdoruesi Qwerfjkl. [[Special:Diff/2727223|Ky redaktim]] i bërë nga ju në artikullin ''[[:Pablo Emilio Escobar Gaviria]]'' ka sjellë këto probleme me referimet: * [[:Kategoria:Mirëmbajtja CS1: Emra të shumëfishtë: lista e autorëve|Emra të shumëfishtë: lista e autorëve]] - Referimet shfaqin këtë problem kur përdoret një parametër i vetëm në njëjës për të listuar disa vlera të autorëve njëkohësisht. Për ta zgjidhur këtë problem mund të lexoni më shumë [[w:en:Category:CS1 maint: multiple names: authors list|këtu]]. * [[:Kategoria:Mirëmbajtja CS1: Pikësim shtesë|Pikësim shtesë]] - Referimet shfaqin këtë problem kur përdoren parametra me shenja pikësimi të panevojshme. Për ta zgjidhur këtë problem mund të lexoni më shumë [[w:en:Category:CS1 maint: extra punctuation|këtu]]. Ju lutem të shikoni këtë artikull dhe të rregulloni problemet e vëna në pah. Nëse mendoni se ky është një raportim i gabuar ose kërkoni ndihmë në zgjidhjen e tij mund të shkruani <span class="plainlinks">[{{fullurl:User talk:Klein Muçi|action=edit&preloadtitle=Qwerfjkl%20(bot)%20-%20Problem%20me%20referimet%20(7%20dhjetor%202024,%2009:41)&section=new}} këtu]</span>. Mos harroni të përmendni problemin dhe faqen ku ka ndodhur! — <!-- User:Qwerfjkl (bot)/inform -->[[Përdoruesi:Qwerfjkl (bot)|Qwerfjkl (bot)]] ([[Përdoruesi diskutim:Qwerfjkl (bot)|diskutimet]]) 7 dhjetor 2024 10:41 (CET) == Probleme me referimet te artikulli ''[[Defi]]'' == Përshëndetje, Arianit! Unë jam një robot i komanduar nga përdoruesi Qwerfjkl. [[Special:Diff/2765656|Ky redaktim]] i bërë nga ju në artikullin ''[[:Defi]]'' ka sjellë këto probleme me referimet: * [[:Kategoria:Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht|Datë e përkthyer automatikisht]] - Referimet shfaqin këtë problem kur përdoren data që janë përkthyer automatikisht nga moduli CS1. Për ta zgjidhur këtë problem mjafton të vendosni në referim datën e përkthyer në shqip sipas formatit shqiptar. Ju lutem të shikoni këtë artikull dhe të rregulloni problemet e vëna në pah. Nëse mendoni se ky është një raportim i gabuar ose kërkoni ndihmë në zgjidhjen e tij mund të shkruani <span class="plainlinks">[{{fullurl:User talk:Klein Muçi|action=edit&preloadtitle=Qwerfjkl%20(bot)%20-%20Problem%20me%20referimet%20(27%20shkurt%202025,%2012:47)&section=new}} këtu]</span>. Mos harroni të përmendni problemin dhe faqen ku ka ndodhur! — <!-- User:Qwerfjkl (bot)/inform -->[[Përdoruesi:Qwerfjkl (bot)|Qwerfjkl (bot)]] ([[Përdoruesi diskutim:Qwerfjkl (bot)|diskutimet]]) 27 shkurt 2025 13:47 (CET) == Probleme me referimet te artikulli ''[[Defi]]'' == Përshëndetje, Arianit! Unë jam një robot i komanduar nga përdoruesi Qwerfjkl. [[Special:Diff/2765656|Ky redaktim]] i bërë nga ju në artikullin ''[[:Defi]]'' ka sjellë këto probleme me referimet: * [[:Kategoria:Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht|Datë e përkthyer automatikisht]] - Referimet shfaqin këtë problem kur përdoren data që janë përkthyer automatikisht nga moduli CS1. Për ta zgjidhur këtë problem mjafton të vendosni në referim datën e përkthyer në shqip sipas formatit shqiptar. Ju lutem të shikoni këtë artikull dhe të rregulloni problemet e vëna në pah. Nëse mendoni se ky është një raportim i gabuar ose kërkoni ndihmë në zgjidhjen e tij mund të shkruani <span class="plainlinks">[{{fullurl:User talk:Klein Muçi|action=edit&preloadtitle=Qwerfjkl%20(bot)%20-%20Problem%20me%20referimet%20(5%20mars%202025,%2011:16)&section=new}} këtu]</span>. Mos harroni të përmendni problemin dhe faqen ku ka ndodhur! — <!-- User:Qwerfjkl (bot)/inform -->[[Përdoruesi:Qwerfjkl (bot)|Qwerfjkl (bot)]] ([[Përdoruesi diskutim:Qwerfjkl (bot)|diskutimet]]) 5 mars 2025 12:16 (CET) == Probleme me referimet te artikulli ''[[Defi]]'' == Përshëndetje, Arianit! Unë jam një robot i komanduar nga përdoruesi Qwerfjkl. [[Special:Diff/2765656|Ky redaktim]] i bërë nga ju në artikullin ''[[:Defi]]'' ka sjellë këto probleme me referimet: * [[:Kategoria:Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht|Datë e përkthyer automatikisht]] - Referimet shfaqin këtë problem kur përdoren data që janë përkthyer automatikisht nga moduli CS1. Për ta zgjidhur këtë problem mjafton të vendosni në referim datën e përkthyer në shqip sipas formatit shqiptar. Ju lutem të shikoni këtë artikull dhe të rregulloni problemet e vëna në pah. Nëse mendoni se ky është një raportim i gabuar ose kërkoni ndihmë në zgjidhjen e tij mund të shkruani <span class="plainlinks">[{{fullurl:User talk:Klein Muçi|action=edit&preloadtitle=Qwerfjkl%20(bot)%20-%20Problem%20me%20referimet%20(5%20mars%202025,%2017:05)&section=new}} këtu]</span>. Mos harroni të përmendni problemin dhe faqen ku ka ndodhur! — <!-- User:Qwerfjkl (bot)/inform -->[[Përdoruesi:Qwerfjkl (bot)|Qwerfjkl (bot)]] ([[Përdoruesi diskutim:Qwerfjkl (bot)|diskutimet]]) 5 mars 2025 18:05 (CET) == Probleme me referimet te artikulli ''[[Defi]]'' == Përshëndetje, Arianit! Unë jam një robot i komanduar nga përdoruesi Qwerfjkl. [[Special:Diff/2765656|Ky redaktim]] i bërë nga ju në artikullin ''[[:Defi]]'' ka sjellë këto probleme me referimet: * [[:Kategoria:Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht|Datë e përkthyer automatikisht]] - Referimet shfaqin këtë problem kur përdoren data që janë përkthyer automatikisht nga moduli CS1. Për ta zgjidhur këtë problem mjafton të vendosni në referim datën e përkthyer në shqip sipas formatit shqiptar. Ju lutem të shikoni këtë artikull dhe të rregulloni problemet e vëna në pah. Nëse mendoni se ky është një raportim i gabuar ose kërkoni ndihmë në zgjidhjen e tij mund të shkruani <span class="plainlinks">[{{fullurl:User talk:Klein Muçi|action=edit&preloadtitle=Qwerfjkl%20(bot)%20-%20Problem%20me%20referimet%20(5%20mars%202025,%2019:21)&section=new}} këtu]</span>. Mos harroni të përmendni problemin dhe faqen ku ka ndodhur! — <!-- User:Qwerfjkl (bot)/inform -->[[Përdoruesi:Qwerfjkl (bot)|Qwerfjkl (bot)]] ([[Përdoruesi diskutim:Qwerfjkl (bot)|diskutimet]]) 5 mars 2025 20:21 (CET) == Probleme me referimet te artikulli ''[[Defi]]'' == Përshëndetje, Arianit! Unë jam një robot i komanduar nga përdoruesi Qwerfjkl. [[Special:Diff/2765656|Ky redaktim]] i bërë nga ju në artikullin ''[[:Defi]]'' ka sjellë këto probleme me referimet: * [[:Kategoria:Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht|Datë e përkthyer automatikisht]] - Referimet shfaqin këtë problem kur përdoren data që janë përkthyer automatikisht nga moduli CS1. Për ta zgjidhur këtë problem mjafton të vendosni në referim datën e përkthyer në shqip sipas formatit shqiptar. Ju lutem të shikoni këtë artikull dhe të rregulloni problemet e vëna në pah. Nëse mendoni se ky është një raportim i gabuar ose kërkoni ndihmë në zgjidhjen e tij mund të shkruani <span class="plainlinks">[{{fullurl:User talk:Klein Muçi|action=edit&preloadtitle=Qwerfjkl%20(bot)%20-%20Problem%20me%20referimet%20(5%20mars%202025,%2023:23)&section=new}} këtu]</span>. Mos harroni të përmendni problemin dhe faqen ku ka ndodhur! — <!-- User:Qwerfjkl (bot)/inform -->[[Përdoruesi:Qwerfjkl (bot)|Qwerfjkl (bot)]] ([[Përdoruesi diskutim:Qwerfjkl (bot)|diskutimet]]) 6 mars 2025 00:23 (CET) == Probleme me referimet te artikulli ''[[Defi]]'' == Përshëndetje, Arianit! Unë jam një robot i komanduar nga përdoruesi Qwerfjkl. [[Special:Diff/2765656|Ky redaktim]] i bërë nga ju në artikullin ''[[:Defi]]'' ka sjellë këto probleme me referimet: * [[:Kategoria:Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht|Datë e përkthyer automatikisht]] - Referimet shfaqin këtë problem kur përdoren data që janë përkthyer automatikisht nga moduli CS1. Për ta zgjidhur këtë problem mjafton të vendosni në referim datën e përkthyer në shqip sipas formatit shqiptar. Ju lutem të shikoni këtë artikull dhe të rregulloni problemet e vëna në pah. Nëse mendoni se ky është një raportim i gabuar ose kërkoni ndihmë në zgjidhjen e tij mund të shkruani <span class="plainlinks">[{{fullurl:User talk:Klein Muçi|action=edit&preloadtitle=Qwerfjkl%20(bot)%20-%20Problem%20me%20referimet%20(6%20mars%202025,%2003:24)&section=new}} këtu]</span>. Mos harroni të përmendni problemin dhe faqen ku ka ndodhur! — <!-- User:Qwerfjkl (bot)/inform -->[[Përdoruesi:Qwerfjkl (bot)|Qwerfjkl (bot)]] ([[Përdoruesi diskutim:Qwerfjkl (bot)|diskutimet]]) 6 mars 2025 04:24 (CET) == Probleme me referimet te artikulli ''[[Defi]]'' == Përshëndetje, Arianit! Unë jam një robot i komanduar nga përdoruesi Qwerfjkl. [[Special:Diff/2765656|Ky redaktim]] i bërë nga ju në artikullin ''[[:Defi]]'' ka sjellë këto probleme me referimet: * [[:Kategoria:Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht|Datë e përkthyer automatikisht]] - Referimet shfaqin këtë problem kur përdoren data që janë përkthyer automatikisht nga moduli CS1. Për ta zgjidhur këtë problem mjafton të vendosni në referim datën e përkthyer në shqip sipas formatit shqiptar. Ju lutem të shikoni këtë artikull dhe të rregulloni problemet e vëna në pah. Nëse mendoni se ky është një raportim i gabuar ose kërkoni ndihmë në zgjidhjen e tij mund të shkruani <span class="plainlinks">[{{fullurl:User talk:Klein Muçi|action=edit&preloadtitle=Qwerfjkl%20(bot)%20-%20Problem%20me%20referimet%20(6%20mars%202025,%2006:25)&section=new}} këtu]</span>. Mos harroni të përmendni problemin dhe faqen ku ka ndodhur! — <!-- User:Qwerfjkl (bot)/inform -->[[Përdoruesi:Qwerfjkl (bot)|Qwerfjkl (bot)]] ([[Përdoruesi diskutim:Qwerfjkl (bot)|diskutimet]]) 6 mars 2025 07:25 (CET) == Probleme me referimet te artikulli ''[[Defi]]'' == Përshëndetje, Arianit! Unë jam një robot i komanduar nga përdoruesi Qwerfjkl. [[Special:Diff/2765656|Ky redaktim]] i bërë nga ju në artikullin ''[[:Defi]]'' ka sjellë këto probleme me referimet: * [[:Kategoria:Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht|Datë e përkthyer automatikisht]] - Referimet shfaqin këtë problem kur përdoren data që janë përkthyer automatikisht nga moduli CS1. Për ta zgjidhur këtë problem mjafton të vendosni në referim datën e përkthyer në shqip sipas formatit shqiptar. Ju lutem të shikoni këtë artikull dhe të rregulloni problemet e vëna në pah. Nëse mendoni se ky është një raportim i gabuar ose kërkoni ndihmë në zgjidhjen e tij mund të shkruani <span class="plainlinks">[{{fullurl:User talk:Klein Muçi|action=edit&preloadtitle=Qwerfjkl%20(bot)%20-%20Problem%20me%20referimet%20(6%20mars%202025,%2010:02)&section=new}} këtu]</span>. Mos harroni të përmendni problemin dhe faqen ku ka ndodhur! — <!-- User:Qwerfjkl (bot)/inform -->[[Përdoruesi:Qwerfjkl (bot)|Qwerfjkl (bot)]] ([[Përdoruesi diskutim:Qwerfjkl (bot)|diskutimet]]) 6 mars 2025 11:02 (CET) == Probleme me referimet te artikulli ''[[Defi]]'' == Përshëndetje, Arianit! Unë jam një robot i komanduar nga përdoruesi Qwerfjkl. [[Special:Diff/2765656|Ky redaktim]] i bërë nga ju në artikullin ''[[:Defi]]'' ka sjellë këto probleme me referimet: * [[:Kategoria:Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht|Datë e përkthyer automatikisht]] - Referimet shfaqin këtë problem kur përdoren data që janë përkthyer automatikisht nga moduli CS1. Për ta zgjidhur këtë problem mjafton të vendosni në referim datën e përkthyer në shqip sipas formatit shqiptar. Ju lutem të shikoni këtë artikull dhe të rregulloni problemet e vëna në pah. Nëse mendoni se ky është një raportim i gabuar ose kërkoni ndihmë në zgjidhjen e tij mund të shkruani <span class="plainlinks">[{{fullurl:User talk:Klein Muçi|action=edit&preloadtitle=Qwerfjkl%20(bot)%20-%20Problem%20me%20referimet%20(6%20mars%202025,%2012:50)&section=new}} këtu]</span>. Mos harroni të përmendni problemin dhe faqen ku ka ndodhur! — <!-- User:Qwerfjkl (bot)/inform -->[[Përdoruesi:Qwerfjkl (bot)|Qwerfjkl (bot)]] ([[Përdoruesi diskutim:Qwerfjkl (bot)|diskutimet]]) 6 mars 2025 13:50 (CET) == Probleme me referimet te artikulli ''[[Defi]]'' == Përshëndetje, Arianit! Unë jam një robot i komanduar nga përdoruesi Qwerfjkl. [[Special:Diff/2765656|Ky redaktim]] i bërë nga ju në artikullin ''[[:Defi]]'' ka sjellë këto probleme me referimet: * [[:Kategoria:Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht|Datë e përkthyer automatikisht]] - Referimet shfaqin këtë problem kur përdoren data që janë përkthyer automatikisht nga moduli CS1. Për ta zgjidhur këtë problem mjafton të vendosni në referim datën e përkthyer në shqip sipas formatit shqiptar. Ju lutem të shikoni këtë artikull dhe të rregulloni problemet e vëna në pah. Nëse mendoni se ky është një raportim i gabuar ose kërkoni ndihmë në zgjidhjen e tij mund të shkruani <span class="plainlinks">[{{fullurl:User talk:Klein Muçi|action=edit&preloadtitle=Qwerfjkl%20(bot)%20-%20Problem%20me%20referimet%20(6%20mars%202025,%2019:53)&section=new}} këtu]</span>. Mos harroni të përmendni problemin dhe faqen ku ka ndodhur! — <!-- User:Qwerfjkl (bot)/inform -->[[Përdoruesi:Qwerfjkl (bot)|Qwerfjkl (bot)]] ([[Përdoruesi diskutim:Qwerfjkl (bot)|diskutimet]]) 6 mars 2025 20:53 (CET) == Artikuj mbi shkolla publike == Hej a mundemi me i ra ma ngadalë krijimit të artikujve për [[:Kategoria:Shkolla në Kosovë|shkolla publike kosovare]]? Nuk kemi mjaft burime të denja për krejt shkollat në Kosovë, aq ma pak që kanë të gjithat mjaft shquarësi dhe material për një artikull në Wikipedia. Idealisht na kish vyjt pak ma shumë material kur fillojmë artikuj me një redaktim. [[User:Fallbackintoreality|Fallbackintoreality]] / <small>[[Përdoruesi_diskutim:Fallbackintoreality|diskutimi]] / [[Speciale:Kontributet/Fallbackintoreality|kontributet]]</small> 29 maj 2025 17:24 (CEST) :Mendoj qe si tema vetvetiu kualifikohen per shquaresi. Burime bazike duhet te kete: per fusheveprimin, arritjet e shkolles, numrin e nxenesve, menaxhmentin etj. Përdoruesi:Edukatori ka fillu te punoj ne shkollat nje nga nje (kjo ia lehteson atij procesin) dhe me Grupin e Wikimedianeve te Gjuhes Shqipe do te organizojme kampanja publike per t'i ftuar nxenesit te kontribuojne. Artikulli i shkolles do te jete ngacmim i mire per ta mesuar procesin e redaktimit. Vec i kam krijuar artikujt e tyre ne Wikidata. Na jep pak kohe qe ta zhvillojme procesin. Faleminderit per mirekuptimin! [[Përdoruesi:Arianit|Arianit]] ([[Përdoruesi diskutim:Arianit|diskutimet]]) 29 maj 2025 18:03 (CEST) == Të ftoj në diskutim, ku edhe mund të votosh == @[[Përdoruesi:Arianit|Arianit]], të përfundohet edhe një qështje që ka kohë që diskutohet; https://sq.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Kuvendi#Propozoj%20heqjen%20e%20privilegjeve%20t%C3%AB%20administrator%C3%ABve%20joaktiv%C3%AB . [[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] ([[Përdoruesi diskutim:Leutrim.P|diskutimet]]) 3 korrik 2025 18:38 (CEST) == Përshëndetje Arianit == Të përgëzoj për intervistën që paske bërë për wikipedian e gjuhës shqipe [https://www.youtube.com/watch?v=D6AD42wKG2Y në këtë emision], shumë e pasur e informuese. Punë të mbarë. @[[Përdoruesi:Arianit|Arianit]]. - [[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] ([[Përdoruesi diskutim:Leutrim.P|diskutimet]]) 3 nëntor 2025 18:52 (CET) :@[[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] Faleminderit! -- [[Përdoruesi:Arianit|Arianit]] ([[Përdoruesi diskutim:Arianit|diskutimet]]) 9 nëntor 2025 14:55 (CET) == Probleme me referimet te artikulli ''[[Algoritmi]]'' == Përshëndetje, Arianit! Unë jam një robot i komanduar nga përdoruesi Qwerfjkl. [[Special:Diff/2879262|Ky redaktim]] i bërë nga ju në artikullin ''[[:Algoritmi]]'' ka sjellë këto probleme me referimet: * [[:Kategoria:Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht|Datë e përkthyer automatikisht]] - Referimet shfaqin këtë problem kur përdoren data që janë përkthyer automatikisht nga moduli CS1. Për ta zgjidhur këtë problem mjafton të vendosni në referim datën e përkthyer në shqip sipas formatit shqiptar. Ju lutem të shikoni këtë artikull dhe të rregulloni problemet e vëna në pah. Nëse mendoni se ky është një raportim i gabuar ose kërkoni ndihmë në zgjidhjen e tij mund të shkruani <span class="plainlinks">[{{fullurl:User talk:Klein Muçi|action=edit&preloadtitle=Qwerfjkl%20(bot)%20-%20Problem%20me%20referimet%20(8%20dhjetor%202025,%2021:03)&section=new}} këtu]</span>. Mos harroni të përmendni problemin dhe faqen ku ka ndodhur! — <!-- User:Qwerfjkl (bot)/inform -->[[Përdoruesi:Qwerfjkl (bot)|Qwerfjkl (bot)]] ([[Përdoruesi diskutim:Qwerfjkl (bot)|diskutimet]]) 8 dhjetor 2025 22:03 (CET) == Aktiviteti i kontrolluesve == :Përshëndetje, [https://sq.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Kuvendi#Kontrolli%20i%20ndryshimeve%20n%C3%AB%20pritje sipas rregullores së përditësuar] për menaxhimin e privilegjeve të kontrolluesve, po kryhet rivlerësimi periodik i aktivitetit të përdoruesve. :Si pjesë e procesit standard, ju jepet një afat reflektimi prej 30 ditësh nga dita e marrjes së këtij njoftimi. Brenda këtij afati, nëse nuk keni përmbushur kriterin minimal ju mund të rritni aktivitetin tuaj në mënyrë që të përputhet me kërkesat e reja të rregullores. :Pas përfundimit të periudhës së reflektimit, do të kryhet auditimi përfundimtar. Nëse kriteret e aktivitetit nuk janë përmbushur deri atëherë, privilegjet e kontrolluesit do të hiqen automatikisht, në përputhje me rregulloren. :Ky proces ka për qëllim të sigurojë funksionimin e qëndrueshëm të sistemit të kontrollit dhe mbajtjen e numrit të ndryshimeve në pritje në nivel të ulët. :Faleminderit për mirëkuptim dhe kontributin tuaj. - [[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] ([[Përdoruesi diskutim:Leutrim.P|diskutimet]]) 15 dhjetor 2025 06:58 (CET) == Probleme me referimet te artikulli ''[[SHFMU "Fehmi Agani", Turjakë]]'' == Përshëndetje, Arianit! Unë jam një robot i komanduar nga përdoruesi Qwerfjkl. [[Special:Diff/2909477|Ky redaktim]] i bërë nga ju në artikullin ''[[:SHFMU "Fehmi Agani", Turjakë]]'' ka sjellë këto probleme me referimet: * [[:Kategoria:Gabime CS1: Mungon emri|Mungon emri]] - Referimet shfaqin këtë gabim kur kanë referime me emra pa specifikuar mbiemrat. Për ta zgjidhur këtë gabim mund të lexoni më shumë [[w:en:Category:CS1 errors: missing name|këtu]]. Ju lutem të shikoni këtë artikull dhe të rregulloni problemet e vëna në pah. Nëse mendoni se ky është një raportim i gabuar ose kërkoni ndihmë në zgjidhjen e tij mund të shkruani <span class="plainlinks">[{{fullurl:User talk:Klein Muçi|action=edit&preloadtitle=Qwerfjkl%20(bot)%20-%20Problem%20me%20referimet%20(14%20mars%202026,%2014:14)&section=new}} këtu]</span>. Mos harroni të përmendni problemin dhe faqen ku ka ndodhur! — <!-- User:Qwerfjkl (bot)/inform -->[[Përdoruesi:Qwerfjkl (bot)|Qwerfjkl (bot)]] ([[Përdoruesi diskutim:Qwerfjkl (bot)|diskutimet]]) 14 mars 2026 15:14 (CET) == Probleme me referimet te artikulli ''[[Dle Yaman]]'' == Përshëndetje, Arianit! Unë jam një robot i komanduar nga përdoruesi Qwerfjkl. [[Special:Diff/2979985|Ky redaktim]] i bërë nga ju në artikullin ''[[:Dle Yaman]]'' ka sjellë këto probleme me referimet: * [[:Kategoria:Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht|Datë e përkthyer automatikisht]] - Referimet shfaqin këtë problem kur përdoren data që janë përkthyer automatikisht nga moduli CS1. Për ta zgjidhur këtë problem mjafton të vendosni në referim datën e përkthyer në shqip sipas formatit shqiptar. Ju lutem të shikoni këtë artikull dhe të rregulloni problemet e vëna në pah. Nëse mendoni se ky është një raportim i gabuar ose kërkoni ndihmë në zgjidhjen e tij mund të shkruani <span class="plainlinks">[{{fullurl:User talk:Klein Muçi|action=edit&preloadtitle=Qwerfjkl%20(bot)%20-%20Problem%20me%20referimet%20(12%20maj%202026,%2019:12)&section=new}} këtu]</span>. Mos harroni të përmendni problemin dhe faqen ku ka ndodhur! — <!-- User:Qwerfjkl (bot)/inform -->[[Përdoruesi:Qwerfjkl (bot)|Qwerfjkl (bot)]] ([[Përdoruesi diskutim:Qwerfjkl (bot)|diskutimet]]) 12 maj 2026 21:12 (CEST) == Probleme me referimet te artikulli ''[[Fatos Geci]]'' == Përshëndetje, Arianit! Unë jam një robot i komanduar nga përdoruesi Qwerfjkl. [[Special:Diff/2980246|Ky redaktim]] i bërë nga ju në artikullin ''[[:Fatos Geci]]'' ka sjellë këto probleme me referimet: * [[:Kategoria:Gabime CS1: Mungon titulli|Mungon titulli]] - Referimet shfaqin këtë gabim kur kanë referime pa tituj. Për ta zgjidhur këtë gabim mund të lexoni më shumë [[w:en:Category:CS1 errors: missing title|këtu]]. Ju lutem të shikoni këtë artikull dhe të rregulloni problemet e vëna në pah. Nëse mendoni se ky është një raportim i gabuar ose kërkoni ndihmë në zgjidhjen e tij mund të shkruani <span class="plainlinks">[{{fullurl:User talk:Klein Muçi|action=edit&preloadtitle=Qwerfjkl%20(bot)%20-%20Problem%20me%20referimet%20(13%20maj%202026,%2019:56)&section=new}} këtu]</span>. Mos harroni të përmendni problemin dhe faqen ku ka ndodhur! — <!-- User:Qwerfjkl (bot)/inform -->[[Përdoruesi:Qwerfjkl (bot)|Qwerfjkl (bot)]] ([[Përdoruesi diskutim:Qwerfjkl (bot)|diskutimet]]) 13 maj 2026 21:56 (CEST) == Probleme me referimet te artikulli ''[[Sylvia Plath]]'' == Përshëndetje, Arianit! Unë jam një robot i komanduar nga përdoruesi Qwerfjkl. [[Special:Diff/2981156|Ky redaktim]] i bërë nga ju në artikullin ''[[:Sylvia Plath]]'' ka sjellë këto probleme me referimet: * [[:Kategoria:Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht|Datë e përkthyer automatikisht]] - Referimet shfaqin këtë problem kur përdoren data që janë përkthyer automatikisht nga moduli CS1. Për ta zgjidhur këtë problem mjafton të vendosni në referim datën e përkthyer në shqip sipas formatit shqiptar. Ju lutem të shikoni këtë artikull dhe të rregulloni problemet e vëna në pah. Nëse mendoni se ky është një raportim i gabuar ose kërkoni ndihmë në zgjidhjen e tij mund të shkruani <span class="plainlinks">[{{fullurl:User talk:Klein Muçi|action=edit&preloadtitle=Qwerfjkl%20(bot)%20-%20Problem%20me%20referimet%20(16%20maj%202026,%2013:45)&section=new}} këtu]</span>. Mos harroni të përmendni problemin dhe faqen ku ka ndodhur! — <!-- User:Qwerfjkl (bot)/inform -->[[Përdoruesi:Qwerfjkl (bot)|Qwerfjkl (bot)]] ([[Përdoruesi diskutim:Qwerfjkl (bot)|diskutimet]]) 16 maj 2026 15:45 (CEST) == Lajmërim për përfundimin e privilegjeve == Përshëndetje! Ky është një lajmërim i automatizuar nga [[m:Global reminder bot|Global reminder bot]] për t'ju bërë me dije se privilegjet e tua si '''"reviewer"''' (Kontrolluesit) do të përfundojnë më '''"28 maj 2026, 09:58 (UTC)"'''. Për të lexuar më tepër në lidhje me ripërtëritjen e tyre, mund të shkoni te [[Wikipedia:Administrata|Administrata]]. Për të mos marrë më njoftime të tilla mjafton të shtoni veten te [[m:Global reminder bot/Exclusion|Global reminder bot/Exclusion]]. Ju faleminderit! [[Përdoruesi:Leaderbot|Leaderbot]] ([[Përdoruesi diskutim:Leaderbot|diskutimet]]) 21 maj 2026 21:41 (CEST) == Probleme me referimet te artikulli ''[[Aristoteli]]'' == Përshëndetje, Arianit! Unë jam një robot i komanduar nga përdoruesi Qwerfjkl. [[Special:Diff/3017432|Ky redaktim]] i bërë nga ju në artikullin ''[[:Aristoteli]]'' ka sjellë këto probleme me referimet: * [[:Kategoria:Mirëmbajtja CS1: DOI i lirë i pashënjuar|DOI i lirë i pashënjuar]] - Referimet shfaqin këtë problem kur përdoren parametra DOI me vlera që njihen si të lira por që nuk janë shënjuar si të tilla. Për ta zgjidhur këtë problem mund të lexoni më shumë [[w:en:Category:CS1 maint: unflagged free DOI|këtu]]. * [[:Kategoria:Gabime CS1: Datat|Datat]] - Referimet shfaqin këtë gabim kur kanë probleme me datat. Për ta zgjidhur këtë gabim mund të lexoni më shumë [[w:en:Category:CS1 errors: dates|këtu]]. Ju lutem të shikoni këtë artikull dhe të rregulloni problemet e vëna në pah. Nëse mendoni se ky është një raportim i gabuar ose kërkoni ndihmë në zgjidhjen e tij mund të shkruani <span class="plainlinks">[{{fullurl:User talk:Klein Muçi|action=edit&preloadtitle=Qwerfjkl%20(bot)%20-%20Problem%20me%20referimet%20(30%20korrik%202026,%2014:16)&section=new}} këtu]</span>. Mos harroni të përmendni problemin dhe faqen ku ka ndodhur! — <!-- User:Qwerfjkl (bot)/inform -->[[Përdoruesi:Qwerfjkl (bot)|Qwerfjkl (bot)]] ([[Përdoruesi diskutim:Qwerfjkl (bot)|diskutimet]]) 30 korrik 2026 16:16 (CEST) == Probleme me referimet te artikulli ''[[Sokrati]]'' == Përshëndetje, Arianit! Unë jam një robot i komanduar nga përdoruesi Qwerfjkl. [[Special:Diff/3017476|Ky redaktim]] i bërë nga ju në artikullin ''[[:Sokrati]]'' ka sjellë këto probleme me referimet: * [[:Kategoria:Gabime CS1: Mungon parametri i gjuhës|Mungon parametri i gjuhës]] - Referimet shfaqin këtë gabim kur mungon parametri i gjuhës. Për ta zgjidhur këtë gabim mjafton të shtoni parametrin e gjuhës në to. Ju lutem të shikoni këtë artikull dhe të rregulloni problemet e vëna në pah. Nëse mendoni se ky është një raportim i gabuar ose kërkoni ndihmë në zgjidhjen e tij mund të shkruani <span class="plainlinks">[{{fullurl:User talk:Klein Muçi|action=edit&preloadtitle=Qwerfjkl%20(bot)%20-%20Problem%20me%20referimet%20(30%20korrik%202026,%2020:45)&section=new}} këtu]</span>. Mos harroni të përmendni problemin dhe faqen ku ka ndodhur! — <!-- User:Qwerfjkl (bot)/inform -->[[Përdoruesi:Qwerfjkl (bot)|Qwerfjkl (bot)]] ([[Përdoruesi diskutim:Qwerfjkl (bot)|diskutimet]]) 30 korrik 2026 22:45 (CEST) == Probleme me referimet te artikulli ''[[Arkimedi]]'' == Përshëndetje, Arianit! Unë jam një robot i komanduar nga përdoruesi Qwerfjkl. [[Special:Diff/3017920|Ky redaktim]] i bërë nga ju në artikullin ''[[:Arkimedi]]'' ka sjellë këto probleme me referimet: * [[:Kategoria:Vetitë CS1: Vlerë e madhe vëllimi|Vlerë e madhe vëllimi]] - Referimet shfaqin këtë mesazh kur parametri volume ka vlera me më shumë se 4 shifra apo me simbole të tjera përveç numrave arabë e romakë. Mund të lexoni më shumë [[w:en:Category:CS1: long volume value|këtu]]. <!-- Pages with reference errors --> * [[:Kategoria:Mirëmbajtja CS1: Gjendja e adresës|Gjendja e adresës]] - Referimet shfaqin këtë problem kur përdoret parametri parametrin {{!}}url-status=. Për ta zgjidhur këtë problem mund të lexoni më shumë [[w:en:Category:CS1 maint: url-status|këtu]]. Ju lutem të shikoni këtë artikull dhe të rregulloni problemet e vëna në pah. Nëse mendoni se ky është një raportim i gabuar ose kërkoni ndihmë në zgjidhjen e tij mund të shkruani <span class="plainlinks">[{{fullurl:User talk:Klein Muçi|action=edit&preloadtitle=Qwerfjkl%20(bot)%20-%20Problem%20me%20referimet%20(1%20gusht%202026,%2010:07)&section=new}} këtu]</span>. Mos harroni të përmendni problemin dhe faqen ku ka ndodhur! — <!-- User:Qwerfjkl (bot)/inform -->[[Përdoruesi:Qwerfjkl (bot)|Qwerfjkl (bot)]] ([[Përdoruesi diskutim:Qwerfjkl (bot)|diskutimet]]) 1 gusht 2026 12:07 (CEST) == Probleme me referimet te artikulli ''[[Vaksinimi]]'' == Përshëndetje, Arianit! Unë jam një robot i komanduar nga përdoruesi Qwerfjkl. [[Special:Diff/3017925|Ky redaktim]] i bërë nga ju në artikullin ''[[:Vaksinimi]]'' ka sjellë këto probleme me referimet: * [[:Kategoria:Mirëmbajtja CS1: Gjendja e adresës|Gjendja e adresës]] - Referimet shfaqin këtë problem kur përdoret parametri parametrin {{!}}url-status=. Për ta zgjidhur këtë problem mund të lexoni më shumë [[w:en:Category:CS1 maint: url-status|këtu]]. Ju lutem të shikoni këtë artikull dhe të rregulloni problemet e vëna në pah. Nëse mendoni se ky është një raportim i gabuar ose kërkoni ndihmë në zgjidhjen e tij mund të shkruani <span class="plainlinks">[{{fullurl:User talk:Klein Muçi|action=edit&preloadtitle=Qwerfjkl%20(bot)%20-%20Problem%20me%20referimet%20(1%20gusht%202026,%2011:08)&section=new}} këtu]</span>. Mos harroni të përmendni problemin dhe faqen ku ka ndodhur! — <!-- User:Qwerfjkl (bot)/inform -->[[Përdoruesi:Qwerfjkl (bot)|Qwerfjkl (bot)]] ([[Përdoruesi diskutim:Qwerfjkl (bot)|diskutimet]]) 1 gusht 2026 13:08 (CEST) == Probleme me referimet te artikulli ''[[Lista e Pajisjeve të Forcave të Armatosura Serbe]]'' == Përshëndetje, Arianit! Unë jam një robot i komanduar nga përdoruesi Qwerfjkl. [[Special:Diff/3017928|Ky redaktim]] i bërë nga ju në artikullin ''[[:Lista e Pajisjeve të Forcave të Armatosura Serbe]]'' ka sjellë këto probleme me referimet: * [[:Kategoria:Mirëmbajtja CS1: Mungon shtëpia botuese te vendodhja|Mungon shtëpia botuese te vendodhja]] - Referimet shfaqin këtë problem kur përdoren libra apo enciklopedi nga vitet 1850 që nuk përmbajnë një shtëpi botuese. Për ta zgjidhur këtë problem mund të lexoni më shumë [[w:en:Category:CS1 maint: location missing publisher|këtu]]. * [[:Kategoria:Gabime CS1: Mungon parametri i gjuhës|Mungon parametri i gjuhës]] - Referimet shfaqin këtë gabim kur mungon parametri i gjuhës. Për ta zgjidhur këtë gabim mjafton të shtoni parametrin e gjuhës në to. * [[:Kategoria:Gabime CS1: Datat|Datat]] - Referimet shfaqin këtë gabim kur kanë probleme me datat. Për ta zgjidhur këtë gabim mund të lexoni më shumë [[w:en:Category:CS1 errors: dates|këtu]]. Ju lutem të shikoni këtë artikull dhe të rregulloni problemet e vëna në pah. Nëse mendoni se ky është një raportim i gabuar ose kërkoni ndihmë në zgjidhjen e tij mund të shkruani <span class="plainlinks">[{{fullurl:User talk:Klein Muçi|action=edit&preloadtitle=Qwerfjkl%20(bot)%20-%20Problem%20me%20referimet%20(1%20gusht%202026,%2011:29)&section=new}} këtu]</span>. Mos harroni të përmendni problemin dhe faqen ku ka ndodhur! — <!-- User:Qwerfjkl (bot)/inform -->[[Përdoruesi:Qwerfjkl (bot)|Qwerfjkl (bot)]] ([[Përdoruesi diskutim:Qwerfjkl (bot)|diskutimet]]) 1 gusht 2026 13:29 (CEST) == Probleme me referimet te artikulli ''[[Arti]]'' == Përshëndetje, Arianit! Unë jam një robot i komanduar nga përdoruesi Qwerfjkl. [[Special:Diff/3018166|Ky redaktim]] i bërë nga ju në artikullin ''[[:Arti]]'' ka sjellë këto probleme me referimet: * [[:Kategoria:Gabime CS1: Përdorim i gabuar i et al.|Përdorim i gabuar i et al.]] - Referimet shfaqin këtë gabim kur kanë një përdorim të gabuar të et al.. Për ta zgjidhur këtë gabim mund të lexoni më shumë [[w:en:Category:CS1 errors: explicit use of et al.|këtu]]. * [[:Kategoria:Mirëmbajtja CS1: Emra të shumëfishtë: lista e autorëve|Emra të shumëfishtë: lista e autorëve]] - Referimet shfaqin këtë problem kur përdoret një parametër i vetëm në njëjës për të listuar disa vlera të autorëve njëkohësisht. Për ta zgjidhur këtë problem mund të lexoni më shumë [[w:en:Category:CS1 maint: multiple names: authors list|këtu]]. Ju lutem të shikoni këtë artikull dhe të rregulloni problemet e vëna në pah. Nëse mendoni se ky është një raportim i gabuar ose kërkoni ndihmë në zgjidhjen e tij mund të shkruani <span class="plainlinks">[{{fullurl:User talk:Klein Muçi|action=edit&preloadtitle=Qwerfjkl%20(bot)%20-%20Problem%20me%20referimet%20(2%20gusht%202026,%2015:16)&section=new}} këtu]</span>. Mos harroni të përmendni problemin dhe faqen ku ka ndodhur! — <!-- User:Qwerfjkl (bot)/inform -->[[Përdoruesi:Qwerfjkl (bot)|Qwerfjkl (bot)]] ([[Përdoruesi diskutim:Qwerfjkl (bot)|diskutimet]]) 2 gusht 2026 17:16 (CEST) == Probleme me referimet te artikulli ''[[Perandoria Bizantine]]'' == Përshëndetje, Arianit! Unë jam një robot i komanduar nga përdoruesi Qwerfjkl. [[Special:Diff/3018673|Ky redaktim]] i bërë nga ju në artikullin ''[[:Perandoria Bizantine]]'' ka sjellë këto probleme me referimet: * [[:Kategoria:Mirëmbajtja CS1: Citimi referon vetveten|Citimi referon vetveten]] - Referimet shfaqin këtë problem kur vendosin te parametri {{!}}ref= vlera të njejta me ato te CITEREF të krijuara në mënyrë automatike nga vetë stampa e citimit. Për ta zgjidhur këtë problem mund të lexoni më shumë [[w:en:Category:CS1 maint: ref duplicates default|këtu]]. Ju lutem të shikoni këtë artikull dhe të rregulloni problemet e vëna në pah. Nëse mendoni se ky është një raportim i gabuar ose kërkoni ndihmë në zgjidhjen e tij mund të shkruani <span class="plainlinks">[{{fullurl:User talk:Klein Muçi|action=edit&preloadtitle=Qwerfjkl%20(bot)%20-%20Problem%20me%20referimet%20(3%20gusht%202026,%2011:15)&section=new}} këtu]</span>. Mos harroni të përmendni problemin dhe faqen ku ka ndodhur! — <!-- User:Qwerfjkl (bot)/inform -->[[Përdoruesi:Qwerfjkl (bot)|Qwerfjkl (bot)]] ([[Përdoruesi diskutim:Qwerfjkl (bot)|diskutimet]]) 3 gusht 2026 13:15 (CEST) == Probleme me referimet te artikulli ''[[Djalli (mitologji)]]'' == Përshëndetje, Arianit! Unë jam një robot i komanduar nga përdoruesi Qwerfjkl. [[Special:Diff/3022694|Ky redaktim]] i bërë nga ju në artikullin ''[[:Djalli (mitologji)]]'' ka sjellë këto probleme me referimet: * [[:Kategoria:Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht|Datë e përkthyer automatikisht]] - Referimet shfaqin këtë problem kur përdoren data që janë përkthyer automatikisht nga moduli CS1. Për ta zgjidhur këtë problem mjafton të vendosni në referim datën e përkthyer në shqip sipas formatit shqiptar. Ju lutem të shikoni këtë artikull dhe të rregulloni problemet e vëna në pah. Nëse mendoni se ky është një raportim i gabuar ose kërkoni ndihmë në zgjidhjen e tij mund të shkruani <span class="plainlinks">[{{fullurl:User talk:Klein Muçi|action=edit&preloadtitle=Qwerfjkl%20(bot)%20-%20Problem%20me%20referimet%20(5%20gusht%202026,%2020:26)&section=new}} këtu]</span>. Mos harroni të përmendni problemin dhe faqen ku ka ndodhur! — <!-- User:Qwerfjkl (bot)/inform -->[[Përdoruesi:Qwerfjkl (bot)|Qwerfjkl (bot)]] ([[Përdoruesi diskutim:Qwerfjkl (bot)|diskutimet]]) 5 gusht 2026 22:26 (CEST) == Probleme me referimet te artikulli ''[[Ora e maleve]]'' == Përshëndetje, Arianit! Unë jam një robot i komanduar nga përdoruesi Qwerfjkl. [[Special:Diff/3023007|Ky redaktim]] i bërë nga ju në artikullin ''[[:Ora e maleve]]'' ka sjellë këto probleme me referimet: * [[:Kategoria:Gabime CS1: Mungon parametri i gjuhës|Mungon parametri i gjuhës]] - Referimet shfaqin këtë gabim kur mungon parametri i gjuhës. Për ta zgjidhur këtë gabim mjafton të shtoni parametrin e gjuhës në to. Ju lutem të shikoni këtë artikull dhe të rregulloni problemet e vëna në pah. Nëse mendoni se ky është një raportim i gabuar ose kërkoni ndihmë në zgjidhjen e tij mund të shkruani <span class="plainlinks">[{{fullurl:User talk:Klein Muçi|action=edit&preloadtitle=Qwerfjkl%20(bot)%20-%20Problem%20me%20referimet%20(6%20gusht%202026,%2017:39)&section=new}} këtu]</span>. Mos harroni të përmendni problemin dhe faqen ku ka ndodhur! — <!-- User:Qwerfjkl (bot)/inform -->[[Përdoruesi:Qwerfjkl (bot)|Qwerfjkl (bot)]] ([[Përdoruesi diskutim:Qwerfjkl (bot)|diskutimet]]) 6 gusht 2026 19:39 (CEST) == Probleme me referimet te artikulli ''[[Kimia]]'' == Përshëndetje, Arianit! Unë jam një robot i komanduar nga përdoruesi Qwerfjkl. [[Special:Diff/3025813|Ky redaktim]] i bërë nga ju në artikullin ''[[:Kimia]]'' ka sjellë këto probleme me referimet: * [[:Kategoria:Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht|Datë e përkthyer automatikisht]] - Referimet shfaqin këtë problem kur përdoren data që janë përkthyer automatikisht nga moduli CS1. Për ta zgjidhur këtë problem mjafton të vendosni në referim datën e përkthyer në shqip sipas formatit shqiptar. Ju lutem të shikoni këtë artikull dhe të rregulloni problemet e vëna në pah. Nëse mendoni se ky është një raportim i gabuar ose kërkoni ndihmë në zgjidhjen e tij mund të shkruani <span class="plainlinks">[{{fullurl:User talk:Klein Muçi|action=edit&preloadtitle=Qwerfjkl%20(bot)%20-%20Problem%20me%20referimet%20(15%20gusht%202026,%2008:35)&section=new}} këtu]</span>. Mos harroni të përmendni problemin dhe faqen ku ka ndodhur! — <!-- User:Qwerfjkl (bot)/inform -->[[Përdoruesi:Qwerfjkl (bot)|Qwerfjkl (bot)]] ([[Përdoruesi diskutim:Qwerfjkl (bot)|diskutimet]]) 15 gusht 2026 10:35 (CEST) == Probleme me referimet te artikulli ''[[Floçka]]'' == Përshëndetje, Arianit! Unë jam një robot i komanduar nga përdoruesi Qwerfjkl. [[Special:Diff/3025820|Ky redaktim]] i bërë nga ju në artikullin ''[[:Floçka]]'' ka sjellë këto probleme me referimet: * [[:Kategoria:Mirëmbajtja CS1: Gjuhë e panjohur|Gjuhë e panjohur]] - Referimet shfaqin këtë problem kur parametri language ka një vlerë të panjohur. Për ta zgjidhur këtë problem mund të lexoni më shumë [[w:en:Category:CS1 maint: unrecognized language|këtu]]. * [[:Kategoria:Gabime CS1: Mungon parametri i gjuhës|Mungon parametri i gjuhës]] - Referimet shfaqin këtë gabim kur mungon parametri i gjuhës. Për ta zgjidhur këtë gabim mjafton të shtoni parametrin e gjuhës në to. Ju lutem të shikoni këtë artikull dhe të rregulloni problemet e vëna në pah. Nëse mendoni se ky është një raportim i gabuar ose kërkoni ndihmë në zgjidhjen e tij mund të shkruani <span class="plainlinks">[{{fullurl:User talk:Klein Muçi|action=edit&preloadtitle=Qwerfjkl%20(bot)%20-%20Problem%20me%20referimet%20(15%20gusht%202026,%2012:21)&section=new}} këtu]</span>. Mos harroni të përmendni problemin dhe faqen ku ka ndodhur! — <!-- User:Qwerfjkl (bot)/inform -->[[Përdoruesi:Qwerfjkl (bot)|Qwerfjkl (bot)]] ([[Përdoruesi diskutim:Qwerfjkl (bot)|diskutimet]]) 15 gusht 2026 14:21 (CEST) == Probleme me referimet te artikulli ''[[Gjeografia]]'' == Përshëndetje, Arianit! Unë jam një robot i komanduar nga përdoruesi Qwerfjkl. [[Special:Diff/3026062|Ky redaktim]] i bërë nga ju në artikullin ''[[:Gjeografia]]'' ka sjellë këto probleme me referimet: * [[:Kategoria:Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht|Datë e përkthyer automatikisht]] - Referimet shfaqin këtë problem kur përdoren data që janë përkthyer automatikisht nga moduli CS1. Për ta zgjidhur këtë problem mjafton të vendosni në referim datën e përkthyer në shqip sipas formatit shqiptar. Ju lutem të shikoni këtë artikull dhe të rregulloni problemet e vëna në pah. Nëse mendoni se ky është një raportim i gabuar ose kërkoni ndihmë në zgjidhjen e tij mund të shkruani <span class="plainlinks">[{{fullurl:User talk:Klein Muçi|action=edit&preloadtitle=Qwerfjkl%20(bot)%20-%20Problem%20me%20referimet%20(16%20gusht%202026,%2006:57)&section=new}} këtu]</span>. Mos harroni të përmendni problemin dhe faqen ku ka ndodhur! — <!-- User:Qwerfjkl (bot)/inform -->[[Përdoruesi:Qwerfjkl (bot)|Qwerfjkl (bot)]] ([[Përdoruesi diskutim:Qwerfjkl (bot)|diskutimet]]) 16 gusht 2026 08:57 (CEST) == Probleme me referimet te artikulli ''[[Infeksioni]]'' == Përshëndetje, Arianit! Unë jam një robot i komanduar nga përdoruesi Qwerfjkl. [[Special:Diff/3026066|Ky redaktim]] i bërë nga ju në artikullin ''[[:Infeksioni]]'' ka sjellë këto probleme me referimet: * [[:Kategoria:Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht|Datë e përkthyer automatikisht]] - Referimet shfaqin këtë problem kur përdoren data që janë përkthyer automatikisht nga moduli CS1. Për ta zgjidhur këtë problem mjafton të vendosni në referim datën e përkthyer në shqip sipas formatit shqiptar. Ju lutem të shikoni këtë artikull dhe të rregulloni problemet e vëna në pah. Nëse mendoni se ky është një raportim i gabuar ose kërkoni ndihmë në zgjidhjen e tij mund të shkruani <span class="plainlinks">[{{fullurl:User talk:Klein Muçi|action=edit&preloadtitle=Qwerfjkl%20(bot)%20-%20Problem%20me%20referimet%20(16%20gusht%202026,%2007:04)&section=new}} këtu]</span>. Mos harroni të përmendni problemin dhe faqen ku ka ndodhur! — <!-- User:Qwerfjkl (bot)/inform -->[[Përdoruesi:Qwerfjkl (bot)|Qwerfjkl (bot)]] ([[Përdoruesi diskutim:Qwerfjkl (bot)|diskutimet]]) 16 gusht 2026 09:04 (CEST) == Probleme me referimet te artikulli ''[[Greqia e Lashtë]]'' == Përshëndetje, Arianit! Unë jam një robot i komanduar nga përdoruesi Qwerfjkl. [[Special:Diff/3026068|Ky redaktim]] i bërë nga ju në artikullin ''[[:Greqia e Lashtë]]'' ka sjellë këto probleme me referimet: * [[:Kategoria:Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht|Datë e përkthyer automatikisht]] - Referimet shfaqin këtë problem kur përdoren data që janë përkthyer automatikisht nga moduli CS1. Për ta zgjidhur këtë problem mjafton të vendosni në referim datën e përkthyer në shqip sipas formatit shqiptar. * [[:Kategoria:Vetitë CS1: Vlerë e madhe vëllimi|Vlerë e madhe vëllimi]] - Referimet shfaqin këtë mesazh kur parametri volume ka vlera me më shumë se 4 shifra apo me simbole të tjera përveç numrave arabë e romakë. Mund të lexoni më shumë [[w:en:Category:CS1: long volume value|këtu]]. <!-- Pages with reference errors --> Ju lutem të shikoni këtë artikull dhe të rregulloni problemet e vëna në pah. Nëse mendoni se ky është një raportim i gabuar ose kërkoni ndihmë në zgjidhjen e tij mund të shkruani <span class="plainlinks">[{{fullurl:User talk:Klein Muçi|action=edit&preloadtitle=Qwerfjkl%20(bot)%20-%20Problem%20me%20referimet%20(16%20gusht%202026,%2007:11)&section=new}} këtu]</span>. Mos harroni të përmendni problemin dhe faqen ku ka ndodhur! — <!-- User:Qwerfjkl (bot)/inform -->[[Përdoruesi:Qwerfjkl (bot)|Qwerfjkl (bot)]] ([[Përdoruesi diskutim:Qwerfjkl (bot)|diskutimet]]) 16 gusht 2026 09:11 (CEST) == Probleme me referimet te artikulli ''[[Ndryshimet klimatike]]'' == Përshëndetje, Arianit! Unë jam një robot i komanduar nga përdoruesi Qwerfjkl. [[Special:Diff/3026209|Ky redaktim]] i bërë nga ju në artikullin ''[[:Ndryshimet klimatike]]'' ka sjellë këto probleme me referimet: * [[:Kategoria:Gabime CS1: Parametri display|Parametri display]] - Referimet shfaqin këtë gabim kur kanë probleme me parametrin display. Për ta zgjidhur këtë gabim mund të lexoni më shumë [[w:en:Category:CS1 errors: display-names|këtu]]. Ju lutem të shikoni këtë artikull dhe të rregulloni problemet e vëna në pah. Nëse mendoni se ky është një raportim i gabuar ose kërkoni ndihmë në zgjidhjen e tij mund të shkruani <span class="plainlinks">[{{fullurl:User talk:Klein Muçi|action=edit&preloadtitle=Qwerfjkl%20(bot)%20-%20Problem%20me%20referimet%20(16%20gusht%202026,%2017:41)&section=new}} këtu]</span>. Mos harroni të përmendni problemin dhe faqen ku ka ndodhur! — <!-- User:Qwerfjkl (bot)/inform -->[[Përdoruesi:Qwerfjkl (bot)|Qwerfjkl (bot)]] ([[Përdoruesi diskutim:Qwerfjkl (bot)|diskutimet]]) 16 gusht 2026 19:41 (CEST) == Probleme me referimet te artikulli ''[[Nelson Mandela]]'' == Përshëndetje, Arianit! Unë jam një robot i komanduar nga përdoruesi Qwerfjkl. [[Special:Diff/3026214|Ky redaktim]] i bërë nga ju në artikullin ''[[:Nelson Mandela]]'' ka sjellë këto probleme me referimet: * [[:Kategoria:Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht|Datë e përkthyer automatikisht]] - Referimet shfaqin këtë problem kur përdoren data që janë përkthyer automatikisht nga moduli CS1. Për ta zgjidhur këtë problem mjafton të vendosni në referim datën e përkthyer në shqip sipas formatit shqiptar. Ju lutem të shikoni këtë artikull dhe të rregulloni problemet e vëna në pah. Nëse mendoni se ky është një raportim i gabuar ose kërkoni ndihmë në zgjidhjen e tij mund të shkruani <span class="plainlinks">[{{fullurl:User talk:Klein Muçi|action=edit&preloadtitle=Qwerfjkl%20(bot)%20-%20Problem%20me%20referimet%20(16%20gusht%202026,%2018:18)&section=new}} këtu]</span>. Mos harroni të përmendni problemin dhe faqen ku ka ndodhur! — <!-- User:Qwerfjkl (bot)/inform -->[[Përdoruesi:Qwerfjkl (bot)|Qwerfjkl (bot)]] ([[Përdoruesi diskutim:Qwerfjkl (bot)|diskutimet]]) 16 gusht 2026 20:18 (CEST) aiqouext9ph8b9tss7xlzw1a1uj25r0 0 3547 3026206 2974158 2026-08-16T17:20:08Z Arianit 106 Përkthyer nga anglishtja, sipas artikullit en:European Union, versioni i datës 9 gusht 2026 (revizioni 1368442431) 3026206 wikitext text/x-wiki {{Infobox geopolitical organisation | name = {{collapsible list |titlestyle = text-align:center;font-size:85%; |title = {{resize|130%|Bashkimi Evropian}} |liststyle = text-align:center; | {{native name|bg|Европейски съюз|italics=off}}<br/> {{native name|hr|Europska unija|italics=off}}<br/> {{native name|cs|Evropská unie|italics=off}}<br/> {{native name|da|Den Europæiske Union|italics=off}}<br/> {{native name|nl|Europese Unie|italics=off}}<br /> {{native name|et|Euroopa Liit|italics=off}}<br/> {{native name|fi|Euroopan unioni|italics=off}}<br/> {{native name|fr|Union européenne|italics=off}}<br/> {{native name|de|Europäische Union|italics=off}}<br/> {{native name|el|Ευρωπαϊκή Ένωση|italics=off}}<br/> {{native name|hu|Európai Unió|italics=off}}<br/> {{native name|ga|An tAontas Eorpach|italics=off}}<br/> {{native name|it|Unione europea|italics=off}}<br/> {{native name|lv|Eiropas Savienība|italics=off}}<br/> {{native name|lt|Europos Sąjunga|italics=off}}<br/> {{native name|mt|Unjoni Ewropea|italics=off}}<br/> {{native name|pl|Unia Europejska|italics=off}}<br/> {{native name|pt|União Europeia|italics=off}}<br/> {{native name|ro|Uniunea Europeană|italics=off}}<br/> {{native name|sk|Európska únia|italics=off}}<br/> {{native name|sl|Evropska unija|italics=off}}<br/> {{native name|es|Unión Europea|italics=off}}<br/> {{native name|sv|Europeiska unionen|italics=off}} }} | linking_name = Bashkimi Evropian | image_flag = Flag of Europe.svg | alt_flag = Rreth prej 12 yjesh të artë mbi sfond blu | flag_border = yes | motto = {{Native name|la|"[[Motoja e Bashkimit Evropian|In Varietate Concordia]]"|italics=off}} | englishmotto = "Të bashkuar në larmi" | anthem = "[[Himni i Evropës]]" | image_map = [[File:Europe and the European Union.svg|upright=1.25|frameless]] | alt_map = Projeksion i globit me BE-në në gjelbër | capital = [[Brukseli]] (''de facto'')<ref name="capital">{{cite book |last=Cybriwsky |first=Roman Adrian |title=Capital Cities around the World: An Encyclopedia of Geography, History, and Culture |publisher=ABC-CLIO |year=2013 |isbn=978-1-61069-248-9 |language=en |quote=Brussels, the capital of Belgium, is considered to be the de facto capital of the EU}}</ref> | admin_center_type = Seli institucionale | admin_center = [[Brukseli]] ([[Komisioni Evropian|Komisioni]], [[Këshilli Evropian]], [[Këshilli i Bashkimit Evropian|Këshilli i BE]], [[Kuvendi Evropian|Parlamenti]] – dytësore); [[Frankfurti mbi Main|Frankfurti]] ([[Banka Qendrore Evropiane]]); Luksemburgu (Gjykata e Audituesve, Gjykata e Drejtësisë); [[Strasburg|Strasburgu]] (Parlamenti) | largest_settlement_type = metropol | largest_settlement = Parisi | official_languages = 24 gjuhë zyrtare | languages_type = Alfabete zyrtare | languages = {{hlist|latin|greke|cirilike}} | religion_year = 2015 | religion_ref = <ref name="EB2015">{{Cite web |year=2015 |title=Discrimiation in the EU in 2015 |url=https://web.archive.org/web/20200314105932/https://zacat.gesis.org/webview/index.jsp?headers=http%3A%2F%2F193.175.238.79%3A80%2Fobj%2FfVariable%2FZA6595_V355&V355slice=1&previousmode=table&stubs=http%3A%2F%2F193.175.238.79%3A80%2Fobj%2FfVariable%2FZA6595_V10&weights=http%3A%2F%2F193.175.238.79%3A80%2Fobj%2FfVariable%2FZA6595_V42&analysismode=table&study=http%3A%2F%2F193.175.238.79%3A80%2Fobj%2FfStudy%2FZA6595&tabcontenttype=row&gs=362&V10slice=1&mode=table&top=yess |access-date=15 tetor 2017 |website=Special Eurobarometer |publisher=[[Komisioni Evropian]] |via=GESIS |location=European Union |language=en}}</ref> | demonym = evropian | org_type = Union supranacional | membership = 27 [[Shtetet anëtare të Bashkimit Evropian|shtete anëtare]]: [[Austria]], [[Belgjika]], [[Bullgaria]], [[Kroacia]], [[Qipro]], [[Republika Çeke]], [[Mbretëria e Danimarkës|Danimarka]], [[Estonia]], [[Finlanda]], [[Franca]], [[Gjermania]], [[Greqia]], [[Hungaria]], [[Irlanda]], [[Italia]], [[Letonia]], [[Lituania]], [[Luksemburgu]], [[Malta]], [[Holanda]], [[Polonia]], [[Portugalia]], [[Rumania]], [[Sllovakia]], [[Sllovenia]], [[Spanja]], [[Suedia]] | government_type = Konfederatë e përzier drejtoriale-parlamentare, supranacionale dhe ndërqeveritare | leader_title1 = {{ill|Kryetari i Këshillit Evropian|en|President of the European Council}} | leader_name1 = [[António Costa]] | leader_title2 = Kryetari i Komisionit Evropian | leader_name2 = [[Ursula von der Leyen]] | leader_title3 = Presidenca e Këshillit të Bashkimit Evropian | leader_name3 = [[Irlanda]]<ref name="presidency-council">{{cite web |title=Council of the European Union |url=https://www.consilium.europa.eu/en/council-eu/presidency-council-eu/ |publisher=Council of the EU |access-date=1 korrik 2026 |language=en}}</ref> | leader_title4 = Kryetari i Parlamentit Evropian | leader_name4 = [[Roberta Metsola]] | sovereignty_type = [[Historia e Bashkimit Evropian|Formimi]] | legislature = [[Kuvendi Evropian|Parlamenti Evropian]] • [[Këshilli i Bashkimit Evropian]] | established_event1 = [[Traktati i Parisit (1951)|Traktati i Parisit]] | established_date1 = 23 korrik 1952 | established_event2 = '''[[Traktati i Romës]]''' | established_date2 = 1 janar 1958 | established_event3 = Akti i Vetëm Evropian | established_date3 = 1 korrik 1987 | established_event4 = '''[[Traktati i Mastrihtit]]''' | established_date4 = 1 nëntor 1993 | established_event5 = [[Traktati i Lisbonës]] | established_date5 = 1 dhjetor 2009 | area_km2 = 4225104 | area_sq_mi = {{Convert|4225104|km2|sqmi|disp=number}} | area_footnote = (përfshirë Rajonet më të thella)<ref>{{cite web|title=Area by NUTS 3 region|url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/reg_area3__custom_17346318/default/table?lang=en|date=14 shkurt 2025|access-date=4 korrik 2025|publisher=[[Eurostati|Eurostat]]|language=en}}</ref> | percent_water = 2,93 | area_label = Sipërfaqja totale | population_estimate = 451.990.314<ref name="Population.EU">{{Cite web |title=Population on 1 January by age and sex |url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tps00001/default/table?lang=en |publisher=[[Eurostati|Eurostat]] |date=10 korrik 2026 |access-date=17 korrik 2026 |language=en}}</ref> | population_census = 443.883.877<ref>{{Cite web |title=Population Census 2021 |url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/cens_21agr2__custom_21063170/default/table |publisher=[[Eurostati|Eurostat]] |date=22 maj 2025 |access-date=19 prill 2026 |language=en}}</ref> | population_estimate_year = 2026 | population_census_year = 2021 | GDP_PPP = 30,678 bilion dollarë<ref name="IMFWEO.EU">{{cite web |url=https://data.imf.org/en/Data-Explorer?datasetUrn=IMF.RES:WEO(9.0.0) |title=World Economic Outlook Database (April 2026 Edition) |publisher=[[Fondi Monetar Ndërkombëtar]] |date=14 prill 2026 |access-date=19 prill 2026 |language=en}}</ref> | GDP_PPP_year = 2026 | GDP_PPP_per_capita = 67.957 dollarë<ref name="IMFWEO.EU" /> | GDP_nominal = 23,035 bilion dollarë<ref name="IMFWEO.EU" /> | GDP_nominal_year = 2026 | GDP_nominal_per_capita = 51.027 dollarë<ref name="IMFWEO.EU" /> | Gini = 29.3 | Gini_change = ulje | Gini_year = 2024 | Gini_ref = <ref name="eurogini">{{cite web|url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tessi190/default/table?lang=en|title=Gini coefficient of equivalised disposable income|publisher=[[Eurostati|Eurostat]]|date=16 qershor 2025|access-date=4 korrik 2025|language=en}}</ref> | currency = [[Euro]] ([[Simboli i Euros|€]]) (EUR); jashtë eurozonës: korona çeke, [[Krona daneze|krona daneze]], forinta hungareze, zllota polake, [[Leu rumun|leu rumun]], korona suedeze | time_zone = WET, [[Zona Kohore e Evropës Qendrore|CET]], EET | utc_offset = deri në UTC+2 | time_zone_DST = WEST, [[Ora Verore e Evropës Qendrore|CEST]], EEST | utc_offset_DST = +1 deri në UTC+3 | cctld = [[.eu]], .ευ, .ею | official_website = {{Official URL}} }} '''Bashkimi Evropian''' ('''BE''') është një union politik dhe [[Bashkimi ekonomik|ekonomik]] i 27 [[Shtetet anëtare të Bashkimit Evropian|shteteve anëtare]] që ndodhen kryesisht në Evropë.<ref>{{Cite web |date=16 qershor 2016 |title=The EU in brief |url=https://europa.eu/european-union/about-eu/eu-in-brief_en |website=European Union |access-date=11 tetor 2019 |language=en}}</ref><ref>{{cite book |last1=Rumford |first1=Chris |title=The Wiley-Blackwell Encyclopedia of Globalization |chapter=European Union |date=2016 |pages=1–4 |doi=10.1002/9780470670590.wbeog188.pub2 |isbn=9780470670590 |language=en}}</ref> Union supranacional me sipërfaqe totale prej 4.233.255 km² dhe popullsi të vlerësuar në pak nën 452 milionë banorë më 2026,<ref name="Population.EU"/> shtetet anëtare të tij gjeneruan një produkt të brendshëm bruto (PBB) nominal prej rreth 18,802 bilionë euro më 2025, që përbën afërsisht një të gjashtën e prodhimit ekonomik global.<ref>{{Cite web |title=Gross domestic product (GDP) - annual data |url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/nama_10_gdp/default/table?lang=en |publisher=[[Eurostati|Eurostat]] |date=17 prill 2026 |access-date=19 prill 2026 |language=en}}</ref> BE-ja shpesh përshkruhet si një entitet politik ''[[Sui generis|sui generis]]'' që kombinon karakteristika si të një federate, ashtu edhe të një konfederate.<ref>{{Cite journal |last=Phelan |first=William |date=2012 |title=What Is ''Sui Generis'' About the European Union? Costly International Cooperation in a Self-Contained Regime |journal=International Studies Review |volume=14 |issue=3 |pages=367–385 |doi=10.1111/j.1468-2486.2012.01136.x| issn=1468-2486 |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Hlavac |first=Marek |date=2010 |title=Less than a State, More than an International Organization: The Sui Generis Nature of the European Union |url=https://mpra.ub.uni-muenchen.de/27179/1/MPRA_paper_27179.pdf |journal=Central European Labour Studies Institute |location=Rochester, N.Y. |doi=10.2139/ssrn.1719308 |language=en}}</ref> Themeli i saj, [[Bashkimi Doganor i Bashkimit Evropian|Bashkimi Doganor]], hapi rrugën për krijimin e një tregu të vetëm të brendshëm të bazuar në një kuadër ligjor dhe legjislacion të standardizuar që zbatohet në të gjitha shtetet anëtare në ato çështje – dhe vetëm në ato – ku shtetet kanë rënë dakord të veprojnë si një i vetëm. Politikat e BE-së synojnë të sigurojnë lëvizjen e lirë të njerëzve, mallrave, shërbimeve dhe kapitalit brenda tregut të brendshëm;<ref name="Europa Internal Market">{{Cite web |last=European Commission |title=The EU Single Market: Fewer barriers, more opportunities |url=http://ec.europa.eu/internal_market/index_en.htm |publisher=Europa web portal |language=en}}</ref> të nxjerrin legjislacion në fushën e drejtësisë dhe punëve të brendshme; dhe të mbajnë politika të përbashkëta për tregtinë,<ref>{{Cite web |title=Common commercial policy |url=http://europa.eu/scadplus/glossary/commercial_policy_en.htm |website=Europa Glossary |publisher=Europa web portal |language=en}}</ref> bujqësinë,<ref>{{Cite web |title=Agriculture and Fisheries Council |url=http://www.consilium.europa.eu/policies/council-configurations/agriculture-and-fisheries |publisher=The Council of the European Union |language=en}}</ref> peshkimin dhe zhvillimin rajonal.<ref>{{Cite web |title=Regional Policy Inforegio |url=http://ec.europa.eu/regional_policy/index_en.cfm |publisher=Europa web portal |language=en}}</ref> Kontrollet e pasaportave janë hequr për udhëtimet brenda [[Zona Shengen|Zonës Shengen]].<ref name="Internal borders">{{Cite web |title=Schengen area |url=http://ec.europa.eu/home-affairs/policies/borders/borders_schengen_en.htm |publisher=Europa web portal |language=en}}</ref> [[Eurozona]] është grupi i përbërë nga 21 shtete anëtare të BE-së që kanë zbatuar plotësisht {{ill|bashkimin ekonomik dhe monetar|en|Economic and Monetary Union of the European Union}} të BE-së dhe përdorin monedhën [[Euro|euro]]. Përmes Politikës së Përbashkët të Jashtme dhe të Sigurisë, bashkimi ka zhvilluar një rol në marrëdhëniet e jashtme dhe mbrojtjen. Ai mban misione diplomatike të përhershme në mbarë botën dhe përfaqësohet në [[Organizata e Kombeve të Bashkuara|Kombet e Bashkuara]], [[Organizata Botërore e Tregtisë]], G7 dhe [[G20]]. Më 2012, BE-së iu dha Çmimi Nobel për Paqe. BE-ja u themelua, bashkë me [[Shtetësia e Bashkimit Evropian|shtetësinë e saj]], kur [[Traktati i Mastrihtit]] hyri në fuqi më 1993, dhe u përfshi si person juridik ndërkombëtar pas hyrjes në fuqi të [[Traktati i Lisbonës|Traktatit të Lisbonës]] më 2009.{{sfn|Craig|De Burca|2011|page=15}} Fillesat e saj gjenden te shtetet e Gjashtëshes së brendshme (Belgjika, Franca, Italia, Luksemburgu, Holanda dhe [[Gjermania Perëndimore]]) në fillimet e [[Integrimi evropian|integrimit evropian]] modern më 1948, si dhe te Bashkimi Perëndimor, Autoriteti Ndërkombëtar për Rurin, Komuniteti Evropian i Qymyrit dhe Çelikut, [[Komuniteti Ekonomik Evropian]] dhe Komuniteti Evropian i Energjisë Atomike, të themeluara me traktate. Këto struktura gjithnjë e më të bashkuara u rritën, me trashëgimtarin e tyre ligjor, BE-në, si në madhësi – përmes [[Zgjerimi i Bashkimit Evropian|pranimit të 22 shteteve të tjera]] nga 1973 deri 2013 – ashtu edhe në pushtet, përmes marrjes së fushave të reja të politikave. Më 2020, Mbretëria e Bashkuar u bë shteti i vetëm anëtar që u tërhoq nga BE-ja; dhjetë vende janë kandidate ose në negociata për t'iu bashkuar. == Historia == {{Kryesor|Historia e Bashkimit Evropian}} {{Shih|Integrimi evropian}} === Sfondi: luftërat botërore dhe pasojat e tyre === Internacionalizmi dhe vizionet për unitetin evropian kishin ekzistuar shumë kohë para shekullit XIX, por u forcuan veçanërisht si reagim ndaj [[Lufta e Parë Botërore|Luftës së Parë Botërore]] dhe pasojave të saj. Në këtë dritë u bënë hapat e parë për idenë e [[Integrimi evropian|integrimit evropian]]. Më 1920 [[John Maynard Keynes]] propozoi një union doganor evropian për ekonomitë evropiane të pasluftës që po vuanin,<ref name="Taussig Keynes 1920 p. 381">{{Cite journal |last1=Taussig |first1=F.W. |last2=Keynes |first2=John Maynard |title=Keynes, The Economic Consequences of the Peace |url=https://www.jstor.org/stable/1882372 |journal=The Quarterly Journal of Economics |publisher=Oxford University Press |volume=34 |issue=2 |page=381 |year=1920 |issn=0033-5533 |jstor=1882372 |doi=10.2307/1882372 |language=en}}</ref> ndërsa më 1923 u themelua organizata më e vjetër për integrimin evropian, [[Bashkimi Panevropian|Bashkimi Paneuropian]], e udhëhequr nga Richard von Coudenhove-Kalergi, i cili më vonë, në qershor 1947, do të themelonte Bashkimin Parlamentar Evropian (EPU). Aristide Briand – kryeministër francez, ithtar i Bashkimit Paneuropian dhe laureat i Çmimit Nobel për Paqe për Traktatet e Lokarnos – mbajti më 5 shtator 1929 një fjalim të njohur gjerësisht në [[Lidhja e Kombeve]] në [[Gjeneva|Gjenevë]] për një Evropë federale që do të siguronte Evropën dhe do të zgjidhte armiqësinë historike franko-gjermane.<ref name="Schulz 2010 g046">{{Cite web |last=Schulz |first=Matthias |date=3 dhjetor 2010 |title=Der Briand-Plan und der Völkerbund als Verhandlungsarena für die europäische Einigung zwischen den Kriegen |url=http://ieg-ego.eu/de/threads/europaeische-netzwerke/politische-netzwerke/europa-netzwerke-der-zwischenkriegszeit/matthias-schulz-briand-plan-und-voelkerbund-in-der-zwischenkriegszeit |publisher=IEG |language=de}}</ref><ref name="Nelsson 2019 n549">{{Cite web |last=Nelsson |first=Richard |date=5 shtator 2019 |title=Aristide Briand's plan for a United States of Europe |url=https://www.theguardian.com/theguardian/from-the-archive-blog/2019/sep/05/aristide-briands-plan-for-united-states-of-europe-september-9 |website=the Guardian |language=en}}</ref> Me shpërthimin sërish të luftës në shkallë të gjerë në Evropë gjatë viteve 1930, që u bë [[Lufta e Dytë Botërore]], u desh të bihej dakord se çfarë po luftohej kundër dhe për çfarë. Marrëveshja e parë ishte Deklarata e Pallatit St. James e vitit 1941, kur rezistenca evropiane u mblodh në Londër. Kjo u zgjerua nga [[Karta e Atlantikut]] e vitit 1941, që themeloi [[Aleatët e Luftës së Dytë Botërore|Aleatët]] dhe qëllimet e tyre të përbashkëta, duke shtyrë një valë të re institucionesh globale ndërkombëtare si [[Organizata e Kombeve të Bashkuara|Kombet e Bashkuara]] (themeluar 1945) ose Sistemi Bretton Woods (1944).<ref name="Office of the Historian 1946 r351">{{Cite web |title=Milestones: 1937–1945 |url=https://history.state.gov/milestones/1937-1945/bretton-woods |website=Office of the Historian |date=8 mars 1946 |language=en}}</ref> Më 1943, në Konferencën e Moskës dhe [[Konferenca e Teheranit|Konferencën e Teheranit]], planet për krijimin e institucioneve të përbashkëta për një botë të pasluftës dhe për Evropën u bënë gjithnjë e më shumë pjesë e axhendës. Kjo çoi në një vendim të [[Konferenca e Jaltës|Konferencës së Jaltës]] më 1944 për të formuar një Komision Këshillues Evropian, i zëvendësuar më vonë nga Këshilli i Ministrave të Jashtëm dhe Këshilli i Kontrollit Aleat, pas kapitullimit gjerman dhe Marrëveshjes së Potsdamit më 1945. Në fund të luftës, integrimi evropian filloi të shihej si antidot ndaj [[Ultranacionalizmi|nacionalizmit ekstrem]] që kishte shkaktuar luftën.<ref>{{Cite web |title=The political consequences |url=http://www.cvce.eu/obj/die_politischen_folgen-de-bafcfa2d-7738-48f6-9b41-3201090b67bb.html |publisher=CVCE |language=de}}</ref> Më 19 shtator 1946, në një fjalim shumë të njohur, [[Winston Churchill]], duke folur në [[Universiteti i Zyrihut|Universiteti i Cyrihut]], përsëriti thirrjet e tij që nga viti 1930 për një "Bashkim Evropian" dhe një "Këshill të Evropës", në kohë të njëkohshme<ref name="Union of European Federalists (UEF)">{{Cite web |title=Union of European Federalists (UEF): Churchill and Hertenstein |url=https://www.federalists.eu/uef/our-achievements/churchill-and-hertenstein |website=Union of European Federalists (UEF) |language=en}}</ref> me Kongresin e Hertensteinit të Bashkimit të Federalistëve Evropianë,<ref>{{Cite news |title=Ein britischer Patriot für Europa: Winston Churchills Europa-Rede, Universität Zürich, 19. September 1946 |trans-title=Një patriot britanik për Evropën: fjalimi i Winston Churchill-it mbi Evropën, Universiteti i Cyrihut, 19 shtator 1946 |work=Zeit Online |url=http://www.zeit.de/reden/die_historische_rede/200115_hr_churchill1_englisch |language=de}}</ref> një nga anëtarët themelues – e më vonë të përhershëm – të Lëvizjes Evropiane. Një muaj më vonë, Bashkimi Francez u krijua nga Republika e Katërt Franceze e re për të drejtuar [[Shkolonizimi|dekolonizimin]] e kolonive të saj, me qëllim që ato të bëheshin pjesë e një bashkësie evropiane.<ref>{{Cite journal |last1=Hansen |first1=Peo |last2=Jonsson |first2=Stefan |title=Bringing Africa as a 'Dowry to Europe' |url=http://urn.kb.se/resolve?urn=urn:nbn:se:liu:diva-59237 |journal=Interventions |volume=13 |issue=3 |pages=443–463 |date=2011 |doi=10.1080/1369801X.2011.597600 |language=en}}</ref> Deri më 1947, një hendek gjithnjë e më i madh ndërmjet Fuqive Aleate perëndimore dhe [[Bashkimi Sovjetik|Bashkimit Sovjetik]] u bë i dukshëm si pasojë e zgjedhjeve të manipuluara polake të 1947, që përbënin shkelje të hapur të Marrëveshjes së Jaltës. Marsi i atij viti solli dy zhvillime të rëndësishme. E para ishte nënshkrimi i Traktatit të Dunkerkut ndërmjet [[Franca|Francës]] dhe [[Mbretëria e Bashkuar|Mbretërisë së Bashkuar]]. Traktati siguronte ndihmë të ndërsjellë në rast agresioni të ardhshëm ushtarak kundër njërës apo tjetrës. Edhe pse zyrtarisht emërtonte Gjermaninë si kërcënim, në realitet shqetësimi kryesor ishte Bashkimi Sovjetik. Pak ditë më vonë erdhi shpallja e Doktrinës Truman, që premtonte mbështetje amerikane për demokracitë kundër sovjetikëve. === Vitet e para dhe Traktati i Parisit (1948–1957) === Menjëherë pas grushtit të shtetit të shkurtit 1948 të Partisë Komuniste të Çekosllovakisë, u mbajt Konferenca e Londrës e Gjashtë Fuqive, që solli bojkotin [[Bashkimi Sovjetik|sovjetik]] të Këshillit të Kontrollit Aleat dhe paaftësimin e tij, ngjarje që shënoi fillimin e [[Lufta e Ftohtë|Luftës së Ftohtë]]. Viti 1948 shënoi fillimin e [[Integrimi evropian|integrimit evropian]] modern të institucionalizuar. Në mars 1948 u nënshkrua Traktati i Brukselit, duke themeluar Bashkimin Perëndimor (WU), i ndjekur nga Autoriteti Ndërkombëtar për Rurin. Për më tepër, Organizata për Bashkëpunim Ekonomik Evropian (OEEC), paraardhësja e OECD-së, u themelua gjithashtu më 1948 për të menaxhuar [[Plani Marshall|Planin Marshall]], gjë që i shtyu sovjetikët të krijonin Komekonin si përgjigje. Kongresi i Hagës i majit 1948 që pasoi ishte moment vendimtar në integrimin evropian, pasi çoi në krijimin e Lëvizjes Evropiane Ndërkombëtare, [[Kolegji i Evropës|Kolegjit të Evropës]],<ref>{{Cite book |url=http://www.isbnplus.com/9789080498310 |title=The College of Europe. Fifty Years of Service to Europe |publisher=College of Europe |year=1999 |isbn=978-90-804983-1-0 |editor-last=Mahncke |editor-first=Dieter |location=Bruges |editor-last2=Bekemans |editor-first2=Léonce |editor-last3=Picht |editor-first3=Robert |language=en}}</ref> dhe, më e rëndësishmja, themelimit të [[Këshilli i Evropës|Këshillit të Evropës]] më 5 maj 1949 (data që sot njihet si [[Dita e Evropës]]). Këshilli i Evropës ishte një nga institucionet e para që bashkoi shtetet sovrane të (asokohe vetëm Evropës Perëndimore), duke ngjallur shpresa të mëdha dhe debate të nxehta në dy vitet pasuese për integrim të mëtejshëm evropian. Që atëherë ka qenë një forum i gjerë për thellimin e bashkëpunimit dhe çështjeve të përbashkëta, duke arritur, për shembull, [[Konventa Evropiane për të Drejtat e Njeriut|Konventën Evropiane për të Drejtat e Njeriut]] më 1950. Thelbësore për lindjen e vërtetë të institucioneve të BE-së ishte Deklarata Schuman e 9 majit 1950 (dita pas përvjetorit të pestë të [[Dita e Fitores në Evropë|Ditës së Fitores në Evropë]]) dhe vendimi i gjashtë vendeve (Franca, Belgjika, Holanda, Luksemburgu, Gjermania Perëndimore dhe Italia) për të ndjekur Schuman-in dhe për të hartuar [[Traktati i Parisit (1951)|Traktatin e Parisit]]. Ky traktat krijoi më 1952 Komunitetin Evropian të Qymyrit dhe Çelikut (ECSC), i ndërtuar mbi Autoritetin Ndërkombëtar për Rurin, vendosur nga Aleatët Perëndimorë më 1949 për të rregulluar industritë e qymyrit dhe çelikut të zonës së Rurit në Gjermaninë Perëndimore.<ref>{{Cite web |title=Declaration of 9 May 1950 |url=http://europa.eu/abc/symbols/9-may/decl_en.htm |publisher=European Commission |language=en}}</ref> I mbështetur nga [[Plani Marshall]] me fonde të mëdha nga Shtetet e Bashkuara që nga 1948, ECSC-ja u bë organizatë kthesë, duke mundësuar zhvillimin dhe integrimin ekonomik evropian dhe duke qenë origjina e institucioneve kryesore të BE-së, si [[Komisioni Evropian]] dhe [[Kuvendi Evropian|Parlamenti]].<ref>{{Cite news |last=Blocker |first=Joel |date=9 prill 2008 |title=Europe: How The Marshall Plan Took Western Europe From Ruins To Union |work=Radio Free Europe/Radio Liberty |url=https://www.rferl.org/a/1084818.html |language=en}}</ref> Etërit themelues të Bashkimit Evropian e kuptuan se qymyri dhe çeliku ishin dy industritë thelbësore për zhvillimin e luftës, dhe besonin se, duke lidhur industritë e tyre kombëtare së bashku, një luftë e ardhshme mes vendeve të tyre bëhej shumë më pak e mundshme.<ref name="Europa History 45-59">{{Cite web |title=A peaceful Europe – the beginnings of cooperation |url=http://europa.eu/about-eu/eu-history/1945-1959/index_en.htm |publisher=European Commission |language=en}}</ref> Paralelisht me Schuman-in, Plani Pleven i vitit 1951 u përpoq, pa sukses, të lidhte institucionet e bashkësisë evropiane në zhvillim nën Komunitetin Politik Evropian, i cili do të përfshinte edhe Komunitetin Evropian të Mbrojtjes të propozuar, një alternativë ndaj hyrjes së [[Gjermania Perëndimore|Gjermanisë Perëndimore]] në [[NATO]], themeluar më 1949 nën Doktrinën Truman. Më 1954, Traktati i Modifikuar i Brukselit e shndërroi Bashkimin Perëndimor në Bashkimi Evropian Perëndimor (WEU). Gjermania Perëndimore iu bashkua përfundimisht si WEU-së, ashtu edhe NATO-s më 1955, gjë që e shtyu [[Bashkimi Sovjetik|Bashkimin Sovjetik]] të formonte [[Pakti i Varshavës]] më 1955 si kuadër institucional për dominimin ushtarak të tij në vendet e Evropës Qendrore dhe Lindore. Duke vlerësuar progresin e integrimit evropian, më 1955 u mbajt Konferenca e Mesinës, e cila urdhëroi Raportin Spaak, që më 1956 rekomandoi hapat e ardhshëm të rëndësishëm të integrimit evropian. === Traktati i Romës (1958–1972) === Më 1957, [[Belgjika]], [[Franca]], [[Italia]], [[Luksemburgu]], [[Holanda]] dhe [[Gjermania Perëndimore]] nënshkruan [[Traktati i Romës|Traktatin e Romës]], i cili krijoi [[Komuniteti Ekonomik Evropian|Komunitetin Ekonomik Evropian]] (EEC) dhe themeloi një [[Bashkimi Doganor i Bashkimit Evropian|union doganor]].<ref>{{Cite web |title=Treaty of Rome |url=https://www.europarl.europa.eu/about-parliament/en/in-the-past/the-parliament-and-the-treaties/treaty-of-rome |language=en}}</ref> Po ashtu nënshkruan edhe një pakt tjetër duke krijuar Komunitetin Evropian të Energjisë Atomike (Euratom) për bashkëpunim në zhvillimin e energjisë bërthamore. Të dy traktatet hynë në fuqi më 1958.<ref name="Europa History 45-59" /> Edhe pse EEC-ja dhe Euratom-i u krijuan veçmas nga ECSC-ja, ato ndanin të njëjtat gjykata dhe të njëjtën Asamble të Përbashkët. EEC-ja udhëhiqej nga Walter Hallstein (Komisioni Hallstein) ndërsa Euratom-i nga Louis Armand (Komisioni Armand) e më pas Étienne Hirsch (Komisioni Hirsch).<ref>{{Cite web |date=13 tetor 1997 |title=A European Atomic Energy Community |url=http://www.cvce.eu/obj/a_european_atomic_energy_community-en-19bc7f11-bea1-49c7-b534-18327c303f41.html |publisher=Cvce.eu |language=en}}</ref> OEEC-ja u riformua më 1961 në [[Organizata për Bashkëpunim dhe Zhvillim Ekonomik]] (OECD) dhe anëtarësimi i saj u zgjerua edhe jashtë Evropës, te Shtetet e Bashkuara dhe Kanadaja. Gjatë viteve 1960, filluan të shfaqen tensione, me Francën duke kërkuar të kufizonte pushtetin supranacional. Sidoqoftë, më 1965 u arrit një marrëveshje, dhe më 1 korrik 1967 [[Traktati i Bashkimit]] krijoi një bashkësi të vetme institucionesh për tri komunitetet, të njohura kolektivisht si ''[[Komunitetet Evropiane]]''.<ref name="ENA Merge">{{Cite web |title=Merging the executives |url=http://www.cvce.eu/obj/merging_the_executives-en-575850b6-f472-406a-936d-8c08a9e0db32.html |publisher=CVCE – Centre Virtuel de la Connaissance sur l'Europe |date=7 gusht 2016 |language=en}}</ref> Jean Rey kryesoi komisionin e parë të bashkuar (Komisioni Rey).<ref>{{Cite web |title=The Commissioners – Profiles, Portfolios and Homepages |url=http://ec.europa.eu/archives/commission_2004-2009/index_en.htm |website=ec.europa.eu |language=en}}</ref> === Zgjerimi i parë dhe bashkëpunimi evropian (1973–1993) === Më 1973, komunitetet u zgjeruan për të përfshirë [[Mbretëria e Danimarkës|Danimarkën]] (bashkë me Grenlandën), Irlandën dhe Mbretërinë e Bashkuar.<ref name="ENA First enlargement">{{Cite web |title=The first enlargement |url=http://www.cvce.eu/obj/the_first_enlargement-en-fa871903-53b5-497e-855f-01c9842c7b94.html |publisher=CVCE |language=en}}</ref> [[Norvegjia]] kishte negociuar për t'iu bashkuar në të njëjtën kohë, por votuesit norvegjezë e refuzuan anëtarësimin në një referendum. ''Ostpolitik'' dhe zbutja që pasoi çuan në krijimin e trupit të parë vërtet pan-evropian, Konferenca për Sigurinë dhe Bashkëpunimin në Evropë (CSCE), paraardhëse e [[Organizata për Siguri dhe Bashkëpunim në Evropë|Organizatës për Siguri dhe Bashkëpunim në Evropë]] (OSCE) të sotme. Më 1979, u mbajtën zgjedhjet e para të drejtpërdrejta për Parlamentin Evropian.<ref name="ENA New Parliament">{{Cite web |title=The new European Parliament |url=http://www.cvce.eu/obj/the_new_european_parliament-en-e40aba1b-45f1-43bf-bbd1-a34bb52f15db.html |publisher=CVCE |language=en}}</ref> [[Greqia]] u anëtarësua më 1981. Më 1985, Grenlanda u tërhoq nga Komunitetet, pas një mosmarrëveshjeje mbi të drejtat e peshkimit. Në të njëjtin vit, Marrëveshja e Shengenit hapi rrugën për krijimin e kufijve të hapur pa kontrolle pasaportash mes shumicës së shteteve anëtare dhe disa shteteve joanëtare.<ref>{{Cite news |date=30 prill 2001 |title=Schengen agreement |work=BBC News |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/in_depth/europe/euro-glossary/1230052.stm |language=en}}</ref> Më 1986 u nënshkrua Akti i Vetëm Evropian. Portugalia dhe Spanja u anëtarësuan më 1986.<ref name="ENA Enlargement negotiations">{{Cite web |title=Negotiations for enlargement |url=http://www.cvce.eu/obj/negotiations_for_enlargement-en-19a4fd81-119d-4090-bfac-c7cc8ae64a20.html |publisher=CVCE |language=en}}</ref> Më 1990, pas rënies së Bllokut Lindor, ish-[[Gjermania Lindore]] u bë pjesë e komuniteteve, si pjesë e [[Ribashkimi gjerman|Gjermanisë së ribashkuar]].<ref name="Europa History 80-89">{{Cite web |title=1980–1989 The changing face of Europe – the fall of the Berlin Wall |url=http://europa.eu/abc/history/1980-1989/index_en.htm |publisher=Europa web portal |language=en}}</ref> === Traktatet e Mastrihtit, Amsterdamit dhe Nicës (1993–2004) === Bashkimi Evropian u themelua zyrtarisht kur [[Traktati i Mastrihtit]] – arkitektët kryesorë të të cilit ishin [[Horst Köhler]],<ref>{{Cite news |first1=Michael M. |last1=Phillips |first2=Cecilie |last2=Rohwedder |first3=Erik |last3=Portanger |date=15 mars 2000 |title=IMF Candidate Koehler Brings Solid Experience |work=Wall Street Journal |url=https://www.wsj.com/articles/SB953070920392677459 |language=en}}</ref> [[Helmut Kohl]] dhe [[François Mitterrand]] – hyri në fuqi më 1 nëntor 1993.{{sfn|Craig |De Burca|2011|page=15}}<ref>{{Cite web |title=Treaty of Maastricht on European Union |url=http://europa.eu/legislation_summaries/economic_and_monetary_affairs/institutional_and_economic_framework/treaties_maastricht_en.htm |website=Activities of the European Union |date=janar 1990 |publisher=Europa web portal |language=en}}</ref> Traktati i dha gjithashtu EEC-së emrin ''Komuniteti Evropian'', edhe pse ai emërtim ishte përdorur edhe para traktatit. Me zgjerimin e mëtejshëm të planifikuar për të përfshirë ish-shtetet komuniste të Evropës Qendrore dhe Lindore, si dhe Qipron dhe Maltën, [[Kriteret e Kopenhagës]] për shtetet kandidate për t'iu bashkuar BE-së u ranë dakord në qershor 1993. Zgjerimi i BE-së solli një nivel të ri kompleksiteti dhe mosmarrëveshjesh.<ref>{{Cite book |last=Hunt |first=Michael H. |title=The World Transformed, 1945 to the Present |publisher=Oxford University press |year=2014 |isbn=978-0-19-937103-7 |location=New York |pages=516–517 |language=en}}</ref> Më 1995, Austria, Finlanda dhe Suedia iu bashkuan BE-së. Më 2002, kartëmonedhat dhe monedhat euro zëvendësuan monedhat kombëtare në 12 nga shtetet anëtare. Që atëherë, [[Eurozona|eurozona]] është zgjeruar deri në 21 vende. Euro-ja u bë monedha e dytë më e madhe e rezervës në botë. Më 2004, BE-ja pa zgjerimin e saj më të madh deri atëherë, kur Qipro, Republika Çeke, [[Estonia]], [[Hungaria]], [[Letonia]], [[Lituania]], [[Malta]], [[Polonia]], [[Sllovakia]] dhe [[Sllovenia]] u anëtarësuan në bashkim.<ref name="Europa History 00">{{Cite web |title=A decade of further expansion |url=http://europa.eu/abc/history/2000_today/index_en.htm |publisher=Europa web portal |language=en}}</ref> === Traktati i Lisbonës dhe Brexit (2004–sot) === Më 2007, Bullgaria dhe Rumania u bënë anëtare të BE-së. Më vonë atë vit, Sllovenia adoptoi euron,<ref name="Europa History 00" /> e ndjekur nga Qipro dhe Malta më 2008, Sllovakia më 2009, Estonia më 2011, Letonia më 2014, Lituania më 2015 dhe Kroacia më 2023. Më 1 dhjetor 2009, [[Traktati i Lisbonës]] hyri në fuqi dhe reformoi shumë aspekte të BE-së. Në veçanti, ndryshoi strukturën juridike të BE-së, duke bashkuar tri shtyllat e BE-së në një entitet të vetëm juridik të pajisur me personalitet juridik, krijoi një president të përhershëm të Këshillit Evropian, i pari i të cilëve ishte [[Herman Van Rompuy]], dhe forcoi pozitën e [[Përfaqësuesi i Lartë i Bashkimit për Punët e Jashtme dhe Politikën e Sigurisë|Përfaqësuesit të Lartë të bashkimit për punët e jashtme dhe politikën e sigurisë]].{{sfn|Piris|2010|page=448}}<ref>{{Cite web |title=European Parliament announces new President and Foreign Affairs Minister |url=http://government.zdnet.com/?p=6266 |access-date=1 dhjetor 2009 |language=en}}</ref> Më 2012, BE-së iu dha Çmimi Nobel për Paqe për "kontributin në avancimin e paqes dhe pajtimit, demokracisë dhe të drejtave të njeriut në Evropë".<ref>{{Cite web |date=12 tetor 2012 |title=The Nobel Peace Prize 2012 |url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/2012/ |publisher=Nobelprize.org |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |date=12 tetor 2012 |title=Nobel Committee Awards Peace Prize to E.U |url=https://www.nytimes.com/2012/10/13/world/nobel-peace-prize.html |journal=New York Times |language=en}}</ref> Më 2013, [[Kroacia]] u bë anëtarja e 28-të e BE-së.<ref>{{Cite news |date=26 prill 2013 |title=Croatia: From isolation to EU membership |work=BBC News |agency=BBC |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-22218640 |language=en}}</ref> Që nga fillimi i viteve 2010, kohezioni i Bashkimit Evropian është vënë në provë nga disa çështje, përfshirë krizën e eurozonës, krizën evropiane të migrantëve të 2015 dhe Brexit-in.<ref name="BBCUKREFRESLT">{{Cite web |title=EU Referendum Result |url=https://www.bbc.com/news/politics/eu_referendum/results |publisher=BBC |language=en}}</ref> Më 2016 u mbajt në Mbretërinë e Bashkuar një referendum mbi anëtarësimin e saj në Bashkimin Evropian, ku 51,9 për qind e pjesëmarrësve votuan për ta lënë.<ref name="NYTEUBrexit">{{Cite news |last=Erlanger |first=Steven |date=23 qershor 2016 |title=Britain Votes to Leave E.U., Stunning the World |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2016/06/25/world/europe/britain-brexit-european-union-referendum.html |language=en}}</ref> Mbretëria e Bashkuar njoftoi zyrtarisht Këshillin Evropian për vendimin e saj për t'u tërhequr më 29 mars 2017, duke nisur procedurën formale të tërheqjes nga BE-ja; pas zgjatjeve të procesit, Mbretëria e Bashkuar e la Bashkimin Evropian më 31 janar 2020, edhe pse shumica e fushave të së drejtës së BE-së vazhduan të zbatoheshin për Mbretërinë e Bashkuar gjatë një periudhe kalimtare që zgjati deri më 31 dhjetor 2020.<ref>{{Cite news |last1=Landler |first1=Mark |last2=Castle |first2=Stephen-US |last3=Mueller |first3=Benjamin |date=31 janar 2020 |title=At the Stroke of Brexit, Britain Steps, Guardedly, Into a New Dawn |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2020/01/31/world/europe/brexit-britain-leaves-EU.html |language=en}}</ref> Fillimi i viteve 2020 pa Danimarkën duke hequr dorë nga një prej tri përjashtimeve të saj dhe Kroacinë duke adoptuar euron. Pas krizës ekonomike të shkaktuar nga [[Pandemia e COVID-19|pandemia e COVID-19]], liderët e BE-së ranë dakord për herë të parë të krijonin borxh të përbashkët për të financuar Programin Evropian të Rimëkëmbjes, të quajtur Next Generation EU (NGEU).<ref>{{Cite web |title=Recovery plan for Europe |url=https://ec.europa.eu/info/strategy/recovery-plan-europe_en |website=ec.europa.eu |language=en}}</ref> Më 24 shkurt 2022, pas grumbullimit në kufijtë e Ukrainës, [[Forcat e Armatosura të Rusisë|Forcat e Armatosura Ruse]] ndërmorën një përpjekje për pushtim gjithëpërfshirës të Ukrainës.<ref>{{Cite news |date=8 mars 2022 |title=Russia-Ukraine war: humanitarian corridor opened from Sumy; Moscow threatens to cut gas supplies to Europe |agency=theguardian.com |url=https://www.theguardian.com/world/live/2022/mar/08/ukraine-news-russia-war-vladimir-putin-volodymyr-zelenskiy-kyiv-russian-invasion-live-latest-updates |language=en}}</ref> Bashkimi Evropian vendosi [[Sanksionet ndërkombëtare gjatë Luftës Ruso-Ukrainase#Sanksionet e BE-së|sanksione të rënda ndaj Rusisë]] dhe ra dakord për një paketë të përbashkët ndihme ushtarake për Ukrainën, për armë vdekjeprurëse, të financuar përmes instrumentit jashtë-buxhetor Instrumenti Evropian për Paqe.<ref>{{Cite web |last1=Deutsch |first1=Jillian |last2=Pronina |first2=Lyubov |date=27 shkurt 2022 |title=EU Approves 450 Million Euros of Arms Supplies for Ukraine |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2022-02-27/eu-approves-450-million-euros-in-lethal-military-aid-for-ukraine |website=Bloomberg.com |language=en}}</ref> NGEU-ja është një paketë e rimëkëmbjes ekonomike e Komisionit Evropian për të mbështetur shtetet anëtare të BE-së të rimëkëmbeshin nga pandemia e COVID-19, veçanërisht ato që ishin prekur më rëndë. Ndonjëherë stilizohet edhe si NextGenerationEU dhe Next Gen EU, dhe njihet edhe si Instrumenti i Rimëkëmbjes së Bashkimit Evropian.<ref>{{Cite web|url=https://eur-lex.europa.eu/eli/reg/2020/2094/oj|title=Council Regulation (EU) 2020/2094 of 14 December 2020 establishing a European Union Recovery Instrument to support the recovery in the aftermath of the COVID-19 crisis|website=EUR-Lex|language=en}}</ref> Rënë dakord në parim nga [[Këshilli Evropian]] më 21 korrik 2020 dhe miratuar më 14 dhjetor 2020, instrumenti vlen 750 miliardë euro. NGEU-ja do të funksionojë nga 2021 deri 2026,<ref>{{Cite web |title=Recovery plan for Europe |url=https://commission.europa.eu/strategy-and-policy/recovery-plan-europe_en |website=European Commission |language=en}}</ref> dhe do të lidhet me buxhetin e rregullt 2021–2027 të Kornizës Financiare Shumëvjeçare (MFF) të BE-së. Paketat e kombinuara NGEU dhe MFF pritet të arrijnë 1.824,3 miliardë euro.<ref>[https://www.consilium.europa.eu/en/meetings/european-council/2020/07/17-21/ Special European Council, 17–21 July 2020 – Main results] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200718205218/https://www.consilium.europa.eu/en/meetings/european-council/2020/07/17-18/ |date=18 korrik 2020 }} Retrieved 15 nëntor 2020.</ref> Përgatitja e BE-së për një zgjerim të ri të madh është një nga prioritetet e saj politike, me synim arritjen e 35 shteteve anëtare deri më 2030. Reforma institucionale dhe buxhetore po diskutohen që BE-ja të jetë gati për anëtarët e rinj.<ref>{{Cite web |date=3 tetor 2023 |title=Informal meeting of European Council in Grenada to discuss EU enlargement |url=https://europeanwesternbalkans.com/2023/10/03/informal-meeting-of-european-council-in-grenada-to-discuss-eu-enlargement/ |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=28 gusht 2023 |title=Charles Michel: EU and accession candidates must be ready for enlargement by 2030 |url=https://jam-news.net/michel-eu-enlargement-by-2030/ |language=en}}</ref> Në dhjetor 2025, u zbulua se [[Qeveria Federale e Shteteve të Bashkuara|Qeveria e Shteteve të Bashkuara]] do të përpiqej të bindte "Austrinë, Hungarinë, Italinë dhe Poloninë" të tërhiqeshin nga BE-ja sipas një skeme lloji Brexit.<ref name="DO Trump interfere 2025-12-09">{{Cite web|date=2025-12-09|title='Make Europe Great Again' and more from a longer version of the National Security Strategy|last1=Myers|first1=Meghann|url=https://www.defenseone.com/policy/2025/12/make-europe-great-again-and-more-longer-version-national-security-strategy/410038/|website=Defense One|language=en}}</ref> === Kronologjia === {{EU evolution timeline}} == Politika == Bashkimi Evropian funksionon përmes një sistemi hibrid vendimmarrjeje supranacionale dhe ndërqeveritare, sipas parimit të kompetencës së dhënë (i cili thotë se duhet të veprojë vetëm brenda kufijve të kompetencave që i janë dhënë nga traktatet) dhe të subsidiaritetit (i cili thotë se duhet të veprojë vetëm aty ku një objektiv nuk mund të arrihet mjaftueshëm nga shtetet anëtare duke vepruar vetëm). === Shtetet anëtare === {{Kryesor|Shtetet anëtare të Bashkimit Evropian}} Përmes [[Zgjerimi i Bashkimit Evropian|zgjerimeve të njëpasnjëshme]], BE-ja dhe paraardhësit e saj janë rritur nga gjashtë shtetet themeluese të EEC-së në 27 anëtarë. Vendet aderojnë në bashkim duke u bërë palë e traktateve themeluese, duke iu nënshtruar kështu privilegjeve dhe detyrimeve të anëtarësimit në BE. Kjo përfshin delegim të pjesshëm të sovranitetit tek institucionet në këmbim të përfaqësimit brenda tyre, praktikë shpesh e quajtur "sovranitet i përbashkët" (pooling of sovereignty).<ref>{{Cite web |title=Answers – The Most Trusted Place for Answering Life's Questions |url=http://www.answers.com/topic/pooled-sovereignty |website=Answers.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=EU institutions and other bodies |url=http://europa.eu/institutions/index_en.htm |publisher=Europa |language=en}}</ref> Në disa politika, disa shtete anëtare aleohen me partnerë strategjikë brenda bashkimit. Shembuj të aleancave të tilla përfshijnë Asambleja Baltike, Bashkimi i Beneluksit, Bukureshti Nëntë, Grupi i Krajovës, Grupi EU Med, [[Trekëndëshi i Lublinit]], Liga e Re Hanseatike, Nisma e Tre Deteve, Grupi i Vishegradit dhe Trekëndëshi i Vajmarit. Për t'u bërë anëtar, një vend duhet të plotësojë [[Kriteret e Kopenhagës]], të përcaktuara në takimin e Këshillit Evropian në Kopenhagë më 1993. Këto kërkojnë një demokraci të qëndrueshme që respekton të drejtat e njeriut dhe [[Sundimi i ligjit|sundimin e ligjit]]; një ekonomi tregu funksionale; dhe pranimin e detyrimeve të anëtarësimit, përfshirë të drejtën e BE-së. Vlerësimi i përmbushjes së kritereve nga një vend është përgjegjësi e Këshillit Evropian.<ref name="Accession Criteria">{{Cite web |title=Accession criteria (Copenhagen criteria) |url=http://europa.eu/scadplus/glossary/accession_criteria_copenhague_en.htm |publisher=Europa web portal |language=en}}</ref> Katër vendet që formojnë [[Shoqata Evropiane e Tregtisë së Lirë]] (EFTA) nuk janë anëtare të BE-së, por janë angazhuar pjesërisht me ekonominë dhe rregulloret e saj: Islanda, [[Lihtenshtajni]] dhe Norvegjia, që janë pjesë e tregut të vetëm përmes [[Zona Ekonomike Evropiane|Zonës Ekonomike Evropiane]], dhe [[Zvicra]], që ka lidhje të ngjashme përmes traktateve dypalëshe.<ref name="EEA">{{Cite web |title=The European Economic Area (EEA) |url=http://eeas.europa.eu/eea/ |publisher=Europa web portal |language=en}}</ref><ref name="CH">{{Cite web |title=The EU's relations with Switzerland |url=http://eeas.europa.eu/switzerland/index_en.htm |publisher=Europa web portal |language=en}}</ref> Marrëdhëniet e mikrostateve evropiane [[Andorra]], [[Monako]], [[San Marino]] dhe [[Vatikani]] përfshijnë përdorimin e euros dhe fusha të tjera bashkëpunimi.<ref name="euro use world">{{Cite web |last=European Commission |title=Use of the euro in the world |url=http://ec.europa.eu/economy_finance/euro/world/outside_euro_area/index_en.htm |website=The euro outside the euro area |publisher=Europa web portal |language=en}}</ref> {| class="wikitable sortable" |+ Lista e shteteve anëtare të Bashkimit Evropian ! Shteti !! Aderimi në BE !! Aderimi te paraardhësi i BE-së !! Popullsia (2025) !! Sipërfaqja !! Dendësia |- | {{Flag|Austria}} || 1 janar 1995 || || 9.197.213 || 83.855 km² || {{formatnum: {{#expr:(9197213/83855) round 0}}}}/km² |- | {{Flag|Belgium}} || Themeluese (1993) || 23 korrik 1952 || 11.900.123 || 30.528 km² || {{formatnum: {{#expr:(11900123/30528) round 0}}}}/km² |- | {{Flag|Bulgaria}} || 1 janar 2007 || || 6.437.360 || 110.994 km² || {{formatnum: {{#expr:(6437360/110994) round 0}}}}/km² |- | {{Flag|Croatia}} || 1 korrik 2013 || || 3.874.350 || 56.594 km² || {{formatnum: {{#expr:(3874350/56594) round 0}}}}/km² |- | {{Flag|Cyprus}} || 1 maj 2004 || || 979.865 || 9.251 km² || {{formatnum: {{#expr:(979865/9251) round 0}}}}/km² |- | {{Flag|Czech Republic}} || 1 maj 2004 || || 10.909.500 || 78.866 km² || {{formatnum: {{#expr:(10909500/78866) round 0}}}}/km² |- | {{Flag|Denmark}} || Themeluese (1993) || 1 janar 1973 || 5.992.734 || 43.075 km² || {{formatnum: {{#expr:(5992734/43075) round 0}}}}/km² |- | {{Flag|Estonia}} || 1 maj 2004 || || 1.369.995 || 45.227 km² || {{formatnum: {{#expr:(1369995/45227) round 0}}}}/km² |- | {{Flag|Finland}} || 1 janar 1995 || || 5.635.971 || 338.424 km² || {{formatnum: {{#expr:(5635971/338424) round 0}}}}/km² |- | {{Flag|France}} || Themeluese (1993) || 23 korrik 1952 || 68.635.943 || 640.679 km² || {{formatnum: {{#expr:(68635943/640679) round 0}}}}/km² |- | {{Flag|Germany}} || Themeluese (1993) || 23 korrik 1952<ref group="lower-alpha">Më 3 tetor 1990, shtetet përbërëse të ish-[[Gjermania Lindore|Republikës Demokratike Gjermane]] [[Ribashkimi gjerman|u bashkuan]] me [[Gjermania Perëndimore|Republikën Federale të Gjermanisë]], duke u bërë automatikisht pjesë e BE-së.</ref> || 83.577.140 || 357.021 km² || {{formatnum: {{#expr:(83577140/357021) round 0}}}}/km² |- | {{Flag|Greece}} || Themeluese (1993) || 1 janar 1981 || 10.409.547 || 131.990 km² || {{formatnum: {{#expr:(10409547/131990) round 0}}}}/km² |- | {{Flag|Hungary}} || 1 maj 2004 || || 9.539.502 || 93.030 km² || {{formatnum: {{#expr:(9539502/93030) round 0}}}}/km² |- | {{Flag|Ireland}} || Themeluese (1993) || 1 janar 1973 || 5.439.898 || 70.273 km² || {{formatnum: {{#expr:(5439898/70273) round 0}}}}/km² |- | {{Flag|Italy}} || Themeluese (1993) || 23 korrik 1952 || 58.934.177 || 301.338 km² || {{formatnum: {{#expr:(58934177/301338) round 0}}}}/km² |- | {{Flag|Latvia}} || 1 maj 2004 || || 1.856.932 || 64.589 km² || {{formatnum: {{#expr:(1856932/64589) round 0}}}}/km² |- | {{Flag|Lithuania}} || 1 maj 2004 || || 2.890.664 || 65.200 km² || {{formatnum: {{#expr:(2890664/65200) round 0}}}}/km² |- | {{Flag|Luxembourg}} || Themeluese (1993) || 23 korrik 1952 || 681.973 || 2.586 km² || {{formatnum: {{#expr:(681973/2586) round 0}}}}/km² |- | {{Flag|Malta}} || 1 maj 2004 || || 574.250 || 316 km² || {{formatnum: {{#expr:(574250/316) round 0}}}}/km² |- | {{Flag|Netherlands}} || Themeluese (1993) || 23 korrik 1952 || 18.044.027 || 41.543 km² || {{formatnum: {{#expr:(18044027/41543) round 0}}}}/km² |- | {{Flag|Poland}} || 1 maj 2004 || || 36.497.495 || 312.685 km² || {{formatnum: {{#expr:(36497495/312685) round 0}}}}/km² |- | {{Flag|Portugal}} || Themeluese (1993) || 1 janar 1986 || 10.749.635 || 92.390 km² || {{formatnum: {{#expr:(10749635/92390) round 0}}}}/km² |- | {{Flag|Romania}} || 1 janar 2007 || || 19.036.031 || 238.391 km² || {{formatnum: {{#expr:(19036031/238391) round 0}}}}/km² |- | {{Flag|Slovakia}} || 1 maj 2004 || || 5.419.451 || 49.035 km² || {{formatnum: {{#expr:(5419451/49035) round 0}}}}/km² |- | {{Flag|Slovenia}} || 1 maj 2004 || || 2.130.850 || 20.273 km² || {{formatnum: {{#expr:(2130850/20273) round 0}}}}/km² |- | {{Flag|Spain}} || Themeluese (1993) || 1 janar 1986 || 49.077.984 || 504.030 km² || {{formatnum: {{#expr:(49077984/504030) round 0}}}}/km² |- | {{Flag|Sweden}} || 1 janar 1995 || || 10.587.710 || 449.964 km² || {{formatnum: {{#expr:(10587710/449964) round 0}}}}/km² |- ! colspan="3" | Bashkimi Evropian ! 450.380.320 !! 4.233.262 km² !! {{formatnum: {{#expr:(450380320/4233262) round 0}}}}/km² |} ==== Nënndarjet ==== Nënndarjet e shteteve anëtare bazohen në Nomenklaturën e Njësive Territoriale për Statistikë (NUTS), një standard gjeokodesh për qëllime statistikore. Standardi, i miratuar më 2003, zhvillohet dhe rregullohet nga Bashkimi Evropian dhe kështu mbulon në hollësi vetëm shtetet anëtare të BE-së. Nomenklatura e Njësive Territoriale për Statistikë është instrumentale në mekanizmat shpërndarës të Fondeve Strukturore dhe Fondit të Kohezionit të Bashkimit Evropian, si dhe për të përcaktuar zonën ku duhet të dorëzohen mallrat dhe shërbimet e nënshtruara ndaj legjislacionit evropian për prokurimin publik. ==== Vendet kandidate ==== Ka nëntë vende të njohura si [[Zgjerimi i ardhshëm i Bashkimit Evropian|kandidate për anëtarësim]]: Shqipëria, Bosnja dhe Hercegovina, Gjeorgjia, Moldavia, Mali i Zi, Maqedonia e Veriut, Serbia, Turqia dhe Ukraina.<ref name="Europa Enlargement">{{Cite web |title=European Commission – Enlargement – Candidate and Potential Candidate Countries |url=http://ec.europa.eu/enlargement/countries/index_en.htm |publisher=Europa web portal |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Luke McGee |date=23 qershor 2022 |title=Ukraine's EU hopes rise as bloc's leaders approve candidate status |url=https://www.cnn.com/2022/06/23/europe/eu-approves-ukraine-candidateship-intl/index.html |website=CNN |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=13 dhjetor 2022 |title=Bosnia and Herzegovina set for EU candidate status |url=https://www.politico.eu/article/bosnia-and-herzegovina-set-to-receive-eu-candidate-status/ |website=POLITICO |language=en}}</ref> Norvegjia, Zvicra dhe Islanda kanë dorëzuar aplikime për anëtarësim në të kaluarën, por më pas i kanë ngrirë ose tërhequr.<ref name="icelandover">{{Cite news |last=Fox |first=Benjamin |date=16 qershor 2013 |title=Iceland's EU bid is over, commission told |url=http://euobserver.com/political/120501 |agency=Reuters |language=en}}</ref> Islanda po mban një referendum mbi rifillimin e negociatave të anëtarësimit në gusht 2026.<ref>{{Cite web |title=Iceland to hold referendum on resuming EU membership bid |url=https://www.dw.com/en/iceland-to-hold-referendum-on-resuming-eu-membership-bid/a-76253971 |website=dw.com |language=en}}</ref> Për më tepër, Kosova njihet zyrtarisht si kandidate e mundshme,<ref name="Europa Enlargement" /> dhe ka dorëzuar një aplikim për anëtarësim.<ref>{{Cite news |date=3 mars 2022 |title=Georgia, Moldova Formally Apply For EU Membership Amid Russia's Invasion Of Ukraine |url=https://www.rferl.org/a/georgia-moldova-eu-applications/31734092.html |work=Radio Free Europe/Radio Liberty |language=en}}</ref> ==== Ish-anëtarët ==== Neni 50 i [[Traktati i Lisbonës|Traktatit të Lisbonës]] siguron bazën për një anëtar që të largohet nga BE-ja. Dy territore janë tërhequr nga bashkimi: [[Grenlanda]] (province autonome e Danimarkës) u tërhoq më 1985;<ref>{{Cite web |title=The Greenland Treaty of 1985 |url=http://eu.nanoq.gl/Emner/EuGl/The%20Greenland%20Treaty.aspx |website=The European Union and Greenland |publisher=Greenland Home Rule Government |language=en}}</ref> [[Mbretëria e Bashkuar]] e invokoi zyrtarisht nenin 50 të Traktatit të Konsoliduar mbi Bashkimin Evropian më 2017, dhe u bë shteti i vetëm sovran që u tërhoq nga BE-ja, më 2020. === Qeverisja === {{Kryesor|Institucionet e Bashkimit Evropian}} Shtetet anëtare ruajnë në parim të gjitha pushtetet, përveç atyre që kanë rënë dakord kolektivisht t'ia delegojnë bashkimit në tërësi, edhe pse kufizimi i saktë herë pas here është bërë objekt debatesh shkencore apo juridike.<ref>{{Cite book |title=The European Union and the Return of the Nation State |date=2020 |doi=10.1007/978-3-030-35005-5 |isbn=978-3-030-35004-8 |editor-last1=Bakardjieva Engelbrekt |editor-last2=Leijon |editor-last3=Michalski |editor-last4=Oxelheim |editor-first1=Antonina |editor-first2=Karin |editor-first3=Anna |editor-first4=Lars |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Zglinski |first=Jan |date=31 tetor 2023 |title=The new judicial federalism: the evolving relationship between EU and Member State courts |journal=European Law Open |volume=2 |issue=2 |pages=345–371 |doi=10.1017/elo.2023.27 |issn=2752-6135 |language=en}}</ref> Në fusha të caktuara, anëtarët i kanë dhënë bashkimit [[Subsidiariteti (Bashkimi Evropian)#Kompetencat e BE-së|kompetencë dhe mandat ekskluziv]]. Këto janë fusha ku shtetet anëtare kanë hequr dorë tërësisht nga aftësia e tyre për të nxjerrë legjislacion. Në fusha të tjera, BE-ja dhe shtetet e saj anëtare ndajnë kompetencën për të legjiferuar. Ndërsa të dyja mund të legjiferojnë, shtetet anëtare mund të legjiferojnë vetëm në masën që BE-ja nuk e ka bërë këtë. Në fusha të tjera politikash, BE-ja mund vetëm të koordinojë, mbështesë dhe plotësojë veprimin e shteteve anëtare, por nuk mund të nxjerrë legjislacion me qëllim harmonizimin e ligjeve kombëtare.<ref>{{Cite web |title=Competences and consumers |url=http://ec.europa.eu/competition/consumers/events/2009/index.html |language=en}}</ref> Bashkimi Evropian ka shtatë institucione kryesore vendimmarrëse: [[Kuvendi Evropian|Parlamenti Evropian]], [[Këshilli Evropian]], [[Këshilli i Bashkimit Evropian]], [[Komisioni Evropian]], [[Gjykata e Drejtësisë e Bashkimit Evropian]], [[Banka Qendrore Evropiane]] dhe Gjykata Evropiane e Audituesve. Kompetenca për shqyrtimin dhe ndryshimin e legjislacionit ndahet mes Këshillit të Bashkimit Evropian dhe Parlamentit Evropian, ndërsa detyrat ekzekutive kryhen nga Komisioni Evropian dhe, në masë të kufizuar, nga Këshilli Evropian (të mos ngatërrohet me Këshillin e sipërpërmendur të Bashkimit Evropian). [[Politika monetare]] e eurozonës përcaktohet nga Banka Qendrore Evropiane. Interpretimi dhe zbatimi i së drejtës së BE-së dhe të traktateve sigurohet nga Gjykata e Drejtësisë e Bashkimit Evropian. Buxheti i BE-së shqyrtohet nga Gjykata Evropiane e Audituesve. Ekzistojnë gjithashtu një numër trupash ndihmëse që këshillojnë BE-në ose veprojnë në një fushë specifike. === Degët e pushtetit === ==== Dega ekzekutive ==== {{Kryesor|Këshilli Evropian|Komisioni Evropian}} Dega ekzekutive e bashkimit është e organizuar si sistem drejtorial, ku pushteti ekzekutiv ushtrohet bashkërisht nga disa persona. Dega ekzekutive përbëhet nga Këshilli Evropian dhe Komisioni Evropian. Këshilli Evropian përcakton drejtimin e gjerë politik të bashkimit. Ai mblidhet të paktën katër herë në vit dhe përbëhet nga {{ill|kryetari i Këshillit Evropian|en|President of the European Council}} (aktualisht [[António Costa]]), kryetari i Komisionit Evropian dhe një përfaqësues nga çdo shtet anëtar (ose kryeshteti ose kryeqeveritari i tij). [[Përfaqësuesi i Lartë i Bashkimit për Punët e Jashtme dhe Politikën e Sigurisë|Përfaqësuesi i Lartë i bashkimit për punët e jashtme dhe politikën e sigurisë]] (aktualisht [[Kaja Kallas]]) merr pjesë gjithashtu në takimet e tij. I përshkruar nga disa si "udhëheqja e lartë politike" e bashkimit,<ref name="How work">{{Cite book |url=http://europa.eu/abc/12lessons/lesson_4/index_en.htm |title=How does the EU work |publisher=Europa (web portal) |year=2012 |isbn=9789279205125 |language=en}}</ref> ai përfshihet aktivisht në negociimin e ndryshimeve të traktateve dhe përcakton axhendën dhe strategjitë e politikave të BE-së. Roli i tij udhëheqës përfshin zgjidhjen e mosmarrëveshjeve mes shteteve anëtare dhe institucioneve, si dhe zgjidhjen e krizave apo mosmarrëveshjeve politike mbi çështje dhe politika të diskutueshme. Vepron si "kryetar shteti kolektiv" dhe ratifikon dokumente të rëndësishme (për shembull, marrëveshje dhe traktate ndërkombëtare).<ref name="Oxford University Press">{{Cite book |last1=Parsons |first1=Craig |title=With US Or Against US?: European Trends in American Perspective |last2=Jabko |first2=Nicolas |date=2005 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-928395-8 |page=146 |language=en}}</ref> Detyrat e kryetarit të Këshillit Evropian përfshijnë sigurimin e përfaqësimit të jashtëm të BE-së,<ref name="Council Press Release">{{Cite web |date=24 nëntor 2009 |title=President of the European Council |url=http://www.consilium.europa.eu/uedocs/cms_data/docs/pressdata/en/ec/111298.pdf |publisher=General Secretariat of the Council of the EU |language=en}}</ref> nxitjen e konsensusit dhe zgjidhjen e divergjencave mes shteteve anëtare, si gjatë takimeve të Këshillit Evropian, ashtu edhe në periudhat mes tyre. Këshilli Evropian nuk duhet ngatërruar me [[Këshilli i Evropës|Këshillin e Evropës]], organizatë ndërkombëtare e pavarur nga BE-ja, me seli në Strasburg. [[Komisioni Evropian]] vepron edhe si dega ekzekutive e BE-së, përgjegjëse për funksionimin e përditshëm të BE-së, edhe si iniciatore legjislative, me pushtetin e vetëm për të propozuar ligje për debat.<ref>{{Cite web |title=Legislative powers |url=http://www.europarl.europa.eu/about-parliament/en/powers-and-procedures/legislative-powers |website=European Parliament |language=en}}</ref> Komisioni është "roje e traktateve" dhe përgjegjës për zbatimin dhe policimin e tyre efikas.<ref>{{Cite web |title=Guardian of the Treaties |url=https://www.cvce.eu/en/education/unit-content/-/unit/d5906df5-4f83-4603-85f7-0cabc24b9fe1/28d57ad3-6f5e-4f9c-82a8-be9535febad5 |website=CVCE Education Unit |publisher=University of Luxembourg |language=en}}</ref> Ka 27 komisionerë evropianë për fusha të ndryshme politikash, një nga çdo shtet anëtar, edhe pse komisionerët janë të detyruar të përfaqësojnë interesat e BE-së në tërësi, e jo të shtetit të tyre të origjinës. Udhëheqësi i të 27-tëve është kryetari i Komisionit Evropian (aktualisht [[Ursula von der Leyen]], për mandatin 2019–2024, rizgjedhur për mandatin 2024–2029), i propozuar nga Këshilli Evropian, duke marrë parasysh rezultatin e zgjedhjeve evropiane, dhe më pas i zgjedhur nga Parlamenti Evropian.<ref>{{Cite web |title=Elections and appointments |url=https://european-union.europa.eu/institutions-law-budget/leadership/elections-and-appointments_en |website=European Union |language=en}}</ref> Kryetari mban, si udhëheqës përgjegjës për të gjithë kabinetin, fjalën e fundit në pranimin ose refuzimin e një kandidati të propozuar për një portofol të caktuar nga një shtet anëtar, dhe mbikëqyr shërbimin civil të përhershëm të komisionit. Pas kryetarit, komisioneri më i shquar është Përfaqësuesi i Lartë i bashkimit për punët e jashtme dhe politikën e sigurisë, i cili është ''ex officio'' nënkryetar i Komisionit Evropian dhe zgjidhet gjithashtu nga Këshilli Evropian.<ref>[[s:Consolidated version of the Treaty on European Union/Title III: Provisions on the Institutions#Article 17|Treaty on European Union: Article 17:7]]</ref> Të 25 komisionerët e tjerë emërohen më pas nga Këshilli i Bashkimit Evropian në marrëveshje me kryetarin e propozuar. Të 27 komisionerët si trup i vetëm i nënshtrohen miratimit (ose jo) me votim nga Parlamenti Evropian. Të gjithë komisionerët nominohen fillimisht nga qeveria e shtetit anëtar përkatës.<ref>{{Cite web |title=European commission |url=https://www.citizensinformation.ie/en/government_in_ireland/european_government/eu_institutions/european_commission.html |website=Citizens Information Ireland |language=en}}</ref> ==== Dega legjislative ==== {{Kryesor|Këshilli i Bashkimit Evropian|Parlamenti Evropian}} Këshilli, siç quhet tani thjesht,<ref>{{Cite web |title=Treaty on the Functioning of the European Union |url=https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=celex%3A12012E%2FTXT |language=en}}</ref> (i quajtur gjithashtu Këshilli i Bashkimit Evropian<ref>{{Cite web |title=Home |url=https://www.consilium.europa.eu/en/ |website=www.consilium.europa.eu |language=en}}</ref> dhe, sipas titullit të mëparshëm, "Këshilli i Ministrave"),<ref>{{Cite web |date=6 janar 2010 |title=Institutional affairs: Council of the European Union |url=http://europa.eu/pol/inst/index_en.htm |website=Europa |publisher=European Commission |language=en}}</ref> formon gjysmën e legjislativit të BE-së. Përbëhet nga një përfaqësues i qeverisë së çdo shteti anëtar dhe mblidhet në [[Këshilli i Bashkimit Evropian#Konfigurime|përbërje të ndryshme]], varësisht nga fusha e politikës që trajtohet. Pavarësisht konfigurimeve të tij të ndryshme, konsiderohet si një trup i vetëm. Përveç funksioneve legjislative, anëtarët e këshillit kanë edhe përgjegjësi ekzekutive, si zhvillimi i një Politike të Përbashkët të Jashtme dhe të Sigurisë dhe koordinimin e politikave të gjera ekonomike brenda bashkimit.<ref name="Europa Institutions Council">{{Cite web |title=Institutions: The Council of the European Union |url=http://europa.eu/institutions/inst/council/index_en.htm |publisher=Europa web portal |language=en}}</ref> Presidenca e këshillit rrotullohet mes shteteve anëtare, secili duke e mbajtur për gjashtë muaj. Duke filluar më 1 korrik 2025, pozicionin e mban Danimarka.<ref name="presidency-council" /> Parlamenti Evropian është një nga tri institucionet legjislative të BE-së, i cili, së bashku me Këshillin e Bashkimit Evropian, ka detyrën e ndryshimit dhe miratimit të propozimeve të Komisionit Evropian. 705 anëtarë të Parlamentit Evropian (MEP) zgjidhen drejtpërdrejt nga [[Shtetësia e Bashkimit Evropian|qytetarët e BE-së]] çdo pesë vjet, mbi bazën e përfaqësimit proporcional. MEP-të zgjidhen mbi bazë kombëtare dhe ulen sipas grupeve politike, jo sipas kombësisë. Çdo vend ka një numër të caktuar vendesh dhe ndahet në qarqe zgjedhore nën-kombëtare atje ku kjo nuk cenon natyrën proporcionale të sistemit të votimit.<ref>{{Cite web |last=Wellfire Interactive |date=9 mars 2009 |title=MEPs must be elected on the basis of proportional representation |url=http://www.fairvote.org/european-parliament-to-be-elected-with-proportional-representation-systems |publisher=Fairvote.org |language=en}}</ref> Në procedurën legjislative të zakonshme, Komisioni Evropian propozon legjislacion, i cili kërkon miratimin e përbashkët të Parlamentit Evropian dhe të Këshillit të Bashkimit Evropian për të kaluar. Ky proces zbatohet për pothuajse të gjitha fushat, përfshirë buxhetin e BE-së. Parlamenti është trupi i fundit që miraton ose refuzon anëtarësinë e propozuar të komisionit dhe mund të përpiqet të paraqesë mocione mosbesimi ndaj komisionit, duke iu drejtuar [[Gjykata Evropiane e Drejtësisë|Gjykatës së Drejtësisë]]. Kryetari i Parlamentit Evropian kryen rolin e folësit në Parlament dhe e përfaqëson atë jashtë. Kryetari dhe nënkryetarët zgjidhen nga MEP-të çdo dy vjet e gjysmë.<ref name="Europa Institutions Parliament">{{Cite web |title=Institutions: The European Parliament |url=http://europa.eu/institutions/inst/parliament/index_en.htm |publisher=Europa web portal |language=en}}</ref> ==== Dega gjyqësore ==== Dega gjyqësore e Bashkimit Evropian quhet zyrtarisht Gjykata e Drejtësisë së Bashkimit Evropian (CJEU) dhe përbëhet nga dy gjykata: [[Gjykata Evropiane e Drejtësisë|Gjykata e Drejtësisë]] dhe Gjykata e Përgjithshme.<ref>{{Cite web |title=Article 19 of the Treaty on European Union |url=http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=OJ:C:2010:083:0013:0046:EN:PDF |publisher=eur-lex.europa.eu |language=en}}</ref> Gjykata e Drejtësisë është gjykata e lartë e Bashkimit Evropian në çështjet e së drejtës së BE-së. Si pjesë e CJEU-së, ka për detyrë interpretimin e së drejtës së BE-së dhe sigurimin e zbatimit uniform të saj në të gjitha shtetet anëtare, sipas nenit 263 të Traktatit mbi Funksionimin e Bashkimit Evropian (TFEU). Gjykata u themelua më 1952 dhe ka seli në Luksemburg. Përbëhet nga një gjyqtar për çdo shtet anëtar – aktualisht 27 – edhe pse normalisht i dëgjon çështjet në panele prej tre, pesë ose pesëmbëdhjetë gjyqtarësh. Gjykatën e ka drejtuar kryetari Koen Lenaerts që nga viti 2015. CJEU-ja është gjykata më e lartë e Bashkimit Evropian në çështje të së drejtës së Bashkimit. Jurisprudenca e saj parashikon që e drejta e BE-së ka epërsi mbi çdo të drejtë kombëtare që bie ndesh me të.<ref>{{Cite web|url=https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX:61964CJ0006|title=EUR-Lex - 61964CJ0006 - EN - EUR-Lex|language=en}}</ref> Nuk është e mundur të apelohet vendimet e gjykatave kombëtare në CJEU, por gjykatat kombëtare i drejtojnë CJEU-së pyetje mbi të drejtën e BE-së (referim paraprak). Sidoqoftë, është përfundimisht detyrë e gjykatës kombëtare të zbatojë interpretimin që rezulton (vendimi paraprak) ndaj fakteve të një rasti të caktuar. Vetëm gjykatat e apelit të fundit janë të detyruara të referojnë një pyetje të së drejtës së BE-së kur ajo shtrohet. Traktatet i japin CJEU-së pushtetin për zbatim të njëtrajtshëm të së drejtës së BE-së në të gjithë BE-në. Gjykata vepron gjithashtu si gjykatë administrative dhe kushtetuese mes institucioneve të tjera të BE-së dhe shteteve anëtare dhe mund të anulojë ose të pavlefshmojë akte të paligjshme të institucioneve, trupave, zyrave dhe agjencive të BE-së. Gjykata e Përgjithshme është gjykatë përbërëse e Bashkimit Evropian. Ajo dëgjon padi të ngritura kundër [[Institucionet e Bashkimit Evropian|institucioneve të Bashkimit Evropian]] nga individë dhe shtete anëtare, edhe pse çështje të caktuara rezervohen për Gjykatën e Drejtësisë. Vendimet e Gjykatës së Përgjithshme mund të apelohen në Gjykatën e Drejtësisë, por vetëm për çështje juridike. Përpara hyrjes në fuqi të [[Traktati i Lisbonës|Traktatit të Lisbonës]] më 1 dhjetor 2009, njihej si Gjykata e Shkallës së Parë. Që nga ndryshimet e Statutit të CJEU-së në tetor 2024, Gjykata e Drejtësisë e ndan juridiksionin e saj mbi referimet për vendim paraprak me Gjykatën e Përgjithshme.<ref>{{Cite web |title=Reform of the Statute of the Court of Justice adopted |url=https://www.consilium.europa.eu/en/press/press-releases/2024/03/19/reform-of-the-statute-of-the-court-of-justice-adopted/ |website=Consilium |language=en}}</ref> ==== Degë të tjera ==== [[Banka Qendrore Evropiane]] (BQE) është një nga institucionet e degës monetare të Bashkimit Evropian, komponenti kryesor i Eurosistemit dhe i Sistemit Evropian të Bankave Qendrore. Është një nga bankat qendrore më të rëndësishme në botë. Këshilli Drejtues i BQE-së harton politikën monetare për eurozonën dhe Bashkimin Evropian, administron rezervat në valutë të huaj të shteteve anëtare të BE-së, angazhohet në operacione këmbimi valutor dhe përcakton objektivat e ndërmjetme monetare dhe normën kryesore të interesit të BE-së. Bordi Ekzekutiv i BQE-së zbaton politikat dhe vendimet e Këshillit Drejtues dhe mund të drejtojë bankat qendrore kombëtare kur e bën këtë. BQE-ja ka të drejtën ekskluzive për të autorizuar emetimin e kartëmonedhave euro. Shtetet anëtare mund të emetojnë [[Monedhat Euro|monedhat euro]], por vëllimi duhet miratuar paraprakisht nga BQE-ja. Banka gjithashtu operon sistemin e pagesave T2 (RTGS). [[Sistemi Evropian i Bankave Qendrore]] (ESCB) përbëhet nga BQE-ja dhe bankat qendrore kombëtare (NCB) të të gjitha 27 shteteve anëtare të Bashkimit Evropian. ESCB-ja nuk është autoriteti monetar i eurozonës, sepse jo të gjitha shtetet anëtare të BE-së kanë adoptuar euron. Objektivi i ESCB-së është stabiliteti i çmimeve në të gjithë Bashkimin Evropian. Në rend të dytë, qëllimi i ESCB-së është përmirësimi i bashkëpunimit monetar dhe financiar mes Eurosistemit dhe shteteve anëtare jashtë eurozonës. Gjykata Evropiane e Audituesve (ECA) është dega auditore e Bashkimit Evropian. U themelua më 1975 në Luksemburg për të përmirësuar menaxhimin financiar të BE-së. Ka 27 anëtarë (1 nga çdo shtet anëtar i BE-së), të mbështetur nga rreth 800 nëpunës civilë. Zyra Evropiane e Përzgjedhjes së Personelit (EPSO) është organi rekrutues i shërbimit civil të BE-së dhe operon përzgjedhjen e kandidatëve përmes konkurseve të përgjithshme dhe të specializuara. Çdo institucion mund më pas të rekrutojë staf nga pishina e kandidatëve të përzgjedhur nga EPSO-ja. Mesatarisht, EPSO-ja merr rreth 60.000–70.000 aplikime në vit, me rreth 1.500–2.000 kandidatë të rekrutuar nga institucionet e Bashkimit Evropian. Ombudsmani Evropian është dega e ombudsmanit të Bashkimit Evropian, që mban përgjegjëse institucionet, trupat dhe agjencitë e BE-së dhe promovon administrim të mirë. Ombudsmani ndihmon njerëzit, bizneset dhe organizatat që hasin probleme me administratën e BE-së, duke hetuar ankesa, si dhe duke shqyrtuar në mënyrë proaktive çështje sistemike më të gjera. Ombudsmania aktuale është Teresa Anjinho.<ref>{{Cite web |last=Chaaban |first=Florian |date=2025-08-25 |title=À quoi sert le médiateur européen ? |url=https://www.touteleurope.eu/fonctionnement-de-l-ue/a-quoi-sert-le-mediateur-europeen-et-que-peut-il-faire/ |website=Touteleurope.eu |language=fr}}</ref> Zyra Evropiane e Prokurorit Publik (EPPO) është dega prokuroriale e bashkimit, me personalitet juridik, themeluar sipas Traktatit të Lisbonës mes 23 nga 27 shtetet e BE-së, sipas metodës së bashkëpunimit të përforcuar. Ka seli në Kirchberg, Qytetin e Luksemburgut, krahas Gjykatës së Drejtësisë së Bashkimit Evropian dhe Gjykatës Evropiane të Audituesve. === Qeverisja etike e BE-së dhe Trupi i Etikës === Sistemi i etikës publike i Bashkimit Evropian është shumë i fragmentuar, me regjime të ndryshme integriteti publik të bëra posaçërisht që bashkëjetojnë sipas së drejtës së BE-së, secili me parimet dhe detyrimet e veta etike.{{Sfn|Alemanno|2025|page=15}} Standardet etike të BE-së janë të shpërndara nëpër burime të shumta juridike, nga Traktatet e BE-së dhe Rregullat e Procedurës institucionale, deri te Kodet e Sjelljes dhe Rregulloret e Personelit të BE-së.{{Sfn|Alemanno|2025|page=16}} Ndërsa instrumente të etikës publike ekzistojnë në pothuajse të gjitha institucionet e BE-së, ka më pak dëshmi që etika të përbëjë një tipar të integruar të hartimit të përditshëm të politikave të BE-së, koncept i përcaktuar nga studiuesit si "qeverisje etike".{{Sfn|Alemanno|2025|page=49}} Historikisht, mekanizmat zbatues të sistemit kanë hasur kufizime të rënda strukturore, sidomos fragmentim të lartë, pavarësi të kufizuar dhe pushtete të dobëta sanksionuese.{{Sfn|Alemanno|2025|page=26}} Për më tepër, pothuajse të gjitha institucionet e BE-së tradicionalisht ia kanë besuar respektimin e këtyre rregullave vetes së tyre, përmes mekanizmave të vetëvlerësimit të brendshëm, në vend të mbikëqyrjes së pavarur të jashtme.{{Sfn|Alemanno|2025|page=278}} Skandali i vitit 2022 i Katargate-it, me blerje ndikimi, shërbeu si moment kyç që përshpejtoi shtytjen për reformë sistemike në të gjitha institucionet,{{Sfn|Alemanno|2025|page=186}} pasi perceptimi publik për transparencën dhe pavarësinë e institucioneve të BE-së përballë interesave private mbeti i dobët.{{Sfn|Kotanidis|Faucheux|2024|page=2}} Më 2021, Parlamenti Evropian kishte propozuar fillimisht krijimin e një trupi të fortë e të pavarur etike, të pajisur me pushtete hetimore dhe zbatuese të veta.{{Sfn|Kotanidis|Faucheux|2024|pages=4–5}} Në vend të kësaj, institucionet kryesore të BE-së arritën një marrëveshje, nënshkruar zyrtarisht në maj 2024, për të krijuar një Trup Ndërinstitucional për Standardet Etike (IBES), relativisht të kufizuar.{{Sfn|Alemanno|2025|page=279}}{{Sfn|Kotanidis|Faucheux|2024|page=8}} Detyra kryesore e këtij entiteti të ri është zhvillimi i "standardeve minimale të përbashkëta" për sjelljen e anëtarëve politikë të institucioneve pjesëmarrëse, duke përjashtuar rreptësisht stafin e shërbimit civil të BE-së.{{Sfn|Alemanno|2025|pages=283,272}} Trupi i ri i miraton këto standarde minimale me konsensus dhe ndihmohet nga pesë ekspertë të pavarur.{{Sfn|Kotanidis|Faucheux|2024|page=9}} [[Gjykata e Drejtësisë e Bashkimit Evropian|Gjykata e Drejtësisë së BE-së]] (ECJ) merr pjesë vetëm si vëzhguese, për të ruajtur paanshmërinë e saj gjyqësore.{{Sfn|Kotanidis|Faucheux|2024|page=8}} Trupi Ndërinstitucional i Etikës i BE-së (ose Trupi Ndërinstitucional për Standardet Etike; IBES{{Sfn|Kotanidis|Faucheux|2024}}) përballet me kufizime specifike juridike dhe kushtetuese. Duke funksionuar përmes lidhjes "kontraktore" të secilit institucion pjesëmarrës, trupi vepron kryesisht si mekanizëm formal koordinimi, jo si agjenci qendrore zbatimi.{{Sfn|Alemanno|2025|pages=88,94–95}} Në mënyrë të çuditshme, trupi nuk bazohet në nenin e traktatit që shërben si bazë ligjore për Marrëveshjet Ndërinstitucionale (neni 295 i TFEU-së),<ref>{{Cite web |title=Article 295 of the Treaty on the Functioning of the European Union |url=https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/AUTO/?uri=celex:12016E295 |website=eur-lex.europa.eu |language=en}}</ref> pasi ky nen i referohet vetëm tri institucioneve kryesore të BE-së. Nuk mund të marrë përsipër pushtete vendimmarrëse për raste individuale disiplinore.{{Sfn|Alemanno|2025|page=98}}{{Sfn|Kotanidis|Faucheux|2024|page=6}} Rrjedhimisht, nuk zëvendëson autoritetet ekzistuese etike, por synon vetëm t'i plotësojë ato, dhe krijimi i tij në mënyrë të shprehur nuk cenon kompetencat hetimore të Zyrës Evropiane të Antimashtrimit (OLAF) apo të Ombudsmanit Evropian.{{Sfn|Kotanidis|Faucheux|2024|page=10}}{{Sfn|Martinez Navarro|2025|page=239}} Ombudsmani Evropian vazhdon të luajë një rol paralel në vlerësimin e shkeljeve etike dhe konflikteve të interesit, sipas konceptit më të gjerë të "keqadministrimit", i cili shkon përtej paligjshmërisë së ngushtë.{{Sfn|Martinez Navarro|2025|pages=94, 237}} Vlerësimet akademike dhe grupet e shoqërisë civile në përgjithësi e karakterizojnë krijimin e IBES-it si shembull "ndryshimi gradual", jo si reformë gjithëpërfshirëse.{{Sfn|Alemanno|2025|pages=192–193}} Organizata të shoqërisë civile, si [[Transparency International]],<ref>{{Cite web |last1=LatteCreative |last2=Engelbrecht-Bogdanov |first2=Pia |date=2023-06-08 |title=Transparency International EU: Watered-down EU ethics body lacks credibility |url=https://transparency.eu/transparency-international-eu-watered-down-eu-ethics-body-lacks-credibility/ |website=Transparency International EU |language=en}}</ref> e kanë kritikuar marrëveshjen përfundimtare si "pa dhëmbë", për shkak të paaftësisë së saj për të hetuar apo sanksionuar në mënyrë të pavarur institucionet e BE-së.{{Sfn|Kotanidis|Faucheux|2024|page=11}} Në mënyrë të ngjashme, juristë vënë në dukje se trupi nuk ka pushtete hetimore dhe as kapacitetin për të zbatuar standardet etike ndaj rasteve individuale konkrete.{{Sfn|Martinez Navarro|2025|page=239}} Sidoqoftë, meqë trupi kërkon nga secili institucion pjesëmarrës të kryejë një vetëvlerësim publik e me shkrim të rregullave të tij të brendshme, ekspertë sugjerojnë se shqyrtimi publik dhe presioni institucional i kolegëve që rrjedhin prej saj mund t'i shtyjnë institucionet të përafrojnë standardet e tyre më ngushtë me kalimin e kohës.{{Sfn|Alemanno|2025|pages=193,284}} === Buxheti === Bashkimi Evropian pati një buxhet të rënë dakord prej 170,6 miliardë eurosh më 2022. BE-ja kishte një buxhet afatgjatë prej 1.082,5 miliardë eurosh për periudhën 2014–2020, që përfaqësonte 1,02% të GNI-së së BE-28. Më 1960, buxheti i [[Komuniteti Ekonomik Evropian|Komunitetit Evropian]] ishte 0,03 për qind e PBB-së.<ref>{{Cite book |last=David Smith. |first=David |url=https://archive.org/details/willeuropework0000smit |title=Will Europe work? |publisher=Profile Books |year=1999 |isbn=978-1-86197-102-9 |location=London |language=en}}</ref> Nga kjo shumë, 54 miliardë euro subvencionuan ndërmarrjet bujqësore, 42 miliardë euro u shpenzuan për transportin, ndërtimin dhe mjedisin, 16 miliardë euro për arsimin dhe kërkimin, 13 miliardë euro për mirëqenien sociale, 20 miliardë euro për politikën e jashtme dhe mbrojtjen, 2 miliardë euro në financa, 2 miliardë euro në energji, 1,5 miliardë euro në komunikime, dhe 13 miliardë euro në administratë. Në nëntor 2020, dy anëtare të bashkimit, Hungaria dhe Polonia, bllokuan miratimin e buxhetit të BE-së në një takim të Komitetit të Përfaqësuesve të Përhershëm (Coreper), duke cituar një propozim që lidhte financimin me respektimin e sundimit të ligjit. Buxheti përfshinte një fond rimëkëmbjeje COVID-19 prej 750 miliardë eurosh.<ref>{{Cite news |date=16 nëntor 2020 |title=Hungary and Poland block EU coronavirus recovery package |url=https://www.politico.eu/article/hungary-and-poland-block-progress-on-e1-8-trillion-package/ |work=Politico |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |date=16 nëntor 2020 |title=EU budget blocked by Hungary and Poland over rule of law issue |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-54964858 |work=BBC News |language=en}}</ref> Buxheti u miratua përfundimisht më 12 dhjetor, kur Hungaria dhe Polonia i tërhoqën vetot pas negociatave të mëtejshme në këshill dhe në Këshillin Evropian.<ref>{{cite web |last1=Tidey |first1=Alice |last2=Chadwick |first2=Lauren |date=10 dhjetor 2020 |title=EU agrees €1.8 tr budget - but what brought Hungary & Poland onboard? |url=https://www.euronews.com/my-europe/2020/12/10/eu-s-1-8-trillion-budget-approved-after-hungary-and-poland-had-earlier-blocked-it |website=Euronews |language=en}}</ref> Janë krijuar gjithashtu institucione për luftimin e mashtrimit, përfshirë Zyra Evropiane e Antimashtrimit dhe Zyrën Evropiane të Prokurorit Publik. Kjo e fundit është një trup i pavarur i decentralizuar i Bashkimit Evropian, themeluar sipas Traktatit të Lisbonës mes 22 nga 27 shtetet e BE-së, sipas metodës së bashkëpunimit të përforcuar.<ref>{{Cite web |date=8 qershor 2017 |title=20 EU nations back plan for EU prosecutor's office |url=https://www.foxnews.com/world/20-eu-nations-back-plan-for-eu-prosecutors-office.amp |publisher=Fox News |language=en}}</ref> Zyra Evropiane e Prokurorit Publik heton dhe ndjek penalisht mashtrimet kundër buxhetit të Bashkimit Evropian dhe krime të tjera kundër interesave financiare të BE-së, përfshirë mashtrimin që prek fondet e BE-së mbi 10.000 euro, si dhe raste mashtrimi ndërkufitar me TVSH mbi 10 milionë euro në dëme. === E drejta === Kushtetutshëm, BE-ja ka disa ngjashmëri si me një konfederatë, ashtu edhe me një federatë,<ref>Kiljunen, Kimmo (2004). The European Constitution in the Making. Centre for European Policy Studies. pp. 21–26. {{ISBN|978-92-9079-493-6}}.</ref><ref>Burgess, Michael (2000). Federalism and European union: The building of Europe, 1950–2000. Routledge. p. 49. {{ISBN|0-415-22647-3}}.</ref> por nuk e ka përcaktuar veten formalisht si njërën apo tjetrën. (Nuk ka kushtetutë formale: statusi i saj përcaktohet nga Traktati mbi Bashkimin Evropian dhe Traktati mbi Funksionimin e Bashkimit Evropian). Është më e integruar se një konfederatë tradicionale shtetesh, sepse niveli i përgjithshëm i qeverisjes përdor gjerësisht votimin me shumicë të kualifikuar në disa vendimmarrje mes shteteve anëtare, në vend të mbështetjes ekskluzive te unanimiteti.<ref>{{Cite web |title=Qualified majority – Consilium |url=https://www.consilium.europa.eu/en/council-eu/voting-system/qualified-majority/ |website=www.consilium.europa.eu |language=en}}</ref> BE-ja është më pak e integruar se një shtet federal, sepse nuk është shtet në vetvete: sovraniteti vazhdon të rrjedhë "nga poshtë lart", nga popujt e ndryshëm të shteteve të veçanta anëtare, e jo nga një tërësi e vetme e padiferencuar. Kjo pasqyrohet në faktin që shtetet anëtare mbeten "zotërit e traktateve", duke ruajtur kontrollin mbi shpërndarjen e kompetencave te bashkimi përmes ndryshimit kushtetues (duke ruajtur kështu të ashtuquajturën ''Kompetenz-kompetenz''); pasi ruajnë kontrollin e përdorimit të forcës së armatosur; ruajnë kontrollin e taksimit; dhe pasi ruajnë të drejtën e tërheqjes njëanshme sipas nenit 50 të Traktatit mbi Bashkimin Evropian. Për më tepër, parimi i subsidiaritetit kërkon që vetëm çështjet që duhen përcaktuar kolektivisht të përcaktohen si të tilla. Sipas parimit të epërsisë, gjykatat kombëtare janë të detyruara të zbatojnë traktatet që shtetet e tyre anëtare kanë ratifikuar, edhe nëse kjo kërkon të injorojnë ligje kombëtare në kundërshtim me to, dhe (brenda kufijve) edhe dispozita kushtetuese.<ref name="Supremacy" group="lower-alpha">Sipas parimit të epërsisë, të vendosur nga ECJ-ja në rastin 6/64, ''Falminio Costa v. ENEL'' [1964] ECR 585.</ref> Doktrinat e efektit të drejtpërdrejtë dhe të epërsisë nuk u përcaktuan shprehimisht në Traktatet Evropiane, por u zhvilluan nga vetë Gjykata e Drejtësisë gjatë viteve 1960, me sa duket nën ndikimin e gjyqtarit më me ndikim të asaj kohe, francezit Robert Lecourt.<ref>William Phelan, ''Great Judgments of the European Court of Justice: Rethinking the Landmark Decisions of the Foundational Period'' (Cambridge, 2019).</ref> Pyetja nëse e drejta dytësore e nxjerrë nga BE-ja ka status të krahasueshëm në raport me legjislacionin kombëtar, ka qenë çështje debati mes juristëve. ==== E drejta primare ==== Bashkimi Evropian bazohet në një sërë traktatesh. Këto themeluan së pari Komunitetin Evropian dhe BE-në, dhe më pas bënë ndryshime në ato traktate themeluese.<ref>{{Cite web |title=Sources of EU law |url=http://ec.europa.eu/ireland/general_information/legal_information_and_eu_law/sources_eu_law/index_en.htm |publisher=European Commission |language=en}}</ref> Këto janë traktate dhënëse pushteti, që përcaktojnë objektiva të gjera politikash dhe themelojnë institucione me pushtetet juridike të nevojshme për t'i zbatuar ato objektiva. Këto pushtete juridike përfshijnë aftësinë për të nxjerrë legjislacion<ref name="art249">{{Cite web |date=30 mars 2010 |title=Consolidated Version of the Treaty on the Functioning of the European Union |url=https://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=OJ%253AC%253A2010%253A083%253A0047%253A0200%253AEN%253APDF |website=Official Journal of the European Union |publisher=EUR-Lex |language=en}}</ref> që mund të prekë drejtpërdrejt të gjitha shtetet anëtare dhe banorët e tyre. BE-ja ka personalitet juridik, me të drejtën për të nënshkruar marrëveshje dhe traktate ndërkombëtare.<ref>{{Cite journal |last1=de Schoutheete |first1=Philippe |last2=Andoura |first2=Sami |year=2007 |title=The Legal Personality of the European Union |url=http://aei.pitt.edu/9083/01/Legal.Personality.EU-PDS-SA.pdf |journal=Studia Diplomatica |volume=LX |issue=1 |language=en}}</ref> ==== E drejta dytësore ==== Aktet kryesore juridike të Bashkimit Evropian vijnë në tri forma: rregullore, direktiva dhe vendime. Rregulloret bëhen ligj në të gjitha shtetet anëtare në momentin që hyjnë në fuqi, pa kërkuar ndonjë masë zbatuese,<ref group="lower-alpha">Shih: Rasti 34/73, {{Cite web |title=Variola v. Amministrazione delle Finanze |url=https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/ALL/?uri=CELEX:61973CJ0034 |website=EUR-Lex |language=en}}</ref> dhe anashkalojnë automatikisht dispozitat kombëtare në kundërshtim me to.<ref name="art249"/> Direktivat u kërkojnë shteteve anëtare të arrijnë një rezultat të caktuar, duke u lënë atyre lirinë se si ta arrijnë atë rezultat. Hollësitë se si duhet të zbatohen u lihen shteteve anëtare. Kur afati për zbatimin e direktivave kalon, ato mund të kenë, në kushte të caktuara, efekt të drejtpërdrejtë në të drejtën kombëtare kundër shteteve anëtare. Vendimet ofrojnë një alternativë ndaj dy mënyrave të mësipërme të legjislacionit. Janë akte juridike që zbatohen vetëm ndaj individëve, kompanive apo një shteti anëtar të caktuar. Përdoren më së shpeshti në të drejtën e konkurrencës, apo në vendime mbi ndihmën shtetërore, por përdoren gjithashtu shpesh për çështje procedurale apo administrative brenda institucioneve. Rregulloret, direktivat dhe vendimet kanë vlerë të barabartë juridike dhe zbatohen pa asnjë hierarki formale.<ref>{{Cite web |title=How EU takes decisions |url=http://europa.eu/institutions/decision-making/index_en.htm |language=en}}</ref> === Marrëdhëniet e jashtme === Bashkëpunimi i politikës së jashtme mes shteteve anëtare daton që nga themelimi i komunitetit më 1957, kur shtetet anëtare negociuan si bllok në negociatat ndërkombëtare tregtare, sipas politikës së përbashkët tregtare të BE-së.<ref>{{Cite web |title=Qualified-Majority Voting: Common commercial policy |url=http://ec.europa.eu/archives/igc2000/geninfo/fact-sheets/fact-sheet6/index_en.htm |publisher=Europa web portal |language=en}}</ref> Hapat për një koordinim më të gjerë në marrëdhëniet e jashtme filluan më 1970, me themelimin e Bashkëpunimit Politik Evropian, që krijoi një proces informal konsultimi mes shteteve anëtare me qëllim formimin e politikave të përbashkëta të jashtme. Më 1987, Bashkëpunimi Politik Evropian u fut formalisht nga Akti i Vetëm Evropian. EPC-ja u riemërua Politika e Përbashkët e Jashtme dhe e Sigurisë (CFSP) nga Traktati i Mastrihtit.<ref name="EPC">{{Cite web |last=The European commission |title=European political co-operation (EPC) |url=http://europa.eu/scadplus/glossary/european_political_cooperation_en.htm |website=Europa Glossary |publisher=Europa web portal |language=en}}</ref> Synimet e deklaruara të CFSP-së janë promovimi si i interesave të vetë BE-së, ashtu edhe i atyre të komunitetit ndërkombëtar në tërësi, përfshirë nxitjen e bashkëpunimit ndërkombëtar, respektimin e të drejtave të njeriut, demokracinë dhe sundimin e ligjit.<ref name="art11 Union">{{Cite web |title=The requested document does not exist. |url=https://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=OJ%253AC%253A2010%253A083%253A0013%253A0046%253AEN%253APDF |website=EUR-Lex |language=en}}</ref> CFSP-ja kërkon unanimitet mes shteteve anëtare mbi politikën e duhur për t'u ndjekur për çdo çështje të caktuar. Unanimiteti dhe çështjet e vështira të trajtuara sipas CFSP-së ndonjëherë çojnë në mosmarrëveshje, siç ndodhi lidhur me [[Lufta e Irakut|luftën në Irak]].<ref name="BBC Iraq statement">{{Cite news |date=27 janar 2003 |title=Divided EU agrees Iraq statement |work=BBC News |publisher=BBC |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/2697667.stm |language=en}}</ref> Koordinuesi dhe përfaqësuesi i CFSP-së brenda BE-së është Përfaqësuesi i Lartë i bashkimit për punët e jashtme dhe politikën e sigurisë, i cili flet në emër të BE-së në çështje të politikës së jashtme dhe të mbrojtjes, dhe ka detyrën të artikulojë qëndrimet e shprehura nga shtetet anëtare në këto fusha politikash, në një drejtim të përbashkët. Përfaqësuesi i Lartë drejton [[Shërbimi Evropian i Veprimit të Jashtëm]] (EEAS), një departament unik i BE-së,<ref name="23Oct">{{Cite web |date=23 tetor 2009 |first=Andrew |last=Rettman |title=EU states near agreement on diplomatic service |url=https://euobserver.com/world/28878 |website=EUobserver |language=en}}</ref> zyrtarisht i implementuar dhe operacional që nga 1 dhjetori 2010, me rastin e përvjetorit të parë të hyrjes në fuqi të Traktatit të Lisbonës.<ref>{{Cite web |date=1 dhjetor 2010 |title=European External Action Service gives Europe voice on world stage |url=http://www.auswaertiges-amt.de/EN/Infoservice/Presse/Meldungen/2010/101201-EAD.html |publisher=German Foreign Ministry |language=en}}</ref> EEAS-i shërben si ministri e jashtme dhe korpus diplomatik për Bashkimin Evropian.<ref name="Europa EEAS">{{Cite web |year=2010 |title=European External Action Service |url=http://eeas.europa.eu/background/index_en.htm |publisher=Europa web portal |language=en}}</ref> Përtej politikës ndërkombëtare në zhvillim të Bashkimit Evropian, ndikimi ndërkombëtar i BE-së ndihet gjithashtu përmes [[Zgjerimi i Bashkimit Evropian|zgjerimit]]. Përfitimet e perceptuara nga bërja anëtar i BE-së veprojnë si nxitje si për reformën politike, ashtu edhe atë ekonomike, në shtetet që duan të përmbushin kriteret e aderimit të BE-së, dhe konsiderohen faktor i rëndësishëm që ka kontribuar në reformën e vendeve evropiane ish-komuniste.<ref>{{Cite journal |last=Peterson |first=John |date=gusht 2008 |title=Enlargement, reform and the European Commission. Weathering a perfect storm? |journal=Journal of European Public Policy |volume=15 |issue=5 |pages=761–780 |doi=10.1080/13501760802133328 |language=en}}</ref> Ky ndikim mbi çështjet e brendshme të vendeve të tjera quhet zakonisht "fuqi e butë" (soft power), në kundërshtim me "fuqinë e fortë" ushtarake.<ref name="Soft Power">{{Cite web |last=Bildt |first=Carl |year=2005 |title=Europe must keep its 'soft power' |url=http://www.cer.org.uk/articles/bildt_ft_1june05.html |website=Financial Times on Centre for European Reform |language=en}}</ref> ==== Ndihma humanitare ==== Departamenti i Ndihmës Humanitare dhe Mbrojtjes Civile i Komisionit Evropian, apo "ECHO", ofron [[Ndihma humanitare|ndihmë humanitare]] nga BE-ja për vendet në zhvillim. Më 2012, buxheti i tij ishte 874 milionë euro; 51 për qind e buxhetit shkoi për Afrikën, 20 për qind për Azinë, Amerikën Latine, Karaibet dhe Paqësorin, dhe 20 për qind për Lindjen e Mesme dhe Mesdheun.<ref>{{Cite web |title=ECHO's finances |url=http://ec.europa.eu/echo/funding/finances_en.htm |website=ec.europa.eu |publisher=Humanitarian Aid and Civil Protection, [[Komisioni Evropian|European Commission]] |language=en}}</ref> Ndihma humanitare financohet drejtpërdrejt nga buxheti (70 për qind), si pjesë e instrumenteve financiare për veprim të jashtëm, si dhe nga Fondi Evropian për Zhvillim (30 për qind).<ref name="ODI">Mikaela Gavas 2010. Financing European development cooperation: the Financial Perspectives 2014–2020. London: Overseas Development Institute</ref> Financimi i veprimit të jashtëm të BE-së ndahet në instrumente gjeografike dhe instrumente tematike.<ref name="ODI" /> Instrumentet gjeografike sigurojnë ndihmë përmes Instrumenti i Bashkëpunimit për Zhvillim (DCI, 16,9 miliardë euro, 2007–2013), i cili duhet të shpenzojë 95 për qind të buxhetit të tij për ndihma zyrtare për zhvillim (ODA), si dhe nga Instrumenti Evropian i Fqinjësisë dhe Partneritetit (ENPI), që përmban disa programe përkatëse.<ref name="ODI" /> Fondi Evropian për Zhvillim (EDF, 22,7 miliardë euro për periudhën 2008–2013 dhe 30,5 miliardë euro për periudhën 2014–2020) përbëhet nga kontribute vullnetare të shteteve anëtare, por ekziston presion për ta bashkuar EDF-në me instrumentet e financuara nga buxheti, për të nxitur kontribute më të larta, në përputhje me objektivin 0,7 për qind, dhe për t'i lejuar [[Kuvendi Evropian|Parlamentit Evropian]] mbikëqyrje më të madhe.<ref name="ODI" /> Më 2016, mesatarja mes vendeve të BE-së ishte 0,4 për qind, dhe pesë vende e kishin arritur apo tejkaluar objektivin 0,7 për qind: Danimarka, Gjermania, Luksemburgu, Suedia dhe Mbretëria e Bashkuar.<ref>{{Cite web |date=11 prill 2017 |title=Development aid rises again in 2016 |url=http://www.oecd.org/dac/financing-sustainable-development/development-finance-data/ODA-2016-detailed-summary.pdf |publisher=OECD |language=en}}</ref> ==== Bashkëpunimi ndërkombëtar dhe partneritetet për zhvillim ==== {{Kryesor|Korpusi Evropian i Solidaritetit}} Bashkimi Evropian përdor instrumente të marrëdhënieve të jashtme si Politika Evropiane e Fqinjësisë, që synon të lidhë vendet në lindje dhe jug të territorit evropian të BE-së me bashkimin. Këto vende, kryesisht vende në zhvillim, përfshijnë disa që synojnë të bëhen një ditë ose shtet anëtar i Bashkimit Evropian, ose të integrohen më ngushtë me Bashkimin Evropian. BE-ja ofron ndihmë financiare për vendet brenda Fqinjësisë Evropiane, për sa kohë që plotësojnë kushtet e rrepta të reformës qeveritare, reformës ekonomike dhe çështjeve të tjera që rrethojnë transformimin pozitiv. Ky proces normalisht mbështetet nga një Plan Veprimi, i rënë dakord si nga Brukseli, ashtu edhe nga vendi objektiv. Ekziston gjithashtu Strategjia Globale mbarëbotërore e Bashkimit Evropian. Njohja ndërkombëtare e zhvillimit të qëndrueshëm si element kyç po rritet vazhdimisht. Roli i saj u njoh në tri samite kryesore të OKB-së mbi zhvillimin e qëndrueshëm: Konferenca e OKB-së për Mjedisin dhe Zhvillimin (UNCED) e vitit 1992, në Rio de Zhaneiro, Brazil; Samiti Botëror mbi Zhvillimin e Qëndrueshëm (WSSD) i vitit 2002, në Johanesburg, Afrikën e Jugut; dhe Konferenca e OKB-së mbi Zhvillimin e Qëndrueshëm (UNCSD) e vitit 2012, në Rio de Zhaneiro. Marrëveshje të tjera globale kyçe janë Marrëveshja e Parisit dhe [[Objektivat e Zhvillimit të Qëndrueshëm|Agjenda 2030 për Zhvillim të Qëndrueshëm]] (Kombet e Bashkuara, 2015). SDG-të njohin se të gjitha vendet duhet të nxisin veprim në fushat kyçe të mëposhtme – njerëzit, [[Planeti|planeti]], prosperiteti, [[Paqja|paqja]] dhe [[Partneriteti|partneriteti]] – për t'iu qasur sfidave globale kritike për mbijetesën e njerëzimit. Veprimi zhvillimor i BE-së bazohet në Konsensusin Evropian për Zhvillimin, i miratuar më 20 dhjetor 2005 nga Shtetet Anëtare të BE-së, këshilli, Parlamenti Evropian dhe komisioni.<ref>{{Cite web |title=The European Consensus on Development |url=http://ec.europa.eu/europeaid/what/development-policies/european-consensus/index_en.htm |language=en}}</ref> Zbatohet mbi bazën e parimeve të qasjes së kapacitetit dhe të qasjes së bazuar në të drejta për zhvillim. Financimi sigurohet nga Instrumenti i Ndihmës së Para-aderimit dhe programet Global Europe. Marrëveshjet e partneritetit dhe bashkëpunimit janë marrëveshje dypalëshe me kombe joanëtare.<ref name="pca">{{Cite web |title=Partnership and cooperation agreement (PCA) – EU monitor |url=https://www.eumonitor.eu/9353000/1/j9vvik7m1c3gyxp/vh7gkuhng0wh |website=www.eumonitor.eu |language=en}}</ref> === Mbrojtja === Paraardhësit e Bashkimit Evropian nuk u konceptuan si aleancë ushtarake, sepse NATO-ja shihej gjerësisht si e përshtatshme dhe e mjaftueshme për qëllime mbrojtjeje.{{Sfn|Wilkinson|2007|page=100}} Më 2025, Evropa nisi programin ReArm, një kthesë strategjike që synon mobilizimin e kapaciteteve industriale vendase dhe forcimin e prodhimit evropian të pajisjeve, që përfshin një investim financiar prej 800 miliardë eurosh për të mbështetur zhvillimin dhe prokurimin, duke rritur njëkohësisht gatishmërinë ushtarake të përgjithshme dhe vetëmjaftueshmërinë e kontinentit.<ref>{{Cite web |title=Press statement by President von der Leyen on the defence package |url=https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/sv/statement_25_673 |website=European Commission - European Commission |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=EU's von der Leyen proposes €800 billion defense plan – DW – 03/04/2025 |url=https://www.dw.com/en/eus-von-der-leyen-proposes-800-billion-defense-plan/a-71819582 |website=dw.com |language=en}}</ref> Njëzet e tre shtete anëtare të BE-së janë anëtare të NATO-s, ndërsa shtetet e tjera anëtare ndjekin politika neutraliteti.<ref>{{Cite conference |last=Laursen |first=Finn |date=1 qershor 1997 |title=The EU 'neutrals,' the CFSP and defence policy |url=http://aei.pitt.edu/2657/ |location=Seattle, WA |publisher=University of Pittsburgh |page=27 |book-title=Biennial Conference of the European Union Studies Association |language=en}}</ref> Bashkimi Evropian Perëndimor, një aleancë ushtarake me klauzolë mbrojtjeje të ndërsjellë, u mbyll më 2011,<ref>{{Cite web|url=https://archives.eui.eu/en/fonds/194161?item=WEU|title=Assembly of Western European Union (WEU)|website=archives.eui.eu|language=en}}</ref> pasi roli i tij i ishte transferuar BE-së.<ref>{{Cite web |date=31 mars 2010 |title=Statement of the Presidency of the Permanent Council of the WEU |url=http://www.weu.int/Declaration_E.pdf |website=weu.int |publisher=Western European Union |location=Brussels |language=en}}</ref> Pas [[Lufta e Kosovës|Luftës së Kosovës]] më 1999, Këshilli Evropian ra dakord që "Bashkimi duhet të ketë kapacitet për veprim autonom, të mbështetur nga forca ushtarake të besueshme, mjetet për të vendosur t'i përdorë ato, dhe gatishmërinë për ta bërë këtë, në mënyrë që t'u përgjigjet krizave ndërkombëtare, pa cenuar veprimet e NATO-s". Për këtë qëllim, u bënë një sërë përpjekjesh për të rritur kapacitetin ushtarak të BE-së, veçanërisht procesi i Qëllimi Kryesor i Helsinkit. Pas shumë diskutimesh, rezultati më konkret ishte nisma Grupeve Ushtarake të BE-së (Battlegroups), secili prej të cilëve planifikohet të mund të vendosë shpejt rreth 1.500 persona.<ref name="Council Capabilities">{{Cite web |last=Council of the European Union |date=korrik 2009 |title=EU battlegroups |url=http://www.consilium.europa.eu/uedocs/cmsUpload/090720-Factsheet-Battlegroups_EN.pdf |publisher=Europa web portal |language=en}}</ref> Kompasi Strategjik i BE-së, miratuar më 2022, riafirmoi partneritetin e bllokut me NATO-n, u angazhua për mobilitet të shtuar ushtarak dhe formimin e një Kapaciteti të Shpejtë të Vendosjes së BE-së prej 5.000 vetash.<ref>{{Cite web |title=A Strategic Compass for Security and Defence |url=https://www.eeas.europa.eu/eeas/strategic-compass-security-and-defence-1_en |language=en}}</ref> Që nga tërheqja e Mbretërisë së Bashkuar, Franca është anëtarja e vetme e njohur zyrtarisht si shtet me [[Lista e shteteve me armë bërthamore|armë bërthamore]] dhe mbajtësja e vetme e një vendi të përhershëm në Këshillin e Sigurimit të Kombeve të Bashkuara. Franca dhe Italia janë gjithashtu të vetmet vende të BE-së që kanë kapacitete [[Projeksioni i fuqisë|projeksioni fuqie]] jashtë Evropës.<ref>{{Cite web |last=Cunha |first=Alberto |date=5 korrik 2020 |title=Post-Brexit EU Defence Policy: Is Germany Leading towards a European Army? |url=https://www.e-ir.info/2020/07/05/post-brexit-eu-defence-policy-is-germany-leading-towards-a-european-army/ |website=E-International Relations |language=en}}</ref> Italia, Gjermania, Holanda dhe Belgjika marrin pjesë në ndarja bërthamore e NATO-s.<ref>{{Cite journal |last=Meier |first=Oliver |date=qershor 2020 |title=German Politicians Renew Nuclear Basing Debate |url=https://www.proquest.com/openview/74d6c94a8784b0ef0346f046169ac8c7/1?pq-origsite=gscholar&cbl=37049 |journal=Arms Control Today |volume=50 |issue=5 |pages=36–37 |language=en}}</ref> Shumica e shteteve anëtare të BE-së u kundërvunë Traktatit për Ndalimin e Armëve Bërthamore.<ref>{{Cite news |date=17 janar 2018 |title=Treaty on the prohibition of nuclear weapons ─ the 'Ban Treaty' |work=European Parliament |url=http://www.europarl.europa.eu/thinktank/en/document.html?reference=EPRS_BRI(2018)614664 |language=en}}</ref> Forcat e BE-së janë vendosur në misione paqeruajtëse, nga Afrika qendrore e veriore deri te Ballkani perëndimor dhe Azia perëndimore.<ref name="Council Operations">{{Cite web |last=Council of the European Union |date=prill 2003 |title=Overview of the missions and operations of the European Union |url=http://www.consilium.europa.eu/eeas/security-defence/eu-operations?amp;lang=en |publisher=Europa web portal |language=en}}</ref> Operacionet ushtarake të BE-së mbështeten nga një sërë trupash, përfshirë Agjencia Evropiane e Mbrojtjes, Qendra Satelitore e Bashkimit Evropian dhe Stafi Ushtarak i Bashkimit Evropian.<ref name="Council Structures">{{Cite web |last=Council of the European Union |title=CSDP structures and instruments |url=http://www.consilium.europa.eu/eeas/security-defence/csdp-structures-and-instruments?lang=en |publisher=Europa web portal |language=en}}</ref> Stafi Ushtarak i Bashkimit Evropian është institucioni më i lartë ushtarak i Bashkimit Evropian, themeluar në kuadrin e Këshillit Evropian dhe rrjedh nga vendimet e Këshillit Evropian të Helsinkit (10–11 dhjetor 1999), i cili kërkoi krijimin e institucioneve të përhershme politiko-ushtarake. Stafi Ushtarak i Bashkimit Evropian është nën autoritetin e Përfaqësuesit të Lartë të Bashkimit për Punët e Jashtme dhe Politikën e Sigurisë dhe të Komitetit Politik dhe të Sigurisë. Ai drejton të gjitha aktivitetet ushtarake në kontekstin e BE-së, përfshirë planifikimin dhe kryerjen e misioneve dhe operacioneve ushtarake në kuadrin e Politikës së Përbashkët të Sigurisë dhe Mbrojtjes, si dhe zhvillimin e kapaciteteve ushtarake, dhe i jep Komitetit Politik dhe të Sigurisë këshilla dhe rekomandime ushtarake. Në një BE me 27 anëtarë, bashkëpunimi thelbësor për sigurinë dhe mbrojtjen po mbështetet gjithnjë e më shumë në bashkëpunimin mes të gjitha shteteve anëtare.<ref>{{Cite web |title=The Russo-Georgian War and Beyond: towards a European Great Power Concert, Danish Institute of International Studies |url=http://www.diis.dk/sw87465.asp?csref=RSS |publisher=Diis.dk |language=en}}</ref> Agjencia Evropiane e Kufirit dhe Rojës Bregdetare (Frontex) është një agjenci e BE-së, që synon zbulimin dhe ndalimin e imigracionit të paligjshëm, [[Trafikimi i qenieve njerëzore|trafikimit të qenieve njerëzore]] dhe infiltrimit terrorist.<ref>{{Cite web |last=Frontex |title=What is Frontex? |url=http://www.frontex.europa.eu/ |publisher=Europa web portal |language=en}}</ref> BE-ja operon gjithashtu [[ETIAS|Sistemi Evropian i Informacionit dhe Autorizimit të Udhëtimit]], Sistemi i Hyrjes/Daljes, Sistemi i Informacionit Shengen, Sistemi i Informacionit të Vizave dhe Sistemi i Përbashkët Evropian i Azilit, që sigurojnë baza të dhënash të përbashkëta për autoritetet e policisë dhe imigracionit. Nxitja për zhvillimin e këtij bashkëpunimi ishte ardhja e kufijve të hapur në Zonën Shengen dhe kriminaliteti ndërkufitar që lidhet me të.<ref name="Internal borders" /> == Gjeografia == Shtetet anëtare të BE-së mbulojnë një sipërfaqe prej 4.233.262 km²,<ref group="lower-alpha">Kjo shifër përfshin territoret jashtë-evropiane të shteteve anëtare që janë pjesë e BE-së, dhe përjashton territoret evropiane të shteteve anëtare që nuk janë pjesë e bashkimit. Për më shumë informacion, shih Territoret e veçanta të shteteve anëtare dhe Bashkimi Evropian.</ref> pra një pjesë të madhe të kontinentit evropian. Maja më e lartë e BE-së është Mont Blanci, në Alpet Graiane, 4.810,45 m mbi nivelin e detit.<ref>{{Cite news |date=6 nëntor 2009 |title=Mont Blanc shrinks by 45cm in two years |work=Sydney Morning Herald |url=https://www.smh.com.au/environment/mont-blanc-shrinks-by-45cm-in-two-years-20091106-i0kk.html |language=en}}</ref> Pikat më të ulëta në BE janë Lammefjorden, Danimarkë, dhe Zuidplaspolder, Holandë, 7 m nën nivelin e detit.<ref name="CIA">{{Cite web |title=European Union |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/european-union/ |work=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |access-date=12 shkurt 2016 |language=en}}</ref> Peizazhi, klima dhe ekonomia e BE-së ndikohen nga bregdeti i saj, i gjatë 65.993 km. Përveç territoreve kombëtare në Evropë, ka 32 territore të veçanta të anëtarëve të Zonës Ekonomike Evropiane, jo të gjitha pjesë e BE-së. Më e madhja sipas sipërfaqes është [[Grenlanda]], e cila nuk është pjesë e BE-së, por qytetarët e saj janë qytetarë të BE-së, ndërsa më e madhja sipas popullsisë janë [[Ishujt Kanarie]], jashtë Afrikës, që janë pjesë e BE-së dhe e Zonës Shengen. [[Guajana Franceze]] në Amerikën e Jugut është pjesë e BE-së dhe e eurozonës, ashtu si edhe [[Majoti]], në veri të Madagaskarit. === Klima === {{Kryesor|Klima e Evropës}} Klima e Bashkimit Evropian ka natyrë të ndërmjetme, [[Klima kontinentale|kontinentale]], me klimë detare mbizotëruese në bregdetet perëndimore dhe [[Klima mesdhetare|klimë mesdhetare]] në jug. Klima kushtëzohet fuqishëm nga Rryma e Gjirit, e cila ngroh rajonin perëndimor deri në nivele të paarritshme në gjerësi gjeografike të ngjashme në kontinente të tjera. Evropa Perëndimore ka klimë oqeanike, ndërsa Evropa Lindore është kontinentale dhe e thatë. Katër stinët ndodhin në Evropën Perëndimore, ndërsa Evropa Jugore përjeton një sezon të lagësht dhe një sezon të thatë. Evropa Jugore është e nxehtë dhe e thatë gjatë muajve të verës. Reshjet më të mëdha ndodhin në drejtim të erës nga trupat ujorë, për shkak të erërave perëndimore mbizotëruese, me sasi më të larta gjithashtu në [[Alpet]]. === Mjedisi === {{Shiko gjithashtu|Agjencia Evropiane e Mjedisit}} Më 1957, kur u themelua Komuniteti Ekonomik Evropian, ai nuk kishte politikë mjedisore.{{Sfn|Jordan|Adelle|2012}} Gjatë 50 viteve të fundit, është krijuar një rrjet legjislacioni gjithnjë e më i dendur, që shtrihet në të gjitha fushat e mbrojtjes së mjedisit, përfshirë ndotjen e ajrit, cilësinë e ujit, menaxhimin e mbeturinave, ruajtjen e natyrës dhe kontrollin e kimikateve, rreziqeve industriale dhe bioteknologjisë.{{Sfn|Jordan|Adelle|2012}} Sipas Institutit për Politikën Mjedisore Evropiane, e drejta mjedisore përfshin mbi 500 Direktiva, Rregullore dhe Vendime, duke e bërë politikën mjedisore një fushë thelbësore të politikës evropiane.<ref name="European Environmental Policy 2012">Institute for European Environmental Policy (2012) Manual of European Environmental Policy, Earthscan, London. (anglisht)</ref> Politikëbërësit evropianë fillimisht e rritën kapacitetin e BE-së për të vepruar në çështje mjedisore duke e përcaktuar atë si problem tregtar.{{Sfn|Jordan|Adelle|2012}} Barriera tregtare dhe shtrembërime konkurrence në Tregun e Përbashkët mund të dilnin nga standardet e ndryshme mjedisore në secilin shtet anëtar.<ref>Johnson, S.P. and Corcelle, G. (1989) The Environmental Policy of the European Communities, Graham & Trotman, London (anglisht)</ref> Në vitet pasuese, mjedisi u bë fushë zyrtare politike, me aktorët, parimet dhe procedurat e veta. Baza juridike për politikën mjedisore të BE-së u vendos me futjen e Aktit të Vetëm Evropian më 1987.<ref name="European Environmental Policy 2012" /> Fillimisht, politika mjedisore e BE-së u përqendrua te Evropa. Më kohët e fundit, BE-ja ka treguar udhëheqje në qeverisjen globale mjedisore, p.sh. rolin e BE-së në sigurimin e ratifikimit dhe hyrjes në fuqi të [[Protokolli i Kiotos|Protokollit të Kiotos]], pavarësisht kundërshtimit nga Shtetet e Bashkuara. Kjo përmasë ndërkombëtare pasqyrohet në Programin e Gjashtë të Veprimit Mjedisor të BE-së,<ref>{{Cite web |title=EUR-Lex – l28027 – EN |url=http://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=uriserv:l28027 |publisher=EUR-Lex |language=en}}</ref> i cili njeh se objektivat e tij mund të arrihen vetëm nëse marrëveshjet kryesore ndërkombëtare mbështeten aktivisht dhe zbatohen si duhet, si në nivel BE-je, ashtu edhe në mbarë botën. Traktati i Lisbonës forcoi më tej synimet udhëheqëse.{{Sfn|Jordan|Adelle|2012}} E drejta e BE-së ka luajtur rol të rëndësishëm në përmirësimin e mbrojtjes së habitateve dhe specieve në Evropë, si dhe në kontribuimin ndaj përmirësimeve në cilësinë e ajrit e të ujit dhe menaxhimin e mbeturinave.<ref name="European Environmental Policy 2012" /> Zbutja e [[Ndryshimet klimatike|ndryshimeve klimatike]] është një nga prioritetet kryesore të politikës mjedisore të BE-së. Më 2007, shtetet anëtare ranë dakord që, në të ardhmen, 20 për qind e energjisë së përdorur në të gjithë BE-në duhet të jetë e rinovueshme, dhe emetimet e dioksidit të karbonit duhet të jenë më të ulëta më 2020 me të paktën 20 për qind, krahasuar me nivelet e 1990.<ref name="EUO energy">{{Cite news |last=Aldred |first=Jessica |date=23 janar 2008 |title=EU sets 20% target for carbon cuts |work=The Guardian |location=London |url=https://www.theguardian.com/environment/2008/jan/23/climatechange.eu1 |language=en}}</ref> Më 2017, BE-ja emetoi 9,1 për qind të emetimeve globale të gazeve serë.<ref name="Global Emissions">{{Cite web |title=Global Emissions |url=https://www.c2es.org/content/international-emissions/ |website=Center for Climate and Energy Solutions |language=en}}</ref> Bashkimi Evropian pohon se, tashmë më 2018, emetimet e tij GHG ishin 23% më të ulëta se më 1990.<ref>{{Cite web |title=Progress made in cutting emissions |date=23 nëntor 2016 |url=https://ec.europa.eu/clima/policies/strategies/progress_en |publisher=European Commission |language=en}}</ref> BE-ja ka miratuar një sistem tregtimi emetimesh për të përfshirë emetimet e karbonit në ekonomi.<ref>{{Cite web |date=23 nëntor 2016 |title=EU Emissions Trading System (EU ETS) |url=https://ec.europa.eu/clima/policies/ets_en |website=Climate Action – European Commission |language=en}}</ref> Kryeqyteti Evropian i Gjelbër është një çmim vjetor dhënë qyteteve që përqendrohen te mjedisi, efiçenca energjetike dhe cilësia e jetës në zonat urbane, për të krijuar një qytet të mençur. Në zgjedhjet e Parlamentit Evropian të 2019, partitë e gjelbra rritën fuqinë e tyre, ndoshta për shkak të rritjes së vlerave post-materialiste.<ref>{{Cite web |last=Berman |first=Sheri |date=3 qershor 2019 |title=Populists, greens and the new map of European politics |url=https://www.socialeurope.eu/populists-greens-new-political-map |website=Social Europe |language=en}}</ref> Propozimet për të arritur një ekonomi zero-karbon në Bashkimin Evropian deri më 2050 u sugjeruan gjatë 2018–2019. Pothuajse të gjitha shtetet anëtare e mbështetën atë objektiv në një samit të BE-së në qershor 2019. Republika Çeke, Estonia, Hungaria dhe Polonia nuk ranë dakord.<ref>{{Cite web |date=21 qershor 2019 |title=EU summit deadlock over top jobs and climate discord |work=euronews |url=https://www.euronews.com/2019/06/21/eu-summit-deadlock-over-top-jobs-and-climate-discord |language=en}}</ref> Në qershor 2021, Bashkimi Evropian miratoi Ligjin Evropian për Klimën, me objektiva 55% reduktim të emetimeve GHG deri më 2030 dhe neutraliteti i karbonit deri më 2050.<ref>{{Cite web |last=Van Hoof |first=Sam |date=30 korrik 2021 |title=European Commission launches proposals to reach 55% emissions reduction by 2030 |url=https://www.unsdsn.org/european-commission-launches-proposals-to-reach-55-emissions-reduction-by-2030 |website=Sustainable Development Solution Network |language=en}}</ref> Po atë vit, Bashkimi Evropian dhe Shtetet e Bashkuara u zotuan të prisnin emetimet e metanit me 30 për qind deri më 2030. Zotimi konsiderohet arritje e madhe për zbutjen e ndryshimeve klimatike.<ref>{{Cite news |last=Harvey |first=Fiona |date=17 shtator 2021 |title=US and EU pledge 30% cut in methane emissions to limit global heating |url=https://www.theguardian.com/environment/2021/sep/17/us-and-eu-pledge-30-cut-in-methane-emissions-to-limit-global-heating |agency=The Guardian |language=en}}</ref> Një raport kërkimor nga nëntori 2024 deklaroi se Republika Çeke është vendi më toksik i BE-së në Evropë për emetimet e automjeteve.<ref>{{Cite web |date=8 nëntor 2024 |title=New study says Czechia is EU's 'most toxic' country by car emissions |url=https://www.expats.cz/czech-news/article/new-study-says-czechia-is-eu-s-most-toxic-country-by-emissions |website=expats.cz |language=en}}</ref> Më 2025, Bashkimi Evropian, së bashku me Kinën, Brazilin dhe të tjerë, iu bashkua koalicionit global të tregut të karbonit.<ref>{{Cite web |title=Global carbon market coalition proposed by Brazil has gained membership in eleven countries |url=https://cop30.br/en/news-about-cop30/global-carbon-market-coalition-proposed-by-brazil-has-gained-membership-in-eleven-countries |website=COP 30 Brazil Amazonia Belem 2025 |language=en}}</ref> Sipas disa llogaritjeve, një treg global karboni mund të përshpejtojë reduktimin e emetimeve shtatë herë.<ref>{{Cite web |date=2025-09-16 |title=Building a Climate Coalition: Aligning Carbon Pricing, Trade, and Development |url=https://salatainstitute.harvard.edu/building-a-climate-coalition-gcpp-flagship-report/ |website=The Salata Institute |language=en}}</ref> == Ekonomia == {{Kryesor|Ekonomia e Bashkimit Evropian}} Produkti i brendshëm bruto (PBB), matje e aktivitetit ekonomik, i shteteve anëtare të BE-së ishte 16,64 bilionë dollarë amerikanë më 2022, rreth 16,6 për qind e PBB-së botërore. === Bashkimi ekonomik dhe monetar === [[Euro]]-ja është monedha zyrtare në 21 shtete anëtare të BE-së. Krijimi i një monedhe të vetme evropiane u bë objektiv zyrtar i Komunitetit Ekonomik Evropian më 1969. Më 1992, pasi u negociuan struktura dhe procedurat e një unioni monetar, shtetet anëtare nënshkruan Traktatin e Mastrihtit dhe u detyruan ligjërisht të përmbushnin rregullat e rëna dakord, përfshirë kriteret e konvergjencës, nëse donin t'i bashkoheshin unionit monetar. Shtetet që donin të merrnin pjesë duhej fillimisht t'i bashkoheshin Mekanizmit Evropian të Kursit të Këmbimit. Për të parandaluar që shtetet aderuese të binin në vështirësi apo krizë financiare pas hyrjes në unionin monetar, ato u detyruan në Traktatin e Mastrihtit të përmbushnin detyrime dhe procedura të rëndësishme financiare, veçanërisht të tregonin disiplinë buxhetore dhe një shkallë të lartë konvergjence ekonomike të qëndrueshme, si dhe të shmangnin deficite të tepërta qeveritare dhe të kufizonin borxhin qeveritar në një nivel të qëndrueshëm, siç u ra dakord në Pakti Fiskal Evropian. ==== Unioni i Tregjeve të Kapitalit dhe institucionet financiare ==== Lëvizja e lirë e kapitalit synon të lejojë lëvizjen e investimeve, si blerja e pronave dhe e aksioneve, mes vendeve.<ref name="Europa Single Market C">{{Cite web |last=European Commission |title=A Single Market for Capital |url=http://ec.europa.eu/internal_market/top_layer/index_42_en.htm |publisher=Europa web portal |language=en}}</ref> Deri te nisma drejt bashkimit ekonomik dhe monetar, zhvillimi i dispozitave për kapitalin kishte qenë i ngadaltë. Pas Mastrihtit, ka pasur një trup gjithnjë e në rritje të vendimeve të ECJ-së lidhur me këtë liri, fillimisht të lënë pas dore. Lëvizja e lirë e kapitalit është unike, pasi u jepet në mënyrë të barabartë edhe shteteve joanëtare. Sistemi Evropian i Mbikëqyrjes Financiare është arkitektura institucionale e kuadrit të BE-së për mbikëqyrjen financiare, e përbërë nga tri autoritete: Autoriteti Bankar Evropian, Autoriteti Evropian i Sigurimeve dhe Pensioneve Profesionale dhe Autoriteti Evropian i Letrave me Vlerë dhe Tregjeve. Për të plotësuar këtë kuadër, ekziston gjithashtu Bordi Evropian i Rrezikut Sistemik, nën përgjegjësinë e bankës qendrore. Qëllimi i këtij sistemi kontrolli financiar është të sigurojë stabilitetin ekonomik të BE-së.<ref>{{Cite web |date=22 shtator 2010 |title=Europe seals deal on financial supervision |url=http://euobserver.com/?aid=30866 |website=euobserver.com |language=en}}</ref> ==== Eurozona dhe unioni bankar ==== {{Kryesor|Euro|Eurozona}} Më 1999, unioni monetar filloi të materializohej, përmes futjes së një monedhe llogaritëse (virtuale) të përbashkët në njëmbëdhjetë shtete anëtare. Më 2002, ajo u shndërrua në monedhë të konvertueshme plotësisht, kur u emetuan kartëmonedhat dhe monedhat euro, ndërsa nisi tërheqja graduale e monedhave kombëtare në eurozonë (e përbërë atëherë nga 12 shtete anëtare). Eurozona (e përbërë nga shtetet anëtare të BE-së që kanë adoptuar euron) është zgjeruar që atëherë në 20 vende.<ref>{{Cite news |last=Kuchler |first=Teresa |date=25 tetor 2006 |title=Almunia says 'undesirable' to act on Sweden's euro refusal |publisher=EUobserver.com |url=http://euobserver.com/9/22733 |language=en}}</ref> 20 shtetet anëtare të BE-së, të njohura kolektivisht si eurozona, kanë zbatuar plotësisht unionin monetar, duke i zëvendësuar monedhat e tyre kombëtare me euron. Unioni monetar përfaqëson 345 milionë qytetarë të BE-së.<ref name="Europa Internal Market" /> Euro-ja është monedhë rezervë e dytë më e madhe, si dhe monedha e dytë më e tregtuar në botë, pas [[Dollari i Shteteve të Bashkuara|dollarit amerikan]].<ref>{{Cite web |date=19 dhjetor 2007 |title=Triennial Central Bank Survey 2007 |url=http://www.bis.org/publ/rpfxf07t.pdf |publisher=BIS |language=en}}</ref> Euro-ja, dhe politikat monetare të atyre që e kanë adoptuar në marrëveshje me BE-në, janë nën kontrollin e BQE-së.<ref name="ECB org">{{Cite web |title=ECB, ESCB and the Eurosystem |url=http://www.ecb.int/ecb/orga/escb/html/index.en.html |publisher=European Central Bank |language=en}}</ref> BQE-ja është banka qendrore për eurozonën, dhe kështu kontrollon politikën monetare në atë zonë, me axhendën për të ruajtur stabilitetin e çmimeve. Ndodhet në qendër të Eurosistemit, i cili përfshin të gjitha bankat qendrore kombëtare të eurozonës.<ref name="ECB org" /> BQE-ja është gjithashtu institucioni qendror i Unionit Bankar, të themeluar brenda eurozonës, si qendra e Mbikëqyrjes Bankare Evropiane. Ekziston gjithashtu një Mekanizëm i Vetëm Zgjidhjeje, në rast falimentimi bankar. === Tregtia === Si entitet politik, Bashkimi Evropian përfaqësohet në Organizatën Botërore të Tregtisë (WTO). Dy nga objektivat kryesore fillestare të Komunitetit Ekonomik Evropian ishin zhvillimi i një tregu të përbashkët, që më vonë u bë treg i vetëm, dhe një union doganor mes shteteve anëtare. ==== Tregu i vetëm ==== Tregu i vetëm përfshin qarkullimin e lirë të mallrave, kapitalit, njerëzve dhe shërbimeve brenda BE-së,<ref name="Europa Internal Market" /> Lëvizja e lirë e shërbimeve dhe e themelimit u lejon personave të vetëpunësuar të lëvizin mes shteteve anëtare për të ofruar shërbime përkohësisht ose përgjithmonë. Ndërsa shërbimet përbëjnë 60 deri 70 për qind të PBB-së, legjislacioni në këtë fushë nuk është aq i zhvilluar sa në fusha të tjera. Kjo hendeqe është adresuar nga Direktiva e Shërbimeve në Tregun e Brendshëm e 2006, që synon liberalizimin e ofrimit ndërkufitar të shërbimeve.<ref name="Europa Single Market S">{{Cite web |last=European Commission |title=A Single Market for Services |url=http://ec.europa.eu/internal_market/top_layer/index_19_en.htm |publisher=Europa |language=en}}</ref> Sipas traktatit, ofrimi i shërbimeve është një liri e mbetur, që zbatohet vetëm nëse nuk po ushtrohet asnjë liri tjetër. ==== Unioni doganor ==== {{Kryesor|Bashkimi Doganor i Bashkimit Evropian}} Unioni doganor përfshin zbatimin e një tarife të jashtme të përbashkët mbi të gjitha mallrat që hyjnë në treg. Pasi mallrat janë pranuar në treg, nuk mund t'u nënshtrohen taksave doganore, taksave diskriminuese apo kuotave të importit, ndërsa udhëtojnë brenda. Shtetet joanëtare të BE-së, Islanda, Norvegjia, Lihtenshtajni dhe Zvicra, marrin pjesë në tregun e vetëm, por jo në unionin doganor.<ref name="EEA" /> Gjysma e tregtisë në BE mbulohet nga legjislacion i harmonizuar nga BE-ja.<ref name="Europa Single Market G">{{Cite web |last=European Commission |title=A Single Market for goods |url=http://ec.europa.eu/internal_market/top_layer/index_18_en.htm |publisher=Europa web portal |language=en}}</ref> Marrëveshja e Asociimit e Bashkimit Evropian bën diçka të ngjashme, për një gamë shumë më të gjerë vendesh, pjesërisht si të ashtuquajtura qasje të butë ("karrota, jo shkopi"), për të ndikuar politikën në ato vende. Bashkimi Evropian i përfaqëson të gjithë anëtarët e vet në Organizatën Botërore të Tregtisë (WTO), dhe vepron në emër të shteteve anëtare në çdo mosmarrëveshje. Kur BE-ja negocion marrëveshje të lidhura me tregtinë jashtë kuadrit të WTO-së, marrëveshja pasuese duhet miratuar nga çdo qeveri e shtetit anëtar të BE-së individualisht.<ref name="Se-jeong" /> ==== Konkurrenca dhe mbrojtja e konsumatorit ==== BE-ja operon një politikë konkurrence, që synon të sigurojë konkurrencë të pashtrembëruar brenda tregut të vetëm.<ref group="lower-alpha">Neni 3(1)(g) i Traktatit të Romës</ref> Më 2001, komisioni për herë të parë parandaloi një bashkim mes dy kompanive me bazë në Shtetet e Bashkuara ([[General Electric]] dhe Honeywell), të cilin autoriteti i tyre kombëtar e kishte miratuar tashmë.<ref>{{Cite web |date=3 korrik 2001 |title=The Commission prohibits GE's acquisition of Honeywell |url=http://europa.eu/rapid/pressReleasesAction.do?reference=IP/01/939 |publisher=Europa web portal |language=en}}</ref> Një rast tjetër me profil të lartë, kundër Microsoft-it, solli gjobitjen nga komisioni të [[Microsoft]]-it me mbi 777 milionë euro, pas nëntë vitesh veprimi ligjor.<ref>{{Cite news |last=Gow |first=David |date=22 tetor 2007 |title=Microsoft caves in to European Commission |url=https://www.theguardian.com/business/2007/oct/22/microsoft.microsoft |work=The Guardian |location=London |language=en}}</ref> ==== Tregtia e jashtme ==== Bashkimi Evropian ka lidhur marrëveshje tregtie të lira (FTA)<ref>{{Cite web |date=15 prill 2016 |title=Free trade agreements |url=http://trade.ec.europa.eu/tradehelp/free-trade-agreements |publisher=European Commission |language=en}}</ref> dhe marrëveshje të tjera me përbërës tregtar me shumë vende në mbarë botën, dhe po negocion me shumë të tjera.<ref>{{Cite web |title=Agreements |url=http://ec.europa.eu/trade/policy/countries-and-regions/agreements/ |publisher=European Commission |language=en}}</ref> Suficiti tregtar i shërbimeve të Bashkimit Evropian u rrit nga 16 miliardë dollarë më 2000 në mbi 250 miliardë dollarë më 2018.<ref>{{Cite web |title=The European Union and its trade partners |url=https://www.europarl.europa.eu/factsheets/en/sheet/160/the-european-union-and-its-trade-partners |website=www.europarl.europa.eu |language=en}}</ref> Më 2020, pjesërisht për shkak të pandemisë COVID-19, Kina u bë partneri më i madh tregtar i BE-së, duke zëvendësuar Shtetet e Bashkuara.<ref>{{Cite journal |last=Wong |first=Audrye |date=maj 2021 |title=How Not to Win Allies and Influence Geopolitics China's Self-Defeating Economic Statecraft |journal=Foreign Affairs |volume=100 |issue=3 |language=en}}</ref> Bashkimi Evropian është eksportuesi më i madh në botë,<ref>{{Cite web |title=Central Intelligence Agency |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2078rank.html |publisher=Cia.gov |language=en}}</ref> dhe më 2008 ishte importuesi më i madh i mallrave dhe shërbimeve.<ref>{{Cite web |title=World trade report 2009 |url=http://www.wto.org/english/res_e/booksp_e/anrep_e/world_trade_report09_e.pdf |publisher=WTO |language=en}}</ref> Tregtia e brendshme mes shteteve anëtare ndihmohet nga heqja e barrierave tregtare, si tarifat dhe kontrollet kufitare. Në eurozonë, tregtia ndihmohet nga fakti që shumica e anëtarëve nuk kanë dallime valutore me të cilat të merren.<ref name="Se-jeong">{{Cite news |last=Se-jeong |first=Kim |date=19 korrik 2009 |title=EU-Korea FTA Will Be a Long Process: Greek Ambassador |publisher=The Korea Times |url=https://www.koreatimes.co.kr/www/news/special/2009/07/139_48696.html |language=en}}</ref> Jashtë, marrëveshja e tregtisë së lirë e BE-së me Japoninë është ndoshta më e njohura. Marrëveshja e Partneritetit Ekonomik BE–Japoni u nënshkrua zyrtarisht më 17 korrik 2018, duke u bërë marrëveshja më e madhe dypalëshe e tregtisë së lirë në botë kur hyri në fuqi më 1 shkurt 2019, duke krijuar një zonë tregtare të hapur që mbulon pothuajse një të tretën e PBB-së globale.<ref>{{cite web|title=European Union and Japan to sign historic trade deal|url=https://www.rte.ie/news/2018/0717/979174-eu_japan/|publisher=RTE|date=17 korrik 2018|language=en}}</ref> === Energjia === Furnizimi total me energji i BE-së ishte 59 miliardë GJ më 2019, rreth 10,2 për qind e totalit botëror. Afërsisht tri të pestat e energjisë së disponueshme në BE erdhën nga importet (kryesisht lëndë djegëse fosile). Energjia e rinovueshme kontribuoi 18,1 për qind të furnizimit total të energjisë së BE-së më 2019, dhe 11,1 për qind të konsumit final të energjisë.<ref name="ec.europa.eu">{{Cite book |url=https://ec.europa.eu/eurostat/web/products-key-figures/w/ks-ex-23-001 |title=Key figures on the EU in the world – 2023 edition |date=20 shkurt 2023 |publisher=Publications Office of the European Union |isbn=978-92-76-61987-1 |access-date=23 prill 2023 |language=en}}</ref> BE-ja ka pasur pushtet legjislativ në fushën e politikës së energjisë për pjesën më të madhe të ekzistencës së saj; kjo e ka origjinën në Komunitetin Evropian të Qymyrit dhe Çelikut. Futja e një politike energjetike evropiane të detyrueshme dhe gjithëpërfshirëse u miratua në takimin e Këshillit Evropian në tetor 2005, dhe drafti i parë i politikës u publikua në janar 2007.<ref name="Energy Q&A">{{Cite news |date=9 mars 2007 |title=Q&A: EU energy plans |publisher=BBC |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/4783996.stm |language=en}}</ref> BE-ja ka pesë pika kyçe në politikën e saj energjetike: rritjen e konkurrencës në tregun e brendshëm, nxitjen e investimeve dhe forcimin e ndërlidhjeve mes rrjeteve elektrike; diversifikimin e burimeve të energjisë me sisteme më të mira për t'iu përgjigjur një krize; vendosjen e një kuadri të ri traktati për bashkëpunim energjetik me Rusinë, duke përmirësuar njëkohësisht marrëdhëniet me shtetet e pasura me energji të Azisë Qendrore<ref name="oies">{{Cite web |last=Shamil Midkhatovich Yenikeyeff |date=nëntor 2008 |title=Kazakhstan's Gas: Export Markets and Export Routes |url=http://www.oxfordenergy.org/wpcms/wp-content/uploads/2010/11/NG25-KazakhstansgasExportMarketsandExportRoutes-ShamilYenikeyeff-2008.pdf |publisher=Oxford Institute for Energy Studies |language=en}}</ref> dhe Afrikës Veriore; përdorimin më efikas të furnizimeve ekzistuese me energji, ndërkohë që rritet komercializimi i energjisë së rinovueshme; dhe së fundi, rritjen e financimit për teknologji të reja energjetike.<ref name="Energy Q&A" /> Më 2007, vendet e BE-së në tërësi importuan 82 për qind të naftës së tyre, 57 për qind të gazit natyror<ref name="low carb prop">{{Cite web |date=10 janar 2007 |title='Low-carbon economy' proposed for Europe |url=https://www.nbcnews.com/id/wbna16560106 |publisher=NBC News |language=en}}</ref> dhe 97,48 për qind të kërkesave për uranium.<ref name="Euratom2007">{{Cite book |title=Euratom Supply Agency – Annual Report 2007 |publisher=Office for Official Publications of the European Communities |year=2008 |isbn=978-92-79-09437-8 |location=Luxembourg |page=22 |chapter=EU supply and demand for nuclear fuels |language=en}}</ref> Tre furnizuesit më të mëdhenj të gazit natyror për Bashkimin Evropian janë Rusia, Norvegjia dhe Algjeria, të cilat përbënin rreth tri të katërtat e importeve më 2019.<ref>{{Cite web |last1=Abnett |first1=Kate |last2=Nasralla |first2=Shadia |date=17 korrik 2020 |title=EU's greenhouse gas strategy fails to plug methane hole |url=https://www.reuters.com/article/us-eu-energy-methane-insight/eus-greenhouse-gas-strategy-fails-to-plug-methane-hole-idINKCN24I0IV |publisher=[[Reuters]] |language=en}}</ref> Ekziston një varësi e fortë nga energjia ruse, të cilën BE-ja është përpjekur ta zvogëlojë.<ref name="Energy Russia">{{Cite web |last=European Parliament |title=Ukraine-Russia gas dispute – call for stronger EU energy policy |url=http://www.europarl.europa.eu/sides/getDoc.do?language=EN&type=IM-PRESS&reference=20060112STO04233&secondRef=0 |publisher=Europa web portal |language=en}}</ref> Në maj 2022, u raportua se Bashkimi Evropian po përgatiste një sanksion tjetër ndaj Rusisë, për shkak të pushtimit të saj të Ukrainës. Pritej të synonte naftën ruse, bankat ruse dhe bjelloruse, si dhe individë dhe kompani. Sipas një artikulli të Reuters, dy diplomatë deklaruan se Bashkimi Evropian mund të vendoste një ndalim të importeve të naftës ruse deri në fund të vitit 2022.<ref>{{Cite news |date=1 maj 2022 |title=EU leans towards Russian oil ban by year-end, diplomats say |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/world/europe/eu-leans-towards-russian-oil-ban-by-year-end-diplomats-say-2022-05-01/ |language=en}}</ref> Gjithashtu në maj 2022, Komisioni Evropian publikoi nismën RePowerEU, një plan prej 300 miliardë eurosh, që përshkruante rrugën drejt fundit të varësisë së BE-së nga lëndët djegëse fosile ruse deri më 2030, dhe përshpejtimin e tranzicionit të energjisë së pastër.<ref>{{Cite web |date=18 maj 2022 |title=EU unveils €300 billion plan to reduce its energy dependency on Russia |url=https://www.dw.com/en/eu-unveils-300-billion-plan-to-reduce-its-energy-dependency-on-russia/a-61838801 |website=dw.com |language=en}}</ref> === Transporti === Bashkimi Evropian menaxhon infrastrukturën ndërkufitare rrugore, hekurudhore, ajrore dhe ujore, përmes Rrjetit Trans-Evropian të Transportit (TEN-T), krijuar më 1990,<ref name="Axes page 7">{{Cite web |title=timeline of TEN-T priority axes and projects as of 2005 |url=http://ec.europa.eu/transport/infrastructure/maps/doc/ten-t_pp_axes_projects_2005.pdf |website=transport.ec.europa.eu |language=en}}</ref> dhe Rrjetit Trans-Evropian të Transportit të Kombinuar. TEN-T përbëhet nga dy shtresa rrjeti: Rrjeti Kryesor, që duhet të përfundojë deri më 2030, dhe Rrjeti Gjithëpërfshirës, që duhet të përfundojë deri më 2050. Rrjeti aktualisht përbëhet nga 9 korridore kryesore: Korridori Baltik–Adriatik, Korridori i Detit të Veriut–Baltik, Korridori Mesdhetar, Korridori Lindje/Mesdheu Lindor, Korridori Skandinav–Mesdhetar, Korridori Rhine–Alpe, Korridori Atlantik, Korridori i Detit të Veriut–Mesdheut, dhe Korridori Rhine–Danub. Transporti rrugor u organizua sipas TEN-T-së nga Rrjeti Rrugor Trans-Evropian. Autostrada federale 7 është autostrada më e gjatë kombëtare në BE, me 963 km. Transporti detar organizohet sipas TEN-T-së nga Rrjeti Trans-Evropian i Rrugëve Ujore të Brendshme dhe Rrjeti Trans-Evropian i Porteve Detare. Portet detare evropiane kategorizohen si ndërkombëtare, komunitare ose rajonale. Porti i Roterdamit është më i ngarkuari në BE dhe porti detar më i madh në botë jashtë Azisë Lindore, i vendosur në dhe pranë qytetit të Roterdamit, në provincën e [[Hollanda e Jugut|Holandës së Jugut]] në Holandë.<ref>{{Cite web |title=File:Top 20 ports handling containers, 2008–2018 (thousand TEUs).png |url=https://ec.europa.eu/eurostat/statistics-explained/index.php?title=File:Top_20_ports_handling_containers,_2008-2018_(thousand_TEUs).png |website=ec.europa.eu |language=en}}</ref> Agjencia Evropiane e Sigurisë Detare (EMSA), themeluar më 2002 në Lisbonë, Portugali, ka detyrën të zvogëlojë rrezikun e aksidenteve detare, ndotjes detare nga anijet dhe humbjes së jetëve njerëzore në det, duke ndihmuar në zbatimin e legjislacionit përkatës të BE-së. Transporti ajror organizohet sipas TEN-T-së nga Rrjeti Trans-Evropian i Aeroporteve. Aeroportet evropiane kategorizohen si ndërkombëtare, komunitare ose rajonale. Aeroporti Charles de Gaulle është më i ngarkuari në BE, i vendosur në dhe pranë qytetit të Parisit, në Francë.<ref name=":FR2021">{{Cite web |title=Résultats d'activité desaéroports français 2021 |url=https://www.aeroport.fr/uploads/documents/resultats-activite-aeroports-francais-2021.pdf.pdf |language=fr}}</ref> Zona e Përbashkët Evropiane e Aviacionit (ECAA) është treg i vetëm në aviacion. Marrëveshjet ECAA u nënshkruan më 5 maj 2006 në Salzburg, Austri, mes BE-së dhe disa vendeve të treta. ECAA liberalizon industrinë e transportit ajror, duke lejuar çdo kompani nga çdo shtet anëtar i ECAA-s të fluturojë mes aeroporteve të çdo shteti anëtar të ECAA-s, duke i lejuar kështu një kompanie ajrore "të huaj" të ofrojë fluturime të brendshme. Qielli i Vetëm Evropian (SES) është një nismë që synon të reformojë sistemin evropian të menaxhimit të trafikut ajror, përmes një sërë veprimesh të kryera në katër nivele të ndryshme (institucional, operacional, teknologjik dhe kontroll e mbikëqyrje), me qëllim përmbushjen e nevojave të hapësirës ajrore evropiane, në aspektin e kapacitetit, sigurisë, efiçencës dhe ndikimit mjedisor. Siguria civile e aviacionit është nën përgjegjësinë e Agjencisë së Bashkimit Evropian për Sigurinë e Aviacionit (EASA). Ajo kryen certifikim, rregullim dhe standardizim, si dhe hetime dhe monitorim. Ideja e një autoriteti evropian të sigurisë së aviacionit daton që nga 1996, por agjencia u themelua ligjërisht vetëm më 2002, dhe filloi të operonte më 2003. Transporti hekurudhor organizohet sipas TEN-T-së nga Rrjeti Hekurudhor Trans-Evropian, i përbërë nga rrjeti hekurudhor me shpejtësi të lartë dhe rrjeti hekurudhor konvencional. Stacioni hekurudhor Gare du Nord është më i ngarkuari në BE, i vendosur në dhe pranë qytetit të Parisit, në Francë.<ref name="SNCF">{{Cite web |title=SNCF Open Data — Fréquentation en gares |url=https://ressources.data.sncf.com/explore/dataset/frequentation-gares/table/?disjunctive.nom_gare&disjunctive.code_postal&sort=total_voyageurs_2019 |publisher=[[SNCF]] |language=fr}}</ref> Transporti hekurudhor në Evropë po sinkronizohet me Sistemin Evropian të Menaxhimit të Trafikut Hekurudhor (ERTMS), me qëllim rritjen e madhe të sigurisë, rritjen e efiçencës së transportit me tren dhe forcimin e ndërveprimit ndërkufitar. Kjo bëhet duke zëvendësuar pajisjet dhe procedurat e mëparshme kombëtare të sinjalizimit me një standard të ri, të vetëm, evropian për sistemet e kontrollit dhe komandës së trenave. Ky sistem drejtohet nga Agjencia e Bashkimit Evropian për Hekurudhat (ERA). ==== Zona Shengen ==== {{Kryesor|Zona Shengen}} Zona Shengen është një zonë e përbërë nga 29 vende evropiane, që kanë hequr zyrtarisht të gjitha kontrollet e pasaportave dhe llojet e tjera të kontrollit kufitar mes kufijve të tyre të përbashkët. Duke qenë element brenda politikës më të gjerë të zonës së lirisë, sigurisë dhe drejtësisë të BE-së, ajo funksionon kryesisht si juridiksion i vetëm, sipas një politike të përbashkët vizash për qëllime udhëtimi ndërkombëtar. Zona merr emrin nga Marrëveshja e Shengenit e vitit 1985 dhe Konventa e Shengenit e vitit 1990, të dyja të nënshkruara në Shengen, Luksemburg. Nga 27 shtetet anëtare të BE-së, 25 marrin pjesë në Zonën Shengen. Nga anëtarët e BE-së që nuk janë pjesë e Zonës Shengen, njëri – Qipro – është i detyruar ligjërisht të bashkohet me zonën në të ardhmen; Irlanda ruan një përjashtim dhe në vend të kësaj operon politikën e saj të vizave. Katër shtetet anëtare të Shoqatës Evropiane të Tregtisë së Lirë (EFTA), Islanda, Lihtenshtajni, Norvegjia dhe Zvicra, nuk janë anëtare të BE-së, por kanë nënshkruar marrëveshje në asociim me Marrëveshjen e Shengenit. Gjithashtu, tri mikrostate evropiane – Monako, San Marino dhe Vatikani – ruajnë kufij të hapur për trafikun e udhëtarëve me fqinjët e tyre, dhe kështu konsiderohen de facto anëtare të Zonës Shengen, për shkak të pamundësisë praktike për të udhëtuar drejt ose nga ato pa tranzituar të paktën një vend anëtar të Shengenit. === Elektronika e komunikimeve dhe hapësira === Tarifat e roamingut për komunikime celulare janë hequr në të gjithë BE-në, Islandën, Lihtenshtajnin dhe Norvegjinë. Agjencia e Bashkimit Evropian për Programin Hapësinor (EUSPA), me seli në Pragë, Republika Çeke, u themelua më 2021 për të menaxhuar Programin Hapësinor të Bashkimit Evropian, në zbatim të "Politikës Hapësinore Evropiane" paraekzistuese, të vendosur më 22 maj 2007 mes BE-së dhe Agjencisë Hapësinore Evropiane (ESA), njohur kolektivisht si "Këshilli Hapësinor Evropian". Ky ishte kuadri i parë i përbashkët politik për aktivitetet hapësinore, i vendosur nga BE-ja. Çdo shtet anëtar ka ndjekur, në një farë mase, politikën e vet kombëtare hapësinore, edhe pse shpesh duke koordinuar përmes ESA-s. Günter Verheugen, Komisioneri Evropian për Ndërmarrjet dhe Industrinë, ka deklaruar se, edhe pse BE-ja është "udhëheqëse botërore në teknologji", ajo "po vihet në mbrojtje nga Shtetet e Bashkuara dhe Rusia, dhe se ka vetëm rreth 10 vjet avantazh teknologjik ndaj Kinës dhe Indisë, të cilat po vrapojnë ta kapin". Galileo është një sistem global satelitor navigimi (GNSS), që hyri në funksionim më 2016, krijuar nga BE-ja përmes ESA-s, operuar nga EUSPA, me dy qendra operimi në tokë, në liqenin Fucino, Itali, dhe në Oberpfaffenhofen, Gjermani. Projekti prej 10 miliardë eurosh mban emrin e astronomit italian Galileo Galilei. Një nga synimet e Galileo-s është të sigurojë një sistem të pavarur pozicionimi me saktësi të lartë, në mënyrë që autoritetet politike dhe ushtarake evropiane të mos varen nga GPS-ja amerikane, ose sistemet ruse GLONASS, të cilat mund të çaktivizohen apo degradohen nga operatorët e tyre në çdo kohë. Shërbimi Evropian Gjeostacionar i Mbulimit të Navigimit (EGNOS) është sistem satelitor shtues (SBAS), zhvilluar nga ESA dhe EUROCONTROL. Aktualisht plotëson GPS-në, duke raportuar mbi besueshmërinë dhe saktësinë e të dhënave të tyre të pozicionimit dhe duke dërguar korrigjime. Sistemi do të plotësojë Galileo-n në një version të ardhshëm. Programi Copernicus është programi i vëzhgimit të Tokës i BE-së, i koordinuar dhe menaxhuar nga EUSPA, në partneritet me ESA-n. Synon të arrijë një kapacitet global, të vazhdueshëm, autonom, cilësor dhe të gjerë vëzhgimi të Tokës, duke ofruar informacion të saktë, në kohë dhe lehtësisht të arritshëm, ndër të tjera, për të përmirësuar menaxhimin e mjedisit, kuptimin dhe zbutjen e efekteve të ndryshimeve klimatike, si dhe sigurimin e sigurisë civile. === Bujqësia dhe peshkimi === Politika e Përbashkët Bujqësore (CAP) është politika bujqësore e Bashkimit Evropian. Zbaton një sistem subvencionesh bujqësore dhe programe të tjera. U fut më 1962 dhe që atëherë ka pësuar disa ndryshime, për të reduktuar koston buxhetore të EEC-së (nga 73% më 1985 në 37% më 2017) dhe për të marrë parasysh zhvillimin rural në objektivat e saj. Sidoqoftë, është kritikuar për shkak të kostos së saj dhe efekteve mjedisore e humanitare. Njëlloj, Politika e Përbashkët e Peshkimit (CFP) është politika e peshkimit e Bashkimit Evropian. Vendos kuota për sasinë e peshkut që lejohen të kapin shtetet anëtare për çdo lloj peshku, si dhe nxit industrinë e peshkimit përmes ndërhyrjeve të ndryshme në treg dhe subvencioneve për peshkimin. U fut më 2009, me Traktatin e Lisbonës, i cili e vendosi formalisht politikën e ruajtjes së peshkimit si një nga pak "kompetencat ekskluzive" të rezervuara për Bashkimin Evropian. === Punësimi === Lëvizja e lirë e personave nënkupton se qytetarët e BE-së mund të lëvizin lirisht mes shteteve anëtare, për të jetuar, punuar, studiuar apo për t'u pensionuar në një vend tjetër. Kjo kërkoi uljen e formaliteteve administrative dhe njohjen e kualifikimeve profesionale të shteteve të tjera.<ref name="Europa Single Market P">{{Cite web |last=European Commission |title=Living and working in the Single Market |url=http://ec.europa.eu/internal_market/top_layer/index_15_en.htm |publisher=Europa web portal |language=en}}</ref> Norma e papunësisë e rregulluar sezonalisht e BE-së ishte 6,7 për qind në shtator 2018.<ref name="unemployment">{{Cite web|title=Eurostat – Tables, Graphs and Maps Interface (TGM) table|url=http://ec.europa.eu/eurostat/tgm/table.do?tab=table&language=en&pcode=teilm020&tableSelection=1&plugin=1|website=ec.europa.eu|language=en}}</ref> Norma e papunësisë në eurozonë ishte 8,1 për qind.<ref name="unemployment" /> Mes shteteve anëtare, normat më të ulëta të papunësisë u regjistruan në Republikën Çeke (2,3 për qind), Gjermani dhe Poloni (të dyja 3,4 për qind), dhe më të lartat në Spanjë (10,61 për qind më 2024)<ref>{{cite web|title=Economically Active Population Survey. Fourth Quarter 2024.|url=https://www.ine.es/dyngs/INEbase/en/operacion.htm?c=Estadistica_C&cid=1254736176918&menu=ultiDatos&idp=1254735976595|website=INE Instituto Nacional de Estadística|language=en}}</ref> dhe Greqi (9,6 për qind në nëntor 2024).<ref>{{Cite web|url=https://ec.europa.eu/eurostat/en/web/products-euro-indicators/w/3-07012025-bp|title=Euro area unemployment at 6.3%|date=7 janar 2025|website=ec.europa.eu|language=en}}</ref> Bashkimi Evropian prej kohësh ka kërkuar të zbusë efektet e tregjeve të lira, duke mbrojtur të drejtat e punëtorëve dhe duke parandaluar dumpingun social dhe mjedisor. Për këtë qëllim, ka miratuar ligje që vendosin standarde minimale punësimi dhe mjedisore. Këto përfshinin Direktivën për Kohën e Punës dhe Direktivën për Vlerësimin e Ndikimit Mjedisor. Direktiva Evropiane për Pagën Minimale, që synon të ngrejë pagat minimale dhe të forcojë negociatat kolektive, u miratua nga Parlamenti Evropian në shtator 2022.<ref>{{Cite web |date=14 shtator 2022 |title=EU Parliament approves Minimum Wage Directive |url=https://www.euractiv.com/section/economy-jobs/news/eu-parliament-approves-minimum-wage-directive/ |language=en}}</ref> === Zhvillimi rajonal === Pesë Fondet Strukturore dhe të Investimeve Evropiane mbështesin zhvillimin e rajoneve të BE-së, kryesisht ato më pak të zhvilluara, të vendosura kryesisht në shtetet e Evropës Qendrore dhe Jugore.<ref>{{Cite web |last=Select Committee on European Union |year=2008 |title=Chapter 2: The European Union Structural and Cohesion Funds |url=https://publications.parliament.uk/pa/ld200708/ldselect/ldeucom/141/14105.htm |website=Nineteenth Report |language=en}}</ref> Një fond tjetër (Instrumenti i Ndihmës së Para-aderimit) siguron mbështetje për vendet kandidate, që të transformojnë vendin e tyre në përputhje me standardin e BE-së. Tranzicioni demografik drejt një shoqërie me popullsi që plaket, norma të ulëta lindshmërie dhe zbrazje të rajoneve jo-metropolitane, adresohet brenda kësaj politike. == Demografia == {{Shiko gjithashtu|Shtetësia e Bashkimit Evropian}} === Popullsia === Popullsia e BE-së më 2026 ishte pak nën 452 milionë njerëz, që korrespondon me 5,4 për qind të popullsisë botërore.<ref name="Population.EU"/> [[Dendësia e popullsisë]] në të gjithë BE-në ishte 106 banorë për kilometër katror, që është më e lartë se mesatarja botërore.<ref name="ec.europa.eu"/> Është më e larta në zonat e Evropës qendrore dhe perëndimore, ndonjëherë të quajtura "banania blu", ndërsa Suedia dhe Finlanda në veri janë shumë më pak të populluara. Popullsia totale e BE-së ka qenë në rënie të lehtë prej disa vitesh, duke u tkurrur me 0,04 për qind më 2021.<ref name="ec.europa.eu"/> Kjo për shkak të një norme të ulët lindshmërie prej rreth 1,5 fëmijë për grua, më e ulët se mesatarja botërore prej 2,3.<ref name="ec.europa.eu"/> Në total, 4,1 milionë foshnje lindën në BE më 2021.<ref>{{Cite web|url=https://ec.europa.eu/eurostat/web/products-eurostat-news/w/DDN-20230309-1|title=How many children were born in the EU in 2021?|date=9 mars 2023|website=ec.europa.eu|language=en}}</ref> Nga njerëzit që jetojnë në BE, 5,3 për qind nuk janë qytetarë të BE-së.<ref name="ec.europa.eu" /> Kishte 31 shtetësi joanëtare të BE-së, secila prej të cilave përbënte të paktën 1 për qind të qytetarëve joanëtarë që jetojnë në BE, ku më të mëdhatë ishin marokenë, turq, sirianë dhe kinezë.<ref name="ec.europa.eu"/> Rreth 1,9 milionë njerëz emigruan në një nga shtetet anëtare të BE-së nga një vend joanëtar gjatë 2020, ndërsa gjithsej 956.000 njerëz emigruan nga një shtet anëtar drejt një vendi joanëtar gjatë të njëjtit vit.<ref name="ec.europa.eu"/> ==== Urbanizimi ==== Më shumë se dy të tretat (68,2%) e banorëve të BE-së jetonin në zona urbane më 2020, që është pak më pak se mesatarja botërore.<ref name="ec.europa.eu" /> Qytetet janë të shpërndara kryesisht në të gjithë BE-në, me një grumbullim të madh rreth e përqark Beneluksit.<ref>{{Cite web |date=2006 |title=Urban sprawl in Europe: The ignored challenge, European Environmental Agency |url=http://www.eea.europa.eu/publications/eea_report_2006_10/eea_report_10_2006.pdf |language=en}}</ref> BE-ja përfshin rreth 40 zona urbane me popullsi mbi 1 milion. Me një popullsi mbi 13 milionë,<ref name="paris_AAV20_pop">{{Cite web |title=Comparateur de territoire: Aire d'attraction des villes 2020 de Paris (001) |url=https://www.insee.fr/fr/statistiques/1405599?geo=AAV2020-001 |publisher=INSEE |language=fr}}</ref> Parisi është zona më e madhe metropolitane dhe megaqyteti i vetëm në BE.<ref name="eurostat">{{Cite web |title=Eurostat – Data Explorer |url=http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=met_pjanaggr3&lang=en |publisher=Eurostat |language=en}}</ref> Parisin e ndjekin Madridi, Barcelona, Berlini, Ruri, Milano dhe Roma, të gjitha me popullsi metropolitane mbi 4 milionë. BE-ja ka gjithashtu shumë rajone urbane policentrike, si Rhine-Ruhr (Këln, Dortmund, Diseldorf etj.), Randstad (Amsterdam, Roterdam, Hagë, Utreht etj.), Frankfurt Rhine-Main (Frankfurt, Wiesbaden, Majnc etj.), Diamanti Flamand (Antuerp, Bruksel, Leuven, Gent etj.) dhe zona metropolitane Silesia e Sipërme–Moravia (Katovice, Ostravë etj.).<ref name="eurostat" /> {| class="wikitable sortable" |+ Qendrat më të populluara të Bashkimit Evropian (rajone metropolitane, Eurostat 2023) ! Qyteti !! Shteti !! Popullsia |- | Parisi || Franca || 12.388.388 |- | Madridi || Spanja || 6.871.903 |- | Barcelona || Spanja || 5.797.356 |- | Berlini || Gjermania || 5.481.613 |- | Ruri || Gjermania || 5.147.820 |- | Milano || Italia || 4.329.748 |- | Roma || Italia || 4.227.059 |- | Athina || Greqia || 3.626.216 |- | Hamburgu || Gjermania || 3.423.121 |- | Amsterdami || Holanda || 3.397.323 |- | Brukseli || Belgjika || 3.395.581 |- | Varshava || Polonia || 3.269.510 |- | Marsejë || Franca || 3.183.476 |- | Budapesti || Hungaria || 3.031.887 |- | Mynihu || Gjermania || 2.981.735 |- | Napoli || Italia || 2.980.338 |- | Vjena || Austria || 2.971.753 |- | Lisbona || Portugalia || 2.899.670 |- | Shtutgarti || Gjermania || 2.816.924 |- | Praga || Republika Çeke || 2.796.717 |} === Gjuhët === {{Kryesor|Gjuhët e Bashkimit Evropian}} BE-ja ka 24 gjuhë zyrtare: bullgarishtja, kroatishtja, çekishtja, danishtja, holandishtja, anglishtja, estonishtja, finlandishtja, frëngjishtja, gjermanishtja, greqishtja, hungarishtja, italishtja, irlandishtja, letonishtja, lituanishtja, maltezishtja, polonishtja, portugalishtja, rumanishtja, sllovakishtja, sllovenishtja, spanjishtja dhe suedishtja. Dokumentet e rëndësishme, si legjislacioni, përkthehen në çdo gjuhë zyrtare, dhe Parlamenti Evropian siguron përkthim për dokumentet dhe seancat plenare.<ref name="Official Languages">{{Cite web |last=EUR-Lex |date=12 dhjetor 2006 |title=Council Regulation (EC) No 1791/2006 of 20 November 2006 |url=http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=CELEX:31958R0001:EN:NOT |website=Official Journal of the European Union |publisher=Europa web portal |language=en}}</ref> Shumica e institucioneve të BE-së përdorin vetëm disa gjuhë pune: Komisioni Evropian e kryen aktivitetin e tij të brendshëm në tri "gjuhë procedurale": anglisht, frëngjisht dhe gjermanisht;<ref name="procedural">{{Cite web |title=European Commission – Frequently asked questions on languages in Europe |url=http://europa.eu/rapid/press-release_MEMO-13-825_en.htm |website=europa.eu |language=en}}</ref> Gjykata e Drejtësisë përdor frëngjishten si gjuhë pune,<ref>{{Cite web |last=Sharpston |first=Eleanor V.E. |date=29 mars 2011 |title=Appendix 5: Written Evidence of Advocate General Sharpston |url=https://publications.parliament.uk/pa/ld201011/ldselect/ldeucom/128/12816.htm |website=The Workload of the Court of Justice of the European Union |publisher=House of Lords European Union Committee |language=en}}</ref> ndërsa Banka Qendrore Evropiane e kryen aktivitetin e saj kryesisht në anglisht.<ref>{{Cite news |last=Buell |first=Todd |date=29 tetor 2014 |title=Translation Adds Complexity to European Central Bank's Supervisory Role |work=The Wall Street Journal |url=https://www.wsj.com/articles/translation-adds-complexity-to-european-central-banks-supervisory-role-1414580925 |language=en}}</ref> Edhe pse politika gjuhësore është përgjegjësi e shteteve anëtare, institucionet e BE-së promovojnë shumëgjuhësinë mes qytetarëve të saj.<ref name="art249"/> Gjuha më e folur në BE është anglishtja; gjuha flitet nga 50 për qind e popullsisë<ref name="EU-Lang">{{Cite book |last=European Commission, Directorate-General for Communication |title=Special Eurobarometer survey "Europeans and their languages" |date=2024 |publisher=Publications Office |url=https://europa.eu/eurobarometer/surveys/detail/2979 |doi=10.2766/28257 |isbn=978-92-68-12045-3 |language=en}}</ref> dhe studiohet nga 95 për qind e nxënësve,<ref>{{Cite web |last=Euobserver |date=27 shtator 2011 |title=News in Brief / English studied by 95% of EU students |url=http://euobserver.com/1016/113742 |website=EUobserver |language=en}}</ref> edhe pse, pas tërheqjes së Mbretërisë së Bashkuar, vetëm 2% e popullsisë e flet atë si gjuhë amtare.<ref name="EU-Lang" /> Gjermanishtja dhe frëngjishtja flitet nga 29 përqind dhe 25 përqind e popullsisë, përkatësisht. Më shumë se gjysma (59 për qind) e qytetarëve të BE-së janë në gjendje të bisedojnë në një gjuhë tjetër, veç gjuhës së tyre amtare, dhe më shumë se një e dhjeta (11%) janë katërgjuhëshe.<ref name="EU-Lang" /> Luksemburgishtja (në Luksemburg) dhe turqishtja (në Qipro) janë të vetmet dy gjuhë kombëtare që nuk janë gjuhë zyrtare të BE-së. Katalanishtja, galicishtja dhe baskishtja nuk njihen si gjuhë zyrtare të BE-së, por kanë status zyrtar në Spanjë. Prandaj, përkthime zyrtare të traktateve bëhen edhe në to, dhe qytetarët kanë të drejtë të korrespondojnë me institucionet në këto gjuhë.<ref>{{Cite web |date=8 mars 2010 |title=MEPs push for EU recognition of Catalan, Welsh languages |url=https://www.euractiv.com/section/languages-culture/news/meps-push-for-eu-recognition-of-catalan-welsh-languages/ |website=Euractiv |language=en}}</ref> Ka rreth 150 gjuhë rajonale dhe minoritare në BE, të folura nga deri në 50 milionë njerëz.<ref name="Many tongues, one family">{{Cite web |last=European Commission |year=2004 |title=Many tongues, one family. Languages in the European Union |url=http://ec.europa.eu/publications/booklets/move/45/en.pdf |publisher=Europa web portal |language=en}}</ref> [[Karta Evropiane për Gjuhët Rajonale ose Minoritare]], ratifikuar nga shumica e shteteve të BE-së, siguron udhëzime të përgjithshme që shtetet mund të ndjekin për të mbrojtur trashëgiminë e tyre gjuhësore. [[Dita Evropiane e Gjuhëve]] mbahet çdo vit më 26 shtator dhe synon të nxisë mësimin e gjuhëve në të gjithë Evropën.<ref>{{Cite web |date=2001 |title=Committee of Ministers – European Year of Languages Parliamentary Assembly Recommendation 1539 |url=https://wcd.coe.int/ViewDoc.jsp?Ref=776/7.1&Sector=secCM&Language=lanEnglish&Ver=original |publisher=Wcd.coe.int |language=en}}</ref> === Feja === BE-ja nuk ka asnjë lidhje formale me ndonjë fe. Neni 17 i Traktatit mbi Funksionimin e Bashkimit Evropian<ref>{{Cite web |title=Consolidated version of the Treaty on the Functioning of the European Union |url=https://en.wikisource.org/wiki/Consolidated_version_of_the_Treaty_on_the_Functioning_of_the_European_Union/Part_One:_Principles#Article_17 |via=Wikisource |language=en}}</ref> njeh "statusin sipas së drejtës kombëtare të kishave dhe shoqatave fetare", si dhe atë të "organizatave filozofike dhe jo-konfesionale".<ref name="Consolidated Treaties" /> Preambula e Traktatit mbi Bashkimin Evropian përmend "trashëgiminë kulturore, fetare dhe humaniste të Evropës".<ref name="Consolidated Treaties">{{Cite web |title=Consolidated versions of the Treaty on European Union and the Treaty on the Functioning of the European Union |url=https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=uriserv%3AOJ.C_.2010.083.01.0001.01.ENG&toc=OJ%3AC%3A2010%3A083%3ATOC |website=eur-lex.europa.eu |language=en}}</ref> Diskutimet mbi draftin e Kushtetutës Evropiane, e më vonë të Traktatit të Lisbonës, përfshinë propozime për të përmendur Krishterimin ose një zot, apo të dyja, në preambulën e tekstit, por ideja u kundërshtua dhe u hoq.<ref name="EUO Merkel God">{{Cite news |last=Castle |first=Stephen |date=21 mars 2007 |title=EU celebrates 50th birthday-with a row about religion |work=The Independent |location=London |url=https://www.independent.co.uk/news/europe/eu-celebrates-its-50th-birthday--with-a-row-about-religion-440976.html |language=en}}</ref> Të krishterët në BE përfshijnë katolikë, si të ritit latin, ashtu edhe të ritit lindor, shumë denominacione protestante, ku luteranët, anglikanët dhe të riformuarit përbëjnë shumicën e besimeve protestante, si dhe Kishën Ortodokse Lindore. Më 2009, BE-ja kishte një popullsi myslimane të vlerësuar në 13 milionë,<ref name="mgmpPRC">{{Cite web |title=Muslims in the European Union – Discrimination and Islamophobia |url=http://www.fra.europa.eu/fraWebsite/attachments/Manifestations_EN.pdf |publisher=Europa |website=EUMC |language=en}}</ref> rreth 3 për qind e popullsisë, dhe një popullsi hebreje të vlerësuar në mbi një milion.<ref>{{cite web|url=http://www.jafi.org.il/education/100/concepts/demography/demjpop.html |title=World Jewish Population (2002) |author=Sergio DellaPergola |work=American Jewish Year Book |publisher=The Jewish Agency for Israel |language=en}}</ref> Fetë e tjera botërore, si budizmi, hinduizmi dhe sikizmi, janë gjithashtu të përfaqësuara në popullsinë e BE-së. Sondazhet e opinionit të Eurobarometrit të Eurostat-it treguan më 2005 se 52 për qind e qytetarëve të BE-së besonin në një zot, 27 për qind në "një lloj shpirti apo force jetësore", dhe 18 për qind nuk kishin asnjë formë besimi.<ref name="Eurostat Religion">{{Cite journal |last=Eurostat |date=qershor 2005 |title=Social values, Science and Technology |url=http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_225_report_en.pdf |journal=Special Eurobarometer 225 |publisher=Europa |page=9 |language=en}}</ref> Në shekullin XXI, shumë vende kanë përjetuar rënie të pjesëmarrjes dhe anëtarësimit në kisha.<ref name="About SecE">{{Cite news |last=Ford |first=Peter |date=22 shkurt 2005 |title=What place for God in Europe |work=USA Today |url=https://www.usatoday.com/news/world/2005-02-21-god-europe_x.htm |agency=The Christian Science Monitor |language=en}}</ref> Vendet ku më pak njerëz raportuan besim fetar ishin Estonia (16 për qind) dhe Republika Çeke (19 për qind).<ref name="Eurostat Religion" /> Vendet më fetare ishin Malta (95 për qind, kryesisht katolike), si dhe Qipro dhe Rumania (të dyja kryesisht ortodokse), secila me rreth 90 për qind të qytetarëve që besonin në zot. Në të gjithë BE-në, besimi ishte më i lartë mes grave, të moshuarve, atyre me edukim fetar, atyre që lanë shkollën në moshën 15 ose 16 vjeç, dhe atyre që e vendosnin veten "në të djathtë të spektrit politik".<ref name="Eurostat Religion" /> === Arsimi dhe kërkimi === Arsimi bazë është një fushë ku roli i BE-së kufizohet në mbështetjen e qeverive kombëtare. Në arsimin e lartë, politika u zhvillua në vitet 1980, në programe që mbështesin shkëmbimet dhe mobilitetin. Më i dukshmi prej tyre ka qenë Programi Erasmus, program shkëmbimi universitar që filloi më 1987. Në 20 vitet e para, ai mbështeti mundësi shkëmbimi ndërkombëtar për mbi 1,5 milionë studentë universiteti dhe kolegji, dhe u bë simbol i jetës studentore evropiane.<ref>{{Cite web |last=European Commission |title=The Erasmus programme celebrates its 20th anniversary |url=http://ec.europa.eu/education/news/erasmus20_en.html |publisher=Europa – Education and Training |language=en}}</ref> Ka programe të ngjashme për nxënës dhe mësues të shkollave, për praktikantë në arsimin dhe trajnimin profesional, si dhe për të rriturit që mësojnë, brenda Programit të Mësimit gjatë Gjithë Jetës 2007–2013. Këto programe janë krijuar për të inkurajuar njohuri më të gjera për vendet e tjera, dhe për të përhapur praktika të mira në fushat e arsimit dhe trajnimit, në të gjithë BE-në.<ref>{{Cite web |title=The Education, Audiovisual and Culture Executive Agency of the European Commission |url=http://eacea.ec.europa.eu/index.htm |publisher=Europa |language=en}}</ref> Përmes mbështetjes së Procesit të Bolonjës, BE-ja mbështet standarde të krahasueshme dhe diploma të përputhshme në të gjithë Evropën. Zhvillimi shkencor lehtësohet përmes Programeve Kuadër të BE-së, i pari prej të cilëve nisi më 1984. Synimet e politikës së BE-së në këtë fushë janë koordinimi dhe stimulimi i kërkimit. Këshilli Evropian i Kërkimit, i pavarur, shpërndan fondet e BE-së për projekte kërkimore evropiane ose kombëtare.<ref>{{Cite web |last=European Research Council |title=Mission – What is the ERC? |url=http://erc.europa.eu/index.cfm?fuseaction=page.display&topicID=12 |publisher=Europa |language=en}}</ref> Programet kuadër kërkimore dhe teknologjike të BE-së trajtojnë një sërë fushash, për shembull energjinë, ku synimi është zhvillimi i një përzierjeje të larmishme energjie të rinovueshme, për të ndihmuar mjedisin dhe për të reduktuar varësinë nga lëndët djegëse të importuara.<ref>{{Cite web |last=European Commission |title=Cooperation: Energy – FP7 |url=http://ec.europa.eu/research/fp7/index_en.cfm?pg=energy |publisher=Europa |language=en}}</ref> === Shëndetësia === Neni 35 i Kartës së të Drejtave Themelore të Bashkimit Evropian pohon se "Një nivel i lartë mbrojtjeje i shëndetit njerëzor duhet siguruar në përcaktimin dhe zbatimin e të gjitha politikave dhe aktiviteteve të Bashkimit". Drejtoria e Përgjithshme për Shëndetin dhe Konsumatorët e Komisionit Evropian synon të përafrojë ligjet kombëtare mbi mbrojtjen e shëndetit të njerëzve, të drejtat e konsumatorëve dhe sigurinë e ushqimit dhe produkteve të tjera.<ref>{{Cite web |title=Our vision |url=http://ec.europa.eu/dgs/health_consumer/about_us/our_vision_en.htm |website=Directorate General for Health & Consumers |publisher=Europa |language=en}}</ref> Të gjitha vendet e BE-së dhe shumë vende të tjera evropiane u ofrojnë qytetarëve të tyre Kartën Evropiane të Sigurimit Shëndetësor pa pagesë, e cila, mbi bazë reciprociteti, siguron mbulim për trajtim mjekësor urgjent kur vizitohen vende të tjera pjesëmarrëse evropiane.<ref>{{Cite web |date=29 prill 2010 |title=info about health care and EHIC |url=http://www.nhs.uk/nhsengland/Healthcareabroad/pages/Healthcareabroad.aspx |publisher=Nhs.uk |language=en}}</ref> Një direktivë për kujdesin shëndetësor ndërkufitar synon nxitjen e bashkëpunimit mbi kujdesin shëndetësor mes shteteve anëtare dhe lehtësimin e aksesit në kujdes shëndetësor ndërkufitar të sigurt dhe të cilësisë së lartë për pacientët evropianë.<ref>{{Cite web |title=Consilium.europa.eu |url=http://www.consilium.europa.eu/uedocs/cms_data/docs/pressdata/en/lsa/119514.pdf |language=en}}</ref> Jetëgjatësia në BE ishte 80,1 vjet në lindje më 2021, ndër më të lartat në botë dhe rreth nëntë vjet më e lartë se mesatarja botërore.<ref name="ec.europa.eu"/> Në përgjithësi, jetëgjatësia është më e ulët në Evropën Lindore sesa në Evropën Perëndimore.<ref>{{Cite news |title=In Europe, life expectancy is lower in the east |newspaper=The Economist |url=https://www.economist.com/graphic-detail/2018/09/24/in-europe-life-expectancy-is-lower-in-the-east |language=en}}</ref> Më 2018, rajoni i BE-së me jetëgjatësinë më të lartë ishte Madridi, Spanjë, me 85,2 vjet, i ndjekur nga rajonet spanjolle La Rioja dhe Castilla y León, të dyja me 84,3 vjet, Trentino në Itali me 84,3 vjet, dhe Île-de-France në Francë me 84,2 vjet.<ref>{{Cite web |title=Life expectancy: Are you in one of the top 5 regions? |url=https://ec.europa.eu/eurostat/web/products-eurostat-news/-/DDN-20181026-1 |website=ec.europa.eu |language=en}}</ref> === Të drejtat sociale dhe barazia === {{Kryesor|Karta Sociale Evropiane}} BE-ja ka kërkuar gjithashtu të koordinojë sigurimet shoqërore dhe sistemet shëndetësore të shteteve anëtare, për të lehtësuar ushtrimin nga individët të të drejtave të lëvizjes së lirë, dhe për të siguruar që ata të ruajnë aftësinë e tyre për të pasur qasje në sigurimet shoqërore dhe shërbimet shëndetësore në shtete të tjera anëtare. Që nga 2019, ekziston një komisioner evropian për barazinë, dhe Instituti Evropian për Barazinë Gjinore ekziston që nga 2007. Është propozuar një direktivë për luftimin e dhunës me bazë gjinore.<ref>{{Cite web |date=21 shtator 2022 |title=EU-wide effort on gender-based violence taking shape, but gaps remain |work=euronews |url=https://www.euronews.com/my-europe/2022/09/21/an-eu-wide-approach-to-gender-based-violence-is-taking-shape-but-gaps-remain |language=en}}</ref> Në shtator 2022 u miratua një Strategji Evropiane e Kujdesit, për të siguruar "shërbime kujdesi cilësore, të përballueshme dhe të arritshme".<ref>{{Cite web |date=7 shtator 2022 |title=Questions and Answers: European Care Strategy |url=https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/en/qanda_22_5168 |website=European Commission |language=en}}</ref> Karta Sociale Evropiane është trupi kryesor që njeh të drejtat sociale të qytetarëve evropianë. Më 2020, u miratua Strategjia e parë e Bashkimit Evropian për barazinë LGBTIQ, nën mandatin e Helena Dalli-t.<ref>{{Cite web |date=12 nëntor 2020 |title=Union of Equality: The Commission presents its first-ever strategy on LGBTIQ equality in the EU |url=https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/en/ip_20_2068 |publisher=[[Komisioni Evropian|European Commission]] |language=en}}</ref> Në dhjetor 2021, komisioni njoftoi qëllimin për të kodifikuar një ligj për të gjithë bashkimin, kundër krimeve të urrejtjes ndaj LGBT-ve.<ref>{{Cite web |date=20 dhjetor 2021 |title=La Comisión Europea propone ampliar la lista de delitos de la Unión Europea para incluir los delitos de odio |trans-title=Komisioni Evropian propozon zgjerimin e listës së krimeve të Bashkimit Evropian, për të përfshirë krimet e urrejtjes |url=https://kifkif.info/la-comision-europea-propone-ampliar-la-lista-de-delitos-de-la-union-europea-para-incluir-los-delitos-de-odio/ |website=kifkif.info |language=es}}</ref> === Liria, siguria dhe drejtësia === Që nga themelimi i Bashkimit Evropian më 1993, ai ka zhvilluar kompetencat e veta në fushën e drejtësisë dhe punëve të brendshme; fillimisht në nivel ndërqeveritar, e më pas përmes supranacionalizmit. Rrjedhimisht, bashkimi ka legjiferuar në fusha si ekstradimi, e drejta familjare, e drejta e azilit dhe drejtësia penale.<ref>{{Cite web |title=European arrest warrant replaces extradition between EU Member States |url=http://ec.europa.eu/justice_home/fsj/criminal/extradition/fsj_criminal_extradition_en.htm |language=en}}</ref> BE-ja ka themeluar gjithashtu agjenci për të koordinuar policinë, prokurorinë dhe çështjet civile ndërmjet shteteve anëtare: Europol-i, për bashkëpunimin policor, CEPOL-i, për trajnimin e forcave policore,<ref>{{Cite web |title=European police office now in full swing |url=http://ec.europa.eu/justice_home/fsj/police/europol/fsj_police_europol_en.htm |language=en}}</ref> dhe Eurojust-i, për bashkëpunimin mes prokurorëve dhe gjykatave.<ref>{{Cite web |title=Eurojust coordinating cross-border prosecutions at EU level |url=http://ec.europa.eu/justice_home/fsj/criminal/eurojust/fsj_criminal_eurojust_en.htm |language=en}}</ref> Operon gjithashtu bazën e të dhënave EUCARIS për automjete dhe shoferë, Eurodac-un, Sistemin Evropian të Informacionit të Dosjeve Penale, Qendrën Evropiane të Krimit Kibernetik, FADO-n, PRADO-n dhe të tjera. Ndalimet kundër diskriminimit kanë tradicion të gjatë në traktate. Vitet e fundit, këto janë plotësuar me kompetenca për të legjiferuar kundër diskriminimit mbi bazë race, feje, aftësie të kufizuar, moshe dhe orientimi seksual.<ref name="art2(7) Amsterdam" group="lower-alpha">Shih nenin 2(7) të Traktatit të Amsterdamit.</ref> Traktatet deklarojnë se vetë Bashkimi Evropian "themelohet mbi vlerat e respektit për dinjitetin njerëzor, lirinë, demokracinë, barazinë, sundimin e ligjit dhe respektin për të drejtat e njeriut, përfshirë të drejtat e personave që i përkasin pakicave... në një shoqëri ku mbizotërojnë pluralizmi, mosdiskriminimi, toleranca, drejtësia, solidariteti dhe barazia mes grave dhe burrave."<ref>Article 2, Treaty on European Union (consolidated 1 December 2009)</ref> Në bazë të këtyre kompetencave, BE-ja ka miratuar legjislacion kundër seksizmit në vendin e punës, diskriminimit mbi bazë moshe dhe diskriminimit racor.<ref group="lower-alpha">Council Directive 2000/43/EC of 29 June 2000; Council Directive 2000/78/EC of 27 November 2000.</ref> Më 2009, Traktati i Lisbonës i dha efekt juridik Kartës së të Drejtave Themelore të Bashkimit Evropian. Karta është një katalog i kodifikuar i të drejtave themelore, në bazë të të cilit mund të gjykohen aktet juridike të BE-së. Ajo konsolidon shumë të drejta, të njohura më parë nga Gjykata e Drejtësisë dhe të nxjerra nga "traditat kushtetuese të përbashkëta mes shteteve anëtare".<ref>Case 11/70, Internationale Handelsgesellschaft v. Einfuhr und Vorratstelle für Getreide und Futtermittel.</ref> Gjykata e Drejtësisë prej kohësh ka njohur të drejta themelore, dhe herë pas here ka pavlefshmuar legjislacion të BE-së, për shkak të mospërputhjes me ato të drejta themelore.<ref name="europarl-rights">{{Cite web |title=Respect for fundamental rights in the EU – general development |url=http://www.europarl.europa.eu/factsheets/2_1_1_en.htm |website=European Parliament Fact Sheets |publisher=The [[Kuvendi Evropian|European Parliament]] |language=en}}</ref> Nënshkrimi i Konventës Evropiane për të Drejtat e Njeriut (KEDNJ) është kusht për anëtarësim në BE.<ref group="lower-alpha">Trajtohet efektivisht si një nga kriteret e Kopenhagës.</ref> Më parë, vetë BE-ja nuk mund t'i bashkohej konventës, pasi nuk është shtet, e as nuk kishte kompetencën ta bënte këtë. Traktati i Lisbonës dhe Protokolli 14 i KEDNJ-së e kanë ndryshuar këtë: i pari e detyron BE-në t'i bashkohet konventës, ndërsa i dyti e lejon zyrtarisht këtë. BE-ja është e pavarur nga Këshilli i Evropës, edhe pse ndajnë qëllim dhe ide të përbashkëta, veçanërisht mbi sundimin e ligjit, të drejtat e njeriut dhe demokracinë. Për më tepër, Konventa Evropiane për të Drejtat e Njeriut dhe Karta Sociale Evropiane, si dhe burimi i së drejtës për Kartën e të Drejtave Themelore, krijohen nga Këshilli i Evropës. BE-ja ka promovuar gjithashtu çështje të të drejtave të njeriut në botën më të gjerë. BE-ja kundërshton dënimin me vdekje dhe ka propozuar abolimin e tij në mbarë botën. Abolimi i dënimit me vdekje është kusht për anëtarësim në BE.<ref>{{Cite web |title=EU Policy on Death Penalty |url=http://eeas.europa.eu/human_rights/adp/index_en.htm |website=Europa |publisher=European Union External Action Service |language=en}}</ref> Më 19 tetor 2020, Bashkimi Evropian zbuloi plane të reja për të krijuar një strukturë juridike, për të vepruar kundër shkeljeve të të drejtave të njeriut në mbarë botën. Plani i ri pritej t'i jepte Bashkimit Evropian fleksibilitet më të madh, për të synuar dhe sanksionuar përgjegjësit e shkeljeve serioze të të drejtave të njeriut dhe abuzimeve në mbarë botën.<ref>{{Cite web |title=Europe Unveils New Sanctions Plan for Human Rights Violations |url=https://news.bloombergtax.com/international-trade/europe-unveils-new-sanctions-plan-for-human-rights-violations |website=Bloomberg Tax |language=en}}</ref> == Kultura == Bashkëpunimi kulturor mes shteteve anëtare ka qenë interes i Bashkimit Evropian që nga përfshirja e tij si kompetencë komunitare në Traktatin e Mastrihtit.<ref name="Bozoki">{{Cite web |last=Bozoki |first=Andras |title=Cultural Policy and Politics in the European Union |url=http://www.ecoc-doc-athens.eu/attachments/1249_Cultural%20Policy%20and%20Politics%20in%20the%20European%20Union_speech_Bozoki_Andras.pdf |publisher=Cultural Policy and Politics in the European Union.pdf |language=en}}</ref> Veprimet e ndërmarra në fushën kulturore nga BE-ja përfshijnë programin shtatëvjeçar Culture 2000,<ref name="Bozoki" /> ngjarjen Muaji Evropian i Kulturës,<ref name="Culture Month">{{Cite web |last=European Commission |title=European Culture Month |url=http://ec.europa.eu/culture/eac/ecocs/present_cap/retrospective_en.html |publisher=Europa web portal |language=en}}</ref> dhe orkestra si Orkestra Evropiane e të Rinjve.<ref>{{Cite web |title=An Overture to the European Union Youth Orchestra |url=http://www.euyo.org.uk/about/history.htm |publisher=The European Youth Orchestra |language=en}}</ref> Programi Kryeqyteti Evropian i Kulturës përzgjedh një ose disa qytete çdo vit, për të ndihmuar zhvillimin sociokulturor të atij qyteti.<ref name="Capital Culture">{{Cite web |last=European Commission |title=European Capitals of Culture |url=http://ec.europa.eu/culture/our-programmes-and-actions/doc413_en.htm |publisher=Europa web portal |language=en}}</ref> === Sporti === Sporti është kryesisht përgjegjësi e shteteve anëtare apo e organizatave të tjera ndërkombëtare, jo e BE-së. Ka disa politika të BE-së që kanë prekur sportin, si lëvizja e lirë e punëtorëve, që ishte thelbësore për vendimin Bosman, i cili ndaloi ligat kombëtare të futbollit të vendosnin kuota për lojtarë të huaj me shtetësi të shteteve anëtare të BE-së.<ref name="BBC Boseman">{{Cite news |last=Fordyce |first=Tom |date=11 korrik 2007 |title=10 years since Bosman |work=BBC News |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/4528732.stm |language=en}}</ref> Traktati i Lisbonës kërkon që çdo zbatim i rregullave ekonomike të marrë parasysh natyrën specifike të sportit dhe strukturat e tij, të bazuara në aktivitet vullnetar.<ref>Cases C-403/08 and C-429/08, Opinion of Advocate General Kokott, para 207</ref> Kjo erdhi pas lobimit nga organizata drejtuese, si Komiteti Ndërkombëtar Olimpik dhe FIFA, për shkak të kundërshtimeve ndaj zbatimit të parimeve të tregut të lirë ndaj sportit, gjë që kishte çuar në një hendek në rritje mes klubeve të pasura dhe të varfra.<ref name="IHT RT">{{Cite news |date=19 tetor 2007 |title=IOC, FIFA presidents welcomes new EU treaty, call it breakthrough to give sports more power |work=International Herald Tribune |url=http://www.iht.com/articles/ap/2007/10/19/sports/EU-SPT-OLY-EU-Treaty.php |language=en}}</ref> BE-ja financon gjithashtu një program për trajnerë futbolli izraelitë, jordanezë, irlandezë dhe britanikë, si pjesë e projektit Football 4 Peace.<ref>{{Cite web |date=29 mars 2011 |title=Sports coaches from Israel travel to UK for training |url=http://eeas.europa.eu/delegations/israel/press_corner/all_news/news/2011/20110329_01_en.htm |publisher=Eeas.europa.eu |language=en}}</ref> === Simbolet === Flamuri i Evropës përbëhet nga një rreth prej 12 yjesh të artë mbi sfond blu. I dizajnuar fillimisht më 1955 për Këshillin e Evropës, flamuri u adoptua nga Komunitetet Evropiane, paraardhëset e Bashkimit Evropian të sotëm, më 1986. Këshilli i Evropës i dha flamurit një përshkrim simbolik në termat vijues: {{Blockquote|Kundrejt qiellit blu të botës perëndimore, yjet simbolizojnë popujt e Evropës, në formën e një rrethi, shenja e bashkimit. Numri i yjeve është pandryshueshëm dymbëdhjetë, ku shifra dymbëdhjetë simbolizon përsosmërinë dhe tërësinë.|Këshilli i Evropës. Paris, 7–9 dhjetor 1955.}} ''Të bashkuar në larmi'' u miratua si motoja e bashkimit më 2000, e përzgjedhur nga propozimet e dorëzuara nga nxënës shkollash.{{Sfn|Simons|2002|page=110}} Që nga 1985, dita e flamurit të bashkimit ka qenë Dita e Evropës, më 9 maj (data e Deklaratës Schuman të 1950). Himni i BE-së është një version instrumental i preludit të Odës së Gëzimit, lëvizja e katërt e Simfonisë së Nëntë të Ludwig van Beethoven-it. Himni u miratua nga liderët e Komunitetit Evropian më 1985 dhe që atëherë është luajtur në raste zyrtare.<ref>{{Cite web |title=Council of Europe |url=https://www.coe.int/en/web/portal/home |website=www.coe.int |language=en}}</ref> Përveç emërtimit të kontinentit, figura mitologjike greke e Europës është përdorur shpesh si personifikim i Evropës. E njohur nga miti, në të cilin Zeusi e josh të veshur në trajtën e një demi të bardhë, Europa është përmendur gjithashtu në lidhje me bashkimin e sotëm. Statuja të Europës dhe demit zbukurojnë disa nga institucionet e BE-së, dhe një portret i saj shihet në serinë e kartëmonedhave euro të 2013-s. Demi, nga ana e tij, është përshkruar në të gjitha kartat e lejeqëndrimit.{{Sfn|Demey|2007|page=387}} Karli i Madh, i njohur gjithashtu si Charlemagne ({{langx|la|Carolus Magnus}}) dhe më vonë i njohur si ''Pater Europae'' ("Ati i Evropës"),<ref name="ReferenceB">Riché, Preface xviii.</ref> ka rëndësi simbolike për Evropën. Komisioni i ka dhënë emrin e Karlit të Madh njërës prej ndërtesave qendrore në Bruksel, dhe qyteti i Aachen-it që nga 1949 i jep Çmimin Karli i Madh atyre që kanë çuar përpara unitetin evropian.<ref>{{Cite web |title=Laureates |url=http://www.karlspreis.de/en/laureates |website=karlspreis.de |language=en}}</ref> Që nga 2008, organizatorët e këtij çmimi, së bashku me Parlamentin Evropian, kanë dhënë Çmimin e të Rinjve Karli i Madh, në njohje të përpjekjeve të ngjashme të udhëhequra nga të rinj.<ref>{{Cite web |title=Winners 2015 |url=http://www.charlemagneyouthprize.eu/ |website=charlemagneyouthprize.eu |language=en}}</ref> === Media === Liria e medias është një e drejtë themelore, që zbatohet për të gjitha shtetet anëtare të Bashkimit Evropian dhe qytetarët e tyre, siç përcaktohet në Kartën e të Drejtave Themelore të BE-së, si dhe në Konventën Evropiane për të Drejtat e Njeriut.<ref name="eprs">Maria Poptcheva, Press freedom in the EU Legal framework and challenges, EPRS | European Parliamentary Research Service, Briefing April 2015 (anglisht)</ref> Brenda procesit të zgjerimit të BE-së, garantimi i lirisë së medias emërtohet si "tregues kyç i gatishmërisë së një vendi për t'u bërë pjesë e BE-së".<ref>{{Cite web |title=European Neighbourhood Policy and Enlargement Negotiations |url=http://ec.europa.eu/enlargement/policy/policy-highlights/media-freedom/index_en.htm |publisher=European Commission |language=en}}</ref> Shumica e mediave në Bashkimin Evropian janë të orientuara kombëtarisht, edhe pse disa media gjithë-BE-je, të përqendruara në çështje evropiane, kanë dalë që nga fillimi i viteve 1990, si Euronews, Eurosport, EUobserver, EURACTIV apo Politico Europe.<ref>{{Cite book |last=Mollin |first=Sandra |title=Euro-English : assessing variety status |publisher=Gunter Narr Verlag |year=2006 |isbn=978-3-8233-6250-0 |location=Tübingen |pages=56 |language=en}}</ref> Arte është një rrjet televiziv publik franko-gjerman, që promovon programe në fushat e kulturës dhe arteve. 80 për qind e programacionit të tij sigurohet në përpjesëtim të barabartë nga të dy kompanitë anëtare, ndërsa pjesa e mbetur sigurohet nga Grupimi Evropian i Interesit Ekonomik ''ARTE GEIE'' dhe partnerët evropianë të kanalit.<ref>{{Cite web |title=How is ARTE funded? |url=http://www.arte.tv/sites/en/corporate/qui-sommes-nous-cluster/publications/?lang=en |publisher=ARTE Entreprise |language=en}}</ref> Programi MEDIA i Bashkimit Evropian ka mbështetur industritë evropiane popullore të filmit dhe audiovizuale që nga 1991. Siguron mbështetje për zhvillimin, promovimin dhe shpërndarjen e veprave evropiane brenda dhe jashtë Evropës.<ref>{{Cite web |title=Media Programme |url=http://ec.europa.eu/culture/media/about/index_en.htm |website=Europa |publisher=European Commission |language=en}}</ref> === Ndikimi === Bashkimi Evropian ka pasur një efekt të rëndësishëm pozitiv ekonomik në shumicën e shteteve anëtare.<ref name="JoME" /> Sipas një studimi të 2019-s mbi shtetet anëtare që u anëtarësuan nga 1973 deri 2004, "pa integrimin evropian, të ardhurat për kokë banori do të kishin qenë, mesatarisht, rreth 10% më të ulëta në dhjetë vitet e para pas anëtarësimit në BE".<ref name="JoME">{{Cite journal |last1=Campos |first1=Nauro F. |last2=Coricelli |first2=Fabrizio |last3=Moretti |first3=Luigi |date=1 maj 2019 |title=Institutional integration and economic growth in Europe |journal=Journal of Monetary Economics |volume=103 |pages=88–104 |doi=10.1016/j.jmoneco.2018.08.001 |issn=0304-3932 |language=en}}</ref> Greqia ishte përjashtimi i raportuar nga studimi, i cili analizoi deri më 2008, "për të shmangur efektet konfuze nga kriza globale financiare".<ref name="JoME" /> Një studim i 2021-s në ''Journal of Political Economy'' zbuloi se zgjerimi i 2004-s pati efekte ekonomike të dobishme kumulative për të gjitha grupet, si në shtetet e vjetra, ashtu edhe në ato të reja anëtare. Fituesit më të mëdhenj ishin shtetet e reja anëtare, veçanërisht fuqia punëtore e pakualifikuar në to.<ref>{{Cite journal |last1=Caliendo |first1=Lorenzo |last2=Parro |first2=Fernando |last3=Opromolla |first3=Luca David |last4=Sforza |first4=Alessandro |date=2021 |title=Goods and Factor Market Integration: A Quantitative Assessment of the EU Enlargement |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/716560 |journal=Journal of Political Economy |volume=129 |issue=12 |pages=3491–3545 |doi=10.1086/716560 |issn=0022-3808 |language=en}}</ref> Bashkimi Evropian citohet shpesh si kontribuues i madh për paqen në Evropë, veçanërisht duke qetësuar mosmarrëveshjet kufitare,<ref>{{Cite journal |last1=Diez |first1=Thomas |last2=Stetter |first2=Stephan |last3=Albert |first3=Mathias |date=korrik 2006 |title=The European Union and Border Conflicts: The Transformative Power of Integration |journal=International Organization |volume=60 |issue=3 |pages=563–593 |doi=10.1017/S0020818306060218 |issn=1531-5088 |language=en}}</ref> dhe përhapjen e demokracisë, veçanërisht duke inkurajuar reformat demokratike në shtetet aspirante anëtare të Evropës Lindore, pas rrëzimit të BRSS-së.<ref>{{Cite journal |last1=Poast |first1=Paul |last2=Chinchilla |first2=Alexandra |date=2020 |title=Good for democracy? Evidence from the 2004 NATO expansion |journal=International Politics |volume=57 |issue=3 |pages=471–490 |doi=10.1057/s41311-020-00236-6 |issn=1740-3898 |language=en}}</ref> Studiuesi Thomas Risse shkroi më 2009: "ekziston konsensus në literaturën mbi Evropën Lindore se perspektiva e anëtarësimit në BE pati një efekt të madh ankorues për demokracitë e reja".<ref name="Risse-2009">{{Cite book |last=Risse |first=Thomas |url=https://archive.org/details/promotingdemocra00mage |title=Promoting Democracy and the Rule of Law: American and European Strategies |date=2009 |publisher=Palgrave Macmillan UK |isbn=978-0-230-24452-8 |editor-last=Magen |editor-first=Amichai |pages=244–271 |chapter=Conclusions: Towards Transatlantic Democracy Promotion? |doi=10.1057/9780230244528_9 |language=en}}</ref> Sidoqoftë, R. Daniel Kelemen argumenton se BE-ja ka rezultuar e dobishme për liderët që po mbikëqyrin rrëshqitjen demokratike, pasi BE-ja hezitohet të ndërhyjë në politikën e brendshme, u jep qeverive autoritare fonde që ato mund t'i përdorin për të forcuar regjimet e tyre, dhe pasi liria e lëvizjes brenda BE-së u lejon qytetarëve kundërshtarë të largohen nga vendet e tyre në rrëshqitje. Njëkohësisht, bashkimi mund të sigurojë, përmes nenit 7 të Traktatit mbi Bashkimin Evropian, një kufizim të jashtëm, që parandalon autokracitë zgjedhore, aktualisht Hungarinë, të përparojnë drejt autokracive të mbyllura.<ref>{{Cite journal |last=Kelemen |first=R. Daniel |date=3 mars 2020 |title=The European Union's authoritarian equilibrium |journal=Journal of European Public Policy |volume=27 |issue=3 |pages=481–499 |doi=10.1080/13501763.2020.1712455 |issn=1350-1763 |language=en}}</ref> == Përjashtimet == Tri shtete anëtare kanë përjashtime të përhershme nga aspekte të caktuara të bashkimit: * Danimarka ka një përjashtim nga eurozona dhe nga zona e lirisë, sigurisë dhe drejtësisë (AFSJ); * Irlanda ka një përjashtim nga Zona Shengen, për shkak të kufirit të saj të hapur me Mbretërinë e Bashkuar, dhe një përjashtim të pjesshëm nga AFSJ; * Polonia ka një përjashtim të pjesshëm nga Karta e të Drejtave Themelore. == Shiko edhe == * [[Bashkimi Afrikan]] * {{ill|Euroskepticizmi|en|Euroscepticism}} * {{ill|Nacionalizmi pan-evropian|en|Pan-European nationalism}} == Shënime == {{Reflist|group=lower-alpha|30em}} == Referime == === Citime === {{Reflist|30em}} === Veprat e cituara === {{Refbegin|30em|indent=yes}} * {{Citation |last=Alemanno |first=Alberto |title=The Law and Governance of the EU Public Ethics System|date=2025 |series=Palgrave Studies in European Union Politics |url=https://doi.org/10.1007/978-3-031-80372-7 |place=Cham |publisher=Palgrave Macmillan Cham |doi=10.1007/978-3-031-80372-7 |isbn=978-3-031-80371-0 |language=en}} * {{Cite book |last1=Craig |first1=Paul |title=EU Law: Text, Cases and Materials |last2=De Burca |first2=Grainne |publisher=Oxford University Press |year=2011 |isbn=978-0-19-957699-9 |edition=5th |location=Oxford |language=en}} * {{Cite book |last=Demey |first=Thierry |title=Brussels, capital of Europe |publisher=Badeaux |others=S. Strange (trans.) |year=2007 |isbn=978-2-9600414-6-0 |location=Brussels |language=en}} * {{Cite book |title=Environmental Policy in the European Union: Contexts, Actors and Policy Dynamics |publisher=Routledge |year=2012 |isbn=978-1-84971-469-3 |editor-last=Jordan |editor-first=A.J. |edition=3rd |location=Abingdon-on-Thames |editor-last2=Adelle |editor-first2=Camilla |language=en}} * {{cite web|title=New EU interinstitutional body for ethical standards |url=https://www.europarl.europa.eu/RegData/etudes/BRIE/2024/762397/EPRS_BRI(2024)762397_EN.pdf |first1=Silvia |last1=Kotanidis |first2=Titouan |last2=Faucheux |publisher=EPRS |year=2024 |language=en}} * {{Cite book |last=McCormick |first=John |title=The European superpower |date=2007 |publisher=Palgrave Macmillan |isbn=978-1-4039-9845-3 |language=en}} * {{Cite book |url=https://www.lgdj.fr/le-mediateur-europeen-9782802775270.html |title=Le médiateur européen |trans-title=Ombudsmani evropian |first=Martin |last=Martinez Navarro |isbn=978-2-8027-7527-0 |language=fr |date=2025-04-17}} * {{Cite book |last=Piris |first=Jean-Claude |title=The Lisbon Treaty: A Legal and Political Analysis |publisher=Cambridge University Press |year=2010 |isbn=978-0-521-19792-2 |location=Cambridge |language=en}} * {{Cite book |title=EuroDiversity |publisher=Routledge |year=2002 |isbn=978-0-87719-381-4 |editor-last=Simons |editor-first=George F. |location=Abingdon-on-Thames |language=en}} * {{Cite book |last=Wilkinson |first=Paul |url=https://archive.org/details/internationalrel00wilk_012 |title=International Relations: A Very Short Introduction |publisher=Oxford University Press |year=2007 |isbn=978-0-19-280157-9 |edition=1st |location=Oxford |language=en}} {{Refend}} [[Kategoria:Bashkimi Evropian| ]] [[Kategoria:Organizata ndërkombëtare]] [[Kategoria:Bashkime ekonomike]] [[Kategoria:Bashkime politike]] 8mndjh5pqsc2tp3rdjngyw1l4unz06c 3026208 3026206 2026-08-16T17:23:38Z Arianit 106 përmirësime 3026208 wikitext text/x-wiki {{Infobox geopolitical organisation | name = {{collapsible list |titlestyle = text-align:center;font-size:85%; |title = {{resize|130%|Bashkimi Evropian}} |liststyle = text-align:center; | {{native name|bg|Европейски съюз|italics=off}}<br/> {{native name|hr|Europska unija|italics=off}}<br/> {{native name|cs|Evropská unie|italics=off}}<br/> {{native name|da|Den Europæiske Union|italics=off}}<br/> {{native name|nl|Europese Unie|italics=off}}<br /> {{native name|et|Euroopa Liit|italics=off}}<br/> {{native name|fi|Euroopan unioni|italics=off}}<br/> {{native name|fr|Union européenne|italics=off}}<br/> {{native name|de|Europäische Union|italics=off}}<br/> {{native name|el|Ευρωπαϊκή Ένωση|italics=off}}<br/> {{native name|hu|Európai Unió|italics=off}}<br/> {{native name|ga|An tAontas Eorpach|italics=off}}<br/> {{native name|it|Unione europea|italics=off}}<br/> {{native name|lv|Eiropas Savienība|italics=off}}<br/> {{native name|lt|Europos Sąjunga|italics=off}}<br/> {{native name|mt|Unjoni Ewropea|italics=off}}<br/> {{native name|pl|Unia Europejska|italics=off}}<br/> {{native name|pt|União Europeia|italics=off}}<br/> {{native name|ro|Uniunea Europeană|italics=off}}<br/> {{native name|sk|Európska únia|italics=off}}<br/> {{native name|sl|Evropska unija|italics=off}}<br/> {{native name|es|Unión Europea|italics=off}}<br/> {{native name|sv|Europeiska unionen|italics=off}} }} | linking_name = Bashkimi Evropian | image_flag = Flag of Europe.svg | alt_flag = Rreth prej 12 yjesh të artë mbi sfond blu | flag_border = yes | motto = {{Native name|la|"[[Motoja e Bashkimit Evropian|In Varietate Concordia]]"|italics=off}} | englishmotto = "Të bashkuar në larmi" | anthem = "[[Himni i Evropës]]" | image_map = [[File:Europe and the European Union.svg|upright=1.25|frameless]] | alt_map = Projeksion i globit me BE-në në gjelbër | capital = [[Brukseli]] (''de facto'')<ref name="capital">{{cite book |last=Cybriwsky |first=Roman Adrian |title=Capital Cities around the World: An Encyclopedia of Geography, History, and Culture |publisher=ABC-CLIO |year=2013 |isbn=978-1-61069-248-9 |language=en |quote=Brussels, the capital of Belgium, is considered to be the de facto capital of the EU}}</ref> | admin_center_type = Seli institucionale | admin_center = [[Brukseli]] ([[Komisioni Evropian|Komisioni]], [[Këshilli Evropian]], [[Këshilli i Bashkimit Evropian|Këshilli i BE]], [[Kuvendi Evropian|Parlamenti]] – dytësore); [[Frankfurti mbi Main|Frankfurti]] ([[Banka Qendrore Evropiane]]); Luksemburgu (Gjykata e Audituesve, Gjykata e Drejtësisë); [[Strasburg|Strasburgu]] (Parlamenti) | largest_settlement_type = metropol | largest_settlement = Parisi | official_languages = 24 gjuhë zyrtare | languages_type = Alfabete zyrtare | languages = {{hlist|latin|greke|cirilike}} | religion_year = 2015 | religion_ref = <ref name="EB2015">{{Cite web |year=2015 |title=Discrimiation in the EU in 2015 |url=https://web.archive.org/web/20200314105932/https://zacat.gesis.org/webview/index.jsp?headers=http%3A%2F%2F193.175.238.79%3A80%2Fobj%2FfVariable%2FZA6595_V355&V355slice=1&previousmode=table&stubs=http%3A%2F%2F193.175.238.79%3A80%2Fobj%2FfVariable%2FZA6595_V10&weights=http%3A%2F%2F193.175.238.79%3A80%2Fobj%2FfVariable%2FZA6595_V42&analysismode=table&study=http%3A%2F%2F193.175.238.79%3A80%2Fobj%2FfStudy%2FZA6595&tabcontenttype=row&gs=362&V10slice=1&mode=table&top=yess |access-date=15 tetor 2017 |website=Special Eurobarometer |publisher=[[Komisioni Evropian]] |via=GESIS |location=European Union |language=en}}</ref> | demonym = evropian | org_type = Union supranacional | membership = 27 [[Shtetet anëtare të Bashkimit Evropian|shtete anëtare]]: [[Austria]], [[Belgjika]], [[Bullgaria]], [[Kroacia]], [[Qipro]], [[Republika Çeke]], [[Mbretëria e Danimarkës|Danimarka]], [[Estonia]], [[Finlanda]], [[Franca]], [[Gjermania]], [[Greqia]], [[Hungaria]], [[Irlanda]], [[Italia]], [[Letonia]], [[Lituania]], [[Luksemburgu]], [[Malta]], [[Holanda]], [[Polonia]], [[Portugalia]], [[Rumania]], [[Sllovakia]], [[Sllovenia]], [[Spanja]], [[Suedia]] | government_type = Konfederatë e përzier drejtoriale-parlamentare, supranacionale dhe ndërqeveritare | leader_title1 = {{ill|Kryetari i Këshillit Evropian|en|President of the European Council}} | leader_name1 = [[António Costa]] | leader_title2 = Kryetari i Komisionit Evropian | leader_name2 = [[Ursula von der Leyen]] | leader_title3 = Presidenca e Këshillit të Bashkimit Evropian | leader_name3 = [[Irlanda]]<ref name="presidency-council">{{cite web |title=Council of the European Union |url=https://www.consilium.europa.eu/en/council-eu/presidency-council-eu/ |publisher=Council of the EU |access-date=1 korrik 2026 |language=en}}</ref> | leader_title4 = Kryetari i Parlamentit Evropian | leader_name4 = [[Roberta Metsola]] | sovereignty_type = [[Historia e Bashkimit Evropian|Formimi]] | legislature = [[Kuvendi Evropian|Parlamenti Evropian]] • [[Këshilli i Bashkimit Evropian]] | established_event1 = [[Traktati i Parisit (1951)|Traktati i Parisit]] | established_date1 = 23 korrik 1952 | established_event2 = '''[[Traktati i Romës]]''' | established_date2 = 1 janar 1958 | established_event3 = Akti i Vetëm Evropian | established_date3 = 1 korrik 1987 | established_event4 = '''[[Traktati i Mastrihtit]]''' | established_date4 = 1 nëntor 1993 | established_event5 = [[Traktati i Lisbonës]] | established_date5 = 1 dhjetor 2009 | area_km2 = 4225104 | area_sq_mi = {{Convert|4225104|km2|sqmi|disp=number}} | area_footnote = (përfshirë Rajonet më të thella)<ref>{{cite web|title=Area by NUTS 3 region|url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/reg_area3__custom_17346318/default/table?lang=en|date=14 shkurt 2025|access-date=4 korrik 2025|publisher=[[Eurostati|Eurostat]]|language=en}}</ref> | percent_water = 2,93 | area_label = Sipërfaqja totale | population_estimate = 451.990.314<ref name="Population.EU">{{Cite web |title=Population on 1 January by age and sex |url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tps00001/default/table?lang=en |publisher=[[Eurostati|Eurostat]] |date=10 korrik 2026 |access-date=17 korrik 2026 |language=en}}</ref> | population_census = 443.883.877<ref>{{Cite web |title=Population Census 2021 |url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/cens_21agr2__custom_21063170/default/table |publisher=[[Eurostati|Eurostat]] |date=22 maj 2025 |access-date=19 prill 2026 |language=en}}</ref> | population_estimate_year = 2026 | population_census_year = 2021 | GDP_PPP = 30,678 bilion dollarë<ref name="IMFWEO.EU">{{cite web |url=https://data.imf.org/en/Data-Explorer?datasetUrn=IMF.RES:WEO(9.0.0) |title=World Economic Outlook Database (April 2026 Edition) |publisher=[[Fondi Monetar Ndërkombëtar]] |date=14 prill 2026 |access-date=19 prill 2026 |language=en}}</ref> | GDP_PPP_year = 2026 | GDP_PPP_per_capita = 67.957 dollarë<ref name="IMFWEO.EU" /> | GDP_nominal = 23,035 bilion dollarë<ref name="IMFWEO.EU" /> | GDP_nominal_year = 2026 | GDP_nominal_per_capita = 51.027 dollarë<ref name="IMFWEO.EU" /> | Gini = 29.3 | Gini_change = ulje | Gini_year = 2024 | Gini_ref = <ref name="eurogini">{{cite web|url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tessi190/default/table?lang=en|title=Gini coefficient of equivalised disposable income|publisher=[[Eurostati|Eurostat]]|date=16 qershor 2025|access-date=4 korrik 2025|language=en}}</ref> | currency = [[Euro]] ([[Simboli i Euros|€]]) (EUR); jashtë eurozonës: korona çeke, [[Krona daneze|krona daneze]], forinta hungareze, zllota polake, [[Leu rumun|leu rumun]], korona suedeze | time_zone = WET, [[Zona Kohore e Evropës Qendrore|CET]], EET | utc_offset = deri në UTC+2 | time_zone_DST = WEST, [[Ora Verore e Evropës Qendrore|CEST]], EEST | utc_offset_DST = +1 deri në UTC+3 | cctld = [[.eu]], .ευ, .ею | official_website = {{Official URL}} }} '''Bashkimi Evropian''' ('''BE''') është një union politik dhe [[Bashkimi ekonomik|ekonomik]] i 27 [[Shtetet anëtare të Bashkimit Evropian|shteteve anëtare]] që ndodhen kryesisht në Evropë.<ref>{{Cite web |date=16 qershor 2016 |title=The EU in brief |url=https://europa.eu/european-union/about-eu/eu-in-brief_en |website=European Union |access-date=11 tetor 2019 |language=en}}</ref><ref>{{cite book |last1=Rumford |first1=Chris |title=The Wiley-Blackwell Encyclopedia of Globalization |chapter=European Union |date=2016 |pages=1–4 |doi=10.1002/9780470670590.wbeog188.pub2 |isbn=9780470670590 |language=en}}</ref> Union supranacional me sipërfaqe totale prej 4.233.255 km² dhe popullsi të vlerësuar në pak nën 452 milionë banorë më 2026,<ref name="Population.EU"/> shtetet anëtare të tij gjeneruan një produkt të brendshëm bruto (PBB) nominal prej rreth 18,802 bilionë euro më 2025, që përbën afërsisht një të gjashtën e prodhimit ekonomik global.<ref>{{Cite web |title=Gross domestic product (GDP) - annual data |url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/nama_10_gdp/default/table?lang=en |publisher=[[Eurostati|Eurostat]] |date=17 prill 2026 |access-date=19 prill 2026 |language=en}}</ref> BE-ja shpesh përshkruhet si një entitet politik ''[[Sui generis|sui generis]]'' që kombinon karakteristika si të një federate, ashtu edhe të një konfederate.<ref>{{Cite journal |last=Phelan |first=William |date=2012 |title=What Is ''Sui Generis'' About the European Union? Costly International Cooperation in a Self-Contained Regime |journal=International Studies Review |volume=14 |issue=3 |pages=367–385 |doi=10.1111/j.1468-2486.2012.01136.x| issn=1468-2486 |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Hlavac |first=Marek |date=2010 |title=Less than a State, More than an International Organization: The Sui Generis Nature of the European Union |url=https://mpra.ub.uni-muenchen.de/27179/1/MPRA_paper_27179.pdf |journal=Central European Labour Studies Institute |location=Rochester, N.Y. |doi=10.2139/ssrn.1719308 |language=en}}</ref> Themeli i saj, [[Bashkimi Doganor i Bashkimit Evropian|Bashkimi Doganor]], hapi rrugën për krijimin e një tregu të vetëm të brendshëm të bazuar në një kuadër ligjor dhe legjislacion të standardizuar që zbatohet në të gjitha shtetet anëtare në ato çështje – dhe vetëm në ato – ku shtetet kanë rënë dakord të veprojnë si një i vetëm. Politikat e BE-së synojnë të sigurojnë lëvizjen e lirë të njerëzve, mallrave, shërbimeve dhe kapitalit brenda tregut të brendshëm;<ref name="Europa Internal Market">{{Cite web |last=European Commission |title=The EU Single Market: Fewer barriers, more opportunities |url=http://ec.europa.eu/internal_market/index_en.htm |publisher=Europa web portal |language=en}}</ref> të nxjerrin legjislacion në fushën e drejtësisë dhe punëve të brendshme; dhe të mbajnë politika të përbashkëta për tregtinë,<ref>{{Cite web |title=Common commercial policy |url=http://europa.eu/scadplus/glossary/commercial_policy_en.htm |website=Europa Glossary |publisher=Europa web portal |language=en}}</ref> bujqësinë,<ref>{{Cite web |title=Agriculture and Fisheries Council |url=http://www.consilium.europa.eu/policies/council-configurations/agriculture-and-fisheries |publisher=The Council of the European Union |language=en}}</ref> peshkimin dhe zhvillimin rajonal.<ref>{{Cite web |title=Regional Policy Inforegio |url=http://ec.europa.eu/regional_policy/index_en.cfm |publisher=Europa web portal |language=en}}</ref> Kontrollet e pasaportave janë hequr për udhëtimet brenda [[Zona Shengen|Zonës Shengen]].<ref name="Internal borders">{{Cite web |title=Schengen area |url=http://ec.europa.eu/home-affairs/policies/borders/borders_schengen_en.htm |publisher=Europa web portal |language=en}}</ref> [[Eurozona]] është grupi i përbërë nga 21 shtete anëtare të BE-së që kanë zbatuar plotësisht {{ill|bashkimin ekonomik dhe monetar|en|Economic and Monetary Union of the European Union}} të BE-së dhe përdorin monedhën [[Euro|euro]]. Përmes Politikës së Përbashkët të Jashtme dhe të Sigurisë, bashkimi ka zhvilluar një rol në marrëdhëniet e jashtme dhe mbrojtjen. Ai mban misione diplomatike të përhershme në mbarë botën dhe përfaqësohet në [[Organizata e Kombeve të Bashkuara|Kombet e Bashkuara]], [[Organizata Botërore e Tregtisë]], G7 dhe [[G20]]. Më 2012, BE-së iu dha Çmimi Nobel për Paqe. BE-ja u themelua, bashkë me [[Shtetësia e Bashkimit Evropian|shtetësinë e saj]], kur [[Traktati i Mastrihtit]] hyri në fuqi më 1993, dhe u përfshi si person juridik ndërkombëtar pas hyrjes në fuqi të [[Traktati i Lisbonës|Traktatit të Lisbonës]] më 2009.{{sfn|Craig|De Burca|2011|page=15}} Fillesat e saj gjenden te shtetet e Gjashtëshes së brendshme (Belgjika, Franca, Italia, Luksemburgu, Holanda dhe [[Gjermania Perëndimore]]) në fillimet e [[Integrimi evropian|integrimit evropian]] modern më 1948, si dhe te Bashkimi Perëndimor, Autoriteti Ndërkombëtar për Rurin, Komuniteti Evropian i Qymyrit dhe Çelikut, [[Komuniteti Ekonomik Evropian]] dhe Komuniteti Evropian i Energjisë Atomike, të themeluara me traktate. Këto struktura gjithnjë e më të bashkuara u rritën, me trashëgimtarin e tyre ligjor, BE-në, si në madhësi – përmes [[Zgjerimi i Bashkimit Evropian|pranimit të 22 shteteve të tjera]] nga 1973 deri 2013 – ashtu edhe në pushtet, përmes marrjes së fushave të reja të politikave. Më 2020, Mbretëria e Bashkuar u bë shteti i vetëm anëtar që u tërhoq nga BE-ja; dhjetë vende janë kandidate ose në negociata për t'iu bashkuar. == Historia == {{Kryesor|Historia e Bashkimit Evropian}} {{Shih|Integrimi evropian}} === Sfondi: luftërat botërore dhe pasojat e tyre === Internacionalizmi dhe vizionet për unitetin evropian kishin ekzistuar shumë kohë para shekullit XIX, por u forcuan veçanërisht si reagim ndaj [[Lufta e Parë Botërore|Luftës së Parë Botërore]] dhe pasojave të saj. Në këtë dritë u bënë hapat e parë për idenë e [[Integrimi evropian|integrimit evropian]]. Më 1920 [[John Maynard Keynes]] propozoi një union doganor evropian për ekonomitë evropiane të pasluftës që po vuanin,<ref name="Taussig Keynes 1920 p. 381">{{Cite journal |last1=Taussig |first1=F.W. |last2=Keynes |first2=John Maynard |title=Keynes, The Economic Consequences of the Peace |url=https://www.jstor.org/stable/1882372 |journal=The Quarterly Journal of Economics |publisher=Oxford University Press |volume=34 |issue=2 |page=381 |year=1920 |issn=0033-5533 |jstor=1882372 |doi=10.2307/1882372 |language=en}}</ref> ndërsa më 1923 u themelua organizata më e vjetër për integrimin evropian, [[Bashkimi Panevropian|Bashkimi Paneuropian]], e udhëhequr nga Richard von Coudenhove-Kalergi, i cili më vonë, në qershor 1947, do të themelonte Bashkimin Parlamentar Evropian (EPU). Aristide Briand – kryeministër francez, ithtar i Bashkimit Paneuropian dhe laureat i Çmimit Nobel për Paqe për Traktatet e Lokarnos – mbajti më 5 shtator 1929 një fjalim të njohur gjerësisht në [[Lidhja e Kombeve]] në [[Gjeneva|Gjenevë]] për një Evropë federale që do të siguronte Evropën dhe do të zgjidhte armiqësinë historike franko-gjermane.<ref name="Schulz 2010 g046">{{Cite web |last=Schulz |first=Matthias |date=3 dhjetor 2010 |title=Der Briand-Plan und der Völkerbund als Verhandlungsarena für die europäische Einigung zwischen den Kriegen |url=http://ieg-ego.eu/de/threads/europaeische-netzwerke/politische-netzwerke/europa-netzwerke-der-zwischenkriegszeit/matthias-schulz-briand-plan-und-voelkerbund-in-der-zwischenkriegszeit |publisher=IEG |language=de}}</ref><ref name="Nelsson 2019 n549">{{Cite web |last=Nelsson |first=Richard |date=5 shtator 2019 |title=Aristide Briand's plan for a United States of Europe |url=https://www.theguardian.com/theguardian/from-the-archive-blog/2019/sep/05/aristide-briands-plan-for-united-states-of-europe-september-9 |website=the Guardian |language=en}}</ref> Me shpërthimin sërish të luftës në shkallë të gjerë në Evropë gjatë viteve 1930, që u bë [[Lufta e Dytë Botërore]], u desh të bihej dakord se çfarë po luftohej kundër dhe për çfarë. Marrëveshja e parë ishte Deklarata e Pallatit St. James e vitit 1941, kur rezistenca evropiane u mblodh në Londër. Kjo u zgjerua nga [[Karta e Atlantikut]] e vitit 1941, që themeloi [[Aleatët e Luftës së Dytë Botërore|Aleatët]] dhe qëllimet e tyre të përbashkëta, duke shtyrë një valë të re institucionesh globale ndërkombëtare si [[Organizata e Kombeve të Bashkuara|Kombet e Bashkuara]] (themeluar 1945) ose Sistemi Bretton Woods (1944).<ref name="Office of the Historian 1946 r351">{{Cite web |title=Milestones: 1937–1945 |url=https://history.state.gov/milestones/1937-1945/bretton-woods |website=Office of the Historian |date=8 mars 1946 |language=en}}</ref> Më 1943, në Konferencën e Moskës dhe [[Konferenca e Teheranit|Konferencën e Teheranit]], planet për krijimin e institucioneve të përbashkëta për një botë të pasluftës dhe për Evropën u bënë gjithnjë e më shumë pjesë e axhendës. Kjo çoi në një vendim të [[Konferenca e Jaltës|Konferencës së Jaltës]] më 1944 për të formuar një Komision Këshillues Evropian, i zëvendësuar më vonë nga Këshilli i Ministrave të Jashtëm dhe Këshilli i Kontrollit Aleat, pas kapitullimit gjerman dhe Marrëveshjes së Potsdamit më 1945. Në fund të luftës, integrimi evropian filloi të shihej si antidot ndaj [[Ultranacionalizmi|nacionalizmit ekstrem]] që kishte shkaktuar luftën.<ref>{{Cite web |title=The political consequences |url=http://www.cvce.eu/obj/die_politischen_folgen-de-bafcfa2d-7738-48f6-9b41-3201090b67bb.html |publisher=CVCE |language=de}}</ref> Më 19 shtator 1946, në një fjalim shumë të njohur, [[Winston Churchill]], duke folur në [[Universiteti i Zyrihut|Universiteti i Cyrihut]], përsëriti thirrjet e tij që nga viti 1930 për një "Bashkim Evropian" dhe një "Këshill të Evropës", në kohë të njëkohshme<ref name="Union of European Federalists (UEF)">{{Cite web |title=Union of European Federalists (UEF): Churchill and Hertenstein |url=https://www.federalists.eu/uef/our-achievements/churchill-and-hertenstein |website=Union of European Federalists (UEF) |language=en}}</ref> me Kongresin e Hertensteinit të Bashkimit të Federalistëve Evropianë,<ref>{{Cite news |title=Ein britischer Patriot für Europa: Winston Churchills Europa-Rede, Universität Zürich, 19. September 1946 |trans-title=Një patriot britanik për Evropën: fjalimi i Winston Churchill-it mbi Evropën, Universiteti i Cyrihut, 19 shtator 1946 |work=Zeit Online |url=http://www.zeit.de/reden/die_historische_rede/200115_hr_churchill1_englisch |language=de}}</ref> një nga anëtarët themelues – e më vonë të përhershëm – të Lëvizjes Evropiane. Një muaj më vonë, Bashkimi Francez u krijua nga Republika e Katërt Franceze e re për të drejtuar [[Shkolonizimi|dekolonizimin]] e kolonive të saj, me qëllim që ato të bëheshin pjesë e një bashkësie evropiane.<ref>{{Cite journal |last1=Hansen |first1=Peo |last2=Jonsson |first2=Stefan |title=Bringing Africa as a 'Dowry to Europe' |url=http://urn.kb.se/resolve?urn=urn:nbn:se:liu:diva-59237 |journal=Interventions |volume=13 |issue=3 |pages=443–463 |date=2011 |doi=10.1080/1369801X.2011.597600 |language=en}}</ref> Deri më 1947, një hendek gjithnjë e më i madh ndërmjet Fuqive Aleate perëndimore dhe [[Bashkimi Sovjetik|Bashkimit Sovjetik]] u bë i dukshëm si pasojë e zgjedhjeve të manipuluara polake të 1947, që përbënin shkelje të hapur të Marrëveshjes së Jaltës. Marsi i atij viti solli dy zhvillime të rëndësishme. E para ishte nënshkrimi i Traktatit të Dunkerkut ndërmjet [[Franca|Francës]] dhe [[Mbretëria e Bashkuar|Mbretërisë së Bashkuar]]. Traktati siguronte ndihmë të ndërsjellë në rast agresioni të ardhshëm ushtarak kundër njërës apo tjetrës. Edhe pse zyrtarisht emërtonte Gjermaninë si kërcënim, në realitet shqetësimi kryesor ishte Bashkimi Sovjetik. Pak ditë më vonë erdhi shpallja e Doktrinës Truman, që premtonte mbështetje amerikane për demokracitë kundër sovjetikëve. === Vitet e para dhe Traktati i Parisit (1948–1957) === Menjëherë pas grushtit të shtetit të shkurtit 1948 të Partisë Komuniste të Çekosllovakisë, u mbajt Konferenca e Londrës e Gjashtë Fuqive, që solli bojkotin [[Bashkimi Sovjetik|sovjetik]] të Këshillit të Kontrollit Aleat dhe paaftësimin e tij, ngjarje që shënoi fillimin e [[Lufta e Ftohtë|Luftës së Ftohtë]]. Viti 1948 shënoi fillimin e [[Integrimi evropian|integrimit evropian]] modern të institucionalizuar. Në mars 1948 u nënshkrua Traktati i Brukselit, duke themeluar Bashkimin Perëndimor (WU), i ndjekur nga Autoriteti Ndërkombëtar për Rurin. Për më tepër, Organizata për Bashkëpunim Ekonomik Evropian (OEEC), paraardhësja e OECD-së, u themelua gjithashtu më 1948 për të menaxhuar [[Plani Marshall|Planin Marshall]], gjë që i shtyu sovjetikët të krijonin Komekonin si përgjigje. Kongresi i Hagës i majit 1948 që pasoi ishte moment vendimtar në integrimin evropian, pasi çoi në krijimin e Lëvizjes Evropiane Ndërkombëtare, [[Kolegji i Evropës|Kolegjit të Evropës]],<ref>{{Cite book |url=http://www.isbnplus.com/9789080498310 |title=The College of Europe. Fifty Years of Service to Europe |publisher=College of Europe |year=1999 |isbn=978-90-804983-1-0 |editor-last=Mahncke |editor-first=Dieter |location=Bruges |editor-last2=Bekemans |editor-first2=Léonce |editor-last3=Picht |editor-first3=Robert |language=en}}</ref> dhe, më e rëndësishmja, themelimit të [[Këshilli i Evropës|Këshillit të Evropës]] më 5 maj 1949 (data që sot njihet si [[Dita e Evropës]]). Këshilli i Evropës ishte një nga institucionet e para që bashkoi shtetet sovrane të (asokohe vetëm Evropës Perëndimore), duke ngjallur shpresa të mëdha dhe debate të nxehta në dy vitet pasuese për integrim të mëtejshëm evropian. Që atëherë ka qenë një forum i gjerë për thellimin e bashkëpunimit dhe çështjeve të përbashkëta, duke arritur, për shembull, [[Konventa Evropiane për të Drejtat e Njeriut|Konventën Evropiane për të Drejtat e Njeriut]] më 1950. Thelbësore për lindjen e vërtetë të institucioneve të BE-së ishte Deklarata Schuman e 9 majit 1950 (dita pas përvjetorit të pestë të [[Dita e Fitores në Evropë|Ditës së Fitores në Evropë]]) dhe vendimi i gjashtë vendeve (Franca, Belgjika, Holanda, Luksemburgu, Gjermania Perëndimore dhe Italia) për të ndjekur Schuman-in dhe për të hartuar [[Traktati i Parisit (1951)|Traktatin e Parisit]]. Ky traktat krijoi më 1952 Komunitetin Evropian të Qymyrit dhe Çelikut (ECSC), i ndërtuar mbi Autoritetin Ndërkombëtar për Rurin, vendosur nga Aleatët Perëndimorë më 1949 për të rregulluar industritë e qymyrit dhe çelikut të zonës së Rurit në Gjermaninë Perëndimore.<ref>{{Cite web |title=Declaration of 9 May 1950 |url=http://europa.eu/abc/symbols/9-may/decl_en.htm |publisher=European Commission |language=en}}</ref> I mbështetur nga [[Plani Marshall]] me fonde të mëdha nga Shtetet e Bashkuara që nga 1948, ECSC-ja u bë organizatë kthesë, duke mundësuar zhvillimin dhe integrimin ekonomik evropian dhe duke qenë origjina e institucioneve kryesore të BE-së, si [[Komisioni Evropian]] dhe [[Kuvendi Evropian|Parlamenti]].<ref>{{Cite news |last=Blocker |first=Joel |date=9 prill 2008 |title=Europe: How The Marshall Plan Took Western Europe From Ruins To Union |work=Radio Free Europe/Radio Liberty |url=https://www.rferl.org/a/1084818.html |language=en}}</ref> Etërit themelues të Bashkimit Evropian e kuptuan se qymyri dhe çeliku ishin dy industritë thelbësore për zhvillimin e luftës, dhe besonin se, duke lidhur industritë e tyre kombëtare së bashku, një luftë e ardhshme mes vendeve të tyre bëhej shumë më pak e mundshme.<ref name="Europa History 45-59">{{Cite web |title=A peaceful Europe – the beginnings of cooperation |url=http://europa.eu/about-eu/eu-history/1945-1959/index_en.htm |publisher=European Commission |language=en}}</ref> Paralelisht me Schuman-in, Plani Pleven i vitit 1951 u përpoq, pa sukses, të lidhte institucionet e bashkësisë evropiane në zhvillim nën Komunitetin Politik Evropian, i cili do të përfshinte edhe Komunitetin Evropian të Mbrojtjes të propozuar, një alternativë ndaj hyrjes së [[Gjermania Perëndimore|Gjermanisë Perëndimore]] në [[NATO]], themeluar më 1949 nën Doktrinën Truman. Më 1954, Traktati i Modifikuar i Brukselit e shndërroi Bashkimin Perëndimor në Bashkimi Evropian Perëndimor (WEU). Gjermania Perëndimore iu bashkua përfundimisht si WEU-së, ashtu edhe NATO-s më 1955, gjë që e shtyu [[Bashkimi Sovjetik|Bashkimin Sovjetik]] të formonte [[Pakti i Varshavës]] më 1955 si kuadër institucional për dominimin ushtarak të tij në vendet e Evropës Qendrore dhe Lindore. Duke vlerësuar progresin e integrimit evropian, më 1955 u mbajt Konferenca e Mesinës, e cila urdhëroi Raportin Spaak, që më 1956 rekomandoi hapat e ardhshëm të rëndësishëm të integrimit evropian. === Traktati i Romës (1958–1972) === Më 1957, [[Belgjika]], [[Franca]], [[Italia]], [[Luksemburgu]], [[Holanda]] dhe [[Gjermania Perëndimore]] nënshkruan [[Traktati i Romës|Traktatin e Romës]], i cili krijoi [[Komuniteti Ekonomik Evropian|Komunitetin Ekonomik Evropian]] (EEC) dhe themeloi një [[Bashkimi Doganor i Bashkimit Evropian|union doganor]].<ref>{{Cite web |title=Treaty of Rome |url=https://www.europarl.europa.eu/about-parliament/en/in-the-past/the-parliament-and-the-treaties/treaty-of-rome |language=en}}</ref> Po ashtu nënshkruan edhe një pakt tjetër duke krijuar Komunitetin Evropian të Energjisë Atomike (Euratom) për bashkëpunim në zhvillimin e energjisë bërthamore. Të dy traktatet hynë në fuqi më 1958.<ref name="Europa History 45-59" /> Edhe pse EEC-ja dhe Euratom-i u krijuan veçmas nga ECSC-ja, ato ndanin të njëjtat gjykata dhe të njëjtën Asamble të Përbashkët. EEC-ja udhëhiqej nga Walter Hallstein (Komisioni Hallstein) ndërsa Euratom-i nga Louis Armand (Komisioni Armand) e më pas Étienne Hirsch (Komisioni Hirsch).<ref>{{Cite web |date=13 tetor 1997 |title=A European Atomic Energy Community |url=http://www.cvce.eu/obj/a_european_atomic_energy_community-en-19bc7f11-bea1-49c7-b534-18327c303f41.html |publisher=Cvce.eu |language=en}}</ref> OEEC-ja u riformua më 1961 në [[Organizata për Bashkëpunim dhe Zhvillim Ekonomik]] (OECD) dhe anëtarësimi i saj u zgjerua edhe jashtë Evropës, te Shtetet e Bashkuara dhe Kanadaja. Gjatë viteve 1960, filluan të shfaqen tensione, me Francën duke kërkuar të kufizonte pushtetin supranacional. Sidoqoftë, më 1965 u arrit një marrëveshje, dhe më 1 korrik 1967 [[Traktati i Bashkimit]] krijoi një bashkësi të vetme institucionesh për tri komunitetet, të njohura kolektivisht si ''[[Komunitetet Evropiane]]''.<ref name="ENA Merge">{{Cite web |title=Merging the executives |url=http://www.cvce.eu/obj/merging_the_executives-en-575850b6-f472-406a-936d-8c08a9e0db32.html |publisher=CVCE – Centre Virtuel de la Connaissance sur l'Europe |date=7 gusht 2016 |language=en}}</ref> Jean Rey kryesoi komisionin e parë të bashkuar (Komisioni Rey).<ref>{{Cite web |title=The Commissioners – Profiles, Portfolios and Homepages |url=http://ec.europa.eu/archives/commission_2004-2009/index_en.htm |website=ec.europa.eu |language=en}}</ref> === Zgjerimi i parë dhe bashkëpunimi evropian (1973–1993) === Më 1973, komunitetet u zgjeruan për të përfshirë [[Mbretëria e Danimarkës|Danimarkën]] (bashkë me Grenlandën), Irlandën dhe Mbretërinë e Bashkuar.<ref name="ENA First enlargement">{{Cite web |title=The first enlargement |url=http://www.cvce.eu/obj/the_first_enlargement-en-fa871903-53b5-497e-855f-01c9842c7b94.html |publisher=CVCE |language=en}}</ref> [[Norvegjia]] kishte negociuar për t'iu bashkuar në të njëjtën kohë, por votuesit norvegjezë e refuzuan anëtarësimin në një referendum. ''Ostpolitik'' dhe zbutja që pasoi çuan në krijimin e trupit të parë vërtet pan-evropian, Konferenca për Sigurinë dhe Bashkëpunimin në Evropë (CSCE), paraardhëse e [[Organizata për Siguri dhe Bashkëpunim në Evropë|Organizatës për Siguri dhe Bashkëpunim në Evropë]] (OSCE) të sotme. Më 1979, u mbajtën zgjedhjet e para të drejtpërdrejta për Parlamentin Evropian.<ref name="ENA New Parliament">{{Cite web |title=The new European Parliament |url=http://www.cvce.eu/obj/the_new_european_parliament-en-e40aba1b-45f1-43bf-bbd1-a34bb52f15db.html |publisher=CVCE |language=en}}</ref> [[Greqia]] u anëtarësua më 1981. Më 1985, Grenlanda u tërhoq nga Komunitetet, pas një mosmarrëveshjeje mbi të drejtat e peshkimit. Në të njëjtin vit, Marrëveshja e Shengenit hapi rrugën për krijimin e kufijve të hapur pa kontrolle pasaportash mes shumicës së shteteve anëtare dhe disa shteteve joanëtare.<ref>{{Cite news |date=30 prill 2001 |title=Schengen agreement |work=BBC News |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/in_depth/europe/euro-glossary/1230052.stm |language=en}}</ref> Më 1986 u nënshkrua Akti i Vetëm Evropian. Portugalia dhe Spanja u anëtarësuan më 1986.<ref name="ENA Enlargement negotiations">{{Cite web |title=Negotiations for enlargement |url=http://www.cvce.eu/obj/negotiations_for_enlargement-en-19a4fd81-119d-4090-bfac-c7cc8ae64a20.html |publisher=CVCE |language=en}}</ref> Më 1990, pas rënies së Bllokut Lindor, ish-[[Gjermania Lindore]] u bë pjesë e komuniteteve, si pjesë e [[Ribashkimi gjerman|Gjermanisë së ribashkuar]].<ref name="Europa History 80-89">{{Cite web |title=1980–1989 The changing face of Europe – the fall of the Berlin Wall |url=http://europa.eu/abc/history/1980-1989/index_en.htm |publisher=Europa web portal |language=en}}</ref> === Traktatet e Mastrihtit, Amsterdamit dhe Nicës (1993–2004) === Bashkimi Evropian u themelua zyrtarisht kur [[Traktati i Mastrihtit]] – arkitektët kryesorë të të cilit ishin [[Horst Köhler]],<ref>{{Cite news |first1=Michael M. |last1=Phillips |first2=Cecilie |last2=Rohwedder |first3=Erik |last3=Portanger |date=15 mars 2000 |title=IMF Candidate Koehler Brings Solid Experience |work=Wall Street Journal |url=https://www.wsj.com/articles/SB953070920392677459 |language=en}}</ref> [[Helmut Kohl]] dhe [[François Mitterrand]] – hyri në fuqi më 1 nëntor 1993.{{sfn|Craig |De Burca|2011|page=15}}<ref>{{Cite web |title=Treaty of Maastricht on European Union |url=http://europa.eu/legislation_summaries/economic_and_monetary_affairs/institutional_and_economic_framework/treaties_maastricht_en.htm |website=Activities of the European Union |date=janar 1990 |publisher=Europa web portal |language=en}}</ref> Traktati i dha gjithashtu EEC-së emrin ''Komuniteti Evropian'', edhe pse ai emërtim ishte përdorur edhe para traktatit. Me zgjerimin e mëtejshëm të planifikuar për të përfshirë ish-shtetet komuniste të Evropës Qendrore dhe Lindore, si dhe Qipron dhe Maltën, [[Kriteret e Kopenhagës]] për shtetet kandidate për t'iu bashkuar BE-së u ranë dakord në qershor 1993. Zgjerimi i BE-së solli një nivel të ri kompleksiteti dhe mosmarrëveshjesh.<ref>{{Cite book |last=Hunt |first=Michael H. |title=The World Transformed, 1945 to the Present |publisher=Oxford University press |year=2014 |isbn=978-0-19-937103-7 |location=New York |pages=516–517 |language=en}}</ref> Më 1995, Austria, Finlanda dhe Suedia iu bashkuan BE-së. Më 2002, kartëmonedhat dhe monedhat euro zëvendësuan monedhat kombëtare në 12 nga shtetet anëtare. Që atëherë, [[Eurozona|eurozona]] është zgjeruar deri në 21 vende. Euro-ja u bë monedha e dytë më e madhe e rezervës në botë. Më 2004, BE-ja pa zgjerimin e saj më të madh deri atëherë, kur Qipro, Republika Çeke, [[Estonia]], [[Hungaria]], [[Letonia]], [[Lituania]], [[Malta]], [[Polonia]], [[Sllovakia]] dhe [[Sllovenia]] u anëtarësuan në bashkim.<ref name="Europa History 00">{{Cite web |title=A decade of further expansion |url=http://europa.eu/abc/history/2000_today/index_en.htm |publisher=Europa web portal |language=en}}</ref> === Traktati i Lisbonës dhe Brexit (2004–sot) === Më 2007, Bullgaria dhe Rumania u bënë anëtare të BE-së. Më vonë atë vit, Sllovenia adoptoi euron,<ref name="Europa History 00" /> e ndjekur nga Qipro dhe Malta më 2008, Sllovakia më 2009, Estonia më 2011, Letonia më 2014, Lituania më 2015 dhe Kroacia më 2023. Më 1 dhjetor 2009, [[Traktati i Lisbonës]] hyri në fuqi dhe reformoi shumë aspekte të BE-së. Në veçanti, ndryshoi strukturën juridike të BE-së, duke bashkuar tri shtyllat e BE-së në një entitet të vetëm juridik të pajisur me personalitet juridik, krijoi një president të përhershëm të Këshillit Evropian, i pari i të cilëve ishte [[Herman Van Rompuy]], dhe forcoi pozitën e [[Përfaqësuesi i Lartë i Bashkimit për Punët e Jashtme dhe Politikën e Sigurisë|Përfaqësuesit të Lartë të bashkimit për punët e jashtme dhe politikën e sigurisë]].{{sfn|Piris|2010|page=448}}<ref>{{Cite web |title=European Parliament announces new President and Foreign Affairs Minister |url=http://government.zdnet.com/?p=6266 |access-date=1 dhjetor 2009 |language=en}}</ref> Më 2012, BE-së iu dha Çmimi Nobel për Paqe për "kontributin në avancimin e paqes dhe pajtimit, demokracisë dhe të drejtave të njeriut në Evropë".<ref>{{Cite web |date=12 tetor 2012 |title=The Nobel Peace Prize 2012 |url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/2012/ |publisher=Nobelprize.org |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |date=12 tetor 2012 |title=Nobel Committee Awards Peace Prize to E.U |url=https://www.nytimes.com/2012/10/13/world/nobel-peace-prize.html |journal=New York Times |language=en}}</ref> Më 2013, [[Kroacia]] u bë anëtarja e 28-të e BE-së.<ref>{{Cite news |date=26 prill 2013 |title=Croatia: From isolation to EU membership |work=BBC News |agency=BBC |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-22218640 |language=en}}</ref> Që nga fillimi i viteve 2010, kohezioni i Bashkimit Evropian është vënë në provë nga disa çështje, përfshirë krizën e eurozonës, krizën evropiane të migrantëve të 2015 dhe Brexit-in.<ref name="BBCUKREFRESLT">{{Cite web |title=EU Referendum Result |url=https://www.bbc.com/news/politics/eu_referendum/results |publisher=BBC |language=en}}</ref> Më 2016 u mbajt në Mbretërinë e Bashkuar një referendum mbi anëtarësimin e saj në Bashkimin Evropian, ku 51,9 për qind e pjesëmarrësve votuan për ta lënë.<ref name="NYTEUBrexit">{{Cite news |last=Erlanger |first=Steven |date=23 qershor 2016 |title=Britain Votes to Leave E.U., Stunning the World |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2016/06/25/world/europe/britain-brexit-european-union-referendum.html |language=en}}</ref> Mbretëria e Bashkuar njoftoi zyrtarisht Këshillin Evropian për vendimin e saj për t'u tërhequr më 29 mars 2017, duke nisur procedurën formale të tërheqjes nga BE-ja; pas zgjatjeve të procesit, Mbretëria e Bashkuar e la Bashkimin Evropian më 31 janar 2020, edhe pse shumica e fushave të së drejtës së BE-së vazhduan të zbatoheshin për Mbretërinë e Bashkuar gjatë një periudhe kalimtare që zgjati deri më 31 dhjetor 2020.<ref>{{Cite news |last1=Landler |first1=Mark |last2=Castle |first2=Stephen-US |last3=Mueller |first3=Benjamin |date=31 janar 2020 |title=At the Stroke of Brexit, Britain Steps, Guardedly, Into a New Dawn |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2020/01/31/world/europe/brexit-britain-leaves-EU.html |language=en}}</ref> Fillimi i viteve 2020 pa Danimarkën duke hequr dorë nga një prej tri përjashtimeve të saj dhe Kroacinë duke adoptuar euron. Pas krizës ekonomike të shkaktuar nga [[Pandemia e COVID-19|pandemia e COVID-19]], liderët e BE-së ranë dakord për herë të parë të krijonin borxh të përbashkët për të financuar Programin Evropian të Rimëkëmbjes, të quajtur Next Generation EU (NGEU).<ref>{{Cite web |title=Recovery plan for Europe |url=https://ec.europa.eu/info/strategy/recovery-plan-europe_en |website=ec.europa.eu |language=en}}</ref> Më 24 shkurt 2022, pas grumbullimit në kufijtë e Ukrainës, [[Forcat e Armatosura të Rusisë|Forcat e Armatosura Ruse]] ndërmorën një përpjekje për pushtim gjithëpërfshirës të Ukrainës.<ref>{{Cite news |date=8 mars 2022 |title=Russia-Ukraine war: humanitarian corridor opened from Sumy; Moscow threatens to cut gas supplies to Europe |agency=theguardian.com |url=https://www.theguardian.com/world/live/2022/mar/08/ukraine-news-russia-war-vladimir-putin-volodymyr-zelenskiy-kyiv-russian-invasion-live-latest-updates |language=en}}</ref> Bashkimi Evropian vendosi [[Sanksionet ndërkombëtare gjatë Luftës Ruso-Ukrainase#Sanksionet e BE-së|sanksione të rënda ndaj Rusisë]] dhe ra dakord për një paketë të përbashkët ndihme ushtarake për Ukrainën, për armë vdekjeprurëse, të financuar përmes instrumentit jashtë-buxhetor Instrumenti Evropian për Paqe.<ref>{{Cite web |last1=Deutsch |first1=Jillian |last2=Pronina |first2=Lyubov |date=27 shkurt 2022 |title=EU Approves 450 Million Euros of Arms Supplies for Ukraine |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2022-02-27/eu-approves-450-million-euros-in-lethal-military-aid-for-ukraine |website=Bloomberg.com |language=en}}</ref> NGEU-ja është një paketë e rimëkëmbjes ekonomike e Komisionit Evropian për të mbështetur shtetet anëtare të BE-së të rimëkëmbeshin nga pandemia e COVID-19, veçanërisht ato që ishin prekur më rëndë. Ndonjëherë stilizohet edhe si NextGenerationEU dhe Next Gen EU, dhe njihet edhe si Instrumenti i Rimëkëmbjes së Bashkimit Evropian.<ref>{{Cite web|url=https://eur-lex.europa.eu/eli/reg/2020/2094/oj|title=Council Regulation (EU) 2020/2094 of 14 December 2020 establishing a European Union Recovery Instrument to support the recovery in the aftermath of the COVID-19 crisis|website=EUR-Lex|language=en}}</ref> Rënë dakord në parim nga [[Këshilli Evropian]] më 21 korrik 2020 dhe miratuar më 14 dhjetor 2020, instrumenti vlen 750 miliardë euro. NGEU-ja do të funksionojë nga 2021 deri 2026,<ref>{{Cite web |title=Recovery plan for Europe |url=https://commission.europa.eu/strategy-and-policy/recovery-plan-europe_en |website=European Commission |language=en}}</ref> dhe do të lidhet me buxhetin e rregullt 2021–2027 të Kornizës Financiare Shumëvjeçare (MFF) të BE-së. Paketat e kombinuara NGEU dhe MFF pritet të arrijnë 1.824,3 miliardë euro.<ref>[https://www.consilium.europa.eu/en/meetings/european-council/2020/07/17-21/ Special European Council, 17–21 July 2020 – Main results] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200718205218/https://www.consilium.europa.eu/en/meetings/european-council/2020/07/17-18/ |date=18 korrik 2020 }} Retrieved 15 nëntor 2020.</ref> Përgatitja e BE-së për një zgjerim të ri të madh është një nga prioritetet e saj politike, me synim arritjen e 35 shteteve anëtare deri më 2030. Reforma institucionale dhe buxhetore po diskutohen që BE-ja të jetë gati për anëtarët e rinj.<ref>{{Cite web |date=3 tetor 2023 |title=Informal meeting of European Council in Grenada to discuss EU enlargement |url=https://europeanwesternbalkans.com/2023/10/03/informal-meeting-of-european-council-in-grenada-to-discuss-eu-enlargement/ |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=28 gusht 2023 |title=Charles Michel: EU and accession candidates must be ready for enlargement by 2030 |url=https://jam-news.net/michel-eu-enlargement-by-2030/ |language=en}}</ref> Në dhjetor 2025, u zbulua se [[Qeveria Federale e Shteteve të Bashkuara|Qeveria e Shteteve të Bashkuara]] do të përpiqej të bindte "Austrinë, Hungarinë, Italinë dhe Poloninë" të tërhiqeshin nga BE-ja sipas një skeme lloji Brexit.<ref name="DO Trump interfere 2025-12-09">{{Cite web|date=2025-12-09|title='Make Europe Great Again' and more from a longer version of the National Security Strategy|last1=Myers|first1=Meghann|url=https://www.defenseone.com/policy/2025/12/make-europe-great-again-and-more-longer-version-national-security-strategy/410038/|website=Defense One|language=en}}</ref> == Politika == Bashkimi Evropian funksionon përmes një sistemi hibrid vendimmarrjeje supranacionale dhe ndërqeveritare, sipas parimit të kompetencës së dhënë (i cili thotë se duhet të veprojë vetëm brenda kufijve të kompetencave që i janë dhënë nga traktatet) dhe të subsidiaritetit (i cili thotë se duhet të veprojë vetëm aty ku një objektiv nuk mund të arrihet mjaftueshëm nga shtetet anëtare duke vepruar vetëm). === Shtetet anëtare === {{Kryesor|Shtetet anëtare të Bashkimit Evropian}} Përmes [[Zgjerimi i Bashkimit Evropian|zgjerimeve të njëpasnjëshme]], BE-ja dhe paraardhësit e saj janë rritur nga gjashtë shtetet themeluese të EEC-së në 27 anëtarë. Vendet aderojnë në bashkim duke u bërë palë e traktateve themeluese, duke iu nënshtruar kështu privilegjeve dhe detyrimeve të anëtarësimit në BE. Kjo përfshin delegim të pjesshëm të sovranitetit tek institucionet në këmbim të përfaqësimit brenda tyre, praktikë shpesh e quajtur "sovranitet i përbashkët" (pooling of sovereignty).<ref>{{Cite web |title=Answers – The Most Trusted Place for Answering Life's Questions |url=http://www.answers.com/topic/pooled-sovereignty |website=Answers.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=EU institutions and other bodies |url=http://europa.eu/institutions/index_en.htm |publisher=Europa |language=en}}</ref> Në disa politika, disa shtete anëtare aleohen me partnerë strategjikë brenda bashkimit. Shembuj të aleancave të tilla përfshijnë Asambleja Baltike, Bashkimi i Beneluksit, Bukureshti Nëntë, Grupi i Krajovës, Grupi EU Med, [[Trekëndëshi i Lublinit]], Liga e Re Hanseatike, Nisma e Tre Deteve, Grupi i Vishegradit dhe Trekëndëshi i Vajmarit. Për t'u bërë anëtar, një vend duhet të plotësojë [[Kriteret e Kopenhagës]], të përcaktuara në takimin e Këshillit Evropian në Kopenhagë më 1993. Këto kërkojnë një demokraci të qëndrueshme që respekton të drejtat e njeriut dhe [[Sundimi i ligjit|sundimin e ligjit]]; një ekonomi tregu funksionale; dhe pranimin e detyrimeve të anëtarësimit, përfshirë të drejtën e BE-së. Vlerësimi i përmbushjes së kritereve nga një vend është përgjegjësi e Këshillit Evropian.<ref name="Accession Criteria">{{Cite web |title=Accession criteria (Copenhagen criteria) |url=http://europa.eu/scadplus/glossary/accession_criteria_copenhague_en.htm |publisher=Europa web portal |language=en}}</ref> Katër vendet që formojnë [[Shoqata Evropiane e Tregtisë së Lirë]] (EFTA) nuk janë anëtare të BE-së, por janë angazhuar pjesërisht me ekonominë dhe rregulloret e saj: Islanda, [[Lihtenshtajni]] dhe Norvegjia, që janë pjesë e tregut të vetëm përmes [[Zona Ekonomike Evropiane|Zonës Ekonomike Evropiane]], dhe [[Zvicra]], që ka lidhje të ngjashme përmes traktateve dypalëshe.<ref name="EEA">{{Cite web |title=The European Economic Area (EEA) |url=http://eeas.europa.eu/eea/ |publisher=Europa web portal |language=en}}</ref><ref name="CH">{{Cite web |title=The EU's relations with Switzerland |url=http://eeas.europa.eu/switzerland/index_en.htm |publisher=Europa web portal |language=en}}</ref> Marrëdhëniet e mikrostateve evropiane [[Andorra]], [[Monako]], [[San Marino]] dhe [[Vatikani]] përfshijnë përdorimin e euros dhe fusha të tjera bashkëpunimi.<ref name="euro use world">{{Cite web |last=European Commission |title=Use of the euro in the world |url=http://ec.europa.eu/economy_finance/euro/world/outside_euro_area/index_en.htm |website=The euro outside the euro area |publisher=Europa web portal |language=en}}</ref> {| class="wikitable sortable" |+ Lista e shteteve anëtare të Bashkimit Evropian ! Shteti !! Aderimi në BE !! Aderimi te paraardhësi i BE-së !! Popullsia (2025) !! Sipërfaqja !! Dendësia |- | {{Flag|Austria}} || 1 janar 1995 || || 9.197.213 || 83.855 km² || {{formatnum: {{#expr:(9197213/83855) round 0}}}}/km² |- | {{Flag|Belgium}} || Themeluese (1993) || 23 korrik 1952 || 11.900.123 || 30.528 km² || {{formatnum: {{#expr:(11900123/30528) round 0}}}}/km² |- | {{Flag|Bulgaria}} || 1 janar 2007 || || 6.437.360 || 110.994 km² || {{formatnum: {{#expr:(6437360/110994) round 0}}}}/km² |- | {{Flag|Croatia}} || 1 korrik 2013 || || 3.874.350 || 56.594 km² || {{formatnum: {{#expr:(3874350/56594) round 0}}}}/km² |- | {{Flag|Cyprus}} || 1 maj 2004 || || 979.865 || 9.251 km² || {{formatnum: {{#expr:(979865/9251) round 0}}}}/km² |- | {{Flag|Czech Republic}} || 1 maj 2004 || || 10.909.500 || 78.866 km² || {{formatnum: {{#expr:(10909500/78866) round 0}}}}/km² |- | {{Flag|Denmark}} || Themeluese (1993) || 1 janar 1973 || 5.992.734 || 43.075 km² || {{formatnum: {{#expr:(5992734/43075) round 0}}}}/km² |- | {{Flag|Estonia}} || 1 maj 2004 || || 1.369.995 || 45.227 km² || {{formatnum: {{#expr:(1369995/45227) round 0}}}}/km² |- | {{Flag|Finland}} || 1 janar 1995 || || 5.635.971 || 338.424 km² || {{formatnum: {{#expr:(5635971/338424) round 0}}}}/km² |- | {{Flag|France}} || Themeluese (1993) || 23 korrik 1952 || 68.635.943 || 640.679 km² || {{formatnum: {{#expr:(68635943/640679) round 0}}}}/km² |- | {{Flag|Germany}} || Themeluese (1993) || 23 korrik 1952<ref group="lower-alpha">Më 3 tetor 1990, shtetet përbërëse të ish-[[Gjermania Lindore|Republikës Demokratike Gjermane]] [[Ribashkimi gjerman|u bashkuan]] me [[Gjermania Perëndimore|Republikën Federale të Gjermanisë]], duke u bërë automatikisht pjesë e BE-së.</ref> || 83.577.140 || 357.021 km² || {{formatnum: {{#expr:(83577140/357021) round 0}}}}/km² |- | {{Flag|Greece}} || Themeluese (1993) || 1 janar 1981 || 10.409.547 || 131.990 km² || {{formatnum: {{#expr:(10409547/131990) round 0}}}}/km² |- | {{Flag|Hungary}} || 1 maj 2004 || || 9.539.502 || 93.030 km² || {{formatnum: {{#expr:(9539502/93030) round 0}}}}/km² |- | {{Flag|Ireland}} || Themeluese (1993) || 1 janar 1973 || 5.439.898 || 70.273 km² || {{formatnum: {{#expr:(5439898/70273) round 0}}}}/km² |- | {{Flag|Italy}} || Themeluese (1993) || 23 korrik 1952 || 58.934.177 || 301.338 km² || {{formatnum: {{#expr:(58934177/301338) round 0}}}}/km² |- | {{Flag|Latvia}} || 1 maj 2004 || || 1.856.932 || 64.589 km² || {{formatnum: {{#expr:(1856932/64589) round 0}}}}/km² |- | {{Flag|Lithuania}} || 1 maj 2004 || || 2.890.664 || 65.200 km² || {{formatnum: {{#expr:(2890664/65200) round 0}}}}/km² |- | {{Flag|Luxembourg}} || Themeluese (1993) || 23 korrik 1952 || 681.973 || 2.586 km² || {{formatnum: {{#expr:(681973/2586) round 0}}}}/km² |- | {{Flag|Malta}} || 1 maj 2004 || || 574.250 || 316 km² || {{formatnum: {{#expr:(574250/316) round 0}}}}/km² |- | {{Flag|Netherlands}} || Themeluese (1993) || 23 korrik 1952 || 18.044.027 || 41.543 km² || {{formatnum: {{#expr:(18044027/41543) round 0}}}}/km² |- | {{Flag|Poland}} || 1 maj 2004 || || 36.497.495 || 312.685 km² || {{formatnum: {{#expr:(36497495/312685) round 0}}}}/km² |- | {{Flag|Portugal}} || Themeluese (1993) || 1 janar 1986 || 10.749.635 || 92.390 km² || {{formatnum: {{#expr:(10749635/92390) round 0}}}}/km² |- | {{Flag|Romania}} || 1 janar 2007 || || 19.036.031 || 238.391 km² || {{formatnum: {{#expr:(19036031/238391) round 0}}}}/km² |- | {{Flag|Slovakia}} || 1 maj 2004 || || 5.419.451 || 49.035 km² || {{formatnum: {{#expr:(5419451/49035) round 0}}}}/km² |- | {{Flag|Slovenia}} || 1 maj 2004 || || 2.130.850 || 20.273 km² || {{formatnum: {{#expr:(2130850/20273) round 0}}}}/km² |- | {{Flag|Spain}} || Themeluese (1993) || 1 janar 1986 || 49.077.984 || 504.030 km² || {{formatnum: {{#expr:(49077984/504030) round 0}}}}/km² |- | {{Flag|Sweden}} || 1 janar 1995 || || 10.587.710 || 449.964 km² || {{formatnum: {{#expr:(10587710/449964) round 0}}}}/km² |- ! colspan="3" | Bashkimi Evropian ! 450.380.320 !! 4.233.262 km² !! {{formatnum: {{#expr:(450380320/4233262) round 0}}}}/km² |} ==== Nënndarjet ==== Nënndarjet e shteteve anëtare bazohen në Nomenklaturën e Njësive Territoriale për Statistikë (NUTS), një standard gjeokodesh për qëllime statistikore. Standardi, i miratuar më 2003, zhvillohet dhe rregullohet nga Bashkimi Evropian dhe kështu mbulon në hollësi vetëm shtetet anëtare të BE-së. Nomenklatura e Njësive Territoriale për Statistikë është instrumentale në mekanizmat shpërndarës të Fondeve Strukturore dhe Fondit të Kohezionit të Bashkimit Evropian, si dhe për të përcaktuar zonën ku duhet të dorëzohen mallrat dhe shërbimet e nënshtruara ndaj legjislacionit evropian për prokurimin publik. ==== Vendet kandidate ==== Ka nëntë vende të njohura si [[Zgjerimi i ardhshëm i Bashkimit Evropian|kandidate për anëtarësim]]: Shqipëria, Bosnja dhe Hercegovina, Gjeorgjia, Moldavia, Mali i Zi, Maqedonia e Veriut, Serbia, Turqia dhe Ukraina.<ref name="Europa Enlargement">{{Cite web |title=European Commission – Enlargement – Candidate and Potential Candidate Countries |url=http://ec.europa.eu/enlargement/countries/index_en.htm |publisher=Europa web portal |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Luke McGee |date=23 qershor 2022 |title=Ukraine's EU hopes rise as bloc's leaders approve candidate status |url=https://www.cnn.com/2022/06/23/europe/eu-approves-ukraine-candidateship-intl/index.html |website=CNN |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=13 dhjetor 2022 |title=Bosnia and Herzegovina set for EU candidate status |url=https://www.politico.eu/article/bosnia-and-herzegovina-set-to-receive-eu-candidate-status/ |website=POLITICO |language=en}}</ref> Norvegjia, Zvicra dhe Islanda kanë dorëzuar aplikime për anëtarësim në të kaluarën, por më pas i kanë ngrirë ose tërhequr.<ref name="icelandover">{{Cite news |last=Fox |first=Benjamin |date=16 qershor 2013 |title=Iceland's EU bid is over, commission told |url=http://euobserver.com/political/120501 |agency=Reuters |language=en}}</ref> Islanda po mban një referendum mbi rifillimin e negociatave të anëtarësimit në gusht 2026.<ref>{{Cite web |title=Iceland to hold referendum on resuming EU membership bid |url=https://www.dw.com/en/iceland-to-hold-referendum-on-resuming-eu-membership-bid/a-76253971 |website=dw.com |language=en}}</ref> Për më tepër, Kosova njihet zyrtarisht si kandidate e mundshme,<ref name="Europa Enlargement" /> dhe ka dorëzuar një aplikim për anëtarësim.<ref>{{Cite news |date=3 mars 2022 |title=Georgia, Moldova Formally Apply For EU Membership Amid Russia's Invasion Of Ukraine |url=https://www.rferl.org/a/georgia-moldova-eu-applications/31734092.html |work=Radio Free Europe/Radio Liberty |language=en}}</ref> ==== Ish-anëtarët ==== Neni 50 i [[Traktati i Lisbonës|Traktatit të Lisbonës]] siguron bazën për një anëtar që të largohet nga BE-ja. Dy territore janë tërhequr nga bashkimi: [[Grenlanda]] (province autonome e Danimarkës) u tërhoq më 1985;<ref>{{Cite web |title=The Greenland Treaty of 1985 |url=http://eu.nanoq.gl/Emner/EuGl/The%20Greenland%20Treaty.aspx |website=The European Union and Greenland |publisher=Greenland Home Rule Government |language=en}}</ref> [[Mbretëria e Bashkuar]] e invokoi zyrtarisht nenin 50 të Traktatit të Konsoliduar mbi Bashkimin Evropian më 2017, dhe u bë shteti i vetëm sovran që u tërhoq nga BE-ja, më 2020. === Qeverisja === {{Kryesor|Institucionet e Bashkimit Evropian}} Shtetet anëtare ruajnë në parim të gjitha pushtetet, përveç atyre që kanë rënë dakord kolektivisht t'ia delegojnë bashkimit në tërësi, edhe pse kufizimi i saktë herë pas here është bërë objekt debatesh shkencore apo juridike.<ref>{{Cite book |title=The European Union and the Return of the Nation State |date=2020 |doi=10.1007/978-3-030-35005-5 |isbn=978-3-030-35004-8 |editor-last1=Bakardjieva Engelbrekt |editor-last2=Leijon |editor-last3=Michalski |editor-last4=Oxelheim |editor-first1=Antonina |editor-first2=Karin |editor-first3=Anna |editor-first4=Lars |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Zglinski |first=Jan |date=31 tetor 2023 |title=The new judicial federalism: the evolving relationship between EU and Member State courts |journal=European Law Open |volume=2 |issue=2 |pages=345–371 |doi=10.1017/elo.2023.27 |issn=2752-6135 |language=en}}</ref> Në fusha të caktuara, anëtarët i kanë dhënë bashkimit [[Subsidiariteti (Bashkimi Evropian)#Kompetencat e BE-së|kompetencë dhe mandat ekskluziv]]. Këto janë fusha ku shtetet anëtare kanë hequr dorë tërësisht nga aftësia e tyre për të nxjerrë legjislacion. Në fusha të tjera, BE-ja dhe shtetet e saj anëtare ndajnë kompetencën për të legjiferuar. Ndërsa të dyja mund të legjiferojnë, shtetet anëtare mund të legjiferojnë vetëm në masën që BE-ja nuk e ka bërë këtë. Në fusha të tjera politikash, BE-ja mund vetëm të koordinojë, mbështesë dhe plotësojë veprimin e shteteve anëtare, por nuk mund të nxjerrë legjislacion me qëllim harmonizimin e ligjeve kombëtare.<ref>{{Cite web |title=Competences and consumers |url=http://ec.europa.eu/competition/consumers/events/2009/index.html |language=en}}</ref> Bashkimi Evropian ka shtatë institucione kryesore vendimmarrëse: [[Kuvendi Evropian|Parlamenti Evropian]], [[Këshilli Evropian]], [[Këshilli i Bashkimit Evropian]], [[Komisioni Evropian]], [[Gjykata e Drejtësisë e Bashkimit Evropian]], [[Banka Qendrore Evropiane]] dhe Gjykata Evropiane e Audituesve. Kompetenca për shqyrtimin dhe ndryshimin e legjislacionit ndahet mes Këshillit të Bashkimit Evropian dhe Parlamentit Evropian, ndërsa detyrat ekzekutive kryhen nga Komisioni Evropian dhe, në masë të kufizuar, nga Këshilli Evropian (të mos ngatërrohet me Këshillin e sipërpërmendur të Bashkimit Evropian). [[Politika monetare]] e eurozonës përcaktohet nga Banka Qendrore Evropiane. Interpretimi dhe zbatimi i së drejtës së BE-së dhe të traktateve sigurohet nga Gjykata e Drejtësisë e Bashkimit Evropian. Buxheti i BE-së shqyrtohet nga Gjykata Evropiane e Audituesve. Ekzistojnë gjithashtu një numër trupash ndihmëse që këshillojnë BE-në ose veprojnë në një fushë specifike. === Degët e pushtetit === ==== Dega ekzekutive ==== {{Kryesor|Këshilli Evropian|Komisioni Evropian}} Dega ekzekutive e bashkimit është e organizuar si sistem drejtorial, ku pushteti ekzekutiv ushtrohet bashkërisht nga disa persona. Dega ekzekutive përbëhet nga Këshilli Evropian dhe Komisioni Evropian. Këshilli Evropian përcakton drejtimin e gjerë politik të bashkimit. Ai mblidhet të paktën katër herë në vit dhe përbëhet nga {{ill|kryetari i Këshillit Evropian|en|President of the European Council}} (aktualisht [[António Costa]]), kryetari i Komisionit Evropian dhe një përfaqësues nga çdo shtet anëtar (ose kryeshteti ose kryeqeveritari i tij). [[Përfaqësuesi i Lartë i Bashkimit për Punët e Jashtme dhe Politikën e Sigurisë|Përfaqësuesi i Lartë i bashkimit për punët e jashtme dhe politikën e sigurisë]] (aktualisht [[Kaja Kallas]]) merr pjesë gjithashtu në takimet e tij. I përshkruar nga disa si "udhëheqja e lartë politike" e bashkimit,<ref name="How work">{{Cite book |url=http://europa.eu/abc/12lessons/lesson_4/index_en.htm |title=How does the EU work |publisher=Europa (web portal) |year=2012 |isbn=9789279205125 |language=en}}</ref> ai përfshihet aktivisht në negociimin e ndryshimeve të traktateve dhe përcakton axhendën dhe strategjitë e politikave të BE-së. Roli i tij udhëheqës përfshin zgjidhjen e mosmarrëveshjeve mes shteteve anëtare dhe institucioneve, si dhe zgjidhjen e krizave apo mosmarrëveshjeve politike mbi çështje dhe politika të diskutueshme. Vepron si "kryetar shteti kolektiv" dhe ratifikon dokumente të rëndësishme (për shembull, marrëveshje dhe traktate ndërkombëtare).<ref name="Oxford University Press">{{Cite book |last1=Parsons |first1=Craig |title=With US Or Against US?: European Trends in American Perspective |last2=Jabko |first2=Nicolas |date=2005 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-928395-8 |page=146 |language=en}}</ref> Detyrat e kryetarit të Këshillit Evropian përfshijnë sigurimin e përfaqësimit të jashtëm të BE-së,<ref name="Council Press Release">{{Cite web |date=24 nëntor 2009 |title=President of the European Council |url=http://www.consilium.europa.eu/uedocs/cms_data/docs/pressdata/en/ec/111298.pdf |publisher=General Secretariat of the Council of the EU |language=en}}</ref> nxitjen e konsensusit dhe zgjidhjen e divergjencave mes shteteve anëtare, si gjatë takimeve të Këshillit Evropian, ashtu edhe në periudhat mes tyre. Këshilli Evropian nuk duhet ngatërruar me [[Këshilli i Evropës|Këshillin e Evropës]], organizatë ndërkombëtare e pavarur nga BE-ja, me seli në Strasburg. [[Komisioni Evropian]] vepron edhe si dega ekzekutive e BE-së, përgjegjëse për funksionimin e përditshëm të BE-së, edhe si iniciatore legjislative, me pushtetin e vetëm për të propozuar ligje për debat.<ref>{{Cite web |title=Legislative powers |url=http://www.europarl.europa.eu/about-parliament/en/powers-and-procedures/legislative-powers |website=European Parliament |language=en}}</ref> Komisioni është "roje e traktateve" dhe përgjegjës për zbatimin dhe policimin e tyre efikas.<ref>{{Cite web |title=Guardian of the Treaties |url=https://www.cvce.eu/en/education/unit-content/-/unit/d5906df5-4f83-4603-85f7-0cabc24b9fe1/28d57ad3-6f5e-4f9c-82a8-be9535febad5 |website=CVCE Education Unit |publisher=University of Luxembourg |language=en}}</ref> Ka 27 komisionerë evropianë për fusha të ndryshme politikash, një nga çdo shtet anëtar, edhe pse komisionerët janë të detyruar të përfaqësojnë interesat e BE-së në tërësi, e jo të shtetit të tyre të origjinës. Udhëheqësi i të 27-tëve është kryetari i Komisionit Evropian (aktualisht [[Ursula von der Leyen]], për mandatin 2019–2024, rizgjedhur për mandatin 2024–2029), i propozuar nga Këshilli Evropian, duke marrë parasysh rezultatin e zgjedhjeve evropiane, dhe më pas i zgjedhur nga Parlamenti Evropian.<ref>{{Cite web |title=Elections and appointments |url=https://european-union.europa.eu/institutions-law-budget/leadership/elections-and-appointments_en |website=European Union |language=en}}</ref> Kryetari mban, si udhëheqës përgjegjës për të gjithë kabinetin, fjalën e fundit në pranimin ose refuzimin e një kandidati të propozuar për një portofol të caktuar nga një shtet anëtar, dhe mbikëqyr shërbimin civil të përhershëm të komisionit. Pas kryetarit, komisioneri më i shquar është Përfaqësuesi i Lartë i bashkimit për punët e jashtme dhe politikën e sigurisë, i cili është ''ex officio'' nënkryetar i Komisionit Evropian dhe zgjidhet gjithashtu nga Këshilli Evropian.<ref>[[s:Consolidated version of the Treaty on European Union/Title III: Provisions on the Institutions#Article 17|Treaty on European Union: Article 17:7]]</ref> Të 25 komisionerët e tjerë emërohen më pas nga Këshilli i Bashkimit Evropian në marrëveshje me kryetarin e propozuar. Të 27 komisionerët si trup i vetëm i nënshtrohen miratimit (ose jo) me votim nga Parlamenti Evropian. Të gjithë komisionerët nominohen fillimisht nga qeveria e shtetit anëtar përkatës.<ref>{{Cite web |title=European commission |url=https://www.citizensinformation.ie/en/government_in_ireland/european_government/eu_institutions/european_commission.html |website=Citizens Information Ireland |language=en}}</ref> ==== Dega legjislative ==== {{Kryesor|Këshilli i Bashkimit Evropian|Parlamenti Evropian}} Këshilli, siç quhet tani thjesht,<ref>{{Cite web |title=Treaty on the Functioning of the European Union |url=https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=celex%3A12012E%2FTXT |language=en}}</ref> (i quajtur gjithashtu Këshilli i Bashkimit Evropian<ref>{{Cite web |title=Home |url=https://www.consilium.europa.eu/en/ |website=www.consilium.europa.eu |language=en}}</ref> dhe, sipas titullit të mëparshëm, "Këshilli i Ministrave"),<ref>{{Cite web |date=6 janar 2010 |title=Institutional affairs: Council of the European Union |url=http://europa.eu/pol/inst/index_en.htm |website=Europa |publisher=European Commission |language=en}}</ref> formon gjysmën e legjislativit të BE-së. Përbëhet nga një përfaqësues i qeverisë së çdo shteti anëtar dhe mblidhet në [[Këshilli i Bashkimit Evropian#Konfigurime|përbërje të ndryshme]], varësisht nga fusha e politikës që trajtohet. Pavarësisht konfigurimeve të tij të ndryshme, konsiderohet si një trup i vetëm. Përveç funksioneve legjislative, anëtarët e këshillit kanë edhe përgjegjësi ekzekutive, si zhvillimi i një Politike të Përbashkët të Jashtme dhe të Sigurisë dhe koordinimin e politikave të gjera ekonomike brenda bashkimit.<ref name="Europa Institutions Council">{{Cite web |title=Institutions: The Council of the European Union |url=http://europa.eu/institutions/inst/council/index_en.htm |publisher=Europa web portal |language=en}}</ref> Presidenca e këshillit rrotullohet mes shteteve anëtare, secili duke e mbajtur për gjashtë muaj. Duke filluar më 1 korrik 2025, pozicionin e mban Danimarka.<ref name="presidency-council" /> Parlamenti Evropian është një nga tri institucionet legjislative të BE-së, i cili, së bashku me Këshillin e Bashkimit Evropian, ka detyrën e ndryshimit dhe miratimit të propozimeve të Komisionit Evropian. 705 anëtarë të Parlamentit Evropian (MEP) zgjidhen drejtpërdrejt nga [[Shtetësia e Bashkimit Evropian|qytetarët e BE-së]] çdo pesë vjet, mbi bazën e përfaqësimit proporcional. MEP-të zgjidhen mbi bazë kombëtare dhe ulen sipas grupeve politike, jo sipas kombësisë. Çdo vend ka një numër të caktuar vendesh dhe ndahet në qarqe zgjedhore nën-kombëtare atje ku kjo nuk cenon natyrën proporcionale të sistemit të votimit.<ref>{{Cite web |last=Wellfire Interactive |date=9 mars 2009 |title=MEPs must be elected on the basis of proportional representation |url=http://www.fairvote.org/european-parliament-to-be-elected-with-proportional-representation-systems |publisher=Fairvote.org |language=en}}</ref> Në procedurën legjislative të zakonshme, Komisioni Evropian propozon legjislacion, i cili kërkon miratimin e përbashkët të Parlamentit Evropian dhe të Këshillit të Bashkimit Evropian për të kaluar. Ky proces zbatohet për pothuajse të gjitha fushat, përfshirë buxhetin e BE-së. Parlamenti është trupi i fundit që miraton ose refuzon anëtarësinë e propozuar të komisionit dhe mund të përpiqet të paraqesë mocione mosbesimi ndaj komisionit, duke iu drejtuar [[Gjykata Evropiane e Drejtësisë|Gjykatës së Drejtësisë]]. Kryetari i Parlamentit Evropian kryen rolin e folësit në Parlament dhe e përfaqëson atë jashtë. Kryetari dhe nënkryetarët zgjidhen nga MEP-të çdo dy vjet e gjysmë.<ref name="Europa Institutions Parliament">{{Cite web |title=Institutions: The European Parliament |url=http://europa.eu/institutions/inst/parliament/index_en.htm |publisher=Europa web portal |language=en}}</ref> ==== Dega gjyqësore ==== Dega gjyqësore e Bashkimit Evropian quhet zyrtarisht Gjykata e Drejtësisë së Bashkimit Evropian (CJEU) dhe përbëhet nga dy gjykata: [[Gjykata Evropiane e Drejtësisë|Gjykata e Drejtësisë]] dhe Gjykata e Përgjithshme.<ref>{{Cite web |title=Article 19 of the Treaty on European Union |url=http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=OJ:C:2010:083:0013:0046:EN:PDF |publisher=eur-lex.europa.eu |language=en}}</ref> Gjykata e Drejtësisë është gjykata e lartë e Bashkimit Evropian në çështjet e së drejtës së BE-së. Si pjesë e CJEU-së, ka për detyrë interpretimin e së drejtës së BE-së dhe sigurimin e zbatimit uniform të saj në të gjitha shtetet anëtare, sipas nenit 263 të Traktatit mbi Funksionimin e Bashkimit Evropian (TFEU). Gjykata u themelua më 1952 dhe ka seli në Luksemburg. Përbëhet nga një gjyqtar për çdo shtet anëtar – aktualisht 27 – edhe pse normalisht i dëgjon çështjet në panele prej tre, pesë ose pesëmbëdhjetë gjyqtarësh. Gjykatën e ka drejtuar kryetari Koen Lenaerts që nga viti 2015. CJEU-ja është gjykata më e lartë e Bashkimit Evropian në çështje të së drejtës së Bashkimit. Jurisprudenca e saj parashikon që e drejta e BE-së ka epërsi mbi çdo të drejtë kombëtare që bie ndesh me të.<ref>{{Cite web|url=https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX:61964CJ0006|title=EUR-Lex - 61964CJ0006 - EN - EUR-Lex|language=en}}</ref> Nuk është e mundur të apelohet vendimet e gjykatave kombëtare në CJEU, por gjykatat kombëtare i drejtojnë CJEU-së pyetje mbi të drejtën e BE-së (referim paraprak). Sidoqoftë, është përfundimisht detyrë e gjykatës kombëtare të zbatojë interpretimin që rezulton (vendimi paraprak) ndaj fakteve të një rasti të caktuar. Vetëm gjykatat e apelit të fundit janë të detyruara të referojnë një pyetje të së drejtës së BE-së kur ajo shtrohet. Traktatet i japin CJEU-së pushtetin për zbatim të njëtrajtshëm të së drejtës së BE-së në të gjithë BE-në. Gjykata vepron gjithashtu si gjykatë administrative dhe kushtetuese mes institucioneve të tjera të BE-së dhe shteteve anëtare dhe mund të anulojë ose të pavlefshmojë akte të paligjshme të institucioneve, trupave, zyrave dhe agjencive të BE-së. Gjykata e Përgjithshme është gjykatë përbërëse e Bashkimit Evropian. Ajo dëgjon padi të ngritura kundër [[Institucionet e Bashkimit Evropian|institucioneve të Bashkimit Evropian]] nga individë dhe shtete anëtare, edhe pse çështje të caktuara rezervohen për Gjykatën e Drejtësisë. Vendimet e Gjykatës së Përgjithshme mund të apelohen në Gjykatën e Drejtësisë, por vetëm për çështje juridike. Përpara hyrjes në fuqi të [[Traktati i Lisbonës|Traktatit të Lisbonës]] më 1 dhjetor 2009, njihej si Gjykata e Shkallës së Parë. Që nga ndryshimet e Statutit të CJEU-së në tetor 2024, Gjykata e Drejtësisë e ndan juridiksionin e saj mbi referimet për vendim paraprak me Gjykatën e Përgjithshme.<ref>{{Cite web |title=Reform of the Statute of the Court of Justice adopted |url=https://www.consilium.europa.eu/en/press/press-releases/2024/03/19/reform-of-the-statute-of-the-court-of-justice-adopted/ |website=Consilium |language=en}}</ref> ==== Degë të tjera ==== [[Banka Qendrore Evropiane]] (BQE) është një nga institucionet e degës monetare të Bashkimit Evropian, komponenti kryesor i Eurosistemit dhe i Sistemit Evropian të Bankave Qendrore. Është një nga bankat qendrore më të rëndësishme në botë. Këshilli Drejtues i BQE-së harton politikën monetare për eurozonën dhe Bashkimin Evropian, administron rezervat në valutë të huaj të shteteve anëtare të BE-së, angazhohet në operacione këmbimi valutor dhe përcakton objektivat e ndërmjetme monetare dhe normën kryesore të interesit të BE-së. Bordi Ekzekutiv i BQE-së zbaton politikat dhe vendimet e Këshillit Drejtues dhe mund të drejtojë bankat qendrore kombëtare kur e bën këtë. BQE-ja ka të drejtën ekskluzive për të autorizuar emetimin e kartëmonedhave euro. Shtetet anëtare mund të emetojnë [[Monedhat Euro|monedhat euro]], por vëllimi duhet miratuar paraprakisht nga BQE-ja. Banka gjithashtu operon sistemin e pagesave T2 (RTGS). [[Sistemi Evropian i Bankave Qendrore]] (ESCB) përbëhet nga BQE-ja dhe bankat qendrore kombëtare (NCB) të të gjitha 27 shteteve anëtare të Bashkimit Evropian. ESCB-ja nuk është autoriteti monetar i eurozonës, sepse jo të gjitha shtetet anëtare të BE-së kanë adoptuar euron. Objektivi i ESCB-së është stabiliteti i çmimeve në të gjithë Bashkimin Evropian. Në rend të dytë, qëllimi i ESCB-së është përmirësimi i bashkëpunimit monetar dhe financiar mes Eurosistemit dhe shteteve anëtare jashtë eurozonës. Gjykata Evropiane e Audituesve (ECA) është dega auditore e Bashkimit Evropian. U themelua më 1975 në Luksemburg për të përmirësuar menaxhimin financiar të BE-së. Ka 27 anëtarë (1 nga çdo shtet anëtar i BE-së), të mbështetur nga rreth 800 nëpunës civilë. Zyra Evropiane e Përzgjedhjes së Personelit (EPSO) është organi rekrutues i shërbimit civil të BE-së dhe operon përzgjedhjen e kandidatëve përmes konkurseve të përgjithshme dhe të specializuara. Çdo institucion mund më pas të rekrutojë staf nga pishina e kandidatëve të përzgjedhur nga EPSO-ja. Mesatarisht, EPSO-ja merr rreth 60.000–70.000 aplikime në vit, me rreth 1.500–2.000 kandidatë të rekrutuar nga institucionet e Bashkimit Evropian. Ombudsmani Evropian është dega e ombudsmanit të Bashkimit Evropian, që mban përgjegjëse institucionet, trupat dhe agjencitë e BE-së dhe promovon administrim të mirë. Ombudsmani ndihmon njerëzit, bizneset dhe organizatat që hasin probleme me administratën e BE-së, duke hetuar ankesa, si dhe duke shqyrtuar në mënyrë proaktive çështje sistemike më të gjera. Ombudsmania aktuale është Teresa Anjinho.<ref>{{Cite web |last=Chaaban |first=Florian |date=2025-08-25 |title=À quoi sert le médiateur européen ? |url=https://www.touteleurope.eu/fonctionnement-de-l-ue/a-quoi-sert-le-mediateur-europeen-et-que-peut-il-faire/ |website=Touteleurope.eu |language=fr}}</ref> Zyra Evropiane e Prokurorit Publik (EPPO) është dega prokuroriale e bashkimit, me personalitet juridik, themeluar sipas Traktatit të Lisbonës mes 23 nga 27 shtetet e BE-së, sipas metodës së bashkëpunimit të përforcuar. Ka seli në Kirchberg, Qytetin e Luksemburgut, krahas Gjykatës së Drejtësisë së Bashkimit Evropian dhe Gjykatës Evropiane të Audituesve. === Qeverisja etike e BE-së dhe Trupi i Etikës === Sistemi i etikës publike i Bashkimit Evropian është shumë i fragmentuar, me regjime të ndryshme integriteti publik të bëra posaçërisht që bashkëjetojnë sipas së drejtës së BE-së, secili me parimet dhe detyrimet e veta etike.{{Sfn|Alemanno|2025|page=15}} Standardet etike të BE-së janë të shpërndara nëpër burime të shumta juridike, nga Traktatet e BE-së dhe Rregullat e Procedurës institucionale, deri te Kodet e Sjelljes dhe Rregulloret e Personelit të BE-së.{{Sfn|Alemanno|2025|page=16}} Ndërsa instrumente të etikës publike ekzistojnë në pothuajse të gjitha institucionet e BE-së, ka më pak dëshmi që etika të përbëjë një tipar të integruar të hartimit të përditshëm të politikave të BE-së, koncept i përcaktuar nga studiuesit si "qeverisje etike".{{Sfn|Alemanno|2025|page=49}} Historikisht, mekanizmat zbatues të sistemit kanë hasur kufizime të rënda strukturore, sidomos fragmentim të lartë, pavarësi të kufizuar dhe pushtete të dobëta sanksionuese.{{Sfn|Alemanno|2025|page=26}} Për më tepër, pothuajse të gjitha institucionet e BE-së tradicionalisht ia kanë besuar respektimin e këtyre rregullave vetes së tyre, përmes mekanizmave të vetëvlerësimit të brendshëm, në vend të mbikëqyrjes së pavarur të jashtme.{{Sfn|Alemanno|2025|page=278}} Skandali i vitit 2022 i Katargate-it, me blerje ndikimi, shërbeu si moment kyç që përshpejtoi shtytjen për reformë sistemike në të gjitha institucionet,{{Sfn|Alemanno|2025|page=186}} pasi perceptimi publik për transparencën dhe pavarësinë e institucioneve të BE-së përballë interesave private mbeti i dobët.{{Sfn|Kotanidis|Faucheux|2024|page=2}} Më 2021, Parlamenti Evropian kishte propozuar fillimisht krijimin e një trupi të fortë e të pavarur etike, të pajisur me pushtete hetimore dhe zbatuese të veta.{{Sfn|Kotanidis|Faucheux|2024|pages=4–5}} Në vend të kësaj, institucionet kryesore të BE-së arritën një marrëveshje, nënshkruar zyrtarisht në maj 2024, për të krijuar një Trup Ndërinstitucional për Standardet Etike (IBES), relativisht të kufizuar.{{Sfn|Alemanno|2025|page=279}}{{Sfn|Kotanidis|Faucheux|2024|page=8}} Detyra kryesore e këtij entiteti të ri është zhvillimi i "standardeve minimale të përbashkëta" për sjelljen e anëtarëve politikë të institucioneve pjesëmarrëse, duke përjashtuar rreptësisht stafin e shërbimit civil të BE-së.{{Sfn|Alemanno|2025|pages=283,272}} Trupi i ri i miraton këto standarde minimale me konsensus dhe ndihmohet nga pesë ekspertë të pavarur.{{Sfn|Kotanidis|Faucheux|2024|page=9}} [[Gjykata e Drejtësisë e Bashkimit Evropian|Gjykata e Drejtësisë së BE-së]] (ECJ) merr pjesë vetëm si vëzhguese, për të ruajtur paanshmërinë e saj gjyqësore.{{Sfn|Kotanidis|Faucheux|2024|page=8}} Trupi Ndërinstitucional i Etikës i BE-së (ose Trupi Ndërinstitucional për Standardet Etike; IBES{{Sfn|Kotanidis|Faucheux|2024}}) përballet me kufizime specifike juridike dhe kushtetuese. Duke funksionuar përmes lidhjes "kontraktore" të secilit institucion pjesëmarrës, trupi vepron kryesisht si mekanizëm formal koordinimi, jo si agjenci qendrore zbatimi.{{Sfn|Alemanno|2025|pages=88,94–95}} Në mënyrë të çuditshme, trupi nuk bazohet në nenin e traktatit që shërben si bazë ligjore për Marrëveshjet Ndërinstitucionale (neni 295 i TFEU-së),<ref>{{Cite web |title=Article 295 of the Treaty on the Functioning of the European Union |url=https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/AUTO/?uri=celex:12016E295 |website=eur-lex.europa.eu |language=en}}</ref> pasi ky nen i referohet vetëm tri institucioneve kryesore të BE-së. Nuk mund të marrë përsipër pushtete vendimmarrëse për raste individuale disiplinore.{{Sfn|Alemanno|2025|page=98}}{{Sfn|Kotanidis|Faucheux|2024|page=6}} Rrjedhimisht, nuk zëvendëson autoritetet ekzistuese etike, por synon vetëm t'i plotësojë ato, dhe krijimi i tij në mënyrë të shprehur nuk cenon kompetencat hetimore të Zyrës Evropiane të Antimashtrimit (OLAF) apo të Ombudsmanit Evropian.{{Sfn|Kotanidis|Faucheux|2024|page=10}}{{Sfn|Martinez Navarro|2025|page=239}} Ombudsmani Evropian vazhdon të luajë një rol paralel në vlerësimin e shkeljeve etike dhe konflikteve të interesit, sipas konceptit më të gjerë të "keqadministrimit", i cili shkon përtej paligjshmërisë së ngushtë.{{Sfn|Martinez Navarro|2025|pages=94, 237}} Vlerësimet akademike dhe grupet e shoqërisë civile në përgjithësi e karakterizojnë krijimin e IBES-it si shembull "ndryshimi gradual", jo si reformë gjithëpërfshirëse.{{Sfn|Alemanno|2025|pages=192–193}} Organizata të shoqërisë civile, si [[Transparency International]],<ref>{{Cite web |last1=LatteCreative |last2=Engelbrecht-Bogdanov |first2=Pia |date=2023-06-08 |title=Transparency International EU: Watered-down EU ethics body lacks credibility |url=https://transparency.eu/transparency-international-eu-watered-down-eu-ethics-body-lacks-credibility/ |website=Transparency International EU |language=en}}</ref> e kanë kritikuar marrëveshjen përfundimtare si "pa dhëmbë", për shkak të paaftësisë së saj për të hetuar apo sanksionuar në mënyrë të pavarur institucionet e BE-së.{{Sfn|Kotanidis|Faucheux|2024|page=11}} Në mënyrë të ngjashme, juristë vënë në dukje se trupi nuk ka pushtete hetimore dhe as kapacitetin për të zbatuar standardet etike ndaj rasteve individuale konkrete.{{Sfn|Martinez Navarro|2025|page=239}} Sidoqoftë, meqë trupi kërkon nga secili institucion pjesëmarrës të kryejë një vetëvlerësim publik e me shkrim të rregullave të tij të brendshme, ekspertë sugjerojnë se shqyrtimi publik dhe presioni institucional i kolegëve që rrjedhin prej saj mund t'i shtyjnë institucionet të përafrojnë standardet e tyre më ngushtë me kalimin e kohës.{{Sfn|Alemanno|2025|pages=193,284}} === Buxheti === Bashkimi Evropian pati një buxhet të rënë dakord prej 170,6 miliardë eurosh më 2022. BE-ja kishte një buxhet afatgjatë prej 1.082,5 miliardë eurosh për periudhën 2014–2020, që përfaqësonte 1,02% të GNI-së së BE-28. Më 1960, buxheti i [[Komuniteti Ekonomik Evropian|Komunitetit Evropian]] ishte 0,03 për qind e PBB-së.<ref>{{Cite book |last=David Smith. |first=David |url=https://archive.org/details/willeuropework0000smit |title=Will Europe work? |publisher=Profile Books |year=1999 |isbn=978-1-86197-102-9 |location=London |language=en}}</ref> Nga kjo shumë, 54 miliardë euro subvencionuan ndërmarrjet bujqësore, 42 miliardë euro u shpenzuan për transportin, ndërtimin dhe mjedisin, 16 miliardë euro për arsimin dhe kërkimin, 13 miliardë euro për mirëqenien sociale, 20 miliardë euro për politikën e jashtme dhe mbrojtjen, 2 miliardë euro në financa, 2 miliardë euro në energji, 1,5 miliardë euro në komunikime, dhe 13 miliardë euro në administratë. Në nëntor 2020, dy anëtare të bashkimit, Hungaria dhe Polonia, bllokuan miratimin e buxhetit të BE-së në një takim të Komitetit të Përfaqësuesve të Përhershëm (Coreper), duke cituar një propozim që lidhte financimin me respektimin e sundimit të ligjit. Buxheti përfshinte një fond rimëkëmbjeje COVID-19 prej 750 miliardë eurosh.<ref>{{Cite news |date=16 nëntor 2020 |title=Hungary and Poland block EU coronavirus recovery package |url=https://www.politico.eu/article/hungary-and-poland-block-progress-on-e1-8-trillion-package/ |work=Politico |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |date=16 nëntor 2020 |title=EU budget blocked by Hungary and Poland over rule of law issue |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-54964858 |work=BBC News |language=en}}</ref> Buxheti u miratua përfundimisht më 12 dhjetor, kur Hungaria dhe Polonia i tërhoqën vetot pas negociatave të mëtejshme në këshill dhe në Këshillin Evropian.<ref>{{cite web |last1=Tidey |first1=Alice |last2=Chadwick |first2=Lauren |date=10 dhjetor 2020 |title=EU agrees €1.8 tr budget - but what brought Hungary & Poland onboard? |url=https://www.euronews.com/my-europe/2020/12/10/eu-s-1-8-trillion-budget-approved-after-hungary-and-poland-had-earlier-blocked-it |website=Euronews |language=en}}</ref> Janë krijuar gjithashtu institucione për luftimin e mashtrimit, përfshirë Zyra Evropiane e Antimashtrimit dhe Zyrën Evropiane të Prokurorit Publik. Kjo e fundit është një trup i pavarur i decentralizuar i Bashkimit Evropian, themeluar sipas Traktatit të Lisbonës mes 22 nga 27 shtetet e BE-së, sipas metodës së bashkëpunimit të përforcuar.<ref>{{Cite web |date=8 qershor 2017 |title=20 EU nations back plan for EU prosecutor's office |url=https://www.foxnews.com/world/20-eu-nations-back-plan-for-eu-prosecutors-office.amp |publisher=Fox News |language=en}}</ref> Zyra Evropiane e Prokurorit Publik heton dhe ndjek penalisht mashtrimet kundër buxhetit të Bashkimit Evropian dhe krime të tjera kundër interesave financiare të BE-së, përfshirë mashtrimin që prek fondet e BE-së mbi 10.000 euro, si dhe raste mashtrimi ndërkufitar me TVSH mbi 10 milionë euro në dëme. === E drejta === Për nga rregullimi kushtetues, BE-ja ka disa ngjashmëri si me një konfederatë, ashtu edhe me një federatë,<ref>Kiljunen, Kimmo (2004). The European Constitution in the Making. Centre for European Policy Studies. pp. 21–26. {{ISBN|978-92-9079-493-6}}.</ref><ref>Burgess, Michael (2000). Federalism and European union: The building of Europe, 1950–2000. Routledge. p. 49. {{ISBN|0-415-22647-3}}.</ref> por nuk e ka përcaktuar veten formalisht si njërën apo tjetrën. (Nuk ka kushtetutë formale: statusi i saj përcaktohet nga Traktati mbi Bashkimin Evropian dhe Traktati mbi Funksionimin e Bashkimit Evropian). Është më e integruar se një konfederatë tradicionale shtetesh, sepse niveli i përgjithshëm i qeverisjes përdor gjerësisht votimin me shumicë të kualifikuar në disa vendimmarrje mes shteteve anëtare, në vend të mbështetjes ekskluzive te unanimiteti.<ref>{{Cite web |title=Qualified majority – Consilium |url=https://www.consilium.europa.eu/en/council-eu/voting-system/qualified-majority/ |website=www.consilium.europa.eu |language=en}}</ref> BE-ja është më pak e integruar se një shtet federal, sepse nuk është shtet në vetvete: sovraniteti vazhdon të rrjedhë "nga poshtë lart", nga popujt e ndryshëm të shteteve të veçanta anëtare, e jo nga një tërësi e vetme e padiferencuar. Kjo pasqyrohet në faktin që shtetet anëtare mbeten "zotërit e traktateve", duke ruajtur kontrollin mbi shpërndarjen e kompetencave te bashkimi përmes ndryshimit kushtetues (duke ruajtur kështu të ashtuquajturën ''Kompetenz-kompetenz''); pasi ruajnë kontrollin e përdorimit të forcës së armatosur; ruajnë kontrollin e taksimit; dhe pasi ruajnë të drejtën e tërheqjes njëanshme sipas nenit 50 të Traktatit mbi Bashkimin Evropian. Për më tepër, parimi i subsidiaritetit kërkon që vetëm çështjet që duhen përcaktuar kolektivisht të përcaktohen si të tilla. Sipas parimit të epërsisë, gjykatat kombëtare janë të detyruara të zbatojnë traktatet që shtetet e tyre anëtare kanë ratifikuar, edhe nëse kjo kërkon të injorojnë ligje kombëtare në kundërshtim me to, dhe (brenda kufijve) edhe dispozita kushtetuese.<ref name="Supremacy" group="lower-alpha">Sipas parimit të epërsisë, të vendosur nga ECJ-ja në rastin 6/64, ''Falminio Costa v. ENEL'' [1964] ECR 585.</ref> Doktrinat e efektit të drejtpërdrejtë dhe të epërsisë nuk u përcaktuan shprehimisht në Traktatet Evropiane, por u zhvilluan nga vetë Gjykata e Drejtësisë gjatë viteve 1960, me sa duket nën ndikimin e gjyqtarit më me ndikim të asaj kohe, francezit Robert Lecourt.<ref>William Phelan, ''Great Judgments of the European Court of Justice: Rethinking the Landmark Decisions of the Foundational Period'' (Cambridge, 2019).</ref> Pyetja nëse e drejta dytësore e nxjerrë nga BE-ja ka status të krahasueshëm në raport me legjislacionin kombëtar, ka qenë çështje debati mes juristëve. ==== E drejta primare ==== Bashkimi Evropian bazohet në një sërë traktatesh. Këto themeluan së pari Komunitetin Evropian dhe BE-në, dhe më pas bënë ndryshime në ato traktate themeluese.<ref>{{Cite web |title=Sources of EU law |url=http://ec.europa.eu/ireland/general_information/legal_information_and_eu_law/sources_eu_law/index_en.htm |publisher=European Commission |language=en}}</ref> Këto janë traktate dhënëse pushteti, që përcaktojnë objektiva të gjera politikash dhe themelojnë institucione me pushtetet juridike të nevojshme për t'i zbatuar ato objektiva. Këto pushtete juridike përfshijnë aftësinë për të nxjerrë legjislacion<ref name="art249">{{Cite web |date=30 mars 2010 |title=Consolidated Version of the Treaty on the Functioning of the European Union |url=https://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=OJ%253AC%253A2010%253A083%253A0047%253A0200%253AEN%253APDF |website=Official Journal of the European Union |publisher=EUR-Lex |language=en}}</ref> që mund të prekë drejtpërdrejt të gjitha shtetet anëtare dhe banorët e tyre. BE-ja ka personalitet juridik, me të drejtën për të nënshkruar marrëveshje dhe traktate ndërkombëtare.<ref>{{Cite journal |last1=de Schoutheete |first1=Philippe |last2=Andoura |first2=Sami |year=2007 |title=The Legal Personality of the European Union |url=http://aei.pitt.edu/9083/01/Legal.Personality.EU-PDS-SA.pdf |journal=Studia Diplomatica |volume=LX |issue=1 |language=en}}</ref> ==== E drejta dytësore ==== Aktet kryesore juridike të Bashkimit Evropian vijnë në tri forma: rregullore, direktiva dhe vendime. Rregulloret bëhen ligj në të gjitha shtetet anëtare në momentin që hyjnë në fuqi, pa kërkuar ndonjë masë zbatuese,<ref group="lower-alpha">Shih: Rasti 34/73, {{Cite web |title=Variola v. Amministrazione delle Finanze |url=https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/ALL/?uri=CELEX:61973CJ0034 |website=EUR-Lex |language=en}}</ref> dhe anashkalojnë automatikisht dispozitat kombëtare në kundërshtim me to.<ref name="art249"/> Direktivat u kërkojnë shteteve anëtare të arrijnë një rezultat të caktuar, duke u lënë atyre lirinë se si ta arrijnë atë rezultat. Hollësitë se si duhet të zbatohen u lihen shteteve anëtare. Kur afati për zbatimin e direktivave kalon, ato mund të kenë, në kushte të caktuara, efekt të drejtpërdrejtë në të drejtën kombëtare kundër shteteve anëtare. Vendimet ofrojnë një alternativë ndaj dy mënyrave të mësipërme të legjislacionit. Janë akte juridike që zbatohen vetëm ndaj individëve, kompanive apo një shteti anëtar të caktuar. Përdoren më së shpeshti në të drejtën e konkurrencës, apo në vendime mbi ndihmën shtetërore, por përdoren gjithashtu shpesh për çështje procedurale apo administrative brenda institucioneve. Rregulloret, direktivat dhe vendimet kanë vlerë të barabartë juridike dhe zbatohen pa asnjë hierarki formale.<ref>{{Cite web |title=How EU takes decisions |url=http://europa.eu/institutions/decision-making/index_en.htm |language=en}}</ref> === Marrëdhëniet e jashtme === Bashkëpunimi i politikës së jashtme mes shteteve anëtare daton që nga themelimi i komunitetit më 1957, kur shtetet anëtare negociuan si bllok në negociatat ndërkombëtare tregtare, sipas politikës së përbashkët tregtare të BE-së.<ref>{{Cite web |title=Qualified-Majority Voting: Common commercial policy |url=http://ec.europa.eu/archives/igc2000/geninfo/fact-sheets/fact-sheet6/index_en.htm |publisher=Europa web portal |language=en}}</ref> Hapat për një koordinim më të gjerë në marrëdhëniet e jashtme filluan më 1970, me themelimin e Bashkëpunimit Politik Evropian, që krijoi një proces informal konsultimi mes shteteve anëtare me qëllim formimin e politikave të përbashkëta të jashtme. Më 1987, Bashkëpunimi Politik Evropian u fut formalisht nga Akti i Vetëm Evropian. EPC-ja u riemërua Politika e Përbashkët e Jashtme dhe e Sigurisë (CFSP) nga Traktati i Mastrihtit.<ref name="EPC">{{Cite web |last=The European commission |title=European political co-operation (EPC) |url=http://europa.eu/scadplus/glossary/european_political_cooperation_en.htm |website=Europa Glossary |publisher=Europa web portal |language=en}}</ref> Synimet e deklaruara të CFSP-së janë promovimi si i interesave të vetë BE-së, ashtu edhe i atyre të komunitetit ndërkombëtar në tërësi, përfshirë nxitjen e bashkëpunimit ndërkombëtar, respektimin e të drejtave të njeriut, demokracinë dhe sundimin e ligjit.<ref name="art11 Union">{{Cite web |title=The requested document does not exist. |url=https://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=OJ%253AC%253A2010%253A083%253A0013%253A0046%253AEN%253APDF |website=EUR-Lex |language=en}}</ref> CFSP-ja kërkon unanimitet mes shteteve anëtare mbi politikën e duhur për t'u ndjekur për çdo çështje të caktuar. Unanimiteti dhe çështjet e vështira të trajtuara sipas CFSP-së ndonjëherë çojnë në mosmarrëveshje, siç ndodhi lidhur me [[Lufta e Irakut|luftën në Irak]].<ref name="BBC Iraq statement">{{Cite news |date=27 janar 2003 |title=Divided EU agrees Iraq statement |work=BBC News |publisher=BBC |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/2697667.stm |language=en}}</ref> Koordinuesi dhe përfaqësuesi i CFSP-së brenda BE-së është Përfaqësuesi i Lartë i bashkimit për punët e jashtme dhe politikën e sigurisë, i cili flet në emër të BE-së në çështje të politikës së jashtme dhe të mbrojtjes, dhe ka detyrën të artikulojë qëndrimet e shprehura nga shtetet anëtare në këto fusha politikash, në një drejtim të përbashkët. Përfaqësuesi i Lartë drejton [[Shërbimi Evropian i Veprimit të Jashtëm]] (EEAS), një departament unik i BE-së,<ref name="23Oct">{{Cite web |date=23 tetor 2009 |first=Andrew |last=Rettman |title=EU states near agreement on diplomatic service |url=https://euobserver.com/world/28878 |website=EUobserver |language=en}}</ref> zyrtarisht i implementuar dhe operacional që nga 1 dhjetori 2010, me rastin e përvjetorit të parë të hyrjes në fuqi të Traktatit të Lisbonës.<ref>{{Cite web |date=1 dhjetor 2010 |title=European External Action Service gives Europe voice on world stage |url=http://www.auswaertiges-amt.de/EN/Infoservice/Presse/Meldungen/2010/101201-EAD.html |publisher=German Foreign Ministry |language=en}}</ref> EEAS-i shërben si ministri e jashtme dhe korpus diplomatik për Bashkimin Evropian.<ref name="Europa EEAS">{{Cite web |year=2010 |title=European External Action Service |url=http://eeas.europa.eu/background/index_en.htm |publisher=Europa web portal |language=en}}</ref> Përtej politikës ndërkombëtare në zhvillim të Bashkimit Evropian, ndikimi ndërkombëtar i BE-së ndihet gjithashtu përmes [[Zgjerimi i Bashkimit Evropian|zgjerimit]]. Përfitimet e perceptuara nga bërja anëtar i BE-së veprojnë si nxitje si për reformën politike, ashtu edhe atë ekonomike, në shtetet që duan të përmbushin kriteret e aderimit të BE-së, dhe konsiderohen faktor i rëndësishëm që ka kontribuar në reformën e vendeve evropiane ish-komuniste.<ref>{{Cite journal |last=Peterson |first=John |date=gusht 2008 |title=Enlargement, reform and the European Commission. Weathering a perfect storm? |journal=Journal of European Public Policy |volume=15 |issue=5 |pages=761–780 |doi=10.1080/13501760802133328 |language=en}}</ref> Ky ndikim mbi çështjet e brendshme të vendeve të tjera quhet zakonisht "fuqi e butë" (soft power), në kundërshtim me "fuqinë e fortë" ushtarake.<ref name="Soft Power">{{Cite web |last=Bildt |first=Carl |year=2005 |title=Europe must keep its 'soft power' |url=http://www.cer.org.uk/articles/bildt_ft_1june05.html |website=Financial Times on Centre for European Reform |language=en}}</ref> ==== Ndihma humanitare ==== Departamenti i Ndihmës Humanitare dhe Mbrojtjes Civile i Komisionit Evropian, apo "ECHO", ofron [[Ndihma humanitare|ndihmë humanitare]] nga BE-ja për vendet në zhvillim. Më 2012, buxheti i tij ishte 874 milionë euro; 51 për qind e buxhetit shkoi për Afrikën, 20 për qind për Azinë, Amerikën Latine, Karaibet dhe Paqësorin, dhe 20 për qind për Lindjen e Mesme dhe Mesdheun.<ref>{{Cite web |title=ECHO's finances |url=http://ec.europa.eu/echo/funding/finances_en.htm |website=ec.europa.eu |publisher=Humanitarian Aid and Civil Protection, [[Komisioni Evropian|European Commission]] |language=en}}</ref> Ndihma humanitare financohet drejtpërdrejt nga buxheti (70 për qind), si pjesë e instrumenteve financiare për veprim të jashtëm, si dhe nga Fondi Evropian për Zhvillim (30 për qind).<ref name="ODI">Mikaela Gavas 2010. Financing European development cooperation: the Financial Perspectives 2014–2020. London: Overseas Development Institute</ref> Financimi i veprimit të jashtëm të BE-së ndahet në instrumente gjeografike dhe instrumente tematike.<ref name="ODI" /> Instrumentet gjeografike sigurojnë ndihmë përmes Instrumenti i Bashkëpunimit për Zhvillim (DCI, 16,9 miliardë euro, 2007–2013), i cili duhet të shpenzojë 95 për qind të buxhetit të tij për ndihma zyrtare për zhvillim (ODA), si dhe nga Instrumenti Evropian i Fqinjësisë dhe Partneritetit (ENPI), që përmban disa programe përkatëse.<ref name="ODI" /> Fondi Evropian për Zhvillim (EDF, 22,7 miliardë euro për periudhën 2008–2013 dhe 30,5 miliardë euro për periudhën 2014–2020) përbëhet nga kontribute vullnetare të shteteve anëtare, por ekziston presion për ta bashkuar EDF-në me instrumentet e financuara nga buxheti, për të nxitur kontribute më të larta, në përputhje me objektivin 0,7 për qind, dhe për t'i lejuar [[Kuvendi Evropian|Parlamentit Evropian]] mbikëqyrje më të madhe.<ref name="ODI" /> Më 2016, mesatarja mes vendeve të BE-së ishte 0,4 për qind, dhe pesë vende e kishin arritur apo tejkaluar objektivin 0,7 për qind: Danimarka, Gjermania, Luksemburgu, Suedia dhe Mbretëria e Bashkuar.<ref>{{Cite web |date=11 prill 2017 |title=Development aid rises again in 2016 |url=http://www.oecd.org/dac/financing-sustainable-development/development-finance-data/ODA-2016-detailed-summary.pdf |publisher=OECD |language=en}}</ref> ==== Bashkëpunimi ndërkombëtar dhe partneritetet për zhvillim ==== {{Kryesor|Korpusi Evropian i Solidaritetit}} Bashkimi Evropian përdor instrumente të marrëdhënieve të jashtme si Politika Evropiane e Fqinjësisë, që synon të lidhë vendet në lindje dhe jug të territorit evropian të BE-së me bashkimin. Këto vende, kryesisht vende në zhvillim, përfshijnë disa që synojnë të bëhen një ditë ose shtet anëtar i Bashkimit Evropian, ose të integrohen më ngushtë me Bashkimin Evropian. BE-ja ofron ndihmë financiare për vendet brenda Fqinjësisë Evropiane, për sa kohë që plotësojnë kushtet e rrepta të reformës qeveritare, reformës ekonomike dhe çështjeve të tjera që rrethojnë transformimin pozitiv. Ky proces normalisht mbështetet nga një Plan Veprimi, i rënë dakord si nga Brukseli, ashtu edhe nga vendi objektiv. Ekziston gjithashtu Strategjia Globale mbarëbotërore e Bashkimit Evropian. Njohja ndërkombëtare e zhvillimit të qëndrueshëm si element kyç po rritet vazhdimisht. Roli i saj u njoh në tri samite kryesore të OKB-së mbi zhvillimin e qëndrueshëm: Konferenca e OKB-së për Mjedisin dhe Zhvillimin (UNCED) e vitit 1992, në Rio de Zhaneiro, Brazil; Samiti Botëror mbi Zhvillimin e Qëndrueshëm (WSSD) i vitit 2002, në Johanesburg, Afrikën e Jugut; dhe Konferenca e OKB-së mbi Zhvillimin e Qëndrueshëm (UNCSD) e vitit 2012, në Rio de Zhaneiro. Marrëveshje të tjera globale kyçe janë Marrëveshja e Parisit dhe [[Objektivat e Zhvillimit të Qëndrueshëm|Agjenda 2030 për Zhvillim të Qëndrueshëm]] (Kombet e Bashkuara, 2015). SDG-të njohin se të gjitha vendet duhet të nxisin veprim në fushat kyçe të mëposhtme – njerëzit, [[Planeti|planeti]], prosperiteti, [[Paqja|paqja]] dhe [[Partneriteti|partneriteti]] – për t'iu qasur sfidave globale kritike për mbijetesën e njerëzimit. Veprimi zhvillimor i BE-së bazohet në Konsensusin Evropian për Zhvillimin, i miratuar më 20 dhjetor 2005 nga Shtetet Anëtare të BE-së, këshilli, Parlamenti Evropian dhe komisioni.<ref>{{Cite web |title=The European Consensus on Development |url=http://ec.europa.eu/europeaid/what/development-policies/european-consensus/index_en.htm |language=en}}</ref> Zbatohet mbi bazën e parimeve të qasjes së kapacitetit dhe të qasjes së bazuar në të drejta për zhvillim. Financimi sigurohet nga Instrumenti i Ndihmës së Para-aderimit dhe programet Global Europe. Marrëveshjet e partneritetit dhe bashkëpunimit janë marrëveshje dypalëshe me kombe joanëtare.<ref name="pca">{{Cite web |title=Partnership and cooperation agreement (PCA) – EU monitor |url=https://www.eumonitor.eu/9353000/1/j9vvik7m1c3gyxp/vh7gkuhng0wh |website=www.eumonitor.eu |language=en}}</ref> === Mbrojtja === Paraardhësit e Bashkimit Evropian nuk u konceptuan si aleancë ushtarake, sepse NATO-ja shihej gjerësisht si e përshtatshme dhe e mjaftueshme për qëllime mbrojtjeje.{{Sfn|Wilkinson|2007|page=100}} Më 2025, Evropa nisi programin ReArm, një kthesë strategjike që synon mobilizimin e kapaciteteve industriale vendase dhe forcimin e prodhimit evropian të pajisjeve, që përfshin një investim financiar prej 800 miliardë eurosh për të mbështetur zhvillimin dhe prokurimin, duke rritur njëkohësisht gatishmërinë ushtarake të përgjithshme dhe vetëmjaftueshmërinë e kontinentit.<ref>{{Cite web |title=Press statement by President von der Leyen on the defence package |url=https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/sv/statement_25_673 |website=European Commission - European Commission |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=EU's von der Leyen proposes €800 billion defense plan – DW – 03/04/2025 |url=https://www.dw.com/en/eus-von-der-leyen-proposes-800-billion-defense-plan/a-71819582 |website=dw.com |language=en}}</ref> Njëzet e tre shtete anëtare të BE-së janë anëtare të NATO-s, ndërsa shtetet e tjera anëtare ndjekin politika neutraliteti.<ref>{{Cite conference |last=Laursen |first=Finn |date=1 qershor 1997 |title=The EU 'neutrals,' the CFSP and defence policy |url=http://aei.pitt.edu/2657/ |location=Seattle, WA |publisher=University of Pittsburgh |page=27 |book-title=Biennial Conference of the European Union Studies Association |language=en}}</ref> Bashkimi Evropian Perëndimor, një aleancë ushtarake me klauzolë mbrojtjeje të ndërsjellë, u mbyll më 2011,<ref>{{Cite web|url=https://archives.eui.eu/en/fonds/194161?item=WEU|title=Assembly of Western European Union (WEU)|website=archives.eui.eu|language=en}}</ref> pasi roli i tij i ishte transferuar BE-së.<ref>{{Cite web |date=31 mars 2010 |title=Statement of the Presidency of the Permanent Council of the WEU |url=http://www.weu.int/Declaration_E.pdf |website=weu.int |publisher=Western European Union |location=Brussels |language=en}}</ref> Pas [[Lufta e Kosovës|Luftës së Kosovës]] më 1999, Këshilli Evropian ra dakord që "Bashkimi duhet të ketë kapacitet për veprim autonom, të mbështetur nga forca ushtarake të besueshme, mjetet për të vendosur t'i përdorë ato, dhe gatishmërinë për ta bërë këtë, në mënyrë që t'u përgjigjet krizave ndërkombëtare, pa cenuar veprimet e NATO-s". Për këtë qëllim, u bënë një sërë përpjekjesh për të rritur kapacitetin ushtarak të BE-së, veçanërisht procesi i Qëllimi Kryesor i Helsinkit. Pas shumë diskutimesh, rezultati më konkret ishte nisma Grupeve Ushtarake të BE-së (Battlegroups), secili prej të cilëve planifikohet të mund të vendosë shpejt rreth 1.500 persona.<ref name="Council Capabilities">{{Cite web |last=Council of the European Union |date=korrik 2009 |title=EU battlegroups |url=http://www.consilium.europa.eu/uedocs/cmsUpload/090720-Factsheet-Battlegroups_EN.pdf |publisher=Europa web portal |language=en}}</ref> Kompasi Strategjik i BE-së, miratuar më 2022, riafirmoi partneritetin e bllokut me NATO-n, u angazhua për mobilitet të shtuar ushtarak dhe formimin e një Kapaciteti të Shpejtë të Vendosjes së BE-së prej 5.000 vetash.<ref>{{Cite web |title=A Strategic Compass for Security and Defence |url=https://www.eeas.europa.eu/eeas/strategic-compass-security-and-defence-1_en |language=en}}</ref> Që nga tërheqja e Mbretërisë së Bashkuar, Franca është anëtarja e vetme e njohur zyrtarisht si shtet me [[Lista e shteteve me armë bërthamore|armë bërthamore]] dhe mbajtësja e vetme e një vendi të përhershëm në Këshillin e Sigurimit të Kombeve të Bashkuara. Franca dhe Italia janë gjithashtu të vetmet vende të BE-së që kanë kapacitete [[Projeksioni i fuqisë|projeksioni fuqie]] jashtë Evropës.<ref>{{Cite web |last=Cunha |first=Alberto |date=5 korrik 2020 |title=Post-Brexit EU Defence Policy: Is Germany Leading towards a European Army? |url=https://www.e-ir.info/2020/07/05/post-brexit-eu-defence-policy-is-germany-leading-towards-a-european-army/ |website=E-International Relations |language=en}}</ref> Italia, Gjermania, Holanda dhe Belgjika marrin pjesë në ndarja bërthamore e NATO-s.<ref>{{Cite journal |last=Meier |first=Oliver |date=qershor 2020 |title=German Politicians Renew Nuclear Basing Debate |url=https://www.proquest.com/openview/74d6c94a8784b0ef0346f046169ac8c7/1?pq-origsite=gscholar&cbl=37049 |journal=Arms Control Today |volume=50 |issue=5 |pages=36–37 |language=en}}</ref> Shumica e shteteve anëtare të BE-së u kundërvunë Traktatit për Ndalimin e Armëve Bërthamore.<ref>{{Cite news |date=17 janar 2018 |title=Treaty on the prohibition of nuclear weapons ─ the 'Ban Treaty' |work=European Parliament |url=http://www.europarl.europa.eu/thinktank/en/document.html?reference=EPRS_BRI(2018)614664 |language=en}}</ref> Forcat e BE-së janë vendosur në misione paqeruajtëse, nga Afrika qendrore e veriore deri te Ballkani perëndimor dhe Azia perëndimore.<ref name="Council Operations">{{Cite web |last=Council of the European Union |date=prill 2003 |title=Overview of the missions and operations of the European Union |url=http://www.consilium.europa.eu/eeas/security-defence/eu-operations?amp;lang=en |publisher=Europa web portal |language=en}}</ref> Operacionet ushtarake të BE-së mbështeten nga një sërë trupash, përfshirë Agjencia Evropiane e Mbrojtjes, Qendra Satelitore e Bashkimit Evropian dhe Stafi Ushtarak i Bashkimit Evropian.<ref name="Council Structures">{{Cite web |last=Council of the European Union |title=CSDP structures and instruments |url=http://www.consilium.europa.eu/eeas/security-defence/csdp-structures-and-instruments?lang=en |publisher=Europa web portal |language=en}}</ref> Stafi Ushtarak i Bashkimit Evropian është institucioni më i lartë ushtarak i Bashkimit Evropian, themeluar në kuadrin e Këshillit Evropian dhe rrjedh nga vendimet e Këshillit Evropian të Helsinkit (10–11 dhjetor 1999), i cili kërkoi krijimin e institucioneve të përhershme politiko-ushtarake. Stafi Ushtarak i Bashkimit Evropian është nën autoritetin e Përfaqësuesit të Lartë të Bashkimit për Punët e Jashtme dhe Politikën e Sigurisë dhe të Komitetit Politik dhe të Sigurisë. Ai drejton të gjitha aktivitetet ushtarake në kontekstin e BE-së, përfshirë planifikimin dhe kryerjen e misioneve dhe operacioneve ushtarake në kuadrin e Politikës së Përbashkët të Sigurisë dhe Mbrojtjes, si dhe zhvillimin e kapaciteteve ushtarake, dhe i jep Komitetit Politik dhe të Sigurisë këshilla dhe rekomandime ushtarake. Në një BE me 27 anëtarë, bashkëpunimi thelbësor për sigurinë dhe mbrojtjen po mbështetet gjithnjë e më shumë në bashkëpunimin mes të gjitha shteteve anëtare.<ref>{{Cite web |title=The Russo-Georgian War and Beyond: towards a European Great Power Concert, Danish Institute of International Studies |url=http://www.diis.dk/sw87465.asp?csref=RSS |publisher=Diis.dk |language=en}}</ref> Agjencia Evropiane e Kufirit dhe Rojës Bregdetare (Frontex) është një agjenci e BE-së, që synon zbulimin dhe ndalimin e imigracionit të paligjshëm, [[Trafikimi i qenieve njerëzore|trafikimit të qenieve njerëzore]] dhe infiltrimit terrorist.<ref>{{Cite web |last=Frontex |title=What is Frontex? |url=http://www.frontex.europa.eu/ |publisher=Europa web portal |language=en}}</ref> BE-ja operon gjithashtu [[ETIAS|Sistemi Evropian i Informacionit dhe Autorizimit të Udhëtimit]], Sistemi i Hyrjes/Daljes, Sistemi i Informacionit Shengen, Sistemi i Informacionit të Vizave dhe Sistemi i Përbashkët Evropian i Azilit, që sigurojnë baza të dhënash të përbashkëta për autoritetet e policisë dhe imigracionit. Nxitja për zhvillimin e këtij bashkëpunimi ishte ardhja e kufijve të hapur në Zonën Shengen dhe kriminaliteti ndërkufitar që lidhet me të.<ref name="Internal borders" /> == Gjeografia == Shtetet anëtare të BE-së mbulojnë një sipërfaqe prej 4.233.262 km²,<ref group="lower-alpha">Kjo shifër përfshin territoret jashtë-evropiane të shteteve anëtare që janë pjesë e BE-së, dhe përjashton territoret evropiane të shteteve anëtare që nuk janë pjesë e bashkimit. Për më shumë informacion, shih Territoret e veçanta të shteteve anëtare dhe Bashkimi Evropian.</ref> pra një pjesë të madhe të kontinentit evropian. Maja më e lartë e BE-së është Mont Blanci, në Alpet Graiane, 4.810,45 m mbi nivelin e detit.<ref>{{Cite news |date=6 nëntor 2009 |title=Mont Blanc shrinks by 45cm in two years |work=Sydney Morning Herald |url=https://www.smh.com.au/environment/mont-blanc-shrinks-by-45cm-in-two-years-20091106-i0kk.html |language=en}}</ref> Pikat më të ulëta në BE janë Lammefjorden, Danimarkë, dhe Zuidplaspolder, Holandë, 7 m nën nivelin e detit.<ref name="CIA">{{Cite web |title=European Union |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/european-union/ |work=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |access-date=12 shkurt 2016 |language=en}}</ref> Peizazhi, klima dhe ekonomia e BE-së ndikohen nga bregdeti i saj, i gjatë 65.993 km. Përveç territoreve kombëtare në Evropë, ka 32 territore të veçanta të anëtarëve të Zonës Ekonomike Evropiane, jo të gjitha pjesë e BE-së. Më e madhja sipas sipërfaqes është [[Grenlanda]], e cila nuk është pjesë e BE-së, por qytetarët e saj janë qytetarë të BE-së, ndërsa më e madhja sipas popullsisë janë [[Ishujt Kanarie]], jashtë Afrikës, që janë pjesë e BE-së dhe e Zonës Shengen. [[Guajana Franceze]] në Amerikën e Jugut është pjesë e BE-së dhe e eurozonës, ashtu si edhe [[Majoti]], në veri të Madagaskarit. === Klima === {{Kryesor|Klima e Evropës}} Klima e Bashkimit Evropian ka natyrë të ndërmjetme, [[Klima kontinentale|kontinentale]], me klimë detare mbizotëruese në bregdetet perëndimore dhe [[Klima mesdhetare|klimë mesdhetare]] në jug. Klima kushtëzohet fuqishëm nga Rryma e Gjirit, e cila ngroh rajonin perëndimor deri në nivele të paarritshme në gjerësi gjeografike të ngjashme në kontinente të tjera. Evropa Perëndimore ka klimë oqeanike, ndërsa Evropa Lindore është kontinentale dhe e thatë. Katër stinët ndodhin në Evropën Perëndimore, ndërsa Evropa Jugore përjeton një sezon të lagësht dhe një sezon të thatë. Evropa Jugore është e nxehtë dhe e thatë gjatë muajve të verës. Reshjet më të mëdha ndodhin në drejtim të erës nga trupat ujorë, për shkak të erërave perëndimore mbizotëruese, me sasi më të larta gjithashtu në [[Alpet]]. === Mjedisi === {{Shiko gjithashtu|Agjencia Evropiane e Mjedisit}} Më 1957, kur u themelua Komuniteti Ekonomik Evropian, ai nuk kishte politikë mjedisore.{{Sfn|Jordan|Adelle|2012}} Gjatë 50 viteve të fundit, është krijuar një rrjet legjislacioni gjithnjë e më i dendur, që shtrihet në të gjitha fushat e mbrojtjes së mjedisit, përfshirë ndotjen e ajrit, cilësinë e ujit, menaxhimin e mbeturinave, ruajtjen e natyrës dhe kontrollin e kimikateve, rreziqeve industriale dhe bioteknologjisë.{{Sfn|Jordan|Adelle|2012}} Sipas Institutit për Politikën Mjedisore Evropiane, e drejta mjedisore përfshin mbi 500 Direktiva, Rregullore dhe Vendime, duke e bërë politikën mjedisore një fushë thelbësore të politikës evropiane.<ref name="European Environmental Policy 2012">Institute for European Environmental Policy (2012) Manual of European Environmental Policy, Earthscan, London. (anglisht)</ref> Politikëbërësit evropianë fillimisht e rritën kapacitetin e BE-së për të vepruar në çështje mjedisore duke e përcaktuar atë si problem tregtar.{{Sfn|Jordan|Adelle|2012}} Barriera tregtare dhe shtrembërime konkurrence në Tregun e Përbashkët mund të dilnin nga standardet e ndryshme mjedisore në secilin shtet anëtar.<ref>Johnson, S.P. and Corcelle, G. (1989) The Environmental Policy of the European Communities, Graham & Trotman, London (anglisht)</ref> Në vitet pasuese, mjedisi u bë fushë zyrtare politike, me aktorët, parimet dhe procedurat e veta. Baza juridike për politikën mjedisore të BE-së u vendos me futjen e Aktit të Vetëm Evropian më 1987.<ref name="European Environmental Policy 2012" /> Fillimisht, politika mjedisore e BE-së u përqendrua te Evropa. Më kohët e fundit, BE-ja ka treguar udhëheqje në qeverisjen globale mjedisore, p.sh. rolin e BE-së në sigurimin e ratifikimit dhe hyrjes në fuqi të [[Protokolli i Kiotos|Protokollit të Kiotos]], pavarësisht kundërshtimit nga Shtetet e Bashkuara. Kjo përmasë ndërkombëtare pasqyrohet në Programin e Gjashtë të Veprimit Mjedisor të BE-së,<ref>{{Cite web |title=EUR-Lex – l28027 – EN |url=http://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=uriserv:l28027 |publisher=EUR-Lex |language=en}}</ref> i cili njeh se objektivat e tij mund të arrihen vetëm nëse marrëveshjet kryesore ndërkombëtare mbështeten aktivisht dhe zbatohen si duhet, si në nivel BE-je, ashtu edhe në mbarë botën. Traktati i Lisbonës forcoi më tej synimet udhëheqëse.{{Sfn|Jordan|Adelle|2012}} E drejta e BE-së ka luajtur rol të rëndësishëm në përmirësimin e mbrojtjes së habitateve dhe specieve në Evropë, si dhe në kontribuimin ndaj përmirësimeve në cilësinë e ajrit e të ujit dhe menaxhimin e mbeturinave.<ref name="European Environmental Policy 2012" /> Zbutja e [[Ndryshimet klimatike|ndryshimeve klimatike]] është një nga prioritetet kryesore të politikës mjedisore të BE-së. Më 2007, shtetet anëtare ranë dakord që, në të ardhmen, 20 për qind e energjisë së përdorur në të gjithë BE-në duhet të jetë e rinovueshme, dhe emetimet e dioksidit të karbonit duhet të jenë më të ulëta më 2020 me të paktën 20 për qind, krahasuar me nivelet e 1990.<ref name="EUO energy">{{Cite news |last=Aldred |first=Jessica |date=23 janar 2008 |title=EU sets 20% target for carbon cuts |work=The Guardian |location=London |url=https://www.theguardian.com/environment/2008/jan/23/climatechange.eu1 |language=en}}</ref> Më 2017, BE-ja emetoi 9,1 për qind të emetimeve globale të gazeve serë.<ref name="Global Emissions">{{Cite web |title=Global Emissions |url=https://www.c2es.org/content/international-emissions/ |website=Center for Climate and Energy Solutions |language=en}}</ref> Bashkimi Evropian pohon se, tashmë më 2018, emetimet e tij GHG ishin 23% më të ulëta se më 1990.<ref>{{Cite web |title=Progress made in cutting emissions |date=23 nëntor 2016 |url=https://ec.europa.eu/clima/policies/strategies/progress_en |publisher=European Commission |language=en}}</ref> BE-ja ka miratuar një sistem tregtimi emetimesh për të përfshirë emetimet e karbonit në ekonomi.<ref>{{Cite web |date=23 nëntor 2016 |title=EU Emissions Trading System (EU ETS) |url=https://ec.europa.eu/clima/policies/ets_en |website=Climate Action – European Commission |language=en}}</ref> Kryeqyteti Evropian i Gjelbër është një çmim vjetor dhënë qyteteve që përqendrohen te mjedisi, efiçenca energjetike dhe cilësia e jetës në zonat urbane, për të krijuar një qytet të mençur. Në zgjedhjet e Parlamentit Evropian të 2019, partitë e gjelbra rritën fuqinë e tyre, ndoshta për shkak të rritjes së vlerave post-materialiste.<ref>{{Cite web |last=Berman |first=Sheri |date=3 qershor 2019 |title=Populists, greens and the new map of European politics |url=https://www.socialeurope.eu/populists-greens-new-political-map |website=Social Europe |language=en}}</ref> Propozimet për të arritur një ekonomi zero-karbon në Bashkimin Evropian deri më 2050 u sugjeruan gjatë 2018–2019. Pothuajse të gjitha shtetet anëtare e mbështetën atë objektiv në një samit të BE-së në qershor 2019. Republika Çeke, Estonia, Hungaria dhe Polonia nuk ranë dakord.<ref>{{Cite web |date=21 qershor 2019 |title=EU summit deadlock over top jobs and climate discord |work=euronews |url=https://www.euronews.com/2019/06/21/eu-summit-deadlock-over-top-jobs-and-climate-discord |language=en}}</ref> Në qershor 2021, Bashkimi Evropian miratoi Ligjin Evropian për Klimën, me objektiva 55% reduktim të emetimeve GHG deri më 2030 dhe neutraliteti i karbonit deri më 2050.<ref>{{Cite web |last=Van Hoof |first=Sam |date=30 korrik 2021 |title=European Commission launches proposals to reach 55% emissions reduction by 2030 |url=https://www.unsdsn.org/european-commission-launches-proposals-to-reach-55-emissions-reduction-by-2030 |website=Sustainable Development Solution Network |language=en}}</ref> Po atë vit, Bashkimi Evropian dhe Shtetet e Bashkuara u zotuan të prisnin emetimet e metanit me 30 për qind deri më 2030. Zotimi konsiderohet arritje e madhe për zbutjen e ndryshimeve klimatike.<ref>{{Cite news |last=Harvey |first=Fiona |date=17 shtator 2021 |title=US and EU pledge 30% cut in methane emissions to limit global heating |url=https://www.theguardian.com/environment/2021/sep/17/us-and-eu-pledge-30-cut-in-methane-emissions-to-limit-global-heating |agency=The Guardian |language=en}}</ref> Një raport kërkimor nga nëntori 2024 deklaroi se Republika Çeke është vendi më toksik i BE-së në Evropë për emetimet e automjeteve.<ref>{{Cite web |date=8 nëntor 2024 |title=New study says Czechia is EU's 'most toxic' country by car emissions |url=https://www.expats.cz/czech-news/article/new-study-says-czechia-is-eu-s-most-toxic-country-by-emissions |website=expats.cz |language=en}}</ref> Më 2025, Bashkimi Evropian, së bashku me Kinën, Brazilin dhe të tjerë, iu bashkua koalicionit global të tregut të karbonit.<ref>{{Cite web |title=Global carbon market coalition proposed by Brazil has gained membership in eleven countries |url=https://cop30.br/en/news-about-cop30/global-carbon-market-coalition-proposed-by-brazil-has-gained-membership-in-eleven-countries |website=COP 30 Brazil Amazonia Belem 2025 |language=en}}</ref> Sipas disa llogaritjeve, një treg global karboni mund të përshpejtojë reduktimin e emetimeve shtatë herë.<ref>{{Cite web |date=2025-09-16 |title=Building a Climate Coalition: Aligning Carbon Pricing, Trade, and Development |url=https://salatainstitute.harvard.edu/building-a-climate-coalition-gcpp-flagship-report/ |website=The Salata Institute |language=en}}</ref> == Ekonomia == {{Kryesor|Ekonomia e Bashkimit Evropian}} Produkti i brendshëm bruto (PBB), matje e aktivitetit ekonomik, i shteteve anëtare të BE-së ishte 16,64 bilionë dollarë amerikanë më 2022, rreth 16,6 për qind e PBB-së botërore. === Bashkimi ekonomik dhe monetar === [[Euro]]-ja është monedha zyrtare në 21 shtete anëtare të BE-së. Krijimi i një monedhe të vetme evropiane u bë objektiv zyrtar i Komunitetit Ekonomik Evropian më 1969. Më 1992, pasi u negociuan struktura dhe procedurat e një unioni monetar, shtetet anëtare nënshkruan Traktatin e Mastrihtit dhe u detyruan ligjërisht të përmbushnin rregullat e rëna dakord, përfshirë kriteret e konvergjencës, nëse donin t'i bashkoheshin unionit monetar. Shtetet që donin të merrnin pjesë duhej fillimisht t'i bashkoheshin Mekanizmit Evropian të Kursit të Këmbimit. Për të parandaluar që shtetet aderuese të binin në vështirësi apo krizë financiare pas hyrjes në unionin monetar, ato u detyruan në Traktatin e Mastrihtit të përmbushnin detyrime dhe procedura të rëndësishme financiare, veçanërisht të tregonin disiplinë buxhetore dhe një shkallë të lartë konvergjence ekonomike të qëndrueshme, si dhe të shmangnin deficite të tepërta qeveritare dhe të kufizonin borxhin qeveritar në një nivel të qëndrueshëm, siç u ra dakord në Pakti Fiskal Evropian. ==== Unioni i Tregjeve të Kapitalit dhe institucionet financiare ==== Lëvizja e lirë e kapitalit synon të lejojë lëvizjen e investimeve, si blerja e pronave dhe e aksioneve, mes vendeve.<ref name="Europa Single Market C">{{Cite web |last=European Commission |title=A Single Market for Capital |url=http://ec.europa.eu/internal_market/top_layer/index_42_en.htm |publisher=Europa web portal |language=en}}</ref> Deri te nisma drejt bashkimit ekonomik dhe monetar, zhvillimi i dispozitave për kapitalin kishte qenë i ngadaltë. Pas Mastrihtit, ka pasur një trup gjithnjë e në rritje të vendimeve të ECJ-së lidhur me këtë liri, fillimisht të lënë pas dore. Lëvizja e lirë e kapitalit është unike, pasi u jepet në mënyrë të barabartë edhe shteteve joanëtare. Sistemi Evropian i Mbikëqyrjes Financiare është arkitektura institucionale e kuadrit të BE-së për mbikëqyrjen financiare, e përbërë nga tri autoritete: Autoriteti Bankar Evropian, Autoriteti Evropian i Sigurimeve dhe Pensioneve Profesionale dhe Autoriteti Evropian i Letrave me Vlerë dhe Tregjeve. Për të plotësuar këtë kuadër, ekziston gjithashtu Bordi Evropian i Rrezikut Sistemik, nën përgjegjësinë e bankës qendrore. Qëllimi i këtij sistemi kontrolli financiar është të sigurojë stabilitetin ekonomik të BE-së.<ref>{{Cite web |date=22 shtator 2010 |title=Europe seals deal on financial supervision |url=http://euobserver.com/?aid=30866 |website=euobserver.com |language=en}}</ref> ==== Eurozona dhe unioni bankar ==== {{Kryesor|Euro|Eurozona}} Më 1999, unioni monetar filloi të materializohej, përmes futjes së një monedhe llogaritëse (virtuale) të përbashkët në njëmbëdhjetë shtete anëtare. Më 2002, ajo u shndërrua në monedhë të konvertueshme plotësisht, kur u emetuan kartëmonedhat dhe monedhat euro, ndërsa nisi tërheqja graduale e monedhave kombëtare në eurozonë (e përbërë atëherë nga 12 shtete anëtare). Eurozona (e përbërë nga shtetet anëtare të BE-së që kanë adoptuar euron) është zgjeruar që atëherë në 20 vende.<ref>{{Cite news |last=Kuchler |first=Teresa |date=25 tetor 2006 |title=Almunia says 'undesirable' to act on Sweden's euro refusal |publisher=EUobserver.com |url=http://euobserver.com/9/22733 |language=en}}</ref> 20 shtetet anëtare të BE-së, të njohura kolektivisht si eurozona, kanë zbatuar plotësisht unionin monetar, duke i zëvendësuar monedhat e tyre kombëtare me euron. Unioni monetar përfaqëson 345 milionë qytetarë të BE-së.<ref name="Europa Internal Market" /> Euro-ja është monedhë rezervë e dytë më e madhe, si dhe monedha e dytë më e tregtuar në botë, pas [[Dollari i Shteteve të Bashkuara|dollarit amerikan]].<ref>{{Cite web |date=19 dhjetor 2007 |title=Triennial Central Bank Survey 2007 |url=http://www.bis.org/publ/rpfxf07t.pdf |publisher=BIS |language=en}}</ref> Euro-ja, dhe politikat monetare të atyre që e kanë adoptuar në marrëveshje me BE-në, janë nën kontrollin e BQE-së.<ref name="ECB org">{{Cite web |title=ECB, ESCB and the Eurosystem |url=http://www.ecb.int/ecb/orga/escb/html/index.en.html |publisher=European Central Bank |language=en}}</ref> BQE-ja është banka qendrore për eurozonën, dhe kështu kontrollon politikën monetare në atë zonë, me axhendën për të ruajtur stabilitetin e çmimeve. Ndodhet në qendër të Eurosistemit, i cili përfshin të gjitha bankat qendrore kombëtare të eurozonës.<ref name="ECB org" /> BQE-ja është gjithashtu institucioni qendror i Unionit Bankar, të themeluar brenda eurozonës, si qendra e Mbikëqyrjes Bankare Evropiane. Ekziston gjithashtu një Mekanizëm i Vetëm Zgjidhjeje, në rast falimentimi bankar. === Tregtia === Si entitet politik, Bashkimi Evropian përfaqësohet në Organizatën Botërore të Tregtisë (WTO). Dy nga objektivat kryesore fillestare të Komunitetit Ekonomik Evropian ishin zhvillimi i një tregu të përbashkët, që më vonë u bë treg i vetëm, dhe një union doganor mes shteteve anëtare. ==== Tregu i vetëm ==== Tregu i vetëm përfshin qarkullimin e lirë të mallrave, kapitalit, njerëzve dhe shërbimeve brenda BE-së,<ref name="Europa Internal Market" /> Lëvizja e lirë e shërbimeve dhe e themelimit u lejon personave të vetëpunësuar të lëvizin mes shteteve anëtare për të ofruar shërbime përkohësisht ose përgjithmonë. Ndërsa shërbimet përbëjnë 60 deri 70 për qind të PBB-së, legjislacioni në këtë fushë nuk është aq i zhvilluar sa në fusha të tjera. Kjo hendeqe është adresuar nga Direktiva e Shërbimeve në Tregun e Brendshëm e 2006, që synon liberalizimin e ofrimit ndërkufitar të shërbimeve.<ref name="Europa Single Market S">{{Cite web |last=European Commission |title=A Single Market for Services |url=http://ec.europa.eu/internal_market/top_layer/index_19_en.htm |publisher=Europa |language=en}}</ref> Sipas traktatit, ofrimi i shërbimeve është një liri e mbetur, që zbatohet vetëm nëse nuk po ushtrohet asnjë liri tjetër. ==== Unioni doganor ==== {{Kryesor|Bashkimi Doganor i Bashkimit Evropian}} Unioni doganor përfshin zbatimin e një tarife të jashtme të përbashkët mbi të gjitha mallrat që hyjnë në treg. Pasi mallrat janë pranuar në treg, nuk mund t'u nënshtrohen taksave doganore, taksave diskriminuese apo kuotave të importit, ndërsa udhëtojnë brenda. Shtetet joanëtare të BE-së, Islanda, Norvegjia, Lihtenshtajni dhe Zvicra, marrin pjesë në tregun e vetëm, por jo në unionin doganor.<ref name="EEA" /> Gjysma e tregtisë në BE mbulohet nga legjislacion i harmonizuar nga BE-ja.<ref name="Europa Single Market G">{{Cite web |last=European Commission |title=A Single Market for goods |url=http://ec.europa.eu/internal_market/top_layer/index_18_en.htm |publisher=Europa web portal |language=en}}</ref> Marrëveshja e Asociimit e Bashkimit Evropian bën diçka të ngjashme, për një gamë shumë më të gjerë vendesh, pjesërisht si të ashtuquajtura qasje të butë ("karrota, jo shkopi"), për të ndikuar politikën në ato vende. Bashkimi Evropian i përfaqëson të gjithë anëtarët e vet në Organizatën Botërore të Tregtisë (WTO), dhe vepron në emër të shteteve anëtare në çdo mosmarrëveshje. Kur BE-ja negocion marrëveshje të lidhura me tregtinë jashtë kuadrit të WTO-së, marrëveshja pasuese duhet miratuar nga çdo qeveri e shtetit anëtar të BE-së individualisht.<ref name="Se-jeong" /> ==== Konkurrenca dhe mbrojtja e konsumatorit ==== BE-ja operon një politikë konkurrence, që synon të sigurojë konkurrencë të pashtrembëruar brenda tregut të vetëm.<ref group="lower-alpha">Neni 3(1)(g) i Traktatit të Romës</ref> Më 2001, komisioni për herë të parë parandaloi një bashkim mes dy kompanive me bazë në Shtetet e Bashkuara ([[General Electric]] dhe Honeywell), të cilin autoriteti i tyre kombëtar e kishte miratuar tashmë.<ref>{{Cite web |date=3 korrik 2001 |title=The Commission prohibits GE's acquisition of Honeywell |url=http://europa.eu/rapid/pressReleasesAction.do?reference=IP/01/939 |publisher=Europa web portal |language=en}}</ref> Një rast tjetër me profil të lartë, kundër Microsoft-it, solli gjobitjen nga komisioni të [[Microsoft]]-it me mbi 777 milionë euro, pas nëntë vitesh veprimi ligjor.<ref>{{Cite news |last=Gow |first=David |date=22 tetor 2007 |title=Microsoft caves in to European Commission |url=https://www.theguardian.com/business/2007/oct/22/microsoft.microsoft |work=The Guardian |location=London |language=en}}</ref> ==== Tregtia e jashtme ==== Bashkimi Evropian ka lidhur marrëveshje tregtie të lira (FTA)<ref>{{Cite web |date=15 prill 2016 |title=Free trade agreements |url=http://trade.ec.europa.eu/tradehelp/free-trade-agreements |publisher=European Commission |language=en}}</ref> dhe marrëveshje të tjera me përbërës tregtar me shumë vende në mbarë botën, dhe po negocion me shumë të tjera.<ref>{{Cite web |title=Agreements |url=http://ec.europa.eu/trade/policy/countries-and-regions/agreements/ |publisher=European Commission |language=en}}</ref> Suficiti tregtar i shërbimeve të Bashkimit Evropian u rrit nga 16 miliardë dollarë më 2000 në mbi 250 miliardë dollarë më 2018.<ref>{{Cite web |title=The European Union and its trade partners |url=https://www.europarl.europa.eu/factsheets/en/sheet/160/the-european-union-and-its-trade-partners |website=www.europarl.europa.eu |language=en}}</ref> Më 2020, pjesërisht për shkak të pandemisë COVID-19, Kina u bë partneri më i madh tregtar i BE-së, duke zëvendësuar Shtetet e Bashkuara.<ref>{{Cite journal |last=Wong |first=Audrye |date=maj 2021 |title=How Not to Win Allies and Influence Geopolitics China's Self-Defeating Economic Statecraft |journal=Foreign Affairs |volume=100 |issue=3 |language=en}}</ref> Bashkimi Evropian është eksportuesi më i madh në botë,<ref>{{Cite web |title=Central Intelligence Agency |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2078rank.html |publisher=Cia.gov |language=en}}</ref> dhe më 2008 ishte importuesi më i madh i mallrave dhe shërbimeve.<ref>{{Cite web |title=World trade report 2009 |url=http://www.wto.org/english/res_e/booksp_e/anrep_e/world_trade_report09_e.pdf |publisher=WTO |language=en}}</ref> Tregtia e brendshme mes shteteve anëtare ndihmohet nga heqja e barrierave tregtare, si tarifat dhe kontrollet kufitare. Në eurozonë, tregtia ndihmohet nga fakti që shumica e anëtarëve nuk kanë dallime valutore me të cilat të merren.<ref name="Se-jeong">{{Cite news |last=Se-jeong |first=Kim |date=19 korrik 2009 |title=EU-Korea FTA Will Be a Long Process: Greek Ambassador |publisher=The Korea Times |url=https://www.koreatimes.co.kr/www/news/special/2009/07/139_48696.html |language=en}}</ref> Jashtë, marrëveshja e tregtisë së lirë e BE-së me Japoninë është ndoshta më e njohura. Marrëveshja e Partneritetit Ekonomik BE–Japoni u nënshkrua zyrtarisht më 17 korrik 2018, duke u bërë marrëveshja më e madhe dypalëshe e tregtisë së lirë në botë kur hyri në fuqi më 1 shkurt 2019, duke krijuar një zonë tregtare të hapur që mbulon pothuajse një të tretën e PBB-së globale.<ref>{{cite web|title=European Union and Japan to sign historic trade deal|url=https://www.rte.ie/news/2018/0717/979174-eu_japan/|publisher=RTE|date=17 korrik 2018|language=en}}</ref> === Energjia === Furnizimi total me energji i BE-së ishte 59 miliardë GJ më 2019, rreth 10,2 për qind e totalit botëror. Afërsisht tri të pestat e energjisë së disponueshme në BE erdhën nga importet (kryesisht lëndë djegëse fosile). Energjia e rinovueshme kontribuoi 18,1 për qind të furnizimit total të energjisë së BE-së më 2019, dhe 11,1 për qind të konsumit final të energjisë.<ref name="ec.europa.eu">{{Cite book |url=https://ec.europa.eu/eurostat/web/products-key-figures/w/ks-ex-23-001 |title=Key figures on the EU in the world – 2023 edition |date=20 shkurt 2023 |publisher=Publications Office of the European Union |isbn=978-92-76-61987-1 |access-date=23 prill 2023 |language=en}}</ref> BE-ja ka pasur pushtet legjislativ në fushën e politikës së energjisë për pjesën më të madhe të ekzistencës së saj; kjo e ka origjinën në Komunitetin Evropian të Qymyrit dhe Çelikut. Futja e një politike energjetike evropiane të detyrueshme dhe gjithëpërfshirëse u miratua në takimin e Këshillit Evropian në tetor 2005, dhe drafti i parë i politikës u publikua në janar 2007.<ref name="Energy Q&A">{{Cite news |date=9 mars 2007 |title=Q&A: EU energy plans |publisher=BBC |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/4783996.stm |language=en}}</ref> BE-ja ka pesë pika kyçe në politikën e saj energjetike: rritjen e konkurrencës në tregun e brendshëm, nxitjen e investimeve dhe forcimin e ndërlidhjeve mes rrjeteve elektrike; diversifikimin e burimeve të energjisë me sisteme më të mira për t'iu përgjigjur një krize; vendosjen e një kuadri të ri traktati për bashkëpunim energjetik me Rusinë, duke përmirësuar njëkohësisht marrëdhëniet me shtetet e pasura me energji të Azisë Qendrore<ref name="oies">{{Cite web |last=Shamil Midkhatovich Yenikeyeff |date=nëntor 2008 |title=Kazakhstan's Gas: Export Markets and Export Routes |url=http://www.oxfordenergy.org/wpcms/wp-content/uploads/2010/11/NG25-KazakhstansgasExportMarketsandExportRoutes-ShamilYenikeyeff-2008.pdf |publisher=Oxford Institute for Energy Studies |language=en}}</ref> dhe Afrikës Veriore; përdorimin më efikas të furnizimeve ekzistuese me energji, ndërkohë që rritet komercializimi i energjisë së rinovueshme; dhe së fundi, rritjen e financimit për teknologji të reja energjetike.<ref name="Energy Q&A" /> Më 2007, vendet e BE-së në tërësi importuan 82 për qind të naftës së tyre, 57 për qind të gazit natyror<ref name="low carb prop">{{Cite web |date=10 janar 2007 |title='Low-carbon economy' proposed for Europe |url=https://www.nbcnews.com/id/wbna16560106 |publisher=NBC News |language=en}}</ref> dhe 97,48 për qind të kërkesave për uranium.<ref name="Euratom2007">{{Cite book |title=Euratom Supply Agency – Annual Report 2007 |publisher=Office for Official Publications of the European Communities |year=2008 |isbn=978-92-79-09437-8 |location=Luxembourg |page=22 |chapter=EU supply and demand for nuclear fuels |language=en}}</ref> Tre furnizuesit më të mëdhenj të gazit natyror për Bashkimin Evropian janë Rusia, Norvegjia dhe Algjeria, të cilat përbënin rreth tri të katërtat e importeve më 2019.<ref>{{Cite web |last1=Abnett |first1=Kate |last2=Nasralla |first2=Shadia |date=17 korrik 2020 |title=EU's greenhouse gas strategy fails to plug methane hole |url=https://www.reuters.com/article/us-eu-energy-methane-insight/eus-greenhouse-gas-strategy-fails-to-plug-methane-hole-idINKCN24I0IV |publisher=[[Reuters]] |language=en}}</ref> Ekziston një varësi e fortë nga energjia ruse, të cilën BE-ja është përpjekur ta zvogëlojë.<ref name="Energy Russia">{{Cite web |last=European Parliament |title=Ukraine-Russia gas dispute – call for stronger EU energy policy |url=http://www.europarl.europa.eu/sides/getDoc.do?language=EN&type=IM-PRESS&reference=20060112STO04233&secondRef=0 |publisher=Europa web portal |language=en}}</ref> Në maj 2022, u raportua se Bashkimi Evropian po përgatiste një sanksion tjetër ndaj Rusisë, për shkak të pushtimit të saj të Ukrainës. Pritej të synonte naftën ruse, bankat ruse dhe bjelloruse, si dhe individë dhe kompani. Sipas një artikulli të Reuters, dy diplomatë deklaruan se Bashkimi Evropian mund të vendoste një ndalim të importeve të naftës ruse deri në fund të vitit 2022.<ref>{{Cite news |date=1 maj 2022 |title=EU leans towards Russian oil ban by year-end, diplomats say |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/world/europe/eu-leans-towards-russian-oil-ban-by-year-end-diplomats-say-2022-05-01/ |language=en}}</ref> Gjithashtu në maj 2022, Komisioni Evropian publikoi nismën RePowerEU, një plan prej 300 miliardë eurosh, që përshkruante rrugën drejt fundit të varësisë së BE-së nga lëndët djegëse fosile ruse deri më 2030, dhe përshpejtimin e tranzicionit të energjisë së pastër.<ref>{{Cite web |date=18 maj 2022 |title=EU unveils €300 billion plan to reduce its energy dependency on Russia |url=https://www.dw.com/en/eu-unveils-300-billion-plan-to-reduce-its-energy-dependency-on-russia/a-61838801 |website=dw.com |language=en}}</ref> === Transporti === Bashkimi Evropian menaxhon infrastrukturën ndërkufitare rrugore, hekurudhore, ajrore dhe ujore, përmes Rrjetit Trans-Evropian të Transportit (TEN-T), krijuar më 1990,<ref name="Axes page 7">{{Cite web |title=timeline of TEN-T priority axes and projects as of 2005 |url=http://ec.europa.eu/transport/infrastructure/maps/doc/ten-t_pp_axes_projects_2005.pdf |website=transport.ec.europa.eu |language=en}}</ref> dhe Rrjetit Trans-Evropian të Transportit të Kombinuar. TEN-T përbëhet nga dy shtresa rrjeti: Rrjeti Kryesor, që duhet të përfundojë deri më 2030, dhe Rrjeti Gjithëpërfshirës, që duhet të përfundojë deri më 2050. Rrjeti aktualisht përbëhet nga 9 korridore kryesore: Korridori Baltik–Adriatik, Korridori i Detit të Veriut–Baltik, Korridori Mesdhetar, Korridori Lindje/Mesdheu Lindor, Korridori Skandinav–Mesdhetar, Korridori Rhine–Alpe, Korridori Atlantik, Korridori i Detit të Veriut–Mesdheut, dhe Korridori Rhine–Danub. Transporti rrugor u organizua sipas TEN-T-së nga Rrjeti Rrugor Trans-Evropian. Autostrada federale 7 është autostrada më e gjatë kombëtare në BE, me 963 km. Transporti detar organizohet sipas TEN-T-së nga Rrjeti Trans-Evropian i Rrugëve Ujore të Brendshme dhe Rrjeti Trans-Evropian i Porteve Detare. Portet detare evropiane kategorizohen si ndërkombëtare, komunitare ose rajonale. Porti i Roterdamit është më i ngarkuari në BE dhe porti detar më i madh në botë jashtë Azisë Lindore, i vendosur në dhe pranë qytetit të Roterdamit, në provincën e [[Hollanda e Jugut|Holandës së Jugut]] në Holandë.<ref>{{Cite web |title=File:Top 20 ports handling containers, 2008–2018 (thousand TEUs).png |url=https://ec.europa.eu/eurostat/statistics-explained/index.php?title=File:Top_20_ports_handling_containers,_2008-2018_(thousand_TEUs).png |website=ec.europa.eu |language=en}}</ref> Agjencia Evropiane e Sigurisë Detare (EMSA), themeluar më 2002 në Lisbonë, Portugali, ka detyrën të zvogëlojë rrezikun e aksidenteve detare, ndotjes detare nga anijet dhe humbjes së jetëve njerëzore në det, duke ndihmuar në zbatimin e legjislacionit përkatës të BE-së. Transporti ajror organizohet sipas TEN-T-së nga Rrjeti Trans-Evropian i Aeroporteve. Aeroportet evropiane kategorizohen si ndërkombëtare, komunitare ose rajonale. Aeroporti Charles de Gaulle është më i ngarkuari në BE, i vendosur në dhe pranë qytetit të Parisit, në Francë.<ref name=":FR2021">{{Cite web |title=Résultats d'activité desaéroports français 2021 |url=https://www.aeroport.fr/uploads/documents/resultats-activite-aeroports-francais-2021.pdf.pdf |language=fr}}</ref> Zona e Përbashkët Evropiane e Aviacionit (ECAA) është treg i vetëm në aviacion. Marrëveshjet ECAA u nënshkruan më 5 maj 2006 në Salzburg, Austri, mes BE-së dhe disa vendeve të treta. ECAA liberalizon industrinë e transportit ajror, duke lejuar çdo kompani nga çdo shtet anëtar i ECAA-s të fluturojë mes aeroporteve të çdo shteti anëtar të ECAA-s, duke i lejuar kështu një kompanie ajrore "të huaj" të ofrojë fluturime të brendshme. Qielli i Vetëm Evropian (SES) është një nismë që synon të reformojë sistemin evropian të menaxhimit të trafikut ajror, përmes një sërë veprimesh të kryera në katër nivele të ndryshme (institucional, operacional, teknologjik dhe kontroll e mbikëqyrje), me qëllim përmbushjen e nevojave të hapësirës ajrore evropiane, në aspektin e kapacitetit, sigurisë, efiçencës dhe ndikimit mjedisor. Siguria civile e aviacionit është nën përgjegjësinë e Agjencisë së Bashkimit Evropian për Sigurinë e Aviacionit (EASA). Ajo kryen certifikim, rregullim dhe standardizim, si dhe hetime dhe monitorim. Ideja e një autoriteti evropian të sigurisë së aviacionit daton që nga 1996, por agjencia u themelua ligjërisht vetëm më 2002, dhe filloi të operonte më 2003. Transporti hekurudhor organizohet sipas TEN-T-së nga Rrjeti Hekurudhor Trans-Evropian, i përbërë nga rrjeti hekurudhor me shpejtësi të lartë dhe rrjeti hekurudhor konvencional. Stacioni hekurudhor Gare du Nord është më i ngarkuari në BE, i vendosur në dhe pranë qytetit të Parisit, në Francë.<ref name="SNCF">{{Cite web |title=SNCF Open Data — Fréquentation en gares |url=https://ressources.data.sncf.com/explore/dataset/frequentation-gares/table/?disjunctive.nom_gare&disjunctive.code_postal&sort=total_voyageurs_2019 |publisher=[[SNCF]] |language=fr}}</ref> Transporti hekurudhor në Evropë po sinkronizohet me Sistemin Evropian të Menaxhimit të Trafikut Hekurudhor (ERTMS), me qëllim rritjen e madhe të sigurisë, rritjen e efiçencës së transportit me tren dhe forcimin e ndërveprimit ndërkufitar. Kjo bëhet duke zëvendësuar pajisjet dhe procedurat e mëparshme kombëtare të sinjalizimit me një standard të ri, të vetëm, evropian për sistemet e kontrollit dhe komandës së trenave. Ky sistem drejtohet nga Agjencia e Bashkimit Evropian për Hekurudhat (ERA). ==== Zona Shengen ==== {{Kryesor|Zona Shengen}} Zona Shengen është një zonë e përbërë nga 29 vende evropiane, që kanë hequr zyrtarisht të gjitha kontrollet e pasaportave dhe llojet e tjera të kontrollit kufitar mes kufijve të tyre të përbashkët. Duke qenë element brenda politikës më të gjerë të zonës së lirisë, sigurisë dhe drejtësisë të BE-së, ajo funksionon kryesisht si juridiksion i vetëm, sipas një politike të përbashkët vizash për qëllime udhëtimi ndërkombëtar. Zona merr emrin nga Marrëveshja e Shengenit e vitit 1985 dhe Konventa e Shengenit e vitit 1990, të dyja të nënshkruara në Shengen, Luksemburg. Nga 27 shtetet anëtare të BE-së, 25 marrin pjesë në Zonën Shengen. Nga anëtarët e BE-së që nuk janë pjesë e Zonës Shengen, njëri – Qipro – është i detyruar ligjërisht të bashkohet me zonën në të ardhmen; Irlanda ruan një përjashtim dhe në vend të kësaj operon politikën e saj të vizave. Katër shtetet anëtare të Shoqatës Evropiane të Tregtisë së Lirë (EFTA), Islanda, Lihtenshtajni, Norvegjia dhe Zvicra, nuk janë anëtare të BE-së, por kanë nënshkruar marrëveshje në asociim me Marrëveshjen e Shengenit. Gjithashtu, tri mikrostate evropiane – Monako, San Marino dhe Vatikani – ruajnë kufij të hapur për trafikun e udhëtarëve me fqinjët e tyre, dhe kështu konsiderohen de facto anëtare të Zonës Shengen, për shkak të pamundësisë praktike për të udhëtuar drejt ose nga ato pa tranzituar të paktën një vend anëtar të Shengenit. === Elektronika e komunikimeve dhe hapësira === Tarifat e roamingut për komunikime celulare janë hequr në të gjithë BE-në, Islandën, Lihtenshtajnin dhe Norvegjinë. Agjencia e Bashkimit Evropian për Programin Hapësinor (EUSPA), me seli në Pragë, Republika Çeke, u themelua më 2021 për të menaxhuar Programin Hapësinor të Bashkimit Evropian, në zbatim të "Politikës Hapësinore Evropiane" paraekzistuese, të vendosur më 22 maj 2007 mes BE-së dhe Agjencisë Hapësinore Evropiane (ESA), njohur kolektivisht si "Këshilli Hapësinor Evropian". Ky ishte kuadri i parë i përbashkët politik për aktivitetet hapësinore, i vendosur nga BE-ja. Çdo shtet anëtar ka ndjekur, në një farë mase, politikën e vet kombëtare hapësinore, edhe pse shpesh duke koordinuar përmes ESA-s. Günter Verheugen, Komisioneri Evropian për Ndërmarrjet dhe Industrinë, ka deklaruar se, edhe pse BE-ja është "udhëheqëse botërore në teknologji", ajo "po vihet në mbrojtje nga Shtetet e Bashkuara dhe Rusia, dhe se ka vetëm rreth 10 vjet avantazh teknologjik ndaj Kinës dhe Indisë, të cilat po vrapojnë ta kapin". Galileo është një sistem global satelitor navigimi (GNSS), që hyri në funksionim më 2016, krijuar nga BE-ja përmes ESA-s, operuar nga EUSPA, me dy qendra operimi në tokë, në liqenin Fucino, Itali, dhe në Oberpfaffenhofen, Gjermani. Projekti prej 10 miliardë eurosh mban emrin e astronomit italian Galileo Galilei. Një nga synimet e Galileo-s është të sigurojë një sistem të pavarur pozicionimi me saktësi të lartë, në mënyrë që autoritetet politike dhe ushtarake evropiane të mos varen nga GPS-ja amerikane, ose sistemet ruse GLONASS, të cilat mund të çaktivizohen apo degradohen nga operatorët e tyre në çdo kohë. Shërbimi Evropian Gjeostacionar i Mbulimit të Navigimit (EGNOS) është sistem satelitor shtues (SBAS), zhvilluar nga ESA dhe EUROCONTROL. Aktualisht plotëson GPS-në, duke raportuar mbi besueshmërinë dhe saktësinë e të dhënave të tyre të pozicionimit dhe duke dërguar korrigjime. Sistemi do të plotësojë Galileo-n në një version të ardhshëm. Programi Copernicus është programi i vëzhgimit të Tokës i BE-së, i koordinuar dhe menaxhuar nga EUSPA, në partneritet me ESA-n. Synon të arrijë një kapacitet global, të vazhdueshëm, autonom, cilësor dhe të gjerë vëzhgimi të Tokës, duke ofruar informacion të saktë, në kohë dhe lehtësisht të arritshëm, ndër të tjera, për të përmirësuar menaxhimin e mjedisit, kuptimin dhe zbutjen e efekteve të ndryshimeve klimatike, si dhe sigurimin e sigurisë civile. === Bujqësia dhe peshkimi === Politika e Përbashkët Bujqësore (CAP) është politika bujqësore e Bashkimit Evropian. Zbaton një sistem subvencionesh bujqësore dhe programe të tjera. U fut më 1962 dhe që atëherë ka pësuar disa ndryshime, për të reduktuar koston buxhetore të EEC-së (nga 73% më 1985 në 37% më 2017) dhe për të marrë parasysh zhvillimin rural në objektivat e saj. Sidoqoftë, është kritikuar për shkak të kostos së saj dhe efekteve mjedisore e humanitare. Njëlloj, Politika e Përbashkët e Peshkimit (CFP) është politika e peshkimit e Bashkimit Evropian. Vendos kuota për sasinë e peshkut që lejohen të kapin shtetet anëtare për çdo lloj peshku, si dhe nxit industrinë e peshkimit përmes ndërhyrjeve të ndryshme në treg dhe subvencioneve për peshkimin. U fut më 2009, me Traktatin e Lisbonës, i cili e vendosi formalisht politikën e ruajtjes së peshkimit si një nga pak "kompetencat ekskluzive" të rezervuara për Bashkimin Evropian. === Punësimi === Lëvizja e lirë e personave nënkupton se qytetarët e BE-së mund të lëvizin lirisht mes shteteve anëtare, për të jetuar, punuar, studiuar apo për t'u pensionuar në një vend tjetër. Kjo kërkoi uljen e formaliteteve administrative dhe njohjen e kualifikimeve profesionale të shteteve të tjera.<ref name="Europa Single Market P">{{Cite web |last=European Commission |title=Living and working in the Single Market |url=http://ec.europa.eu/internal_market/top_layer/index_15_en.htm |publisher=Europa web portal |language=en}}</ref> Norma e papunësisë e rregulluar sezonalisht e BE-së ishte 6,7 për qind në shtator 2018.<ref name="unemployment">{{Cite web|title=Eurostat – Tables, Graphs and Maps Interface (TGM) table|url=http://ec.europa.eu/eurostat/tgm/table.do?tab=table&language=en&pcode=teilm020&tableSelection=1&plugin=1|website=ec.europa.eu|language=en}}</ref> Norma e papunësisë në eurozonë ishte 8,1 për qind.<ref name="unemployment" /> Mes shteteve anëtare, normat më të ulëta të papunësisë u regjistruan në Republikën Çeke (2,3 për qind), Gjermani dhe Poloni (të dyja 3,4 për qind), dhe më të lartat në Spanjë (10,61 për qind më 2024)<ref>{{cite web|title=Economically Active Population Survey. Fourth Quarter 2024.|url=https://www.ine.es/dyngs/INEbase/en/operacion.htm?c=Estadistica_C&cid=1254736176918&menu=ultiDatos&idp=1254735976595|website=INE Instituto Nacional de Estadística|language=en}}</ref> dhe Greqi (9,6 për qind në nëntor 2024).<ref>{{Cite web|url=https://ec.europa.eu/eurostat/en/web/products-euro-indicators/w/3-07012025-bp|title=Euro area unemployment at 6.3%|date=7 janar 2025|website=ec.europa.eu|language=en}}</ref> Bashkimi Evropian prej kohësh ka kërkuar të zbusë efektet e tregjeve të lira, duke mbrojtur të drejtat e punëtorëve dhe duke parandaluar dumpingun social dhe mjedisor. Për këtë qëllim, ka miratuar ligje që vendosin standarde minimale punësimi dhe mjedisore. Këto përfshinin Direktivën për Kohën e Punës dhe Direktivën për Vlerësimin e Ndikimit Mjedisor. Direktiva Evropiane për Pagën Minimale, që synon të ngrejë pagat minimale dhe të forcojë negociatat kolektive, u miratua nga Parlamenti Evropian në shtator 2022.<ref>{{Cite web |date=14 shtator 2022 |title=EU Parliament approves Minimum Wage Directive |url=https://www.euractiv.com/section/economy-jobs/news/eu-parliament-approves-minimum-wage-directive/ |language=en}}</ref> === Zhvillimi rajonal === Pesë Fondet Strukturore dhe të Investimeve Evropiane mbështesin zhvillimin e rajoneve të BE-së, kryesisht ato më pak të zhvilluara, të vendosura kryesisht në shtetet e Evropës Qendrore dhe Jugore.<ref>{{Cite web |last=Select Committee on European Union |year=2008 |title=Chapter 2: The European Union Structural and Cohesion Funds |url=https://publications.parliament.uk/pa/ld200708/ldselect/ldeucom/141/14105.htm |website=Nineteenth Report |language=en}}</ref> Një fond tjetër (Instrumenti i Ndihmës së Para-aderimit) siguron mbështetje për vendet kandidate, që të transformojnë vendin e tyre në përputhje me standardin e BE-së. Tranzicioni demografik drejt një shoqërie me popullsi që plaket, norma të ulëta lindshmërie dhe zbrazje të rajoneve jo-metropolitane, adresohet brenda kësaj politike. == Demografia == {{Shiko gjithashtu|Shtetësia e Bashkimit Evropian}} === Popullsia === Popullsia e BE-së më 2026 ishte pak nën 452 milionë njerëz, që korrespondon me 5,4 për qind të popullsisë botërore.<ref name="Population.EU"/> [[Dendësia e popullsisë]] në të gjithë BE-në ishte 106 banorë për kilometër katror, që është më e lartë se mesatarja botërore.<ref name="ec.europa.eu"/> Është më e larta në zonat e Evropës qendrore dhe perëndimore, ndonjëherë të quajtura "banania blu", ndërsa Suedia dhe Finlanda në veri janë shumë më pak të populluara. Popullsia totale e BE-së ka qenë në rënie të lehtë prej disa vitesh, duke u tkurrur me 0,04 për qind më 2021.<ref name="ec.europa.eu"/> Kjo për shkak të një norme të ulët lindshmërie prej rreth 1,5 fëmijë për grua, më e ulët se mesatarja botërore prej 2,3.<ref name="ec.europa.eu"/> Në total, 4,1 milionë foshnje lindën në BE më 2021.<ref>{{Cite web|url=https://ec.europa.eu/eurostat/web/products-eurostat-news/w/DDN-20230309-1|title=How many children were born in the EU in 2021?|date=9 mars 2023|website=ec.europa.eu|language=en}}</ref> Nga njerëzit që jetojnë në BE, 5,3 për qind nuk janë qytetarë të BE-së.<ref name="ec.europa.eu" /> Kishte 31 shtetësi joanëtare të BE-së, secila prej të cilave përbënte të paktën 1 për qind të qytetarëve joanëtarë që jetojnë në BE, ku më të mëdhatë ishin marokenë, turq, sirianë dhe kinezë.<ref name="ec.europa.eu"/> Rreth 1,9 milionë njerëz emigruan në një nga shtetet anëtare të BE-së nga një vend joanëtar gjatë 2020, ndërsa gjithsej 956.000 njerëz emigruan nga një shtet anëtar drejt një vendi joanëtar gjatë të njëjtit vit.<ref name="ec.europa.eu"/> ==== Urbanizimi ==== Më shumë se dy të tretat (68,2%) e banorëve të BE-së jetonin në zona urbane më 2020, që është pak më pak se mesatarja botërore.<ref name="ec.europa.eu" /> Qytetet janë të shpërndara kryesisht në të gjithë BE-në, me një grumbullim të madh rreth e përqark Beneluksit.<ref>{{Cite web |date=2006 |title=Urban sprawl in Europe: The ignored challenge, European Environmental Agency |url=http://www.eea.europa.eu/publications/eea_report_2006_10/eea_report_10_2006.pdf |language=en}}</ref> BE-ja përfshin rreth 40 zona urbane me popullsi mbi 1 milion. Me një popullsi mbi 13 milionë,<ref name="paris_AAV20_pop">{{Cite web |title=Comparateur de territoire: Aire d'attraction des villes 2020 de Paris (001) |url=https://www.insee.fr/fr/statistiques/1405599?geo=AAV2020-001 |publisher=INSEE |language=fr}}</ref> Parisi është zona më e madhe metropolitane dhe megaqyteti i vetëm në BE.<ref name="eurostat">{{Cite web |title=Eurostat – Data Explorer |url=http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=met_pjanaggr3&lang=en |publisher=Eurostat |language=en}}</ref> Parisin e ndjekin Madridi, Barcelona, Berlini, Ruri, Milano dhe Roma, të gjitha me popullsi metropolitane mbi 4 milionë. BE-ja ka gjithashtu shumë rajone urbane policentrike, si Rhine-Ruhr (Këln, Dortmund, Diseldorf etj.), Randstad (Amsterdam, Roterdam, Hagë, Utreht etj.), Frankfurt Rhine-Main (Frankfurt, Wiesbaden, Majnc etj.), Diamanti Flamand (Antuerp, Bruksel, Leuven, Gent etj.) dhe zona metropolitane Silesia e Sipërme–Moravia (Katovice, Ostravë etj.).<ref name="eurostat" /> {| class="wikitable sortable" |+ Qendrat më të populluara të Bashkimit Evropian (rajone metropolitane, Eurostat 2023) ! Qyteti !! Shteti !! Popullsia |- | Parisi || Franca || 12.388.388 |- | Madridi || Spanja || 6.871.903 |- | Barcelona || Spanja || 5.797.356 |- | Berlini || Gjermania || 5.481.613 |- | Ruri || Gjermania || 5.147.820 |- | Milano || Italia || 4.329.748 |- | Roma || Italia || 4.227.059 |- | Athina || Greqia || 3.626.216 |- | Hamburgu || Gjermania || 3.423.121 |- | Amsterdami || Holanda || 3.397.323 |- | Brukseli || Belgjika || 3.395.581 |- | Varshava || Polonia || 3.269.510 |- | Marsejë || Franca || 3.183.476 |- | Budapesti || Hungaria || 3.031.887 |- | Mynihu || Gjermania || 2.981.735 |- | Napoli || Italia || 2.980.338 |- | Vjena || Austria || 2.971.753 |- | Lisbona || Portugalia || 2.899.670 |- | Shtutgarti || Gjermania || 2.816.924 |- | Praga || Republika Çeke || 2.796.717 |} === Gjuhët === {{Kryesor|Gjuhët e Bashkimit Evropian}} BE-ja ka 24 gjuhë zyrtare: bullgarishtja, kroatishtja, çekishtja, danishtja, holandishtja, anglishtja, estonishtja, finlandishtja, frëngjishtja, gjermanishtja, greqishtja, hungarishtja, italishtja, irlandishtja, letonishtja, lituanishtja, maltezishtja, polonishtja, portugalishtja, rumanishtja, sllovakishtja, sllovenishtja, spanjishtja dhe suedishtja. Dokumentet e rëndësishme, si legjislacioni, përkthehen në çdo gjuhë zyrtare, dhe Parlamenti Evropian siguron përkthim për dokumentet dhe seancat plenare.<ref name="Official Languages">{{Cite web |last=EUR-Lex |date=12 dhjetor 2006 |title=Council Regulation (EC) No 1791/2006 of 20 November 2006 |url=http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=CELEX:31958R0001:EN:NOT |website=Official Journal of the European Union |publisher=Europa web portal |language=en}}</ref> Shumica e institucioneve të BE-së përdorin vetëm disa gjuhë pune: Komisioni Evropian e kryen aktivitetin e tij të brendshëm në tri "gjuhë procedurale": anglisht, frëngjisht dhe gjermanisht;<ref name="procedural">{{Cite web |title=European Commission – Frequently asked questions on languages in Europe |url=http://europa.eu/rapid/press-release_MEMO-13-825_en.htm |website=europa.eu |language=en}}</ref> Gjykata e Drejtësisë përdor frëngjishten si gjuhë pune,<ref>{{Cite web |last=Sharpston |first=Eleanor V.E. |date=29 mars 2011 |title=Appendix 5: Written Evidence of Advocate General Sharpston |url=https://publications.parliament.uk/pa/ld201011/ldselect/ldeucom/128/12816.htm |website=The Workload of the Court of Justice of the European Union |publisher=House of Lords European Union Committee |language=en}}</ref> ndërsa Banka Qendrore Evropiane e kryen aktivitetin e saj kryesisht në anglisht.<ref>{{Cite news |last=Buell |first=Todd |date=29 tetor 2014 |title=Translation Adds Complexity to European Central Bank's Supervisory Role |work=The Wall Street Journal |url=https://www.wsj.com/articles/translation-adds-complexity-to-european-central-banks-supervisory-role-1414580925 |language=en}}</ref> Edhe pse politika gjuhësore është përgjegjësi e shteteve anëtare, institucionet e BE-së promovojnë shumëgjuhësinë mes qytetarëve të saj.<ref name="art249"/> Gjuha më e folur në BE është anglishtja; gjuha flitet nga 50 për qind e popullsisë<ref name="EU-Lang">{{Cite book |last=European Commission, Directorate-General for Communication |title=Special Eurobarometer survey "Europeans and their languages" |date=2024 |publisher=Publications Office |url=https://europa.eu/eurobarometer/surveys/detail/2979 |doi=10.2766/28257 |isbn=978-92-68-12045-3 |language=en}}</ref> dhe studiohet nga 95 për qind e nxënësve,<ref>{{Cite web |last=Euobserver |date=27 shtator 2011 |title=News in Brief / English studied by 95% of EU students |url=http://euobserver.com/1016/113742 |website=EUobserver |language=en}}</ref> edhe pse, pas tërheqjes së Mbretërisë së Bashkuar, vetëm 2% e popullsisë e flet atë si gjuhë amtare.<ref name="EU-Lang" /> Gjermanishtja dhe frëngjishtja flitet nga 29 përqind dhe 25 përqind e popullsisë, përkatësisht. Më shumë se gjysma (59 për qind) e qytetarëve të BE-së janë në gjendje të bisedojnë në një gjuhë tjetër, veç gjuhës së tyre amtare, dhe më shumë se një e dhjeta (11%) janë katërgjuhëshe.<ref name="EU-Lang" /> Luksemburgishtja (në Luksemburg) dhe turqishtja (në Qipro) janë të vetmet dy gjuhë kombëtare që nuk janë gjuhë zyrtare të BE-së. Katalanishtja, galicishtja dhe baskishtja nuk njihen si gjuhë zyrtare të BE-së, por kanë status zyrtar në Spanjë. Prandaj, përkthime zyrtare të traktateve bëhen edhe në to, dhe qytetarët kanë të drejtë të korrespondojnë me institucionet në këto gjuhë.<ref>{{Cite web |date=8 mars 2010 |title=MEPs push for EU recognition of Catalan, Welsh languages |url=https://www.euractiv.com/section/languages-culture/news/meps-push-for-eu-recognition-of-catalan-welsh-languages/ |website=Euractiv |language=en}}</ref> Ka rreth 150 gjuhë rajonale dhe minoritare në BE, të folura nga deri në 50 milionë njerëz.<ref name="Many tongues, one family">{{Cite web |last=European Commission |year=2004 |title=Many tongues, one family. Languages in the European Union |url=http://ec.europa.eu/publications/booklets/move/45/en.pdf |publisher=Europa web portal |language=en}}</ref> [[Karta Evropiane për Gjuhët Rajonale ose Minoritare]], ratifikuar nga shumica e shteteve të BE-së, siguron udhëzime të përgjithshme që shtetet mund të ndjekin për të mbrojtur trashëgiminë e tyre gjuhësore. [[Dita Evropiane e Gjuhëve]] mbahet çdo vit më 26 shtator dhe synon të nxisë mësimin e gjuhëve në të gjithë Evropën.<ref>{{Cite web |date=2001 |title=Committee of Ministers – European Year of Languages Parliamentary Assembly Recommendation 1539 |url=https://wcd.coe.int/ViewDoc.jsp?Ref=776/7.1&Sector=secCM&Language=lanEnglish&Ver=original |publisher=Wcd.coe.int |language=en}}</ref> === Feja === BE-ja nuk ka asnjë lidhje formale me ndonjë fe. Neni 17 i Traktatit mbi Funksionimin e Bashkimit Evropian<ref>{{Cite web |title=Consolidated version of the Treaty on the Functioning of the European Union |url=https://en.wikisource.org/wiki/Consolidated_version_of_the_Treaty_on_the_Functioning_of_the_European_Union/Part_One:_Principles#Article_17 |via=Wikisource |language=en}}</ref> njeh "statusin sipas së drejtës kombëtare të kishave dhe shoqatave fetare", si dhe atë të "organizatave filozofike dhe jo-konfesionale".<ref name="Consolidated Treaties" /> Preambula e Traktatit mbi Bashkimin Evropian përmend "trashëgiminë kulturore, fetare dhe humaniste të Evropës".<ref name="Consolidated Treaties">{{Cite web |title=Consolidated versions of the Treaty on European Union and the Treaty on the Functioning of the European Union |url=https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=uriserv%3AOJ.C_.2010.083.01.0001.01.ENG&toc=OJ%3AC%3A2010%3A083%3ATOC |website=eur-lex.europa.eu |language=en}}</ref> Diskutimet mbi draftin e Kushtetutës Evropiane, e më vonë të Traktatit të Lisbonës, përfshinë propozime për të përmendur Krishterimin ose një zot, apo të dyja, në preambulën e tekstit, por ideja u kundërshtua dhe u hoq.<ref name="EUO Merkel God">{{Cite news |last=Castle |first=Stephen |date=21 mars 2007 |title=EU celebrates 50th birthday-with a row about religion |work=The Independent |location=London |url=https://www.independent.co.uk/news/europe/eu-celebrates-its-50th-birthday--with-a-row-about-religion-440976.html |language=en}}</ref> Të krishterët në BE përfshijnë katolikë, si të ritit latin, ashtu edhe të ritit lindor, shumë denominacione protestante, ku luteranët, anglikanët dhe të riformuarit përbëjnë shumicën e besimeve protestante, si dhe Kishën Ortodokse Lindore. Më 2009, BE-ja kishte një popullsi myslimane të vlerësuar në 13 milionë,<ref name="mgmpPRC">{{Cite web |title=Muslims in the European Union – Discrimination and Islamophobia |url=http://www.fra.europa.eu/fraWebsite/attachments/Manifestations_EN.pdf |publisher=Europa |website=EUMC |language=en}}</ref> rreth 3 për qind e popullsisë, dhe një popullsi hebreje të vlerësuar në mbi një milion.<ref>{{cite web|url=http://www.jafi.org.il/education/100/concepts/demography/demjpop.html |title=World Jewish Population (2002) |author=Sergio DellaPergola |work=American Jewish Year Book |publisher=The Jewish Agency for Israel |language=en}}</ref> Fetë e tjera botërore, si budizmi, hinduizmi dhe sikizmi, janë gjithashtu të përfaqësuara në popullsinë e BE-së. Sondazhet e opinionit të Eurobarometrit të Eurostat-it treguan më 2005 se 52 për qind e qytetarëve të BE-së besonin në një zot, 27 për qind në "një lloj shpirti apo force jetësore", dhe 18 për qind nuk kishin asnjë formë besimi.<ref name="Eurostat Religion">{{Cite journal |last=Eurostat |date=qershor 2005 |title=Social values, Science and Technology |url=http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_225_report_en.pdf |journal=Special Eurobarometer 225 |publisher=Europa |page=9 |language=en}}</ref> Në shekullin XXI, shumë vende kanë përjetuar rënie të pjesëmarrjes dhe anëtarësimit në kisha.<ref name="About SecE">{{Cite news |last=Ford |first=Peter |date=22 shkurt 2005 |title=What place for God in Europe |work=USA Today |url=https://www.usatoday.com/news/world/2005-02-21-god-europe_x.htm |agency=The Christian Science Monitor |language=en}}</ref> Vendet ku më pak njerëz raportuan besim fetar ishin Estonia (16 për qind) dhe Republika Çeke (19 për qind).<ref name="Eurostat Religion" /> Vendet më fetare ishin Malta (95 për qind, kryesisht katolike), si dhe Qipro dhe Rumania (të dyja kryesisht ortodokse), secila me rreth 90 për qind të qytetarëve që besonin në zot. Në të gjithë BE-në, besimi ishte më i lartë mes grave, të moshuarve, atyre me edukim fetar, atyre që lanë shkollën në moshën 15 ose 16 vjeç, dhe atyre që e vendosnin veten "në të djathtë të spektrit politik".<ref name="Eurostat Religion" /> === Arsimi dhe kërkimi === Arsimi bazë është një fushë ku roli i BE-së kufizohet në mbështetjen e qeverive kombëtare. Në arsimin e lartë, politika u zhvillua në vitet 1980, në programe që mbështesin shkëmbimet dhe mobilitetin. Më i dukshmi prej tyre ka qenë Programi Erasmus, program shkëmbimi universitar që filloi më 1987. Në 20 vitet e para, ai mbështeti mundësi shkëmbimi ndërkombëtar për mbi 1,5 milionë studentë universiteti dhe kolegji, dhe u bë simbol i jetës studentore evropiane.<ref>{{Cite web |last=European Commission |title=The Erasmus programme celebrates its 20th anniversary |url=http://ec.europa.eu/education/news/erasmus20_en.html |publisher=Europa – Education and Training |language=en}}</ref> Ka programe të ngjashme për nxënës dhe mësues të shkollave, për praktikantë në arsimin dhe trajnimin profesional, si dhe për të rriturit që mësojnë, brenda Programit të Mësimit gjatë Gjithë Jetës 2007–2013. Këto programe janë krijuar për të inkurajuar njohuri më të gjera për vendet e tjera, dhe për të përhapur praktika të mira në fushat e arsimit dhe trajnimit, në të gjithë BE-në.<ref>{{Cite web |title=The Education, Audiovisual and Culture Executive Agency of the European Commission |url=http://eacea.ec.europa.eu/index.htm |publisher=Europa |language=en}}</ref> Përmes mbështetjes së Procesit të Bolonjës, BE-ja mbështet standarde të krahasueshme dhe diploma të përputhshme në të gjithë Evropën. Zhvillimi shkencor lehtësohet përmes Programeve Kuadër të BE-së, i pari prej të cilëve nisi më 1984. Synimet e politikës së BE-së në këtë fushë janë koordinimi dhe stimulimi i kërkimit. Këshilli Evropian i Kërkimit, i pavarur, shpërndan fondet e BE-së për projekte kërkimore evropiane ose kombëtare.<ref>{{Cite web |last=European Research Council |title=Mission – What is the ERC? |url=http://erc.europa.eu/index.cfm?fuseaction=page.display&topicID=12 |publisher=Europa |language=en}}</ref> Programet kuadër kërkimore dhe teknologjike të BE-së trajtojnë një sërë fushash, për shembull energjinë, ku synimi është zhvillimi i një përzierjeje të larmishme energjie të rinovueshme, për të ndihmuar mjedisin dhe për të reduktuar varësinë nga lëndët djegëse të importuara.<ref>{{Cite web |last=European Commission |title=Cooperation: Energy – FP7 |url=http://ec.europa.eu/research/fp7/index_en.cfm?pg=energy |publisher=Europa |language=en}}</ref> === Shëndetësia === Neni 35 i Kartës së të Drejtave Themelore të Bashkimit Evropian pohon se "Një nivel i lartë mbrojtjeje i shëndetit njerëzor duhet siguruar në përcaktimin dhe zbatimin e të gjitha politikave dhe aktiviteteve të Bashkimit". Drejtoria e Përgjithshme për Shëndetin dhe Konsumatorët e Komisionit Evropian synon të përafrojë ligjet kombëtare mbi mbrojtjen e shëndetit të njerëzve, të drejtat e konsumatorëve dhe sigurinë e ushqimit dhe produkteve të tjera.<ref>{{Cite web |title=Our vision |url=http://ec.europa.eu/dgs/health_consumer/about_us/our_vision_en.htm |website=Directorate General for Health & Consumers |publisher=Europa |language=en}}</ref> Të gjitha vendet e BE-së dhe shumë vende të tjera evropiane u ofrojnë qytetarëve të tyre Kartën Evropiane të Sigurimit Shëndetësor pa pagesë, e cila, mbi bazë reciprociteti, siguron mbulim për trajtim mjekësor urgjent kur vizitohen vende të tjera pjesëmarrëse evropiane.<ref>{{Cite web |date=29 prill 2010 |title=info about health care and EHIC |url=http://www.nhs.uk/nhsengland/Healthcareabroad/pages/Healthcareabroad.aspx |publisher=Nhs.uk |language=en}}</ref> Një direktivë për kujdesin shëndetësor ndërkufitar synon nxitjen e bashkëpunimit mbi kujdesin shëndetësor mes shteteve anëtare dhe lehtësimin e aksesit në kujdes shëndetësor ndërkufitar të sigurt dhe të cilësisë së lartë për pacientët evropianë.<ref>{{Cite web |title=Consilium.europa.eu |url=http://www.consilium.europa.eu/uedocs/cms_data/docs/pressdata/en/lsa/119514.pdf |language=en}}</ref> Jetëgjatësia në BE ishte 80,1 vjet në lindje më 2021, ndër më të lartat në botë dhe rreth nëntë vjet më e lartë se mesatarja botërore.<ref name="ec.europa.eu"/> Në përgjithësi, jetëgjatësia është më e ulët në Evropën Lindore sesa në Evropën Perëndimore.<ref>{{Cite news |title=In Europe, life expectancy is lower in the east |newspaper=The Economist |url=https://www.economist.com/graphic-detail/2018/09/24/in-europe-life-expectancy-is-lower-in-the-east |language=en}}</ref> Më 2018, rajoni i BE-së me jetëgjatësinë më të lartë ishte Madridi, Spanjë, me 85,2 vjet, i ndjekur nga rajonet spanjolle La Rioja dhe Castilla y León, të dyja me 84,3 vjet, Trentino në Itali me 84,3 vjet, dhe Île-de-France në Francë me 84,2 vjet.<ref>{{Cite web |title=Life expectancy: Are you in one of the top 5 regions? |url=https://ec.europa.eu/eurostat/web/products-eurostat-news/-/DDN-20181026-1 |website=ec.europa.eu |language=en}}</ref> === Të drejtat sociale dhe barazia === {{Kryesor|Karta Sociale Evropiane}} BE-ja ka kërkuar gjithashtu të koordinojë sigurimet shoqërore dhe sistemet shëndetësore të shteteve anëtare, për të lehtësuar ushtrimin nga individët të të drejtave të lëvizjes së lirë, dhe për të siguruar që ata të ruajnë aftësinë e tyre për të pasur qasje në sigurimet shoqërore dhe shërbimet shëndetësore në shtete të tjera anëtare. Që nga 2019, ekziston një komisioner evropian për barazinë, dhe Instituti Evropian për Barazinë Gjinore ekziston që nga 2007. Është propozuar një direktivë për luftimin e dhunës me bazë gjinore.<ref>{{Cite web |date=21 shtator 2022 |title=EU-wide effort on gender-based violence taking shape, but gaps remain |work=euronews |url=https://www.euronews.com/my-europe/2022/09/21/an-eu-wide-approach-to-gender-based-violence-is-taking-shape-but-gaps-remain |language=en}}</ref> Në shtator 2022 u miratua një Strategji Evropiane e Kujdesit, për të siguruar "shërbime kujdesi cilësore, të përballueshme dhe të arritshme".<ref>{{Cite web |date=7 shtator 2022 |title=Questions and Answers: European Care Strategy |url=https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/en/qanda_22_5168 |website=European Commission |language=en}}</ref> Karta Sociale Evropiane është trupi kryesor që njeh të drejtat sociale të qytetarëve evropianë. Më 2020, u miratua Strategjia e parë e Bashkimit Evropian për barazinë LGBTIQ, nën mandatin e Helena Dalli-t.<ref>{{Cite web |date=12 nëntor 2020 |title=Union of Equality: The Commission presents its first-ever strategy on LGBTIQ equality in the EU |url=https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/en/ip_20_2068 |publisher=[[Komisioni Evropian|European Commission]] |language=en}}</ref> Në dhjetor 2021, komisioni njoftoi qëllimin për të kodifikuar një ligj për të gjithë bashkimin, kundër krimeve të urrejtjes ndaj LGBT-ve.<ref>{{Cite web |date=20 dhjetor 2021 |title=La Comisión Europea propone ampliar la lista de delitos de la Unión Europea para incluir los delitos de odio |trans-title=Komisioni Evropian propozon zgjerimin e listës së krimeve të Bashkimit Evropian, për të përfshirë krimet e urrejtjes |url=https://kifkif.info/la-comision-europea-propone-ampliar-la-lista-de-delitos-de-la-union-europea-para-incluir-los-delitos-de-odio/ |website=kifkif.info |language=es}}</ref> === Liria, siguria dhe drejtësia === Që nga themelimi i Bashkimit Evropian më 1993, ai ka zhvilluar kompetencat e veta në fushën e drejtësisë dhe punëve të brendshme; fillimisht në nivel ndërqeveritar, e më pas përmes supranacionalizmit. Rrjedhimisht, bashkimi ka legjiferuar në fusha si ekstradimi, e drejta familjare, e drejta e azilit dhe drejtësia penale.<ref>{{Cite web |title=European arrest warrant replaces extradition between EU Member States |url=http://ec.europa.eu/justice_home/fsj/criminal/extradition/fsj_criminal_extradition_en.htm |language=en}}</ref> BE-ja ka themeluar gjithashtu agjenci për të koordinuar policinë, prokurorinë dhe çështjet civile ndërmjet shteteve anëtare: Europol-i, për bashkëpunimin policor, CEPOL-i, për trajnimin e forcave policore,<ref>{{Cite web |title=European police office now in full swing |url=http://ec.europa.eu/justice_home/fsj/police/europol/fsj_police_europol_en.htm |language=en}}</ref> dhe Eurojust-i, për bashkëpunimin mes prokurorëve dhe gjykatave.<ref>{{Cite web |title=Eurojust coordinating cross-border prosecutions at EU level |url=http://ec.europa.eu/justice_home/fsj/criminal/eurojust/fsj_criminal_eurojust_en.htm |language=en}}</ref> Operon gjithashtu bazën e të dhënave EUCARIS për automjete dhe shoferë, Eurodac-un, Sistemin Evropian të Informacionit të Dosjeve Penale, Qendrën Evropiane të Krimit Kibernetik, FADO-n, PRADO-n dhe të tjera. Ndalimet kundër diskriminimit kanë tradicion të gjatë në traktate. Vitet e fundit, këto janë plotësuar me kompetenca për të legjiferuar kundër diskriminimit mbi bazë race, feje, aftësie të kufizuar, moshe dhe orientimi seksual.<ref name="art2(7) Amsterdam" group="lower-alpha">Shih nenin 2(7) të Traktatit të Amsterdamit.</ref> Traktatet deklarojnë se vetë Bashkimi Evropian "themelohet mbi vlerat e respektit për dinjitetin njerëzor, lirinë, demokracinë, barazinë, sundimin e ligjit dhe respektin për të drejtat e njeriut, përfshirë të drejtat e personave që i përkasin pakicave... në një shoqëri ku mbizotërojnë pluralizmi, mosdiskriminimi, toleranca, drejtësia, solidariteti dhe barazia mes grave dhe burrave."<ref>Article 2, Treaty on European Union (consolidated 1 December 2009)</ref> Në bazë të këtyre kompetencave, BE-ja ka miratuar legjislacion kundër seksizmit në vendin e punës, diskriminimit mbi bazë moshe dhe diskriminimit racor.<ref group="lower-alpha">Council Directive 2000/43/EC of 29 June 2000; Council Directive 2000/78/EC of 27 November 2000.</ref> Më 2009, Traktati i Lisbonës i dha efekt juridik Kartës së të Drejtave Themelore të Bashkimit Evropian. Karta është një katalog i kodifikuar i të drejtave themelore, në bazë të të cilit mund të gjykohen aktet juridike të BE-së. Ajo konsolidon shumë të drejta, të njohura më parë nga Gjykata e Drejtësisë dhe të nxjerra nga "traditat kushtetuese të përbashkëta mes shteteve anëtare".<ref>Case 11/70, Internationale Handelsgesellschaft v. Einfuhr und Vorratstelle für Getreide und Futtermittel.</ref> Gjykata e Drejtësisë prej kohësh ka njohur të drejta themelore, dhe herë pas here ka pavlefshmuar legjislacion të BE-së, për shkak të mospërputhjes me ato të drejta themelore.<ref name="europarl-rights">{{Cite web |title=Respect for fundamental rights in the EU – general development |url=http://www.europarl.europa.eu/factsheets/2_1_1_en.htm |website=European Parliament Fact Sheets |publisher=The [[Kuvendi Evropian|European Parliament]] |language=en}}</ref> Nënshkrimi i Konventës Evropiane për të Drejtat e Njeriut (KEDNJ) është kusht për anëtarësim në BE.<ref group="lower-alpha">Trajtohet efektivisht si një nga kriteret e Kopenhagës.</ref> Më parë, vetë BE-ja nuk mund t'i bashkohej konventës, pasi nuk është shtet, e as nuk kishte kompetencën ta bënte këtë. Traktati i Lisbonës dhe Protokolli 14 i KEDNJ-së e kanë ndryshuar këtë: i pari e detyron BE-në t'i bashkohet konventës, ndërsa i dyti e lejon zyrtarisht këtë. BE-ja është e pavarur nga Këshilli i Evropës, edhe pse ndajnë qëllim dhe ide të përbashkëta, veçanërisht mbi sundimin e ligjit, të drejtat e njeriut dhe demokracinë. Për më tepër, Konventa Evropiane për të Drejtat e Njeriut dhe Karta Sociale Evropiane, si dhe burimi i së drejtës për Kartën e të Drejtave Themelore, krijohen nga Këshilli i Evropës. BE-ja ka promovuar gjithashtu çështje të të drejtave të njeriut në botën më të gjerë. BE-ja kundërshton dënimin me vdekje dhe ka propozuar abolimin e tij në mbarë botën. Abolimi i dënimit me vdekje është kusht për anëtarësim në BE.<ref>{{Cite web |title=EU Policy on Death Penalty |url=http://eeas.europa.eu/human_rights/adp/index_en.htm |website=Europa |publisher=European Union External Action Service |language=en}}</ref> Më 19 tetor 2020, Bashkimi Evropian zbuloi plane të reja për të krijuar një strukturë juridike, për të vepruar kundër shkeljeve të të drejtave të njeriut në mbarë botën. Plani i ri pritej t'i jepte Bashkimit Evropian fleksibilitet më të madh, për të synuar dhe sanksionuar përgjegjësit e shkeljeve serioze të të drejtave të njeriut dhe abuzimeve në mbarë botën.<ref>{{Cite web |title=Europe Unveils New Sanctions Plan for Human Rights Violations |url=https://news.bloombergtax.com/international-trade/europe-unveils-new-sanctions-plan-for-human-rights-violations |website=Bloomberg Tax |language=en}}</ref> == Kultura == Bashkëpunimi kulturor mes shteteve anëtare ka qenë interes i Bashkimit Evropian që nga përfshirja e tij si kompetencë komunitare në Traktatin e Mastrihtit.<ref name="Bozoki">{{Cite web |last=Bozoki |first=Andras |title=Cultural Policy and Politics in the European Union |url=http://www.ecoc-doc-athens.eu/attachments/1249_Cultural%20Policy%20and%20Politics%20in%20the%20European%20Union_speech_Bozoki_Andras.pdf |publisher=Cultural Policy and Politics in the European Union.pdf |language=en}}</ref> Veprimet e ndërmarra në fushën kulturore nga BE-ja përfshijnë programin shtatëvjeçar Culture 2000,<ref name="Bozoki" /> ngjarjen Muaji Evropian i Kulturës,<ref name="Culture Month">{{Cite web |last=European Commission |title=European Culture Month |url=http://ec.europa.eu/culture/eac/ecocs/present_cap/retrospective_en.html |publisher=Europa web portal |language=en}}</ref> dhe orkestra si Orkestra Evropiane e të Rinjve.<ref>{{Cite web |title=An Overture to the European Union Youth Orchestra |url=http://www.euyo.org.uk/about/history.htm |publisher=The European Youth Orchestra |language=en}}</ref> Programi Kryeqyteti Evropian i Kulturës përzgjedh një ose disa qytete çdo vit, për të ndihmuar zhvillimin sociokulturor të atij qyteti.<ref name="Capital Culture">{{Cite web |last=European Commission |title=European Capitals of Culture |url=http://ec.europa.eu/culture/our-programmes-and-actions/doc413_en.htm |publisher=Europa web portal |language=en}}</ref> === Sporti === Sporti është kryesisht përgjegjësi e shteteve anëtare apo e organizatave të tjera ndërkombëtare, jo e BE-së. Ka disa politika të BE-së që kanë prekur sportin, si lëvizja e lirë e punëtorëve, që ishte thelbësore për vendimin Bosman, i cili ndaloi ligat kombëtare të futbollit të vendosnin kuota për lojtarë të huaj me shtetësi të shteteve anëtare të BE-së.<ref name="BBC Boseman">{{Cite news |last=Fordyce |first=Tom |date=11 korrik 2007 |title=10 years since Bosman |work=BBC News |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/4528732.stm |language=en}}</ref> Traktati i Lisbonës kërkon që çdo zbatim i rregullave ekonomike të marrë parasysh natyrën specifike të sportit dhe strukturat e tij, të bazuara në aktivitet vullnetar.<ref>Cases C-403/08 and C-429/08, Opinion of Advocate General Kokott, para 207</ref> Kjo erdhi pas lobimit nga organizata drejtuese, si Komiteti Ndërkombëtar Olimpik dhe FIFA, për shkak të kundërshtimeve ndaj zbatimit të parimeve të tregut të lirë ndaj sportit, gjë që kishte çuar në një hendek në rritje mes klubeve të pasura dhe të varfra.<ref name="IHT RT">{{Cite news |date=19 tetor 2007 |title=IOC, FIFA presidents welcomes new EU treaty, call it breakthrough to give sports more power |work=International Herald Tribune |url=http://www.iht.com/articles/ap/2007/10/19/sports/EU-SPT-OLY-EU-Treaty.php |language=en}}</ref> BE-ja financon gjithashtu një program për trajnerë futbolli izraelitë, jordanezë, irlandezë dhe britanikë, si pjesë e projektit Football 4 Peace.<ref>{{Cite web |date=29 mars 2011 |title=Sports coaches from Israel travel to UK for training |url=http://eeas.europa.eu/delegations/israel/press_corner/all_news/news/2011/20110329_01_en.htm |publisher=Eeas.europa.eu |language=en}}</ref> === Simbolet === Flamuri i Evropës përbëhet nga një rreth prej 12 yjesh të artë mbi sfond blu. I dizajnuar fillimisht më 1955 për Këshillin e Evropës, flamuri u adoptua nga Komunitetet Evropiane, paraardhëset e Bashkimit Evropian të sotëm, më 1986. Këshilli i Evropës i dha flamurit një përshkrim simbolik në termat vijues: {{Blockquote|Kundrejt qiellit blu të botës perëndimore, yjet simbolizojnë popujt e Evropës, në formën e një rrethi, shenja e bashkimit. Numri i yjeve është pandryshueshëm dymbëdhjetë, ku shifra dymbëdhjetë simbolizon përsosmërinë dhe tërësinë.|Këshilli i Evropës. Paris, 7–9 dhjetor 1955.}} ''Të bashkuar në larmi'' u miratua si motoja e bashkimit më 2000, e përzgjedhur nga propozimet e dorëzuara nga nxënës shkollash.{{Sfn|Simons|2002|page=110}} Që nga 1985, dita e flamurit të bashkimit ka qenë Dita e Evropës, më 9 maj (data e Deklaratës Schuman të 1950). Himni i BE-së është një version instrumental i preludit të Odës së Gëzimit, lëvizja e katërt e Simfonisë së Nëntë të Ludwig van Beethoven-it. Himni u miratua nga liderët e Komunitetit Evropian më 1985 dhe që atëherë është luajtur në raste zyrtare.<ref>{{Cite web |title=Council of Europe |url=https://www.coe.int/en/web/portal/home |website=www.coe.int |language=en}}</ref> Përveç emërtimit të kontinentit, figura mitologjike greke e Europës është përdorur shpesh si personifikim i Evropës. E njohur nga miti, në të cilin Zeusi e josh të veshur në trajtën e një demi të bardhë, Europa është përmendur gjithashtu në lidhje me bashkimin e sotëm. Statuja të Europës dhe demit zbukurojnë disa nga institucionet e BE-së, dhe një portret i saj shihet në serinë e kartëmonedhave euro të 2013-s. Demi, nga ana e tij, është përshkruar në të gjitha kartat e lejeqëndrimit.{{Sfn|Demey|2007|page=387}} Karli i Madh, i njohur gjithashtu si Charlemagne ({{langx|la|Carolus Magnus}}) dhe më vonë i njohur si ''Pater Europae'' ("Ati i Evropës"),<ref name="ReferenceB">Riché, Preface xviii.</ref> ka rëndësi simbolike për Evropën. Komisioni i ka dhënë emrin e Karlit të Madh njërës prej ndërtesave qendrore në Bruksel, dhe qyteti i Aachen-it që nga 1949 i jep Çmimin Karli i Madh atyre që kanë çuar përpara unitetin evropian.<ref>{{Cite web |title=Laureates |url=http://www.karlspreis.de/en/laureates |website=karlspreis.de |language=en}}</ref> Që nga 2008, organizatorët e këtij çmimi, së bashku me Parlamentin Evropian, kanë dhënë Çmimin e të Rinjve Karli i Madh, në njohje të përpjekjeve të ngjashme të udhëhequra nga të rinj.<ref>{{Cite web |title=Winners 2015 |url=http://www.charlemagneyouthprize.eu/ |website=charlemagneyouthprize.eu |language=en}}</ref> === Media === Liria e medias është një e drejtë themelore, që zbatohet për të gjitha shtetet anëtare të Bashkimit Evropian dhe qytetarët e tyre, siç përcaktohet në Kartën e të Drejtave Themelore të BE-së, si dhe në Konventën Evropiane për të Drejtat e Njeriut.<ref name="eprs">Maria Poptcheva, Press freedom in the EU Legal framework and challenges, EPRS | European Parliamentary Research Service, Briefing April 2015 (anglisht)</ref> Brenda procesit të zgjerimit të BE-së, garantimi i lirisë së medias emërtohet si "tregues kyç i gatishmërisë së një vendi për t'u bërë pjesë e BE-së".<ref>{{Cite web |title=European Neighbourhood Policy and Enlargement Negotiations |url=http://ec.europa.eu/enlargement/policy/policy-highlights/media-freedom/index_en.htm |publisher=European Commission |language=en}}</ref> Shumica e mediave në Bashkimin Evropian janë të orientuara kombëtarisht, edhe pse disa media gjithë-BE-je, të përqendruara në çështje evropiane, kanë dalë që nga fillimi i viteve 1990, si Euronews, Eurosport, EUobserver, EURACTIV apo Politico Europe.<ref>{{Cite book |last=Mollin |first=Sandra |title=Euro-English : assessing variety status |publisher=Gunter Narr Verlag |year=2006 |isbn=978-3-8233-6250-0 |location=Tübingen |pages=56 |language=en}}</ref> Arte është një rrjet televiziv publik franko-gjerman, që promovon programe në fushat e kulturës dhe arteve. 80 për qind e programacionit të tij sigurohet në përpjesëtim të barabartë nga të dy kompanitë anëtare, ndërsa pjesa e mbetur sigurohet nga Grupimi Evropian i Interesit Ekonomik ''ARTE GEIE'' dhe partnerët evropianë të kanalit.<ref>{{Cite web |title=How is ARTE funded? |url=http://www.arte.tv/sites/en/corporate/qui-sommes-nous-cluster/publications/?lang=en |publisher=ARTE Entreprise |language=en}}</ref> Programi MEDIA i Bashkimit Evropian ka mbështetur industritë evropiane popullore të filmit dhe audiovizuale që nga 1991. Siguron mbështetje për zhvillimin, promovimin dhe shpërndarjen e veprave evropiane brenda dhe jashtë Evropës.<ref>{{Cite web |title=Media Programme |url=http://ec.europa.eu/culture/media/about/index_en.htm |website=Europa |publisher=European Commission |language=en}}</ref> === Ndikimi === Bashkimi Evropian ka pasur një efekt të rëndësishëm pozitiv ekonomik në shumicën e shteteve anëtare.<ref name="JoME" /> Sipas një studimi të 2019-s mbi shtetet anëtare që u anëtarësuan nga 1973 deri 2004, "pa integrimin evropian, të ardhurat për kokë banori do të kishin qenë, mesatarisht, rreth 10% më të ulëta në dhjetë vitet e para pas anëtarësimit në BE".<ref name="JoME">{{Cite journal |last1=Campos |first1=Nauro F. |last2=Coricelli |first2=Fabrizio |last3=Moretti |first3=Luigi |date=1 maj 2019 |title=Institutional integration and economic growth in Europe |journal=Journal of Monetary Economics |volume=103 |pages=88–104 |doi=10.1016/j.jmoneco.2018.08.001 |issn=0304-3932 |language=en}}</ref> Greqia ishte përjashtimi i raportuar nga studimi, i cili analizoi deri më 2008, "për të shmangur efektet konfuze nga kriza globale financiare".<ref name="JoME" /> Një studim i 2021-s në ''Journal of Political Economy'' zbuloi se zgjerimi i 2004-s pati efekte ekonomike të dobishme kumulative për të gjitha grupet, si në shtetet e vjetra, ashtu edhe në ato të reja anëtare. Fituesit më të mëdhenj ishin shtetet e reja anëtare, veçanërisht fuqia punëtore e pakualifikuar në to.<ref>{{Cite journal |last1=Caliendo |first1=Lorenzo |last2=Parro |first2=Fernando |last3=Opromolla |first3=Luca David |last4=Sforza |first4=Alessandro |date=2021 |title=Goods and Factor Market Integration: A Quantitative Assessment of the EU Enlargement |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/716560 |journal=Journal of Political Economy |volume=129 |issue=12 |pages=3491–3545 |doi=10.1086/716560 |issn=0022-3808 |language=en}}</ref> Bashkimi Evropian citohet shpesh si kontribuues i madh për paqen në Evropë, veçanërisht duke qetësuar mosmarrëveshjet kufitare,<ref>{{Cite journal |last1=Diez |first1=Thomas |last2=Stetter |first2=Stephan |last3=Albert |first3=Mathias |date=korrik 2006 |title=The European Union and Border Conflicts: The Transformative Power of Integration |journal=International Organization |volume=60 |issue=3 |pages=563–593 |doi=10.1017/S0020818306060218 |issn=1531-5088 |language=en}}</ref> dhe përhapjen e demokracisë, veçanërisht duke inkurajuar reformat demokratike në shtetet aspirante anëtare të Evropës Lindore, pas rrëzimit të BRSS-së.<ref>{{Cite journal |last1=Poast |first1=Paul |last2=Chinchilla |first2=Alexandra |date=2020 |title=Good for democracy? Evidence from the 2004 NATO expansion |journal=International Politics |volume=57 |issue=3 |pages=471–490 |doi=10.1057/s41311-020-00236-6 |issn=1740-3898 |language=en}}</ref> Studiuesi Thomas Risse shkroi më 2009: "ekziston konsensus në literaturën mbi Evropën Lindore se perspektiva e anëtarësimit në BE pati një efekt të madh ankorues për demokracitë e reja".<ref name="Risse-2009">{{Cite book |last=Risse |first=Thomas |url=https://archive.org/details/promotingdemocra00mage |title=Promoting Democracy and the Rule of Law: American and European Strategies |date=2009 |publisher=Palgrave Macmillan UK |isbn=978-0-230-24452-8 |editor-last=Magen |editor-first=Amichai |pages=244–271 |chapter=Conclusions: Towards Transatlantic Democracy Promotion? |doi=10.1057/9780230244528_9 |language=en}}</ref> Sidoqoftë, R. Daniel Kelemen argumenton se BE-ja ka rezultuar e dobishme për liderët që po mbikëqyrin rrëshqitjen demokratike, pasi BE-ja hezitohet të ndërhyjë në politikën e brendshme, u jep qeverive autoritare fonde që ato mund t'i përdorin për të forcuar regjimet e tyre, dhe pasi liria e lëvizjes brenda BE-së u lejon qytetarëve kundërshtarë të largohen nga vendet e tyre në rrëshqitje. Njëkohësisht, bashkimi mund të sigurojë, përmes nenit 7 të Traktatit mbi Bashkimin Evropian, një kufizim të jashtëm, që parandalon autokracitë zgjedhore, aktualisht Hungarinë, të përparojnë drejt autokracive të mbyllura.<ref>{{Cite journal |last=Kelemen |first=R. Daniel |date=3 mars 2020 |title=The European Union's authoritarian equilibrium |journal=Journal of European Public Policy |volume=27 |issue=3 |pages=481–499 |doi=10.1080/13501763.2020.1712455 |issn=1350-1763 |language=en}}</ref> == Përjashtimet == Tri shtete anëtare kanë përjashtime të përhershme nga aspekte të caktuara të bashkimit: * Danimarka ka një përjashtim nga eurozona dhe nga zona e lirisë, sigurisë dhe drejtësisë (AFSJ); * Irlanda ka një përjashtim nga Zona Shengen, për shkak të kufirit të saj të hapur me Mbretërinë e Bashkuar, dhe një përjashtim të pjesshëm nga AFSJ; * Polonia ka një përjashtim të pjesshëm nga Karta e të Drejtave Themelore. == Shiko edhe == * [[Bashkimi Afrikan]] * {{ill|Euroskepticizmi|en|Euroscepticism}} * {{ill|Nacionalizmi pan-evropian|en|Pan-European nationalism}} == Shënime == {{Reflist|group=lower-alpha|30em}} == Referime == === Citime === {{Reflist|30em}} === Veprat e cituara === {{Refbegin|30em|indent=yes}} * {{Citation |last=Alemanno |first=Alberto |title=The Law and Governance of the EU Public Ethics System|date=2025 |series=Palgrave Studies in European Union Politics |url=https://doi.org/10.1007/978-3-031-80372-7 |place=Cham |publisher=Palgrave Macmillan Cham |doi=10.1007/978-3-031-80372-7 |isbn=978-3-031-80371-0 |language=en}} * {{Cite book |last1=Craig |first1=Paul |title=EU Law: Text, Cases and Materials |last2=De Burca |first2=Grainne |publisher=Oxford University Press |year=2011 |isbn=978-0-19-957699-9 |edition=5th |location=Oxford |language=en}} * {{Cite book |last=Demey |first=Thierry |title=Brussels, capital of Europe |publisher=Badeaux |others=S. Strange (trans.) |year=2007 |isbn=978-2-9600414-6-0 |location=Brussels |language=en}} * {{Cite book |title=Environmental Policy in the European Union: Contexts, Actors and Policy Dynamics |publisher=Routledge |year=2012 |isbn=978-1-84971-469-3 |editor-last=Jordan |editor-first=A.J. |edition=3rd |location=Abingdon-on-Thames |editor-last2=Adelle |editor-first2=Camilla |language=en}} * {{cite web|title=New EU interinstitutional body for ethical standards |url=https://www.europarl.europa.eu/RegData/etudes/BRIE/2024/762397/EPRS_BRI(2024)762397_EN.pdf |first1=Silvia |last1=Kotanidis |first2=Titouan |last2=Faucheux |publisher=EPRS |year=2024 |language=en}} * {{Cite book |last=McCormick |first=John |title=The European superpower |date=2007 |publisher=Palgrave Macmillan |isbn=978-1-4039-9845-3 |language=en}} * {{Cite book |url=https://www.lgdj.fr/le-mediateur-europeen-9782802775270.html |title=Le médiateur européen |trans-title=Ombudsmani evropian |first=Martin |last=Martinez Navarro |isbn=978-2-8027-7527-0 |language=fr |date=2025-04-17}} * {{Cite book |last=Piris |first=Jean-Claude |title=The Lisbon Treaty: A Legal and Political Analysis |publisher=Cambridge University Press |year=2010 |isbn=978-0-521-19792-2 |location=Cambridge |language=en}} * {{Cite book |title=EuroDiversity |publisher=Routledge |year=2002 |isbn=978-0-87719-381-4 |editor-last=Simons |editor-first=George F. |location=Abingdon-on-Thames |language=en}} * {{Cite book |last=Wilkinson |first=Paul |url=https://archive.org/details/internationalrel00wilk_012 |title=International Relations: A Very Short Introduction |publisher=Oxford University Press |year=2007 |isbn=978-0-19-280157-9 |edition=1st |location=Oxford |language=en}} {{Refend}} [[Kategoria:Bashkimi Evropian| ]] [[Kategoria:Organizata ndërkombëtare]] [[Kategoria:Bashkime ekonomike]] [[Kategoria:Bashkime politike]] bo0uzhk1annd4572zvnsumdgpgonhi4 0 4775 3026171 3018256 2026-08-16T12:42:28Z InternetArchiveBot 115207 Lidhje të jashtme të shpëtuara: 1 Lidhje të jashtme të etiketuara si të vdekura: 0) #IABot (v2.0.9.5 3026171 wikitext text/x-wiki {{Infobox football club | clubname = FC Dinamo City | image = 600px Azzurro scuro bordato con D azzurro.png | upright = 0.8 | fullname = Football Club Dinamo City | nickname = Dinamovitët<br>Blutë<br>Nëndetësja Blu | founded = {{Start date and age|df=yes|1950|6|19}} | stadium = | capacity = | chrtitle = President | chairman = Ardian Bardhi | manager = [[Ilir Daja]] | league = [[Kategoria Superiore]] | season = 2025-26 | position = 4-të | website = fcdinamotirana.al | pattern_la1 = _dinamocity2324h | pattern_b1 = _dinamocity2324h | pattern_ra1 = _dinamocity2324h | pattern_so1 = | pattern_sh1 = | leftarm1 = 9dd6ff | body1 = 9dd6ff | rightarm1 = 9dd6ff | shorts1 = 9dd6ff | socks1 = 9dd6ff | pattern_la2 = _leeman2324a | pattern_ra2 = _leeman2324a | pattern_b2 = _leeman2324a | pattern_sh2 = | pattern_so2 = | leftarm2 = 012445 | body2 = 012445 | rightarm2 = 012445 | shorts2 = 012445 | socks2 = 012445 }} '''FC Dinamo City''' është një klub fubollistik shqiptar nga [[Tirana]] i themeluar më [[19 qershor|19 qershor]] [[1950]]. Nga viti 1995 deri më 1997 klubi ishte i njohur me emrin [[Klubi Olimpik|Olimpik]]. Skuadra zhvillon ndeshjet mikpritëse në stadiumin [[stadiumi "Selman Stërmasi"|"Dinamo"]] në Tiranë, i cili ka një kapacitet prej 12000 vendesh. Në Tetor 2019 skuadra blihet nga Marco Pontrelli (ish-president i Triestina në vitin 2014-2015) me qëllimin për ta rikthyer ekipin në nivelet më të larta siç ishte para vitit 2012. Ai emëron drejtor te pergjithshem Ermal Barushi, trajner Fabrizio Cammarata dhe drejtor sportiv Enzo Passarelli per nje periudhe dy mujore. Ne sezonin 2021-2022 FC Dinamo kalon ne pronesi 100 % te z Adrian Bardhi. Klubi ne vitin 2021 ndryshon status ku kalon ne nje shoqeri aksionere me kapital te 100% te z Adrian Bardhi duke kaluar ne emer Futboll Club Dinamo. Në 2023, u riemërua ''FC Dinamo City''. Sruktura e klubit ndryshon me President z Adrian Bardhi, Administrator z Ilir Sinani, Drejtor Klubi z Ermal Barushi. == Historia == KS Dinamo ka dalë 18 herë Kampione e Shqipërisë në futboll dhe ka fituar 15 herë Kupën e Shqipërisë dhe 2 Super Kupa. Po ashtu KS Dinamo ka një numër pjesëmarrjesh në skenën evropiane të futbollit duke marrë marrë pjesë në [[Liga e Kampionëve|Ligën e Kampionëve]], pesë herë në [[Kupa UEFA|Kupën UEFA]], tre herë për [[Kupa e Kupave|Kupën e Kupave]] dhe pesë herë në [[Kupa Ballkanike|Kupën Ballkanike]]. Klubi sportiv i futbollit udhëhiqet nga presidenti i saj [[Avni Braçe]]. Administrator i klubit është [[Ismet Saliu]], sekretar i klubit [[Avni Braçe]] dhe zëdhënës shtypi [[Xhevdet Zekaj]]. Klubi tashmë ka sponsor gjeneral [[Taivan]] Shpk. dhe [[Alpet]] Shpk. Trainer i klubit të futbollit është [[Faruk Sejdini]] .Klubi i futbollit Dinamo njihet për lojën kombinative dhe spektakolare, shtrirjen e tifozerisë në mbarë Shqipërinë, si dhe për kulturën Fair-Play, brenda fushës së lojës dhe jashtë saj. Dinamo së bashku me [[KF Tirana|Tiranën]] dhe [[KF Partizani|Partizanin]], skuadra po të kryeqytetit, janë 3 klubet më të rëndësishme të [[Shqipëri]]së. Ato janë rivalizuar fuqimisht me njëra-tjetrën që prej krijimit të tyre, duke dominuar totalisht futbollin shqiptar, e konkretizuar kjo edhe me trofetë e shumta të fituara në shkallë vendi. Ndeshjet midis këtyre tre skuadrave të kryeqytetit përbënin dikur derbet klasike në Shqipëri, duke qene se thithnin interesin e rreth 90% të tifozëve dhe dashamirësve të futbollit shqiptar, fanatikë të këtyre skuadrave legjendare. Fundi i vitit 1990, në të cilin nisën ndryshimet demokratike në Shqipëri e gjeti Dinamon si ekipin e futbollit më të suksesshëm në historinë e Shqipërisë, me 15 kampionate dhe 12 kupa të fituara, duke e pasuruar arkivin e saj të sukseseve. Pas viteve '90, klubi i futbollit Dinamo fitoi kampionatin e sezonit 2001-2002 me një rekord absolut në futbollin shqiptar prej 18 fitoresh rradhazi. Në sukseset e Dinamos vlen të përmendet gjithashtu dhe trofeu i [[Kupa e futbollit e Shqipërisë|Kupës së Shqipërisë]] në sezonin 2002-2003. Më 17 maj 2008 KS Dinamo u shpall kampione per sezonin 2007-2008, pas një fitoreje fantastike kundër KF Partizani, në një ndeshje ku blutë luajtën për 35 minuta me 9 lojtarë dhe fituan 2-1. Dinamo, falë investimeve dhe menaxhimeve serioze të z.[[Besnik Sulaj]] është rikthyer në një skuadër me emra të dëgjuar të futbollit shqiptar. Dinamo vlerësohet jo vetëm për marrëdhëniet me fansat e saj, por edhe në ristrukturimin total të klubit, nga fakti që puna me ekipet e moshave të reja është vënë në baza të shëndosha bashkëkohore. Ndër ekipet zinxhirë dallohen ish-ekipi U-15 i [[Aleko Bregu]]t, fitues i [[Kampionati Kombëtar|Kampionatit Kombëtar]] të futbollit për sezonin 2010-2011 dhe ekipi U-19 me trajner Toton. <!--- === Kronologjia === <!--- pasi te vendohet materiali paraqitet ne publik kjo permbajtje * '''[[1950]]''' :'''''Skuadra''''':? :'''''Trainer''''':? * '''[[1951]]''' :'''''Skuadra''''':? :'''''Trainer''''':? * '''[[1952]]''' :'''''Skuadra''''':? :'''''Trainer''''':? * '''[[1953]]''' :'''''Skuadra''''':? :'''''Trainer''''':? * '''[[1955]]''' :'''''Skuadra''''':? :'''''Trainer''''':? * '''[[1956]]''' :'''''Skuadra''''':? :'''''Trainer''''':? * '''[[1960]]''' :'''''Skuadra''''':? :'''''Trainer''''':? * '''[[1967]]''' :'''''Skuadra''''':? :'''''Trainer''''':? * '''[[1973]]''' :'''''Skuadra''''':? :'''''Trainer''''':? * '''[[1975]]''' :'''''Skuadra''''':? :'''''Trainer''''':? * '''[[1976]]''' :'''''Skuadra''''':? :'''''Trainer''''':? * '''[[1977]]''' :'''''Skuadra''''':? :'''''Trainer''''':? * '''[[1980]]''' :'''''Skuadra''''':? :'''''Trainer''''':? * '''[[1986]]''' :'''''Skuadra''''':? :'''''Trainer''''':? * '''[[1990]]''' :'''''Skuadra''''':? :'''''Trainer''''':? * '''[[2002]]''' :'''''Skuadra''''':? :'''''Trainer''''':?----> == KS Dinamo në Europë == * QR = Raundi Kualifikues * R1 = Raundi i 1-re * R2 = Raundi i 2-te {| class="wikitable" ! Sezoni ! Aktiviteti ! Raundi ! Shteti ! Klubi ! Pritës ! Udhëtues ! [[Playoff format#Total points series (agregat)|Agg.]] |- |[[UEFA Kupa e Fituesve të Kupës 1971-72|1971/72]] |[[UEFA Kupa e Fituesve të Kupës]] |R1 |{{flagicon|Austria}} |[[Austria Wien]] |1-1 |0-1 |1-2 |- |[[UEFA Liga e Kampionëve 1980-81|1980/81]] |[[UEFA Liga e Kampionëve]] |R1 |{{flagicon|the Netherlands}} |[[AFC Ajax]] |0-2 |0-1 |0-3 |- |[[UEFA Kupa 1981-82|1981/82]] |[[UEFA Kupa]] |R1 |{{flagicon|Germany}} |[[Carl Zeiss Jena]] |1-0 |0-4 |1-4 |- |[[UEFA Kupa e Fituesve të Kupës 1982-83|1982/83]] |[[UEFA Kupa e Fituesve të Kupës]] |R1 |{{flagicon|Scotland}} |[[Aberdeen FC]] |0-0 |0-1 |0-1 |- | rowspan="2" |[[UEFA Kupa 1985-86|1985/86]] | rowspan="2" |[[UEFA Kupa]] |R1 |{{flagicon|Malta}} |[[Hamrun Spartans]] |1-0 |0-0 |1-0 |- |R2 |{{flagicon|Portugal}} |[[Sporting CP]] |0-0 |0-1 |0-1 |- |[[UEFA Liga e Kampionëve 1986-87|1986/87]] |[[UEFA Liga e Kampionëve]] |R1 |{{flagicon|Turkey}} |[[Beşiktaş JK]] |0-1 |0-2 |0-3 |- | rowspan="2" |[[UEFA Kupa e Fituesve të Kupës 1989-90|1989/90]] | rowspan="2" |[[UEFA Kupa e Fituesve të Kupës]] |QR |{{flagicon|Bulgaria}} |[[PFC Chernomorets Burgas]] |4-0 |1-3 |5-3 |- |R1 |{{flagicon|Romania}} |[[FC Dinamo Bucureşti]] |1-0 |0-2 |1-2 |- |[[UEFA Liga e Kampionëve 1990-91|1990/91]] |[[UEFA Liga e Kampionëve]] |R1 |{{flagicon|France}} |[[Olympique Marseille]] |0-0 |1-5 |1-5 |- |[[UEFA Kupa 2001-02|2001/02]] |[[UEFA Kupa]] |QR1 |{{flagicon|Romania}} |[[FC Dinamo Bucureşti]] |1-3 |0-1 |1-4 |- | rowspan="2" |[[UEFA Liga e Kampionëve 2002-03|2002/03]] | rowspan="2" |[[UEFA Liga e Kampionëve]] |QR1 |{{flagicon|Lithuania}} |[[FBK Kaunas]] |0-0 |3-2 |3-2 |- |QR2 |{{flagicon|Denmark}} |[[Brøndby IF]] |0-4 |0-1 |0-5 |- |[[UEFA Kupa 2003-04|2003/04]] |[[UEFA Kupa]] |QR |{{flagicon|Belgium}} |[[KSC Lokeren]] |0-4 |1-3 |1-7 |- |[[UEFA Kupa 2004-05|2004/05]] |[[UEFA Kupa]] |QR1 |{{flagicon|Romania}} |[[Oţelul Galaţi]] |1-4 |0-4 |1-8 |- |[[UEFA Intertoto Kupa 2005|2005]] |[[UEFA Intertoto Kupa]] |R1 |{{flagicon|Croatia}} |[[NK Varteks]] |2-1 |1-4 |3-5 |- |[[UEFA Kupa 2006-07|2006/07]] |[[UEFA Kupa]] |QR1 |{{flagicon|Bulgaria}} |[[CSKA Sofia]] |0-1 |1-4 |1-5 |- |[[UEFA Liga e Kampionëve 2008-09|2008/09]] |[[UEFA Liga e Kampionëve]] |QR1 |{{flagicon|Bosnia and Herzegovina}} |[[FK Modriča]] |0-2 |1-2 |1-4 |- |[[UEFA Kupa 2009-10|2009/10]] |[[UEFA Kupa]] |QR1 |{{flagicon|Finland}} |[[FC Lahti]] |2-0 |1-4 |3-4 |- |[[UEFA Liga e Kampionëve 2010-11|2010/11]] |[[UEFA Liga e Kampionëve]] |QR2 |{{flagicon|Moldova}} |[[FC Sheriff Tiraspol]] |1-0 |1-3 |2-3 |- | rowspan="3" |[[UEFA Liga e Konferencave 2025-26|2025/26]] | rowspan="6" |[[UEFA Liga e Konferencave]] |QR2 |{{flagicon|Andorra}} |[[Atlètic Club d'Escaldes]] |1-1 |2-1 |3-2 |- |QR3 |{{flagicon|Croatia}} |[[HNK Hajduk Split|Hajduk Split]] |3-1 |1-2 |4-3 |- |PO |{{flagicon|Polonia}} |[[Jagiellonia Białystok]] |1-1 |0-3 |1-4 |- | rowspan="3" |[[UEFA Liga e Konferencave 2026-27|2026/27]] |QR1 |{{flagicon|Kazakhstan}} |[[FC Astana]] |0-1 |4-1 |4-2 |- |QR2 |{{flagicon|Slovenia}} |[[NK Aluminj|Aluminj]] |3-0 |1-1 |4-1 |- |QR3 |{{flagicon|Latvia}} |[[FK Auda|Auda]] | | | |} == Trofetë madhore == '''Liga Superiore''' - '''18''': [[1950]], [[1951]], [[1952]], [[1953]], [[1955]], [[1956]], [[1960]], [[1967]], [[1973]], [[1975]], [[1976]], [[1977]], [[1980]], [[1986]], [[1990]], [[2002]], [[2008]], [[2010]]. '''Kupa e Shqipërisë''' - '''14''': [[1950]], [[1951]], [[1952]], [[1953]], [[1954]], [[1960]], [[1971]], [[1974]], [[1978]], [[1982]], [[1989]], [[1990]], [[2003]], [[2025]]. '''Superkupa''' - '''2''': [[1990]], [[2008]]. == Lidhje të jashtme == * [https://int.soccerway.com/teams/albania/ks-dinamo-tirana/68/ SOCCERWAY] * [https://www.sofascore.com/team/football/dinamo-tirana/5217 SOFASCORE] * [https://www.flashscore.com/team/dinamo-tirana/KdZNQkgm/ FLASHSCORE] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230320014822/https://www.flashscore.com/team/dinamo-tirana/KdZNQkgm/ |date=20 mars 2023 }} * [https://www.transfermarkt.com/fk-dinamo-tirana/startseite/verein/588 Transfermarkt] * [https://globalsportsarchive.com/team/soccer/fk-dinamo-tirane/18856/ Globalsportsarchive] * [https://web.archive.org/web/20060508232038/http://www.albaniasoccer.com/al/index.php?topmenuitem=dinamo Statistika e SK Dinamo] {{FSHF}} <!-- Categorizim dhe ndëruiki--> [[Kategoria:FC Dinamo City]] [[Kategoria:Klube futbolli në Shqipëri|Dinamo]] [[Kategoria:Klube futbolli në Tiranë|Dinamo]] 4kqr9in6bcsbhypi3ou354aom1ke0be 0 8014 3026214 2461486 2026-08-16T18:03:43Z Arianit 106 Përkthyer nga anglishtja, sipas artikullit en:Nelson Mandela, versioni i datës 11 gusht 2026 (revizioni 1368875791). 3026214 wikitext text/x-wiki {{Short description|Presidenti i Afrikës së Jugut nga 1994 deri 1999}} {{Infobox officeholder | honorific_prefix = Ekselenca e Tij | honorific_suffix = OMP SBG SBS CLS DMG MMS MMB OM | image = Nelson Mandela 1994.jpg | caption = Mandela në 1994 | order = i 1-ri | office = President i Afrikës së Jugut | term_start = 10 maj 1994 | term_end = 14 qershor 1999 | deputy = {{ubl|Frederik Willem de Klerk (1994–1996)|Thabo Mbeki (1994–1999)}} | predecessor = F. W. de Klerk {{nowrap|(si president shtetëror)}} | successor = [[Thabo Mbeki]] | office1 = Presidenti i Kongresit Kombëtar Afrikan | deputy1 = {{ubl|Walter Sisulu (1991–1994)|Thabo Mbeki (1994–1997)}} | term_start1 = 7 korrik 1991 | term_end1 = 20 dhjetor 1997 | predecessor1 = Oliver Tambo | successor1 = Thabo Mbeki | office2 = Nënpresidenti i Kongresit Kombëtar Afrikan | term_start2 = maj 1985 | term_end2 = 7 korrik 1991 | president2 = Oliver Tambo | predecessor2 = Oliver Tambo | successor2 = Walter Sisulu | term_start3 = dhjetor 1952 | term_end3 = 1958 | president3 = Albert Luthuli | predecessor3 = Walter Rubusana (1936) | successor3 = Oliver Tambo | office4 = Sekretar i Përgjithshëm i Lëvizjes së Vendeve të Painkuadruara | term_start4 = 2 shtator 1998 | term_end4 = 14 qershor 1999 | predecessor4 = Andrés Pastrana Arango | successor4 = Thabo Mbeki | birth_name = Rolihlahla Mandela | birth_date = {{birth date|1918|7|18|df=y}} | birth_place = Mvezo, Afrika e Jugut | death_date = {{death date and age|05|12|2013|18|7|1918|df=y}} | death_place = Johanesburg, Afrika e Jugut | resting_place = Varreza Mandela, Qunu | party = {{ill|Kongresi Kombëtar Afrikan|en|African National Congress}} | other_party = Partia Komuniste e Afrikës së Jugut (Aleanca Tripalëshe) | spouse = {{plainlist| * Evelyn Mase (m. 1944; div. 1958) * [[Winnie Mandela|Winifred Madikizela]] (m. 1958; div. 1996) * Graça Simbine (m. 1998)}} | children = 6, ndër ta Makgatho, Maki, Zenani, dhe Zindziswa | relatives = Familja Mandela | education = {{ubl|Universiteti Fort Hare|Universiteti i Londrës|Universiteti i Afrikës së Jugut|Universiteti i Witwatersrand-it}} | occupation = {{hlist|Politikan|jurist|aktivist|filantropist}} | known_for = Aktivizmi kundër aparteidit | awards = Lista e plotë | signature = Nelson Mandela Signature.svg | website = {{official website|https://www.nelsonmandela.org/|name=Fondacioni Nelson Mandela}} | nickname = {{hlist|Madiba|Tata|Dalibunga}} | module = {{Infobox criminal | child = yes | conviction = Sabotim dhe konspiracion kundër shtetit | trial = {{ill|Gjyqi i Rivonias|en|Rivonia Trial}} | conviction_penalty = 27 vjet burgim (dënim me burgim të përjetshëm) | conviction_status = I liruar | wanted_by = Qeveria e Afrikës së Jugut | apprehended = 5 gusht 1962 | imprisoned = {{ubl|{{ill|Ishulli Robben|en|Robben Island}} (1964–1982)|Burgu Pollsmoor (1982–1988)|Burgu Victor Verster (1988–1990)}} }} }} '''Nelson Rolihlahla Mandela''' ({{IPAc-en|m|æ|n|ˈ|d|ɛ|l|ə}};{{efn|Emërtimi anglisht i qytetit}}<ref>{{cite dictionary |title=Mandela |dictionary=Collins English Dictionary |url=http://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/mandela |accessdate=17 December 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160405011219/http://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/mandela |archivedate=5 April 2016 |language=en}}</ref> 18 korrik 1918{{snd}}5 dhjetor 2013) ishte një revolucionar kundër aparteidit, [[Politika e Afrikës së Jugut|politikan]] dhe [[Filantropi|filantropist]] jugafrikan, i cili shërbeu si President i Afrikës së Jugut nga 1994 deri 1999. Ai ishte kreu i parë i shtetit me ngjyrë të vendit dhe i pari i zgjedhur në një zgjedhje demokratike me përfaqësim të plotë. Qeveria e tij u përqendrua në çmontimin e trashëgimisë së [[Aparteidi|aparteidit]] duke luftuar racizëmin e institucionalizuar dhe duke nxitur pajtimin racor. Ideologjikisht nacionalist afrikan dhe [[Socializmi|socialist]], ai shërbeu si President i partisë Kongresi Kombëtar Afrikan (KKA) nga 1991 deri 1997. Një xhosa, Mandela lindi në Mvezo në familjen mbretërore thembu. Ai studioi drejtësi në Universiteti Fort Hare dhe në Universiteti i Witwatersrand-it para se të punonte si jurist në Johanesburg. Atje ai u përfshi në politikën antikoloniale dhe nacionaliste afrikane, duke u anëtarësuar në KKA në 1943 dhe duke bashkëthemeluar Lëvizjen e të Rinjve të tij në 1944. Pasi Partia Nacionaliste dhe qeveria e saj e vetëm-të-bardhëve vendosën aparteidin—një sistem segregimi racial që privilegjonte të bardhët—ai dhe KKA u përkushtuan për rrëzimin e tij. Mandela u emërua President i degës së KKA-së në Transvaal, duke u bërë i njohur për përfshirjen e tij në Fushata e Sfidës të vitit 1952 dhe në Kongresin e Popullit të vitit 1955. Ai u arrestua vazhdimisht për aktivitete kryengritëse dhe u ndoq penalisht pa sukses në Gjyqin për Tradhti të vitit 1956. I ndikuar nga [[Marksizmi|marksizmi]], ai u anëtarësua fshehurazi në Partia Komuniste e Afrikës së Jugut (PKAJ). Megjithëse fillimisht i përkushtuar ndaj protestës jo të dhunshme, në bashkëpunim me PKAJ-në ai bashkëthemeloi grupin militant {{ill|Umkhonto we Sizwe|en}} në 1961 dhe udhëhoqi një fushatë sabotimi kundër qeverisë. Në 1962, ai u arrestua për konspiracion për të rrëzuar shtetin dhe u dënua me burgim të përjetshëm në Gjyqin e Rivonias. Mandela vuajti 27 vjet burgim, fillimisht në Ishullin Robben, më pas në Burgu Pollsmoor dhe Burgu Victor Verster. Në mes të presionit të rritur të brendshëm dhe ndërkombëtar, si dhe frikës për një luftë civile racore, presidenti F. W. de Klerk e liroi në 1990. Mandela dhe de Klerk negociuan fundin e aparteidit dhe organizuan zgjedhjet e përgjithshme shumracore të 1994-ës, në të cilat Mandela udhëhoqi KKA-në drejt fitores dhe u bë President. Duke udhëhequr një qeveri koalicioni të gjerë që shpalli një kushtetutë të re, Mandela theksoi pajtimin mes grupeve racore të vendit dhe krijoi Komisionin e së Vërtetës dhe Pajtimit për të hetuar abuzimet e mëparshme të të drejtave të njeriut. Ekonomikisht, administrata e Mandelës ruajti kornizën liberale ekonomike të paraardhësit të saj, pavarësisht besimeve të tij socialiste, duke prezantuar gjithashtu masa për të nxitur reformën agrare, për të luftuar varfërinë dhe për të zgjeruar shërbimet shëndetësore. Ndërkombëtarisht, ai veproi si ndërmjetës në gjyqin e bombardimit të fluturimit Pan Am 103 dhe shërbeu si Sekretar i Përgjithshëm i Lëvizjes së Vendeve të Painkuadruara nga 1998 deri 1999. Ai refuzoi një mandat të dytë presidencial dhe në 1999 u pasua nga zëvendësi i tij, [[Thabo Mbeki]]. Mandela u bë një burrë shteti i moshuar dhe u përqendrua në luftimin e varfërisë dhe të [[HIV/AIDS]]-it përmes organizatës bamirëse Fondacioni Nelson Mandela. Mandela ishte një figurë e diskutueshme gjatë pjesës më të madhe të jetës së tij. Megjithëse kritikët e së djathtës e dënuan si terrorist komunist dhe ata të së majtës radikale e konsideruan tepër të gatshëm për të negociuar dhe për t'u pajtuar me mbështetësit e aparteidit, ai fitoi vlerësim ndërkombëtar për aktivizmin e tij. I konsideruar gjerësisht si një ikonë e udhëheqjes morale, [[Demokracia|demokraci]]së dhe drejtësisë sociale, ai mori më shumë se 250 nderime—përfshirë [[Çmimi Nobel për Paqe|Çmimin Nobel për Paqe]]—dhe u bë subjekt i një kulti të personalitetit. Ai gëzon respekt të thellë brenda Afrikës së Jugut, ku shpesh referohet me emrin e tij klanor xhosa, '''Madiba''', dhe përshkruhet si "Ati i Kombit". == Jeta e hershme == === Fëmijëria: 1918–1934 === Mandela lindi më 18 korrik 1918, në fshatin Mvezo në Umtata, atëherë pjesë e Provincës së Kepit të Afrikës së Jugut.{{sfnm|1a1=Mandela|1y=1994|1p=3|2a1=Boehmer|2y=2008|2p=21|3a1=Smith|3y=2010|3p=17|4a1=Sampson|4y=2011|4p=3}} Atij iu dha emri Rolihlahla,{{efn|Mandela përdorte drejtshkrimin Rolihlahla. Peter Mtuze vëren se drejtshkrimi i emrave xhosa ka ndryshuar që nga koha e shkollimit të Mandelës, dhe se sot do të shkruhej Rholihlahla.}} një term [[Gjuha xhosa|xhosa]] që në gjuhën e përditshme do të thotë "trazovaç",{{sfnm|1a1=Benson|1y=1986|1p=16|2a1=Mandela|2y=1994|2p=3|3a1=Smith|3y=2010|3p=17|4a1=Meredith|4y=2010|4p=2|5a1=Sampson|5y=2011|5p=3}} dhe në vitet e mëvonshme u bë i njohur me emrin e tij klanor, Madiba.{{sfnm|1a1=Mandela|1y=1994|1p=4|2a1=Lodge|2y=2006|2p=2|3a1=Smith|3y=2010|3p=16}} Stërgjyshi i tij patrilinear, Ngubengcuka, ishte sundimtar i Mbretërisë Thembu në territoret e Transkeit, sot pjesë e provincës Kepi Lindor i Afrikës së Jugut.{{sfnm|1a1=Meer|1y=1988|1p=3|2a1=Guiloineau|2a2=Rowe|2y=2002|2p=23|3a1=Meredith|3y=2010|3p=1}} Njëri nga bijtë e Ngubengcukës, i quajtur Mandela, ishte gjyshi i Nelsonit dhe burimi i mbiemrit të tij.{{sfn|Guiloineau|Rowe|2002|p=26}} Meqë Mandela ishte fëmija i mbretit nga një grua e klanit Ixhiba, e ashtuquajtura "Shtëpia e Dorës së Majtë", pasardhësit e kësaj dege kadete të familjes mbretërore ishin morganatikë, pa të drejtë të trashëgonin fronin, por të njohur si këshilltarë të trashëguar mbretërorë.{{sfnm|1a1=Guiloineau|1a2=Rowe|1y=2002|1p=26|2a1=Lodge|2y=2006|2p=1|3a1=Mafela|3y=2008|3pp=102–103}} Babai i Nelson Mandelës, Gadla Henry Mphakanyiswa Mandela, ishte një kryeplak vendas dhe këshilltar i monarkut; ai u emërua në këtë post në 1915, pasi paraardhësi i tij u akuzua për korrupsion nga një gjykatës i bardhë qeveritar.{{sfn|Smith|2010|p=19}} Në 1926, Gadla gjithashtu u shkarkua për korrupsion, por Nelsonit iu tha se babai i tij e kishte humbur punën për shkak se i kishte kundërvënë kërkesave të paarsyeshme të gjykatësit.{{sfnm|1a1=Mandela|1y=1994|1pp=8–9|2a1=Smith|2y=2010|2pp=21–22|3a1=Sampson|3y=2011|3p=4}} I devotshëm ndaj perëndisë Qamata,{{sfnm|1a1=Mandela|1y=1994|1p=17|2a1=Meredith|2y=2010|2p=1}} Gadla ishte poligam me katër gra, katër djem dhe nëntë vajza, që jetonin në fshatra të ndryshëm. Nëna e Nelsonit ishte gruaja e tretë e Gadlës, Nosekeni Fanny, bijë e Nkedamas nga Shtëpia e Dorës së Djathtë dhe pjesëtare e klanit amaMpemvu të xhosëve.{{sfnm|1a1=Benson|1y=1986|1p=15|2a1=Mandela|2y=1994|2pp=7–8|3a1=Smith|3y=2010|3pp=16, 23–24|4a1=Meredith|4y=2010|4pp=1, 3|5a1=Sampson|5y=2011|5p=4}} {{Quote box|width=25em|align=left|quote=Askush në familjen time nuk kishte shkuar ndonjëherë në shkollë ... Ditën e parë të shkollës mësuesja ime, zonjusha Mdingane, i dha secilit prej nesh një emër anglez. Ky ishte zakoni mes afrikanëve në atë kohë dhe padyshim vinte nga prirja britanike e arsimit tonë. Atë ditë, zonjusha Mdingane më tha se emri im i ri ishte Nelson. Përse pikërisht ky emër, s'kam asnjë ide.|salign=right|source=—&thinsp;Mandela, 1994{{sfn|Mandela|1994|p=19}} }} Mandela më vonë tha se jetën e tij të hershme e kishin dominuar zakoni dhe tabutë tradicionale xhosa.{{sfnm|1a1=Mandela|1y=1994|1p=15|2a1=Meredith|2y=2010|2p=3}} Ai u rrit me dy motra në ''kralin'' e nënës së tij në fshatin Qunu, ku kujdesej për bagëtinë dhe kalonte kohë të gjatë jashtë me djem të tjerë.{{sfnm|1a1=Benson|1y=1986|1p=16|2a1=Mandela|2y=1994|2p=12|3a1=Smith|3y=2010|3pp=23–24|4a1=Meredith|4y=2010|4pp=2, 4}} Të dy prindërit e tij ishin analfabetë, por nëna e tij, e krishterë e devotshme, e dërgoi në një shkollë lokale [[Metodizmi|metodiste]] kur ai ishte rreth shtatë vjeç. I pagëzuar metodist, Mandelës iu dha emri anglez "Nelson" nga mësuesja e tij.{{sfnm|1a1=Mandela|1y=1994|1pp=18–19|2a1=Lodge|2y=2006|2p=3|3a1=Smith|3y=2010|3p=24|4a1=Meredith|4y=2010|4pp=2, 4–5|5a1=Sampson|5y=2011|5pp=5,7|6a1=Forster|6y=2014|6pp=91–92}} Kur Mandela ishte rreth nëntë vjeç, babai i tij erdhi të qëndronte në Qunu, ku vdiq nga një sëmundje e padiagnostikuar që Mandela besonte se ishte sëmundje e mushkërive.{{sfnm|1a1=Mandela|1y=1994|1p=20|2a1=Lodge|2y=2006|2p=3|3a1=Smith|3y=2010|3p=25|4a1=Meredith|4y=2010|4p=5|5a1=Sampson|5y=2011|5p=7}} Duke u ndjerë "i shkëputur", ai më vonë tha se kishte trashëguar nga babai i tij "krenarinë rebele" dhe "ndjenjën kokëfortë të drejtësisë".{{sfn|Mandela|1994|pp=8, 20}} Nëna e Mandelës e çoi në pallatin "Great Place" në Mqhekezweni, ku u la nën kujdestarinë e regjentit thembu, Kryetarit Jongintaba Dalindyebo. Megjithëse nuk e pa nënën e tij përsëri për vite me radhë, Mandela e ndjeu se Jongintaba dhe gruaja e tij Noengland e trajtuan si fëmijën e tyre, duke e rritur së bashku me fëmijët e tyre.{{sfnm|1a1=Benson|1y=1986|1p=17|2a1=Meer|2y=1988|2p=4|3a1=Mandela|3y=1994|3pp=22–25|4a1=Lodge|4y=2006|4p=3|5a1=Smith|5y=2010|5pp=26–27|6a1=Meredith|6y=2010|6p=5|7a1=Sampson|7y=2011|7pp=7–9}} Meqë Mandela shkonte në kishë çdo të diel me kujdestarët e tij, krishterimi u bë pjesë e rëndësishme e jetës së tij.{{sfnm|1a1=Meer|1y=1988|1p=7|2a1=Mandela|2y=1994|2pp=27–29|3a1=Meredith|3y=2010|3pp=8–9}} Ai ndoqi një shkollë misionare metodiste pranë pallatit, ku studioi anglisht, xhosa, histori dhe gjeografi.{{sfnm|1a1=Meer|1y=1988|1p=7|2a1=Mandela|2y=1994|2p=25|3a1=Smith|3y=2010|3p=27|4a1=Meredith|4y=2010|4p=9}} Ai zhvilloi një dashuri për historinë afrikane, duke dëgjuar tregimet e treguara nga vizitorët e moshuar në pallat, dhe u ndikua nga retorika antiimperialiste e një kryetari vizitor, Joyi.{{sfnm|1a1=Meer|1y=1988|1pp=11–12|2a1=Mandela|2y=1994|2pp=31–34|3a1=Lodge|3y=2006|3p=3|4a1=Smith|4y=2010|4p=18|5a1=Meredith|5y=2010|5p=8}} Megjithatë, në atë kohë ai i konsideronte kolonizuesit evropianë jo si shtypës, por si bamirës që kishin sjellë arsim dhe përfitime të tjera në Afrikën e jugut.{{sfnm|1a1=Mandela|1y=1994|1p=43|2a1=Meredith|2y=2010|2p=11}} Në moshën 16-vjeçare, ai, kushëriri i tij Justice dhe disa djem të tjerë udhëtuan në Tyhalarha për t'iu nënshtruar ritit të rrethprerjes ''ulwaluko'' që simbolikisht shënonte kalimin e tyre nga djem në burra; pas kësaj iu dha emri ''Dalibunga''.{{sfnm|1a1=Benson|1y=1986|1p=17|2a1=Mandela|2y=1994|2pp=36–42|3a1=Lodge|3y=2006|3p=8|4a1=Smith|4y=2010|4pp=29–31|5a1=Meredith|5y=2010|5pp=9–11|6a1=Sampson|6y=2011|6p=14}} === Clarkebury, Healdtown dhe Fort Hare: 1934–1940 === [[File:Young Mandela.jpg|thumb|left|upright=0.7|Mandela në Umtata, 1937]] Me qëllim që të fitonte aftësitë e nevojshme për t'u bërë këshilltar privat i shtëpisë mbretërore thembu, Mandela filloi arsimin e mesëm në 1933 në Shkollën e Mesme Metodiste Clarkebury në Engcobo, një institucion në stil perëndimor që ishte shkolla më e madhe për afrikanët me ngjyrë në Thembuland.{{sfnm|1a1=Mandela|1y=1994|1pp=45–47|2a1=Smith|2y=2010|2pp=27, 31|3a1=Meredith|3y=2010|3pp=12–13|4a1=Sampson|4y=2011|4p=15}} I detyruar të shoqërohej me nxënës të tjerë në baza të barabarta, ai pretendoi se humbi qëndrimin e tij "krenar", duke u bërë shok i ngushtë me një vajzë për herë të parë; filloi të luante sport dhe zhvilloi dashurinë e tij të përjetshme për kopshtarinë.{{sfn|Mandela|1994|pp=48–50}} Ai përfundoi Certifikatën e Vogël në dy vjet,{{sfn|Sampson|2011|p=17}} dhe në 1937 u transferua në Healdtown, kolegjin metodist në Fort Beaufort të ndjekur nga shumica e familjes mbretërore thembu, përfshirë Justice-in.{{sfnm|1a1=Mandela|1y=1994|1p=52|2a1=Smith|2y=2010|2pp=31–32|3a1=Meredith|3y=2010|3p=14|4a1=Sampson|4y=2011|4pp=17–18}} Drejtori theksonte epërsinë e [[Kultura e Evropës|kulturës]] dhe qeverisjes evropiane, por Mandela u interesua gjithnjë e më shumë për kulturën vendase afrikane, duke bërë shokun e tij të parë jo-xhosa, një folës [[Gjuha sotho|sotho]], dhe duke u ndikuar nga një prej mësuesve të tij të preferuar, një xhosa që theu tabunë duke u martuar me një sotho.{{sfnm|1a1=Mandela|1y=1994|1pp=53–54|2a1=Smith|2y=2010|2p=32|3a1=Meredith|3y=2010|3pp=14–15|4a1=Sampson|4y=2011|4pp=18–21}} Mandela kaloi shumë kohë të lirë në Healdtown si vrapues distancash të gjata dhe boksier, dhe në vitin e dytë u bë prefekt.{{sfnm|1a1=Mandela|1y=1994|1p=56|2a1=Smith|2y=2010|2p=32|3a1=Meredith|3y=2010|3p=15}} Në 1939, me mbështetjen e Jongintabës, Mandela filloi punën për një diplomë BA në Universiteti Fort Hare, një institucion elitar për afrikanët me ngjyrë me rreth 150 studentë në Alice, Kepi Lindor. Ai studioi anglisht, [[Antropologjia|antropologji]], politikë, "administratë vendase" dhe e drejta romano-holandeze në vitin e tij të parë, duke dëshiruar të bëhej përkthyes ose nëpunës në Departamenti i Çështjeve Vendase.{{sfnm|1a1=Mandela|1y=1994|1pp=62–65|2a1=Lodge|2y=2006|2p=9|3a1=Smith|3y=2010|3pp=33–34|4a1=Meredith|4y=2010|4pp=15–18|5a1=Sampson|5y=2011|5pp=21, 25}} Mandela qëndroi në konviktin Wesley House, duke u shoqëruar me farefisin e tij, K. D. Matanzima, si dhe me Oliver Tambo, i cili u bë mik dhe shok i ngushtë për dekada të tëra.{{sfnm|1a1=Mandela|1y=1994|1pp=62–63|2a1=Smith|2y=2010|2pp=33–34|3a1=Meredith|3y=2010|3pp=17–19|4a1=Sampson|4y=2011|4pp=24–25}} Ai filloi vallëzimin e sallonit,{{sfnm|1a1=Mandela|1y=1994|1pp=67–69|2a1=Smith|2y=2010|2p=34|3a1=Meredith|3y=2010|3p=18|4a1=Sampson|4y=2011|4p=25}} luajti në një shfaqje të shoqërisë dramatike për [[Abraham Lincoln]]-in,{{sfnm|1a1=Mandela|1y=1994|1p=68|2a1=Lodge|2y=2006|2p=10|3a1=Smith|3y=2010|3p=35|4a1=Meredith|4y=2010|4p=18|5a1=Sampson|5y=2011|5p=25}} dhe dha mësime Bible në komunitetin lokal si pjesë e Shoqatës Studentore të Krishterë.{{sfnm|1a1=Mandela|1y=1994|1p=68|2a1=Lodge|2y=2006|2p=10|3a1=Meredith|3y=2010|3p=18|4a1=Forster|4y=2014|4p=93}} Megjithëse kishte shokë të lidhur me Kongresin Kombëtar Afrikan (KKA) që donin që Afrika e Jugut të ishte e pavarur nga [[Perandoria Britanike]], Mandela shmangu çdo përfshirje me lëvizjen e sapolindur,{{sfn|Sampson|2011|p=25}} dhe u bë mbështetës i zëshëm i përpjekjes së luftës britanike kur filloi [[Lufta e Dytë Botërore]].{{sfnm|1a1=Mandela|1y=1994|1pp=70–71|2a1=Lodge|2y=2006|2p=11|3a1=Meredith|3y=2010|3p=19|4a1=Sampson|4y=2011|4p=26}} Në fund të vitit të tij të parë, ai u përfshi në një bojkotim të këshillit përfaqësues të studentëve (KPS) kundër cilësisë së ushqimit, për të cilin u përjashtua nga universiteti; ai nuk u kthye kurrë më.{{sfnm|1a1=Benson|1y=1986|1p=21|2a1=Mandela|2y=1994|2pp=78–86|3a1=Lodge|3y=2006|3pp=11–12|4a1=Smith|4y=2010|4pp=34–35|5a1=Meredith|5y=2010|5pp=19–20|6a1=Sampson|6y=2011|6pp=26–27}} === Mbërritja në Johanesburg: 1941–1943 === Duke u kthyer në Mqhekezweni në dhjetor 1940, Mandela zbuloi se Jongintaba kishte organizuar martesa për të dhe për Justice-in; të tronditur, ata ikën drejt Johanesburgut përmes Queenstown-it, duke mbërritur në prill 1941.{{sfnm|1a1=Benson|1y=1986|1p=21|2a1=Mandela|2y=1994|2pp=73–76|3a1=Lodge|3y=2006|3p=12|4a1=Smith|4y=2010|4pp=36–39|5a1=Meredith|5y=2010|5pp=20–22|6a1=Sampson|6y=2011|6pp=27–28}} Mandela gjeti punë si roje nate në minierat Crown Mines, "pamja e tij e parë e kapitalizmit jugafrikan në veprim", por u pushua nga puna kur ''induna'' (kryeplaku) zbuloi se ai ishte i arratisur.{{sfnm|1a1=Benson|1y=1986|1p=23|2a1=Meer|2y=1988|2pp=25–26|3a1=Mandela|3y=1994|3pp=89–94|4a1=Lodge|4y=2006|4pp=12–13|5a1=Smith|5y=2010|5p=40|6a1=Meredith|6y=2010|6pp=27–28|7a1=Sampson|7y=2011|7pp=29–30}} Ai qëndroi me një kushëri në Qytezën George Goch, i cili ia prezantoi Mandelës agjentin e patundshmërive dhe aktivistin e KKA-së Walter Sisulu. Ky i fundit i siguroi Mandelës një punë si nëpunës i kontraktuar në firmën ligjore Witkin, Sidelsky and Eidelman, drejtuar nga Lazar Sidelsky, një çifut liberal simpatizues i çështjes së KKA-së.{{sfnm|1a1=Mandela|1y=1994|1pp=96–101|2a1=Lodge|2y=2006|2pp=13, 19–21|3a1=Smith|3y=2010|3p=41|4a1=Meredith|4y=2010|4pp=28–30|5a1=Sampson|5y=2011|5pp=30–31}} Në firmë, Mandela u shoqërua me Gaur Radebe—anëtar hlubi i KKA-së dhe i Partisë Komuniste—dhe me Nat Bregman, komunist çifut që u bë shoku i tij i parë i bardhë.{{sfnm|1a1=Mandela|1y=1994|1pp=104–105|2a1=Lodge|2y=2006|2pp=22, 31–32|3a1=Smith|3y=2010|3pp=43, 48|4a1=Meredith|4y=2010|4pp=31–32|5a1=Sampson|5y=2011|5pp=32–33}} Mandela ndoqi tubime të Partisë Komuniste, ku u impresionua nga fakti që evropianët, [[Popujt bantu|afrikanët]], indianët, dhe të përzierit përzieheshin si të barabartë. Ai më vonë tha se nuk u anëtarësua në parti sepse [[Ateizmi|ateizmi]] i saj binte ndesh me besimin e tij të krishterë, dhe sepse e shihte luftën jugafrikane si të bazuar në racë e jo si luftë klasash.{{sfnm|1a1=Mandela|1y=1994|1p=106|2a1=Smith|2y=2010|2pp=48–49}} Mandela u regjistrua në një kurs korrespondence në Universiteti i Afrikës së Jugut, duke punuar për diplomën e tij bachelor natën.{{sfnm|1a1=Mandela|1y=1994|1p=100|2a1=Smith|2y=2010|2p=44|3a1=Meredith|3y=2010|3p=33|4a1=Sampson|4y=2011|4p=34}} Duke fituar një pagë të vogël, Mandela mori me qira një dhomë në shtëpinë e familjes Xhoma në qytezën Alexandra; megjithëse e mbushur me varfëri, krim dhe ndotje, Alexandra mbeti gjithmonë një vend i veçantë për të.{{sfnm|1a1=Benson|1y=1986|1p=23|2a1=Meer|2y=1988|2p=26|3a1=Mandela|3y=1994|3pp=99, 108–110|4a1=Smith|4y=2010|4pp=44–45|5a1=Meredith|5y=2010|5p=33|6a1=Sampson|6y=2011|6p=33}} Megjithëse i turpëruar nga varfëria e tij, ai bëri një lidhje të shkurtër me një grua suazi para se pa sukses të bënte të dashuruar bijën e qiradhënësit të tij.{{sfnm|1a1=Mandela|1y=1994|1pp=113–116|2a1=Lodge|2y=2006|2p=23|3a1=Smith|3y=2010|3pp=45–46|4a1=Sampson|4y=2011|4p=33}} Për të kursyer para dhe për të qenë më afër qendrës së Johanesburgut, Mandela u zhvendos në kompleksin e Shoqata e Punës Vendase Witwatersrand, duke jetuar mes minatorëve nga fise të ndryshme; meqë komplekset vizitoheshin nga kryetarë të ndryshëm, ai një herë takoi Mbretëreshën Regjente të Basutolandit.{{sfnm|1a1=Mandela|1y=1994|1pp=118–119|2a1=Lodge|2y=2006|2p=24|3a1=Meredith|3y=2010|3p=33|4a1=Sampson|4y=2011|4p=34}} Në fund të vitit 1941, Jongintaba vizitoi Johanesburgun—duke e falur atje Mandelën për ikjen e tij—para se të kthehej në Thembuland, ku vdiq në dimrin e vitit 1942.{{sfnm|1a1=Mandela|1y=1994|1pp=116–117, 119–120|2a1=Lodge|2y=2006|2p=22|3a1=Smith|3y=2010|3p=47|4a1=Meredith|4y=2010|4pp=33–34|5a1=Sampson|5y=2011|5p=33}} Pasi kaloi provimet e tij BA në fillim të vitit 1943, Mandela u kthye në Johanesburg për të ndjekur një rrugë politike si jurist, në vend që të bëhej këshilltar privat në Thembuland.{{sfnm|1a1=Mandela|1y=1994|1pp=122, 126–27|2a1=Smith|2y=2010|2p=49|3a1=Meredith|3y=2010|3p=34|4a1=Sampson|4y=2011|4p=34}} == Aktiviteti revolucionar i hershëm == === Studimet ligjore dhe Lëvizja e të Rinjve e KKA-së: 1943–1949 === Mandela filloi të studionte drejtësi në Universiteti i Witwatersrand-it, ku ishte i vetmi student afrikan me ngjyrë dhe përballej me racizëm. Atje, ai u shoqërua me studentë liberalë dhe komunistë evropianë, çifutë dhe indianë, ndër ta Joe Slovo dhe Ruth First.{{sfnm|1a1=Meer|1y=1988|1pp=33–34|2a1=Mandela|2y=1994|2pp=127–131|3a1=Smith|3y=2010|3pp=64–65|4a1=Meredith|4y=2010|4pp=34–35|5a1=Sampson|5y=2011|5pp=34–35}} Duke u politizuar gjithnjë e më shumë, Mandela marshoi në gusht 1943 në mbështetje të një bojkoti të suksesshëm të autobusëve për të kthyer prapa rritjen e çmimeve të biletave.{{sfnm|1a1=Mandela|1y=1994|1pp=122–123|2a1=Lodge|2y=2006|2pp=27–28|3a1=Smith|3y=2010|3p=48|4a1=Meredith|4y=2010|4p=44|5a1=Sampson|5y=2011|5p=37}} Duke u anëtarësuar në KKA, ai u ndikua gjithnjë e më shumë nga Sisulu, duke kaluar kohë me aktivistë të tjerë në shtëpinë e Sisulut në Orlando, përfshirë shokun e tij të vjetër Oliver Tambo.{{sfnm|1a1=Mandela|1y=1994|1p=136|2a1=Smith|2y=2010|2p=53|3a1=Meredith|3y=2010|3pp=36, 43}} Në 1943, Mandela takoi Anton Lembede-n, një anëtar i KKA-së i lidhur me degën "afrikaniste" të nacionalizmit afrikan, e cila kundërshtonte fuqishëm një front racor të bashkuar kundër kolonializmit dhe imperializmit ose një aleancë me komunistët.{{sfnm|1a1=Mandela|1y=1994|1pp=137–139|2a1=Lodge|2y=2006|2pp=33–34|3a1=Smith|3y=2010|3p=53|4a1=Meredith|4y=2010|4pp=42–43|5a1=Sampson|5y=2011|5pp=38–39}} Pavarësisht miqësive të tij me jo-afrikanë dhe komunistë, Mandela përqafoi pikëpamjet e Lembedes, duke besuar se afrikanët me ngjyrë duhet të ishin plotësisht të pavarur në luftën e tyre për vetëvendosje politike.{{sfnm|1a1=Benson|1y=1986|1p=31|2a1=Meer|2y=1988|2pp=34–35|3a1=Mandela|3y=1994|3pp=142–143|4a1=Smith|4y=2010|4p=54}} Duke vendosur për nevojën e një krahu rinor për të mobilizuar masivisht afrikanët kundër shtypjes së tyre, Mandela ishte pjesë e një delegacioni që iu drejtua presidentit të KKA-së Alfred Bitini Xuma për këtë çështje në shtëpinë e tij në Sophiatown; Lëvizja e të Rinjve e Kongresit Kombëtar Afrikan (LRKKA) u themelua të dielën e Pashkëve 1944 në Qendra Sociale e Burrave Bantu, me Lembeden si president dhe Mandelën anëtar të komitetit ekzekutiv.{{sfnm|1a1=Benson|1y=1986|1pp=28–29|2a1=Mandela|2y=1994|2pp=139–143|3a1=Lodge|3y=2006|3p=35|4a1=Smith|4y=2010|4pp=52–56|5a1=Meredith|5y=2010|5pp=44–46|6a1=Sampson|6y=2011|6pp=39–41}} [[File:Mandela e Evelyn 1944.jpg|thumb|left|Mandela dhe Evelyn në korrik 1944 në festën e dasmës së Walter dhe Albertina Sisulu-t në Qendrën Sociale të Burrave Bantu{{sfn|Smith|2010|p=inset photographs}}]] Në shtëpinë e Sisulut, Mandela takoi Evelyn Mase, infermiere praktikante dhe aktiviste e KKA-së nga Engcobo, Transkei. Duke hyrë në një marrëdhënie dhe duke u martuar në tetor 1944, ata jetuan fillimisht me të afërmit e saj derisa u zhvendosën në një shtëpi me qira në qytezën Orlando në fillim të vitit 1946.{{sfnm|1a1=Benson|1y=1986|1p=24|2a1=Meer|2y=1988|2pp=39–40|3a1=Mandela|3y=1994|3pp=144, 148–149|4a1=Lodge|4y=2006|4pp=24, 25|5a1=Smith|5y=2010|5pp=59–62|6a1=Meredith|6y=2010|6p=47|7a1=Sampson|7y=2011|7p=36}} Fëmija i tyre i parë, Madiba "Thembi" Thembekile, lindi në shkurt 1945; një vajzë, Makaziwe, lindi në 1947 por vdiq nga [[Meningjiti|meningjiti]] nëntë muaj më vonë.{{sfnm|1a1=Meer|1y=1988|1pp=40–41|2a1=Mandela|2y=1994|2pp=149, 152|3a1=Lodge|3y=2006|3p=29|4a1=Smith|4y=2010|4pp=60–64|5a1=Meredith|5y=2010|5p=48|6a1=Sampson|6y=2011|6p=36}} Mandela shijoi jetën familjare, duke pritur nënën e tij dhe motrën e tij, Leabie, të qëndronin me të.{{sfnm|1a1=Meer|1y=1988|1p=40|2a1=Mandela|2y=1994|2pp=150, 210|3a1=Lodge|3y=2006|3p=30|4a1=Smith|4y=2010|4p=67|5a1=Meredith|5y=2010|5p=48|6a1=Sampson|6y=2011|6p=36}} Në fillim të vitit 1947, tre vitet e tij si nëpunës i kontraktuar përfunduan në Witkin, Sidelsky and Eidelman, dhe ai vendosi të bëhej student me kohë të plotë, duke jetuar nga huatë e Fondit të Mirëqenies Bantu.{{sfnm|1a1=Mandela|1y=1994|1p=151|2a1=Smith|2y=2010|2p=64|3a1=Meredith|3y=2010|3pp=48–49}} Në korrik 1947, Mandela e nxitoi Lembeden, i cili ishte i sëmurë, në spital, ku ai vdiq; atë e pasoi si president i LRKKA-së Peter Mda, më i moderuar, i cili pranoi të bashkëpunonte me komunistë dhe jo-afrikanë, duke e emëruar Mandelën sekretar të LRKKA-së.{{sfnm|1a1=Benson|1y=1986|1p=36|2a1=Meer|2y=1988|2p=43|3a1=Mandela|3y=1994|3pp=153–154|4a1=Smith|4y=2010|4p=66|5a1=Sampson|5y=2011|5p=48}} Mandela nuk pajtohej me qasjen e Mdas, dhe në dhjetor 1947 mbështeti një masë të pasuksesshme për të përjashtuar komunistët nga LRKKA-ja, duke e konsideruar ideologjinë e tyre joafrikane.{{sfnm|1a1=Mandela|1y=1994|1p=154|2a1=Sampson|2y=2011|2p=42}} Në 1947, Mandela u zgjodh në komitetin ekzekutiv të degës së KKA-së në Transvaal, duke shërbyer nën presidentin rajonal C. S. Ramohanoe. Kur Ramohanoe veproi kundër dëshirave të komitetit duke bashkëpunuar me indianë dhe komunistë, Mandela ishte një nga ata që e detyruan dorëheqjen e tij.{{sfnm|1a1=Mandela|1y=1994|1pp=154–157|2a1=Lodge|2y=2006|2p=37|3a1=Smith|3y=2010|3p=66|4a1=Sampson|4y=2011|4p=49}} Në zgjedhjet e përgjithshme jugafrikane të 1948-ës, në të cilat lejohej të votonin vetëm të bardhët, Partia Nacionaliste Bashkuese e dominuar nga afrikanerët, nën Daniel François Malan, mori pushtetin, duke u bashkuar shpejt me Partia Afrikanere për të formuar Partinë Nacionaliste. Hapur raciste, partia kodifikoi dhe zgjeroi segregimin racial me legjislacion të ri të aparteidit.{{sfnm|1a1=Benson|1y=1986|1p=35|2a1=Mandela|2y=1994|2pp=159–162|3a1=Lodge|3y=2006|3pp=41–42|4a1=Smith|4y=2010|4pp=70–72|5a1=Meredith|5y=2010|5pp=76–78|6a1=Sampson|6y=2011|6pp=51–52}} Duke fituar gjithnjë e më shumë ndikim në KKA, Mandela dhe aleatët e tij të kuadrit partiak filluan të avokonin [[Veprim i drejtpërdrejtë|veprim të drejtpërdrejtë]] kundër aparteidit, siç ishin bojkotet dhe grevat, të ndikuar nga taktikat e përdorura tashmë nga komuniteti indian i Afrikës së Jugut. Xuma nuk i mbështeti këto masa dhe u hoq nga presidenca në një mocion mosbesimi, duke u zëvendësuar nga James Moroka dhe një komitet ekzekutiv më militant që përfshinte Sisulu-n, Mda-n, Tambo-n dhe Godfrey Pitje-n.{{sfnm|1a1=Benson|1y=1986|1pp=36–37|2a1=Mandela|2y=1994|2pp=162–165|3a1=Lodge|3y=2006|3p=44|4a1=Smith|4y=2010|4pp=72–73|5a1=Meredith|5y=2010|5pp=78–79|6a1=Sampson|6y=2011|6pp=53–55}} Mandela më vonë tregoi se ai dhe kolegët e tij "e kishin udhëhequr KKA-në drejt një rruge më radikale dhe revolucionare."{{sfn|Mandela|1994|p=165}} Duke ia kushtuar kohën e tij politikës, Mandela dështoi tri herë vitin e tij të fundit në Witwatersrand; përfundimisht iu mohua diploma në dhjetor 1949.{{sfnm|1a1=Smith|1y=2010|1pp=68–70|2a1=Sampson|2y=2011|2p=35}} === Fushata e Sfidës dhe Presidenca e KKA-së në Transvaal: 1950–1954 === [[File:Flag of the African National Congress.svg|thumb|Flamuri trengjyrësh i KKA-së; e zeza për popullin, jeshilja për tokën, dhe e arta për burimet e Afrikës{{sfn|Benson|1986|p=26}}]] Mandela zuri vendin e Xumas në ekzekutivin kombëtar të KKA-së në mars 1950,{{sfnm|1a1=Mandela|1y=1994|1p=168|2a1=Lodge|2y=2006|2p=44|3a1=Sampson|3y=2011|3pp=55–56}} dhe po atë vit u zgjodh president kombëtar i LRKKA-së.{{sfnm|1a1=Benson|1y=1986|1p=41|2a1=Mandela|2y=1994|2p=176|3a1=Lodge|3y=2006|3p=47|4a1=Smith|4y=2010|4p=78|5a1=Meredith|5y=2010|5p=88|6a1=Sampson|6y=2011|6pp=63–64}} Në mars, u mbajt Konventa për Mbrojtjen e Fjalës së Lirë në Johanesburg, duke bashkuar aktivistë afrikanë, indianë dhe komunistë për të thirrur një grevë e përgjithshme të 1 Majit në protestë kundër aparteidit dhe sundimit të pakicës së bardhë. Mandela e kundërshtoi grevën sepse ishte shumracore dhe jo e udhëhequr nga KKA-ja, por shumica e punëtorëve me ngjyrë morën pjesë, duke rezultuar në shtim të represionit policor dhe në miratimin e Akti për Shtypjen e Komunizmit, 1950, që preku veprimtarinë e të gjitha grupeve të protestës.{{sfnm|1a1=Benson|1y=1986|1pp=38–40|2a1=Meer|2y=1988|2pp=48–49|3a1=Mandela|3y=1994|3pp=165–167|4a1=Smith|4y=2010|4pp=74–75|5a1=Meredith|5y=2010|5pp=81–83|6a1=Sampson|6y=2011|6pp=61–62}} Në konferencën kombëtare të KKA-së të dhjetorit 1951, ai vazhdoi të argumentonte kundër një fronti të bashkuar racor, por u kaloi në votim.{{sfnm|1a1=Mandela|1y=1994|1p=176|2a1=Smith|2y=2010|2p=78|3a1=Sampson|3y=2011|3pp=63–64}} Më pas, Mandela hodhi poshtë afrikanizmin e Lembedes dhe përqafoi idenë e një fronti shumracor kundër aparteidit.{{sfnm|1a1=Benson|1y=1986|1p=42|2a1=Meer|2y=1988|2p=55|3a1=Lodge|3y=2006|3p=48|4a1=Meredith|4y=2010|4p=94}} I ndikuar nga miq si Moses Kotane dhe nga mbështetja e [[Bashkimi Sovjetik|Bashkimit Sovjetik]] për luftërat e çlirimit kombëtar, mosbesimi i tij ndaj komunizmit u zbeh dhe ai filloi të lexonte literaturë nga [[Karl Marksi|Karl Marks]], [[Vladimir Lenini]], dhe [[Mao Ce Duni]], duke përqafuar përfundimisht filozofinë marksiste të [[Materializmi dialektik|materializmit dialektik]].{{sfnm|1a1=Mandela|1y=1994|1pp=177–172|2a1=Lodge|2y=2006|2pp=45, 47|3a1=Smith|3y=2010|3pp=75–76|4a1=Meredith|4y=2010|4p=87|5a1=Sampson|5y=2011|5pp=64–65}} Duke komentuar mbi komunizmin, ai më vonë tha se "u ndje i tërhequr fuqishëm nga ideja e një shoqërie pa klasa që, sipas mendimit të tij, ngjante me kulturën tradicionale afrikane ku jeta ishte e përbashkët dhe komunale."{{sfn|Mandela|1994|p=172}} Në prill 1952, Mandela filloi punën në firmën ligjore H.M. Basner, e cila i përkiste një komunisti,{{sfnm|1a1=Mandela|1y=1994|1p=165|2a1=Lodge|2y=2006|2p=53|3a1=Smith|3y=2010|3p=77|4a1=Meredith|4y=2010|4p=92}} megjithëse angazhimi i tij në rritje ndaj punës dhe aktivizmit nënkuptonte se ai kalonte më pak kohë me familjen e tij.{{sfnm|1a1=Mandela|1y=1994|1p=170|2a1=Smith|2y=2010|2p=94|3a1=Meredith|3y=2010|3p=103}} Në 1952, KKA-ja filloi përgatitjet për një Fushatë të përbashkët Sfide kundër aparteidit me grupe indiane dhe komuniste, duke themeluar një Bord Kombëtar Vullnetar për të rekrutuar vullnetarë. Fushata u projektua për të ndjekur rrugën e rezistencës joveprimtare të ndikuar nga [[Mahatma Gandi]]; disa e mbështetën për arsye etike, por Mandela e konsideronte të jetë më tepër pragmatike.{{sfnm|1a1=Benson|1y=1986|1pp=44–46|2a1=Meer|2y=1988|2pp=56–58|3a1=Mandela|3y=1994|3pp=182–183|4a1=Smith|4y=2010|4pp=77, 80|5a1=Meredith|5y=2010|5pp=88–89|6a1=Sampson|6y=2011|6pp=66–67}} Në një tubim në [[Durban]] më 22 qershor, Mandela iu drejtua një turme prej 10.000 vetash, duke inicuar protestat e fushatës, për të cilat u arrestua dhe u burgos shkurtimisht në burgun Marshall Square.{{sfnm|1a1=Mandela|1y=1994|1pp=183–188|2a1=Lodge|2y=2006|2p=52, 53|3a1=Smith|3y=2010|3pp=81–83|4a1=Meredith|4y=2010|4pp=88–89|5a1=Sampson|5y=2011|5p=69}} Këto ngjarje e vendosën Mandelën si një nga figurat politike më të njohura me ngjyrë në Afrikën e Jugut.{{sfn|Lodge|2006|p=47}} Me protesta të mëtejshme, anëtarësia e KKA-së u rrit nga 20.000 në 100.000 anëtarë; qeveria u përgjigj me arrestime masive dhe miratoi Akti për Sigurinë Publike, 1953 për të lejuar gjendjen e luftës.{{sfnm|1a1=Mandela|1y=1994|1pp=188–192|2a1=Sampson|2y=2011|2p=68}} Në maj, autoritetet i ndaluan presidentit të KKA-së në Transvaal, J. B. Marks, daljet publike; i paaftë të ruante pozicionin e tij, ai rekomandoi Mandelën si pasardhësin e tij. Megjithëse afrikanistët e kundërshtuan kandidaturën e tij, Mandela u zgjodh president rajonal në tetor.{{sfnm|1a1=Benson|1y=1986|1p=51|2a1=Mandela|2y=1994|2pp=194–195|3a1=Lodge|3y=2006|3p=54|4a1=Smith|4y=2010|4p=85|5a1=Sampson|5y=2011|5pp=72–73}} [[File:The Nelson Mandela House.jpg|thumb|left|Ish-shtëpia e Mandelës në qytezën Soweto të Johanesburgut]] Në korrik 1952, Mandela u arrestua sipas Aktit për Shtypjen e Komunizmit dhe u përball me gjyq si një prej 21 të akuzuarve—ndër ta Moroka, Sisulu dhe Yusuf Dadoo—në Johanesburg. Të shpallur fajtorë për "komunizëm statutor", term që qeveria e përdorte për të përshkruar shumicën e kundërshtimit ndaj aparteidit, dënimi i tyre me nëntë muaj punë e detyrueshme u pezullua për dy vjet.{{sfnm|1a1=Benson|1y=1986|1pp=50–51|2a1=Mandela|2y=1994|2pp=195–198|3a1=Lodge|3y=2006|3p=54|4a1=Smith|4y=2010|4pp=83–84|5a1=Meredith|5y=2010|5p=92|6a1=Sampson|6y=2011|6pp=71–72}} Në dhjetor, Mandelës iu dha një ndalim gjashtëmujor për të marrë pjesë në tubime ose për të folur me më shumë se një person njëherësh, gjë që e bëri presidencën e tij të KKA-së në Transvaal të pamundur, dhe gjatë kësaj kohe Fushata e Sfidës u shua.{{sfnm|1a1=Meer|1y=1988|1p=64|2a1=Mandela|2y=1994|2pp=199–200, 204|3a1=Smith|3y=2010|3p=86|4a1=Sampson|4y=2011|4p=73}} Në shtator 1953, Andrew Kunene lexoi fjalimin e Mandelës "No Easy Walk to Freedom" në një tubim të KKA-së në Transvaal; titulli u mor nga një thënie e udhëheqësit indian të pavarësisë [[Xhavaharlal Nehru|Jawaharlal Nehru]], një ndikim thelbësor në mendimin e Mandelës. Fjalimi paraqiti një plan urgjence për një skenar në të cilin KKA-ja do të ndalohej. Ky Plan Mandela, ose Plani-M, përfshinte ndarjen e organizatës në një strukturë qelizore me udhëheqje më të centralizuar.{{sfnm|1a1=Benson|1y=1986|1pp=58–59|2a1=Meer|2y=1988|2p=60|3a1=Mandela|3y=1994|3pp=205–207, 231|4a1=Lodge|4y=2006|4p=58|5a1=Meredith|5y=2010|5pp=107–108|6a1=Smith|6y=2010|6pp=116–117|7a1=Sampson|7y=2011|7pp=81–82, 84–85}} Mandela gjeti punë si avokat në firmën Terblanche and Brigish,<ref>{{cite web|url=https://rabbibrant.com/2013/12/06/guest-post-by-rabbi-brian-walt-welcoming-my-grandson-micah-mandela/|first=Rabbi Brian|last=Walt|title=Welcoming My Grandson, Micah Mandela|access-date=15 February 2026|date=6 December 2013|language=en}}</ref> para se të kalonte në firmën liberale Helman and Michel, duke kaluar provimet e kualifikimit për t'u bërë avokat i plotë.{{sfnm|1a1=Mandela|1y=1994|1pp=209–210|2a1=Smith|2y=2010|2p=87|3a1=Meredith|3y=2010|3p=95|4a1=Sampson|4y=2011|4p=7}} Në gusht 1953, Mandela dhe Tambo hapën firmën e tyre ligjore, Mandela dhe Tambo, që vepronte në qendër të Johanesburgut. E vetmja firmë ligjore e drejtuar nga afrikanë me ngjyrë në vend, ajo ishte e njohur mes njerëzve me ngjyrë të dëmtuar, duke u marrë shpesh me raste [[Brutaliteti policor|brutaliteti policor]]. E papëlqyer nga autoritetet, firma u detyrua të zhvendosej në një vend të largët pasi leja e zyrës së tyre u hoq sipas Aktit për Zonat në Grup; si rezultat, klientela e tyre u pakësua.{{sfnm|1a1=Benson|1y=1986|1pp=54–57|2a1=Meer|2y=1988|2p=61|3a1=Mandela|3y=1994|3pp=210–216|4a1=Lodge|4y=2006|4p=73|5a1=Smith|5y=2010|5pp=87–93|6a1=Meredith|6y=2010|6pp=95–101|7a1=Sampson|7y=2011|7pp=77–80}} Si jurist me trashëgimi [[Aristokracia (klasë)|aristokratike]], Mandela ishte pjesë e elitës me ngjyrë të klasës së mesme të Johanesburgut, duke u nderuar shumë nga komuniteti me ngjyrë.{{sfn|Lodge|2006|pp=28–29, 75}} Megjithëse një vajzë e dytë, Makaziwe Phumia, lindi në maj 1954, marrëdhënia e Mandelës me Evelynin u tendos, dhe ajo e akuzoi për tradhti bashkëshortore. Ai mund të ketë pasur lidhje me anëtaren e KKA-së Lillian Ngoyi dhe sekretaren Ruth Mompati; individë të ndryshëm afër Mandelës në këtë periudhë kanë thënë se kjo e fundit i lindi një fëmijë.{{sfnm|1a1=Meredith|1y=2010|1pp=103–104|2a1=Smith|2y=2010|2pp=95–99, 105–106}} E neveritur nga sjellja e djalit të saj, Nosekeni u kthye në Transkei, ndërsa Evelyn përqafoi [[Dëshmitarët e Jehovait]] dhe hodhi poshtë preokupimin e Mandelës me politikën.{{sfnm|1a1=Mandela|1y=1994|1pp=293–294|2a1=Meredith|2y=2010|2pp=104–105|3a1=Smith|3y=2010|3pp=98–99, 105–106|4a1=Sampson|4y=2011|4pp=76–77}} === Kongresi i Popullit dhe Gjyqi për Tradhti: 1955–1961 === {{Quote box | width = 25em | align = right | quote = Ne, populli i Afrikës së Jugut, deklarojmë për të gjithë vendin tonë dhe botën ta dinë:<br />Se Afrika e Jugut i përket të gjithëve që jetojnë në të, të zinj dhe të bardhë, dhe se asnjë qeveri nuk mund të pretendojë me të drejtë autoritet nëse nuk mbështetet mbi vullnetin e popullit. | salign = right | source = —&thinsp;Fjalët hapëse të Kartës së Lirisë{{sfnm|1a1=Benson|1y=1986|1p=66|2a1=Sampson|2y=2011|2p=92}} }} Pasi mori pjesë në protestën e pasuksesshme për të parandaluar zhvendosjen e detyruar të të gjithë njerëzve me ngjyrë nga lagja Sophiatown e Johanesburgut në shkurt 1955, Mandela arriti në përfundimin se veprimi i dhunshëm do të ishte i nevojshëm për t'i dhënë fund aparteidit dhe sundimit të pakicës së bardhë.{{sfnm|1a1=Mandela|1y=1994|1pp=218–233, 234–236|2a1=Lodge|2y=2006|2pp=59–60|3a1=Meredith|3y=2010|3pp=114–117|4a1=Smith|4y=2010|4p=120–123|5a1=Sampson|5y=2011|5pp=82–84}} Me këshillën e tij, Sisulu kërkoi armatim nga Republika Popullore e Kinës, kërkesë që u refuzua. Megjithëse qeveria kineze mbështeste luftën kundër aparteidit, ata besonin se lëvizja nuk ishte e përgatitur mjaftueshëm për [[Lufta guerile|luftë guerile]].{{sfnm|1a1=Mandela|1y=1994|1pp=226–227|2a1=Lodge|2y=2006|2p=60|3a1=Meredith|3y=2010|3pp=108–109|4a1=Smith|4y=2010|4p=118|5a1=Sampson|5y=2011|5p=84}} Me përfshirjen e Kongresit Indian të Afrikës së Jugut, Kongresit të Popullit me Ngjyrë, Kongresit Jugafrikan të Sindikatave dhe Kongresit të Demokratëve, KKA-ja planifikoi një Kongres të Popullit, duke ftuar të gjithë jugafrikanët të dërgonin propozime për një epokë pas-aparteidit. Bazuar në përgjigjet, një Kartë e Lirisë u hartua nga Rusty Bernstein, duke kërkuar krijimin e një shteti demokratik, jo-racialist me nacionalizimin e industrisë kryesore. Karta u miratua në një konferencë të qershorit 1955 në Kliptown, e cila u mbyll me forcë nga policia.{{sfnm|1a1=Benson|1y=1986|1pp=64–67|2a1=Meer|2y=1988|2pp=71–75|3a1=Mandela|3y=1994|3pp=243–249|4a1=Lodge|4y=2006|4pp=65–66|5a1=Meredith|5y=2010|5pp=129–133|6a1=Smith|6y=2010|6pp=118–120, 125–128|7a1=Sampson|7y=2011|7pp=87–95}} Parimet e Kartës së Lirisë mbetën të rëndësishme për Mandelën, dhe në 1956 ai e përshkroi si "një frymëzim për popullin e Afrikës së Jugut".{{sfn|Meredith|2010|p=134}} Pas përfundimit të një ndalimi të dytë në shtator 1955, Mandela shkoi në një pushim pune në Transkei për të diskutuar implikimet e Akti për Autoritetet Bantu, 1951 me kryetarët lokalë xhosa, duke vizituar gjithashtu nënën dhe Noenglandin e tij para se të vazhdonte drejt [[Kapshtad|Kejptaun]]it.{{sfnm|1a1=Mandela|1y=1994|1pp=253–274|2a1=Smith|2y=2010|2pp=130–132|3a1=Sampson|3y=2011|3pp=96–99}} Në mars 1956, ai mori ndalimin e tij të tretë të daljeve publike, duke e kufizuar në Johanesburg për pesë vjet, por ai shpesh e shkelte.{{sfnm|1a1=Mandela|1y=1994|1p=275|2a1=Meredith|2y=2010|2p=147|3a1=Sampson|3y=2011|3pp=101–102}} Martesa e Mandelës u shemb dhe Evelyni e la, duke marrë fëmijët për të jetuar me vëllain e saj. Duke filluar procedurat e divorcit në maj 1956, ajo pretendoi se Mandela e kishte abuzuar fizikisht; ai i mohoi akuzat dhe luftoi për kujdestarinë e fëmijëve.{{sfnm|1a1=Meer|1y=1988|1pp=79–80|2a1=Meredith|2y=2010|2pp=143–144|3a1=Smith|3y=2010|3pp=100–102|4a1=Sampson|4y=2011|4p=110}} Ajo e tërhoqi peticionin e ndarjes në nëntor, por Mandela paraqiti kërkesën për divorc në janar 1958; divorci u finalizua në mars, me fëmijët nën kujdesin e Evelynit.{{sfnm|1a1=Meer|1y=1988|1pp=79–80|2a1=Mandela|2y=1994|2p=296|3a1=Smith|3y=2010|3pp=102–104|4a1=Sampson|4y=2011|4p=110}} Gjatë procedurave të divorcit, ai filloi të bënte të dashuruar një punonjëse sociale, Winnie Madikizela, me të cilën u martua në Bizana në qershor 1958. Ajo më vonë u përfshi në aktivitetet e KKA-së, duke kaluar disa javë në burg.{{sfnm|1a1=Benson|1y=1986|1pp=74–76|2a1=Meer|2y=1988|2p=93|3a1=Mandela|3y=1994|3pp=306–311|4a1=Lodge|4y=2006|4pp=75–77|5a1=Meredith|5y=2010|5pp=144–149|6a1=Smith|6y=2010|6pp=104, 132–145|7a1=Sampson|7y=2011|7pp=110–113}} Së bashku patën dy fëmijë: Zenani, lindur në shkurt 1959, dhe Zindziswa (1960–2020).{{sfn|Meredith|2010|pp=165, 186}} Në dhjetor 1956, Mandela u arrestua së bashku me pjesën më të madhe të ekzekutivit kombëtar të KKA-së dhe u akuzua për "tradhti të lartë" ndaj shtetit. I mbajtur në Burgun e Johanesburgut mes protestave masive, ata iu nënshtruan një ekzaminimi përgatitor para se t'u jepej garanci.{{sfnm|1a1=Benson|1y=1986|1pp=68, 71–72|2a1=Meer|2y=1988|2p=83|3a1=Mandela|3y=1994|3pp=283–292|4a1=Meredith|4y=2010|4pp=136–141|5a1=Smith|5y=2010|5pp=163–164|6a1=Sampson|6y=2011|6pp=103–106}} Kundërshtimi i mbrojtjes filloi në janar 1957, i mbikëqyrur nga avokati mbrojtës Vernon Berrangé, dhe vazhdoi deri sa çështja u shty në shtator. Në janar 1958, Oswald Pirow u caktua për të ndjekur penalisht çështjen, dhe në shkurt gjykatësi vendosi se kishte "arsye të mjaftueshme" për të pandehurit të gjykoheshin në Gjykata e Lartë e Transvaalit.{{sfnm|1a1=Mandela|1y=1994|1pp=299–305|2a1=Meredith|2y=2010|2p=142|3a1=Smith|3y=2010|3pp=167–168|4a1=Sampson|4y=2011|4pp=116–117}} Gjyqi zyrtar për Tradhti filloi në [[Pretoria]] në gusht 1958, ku të pandehurit paraqitën me sukses kërkesën për zëvendësimin e tre gjykatësve—të gjithë të lidhur me Partinë Nacionaliste në pushtet. Në gusht, një akuzë u hoq, dhe në tetor prokuroria tërhoqi akuzën, duke paraqitur një version të riformuluar në nëntor, i cili argumentonte se udhëheqja e KKA-së kishte kryer tradhti të lartë duke avokuar revolucion të dhunshëm, akuzë që të pandehurit e mohuan.{{sfnm|1a1=Mandela|1y=1994|1pp=331–334|2a1=Meredith|2y=2010|2pp=162, 165|3a1=Smith|3y=2010|3p=167|4a1=Sampson|4y=2011|4pp=122–123}} Në prill 1959, afrikanistët e pakënaqur me qasjen e frontit të bashkuar të KKA-së themeluan Kongresi Pan-Afrikanist (KPA); Mandela nuk pajtohej me pikëpamjet racialisht ekskluzive të KPA-së, duke i përshkruar si "të papjekura" dhe "naive".{{sfnm|1a1=Benson|1y=1986|1p=79|2a1=Meer|2y=1988|2pp=90–92, 141–143|3a1=Mandela|3y=1994|3pp=327–330|4a1=Meredith|4y=2010|4pp=167–168|5a1=Smith|5y=2010|5pp=171–173|6a1=Sampson|6y=2011|6pp=117–122}} Të dyja palët morën pjesë në një fushatë kundër leje-kalimeve në fillim të vitit 1960, në të cilën afrikanët dogjën lejet-kalimin që ishin të detyruar ligjërisht të mbanin. Njëra nga demonstratat e organizuara nga KPA u qëllua nga policia, duke rezultuar në vdekjen e 69 protestuesve në Masakra e Sharpeville-it. Incidenti solli dënim ndërkombëtar të qeverisë dhe rezultoi në trazira në të gjithë Afrikën e Jugut, me Mandelën duke djegur publikisht lejen e tij në solidaritet.{{sfnm|1a1=Benson|1y=1986|1pp=83–84|2a1=Meer|2y=1988|2pp=144–147|3a1=Mandela|3y=1994|3pp=342–346|4a1=Lodge|4y=2006|4pp=81–82|5a1=Meredith|5y=2010|5pp=167–170|6a1=Smith|6y=2010|6pp=173–175|7a1=Sampson|7y=2011|7pp=130–131}} Duke iu përgjigjur trazirave, qeveria zbatoi masa gjendjeje emergjence, duke shpallur ligjin e luftës dhe duke ndaluar KKA-në dhe KPA-në; në mars, ata arrestuan Mandelën dhe aktivistë të tjerë, duke i burgosur pesë muaj pa akuzë në kushtet e pahigjienike të burgut lokal të Pretorias.{{sfnm|1a1=Benson|1y=1986|1pp=85–86|2a1=Mandela|2y=1994|2pp=347–357|3a1=Meredith|3y=2010|3pp=172–175|4a1=Smith|4y=2010|4p=175|5a1=Sampson|5y=2011|5pp=132–133}} Burgimi krijoi probleme për Mandelën dhe bashkë-të-akuzuarit e tij në Gjyqin për Tradhti; avokatët e tyre nuk mund t'i takonin, kështu u vendos që avokatët të tërhiqeshin në protestë derisa të akuzuarit të liroheshin nga burgu, kur gjendja e emergjencës u hoq në fund të gushtit 1960.{{sfnm|1a1=Mandela|1y=1994|1pp=357–364|2a1=Meredith|2y=2010|2pp=176, 184|3a1=Smith|3y=2010|3p=177|4a1=Sampson|4y=2011|4pp=134–135}} Gjatë muajve në vazhdim, Mandela e përdori kohën e tij të lirë për të organizuar një Konferencë Gjithëafrikane pranë Pietermaritzburg, Natal, në mars 1961, ku u mblodhën 1.400 delegatë kundër aparteidit, duke rënë dakord për një grevë qëndrimi-në-shtëpi për të shënuar 31 majin, ditën kur Afrika e Jugut u bë republikë.{{sfnm|1a1=Benson|1y=1986|1p=98|2a1=Mandela|2y=1994|2pp=373–374|3a1=Lodge|3y=2006|3pp=83–84|4a1=Meredith|4y=2010|4pp=187–188|5a1=Smith|5y=2010|5pp=183–185|6a1=Sampson|6y=2011|6pp=140–143}} Më 29 mars 1961, gjashtë vjet pasi filloi Gjyqi për Tradhti, gjykatësit dhanë një vendim jo-fajësie, duke gjykuar se nuk kishte prova të mjaftueshme për të dënuar të akuzuarit për "tradhti të lartë", pasi ata nuk kishin avokuar as komunizëm as revolucion të dhunshëm; rezultati e turpëroi qeverinë.{{sfnm|1a1=Benson|1y=1986|1p=94|2a1=Meer|2y=1988|2p=151|3a1=Mandela|3y=1994|3pp=377–380|4a1=Lodge|4y=2006|4p=84|5a1=Meredith|5y=2010|5pp=188–189|6a1=Smith|6y=2010|6p=178|7a1=Sampson|7y=2011|7p=143}} === MK, PKAJ, dhe turneu afrikan: 1961–1962 === [[File:liliesleaf hut1.jpg|thumb|right|Dhoma me kulm kashte në Fermën Liliesleaf, ku u fsheh Mandela]] I maskuar si shofer, Mandela udhëtoi nëpër vend në mënyrë inkonjito, duke organizuar strukturën e re qelizore të KKA-së dhe grevën masive të planifikuar të qëndrimit-në-shtëpi. I referuar si "Pimperneli i Zi" nga shtypi—një referencë ndaj romanit të Emma Orczy-t të vitit 1905 ''The Scarlet Pimpernel''—policia lëshoi një urdhër arresti kundër tij.{{sfnm|1a1=Benson|1y=1986|1p=99|2a1=Mandela|2y=1994|2pp=283–287|3a1=Meredith|3y=2010|3pp=192–193|4a1=Smith|4y=2010|4pp=186–188, 193|5a1=Sampson|5y=2011|5pp=144–146, 154}} Mandela mbajti takime të fshehta me gazetarë, dhe pasi qeveria dështoi të parandalonte grevën, i paralajmëroi se shumë aktivistë kundër aparteidit shpejt do t'i drejtoheshin dhunës përmes grupeve si Poqo i KPA-së.{{sfnm|1a1=Mandela|1y=1994|1pp=289–291|2a1=Smith|2y=2010|2pp=188–189|3a1=Sampson|3y=2011|3pp=147–149}} Ai besonte se KKA-ja duhej të formonte një grup të armatosur për të kanalizuar pjesë të kësaj dhune në një drejtim të kontrolluar, duke bindur si udhëheqësin e KKA-së Albert Luthuli—i cili ishte moralisht kundër dhunës—ashtu dhe grupet aktiviste aleate për nevojën e saj.{{sfnm|1a1=Mandela|1y=1994|1pp=393–396|2a1=Meredith|2y=2010|2pp=199–200|3a1=Smith|3y=2010|3pp=206–210|4a1=Sampson|4y=2011|4pp=150–151}} I frymëzuar nga veprimet e Lëvizjes së 26 Korrikut të [[Fidel Kastro|Fidel Castro]]-s në Revolucioni kubian, në 1961, Mandela, Sisulu dhe Slovo bashkëthemeluan Umkhonto we Sizwe ("Shtiza e Kombit", shkurt MK). Duke u bërë kryetar i grupit militant, Mandela mori ide nga literatura mbi luftën guerile të militantëve marksistë Mao dhe [[Ernesto Çe Gevara|Che Guevara]], si dhe nga teoricieni ushtarak Carl von Clausewitz.{{sfnm|1a1=Benson|1y=1986|1p=107|2a1=Mandela|2y=1994|2pp=397–398|3a1=Meredith|3y=2010|3pp=197–198, 200–201|4a1=Smith|4y=2010|4pp=209–214|5a1=Sampson|5y=2011|5pp=151–154}} Megjithëse fillimisht u deklarua zyrtarisht i ndarë nga KKA-ja në mënyrë që të mos njollosej reputacioni i kësaj së fundit, MK më vonë u njoh gjerësisht si krahu i armatosur i partisë.{{sfnm|1a1=Smith|1y=2010|1pp=209–210|2a1=Sampson|2y=2011|2p=151}} Shumica e anëtarëve të hershëm të MK-së ishin komunistë të bardhë që ishin në gjendje ta fshihnin Mandelën në shtëpitë e tyre; pasi u fsheh në apartamentin e komunistit Wolfie Kodesh në Berea, Mandela u zhvendos në Ferma Liliesleaf të pronësisë komuniste në Rivonia, ku iu bashkuan Raymond Mhlaba, Slovo dhe Bernstein, të cilët hartuan kushtetutën e MK-së.{{sfnm|1a1=Benson|1y=1986|1p=107|2a1=Mandela|2y=1994|2pp=397–409|3a1=Lodge|3y=2006|3pp=92–93|4a1=Meredith|4y=2010|4pp=201–204|5a1=Smith|5y=2010|5pp=191, 222–229|6a1=Sampson|6y=2011|6pp=154–156}} Megjithëse në jetën e mëvonshme Mandela mohoi, për arsye politike, se ishte anëtarësuar ndonjëherë në Partinë Komuniste, kërkime historike të botuara në 2011 sugjeruan fuqishëm se ai ishte anëtarësuar në fund të viteve 1950 ose fillim të viteve 1960.{{sfn|Ellis|2011|pp=667–668}} Kjo u konfirmua si nga PKAJ-ja ashtu dhe nga KKA-ja pas vdekjes së Mandelës. Sipas PKAJ-së, ai jo vetëm që ishte anëtar i partisë, por shërbeu edhe në Komitetin e saj Qendror.{{sfn|Ellis|2016|p=1}}<ref name="Mandela'sCommunism">{{cite web |url=http://www.sacp.org.za/main.php?ID=4151%20 |title=SACP statement on the passing away of Madiba |website=South African Communist Party |date=6 December 2013 |access-date=29 June 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303223354/http://www.sacp.org.za/main.php?ID=4151%20 |archive-date=3 March 2016 |url-status=dead |language=en}}; {{cite news |last=Marrian |first=Natasha |title=SACP confirms Nelson Mandela was a member |url=http://www.bdlive.co.za/national/politics/2013/12/06/sacp-confirms-nelson-mandela-was-a-member |access-date=7 December 2013 |newspaper=Business Day|location=South Africa|date=6 December 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160306232040/http://www.bdlive.co.za/national/politics/2013/12/06/sacp-confirms-nelson-mandela-was-a-member |archive-date=6 March 2016 |url-status=dead |language=en}}</ref> {{Quote box | width = 25em | align = left | quote = Ne të Umkhontos kemi kërkuar gjithmonë të arrijmë çlirimin pa gjakderdhje dhe përplasje civile. Edhe në këtë orë të vonë, shpresojmë se veprimet tona të para do t'i zgjojnë të gjithë ndaj kuptimit të situatës së rrezikshme drejt së cilës po çon politika Naciëonaliste. Shpresojmë se do ta sjellim Qeverinë dhe mbështetësit e saj në vete para se të jetë tepër vonë, në mënyrë që si qeveria ashtu edhe politikat e saj të mund të ndryshohen para se çështjet të arrijnë fazën e dëshpëruar të luftës civile. | salign = right | source = —&thinsp;Deklaratë e lëshuar nga MK për të njoftuar fillimin e fushatës së tyre të sabotimit{{sfnm|1a1=Meer|1y=1988|1p=171|2a1=Meredith|2y=2010|2p=207}} }} Duke vepruar përmes një strukture qelizore, MK planifikoi të kryente akte sabotimi që do të ushtronin presion maksimal ndaj qeverisë me viktima minimale; ata synonin të bombardonin instalime ushtarake, centrale energjetike, linja telefonike dhe lidhje transporti natën, kur civilët nuk ishin të pranishëm. Mandela tha se zgjodhën sabotimin sepse ishte veprimi më pak i dëmshëm, nuk përfshinte vrasje, dhe ofronte shpresën më të mirë për pajtim racor më pas; megjithatë ai pranoi se nëse kjo dështonte, lufta guerile mund të bëhej e nevojshme.{{sfnm|1a1=Benson|1y=1986|1p=108|2a1=Meer|2y=1988|2p=171|3a1=Mandela|3y=1994|3pp=411–412|4a1=Lodge|4y=2006|4p=90|5a1=Meredith|5y=2010|5p=204}} Menjëherë pasi udhëheqësi i KKA-së Luthuli u nderua me Çmimin Nobel për Paqe, MK-ja shpalli publikisht ekzistencën e saj me 57 bombardime në ditën e Dita e Betimit (16 dhjetor) 1961, të pasuara nga sulme të mëtejshme në Vitin e Ri.{{sfnm|1a1=Benson|1y=1986|1p=110|2a1=Meer|2y=1988|2p=170|3a1=Mandela|3y=1994|3pp=413–415|4a1=Lodge|4y=2006|4p=95|5a1=Meredith|5y=2010|5p=206|6a1=Smith|6y=2010|6pp=239–246|7a1=Sampson|7y=2011|7pp=158–159}} KKA-ja vendosi ta dërgojë Mandelën si delegat në takimin e shkurtit 1962 të Lëvizja Pan-Afrikane e Lirisë për Afrikën Lindore, Qendrore dhe Jugore (LPALAJQL) në Adis Abeba, Etiopi.{{sfnm|1a1=Benson|1y=1986|1p=111|2a1=Meer|2y=1988|2pp=171–172, 176|3a1=Mandela|3y=1994|3pp=418–425|4a1=Lodge|4y=2006|4p=95|5a1=Smith|5y=2010|5pp=251–254|6a1=Benneyworth|6y=2011|6p=81|7a1=Sampson|7y=2011|7pp=160–162}} Duke lënë Afrikën e Jugut fshehurazi përmes Bechuanalandit, gjatë rrugës Mandela vizitoi [[Tanganjika (1961–1964)|Tanganjikën]] dhe u takua me presidentin e saj, [[Julius Nyerere]].{{sfnm|1a1=Meer|1y=1988|1pp=173–175|2a1=Lodge|2y=2006|2p=97|3a1=Meredith|3y=2010|3p=209|4a1=Benneyworth|4y=2011|4pp=81, 84}} Duke mbërritur në Etiopi, Mandela u takua me Perandorin Haile Selasie I, dhe mbajti fjalimin e tij pas atij të Selasies në konferencë.{{sfnm|1a1=Meer|1y=1988|1pp=176–177, 180|2a1=Mandela|2y=1994|2pp=427–432|3a1=Smith|3y=2010|3pp=255–256|4a1=Sampson|4y=2011|4pp=163–165}} Pas simpoziumit, ai udhëtoi drejt [[Kajro]]s, Egjipt, duke admiruar reformat politike të presidentit [[Gamal Abdel Naser]], dhe më pas shkoi në [[Tunis]], Tunizi, ku presidenti Habib Burgiba i dha 5.000 £ për armatim. Ai vazhdoi në Marok, Mali, Guinea, Sierra Leone, Liberia dhe Senegal, duke marrë fonde nga presidenti liberian William Tubman dhe presidenti guinean Ahmed Sékou Touré.{{sfnm|1a1=Meer|1y=1988|1pp=185–194|2a1=Mandela|2y=1994|2pp=432–440|3a1=Meredith|3y=2010|3p=210|4a1=Smith|4y=2010|4pp=256–259|5a1=Sampson|5y=2011|5pp=165–167}} Ai la Afrikën drejt Londrës, Angli, ku u takua me aktivistë kundër aparteidit, gazetarë dhe politikanë të njohur.{{sfnm|1a1=Benson|1y=1986|1p=114|2a1=Meer|2y=1988|2pp=196–197|3a1=Mandela|3y=1994|3pp=441–443|4a1=Meredith|4y=2010|4pp=210–211|5a1=Smith|5y=2010|5pp=259–261|6a1=Sampson|6y=2011|6pp=167–169}} Kur u kthye në Etiopi, ai filloi një kurs gjashtëmujor mbi luftën guerile, por përfundoi vetëm dy muaj para se t'i thirrej mbrapsht në Afrikën e Jugut nga udhëheqja e KKA-së.{{sfnm|1a1=Mandela|1y=1994|1pp=443–445|2a1=Lodge|2y=2006|2p=100|3a1=Meredith|3y=2010|3p=211|4a1=Smith|4y=2010|4pp=261–262|5a1=Benneyworth|5y=2011|5pp=91–93|6a1=Sampson|6y=2011|6pp=169–170}} == Burgimi == === Arrestimi dhe Gjyqi i Rivonias: 1962–1964 === {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Gjyqi i Rivonias|en|Rivonia Trial}}}} Më 5 gusht 1962, policia e kapi Mandelën së bashku me aktivistin bashkëkohor Cecil Williams pranë Howick-ut.{{sfnm|1a1=Benson|1y=1986|1pp=116–117|2a1=Meer|2y=1988|2pp=201–202|3a1=Mandela|3y=1994|3pp=435–435|4a1=Meredith|4y=2010|4pp=215–216|5a1=Smith|5y=2010|5pp=275–276|6a1=Sampson|6y=2011|6pp=170–172}} Shumë anëtarë të MK-së dyshuan se autoritetet ishin njoftuar për vendndodhjen e Mandelës, megjithëse vetë Mandela u dha pak besueshmëri këtyre ideve.{{sfnm|1a1=Mandela|1y=1994|1pp=278–279|2a1=Meredith|2y=2010|2p=216|3a1=Sampson|3y=2011|3p=172}} Në vitet e mëvonshme, Donald Rickard, ish-diplomat amerikan, zbuloi se [[Agjencia Qendrore e Inteligjencës (ShBA)|Agjencia Qendrore e Inteligjencës]], e cila kishte frikë nga lidhjet e Mandelës me komunistët, e kishte informuar policinë jugafrikane për vendndodhjen e tij.{{sfnm|1a1=Meredith|1y=2010|1pp=216–217|2a1=Sampson|2y=2011|2p=172}}<ref>{{cite web |title=Ex-CIA spy admits tip led to Nelson Mandela's long imprisonment |date=15 May 2016 |website=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/us-news/2016/may/15/cia-operative-nelson-mandela-1962-arrest |access-date=20 May 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160516104658/http://www.theguardian.com/us-news/2016/may/15/cia-operative-nelson-mandela-1962-arrest |archive-date=16 May 2016 |language=en}}</ref> I burgosur në burgun Marshall Square të Johanesburgut, Mandela u akuzua për nxitje grevash punëtorësh dhe largim nga vendi pa leje. Duke përfaqësuar veten me Slovon si këshilltar ligjor, Mandela synonte ta përdorte gjyqin për të treguar "kundërshtimin moral të KKA-së ndaj racizmit" ndërsa mbështetësit demonstronin jashtë gjykatës.{{sfnm|1a1=Mandela|1y=1994|1pp=456–459|2a1=Sampson|2y=2011|2pp=172–173}} I zhvendosur në Pretoria, ku Winnie mund ta vizitonte, ai filloi studime me korrespondencë për një diplomë Bachelor of Laws (LLB) nga Programet Ndërkombëtare të Universitetit të Londrës.{{sfnm|1a1=Mandela|1y=1994|1pp=463–465|2a1=Smith|2y=2010|2pp=292–293|3a1=Sampson|3y=2011|3pp=173–174}} Seanca e tij filloi në tetor, por ai i çrregulloi procedurat duke veshur një ''kaross'' tradicionale, duke refuzuar të thërriste dëshmitarë, dhe duke e kthyer kërkesën e tij për zbutje dënimi në një fjalim politik. I shpallur fajtor, ai u dënua me pesë vjet burgim; ndërsa dilte nga gjykata, mbështetësit këndonin "[[Nkosi Sikelel' iAfrika]]".{{sfnm|1a1=Benson|1y=1986|1pp=120–134|2a1=Meer|2y=1988|2pp=210–213|3a1=Mandela|3y=1994|3pp=468–482|4a1=Lodge|4y=2006|4pp=104–106|5a1=Meredith|5y=2010|5pp=218–426|6a1=Sampson|6y=2011|6pp=174–176}} {{Quote box | width = 25em | align = right | quote = Kam luftuar kundër sundimit të bardhë, dhe kam luftuar kundër sundimit të zi. Kam çmuar idealin e një shoqërie demokratike dhe të lirë në të cilën të gjithë njerëzit të jetojnë së bashku në harmoni dhe me mundësi të barabarta. Është një ideal për të cilin shpresoj të jetoj dhe ta shoh të realizuar. Por nëse duhet, është një ideal për të cilin jam gati të vdes. | salign = right | source = —&thinsp;Fjalimi i Mandelës në Gjyqin e Rivonias, 1964{{sfnm|1a1=Benson|1y=1986|1p=159|2a1=Meer|2y=1988|2p=258|3a1=Meredith|3y=2010|3p=265|4a1=Smith|4y=2010|4p=302|5a1=Sampson|5y=2011|5p=193|6a1=Broun|6y=2012|6p=74}}<ref>{{cite web |author=Nelson Mandela |title=I am prepared to die |url=http://db.nelsonmandela.org/speeches/pub_view.asp?pg=item&ItemID=NMS010 |work=Nelson Mandela Centre of Memory |publisher=Nelson Mandela Foundation |access-date=16 December 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160201092557/http://db.nelsonmandela.org/speeches/pub_view.asp?pg=item&ItemID=NMS010 |archive-date=1 February 2016 |url-status=dead |language=en}}</ref> }} Më 11 korrik 1963, policia bastisi Fermën Liliesleaf, duke arrestuar ata që gjeti atje dhe duke zbuluar dokumente që dëshmonin veprimtarinë e MK-së, disa prej të cilave e përmendnin Mandelën. Gjyqi i Rivonias filloi në Gjykata e Lartë e Pretorias në tetor, ku Mandela dhe shokët e tij u akuzuan për katër raste sabotimi dhe konspiracioni për të rrëzuar me dhunë qeverinë; prokurori i tyre kryesor ishte Percy Yutar.{{sfnm|1a1=Benson|1y=1986|1pp=134–137|2a1=Meer|2y=1988|2pp=223–226|3a1=Mandela|3y=2004|3pp=27–32|4a1=Lodge|4y=2006|4pp=108–109|5a1=Meredith|5y=2010|5pp=242–250|6a1=Smith|6y=2010|6pp=292–295|7a1=Sampson|7y=2011|7pp=183–186|8a1=Broun|8y=2012|8pp=6–10, 19–20}} Gjykatësi Quartus de Wet shpejt hodhi poshtë çështjen e prokurorisë për prova të pamjaftueshme, por Yutar riformuloi akuzat, duke paraqitur çështjen e tij të re nga dhjetori 1963 deri në shkurt 1964, duke thirrur 173 dëshmitarë dhe duke sjellë mijëra dokumente dhe fotografi në gjyq.{{sfnm|1a1=Benson|1y=1986|1pp=138–139|2a1=Meer|2y=1988|2p=226|3a1=Mandela|3y=2004|3pp=33–42|4a1=Meredith|4y=2010|4pp=252–254, 256|5a1=Sampson|5y=2011|5pp=186–190|6a1=Broun|6y=2012|6pp=43–49}} Megjithëse katër nga të akuzuarit mohuan përfshirjen me MK-në, Mandela dhe pesë të tjerët e akuzuar pranuan sabotimin por mohuan se kishin rënë dakord ndonjëherë të fillonin luftë guerile kundër qeverisë.{{sfnm|1a1=Benson|1y=1986|1p=160|2a1=Meer|2y=1988|2pp=232–233|3a1=Mandela|3y=2004|3pp=42–44|4a1=Meredith|4y=2010|4pp=252, 259}} Ata e përdorën gjyqin për të theksuar çështjen e tyre politike; në fillim të procedurave të mbrojtjes, Mandela mbajti fjalimin e tij trëorësh "I Am Prepared to Die". Ai fjalim—i frymëzuar nga "History Will Absolve Me" e Castros—u raportua gjerësisht në shtyp pavarësisht censurës zyrtare.{{sfnm|1a1=Benson|1y=1986|1p=140|2a1=Mandela|2y=2004|2pp=43–57|3a1=Meredith|3y=2010|3pp=258–265|4a1=Smith|4y=2010|4pp=298–302|5a1=Sampson|5y=2011|5pp=191–194|6a1=Broun|6y=2012|6pp=68–75}} Fjalimi ishte lëmuar dhe redaktuar nga fituesja e çmimit Nobel [[Nadine Gordimer]], romanciere jugafrikane çifute, dhe gazetari britanik Anthony Sampson, të cilët të dy çmonin idealin e një shoqërie demokratike dhe të lirë, sipas udhëzimeve të Mandelës.<ref>{{Cite news |last=Frankel |first=Glenn |date=6 December 2013 |title=When Mandela's, and the world's, fate changed at historic Rivonia Trial |url=https://www.washingtonpost.com/lifestyle/style/when-mandelas-and-the-worlds-fate-changed-at-historic-rivonia-trial/2013/12/05/22033836-5e10-11e3-be07-006c776266ed_story.html |access-date=18 March 2025 |newspaper=The Washington Post |language=en-US |issn=0190-8286}}</ref> Gjyqi tërhoqi vëmendje ndërkombëtare; kishte thirrje globale për lirimin e të akuzuarve nga Kombet e Bashkuara dhe Këshilli Botëror i Paqes, ndërsa Bashkimi i Universitetit të Londrës e zgjodhi Mandelën president të tij.{{sfnm|1a1=Mandela|1y=2004|1p=62|2a1=Meredith|2y=2010|2p=268|3a1=Smith|3y=2010|3p=303|4a1=Sampson|4y=2011|4pp=194–195|5a1=Broun|5y=2012|5pp=102–104, 107}} Më 12 qershor 1964, gjykatësi De Wet i shpalli Mandelën dhe dy nga bashkë-të-akuzuarit e tij fajtorë për të katër akuzat; megjithëse prokuroria kishte kërkuar zbatimin e [[Dënimi me vdekje|dënimit me vdekje]], gjykatësi në vend të kësaj i dënoi me burgim të përjetshëm.{{sfnm|1a1=Benson|1y=1986|1pp=161, 163|2a1=Mandela|2y=2004|2pp=63–68|3a1=Meredith|3y=2010|3pp=268–272|4a1=Smith|4y=2010|4p=306|5a1=Sampson|5y=2011|5pp=196–197|6a1=Broun|6y=2012|6pp=116–128}} === Ishulli Robben: 1964–1982 === Në 1964, Mandela dhe bashkë-të-akuzuarit e tij u transferuan nga Pretoria në burgun e Ishullit Robben, ku mbetën për 18 vitet e ardhshme.{{sfnm|1a1=Benson|1y=1986|1p=165|2a1=Meer|2y=1988|2p=262|3a1=Mandela|3y=2004|3pp=75–78|4a1=Smith|4y=2010|4pp=307–308|5a1=Sampson|5y=2011|5p=204}} I izoluar nga të burgosurit jopolitikë në Seksionin B, Mandela u burgos në një qeli të lagësht betoni me përmasa {{convert|8|by|7|ft|m}}, me një shtresë kashte për të fjetur.{{sfnm|1a1=Mandela|1y=2004|1pp=79–80|2a1=Meredith|2y=2010|2p=279|3a1=Sampson|3y=2011|3p=205}} I ngacmuar verbalisht dhe fizikisht nga disa roje burgu të bardhë, të burgosurit e Gjyqit të Rivonias kalonin ditët duke thyer gurë në zhavorr, derisa u riorganizuan në janar 1965 për të punuar në një karrierë gëlqereje. Mandelës fillimisht iu ndalua të vishte syze dielli, dhe shkëlqimi nga gëlqerja i dëmtoi përgjithmonë shikimin.{{sfnm|1a1=Benson|1y=1986|1p=166, 182|2a1=Meer|2y=1988|2p=266|3a1=Mandela|3y=2004|3pp=82–84, 108–116|4a1=Meredith|4y=2010|4pp=281–283, 290–291|5a1=Sampson|5y=2011|5pp=206–207}} Natën, ai punonte për diplomën e tij LLB, të cilën po e merrte nga Universiteti i Londrës përmes një kursi korrespondence me Wolsey Hall, Oksford, por gazetat ishin të ndaluara, dhe ai u vendos disa herë në izolim solitar për zotërim fshehurazi të prerjeve të gazetave.{{sfnm|1a1=Benson|1y=1986|1p=174|2a1=Mandela|2y=2004|2p=126|3a1=Meredith|3y=2010|3p=299|4a1=Sampson|4y=2011|4pp=205, 258}} Fillimisht u klasifikua si i burgosur i klasës më të ulët, Klasa D, që do të thoshte se lejohej një vizitë dhe një letër çdo gjashtë muaj, megjithëse i gjithë postimi censurohej rëndë.{{sfnm|1a1=Benson|1y=1986|1p=169|2a1=Mandela|2y=2004|2pp=102–108|3a1=Meredith|3y=2010|3p=283|4a1=Sampson|4y=2011|4p=205}} [[File:RobbenIslandSteinbruchA.JPG|thumb|left|Karriera e gëlqeres në Ishullin Robben, ku Mandela dhe të burgosur të tjerë u detyruan të kryenin punë të rëndë]] Të burgosurit politikë morën pjesë në punë dhe greva urie—këto të fundit të konsideruara kryesisht të paefektshme nga Mandela—për të përmirësuar kushtet e burgut, duke e parë këtë si një mikrokozmos të luftës kundër aparteidit.{{sfnm|1a1=Benson|1y=1986|1p=175|2a1=Mandela|2y=2004|2pp=83, 90, 136–138|3a1=Lodge|3y=2006|3p=124|4a1=Meredith|4y=2010|4pp=284, 296–298}} Të burgosurit e KKA-së e zgjodhën në "Organin e Lartë" katërveçarësh së bashku me Sisulun, Govan Mbeki-n dhe Raymond Mhlabën, dhe ai u përfshi në një grup, të quajtur Ulundi, që përfaqësonte të gjithë të burgosurit politikë (përfshirë Eddie Daniels) në ishull, përmes të cilit ai krijoi lidhje me anëtarë të KPA-së dhe Yu Chi Chan Club-it.{{sfnm|1a1=Meredith|1y=2010|1pp=298–299|2a1=Sampson|2y=2011|2pp=210–214}} Duke nisur "Universitetin e Ishullit Robben", ku të burgosurit mbanin leksione në fushat e tyre të ekspertizës, ai debatonte tema social-politike me kolegët e tij.{{sfnm|1a1=Lodge|1y=2006|1pp=130–131|2a1=Meredith|2y=2010|2pp=292–295|3a1=Sampson|3y=2011|3pp=236–241, 288–294}} Megjithëse ndiqte shërbesat e së dielës të krishtera, Mandela studioi Islamin.{{sfnm|1a1=Meredith|1y=2010|1pp=301, 313|2a1=Sampson|2y=2011|2p=232}} Ai gjithashtu studioi Afrikanishten, duke shpresuar të ndërtonte respekt të ndërsjellë me rojet dhe t'i kthente ata në çështjen e tij.{{sfnm|1a1=Meredith|1y=2010|1pp=295, 299–301|2a1=Sampson|2y=2011|2p=229}} Vizitorë të ndryshëm zyrtarë u takuan me Mandelën, më i rëndësishmi ishte përfaqësuesja liberale parlamentare Helen Suzman e Partisë Progresiste, e cila mbrojti çështjen e Mandelës jashtë burgut.{{sfnm|1a1=Meredith|1y=2010|1pp=301–302|2a1=Sampson|2y=2011|2p=221}} Në shtator 1970, ai u takua me politikanin e Partisë së Punës Britanike Denis Healey.{{sfnm|1a1=Meredith|1y=2010|1p=337|2a1=Sampson|2y=2011|2p=222}} Ministri i Drejtësisë i Afrikës së Jugut Jimmy Kruger vizitoi në dhjetor 1974, por ai dhe Mandela nuk shkonin mirë me njëri-tjetrin.{{sfnm|1a1=Meredith|1y=2010|1p=334|2a1=Sampson|2y=2011|2p=241}} Nëna e tij e vizitoi në 1968, duke vdekur pak pas kësaj, dhe djali i tij i parëlindur Thembi vdiq në një aksident automobilistik vitin pasues; Mandelës iu ndalua të merrte pjesë në asnjë funeral.{{sfnm|1a1=Lodge|1y=2006|1pp=142, 145|2a1=Meredith|2y=2010|2pp=303–304|3a1=Sampson|3y=2011|3pp=246–247}} Gruaja e tij rrallë mundej ta shihte, duke qenë e burgosur rregullisht për veprimtari politike, dhe vajzat e tij e vizituan për herë të parë në dhjetor 1975. Winnie u lirua nga burgu në 1977 por u vendos me forcë në Brandfort dhe mbeti e paaftë ta shihte.{{sfnm|1a1=Benson|1y=1986|1pp=192–194|2a1=Meer|2y=1988|2pp=306–307|3a1=Meredith|3y=2010|3pp=287–288, 304–310|4a1=Sampson|4y=2011|4pp=248–254, 302}} Që nga viti 1967, kushtet e burgut u përmirësuan. Të burgosurve me ngjyrë iu dhanë pantallona në vend të pantallonave të shkurtra, u lejuan lojëra, dhe standardi i ushqimit të tyre u rrit.{{sfnm|1a1=Meredith|1y=2010|1p=301|2a1=Sampson|2y=2011|2pp=222, 235}} Në 1969, një plan arratisjeje për Mandelën u hartua nga Gordon Bruce, por u braktis pasi konspiracioni u infiltrua nga një agjent i Byroja e Sigurisë Shtetërore e Afrikës së Jugut (BOSS), i cili shpresonte ta shihte Mandelën të qëllohej gjatë arratisjes.{{sfnm|1a1=Meer|1y=1988|1pp=207–208|2a1=Sampson|2y=2011|2p=231}} Në 1970, Komandanti Piet Badenhorst u bë oficeri komandues. Mandela, duke parë rritjen e abuzimit fizik dhe mendor ndaj të burgosurve, u ankua tek gjykatësit vizitues, të cilët e zhvendosën Badenhorst-in.{{sfnm|1a1=Lodge|1y=2006|1pp=127–128|2a1=Meredith|2y=2010|2pp=308–310|3a1=Sampson|3y=2011|3pp=223–225}} Atë e zëvendësoi Komandanti Willie Willemse, i cili zhvilloi një marrëdhënie bashkëpunuese me Mandelën dhe donte të përmirësonte standardet e burgut.{{sfnm|1a1=Lodge|1y=2006|1pp=128–129|2a1=Sampson|2y=2011|2pp=226–227}} {{multiple image | align = right | image1 = Physiological needs.jpg | width1 = 190 | image2 = Robben Island fængslet Sektion B.jpg | width2 = 205 | footer = Brendësia e qelisë së burgut të Mandelës siç ishte kur u burgos në 1964 dhe dritarja e hapur e qelisë së tij drejt oborrit të burgut në Ishullin Robben, sot vend trashëgimie kombëtare dhe Vend i Trashëgimisë Botërore. Qelia e Mandelës më vonë përmbante më shumë mobilje, përfshirë një shtrat nga rreth 1973.{{sfn|Hutton|1994|p=60}} }} Deri në 1975, Mandela ishte bërë i burgosur i Klasës A,{{sfn|Sampson|2011|p=228}} gjë që i lejoi më shumë vizita dhe letra. Ai korrespondoi me aktivistë kundër aparteidit si Mangosuthu Buthelezi dhe Desmond Tutu,{{sfn|Sampson|2011|pp=314–315}} dhe i shkroi vejushës së Albert Luthulit Nokukhanya Bhengu për t'i shprehur ngushëllimet kur ai vdiq.<ref>{{Cite book |last=Mandela |first=Nelson |url=https://books.google.com/books?id=BSqeDwAAQBAJ&dq=Nokukhanya+Luthuli&pg=PT83 |title=Prison Letters |date=13 August 2019 |publisher=Liveright Publishing |isbn=978-1-63149-674-5 |language=en}}</ref> Gjithashtu në 1975, ai filloi autobiografinë e tij, e cila u kalua fshehurazi në Londër, por mbeti e pabotuar në atë kohë; autoritetet e burgut zbuluan disa faqe, dhe privilegjet e tij të studimit për LLB-në iu hoqën për katër vjet.{{sfnm|1a1=Meer|1y=1988|1p=268|2a1=Lodge|2y=2006|2p=139|3a1=Meredith|3y=2010|3p=317|4a1=Sampson|4y=2011|4pp=242–243}} Në vend të kësaj, ai ia kushtoi kohën e lirë kopshtarisë dhe leximit derisa autoritetet e lejuan të rimerrte studimet për diplomën LLB në 1980.{{sfn|Sampson|2011|pp=285–286}} Deri në fund të viteve 1960, famën e Mandelës e kishte tejkaluar Steve Biko dhe Lëvizja e Vetëdijes së Zezë (LVZ). Duke e parë KKA-në joefektive, LVZ-ja kërkonte veprim militant, por, pas Kryengritja e Sowetos të 1976-ës, shumë aktivistë të LVZ-së u burgosën në Ishullin Robben.{{sfnm|1a1=Benson|1y=1986|1pp=186–188|2a1=Meer|2y=1988|2pp=304–306|3a1=Meredith|3y=2010|3pp=324–327|4a1=Sampson|4y=2011|4pp=259–276}} Mandela u përpoq të ndërtonte një marrëdhënie me këta radikalë të rinj, megjithëse ishte kritik ndaj racializmit të tyre dhe përbuzjes për aktivistët e bardhë kundër aparteidit.{{sfnm|1a1=Lodge|1y=2006|1p=135|2a1=Meredith|2y=2010|2pp=327–328|3a1=Sampson|3y=2011|3pp=277–283|4a1=Soudien|4y=2015|4pp=363–364}} Interesi ndërkombëtar i rinovuar për fatin e tij erdhi në korrik 1978, kur ai kremtoi ditëlindjen e tij të 60-të.{{sfn|Sampson|2011|p=296}} Iu dha një doktoraturë nderi në Lesoto, Çmimi Jawaharlal Nehru për Mirëkuptim Ndërkombëtar në Indi në 1979, dhe Lira e Qytetit të [[Glasgou]]t, Skoci në 1981.{{sfnm|1a1=Meer|1y=1988|1pp=313, 314|2a1=Sampson|2y=2011|2pp=315–316}} Në mars 1980, sllogani "Liroje Mandelën!" u krijua nga gazetari Percy Qoboza, duke ndezur një fushatë ndërkombëtare që e shtyu Këshilli i Sigurimit të OKB-së të kërkonte lirimin e tij.{{sfnm|1a1=Lodge|1y=2006|1p=155|2a1=Meredith|2y=2010|2pp=338–339|3a1=Sampson|3y=2011|3pp=319–320}} Pavarësisht presionit të shtuar të huaj, qeveria refuzoi, duke u mbështetur në aleatët e saj të [[Lufta e Ftohtë|Luftës së Ftohtë]] presidentin amerikan [[Ronald Reagan]] dhe kryeministren britanike [[Margaret Thatcher]]; të dy e konsideronin KKA-në e Mandelës organizatë terroriste simpatizuese me komunizmin dhe mbështetën shtypjen e saj.{{sfnm|1a1=Barber|1y=2004|1p=24|2a1=Sampson|2y=2011|2p=321}} === Burgu Pollsmoor: 1982–1988 === Në prill 1982, Mandela u transferua në Burgu Pollsmoor në Tokai, Kejptaun, së bashku me udhëheqësit e lartë të KKA-së Walter Sisulu, Andrew Mlangeni, Ahmed Kathrada dhe Raymond Mhlaba; ata besonin se po izoloheshin për të hequr ndikimin e tyre mbi aktivistët më të rinj në Ishullin Robben.{{sfnm|1a1=Benson|1y=1986|1p=218|2a1=Lodge|2y=2006|2pp=147–149|3a1=Meredith|3y=2010|3p=340|4a1=Sampson|4y=2011|4pp=324–325}} Kushtet në Pollsmoor ishin më të mira sesa në Ishullin Robben, megjithëse Mandelës i mungonte shoqëria dhe peizazhi i ishullit.{{sfnm|1a1=Lodge|1y=2006|1p=148|2a1=Meredith|2y=2010|2pp=346–347|3a1=Sampson|3y=2011|3pp=324–325}} Duke u marrë vesh mirë me oficerin komandues të Pollsmoorit, Brigadier Munro, Mandelës iu lejua të krijonte një kopsht çatie;{{sfnm|1a1=Meredith|1y=2010|1p=347|2a1=Sampson|2y=2011|2p=326}} ai gjithashtu lexonte pafund dhe korrespondonte gjerësisht, tani duke lejuar 52 letra në vit.{{sfn|Sampson|2011|pp=329}} Ai u emërua patron i Frontit të Bashkuar Demokratik (FBD) shumracor, themeluar për të luftuar reformat të zbatuara nga presidenti jugafrikan P. W. Botha. Qeveria e Partisë Nacionaliste të Bothas i kishte lejuar qytetarët Coloured dhe indianë të votonin për parlamentet e tyre, të cilat kishin kontroll mbi arsimin, shëndetësinë dhe strehimin, por afrikanët me ngjyrë përjashtoheshin nga sistemi. Ashtu si Mandela, FBD-ja e shihte këtë si një përpjekje për të ndarë lëvizjen kundër aparteidit sipas vijave racore.{{sfnm|1a1=Benson|1y=1986|1p=224|2a1=Barber|2y=2004|2pp=20, 23, 26–27|3a1=Meredith|3y=2010|3pp=341–346|4a1=Sampson|4y=2011|4pp=335–336}} [[File:Nelson Mandela - 2 (23620586840).jpg|thumb|left|Byst i Mandelës i ngritur në South Bank të Londrës nga administrata e Këshillit të Madh të Londrës e Ken Livingstone-it në 1985]] Fillimi i viteve 1980 dëshmoi një përshkallëzim të dhunës në të gjithë vendin, dhe shumë parashikuan luftë civile. Kjo shoqërohej nga stagnim ekonomik, pasi banka të shumta shumëkombëshe—nën presionin e një lobi ndërkombëtar—kishin ndaluar investimet në Afrikën e Jugut. Banka të shumta dhe Thatcher i kërkuan Bothas ta lironte Mandelën—atëherë në kulmin e famës së tij ndërkombëtare—për të zbutur situatën e paqëndrueshme.{{sfnm|1a1=Benson|1y=1986|1pp=247–248|2a1=Barber|2y=2004|2p=30|3a1=Lodge|3y=2006|3pp=152–153, 156|4a1=Meredith|4y=2010|4pp=249–256|5a1=Sampson|5y=2011|5pp=338–342}} Megjithëse e konsideronte Mandelën si "arkë-marksist" të rrezikshëm,{{sfnm|1a1=Benson|1y=1986|1p=210|2a1=Meredith|2y=2010|2p=340}} Botha i ofroi, në shkurt 1985, lirim nga burgu nëse ai "hidhte poshtë pa kushte dhunën si armë politike". Mandela e refuzoi ofertën, duke lëshuar një deklaratë përmes bijës së tij Zindzi që thoshte, "Çfarë lirie po më ofrohet ndërkohë që organizata e popullit [KKA] mbetet e ndaluar? Vetëm njerëzit e lirë mund të negociojnë. Një i burgosur nuk mund të hyjë në kontrata."{{sfnm|1a1=Benson|1y=1986|1pp=237–238|2a1=Meer|2y=1988|2pp=315–318|3a1=Barber|3y=2004|3p=36|4a1=Lodge|4y=2006|4p=157|5a1=Meredith|5y=2010|5pp=351–352|6a1=Sampson|6y=2011|6pp=330–332}}<ref>{{cite web|url=http://www.anc.org.za/ancdocs/history/mandela/64-90/jabulani.html|title=Mandela's response to being offered freedom|publisher=ANC|access-date=28 October 2008 |archive-url = https://web.archive.org/web/20080622004124/http://www.anc.org.za/ancdocs/history/mandela/64-90/jabulani.html |archive-date = 22 June 2008 |language=en}}</ref> Në 1985, Mandela iu nënshtrua një operacioni për zmadhim të gjëndrës prostatë para se t'i jepeshin banesa të reja të veçuara në katin përdhes.{{sfnm|1a1=Benson|1y=1986|1p=254|2a1=Lodge|2y=2006|2pp=157–158|3a1=Meredith|3y=2010|3p=358|4a1=Sampson|4y=2011|4pp=343–345}} Ai u takua nga një delegacion ndërkombëtar i dërguar për të negociuar një marrëveshje, por qeveria e Bothas refuzoi të bashkëpunonte, duke shpallur gjendje emergjence në qershor dhe duke filluar një dorë të fortë policore ndaj trazirave.{{sfnm|1a1=Meredith|1y=2010|1pp=359–360|2a1=Sampson|2y=2011|2pp=347–355}} Rezistenca kundër aparteidit u kundërpërgjigj, me KKA-në duke kryer 231 sulme në 1986 dhe 235 në 1987.{{sfn|Sampson|2011|p=355}} Dhuna u përshkallëzua ndërsa qeveria përdori ushtrinë dhe policinë për të luftuar rezistencën dhe siguroi mbështetje të fshehtë për grupet vigjilente dhe lëvizjen nacionaliste zulu Inkatha, e cila ishte e përfshirë në një luftë gjithnjë e më të dhunshme me KKA-në.{{sfn|Sampson|2011|pp=354–357}} Mandela kërkoi bisedime me Bothën por iu refuzua, duke u takuar në vend të kësaj fshehurazi me Ministrin e Drejtësisë Kobie Coetsee në 1987, dhe duke pasur edhe 11 takime të tjera gjatë tre viteve të ardhshme. Coetsee organizoi negociata mes Mandelës dhe një ekipi prej katër figurash qeveritare duke filluar në maj 1988; ekipi ra dakord për lirimin e të burgosurve politikë dhe legalizimin e KKA-së me kushtin që ata të hiqnin dorë përgjithmonë nga dhuna, të prishnin lidhjet me Partinë Komuniste, dhe të mos këmbëngulnin për sundimin e shumicës. Mandela i refuzoi këto kushte, duke këmbëngulur se KKA-ja do t'i jepte fund veprimtarive të saj të armatosura vetëm kur qeveria të hiqte dorë nga dhuna.{{sfnm|1a1=Lodge|1y=2006|1p=160|2a1=Meredith|2y=2010|2pp=362–368|3a1=Sampson|3y=2011|3pp=363–378}} Ditëlindja e 70-të e Mandelës në korrik 1988 tërhoqi vëmendje ndërkombëtare, përfshirë një koncert nderimi në stadiumin Wembley të Londrës që u transmetua dhe u ndoq nga rreth 200 milionë shikues.{{sfnm|1a1=Barber|1y=2004|1p=35|2a1=Sampson|2y=2011|2p=368}} Megjithëse i paraqitur globalisht si figurë heroike, ai u përball me probleme personale kur udhëheqësit e KKA-së e informuan se Winnie ishte vetëshpallur kreu i një bande, "Klubi i Futbollit Mandela United", përgjegjës për torturimin dhe vrasjen e kundërshtarëve—përfshirë fëmijë—në Soweto. Megjithëse disa e inkurajuan të divorcohej prej saj, ai vendosi të mbetej besnik derisa ajo të shpallej fajtore në gjyq.{{sfnm|1a1=Meer|1y=1988|1pp=20–23|2a1=Lodge|2y=2006|2pp=183–184|3a1=Meredith|3y=2010|3pp=371–383|4a1=Sampson|4y=2011|4pp=373–380}} === Burgu Victor Verster dhe lirimi: 1988–1990 === [[File:Bundesarchiv Bild 183-1986-0920-016, Berlin, Weltgewerkschaftskongress, Probe des Festprogramms.jpg|thumb|right|Protestë "Liroje Mandelën" në Berlini Lindor, 1986]] Duke u shëruar nga [[Tuberkulozi|tuberkulozi]] i përkeqësuar nga kushtet e lagështa në qelinë e tij,{{sfnm|1a1=Meer|1y=1988|1pp=318–319|2a1=Lodge|2y=2006|2p=160|3a1=Meredith|3y=2010|3p=369|4a1=Sampson|4y=2011|4pp=369–370}} Mandela u zhvendos në Burgu Victor Verster, pranë Paarl-it, në dhjetor 1988. U vendos në komoditetin relativ të shtëpisë së një roje me kuzhinier personal, dhe e përdori kohën për të përfunduar diplomën LLB.{{sfnm|1a1=Meer|1y=1988|1p=320|2a1=Lodge|2y=2006|2p=160|3a1=Meredith|3y=2010|3pp=369–370|4a1=Sampson|4y=2011|4p=381}} Atje, iu lejuan shumë vizitorë dhe organizoi komunikime të fshehta me udhëheqësin e mërguar të KKA-së Oliver Tambo.{{sfn|Sampson|2011|pp=384–385, 392–393}}<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/1988/12/08/world/mandela-moved-to-house-at-prison-farm.html |title=Mandela Moved to House at Prison Farm |author=Christopher S. Wren |date=8 December 1988 |work=The New York Times |access-date=13 February 2013 |archive-date=1 May 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130501172541/http://www.nytimes.com/1988/12/08/world/mandela-moved-to-house-at-prison-farm.html |url-status=live |language=en}}</ref> Në 1989, Botha pësoi një aksident cerebrovaskular; megjithëse mbajti presidencën shtetërore, ai u tërhoq si udhëheqës i Partisë Nacionaliste, duke u zëvendësuar nga F. W. de Klerk.{{sfnm|1a1=Barber|1y=2004|1p=41|2a1=Lodge|2y=2006|2p=62|3a1=Meredith|3y=2010|3p=388|4a1=Sampson|4y=2011|4p=386}} Në një veprim befasues, Botha e ftoi Mandelën në një takim çaji në korrik 1989, ftesë që Mandela e konsideroi miqësore.{{sfnm|1a1=Lodge|1y=2006|1pp=161–162|2a1=Meredith|2y=2010|2pp=387–388|3a1=Sampson|3y=2011|3pp=390–392}} Botha u zëvendësua si president shtetëror nga de Klerk gjashtë javë më vonë; presidenti i ri besonte se aparteidi ishte i paqëndrueshëm dhe liroi disa të burgosur të KKA-së.{{sfnm|1a1=Barber|1y=2004|1pp=41–42|2a1=Sampson|2y=2011|2pp=392–397}} Pas rrëzimit të [[Muri i Berlinit]] në nëntor 1989, de Klerk mblodhi kabinetin e tij për të debatuar legalizimin e KKA-së dhe lirimin e Mandelës. Megjithëse disa ishin thellësisht kundër planeve të tij, de Klerk u takua me Mandelën në dhjetor për të diskutuar situatën, takim që të dy burrat e konsideruan miqësor, para se të legalizonte të gjitha partitë politike të ndaluara më parë në shkurt 1990 dhe të njoftonte lirimin e pakushtëzuar të Mandelës.{{sfnm|1a1=Glad|1a2=Blanton|1y=1997|1p=567|2a1=Barber|2y=2004|2p=1|3a1=Lodge|3y=2006|3pp=165–166|4a1=Meredith|4y=2010|4pp=369–397|5a1=Sampson|5y=2011|5pp=399–402}}<ref>{{cite news|url=https://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/february/11/newsid_2539000/2539947.stm |title=1990: Freedom for Nelson Mandela |date=11 February 1990 |publisher=BBC |access-date=28 October 2008 |archive-date=23 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121023134531/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/february/11/newsid_2539000/2539947.stm |url-status=live |language=en}}</ref> Menjëherë pas kësaj, për herë të parë në 20 vjet, fotografitë e Mandelës u lejuan të botoheshin në Afrikën e Jugut.{{sfn|Sampson|2011|p=403}} Duke lënë Burgun Victor Verster më 11 shkurt, Mandela mbajti dorën e Winnies para turmave të mbledhura dhe shtypit; ngjarja u transmetua drejtpërdrejt në të gjithë botën.{{sfnm|1a1=Lodge|1y=2006|1p=167|2a1=Meredith|2y=2010|2pp=399–402|3a1=Sampson|3y=2011|3p=407}}<ref>{{cite news |url=https://www.theguardian.com/century/1990-1999/Story/0,,112389,00.html |title=Mandela free after 27 years |last=Ormond |first=Roger |date=12 February 1990 |work=The Guardian |access-date=28 October 2008 |location=London |archive-date=14 February 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130214051055/http://century.guardian.co.uk/1990-1999/Story/0,,112389,00.html |url-status=live |language=en}}</ref> I çuar drejt Bashkisë së Kejptaunit përmes turmave, ai mbajti një fjalim duke shpallur përkushtimin e tij ndaj paqes dhe pajtimit me pakicën e bardhë, por e bëri të qartë se lufta e armatosur e KKA-së nuk kishte mbaruar dhe do të vazhdonte si "një veprim thjesht mbrojtës kundër dhunës së aparteidit". Ai shprehu shpresën se qeveria do të pranonte negociata, në mënyrë që "të mos ketë më nevojë për luftën e armatosur", dhe këmbënguli se qëllimi i tij kryesor ishte t'i sillte paqe shumicës me ngjyrë dhe t'u jepte të drejtën për të votuar në zgjedhjet kombëtare dhe lokale.{{sfnm|1a1=Barber|1y=2004|1p=2|2a1=Meredith|2y=2010|2pp=400–402|3a1=Sampson|3y=2011|3pp=408–409}}<ref>Teksti i fjalimit të Mandelës mund të gjendet te {{cite web|url=http://www.anc.org.za/ancdocs/history/mandela/1990/release.html|title=Nelson Mandela's address to Rally in Cape Town on his Release from Prison|date=11 February 1990|publisher=ANC|access-date=28 October 2008 |archive-url = https://web.archive.org/web/20080728021713/http://www.anc.org.za/ancdocs/history/mandela/1990/release.html |archive-date = 28 July 2008 |language=en}}</ref> Duke qëndruar në shtëpinë e Tutu-t, në ditët në vazhdim Mandela u takua me miq, aktivistë dhe shtypin, duke mbajtur një fjalim para rreth 100.000 njerëzve në stadiumin FNB Stadium të Johanesburgut.{{sfnm|1a1=Lodge|1y=2006|1p=171|2a1=Meredith|2y=2010|2pp=403–405|3a1=Sampson|3y=2011|3pp=409–410}} Mandela ishte një objektiv i planifikuar i Project Coast me qëllimin ta helmonin me agjentë toksikë për t'i dëmtuar kapacitetet mendore ndërkohë që ishte i burgosur gjatë regjimit të Bothas.<ref>{{cite book |last1=Jones |first1=Susan D. |title=Death in a Small Package: A Short History of Anthrax |date=15 October 2010 |publisher=Johns Hopkins University Press+ORM |isbn=978-1-4214-0252-9 |page=210 |url=https://www.google.co.uk/books/edition/Death_in_a_Small_Package/mK72X-XkIKgC?hl=en&gbpv=1&dq=project+coast+nelson+mandela&pg=PA210&printsec=frontcover |language=en}}</ref> Sipas dëshmitarëve të mëvonshëm gjatë gjyqit të Dr. Wouter Basson në 2002, plani fillestar ishte ta helmonin Mandelën me talium pak para lirimit të tij në 1990.<ref>{{cite book |last1=Emsley |first1=John |title=The Elements of Murder: A History of Poison |date=13 July 2006 |publisher=OUP Oxford |isbn=978-0-19-280600-0 |pages=331-332 |url=https://www.google.co.uk/books/edition/The_Elements_of_Murder/xXVEKN79diAC?hl=en&gbpv=1&dq=project+coast+nelson+mandela+poison&pg=PA332&printsec=frontcover |language=en}}</ref> == Fundi i aparteidit dhe zgjedhjet == === Negociatat e hershme: 1990–1991 === [[File:Luthuli House.jpg|thumb|upright=0.8|Shtëpia Luthuli në Johanesburg, e cila u bë selia e KKA-së në 1991]] Mandela ndërmori një turne afrikan, duke u takuar me mbështetës dhe politikanë në Zambia, Zimbabve, Namibia, Libi dhe Algjeri, dhe duke vazhduar në Suedi, ku u ribashkua me Tambon, dhe në Londër, ku u shfaq në koncertin Nelson Mandela: An International Tribute for a Free South Africa në stadiumin Wembley.{{sfnm|1a1=Barber|1y=2004|1pp=57|2a1=Lodge|2y=2006|2p=172|3a1=Meredith|3y=2010|3pp=409–410|4a1=Sampson|4y=2011|4pp=412–414}} Duke inkurajuar vendet e huaja të mbështesnin sanksionet kundër qeverisë së aparteidit, ai u takua me presidentin [[François Mitterrand]] në Francë, [[Gjon Pali II|Papa Gjon Pali II]] në Vatikan, dhe Thatcherin në Mbretërinë e Bashkuar. Në Shtetet e Bashkuara, ai u takua me presidentin [[Xhorxh H. Bush|George H. W. Bush]], iu drejtua të dyja Dhomave të Kongresit dhe vizitoi tetë qytete, duke qenë veçanërisht i popullarizuar mes komunitetit [[Afrikano-amerikanët|afrikano-amerikan]].{{sfnm|1a1=Barber|1y=2004|1pp=58–59|2a1=Sampson|2y=2011|2pp=415–418}} Në Kubë, ai u bë mik me presidentin Castro, të cilin e admironte prej kohësh.{{sfnm|1a1=Barber|1y=2004|1p=60|2a1=Meredith|2y=2010|2p=410|3a1=Sampson|3y=2011|3p=420}} Ai u takua me presidentin R. Venkataraman në Indi, presidentin Suharto në Indonezi, kryeministrin [[Mahathir Mohamad]] në Malajzi, dhe kryeministrin Bob Hawke në Australi. Vizitoi Japoninë, por jo Bashkimin Sovjetik, mbështetës prej kohësh i KKA-së.{{sfnm|1a1=Barber|1y=2004|1p=60|2a1=Sampson|2y=2011|2pp=418–420}} Në maj 1990, Mandela udhëhoqi një delegacion shumracor të KKA-së në negociata paraprake me një delegacion qeveritar prej 11 afrikanerësh burra. Mandela i impresionoi ata me diskutimet e tij mbi historinë afrikanere, dhe negociatat çuan në Marrëveshjen Groot Schuur, sipas së cilës qeveria hoqi gjendjen e emergjencës.{{sfnm|1a1=Meredith|1y=2010|1pp=412–413|2a1=Sampson|2y=2011|2pp=424–427}} Në gusht, Mandela—duke pranuar disavantazhin e rëndë ushtarak të KKA-së—ofroi një armëpushim, Marrëveshjen e Pretorias, për të cilën u kritikua gjerësisht nga aktivistët e MK-së.{{sfnm|1a1=Meredith|1y=2010|1pp=412–413|2a1=Sampson|2y=2011|2pp=424–427}} Ai kaloi shumë kohë duke u përpjekur të bashkonte dhe të ndërtonte KKA-në, duke u shfaqur në një konferencë në Johanesburg në dhjetor, ku merrnin pjesë 1.600 delegatë, shumë prej të cilëve e gjetën më të moderuar sesa prisnin.{{sfnm|1a1=Meredith|1y=2010|1p=439|2a1=Sampson|2y=2011|2pp=428–429}} Në konferencën kombëtare të KKA-së të korrikut 1991 në Durban, Mandela pranoi se partia kishte të meta dhe donte të ndërtonte një grup pune për të siguruar sundimin e shumicës.{{sfnm|1a1=Barber|1y=2004|1p=47|2a1=Lodge|2y=2006|2p=173|3a1=Meredith|3y=2010|3pp=439–440|4a1=Sampson|4y=2011|4pp=429–430}} Në konferencë, ai u zgjodh President i KKA-së, duke zëvendësuar Tambon e sëmurë, dhe u zgjodh një ekzekutiv kombëtar 50-anëtarësh, shumracor dhe të përzier nga gjinia.{{sfnm|1a1=Barber|1y=2004|1p=47|2a1=Lodge|2y=2006|2p=173|3a1=Meredith|3y=2010|3pp=439–440|4a1=Sampson|4y=2011|4pp=429–430}} Mandelës iu dha një zyrë në selinë e sapoblerë të KKA-së në Shell House, Johanesburg, dhe u zhvendos në shtëpinë e madhe të Winnies në Soweto.{{sfnm|1a1=Meredith|1y=2010|1p=409|2a1=Sampson|2y=2011|2pp=431, 448}} Martesa e tyre u tendos gjithnjë e më shumë ndërkohë që ai mësoi për lidhjen e saj me Dali Mpofu-n, por ai e mbështeti gjatë gjyqit të saj për rrëmbim dhe sulm. Ai siguroi financim për mbrojtjen e saj nga Fondi Ndërkombëtar për Mbrojtje dhe Ndihmë për Afrikën Jugore dhe nga udhëheqësi libian [[Muamer el Gadafi|Muammar Gaddafi]], por, në qershor 1991, ajo u shpall fajtore dhe u dënua me gjashtë vjet burgim, të reduktuar në dy me apel. Më 13 prill 1992, Mandela njoftoi publikisht ndarjen e tij nga Winnie. KKA-ja e detyroi të tërhiqej nga ekzekutivi kombëtar për keqpërdorim të fondeve të KKA-së; Mandela u zhvendos në lagjen kryesisht të bardhë të Johanesburgut, Houghton.{{sfnm|1a1=Meredith|1y=2010|1pp=429–436, 435–460|2a1=Sampson|2y=2011|2pp=431, 448}} Perspektivat e Mandelës për një tranzicion paqësor u dëmtuan më tej nga një rritje e dhunës "të zi-kundër-zi", sidomos mes mbështetësve të KKA-së dhe Inkathas në KwaZulu-Natal, e cila rezultoi në mijëra vdekje. Mandela u takua me udhëheqësin e Inkathas Buthelezi, por KKA-ja pengoi negociata të mëtejshme mbi çështjen. Mandela argumentoi se ekzistonte një "forcë e tretë" brenda shërbimeve të inteligjencës shtetërore që nxiste "masakrimin e popullit" dhe hapur e fajësoi de Klerkun—të cilit i besonte gjithnjë e më pak—për masakrën e Sebokengut.{{sfnm|1a1=Tomaselli|1a2=Tomaselli|1y=2003|1p=6|2a1=Lodge|2y=2006|2p=174|3a1=Meredith|3y=2010|3pp=418–424|4a1=Sampson|4y=2011|4pp=436–442}} Në shtator 1991, u mbajt një konferencë kombëtare paqeje në Johanesburg, ku Mandela, Buthelezi dhe de Klerk nënshkruan një marrëveshje paqeje, megjithëse dhuna vazhdoi.{{sfnm|1a1=Meredith|1y=2010|1pp=425–426|2a1=Sampson|2y=2011|2p=444}} === Bisedimet CODESA: 1991–1992 === Konventa për një Afrikë të Jugut Demokratike (CODESA) filloi në dhjetor 1991 në Qendrën Botërore të Tregtisë të Johanesburgut, me pjesëmarrjen e 228 delegatëve nga 19 parti politike. Megjithëse Cyril Ramaphosa udhëhoqi delegacionin e KKA-së, Mandela mbeti një figurë kyçe. Pasi de Klerk përdori fjalimin mbyllës për të dënuar dhunën e KKA-së, Mandela u ngjit në skenë për ta denoncuar de Klerkun si "kreu i një regjimi pakice të paligjshëm e të diskredituar". I dominuar nga Partia Nacionaliste dhe KKA-ja, u arrit pak negocim.{{sfnm|1a1=Barber|1y=2004|1pp=45, 69|2a1=Lodge|2y=2006|2pp=174–175|3a1=Meredith|3y=2010|3pp=443–446|4a1=Sampson|4y=2011|4pp=456–459}} CODESA 2 u mbajt në maj 1992, ku de Klerk këmbënguli se Afrika e Jugut pas-aparteidit duhej të përdorte një sistem federal me presidencë rotative për të siguruar mbrojtjen e pakicave etnike; Mandela e kundërshtoi këtë, duke kërkuar një sistem unitar të qeverisur nga sundimi i shumicës.<ref>{{harvnb|Sampson|2011|p=460}}; {{harvnb|Meredith|2010|pp=448, 452}}.</ref> Pas masakrës së Boipatongut të aktivistëve të KKA-së nga milicë të Inkathas të mbështetur nga qeveria, Mandela i ndërpreu negociatat, para se të merrte pjesë në një takim të Organizata e Unitetit Afrikan në Senegal, ku kërkoi një seancë të veçantë të Këshillit të Sigurimit të OKB-së dhe propozoi që një forcë ruajtëse paqeje e OKB-së të stacionohej në Afrikën e Jugut për të parandaluar "terrorizmi shtetërorin".{{sfnm|1a1=Barber|1y=2004|1pp=72–73|2a1=Lodge|2y=2006|2p=177|3a1=Meredith|3y=2010|3pp=462–463|4a1=Sampson|4y=2011|4pp=461–462}} Duke bërë thirrje për veprim masiv në vend, në gusht KKA-ja organizoi grevën më të madhe në historinë jugafrikane, dhe mbështetësit marshuan drejt Pretorias.<ref>{{harvnb|Sampson|2011|pp=462–463}}; {{harvnb|Meredith|2010|pp=466–467}}.</ref> [[File:Frederik de Klerk with Nelson Mandela - World Economic Forum Annual Meeting Davos 1992.jpg|left|thumb|De Klerk dhe Mandela në [[Forumi Ekonomik Botëror]], 1992]] Pas masakrës së Bishos, në të cilën 28 mbështetës të KKA-së dhe një ushtar u qëlluan për vdekje nga Forcat Mbrojtëse të Ciskeit gjatë një marshimi proteste, Mandela e kuptoi se veprimi masiv po çonte drejt dhune të mëtejshme dhe rifilloi negociatat në shtator. Ai ra dakord ta bënte këtë me kushtet që të gjithë të burgosurit politikë të liroheshin, që armët tradicionale zulu të ndaloheshin, dhe që konviktet zulu të rrethoheshin me gardh; de Klerk pranoi me hezitim.{{sfnm|1a1=Lodge|1y=2006|1pp=177–178|2a1=Meredith|2y=2010|2pp=467–471|3a1=Sampson|3y=2011|3pp=463–466}} Negociatat ranë dakord që të mbaheshin zgjedhje të përgjithshme shumracore, duke rezultuar në një qeveri koalicioni bashkimi kombëtar pesëvjeçare dhe një asamble kushtetuese që i jepte Partisë Nacionaliste ndikim të vazhdueshëm. KKA-ja gjithashtu pranoi të mbronte vendet e punës së nëpunësve civilë të bardhë; koncesione të tilla sollën kritika të ashpra të brendshme.{{sfnm|1a1=Barber|1y=2004|1p=79|2a1=Lodge|2y=2006|2p=180|3a1=Sampson|3y=2011|3pp=467–468}} Dyshja ra dakord për një kushtetutë të përkohshme të bazuar në një model demokratik liberal, duke garantuar ndarjen e pushteteve, duke krijuar një gjykatë kushtetuese, dhe duke përfshirë një projektligj i të drejtave në stil amerikan; ajo gjithashtu e ndau vendin në nëntë provinca, secila me kryeministrin dhe shërbimin e saj civil, një koncesion mes dëshirës së de Klerkut për federalizëm dhe asaj të Mandelës për qeverisje unitare.{{sfnm|1a1=Barber|1y=2004|1p=80|2a1=Meredith|2y=2010|2pp=489–491|3a1=Sampson|3y=2011|3p=472}} Procesi demokratik u kërcënua nga Grupi i Jugafrikanëve të Shqetësuar (COSAG), një aleancë grupesh të zeza etnike-secesioniste si Inkatha dhe partish afrikanere të djathta ekstreme; në qershor 1993, njëra prej këtyre të fundit—{{Lang|af|Afrikaner Weerstandsbeweging|italic=no}} (AWB)—sulmoi Qendrën Botërore të Tregtisë të Kempton Parkut.{{sfnm|1a1=Barber|1y=2004|1p=46|2a1=Meredith|2y=2010|2pp=449–450, 488|3a1=Sampson|3y=2011|3pp=466, 470–471}} Pas vrasjes së aktivistit të KKA-së Chris Hani, Mandela mbajti një fjalim të mediatizuar për të qetësuar trazirat, duke u shfaqur menjëherë pas kësaj në një funeral masiv në Soweto për Tambon, i cili kishte vdekur nga një aksident cerebrovaskular.{{sfnm|1a1=Lodge|1y=2006|1pp=180–181|2a1=Meredith|2y=2010|2pp=476–480|3a1=Sampson|3y=2011|3pp=468–469}} Në korrik 1993, si Mandela ashtu edhe de Klerk vizituan Shtetet e Bashkuara, duke u takuar veçmas me presidentin [[Bill Klinton|Bill Clinton]], dhe secili duke marrë Medalja e Lirisë.{{sfn|Sampson|2011|p=471}} Menjëherë pas kësaj, Mandela dhe de Klerk fituan së bashku Çmimin Nobel për Paqe në Norvegji.{{sfnm|1a1=Barber|1y=2004|1p=68|2a1=Lodge|2y=2006|2p=182|3a1=Meredith|3y=2010|3p=494|4a1=Sampson|4y=2011|4p=474}} I ndikuar nga [[Thabo Mbeki]], Mandela filloi të takohej me figura të mëdha biznesi, dhe e zbehu mbështetjen e tij për nacionalizimin, duke pasur frikë se do të trembte investimet e huaja shumë të nevojshme. Megjithëse i kritikuar nga anëtarë socialistë të KKA-së, ai ishte inkurajuar të përqafonte ndërmarrjen private nga anëtarë të partive komuniste kineze dhe vietnameze në [[Forumi Ekonomik Botëror]] i janarit 1992 në Zvicër.{{sfnm|1a1=Lodge|1y=2006|1p=182|2a1=Meredith|2y=2010|2p=497|3a1=Sampson|3y=2011|3pp=434–445, 473}} === Zgjedhjet e përgjithshme: 1994 === [[File:Mandela voting in 1994.jpg|thumb|upright=0.8|Mandela duke votuar në zgjedhjet e 1994-s]] Me zgjedhjet e caktuara për 27 prill 1994, KKA-ja filloi fushatën, duke hapur 100 zyra zgjedhore dhe duke organizuar Forume Popullore në të gjithë vendin ku Mandela mund të shfaqej, si figurë e popullarizuar me status të madh mes jugafrikanëve me ngjyrë.{{sfnm|1a1=Meredith|1y=2010|1p=495|2a1=Sampson|2y=2011|2pp=467–477}} KKA-ja bëri fushatë mbi një Program Rindërtimi dhe Zhvillimi (PRZ) për të ndërtuar një milion shtëpi në pesë vjet, për të prezantuar arsim falas universal dhe për të zgjeruar aksesin në ujë dhe elektricitet. Sllogani i partisë ishte "një jetë më e mirë për të gjithë", megjithëse nuk shpjegohej se si do të financohej ky zhvillim.{{sfnm|1a1=Barber|1y=2004|1pp=76–77|2a1=Meredith|2y=2010|2pp=495–496|3a1=Sampson|3y=2011|3p=478}} Me përjashtim të ''Weekly Mail''-it dhe ''New Nation''-it, shtypi i Afrikës së Jugut kundërshtoi zgjedhjen e Mandelës, duke pasur frikë nga vazhdimi i konflikteve etnike, duke mbështetur në vend të kësaj Partinë Nacionaliste ose Partinë Demokratike.{{sfn|Sampson|2011|p=479}} Mandela ia kushtoi shumë kohë mbledhjes së fondeve për KKA-në, duke udhëtuar në Amerikën e Veriut, Evropë dhe Azi për t'u takuar me donatorë të pasur, përfshirë ish-mbështetës të regjimit të aparteidit.{{sfn|Sampson|2011|pp=479–480}} Ai gjithashtu bëri thirrje për uljen e moshës së votimit nga 18 në 14 vjeç; e refuzuar nga KKA-ja, kjo politikë u bë objekt talljeje.{{sfnm|1a1=Lodge|1y=2006|1p=188|2a1=Sampson|2y=2011|2pp=477–478|3a1=Meredith|3y=2010|3p=484}} I shqetësuar se COSAG do të minonte zgjedhjet, sidomos pas konfliktit në Bophuthatswana dhe masakrës së Shell House-it—incidente dhune që përfshinin përkatësisht AWB-në dhe Inkathan—Mandela u takua me politikanë dhe gjeneralë afrikanerë, përfshirë P. W. Bothën, Pik Botha dhe Constand Viljoen, duke bindur shumë prej tyre të vepronin brenda sistemit demokratik. Së bashku me de Klerkun, ai gjithashtu bindi Buthelezin e Inkathas të hynte në zgjedhje në vend që të fillonte një luftë secesioni.{{sfnm|1a1=Meredith|1y=2010|1pp=488–489, 504–510|2a1=Sampson|2y=2011|2pp=480–489}} Si udhëheqës të dy partive kryesore, de Klerk dhe Mandela u shfaqën në një debat të transmetuar televiziv; oferta e Mandelës për t'i shtrënguar dorën e befasoi, duke i shtyrë disa komentatorë ta konsiderojnë atë një fitore për Mandelën.{{sfnm|1a1=Meredith|1y=2010|1pp=500–501|2a1=Sampson|2y=2011|2p=488}} Zgjedhjet u zhvilluan me pak dhunë, megjithëse një qelizë e AWB-së vrau 20 vetë me bomba makine. Siç pritej gjerësisht, KKA-ja fitoi një fitore të thellë, duke marrë 63% të votave, pak nën shumicën dy-të-tretat e nevojshme për të ndryshuar në mënyrë të njëanshme kushtetutën. KKA-ja gjithashtu fitoi në shtatë provinca, ndërsa Inkatha dhe Partia Nacionaliste morën nga një secila.{{sfnm|1a1=Barber|1y=2004|1p=82|2a1=Meredith|2y=2010|2p=512|3a1=Sampson|3y=2011|3p=491}}<ref>{{cite news |url=http://www.time.com/time/specials/packages/article/0,28804,2024558_2024522_2024462,00.html |title=Top 10 Political Prisoners |first=Glen |last=Levy |date=15 November 2010 |magazine=Time |access-date=25 March 2013 |archive-date=3 April 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130403214733/http://www.time.com/time/specials/packages/article/0,28804,2024558_2024522_2024462,00.html |url-status=dead |language=en}}</ref> Mandela votoi në Shkolla e Mesme Ohlange në Durban, dhe megjithëse fitorja e KKA-së siguroi zgjedhjen e tij si president, ai pranoi publikisht se zgjedhjet ishin njollosur nga raste mashtrimi dhe sabotimi.{{sfnm|1a1=Meredith|1y=2010|1pp=510–512|2a1=Sampson|2y=2011|2p=490}} == Presidenca e Afrikës së Jugut (1994–1999) == Akti i parë i Asamblesë Kombëtare të sapozgjedhur ishte zgjedhja formale e Mandelës si kryeekzekutivi i parë me ngjyrë i Afrikës së Jugut. Inaugurimi i tij u zhvillua në Pretoria më 10 maj 1994, i transmetuar për një miliard shikues në mbarë botën. Ceremonia u ndoq nga katër mijë të ftuar, ndër ta udhëheqës botërorë nga një gamë e gjerë prejardhjesh gjeografike dhe ideologjike.{{sfnm|1a1=Meredith|1y=2010|1p=514|2a1=Sampson|2y=2011|2pp=492–493}} Mandela udhëhoqi një Qeveri të Unitetit Kombëtar të dominuar nga KKA-ja—e cila nuk kishte përvojë të qeverisjes së vetme—por që përfshinte përfaqësues të Partisë Nacionaliste dhe Inkathas. Sipas Kushtetutës së Përkohshme, Inkatha dhe Partia Nacionaliste kishin të drejtë vendesh në qeveri në bazë të fitimit të të paktën 20 vendeve. Në përputhje me marrëveshjet e mëparshme, si de Klerkut ashtu edhe Thabo Mbekit iu dha pozicioni i Nënpresidentit.{{sfnm|1a1=Barber|1y=2004|1p=3|2a1=Sampson|2y=2011|2pp=491–492}}<ref>{{cite news|title=Mandela becomes SA's first black president |publisher=BBC |url=https://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/may/10/newsid_2661000/2661503.stm |access-date=26 May 2008 |date=10 May 1994 |archive-date=7 November 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121107140445/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/may/10/newsid_2661000/2661503.stm |url-status=live |language=en}}</ref> Megjithëse Mbeki nuk kishte qenë zgjedhja e tij e parë për postin, Mandela filloi t'i besonte gjerësisht gjatë presidencës së tij, duke i lejuar t'i formonte detajet e politikave.{{sfnm|1a1=Barber|1y=2004|1p=87|2a1=Lodge|2y=2006|2p=210|3a1=Meredith|3y=2010|3p=566|4a1=Sampson|4y=2011|4pp=508–511}} Duke u zhvendosur në zyrën presidenciale në Tuynhuys në Kejptaun, Mandela i lejoi de Klerkut të ruante rezidencën presidenciale në pronën Groote Schuur, ndërsa vetë u vendos në rezidencën fqinje Westbrooke, të cilën e riemërtoi "Genadendal", që në afrikanisht do të thotë "Lugina e Mëshirës".{{sfnm|1a1=Meredith|1y=2010|1pp=523, 543|2a1=Sampson|2y=2011|2pp=496–497}} Duke ruajtur shtëpinë e tij në Houghton, ai gjithashtu ndërtoi një shtëpi në fshatin e tij të lindjes Qunu, të cilin e vizitonte rregullisht, duke u takuar me banorët vendas dhe duke gjykuar mosmarrëveshje fisnore.{{sfn|Sampson|2011|p=502}} Në moshën 76-vjeçare, ai u përball me sëmundje të ndryshme, dhe megjithëse tregonte energji të vazhdueshme, ndihej i izoluar dhe i vetmuar.{{sfn|Sampson|2011|pp=497–499, 510}} Ai shpesh priste të famshëm, si Michael Jackson, Whoopi Goldberg dhe Spice Girls, dhe u miqësua me biznesmenë të pasur, si Harry Oppenheimer i Anglo American. Ai gjithashtu u takua me Mbretëreshën Elizabeta II gjatë vizitës së saj shtetërore të marsit 1995 në Afrikën e Jugut, gjë që i solli kritika të forta nga antikapitalistët e KKA-së.{{sfn|Sampson|2011|pp=501, 504}} Pavarësisht rrethanave të tij të pasura, Mandela jetoi thjeshtë, duke dhuruar një të tretën e të ardhurave të tij vjetore prej 552.000 randësh jugafrikanë për Fondin e Fëmijëve Nelson Mandela, të cilin e kishte themeluar në 1995.{{sfnm|1a1=Lodge|1y=2006|1p=209|2a1=Meredith|2y=2010|2p=543|3a1=Sampson|3y=2011|3p=517}} Megjithëse çmontoi censurën e shtypit, duke folur në favor të lirisë së shtypit dhe duke u miqësuar me shumë gazetarë, Mandela ishte kritik ndaj pjesës më të madhe të medias së vendit, duke vënë në dukje se ajo zotërohej dhe drejtohej kryesisht nga të bardhë të klasës së mesme dhe se përqendrohej tepër në krijimin e panikut për krimin.{{sfnm|1a1=Lodge|1y=2006|1pp=208–209|2a1=Meredith|2y=2010|2pp=547–548|3a1=Sampson|3y=2011|3pp=525–527}} Në dhjetor 1994, Mandela botoi ''Long Walk to Freedom'', një autobiografi e bazuar në një dorëshkrim që kishte shkruar në burg, të plotësuar me intervista të zhvilluara me gazetarin amerikan Richard Stengel.{{sfnm|1a1=Lodge|1y=2006|1p=186|2a1=Meredith|2y=2010|2p=517}} Në fund të vitit 1994, ai mori pjesë në konferencën e 49-të të KKA-së në Bloemfontein, në të cilën u zgjodh një ekzekutiv kombëtar më militant, ndër ta edhe gruaja e tij, Winnie Mandela; megjithëse ajo shprehu interes për pajtim, Nelson filloi procedurat e divorcit në gusht 1995.{{sfnm|1a1=Meredith|1y=2010|1pp=539–542|2a1=Sampson|2y=2011|2pp=500, 507}} Deri në 1995, ai kishte hyrë në një marrëdhënie me Graça Machel-in, aktiviste politike mozambikase 27 vjet më e re se ai, e cila ishte e veja e ish-presidentit Samora Machel. Ata ishin takuar për herë të parë në korrik 1990 kur ajo ishte ende në zi, por miqësia e tyre u zhvillua në një partneritet, me Machelin duke e shoqëruar në shumë prej vizitave të tij të huaja. Ajo refuzoi propozimin e parë martesor të Mandelës, duke dashur të ruante njëfarë pavarësie dhe duke e ndarë kohën e saj mes Maputos dhe Johanesburgut.{{sfnm|1a1=Lodge|1y=2006|1pp=222–223|2a1=Meredith|2y=2010|2pp=574–575|3a1=Sampson|3y=2011|3pp=546–549}} === Pajtimi kombëtar === {{Quote box | width = 25em | align = right | quote = I hirshëm por i patundur, [Mandela] e udhëhoqi një vend në trazira drejt një zgjidhjeje të negociuar: një vend që ditë para zgjedhjes së tij të parë demokratike mbetej i dhunshëm, i përçarë nga pikëpamje dhe personalitete kundërshtuese. Ai përqafoi pajtimin kombëtar, një ide që nuk e nxiti thjesht në abstrakt, por e performoi me guxim dhe bindje duke iu drejtuar ish-kundërshtarëve. Ai nisi një epokë shprese që, edhe pse jo afatgjatë, ishte megjithatë vendimtare, dhe fitoi njohjen dhe dashurinë më të lartë ndërkombëtare. | salign = right | source = —&thinsp;Rita Barnard, ''The Cambridge Companion to Nelson Mandela''{{sfn|Barnard|2014|p=1}} }} Duke udhëhequr kalimin nga sundimi i pakicës së aparteidit drejt një demokracie shumëkulturore, Mandela e shihte pajtimin kombëtar si detyrën kryesore të presidencës së tij.{{sfn|Sampson|2011|p=524}} Pasi kishte parë ekonomi të tjera afrikane pas-koloniale të dëmtuara nga largimi i elitave të bardha, Mandela punoi për t'i siguruar popullsinë e bardhë të Afrikës së Jugut se ishin të mbrojtur dhe të përfaqësuar në "Kombin Ylber".{{sfnm|1a1=Lodge|1y=2006|1p=213|2a1=Meredith|2y=2010|2p=517|3a1=Sampson|3y=2011|3pp=495–496}} Megjithëse Qeveria e tij e Unitetit Kombëtar do të dominohej nga KKA-ja,{{sfnm|1a1=Barber|1y=2004|1p=88|2a1=Lodge|2y=2006|2p=204}} ai u përpoq të krijonte një koalicion të gjerë duke e emëruar de Klerkun Nënpresident dhe duke emëruar zyrtarë të tjerë të Partisë Nacionaliste si ministra për Bujqësinë, Mjedisin, dhe Mineralet dhe Energjinë, si dhe duke e emëruar Buthelezin Ministër për Çështjet e Brendshme.{{sfn|Sampson|2011|pp=507–511}} Postet e tjera të kabinetit u morën nga anëtarë të KKA-së, shumë prej të cilëve—si Joe Modise, Alfred Nzo, Joe Slovo, Mac Maharaj dhe Dullah Omar—kishin qenë prej kohësh shokë të Mandelës, megjithëse të tjerë, si Tito Mboweni dhe Jeff Radebe, ishin shumë më të rinj.{{sfn|Sampson|2011|p=508}} Marrëdhënia e Mandelës me de Klerkun ishte e tensionuar; Mandela mendonte se de Klerku ishte qëllimisht provokues, ndërsa de Klerku ndihej i poshtëruar qëllimisht nga presidenti.{{sfnm|1a1=Lodge|1y=2006|1pp=204–205|2a1=Meredith|2y=2010|2p=528|3a1=Sampson|3y=2011|3pp=511, 534}} Në janar 1995, Mandela e qortoi rëndë de Klerkun për dhënien e amnistisë 3.500 oficerëve të policisë pak para zgjedhjeve, dhe më vonë e kritikoi për mbrojtjen e ish-Ministrit të Mbrojtjes Magnus Malan kur ky i fundit u akuzua për vrasje.{{sfnm|1a1=Lodge|1y=2006|1pp=204–205|2a1=Meredith|2y=2010|2p=528|3a1=Sampson|3y=2011|3pp=511, 534}} Mandela u takua personalisht me figura të larta të regjimit të aparteidit, ndër ta avokati Percy Yutar dhe e veja e Hendrik Verwoerd-it, Betsie Schoombee, duke vendosur gjithashtu një kurorë pranë statujës së heroit afrikaner Daniel Theron.{{sfnm|1a1=Lodge|1y=2006|1p=212|2a1=Meredith|2y=2010|2pp=523–524|3a1=Sampson|3y=2011|3pp=520, 522–523}} Duke theksuar faljen personale dhe pajtimin, ai njoftoi se "njerëzit trima nuk kanë frikë të falin, për hir të paqes."{{sfnm|1a1=Meredith|1y=2010|1pp=523–524|2a1=Sampson|2y=2011|2pp=520, 522–523}} Ai i inkurajoi jugafrikanët me ngjyrë të mbështesnin ekipin kombëtar të ragbit, të urryer më parë, Springboks, ndërsa Afrika e Jugut priti Kupën e Botës në Ragbi 1995. Mandela veshi një bluzë Springbok në finalen kundër Zelandës së Re, dhe pasi Springboks fitoi ndeshjen, Mandela i dorëzoi trofeun kapitenit Francois Pienaar, një afrikaner. Kjo u pa gjerësisht si një hap i madh në pajtimin e të bardhëve dhe të zinjve jugafrikanë; siç e vuri më vonë de Klerku, "Mandela fitoi zemrat e miliona tifozëve të bardhë të ragbit."{{sfnm|1a1=Lodge|1y=2006|1p=212|2a1=Meredith|2y=2010|2pp=525–527|3a1=Sampson|3y=2011|3pp=516, 524}}<ref>{{cite news|url=https://news.bbc.co.uk/sport2/hi/rugby_union/rugby_world_cup/team_pages/south_africa/3167692.stm |title=Mandela rallies Springboks |date=6 October 2003 |work=BBC Sport |access-date=28 October 2008 |archive-date=25 February 2013 |archive-url=https://www.webcitation.org/6EhlM6rLh?url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/rugby_union/rugby_world_cup/team_pages/south_africa/3167692.stm |url-status=live |language=en}}; {{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/portal/main.jhtml?view=DETAILS&grid=&xml=/portal/2007/10/19/ftmandela119.xml |title=How Nelson Mandela won the rugby World Cup |date=19 October 2007 |work=The Daily Telegraph |location=London |access-date=28 October 2008 |first=John |last=Carlin |archive-date=25 February 2013 |archive-url=https://www.webcitation.org/6EhlMWoPg?url=http://www.telegraph.co.uk/news/features/3634426/How-Nelson-Mandela-won-the-rugby-World-Cup.html |url-status=dead |language=en}}</ref> Përpjekjet e Mandelës për pajtim i qetësuan frikërat e të bardhëve, por gjithashtu tërhoqën kritika nga të zinjtë më militantë.{{sfnm|1a1=Lodge|1y=2006|1p=213|2a1=Meredith|2y=2010|2pp=517, 536|3a1=Sampson|3y=2011|3pp=491, 496, 524}} Mes këtyre të fundit ishte edhe gruaja e tij e ndarë, Winnie, e cila e akuzoi KKA-në se ishte më e interesuar për të qetësuar komunitetin e bardhë sesa për të ndihmuar shumicën e zezë.{{sfnm|1a1=Meredith|1y=2010|1pp=517, 536|2a1=Sampson|2y=2011|2pp=491, 496, 524}} Mandela mbikëqyri formimin e një Komisioni të së Vërtetës dhe Pajtimit për të hetuar krimet e kryera gjatë aparteidit si nga qeveria ashtu edhe nga KKA-ja, duke e emëruar Tutu-n kryetar të tij. Për të parandaluar krijimin e martirëve, komisioni dha amnisti individuale në këmbim të dëshmive për krime të kryera gjatë epokës së aparteidit. I përkushtuar në shkurt 1996, ai zhvilloi dy vjet seancash dëgjimore që detajonin përdhunime, tortura, bombardime dhe vrasje politike para se të lëshonte raportin e tij final në tetor 1998. Si de Klerku ashtu edhe Mbeki apeluan që pjesë të raportit të fshiheshin, megjithëse vetëm apeli i de Klerkut pati sukses.{{sfnm|1a1=Meredith|1y=2010|1pp=527, 551–564|2a1=Sampson|2y=2011|2pp=528–532}} Mandela e lavdëroi punën e komisionit, duke deklaruar se ai "na kishte ndihmuar të largoheshim nga e kaluara për t'u përqendruar në të tashmen dhe të ardhmen".{{sfnm|1a1=Meredith|1y=2010|1p=563|2a1=Sampson|2y=2011|2p=532}} === Programet e brendshme === [[File:Rdphouses.jpg|thumb|left|Shtëpi në Soweto të ndërtuara nën programin PRZ]] Administrata e Mandelës trashëgoi një vend me disparitet të madh pasurie dhe shërbimesh mes komuniteteve të bardha dhe të zeza. Nga një popullsi prej 40 milionësh, rreth 23 milionë vetave u mungonte elektriciteti ose kanalizimet e duhura, dhe 12 milionëve u mungonte furnizimi me ujë të pastër, ndërsa 2 milionë fëmijë nuk ishin në shkollë dhe një e treta e popullsisë ishte analfabete. Papunësia arrinte 33%, dhe pak nën gjysma e popullsisë jetonte nën vijën e varfërisë.{{sfn|Meredith|2010|pp=518–520}} Rezervat financiare të qeverisë ishin pothuajse të shterura, me një të pestën e buxhetit kombëtar që shpenzohej për shlyerjen e borxhit, që do të thoshte se shtrirja e Programit të Rindërtimit dhe Zhvillimit (PRZ) të premtuar u reduktua, pa asnjë nga nacionalizimi ose krijimi i vendeve të punës të propozuara.{{sfnm|1a1=Meredith|1y=2010|1p=519|2a1=Sampson|2y=2011|2pp=514–515}} Në 1996, PRZ-ja u zëvendësua me një politikë të re, Rritja, Punësimi dhe Rishpërndarja (RPR), e cila ruajti ekonominë e përzier të Afrikës së Jugut, por vuri theksin te rritja ekonomike përmes një kornize të ekonomisë së tregut dhe inkurajimit të investimeve të huaja; shumë brenda KKA-së e përqeshën si politikë neoliberale që nuk trajtonte pabarazinë sociale, sido që ta mbronte Mandela.{{sfn|Barber|2004|pp=122–124, 162}} Duke përqafuar këtë qasje, qeveria e Mandelës iu përmbajt "konsensusit të Uashingtonit" të avokuar nga Banka Botërore dhe Fondi Monetar Ndërkombëtar.{{sfnm|1a1=Muthien|1a2=Khosa|1a3=Magubane|1y=2000|1pp=369–370|2a1=Meredith|2y=2010|2pp=520–521}} Gjatë presidencës së Mandelës, shpenzimet për mirëqenie u rritën me 13% në 1996/97, 13% në 1997/98, dhe 7% në 1998/99.{{sfn|Houston|Muthien|2000|p=62}} Qeveria futi barazi në ndihmat për komunitetet, duke përfshirë ndihmat për paaftësi, ndihmat për mbajtjen e fëmijëve dhe pensionet e pleqërisë, të cilat më parë ishin caktuar në nivele të ndryshme për grupet e ndryshme racore të Afrikës së Jugut.{{sfn|Houston|Muthien|2000|p=62}} Në 1994, shëndetësia falas u fut për fëmijët nën gjashtë vjeç dhe gratë shtatzëna, një dispozitë e zgjeruar për të gjithë ata që përdornin shërbimet shëndetësore publike të nivelit parësor në 1996.{{sfnm|1a1=Lodge|1y=2006|1p=205|2a1=Meredith|2y=2010|2p=521}}<ref>{{cite web |url=http://www.ci.org.za/depts/ci/pubs/pdf/general/gauge2006/gauge2006_healing.pdf |title=Healing inequalities: The free health care policy |publisher=Children's Institute |access-date=15 May 2011 |author1=Leatt, Annie |author2=Shung-King, Maylene |author3=Monson, Jo |name-list-style=amp |archive-date=24 July 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130724083745/http://www.ci.org.za/depts/ci/pubs/pdf/general/gauge2006/gauge2006_healing.pdf |url-status=dead |language=en}}</ref> Deri në zgjedhjet e 1999-ës, KKA-ja mund të mburrej se, falë politikave të saj, 3 milionë njerëz u lidhën me linjat telefonike, 1,5 milionë fëmijë u sollën në sistemin arsimor, 500 klinika u modernizuan ose u ndërtuan, 2 milionë njerëz u lidhën me rrjetin elektrik, aksesi në ujë u zgjerua për 3 milionë njerëz, dhe u ndërtuan 750.000 shtëpi, duke strehuar rreth 3 milionë njerëz.{{sfn|Herbst|2003|p=312}} [[File:Nelson Mandela 1998.JPG|thumb|right|Mandela gjatë një vizite në Brazil në 1998]] Akti për Reformën Agrare Nr. 3 i 1996-ës mbrojti të drejtat e qiramarrësve punëtorë që jetonin në ferma ku mbillnin të lashta ose kullosnin bagëti. Ky legjislacion siguroi që qiramarrës të tillë nuk mund të dëboheshin pa urdhër gjykate ose nëse ishin mbi moshën 65 vjeç.<ref>{{cite web |url=http://www.nmmu.ac.za/documents/theses/AAFabbriciani.pdf |title=Land Reform Policies in South Africa Compare To Human Rights Internationally |access-date=11 February 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120331101705/http://www.nmmu.ac.za/documents/theses/AAFabbriciani.pdf |archive-date=31 March 2012 |language=en}}; {{cite web |url=http://www.info.gov.za/gazette/acts/1996/a3-96.htm |title=No. 3 of 1996: Land Reform (Labour Tenants) Act, 1996 |date=22 March 1996 |publisher=South African Government Online |access-date=26 February 2013 |archive-date=26 February 2013 |archive-url=https://www.webcitation.org/6EiD8JvCc?url=http://www.info.gov.za/gazette/acts/1996/a3-96.htm |url-status=dead |language=en}}</ref> Duke pranuar se prodhimi i armëve ishte një industri kyçe për ekonominë jugafrikane, Mandela mbështeti tregtinë e armëve, por futi rregullore më të rrepta rreth Armscor për të siguruar që armatimi jugafrikan të mos i shitej regjimeve autoritare.{{sfn|Barber|2004|pp=102–194}} Nën administratën e Mandelës, turizmi u promovua gjithnjë e më shumë, duke u bërë një sektor kryesor i ekonomisë jugafrikane.{{sfn|Barber|2004|p=130}} Kritikë si Edwin Cameron akuzuan qeverinë e Mandelës se kishte bërë pak për të ndalur pandeminë e HIV/AIDS-it në vend; deri në 1999, 10% e popullsisë së Afrikës së Jugut ishin HIV pozitivë. Mandela më vonë pranoi se personalisht e kishte lënë pas dore çështjen, pjesërisht për shkak të ngurrimit publik për të diskutuar çështje rreth seksit në Afrikën e Jugut, dhe se e kishte lënë çështjen për t'u marrë Mbeki.{{sfnm|1a1=Barber|1y=2004|1pp=135–137|2a1=Lodge|2y=2006|2p=219|3a1=Meredith|3y=2010|3pp=571–573}}<ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2003/jul/06/nelsonmandela.southafrica |title=Mandela at 85 |work=The Observer |location=London |first=Anthony |last=Sampson |date=6 July 2003 |access-date=26 May 2008 |archive-date=26 February 2013 |archive-url=https://www.webcitation.org/6EiCWnTJS?url=http://www.guardian.co.uk/world/2003/jul/06/nelsonmandela.southafrica |url-status=live |language=en}}; {{cite web|title=Can Mandela's AIDS Message Pierce the Walls of Shame? |publisher=Peninsula Peace and Justice Center |date=9 January 2005 |url=http://peaceandjustice.org/article.php?story=20050109125126110&mode=print |access-date=26 May 2008 |archive-date=26 February 2013 |archive-url=https://www.webcitation.org/6EiCWr1mK?url=http://peaceandjustice.org/article.php?story=20050109125126110&mode=print |url-status=dead |language=en}}; {{cite news|title=South Africa: Mandela Deluged With Tributes as He Turns 85 |url=http://allafrica.com/stories/200307190001.html |work=AllAfrica |first=Ofeibea |last=Quist-Arcton|date=19 July 2003 |access-date=26 May 2008 |archive-date=26 February 2013 |archive-url=https://www.webcitation.org/6Eile2xQ7?url=http://allafrica.com/stories/200307190001.html |url-status=live |language=en}}</ref> Mandela mori kritika edhe për dështimin në luftimin e mjaftueshëm të krimit; Afrika e Jugut kishte një nga normat më të larta të krimit në botë,{{sfnm|1a1=Meredith|1y=2010|1p=573|2a1=Sampson|2y=2011|2pp=510, 565–68}} dhe veprimtaria e sindikatave ndërkombëtare të krimit në vend u rrit ndjeshëm gjatë dekadës.{{sfn|Barber|2004|pp=137–138}} Administrata e Mandelës u perceptua gjithashtu si e paaftë të merrej me problemin e korrupsionit.{{sfnm|1a1=Meredith|1y=2010|1pp=544–547|2a1=Sampson|2y=2011|2p=510}} Probleme të mëtejshme u shkaktuan nga eksodi i mijëra jugafrikanëve të bardhë të kualifikuar nga vendi, të cilët po iknin nga normat e rritura të krimit, taksat më të larta dhe ndikimi i diskriminimit pozitiv ndaj të zinjve në punësim. Ky eksod rezultoi në "ikje trurësh", dhe Mandela i kritikoi ata që ikën.{{sfnm|1a1=Barber|1y=2004|1p=131|2a1=Meredith|2y=2010|2p=573|3a1=Sampson|3y=2011|3pp=510, 565–68}} Njëkohësisht, Afrika e Jugut përjetoi një valë të madhe migrantësh të paligjshëm nga pjesët më të varfra të Afrikës; megjithëse opinioni publik ndaj këtyre emigrantëve të paligjshëm ishte përgjithësisht i pafavorshëm, duke i karakterizuar si kriminelë përhapës sëmundjesh dhe barrë për burimet, Mandela u bëri thirrje jugafrikanëve t'i pranonin si "vëllezër dhe motra".{{sfn|Barber|2004|p=133}} === Çështjet e jashtme === Mandela shprehu mendimin se "marrëdhëniet e ardhshme të jashtme të Afrikës së Jugut [duhet] të bazohen në besimin tonë se të drejtat e njeriut duhet të jenë thelbi i marrëdhënieve ndërkombëtare".{{sfnm|1a1=Barber|1y=2004|1p=89|2a1=Lodge|2y=2006|2p=214}} Duke ndjekur shembullin jugafrikan, Mandela inkurajoi kombet e tjera të zgjidhnin konfliktet përmes diplomacisë dhe pajtimit.{{sfn|Sampson|2011|p=555}} Në shtator 1998, Mandela u emërua sekretar i përgjithshëm i Lëvizjes së Vendeve të Painkuadruara, e cila mbajti konferencën e saj vjetore në Durban. Ai e përdori ngjarjen për të kritikuar "interesat e ngushta, shoviniste" të qeverisë izraelite për ngecjen e negociatave për t'i dhënë fund konfliktit izraelito-palestinez dhe u bëri thirrje Indisë dhe Pakistanit të negocionin për t'i dhënë fund konfliktit të Kashmirit, për çka u kritikua si nga Izraeli ashtu edhe nga India.{{sfn|Sampson|2011|p=559}} I frymëzuar nga bumi ekonomik i rajonit, Mandela kërkoi marrëdhënie ekonomike më të mëdha me Azinë Lindore, veçanërisht me Malajzinë, megjithëse kjo u pengua nga kriza financiare aziatike e 1997-ës.<ref>{{harvnb|Sampson|2011|pp=560–561}}.</ref> Ai i dha njohje diplomatike Republikës Popullore të Kinës (RPK), e cila po rritej si fuqi ekonomike, dhe fillimisht edhe Tajvanit, i cili ishte prej kohësh një investitor në ekonominë jugafrikane. Megjithatë, nën presionin e RPK-së, e hoqi njohjen e Tajvanit në nëntor 1996, dhe bëri një vizitë zyrtare në Pekin në maj 1999.{{sfn|Barber|2004|pp=107–108}} [[File:President Bill Clinton with Nelson Mandela.jpg|thumb|left|Mandela me presidentin amerikan Bill Klinton. Pavarësisht se e kritikoi publikisht disa herë, Mandela e pëlqente Klintonin, dhe personalisht e mbështeti gjatë procedurave të tij të shkarkimit.{{sfnm|1a1=Lodge|1y=2006|1p=216|2a1=Sampson|2y=2011|2pp=561–567}}]] Mandela tërhoqi kontroversë për marrëdhënien e tij të ngushtë me presidentin indonezian Suharto, regjimi i të cilit ishte përgjegjës për abuzime masive të të drejtave të njeriut, megjithëse gjatë një vizite të korrikut 1997 në Indonezi, ai privatisht e nxiti Suhartonë të tërhiqej nga pushtimi i Timorit Lindor.{{sfnm|1a1=Barber|1y=2004|1pp=104–105|2a1=Sampson|2y=2011|2p=560}} Ai gjithashtu u përball me kritika të ngjashme nga Perëndimi për lidhjet tregtare të qeverisë së tij me Sirinë, Kubën dhe Libinë{{sfn|Lodge|2006|p=214}} dhe për miqësitë e tij personale me Castron dhe Gadafin.{{sfn|Sampson|2011|pp=562–563}} Castro vizitoi Afrikën e Jugut në 1998 me përkrahje të gjerë popullore, dhe Mandela u takua me Gadafin në Libi për t'i dhënë Urdhrin e Shpresës së Mirë.{{sfn|Sampson|2011|pp=562–563}} Kur qeveritë dhe media perëndimore kritikuan këto vizita, Mandela e cilësoi një kritikë të tillë si racialisht të motivuar,{{sfn|Sampson|2011|p=564}} dhe deklaroi se "armiqtë e vendeve në Perëndim nuk janë armiqtë tanë."{{sfn|Lodge|2006|p=214}} Mandela shpresoi të zgjidhte mosmarrëveshjen e gjatë mes Libisë dhe Shteteve të Bashkuara e Britanisë mbi gjyqin e dy libianëve, Abdelbaset al-Megrahi dhe Lamin Khalifah Fhimah, të cilët u akuzuan në nëntor 1991 për sabotimin e fluturimit Pan Am 103. Mandela propozoi që ata të gjykoheshin në një vend të tretë, gjë që u pranua nga të gjitha palët; i qeverisur nga e drejta skoceze, gjyqi u zhvillua në Camp Zeist në Holandë në prill 1999, dhe e shpalli fajtor njërin prej dy burrave.{{sfnm|1a1=Barber|1y=2004|1p=144|2a1=Lodge|2y=2006|2pp=215–216|3a1=Sampson|3y=2011|3pp=563–564}}<ref>{{cite news|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/1144147.stm |title=Analysis: Lockerbie's long road |publisher=BBC |access-date=26 May 2008 |date=31 January 2001 |archive-date=9 July 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130709171256/http://news.bbc.co.uk/2/hi/1144147.stm |url-status=live |language=en}}</ref> Mandela iu bashkua thirrjeve të Mbekit për një "Rilindje Afrikane", dhe ishte shumë i shqetësuar për çështjet e kontinentit.{{sfnm|1a1=Barber|1y=2004|1pp=124–125|2a1=Sampson|2y=2011|2pp=556–557}} Ai përdori një qasje diplomatike të butë për të hequr huntën ushtarake të Sani Abachas në Nigeri, por më vonë u bë figurë kryesore në thirrjen për sanksione kur regjimi i Abachas i shtoi shkeljet e të drejtave të njeriut.{{sfnm|1a1=Barber|1y=2004|1pp=108–110|2a1=Lodge|2y=2006|2p=215|3a1=Sampson|3y=2011|3pp=556–557}} Në 1996, ai u emërua kryetar i Komunitetit të Zhvillimit të Afrikës Jugore (SADC) dhe filloi negociata të pasuksesshme për t'i dhënë fund Luftës së Parë Kongoleze në Zair.{{sfnm|1a1=Barber|1y=2004|1pp=176–177|2a1=Lodge|2y=2006|2p=216|3a1=Sampson|3y=2011|3p=558}} Ai gjithashtu luajti një rol kyç si ndërmjetës në konfliktin etnik mes grupeve politike tutsi dhe hutu në Luftën Civile të Burundit, duke ndihmuar në nisjen e një zgjidhjeje që solli stabilitet të shtuar në vend, por nuk i dha fund dhunës etnike.{{sfn|Lodge|2006|pp=217–218}} Në operacionin e parë ushtarak pas-aparteid të Afrikës së Jugut, trupat u dërguan në Lesoto në shtator 1998 për të mbrojtur qeverinë e kryeministrit Pakalitha Mosisili, pasi një zgjedhje e kontestuar kishte nxitur kryengritje opozitare. Veprimi nuk u autorizua nga vetë Mandela, i cili ishte jashtë vendit në atë kohë, por nga Buthelezi, i cili shërbente si president në detyrë gjatë mungesës së Mandelës,{{sfnm|1a1=Barber|1y=2004|1pp=111–113|2a1=Sampson|2y=2011|2pp=558–559}} me miratimin e Mandelës dhe Mbekit.<ref name="mgMandela2018Remembering">{{cite web| url = https://mg.co.za/article/2018-09-19-mandela-and-military-force-its-use-is-determined-by-the-situation/| title = Remembering the moment that SA soldiers marched into Lesotho - The Mail & Guardian| date = 19 September 2018| access-date = 11 November 2022| archive-date = 11 November 2022| archive-url = https://web.archive.org/web/20221111050954/https://mg.co.za/article/2018-09-19-mandela-and-military-force-its-use-is-determined-by-the-situation/| url-status = live|language=en}}</ref> === Tërheqja nga politika === [[File:Thabo-mbeki-district-six.jpg|thumb|upright=0.7|right|Në pjesën e fundit të presidencës së tij, Mandela mbështetej gjithnjë e më shumë te Nënpresidenti i tij, Thabo Mbeki (në foto).]] Kushtetuta e re e Afrikës së Jugut u miratua nga parlamenti në maj 1996, duke përfshirë një sërë institucionesh për të vendosur kontrolle mbi autoritetin politik dhe administrativ brenda një demokracie kushtetuese.{{sfn|Muthien|Khosa|Magubane|2000|p=366}} De Klerku kundërshtoi zbatimin e kësaj kushtetute, dhe atë muaj ai dhe Partia Nacionaliste u tërhoqën nga qeveria koalicioni në protestë, duke pretenduar se KKA-ja nuk i trajtonte si të barabartë.{{sfnm|1a1=Barber|1y=2004|1pp=128–129|2a1=Lodge|2y=2006|2p=204|3a1=Meredith|3y=2010|3pp=529–530|4a1=Sampson|4y=2011|4p=534}} KKA-ja mori postet e kabinetit të mbajtura më parë nga Nacionalistët, me Mbekin duke u bërë Nënpresident i vetëm.{{sfn|Sampson|2011|p=535}} Inkatha mbeti pjesë e koalicionit,{{sfn|Barber|2004|pp=128–129}} dhe kur si Mandela ashtu edhe Mbeki ishin jashtë vendit në shtator 1998, Buthelezi u emërua "President në Detyrë", duke shënuar një përmirësim në marrëdhënien e tij me Mandelën.{{sfnm|1a1=Lodge|1y=2006|1p=207|2a1=Sampson|2y=2011|2p=536}} Megjithëse Mandela kishte qeverisur shpesh me vendosmëri në dy vitet e tij të para si president,{{sfn|Lodge|2006|p=211}} ai më pas i kishte deleguar gjithnjë e më shumë detyrat te Mbeki, duke ruajtur vetëm një mbikëqyrje të ngushtë personale të masave të inteligjencës dhe sigurisë.{{sfnm|1a1=Barber|1y=2004|1p=130|2a1=Lodge|2y=2006|2p=211}} Gjatë një vizite në Londër në 1997, ai tha se "sunduesi i Afrikës së Jugut, sunduesi ''de facto'', është Thabo Mbeki" dhe se ai po "ia kalonte gjithçka atij".{{sfn|Lodge|2006|p=211}} Mandela u tërhoq si President i KKA-së në konferencën e partisë të dhjetorit 1997. Ai shpresonte që Ramaphosa ta pasonte, duke besuar se Mbeki ishte tepër i papërkulshëm dhe intolerant ndaj kritikave, por KKA-ja zgjodhi Mbekin sido që të ishte.{{sfnm|1a1=Lodge|1y=2006|1p=211|2a1=Meredith|2y=2010|2p=568|3a1=Sampson|3y=2011|3pp=537–543}} Mandela dhe Ekzekutivi mbështetën Jacob Zumën, një zulu që kishte qenë i burgosur në Ishullin Robben, si pasardhësin e Mbekit për Nënpresident. Kandidatura e Zumës u sfidua nga Winnie, retorika populiste e së cilës i kishte siguruar një përkrahje të fortë brenda partisë, megjithëse Zuma e mundi atë me shumicë të madhe në votimin e zgjedhjes.{{sfnm|1a1=Meredith|1y=2010|1p=568|2a1=Sampson|2y=2011|2pp=537–543}} Marrëdhënia e Mandelës me Machelin ishte thelluar; në shkurt 1998, ai deklaroi publikisht se ishte "i dashuruar me një zonjë të jashtëzakonshme", dhe nën presionin e Tutu-t, i cili e nxiti të jepte shembull për të rinjtë, ai organizoi një dasmë për ditëlindjen e tij të 80-të, në korrik të atij viti.{{sfnm|1a1=Meredith|1y=2010|1p=576|2a1=Sampson|2y=2011|2pp=549–551}} Ditën pasuese, ai organizoi një festë të madhe me shumë të ftuar të huaj të nderuar.{{sfn|Sampson|2011|pp=551–552}} Megjithëse kushtetuta e 1996-ës i lejonte presidentit të shërbente dy mandate të njëpasnjëshme pesëvjeçare, Mandela nuk kishte planifikuar kurrë të kandidonte për një mandat të dytë. Ai mbajti fjalimin e tij lamtumirës në Parlament më 29 mars 1999 kur ai u shpërbë përpara zgjedhjeve të përgjithshme të 1999-ës, pas së cilës u tërhoq.{{sfn|Sampson|2011|p=578}} Megjithëse sondazhet e opinionit në Afrikën e Jugut treguan përkrahje të lëkundur si për KKA-në ashtu edhe për qeverinë, vetë Mandela mbeti shumë i popullarizuar, me 80% të jugafrikanëve të anketuar në 1999 që shprehën kënaqësi me performancën e tij si president.{{sfn|Lodge|2006|p=219}} == Pas-presidenca dhe vitet e fundit (1999–2013) == === Aktivizmi i vazhdueshëm dhe filantropia: 1999–2004 === [[File:Nelson Mandela, 2000 (4).jpg|thumb|right|Mandela gjatë një vizite në London School of Economics në 2000]] Duke u tërhequr në qershor 1999, Mandela synonte të bënte një jetë familjare të qetë, të ndarë mes Johanesburgut dhe Qunu-t. Megjithëse filloi të shkruante një vazhdim të autobiografisë së tij të parë, që do të titullohej ''The Presidential Years'', ai mbeti i papërfunduar dhe u botua vetëm pas vdekjes në 2017.{{sfnm|1a1=Meredith|1y=2010|1p=576|2a1=Battersby|2y=2011|2pp=587–588}} Mandela e gjeti të vështirë një izolim të tillë dhe u kthye në një jetë publike të ngarkuar me një program të përditshëm detyrash, takime me udhëheqës botërorë dhe të famshëm, dhe—kur ishte në Johanesburg—duke punuar me Fondacionin Nelson Mandela, të themeluar në 1999 për t'u përqendruar në zhvillimin rural, ndërtimin e shkollave, dhe luftimin e HIV/AIDS-it.{{sfnm|1a1=Meredith|1y=2010|1p=576|2a1=Battersby|2y=2011|2pp=588–589}} Megjithëse ishte kritikuar rëndë për mosbërjen e mjaftueshme për të luftuar pandeminë e HIV/AIDS-it gjatë presidencës së tij, ai ia kushtoi shumë kohën çështjes pas tërheqjes, duke e përshkruar si "një luftë" që kishte vrarë më shumë njerëz se "të gjitha luftërat e mëparshme"; duke u lidhur me Fushatën e Veprimit për Trajtim, ai i bëri thirrje qeverisë së Mbekit të siguronte që jugafrikanët HIV-pozitivë të kishin akses në antiretrovirale.{{sfnm|1a1=Lodge|1y=2006|1pp=219–220|2a1=Meredith|2y=2010|2pp=584–586|3a1=Battersby|3y=2011|3pp=590–591}} Ndërkohë, Mandela u trajtua me sukses për kancer të prostatës në korrik 2001.{{sfn|Battersby|2011|p=598}}<ref>{{cite news|work=BBC News|url=https://news.bbc.co.uk/1/hi/world/africa/1492865.stm |title=Mandela 'responding well to treatment' |date=15 August 2001 |access-date=26 May 2008 |archive-date=24 July 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130724084819/http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/1492865.stm |url-status=live |language=en}}</ref> Në 2002, Mandela inaugoroi Leksionin Vjetor Nelson Mandela, dhe në 2003 u krijua Fondacioni Mandela Rhodes në Rhodes House të Universitetit të Oksfordit, për të siguruar bursa pasuniversitare për studentë afrikanë. Këto projekte u pasuan nga Qendra e Kujtesës Nelson Mandela dhe fushata 46664 kundër HIV/AIDS-it.{{sfn|Battersby|2011|pp=589–590}} Ai mbajti fjalimin mbyllës në Konferencën e XIII-të Ndërkombëtare mbi AIDS-in në Durban në 2000,<ref>{{cite web |url=http://www.thebody.com/content/art16140.html |title=Closing Ceremony |first=Pablo |last=Tebas |date=13 July 2000 |publisher=The Body |access-date=25 February 2013 |archive-date=8 May 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130508133609/http://www.thebody.com/content/art16140.html |url-status=dead |language=en}}</ref> dhe në 2004, foli në Konferencën e XV-të Ndërkombëtare mbi AIDS-in në Bangkok, Tajlandë, duke bërë thirrje për masa më të mëdha për të luftuar tuberkulozin si dhe HIV/AIDS-in.<ref>{{cite news |first=Chris |last=Hogg |title=Mandela urges action to fight TB |work=BBC News|date=15 July 2004 |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/3895525.stm |archive-url=https://web.archive.org/web/20040718030822/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/asia-pacific/3895525.stm |archive-date=18 July 2004 |url-status=live |language=en}}</ref> Mandela e bëri publike AIDS-in si shkaktarin e vdekjes së djalit të tij Makgatho në janar 2005, për të sfiduar stigmën rreth diskutimit të sëmundjes.<ref>{{cite news |last=Nolen |first=Stephanie |url=https://www.theglobeandmail.com/news/world/nelson-mandela/mandela-arrived-late-to-the-fight-against-hiv-aids/article548193/ |work=The Globe and Mail |location=Toronto |date=5 December 2013 |title=Mandela arrived late to the fight against HIV-AIDS |access-date=11 May 2017 |archive-date=18 April 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170418160048/http://www.theglobeandmail.com/news/world/nelson-mandela/mandela-arrived-late-to-the-fight-against-hiv-aids/article548193/ |url-status=live |language=en}}</ref> Publikisht, Mandela u bë më i zëshëm në kritikimin e fuqive perëndimore. Ai kundërshtoi fuqishëm ndërhyrjen e NATO-s në Kosovë të 1999-ës dhe e cilësoi si një përpjekje e kombeve më të fuqishme të botës për të policuar të gjithë botën.<ref>{{cite news |url=http://www.derechos.org/nizkor/iraq/doc/mandela1.html |title=Equipo Nizkor – Mandela slams Western action in Kosovo, Iraq |agency=Reuters |last=Weir |first=Keith |date=13 April 2003 |publisher=Derechos.org |access-date=3 October 2010 |archive-date=14 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190514125430/http://www.derechos.org/nizkor/iraq/doc/mandela1.html |url-status=dead |language=en}}</ref> Në 2003, ai foli kundër planeve të Shteteve të Bashkuara për të nisur luftën në Irak, duke e përshkruar si "një tragjedi" dhe duke sulmuar presidentin amerikan George W. Bush dhe kryeministrin britanik Tony Blair (të cilin e quajti "ministër i jashtëm amerikan") për minimin e OKB-së, duke thënë, "Gjithçka që [Zoti Bush] dëshiron është nafta irakiane".<ref>{{cite news |first=Jarrett |last=Murphy |url=http://www.cbsnews.com/news/mandela-slams-bush-on-iraq |title=Mandela Slams Bush on Iraq |publisher=CBS News |date=30 January 2003 |access-date=13 December 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160115202751/http://www.cbsnews.com/news/mandela-slams-bush-on-iraq/ |archive-date=15 January 2016|language=en}}</ref> Ai sulmoi Shtetet e Bashkuara në mënyrë më të përgjithshme, duke pohuar se "nëse ka një vend që ka kryer mizori të papërshkrueshme në botë, ai është Shtetet e Bashkuara të Amerikës", duke përmendur bombardimin atomik të Japonisë; kjo tërhoqi kontroversë ndërkombëtare, megjithëse më vonë e përmirësoi marrëdhënien me Bushin.{{sfn|Battersby|2011|pp=591–592}}<ref>{{cite news|url=https://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/2228971.stm |title=Mandela warns Bush over Iraq |date=1 September 2002 |publisher=BBC |access-date=27 October 2008 |first=John |last=Pienaar |archive-date=25 February 2013 |archive-url=https://www.webcitation.org/6EhQjsYTq?url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/2228971.stm |url-status=live |language=en}}; {{cite news|last=Fenton |first=Tom |publisher=CBS |title=Mandela Slams Bush on Iraq |date=30 January 2003 |url=https://www.cbsnews.com/news/mandela-slams-bush-on-iraq/ |access-date=26 May 2008 |archive-date=25 February 2013 |archive-url=https://www.webcitation.org/6EhQr4N5U?url=http://www.cbsnews.com/stories/2003/01/30/iraq/main538607.shtml |url-status=live |language=en}}</ref> Duke ruajtur interes për të dyshuarin e Lockerbie-t, ai e vizitoi Megrahin në burgun Barlinnie dhe foli kundër kushteve të trajtimit të tij, duke iu referuar atyre si "ndjekje psikologjike".{{sfn|Battersby|2011|p=593}} === "Duke u tërhequr nga tërheqja": 2004–2013 === [[File:President George W. Bush and Former President Nelson Mandela of South Africa Meet in the Oval Office.jpg|thumb|right|Mandela dhe presidenti amerikan George W. Bush në Zyrën Ovale, 2005]] Në qershor 2004, në moshën 85-vjeçare dhe në mes të shëndetit të dobësuar, Mandela njoftoi se po "tërhiqej nga tërheqja" dhe po largohej nga jeta publike, duke vënë në dukje, "Mos më telefononi, unë do t'ju telefonoj."{{sfnm|1a1=Meredith|1y=2010|1p=593|2a1=Battersby|2y=2011|2p=598}} Megjithëse vazhdoi të takohej me miq të ngushtë dhe familjen, fondacioni i tij dekurajoi ftesat për të për të dalë në ngjarje publike dhe refuzoi shumicën e kërkesave për intervista.{{sfn|Battersby|2011|p=598}} Ai ruajti njëfarë përfshirje në çështjet ndërkombëtare. Në 2005, themeloi Nelson Mandela Legacy Trust,<ref name=NPR>{{cite news|title=Mandela, Bush Discuss Education, AIDS in Africa |first=Allison |last=Keyes |url=https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=4654914 |publisher=NPR |date=17 May 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131206225025/http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=4654914 |archive-date=6 December 2013 |url-status=live |language=en}}</ref> duke udhëtuar në Shtetet e Bashkuara për t'iu drejtuar Institutit Brookings dhe NAACP-së mbi nevojën për ndihmë ekonomike për Afrikën.<ref name=NPR/><ref name=LAT>{{cite news |title=The Obama-Mandela dynamic, reflected in a photo |first=Kathleen |last=Hennessey |url=http://www.latimes.com/news/nationworld/nation/la-na-obama-mandela-20130625,0,6170889,full.story |website=Los Angeles Times |archive-url=https://web.archive.org/web/20130626044759/http://www.latimes.com/news/nationworld/nation/la-na-obama-mandela-20130625,0,6170889,full.story |archive-date=26 June 2013 |url-status=dead |language=en}}</ref> Ai foli me senatoren amerikane Hillary Clinton dhe presidentin George W. Bush, dhe u takua për herë të parë me atëkohë-senatorin Barack Obama.<ref name=LAT/> Mandela gjithashtu e inkurajoi presidentin zimbabvean Robert Mugabe të jepte dorëheqjen për shkak të shkeljeve në rritje të të drejtave të njeriut në vend. Kur kjo doli e paefektshme, ai foli hapur kundër Mugabes në 2007, duke i kërkuar të tërhiqej "me respekt të mbetur dhe një dozë dinjiteti".{{sfn|Battersby|2011|p=594}} Atë vit, Mandela, Machel dhe Desmond Tutu mblodhën një grup udhëheqësish botërorë në Johanesburg për të kontribuar me mençurinë dhe udhëheqjen e tyre të pavarur ndaj disa prej problemeve më të vështira të botës. Mandela njoftoi formimin e këtij grupi të ri, The Elders, në një fjalim të mbajtur në ditëlindjen e tij të 89-të.<ref>{{harvnb|Battersby|2011|p=600}}; {{cite news |url=https://www.nbcnews.com/id/wbna19836050 |title=Mandela joins 'Elders' on turning 89 |publisher=NBC News |agency=Associated Press |access-date=26 May 2008 |date=20 July 2007 |archive-date=25 February 2013 |archive-url=https://www.webcitation.org/6EhRqC1M4?url=http://www.nbcnews.com/id/19836050 |url-status=live |language=en}}; {{cite web |url=http://www.southafrica.info/mandela/theelders.htm |title=Mandela launches The Elders |date=19 July 2007 |publisher=SAinfo |access-date=27 October 2008 |archive-date=25 February 2013 |archive-url=https://www.webcitation.org/6EhRpoERW?url=http://www.southafrica.info/mandela/theelders.htm |url-status=dead |language=en}}</ref> [[File: Nelson Mandela - full (cropped).jpg|thumb|left|Mandela duke marrë çelësat e qytetit të Tshwane-s, 2008]] Ditëlindja e 90-të e Mandelës u shënua në të gjithë vendin më 18 korrik 2008; një koncert nderimi u mbajt në Hyde Park, Londër.<ref>{{cite news|url=https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/music/news/hyde-park-concert-to-mark--mandelas-90th-821776.html |title=Hyde Park concert to mark Mandela's 90th |last=Bingham |first=John |date=6 May 2008 |website=The Independent |access-date=27 October 2008 |archive-date=9 November 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121109103443/http://www.independent.co.uk/arts-entertainment/music/news/hyde-park-concert-to-mark--mandelas-90th-821776.html |url-status=live |language=en}}</ref> Gjatë presidencës së Mbekit, Mandela vazhdoi ta mbështeste KKA-në, duke ia kaluar zakonisht Mbekit në vëmendje në çdo ngjarje publike që të dy ndiqnin. Mandela ndihej më rehat me pasardhësin e Mbekit, Zumën,{{sfnm|1a1=Meredith|1y=2010|1p=598|2a1=Battersby|2y=2011|2pp=594–597}} megjithëse Fondacioni Nelson Mandela u shqetësua kur nipi i tij, Mandla Mandela, e nisi me aeroplan drejt Kepit Lindor për të marrë pjesë në një tubim pro-Zuma në mes të një stuhie në 2009.{{sfnm|1a1=Meredith|1y=2010|1p=598|2a1=Battersby|2y=2011|2pp=594–597}} [[File:Mandelas Retirement Home, Qunu.jpg|thumb|right|360px|Shtëpia e pensionimit të Mandelës në Qunu, ish-Transkei.]] Në 2004, Mandela bëri fushatë me sukses që Afrika e Jugut të priste Kupën e Botës në Futboll 2010, duke deklaruar se do të kishte "pak dhurata më të mira për ne" në vitin që shënonte një dekadë nga rënia e aparteidit.<ref>{{cite news |title=World Cup 'perfect gift for SA' |url=https://news.bbc.co.uk/1/hi/world/africa/3703261.stm |date=11 May 2004 |work=BBC News|archive-url=https://web.archive.org/web/20160316182537/http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/3703261.stm |archive-date=16 March 2016 |url-status=live |access-date=13 September 2016|language=en}}</ref> Pavarësisht se ruajti një profil të ulët gjatë ngjarjes për shkak të shëndetit të dobët, Mandela bëri shfaqjen e tij të fundit publike gjatë ceremonisë mbyllëse të Kupës së Botës, ku mori duartrokitje të mëdha.{{sfn|Battersby|2011|p=600}}<ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2010/jul/11/nelson-mandela-world-cup-final |website=The Guardian |title=Nelson Mandela attends World Cup closing ceremony |date=11 July 2010 |first=David |last=Batty |archive-date=24 July 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130724041644/http://www.guardian.co.uk/world/2010/jul/11/nelson-mandela-world-cup-final |url-status=live |language=en}}</ref> Mes 2005 dhe 2013, Mandela, e më vonë familja e tij, u përfshinë në një sërë mosmarrëveshjesh ligjore rreth parave të mbajtura në trustet familjare në dobi të pasardhësve të tij.<ref>{{cite news |last=Polgreen |first=Lydia |title=Messy Fight Over Mandela Trust Goes Public |url=https://www.nytimes.com/2013/05/25/world/africa/messy-legal-fight-over-mandela-trust-goes-public.html |website=The New York Times |date=24 May 2013 |access-date=13 September 2016 |archive-date=28 January 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170128153321/http://www.nytimes.com/2013/05/25/world/africa/messy-legal-fight-over-mandela-trust-goes-public.html |url-status=live |language=en}}</ref> Në mes të 2013-ës, ndërkohë që Mandela ishte i shtruar në spital për një infeksion pulmonar në Pretoria, pasardhësit e tij u përfshinë në një mosmarrëveshje ligjore brenda-familjare rreth vendit të varrimit të fëmijëve të Mandelës, dhe përfundimisht të vetë Mandelës.<ref>{{cite news |first=David |last=Smith |url=https://www.theguardian.com/world/2013/jul/03/south-african-courts-mandela-burial |title=South African courts step in over Mandela family burial row |website=The Guardian |access-date=13 September 2016 |date=3 July 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130709230415/http://www.guardian.co.uk/world/2013/jul/03/south-african-courts-mandela-burial |archive-date=9 July 2013|language=en}}; {{cite news |last=Moreton |first=Cole |url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/nelson-mandela/10155807/Nelson-Mandelas-grandson-Mandla-accused-of-grave-tampering.html |title=Nelson Mandela's grandson Mandla accused of grave tampering |website=The Telegraph |access-date=13 September 2016 |date=2 July 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160127022518/http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/nelson-mandela/10155807/Nelson-Mandelas-grandson-Mandla-accused-of-grave-tampering.html |archive-date=27 January 2016 |language=en}}</ref> ==== Sëmundja dhe vdekja: 2011–2013 ==== [[File:Madiba's house 3.jpg|thumb|right|Anëtarë të publikut duke i shprehur respektin jashtë shtëpisë së Mandelës në Houghton]] Në shkurt 2011, Mandela u shtrua shkurtimisht në spital me një infeksion respirator, gjë që tërhoqi vëmendje ndërkombëtare,{{sfn|Battersby|2011|p=607}}<ref>{{cite web |url=http://www.news24.com/SouthAfrica/News/Nelson-Mandela-breathing-on-his-own-20110128 |title=Nelson Mandela 'breathing on his own' |date=18 January 2011 |website=News 24 |access-date=30 January 2011 |archive-date=13 May 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130513113640/http://www.news24.com/SouthAfrica/News/Nelson-Mandela-breathing-on-his-own-20110128 |url-status=dead |language=en}}</ref> para se të riafishohej për një infeksion pulmonar dhe heqjen e gurëve në tëmth në dhjetor 2012.<ref>{{cite news|title=Nelson Mandela has lung infection|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-20677168|access-date=16 December 2017|work=BBC News|date=11 December 2012|archive-date=28 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171228152121/http://www.bbc.com/news/world-africa-20677168|url-status=live|language=en}}</ref><ref>{{cite news|title=Mandela Has Surgery for Gallstones |url=https://www.nytimes.com/2012/12/16/world/africa/mandela-has-surgery-to-remove-gallstones.html?partner=rss&emc=rss&smid=tw-nytimes&_r=0 |website=The New York Times |access-date=15 December 2012 |archive-date=15 December 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121215202345/http://www.nytimes.com/2012/12/16/world/africa/mandela-has-surgery-to-remove-gallstones.html |url-status=live |date=15 December 2012|language=en }}</ref> Pas një procedure mjekësore të suksesshme në fillim të marsit 2013,<ref>{{cite web |url=https://www.ctvnews.ca/world/article/nelson-mandela-94-responding-positively-to-treatment-in-hospital/ |title=Nelson Mandela, 94, responding positively to treatment in hospital |website=CTV News |date=28 March 2013 |access-date=10 June 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160419135607/http://www.ctvnews.ca/world/nelson-mandela-94-responding-positively-to-treatment-in-hospital-1.1214585 |archive-date=19 April 2016 |url-status=live |language=en}}</ref> infeksioni pulmonar iu përsërit dhe u shtrua shkurtimisht në spital në Pretoria.<ref>{{cite news|title=Nelson Mandela arrives home in ambulance|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/nelson-mandela/9976102/Nelson-Mandela-arrives-home-in-ambulance.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20130408004826/http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/nelson-mandela/9976102/Nelson-Mandela-arrives-home-in-ambulance.html|url-status=dead|archive-date=8 April 2013|work=The Telegraph|access-date=6 April 2013|location=London|date=6 April 2013|language=en}}</ref> Në qershor 2013, infeksioni pulmonar iu përkeqësua dhe u riafishua në një spital të Pretorias në gjendje serioze.<ref>{{cite news|title=Nelson Mandela hospitalized in serious condition|url=http://www.cnn.com/2013/06/08/world/africa/south-africa-mandela-sick/index.html|publisher=CNN|access-date=8 June 2013|date=8 June 2013|archive-date=14 December 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201214172235/https://www.cnn.com/2013/06/08/world/africa/south-africa-mandela-sick/index.html|url-status=live|language=en}}</ref> Kryepeshkopi i Kejptaunit, Thabo Makgoba, e vizitoi Mandelën në spital dhe u lut me Machelin,<ref>{{cite news |author=AFP |url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/nelson-mandela/10142863/Nelson-Mandela-wished-a-peaceful-end.html |title=Mandela wished a 'peaceful end' by Cape Town Archbishop |website=The Telegraph |date=26 June 2013 |access-date=5 July 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160127022518/http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/nelson-mandela/10142863/Nelson-Mandela-wished-a-peaceful-end.html |archive-date=27 January 2016 |url-status=dead|language=en}}</ref> ndërsa Zuma anuloi një udhëtim në Mozambik për ta vizituar ditën pasuese.<ref>{{Cite news|title=Nelson Mandela condition worsens as Zuma cancels trip |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-23076057 |work=BBC News|access-date=27 June 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140126133047/http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-23076057 |archive-date=26 January 2014 |url-status=live|date=27 June 2013|language=en }}</ref> Në shtator 2013, Mandela u lëshua nga spitali,<ref>{{cite news|title=Nelson Mandela released from hospital |url=https://edition.cnn.com/2013/09/01/world/africa/nelson-mandela-hospital-release/ |access-date=1 September 2013 |publisher=CNN| date=1 September 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304094240/http://edition.cnn.com/2013/09/01/world/africa/nelson-mandela-hospital-release/ |archive-date=4 March 2016 |url-status=live|language=en}}</ref> megjithëse gjendja e tij mbeti e paqëndrueshme.<ref>{{cite news |title=Mandela discharged from South Africa hospital |url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2013/09/20139185614590114.html |access-date=1 September 2013 |publisher=Al Jazeera |date=1 September 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304114444/http://www.aljazeera.com/news/africa/2013/09/20139185614590114.html |archive-date=4 March 2016 |url-status=live|language=en}}</ref> Pas një infeksioni respirator të zgjatur, Mandela vdiq më 5 dhjetor 2013 në moshën 95-vjeçare, rreth orës 20:50 sipas orës vendase, në shtëpinë e tij në Houghton, i rrethuar nga familja.<ref name="BBCD">{{cite news |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-25249520 |title=South Africa's Nelson Mandela dies in Johannesburg |date=5 December 2013 |work=BBC News|access-date=5 December 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160415152143/http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-25249520 |archive-date=15 April 2016 |url-status=live|language=en}}</ref><ref>{{cite news|title=Nelson Mandela dies|url=https://mg.co.za/article/2013-12-05-nelson-mandela-dies|work=Mail & Guardian|date=5 December 2013|access-date=6 May 2018|archive-date=19 July 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180719024332/https://mg.co.za/article/2013-12-05-nelson-mandela-dies|url-status=live|language=en}}</ref> Zuma e njoftoi publikisht vdekjen e tij në televizion,<ref name="BBCD"/><ref>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2013/12/06/world/africa/nelson-mandela.html |title=Mandela's Death Leaves South Africa Without Its Moral Center |website=The New York Times |last=Polgreen |first=Lydia |date=5 December 2013 |access-date=5 December 2013 |archive-date=6 December 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131206082116/http://www.nytimes.com/2013/12/06/world/africa/nelson-mandela.html |url-status=live |language=en}}</ref> duke shpallur dhjetë ditë zie kombëtare, një shërbim përkujtimor u mbajt në stadiumin FNB të Johanesburgut më 10 dhjetor 2013, dhe 8 dhjetorin ditë kombëtare lutjeje dhe reflektimi. Trupi i Mandelës u la në ekspozim publik nga 11 deri 13 dhjetor në Union Buildings në Pretoria dhe një funeral shtetëror u mbajt më 15 dhjetor në Qunu.<ref>{{cite news|last=Pillay|first=Verashni|title=Mandela's memorial service to be held on December 10|url=http://mg.co.za/article/2013-12-06-mandelas-memorial-service-to-be-held-on-december-10|access-date=6 December 2013|newspaper=Mail & Guardian|date=6 December 2013|archive-date=1 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221001155946/https://mg.co.za/article/2013-12-06-mandelas-memorial-service-to-be-held-on-december-10/|url-status=live|language=en}}</ref><ref>{{cite news|last1=Vecchiatto|first1=Paul|last2=Stone|first2=Setumo|last3=Magubane|first3=Khulekani|title=Nelson Mandela to be laid to rest on December 15|url=http://www.bdlive.co.za/national/2013/12/06/nelson-mandela-to-be-laid-to-rest-on-december-15|access-date=6 December 2013|newspaper=Business Day|location=South Africa|date=6 December 2013|archive-date=6 December 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131206224921/http://www.bdlive.co.za/national/2013/12/06/nelson-mandela-to-be-laid-to-rest-on-december-15|url-status=live|language=en}}</ref> Rreth 90 përfaqësues të shteteve të huaja udhëtuan në Afrikën e Jugut për të marrë pjesë në ngjarjet përkujtimore.<ref>{{cite news|last=Mount|first=Harry|title=Nelson Mandela: the long goodbye|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/nelson-mandela/10506010/Nelson-Mandela-the-long-goodbye.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220110/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/nelson-mandela/10506010/Nelson-Mandela-the-long-goodbye.html |archive-date=10 January 2022 |access-date=11 December 2013|newspaper=The Telegraph|date=9 December 2013|location=London|language=en}}</ref> U zbulua më vonë se 300 milionë rand (rreth 20 milionë dollarë), të destinuar fillimisht për projekte zhvillimi humanitar, ishin ridrejtuar për të financuar funeralin.<ref>{{cite news|title=Nelson Mandela funeral: 'Millions misspent'|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-42224937|work=BBC News|date=4 December 2017|access-date=4 December 2017|archive-date=4 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171204215705/http://www.bbc.com/news/world-africa-42224937|url-status=live|language=en}}</ref> Media u mbush me homazhe dhe kujtime,{{sfn|Ndlovu-Gatsheni|2014|p=917}} ndërsa imazhe homazhi për Mandelën u përhapën në mediat sociale.{{sfn|Nelson|2014|p=130}} Pasuria e tij prej 4,1 milionë dollarësh amerikanë iu la së vesë, anëtarëve të tjerë të familjes, personelit, dhe institucioneve arsimore.<ref>{{cite news |url=http://www.latimes.com/world/worldnow/la-fg-wn-nelson-mandela-will-20140203,0,4680742.story |title=Nelson Mandela leaves $4.1-million estate to family, staff, schools |first=Robyn |last=Dixon |website=Los Angeles Times |date=3 February 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160127022523/http://www.latimes.com/world/worldnow/la-fg-wn-nelson-mandela-will-20140203-story.html |archive-date=27 January 2016 |url-status=live|language=en}}</ref> == Ideologjia politike == {{Quote box | width = 25em | align = right | quote = Një mik më pyeti dikur si mund ta pajtoja besimin tim te nacionalizmi afrikan me një besim te materializmi dialektik. Për mua, nuk kishte kontradiktë. Isha para së gjithash një nacionalist afrikan që luftonte për emancipimin tonë nga sundimi i pakicës dhe të drejtën për të kontrolluar fatin tonë. Por njëkohësisht, Afrika e Jugut dhe kontinenti afrikan ishin pjesë e botës më të gjerë. Problemet tona, edhe pse dalluese dhe të veçanta, nuk ishin unike, dhe një filozofi që i vendoste ato probleme në një kontekst ndërkombëtar dhe historik të botës më të gjerë dhe rrjedhës së historisë ishte e vlefshme. Isha i gatshëm të përdorja çdo mjet të nevojshëm për të përshpejtuar zhdukjen e paragjykimit njerëzor dhe fundin e nacionalizmit shovinist dhe të dhunshëm. | salign = right | source = —&thinsp;Nelson Mandela, 1994{{sfn|Mandela|1994|p=173}} }} Mandela e identifikonte veten si nacionalist afrikan, një pozicion ideologjik që kishte mbajtur që kur u anëtarësua në KKA,{{sfnm|1a1=Benson|1y=1986|1pp=25, 232|2a1=Lodge|2y=2006|2p=220|3a1=Meredith|3y=2010|3p=241|4a1=Sampson|4y=2011|4pp=37, 584}} dhe si socialist.{{sfnm|1a1=Benson|1y=1986|1pp=231–232|2a1=Smith|2y=2010|2p=231}} Ai ishte një politikan praktik, e jo studiues intelektual apo teoricien politik.{{sfnm|1a1=Boehmer|1y=2008|1p=13|2a1=Barnard|2y=2014|2p=14}} Sipas biografit Tom Lodge, "për Mandelën, politika ka qenë gjithmonë kryesisht rreth rrëfimit të historive, rreth krijimit të narrativave, kryesisht rreth sjelljes moralisht shembullore, dhe vetëm dytësisht rreth vizionit ideologjik, më shumë rreth mjeteve sesa qëllimeve."{{sfn|Lodge|2006|p=ix}} Historiani Sabelo J. Ndlovu-Gatsheni e përshkroi Mandelën si një "nacionalist liberal afrikan–humanist dekolonial",{{sfn|Ndlovu-Gatsheni|2014|p=907}} ndërsa analisti politik Raymond Suttner paralajmëroi kundër etiketimit të Mandelës si liberal dhe deklaroi se Mandela shfaqte një "përbërje socio-politike hibride".{{sfn|Suttner|2007|p=122}} Mandela përqafoi disa nga idetë e tij politike nga mendimtarë të tjerë—ndër ta udhëheqës indianë të pavarësisë si Gandi dhe Nehru, aktivistë afrikano-amerikanë të të drejtave civile, dhe nacionalistë afrikanë si Nkrumah—dhe i aplikoi ato në situatën jugafrikane. Njëkohësisht, ai hodhi poshtë aspekte të tjera të mendimit të tyre, si ndjenja antibardhë e shumë nacionalistëve afrikanë.{{sfn|Boehmer|2008|p=109}} Duke bërë këtë, ai sintetizoi si pikëpamje kundërkulturore ashtu edhe hegjemonike, për shembull duke marrë ide nga nacionalizmi afrikaner, atëherë dominues, në promovimin e vizionit të tij kundër aparteidit.{{sfn|Boehmer|2008|p=102}} Zhvillimi i tij politik u ndikua fuqishëm nga trajnimi dhe praktika e tij ligjore, veçanërisht shpresa e tij për të arritur ndryshim jo përmes dhunës, por përmes një "revolucioni ligjor".{{sfn|Lodge|2006|p=viii}} Gjatë jetës së tij, ai filloi duke avokuar një rrugë jo të dhunshme, më vonë duke përqafuar dhunën, dhe pastaj duke miratuar një qasje jo të dhunshme ndaj negocimit dhe pajtimit.{{sfn|Boehmer|2008|p=107}} Kur mbështeste dhunën, e bënte këtë sepse nuk shihte alternativë, dhe ishte gjithmonë pragmatik për të, duke e perceptuar si një mjet për ta sjellë kundërshtarin e tij në tryezën e negociatave.{{sfn|Boehmer|2008|pp=105, 108}} Ai kërkoi të synonte simbolet e epërsisë së bardhë dhe shtypjes raciste, e jo të bardhët si individë, dhe ishte i kujdesshëm të mos nxiste një luftë racore në Afrikën e Jugut.{{sfn|Ndlovu-Gatsheni|2014|p=914}} Kjo gatishmëri për të përdorur dhunën e dallon Mandelën nga ideologjia e gandizmit, me të cilën disa komentatorë kanë kërkuar ta asociojnë.{{sfn|Suttner|2007|pp=119–120}} === Demokracia === Megjithëse në disa fjalime u paraqit në mënyrë autokratike, Mandela ishte një besimtar i sinqertë i demokracisë dhe i përmbahej vendimeve të shumicës edhe kur nuk pajtohej thellësisht me to.{{sfn|Sampson|2011|p=433}} Ai kishte shfaqur një përkushtim ndaj vlerave të demokracisë dhe të drejtave të njeriut që nga të paktën vitet 1960.{{sfn|Ndlovu-Gatsheni|2014|pp=906–907}} Ai mbante bindjen se "përfshirja, llogaridhënia dhe liria e fjalës" ishin themelet e demokracisë,{{sfn|Battersby|2011|p=605}} dhe udhëhiqej nga një besim në të drejtat natyrore dhe njerëzore.{{sfn|Kalumba|1995|p=162}} Suttner argumentoi se kishte "dy mënyra udhëheqjeje" që Mandela përqafoi. Nga njëra anë ai iu përmbajt ideve mbi udhëheqjen kolektive, ndërsa nga ana tjetër besonte se kishte skenarë në të cilët një udhëheqës duhej të ishte i vendosur dhe të vepronte pa konsultim për të arritur një objektiv të caktuar.{{sfn|Suttner|2007|pp=113–114}} Sipas Lodge-it, mendimi politik i Mandelës reflektonte tensione mes mbështetjes së tij për demokracinë liberale dhe formave afrikane para-koloniale të vendimmarrjes me konsensus.{{sfn|Lodge|2006|p=xi}} Ai ishte admirues i demokracisë parlamentare në stilin britanik,{{sfn|Ndlovu-Gatsheni|2014|p=907}} duke deklaruar se, "e konsideroj Parlamentin britanik institucionin më demokratik në botë, dhe pavarësia dhe paanshmëria e gjyqësorit të tij kurrë nuk pushojnë së nxituri admirimin tim."{{sfn|Ndlovu-Gatsheni|2014|p=907}} Në këtë ai është përshkruar si i përkushtuar ndaj "projektit modernist euro-veri-amerikan të emancipimit", diçka që e dallon nga udhëheqës të tjerë nacionalistë afrikanë dhe socialistë si Nyerere, të cilët ishin të shqetësuar për përqafimin e stileve të qeverisjes demokratike që ishin perëndimore, e jo afrikane, në origjinë.{{sfn|Ndlovu-Gatsheni|2014|p=907}} Megjithatë, Mandela shprehu gjithashtu admirim për atë që e konsideronte forma indigjene të demokracisë, duke e përshkruar mënyrën e qeverisjes së shoqërisë tradicionale xhosa si "demokraci në formën e saj më të pastër".{{sfn|Ndlovu-Gatsheni|2014|p=907}} === Socializmi dhe marksizmi === [[File:The Soviet Union 1988 CPA 5971 stamp (70th birth anniversary of Nelson Mandela, South African anti-apartheid revolutionary, political leader and philanthropist).jpg|thumb|upright|Pullë përkujtimore sovjetike e 1988-ës, me titrën "Luftëtar për lirinë e Afrikës së Jugut Nelson Mandela" në rusisht]] Mandela avokoi krijimin përfundimtar të një shoqërie pa klasa,{{sfnm|1a1=Benson|1y=1986|1pp=231, 232|2a1=Ellis|2y=2016|2p=7}} me Sampsonin duke e përshkruar si "hapur kundër kapitalizmit, pronësisë private të tokës dhe fuqisë së parasë së madhe".{{sfn|Sampson|2011|p=298}} Mandela u ndikua nga marksizmi, dhe gjatë revolucionit avokoi socializmin shkencor.{{sfn|Sampson|2011|p=282}} Ai mohoi të ishte komunist në Gjyqin për Tradhti,{{sfnm|1a1=Mandela|1y=1994|1p=365|2a1=Sampson|2y=2011|2pp=135–138}} dhe e ruajti këtë qëndrim si më vonë kur fliste me gazetarë,{{sfn|Benson|1986|p=232}} ashtu edhe në autobiografinë e tij, ku theksoi se bashkëpunimi me PKAJ-në ishte pragmatik, duke pyetur retorikisht, "kush mund të thotë se ne nuk po i përdornim ata?"{{sfn|Ellis|2016|p=18}} Sipas sociologut Craig Soudien, "sado simpatik ishte Mandela ndaj socializmit, komunist nuk ishte."{{sfn|Soudien|2015|p=361}} Në të kundërt, biografi David James Smith deklaroi se Mandela "përqafoi komunizmin dhe komunistët" në fund të viteve 1950 dhe fillim të viteve 1960,{{sfn|Smith|2010|pp=217–218}} ndërsa historiani Stephen Ellis komentoi se Mandela kishte asimiluar shumë prej ideologjisë marksiste-leniniste deri në 1960.{{sfn|Ellis|2016|p=7}} Ellis gjithashtu gjeti prova se Mandela kishte qenë një anëtar aktiv i Partisë Komuniste të Afrikës së Jugut (PKAJ) gjatë fundit të viteve 1950 dhe fillimit të viteve 1960,{{sfn|Ellis|2011|pp=667–668}} diçka që u konfirmua pas vdekjes së tij si nga KKA-ja ashtu edhe nga PKAJ-ja, e cila e fundit pretendoi se ai jo vetëm që ishte anëtar i partisë, por shërbeu edhe në Komitetin e saj Qendror.<ref name="Mandela'sCommunism"/> Anëtarësimi i tij ishte fshehur nga KKA-ja, e vetëdijshme se njohuria për përfshirjen e mëparshme të Mandelës në PKAJ mund të kishte qenë e dëmshme për përpjekjet e tij për të tërhequr mbështetje nga vendet perëndimore.{{sfn|Ellis|2016|p=17}} Pikëpamja e Mandelës për këto qeveri perëndimore ndryshonte nga ajo e marksist-leninistëve, pasi ai nuk besonte se ato ishin antidemokratike apo reaksionare dhe mbeti i përkushtuar ndaj sistemeve demokratike të qeverisjes.{{sfn|Smith|2010|p=231}} Karta e Lirisë e 1955-ës, të cilën Mandela kishte ndihmuar ta krijonte, kërkonte nacionalizimin e bankave, minierave të arit dhe tokës, për të siguruar shpërndarje të barabartë të pasurisë.{{sfn|Kalumba|1995|pp=164–165}} Pavarësisht këtyre besimeve, Mandela nisi një program privatizimi gjatë presidencës së tij, në përputhje me trendet në vende të tjera të kohës.{{sfn|Freund|2014|p=294}} Është sugjeruar përsëri e përsëri se Mandela do të kishte preferuar të zhvillonte një ekonomi social-demokrate në Afrikën e Jugut, por që kjo nuk ishte e realizueshme si rezultat i situatës ndërkombëtare të fillimit të viteve 1990,{{sfn|Freund|2014|p=294}} pjesërisht e ndikuar nga rënia e shteteve socialiste në Bashkimin Sovjetik dhe Bllokun Lindor.{{sfn|Sampson|2011|pp=433–435}} == Personaliteti dhe jeta personale == [[File:Nelson Mandela (cropped).jpg|thumb|right|Mandela gjatë një vizite në Australi në 2009; ai vesh një nga rrobat me ngjyra të gjalla që u bënë të njohura si "bluza Madiba".]] Mandela konsiderohej gjerësisht një udhëheqës karizmatik,{{sfnm|1a1=Glad|1a2=Blanton|1y=1997|1p=570|2a1=Read|2y=2010|2p=326}} i përshkruar nga biografja Mary Benson si "një udhëheqës masiv i lindur që nuk mund të mos magnetizonte njerëzit".{{sfn|Benson|1986|p=51}} Ai ishte shumë i vetëdijshëm për imazhin dhe kërkonte veshje cilësore, me shumë komentues që besonin se sillej në mënyrë mbretërore. Trashëgimia e tij aristokratike theksohej vazhdimisht nga mbështetësit, duke kontribuar në "fuqinë e tij karizmatike".{{sfn|Lodge|2006|p=2}} Ndërsa jetonte në Johanesburg në vitet 1950, ai kultivoi imazhin e "zotëriut afrikan", me "veshje të hekurosura, sjellje korrekte dhe të folur publik të kontrolluar".{{sfn|Boehmer|2008|p=111}} Duke bërë këtë, Lodge argumentoi se Mandela u bë "një nga politikanët e parë të mediave ... duke përfshirë një bukuri dhe stil që projektonin ''vizualisht'' një botë të re e guximshme afrikane të modernitetit dhe lirisë".{{sfn|Lodge|2006|p=ix}} Mandela njihej për ndryshimin e rrobave disa herë në ditë, dhe u lidh aq shumë me bluzat batik shumëngjyrëshe pas marrjes së presidencës sa u njohën si "bluza Madiba".{{sfnm|1a1=Boehmer|1y=2008|1p=133|2a1=Meredith|2y=2010|2p=495|3a1=Sampson|3y=2011|3p=503}}<ref>{{cite news|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/3532916.stm |title=How Mandela changed SA fashion |last=Khumalo |first=Fred |date=5 August 2004 |publisher=BBC |access-date=28 October 2008 |archive-date=3 December 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121203203346/http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/3532916.stm |url-status=live |language=en}}</ref> Për shkencëtarët politikë Betty Glad dhe Robert Blanton, Mandela ishte një udhëheqës "jashtëzakonisht inteligjent, dinak dhe besnik".{{sfn|Glad|Blanton|1997|p=577}} Biografi i tij zyrtar, Anthony Sampson, komentoi se ishte një "mjeshtër i imazhit dhe performancës", duke shkëlqyer në paraqitjen e vetes në fotografitë e shtypit dhe në krijimin e frazave të bukura. {{sfn|Sampson|2011|pp=582–583}} Fjalimet e tij publike paraqiteshin në mënyrë formale, të ngurtë, dhe shpesh përbëheshin nga fraza klishe.{{sfn|Boehmer|2008|pp=128, 134}} Ai zakonisht fliste ngadalë, dhe i zgjidhte fjalët me kujdes.{{sfn|Glad|Blanton|1997|p=576}} Megjithëse nuk konsiderohej një orator i madh, fjalimet e tij përcillnin "përkushtimin, sharmin dhe humorin e tij personal".{{sfn|Barber|2004|p=87}} Mandela ishte një person privat që i besonte shumë pak njerëzve.{{sfnm|1a1=Suttner|1y=2007|1p=119|2a1=Meredith|2y=2010|2pp=xv–xvi}} Privatisht, ai jetoi një jetë të thjeshtë, duke refuzuar të pinte alkool ose të pinte duhan, dhe madje edhe si president e bënte vetë shtratin e tij.{{sfn|Meredith|2010|p=xvi}} I njohur për ndjenjën e tij shkatërruese të humorit,{{sfn|Battersby|2011|p=599}} ai njihej si i papërkulshëm dhe besnik njëkohësisht,{{sfnm|1a1=Meredith|1y=2010|1p=xvi|2a1=Sampson|2y=2011|2p=583}} dhe herë pas here shfaqte një temperament të shpejtë.{{sfnm|1a1=Glad|1a2=Blanton|1y=1997|1p=582|2a1=Meredith|2y=2010|2p=xvi}} Zakonisht ishte miqësor dhe mikpritës, dhe dukej i relaksuar në bisedë me këdo, përfshirë kundërshtarët e tij.{{sfn|Sampson|2011|pp=411, 498}} Anglofil i vetëdeklaruar, ai pretendoi se kishte jetuar sipas "atributeve të stilit dhe sjelljeve britanike".{{sfnm|1a1=Glad|1a2=Blanton|1y=1997|1p=581|2a1=Ndlovu-Gatsheni|2y=2014|2p=907}} Vazhdimisht i sjellshëm, ishte i vëmendshëm ndaj të gjithëve, pavarësisht moshës apo statusit të tyre, dhe shpesh fliste me fëmijë ose shërbëtorë.{{sfn|Meredith|2010|pp=xvi, 482–483}} Ai njihej për aftësinë e tij për të gjetur pika të përbashkëta me komunitete shumë të ndryshme.{{sfn|Barnard|2014|pp=5–6}} Në jetën e tij të mëvonshme, ai gjithmonë kërkonte më të mirën tek njerëzit, madje duke i mbrojtur kundërshtarët politikë para aleatëve të tij, të cilët ndonjëherë e konsideronin tepër besëdhënës.{{sfn|Sampson|2011|pp=431, 582}} I pëlqente kuzhina indiane,{{sfn|Meredith|2010|p=164}} dhe kishte një interes të përjetshëm për arkeologjinë{{sfn|Meer|1988|p=189}} dhe boksin.{{sfn|Lodge|2006|p=29}} {{Quote box | width = 25em | align = left | quote = Rëndësia e Mandelës mund të konsiderohet në dy mënyra të lidhura. Së pari, ai ka ofruar përmes pranisë së tij personale si politikan bindjeje bujar dhe i ndershëm, i aftë në ushtrimin e pushtetit, por jo i pushtuar nga ai deri në pikën e përjashtimit të parimeve, një njeri që u përpoq të shfaqte respekt për të gjithë ... Së dyti, duke vepruar kështu ai ishte në gjendje të ishte hero dhe simbol për një gamë miqsh të papritur përmes aftësisë së tij, si të gjithë politikanët nacionalistë të shkëlqyer, për t'iu drejtuar në mënyrë efektive audiencave shumë të ndryshme njëherësh. | salign = right | source = —&thinsp;[[Bill Freund (historian)|Bill Freund]], akademik{{sfn|Freund|2014|p=295}} }} Ai u rrit në denominacionin metodist të krishterimit; Kisha Metodiste e Afrikës Jugore pretendoi se ai e ruajti besnikërinë ndaj saj gjatë gjithë jetës.{{sfn|Forster|2014|p=89}} Teologu Dion Forster e përshkroi si humanist të krishterë, duke shtuar se mendimi i tij mbështetej më shumë në konceptin jugafrikan të ubuntu-s sesa në teologjinë e krishterë.{{sfn|Forster|2014|pp=106–107}} Sipas Sampsonit, Mandela kurrë nuk pati "një besim të fortë fetar",{{sfn|Sampson|2011|p=65}} ndërsa Elleke Boehmer deklaroi se besimi fetar i Mandelës "nuk ishte kurrë i fuqishëm".{{sfn|Boehmer|2008|p=86}} Mandela ishte shumë i vetëdijshëm për të qenit burrë dhe rregullisht bënte referenca ndaj burrërisë.{{sfn|Suttner|2014|p=342}} Ai ishte heteroseksual,{{sfn|Boehmer|2008|p=142}} dhe biografja Fatima Meer tha se ai "tundohej lehtë" nga gratë.{{sfn|Meer|1988|p=78}} Një biograf tjetër, Martin Meredith, e karakterizoi si "nga natyra romantik", duke theksuar se kishte pasur marrëdhënie me gra të ndryshme.{{sfn|Meredith|2010|p=21}} Mandela u martua tri herë, la pas gjashtë fëmijë, dhe pati shtatëmbëdhjetë nipër e mbesa.<ref name="genealogy">{{cite web|publisher=Nelson Mandela Foundation|title=The Life and Times of Nelson Mandela: Genealogy |url=http://www.nelsonmandela.org/content/page/genealogy |access-date=13 July 2016 |archive-date=16 January 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160116020637/https://www.nelsonmandela.org/content/page/genealogy|language=en }}</ref> Mund të ishte i ashpër dhe kërkues me fëmijët e tij, megjithëse ishte më i dashur me nipërit dhe mbesat.{{sfnm|1a1=Meredith|1y=2010|1p=481|2a1=Smith|2y=2010|2p=147|3a1=Sampson|3y=2011|3p=246}} Martesa e tij e parë ishte me Evelyn Ntoko Masen në tetor 1944;{{sfnm|1a1=Mandela|1y=1994|1pp=144, 148–149|2a1=Smith|2y=2010|2pp=59–62|3a1=Sampson|3y=2011|3p=36}} u divorcuan në mars 1958 nën presionet e shumta të pretenduar tradhtisë bashkëshortore, mungesave të vazhdueshme, përkushtimit ndaj agjitacionit revolucionar, dhe faktit se ajo ishte Dëshmitare e Jehovait, një fe që kërkonte neutralitet politik.{{sfnm|1a1=Mandela|1y=1994|1p=296|2a1=Smith|2y=2010|2pp=102–104|3a1=Sampson|3y=2011|3p=110}} Gruaja e dytë e Mandelës ishte punonjësja sociale Winnie Madikizela-Mandela, të cilën e martoi në qershor 1958.{{sfnm|1a1=Benson|1y=1986|1pp=74–76|2a1=Meer|2y=1988|2p=93|3a1=Mandela|3y=1994|3pp=306–311|4a1=Meredith|4y=2010|4pp=144–149|5a1=Smith|5y=2010|5pp=104, 132–145|6a1=Sampson|6y=2011|6pp=110–113}} U divorcuan në mars 1996, pas raportimeve për aventurat e saj dhe përfshirjen e saj në korrupsion politik dhe dhunë.{{sfnm|1a1=Meredith|1y=2010|1pp=539–542|2a1=Sampson|2y=2011|2p=500}} Mandela u martua me gruan e tij të tretë, Graça Machel, në ditëlindjen e tij të 80-të në korrik 1998.{{sfnm|1a1=Meredith|1y=2010|1pp=xvii, 576|2a1=Sampson|2y=2011|2pp=549–551}} Biografët kanë vënë në dukje se jeta e hershme e Mandelës përfshinte marrëdhënie komplekse dhe shpesh private. Gazetari britanik David James Smith vuri në dukje: "Ai vazhdimisht kishte një shumësi marrëdhëniesh në ato vite... Zindzi [vajza e tij] më tha se ishte pak lojtar dhe nuk do të habitej nëse do të dilnin edhe fëmijë të tjerë".<ref name="guardian2010" /> Në 2010, gazeta jugafrikane ''Mail & Guardian'' raportoi rastin e Mpho Pules, e cila besonte se ishte vajza e Mandelës<ref name="guardian2010">{{cite news |last=Smith |first=David |title=Nelson Mandela's family bat away secret love child claims |url=https://www.theguardian.com/world/2010/aug/06/nelson-mandela-secret-daughter-claim |newspaper=The Guardian |date=6 August 2010 |access-date=17 September 2025 |ref=none |language=en}}</ref> dhe kishte tentuar disa herë ta takonte Mandelën.<ref name="guardian2010" /> Pule pretendoi se kishte mësuar në 1998 nga gjyshja e saj se ishte rezultat i një marrëdhënieje të shkurtër mes Mandelës dhe Seipati Monakalit në Kejptaun në 1945.<ref name="guardian2010" /> Ajo vdiq në 2009. Nipi i Mandelës, Mandla Mandela, e hodhi poshtë pretendimin për shkak të mungesës së provave DNA.<ref name="guardian2010" /> Verne Harris nga Fondacioni Nelson Mandela pranoi se rrëfimi i Pules përputhej me kronologjinë historike të Mandelës, por ia la përgjegjësinë familjes.<ref>[https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/southafrica/7930981/Nelson-Mandela-had-illegitimate-daughter-it-is-claimed.html Nelson Mandela had illegitimate daughter, it is claimed], Telegraph UK, marrë më 17 shtator 2025 (në anglisht)</ref> Në 2013, Onica Nyembezi Mothoa pretendoi se ishte vajza e Mandelës, e lindur në 1947 nga Sophie Majeni, punëtore shtëpiake në Pretoria. Mothoa pretendoi se nëna e saj kishte pasur një marrëdhënie me Mandelën gjatë viteve 1940 dhe ishte detyruar të fshihej për shkak të frikës nga pasojat politike nën aparteid.<ref name="iol2013">{{cite news |last=Maphumulo |first=Solly |author2=Van Schie, Kristen |title=Madiba's 'love child' not allowed to see him |url=https://www.iol.co.za/news/south-africa/gauteng/madibas-love-child-not-allowed-to-see-him-1538005 |newspaper=The Star |date=25 June 2013 |access-date=17 September 2025 |language=en}}</ref> == Perceptimi dhe trashëgimia == [[File:Nelson Mandela tributes in Parliament Square - London - DSCF0404.jpg|thumb|Lule të lëna te statuja e Mandelës në Sheshin e Parlamentit të Londrës pas vdekjes së tij]] Burime të ndryshme kanë theksuar udhëheqjen morale të Mandelës në rehabilitimin e statusit të Afrikës së Jugut në botën më të gjerë.{{sfnm|1a1=Barnard|1y=2014|1pp=1, 2|2a1=Boehmer|2y=2008|2pp=74,172}} Deri në kohën e vdekjes së tij, brenda Afrikës së Jugut Mandela konsiderohej gjerësisht "ati i kombit"<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-20839504 |title=Nelson Mandela to spend Christmas in S Africa hospital |date=24 December 2012 |work=BBC News|access-date=13 July 2016 |archive-date= 29 January 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130129090757/http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-20839504 |url-status=live |language=en}}</ref> dhe "ati themelues i demokracisë".{{sfn|Meredith|2010|p=565}} Jashtë Afrikës së Jugut, ai ishte një "ikonë globale",{{sfnm|1a1=Barnard|1y=2014|1pp=1, 2|2a1=Ndlovu-Gatsheni|2y=2014|2p=906}} me studiuesen e çështjeve jugafrikane Rita Barnard duke e përshkruar si "një nga figurat më të nderuara të kohës sonë".{{sfn|Barnard|2014|pp=1, 2}} Një biograf e konsideroi "hero modern demokratik".{{sfn|Lodge|2006|p=225}} Disa e kanë portretizuar Mandelën në terma mesianikë,{{sfn|Suttner|2007|pp=125–126}} në kontrast me deklaratën e tij se "unë nuk isha mesia, por një njeri i zakonshëm që ishte bërë udhëheqës për shkak të rrethanave të jashtëzakonshme."{{sfnm|1a1=Meredith|1y=2010|1p=599|2a1=Barnard|2y=2014|2p=4}} Ai përmendet shpesh krahas Mahatma Gandit dhe Martin Luther King Jr.-it si një nga udhëheqësit shembullorë antiracistë dhe antikolonialë të shekullit të 20-të.{{sfnm|1a1=Boehmer|1y=2008|1p=82|2a1=Ndlovu-Gatsheni|2y=2014|2p=918}} Boehmer e përshkroi si "një totem i vlerave totemike të epokës sonë: tolerancë dhe demokraci liberale"{{sfn|Boehmer|2008|p=16}} dhe "një simbol universal i drejtësisë sociale".{{sfn|Boehmer|2008|p=1}} Fama ndërkombëtare e Mandelës u shfaq gjatë burgimit të tij në vitet 1980, kur u bë i burgosuri politik më i famshëm i botës, një simbol i çështjes kundër aparteidit, dhe një ikonë për miliona njerëz që përqafuan idealin e barazisë njerëzore.{{sfn|Barnard|2014|p=1}}<ref>{{Cite web|last=Hooper|first=Simon|title=The world's most famous political prisoner|url=https://www.aljazeera.com/features/2013/12/6/the-worlds-most-famous-political-prisoner|access-date=29 June 2021|publisher=Al Jazeera|language=en|archive-date=29 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210629031818/https://www.aljazeera.com/features/2013/12/6/the-worlds-most-famous-political-prisoner|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|date=13 July 2018|title=Nelson Mandela's letters detail his 27 years as the world's most famous political prisoner|url=https://www.latimes.com/books/la-ca-jc-prison-letters-mandela-20180713-story.html|access-date=29 June 2021|website=Los Angeles Times|language=en-US|archive-date=28 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210628213118/https://www.latimes.com/books/la-ca-jc-prison-letters-mandela-20180713-story.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|date=7 December 2013|title=Mandela death: How a prisoner became a legend|language=en-GB|work=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/magazine-25256818|access-date=29 June 2021|archive-date=29 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210629034532/https://www.bbc.com/news/magazine-25256818|url-status=live}}</ref> Në 1986, biografi i Mandelës e karakterizoi si "mishërimin e luftës për çlirim" në Afrikën e Jugut.{{sfn|Benson|1986|p=13}} Meredith deklaroi se duke u bërë "një simbol i fuqishëm i rezistencës" ndaj aparteidit gjatë viteve 1980, ai kishte fituar "status mitik" ndërkombëtarisht.{{sfn|Meredith|2010|p=xv}} Sampson komentoi se edhe gjatë jetës së tij, ky mit ishte bërë "aq i fuqishëm sa turbullon realitetet", duke e shndërruar Mandelën në "një shenjt laik".{{sfn|Sampson|2011|p=xxvi}} Brenda një dekade nga presidenca e tij, epoka e Mandelës konsiderohej gjerësisht si "një epokë e artë shprese dhe harmonie",{{sfn|Meredith|2010|p=599}} me shumë nostalgji të shprehur për të.{{sfn|Freund|2014|p=296}} Në mbarë botën, Mandela fitoi vlerësim ndërkombëtar për aktivizmin e tij në kapërcimin e aparteidit dhe nxitjen e pajtimit racor,{{sfn|Meredith|2010|p=xvi}} duke ardhur të shihej si "një autoritet moral" me një "shqetësim" të madh "për të vërtetën".{{sfn|Sampson|2011|p=582}} Mandela gjeneroi kontrovershi gjatë gjithë karrierës së tij si aktivist dhe politikan,{{sfn|Barnard|2014|p=2}} duke pasur kritikë si nga e djathta ashtu edhe nga e majta.{{sfn|Boehmer|2008|p=173}} Gjatë viteve 1980, Mandela u etiketua gjerësisht si terrorist nga figura të shquara politike të botës perëndimore për shkak të përqafimit të tij të dhunës politike.{{sfn|Boehmer|2005|p=46}} Departamentet amerikane të Shtetit dhe të Mbrojtjes e caktuan zyrtarisht KKA-në si organizatë terroriste, duke bërë që Mandela të mbetej në listën e tyre të vëzhgimit të terrorizmit deri në 2008.<ref>{{cite news |title=US government considered Nelson Mandela a terrorist until 2008 |date=7 December 2013 |publisher=NBC News |last=Windrem |first=Robert |url=https://www.nbcnews.com/news/other/us-government-considered-nelson-mandela-terrorist-until-2008-f2D11708787 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303200951/https://www.nbcnews.com/news/other/us-government-considered-nelson-mandela-terrorist-until-2008-f2D11708787 |archive-date=3 March 2016 |url-status=live|language=en}}</ref> Në të majtë, disa brenda KKA-së—ndër ta Frank B. Wilderson III—e akuzuan për "shitje" për shkak të pranimit të hyrjes në negociata me qeverinë e aparteidit dhe mosimplementimit të reformave të Kartës së Lirisë gjatë presidencës së tij.{{sfnm|1a1=Barnard|1y=2014|1p=2|2a1=Ndlovu-Gatsheni|2y=2014|2p=918}} Sipas Barnardit, "ka gjithashtu një kuptim sipas të cilit qëndrimi i tij princëror dhe mënyra e sjelljes, vetë respekti dhe autoriteti që ai grumbulloi duke e përfaqësuar kombin e tij në personin e tij, shkonin kundër frymës së demokracisë",{{sfn|Barnard|2014|p=2}} dhe u shprehën në mënyrë të ngjashme shqetësime se ai e vendoste famën e tij mbi transformimin e vendit të tij.{{sfn|Ndlovu-Gatsheni|2014|p=918}} Qeveria e tij u kritikua për dështimin e saj në trajtimin si të pandemisë së HIV/AIDS-it ashtu edhe të niveleve të larta të varfërisë në Afrikën e Jugut.{{sfn|Barnard|2014|p=2}} "Efekti Mandela" i referohet kujtimeve të rreme të përbashkëta nga një grup i madh njerëzish. Termi lindi për shkak të kujtimit të rremë të përhapur se Nelson Mandela vdiq në burg në vitet 1980.<ref>{{cite news |last1=Bhengu |first1=Cebelihle |date=6 November 2019 |title=Hundreds 'remember' Nelson Mandela dying in the 1980s: Inside the Mandela Effect |url=https://www.timeslive.co.za/news/south-africa/2019-11-06-hundreds-remember-nelson-mandela-dying-in-the-1980s-inside-the-mandela-effect/ |access-date=5 June 2024 |work=TimesLIVE |language=en-ZA}}</ref> === Urdhrat, dekoratat, monumentet dhe nderimet === Mandela mori më shumë se 250 çmime në njohje të arritjeve të tij politike.<ref name=CT12>{{Cite news |title=How the awards have just kept flooding in |date=18 July 2012 |work=The Cape Times|language=en}}</ref> Ndër to ishte Çmimi Nobel për Paqe,{{sfnm|1a1=Barber|1y=2004|1p=68|2a1=Lodge|2y=2006|2p=182|3a1=Meredith|3y=2010|3p=494|4a1=Sampson|4y=2011|4p=474}} Medalja e Artë e Kongresit amerikan,<ref>{{cite web |title=Remarks by President Clinton and President Nelson Mandela at Presentation of Congressional Gold Medal to President Nelson Mandela |url=https://clintonwhitehouse6.archives.gov/1998/09/1998-09-23-remarks-by-presidents-clinton-and-mandela-at-medal-ceremony.html |website=The White House (Archived) |date=23 September 1998 |access-date=18 July 2026|language=en}}</ref><ref>{{cite web |title=President Nelson Mandela receives the Congressional Gold Medal from President Bill Clinton, in Washington, USA |url=https://www.nelsonmandela.org/on-this-day/entry/president-nelson-mandela-receives-the-congressional-gold-medal-from-president-bill-clinton-in-washington-usa-it-is-the-highest-award-bestowed-by-congress-for-distinguished-achievements-and-contributions-by-individuals-or-institutions |website=Nelson Mandela Foundation |access-date=18 July 2026|language=en}}</ref> dhe Medalja Presidenciale e Lirisë,<ref>{{cite web|url=https://georgewbush-whitehouse.archives.gov/news/releases/2002/07/20020709-8.html |title=President Honors Recipients of the Presidential Medal of Freedom |date=9 July 2002 |publisher=The White House |access-date=26 October 2008 |archive-date=7 May 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130507035022/http://georgewbush-whitehouse.archives.gov/news/releases/2002/07/20020709-8.html |url-status=live|language=en }}</ref> Çmimi Lenin për Paqe i Bashkimit Sovjetik,<ref name=CT12/> dhe Çmimi Ndërkombëtar Al-Gaddafi për të Drejtat e Njeriut i Libisë.<ref name="TimeGadafiPrize">{{cite news|title=Prizes: And the Winner Is ...|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,957634,00.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20101022074618/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,957634,00.html|url-status=dead|archive-date=22 October 2010|magazine=Time|date=8 May 1989|access-date=24 October 2012|language=en}}</ref> Në 1990, India i dha Bharat Ratna,<ref>{{cite web|url=http://www.ndtv.com/article/india/list-of-all-bharat-ratna-award-winners-81336 |title=List of all Bharat Ratna award winners |date=21 January 2011 |publisher=NDTV |access-date=14 February 2013 |archive-date=11 March 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130311165846/http://www.ndtv.com/article/india/list-of-all-bharat-ratna-award-winners-81336 |url-status=live|language=en }}</ref> dhe në 1992 Pakistani i dha Nishan-e-Pakistan-in e tyre.<ref>{{Cite news|title=Mandela in Pakistan |newspaper=The Independent |publisher=Independent Print Limited |date=3 October 1992 |url=https://www.independent.co.uk/news/world/mandela-in-pakistan-1555096.html |access-date=7 June 2010 |archive-date=24 March 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130324023657/http://www.independent.co.uk/news/world/mandela-in-pakistan-1555096.html |url-status=live |location=London|language=en }}</ref> Të njëjtin vit, iu dha Çmimi Atatürk për Paqe nga Turqia; fillimisht ai e refuzoi çmimin, duke përmendur shkeljet e të drejtave të njeriut të kryera nga Turqia në atë kohë,<ref name=ataturk>{{cite web |url=http://www.anc.org.za/ancdocs/pr/1992/pr0412a.html |title=Statement on the Ataturk Award given to Nelson Mandela |date=12 April 1992 |publisher=African National Congress |access-date=2 January 2007 |archive-url = https://web.archive.org/web/20061001161737/http://www.anc.org.za/ancdocs/pr/1992/pr0412a.html |archive-date = 1 October 2006|language=en}}</ref> por më vonë e pranoi çmimin në 1999.<ref name=CT12/> Ai u emërua në Urdhrin e Izabelës Katolike<ref>{{cite web |url=https://boe.es/diario_boe/txt.php?id=BOE-A-1999-3755 |title=Royal Decree 270/1999, 12th February 1999 |date=13 February 1999 |work=Spanish Official State Gazette |access-date=13 September 2017 |archive-date=13 September 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170913135112/https://boe.es/diario_boe/txt.php?id=BOE-A-1999-3755 |url-status=live|language=en }}</ref> dhe Urdhrin e Kanadasë,<ref>{{cite web |url=http://www.canadainternational.gc.ca/southafrica-afriquedusud/eyes_abroad-coupdoeil/NelsonMandelaDJ.aspx?lang=eng&view=d |title=Canada presents Nelson Mandela with the Queen Elizabeth II Diamond Jubilee medal |date=23 August 2012 |publisher=Queen's Printer for Canada |access-date=14 February 2013 |archive-date=2 May 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130502173317/http://www.canadainternational.gc.ca/southafrica-afriquedusud/eyes_abroad-coupdoeil/NelsonMandelaDJ.aspx?lang=eng&view=d |url-status=dead|language=en}}</ref> dhe ishte personi i parë i gjallë që u bë shtetas nderi kanadez.<ref>{{cite news|url=https://www.cbc.ca/news/canada/mandela-to-be-honoured-with-canadian-citizenship-1.264674 |title=Mandela to be honoured with Canadian citizenship |date=19 November 2001 |publisher=CBC News |access-date=26 October 2008 |archive-date=23 June 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130623133504/http://www.cbc.ca/news/canada/story/2001/11/19/mandela_011119.html |url-status=live|language=en }}</ref> Mbretëresha Elizabeta II e emëroi Kryqbartës të Madh Bailiff të Urdhrit të Shën Gjonit dhe i dha anëtarësi në Urdhrin e Meritës.<ref>{{cite web |url=http://www.royal.gov.uk/output/Page1880.asp |archive-url=https://web.archive.org/web/20050105152154/http://www.royal.gov.uk/output/Page1880.asp |archive-date=5 January 2005 |title=The Order of Merit |date = November 2002|publisher=Royal Insight |access-date=26 October 2008|language=en}}</ref> Në 2004, Johanesburgu i dha Mandelës çelësat e qytetit,<ref>{{cite web |url=http://www.gpg.gov.za/docs/nz/2004/nz0727.html |title=Madiba conferred freedom of Johannesburg |date=27 July 2004 |publisher=Gauteng Provincial Government |access-date=26 October 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080621081749/http://www.gpg.gov.za/docs/nz/2004/nz0727.html|archive-date=21 June 2008|language=en}}</ref> dhe në 2008 u zbulua një statujë e Mandelës në vendin ku ai u lirua nga burgu.<ref>{{cite web |url=http://www.mediaclubsouthafrica.com/index.php?option=com_content&view=article&id=703:mandelastatue270808&catid=42:land_news&Itemid=110 |title=Long walk immortalised in bronze |last=Stern |first=Jennifer |date=27 August 2008 |publisher=Media Club South Africa |access-date=30 November 2009 |archive-date=24 July 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130724045736/http://www.mediaclubsouthafrica.com/index.php?option=com_content&view=article&id=703:mandelastatue270808&catid=42:land_news&Itemid=110 |url-status=dead|language=en }}</ref> Në Ditën e Pajtimit 2013, një statujë prej bronzi e Mandelës u zbulua në Union Buildings të Pretorias.<ref>{{cite news|title=Nelson Mandela statue unveiled in Pretoria by Zuma|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-25399709|work=BBC News|access-date=23 December 2013|date=16 December 2013|archive-date=19 December 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131219063446/http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-25399709|url-status=live|language=en}}</ref> Në nëntor 2009, Asambleja e Përgjithshme e OKB-së shpalli ditëlindjen e Mandelës, 18 korrikun, si "Ditën e Mandelës", duke shënuar kontributin e tij në luftën kundër aparteidit. Ajo bëri thirrje për individët të dhuronin 67 minuta duke bërë diçka për të tjerët, duke përkujtuar 67 vitet që Mandela kishte qenë pjesë e lëvizjes.<ref>{{harvnb|Battersby|2011|p=601}}; {{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/8353853.stm |title=UN gives backing to 'Mandela Day' |work=BBC News|access-date=11 November 2009 | date=11 November 2009 | archive-date=29 August 2013 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130829172211/http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/8353853.stm |url-status=live |language=en }}</ref> Në 2015 Asambleja e Përgjithshme e OKB-së i emëroi Rregullat Standarde Minimale për Trajtimin e të Burgosurve, të ndryshuara, si "Rregullat e Mandelës" për të nderuar trashëgiminë e tij.<ref>{{cite report |url=https://www.un.org/ga/search/viewm_doc.asp?symbol=A/C.3/70/L.3 |title=Standard Minimum Rules for the Treatment of Prisoners from the United Nations General Assembly |publisher=United Nations |date=29 September 2015 |page=6 |access-date=18 July 2018 |archive-date=30 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200930064510/https://www.un.org/ga/search/viewm_doc.asp?symbol=A/C.3/70/L.3 |url-status=live|language=en }}</ref> Vitet 2019 deri 2028 gjithashtu u caktuan si Dekada e Paqes Nelson Mandela e Kombeve të Bashkuara.<ref>{{cite web | url=https://documents-dds-ny.un.org/doc/UNDOC/GEN/N18/303/56/PDF/N1830356.pdf?OpenElement | title=Resolution adopted by the General Assembly on 24 September 2018 |publisher=United Nations General Assembly|date=3 October 2018 | access-date=23 December 2022 | archive-date=23 December 2022 | archive-url=https://web.archive.org/web/20221223011151/https://documents-dds-ny.un.org/doc/UNDOC/GEN/N18/303/56/PDF/N1830356.pdf?OpenElement | url-status=live|language=en }}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.un.org/en/events/mandeladay/decade_of_peace.shtml | title=Nelson Mandela International Day | access-date=23 December 2022 | archive-date=18 December 2022 | archive-url=https://web.archive.org/web/20221218230025/https://www.un.org/en/events/mandeladay/decade_of_peace.shtml | url-status=live|language=en }}</ref> === Biografitë dhe media popullore === Biografia e parë e Mandelës u bazua në intervista të shkurtra me të, të zhvilluara nga autorja, Mary Benson, në vitet 1960.{{sfn|Lodge|2006|p=8}} Dy biografi të autorizuara u prodhuan më vonë nga miq të Mandelës.{{sfn|Lodge|2006|p=vii}} E para ishte ''Higher Than Hope'' e Fatima Meerit, e cila u ndikua fuqishëm nga Winnie dhe kështu vuri theks të madh te familja e Mandelës.{{sfn|Lodge|2006|pp=vii, 13–14}} E dyta ishte ''Mandela'' e Anthony Sampsonit, botuar në 1999. Biografi të tjera përfshinin ''Mandela'' të Martin Meredithit, botuar për herë të parë në 1997, dhe ''Mandela'' të Tom Lodge-it, nga 2006.{{sfn|Lodge|2006|p=vii}} Vajza e tij Pumla Makaziwe Mandela botoi një biografi fotografike në 2023, ''Mandela: In Honor of an Extraordinary Life''.<ref>{{Cite web |date=31 October 2023 |title=Nelson Mandela: An intimate look at the family man behind the statesman |url=https://www.cnn.com/style/gallery/mandela-in-honor-of-an-extraordinary-life-book |access-date=7 May 2026 |website=cnn.com |language=en}}</ref> Që nga fundi i viteve 1980, imazhi i Mandelës ka dalë në shprehje të ndryshme artistike si pikturat, butonat dhe bluzat, me artikuj të tillë të karakterizuar si "kiç Mandela".{{sfn|Nelson|2014|pp=130, 138}} Ai ishte subjekt i këngëve përfshirë "Free Nelson Mandela" të The Specials, "Bring Him Back Home (Nelson Mandela)" të Hugh Masekelas, dhe "Asimbonanga (Mandela)", të cilat ndihmuan në rritjen e vetëdijes për burgimin e tij te një audiencë ndërkombëtare.<ref>{{cite news |first=Dorian |last=Lynskey |date=6 December 2013 |title=Nelson Mandela: The Triumph of the Protest Song |website=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/music/2013/dec/06/nelson-mandela-protest-song-special-aka |access-date=23 January 2017 |archive-date=9 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170209005705/https://www.theguardian.com/music/2013/dec/06/nelson-mandela-protest-song-special-aka |url-status=live|language=en }}</ref> Mandela është përshkruar në filma. Disa, si filmi artistik i 2013-ës ''Mandela: Long Walk to Freedom'' dhe minisieri i 2017-ës ''Madiba'', janë përqendruar në mbulimin e periudhave të gjata të jetës së tij të rritur. Të tjerë, si filmi artistik i 2009-ës ''Invictus'' dhe dokumentari i 2010-ës ''The 16th Man'', janë përqendruar në ngjarje specifike.{{sfn|Bromley|2014|p=41}} Lukhele ka argumentuar se në ''Invictus'' dhe filma të tjerë, "industria filmike amerikane" ka luajtur një rol të rëndësishëm në "krijimin e imazhit global të Mandelës".{{sfn|Lukhele|2012|p=289}} == Shih edhe == * {{ill|Lista e aktivistëve për paqe|en|List of peace activists}} * {{ill|Efekti Mandela|en|Mandela Effect}} == Referime == === Shënime === {{notelist}} {{Reflist|25em}} === Bibliografia === {{Refbegin|30em|indent=yes}} * {{cite book |last=Barber |first=James |title=Mandela's World: The International Dimension of South Africa's Political Revolution 1990–99 |year=2004 |location=Athens, OH |publisher=Ohio University Press |isbn=978-0-8214-1566-5 |language=en}} * {{cite encyclopedia |contribution=Introduction |last=Barnard |first=Rita |year=2014 |title=The Cambridge Companion to Nelson Mandela |pages=1–26 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |isbn=978-1-107-01311-7 |editor=Rita Barnard |language=en}} * {{cite encyclopedia |contribution=Afterword: Living Legend, Living Statue |last=Battersby |first=John |year=2011 |title=Mandela: The Authorised Biography |editor=Anthony Sampson |publisher=HarperCollins |location=London |pages=587–610 |isbn=978-0-00-743797-9 |language=en}} * {{cite journal |last=Benneyworth |first=Garth |title=Armed and Trained: Nelson Mandela's 1962 Military Mission as Commander in Chief of Umkhonto we Sizwe and Provenance for his Buried Makarov Pistol |journal=South African Historical Journal |year=2011 |volume=63 |number=1 |pages=78–101 |doi=10.1080/02582473.2011.549375 |s2cid=144616007 |language=en}} * {{cite book |title=Nelson Mandela |last=Benson |first=Mary |author-link=Mary Benson (campaigner)|publisher=Penguin Books |location=Harmondsworth |year=1986 |isbn=978-0-14-008941-7 |language=en}} * {{cite journal |last=Boehmer |first=Elleke |author-link=Elleke Boehmer |title=Postcolonial Terrorist: The Example of Nelson Mandela |journal=Parallax |volume=11 |issue=4 |year=2005 |doi=10.1080/13534640500331666 |pages=46–55 |s2cid=144267205 |url=https://ora.ox.ac.uk/objects/uuid:05d184cf-6b1f-4c40-a5ab-618d45b3f0cd |access-date=27 August 2020 |archive-date=12 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210112151728/https://ora.ox.ac.uk/objects/uuid:05d184cf-6b1f-4c40-a5ab-618d45b3f0cd |url-status=live |language=en}} * {{cite book |last=Boehmer |first=Elleke |year=2008 |title=Nelson Mandela: A Very Short Introduction |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |isbn=978-0-19-280301-6 |language=en}} * {{cite journal |last=Bromley |first=Roger |title='Magic Negro', Saint or Comrade: Representations of Nelson Mandela in Film |journal=Altre Modernità |year=2014 |number=12 |pages=40–58 |language=en}} * {{cite book |last=Broun |first=Kenneth S. |year=2012 |title=Saving Nelson Mandela: The Rivonia Trial and the Fate of South Africa |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |isbn=978-0-19-974022-2 |language=en}} * {{cite journal |title=The Genesis of the ANC's Armed Struggle in South Africa 1948–1961 |journal=Journal of Southern African Studies |last=Ellis |first=Stephen |author-link=Stephen Ellis (historian) |volume=37 |pages=657–676 |year=2011 |issue=4 |doi=10.1080/03057070.2011.592659 |hdl=2263/19620 |s2cid=144061623 |hdl-access=free |language=en}} * {{cite journal |last=Ellis |first=Stephen |title=Nelson Mandela, the South African Communist Party and the origins of Umkhonto we Sizwe |journal=Cold War History |volume=16 |number=1 |year=2016 |pages=1–18 |doi=10.1080/14682745.2015.1078315 |s2cid=155994044 |language=en}} * {{cite journal |title=Mandela and the Methodists: Faith, Fallacy and Fact |last=Forster |first=Dion |author-link=Dion Forster|journal=Studia Historiae Ecclesiasticae |year=2014 |volume=40 |pages=87–115 |language=en}} * {{cite journal |last=Freund |first=Bill |author-link=Bill Freund (historian)|title=The Shadow of Nelson Mandela, 1918–2013 |journal=African Political Economy |volume=41 |issue=140 |year=2014 |doi=10.1080/03056244.2014.883111 |pages=292–296 |s2cid=153570087 |doi-access=free |language=en}} * {{cite journal |last1=Glad |first1=Betty |author-link1=Betty Glad|last2=Blanton |first2=Robert |title=F. W. de Klerk and Nelson Mandela: A Study in Cooperative Transformational Leadership |journal=Presidential Studies Quarterly |year=1997 |volume=27 |issue=3 |pages=565–590 |jstor=27551769 |language=en}} * {{cite book |last1=Guiloineau |first1=Jean |last2=Rowe |first2=Joseph |year=2002 |title=Nelson Mandela: The Early Life of Rolihlahla Madiba |url=https://archive.org/details/nelsonmandelaear0000guil |url-access=registration |publisher=North Atlantic Books |location=Berkeley |pages=[https://archive.org/details/nelsonmandelaear0000guil/page/9 9–26] |isbn=978-1-55643-417-4 |language=en}} * {{cite encyclopedia|contribution=The Nature of South African Democracy: Political Dominance and Economic Inequality |last1=Herbst |first1=Jeffrey |author-link=Jeffrey Herbst|year=2003 |title=The Making and Unmaking of Democracy: Lessons from History and World Politics |editor=Theodore K. Rabb |editor2=Ezra N. Suleiman |publisher=Routledge |location=London |pages=206–224 |isbn=978-0-415-93381-0 |language=en}} * {{cite encyclopedia|contribution=Democracy and Governance in Transition |last1=Houston |first1=Gregory |last2=Muthien |first2=Yvonne |year=2000 |title=Democracy and Governance Review: Mandela's Legacy 1994–1999 |editor=Yvonne Muthien |editor2=Meshack Khosa |editor3=Bernard Magubane |publisher=Human Sciences Research Council Press |location=Pretoria |pages=37–68 |isbn=978-0-7969-1970-0 |language=en}} * {{cite book |last=Hutton |first=Barbara |title=Robben Island: Symbol of Resistance |year=1994 |publisher=Pearson South Africa |location=Bellville |isbn=978-0-86877-417-6 |language=en}} * {{cite journal |title=The Political Philosophy of Nelson Mandela: A Primer |journal=Journal of Social Philosophy |last=Kalumba |first=Kibujjo M. |year=1995 |volume=26 |issue=3 |pages=161–171 |doi=10.1111/j.1467-9833.1995.tb00092.x |language=en}} * Landau, Paul Stuart. ''Spear: Mandela and the Revolutionaries'' (Ohio University Press, 2022) [http://www.h-net.org/reviews/showrev.php?id=58501 recension në internet e librit] (në anglisht) * {{cite book |title=Mandela: A Critical Life |last=Lodge |first=Tom |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |year=2006 |isbn=978-0-19-921935-3 |language=en}} * {{cite journal |last=Lukhele |first=Francis |year=2012 |title=Post-Prison Nelson Mandela: A 'Made-in-America Hero' |journal=Canadian Journal of African Studies |volume=46 |issue=2 |pages=289–301 |doi=10.1080/00083968.2012.702088 |s2cid=142631031 |language=en}} * {{cite encyclopedia |contribution=The Revelation of African Culture in ''Long Walk to Freedom'' |last1=Mafela |first1=Munzhedzi James |year=2008 |title=Indigenous Biography and Autobiography |editor=Anna Haebich |editor2=Frances Peters-Little |editor3=Peter Read |publisher=Humanities Research Centre, Australian National University |location=Sydney |url=http://epress.anu.edu.au/aborig_history/indigenous_biog/mobile_devices/ch08.html#d0e6318 |pages=99–107 |access-date=15 June 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130724060728/http://epress.anu.edu.au/aborig_history/indigenous_biog/mobile_devices/ch08.html#d0e6318 |archive-date=24 July 2013 |url-status=dead |language=en}} * {{Cite book|last=Mandela |first=Nelson |title=Long Walk to Freedom Volume I: 1918–1962 |year=1994 |publisher=Little, Brown and Company |isbn=978-0-7540-8723-6 |language=en}} * {{Cite book |last=Mandela |first=Nelson |title=Long Walk to Freedom Volume II: 1962–1994 |edition=large print |year=2004 |orig-year=1994 |publisher=BBC AudioBooks and Time Warner Books Ltd |location=London |isbn=978-0-7540-8724-3 |language=en}} * {{cite journal |last=Mangcu |first=Xolela |year=2013 |title=Retracing Nelson Mandela through the Lineage of Black Political Thought |journal=Transition |volume=112 |issue=112 |pages=101–116 |doi=10.2979/transition.112.101 |s2cid=150631478 |language=en}} * {{cite book |last=Meer |first=Fatima |author-link=Fatima Meer|title=Higher than Hope: The Authorized Biography of Nelson Mandela |year=1988 |location=London |publisher=Hamish Hamilton |isbn=978-0-241-12787-2 |language=en}} * {{Cite book |last=Meredith |first=Martin |author-link=Martin Meredith |title=Mandela: A Biography |publisher=PublicAffairs |location=New York |year=2010 |isbn=978-1-58648-832-1 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/mandelabiography0000mere |language=en}} * {{cite encyclopedia |contribution=Democracy and Governance in Transition |last1=Muthien |first1=Yvonne |last2=Khosa |first2=Meshack |last3=Magubane |first3=Bernard |year=2000 |title=Democracy and Governance Review: Mandela's Legacy 1994–1999 |editor=Yvonne Muthien |editor2=Meshack Khosa |editor3=Bernard Magubane |publisher=Human Sciences Research Council Press |location=Pretoria |pages=361–374 |isbn=978-0-7969-1970-0 |language=en}} * {{cite journal |last=Ndlovu-Gatsheni |first=Sabelo J. |author-link=Sabelo J. Ndlovu-Gatsheni|year=2014 |title=From a 'Terrorist' to Global Icon: A Critical Decolonial Ethical Tribute to Nelson Rolihlahla Mandela of South Africa |journal=Third World Quarterly |volume=35 |number=6 |pages=905–921 |doi=10.1080/01436597.2014.907703 |s2cid=144338285 |language=en}} * {{cite journal |last=Nelson |first=Steven |title=Nelson Mandela's Two Bodies |journal=Transition |volume=116 |issue=116 |year=2014 |pages=130–142 |doi=10.2979/transition.116.130 |s2cid=154241514 |url=https://escholarship.org/uc/item/84r6n358 |language=en}} * {{cite journal |last=Read |first=James H. |title=Leadership and power in Nelson Mandela's ''Long Walk to Freedom'' |journal=Journal of Power |volume=3 |number=3 |pages=317–339 |doi=10.1080/17540291.2010.524792 |year=2010 |s2cid=143804607 |language=en}} * {{Cite book|last=Sampson |first=Anthony |author-link=Anthony Sampson |title=Mandela: The Authorised Biography |publisher=HarperCollins |location=London |year=2011 |orig-year=1999 |isbn=978-0-00-743797-9 |language=en}} * {{Cite book|last=Smith |first=David James |author-link=David James Smith |title=Young Mandela |publisher=Weidenfeld & Nicolson |location=London |year=2010 |isbn=978-0-297-85524-8 |language=en}} * {{cite journal |last=Soudien |first=Crain |title=Nelson Mandela, Robben Island and the Imagination of a New South Africa |year=2015 |doi=10.1080/03057070.2015.1012915 |journal=Journal of Southern African Studies |volume=41 |issue=2 |pages=353–366 |s2cid=143225875 |language=en}} * {{cite journal |last=Suttner |first=Raymond |author-link=Raymond Suttner|year=2007 |title=(Mis)Understanding Nelson Mandela |journal=African Historical Review |volume=39 |number=2 |pages=107–130 |doi=10.1080/17532520701786202 |s2cid=218645921 |language=en}} * {{cite journal |last=Suttner |first=Raymond |title=Nelson Mandela's Masculinities |journal=African Identities |year=2014 |volume=12 |issue=3–4 |pages=342–356 |doi=10.1080/14725843.2015.1009623 |s2cid=145448829 |language=en}} * {{cite journal |last=Suttner |first=Raymond |title='I Was Not Born With a Hunger to Be Free': Nelson Mandela's Early Journeys towards Political Awareness |year=2016 |journal=Journal of Asian and African Studies |volume=51 |issue=1 |pages=17–31 |doi=10.1177/0021909614541973 |s2cid=144447985 |language=en}} * {{cite journal |last1=Tomaselli |first1=Keyan |author-link1=Keyan Tomaselli|last2=Tomaselli |first2=Ruth |year=2003 |title=The Media and Mandela |journal=Safundi: The Journal of South African and American Studies |volume=4 |issue=2 |pages=1–10 |doi=10.1080/17533170300404204 |s2cid=144534323 |language=en}} {{refend}} ehwd5rko7ht5ysoqqfs38ls7d1x06ul 0 8759 3026243 2851921 2026-08-17T02:39:48Z CommonsDelinker 1198 Materiali multimedial [[c:File:FIFA_World_Cup_wordmark.svg|FIFA_World_Cup_wordmark.svg]] u zëvendësua me materialin multimedial [[c:File:FIFA_World_Cup_wordmark_(2006-2023).svg|FIFA_World_Cup_wordmark_(2006-2023).svg]] nga përdoruesi [[c:User:CommonsDelin 3026243 wikitext text/x-wiki {{Infobox football tournament | tourney_name = | year = | other_titles = | image = [[Skeda:FIFA World Cup wordmark (2006-2023).svg|190px]] | caption = Trofeu zyrtar i FIFA-s | founded = 1930 | region = Ndërkombëtar ([[FIFA]]) | teams = 32 (nga 2026 do jenë 48) | current_champions = | most_successful_team= | current = [[Kampionati Botëror i Futbollit 2026|2026]] |current champions={{fb|ARG}} (3 tituj)|most successful club={{fb|BRA}} (5 tituj)|title=FIFA Kupa e Botës}} '''Kampionati Botëror i Futbollit''' (i njohur edhe si '''FIFA Kupa e Botës''') është turneu më i rëndësishëm ndërkombëtar i futbollit për meshkuj, i organizuar çdo katër vjet nga [[FIFA]]. Ai filloi në vitin 1930 dhe që atëherë është zhvilluar rregullisht, përveç viteve [[1942]] dhe [[1946]] për shkak të [[Lufta e Dytë Botërore|Luftës së Dytë Botërore]]. Kupa e Botës është një nga ngjarjet më të ndjekura në botë dhe ka sjellë fitues nga vetëm tetë kombe të ndryshme që nga themelimi i saj.<ref>{{cite news|language=en|title=FIFA World Cup: Only 8 countries claimed trophy so far|url=https://www.aa.com.tr/en/sports/fifa-world-cup-only-8-countries-claimed-trophy-so-far/1168419|accessdate=2022-07-07|work=aa.com.tr}}</ref> == Historia == === Vitet e hershme (1930–1950) === Turneu i parë u mbajt në [[Uruguaji|Uruguai]] në [[1930]], ku kombëtarja vendase u shpall kampione. Në vitet në vijim, Italia fitoi turnetë e viteve 1934 dhe 1938. Turnetë e viteve 1942 dhe 1946 u anuluan për shkak të Luftës së Dytë Botërore. Kampionati rifilloi në vitin 1950 në [[Brazili|Brazil]], ku Uruguai fitoi për herë të dytë. === Zgjerimi dhe rivalitetet (1954–1978) === Nga viti 1954 e tutje, Kupa e Botës filloi të fitojë më shumë popullaritet. Fituesit përfshinë Gjermaninë Perëndimore (1954), Brazilin (1958, 1962, 1970), Anglinë (1966), dhe Argjentinën (1978). Lojtarë si Pelé, Garrincha dhe Bobby Charlton shkëlqyen në këto dekada. === Dominimi europian dhe amerikan (1982–2006) === Italia fitoi për herë të tretë në 1982, ndërsa Argjentina fitoi në 1986 me Maradonën në qendër të vëmendjes. Gjermania Perëndimore mori titullin e tretë në 1990, ndërsa Brazili fitoi për herë të katërt në 1994. Franca fitoi titullin e saj të parë në 1998 si vend organizator. === Epoka moderne (2002–sot) === Brazili fitoi titullin e pestë në 2002, ndërsa Italia barazoi rekordin e Gjermanisë në 2006. Spanja fitoi për herë të parë në 2010, Gjermania në 2014 dhe Franca në 2018. Në edicionin e vitit 2022 në [[Katari|Katar]], fitues u shpall [[Argjentina]]. == Formati dhe kualifikimi == Për të marrë pjesë në turne, kombëtaret duhet të kalojnë fazën kualifikuese që organizohet nga konfederatat kontinentale të FIFA-s. Vendi pritës kualifikohet automatikisht, si edhe kampioni në fuqi (deri në vitin 2002). Nga viti 2026 do të marrin pjesë 48 skuadra në fazën finale. == Kampionët dhe statistikat == === Vendet fituese të Kupës Botërore === {| class="wikitable sortable" |+ Fituesit e Kampionatit Botëror të Futbollit ! Viti !! Vendi organizator !! Fituesi !! Finalisti !! Rezultati |- | 1930 || [[Uruguai]] || {{flagicon|URU}} [[Uruguai]] || {{flagicon|ARG}} [[Argjentina]] || 4–2 |- | 1934 || [[Italia]] || {{flagicon|ITA}} [[Italia]] || {{flagicon|CZE}} [[Çekosllovakia]] || 2–1 (pas shtesës) |- | 1938 || [[Francë]] || {{flagicon|ITA}} [[Italia]] || {{flagicon|HUN}} [[Hungaria]] || 4–2 |- | 1950 || [[Brazil]] || {{flagicon|URU}} [[Uruguai]] || {{flagicon|BRA}} [[Brazili]] || 2–1 |- | 1954 || [[Zvicër]] || {{flagicon|FRG}} [[Gjermania Perëndimore]] || {{flagicon|HUN}} [[Hungaria]] || 3–2 |- | 1958 || [[Suedi]] || {{flagicon|BRA}} [[Brazili]] || {{flagicon|SWE}} [[Suedia]] || 5–2 |- | 1962 || [[Kili]] || {{flagicon|BRA}} [[Brazili]] || {{flagicon|CZE}} [[Çekosllovakia]] || 3–1 |- | 1966 || [[Angli]] || {{flagicon|ENG}} [[Anglia]] || {{flagicon|FRG}} [[Gjermania Perëndimore]] || 4–2 (pas shtesës) |- | 1970 || [[Meksikë]] || {{flagicon|BRA}} [[Brazili]] || {{flagicon|ITA}} [[Italia]] || 4–1 |- | 1974 || [[Gjermania Perëndimore]] || {{flagicon|FRG}} [[Gjermania Perëndimore]] || {{flagicon|NED}} [[Holanda]] || 2–1 |- | 1978 || [[Argjentinë]] || {{flagicon|ARG}} [[Argjentina]] || {{flagicon|NED}} [[Holanda]] || 3–1 (pas shtesës) |- | 1982 || [[Spanjë]] || {{flagicon|ITA}} [[Italia]] || {{flagicon|FRG}} [[Gjermania Perëndimore]] || 3–1 |- | 1986 || [[Meksikë]] || {{flagicon|ARG}} [[Argjentina]] || {{flagicon|FRG}} [[Gjermania Perëndimore]] || 3–2 |- | 1990 || [[Italia]] || {{flagicon|FRG}} [[Gjermania Perëndimore]] || {{flagicon|ARG}} [[Argjentina]] || 1–0 |- | 1994 || [[SHBA]] || {{flagicon|BRA}} [[Brazili]] || {{flagicon|ITA}} [[Italia]] || 0–0 (3–2 pen.) |- | 1998 || [[Francë]] || {{flagicon|FRA}} [[Franca]] || {{flagicon|BRA}} [[Brazili]] || 3–0 |- | 2002 || [[Koreja e Jugut]] & [[Japoni]] || {{flagicon|BRA}} [[Brazili]] || {{flagicon|GER}} [[Gjermania]] || 2–0 |- | 2006 || [[Gjermani]] || {{flagicon|ITA}} [[Italia]] || {{flagicon|FRA}} [[Franca]] || 1–1 (5–3 pen.) |- | 2010 || [[Afrika e Jugut]] || {{flagicon|ESP}} [[Spanja]] || {{flagicon|NED}} [[Holanda]] || 1–0 (pas shtesës) |- | 2014 || [[Brazil]] || {{flagicon|GER}} [[Gjermania]] || {{flagicon|ARG}} [[Argjentina]] || 1–0 (pas shtesës) |- | 2018 || [[Rusi]] || {{flagicon|FRA}} [[Franca]] || {{flagicon|CRO}} [[Kroacia]] || 4–2 |- | 2022 || [[Katar]] || {{flagicon|ARG}} [[Argjentina]] || {{flagicon|FRA}} [[Franca]] || 3–3 (4–2 pen.) |} === Statistikat e vendeve pjesëmarrëse === {| class="wikitable sortable" |+ Vendet më të suksesshme në Kupën e Botës (deri më 2022) ! Kombëtarja !! Pjesëmarrje !! Tituj !! Finaliste !! Gjysmëfinale më tepër |- | {{flagicon|BRA}} [[Brazili]] || 22 || 5 (1958, 1962, 1970, 1994, 2002) || 7 || 11 |- | {{flagicon|GER}} [[Gjermania]] || 20 || 4 (1954, 1974, 1990, 2014) || 8 || 13 |- | {{flagicon|ITA}} [[Italia]] || 18 || 4 (1934, 1938, 1982, 2006) || 6 || 8 |- | {{flagicon|ARG}} [[Argjentina]] || 18 || 3 (1978, 1986, 2022) || 6 || 6 |- | {{flagicon|FRA}} [[Franca]] || 16 || 2 (1998, 2018) || 4 || 6 |- | {{flagicon|URU}} [[Uruguai]] || 14 || 2 (1930, 1950) || 2 || 5 |- | {{flagicon|ENG}} [[Anglia]] || 16 || 1 (1966) || 1 || 3 |- | {{flagicon|ESP}} [[Spanja]] || 16 || 1 (2010) || 1 || 2 |} === Golashënuesit kryesorë për çdo edicion === {| class="wikitable sortable" |+ Golashënuesit më të mirë të çdo edicioni ! Viti !! Lojtari !! Kombëtarja !! Gola |- | 1930 || [[Guillermo Stábile]] || {{flagicon|ARG}} Argjentina || 8 |- | 1934 || [[Oldřich Nejedlý]] || {{flagicon|CZE}} Çekosllovakia || 5 |- | 1938 || [[Leônidas da Silva]] || {{flagicon|BRA}} Brazili || 7 |- | 1950 || [[Ademir]] || {{flagicon|BRA}} Brazili || 8 |- | 1954 || [[Sándor Kocsis]] || {{flagicon|HUN}} Hungaria || 11 |- | 1958 || [[Just Fontaine]] || {{flagicon|FRA}} Franca || 13 |- | 1962 || 6 lojtarë të ndryshëm || – || 4 |- | 1966 || [[Eusébio]] || {{flagicon|POR}} Portugalia || 9 |- | 1970 || [[Gerd Müller]] || {{flagicon|FRG}} Gjermania P. || 10 |- | 1974 || [[Grzegorz Lato]] || {{flagicon|POL}} Polonia || 7 |- | 1978 || [[Mario Kempes]] || {{flagicon|ARG}} Argjentina || 6 |- | 1982 || [[Paolo Rossi]] || {{flagicon|ITA}} Italia || 6 |- | 1986 || [[Gary Lineker]] || {{flagicon|ENG}} Anglia || 6 |- | 1990 || [[Salvatore Schillaci]] || {{flagicon|ITA}} Italia || 6 |- | 1994 || [[Oleg Salenko]] & [[Hristo Stoichkov]] || {{flagicon|RUS}} Rusia / {{flagicon|BUL}} Bullgaria || 6 |- | 1998 || [[Davor Šuker]] || {{flagicon|CRO}} Kroacia || 6 |- | 2002 || [[Ronaldo]] || {{flagicon|BRA}} Brazili || 8 |- | 2006 || [[Miroslav Klose]] || {{flagicon|GER}} Gjermania || 5 |- | 2010 || [[Thomas Müller]] || {{flagicon|GER}} Gjermania || 5 |- | 2014 || [[James Rodríguez]] || {{flagicon|COL}} Kolumbia || 6 |- | 2018 || [[Harry Kane]] || {{flagicon|ENG}} Anglia || 6 |- | 2022 || [[Kylian Mbappé]] || {{flagicon|FRA}} Franca || 8 |} == Personalitete të shquara == 20 lojtarë të ndryshëm kanë fituar Kupën e Botës dy herë, përfshirë shumë brazilianë dhe italianë. [[Vittorio Pozzo]] është trajneri i vetëm që ka fituar dy herë (1934 dhe 1938), ndërsa [[Mario Zagallo]] dhe [[Franz Beckenbauer]] janë të vetmit që e kanë fituar si lojtarë dhe trajnerë.<ref>{{cite news|language=en|title=MARIO ZAGALLO|url=https://www.coachesvoice.com/cv/mario-zagallo-brazil-tactics-pele-ronaldo-world-cup/|accessdate=2022-07-07|work=coachesvoice.com}}</ref><ref>{{cite news|language=en|title=História do Mundial|url=https://www.casasdeapostas24.com/mundial-2022/historia/|accessdate=2022-07-07|work=casasdeapostas24.com|archive-date=3 korrik 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220703112556/https://www.casasdeapostas24.com/mundial-2022/historia/|url-status=dead}}</ref> == Shiko gjithashtu == * [[FIFA]] * [[Kampionatet Evropiane të Futbollit]] * [[FIFA Kupa e Botës për Klube]] * [[Kampionati Botëror i Futbollit për Femra]] == Referime == {{reflist}} {{Kampionatët Botëror e Futbollit}} [[Kategoria:FIFA Kupa e Botës]] [[Kategoria:Futboll]] [[Kategoria:Kampionatet Botërore të Futbollit]] a9qwa139oi07gerfnvswx341jdhrh8x 0 14116 3026270 3024968 2026-08-17T09:20:44Z Smallem 126080 Njësim me enwiki: të dhënat e arkës kalojnë te {{Infobox film}} (gross/budget); heqja e tabelës lokale përmes Claude AI 3026270 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name = The Lord of the Rings: The Fellowship of the Ring | image = LOTRFOTRmovie.jpg | titulli = | released = {{F|2001}} | director = [[Peter Jackson]] | producer = [[Peter Jackson]] <br /> [[Barrie M. Osborne]] <br /> [[Mark Ordesky]] <br /> [[Tim Sanders]] <br /> [[Fran Walsh]] | writer = '''Romani:''' <br /> [[J. R. R. Tolkien]] <br /> '''Skripti:''' <br /> [[Frances Walsh]] <br /> [[Philippa Boyens]] <br /> [[Peter Jackson]] | kallëzuesi = | starring = [[Elijah Wood]] <br /> [[Ian McKellen]] <br /> [[Liv Tyler]] <br /> [[Orlando Bloom]] <br /> [[Viggo Mortensen]] <br /> [[Sean Astin]] | music = [[Howard Shore]] | cinematography = | editing = John Gilbert | distributor = [[New Line Cinema]] | released = [[19 dhjetor]] [[2001]] | runtime = 178/208 minuta | country = {{flagicon|New Zealand}} [[Zelanda e Re]] <br /> {{USA}} | language = [[Anglisht]] | mosha = 12/16 | preceded_by = | followed_by = [[The Lord of the Rings: The Two Towers]] | webfaqja = | amg_id = | imdb_id = 0120737 | gross = [[$]]871,368,364 <ref name=BOM>{{mojo titull|id=fellowshipofthering|titulli=The Lord of the Rings: The Fellowship of the Ring}}</ref> | budget = $93 milion <ref name=BOM/> }} '''Kryezoti i Unazave: Besëlidhja e Unazës''' është një film artistik [[ShBA|amerikan]]-zelandez dhe pjesa e parë e trilogjisë se bazuar mbi veprën [[The Lord of the Rings]]. Filmi u shfaq për herë të parë më {{F|2001}} dhe ka fituar rreth 870 milion dollar në [[kino]]. Ai poashtu ka fituar edhe 4 [[Academy Award|Oskar]], 4 [[Golden Globes]] dhe 1 [[Grammy Award]]. == Çmime == * 4 [[Academy Awards]] * 4 [[Golden Globes]] * 1 [[Grammy Award]] == Referime == {{ref}} == Lidhje të jashtme == * {{imdb titull|id=0120737|titulli=The Lord of the Rings: The Fellowship of the Ring}} * {{mojo titull|id=fellowshipofthering|titulli=The Lord of the Rings: The Fellowship of the Ring}} * {{en}} [http://www.the-numbers.com/movies/2001/LRDRN.php '''The Lord of the Rings: The Fellowship of the Ring'''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070513034507/http://www.the-numbers.com/movies/2001/LRDRN.php |date=13 maj 2007 }} në [http://www.the-numbers.com The Numbers] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070217124147/http://www.the-numbers.com/ |date=17 shkurt 2007 }} {{Toka e mesme}} {{film-cung}} [[Kategoria:Toka e mesme|Lord of the Rings: The Fellowship of the Ring]] [[Kategoria:Filma anglisht|Lord of the Rings]] [[Kategoria:Filma bazuar në roman|Lord of the Rings: The Fellowship of the Ring]] [[Kategoria:Filma 2001|Lord of the Rings: The Fellowship of the Ring]] [[Kategoria:Filma amerikanë|Lord of the Rings: The Fellowship of the Ring]] hmedd3purg2fv1nf3ddfj9v22kxc6tk 0 18689 3026271 3025003 2026-08-17T09:20:47Z Smallem 126080 Njësim me enwiki: të dhënat e arkës kalojnë te {{Infobox film}} (gross/budget); heqja e tabelës lokale përmes Claude AI 3026271 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name = The Simpsons Movie | image = Simpsons final poster.png | titulli = | released = {{F|2007}} | director = [[David Silverman]] | producer = [[James L. Brooks]]<br />[[Matt Groening]]<br />[[Al Jean]]<br />[[Mike Scully]]<br />[[Richard Sakai]] | writer = [[James L. Brooks]]<br />[[Matt Groening]]<br />[[Al Jean]]<br />[[Ian Maxtone-Graham]]<br />[[George Meyer]]<br />[[David Mirkin]]<br />[[Mike Reiss]]<br />[[Mike Scully]]<br />[[Matt Selman]]<br />[[John Swartzwelder]]<br />[[Jon Vitti]] | kallëzuesi = | starring = [[Dan Castellaneta]]<br />[[Julie Kavner]]<br />[[Nancy Cartwright]]<br />[[Yeardley Smith]]<br />[[Hank Azaria]]<br />[[Harry Shearer]]<br />[[Pamela Hayden]]<br />[[Tress MacNeille]]<br /> [[Maggie Roswell]]<br />[[Russi Taylor]]<br />[[Albert Brooks]] | music = [[Hans Zimmer]] | cinematography = | editing = | distributor = [[20th Century Fox]] | released = {{flagicon|Ireland}} {{flagicon|England}} {{flagicon|the Philippines}} [[25 korrik]] [[2007]] <br /> {{flagicon|Australia}} [[Skeda:Flag_of_Europe.svg|20px]] {{flagicon|Singapore}} [[26 korrik]] [[2007]]<br />{{flagicon|USA}} {{flagicon|Canada}} [[27 korrik]] [[2007]] | runtime = | country = {{USA}} | language = [[Gjuha Angleze|Anglisht]] | I_parapritur_nga = | I_ndjekur_nga = | webfaqja = http://www.simpsonsmovie.com/ | amg_id = | imdb_id = 0462538 | gross = 198,535,669 [[$]] | budget = 75 milion $ }} '''The Simpsons Movie''' është një [[film animuar]], bazuar në [[seri]]në ''[[The Simpsons]]''. Prodhuar nga [[Gracie Films]] për [[20th Century Fox]] me prodhim animim nga [[Film Roman]], lëshuar më [[25 korrik]] [[2007]] në [[Britania e Madhe|Britaninë e Madhe]] dhe [[Filipinet]], më [[26 korrik]] në [[Singapori|Singapur]], [[Australi]] dhe [[Evropë]] dhe më [[27 korrik]] [[2007]] në [[Amerika Veriore|Amerikën Veriore]]. == Shih edhe == == Lidhje të jashtme == * {{Mojo titull|simpsons|The Simpsons Movie}} {{anim-cung}} {{film-cung}} [[Kategoria:Simpsons|Simpsons Movie]] [[Kategoria:Filma të animuar|Simpsons Movie]] [[Kategoria:Filma anglisht|Simpsons Movie]] [[Kategoria:Filma 2007|Simpsons Movie]] [[Kategoria:Filma amerikanë|Simpsons Movie]] [[Kategoria:Filma bazuar në seri|Simpsons Movie]] fcy4jpwwemz0nx9tfrrq5r89k7usgpi 0 19267 3026217 3020354 2026-08-16T18:53:28Z InternetArchiveBot 115207 Lidhje të jashtme të shpëtuara: 1 Lidhje të jashtme të etiketuara si të vdekura: 0) #IABot (v2.0.9.5 3026217 wikitext text/x-wiki {{Infobox language|name=Tamil|pronunciation=[t̪amiɻ]|region=[[Tamil Nadu]] si dhe [[Puducherry]](Indi)<br>Rajoni i Veriut dhe Rajoni Lindor, Sri Lankë|speakers={{sigfig|78.430500|2}} million<!--68.9M India 2011, 5.5M Sri Lanka 2019, ethnic 1.9M Malaysia 2021, remainder from Ethn.-->|date=2011–2019|ref=e25|speakers2=[[Second language|Folës L2]]: {{sigfig|8|1}} million (2011)<ref name="e25"/>|familycolor=Dravidiane|fam2=[[Southern Dravidian languages|Jugore]]|fam3=[[Tamil–Kannada languages|Tamil–Kannada]]|fam4=[[Tamil–Kodagu languages|Tamil–Kodagu]]|fam5=[[Middle Tamil|Tamil–Malajalam]]|fam6=Gjuhët tamile|ancestor=Tamile e Vjetër|ancestor2=Tamile e Mesme|script=[[Tamil script|Tamil]] ([[Shkrimet brahmike|Brahmik]])<br />[[Tamil-Brahmi]] (historik)<br />[[Shkrimi Grantha|Grantha]] (historical)<br />[[Alfabeti Vatteluttu|Vatteluttu]] (historik)<br />[[Shkrimi Pallava|Pallava]] (historik)<br />[[Kolezhuthu]] (historik)<br />[[Arwi]] ([[Arabic alphabet|Abxhad]])<br />[[Tamil Brajl]] ([[Bharati Brajl|Bharati]])<br />[[Shkrimi latin]] (jozyrtar)|nation={{flag|India}}<br/> * [[Tamil Nadu]]<ref name="TN">{{citation|title=Official languages of Tamil Nadu|url=http://www.tn.gov.in/welcometn.htm|url-status=dead|publisher=Tamil Nadu Government|access-date=1 maj 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20121021154022/http://www.tn.gov.in/welcometn.htm|archive-date=21 tetor 2012}}</ref> * [[Puducherry (union territory)|Puducherry]]<ref>{{citation|url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf|title=Report of the Commissioner for Linguistic Minorities in India: 50th report (delivered to the Lokh Sabha in 2014)|page=155|publisher=National Commissioner for Linguistic Minorities, Ministry of Minority Affairs, Government of India|access-date=8 qershor 2017|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160708012438/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf|archive-date=8 korrik 2016|df=dmy-all}}</ref> ----Sri Lanka<ref>{{cite web|title=Official Languages Policy|url=http://www.languagesdept.gov.lk/web/index.php?option=com_content&view=article&id=38&Itemid=163&lang=en|website=languagesdept.gov.lk|publisher=Department of Official Languages|access-date=20 maj 2021|archive-date=12 prill 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210412193905/http://languagesdept.gov.lk/web/index.php?option=com_content&view=article&id=38&Itemid=163&lang=en|url-status=dead}}</ref><br />{{flag|Singapore}}<ref name="statutes.agc.gov.sg">{{Singapore legislation|title=Republic of Singapore Independence Act|ed=1985}}, s7.</ref><br /> ----'''Organizatat'''<br /> ASEAN|iso1=ta|iso2=tam|lc1=tam|ld1=Tamile Moderne|lc2=oty|ld2=Tamile e Vjetër|linglist=oty|lingname=Tamilishtja e vjetër|lingua=49-EBE-a|image=Word Tamil.svg|map=Idioma tamil.png|mapcaption=|dia1=[[#Dialects|Shiko poshtë]]|notice=IPA|sign=[[Signed Tamil]]|glotto=tami1289|glottoname=Tamilishtja moderne|glottorefname=Tamil|glotto2=oldt1248|glottoname2=Tamilishtja e vjetër}} [[Category:Languages with ISO 639-2 code]] [[Category:Languages with ISO 639-1 code]] '''Tamile''' ( /ˈ t ɑː m i l / ;<ref>{{Cite web|title=Tamil, n. and adj.|url=https://www.oed.com/view/Entry/197399?redirectedFrom=tamil|access-date=24 janar 2023|website=OED Online|publisher=Oxford University Press}}</ref> {{Lang|ta|தமிழ்}} ''Tamiḻ'' [t̪amiɻ]) është një gjuhë dravidiane e folur kryesisht nga populli tamil në nënkontinentin indian . Tamilishtja është një gjuhë zyrtare e shtetit indian [[Tamil Nadu]], shteteve të [[Sri Lanka|Sri Lankës]] dhe [[Singapori|Singaporit]],<ref name="languagesdept">{{Citation|title=Department of Official Languages|url=http://www.languagesdept.gov.lk/|publisher=Government of Sri Lanka|access-date=13 shtator 2012|archive-date=15 shtator 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120915111428/http://www.languagesdept.gov.lk/|url-status=dead}}</ref> dhe territorit të Bashkimit Indian të Puducherry-it . Tamilishtja flitet gjithashtu nga pakica të konsiderueshme në katër shtetet e tjera të Indisë së Jugut, [[Kerala]], [[Karnataka]], [[Andra Pradesh|Andhra Pradesh]] dhe [[Telangana]], si dhe Territori i Bashkimit i Ishujve Andaman dhe Nikobar . Flitet gjithashtu nga diaspora tamile që gjendet në shumë vende, duke përfshirë [[Malajzia|Malajzinë]], [[Birmania|Mjanmarin]], [[Republika Jugafrikane|Afrikën e Jugut]], [[Mbretëria e Bashkuar e Britanisë së Madhe dhe Irlandës së Veriut|Mbretërinë e Bashkuar]], [[Shtetet e Bashkuara të Amerikës|Shtetet e Bashkuara]], [[Kanadaja|Kanada]], [[Franca|Francë]] dhe [[Mauritiusi|Mauricius]] . Tamilishtja flitet gjithashtu nga maurët e Sri Lankës . Një nga 22 gjuhët e planshtruara në Kushtetutën e Indisë, Tamilishtja ishte e para që u klasifikua si gjuhë klasike e Indisë . Tamilishtja është një nga gjuhët klasike më të lashta të Indisë.<ref name="Circulation and the Historical Geog">{{Citation|last=Stein|first=B.|title=Circulation and the Historical Geography of Tamil Country|work=The Journal of Asian Studies|volume=37|issue=1|pages=7–26|year=1977|doi=10.2307/2053325|jstor=2053325}}.</ref><ref>{{Harvnb|Steever|1998}}. "one of India's two classical languages, alongside the more widely known Indo-Aryan language Sanskrit".</ref> AK Ramanujan e përshkroi atë si "gjuhën e vetme të Indisë bashkëkohore, e cila është dukshëm e vazhdueshme me të kaluarën e saj klasike".<ref name="richestClassical">{{Citation|last=Zvelebil|first=Kamil|title=The Smile of Murugan|url=https://books.google.com/books?id=VF2VMUoY_okC&pg=PA11|pages=11–12|year=1973|publisher=BRILL|isbn=978-90-04-03591-1}}</ref> Shumëllojshmëria dhe cilësia e letërsisë klasike tamile ka bërë që ajo të përshkruhet si "një nga traditat dhe letërsitë më të mëdha klasike të botës". Literatura tamile e regjistruar është dokumentuar për më shumë se 2000 vjet.<ref name="companion">{{Harvnb|Zvelebil|1992}}: "...the most acceptable periodisation which has so far been suggested for the development of Tamil writing seems to me to be that of A Chidambaranatha Chettiar (1907–1967): 1.</ref> Periudha më e hershme e letërsisë tamile, letërsia Sangam, daton nga {{Rreth}} 300 para Krishtit deri në vitin 300 pas Krishtit<ref>[https://web.archive.org/web/20100707000020/http://www.ciil-classicaltamil.org/project1.html Definitive Editions of Ancient Tamil Works].</ref><ref>{{Citation|last=Abraham|first=S.A.|title=Chera, Chola, Pandya: Using Archaeological Evidence to Identify the Tamil Kingdoms of Early Historic South India|url=http://scholarspace.manoa.hawaii.edu/bitstream/10125/17189/1/AP-v42n2-207-223.pdf|work=Asian Perspectives|volume=42|issue=2|page=207|year=2003|doi=10.1353/asi.2003.0031}}</ref> Ajo ka literaturën më të vjetër midis gjuhëve dravidiane që ekzistojnë. Të dhënat më të hershme epigrafike të gjetura në dekretet shkëmbore dhe ' gurët heroikë ' datojnë rreth shekullit të 3-të para Krishtit.<ref name="Maloney1970">{{Citation|last=Maloney|first=C.|title=The Beginnings of Civilization in South India|work=The Journal of Asian Studies|volume=29|issue=3|pages=603–616|year=1970|doi=10.2307/2943246|jstor=2943246}} at p. 610</ref><ref name="Palani">{{Citation|last=Subramaniam|first=T.S.|title=Palani excavation triggers fresh debate|date=29 gusht 2011|url=http://www.thehindu.com/news/states/tamil-nadu/article2408091.ece|work=The Hindu|place=Chennai, India}}</ref> Rreth 60,000 nga afërsisht 100,000 mbishkrimet e gjetura nga Anketimi Arkeologjik i Indisë në Indi janë në Tamil Nadu. Prej tyre, shumica janë në tamilisht, ndërsa gjuhët e tjera zënë rreth 5%.<ref>{{Citation|title=Students get glimpse of heritage|date=22 nëntor 2005|url=http://www.hindu.com/2005/11/22/stories/2005112215970400.htm|work=[[The Hindu]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20060518064346/http://www.hindu.com/2005/11/22/stories/2005112215970400.htm|place=Chennai, India|archive-date=18 maj 2006}}</ref> Mbishkrime në gjuhën tamile të shkruara me shkrimin Brahmi janë zbuluar në [[Sri Lanka]] dhe në mallra tregtare në Tajlandë dhe Egjipt.<ref name="Egypt">{{Citation|title=Tamil Brahmi script in Egypt|date=21 nëntor 2007|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tamil-brahmi-script-in-egypt/article1952611.ece|work=The Hindu|access-date=5 janar 2015}}</ref><ref name="Foreign locations">{{Citation|last=Mahadevan|first=Iravatham|title=An epigraphic perspective on the antiquity of Tamil|date=24 qershor 2010|url=http://www.thehindu.com/opinion/op-ed/an-epigraphic-perspective-on-the-antiquity-of-tamil/article482654.ece|work=The Hindu|place=Chennai, India}}</ref> Dy [[Dorëshkrimi|dorëshkrimet]] më të hershme nga India,<ref>{{Citation|title=The I.A.S. Tamil Medical Manuscript Collection|url=http://www.unesco.org/new/en/communication-and-information/memory-of-the-world/register/full-list-of-registered-heritage/registered-heritage-page-8/the-ias-tamil-medical-manuscript-collection/#c187096|publisher=UNESCO|access-date=13 shtator 2012}}</ref><ref>{{Citation|title=Saiva Manuscript in Pondicherry|url=http://www.unesco.org/new/en/communication-and-information/memory-of-the-world/register/full-list-of-registered-heritage/registered-heritage-page-8/saiva-manuscript-in-pondicherry/|publisher=UNESCO|access-date=13 shtator 2012}}</ref> të njohura dhe të regjistruara nga regjistri i Kujtesës Botërore të UNESCO-s në 1997 dhe 2005, janë shkruar në gjuhën tamile.<ref>{{Citation|title=Memory of the World Register: India|url=http://www.unesco.org/new/en/communication-and-information/memory-of-the-world/register/access-by-region-and-country/in/#c184233|publisher=UNESCO|access-date=13 shtator 2012}}</ref> == Klasifikimi == ''Tamilishtja'' i përket degës jugore të gjuhëve dravidiane, një familje me rreth 26 gjuhë vendase në [[Nënkontinenti indian|nënkontinentin Indian]].<ref>{{Harvnb|Krishnamurti|2003|p=19}}</ref> Ajo klasifikohet gjithashtu si pjesë e një familje të gjuhëve tamile, e cila së bashku me gjuhën tamile, përfshin gjuhët e rreth 35 grupeve etno-gjuhësore<ref>Perumal, A. K. (2005) ''Manorama Yearbook'' (Tamil), pp. 302–318.</ref>. Gjuha më e afërt me atë tamile është ajo malajalam ; të dyja filluan të ndryshojnë rreth shekullit të 9-të pas Krishtit.<ref>{{Citation|title=Concise Encyclopedia of Languages of the World|date=2010|page=297|publisher=Elsevier}}</ref> Megjithëse shumë nga dallimet midis tamilishtes dhe malajalamishtes tregojnë një ndarje parahistorike të dialektit perëndimor.<ref name="malayalamorigin">{{Citation|last=Menon|first=A. G.|title=Some observations on the sub-group Tamil-Malayalam: Differential realizations of the cluster * ṉt|work=Bulletin of the School of Oriental and African Studies|volume=53|page=87|year=2009|doi=10.1017/S0041977X00021285}}</ref> Procesi i ndarjes në një gjuhë të veçantë, malajalame, perfundoi deri në një pikë në shekullin e 13-të ose të 14-të.<ref name="andronov">{{Harvnb|Andronov|1970}}</ref> == Statusi ligjor == Tamilishtja është [[gjuha zyrtare]] e shtetit Indian të Tamil Nadusë dhe një nga 22 gjuhët nën planin 8 të kushtetutës së Indisë .<ref>{{Cite web|title=8th Schedule of Indian Constitution - 22 Official Languages|url=https://byjus.com/free-ias-prep/list-of-languages-in-the-8th-schedule/|access-date=2021-02-08|website=BYJUS|language=en-US}}</ref> Është një nga gjuhët zyrtare të territoreve Puducherry dhe ishujve Andaman dhe Nicobar.<ref>{{Citation|last=Ramamoorthy|first=L|title=Multilingualism and Second Language Acquisition and Learning in Pondicherry|date=shkurt 2004|url=http://www.languageinindia.com/feb2004/multilingual.html|publisher=Language in India|access-date=16 gusht 2007}}</ref><ref>{{Citation|last=Sunwani|first=Vijay K|title=Amazing Andamans and North-East India: A Panoramic View of States, Societies and Cultures|date=shkurt 2007|url=http://www.languageinindia.com/feb2007/northeasternstates.pdf|publisher=Language in India|access-date=16 gusht 2007}}</ref> Tamilishtja është gjithashtu një nga gjuhët zyrtare të [[Singapori|Singaporit]] dhe një nga gjuhët zyrtare të Sri Lankës, së bashku me sinhalishten .<ref name="languagesdept"/> Dikur iu dha statusi zyrtar vetëm në emër në shtetin indian të [[Haryana|Harjanas]], me sa duket si një kundërshtim ndaj [[Punjab (Indi)|Panxhabit]], megjithëse nuk kishte asnjë popullsi tamilfolëse në shtet, dhe më vonë u zëvendësua nga [[Gjuha penxhabe|Panxhabishtja]], në 2010.<ref>Bharadwaj, Ajay (7 March 2010) [http://www.dnaindia.com/india/1356124/report-punjabi-edges-out-tamil-in-haryana Punjabi edges out Tamil in Haryana].</ref> Në Malajzi, 543 shkolla qeveritare të arsimit fillor janë të gatshme plotësisht në gjuhën tamile si mjet mësimi .<ref>{{Citation|title=Language Shift in the Tamil Communities of Malaysia and Singapore: the Paradox of Egalitarian Language Policy|url=http://ccat.sas.upenn.edu/~haroldfs/540/handouts/sparadox/sparadox.html|publisher=Ccat.sas.upenn.edu|access-date=13 shtator 2012}}</ref> Krijimi i shkollave të mesme tamile ka qenë në proces në [[Birmania|Mjanmar]] për të ofruar arsim tërësisht në këtë gjuhë nga tamilët që u zhvendosën atje 200 vjet më parë.<ref name="bbc.com">Natarajan, Swaminathan (6 March 2014) [https://www.bbc.com/news/world-asia-25438275 Myanmar's Tamils seek to protect their identity].</ref> Kursi i kësaj gjuhe është i ndjekshëm në disa borde shkollash vendore dhe universitete të mëdha në [[Kanadaja|Kanada]] dhe muaji janar është shpallur "Muaji i Trashëgimisë Tamile" nga Parlamenti i Kanadasë .<ref>{{Citation|title=Statement by the Prime Minister of Canada on Thai Pongal|date=13 janar 2017|url=http://www.pm.gc.ca/eng/news/2017/01/14/statement-prime-minister-canada-thai-pongal}}</ref><ref>{{Citation|title=Canada officially declares pride in its Tamils, passes Bill calling for Tamil Heritage Month|date=8 tetor 2016|url=http://www.thenewsminute.com/article/canada-officially-declares-pride-its-tamils-passes-bill-calling-tamil-heritage-month-51059|work=The News Minute|access-date=6 gusht 2017}}</ref> Tamilishtja gëzon një status të veçantë mbrojtjeje sipas nenit 6(b), Kapitulli 1 i Kushtetutës së Afrikës së Jugut dhe mësohet si lëndë në shkollat e provincës KwaZulu-Natal .<ref>{{Citation|title=Constitutional Court of South Africa – The Constitution|url=http://www.constitutionalcourt.org.za/site/constitution/english-web/ch1.html|work=www.constitutionalcourt.org.za|access-date=5 gusht 2017|archive-date=7 shkurt 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180207020120/http://www.constitutionalcourt.org.za/site/constitution/english-web/ch1.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{Citation|title=Five Indian languages reinstated as official subjects in South African schools|date=21 mars 2014|url=http://www.jagranjosh.com/current-affairs/five-indian-languages-reinstated-as-official-subjects-in-south-african-schools-1395392591-1|work=Jagranjosh.com|access-date=6 gusht 2017|archive-date=31 janar 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200131074029/https://www.jagranjosh.com/current-affairs/five-indian-languages-reinstated-as-official-subjects-in-south-african-schools-1395392591-1|url-status=dead}}</ref> Kohët e fundit, ajo është përhapur si lëndë studimi në shkollat në [[Franca përtejdetit|departamentin francez të përtejdetit]] të [[Reunioni|Réunionit]] .<ref>{{Citation|last=Srivatsa|first=Sharath S.|title=For these islanders, a reunion with Tamil|date=8 janar 2017|url=http://www.thehindu.com/news/national/For-these-islanders-a-reunion-with-Tamil/article17009446.ece|work=The Hindu|access-date=6 gusht 2017}}</ref> Përveç kësaj, me krijimin në tetor 2004 të një statusi ligjor për gjuhët klasike nga Qeveria e Indisë dhe pas një fushate politike të mbështetur nga disa shoqata tamile,<ref name="dmkpolitics2">{{Citation|last=Dutta|first=Sujan|title=Classic case of politics of language|date=28 shtator 2004|url=http://www.telegraphindia.com/1040928/asp/frontpage/story_3813391.asp|work=The Telegraph|archive-url=https://archive.today/20130203214540/http://www.telegraphindia.com/1040928/asp/frontpage/story_3813391.asp|place=[[Kolkata]], India|quote=Members of the committee felt that the pressure was being brought on it because of the compulsions of the Congress and the UPA government to appease its ally, M. Karunanidhi's DMK.|access-date=20 prill 2007|archive-date=3 shkurt 2013}}</ref><ref name="historyofdemand">{{Citation|last=Viswanathan|first=S.|title=Recognising a classic|date=tetor 2004|url=https://frontline.thehindu.com/static/html/fl2122/stories/20041105004310600.htm|work=The Hindu|archive-url=https://web.archive.org/web/20070926212522/http://www.hinduonnet.com/fline/fl2122/stories/20041105004310600.htm|archive-date=26 shtator 2007}}</ref> Tamilishtja u bë gjuha e parë klasike e njohur ligjërisht në Indi. Njohja u njoftua nga presidenti asokohe i Indisë, Abdul Kalam, i cili ishte vetë tamil, në një seancë të përbashkët mes dy dhomave të Parlamentit Indian më 6 qershor 2004.<ref name="LanguageInIndia">{{Citation|last=Thirumalai|first=MS|title=Tradition, Modernity and Impact of Globalization&nbsp;– Whither Will Tamil Go?|date=nëntor 2004|url=http://www.languageinindia.com/nov2004/tamilglobalization1.html|work=Language in India|volume=4|access-date=17 nëntor 2007}}</ref><ref name="BBC Classical language">[http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/3667032.stm India sets up classical languages].</ref><ref name="The Hindu Classical language">[https://web.archive.org/web/20051030050314/http://www.hindu.com/2005/10/28/stories/2005102809281200.htm "Sanskrit to be declared classical language"].</ref> == Sistemi i shkrimit == [[Skeda:History_of_Tamil_script.jpg|parapamje| Evolucioni historik i shkrimit tamil nga Tamil Brahmi i mëparshëm afër majës deri te shkrimi i tanishëm në fund]] Pasi Tamil Brahmi rreshti në përdorim, gjuha tamile u shkrua duke përdorur një shkrim të quajtur vaṭṭeḻuttu, ndër të tjera si Grantha dhe Pallava . Shkrimi bashkëkohor tamil përbëhet nga 12 [[Zanorja|zanore]], 18 [[Bashkëtingëllorja|bashkëtingëllore]] dhe një karakter i veçantë, ''āytam'' . Zanoret dhe bashkëtingëlloret kombinohen për të formuar 216 karaktere të përbëra, duke dhënë gjithsej 247 karaktere (12 + 18 + 1 + (12 x 18)). Të gjitha bashkëtingëlloret kanë një zanore të qenësishme (mëvetësishme) ''a'', siç ndodh me shkrimet e tjera indike . Kjo zanore e qenësishme hiqet duke shtuar një pikë të quajtur ''{{IAST|puḷḷi}}'', mbi shenjën bashkëtingëllore. Për shembull, {{Lang|ta|ன}} lexohet ''ṉa'' (me ''a'' të qenësishme) dhe {{Lang|ta|ன்}} lexohet ''ṉ'' (pa zanore). Shumë shkrime indike kanë një shenjë të ngjashme, të quajtur përgjithësisht virama, por shkrimi tamil ndryshon sepse pothuajse gjithmonë përdor një ''puḷḷi'' të dukshme për të treguar një 'bashkëtingëllore të vdekur' (një bashkëtingëllore pa zanore). Në shkrimet e tjera indike, përgjithësisht preferohet të përdoret një ligaturë (përngjitje) ose një gjysmëformë për të shkruar një rrokje të formuar nga dy ose më shumë bashkëtingëllore të ndjekura nga një zanore, megjithëse përdorimi i viramës është i mundur. Shkrimi tamil nuk dallon plozivët e zëshëm nga ata pa zë. Në vend të kësaj, plozivët artikulohen me zë në varësi të vendndodhjes së tyre në një fjalë, në përputhje me rregullat e fonologjisë tamile . === Numërorët dhe simbolet === {| class="wikitable" style="text-align: center;" !zero ! një ! dy ! tre ! katër ! pesë ! gjashtë ! shtatë ! tetë ! nëntë ! dhjetë ! njëqind ! mijë |- style="font-size: 150%" | {{Lang|ta|௦}} | {{Lang|ta|௧}} | {{Lang|ta|௨}} | {{Lang|ta|௩}} | {{Lang|ta|௪}} | {{Lang|ta|௫}} | {{Lang|ta|௬}} | {{Lang|ta|௭}} | {{Lang|ta|௮}} | {{Lang|ta|௯}} | {{Lang|ta|௰}} | {{Lang|ta|௱}} | {{Lang|ta|௲}} |} {| class="wikitable" style="text-align: center;" !ditë ! muaj ! vit ! debiti ! krediti ! si më sipër ! rupi ! numëror |- style="font-size: 150%" | {{Lang|ta|௳}} | {{Lang|ta|௴}} | {{Lang|ta|௵}} | {{Lang|ta|௶}} | {{Lang|ta|௷}} | {{Lang|ta|௸}} | {{Lang|ta|௹}} | {{Lang|ta|௺}} |} == Fonologjia == == Gramatika == Tamilishtja ndërtohet sipas gramatikës [[Përngjitja|aglutinative]], ku prapashtesat përdoren për të shënuar secilën : klasën e emrit, [[Numri gramatikor|numrin]] dhe [[Rasa gramatikore|rasën]], [[Koha gramatikore|kohën e]] foljes dhe kategori të tjera gramatikore. Terminologjia standarde metallinguistike dhe fjalori shkencor i Tamilit janë në vetvete tamile, në krahasim me [[Gjuha sanskrite|sanskritishten]] që është standardi për shumicën e [[Gjuhët indo-ariane|gjuhëve indo-ariane]] .<ref name="metalanguage_zvelbil">{{Citation|last=Zvelebil|first=Kamil|title=The Smile of Murugan|url=https://books.google.com/books?id=VF2VMUoY_okC&pg=PA4|page=4|year=1973|publisher=BRILL|isbn=978-90-04-03591-1}}</ref> Fjalët tamile përbëhen nga një [[Leksema|rrënjë leksikore]], së cilës i bashkangjiten një ose më shumë [[ndajshtesa]]. Shumica e shtesave tamile janë [[prapashtesa]] . Prapashtesat tamile mund të jenë prapashtesa [[Ndajshtesimi|derivative]], të cilat ndryshojnë ose pjesën e të folurit të fjalës ose kuptimin e saj, ose prapashtesa lakore, të cilat shënojnë kategori si [[Veta gramatikore|personi]], [[Numri gramatikor|numri]], [[Format e shtjelluara të foljes|disponimi]], [[Koha gramatikore|koha]], etj. Nuk ka asnjë kufi të prerë për gjatësinë dhe shtrirjen e [[Përngjitja|aglutinimit]], gjë që mund të çojë në fjalë të gjata me shumë prapashtesa, të cilat do të kërkonin disa fjalë ose një fjali në anglisht. Për të dhënë një shembull, fjala ''pōkamuṭiyātavarkaḷukkāka'' (போகமுடியாதவர்களுக்காக) do të thotë "për hir të atyre të cilët nuk mund të shkojnë [[Morfema|"]] : {| class="wikitable" align="center" | align="center" |''போக'' | align="center" | ''முடி'' | align="center" | ''ஆத்'' | align="center" | ''அ'' | align="center" | ''வர்'' | align="center" | ''கள்'' | align="center" | ''உக்கு'' | align="center" | ''ஆக'' |- | align="center" | ''pōka'' | align="center" | ''muṭi'' | align="center" | ''at'' | align="center" | ''a'' | align="center" | ''var'' | align="center" | ''kaḷ'' | align="center" | ''ukku'' | align="center" | ''aka'' |- | '''shkoj''' | '''realizoj''' | align="center" | '''mohim''' '''(jopersonal)''' | align="center" | '''shënues pjesor''' | align="center" | '''emërzues<br />''ai/ajo që bën''''' | align="center" | '''shënues shumësi''' | align="center" | '''te''' | align="center" | '''për''' |- |} === Morfologjia === <nowiki></br></nowiki>Emrat tamilë (dhe përemrat) klasifikohen në dy super-klasa ( ''{{IAST|tiṇai}}'' ) - "të arsyeshëm" ( ''{{IAST|uyartiṇai}}'' ) dhe "të paarsyeshëm" ( ''akṟiṇai'' ) - të cilat përfshijnë gjithsej pesë klasa ( ''pāl'', që fjalë për fjalë do të thotë "gjini". ). Njerëzit dhe [[hyjnitë]] klasifikohen si "të arsyeshëm", dhe të gjithë emrat e tjerë (kafshët, objektet, emrat abstraktë) klasifikohen si të paarsyeshëm. Emrat dhe përemrat "e arsyeshëm" i përkasin njërës nga tre klasat ( ''pāl'' ) - njëjës mashkullor, njëjës i gjinisë femërore dhe shumësi i arsyeshëm. Emrat dhe përemrat "e paarsyeshëm" i përkasin njërës nga dy klasat: njëjësi i paarsyeshëm dhe shumësi i paarsyeshëm. ''Pāl -i'' shpesh shënjohet përmes prapashtesave. Forma e shumësit për emrat racional mund të përdoret si një formë nderuese, asnjanëse nga gjinia, njëjës.<ref name="classes_of_nouns">{{Citation|last=Caldwell|first=Robert|title=Classes of nouns in Tamil|url=https://books.google.com/books?id=AfwCAAAAMAAJ&q=%22Classes+of+nouns+in+Tamil%22&pg=RA1-PA156|year=1875|publisher=Trübner|access-date=1 qershor 2007}}</ref> {| class="wikitable" align="center" | colspan="5" align="center" style="background: #f2f2f2;color:#000" |'''peyarccol (emër-fjalë)'''<ref name="classes_of_nouns2">{{Citation|last=Caldwell|first=Robert|title=Classes of nouns in Tamil|url=https://books.google.com/books?id=AfwCAAAAMAAJ&q=%22Classes+of+nouns+in+Tamil%22&pg=RA1-PA156|year=1875|access-date=1 qershor 2007}}</ref> |- | colspan="3" align="center" style="background: #f2f2f2;color:#000" | '''''uyartiṇai'''''<br />(racionale) | colspan="2" align="center" style="background: #f2f2f2;color:#000" | '''''aḵṟiṇai'''''<br />(irracionale) |- | align="center" style="background: #f9f9f9;color:#000" | ''āṇpāl''<br />Mashkull | align="center" style="background: #f9f9f9;color:#000" | ''peṇpāl''<br /> Femër | align="center" style="background: #f9f9f9;color:#000" | ''palarpāl''<br /> Kolektive | align="center" style="background: #f9f9f9;color:#000" | ''oṉṟaṉpāl''<br />Një | align="center" style="background: #f9f9f9;color:#000" | ''palaviṉpāl''<br /> Shumë |- | colspan="5" align="center" style="background: #f2f2f2;color:#000" | '''Shembull: fjalët tamile për "bërës"''' |- | align="center" style="background:#f9f9f9;color:#000" | ''ceytavaṉ''<br /> Ai që bëri | align="center" style="background:#f9f9f9;color:#000" | ''ceytavaḷ''<br /> Ajo që bëri | align="center" style="background:#f9f9f9;color:#000" | ''ceytavar(kaḷ)''<br />Ata që bënë | align="center" style="background:#f9f9f9;color:#000" | ''ceytatu''<br />Ajo që bëri | align="center" style="background:#f9f9f9;color:#000" | ''ceytavai''<br />Ata që bënë |} Foljet tamile lakohen gjithashtu përmes përdorimit të prapashtesave. Një formë tipike foljeje tamile do të ketë një numër [[Prapashtesa|prapashtesash]], të cilat tregojnë vetën, numrin, mënyrën, kohën dhe formën. === Sintaksa === Tamilishtja është një gjuhë e vijueshme kokë-parësore . Folja vjen në fund të klauzës, me një renditje tipike fjalësh të kryefjalës-kundrinorit-kallëzuesit (SOV) (ose shqip RUA).<ref name="SOV_language">{{Citation|title=Tamil is a head-final language|url=http://www.linguistics.ucla.edu/people/schuh/lx001/Discussion/d02.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20030919235821/http://www.linguistics.ucla.edu/people/schuh/lx001/Discussion/d02.html|access-date=1 qershor 2007|archive-date=19 shtator 2003}}</ref><ref>{{Citation|title=WALS – Tamil|url=http://wals.info/languoid/lect/wals_code_tml|publisher=Wals.info|access-date=13 shtator 2012}}</ref> Megjithatë, rendi i fjalëve në tamilisht është gjithashtu i ndryshueshëm, kështu që përkëmbime sipërfaqësore të rendit SOV janë të mundshme me efekte të ndryshme [[Pragmatika|pragmatike]] . Tamilishtja ka [[Parafjala|pasfjalë]] dhe jo [[Parafjala|parafjalë]] . Dëftuesit dhe modifikuesit i paraprijnë emrit brenda togfjalëshit emëror. Fjalitë e nënrenditura i paraprijnë foljes së fjalisë matricore. == Fjalori == Fjalori i gjuhës tamile është kryesisht dravidian. Një ndjenjë e fortë e [[Purizmi gjuhësor|pastërtisë gjuhësor]] manifestohet në tamilishten moderne,<ref>{{Citation|last=Ramaswamy|first=S.|title=En/gendering Language: The Poetics of Tamil Identity|work=Comparative Studies in Society and History|volume=35|issue=4|page=683|year=2009|doi=10.1017/S0010417500018673}}</ref> e cila kundërshton përdorimin e fjalëve të huaja.<ref>{{Harvnb|Krishnamurti|2003}}.</ref> Megjithatë, një numër fjalësh të përdorura në tamilishten klasike dhe moderne janë huazime nga gjuhët e grupeve fqinje, me të cilat tamilët kishin lidhje tregtare, duke përfshirë Mundën (për shembull, {{IAST|tavaḷai}} "bretkocë" nga Munda {{IAST|tabeg}} ), Malajen (p.sh. {{IAST|cavvarici}} "sago" nga malajishtja {{IAST|sāgu}}), Kinezishten (për shembull, {{IAST|campān}} "lundër" nga kinezishtja san-pan) dhe Greqishten (për shembull, {{IAST|ora}} nga greqishtja ὥρα). Në kohët moderne, tamilishtja ka importuar fjalë nga gjuha [[Gjuha urdu|urdu]] dhe [[gjuha marathi|marathi]], duke pasqyruar grupe që kanë ndikuar zonën tamile dhe nga gjuhët fqinje si telugu, kanade dhe sinhale. Gjatë periudhës moderne, fjalët janë përshtatur edhe nga gjuhët evropiane, si portugalishtja, frëngjishtja dhe anglishtja.<ref>{{Harvnb|Meenakshisundaran|1965}}</ref> Efekti më i fortë i kësaj pastërtie në tamilisht ka qenë mbi fjalët e marra nga sanskritishtja. Gjatë historisë së saj, tamilishtja, së bashku me gjuhët e tjera dravidiane si telugu, kanada, malajalam etj., u ndikuan nga [[Gjuha sanskrite|sanskritishtja]] për sa i përket fjalorit, gramatikës dhe stileve letrare,<ref name="influence">"Literature in all Dravidian languages owes a great deal to Sanskrit, the magic wand whose touch raised each of the languages from a level of patois to that of a literary idiom" (Sastri 1955, p. 309); Trautmann, Thomas R. (2006).</ref><ref>{{Citation|last=Vaidyanathan|first=S.|title=Indo-Aryan Loan Words in the Cīvakacintāmaṇi|work=Journal of the American Oriental Society|volume=87|issue=4|pages=430–434|year=1967|doi=10.2307/597587|jstor=597587}}</ref><ref name="caldwell">{{Harvnb|Caldwell|1974}}</ref><ref name="takahashi">Takahashi, Takanobu. (1995).</ref> duke reflektuar prirjen në rritje të sanskritizimit.<ref>Pollock, Sheldon (1996).</ref> Fjalori tamil nuk u sanskritizua sa ai i gjuhëve të tjera dravidiane, dhe ndryshe nga këto gjuhë, ishte dhe mbetet e mundur të shprehen ide tl ndërlikuara (përfshirë shkencën, artin, fenë dhe ligjin) pa përdorur fjalët huazuese sanskrite.<ref>{{Citation|last=Trautmann|first=Thomas R.|title=Hullabaloo About Telugu|work=South Asia Research|volume=19|issue=1|pages=53–70|year=1999|doi=10.1177/026272809901900104}} at p. 64</ref><ref>{{Harvnb|Caldwell|1974}}</ref><ref>Ellis, F. W. (1820), "Note to the introduction" in Campbell, A.D., ''A grammar of the Teloogoo language.''</ref> Përveç kësaj, sanskritizimit iu rezistua në mënyrë aktive nga një numër autorësh të periudhës së vonë mesjetare,<ref>''See'' Ramaswamy's analysis of one such text, the ''{{transl|ta|ISO|Tamiḻ viṭututu}}'', in {{Citation|last=Ramaswamy|first=S.|title=Language of the People in the World of Gods: Ideologies of Tamil before the Nation|work=The Journal of Asian Studies|volume=57|issue=1|pages=66–92|year=1998|doi=10.2307/2659024|jstor=2659024}}</ref> duke kulmuar në shekullin e 20-të me një lëvizje të quajtur ''taṉit tamiḻ iyakka'' (që do të thotë "lëvizje e pastër tamile"), e udhëhequr nga Parithimaar Kalaignar dhe Maraimalai Adigal, e cila kërkonte të hiqte ndikimin e mbledhur të gjuhës sanskrite në atë tamile.<ref>Varadarajan, M. ''A History of Tamil Literature'', transl. from Tamil by E. Sa. Viswanathan, Sahitya Akademi, New Delhi, 1988. p. 12: "Since then the movement has been popularly known as the ''tanittamil iyakkam'' or the Pure Tamil movement among the Tamil scholars."</ref> Si rezultat i kësaj, tamilishtja e përdorur në dokumentet formale, literaturë dhe fjalime publike ka pësuar një rënie të dukshme në përqindjen e fjalëve të huazuara sanskrite,<ref>{{Harvnb|Ramaswamy|1997}}: "Nevertheless, even impressionistically speaking, the marked decline in the use of foreign words, especially of Sanskritic origin, in Tamil literary, scholarly, and even bureaucratic circles over the past half century is quite striking."</ref> e cila sipas disa vlerësimeve që ka rënë nga 40 në 50% në rreth 20%.<ref name="Krishnamurti 2003 p=480">{{Harvnb|Krishnamurti|2003}}</ref> Si rezultat, fjalët e huazuara, prakrite dhe sanskrite, të futura në tamilishten moderne janë të kufizuara kryesisht në disa terminologji shpirtërore dhe emra abstraktë .<ref>Meenakshisundaram, T. P. (1982) ''A History of Tamil Language'', Sarvodaya Ilakkiya Pannai. (translated) pp. 241–2</ref> == Shembull teksti == Më poshtë është një shembull teksti në gjuhën letrare tamile të Nenit 1 të [[Deklarata Universale për të Drejtat e Njeriut|Deklaratës Universale të të Drejtave të Njeriut]] : '''Tamile në shkrimin Tamil :''' : {{Lang|ta|'''உறுப்புரை 1:''' மனிதப் பிறவியினர் சகலரும் சுதந்திரமாகவே பிறக்கின்றனர்; அவர்கள் மதிப்பிலும், உரிமைகளிலும் சமமானவர்கள், அவர்கள் நியாயத்தையும் மனச்சாட்சியையும் இயற்பண்பாகப் பெற்றவர்கள். அவர்கள் ஒருவருடனொருவர் சகோதர உணர்வுப் பாங்கில் நடந்துகொள்ளல் வேண்டும்.।}} '''Tamile e romanizuar:''' : '''Uṟuppurai 1:''' Maṉitap piṟaviyiṉar cakalarum cutantiramākavē piṟakkiṉṟaṉar; avarkaḷ matippilum, urimaikaḷilum camamāṉavarkaḷ, avarkaḷ niyāyattaiyum maṉaccāṭciyaiyum iyaṟpaṇpākap peṟṟavarkaḷ. Avarkaḷ oruvaruṭaṉoruvar cakōtara uṇarvup pāṅkil naṭantukoḷḷal vēṇṭum. '''Tamile në [[Alfabeti Fonetik Ndërkombëtar|alfabetin fonetik ndërkombëtar]] :''' : {{IPA|urupːurai ond̺rʉ {{!}} mənid̪ə piriʋijinər səgələrum sud̪ən̪d̪irəmaːgəʋeː pirəkːin̺d̺ranər {{!}} əvərgəɭ məd̪ipːilum uriməigəɭilum səməmaːnəʋərgəɭ {{!}} əvərgəɭ nijaːjatːəijum mənətt͡ʃaːʈt͡ʃijəijum ijərpəɳbaːgə pet̺rəʋərgəɭ {{!}} əvərgəɭ oruʋəruɖənoruʋər sagoːdəɾə uɳərʋɨ paːŋgil nəɖən̪d̪ʉkoɭɭəl veːɳɖum {{!}}}} '''Përkthimi:''' : '''Neni 1:''' Të gjithë njerëzit lindin të lirë dhe të barabartë në dinjitet dhe të drejta. Ata kanë ndërgjegje dhe arsye. Prandaj, të gjithë duhet të veprojnë me frymë vëllazërimi ndaj njëri-tjetrit. {{Reflist|25em}} == Referime == <references /> [[Kategoria:Faqe me përkthime të pashqyrtuara]] [[Kategoria:Gjuhë indiane]] [[Kategoria:Gjuhë dravidiane]] [[Kategoria:Gjuha tamile]] [[Kategoria:Gjuhë]] auwvyljij64qewvrullin6kfp66bofh 10 24354 3026269 2500546 2026-08-17T09:17:53Z Smallem 126080 Njësim me metodologjinë e enwiki-t: rindërtim si {{Navbox}} standard (night-safe) përmes Claude AI 3026269 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = UNMIK | title = [[Misioni i Organizatës së Kombeve të Bashkuara në Kosovë|UNMIK]] | state = {{{state|autocollapse}}} | group1 = Baza ligjore | list1 = [[Rezoluta 1244]] | group2 = [[Përfaqësuesi special i sekretarit të përgjithshëm të Kombeve të Bashkuara|PSSP]] | list2 = [[Bernard Kouchner|Kushneri]] • [[Hans Haekkerup|Hakerupi]] • [[Michael Steiner|Shtajeri]] • [[Harri Holkeri|Holkeri]] • [[Søren Jessen-Petersen|Peterseni]] • [[Joachim Rüecker|Rykeri]] | group3 = Të lidhura | list3 = [[KFOR]] • [[Organizata për Siguri dhe Bashkëpunim në Evropë|OSBE]] • [[Kosova]] }}<noinclude> {{Dokumentacion}} </noinclude> 5x85q5cnrw4qb8skf0oxpit7hi1ocjc 0 24737 3026197 2993221 2026-08-16T15:54:41Z Ehrlich91 34047 3026197 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = '''Pohum''' | native_name = Поум | settlement_type = Fshat | image_flag = <!--Pa ''Skeda:'' në fillim--> | flag_link = | image_seal = <!--Pa ''Skeda:'' në fillim--> | seal_link = |Stema_gjerësia = | image_skyline = Воздушен поглед на Поум.jpg | image_caption = <!--Administrimi territorial--> |Rajoni = [[Rajoni jugperëndimor (Maqedoni)|Jugperëndimor]] |Komuna = [[Komuna e Strugës|Strugë]] |Kryetari i Komunës = |Partia udhëheqëse = <!--Sipërfaqja dhe Demografia --> |Sipërfaqja = | population_total = 168 | population_total_viti = 2002 |Dendësia = <!-- Të dhëna dhe statistika --> | population_demonym = Pohumas |Krahina = |Lartësia = 1167 |Zona Kohore = |Ora Verore = | postal_code = |Prefiksi = | registration_plate = | website = |E-Posta = <!--Harta--> | image_map = Republika e Maqedonisë <!--Parametri të mos ndërrohet--> | image_map_fizike = Yes | image_map = | image_map_shënimi = | map_caption = | image_map_gjerësi = |CoordAddon = <!--Koordinatat Mënyra #1--> | gjer_g=41 | gjer_m=16 | gjer_s=54 | gjer_dr =N | gjat_g=20 | gjat_m=42 | gjat_s=41 | gjat_dr =E <!--Koordinatat Mënyra #2--> |gjerësi = |gjatësi = }} '''Pohum''', ({{lang-mk|Поум/Poum}}) është fshat në [[Komuna e Strugës|komunën e Strugës]], [[Republika e Maqedonisë|Maqedoni]]. Pohumi është një nga fshatrat që konsiderohet si një ndër lokalitetet më të vjetra të banuar në Strugë. <!-- == Gjeografia == --> Fshati është malorë ndërsa banorët e këtij vendbanimi janë shqiptarë. Territori është malorë dhe pyjorë por ka edhe kullosa. Lartësia mbidetare e fshatit Poum është 940 metra. == Demografia == Sipas regjistrimit të popullsisë së viti 2002, fshati kishte 168 banorë nga të cilët 164 ishin Shqiptarë dhe 4 tjetër.<ref name="stat">[http://www.stat.gov.mk/Publikacii/knigaX.pdf Regjistrimi Kombëtar i Maqedonisë, 2002 (sipas etnitetit, gjinisë, përkatësisë fetare, dhe gjuhës)] {{mk}} {{en}}</ref> <!-- == Ekonomia == --> Eshtë vendbanimi që përvec se ka prodhuar shumë histori është fshati nga ku shumë qytetar të saj në vite janë shpërngulur jo vetëm në drejtim të fshtarave të tjera por edhe drejt qytetit të Strugës atij të Ohrit dhe qyteteve të tjera në hapësirën shqiptare. <!-- == Kultura == --> Në Pohum shkolla ’’Bajram Hasani’’ kishte shumë më shumë nxënës se aktualisht ku nga klasa e parë deri në të pestën mësimin e ndjekin vetëm 8 nxënës të thotë mësuesi i vetëm i shkollës Zeadet Arsllani.Ai tregon se shkolla për herë të parë është hapur në vitin 1946 ndërsa në fillim ka patur deri në 60 nxënës.Ai tregon se pas klasës së pestë nxënësit mësimin e vazhdojnë në shkollën e Dollogozhdit .Arsllani tregon se pavarsisht se kemi të bëjmë me një klasë të kombinuar nxënësit e Pohumit janë të rregulltë dhe vijnë të pregaditur në mësim.Pohumi gjendet në pjesën lindore të fushës së Strugës dhe është 14 kilometra larg nga qendra urbane. Shtrihet në pjesën malore në jug të malit Karaorman. Deri në vitin 2004 gravitonte në Komunën e Dollogozhdës, dhe pas ndarjes së re territoriale me shkrirjen e Komunës së Dollogozhdës edhe ky vendbanim iu bashkangjit Komunës së Strugës. <!-- == Historia == --> Nëse shkon në Pohum konstatimi i parë që të vjen ndërment është se nga ky lokalitetet të ofrohet panorama më e mirë e fushgropës së Strugës dhe liqenit ndërsa konstatimi i dytë që vetvetiu të vetofrohet është se ky fshat faremirë mund të shndërrohet në nj ë atraksion të mirëfilltë turizmit malor dhe atij rural në të ardhmen.Ndërkohë konstatimi i tretë është se është ndoshta fshati i vetëm në Strugë ku sheh shumë shtëpi të braktisura dhe të lënë në mëshirën e kohës .Në qendër të fshatit jo shumë larg xhamisë takojmë tre banor të fshatit të cilët pasi na ofrojnë mikpritjen karakteristike dhe njihen me qëllimin e vizitës na tregojnë për jetën në Pohum.Ata thonë se aktualisht në Pohum jetojnë 15 familje që të gjitha të kombësisë shqiptare që ekzistencën e sigurojnë nga blegtoria si dhe nga prerja dhe shitja e lëndës drusore për ngrohje.Pothuajse te të gjithë familjet mbizotron ideja që shpërngulja është e vetmja alternativë që u ka mbetur . Fshati fatkeqësisht po boshatiset edhe pse ka resurse të mëdha zhvillimore.Ata tregojn se banorët e mbetur këtu bëjnë një jetë modeste dhe në në pjesën më të madhe merren me blegtori dhe punë të tjera të zakonshme për fshatin.Ndërsa një nga shqetësimet e mëdha të Pohumit është furnizimi me ujë si problematikë që nuk gjeti zgjidhje pavarsiht që para disa viteve në këtë drejtim u investua nga Komuna e Strugës.Pohumi tre ditë ka ujë të pijshëm ndërsa pjesën tjetër të javës ka probleme me furnizimin sepse u gabua gjatë implementimit të projektit para disa viteve .Banorët informojnë se p <!-- == Shih edhe == --> <!-- == Burimet == --> {{reflist}} == Lidhje të jashtme == * [http://www.fallingrain.com/world/MK/00/Poum.html vendndodhja] {{Komuna e Strugës}} [[Kategoria:Fshatra në Komunën e Strugës]] [[Kategoria:Komunitete shqiptare në Maqedoni të Veriut]] {{MKD-gjeo-cung}} lh20w32s2v9bmvl5f3uibk5d8rycook 0 24738 3026199 2993224 2026-08-16T15:59:42Z Ehrlich91 34047 3026199 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = '''Rodohozhdë''' | native_name = Радожда | settlement_type = Fshat | image_flag = <!--Pa ''Skeda:'' në fillim--> | flag_link = | image_seal = <!--Pa ''Skeda:'' në fillim--> | seal_link = |Stema_gjerësia = | image_skyline = Воздушен поглед на Радожда.jpg | image_caption = <!--Administrimi territorial--> |Rajoni = [[Rajoni jugperëndimor (Maqedoni)|Jugperëndimor]] |Komuna = [[Komuna e Strugës|Strugë]] |Kryetari i Komunës = |Partia udhëheqëse = <!--Sipërfaqja dhe Demografia --> |Sipërfaqja = | population_total = 808 | population_total_viti = 2002 |Dendësia = <!-- Të dhëna dhe statistika --> | population_demonym = |Krahina = |Lartësia = 675 |Zona Kohore = |Ora Verore = | postal_code = |Prefiksi = | registration_plate = | website = |E-Posta = <!--Harta--> | image_map = Republika e Maqedonisë <!--Parametri të mos ndërrohet--> | image_map_fizike = Yes | image_map = | image_map_shënimi = | map_caption = | image_map_gjerësi = |CoordAddon = <!--Koordinatat Mënyra #1--> | gjer_g=41 | gjer_m=6 | gjer_s=14 | gjer_dr =N | gjat_g=20 | gjat_m=37 | gjat_s=59 | gjat_dr =E <!--Koordinatat Mënyra #2--> |gjerësi = |gjatësi = }} '''Rodohozhdë''', ({{lang-mk|Радожда/Radožda}} është fshat në [[Komuna e Strugës|komunën e Strugës]], [[Republika e Maqedonisë|Maqedoni]]. <!-- == Gjeografia == --> == Demografia == Sipas regjistrimit të popullsisë së viti 2002, fshati kishte 808 banorë nga të cilët 806 ishin Maqedonas, 1 Serb, dhe 11 tjetër.<ref name="stat">[http://www.stat.gov.mk/Publikacii/knigaX.pdf Regjistrimi Kombëtar i Maqedonisë, 2002 (sipas etnitetit, gjinisë, përkatësisë fetare, dhe gjuhës)] {{mk}} {{en}}</ref> <!-- == Ekonomia == --> <!-- == Kultura == --> <!-- == Historia == --> <!-- == Shih edhe == --> == Burimet == {{reflist}} == Lidhje të jashtme == *[http://www.fallingrain.com/world/MK/00/Radozda.html vendndodhja] {{Komuna e Strugës}} [[Kategoria:Fshatra në Komunën e Strugës]] {{MKD-gjeo-cung}} ipmu08hwodkm5nbue1m8ydm3mk7mcqo 0 25895 3026176 3025964 2026-08-16T12:54:03Z Morea Rexha 185551 U kthye versioni 3025964 i bërë nga [[Special:Contributions/Torvalu4|Torvalu4]] ([[User talk:Torvalu4|diskutimet]])evropë-> Europë 3026176 wikitext text/x-wiki {{Infobox language | name = shqip / arbërisht | nativename = | pronunciation = {{IPA|sq|ʃcip||sq-shqip.oga}}<br />{{IPA|sq|ˈɟuha ˈʃcipɛ|}}<br />{{IPA|sq|aɾbəˈɾiʃt|}} | states = {{Plainlist| * [[Languages of Albania|Albania]] * [[Languages of Kosovo|Kosovo]] * [[Languages of Greece|Greece]] * [[Languages of Italy|Italy]] * [[Languages of Montenegro|Montenegro]] * [[Languages of North Macedonia|North Macedonia]] * [[Languages of Serbia|Serbia]] }} | ethnicity = [[Albanians]] | speakers = 7.5 million | date = 2017 | ref = {{sfn|Rusakov|2017|p=552}}<ref name="KlBrFr1800"/> | familycolor = Indo-European | fam2 = [[Albanoid]] | ancestor = [[Proto-Indo-European language|Proto-Indo-European]] | ancestor2 = [[Proto-Albanian language|Proto-Albanian]] | dia1 = [[Gheg Albanian|Gheg]] (<small>[[Arbanasi dialect|Arbanasi]] · [[Istrian Albanian|Istrian]]{{extinct}} · [[Upper Reka dialect|Upper Reka]] · [[Gheg Albanian#Malsia Albanian|Malsia e Madhe]]</small>) | dia2 = [[Tosk Albanian|Tosk]] (<small>[[Arbëresh language|Arbëresh]] · [[Arvanitika]] · [[Cham Albanian dialect|Cham]] · [[Lab Albanian dialect|Lab]]</small>) | listclass = flatlist | script = {{ubl|[[Latin script|Latin]] ([[Albanian alphabet]])|[[Albanian Braille]]}} | nation = {{ubl|{{flag|Albania}}|{{flag|Kosovo}}|{{flag|North Macedonia}} <small>(co-official)</small>|{{flag|Montenegro}} <small>(co-official)</small><ref>{{cite book|url=http://www.wipo.int/wipolex/en/text.jsp?file_id=187544|title=Constitution of Montenegro|chapter-url=http://www.wipo.int/wipolex/en/text.jsp?file_id=187544#LinkTarget_1506|chapter=Language and alphabet Article 13|publisher=[[WIPO]]|date=19 tetor 2007|quote=Serbian, Bosnian, Albanian and Croatian shall also be in the official use.}}</ref>}} | minority = {{ubl|{{flag|Italy}}<ref name="Franceschini533534">{{harvnb|Franceschini|2014|pp=533–534 [https://books.google.com/books?id=wKnnBQAAQBAJ&pg=PT536]}}</ref>|{{flag|Serbia}}<ref>{{cite web|url=http://www.coe.int/t/dg4/education/minlang/Report/EvaluationReports/SerbiaECRML2_en.pdf|title=Application of the Charter in Serbia|publisher=European Charter for Regional or Minority Languages|date=11 qershor 2013|pages=4–5, 9}}</ref>|{{flag|Croatia}}<ref name="Franceschini546">{{cite book|last=Franceschini|first=Rita|chapter=Italy and the Italian-Speaking Regions|editor-last=Fäcke|editor-first=Christiane|title=Manual of Language Acquisition|year=2014|publisher=Walter de Gruyter GmbH|isbn=978-3-11-039414-6|url=https://books.google.com/books?id=zM_mBQAAQBAJ&q=Manual+of+Language+Acquisition&pg=PA1|page=546}}</ref>|{{flag|Romania}}<ref>{{cite web|title=Reservations and Declarations for Treaty No.148 – European Charter for Regional or Minority Languages|url=http://www.coe.int/en/web/conventions/full-list/-/conventions/treaty/148/declarations?p_auth=63PpH3zN|website=Council of Europe|access-date=3 dhjetor 2015|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20151208122308/http://www.coe.int/en/web/conventions/full-list/-/conventions/treaty/148/declarations?p_auth=63PpH3zN|archive-date=8 dhjetor 2015}}</ref>}} | agency = [[Academy of Sciences of Albania]]<br />[[Academy of Sciences and Arts of Kosovo]] | iso1 = sq | iso2b = alb | iso2t = sqi | lingua = 55-AAA-aaa to 55-AAA-ahe (25 varieties) | iso3 = sqi | lc1 = aae | ld1 = [[Arbëresh language|Arbëresh]] | lc2 = aat | ld2 = [[Arvanitika]] | lc3 = aln | ld3 = [[Gheg Albanian|Gheg]] | lc4 = als | ld4 = [[Tosk Albanian|Tosk]] | glotto = alba1267 | glottorefname = Albanian | map = Albanian language map en.svg | mapcaption = The [[Albanian dialects|dialects]] of the Albanian language in Southern Europe.<ref name="Northern Tosk Albanian">{{Cite journal|last1=Coretta|first1=Stefano|title=Northern Tosk Albanian|last2=Riverin-Coutlée|first2=Josiane|last3=Kapia|first3=Enkeleida|last4=Nichols|first4=Stephen|journal=Journal of the International Phonetic Association|year=2022|volume=53|issue=3|location=Illustration of the IPA|pages=1–23|doi=10.1017/S0025100322000044|doi-access=free|hdl=20.500.11820/ebce2ea3-f955-4fa5-9178-e1626fbae15f|hdl-access=free}}</ref>{{NoteTag|The map does not indicate where the language is majority or minority.}} | notice = IPA }} '''Gjuha shqipe''' (ose thjesht '''shqipja''', historikisht ''gjuha arbëreshe'', ''arbërishtja'' ose ''gjuha'' ''arbërore'') është gjuhë dhe [[Gjuha e izoluar|degë e veçantë]] e [[Gjuhët indo-evropiane|familjes indo-evropiane]] që flitet nga rreth 15-25 milionë njerëz në botë,<ref>[http://www.ethnologue.com/18/language/sqi/ Gjuha shqipe] në ''[[Ethnologue]]'' (18th ed., 2015) [http://www.ethnologue.com/18/language/aae/ Arbërishtja(Itali)] në ''[[Ethnologue]]'' (18th ed., 2015) [http://www.ethnologue.com/18/language/aat/ Arbërishtja(Greqi)] në ''[[Ethnologue]]'' (18th ed., 2015) [http://www.ethnologue.com/18/language/aln/ Gegërishtja] në ''[[Ethnologue]]'' (18th ed., 2015) [http://www.ethnologue.com/18/language/als/ Toskërishtja] në ''[[Ethnologue]]'' (18th ed., 2015) </ref> Kjo gjuhë kryesisht përdoret në [[Shqipëria|Shqipëri]], [[Kosova|Kosovë]] dhe [[Maqedonia e Veriut|Maqedoninë e Veriut]], por edhe në zona të tjera të [[Evropa Juglindore|Europës Juglindore]] ku ka një [[Shqiptarët|popullsi shqiptare]], duke përfshirë [[Mali i Zi|Malin e Zi]] dhe [[Lugina e Preshevës|Luginën e Preshevës]]. Shqipja është [[gjuha zyrtare]] e [[Shqipëria|Shqipërisë]] dhe [[Kosova|Kosovës]], gjuhë bashkë-zyrtare e [[Maqedonia e Veriut|Maqedonisë së Veriut]] si dhe një nga gjuhët zyrtare e [[Mali i Zi|Malit të Zi]]. Bashkësitë shekullore që flasin dialektet shqiptare mund të gjenden të shpërndara në [[Kroacia|Kroaci]] ([[Arbëreshët në Zarë]]), [[Greqia|Greqi]] ([[Arbëreshët në Greqi]], [[Çamëria|Çamëri]] dhe disa bashkësi në rajonet e [[Maqedonia Perëndimore|Maqedonisë Perëndimore]] dhe [[Shqiptarët e Trakës|Trakës Perëndimore]])<ref>Euromosaic project (2006). [http://www.uoc.edu/euromosaic/web/document/albanes/fr/i2/i2.html "L'arvanite/albanais en Grèce"] (Në Frangjisht). Brussels: [[Komisioni Evropian|European Commission]]. Marrë 2016-12-05.</ref>, [[Italia|Itali]] ([[Arbëreshët në Itali|Arbëreshët]] në [[Gjeografia e Italisë|Italinë Jugore]],<ref>[https://web.archive.org/web/20120121173237/http://www.minorityrights.org/1617/italy/albanians.html "WEB Arkiva"]. Arkivuar nga [http://www.minorityrights.org/1617/italy/albanians.html the original] në 21 Janar 2012. Marrë 2012-01-02.</ref> [[Sicilia|Sicili]] dhe [[Kalabria|Kalabri]]) si dhe në [[Rumania|Rumani]] dhe [[Ukraina|Ukrainë]]<ref>[http://www.albanianlanguage.net/ "Robert Elsie"]. Gjuha Shqipe. 25 nëntor 1972. Marrë 17 Janar 2017.</ref>. Ndodh po ashtu edhe në [[Mërgata shqiptare|diasporën e madhe shqiptare]].[[File:Idioma albanés.png|thumb|250px|Shpërndarja e gjuhës shqipe]] Shqipja, si gjuhë moderne, përfaqëson një degë më vete në familjen e [[Gjuhët indo-evropiane|gjuhëve indo-evropiane]]. Shkruhet me [[Alfabeti latin|shkronja latine]]. Gjuha shqipe përfshin gjuhën standarde ose gjuhën e njësuar letrare shqipe, e cila u miratua në [[Kongresi i Drejtshkrimit të Gjuhës Shqipe|Kongresin e Drejtshkrimit të Shqipes]] në vitin 1972 në [[Tirana|Tiranë]], dhe të gjitha dialektet, nëndialektet e të folurat që fliten nga shqiptarët. Gjuha shqipe ka dy dialekte kryesore: [[Gegërishtja|gegërishten]], [[toskërisht]]en, dhe një kronolekt: arbërishten. Fjalori i shqipes ka huazime nga [[greqishtja e lashtë]], si dhe një numër shumë të lartë nga [[latinishtja]]; huazimet pastaj vazhdojnë nga [[Gjuhët sllave|gjuhët sllavo-jugore]], [[greqishtja]] dhe [[Turqishtja osmane|osmanishtja]], si dhe nga [[italishtja]] e [[frëngjishtja]] dhe gjuhë të tjera. Në kohët e fundit gjithnjë e më shumë vijnë duke u shtuar huazimet nga [[anglishtja]]. == Shpërndarja gjeografike == {{Kryesor|Shqiptarët|Shpërndarja e shqiptarëve}} Është gjuha amtare e 2,765,610 njerëzve në [[Shqipëria|Shqipëri]] (v. 2011<ref>{{Cite web|url=http://www.instat.gov.al/media/180938/1.1.15.xls|title=Censusi në Shqipëri 2011|url-status=dead|language=sq|access-date=19 korrik 2016|archive-date=9 mars 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160309072923/http://www.instat.gov.al/media/180938/1.1.15.xls}}</ref>), 1,644,865 në [[Kosova|Kosovë]] (v. 2011<ref>{{Cite web|url=http://ask.rks-gov.net/sq/rekos2011?download=333:te-dhenat-kryesore|title=Censusi në Kosovë 2011|language=sq|access-date=19 korrik 2016|archive-date=7 korrik 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160707130744/https://ask.rks-gov.net/sq/rekos2011?download=333:te-dhenat-kryesore|url-status=dead}}</ref>), 507,989 në [[Maqedonia e Veriut|Maqedoninë e Veriut]] (v. 2002<ref>[http://www.stat.gov.mk/Publikacii/knigaX.pdf Censusi në Maqedoni 2002]</ref>), 176,293 në [[Zvicra|Zvicër]] (v. 2013<ref>{{cite web|url=http://www.bfs.admin.ch/bfs/portal/de/index/themen/01/05/blank/key/sprachen.html|format=XLS|title=Ständige Wohnbevölkerung ab 15 Jahren 1) nach Hauptsprache, 2013|date=2015|publisher=Statistik Schweiz|location=Neuchâtel, Switzerland|accessdate=24 tetor 2015|language=de}}</ref>), rreth 66,000 në [[Turqia|Turqi]] (v. 2014<ref>[[ethnologue:als|Ethnologue – ALS]]</ref>), 63,835 në [[Serbia|Serbi]] (v. 2002<ref>[http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/Popis2011/Knjiga4_Veroispovest.pdf Censusi në Serbi 2002]</ref>), 32,671 në [[Mali i Zi|Mal të Zi]] (v. 2011<ref>[http://monstat.org/userfiles/file/popis2011/saopstenje/saopstenje(1).pdf Censusi në Mal të Zi 2011]</ref>), 23,820 në [[Kanadaja|Kanada]] (v. 2011) 17,069 në [[Kroacia|Kroaci]] (v. 2011<ref>{{Cite web|url=http://www.dzs.hr/Hrv_Eng/publication/2012/SI-1469.pdf|title=Censusi në Kroaci 2011|access-date=19 korrik 2016|language=en|archive-date=22 prill 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210422013934/https://www.dzs.hr/Hrv_Eng/publication/2012/SI-1469.pdf|url-status=dead}}</ref>), rreth 10,000 në [[Rumania|Rumani]] (v. 2009<ref>[http://ec.europa.eu/languages/policy/language-policy/documents/euromosaic-romania_en.pdf Euromosaic Romania 2009]</ref>), 7,177 në Slloveni (v. 2002<ref>{{Cite web|url=http://www.stat.si/popis2002/en/rezultati/rezultati_red.asp?ter=SLO&st=9|title=Population by mother tongue, Slovenia, Census 1991 and 2002|language=en|access-date=19 korrik 2016|archive-date=18 prill 2013|archive-url=https://archive.today/20130418153814/http://www.stat.si/popis2002/en/rezultati/rezultati_red.asp?ter=SLO&st=9|url-status=dead}}</ref>), 4,925 në [[Bosnja dhe Hercegovina|Bosnjë dhe Hercegovinë]] (v. 1991<ref>[http://www.oscebih.org/documents/osce_bih_doc_2011022813425011cro.pdf Leonard Valenta NACIONALNE MANJINE U BOSNI I HERCEGOVINI]{{Lidhje e vdekur}}{{Lidhje e thyer}}</ref>), 1,740 në [[Ukraina|Ukrainë]] (v. 2001<ref>[http://2001.ukrcensus.gov.ua/eng/results/nationality_population/nationality_1/s5/?botton=cens_db&box=5.1W&k_t=00&p=0&rz=1_1&rz_b=2_1%20%20&n_page=1 The distribution of the population by nationality and mother tongue] – UKRAINE 2001</ref>) e në [[Mërgata shqiptare|vende të tjera]] si dhe ka rreth 100,000 folës të [[arbërishtja (Itali)|arbërishtes]] në [[Italia|Itali]] dhe rreth 50,000 folës të [[arbërishtja (Greqi)|arbërishtes]] në [[Greqia|Greqi]] (v. 2007).<ref>[[ethnologue:aae|Arbërishtja e Italisë]] 2007</ref><ref>[[ethnologue:aat|Arbërishtja e Greqisë]] 2007</ref> === Ballkan === Shqipja është [[gjuha zyrtare]] e [[Shqipëria|Shqipërisë]],<ref>[http://www.wipo.int/edocs/lexdocs/laws/sq/al/al057sq.pdf KUSHTETUTA E REPUBLIKËS SË SHQIPËRISË] – wipo.int</ref> dhe e [[Kosova|Kosovës]].<ref>[http://www.kryeministri-ks.net/repository/docs/Kushtetuta.e.Republikes.se.Kosoves.pdf KUSHTETUTA E REPUBLIKËS SË KOSOVËS] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170829043131/http://www.kryeministri-ks.net/repository/docs/Kushtetuta.e.Republikes.se.Kosoves.pdf |date=29 gusht 2017 }} – kryeministri-ks.net/</ref> Në [[Maqedonia e Veriut|Maqedoninë e Veriut]] shqipja është gjuhë zyrtare në [[Njësitë administrative e Maqedonisë së Veriut|komunat]] ku shqiptarët përbëjnë më shumë se 20% të popullsisë. Shqipja është gjuha e dytë më e folur në [[Greqia|Greqi]] ([[Arbërishtja (Greqi)|Arbërishtja]] dhe [[Dialekti Çam|Çamërishtja]]). Gjuha shqipe është në përdorim zyrtar në katër komuna në [[Mali i Zi|Mal të Zi]] ([[Ulqini|Ulqin]],<ref>{{Cite web|url=http://www.ul-gov.me/upload/document/20191206_statuti_i_komuns_s_ulqinit_2019_20191206_120238.pdf|title=Statuti i Komunës së Ulqinit|language=sq|access-date=16 maj 2020|archive-date=16 maj 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200516133049/http://www.ul-gov.me/upload/document/20191206_statuti_i_komuns_s_ulqinit_2019_20191206_120238.pdf|url-status=dead}}</ref> [[Tuzi|Tuz]],<ref>{{Cite web|url=https://tuzi.org.me/wp-content/uploads/2020/02/Statuti-i-Komunes-se-Tuzit.docx|title=Statuti i Komunës së Tuzit|language=sq}}</ref> [[Gucia|Guci]]<ref>{{Cite web|url=https://www.opstinagusinje.me/wp-content/uploads/2019/04/Statut-Op%C5%A1tine-Gusinje-novi-28-12-2018.docx|title=Statut Opstine Gusinje|language=cnr}}</ref> e [[Plava|Plavë]]<ref>{{Cite web|url=https://www.plav.me/tacka-custom/dokumenta/statut-opstine-plav.pdf|title=Statut Opstine Plav|language=cnr}}</ref>),<ref>[https://www.coe.int/t/dg4/education/minlang/Report/EvaluationReports/MontenegroECRML1_me.pdf �������Evropska Povelja o regionalnim i manjiskim jezicima u crnoj Gori����� �� ��] �– ''coe.int''</ref><ref>[http://www.minmanj.gov.me/ResourceManager/FileDownload.aspx?rid=122181&rType=2&file=KUSHETUT%C3%8BN%20E%20MALIT%20T%C3%8B%20ZI.pdf KUSHETUTA E MALIT TË ZI] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305021902/http://www.minmanj.gov.me/ResourceManager/FileDownload.aspx?rid=122181&rType=2&file=KUSHETUT%C3%8BN%20E%20MALIT%20T%C3%8B%20ZI.pdf |date=5 mars 2016 }} – ''minmanj.gov.me''</ref> dhe tre në [[Serbia|Serbi]] ([[Presheva|Preshevë]], [[Bujanoci|Bujanoc]] dhe [[Medvegja|Medvegjë]]).<ref>[http://www.kas.de/upload/auslandshomepages/serbien/Gojkovic_pred.pdf SISTEM ZAŠTITE MANJINA U REPUBLICI SRBIJI – Nevena Gojković] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170630112306/http://www.kas.de/upload/auslandshomepages/serbien/Gojkovic_pred.pdf |date=30 qershor 2017 }} – ''kas.de''</ref> Kartës Europiane mbi gjuhët rajonale ose minoritare, gjuha shqipe është e mbrojtur në [[Serbia|Serbi]] (2006), [[Mali i Zi|Mal të Zi]] (2006), [[Rumania|Rumani]] (2007), [[Bosnjë dhe Hercegovinë]] (2010).<ref>[http://www.coe.int/t/dg4/education/minlang/AboutCharter/LanguagesCovered.pdf Languages covered by the European Charter for Regional or Minority Languages] – coe.int</ref> === Europë === [[Arbërishtja (Itali)|Gjuha arbëreshe]] është gjuha e shqiptarve të Italisë, ku është gjuhë e mbrojtur me ligj.<ref>Legge 15 Dicembre 1999, n. 482 "[http://www.camera.it/parlam/leggi/99482l.htm Norme in materia di tutela delle minoranze linguistiche storiche] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150512051856/http://www.camera.it/parlam/leggi/99482l.htm |date=12 maj 2015 }}" pubblicata nella ''Gazzetta Ufficiale'' n. 297 del 20 dicembre 1999</ref> Po ashtu përafërsisht një milion [[Shqiptarët në Kosovë|shqiptarë]] nga [[Kosova]] janë shpërndarë në të gjithë [[Gjermania|Gjermaninë]], [[Zvicra|Zvicrën]] dhe [[Austria|Austrinë]]. Këto janë kryesisht refugjatë nga Kosova që kanë emigruar gjatë [[Lufta e Kosovës|Luftës së Kosovës]]. Në [[Zvicra|Zvicër]], gjuha shqipe është gjuha e shtatë më e folur me 176.293 folës amë. === Amerikë === Ka një numër të madh folësish shqiptarë në [[Shtetet e Bashkuara të Amerikës|Shtetet e Bashkuara]], [[Argjentina|Argjentinë]], [[Kili]], [[Uruguaji|Uruguaj]] dhe [[Kanadaja|Kanada]]. Disa nga shqiptarët e parë etnikë që mbërritën në Shtetet e Bashkuara ishin [[Arbëreshët në Itali|Arbëreshët]]. Arbëreshët kanë një ndjenjë të fortë identiteti, dhe janë unike në atë që flasin një dialekti [[Toskërishtja|Tosk]] arkaik të shqipes së quajtur [[Arbërishtja (Itali)|Arbëreshë]]. Në Amerikën e Veriut (Shtetet e Bashkuara dhe Kanada) ka rreth 250,000 folës shqiptarë. Shqipja flitet në zonën lindore të Shteteve të Bashkuara në qytete si [[New York City]], [[New Jersey]], [[Boston]], [[Filadelfia]], [[Ohio]] dhe [[Detroit]]. [[New Orleans|Greater New Orleans]] ka një komunitet të madh Arbëresh.Kudo që janë italianët, ka disa Arbëreshe të përzier me ta. Arbëreshët amerikanë,shpesh janë të padallueshëm nga amerikanët italianë për shkak të asimilimit në bashkësinë italiane amerikane.<ref>Edwin E. Jacques, ''The Albanians: An Ethnic History from Prehistoric Times to the Present'', 1995 ( në Anglisht ) </ref> Në [[Argjentina|Argjentinë]] janë pothuajse [[Argjentina|40,000 folës shqiptarë]] kryesisht në [[Buenos Aires]].<ref>[https://web.archive.org/web/20160916221528/http://edoc.bibliothek.uni-halle.de/servlets/MCRFileNodeServlet/HALCoRe_derivate_00003672/Albanianmigration.pdf "Arkivimi i kopjuar"](në Anglisjt) (PDF). Arkivuar nga [http://edoc.bibliothek.uni-halle.de/servlets/MCRFileNodeServlet/HALCoRe_derivate_00003672/Albanianmigration.pdf the original](PDF) në 16 Shtator 2016.Marrë 2017-07-09.</ref> === Azi dhe Oqeania === Përafërsisht 5-7 milionë njerëz me prejardhje shqiptare jetojnë në [[Turqia|Turqi]] dhe më shumë se 500.000 njohin prejardhjen, gjuhën dhe kulturën e tyre. Ka megjithatë vlerësime të tjera që vendosin numrin e njerëzve në [[Turqi]] me prejardhje shqiptare dhe ose sfondin lart në 10-12 milionë. Megjithatë, shumica dërrmuese e kësaj popullate është e asimiluar dhe nuk ka më rrjedhshmëri me gjuhën, megjithëse një komunitet i gjallë shqiptar mban identitetin e saj të veçantë në [[Stamboll]] deri më sot. Në [[Egjipti|Egjipt]] ekzistojnë rreth 18,000 shqiptarë, kryesisht toskërisht folës.<ref>Saunders 2011, f. 98. "Përveç emigrantëve të fundit, ka edhe komunitete më të vjetra diasporike në mbarë botën. Në Republikën Turke ka mbi [[Shqiptarët në Turqi|5 milionë shqiptarë etnikë]], megjithatë shumica dërrmuese e kësaj popullate është asimiluar dhe nuk ka më rrjedhshmëri në gjuhën, megjithëse një komunitet i gjallë shqiptar mban identitetin e saj të veçantë në [[Stambolli|Stamboll]] deri më sot. Egjipti gjithashtu pretendon rreth 18,000 shqiptarë, që mbeten mbetjet e ushtrisë së Muhammed Aliut ".</ref> Shumë prej tyre janë pasardhës të Janezarit të [[Mehmet Ali Pasha|Muhammed Ali Pashës]], një shqiptar që u bë [[Valiu]] dhe vetëdeklaruar Khedive i Egjiptit dhe [[Sudani]]t. Përveç dinastisë që ai krijoi, një pjesë e madhe e ish [[Aristokracia|aristokracisë]] egjiptiane dhe sudaneze ishte me origjinë shqiptare. Përveç emigrantëve të fundit, ka edhe komunitete më të vjetra diasporike në të gjithë botën. Shqipja flitet edhe nga komunitetet e [[Mërgata shqiptare|diasporës shqiptare]] që banojnë në [[Australia|Australi]] dhe [[Zelanda e Re|Zelandë të Re]]. === Dialektet === {{Shiko gjithashtu|Gegërishtja|Toskërishtja}} Dy dialektet kryesore të gjuhës shqipe janë [[Gegë]] në veri dhe [[Toskë]] në jug, të ndara afërsisht nga [[Lumi Shkumbin]]. Gegërishtja dhe Toskërishtja janë degëzuar për së paku një mijëvjeçar{{cito!}}, dhe format e tyre më pak ekstreme janë ndërsjellash të kuptueshme. Gegërishtja ka nën-variantet më të dallueshme, prerjet të cilat janë lloje më veriore dhe lindore, që përfshinë ato të qyteteve të Shkodrës, rajonin e [[Maqedonia e Veriut|Maqedonisë së Veriut]] verilindore, [[Kosova|Kosovën]], [[Mali i Zi|Malin e Zi]], [[Serbi]]në, dhe fshatin e izoluar Arbanasi (jashtë Zarës) të bregut të [[Kroacia|Kroacisë]], Dalmacisë. “Arbanasi” i themeluar në fillimin e [[Shekulli XVIII|shekullin XVIII]] nga refugjatët nga rajoni rreth qytetit bregdetar të [[Mali i Zi|Malit të Zi]], [[Tivari]]t, ka rreth 17.000 folës të gjuhës shqipe. Toskërishtja dhe Gegërishtja kanë dallime fonetike, morfologjike apo dallime në fjalor. Dallimet fonetike janë të pakta dhe disa nga to janë: â hundore e gegërishtes me ë-në e Toskërishtes (nâna — nëna; bâni — bëri) n-ja e Gegërishtes me r-në e Toskërishtes (syni — syri) etj. Ato morfologjike Tosk - Gegë: të punoj — me punue etj. Disa nga dallimet në fjalor Toskërisht- Gegërisht janë: dhelpër — skile, gjalpë — tlyn, fshat — katund etj. Të gjitha dialektet e folura shqipe në enklavat italiane dhe greke janë variantet e toskërishtes dhe duket se janë të lidhura më së afërmi me dialektin e [[Çamëria|Çamërisë]] dhe te [[Bregdeti]]t në jugun e [[Shqipëria|Shqipërisë]]. Enklavat Italiane — rreth 50 fshatra të shpërndarë — me siguri janë gjetur nga emigrantët nga sundimi i Turqisë në Greqi. Disa dialekte të largëta dhe të izoluara të origjinës jugore të Toskërishtes fliten në Bulgari dhe Trakinë Turke por nuk ka te dhëna të sakta. Gjuha ende përdoret në Madritsa, Bulgari, në kufirin afër Edirnesë, dhe në përfundim të këtij fshati që po mbijeton në Mandres, afër Kilkis në Greqi, që daton nga Lufta Ballkanike. Një enklavë Toskërisht afër Melitopolit në Ukrainë shfaqet vendosja e fundme nga [[Bullgaria]]. Dialektet Shqiptare nga [[Istria]], për të cilin ekziston një tekst, dhe dialekti i Sremit, për të cilin nuk ekziston asnjë tekst, konsiderohet se janë të zhdukura. ==Drejtshkrimi== {{Kryesor|Alfabeti shqip|Braj shqiptarë}} [[Skeda:Albanian keyboard layout.jpg|parapamje|djathtas|Tastiera në gjuhën shqipe|212x212px]]Gjuha shqipe është shkruar duke përdorur shumë alfabete të ndryshme që nga regjistrimet më të hershme të shekullit të 14-të. Historia e ortografisë së gjuhës shqipe është e lidhur ngushtë me orientimin kulturor dhe njohuritë e disa gjuhëve të huaja midis shkrimtarëve shqiptarë. Të dhënat më të hershme të shkruara shqipe vijnë nga gegërishtja në alfafabete të improvizuara bazuar në karaktere italiane ose greke dhe nganjëherë në arabisht. Fillimisht, dialekti Tosk ishte shkruar në [[Alfabeti grek|alfabetin grek]] dhe dialekti Geg u shkrua në [[Shkrimi latin|sciptn latin]]. Të dy dialektet ishin shkruar edhe në versionin [[Gjuha osmane|turk të shkrimit]] [[Shkrimi arab|arab]], [[Alfabeti cirilik|cirilik]] dhe disa alfabete lokale ([[Alfabeti i Elbasanit|Elbasan]], [[Alfabeti i Vithkuqit|Vithkuqi]], Todhri, Veso Bej, Jan Vellara dhe të tjerë, shih [[Alfabeti shqip|alfabetin origjinal shqip]]). Më konkretisht, shkrimtarët nga Shqipëria e Veriut dhe nën ndikimin e Kishës Katolike përdorën letra latine, ata në Shqipërinë e Jugut dhe nën ndikimin e kishës ortodokse greke përdorën letra greke, ndërsa të tjerët në të gjithë Shqipërinë dhe nën ndikimin e Islamit përdorën shkronja arabe . Kishte përpjekje fillestare për të krijuar një alfabet origjinal shqiptar gjatë periudhës 1750-1850. Këto përpjekje u intensifikuan pas [[Lidhja e Prizrenit|Lidhjes së Prizrenit]] dhe kulmuan me [[Kongresi i Manastirit|Kongresin e Manastirit]] të mbajtur nga intelektualët shqiptarë nga 14 deri më 22 nëntor 1908, në [[Manastiri (qytet)|Manastir]] , i cili vendosi se cili alfabet do të përdorte dhe çfarë do të ishte drejtshkrimi standard shqiptar. Kështu mbetet gjuha letrare. Alfabeti është alfabeti latin me shtimin e shkronjave <[[ë]]>, <[[ç]]> dhe nëntë digraphs: dh, th, xh, gj, nj, ll, rr, zh dhe sh. === Tradita shkrimore === {{Kryesor|Kongresi i Manastirit}} [[Skeda:Buzuku meshari.jpg|250px|thumb|Faqe nga [[Meshari]]. Libri i parë shqip 1555 ]] Gjuha zyrtare, e shkruar me germa [[Latinishtja|latine]] dhe që u përvetësua në vitin [[1909]], ishte e bazuar në dialektin e Gegërishtes Jugore të qytetit të [[Elbasani]]t nga fillimi i shtetit të Shqipërisë deri në Luftën e dytë botërore. Deri në vitin 1968 shqiptarët e Kosovës, Maqedonisë së Veriut dhe Malit të Zi përdorën gegërishten letrare si gjuhë zyrtare. Në Shqipëri pas Luftës së Dytë Botërore gegërishtja letrare u mënjanua prej vitit [[1945]], me vendim më 1952 nga tekstet [[1967]] dhe de-fakto prej vitit [[1972]] deri sot. Gjuha e sotme zyrtare shqipe jo vetëm që bazohet në toskërisht letrare, por edhe fjalët e shprehjet qe huazohen prej gegërishtes trupëzohen në morfologjinë, fonologjinë dhe sintaksën e variantit letrar. Më 1968 një konferencë studiuesish kosovarë, të mbledhur në Prishtinë, vendosën të të përqafonin gjuhën zyrtare shqipe. Këtë kosovarët e bënë për të theksuar kombësinë e tyre shqiptare në formë proteste kundër refuzimit të Federatës Jugosllave për t'i dhënë Kosovës statusin e Republikës<ref name=":1">Pipa A., ''Politika e Gjuhës në Shqipërinë Socialiste,'' Tiranë: Princi, 2010, fq. 23. ISBN 978-99956-732-4-6</ref>. Ky vendim politik i marrë në Prishtinë në vitin [[1968]] sot po sfidohet nga shkrimtarë, gazetarë dhe sidomos rinia që shkruan në internet si jo frutdhënës dhe diskriminues ndaj folësve të dialektit gegë, në veçanti ndaj kosovarëve të cilët tingëllojnë si emigrantë kur flasin gjuhën standarde shqipe. Libri i parë në gjuhën shqipe i gjetur deri më sot është [[Meshari]] i [[Gjon Buzuku]]t i shkruar nga data [[20 mars]] [[1554]] deri më [[5 janar]] [[1555]]. Vetëm disa të dhëna të shkruara shkurt janë ruajtur nga shekulli i 15-të. E para ishte një formulë pagëzimi e vitit [[1462]]. Shpërndarja e librave të prodhuar nga shekujt 16 dhe 17 kanë buruar shumë në zonën e gegërishtes (shpesh në gegërishten Shkodrane veriore) dhe pasqyruan veprimtaritë misionare të Katolicizmit Romak. Një rrymë shumë më e vogël e literaturës në shekullin e 19-të ishte prodhuar nga mërgimtarët. Ndoshta punimet e letërsisë më të hershme dhe të pastër të çfarëdo niveli është poezia e shekullit të 18-të të [[Jul Variboba|Jul Varibobës]], të enklavave në [[San Giorgio Albanese|S. Giorgio]] në [[Kalabria|Kalabri]]. Disa prodhime letrare vazhduan në shekullin e 19-të në enklavat [[italia]]ne, por asnjë veprimtari e ngjashme nuk është ruajtur në zonat e [[Greqia|Greqisë]]. Të gjitha këto dokumente të hershme historike tregojnë për një gjuhë e cila dallon pak nga gjuha e tanishme, sepse këto dokumente nga krahina dhe kohë të ndryshme paraqesin karakteristikat e shënuara të dialektit. Sidoqoftë, ato shpesh kanë një vlerë për studimet e gjuhësisë dhe janë shumë më të rëndësishme për vlerën e tyre letrare. == Klasifikimi == [[Skeda:IndoEuropeanTree.svg|parapamje|Pema e [[Gjuhët indo-evropiane|gjuhëve indoevropiane]].]] Që shqipja është qartë me prejardhje [[Gjuhët indo-evropiane|indo-evropiane]] ishte e njohur nga filologu gjerman [[Franz Bopp]] në [[1854]]; hollësitë e ngjashmërive kryesore të shqipes me gjuhët indo-evropiane ishin përpunuar nga një filolog tjetër gjerman, [[Gustav Meyer]], në vitet e [[1880]]-[[1890]]. Përmirësimet e mëtejme gjuhësore ishin paraqitur nga gjuhëtari [[Danimarka|danez]] [[Holger Pedersen]] dhe [[Norbert Jokl]] nga [[Austria]]. Gjuha shqipe zë një degë të pavarur të pemës gjuhësore indoevropiane.<ref>Fortson, Benjamin W (2004). [https://books.google.com/books?id=5hOtPBF6XWwC&printsec=frontcover&dq=%27Indo-European+Language+and+Culture:++An+Introduction%27&cd=1#v=onepage&q&f=false ''Indo-European language and culture: an introduction''] (Gjuha indo-evropiane dhe kultura). Botime Blackwell. faqe 390. [[International Standard Book Number|ISBN]] [[Speciale:BookSources/1-4051-0315-9|1-4051-0315-9]]. Marrë në 28 Maj 2010  ''Shqipja formon degën e saj të veçantë të gjuhve indo-evropiane; është dega e fundit që duhet të paraqitet në regjistrimet e shkruara''</ref> Shqipja u krahasua më parë nga disa linguistë indo-evropianë me [[gjuhët gjermanike]] dhe [[gjuhët balto-sllave]], të cilët ndajnë të gjitha anët me [[isogloss]] shqiptarë.<ref>Watkins, Calvert. "Protoindo-evropiane: Krahasimi dhe Rindërtimi", në Gjuhët Indo-Europiane, Anna Giacalone Ramat dhe Paulo Ramat, eds. Londër: Routledge, 1998.</ref> Përndryshe gjuhëtarët e lidhën gjuhën shqipe me [[Gjuha latine|latinishten]], [[Gjuha greke|greqishten]] dhe [[Gjuha armene|armenishten]], ndërkohë që vendosnin gjuhët gjermanike dhe gjuhët balto-sllave në një degë tjetër indo-evropiane.<ref>[https://books.google.com/books?id=yfZZX1qjpvkC&printsec=frontcover#PPA111,M1 Google Books], Mallory, J. P. dhe Adams, D. Q.: Prezantimi i Oxford-it në botën Proto-Indo-Europiane dhe Proto-Indo-Europiane</ref><ref>[http://www.hjholm.de/SLRD.pdf JHholm.de] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171011121308/http://www.hjholm.de/SLRD.pdf |date=11 tetor 2017 }}, Holm, Hans J.: Shpërndarja e të dhënave në listat e fjalëve dhe ndikimi i tij në nëngrupimin e gjuhëve. Në: Christine Preisach, Hans Burkhardt, Lars Schmidt-Thieme, Reinhold Decker (eds.): Analiza e të Dhënave, Mësim Machine dhe Aplikacione. Proc. i Konferencës së 31-të Vjetore të Shoqërisë Gjermane të Klasifikimit (GfKl), Universiteti i Freiburgut, 7-9 mars 2007. Springer-Verlag, Heidelberg-Berlin</ref><ref>[http://www.hjholm.de/ HJholm.de] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190905220636/http://www.hjholm.de/ |date=5 shtator 2019 }} Një atdhe i mundshme i gjuhëve indo-evropiane dhe migrimet e tyre në dritën e metodës së rikuperimit të nivelit të ndarjes (SLRD) - Hans J. Holm</ref> [[Etimologjia|Etimologjitë]] në vazhdim e ilustrojnë lidhjen e shqipes me gjuhët indo-evropiane (një yll që i paraprin fjalës<!-- ??? --> tregon të pavërtetuarat, fjala burimore indo-evropiane hipotetike): * ''pesë'' (nga Geg. i lashtë ''pansë'' nga *''pénkʷe''); * ''zjarr'', ''zjarm'' (nga *''xhera'', *''xherma'' nga *''gʷʰermós''); * ''natë'' (nga *''nókʷts''); * ''dhëndër'' (nga *''dzanra'' nga *''ǵomh₃-ter-''); * ''gjarpër'' (nga *''sérpeno''); * ''bjer'' (nga *''bʰere''); * ''djeg'' (nga *''dʰégʷʰo''); * ''kam'' (nga *''kagmi''); * ''pata'' (nga *''pót-''); * ''pjek'' (nga *''pékʷo''); * ''thom'', ''thotë'' (nga *''cāmi'', *''cāte'' nga *''ḱéh₁mi'', *''ḱéh₁te''). Sistemi i foljes përfshin shumë tipare arkaike, si ruajtja e aktive e dallueshme dhe përfundimet mesatare personale (si në greqisht) dhe ndryshimi i zanores rrënjë ''e'' në të tanishmen në ''o'' në kohën e shkuar, një tipar i ndarë me gjuhët baltike. Për shembull, ekziston ''mbledh'' (kalimtare) dhe po ashtu ''mblidhet'' (jokalimtare), në kohën e shkuar, dhe ''mblodha'' me një ''o'' në të shkuarën. Për shkak të ndryshimeve sipërfaqësore në formën fonetike të gjuhës gjatë 2.000 vjetëve dhe për shkak të huazimit të fjalëve nga vendet fqinjë, vazhdimësia e trashëgimisë së indoevropianishtes në shqip ka qenë e nënvlerësuar. === Shqipja e vjetër === Sipas hipotezës qendrore të një projekti të ndërmarrë nga [[Fondi Austriak i Shkencës]], shqiptari i vjetër kishte një ndikim të rëndësishëm në zhvillimin e shumë gjuhëve në [[Gadishulli Ballkanik|Ballkan]]. Hulumtimi intensiv tani synon të konfirmojë këtë teori. Gjuha shqipe po hulumtohet duke përdorur të gjitha tekstet në dispozicion përpara se të kryhet një krahasim me [[Gjuhët e Ballkanit|gjuhët e tjera të Ballkanit]]. Rezultati i kësaj vepre do të përfshijë përpilimin e një leksikoni duke ofruar një pasqyrë të të gjitha foljeve të vjetra shqipe.<ref>[https://www.fwf.ac.at/en/research-in-practice/project-presentations-archive/2008/old-albanian-living-legacy-of-a-dead-language/ "FWF Austrian Science Fund – Press – (Old) Albanian – Living legacy of a dead language?"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171011121316/https://www.fwf.ac.at/en/research-in-practice/project-presentations-archive/2008/old-albanian-living-legacy-of-a-dead-language/ |date=11 tetor 2017 }}.(Trashëgimia e gjallë e një gjuhe të vdekur) Fwf.ac.at. Marrë 2 Dhjetor 2017.</ref><blockquote>Si udhëheqës i projektit Dr. Schumacher shpjegon, hulumtimi tashmë po jep fryt: „Deri më tani, puna jonë ka treguar se Shqipëria e Vjetër përmbante nivele të shumta modale që lejonin folësin të shprehte një qëndrim të veçantë për atë që u tha.Në krahasim me njohuritë ekzistuese Ne kemi zbuluar gjithashtu një numër të madh të formave verbale që tani janë të vjetruara ose janë humbur përmes ristrukturimit - deri më tani, këto forma mezi janë njohur ose, në të njëjtën kohë, më të mirë, janë klasifikuar gabimisht.“ Këto forma verbale janë vendimtare për të shpjeguar historinë gjuhësore të shqiptarëve dhe përdorimin e saj të brendshëm. Megjithatë, ata gjithashtu mund të hedhin dritë mbi marrëdhëniet reciproke midis gjuhës shqipe dhe gjuhëve fqinje. Hulumtuesit po ndjekin drejtime të ndryshme që sugjerojnë se Shqipëria luajti një rol kyç në Sprachbundin e Ballkanit. Për shembull, ka të ngjarë që gjuha shqipe është burimi i artikullit të caktuar të caktuar në gjuhën rumune, bullgare dhe maqedonase, pasi kjo ka qenë një tipar i shqiptarëve që nga kohërat e lashta.</blockquote> == Historia == Mendohet se përmendja e parë me shkrim në shqip ishte më 14 korrik 1284 në ''Ragu'''s'''a'' ose ''Ragu'''z'''a'' ([[Dubrovniku]] i sotshëm) në [[Kroacia|Kroacinë]] moderne kur në hetimet për një vjedhje në shtëpinë e Petro de Volcio nga Belena, një farë Matheus, biri i Markut prej Mençe, i cili ishte, siç duket, një dëshmitar i krimit, raportoi kështu: Dëgjova një zë duke thirrur në mal në gjuhën shqipe ([[Gjuha latine|Latinisht]]: “''Audivi unam vocem clamantem in monte in lingua albanesca''”).<ref name=":0">[http://www.zeriislam.com/artikulli.php?id=3168 Një vjedhje në Dubrovnik dhe dalja në skenë e gjuhës dhe kulturës shqiptare] [[Robert Elsie]] (1996). 10 Tetor 2015. Marrë 4 Dhjetor 2017.</ref> Rastin e dytë, njëzet e tre vjet më vonë, e gjejmë në një përshkim të Shqipërisë në një vepër anonime të quajtur ''Anonymi Descripto Europea Orientalis'' <ref>[https://books.google.mk/books?id=_sHmTRCEe7kC&pg=PA23&lpg=PA23&dq=Anonymi+Descripto+Europea+Orientalis&source=bl&ots=C5P_p9ACXA&sig=dT1vCvOws5MrLZe3twu1pTI9g-s&hl=mk&sa=X&ved=0ahUKEwjuo-aqoe_XAhUGuRQKHTCHAHkQ6AEIJTAA#v=onepage&q=Anonymi%20Descripto%20Europea%20Orientalis&f=false Anonymi Descripto Europea Orientalis] (Përshkrim: Anonim I Europës Lindore) faqe. 33,34. Marrë 4 Dhjetor 2017</ref>. Kjo vepër mesjetare latine e vitit 1308 trajton vendet dhe viset e [[Evropa lindore|Europës Lindore]], veçanërisht vendet e Gadishullit Ballkanik. Mendohet se autori ishte një prift frëng i urdhrit dominikan, i cili u dërgua nga kisha në Serbi.<ref>Teksti i ''Anonymi Descripto Europea Orientalis'' ekziston në disa dorëshkrime, si për shembull Ms. Lat 5515 dhe Ms. Lat 14693 në Bibliotekën Kombëtare të Parisit, Ms 263 në Bibliotekën e qytetit Poatie (Poitiers) në Francë dhe Cod. Lat. 66 në Bibliotekën Universitare të Laiden-it të Holandës.</ref> Përshkrimi Anonim ka kapituj mbi viset e ndryshme të Greqisë bizantine, mbi Rashën, Bullgarinë, Ruteninë, Hungarinë, Poloninë, Boheminë si dhe një kapitull mbi Shqipërinë, një përshkrim të rrallë të këtij vendi dhe të këtij populli në shekullin e katërmbëdhjetë.<ref>Në tekst thuhet se Shqipëria ka “banorë me të vërtetë luftëtarë, të cilët janë harkëtarë dhe ushtarë të shkëlqyeshëm… të cilët nuk kanë qytete, kampe, fortifikime ose ferma, por jetojnë në [[çadra]] dhe janë gjithmonë në lëvizje nga një vend në tjetrin”. Kapitulli mbi Shqipërinë mbaron duke theksuar edhe këtu ekzistencën e gjuhës shqipe: “''Habent enim Albani prelati linguam distinctam a Latinis, Grecis et Sclavis ita quod in nullo se inteligunt cum aliis nationibus''” (Shqiptarët e lartpërmendur kanë një gjuhë të veçantë nga gjuha e latinëve, grekëve dhe sllavëve , kështu që nuk mund të komunikojnë fare me kombe të tjerë).</ref> Rasti i tretë, ku gjuha shqipe përmendet gjendet në një vepër të shkruar nga një shtegtar i krishterë në udhëtimin për në Tokën e Shenjtë në vitin 1322.<ref>[https://celt.ucc.ie/published/L300002-001/ The journey of Symon Semeonis from Ireland to the Holy Land].celt.ucc.ie . Marrë 4 Dhjetor 2017</ref> Shkrimet e shtegtarëve në rrugën për Tokën e Shenjtë përbëjnë një burim kryesor informacioni mbi vendet e Mesdheut Lindor në gjysmën e parë të mijëvjeçarit të dytë. Në këtë rast, dy shtegtarë angloirlandezë me emrat Symeon Semeonis dhe Hugo Iluminator, që mund t’i quajmë shqip Simon Simoni dhe Hugo Iluminatori, kaluan në Shqipëri në vitin 1322 dhe Simoni shkroi përshtypjet e tij në një lloj udhëpërshkrimi.<ref name=":0" /><ref>Symon Simeonis [https://books.google.mk/books/about/Itinerarium_Symonis_Semeonis_ab_Hybernia.html?id=7hsgswEACAAJ&redir_esc=y Itinerarium Symonis Semeonis ab Hybernia ad Terram Sanctam].[https://www.google.mk/search?tbo=p&tbm=bks&q=bibliogroup:%22Scriptores+Latini+Hiberniae%22&source=gbs_metadata_r&cad=6 Bibliogroup:"Scriptores Latini Hiberniae"] Dublin Institute for Advanced Studies, 1960. 127 faqe.</ref> Rastin e katërt ku përmendet ekzistenca e gjuhës shqipe e kemi në vitin 1332 në veprën e një murgu frëng të urdhrit dominikan me emrin Brokard (Lat. Brocardus monacus). Në traktatin e tij latin të quajtur ''Directorium ad passagiumfaciendum'' (Udhëzime për kapërcimin e detit), Brokardi shënon fjalinë tashmë të njohur në letërsinë shqipe: “''Licet Albaneses aliam omnio linguam a latina habeant et diversam, tamen litteram latinam habent in uso et in omnibus suis libris''” (Shqiptarët kanë një gjuhë tjetër krejt të ndryshme nga latinishtja, megjithatë, përdorin shkronja latine në të gjithë librat e tyre). {{Citim i duhur}}<ref name=":0" /> Regjistrimi i parë audio i shqipes u bë nga [[Norbert Jokl]] më 4 prill 1914 në [[Vjena|Vienë]].<ref>[[Robert Elsie]] (2010). [https://books.google.com/books?id=6inIiCF_930C&pg=PA216 ''Historical Dictionary of Albania'']. Rowman & Littlefield. faqe. 216. [[International Standard Book Number|ISBN]] [[Speciale:BookSources/978-0-8108-6188-6|978-0-8108-6188-6]]. Marrë 4 Dhjetor 2017</ref> Gjatë periudhës pesë shekullore të [[Shqipëria osmane|sundimit osman]] në [[Shqipëria|Shqipëri]], qeveria osmane ndaloi që më 1881 e deri më 1908 shkrimin dhe këndimin nëpër shkolla. Ky urdhër nuk ndaloi natyrisht ata që merreshin me letërsinë shqiptare të vazhdonin në punën e tyre, por pengoi arsimimin kombëtar për gati 30 vjet.<ref>[[Eqrem bej Vlora|Vlora E]]., ''Një vështrim mbi kulturën e popullit Shqiptar,'' Romë: Arti Grafiche Comm. A. Urbinati, “Shêjzat = [Le Pleiadi]: Vjeti VII, Nr. 05 - 06 - 07 - 08. fq. 215.</ref> === Afinitetet gjuhësore === {{Kryesor|Gjuha ilire|Gjuha Paleo-Sarde}} Shqipja konsiderohet një [[Gjuha e izoluar|gjuhë e izoluar]] brenda familjes indo-evropiane; asnjë gjuhë tjetër nuk është e lidhur drejtpërdrejt me [[Familjet e Gjuhëve|degën]] e saj. Të vetmet gjuhë të tjera që janë anëtare të vetme mbijetuese të një dege të gjuhëve indo-evropiane janë [[Gjuha armene|armenishtja]] dhe [[greqishtja]]. Kohët e fundit, Alberto G. Areddu ka zbuluar një numër të madh izoglosash (deri në 60), veçanërisht në fitonimi, me gjuhën paleo-sardinase [https://www.academia.edu/164946385/Unipotesi_balcanica_per_il_Nuragico] Gjuha shqipe është pjesë e [[Familjet e Gjuhëve|grupit gjuhësor]] [[Gjuhët indo-evropiane|indo-evropian]] dhe konsiderohet të ketë evoluar nga një prej gjuhëve [[Gjuhët paleo-ballkanike|paleo-ballkanike]] të antikitetit,<ref>Fine, JA. ''Ballkani mesjetar i hershëm''. Universiteti i Michigan Press, 1991. f.11. [https://books.google.com/books?id=YbS9QmwDC58C&printsec=frontcover&dq=isbn:0472081497&cd=1#v=onepage&q=&f=false Google Books]</ref><ref>Në librin e tij të fundit, [[Eric P. Hamp|Eric Hamp]] mbështet tezën se gjuha ilire i përket grupit veriperëndimor, se gjuha shqipe rrjedh nga gjuha ilire dhe se shqipja është e lidhur me Messapic, e cila është dialekt i mëparshëm ilir (Studimet krahasuese në gjuhën shqipe, 2007) .</ref><ref>Gjuhët e lashta të Europës - Roger D. Woodard "Gjuha moderne shqipe, që është konjektuar, është pasardhëse direkt nga ilirët e lashtë ..."</ref> megjithëse ende është e paqartë se cila gjuhë e veçantë paleo-ballkanike përfaqëson paraardhësin e gjuhës shqipe ose ku në Europën Jugore jetonte popullata.<ref>Curtis, Matthew Cowan. [https://eric.ed.gov/?id=ED546136 "Slavic-Albanian Language Contact, Convergence, and Coexistence"].(Kontakti i gjuhës sllavo-shqipe, konvergjenca dhe bashkëjetesa) ProQuest LLC. faqe 16. E pranuar më 31 mars 2017. Përgjithësisht pranohet se shqiptarët vazhdojnë një nga gjuhët e lashta të Ballkanit, ndonëse dijetarët nuk pajtohen se në cilën gjuhë ata flisnin dhe në cilën zonë të Ballkanit ata zunë përpara migrimit të sllavëve në Ballkan.</ref> Në përgjithësi nuk ka dëshmi të mjaftueshme për ta lidhur shqipen me një prej këtyre gjuhëve, qoftë një nga [[Gjuha ilire|gjuhët ilire]] (nga të cilat historianët më së shumti e konfirmojnë), ose [[Gjuha trake|trake]] dhe [[Gjuha dake|dake]].<ref>Curtis, Matthew Cowan. [https://eric.ed.gov/?id=ED546136 "Slavic-Albanian Language Contact, Convergence, and Coexistence"]. (Kontakti i gjuhës sllavo-shqipe, konvergjenca dhe bashkëjetesa). ProQuest LLC. faqe 18. Marrjen e 31 marsit 2017. Pra, ndërsa gjuhëtarët mund të debatojnë për lidhjet midis gjuhës shqipe dhe atyre të vjetra të Ballkanit dhe ndërkohë që shumica e shqiptarëve mund të marrin lidhjen gjenealogjike me ilirishten si të pakundërshtueshme, mbetet fakti se ka dëshmi të pamjaftueshme për të lidhur ilirët , trakët, apo dakët me ndonjë gjuhë, përfshirë shqipen.</ref> Midis këtyre mundësive, ilirishtja zakonisht konsiderohet të jetë prova më e mundshme.<ref>Ranko Matasoviq (2012). "Një skemë gramatike shqiptare për studentët e gjuhëve indoeuropiane". Parardhësi më i mundshëm i shqiptarëve ishin ilirët, meqenëse shumë nga Shqipëria e sotme ishin të banuara nga ilirët gjatë antikitetit, por krahasimi i dy gjuhëve është i pamundur sepse pothuajse asgjë nuk dihet për ilirët ... Është më pak a priori mund të supozohet se një gjuhë e vetme flitej në të gjithë Ilirikumin, nga lumi Arsia në Istria, deri në Epir në Greqi, kur një uniformitet i tillë gjuhësor nuk gjendet askund tjetër në Europë përpara pushtimit romak. Për më tepër, ekzaminimi i emrave personalë dhe toponimeve nga Illyricum tregon se disa zona onomastike mund të dallohen dhe këto zona onomastike mund të korrespondojnë me gjuhët e ndryshme të folura në Ilirikun e lashtë. Nëse ilirët në të vërtetë flasin disa gjuhë të ndryshme, lind pyetja - nga e cila zhvillohet shqipja gjuha 'ilire' dhe kjo pyetje nuk mund të përgjigjet derisa të zbulohen të dhëna të reja.</ref> Edhe pse shqiptarët ndajnë [[isogloss]] leksik me [[Gjuha greke|greqishten]], [[gjuhët gjermanike]], dhe në një masë më të vogël me [[gjuhët baltike|balto]]-[[Gjuhët sllave|sllave]], fjalori i shqipes është mjaft i dallueshëm. Në vitin 1995, Taylor, Ringe dhe Warnow, duke përdorur teknika sasiore gjuhësore, gjetën se shqipja duket që përbën një "nëngrup me gjuhët gjermanike". Megjithatë, ata argumentuan se ky fakt nuk është i rëndësishëm, pasi shqipja ka humbur shumë nga fjalori dhe [[Morfologjia (gjuhësi)|morfologjia]] e saj origjinale, dhe kështu kjo "lidhje që duket e ngushtë me gjuhët gjermanike mbështetet vetëm në disa ngjashmëri leksikore - pothuajse asnjë dëshmi fare"<ref>Ann Taylor, Donald Ringe and Tandy Warnow, 2000, "[https://books.google.com.au/books?id=RtsLKLhCZ0EC&pg=PA392&dq=Character+Based+Reconstruction+of+a+Linguistic+Cladogram+Albanian&hl=en&sa=X&redir_esc=y#v=onepage&q=Albanian%20cognates&f=false Character Based Reconstruction of a Linguistic Cladogram]", ("Rindërtimi i Karakteri i një Cladogrami Gjuhësor"), në (eds) John Charles Smith, Delia Bentley Gjuhësi Historike 1995: Vëllimi 1: Çështje të përgjithshme dhe gjuhë jo-gjermanike. Dokumente të përzgjedhura nga Konferenca e 12-të Ndërkombëtare mbi Gjuhësinë Historike, Mançester, gusht 1995, Amsterdam, botimi i John Benjamins, f. 400.</ref> === Ndikimet e hershme gjuhësore === [[Fjala e huazuar|Huazimet]] më të hershme të certifikuara në gjuhën shqipe vijnë nga [[Dorishtja]],<ref>Huld, Martin E. (1986). "Shtrirja e theksuar e fjalëve të huaja greke në gjuhën shqipe". Zeitschrift für vergleichende Sprachforschung (99,2): 245-253.</ref> ndërsa ndikimi më i fortë erdhi nga [[Gjuha latine|latinishtja]]. Sipas Mateu C. Curtis, huazimet nuk tregojnë domosdoshmërisht vendndodhjen gjeografike të paraardhësit të gjuhës shqipe.<ref>Curtis, Matthew Cowan. [https://eric.ed.gov/?id=ED546136 "Slavic-Albanian Language Contact, Convergence, and Coexistence"]. ("Kontakti i gjuhës sllavo-shqipe, konvergjenca dhe bashkëjetesa") ProQuest LLC. faqe 16. Numri i huazimeve nuk është domosdoshmërisht një argument bindës për vendosjen gjeografike, pasi fjalët e huazuara mund të zëvendësohen në zhvillimet e mëvonshme të gjuhës (sidomos duke pasur parasysh huamarrjen e madhe që shqiptari më vonë ka bërë nga latinishtja dhe sllave para se të hartohet ndonjë leksik i shqipes) ... atdheu i shqiptarëve.</ref> Megjithatë, sipas gjuhëtarëve të tjerë, fjalët e huazuara mund të ndihmojnë për të marrë një ide rreth vendit të origjinës dhe evoluimit të gjuhës shqipe.<ref>Douglas Q. Adams (January 1997). [https://books.google.it/books?id=tzU3RIV2BWIC&pg=PA11 ''Encyclopedia of Indo-European Culture''] (Enciklopedia e Kulturës Indo-Europiane). Taylor & Francis. p. 11.[[International Standard Book Number|ISBN]] [[Speciale:BookSources/978-1-884964-98-5|978-1-884964-98-5]]. <q>Fjalët e huazuara nga greqishtja dhe latinishtja datojnë para epokës së krishtit dhe sugjerojnë që paraardhësit e shqiptarëve duhet të kenë okupuar Shqipërinë deri atëherë të kenë zhytur huazime të tilla nga fqinjët e tyre historikë. Ndërsa ilirët pushtuan territorin shqiptar në këtë kohë, ata janë përfituesit më të mundshëm të këtyre huazimeve.</q></ref><ref>Vladimir Orel (2000). [https://books.google.com/books?id=xvKH56aT5mEC&pg ''A concise historical grammar of the Albanian language: reconstruction of Proto-Albanian''] (Një gramatikë e shkurtër historike e gjuhës shqipe: rindërtimi i proto-shqiptarëve.) BRILL. p. 23. [[International Standard Book Number|ISBN]] [[Speciale:BookSources/978-90-04-11647-4|978-90-04-11647-4]]. <q>Huazimet latine janë të një rëndësie të jashtëzakonshme për historinë e fonologjisë shqiptare, sidomos të vocalizmit të saj. Kohëzgjatja e huamarrjes ishte aq e gjatë sa që huazimet reflektojnë disa faza kronologjike të dallueshme.</q></ref> Sipas një grupi tjetër të gjuhëtarëve, Shqipja vjen nga një zonë e vendosur në lindje të përhapjes së saj të tanishme gjeografike për shkak të disa artikujve të zakonshëm leksikor që gjenden midis gjuhës shqipe dhe asaj rumune.<ref>Curtis, Matthew Cowan. [https://eric.ed.gov/?id=ED546136 "Slavic-Albanian Language Contact, Convergence, and Coexistence"]. ("Kontakti i gjuhës sllavo-shqipe, konvergjenca dhe bashkëjetesa"). ProQuest LLC. faqe 17. Një pikë tjetër që disa studiues bëjnë është fakti se shqiptarët dhe rumanët ndajnë shumë artikuj leksikorë; kjo ka bërë që disa të besojnë se shqiptarët kanë origjinën në lindje të përhapjes së tanishme gjeografike (Georgiev 1957; Hamp 1994).</ref> Periudha gjatë së cilës ndërveprou proto-shqipja dhe latinishtja ishte e zgjatur dhe e tërhequr afërsisht nga shekulli i II para Krishtit deri në shekullin e 5-të.<ref>Mallory & Adams 1997, f. 9.</ref> Kjo mbështetet në afërsisht tre shtresa huamarrjesh, numri më i madh që i përket shtresës së dytë. E para, me huazimet më pak, ishte një kohë e ndërveprimit më pak të rëndësishëm. Periudha përfundimtare, ndoshta duke paraprirë pushtimeve sllave apo gjermane, gjithashtu ka një numër shumë më të vogël huamarrjesh. Çdo shtresë karakterizohet nga një trajtim i ndryshëm i shumicës së zanoreve, shtresa e parë që ka disa që ndjekin evolucionin e hershëm proto-shqip në gjuhën shqipe; shtresat e mëvonshme pasqyrojnë ndryshimet e zanoreve endemike në fund Latine dhe me sa duket Proto-Romance. Ndryshime të tjera formuese përfshijnë sinkretizmin e disa përfundimeve të lëndëve të emrave, veçanërisht në shumës, si dhe një palatalizim në shkallë të gjerë. Një periudhë e shkurtër pas shekujve 7 dhe 9, e cila u karakterizua nga huazime të rënda nga sllavët jugorë, disa prej të cilave paraprijnë ndryshimin "o-a" të përbashkët në format moderne të këtij grupi gjuhësor. Duke filluar në shekullin e 9-të, ka pasur një periudhë të karakterizuar nga kontakti i zgjatur me pro-rumunët ose vllehët, edhe pse huamarrja leksikore duket të ketë qenë kryesisht e njëanshëme - nga shqipja në rumanisht. Huamarrja e tillë tregon se rumunët migruan nga një zonë ku shumica ishte sllave (dmth. Bullgaria e Mesme) në një zonë me shumicën e folësve shqiptarë ([[Dardania]], ku vllehët regjistrohen në shekullin e 10-të). ndoshta lidhur me zgjerimin e Perandorisë Bullgare në Shqipëri rreth asaj kohe. === Ndikimi latin === [[Jernej Kopitar]] (1780-1844) ishte i pari që vuri në dukje ndikimin e latinishtes në gjuhën shqipe dhe pretendonte se „fjalë latine në gjuhën shqipe kishin shqiptimin e kohës së perandorit August“.<ref>Kopitar 1829, faq. 254.</ref> Kopitar dha shembuj të tillë si ''qiqer'' shqip nga latinisht ''cicer'' (që do të thotë bizele), ''qytet'' nga ''civitas'', ''peshk'' nga ''piscis'' dhe ''shigjetë'' nga ''sagitta''. Shprehjet e ashpra të latinishtes ⟨c⟩ dhe ⟨g⟩ mbahen si ndalesa palatare dhe velare në huazimet e gjuhës shqipe. Gustav Meyer (1888)<ref>Meyer 1888, faqe. 805.</ref> dhe [[Wilhelm Meyer-Lübke]] (1914)<ref>Meyer-Lübke 1914, faqe. 32</ref> më vonë e vërtetuan këtë. Meyer vuri në dukje ngjashmërinë midis foljeve në gjuhën shqipe: ''shqipoj'' dhe ''shqiptoj'' dhe fjala latine ''excipio'' (që do të thotë të mirëevini). Prandaj, ai besonte se fjala ''shqiptar'' rrjedh nga ''shqipoj'', e cila nga ana e saj rrjedh nga fjala latine ''excipio''. [[Johann Georg von Hahn]], një gjuhëtar austriak, kishte propozuar të njëjtën teori në 1854.<ref>Bardhyl Demiraj (2010). ''Wir sind die Deinen. Studien zur albanischen Sprache, Literatur und Kulturgeschichte, dem Gedenken an Martin Camaj (1925–1992) gewidmet''. Harrassowitz Verlag.(në gjermanisht) [[International Standard Book Number|ISBN]] [[Speciale:BookSources/978-3-447-06221-3|978-3-447-06221-3]].</ref> [[Eqrem Çabej]] gjithashtu vuri re, ndër të tjera, elementet arkaike latine në shqip:<ref>Çabej 1962, faqe. 13–51</ref> # Latinishtja /au/ bëhet në gjuhën shqipe /a/ në huazimet më të hershme: ''aurum'' → ''ar''; ''gaudium'' → ''gaz''; ''lauri'' → ''lar''. Latinishtja / au / është ruajtur në huazimet e mëvonshme, por ndryshohet në një mënyrë të ngjashme me greqishten: ''causa'' → ''kafshë''; ''laud'' → ''lavd''. # Latinishtja /ō/ bëhet në gjuhën shqipe /e/ në huazimet më të vjetra latine: ''pōmum'' → ''pemë''; ''hōra'' → ''herë''. Një ndryshim analog i ndodhur nga indoevropiane në shqip; PIE *''nōs'' u bë shqipe, PIE *''oḱtō'' + prapashtesa -''ti'' u bë tetë shqipe etj. # Shprehjet e brendshme dhe fillestare të pazgjidhura latine humbasin në shqip: ''cubitus'' → ''kub''; ''medicus'' → ''mjek''; ''palūdis'' → ''padūlis'' → ''pyll''. Një ndryshim analog ka ndodhur nga indoevropiane në shqip. Në të kundërt, në huazimet e mëvonshme latine, ruhet rrokje e brendshme: ''paganus'' „pagan“ → ''(i) pëgërë''; ''plaga'' → ''plagë'' etj. # Latinishtet të qiellzorizuara /tj/, /dj/, /kj/ për shqip /s/, /z/, /c/: ''vitius'' → ''ves''; ''ratiō'' → ''arsye''; ''radius'' → ''rreze''; ''faciēs'' → ''faqe''; ''socius'' → ''shoq'' etj. Nga ana tjetër, latinishtja /s/ u ndryshua në /ʃ/ në shqip. Haralambie Mihăescu demonstoi se: * Rreth 85 fjalë latine kanë mbijetuar në gjuhën shqipe, por jo (si të trashëguara) në asnjë gjuhë romane. Disa shembuj janë: ''bubulcus'' → ''bulk'' → ''bujk'', ''hībernālia'' → ''mërrajë'', ''sarcinārius'' → ''shelqëror'', ''trifurcus'' → ''tërfurk''; ''accipiter'' „skifter“ → greqishtja ''khíphtéri'', ''khephtéri'' → *''qiftër'' → ''qift'', greq. ''chelydros'' → lat. ''celsydri'' → ''kulshedër'', ''kuçedër'', ''splēnēticum'' → ''shpënetkë'' → ''shpretkë'', ''solanum'' → ''shullë''<ref>Mihaescu 1966, faqe. 1, 30.</ref> * 151 fjalë shqipe me origjinë latine nuk ishin trashëguar në gjuhën rumune. Disa shembuj përfshijnë ''mik'' në shqip nga latinisht ''amicus'', ose ''armik'' nga ''inimicus'', ''arsye'' nga ''ratiōnem'', ''bekoj'' nga ''benedicere'', ''qelq'' nga ''calix'' (''calicis''), ''kështjellë'' nga ''castellum'', ''qind'' nga ''centum'', ''gjel'' nga ''gallus'', ''gjymtyrë'' nga ''iūnctūra'', ''mjek'' nga ''medicus'', ''rrjetë'' nga ''rēte'', ''shpresë'' nga ''sperare'', ''vullnet'' nga ''voluntātis''<ref>Mihaescu 1966, faqe. 1, 21.</ref> * Disa terminologji të kishës shqiptare kanë tipare fonetike që tregojnë huamarrjen e tyre të hershme nga latinishtja. Disa shembuj përfshijnë altarin shqiptar nga altari latin, ''engjëll'' nga ''angelus'', ''bekoj'' nga ''benedicere'', ''i krishterë'' nga ''christianus'', ''kryq'' nga ''crux'' (''crucis''), ''kishë'' nga ''ecclesia'', ''ipeshkëv'' nga ''episcopus'', ''ungjill'' nga ''evangelium'', ''mallkoj'' nga ''maledicere'', ''meshë'' nga ''missa'', ''murg'' nga ''monachus'', ''(i) pëgërë'' nga ''paganus''<ref>Mihaescu 1966, faqe. 1–2.</ref> Autorët e tjerë<ref>Rosetti 1986, faqe. 195–197.</ref> kanë zbuluar huazimet latine në gjuhën shqipe me një model të lashtë të shëndoshë që nga shekulli i 1 para Krishtit,{{Citim i duhur}} për shembull, ''qingëlë'' shqip nga ''cingulum'' latine dhe shqipj e ''vjetër'' nga latinishtja ''vetus'', ''veteris''. Gjuhët romane trashëguan këto fjalë nga latinishtja popullore: lat. pop. *''cingla'' u bë [[Gjuha rumune|rumanishtja]] ''chingă'', që do të thotë „barku i barkut, qafa e shtratit“, dhe latinishtja popullore ''vetrānus'' u bë rumanishtja ''bătrân'', që do të thotë ''i vjetër''. Shqip, [[Gjuha baske|baskishtja]] dhe gjuhët mbijetuese [[Gjuhët keltike|keltike]] si [[Gjuha bretoneze|breton]] dhe [[Gjuha e Uellsit|uellsisht]], janë gjuhët joromane që sot kanë këtë lloj gjërësish të gjerë latine që datojnë nga kohët e lashta romake, të cilat kanë pësuar ndryshime të shëndosha të lidhura me gjuhët. Gjuhë të tjera në ose pranë zonës së dikurshme romake ose erdhën në vendin e ngjarjes më vonë (turqisht, gjuhët sllave, arabisht) ose hidheshin pak nga latinishtja pavarësisht bashkëjetesës me të (greke, gjermane), edhe pse gjermanishtja ka disa huazime latine të lashta (''Fenster'', ''Käse'', ''Köln''). Studiuesit rumunë, të tillë si Vatasheku dhe Mihaesku, duke përdorur analizat leksikore të gjuhës shqipe, kanë arritur në përfundimin se shqipja u ndikua shumë nga një gjuhë romance e zhdukur, e cila ishte e dallueshme nga rumanishtja dhe [[gjuha dalmate]]. Për shkak se fjalët latine të përbashkëta vetëm me gjuhën rumune dhe shqipe janë dukshëm më të vogla se ato që janë të përbashkëta vetëm me romancën shqipe dhe perëndimore, Mihaesku argumenton se gjuha shqipe ka evoluar në një rajon me kontakt shumë më të madh me rajonet e romances perëndimore sesa me rajonet rumune, dhe e vendosi këtë rajon në Shqipërinë e tanishme, Kosovë dhe Maqedoninë Perëndimore, që përfshin në lindje deri në [[Manastiri (qytet)|Manastir]] dhe [[Prishtina|Prishtinë]].<ref>Madgearu, Alexandru and Gordon, Martin. ''The Wars of the Balkan ('' Luftërat e Gadishullit Ballkanik: Origjina e tyre Mesjetare). Faqet 146-147. </ref> === Prania dhe vendndodhja historike === Vendi dhe koha kur u formua gjuha shqipe është e pasigurtë.<ref>[https://balkanologie.revues.org/2272 "Mythifying the Albanians : A Historiographical Discussion on Vasa Efendi's "Albania and the Albanians""]. ("Mitifikimi i shqiptarëve: Një diskutim historik mbi" Shqipërinë dhe shqiptarët "të Vasa Efendisë".) ''balkanologie.revues.org''.</ref> Gjuhëtari amerikan [[Eric P. Hamp|Eric Hamp]] deklaroi se gjatë një periudhe kronologjike të panjohur një popullsi para-shqiptare (e quajtur "Albanoid" nga Hamp) zona të banuara që shtrihen nga [[Polonia]] në Ballkanin Jugperëndimor.<ref>Curtis, Matthew Cowan. [https://eric.ed.gov/?id=ED546136 "Slavic-Albanian Language Contact, Convergence, and Coexistence"].("Kontakti i gjuhës sllavo-shqipe, konvergjenca dhe bashkëjetesa"). ProQuest LLC. faqe 17. për shembull, argumenton që nga një kohë e papërcaktuar një popullsi para-shqiptare (Albanoid në termin Hamp,) populluar zona që shtrihen nga Polonia në zonën aktuale</ref> Analiza të mëtejshme kanë sugjeruar se ajo ishte në një rajon malor dhe jo në një kodër ose bregdet:<ref>Hamp 1963.</ref> ndërkohë që fjalët për bimët dhe kafshët karakteristike të rajoneve malore janë tërësisht origjinale, emrat për peshk dhe për aktivitetet bujqësore (si [[Parmenda|lërim]]) janë marrë hua nga gjuhë të tjera.<ref>Fine 1991, faqe. 10.</ref> Një analizë më e thellë e fjalorit, megjithatë, tregon se kjo mund të jetë pasojë e një dominimi të tejzgjatur të latinishtes të zonave bregdetare dhe të thjeshtë të vendit, dhe jo dëshmi e mjedisit origjinal ku u formua gjuha shqipe. Për shembull, fjala për 'peshk' është huazuar nga latinishtja, por jo fjala për "gushat", e cila është vendase. Indigjenët janë gjithashtu fjalët për "anije", "trap", "lundrim", "raft detar" dhe disa emra të llojeve të peshkut, por jo fjalët për "vela", "radhë" dhe "port" objekte që kanë të bëjnë me vetë navigacion dhe një pjesë të madhe të faunës së detit. Kjo më tepër tregon se proto-shqiptarët u larguan nga zonat bregdetare në kohë të hershme (ndoshta pas pushtimit latin të rajonit) duke humbur kështu pjesë të mëdha (ose shumica) të leksikut të mjedisit detar. Një fenomen i ngjashëm mund të vërehet me terma bujqësorë. Ndërsa fjalët për "tokën e punueshme", "misri", "gruri", "drithërat", "vreshtin", "zgjedha", "korrja", "mbarështimi i gjedhëve" etj janë lindje, fjalët për "lërim" 'fermë' dhe 'fermeri', praktikat bujqësore dhe disa mjete të korrjes janë të huaja. Kjo, përsëri, tregon për kontakt të ngushtë me gjuhët dhe njerëzit e tjerë, në vend që të sigurojë dëshmi për një Urheimat të mundshëm.{{Citim i duhur}} Qendra e vendbanimit shqiptar mbeti [[Lumi i Matit|lumi Mat]]. Në vitin 1079, ata u regjistruan më larg në jug në luginën e [[Shkumbini|lumit Shkumbin]].<ref>Kazhdan 1991, pp. 52–53.</ref> Shkumbin, një lumë sezonal që shtrihet pranë rrugës së vjetër [[Via Egnatia|Via Egnatia]], është përafërsisht kufiri i divizionit dialektik parësor për gjuhën shqipe, [[Toskërishtja|toskërishtes]] dhe [[Gegërishtja|gegërishtes]]. Karakteristikat e Toskërishtes dhe Gegërishtes në trajtimin e gjuhës amtare dhe fjalëve të huaja nga gjuhë të tjera janë dëshmi se ndarja dialektale parapriu migrimin sllav në Ballkan,<ref>Brown & Ogilvie 2008, p. 23.</ref><ref>Fortson 2004, p. 392</ref><ref>Mallory & Adams 1997, faqe. 9.</ref> që do të thotë se në atë periudhë (nga Shek. 5 deri në Shekulli i 6-të pas Krishtit), shqiptarët po pushtonin pothuajse të njëjtën zonë rreth lumit Shkumbin, i cili shtrihej në [[Linja e Jireçekut|linjën e Jireçekut]].<ref>Demiraj 1999.</ref> Referimet për ekzistencën e gjuhës shqipe si gjuhë të dallueshme mbijetojnë nga shekulli i 14-të, por nuk është cituar ndonjëgjë specifike. Dokumentet më të vjetra të mbijetuara të shkruara në shqip janë "[[Formula e pagëzimit]]", ''Un'te paghesont 'pr'emenit t'Atit e t'Birit e t'Spertit Senit''. ("Unë të pagëzoj në emër të Atit, Birit dhe Shpirtit të Shenjtë") të regjistruara nga Pal Engjelli, Peshkopi i Durrësit në vitin 1462 në dialektin gegë dhe disa vargje të [[Besëlidhja e Re|Dhiatës së Re]] nga ajo periudhë. Libri më i vjetër i njohur shqiptar i shtypur, [[Meshari]], u shkrua në vitin 1555 nga [[Gjon Buzuku]], një klerik [[Kisha Katolike|katolik]]. Në 1635, [[Frang Bardhi]] shkroi fjalorin e parë latinisht-shqip. Besohet se shkolla e parë shqipe është hapur nga françeskanët në vitin 1638 në [[Pllanë]]. Një nga fjalorët më të hershëm të gjuhës shqipe u shkrua në vitin 1693, i cili ishte një dorëshkrim i [[Gjuha italiane|gjuhës italiane]] i shkruar nga kapiten i detit malazez [[Julije Balović]] ''Pratichae Schrivaneschae'' dhe përmban një fjalor shumëgjuhësh me qindra fjalë të përdorura më shpesh në jetën e përditshme në italisht, Slavo-Illiririsht , Greqisht, shqipe dhe [[Gjuha turke|turke]].<ref>Pantić, Miroslav (1990). [https://books.google.com/books?id=G5FiAAAAMAAJ ''Književnost na tlu Crne Gore i Boke Kotorske od XVI do XVIII veka'']. Srpska književna zadruga. p. 98</ref> === Karakteristikat Proto-IE === Edhe pse shqipja është përmendur si "motra e çuditshme" për disa fjalë që nuk korrespondojnë me të afërmit e IE, ajo ka ruajtur shumë karakteristika proto-IE: për shembull, përemri demonstrative *''*ḱo-'' është stërgjyshor shqiptar ''ky/kjo'' dhe Anglisht ''he'', por jo në anglisht ''this'' apo rusisht ''etot.'' Shqipja krahasohet me gjuhët e tjera indo-evropiane më poshtë, por thekson se shqipja ka shfaqur disa raste të dukshme të domethënies semantike (si ''motër'' në vend të "nënës" ose kreditë latine, ''gjelbër'' dhe ''verdhë'' që janë kthyer në kuptim). {| class="wikitable" border="1" cellspacing="0" cellpadding="4" |+Krahasimi me gjuhët tjera indo-evropiane !Shqip !! muaj !! i ri / e re !! nënë !! motër !! natë !! hundë !! tre !! i zi /e zezë !! i kuq / e kuqe !! i/e gjelbër/blertë !! i/e verdhë !! ujk |- ! colspan="13" style="text-align:center; background:#dedede;color:#000" | Tjera [[Gjuhët indo-evropiane|Gjuhë indo-evropiane]] |- | '''[[Sanskrit]]''' || māsa|| nava || mātṛ || svasṛ || nakti || nasa || tri || kāla || rudhira || hari || pīta || vṛka |- | '''[[Gjuha perse|Persisht]]''' || māh|| nou || mādar || xāhar || shab || damāg || se || siāh || sorkh || sabz || zard || gorg |- | '''[[Gjuha angleze|Anglisht]]''' || month || new || mother || sister || night || nose || three || black || red || green || yellow || wolf |- | '''[[Gjuha frënge|Frëngjisht]]''' || mois || nouveau || mère || sœur || nuit || nez || trois || noir || rouge || vert || jaune || loup |- | '''[[Gjuha latine|Latinisht]]''' || mēnsis || novus || māter || soror || nox || nasus || trēs || āter, niger || ruber || viridis || flāvus, gilvus || lupus |- | '''[[Gjuha rumune|Rumanisht]]''' || luna || nou/noi || mamă || soră || noapte || nas || trei || negru || roşu || verde || galben || lup |- | '''[[Gjuha italiane|Italisht]]''' || mese || nuovo || madre/mamma || sorella || notte || naso || tre || nero || rosso || verde || giallo || lupo |- | '''[[Gjuha irlandeze|Irlandisht]]''' || mí || nua || máthair || deirfiúr || oiche || srón || trí || dubh || dearg || glas, uaine || buí || mac tíre, faolchú |- | '''[[Gjuha uellsisht|Uellsisht]]''' || mis || newydd || mam || chwaer || nos || trwyn || tri || du (/di/) || coch, rhudd || gwyrdd, glas || melyn || blaidd |- | '''[[Gjuha letoneze|Letonisht]]''' || mēnesis || jauns || māte || māsa || nakts || deguns || trīs || melns || sarkans || zaļš || dzeltens || vilks |- | '''[[Gjuha greke|Greqishtja antike]]''' || μήν<br /> <small>mēn</small> || νέος<br /> <small>néos</small> || μήτηρ<br /> <small>mētēr</small> || αδελφή<br /> <small>adelphē</small> || νύξ<br /> <small>núx</small> || ῥίς<br /> <small>rhís</small> || τρεῖς<br /> <small>treĩs</small> || μέλας<br /> <small>mélas</small> || ἐρυθρός<br /> <small>eruthrós</small> || χλωρός<br /> <small>khlōrós</small> || ξανθός<br /> <small>xanthós</small> || λύκος<br /> <small>lúkos</small> |- | '''[[Gjuha bullgare|Bullgarisht]]''' || месец<br /> <small>mesec</small> || нов<br /> <small>nov</small> || майка<br /> <small>majka</small> || сестра<br /> <small>sestra</small> || нощ<br /> <small>nošt</small> || нос<br /> <small>nos</small> || три<br /> <small>tri</small> || черен<br /> <small>čeren</small> || червен<br /> <small>červen</small> || зелен<br /> <small>zelen</small> || жълт<br /> <small>žălt</small> || вълк<br /> <small>vălk</small> |- | '''[[Gjuha serbe|Serbisht]]''' || месец<br /> <small>mesec</small> || нов<br /> <small>nov</small> || мајка<br /> <small>majka</small> || сестра<br /> <small>sestra</small> || ноћ<br /> <small>noć</small> || нос<br /> <small>nos</small> || три<br /> <small>tri</small> || црн<br /> <small>crn</small> || црвен<br /> <small>crven</small> || зелен<br /> <small>zelen</small> || жут<br /> <small>žut</small> || вук<br /> <small>vuk</small> |- | '''[[Gjuha kroate|Kroatisht]]''' || mjesec || nov || majka || sestra || noć || nos || tri || crn || crven || zelen || žut || vuk |- | '''[[Gjuha lituane|Lituanisht]]''' || mėnesis/mėnuo|| naujas || mama || sesuo/sesė || naktis || nosis || trys || juoda || raudona || žalia || geltona || vilkas |} === Korrespondencat fonologjike shqiptare-PIE === Fonologjikisht, shqipja nuk është aq konservatore. Ashtu si shumë aksione të IE, ajo ka shkrirë dy seri të ndalimeve të shprehura (p.sh., të dyja * d dhe * dʰ u bënë d). Përveç kësaj, ndalesa zanore tentojnë të zhduken midis zanoreve. Ekziston humbja pothuajse e plotë e rrokjeve përfundimtare dhe humbja shumë e gjerë e rrokjeve të tjera të padëshiruara (p.sh mik, "mik" nga Lat. Amicus). PIE * o shfaqet si (gjithashtu si e nëse një zanore e përparme e lartë vijon), ndërsa * ē dhe * ā bëhen o, dhe PIE * ō shfaqet si e. Të palatet, velaret dhe labiovelarët të gjitha mbeten të dallueshme përpara zanoreve të para, një ruajtje e gjetur ndryshe në gjuhët Luvian dhe në lidhje me Anatolinë. Kështu PIE, * k, dhe * kʷ bëhen th, q dhe s, përkatësisht (para mbrapa zanoreve * ќ bëhet th, ndërsa * k dhe * kʷ shkrihen si k) Një tjetër ruajtje e shquar është ruajtja e fillimit * h4 si Alb. h (të gjitha laringjet e tjera zhduken krejtësisht).<ref>Enciklopedia e kulturës indo-evropiane Nga J. P. Mallory, Douglas Q. Adams Botim: ilustruar Publikuar nga Taylor & Francis, 1997 [[International Standard Book Number|ISBN]] [[Speciale:BurimeteLibrave/1-884964-98-2|1-884964-98-2]], [[International Standard Book Number|ISBN]] [[Speciale:BurimeteLibrave/978-1-884964-98-5|978-1-884964-98-5]]</ref> {| class="wikitable" |+Vazhduesit e mbylltoreve dybuzore indoevropiane në shqip !PIE !Shqip !PIE !Shqip |- |*p |p |''*'''p'''ékʷo'' |'''''p'''jek''  |- |*b |b |''*sor'''b'''éi̯e/o''" |''gjer'''b'''''  |- |*bʰ |b |''*'''bʰ'''aḱeh₂'' |'''''b'''athë'' |} {| class="wikitable" |+Vazhduesit e mbylltoreve dhëmbore indoevropiane në shqip !PIE !Shqip !PIE !Albanian |- |*t |t |''*'''t'''úh₂'' |'''''t'''i''  |- |*d |d |''*'''d'''iHtis'' |'''''d'''itë''  |- | |dh |''*pér'''d'''e/o'' |''pjer'''dh'''''  |- | |g |''*'''d'''l̥h₁gʰós'' |'''''g'''jatë'' (Tosk. dial. ''glatë'') |- |*dʰ |d |''*'''dʰ'''égʷʰe/o'' |'''''d'''jeg''  |- | |dh |''*gʰór'''dʰ'''os'' |''gar'''dh'''''  |} {| class="wikitable" |+Vazhduesit e mbylltoreve qiellzore indoevropiane në shqip !PIE !Shqip !PIE !Albanian |- |*ḱ |th |''*'''ḱ'''éh₁mi'' |'''''th'''em'' |- | |s |''*'''ḱ'''uk'' |'''''s'''utë''  |- | |k |''*'''ḱ'''reh₂u'' |'''''k'''rah''  |- | |ç/c |''*'''ḱ'''entro'' |'''''ç'''andër''  |- |*ǵ |dh |''*'''ǵ'''ómbʰos'' |'''''dh'''ëmb'' |- | |d |''*'''ǵ'''ēusnō'' |'''''d'''ua''  |- |*ǵʰ |dh |''*'''ǵʰ'''edi̯e/o'' |'''''dh'''jes''  |- | |d |''*'''ǵʰ'''r̥sdʰi'' |'''''d'''rithë'' |} {| class="wikitable" |+Vazhduesit e mbylltoreve velare indoevropiane në shqip !PIE !Shqip !PIE !Shqip |- |*k |k |''*'''k'''ágʰmi'' |'''''k'''am'' |- | |q |''*'''k'''lau-ei̯e/o'' |'''''q'''aj'' (Geg ''qanj'', Salamis ''kla'') |- |*g |g |''*h₃lí'''g'''os'' |''li'''g'''ë''  |- | |gj |''*h₁reu'''g'''e'' |''re'''gj'''''  |- |*gʰ |g |''*'''gʰ'''órdʰos'' |'''''g'''ardh'' |- | |gj |''*'''gʰ'''édni̯e/o'' |'''''gj'''ej''  (Geg ''gjêj'') |} {| class="wikitable" |+Vazhduesit e mbylltoreve dhëmborevelare indoevropiane në shqip !PIE !Shqip !PIE !Shqip |- |*kʷ |k |''*'''kʷ'''eh₂sleh₂'' |'''''k'''ollë''  |- | |s |''*'''kʷ'''éle/o'' |'''''s'''jell''  |- | |q |''*'''kʷ'''ṓd'' |'''''q'''ë'' |- |*gʷ |g |''*'''gʷ'''r̥'' |'''''g'''ur''  |- | |z |''*'''gʷ'''ērHu'' |'''''z'''or'' |- |*gʷʰ |g |''*dʰé'''gʷʰ'''e/o'' |''dje'''g'''''  |- | |z |''*h₁en-dʰo'''gʷʰ'''éi̯e/o'' |''nde'''z''''' |} {| class="wikitable" |+Vazhduesit e fishkëllores indoevropiane në shqip !PIE !Shqip !PIE !Shqip |- |*s |gj |''*'''s'''éḱstis'' |'''''gj'''ashtë''  |- | |h |''*no'''s'''ōm'' |''na'''h'''e'' |- | |sh |''*bʰreu'''s'''inos'' |''bre'''sh'''ër'' |- | |th |''*gʷé'''sd'''os'' |''gje'''th''''' |- | |h |''*'''sḱ'''i-eh₂'' |'''''h'''ije'' |- | |f |''*'''sp'''élnom'' |'''''f'''jalë''  |- | |sht |''*h₂o'''st'''i''  |''a'''sht''''' |- | |th |''*'''s'''uh₁s'' |'''''th'''i''  |- | |∅ |''h₁é'''s'''mi'' |''jam'' |} {| class="wikitable" |+Vazhduesit e sonorantëve indoevropiane në shqip !PIE !Shqip !PIE !Shqip |- |*i̯ |gj |''*'''i̯'''ése/o'' |'''''gj'''esh''  |- | |j |''*'''i̯'''uHs'' |'''''j'''u''  |- | |∅ |''*bʰér'''i̯'''ō'' |''bie(r)'' |- | |h |''*streh₂'''i̯'''eh₂'' |''stro'''h'''ë''  |- |*u̯ |v |''*'''u̯'''oséi̯e/o'' |'''''v'''esh'' |- |*m |m |''*'''m'''eh₂tr-eh₂'' |'''''m'''otër'' |- |*n |n |''*'''n'''ōs'' |'''''n'''e'' |- | |nj |''*e'''n'''i-h₁ói-no'' |'''''nj'''ë''  |- | |∅/^ |''*pé'''n'''kʷe'' |''p'''e'''së'', Geg. ''p'''ê'''s'' |- | |r |''*ǵʰeime'''n''''' |''dimë'''r''''' (Geg. ''dimën'') |- |*l |l |''*h₃'''l'''ígos'' |'''''l'''igë'' |- | |ll |''*kʷé'''l'''e/o'' |''sje'''ll''''' |- |*r |r |''*'''r'''epe/o'' |'''''r'''jep'' |- | |rr |''*u̯'''r'''h₁ḗn'' |'''''rr'''unjë'' |- |*n̥ |e |''*h₁'''n̥'''men'' |'''''e'''mër'' |- |*m̥ |e |''*u̯iḱ'''m̥'''ti'' |(''një'')''z'''e'''t'' |- |*l̥ |uj |''*u̯'''ĺ̥'''kʷos'' |''ujk''  |- |*r̥ |ri, ir |''*ǵʰ'''r̥'''sdom'' |''d'''ri'''thë'' |} {| class="wikitable" |+Vazhduesit e laryngeals indoevropiane në shqip !PIE !Shqip !PIE !Shqip |- |*h1 |∅ |''*'''h₁'''ésmi'' |''jam'' |- |*h2 |∅ |''*'''h₂'''r̥tḱos'' |''ari'' |- |*h3 |∅ |''*'''h₃'''ónr̥'' |''ëndërr'' |- |*h4 |h |''*'''h₄'''órǵʰii̯eh₂'' |'''''h'''erdhe'' |} {| class="wikitable" |+Vazhduesit e zanoreve indoevropiane në shqip !PIE !Shqip !PIE !Shqip |- |*i |i |''*s'''í'''nos'' |''gj'''i''''' |- | |e |''*du̯'''i'''gʰeh₂'' |''d'''e'''gë''  |- |*ī |i |''*d'''īH'''tis'' |''d'''i'''të'' |- |*e |e |''*p'''é'''nkʷe'' |''p'''e'''së'' (Gheg ''pês'') |- | |je |''*u̯'''é'''tos'' |''v'''je'''t'' |- |*ē |o |''*ǵʰ'''ē'''sreh₂'' |''d'''o'''rë'' |- |*a |a |''*bʰ'''a'''ḱeh₂''- |''b'''a'''thë'' |- | |e |''*h₂'''é'''lbʰit'' |'''''e'''lb'' |- |*o |a |''*gʰ'''ó'''rdʰos'' |''g'''a'''rdh'' |- |*ō |e |''*h₂oḱt'''ō'''tis'' |''t'''e'''të''  |- |*u |u |''*s'''u'''pnos'' |''gj'''u'''më'' |- |*ū |y |''*s'''uH'''sos'' |''gj'''y'''sh'' " |- | |i |''*m'''ū'''s'' |''m'''i''''' |} == Shqipja standarde == [[Skeda:AlbaniaPeriodical.jpg|parapamje|Gazeta Albania, botim i [[tetor]] [[1899]]]]Formimi i gjuhës letrare kombëtare të njësuar (gjuha standarde), si varianti më i përpunuar i gjuhës së popullit shqiptar, ka qenë një proces i gjatë, që ka filluar që në shekujt XVI-XVIII, por përpunimi i saj hyri në një periudhë të re, në shekullin XIX, gjatë [[Rilindja Kombëtare|Rilindjes Kombëtare]]. Në vitin 1824 [[Naum Veqilharxhi]] filloi punën për të krijuar [[Alfabeti shqip|alfabetin shqip]] dhe në vitin [[1844]] dhe 1845 u botua “[[Ëvetari|Evetar]]”-i. Vaqilharxhi ishte i pari që shprehu qëllimet e [[Rilindja Kombëtare|Rilindjes Kombëtare Shqiptare]] nëpërmjet traktatit të tij, parathënies së “Evetar”-it të parë dhe shumë shkrimeve të tjera.<ref>[http://www.panorama.com.al/veqilharxhi-babai-i-alfabetit-dhe-abetares-shqiptare/ Veqilharxhi,Babai i alfabetit dhe gjuhës shqipe]</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.kosovarimedia.com/index.php/personalitete/37552-naum-veqilharxhi-1797-1846.html|title=Naum Veqilharxhi 1797-1846|url-status=dead|language=sq|access-date=7 dhjetor 2017|archive-date=19 mars 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170319144133/http://kosovarimedia.com/index.php/personalitete/37552-naum-veqilharxhi-1797-1846.html}}</ref> Në programin e Rilindjes, mësimi dhe lëvrimi i gjuhës amtare, përpjekjet për pasurimin e saj dhe pastrimin nga fjalët e huaja dhe të panevojshme, zinin një vend qendror. Gjatë kësaj periudhe, u zhvillua një veprimtari e gjerë letrare, kulturore dhe gjuhësore. Në vitin 1879, u krijua “[[Shoqëria e të Shtypurit Shkronja Shqip|Shoqata e të shtypurit shkronja shqip]]”, që i dha një shtysë të re kësaj veprimtarie.<ref>[https://www.shqiperia.com/Shoqeria-e-te-Shtypurit-Shkronja-Shqip-(Shoqeria-e-Stambollit-1879).313/ Shoqeria e te Shtypurit Shkronja Shqip (Shoqeria e Stambollit 1879)]</ref> U hartuan gramatikat e para me synime normative dhe u bë hapi i parë për hartimin e një fjalori kombëtar i gjuhës shqipe, që është “[[Kostandin Kristoforidhi#Përkthime dhe vepra|Fjalori i Gjuhës Shqipe]]” i [[Kostandin Kristoforidhi]]t, i botuar pas vdekjes së autorit, më 1904. Gjatë periudhës së Rilindjes Kombëtare, u përvijuan dy variante letrare të kombit shqiptar<ref>http://modersmal.skolverket.se/albanska/index.php/component/content/article?id=76:prof-dr-bahri-beci-qmbi-disa-pikalpamje-palr-shqipaln-e-shkruarq{{Lidhje e vdekur}}{{Lidhje e thyer}}</ref>, varianti letrar jugor dhe varianti letrar verior. U bënë gjithashtu, përpjekje për afrimin e këtyre varianteve dhe për njësimin e gjuhës letrare. Detyra e parë që duhej zgjidhur, ishte njësimi i alfabetit. Deri atëherë, shqipja ishte shkruar në disa alfabete: [[alfabeti latin]], [[alfabeti grek]], alfabeti turko-arab dhe alfabete të veçanta. Këtë detyrë e zgjidhi [[Kongresi i Manastirit]], i mbledhur më 14 deri më 22 nëntor të vitit 1908, në qytetin e [[Manastiri (qytet)|Manastirit]], që sot ndodhet në [[Maqedonia e Veriut|Maqedoninë e Veriut]]. Ne këtë Kongres, pas shumë diskutimesh, u vendos që të përdorej një alfabet i ri, i mbështetur tërësisht në alfabetin latin, i plotësuar me nëntë digrame ('''dh''', '''g'''j, '''ll''', '''nj''', '''rr''', '''sh''', '''th''', '''xh''', '''zh'''), dhe me dy shkronja me shenja diakritike ('''ç''', '''ë'''), është alfabeti që ka edhe sot në përdorim gjuha shqipe. Kongresi e la të lire edhe përdorimin e alfabetit të Stambollit, që kishte mjaft përhapje, por koha ja lëshoi vendin alfabetit të ri, që u paraqit në Kongres, pra alfabetit të sotëm. Një hap tjetër për njehsimin e gjuhës letrare shqipe, bëri [[Komisia Letrare Shqipe]], që u mblodh në [[Shkodra|Shkodër]] në vitin 1916. Komisioni nënvizoi si detyrë themelore lëvrimin e gjuhës letrare shqipe dhe zhvillimin e letërsisë shqiptare. Ky komision [[gjuhëtar]]ësh e [[Shkrimtarë shqiptar|shkrimtarësh]], krijuar nën pushtim-administrimin austro-hungarez, për të ndihmuar në formimin e një gjuhe letrare të përbashkët përmes afrimit të dy varianteve letrare në përdorim, vlerësoi të adaptojë idiomën gego-jugore të Elbasanit<ref name=":1" />, si një urë në mes [[Toskërishtja|toskërishtes]] dhe [[Gegërishtja|gegërishtes]] dhe përcaktoi disa rregulla për drejtshkrimin e tij, të cilat ndikuan në njësimin e shqipes së shkruar. Vendimet e Komisionit letrar shqip për gjuhën letrare e për drejtshkrimin e saj, u miratuan më vonë edhe nga Kongresi Arsimor i Lushnjës më 1920<ref>Zerdelia E., ''Kongresi arsimor i Lushnjës'', Tiranë : Morava, 2012.</ref> dhe vijuan te zbatoheshin duke fituar terren në zyrat e shtetit dhe në shkolla (sidomos shkollat fillore - Xhuvani për një kohë të gjatë ishte sekretar i përgjithshëm i Ministrisë së Arsimit)<ref name=":1" /> deri në [[Lufta e Dytë Botërore|Luftën e Dytë Botërore]]. Pas Luftës së Dytë Botërore, puna për njësimin e gjuhës letrare kombëtare (gjuhës standarde) dhe të drejtshkrimit të saj, nisi të organizohet nga [[Akademia e Shkencave e Shqipërisë|Instituti i Shkencave]]. U krijuan komisione të posaçme për hartimin e projekteve të drejtshkrimit. Kështu, u hartuan disa projekte në vitet 1948, 1951, 1953 e 1956. U organizuan gjithashtu, dy konferenca shkencore në vitin 1952, për të diskutuar për problemin e gjuhës letrare.<ref>http://www.gazetatema.net/2017/11/14/analiza-shqipja-dhe-zhvillimi-i-saj-konferenca-ne-jena-ja-cfare-i-terheq-te-huajt-tek-ajo/</ref> Më 1952, [[Lidhja e Shkrimtarëve (Tiranë)|Lidhja e Shkrimtarëve]] e vendosi që botimet të dilnin vetëm toskërisht, duke ngushtuar qerthullin e gegërishtes letrare vetëm tek letërsia artistike. Më [[1967]], u botua nga Instituti i Historisë dhe i Gjuhësisë, projekti i ri “[[Kongresi i Drejtshkrimit të Gjuhës Shqipe|Rregullat e drejtshkrimit të shqipes]]”. Ky projekt filloi të zbatohet në të gjithë hapësirën shqiptare, në [[Shqipëria|Republikën e Shqipërisë]], në [[Kosova|Kosovë]] dhe në [[Mali i Zi|Mal të Zi]]. Ndërkohë, përpjekje për njehsimin e gjuhës letrare dhe për drejtshkrimn e saj bëheshin edhe në Kosovë. Në vitin 1968, u mblodh Konsulta Gjuhësore e Prishtinës<ref>{{Cite web|url=http://www.njekomb.com/?p=3715|title=Kopje e arkivuar|access-date=7 dhjetor 2017|archive-date=28 tetor 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191028234212/http://www.njekomb.com/?p=3715|url-status=dead}}</ref>, e cila, e udhëhequr nga parimi “'''një komb-një gjuhë letrare'''”, vendosi që projekti i ortografisë i vitit 1968, posa të miratohej e të merrte formën zyrtare në [[Shqipëria|Republikën e Shqipërisë]], do të zbatohej edhe në Kosovë. Vendimet e kësaj Konsulte kanë qenë me rëndësi të jashtëzakonshme për njësimin e gjuhës letrare kombëtare shqipe. Projekti "[[Kongresi i Drejtshkrimit të Gjuhës Shqipe#Pika I e Rezolutës|Rregullat e drejtshkrimit të shqipes" i vitit 1967]], pas një diskutimi publik, ai u paraqit për diskutim në Kongresin e Drejtshkrimit të Shqipes, që u mblodh në [[Tirana|Tiranë]], në vitin 1972, i cili ka hyrë në historinë e gjuhës shqipe dhe të kulturës shqiptare, si Kongresi i njësimit të gjuhës letrare kombëtare. Kongresi i Drejtshkrimit të Shqipes, në të cilin morën pjesë delegatë nga të gjitha rrethet e Shqipërisë, nga Kosova, nga Maqedonia e Veriut dhe nga Mali i Zi dhe nga arbëreshët e Italisë, pasi analizoi të gjithë punën e bërë deri atëherë për njësimin e gjuhës letrare, miratoi një rezolutë, në të cilën përveç të tjerash, pohohet se “populli shqiptar ka tashmë një gjuhë letrare të njësuar”. Gjuha letrare kombëtare e njësuar (gjuha standarde), mbështetej kryesisht në variantin letrar të jugut, sidomos në sistemin fonetik por në të janë integruar edhe elemente të variantit letrar të veriut. Pas Kongresit të Drejtshkrimit, janë botuar një varg vepra të rëndësishme, që përcaktojnë normat e gjuhës standarde, siç janë "Drejtshkrimi i gjuhës shqipe" (1973), “Fjalori i gjuhës së sotme letrare" (1980), "[[Fjalor i shqipes së sotme|Fjalori i shqipes së sotme]]" (1984), "[[Fjalori drejtshkrimor i gjuhës shqipe (2011)|Fjalori drejtshkrimor i gjuhës shqipe]]" (1976), "Gramatika e gjuhës së sotme shqipe, I Morfologjia" (1995), "Gramatika e gjuhës së sotme shqipe, II Sintaksa" (1997). == Fonologjia == Standardi shqiptar ka 7 [[Zanoret|zanore]] dhe 29 [[Bashkëtingëlloret|bashkëtingëllore]]. Ashtu si [[gjuha angleze]], shqipja ka frikative dhëmbore / θ ð /, të cilat janë të rralla ndër-gjuhësore. Ato janë shkruar si th dhe dh, dhe të ngjashme me bashkëtingëlloret në fillim të anglishtes të hollë dhe kjo. Gegërishtja përdor zanoret e gjata dhe hundore, të cilat mungojnë në [[Toskërishtja|Toskërisht]] dhe zanorja e mesit qendrore është e humbur në fund të fjalës. [[Theksi në gjuhën shqipe|Theksi]] është i ngulitur kryesisht në rrokjen e fundit. == Gramatika == Kategoritë e gramatikës së shqipes janë shumë të afërme me gjuhët e tjera evropiane. Emrat tregojnë dukshëm gjininë, numrin, dhe pesë rasa. Një tipar i pazakonshëm është që emrat ndryshohen më tutje me prapashtesa për të treguar domethënien e caktuar apo pacaktuar: bukë, buka. Mbiemrat-përveç numëror dhe disa shprehje të caktuara sasie-dhe emrat e varur përcjellin emrin të cilin e modifikojnë; dhe ata janë të shquar në kërkimin e pjesëzës që i përcjell ata që pajtohen me emrin. Andaj, në “një burrë i madh, modifikohet nga i madh, i cili paraprihet nga i, i cili pajtohet me termin për “njeri”; gjithashtu në “dy burra të mëdhenj”, mëdhenj, forma mashkullore e shumësit nga i madh, përcjellë emrin burra dhe paraprihet nga një pjesëz që pajtohet me emrin. Foljet kanë numrin dhe një llojllojshmëri të formave të gjetura në Frëngjisht apo Italisht dhe janë mjaft të parregullta në formimin e rrënjëve të tyre. Shumësat e emrit po ashtu janë të dukshëm për parregullsitë në një numër të madh të tyre. Kur të përcaktohet një emër apo një i marrur si i njohur është kundrinori i drejtë, një përemër në rastin e vërtetë që përsëritë këtë informacion po ashtu duhet të futet në shprehjen e foljes; p.sh. I-a dhashë librin atij drejtpërdrejtë është “him-it I-gave the-book to-him, e cila në anglishten standarde do të ishte “I gave the book to him.”Në përgjithësi, gramatika dhe dallimet formale të shqipes na kujtojnë greqishten moderne dhe gjuhët romane, veçanërisht atë rumune. Tingujt sugjerojnë hungarishten apo greqishten, por gegërishtja me zanoret e saj hundore tingëllon më karakteristike. Gramatika e gjuhës shqipe është mjaft e komplikuar në krahasim me gjuhët e tjera indoevropiane. Gjuha shqipe ka 6 ose 5 rasa, emërore, gjinore, dhanore, kallëzore, rrjedhore dhe thirrore, e cila është hequr. Foljet janë mjaft të parregullta. Disa folje si "jap" e "ha", në kohën e shkuar dhe në pjesore ndryshojnë plotësisht në "dhënë" dhe "ngrënë". Foljet të cilat mbarojnë me "t" në vetën e tretë njejës, të kohës së kryer të thjeshtë, marrin dy "tt" p.sh ai "hesht" bëhet "ai heshtte", që shpesh gabimisht shkruhet "heshte". Fjalët në gjuhën shqipe ndiqen nga nyje të shumta, gjë që e bën të komplikuar edhe për folësit e gjuhës shqipe. Ka 27 forma të shumësit. Shumësi i emrave ndiqet nga prapashtesat por, edhe nga ndryshie brenda emrit, p.sh dash-desh, kal-kuaj,djalë-djemë etj. Disa emra asnjëjës nuk ndryshojnë fare, si p.sh nxënës-nxënës, fëmijë-fëmijë etj. == Fonetika == {{Kryesor| shqiptimi}} Transkriptimin në pasoj të përdorimit e '''[[Alfabeti Fonetik Ndërkombëtar|Alfabetit Fonetik Ndërkombëtar]]'''. {| class="wikitable" style="text-align:center"" |+ Alfabeti |- | [[A]] || [[B]] || [[C]] || [[Ç]] || [[D]] || [[DH]] || [[E]] || [[Ë]] | [[F]] || [[G]] || [[Gj]] || [[H]] || [[I]] || [[J]] || [[K]] || [[L]] || [[Ll]] || [[M]] | [[N]] || [[Nj]] || [[O]] | [[P]] || [[Q]] || [[R]] || [[Rr]] || [[S]] || [[Sh]] || [[T]] || [[Th]] || [[U]] || [[V]] || [[X]] | [[Xh]] || [[Y]] || [[Z]] || [[Zh]] |- | [[a]] || [[b]] || [[c]] || [[ç]] || [[d]] || [[dh]] || [[e]] || [[ë]] | [[f]] || [[g]] || [[gj]] || [[h]] || [[i]] || [[j]] || [[k]] || [[l]] || [[ll]] || [[m]] | [[n]] || [[nj]] || [[o]] | [[p]] || [[q]] || [[r]] || [[rr]] || [[s]] || [[sh]] || [[t]] || [[th]] || [[u]] || [[v]] || [[x]] | [[xh]] || [[y]] || [[z]] || [[zh]] |- | {{SAPI|a}} || {{SAPI|b}} || {{SAPI|ʦ}} || {{SAPI|ʧ}} || {{SAPI|d}} || {{SAPI|ð}} || {{SAPI|ɛ}} || {{SAPI|ə}} | {{SAPI|f}} || {{SAPI|g}} || {{SAPI|ɟ}} || {{SAPI|h}} || {{SAPI|i}} || {{SAPI|j}} || {{SAPI|k}} || {{SAPI|l}} || {{SAPI|ɫ}} || {{SAPI|m}} | {{SAPI|n}} || {{SAPI|ɲ}} || {{SAPI|ɔ}} | {{SAPI|p}} || {{SAPI|c}} || {{SAPI|ɾ}} || {{SAPI|r}} || {{SAPI|s}} || {{SAPI|ʃ}} || {{SAPI|t}} || {{SAPI|θ}} || {{SAPI|u}} || {{SAPI|v}} || {{SAPI|ʣ}} | {{SAPI|ʤ}} || {{SAPI|y}} || {{SAPI|z}} || {{SAPI|ʒ}} |} === Tabela nyjëtimore e bashkëtingëlloreve të gjuhës shqipe<ref>{{Cite book|last=Beci|first=Bahri|title=Fonetika e gjuhës shqipe|publisher=EDFA|year=2004|location=Tiranë|pages=44|language=sq}}</ref> === {| class="wikitable" |+ ! rowspan="2" |Mënyra e nyjëtimit ! colspan="11" |Vendi i nyjëtimit |- ! !Dybuzore !Buzodhëmbore !Ndër-dhëmbore !Dhëmbore ! colspan="2" |Alveolare !Qiellzore-alveolare !Qiellzore !Velare !Laringale |- | rowspan="2" |'''Mbylltore''' |''të shurdhëta'' |'''p''' | | |'''t''' | colspan="2" |'''c''' |'''ç''' |'''q''' |'''k''' | |- |''të zëshme'' |'''b''' | | |'''d''' | colspan="2" |'''x''' |'''xh''' |'''gj''' |'''g''' | |- | rowspan="2" |'''Fërkimore''' |''të shurdhëta'' | |'''f''' |'''th''' | | colspan="2" |'''s''' |'''sh''' | | |'''h''' |- |''të zëshme'' | |'''v''' |'''dh''' | | colspan="2" |'''z''' |'''zh''' |'''j''' | | |- |'''Hundore''' | |'''m''' | | | | colspan="2" |'''n''' | |'''nj''' | | |- |'''Anësore''' | | | | |'''ll''' | colspan="2" |'''l''' | | | | |- | rowspan="2" |'''Dridhëse''' |''një dridhëse'' | | | | | colspan="2" |'''r''' | | | | |- |''shumë dridhëse'' | | | | | colspan="2" |'''rr''' | | | | |- |'''Pozicioni i majës së gjuhës''' | |'''↓''' |'''↓''' |'''↑''' |'''↑''' |'''↑''' |'''↓''' |'''↑''' |'''↓''' |'''↓''' |'''↓''' |- | colspan="4" |'''Organi nyjëtimor''' | colspan="2" |'''Majore''' '''(apikale)''' | colspan="2" |'''Para-shpinore''' '''(predorsale)''' |'''Majore''' '''(apikale)''' |'''Shpinore''' '''(dorsale)''' | colspan="2" | |} == Fjalori dhe kontaktet me gjuhët e tjera == Edhe pse shqipja ka pranuar huazime nga fqinjët, po ashtu tregon jashtëzakonisht disa dëshmi të kontaktit me Greqishten e lashtë; Si e tillë është Gegërisht mokën (Toskërisht mokër), nga Greqishtja mekhane’. Kontaktet e afërta me Romakët japin shumë huazime latine — mik nga Latinishtja amicus, këndoj nga cantare. Përveç kësaj, huazimet e tilla të fjalëve në Shqip vërtetohen nga ngjashmëritë në zhvillimin e Latinishtes së folur në Ballkan dhe Rumani, një gjuhë e Romantizmit Ballkanik. Për shembull, Latinisht paludem u kthye në padulem dhe pastaj padure në Rumani dhe pastaj pyll në Shqip, të dyja me kuptim të modifikuar. Anasjelltas, rumanishtja po ashtu i ndan disa terma vendorë jo-latinishte me Shqipen — p.sh. Rumanisht brad, Shqip bredh. Andaj këto dy gjuhë reflektojnë kontakte të veçanta historike të kohëve të hershme. Komunikimet e hershme me barbarët me sa duket kontribuuan fjalën "tirq" (nga bashkimi i vjetër “thigh-breech), përderisa huazimet me kontaktet e hershme Sllave mund të atribuojnë në kontaktet kulturore gjatë 500 viteve të kaluara me Venedikasit, Osmanët, Grekët (deri në jug), dhe Sllavët (deri në lindje). Një numër i favorshëm i tipareve — p.sh. formimi i kohës së ardhshme dhe shprehjes së emrit – janë të ndara nga gjuhët tjera të Ballkanit por kanë një origjinë dhe zhvillim të pakuptueshëm, ku ndoshta ne te ardhmen mund të nxirët sekreti kodik i ndërtimit të tyre; Shqipja apo forma e sajë e hershme, shumë lehtë mund të jetë burimi për të zbërthyer mënyrën e ndërtimit te gjuhës se pare universale para çarjeve të mëdha dialektore dhe me vone shendrimit te tyre ne gjuhe te veçanta. Studimi i tipareve të tilla regjionale në Ballkan është bërë një rast klasik për hulumtimi mbi fenomenin e përhapjes së gjuhës. == Alfabeti == [[Alfabeti shqip]] ka tridhjetë e gjashtë shkronja dhe nga to shtatë zanore: A, E, Ë, I, O, U, Y, dhe 29 [[Bashkëtingëlloret|bashkëtingëllore]]: B, C, Ç, D, Dh, F, G, Gj, H, J, K, L, Ll, M, N, Nj, P, Q, R, Rr, S, Sh, T, Th, V, X, Xh, Z, Zh. Rreshtat e mësiperme i përkasin versionit zyrtar të përkufizimit të Alfabetit Shqip. Versioni i saktë është dhe duhet të jetë ky: [[Alfabeti shqip]] ka 27 shkronja dhe 9 grupshkronja ([[digrafi]]) bashkëtingëlluese që së bashku përbëjnë 36 tingujt e Gjuhës Shqipe të folur. Ndahen në: shtatë zanore: A, E, Ë, I, O, U, Y, në 20 bashkëtingëllore: B, C, Ç, D, F, G, H, J, K, L, M, N, P, Q, R, S, T, V, X, Z, dhe në 9 tinguj: Dh, Gj, Ll, Nj, Rr, Sh, Th, Xh, Zh. Këta 36 tinguj studiohen së bashku në Shkollën Fillore dhe njihen gjithshmërisht që aty e tutje si [[Alfabeti shqip]]. [[Alfabeti]] modern, i vendosur në [[Kongresi i Manastirit|Kongresin e Manastirit]] në vitin [[1908]], është i bazuar në atë [[Alfabeti Latin|Latin]]. [//upload.wikimedia.org/wikipedia/sq/d/d3/Alfabeti_Shqip.ogg Dëgjoni shqiptimin e alfabetit] (Skedar ne formatin [[Ogg Vorbis]], madhësia 146KB). == Veçori tipologjike të shqipes së sotme standarde == Nga ana strukturore, paraqitet sot si një gjuhë sintetiko-analitike, me një mbizotërim të tipareve sintetike dhe me një prirje drejt analitizmit. Një pjesë e mirë e tipareve të saj fonetike dhe gramatikore, janë të trashëguara nga një periudhë e lashtë indoevropiane, një pjesë tjetër janë zhvillime te mëvonshme. Shqipja ka sot një sistem fonologjik të vetin, që përbëhet nga shtatë fonema zanore dhe 29 fonema bashkëtingëllore. Shkruhet me alfabet latin të caktuar në vitin 1908 në Kongresin e Manastirit. Alfabeti i shqipes ka 36 shkronja, nga të cilat 25 janë të thjeshta (a, b, c, d, e, f, g, h, i, j, k, l, m, n, o, p, q, r, s, t, u, v, x, y, 9 janë bigrame (dh, gj, ll, nj, rr, sh, th, xh, zh)) dhe 2 me shkronja diakritike (ë, ç). Shqipja ka theks intensiteti dhe përgjithësisht të palëvizshëm gjate fleksionit. Në shumicën e rasteve, sidomos në sistemin emëror, theksi bie në rrokjen e parafundit. Shqipja ka një sistem të zhvilluar (të pasur) formash gramatikore, ka një sistem lakimi binar: lakimin e shquar dhe të pashquar, ruan ende mirë format rasore (ka pesë rasa), sistemin prej tri gjinish (mashkullore, femërore dhe asnjanëse), kjo e fundit po shkon drejt zhdukjes, mbahet vetëm në një kategori të veçantë emrash foljorë, të tipit: të shkruarit, të menduarit, etj. Sistemi emëror ka trajtë të shquar dhe të pashquar dhe për pasojë, edhe lakim të shquar e të pashquar; nyja shquese është e prapavendosur si në rumanisht dhe në bullgarisht; ka nyje të përparme te emrat në rasën gjinore (i, e malit) dhe te mbiemrat e nyjshëm (i mirë, i vogël, etj)., te emrat asnjanës të tipit të folurit, etj. Përvec fleksionit me mbaresa të veçanta, shqipja njeh edhe fleksionin e brendshëm (dash ~ desh, marr ~ merr); ka dy tipe strukturorë mbiemrash të ngjashëm (i madh, i ndershëm) dhe të panyjshëm (trim, besnik). Te numërorët përdor kryesisht sistemin decimal (dhjetë, tridhjetë, pesëdhjetë), por ruan edhe sistemin vigezimal (njëzet, dyzet); numërorët e përberë nga 11-19, formohen duke vënë numrin e njësheve përpara, parafjalën mbë dhe pastaj dhjetëshet (njëmbëdhjetë, dymbëdhjetë, etj) si në rumanisht dhe në gjuhët sllave. Sistemi foljor paraqitet mjaft i larmishëm. Shqipja ka një sistem të pasur formash mënyrore dhe kohore, një pjesë të e cilave janë të trashëguara nga një periudhë e hershme, një pjesë janë kryer gjatë evolucionit të saj historik. Folja ka gjashtë mënyra; (dëftore, lidhore, kushtore, habitore, dëshirore, urdhërore) dhe tri forma të pashtjelluara (pjesore, paskajore dhe përcjellore). Koha e ardhshme ndërtohet në mënyre analitike, me dy forma: me do (forma e foljes dua) + lidhore (do të punoj) dhe me foljen ndihmëse kam + paskajore (kam për të punuar). Rendi i fjalëve në fjali është përgjithësisht i lirë, por më i zakonshmi është rendi: kryefjalë + folje + objekt. Leksiku përbëhet nga fjalë me preardhje vendase e nga fjalë të huazuara. Fjalët me burim vendas trashëgohen nga periudha e lashtë indoevropiane (ditë, natë, dimër, motër, jani, etj.), ose janë formuara më vonë, me mjete të shqipes (ditor, dimëror, i përnatshëm). Për fjalët e huazuara qe disa mendojnë vijnë nga gjuhët e popujve me të cilët shqiptarët kanë pasur marrëdhënie gjatë shekujve, greqishtja e vjetër dhe e re, latinishtja e gjuhët romane, gjuhët sllave, turqishtja, frëngjishtja, është një proces i gjate ne diskutim dhe analizim. Kjo për arsyen e thjeshte sepse burimi i pare i tyre dyshohet se është përsëri gjuha shqipe e folur. Metodat e krahasimit ne shkencën e Entomologjisë nuk janë akoma ne nivelin e saktësisë se duhur përderisa nuk arrihet te zbërthehet ne njësinë minimale kuptimi logjik i simbolo-shkronjave te alfabetit grek dhe atij latin. == Përhapja e gjuhës shqipe == Shqipja flitet sot nga më se gjashtë milionë vetë në Republikën e Shqipërisë, në Kosovë, në viset shqiptare të Maqedonisë së Veriut, të Malit të Zi, të Serbisë jugore, si dhe në viset e Çamërisë në Greqi. Shqipja flitet gjithashtu, në ngulimet shqiptare në Itali, në Greqi, në Bullgari, në Ukrainë, si dhe në shqiptarë të mërguar në viset e ndryshme të botës para Luftës se Dytë Botërore dhe në këtë dhjetëvjeçarin e fundit. Gjuha shqipe mësohet dhe studiohet në disa universitete dhe qendra albanologjike në bote, si në Paris, Romë, Napoli, Kozencë, Palermo, Shën Pjetërburg (Leningrad), Pekin, München, Bukuresht, Selanik, Sofie, etj. == Studimet për gjuhën shqipe == Gjuha dhe kultura e shqiptarëve, lashtësia dhe karakteri origjinal i tyre, kanë tërhequr prej kohësh vëmendjen e studiuesve të huaj dhe shqiptarë që në shekullin XVIII dhe më parë. Në mënyrë të veçantë, gjuha, historia dhe kultura e shqiptarëve, tërhoqi vëmendjen e botës gjermane. Me të u mor edhe një filozof i madh, siç ishte [[Gotfried Leibniz]], që punoi një shekull para lindjes së gjuhësisë krahasimtare. Ai mendonte, se studimi krahasues i gjuhëve ishte themelor për të ndërtuar një histori universale të botës, për ta kuptuar dhe për ta shpjeguar atë. Në disa letra, qe ai i shkruante një bibliotekari të Bibliotekës Mbretërore të Berlinit, në fillim të shekullit XVIII, shprehet edhe për natyrën dhe prejardhjen e gjuhës shqipe dhe pas disa luhatjeve, arriti në përfundimin, se shqipja është gjuha e ilirëve të lashtë. Megjithatë, studimet shkencore për gjuhën shqipe, si dhe për shumë gjuhë të tjera, nisën pas lindjes së gjuhësisë historike-krahasuese nga mesi i shekullit XIX. Një nga themeluesit e kësaj gjuhësie, dijetari gjerman Franz Bopp, arriti të provonte që në vitin 1854, se shqipja bënte pjesë në familjen e gjuhëve indoevropiane dhe se zinte një vend të veçantë në këtë familje gjuhësore. Pas tij, studiues të tjerë, si G. Meyer, H. Pedersen, N. Jokli, studiuan aspekte të ndryshme të leksikut dhe të strukturës gramatikore të gjuhës shqipe. G. Meyer do të hartonte që në vitin 1891 një Fjalor etimologjik të Gjuhës shqipe (Etymologisches Wörterbuch der albanesischen Sprache, Strasburg 1891), i pari fjalor i këtij lloji për shqipen. Përveç këtyre, një varg i madh gjuhëtarësh të huaj, si F. Miclosich, G. Weigand, C. Tagliavini, St. Man, E. Hamp, A. Desnickaja, H. Ölberg, H. Mihaescu, W. Fredler, O. Bucholtz, M. Huld, G. B. Pellegrini, etj. kanë dhënë kontribute të shënuara për studimin e historisë së gjuhës shqipe, të problemeve që lidhen me prejardhjen e saj, me etimologjinë, fonetikën dhe gramatikën historike, si edhe në studimin e gjendjes së sotme të shqipes. Ndërkohë, krahas studimeve për gjuhën shqipe të albanologëve të huaj, lindi dhe u zhvillua edhe gjuhësia shqiptare. Ajo i ka fillimet e saj që në shekullin XVII, kur Frang Bardhi botoi të parin fjalor të gjuhës shqipe “Dictionarium Latino-Epiroticum” (1635). Gjatë Rilindjes Kombëtare u botuan disa gramatika të gjuhës shqipe. Kështu, në vitin 1864, Dhimitër Kamarda, nga arbëreshët e Italisë, botoi veprën “Laggio della grammatica comparata sulla lingua albanese”, Livorno 1864, vëll.II “L’Apendice al saggio dalla gramatica comparata sulla lingua albanese”, Prato 1866. Më 1882, Kostandin Kristoforidhi botoi “Gramatikën e gjuhës shqipe” dhe më 1806, Sami Frashëri botoi “Shkronjëtoren e gjuhës shqipe”, dy vepra gjuhësore të rëndësishme të shekullit XIX për gramatologjinë e gjuhës shqipe. Nga fundi i shekullit XIX, Kostandin Kristoforidhi përgatiti edhe një “Fjalor të gjuhës shqipe”, i cili u botua në vitin 1904 dhe përbën veprën më të rëndësishme të leksikografisë shqiptare, që u botua para Luftës se Dytë Botërore. Në vitin 1909, botohet Fjalori i shoqërisë “Bashkimi”. Pas shpalljes së Pavarësisë, u botuan një varg gramatikash dhe fjalorë dygjuhësh, për të plotësuar nevojat e shkollës dhe të kulturës kombëtare. Në fushën e gramatikës u shqua sidomos Prof. Dr. Aleksandër Xhuvani. Aleksandër Xhuvani (1880-1961) kreu studimet e larta në Universitetin e Athinës. Veprimtaria e tij për studimin e gjuhës shqipe dhe arsimin kombëtar, e nisi që gjatë periudhës së Rilindjes Kombëtare. Bëri një punë të madhe për pajisjen e shkollës sonë me tekste të gjuhës shqipe, të letërsisë, të pedagogjisë dhe të psikologjisë. Drejtoi e punoi për hartimin e udhëzuesve drejtshkrimorë në vitet 1949, 1951, 1954, 1956. Pati një veprimtari të gjerë në fushën e pastërtisë së gjuhës shqipe e të pasurimit të saj dhe botoi veprën “Për pastërtinë e gjuhës shqipe” (1956). Bashkëpunoi me profesorin Eqrem Çabej, për hartimin e veprave “Parashtesat” (1956) dhe “Prapashtesat e gjuhës shqipe” (1962), trajtesa themelore në fushën e fjalëformimit të gjuhës shqipe. Ai botoi gjithashtu edhe një varg punimesh monografike për pjesoren, paskajoren dhe parafjalët e gjuhës shqipe. Ai ishte njohës i mirë dhe mbledhës i pasionuar i visarit leksikor të gjuhës së popullit. Fjalët dhe shprehjet e mbledhura, u botuan pjesërisht pas vdekjes, në formën e një fjalori. Përgatiti një botim të dytë të “Fjalorit të gjuhës shqipe” të Kristoforidhit (1961). Vepra e plotë e tij, e projektuar në disa vëllime, ende nuk është botuar. Në vitin 1980 është botuar vëllimi i parë. Një zhvillim më të madh njohu gjuhësia shqiptare në gjysmën e dytë të shekullit XX, kur u krijuan edhe institucione shkencore të specializuara, si Universiteti i Tiranës, Universiteti i Prishtinës dhe Akademia e Shkencave, Universiteti i Shkodrës, më vonë, Universiteti i Elbasanit, Universiteti i Gjirokastrës, Universiteti i Vlorës, Universiteti i Tetovës, etj. Gjatë kësaj periudhe, u hartuan një varg veprash përgjithësuese nga fusha të ndryshme të gjuhësisë. Në fushën e leksikologjisë dhe të leksikografisë, përveç studime leksikologjike, u hartuan edhe një varg fjalorësh të gjuhës shqipe dhe fjalori dygjuhësh, nga të cilët, më kryesorët janë: “Fjalori i gjuhës shqipe” (1954), “Fjalori i gjuhës së sotme shqipe” (1980), “Fjalori i shqipes së sotme” (1984), “Fjalori drejtshkrimor i gjuhës shqipe” (1976), “Drejtshkrimi i gjuhës shqipe” (1973), etj. Kohët e fundit kanë dalë edhe “Fjalor frazeologjik i gjuhës shqipe” (2000) dhe “Fjalor frazeologjik ballkanik” (1999). Në fushën e dialektologjisë është bërë përshkrimi e studimi i të gjithë të folurave të shqipes dhe është hartuar “Atlasi dialektologjik i gjuhës shqipe”, një vepër madhore që pritet të dalë së shpejti nga shtypi. Është bërë gjithashtu, studimi i fonetikës dhe i strukturave gramatikore të gjuhës shqipe përmes studimeve të veçanta dhe përmes gramatikave të ndryshme, niveleve të ndryshme, nga të cilat, më e plota është “Gramatika e gjuhës shqipe” I Morfologjia (1995), II Sintaksa (1997), hartuar nga Akademia e Shkencave, në bashkëpunim me Universitetin e Tiranës, me kryeredaktor Mahir Domin. Një vend të gjerë në studimet gjuhësore të këtij gjysmëshekulli, kanë zënë problemet e historisë së gjuhës shqipe, problemet e etnogjenezës së popullit shqiptar e të gjuhës shqipe, të etimologjisë, të fonetikës dhe të gramatikës historike, etj. Disa nga veprat themelore në këto fusha janë: "Studime etimologjike në fushë të shqipes” në 7 vëllime, nga E.Çabej; “Meshari” i Gjon Buzukut (E.Çabej); “Gramatika historike e gjuhës shqipe” (Sh. Demiraj); “Fonologjia historike e gjuhës shqipe” (Sh. Demiraj); “Gjuhësia ballkanike” (Sh. Demiraj), etj. Eqrem Çabej (1908-1980). Studiuesi më i shquar i historisë së gjuhës shqipe dhe një nga personalitetet më në zë të kulturës shqiptare. Pasi bëri studimet e para në vendlindje (Gjirokastër), studimet e larta i kreu në Austri, në fushën e gjuhësisë së krahasuar indoevropiane. Pas mbarimit të studimeve, kthehet në atdhe dhe fillon veprimtarinë shkencore e arsimore në vitet ’30 të këtij shekulli dhe punoi në këto fusha për një gjysëm shekulli, duke lënë një trashëgimi të pasur shkencore. Eqerem Çabej solli dhe zbatoi në gjuhësinë shqiptare metodat dhe arritjet shkencore të gjuhësisë evropiane, duke kontribuar shumë në ngritjen e nivelit shkencor të studimeve gjuhësore shqiptare. Eqerem Cabej punoi shumë në disa fusha të dijes, por u shqua sidomos në fushën e historisë së gjuhës, në trajtimin e problemeve të origjinës së gjuhës shqipe, të autoktonisë së shqiptarëve e të etimologjisë dhe të filologjisë së teksteve të vjetra. Veprat themelore të tij janë: “Studime etimologjike në fushë të shqipes”, në shtatë vëllime, I “Hyrje në historinë e gjuhës shqipe”, II “Fonetikë historike” (1958), “Meshari i Gjon Buzukut” (1968), “Shqiptarët midis perëndimit dhe lindjes” (1944). Ai është bashkautor edhe në një varg veprash në fushën e gjuhës së sotme, siç janë: “Fjalor i gjuhës shqipe” (1954), “Rregullat e drejtshkrimit të gjuhës shqipe” (1972), “Fjalori drejtshkrimor”. Përveç veprave, ai ka botuar një varg studimesh në revista shkencore brenda e jashtë vendit dhe ka mbajtur dhjetëra referate e kumtesa në kongrese e konferenca kombëtare e ndërkombëtare, të cilat kanë bërë të njohura arritjet e gjuhësisë shqiptare në botë, duke rritur kështu prestigjin e saj. Veprat e Prof. Eqrem Çabej janë botuar në tetë vëllime, në Prishtinë, me titullin “Studime gjuhësore”. Me veprimtarinë e shumanshme shkencore e me nivel të lartë, Eqrem Çabej ndriçoi shumë probleme të gjuhës shqipe dhe të kulturës shqiptare, duke argumentuar lashtësinë dhe origjinën ilire të saj, vitalitetin e saj ndër shekuj dhe marrëdhëniet me gjuhët dhe kulturat e popujve të tjerë. Gjatë kësaj periudhe, gjuhësia shqiptare zgjidhi edhe problemin e gjuhës shqipe letrare kombëtare, të njësuar me çështjet teorike të së cilës është marrë veçanërisht prof. Androkli Kostallari. Në kuadrin e punës që është bërë në fushën e gjuhësisë normative dhe të kulturës së gjuhës, janë hartuar dhe një numër i madh fjalorësh terminologjikë për degë të ndryshme të shkencës e të teknikës. Përveç veprave të shumta që janë botuar në fushën e gjuhësisë, veprimtaria e gjuhësisë studimore e studiuesve shqiptarë pasqyrohet në botimin e disa revistave shkencore, nga të cilat më kryesoret sot, janë: “Studime filologjike” (Tiranë); “Gjuha shqipe” (Prishtinë); “Studia albanica” (Tiranë); “Jehona” (Shkup); etj. Studime te rëndësishme mbi gjuhën shqipe janë bërë nga gjuhëtarë në Kosovë, Maqedoninë e Veriut, Mal i Zi, ku janë botuar një numër i konsiderueshëm veprash mbi historinë e gjuhës shqipe, fonetikën, gramatikën, leksikun etj. Prof. Idriz Ajeti shquhet për kontributin e veçantë që ka dhënë në këtë fushë. Kontribut të veçantë për gjuhen shqipe kanë dhenë edhe shqiptaret e vendosur në Itali, të njohur si “[[arbëreshë|Arbëresh]]”. Disa nga figurat më të shquara të gjuhësisë shqiptare të këtyre dy shekujve të fundit, janë: [[Dhimitër Kamarda]] (arbëresh i Italisë), [[Kostandin Kristoforidhi]], [[Sami Frashëri]], Aleksandër Xhuvani, [[Eqerem Çabej]], [[Selman Riza]], [[Kostaq Cipo]], [[Mahir Domi]], [[Shaban Demiraj]], [[Androkli Kostallari]], [[Idriz Ajeti]], [[Gjovalin Shkurtaj]] etj. Ekziston një qasje e re studimore që tregon origjinën e lashtë te gjuhes duke përdorur së bashku logjikën, filozofinë dhe etimologjinë. Pionieri në këtë qasje të re është [[Petro Zheji]] i cili përfundoi punën e tij unike me librin e tij të fundit "Roli mesianik i shqipes" botuar në vitin 2015. Ai prezanton një mënyrë të re të klasifikimit të gjuhëve, në semantike dhe simbolike. Ai mendon se gjuha e vetme simbolike e mbijetuar është gjuha shqipe, me ane te simboleve te gjuhes shqipe ne mund të copëtojmë secilen fjale te cdo gjuhe dhe të gjejmë kuptimin e saj motivues në të. Për të demonstruar teorinë e tij ai merr 863 shembuj në shumë gjuhë: Kineze, Sanskritishte, Anglishte, Rusishte, Hindishte, Turqishte, Greqishte, Latinishte, Hebraishte, Gjermanishte, proto-gjermanishte, italishte, japoneze, indonezishte dhe persishte. Rrënjët primordiale të gjuhës shqipe u mbuluan edhe në librin e tij "Libri i aforizmave" i botuar në vitin 2012.<ref>Balliu, Suadela (2015-03-21), [http://www.arberianews.com/petro-zheji-nje-profet-per-gjuhen-shqipe/ Petro Zheji, një profet për gjuhën shqipe] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180127083900/http://www.arberianews.com/petro-zheji-nje-profet-per-gjuhen-shqipe/ |date=27 janar 2018 }}, Arberia News</ref> === Bibliografia === * Ajeti, Idriz. “La présence de l’albanais dans les parlers des populations slaves de la Péninsule balkanique à la lumière de la langue et de la toponymie”, ''[[Studia Albanica]]'' 2 (1968): 131–6. * Ajeti, Idriz. “Për historinë e marrëdhënieve të hershme gjuhësore shqiptare-sllave”, ''[[Studime Filologjike]]'' 4 (1972): 83–94 (reprint in ''Gjurmime albanologjike – Seria e shkencave filologjike II – 1972''. Prishtina: 1974, fq.&nbsp;33–44). * Arapi, Inna. ''Der Gebrauch von Infinitiv und Konjunktiv im Altalbanischen mit Ausblick auf das Rumänische''. Hamburgu: Kovač, 2010. * Areddu, Alberto G.,"Un'ipotesi balcanica per il Nuragico", ''[[Quaderni di Semantica]]'' X, 2024. * Banfi, Emanuele. ''Linguistica balcanica''. Bolonja: Zanichelli, 1985. * Banfi, Emanuele. ''Storia linguistica del sud-est europeo: Crisi della Romània balcanica tra alto e basso medioevo''. Milano: Franco Angeli, 1991. * Bonnet, Guillaume. ''Les mots latins de l’albanais''. Parisi/Montreali: L'Harmattan, 1998. * [[Franz Bopp|Bopp, Franz]]. “Über das Albanesische in seinen verwandtschaftlichen Beziehungen”, in ''Königliche Preußische Akademie der Wissenschaften. Abhandlungen der philosophisch-historischen Klasse''. Berlin: J. Stargardt, 1855, fq.&nbsp;459–549. * Boretzky, Norbert. ''Der türkische Einfluss auf das Albanische''. 2 vëll. vëll. 1: ''Phonologie und Morphologie der albanischen Turzismen''; vël. 2: ''Wörterbuch der albanischen Turzismen''. Vizëbadeni: Otto Harrassowitz, 1975. * Buchholz, Oda & Wilfried Fiedler. ''Albanische Grammatik''. Lajpcigu: VEB Verlag Enzyklopädie, 1987. * [[Eqrem Çabej|Çabej, Eqrem]]. “Disa probleme themelore të historisë së vjetër të gjuhës shqipe”, ''Buletin i Universitetit Shtetëror të Tiranës. Seria e Shkencave Shoqërore'' 4 (1962): 117-148 (In German''Studia Albanica'' 1 (1964)) * Çabej, Eqrem. “Zur Charakteristik der lateinischen Lehnwörter im Albanischen”, ''Revue roumaine de linguistique'' 7, vol. 1 (1962): 161–99 (In Albanian “Karakteristikat e huazimeve latine të gjuhës shqipe”, ''Studime Filologjike'' 2 (1974): 14-51) * Çabej, Eqrem. “Rreth disa çështjeve të historisë së gjuhës shqipe”, ''Buletin i Universitetit Shtetëror të Tiranës. Seria e Shkencave Shoqërore'' 3 (1963): 69-101. (In Romanian ''Studii și cercetări lingvistiche'' 4 (1954)) * Çabej, Eqrem. “Mbi disa rregulla të fonetikës historike të shqipes”, ''Studime Filologjike'' 2 (1970): 77-95 (In German “Über einige Lautregeln des Albanischen”, ''[[Die Sprache]]'' 18 (1972): 132–54) * Çabej, Eqrem. “L'ancien nom national des albanais”, ''Studia Albanica'' 1 (1972): 1-40. * Çabej, Eqrem. “Problemi i vendit të formimit të gjuhës shqipe”,''Studime Filologjike'' 4 (1972): 3-27. * Çabej, Eqrem. ''Studime etimologjike në fushë të shqipes''. 7 vëll. Tiranë: Akademia et Shkencave e Republikës Popullore të Shqipërisë, Instituti i Gjuhësisë dhe i Letërsisë, 1976–2014. * Camaj, Martin. ''Albanische Wortbildung''. Vizëbadeni: Otto Harrassowitz, 1966. * Camaj, Martin. ''Albanian Grammar''. Trans. Leonard Fox. Vizëbadeni: Otto Harrassowitz, 1984. * Camarda, Demetrio. ''[https://books.google.com/books?id=YWQCAAAAQAAJ&printsec=frontcover&dq=Saggio+di+grammatologia+comparata+sulla+lingua+albanese&cd=2#v=onepage&q&f=false Saggio di grammatologia comparata sulla lingua albanese]''. Livorno: Successore di Egisto Vignozzi, 1864. * Camarda, Demetrio. ''[https://books.google.com/books?id=syYTAAAAYAAJ&pg=PT238&dq=Appendice+al+Saggio+di+grammatologia+sulla+lingua+albanese&cd=2#v=onepage&q&f=false Appendice al saggio di grammatologia comparata sulla lingua albanese]''. Prato, 1866. * Campbell, George L., ed. ''Compendium of the World's Languages'', bot. i 2-të. Vol. 1: ''Abaza to Kurdish'', s.v. “Albanian”. Londra/Nju Jork: Routledge, 2000, pp. 50–7. * [[Wacław Cimochowski|Cimochowski, Wacław]]. “Recherches sur l'histoire du sandhi dans la langue albanaise”, ''Lingua Posnaniensis'' 2 (1950): 220–55. * Cimochowski, Wacław. “Des recherches sur la toponomastique de l'Albanie”, ''Lingua Posnaniensis'' 8 (1960): 133–45. * Cimochowski, Wacław. “Pozicioni gjuhësor i ilirishtes ballkanike në rrethin e gjuhëve indoevropiane”, ''Studime Filologjike'' 2 (1973). * Demiraj, Bardhyl. ''Albanische Etymologien: Untersuchungen zum albanischen Erbwortschatz''. Amsterdam–Atlanta: Rodopi, 1997. * [[Shaban Demiraj|Demiraj, Shaban]]. “Albanian”, in ''[https://books.google.com/books?id=vwUMNCYbLL0C&printsec=frontcover&dq=The+Indo-European+Languages,+Anna+Giacalone+Ramat+and+Paolo+Ramat&hl=en&ei=RoLuS4jZL4T78Ab9x9D9Cg&sa=X&oi=book_result&ct=book-thumbnail&resnum=1&ved=0CCkQ6wEwAA#v=onepage&q&f=false The Indo-European Languages]''. Edited by Anna Giacalone Ramat dhe Paolo Ramat. Londra/Nju Jork: Routledge, 1998, fq. 480–501. * Demiraj, Shaban. ''Gramatikë historike e gjuhës shqipe'', bot. i 2-të i përmbledhur, Tirana: Akademia e Shkencave e Shqipërisë, 2015 (bot. i parë, 1986). * Demiraj, Shaban. ''Gjuha shqipe dhe historia e saj''. Tirana: Shtëpia botuese e librit universitar, 1988. * Demiraj, Shaban. ''Fonologjia historike e gjuhës shqipe''. (Akademia e Shkencave e Shqiperise. Instituti i Gjuhesise dhe i Letersise). Tirana: TOENA, 1996. * Demiraj, Shaban. ''Prejardhja e shqiptarëve në dritën e dëshmive të gjuhës shqipe''. Tirana: Shkenca, 1999. * De Simone, Carlo. “Gli illiri del Sud. Tentativo di una definizione”, ''Iliria'' 1 (1986). * Desnickaja, Agnija. ''Albanskij jazyk i ego dialekty''. Leningrad: Nauka, 1968. * Desnickaja, Agnija. “Language Interferences and Historical Dialectology”, ''Linguistics'' 113 (1973): 41–57. * Desnickaja, Agnija. ''Osnovy balkanskogo jazykoznanija''. Leningrad: Nauka, 1990. * [[Mahir Domi|Domi, Mahir]]. “Prapashtesa ilire dhe shqipe, përkime dhe paralelizma”, ''Studime Filologjike'' 4 (1974). * Domi, Mahir. “Considérations sur les traits communs ou parallèles de l'albanais avec les autres langues balkaniques et sur leur étude”, ''Studia Albanica'' 1 (1975). * Fortson IV, Benjamin W. “Albanian”, in ''[https://books.google.com/books?id=5hOtPBF6XWwC&printsec=frontcover&dq=%27Indo-European+Language+and+Culture:++An+Introduction%27&cd=1#v=onepage&q&f=false Indo-European Language and Culture: An Introduction]'', bot. i 2-të. Malden: Wiley-Blackwell, 2010, fq. 446–58 (bot. i parë 2004, fq.&nbsp;390–9). * Gjinari, Jorgji. “Për historinë e dialekteve të gjuhës shqipe”,''Studime Filologjike'' 4 (1968). * Gjinari, Jorgji. “Mbi vazhdimësinë e ilirishtes në gjuhën shqipe”,''Studime Filologjike'' 3 (1969). * Gjinari, Jorgji. “Struktura dialektore e shqipes e parë në lidhje me historinë e popullit”, ''Studime Filologjike'' 3 (1976). * Gjinari, Jorgji. “Dëshmi të historisë së gjuhës shqipe për kohën dhe vendin e formimit të popullit shqiptar”, ''Studime Filologjike''3 (1982). * Gjinari, Jorgji. ''Dialektologjia shqiptare''. Prishtina: Universiteti, 1970. * Gjinari, Jorgji, Bahri Beci, Gjovalin Shkurtaj dhe Xheladin Gosturani, ''Atlasi dialektologjik i gjuhës shqipe'', vëll. 1, Napoli: Università degli Studi di Napoli L’Orientali, 2007. * [[Eric P. Hamp|Hamp, Eric P.]], “Albanian”, në ''Encyclopedia of language and linguistics'', 2 vëll., redaktuar nga R. E. Asher, Oksford: Pergamon, 1994, fq.&nbsp;1:65–7. * Huld, Martin E., ''Basic Albanian etymologies''. Columbus (Ohio): Slavica Publishers, 1984. * Katičić, Radoslav. ''Ancient languages of the Balkans''. 2 vols. Haga/Parisi: Mouton, 1976. * Kopitar, Jernej K. “Albanische, walachische und bulgarische Sprache”, ''Jahrbücher der Literatur (Wien)'' 46 (1829): 59–106. * [[Paul Kretschmer|Kretschmer, Paul]]. ''[https://books.google.com/books?id=f00TAAAAYAAJ&printsec=frontcover&dq=Einleitung+in+die+Geschichte+der+griechischen+Sprache&cd=1#v=onepage&q&f=false Einleitung in die Geschichte der griechischen Sprache]''. Göttingen, 1896. * Kretschmer, Paul. “Sprachliche Vorgeschichte des Balkans”,''Revue internationale des études balkaniques'' 2, no. 1 (1935): 41–8. * Lloshi, Xhevat. “Substandard Albanian and Its Relation to Standard Albanian”, in ''Sprachlicher Standard und Substandard in Südosteuropa und Osteuropa: Beiträge zum Symposium vom 12.-16. Oktober 1992 in Berlin''. Edited by Norbert Reiter, Uwe Hinrichs & Jirina van Leeuwen-Turnovcova. Berlini: Otto Harrassowitz, 1994, fq.&nbsp;184–94. * Lloshi, Xhevat. “Albanian”, in ''Handbuch der Südosteuropa-Linguistik''. Edited by Uwe Hinrichs. Vizëbadeni: Otto Harrassowitz, 1999, fq.&nbsp;277–99. * Lloshi, Xhevat. ''[https://books.google.com/books?id=9_gXTda0HS8C&pg=PA191&dq=gjuha+letrare+dhe+gjuha+standarde#v=onepage&q&f=false Rreth alfabetit të shqipes: me rastin e 100-vjetorit të Kongresit të Manastirit]''. Skopje–Prishtina–Tiranë: Logos-A, 2008. * [[Maximilian Lambertz|Lambertz, Maximilian]]. ''Lehrgang des Albanischen''. 3 vols., vol. 1: ''Albanisch-deutsches Wörterbuch''; vol. 2: ''Albanische Chrestomathie''; vol. 3: ''Grammatik der albanischen Sprache''. Berlin: [[Deutscher Verlag der Wissenschaften]] 1954; Berlin 1955; Halle an der Saale 1959. * [[J. P. Mallory|Mallory, J.P.]] & [[Douglas Q. Adams|D. Q. Adams]]. “Albanian language”, në ''Encyclopedia of Indo-European culture''. Londra: Fitzroy Dearborn, 1997, fq.&nbsp;8–11. * Matzinger, Joachim. “Die Albaner als Nachkommen der Illyrier aus der Sicht der historischen Sprachwissenschaft”, në ''Albanische Geschichte: Stand und Perspektiven der Forschung''. Edited by Oliver Jens Schmitt & Eva Frantz. Mynihu: R. Oldenburg Verlag, 2009, fq.&nbsp;13–35. * Matzinger, Joachim. “Der lateinisch-albanische Sprachkontakt und seine Implikationen für Vorgeschichte des Albanischen und der Albaner”, në ''Südosteuropäische Romania: Siedlungs-/Migrationsgeschichte und Sprachtypologie''. Edited by Wolfgang Dahmen et al. Tybingen: Narr Verlag, 2012, fq.&nbsp;75–103. * Mayer, Anton. ''Die Sprache der alten Illyrier''. 2 vëll. Vjena: Österreichische Akademie der Wissenschaften, 1957/1959. * Mann, Stuart E. ''An Albanian Historical Grammar''. Hamburgu: Helmut Buske, 1977. * [[Gustav Meyer|Meyer, Gustav]]. “[https://books.google.com/books?id=E-IGAAAAQAAJ&printsec=frontcover&dq=Albanesische+Studien&cd=1#v=onepage&q&f=false Albanesische Studien I. Die Pluralbildungen der albanesischen Nomina]”, in ''Sitzungsberichte der philosophisch-historischen Classe der Kaiserlichen Akademie der Wissenschaften'' 104 (1883): 257–362. * [[Franc Miklošič|Miklošič, Franz]]. ''Albanische Forschungen''. 2 vols., vol. 1: ''Die slavischen Elemente im Albanischen''; vol. 2: ''Die romanischen Elemente im Albanischen''. Vjena: Karl Gerold's Sohn, 1870. * Mihăescu, Haralambie. “Les éléments latins de la langue albanaise”, ''Révue des études sud-est européennes'' 4 (1966): 5–33, 323–53. * Mihăescu, Haralambie. ''La langue latine dans le sud-est de l’Europe''. Bukureshti: Editura Academiei; Parisi: Les Belles Lettres, 1978. * Newmark, Leonard, Philip Hubbard dhe Peter Prifti, ''Standard Albanian: A Reference Grammar for Students''. Stanford: Stanford University Press, 1982. * Ölberg, Hermann. “Einige Uberlegungen zur Autochtonie der Albaner auf der Balkanhalbinsel”, in ''Akten der internationalen albanologischen Kolloquiums, Innsbruck, 1972, zum Gedächtnis an Norbert Jokl''. Edited by Hermann M. Ölberg. Innsbruck: Institut für Sprachwissenschaft der Universität Innsbruck, 1977. * Ölberg, Hermann. “Kontributi i gjuhësisë për çështjen e atdheut ballkanik të shqiptarëve”, ''Studime Filologjike'' 3 (1982). * Omari, Anila. ''Marrëdhëniet gjuhësore shqiptaro-serbe''. Tiranë: Botimet albanologjike, 2012. * Pedersen, Holger. “Bidrag til den albanesiske Sproghistorie”, ''Festskrift til Vilhelm Tomsen''. Kopenhaga: Gyldendal, 1894, fq.&nbsp;246–57. * Pedersen, Holger. “Albanesisch”, ''Kritischer Jahrbericht'' 9, vol. 1 (1905): 206–17. Erlangen (1909). * Pellegrini, Giovan Battista. “I rapporti linguistici interadriatici e l’elemento latino dell’albanese”, ''Abruzzo'' 19 (1980): 31-71. * Pellegrini, Giovan Battista. “Disa vëzhgime mbi elementin Latin të shqipes” [Some observations on the Latin element of the Albanian language], ''Studime Filologjike'' 3 (1982); (in Italian) “Alcune osservazioni sull’elemento latino dell’albanese”, ''Studia Albanica'' 1983: 63–83. * Pellegrini, Giovan Battista. ''Avviamento alla linguistica albanese''. Edizione rinnovata. Rende: Università degli studi della Calabria, Centro editoriale e librario, 1997. * Pisani, Vittore. “L’albanais et les autres langues indo-européennes”, in ''Mélanges Henri Grégoire II''. Brukseli, 1950, fq.&nbsp;519–38; reprint in ''Saggi di linguistica storica: Scritti scelti''. Torino: Rosenberg & Sellier, 1959, fq.&nbsp;96–114. * Pisani, Vittore. “Les origines de la langue albanaise, questions de principe et de méthode”, ''Studia Albanica'' 1 (1964): 61–8. * Pisani, Vittore. “Sulla genesi dell'albanese”, in ''Akten der internationalen albanologischen Kolloquiums, Innsbruck, 1972, zum Gedächtnis an Norbert Jokl''. Edited by Hermann M. Ölberg. Innsbruck: Institut für Sprachwissenschaft der Universität Innsbruck, 1977, fq.&nbsp;345–66. * [[Vladimir Orel|Orel, Vladimir]]. ''Albanian Etymological Dictionary''. Leida: Brill, 1998. * Orel, Vladimir. ''[https://books.google.com/books?id=xvKH56aT5mEC&printsec=frontcover&dq=Concise+Historical+Grammar+of+the+Albanian+Language&cd=1#v=onepage&q&f=false A Concise Historical Grammar of the Albanian Language: Reconstruction of Proto-Albanian]''. Leida: Brill, 2000. * Price, Glanville (red.), ''Encyclopedia of the Languages of Europe'', s.v. “Albanian”, Oksford: Blackwell, 1998, fq. 4–8. * Riza, Selman. ''Studime albanistike''. Prishtina 1979. * Rusakov, Alexander. “Albanian”, në ''The Indo-European Languages'', bot. i 2-të. Edited by Mate Kopović. Londra/Nju Jork: Routledge, 2014, fq.&nbsp;552–608. * Schumacher, Stefan dhe Joachim Matzinger, ''Die Verben des Altalbanischen: Belegwörterbuch, Vorgeschichte und Etymologie'', Vizëbadeni: Otto Harrassowitz, 2013. * Svane, Gunnar, ''Slavische Lehnwörter im Albanischen'', Århus: Aarhus University Press, 1992. * Tagliavini, Carlo. ''La stratificazione del lessico albanese: Elementi indoeuropei''. Bolonja: Casa editrice Prof. Riccardo Pàtron, 1965. * Thumb, Albert. “Altgriechische Elemente des Albanesischen”,''[[Indogermanische Forschungen]]'' 26 (1909): 1–20. * Topalli, Kolec. ''Theksi në gjuhën shqipe''. Tiranë: Shtëpia Botuese Enciklopedike, 1995. * Topalli, Kolec. ''Fonetika historike e gjuhës shqipe''. Tiranë: Shtëpia Botuese Dituria, 2007. * Topalli, Kolec. ''Sistemi foljor i gjuhës shqipe''. Plejad, Tiranë 2010. * Topalli, Kolec. ''Gramatikë historike e gjuhës shqipe''. Qendra e Studimeve Albanologjike, Instituti i Gjuhësisë dhe i Letërsisë, Tiranë 2011. * Topalli, Kolec. ''Fjalor etimologjik i gjuhës shqipe''. Durrës: Jozef, 2017. * von Hahn, Johann Georg. ''Albanesische Studien''. 3 vëll. Jena: F. Mauko, 1854. * [[Calvert Watkins|Watkins, Calvert]]. “Proto-Indo-European: Comparison and Reconstruction”, in ''The Indo-European Languages''. Edited by Anna Giacalone Ramat & Paolo Ramat. Londra-Nju Jork: Routledge, 1998, pp. 25–73. * Ylli, Xhelal. ''Das slawische Lehngut im Albanischen''. 2 vëll., vëll. 1: ''Lehnwörter''; vëll. 2: ''Ortsnamen''. Mynihu: Otto Sagner, 1997/2000. * Ylli, Xhelal dhe Andrej N. Sobolev. ''Albanskii gegskii govor sela Muhurr''. Mynihu: Biblion Verlag, 2003. [[International Standard Book Number|ISBN]] [[Speciale:BookSources/3-932331-36-2|3-932331-36-2]] * Zheji, Petro. ''Roli mesianik i shqipes: shembja e Kullës së Babelit''. Tiranë: UET Press, 2015. * Zheji, Petro. ''Libri i aforizmave''. Tiranë: Media Print, 2012. ISBN 9789928080813. == Referime == {{Reflist|3}} == Shiko dhe këtë == {{Wiktionary}} {{Libri|Gjuha jonë|Gjuha jonë}}– Libër didaktik për mësimin e gjuhës shqipe * [[SQ Spell Checker]] * [[Kongresi i Drejtshkrimit të Gjuhës Shqipe]] * [[Toskërishtja]] * [[Gegërishtja]] * [[Arbërishtja (Itali)]] * [[Arbërishtja (Greqi)]] * [[Gjuha ilire]] == Vegla elektronike == * [http://www.fjalori.shkenca.org/ Fjalori i Gjuhës së Sotme Shqipe, online me rreth 40.000 fjalë.] * [https://web.archive.org/web/20180601063511/http://drejtshkrimi.net/ Drejtshkrimi i gjuhës shqipe] * [http://www.shkenca.org/k6i/index_sq.html Fjalor i gjuhës shqipe për programet Aspell dhe Ispell] * [http://vargmal.org/shqip Prektora 1 - Përshtatje shqip e tastierës për Windows XP (ë, ç, é, â, ô)] * [http://www.learnalbanianlanguage.com/ Mësoni gjuhen shqipe online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080517030921/http://www.learnalbanianlanguage.com/ |date=17 maj 2008 }} * [https://addons.mozilla.org/en-US/firefox/addon/5485/ Fjalor drejtshkrimor i gjuhës shqipe për Firefox dhe Thunderbird (530.000 fjalë e trajta fjalësh)] * [https://web.archive.org/web/20110403021518/http://www.portashqipe.com/gjuha_shqipe/ Porta Shqipe | Gjuha Shqipe] [[Kategoria:Gjuha shqipe| ]] [[Kategoria:Gjuhë në Shqipëri]] [[Kategoria:Gjuhë në Kosovë]] [[Kategoria:Gjuhë në Maqedoni të Veriut]] [[Kategoria:Gjuhë në Mal të Zi]] [[Kategoria:Gjuhë në Itali]] [[Kategoria:Gjuhë indo-evropiane|Shqip]] [[Kategoria:Gjuhë të Europës]] dezhu77e2pcs1vffhvuza3qe72ekhmh 0 30297 3026272 2942034 2026-08-17T09:20:49Z Smallem 126080 Njësim me enwiki: të dhënat e arkës kalojnë te {{Infobox film}} (gross/budget); heqja e tabelës lokale përmes Claude AI 3026272 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name = Spider-Man 3 | image = SpiderManLenticular.gif | caption = | director = [[Sam Raimi]] | producer = [[Avi Arad]] <br /> [[Stan Lee]] <br /> [[Laura Ziskin]] <br /> [[Grant Curtis]] | writer = '''Stripi:''' <br /> [[Stan Lee]] <br /> [[Steve Ditko]] <br /> '''Skripti:''' <br /> [[Sam Raimi]] <br /> [[Ivan Raimi]] <br /> [[Alvin Sargent]] | starring = [[Tobey Maguire]] <br /> [[Kirsten Dunst]] <br /> [[James Franco]] <br /> [[Thomas Haden Church]] <br /> [[Topher Grace]] | cinematography = [[Bill Pope]] | editing = [[Bob Murawski]] | music = [[Christopher Young]] | production_companies = {{Plainlist| * [[Columbia Pictures]]<ref name="afi2">{{cite web|title=Spider-Man 3|url=https://catalog.afi.com/Film/64487-SPIDER-MAN-3?sid=0d746b1a-4609-4e01-a0cc-d68a306eda57&sr=3.1150155&cp=1&pos=3|website=[[AFI Catalog of Feature Films]]|publisher=[[American Film Institute]]|access-date=8 shkurt 2019|archive-date=9 shkurt 2019|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20190209124145/https://catalog.afi.com/Film/64487-SPIDER-MAN-3?sid=0d746b1a-4609-4e01-a0cc-d68a306eda57&sr=3.1150155&cp=1&pos=3|url-status=live}}</ref> * [[Marvel Studios]]<ref name="thenumbers">{{cite web|title=Spider-Man 3|url=https://www.the-numbers.com/movie/Spider-Man-3#tab=summary|website=[[The Numbers (website)|The Numbers]]|language=en|access-date=8 shkurt 2019|archive-date=9 shkurt 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190209124509/https://www.the-numbers.com/movie/Spider-Man-3#tab=summary|url-status=live}}</ref> * Laura Ziskin Productions<ref name="thenumbers" /> }} | distributor = [[Sony Pictures Releasing]]<ref name="afi2" /> | released = 16 prill 2007 ([[Roppongi Hills Mori Tower]])<br />4 maj 2007 (Shtetet e Bashkuara) | runtime = 139 minuta<ref>{{cite web|title=Spider-Man 3|url=https://www.bbfc.co.uk/releases/spider-man-3-2007|publisher=[[British Board of Film Classification]]|access-date=22 korrik 2015|archive-date=19 tetor 2016|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20161019144314/http://www.bbfc.co.uk/releases/spider-man-3-2007|url-status=live}}</ref> | country = {{USA}} | language = [[Gjuha angleze|Anglisht]] | budget = $258–350 million<ref>{{cite news|first=Diane|last=Garrett|title=Red carpet becoming more global|work=[[Variety (magazine)|Variety]]|date=16 prill 2007|url=https://www.variety.com/article/VR1117963193|access-date=17 prill 2007|archive-date=27 gusht 2020|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20200827203648/https://variety.com/2007/film/markets-festivals/red-carpet-becoming-more-global-1117963193/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title='Spider-Man 3': Why So Expensive?|url=https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=9914883|website=[[NPR]]|date=30 prill 2007|access-date=29 prill 2020|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20160518153008/http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=9914883|archive-date=18 maj 2016|url-status=live}}</ref><ref name="Ziskin">{{cite web|title="SPIDER-MAN 3" PRODUCER EXPLAINS BIGGER BUDGET|url=https://editorial.rottentomatoes.com/article/spiderman-3-producer-explains-bigger-budget/|author=Fred Topel|website=[[Rotten Tomatoes]]|date=7 maj 2007|access-date=29 prill 2020|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20171205134802/https://editorial.rottentomatoes.com/article/spiderman-3-producer-explains-bigger-budget/|archive-date=5 dhjetor 2017|url-status=live}}</ref> | gross = $895 million<ref name="BOM">{{cite web|url=https://boxofficemojo.com/movies/?id=spiderman3.htm|title=Spider-Man 3 (2007)|website=[[Box Office Mojo]]|access-date=5 shkurt 2009|archive-date=1 shkurt 2009|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20090201023252/http://boxofficemojo.com/movies/?id=spiderman3.htm|url-status=live}}</ref> }} '''''Spider-Man 3''''' është një [[film superhero]] i vitit 2007 i bazuar në personazhin e [[Marvel Comics]], [[Spider-Man]]. Prodhuar nga [[Columbia Pictures]], [[Marvel Studios]], dhe [[Laura Ziskin Productions]], dhe i shpërndarë nga [[Sony Pictures Releasing]], ai u drejtua nga [[Sam Raimi]] nga një skenar që ai shkroi bashkë me vëllain e tij [[Ivan Raimi|Ivan]] dhe [[Alvin Sargent]]. Është pjesa e tretë dhe e fundit në [[Spider-Man në filma#Trilogjia e Sam Raimi|trilogjinë ''Spider-Man'']] të Raimit, dhe vazhdimi i ''[[Spider-Man (film)|Spider-Man]]'' (2002) dhe ''[[Spider-Man 2]]'' (2004). Në film luajnë [[Tobey Maguire]] si [[Peter Parker (filmseri e Sam Raimi)|Peter Parker / Spider-Man]], së bashku me [[Kirsten Dunst]], [[James Franco]], [[Thomas Haden Church]], [[Topher Grace]], [[Bryce Dallas Howard]], [[James Cromwell]], [[Rosemary Harris]], dhe [[J. K. Simmons]]. Ajo shënon gjithashtu paraqitjen e fundit në aktrim të [[Cliff Robertson]] para daljes në pension të tij në të njëjtin vit dhe vdekjes së tij të mëvonshme në vitin 2011. I vendosur një vit pas ngjarjeve të ''Spider-Man 2'', filmi ndjek Peter Parkerin teksa përgatitet për të ardhmen e tij me [[Mary Jane Watson (filmseri e Sam Raimi)|Mary Jane Watson]], ndërsa përballet me vrasësin e vërtetë të [[Ben Parker|Xhaxhit Ben]], Flint Marko, i cili bëhet [[Sandman (Marvel Comics)|Sandman]] pas një aksidenti të frikshëm, dhe [[Harry Osborn (filmseri e Sam Raimi)|Harry Osborn]]. ish-miku i tij më i mirë, i cili tani është në dijeni të identitetit të Peter dhe kërkon të hakmerret për të [[Norman Osborn|atin]]; puna e tij në ''[[Daily Bugle]]'' kërcënohet nga prania e një fotografi rival të quajtur [[Eddie Brock]]. Peter gjithashtu përballet me sfidën e tij më të madhe kur lidhet me një [[Simbiontët (Marvel Comics)|simbiotë]] jashtëtokësor që rrit aftësitë e tij, por përforcon zemërimin e tij dhe tipare të tjera negative. ''Spider-Man 3'' u shfaq premierë më 16 prill 2007, në Tokio dhe u shfaq në Shtetet e Bashkuara si në kinematë konvencionale ashtu edhe në [[IMAX]] më 4 maj. Filmi fitoi 895 milionë dollarë në mbarë botën, duke e bërë atë filmin me fitimet më të larta të trilogjisë, filmi i tretë me fitimin më të madh të vitit 2007 dhe ishte filmi me fitimet më të larta për Spider-Man derisa u tejkalua nga ''[[Spider-Man: Far From Home]]'' në vitin 2019. Ndryshe nga pjesët e mëparshme, Spider-Man 3 mori vlerësime të ndryshme nga kritikët, të cilët vlerësuan sekuencat e aksionit dhe efektet vizuale, por ishin të ndara mbi komplotin dhe ritmin, ndërsa kritikuan numrin e zuzarëve të filmit. Një pjesë e katërt, e titulluar ''Spider-Man 4'', u vendos të dilte më 6 maj 2011, e ndjekur nga një film spin-off i ''Venom'', së bashku me pjesën e pestë dhe të gjashtë, të titulluar respektivisht ''Spider-Man 5'' dhe ''Spider-Man 6''. por të gjitha u anuluan. Seria e filmave ''Spider-Man'' u rinis dy herë; fillimisht me ''[[The Amazing Spider-Man (film)|The Amazing Spider-Man]]'' (2012) nga [[Marc Webb]] dhe me [[Andrew Garfield]]; dhe më vonë një seri e re filmash të vendosur brenda [[Marvel Cinematic Universe]] (MCU) me regji të [[Jon Watts]] dhe me protagonist [[Tom Holland]], duke filluar me ''[[Spider-Man: Homecoming]]'' (2017). ''[[Spider-Man: No Way Home]]'' (2021) eksploroi konceptin e multiversit për të lidhur filmat dhe personazhet e mëparshëm me MCU me Maguire dhe Church duke ripërsëritur rolet e tyre në film. Një film dhe vazhdim i ''[[Venom (film 2018)|Venom]]'' me një version tjetër të personazhit të Eddie Brock u prodhua dhe u publikua përfundimisht më 2018 dhe 2021, respektivisht. == Aktorët dhe personazhet == * '''[[Tobey Maguire]]''' si '''[[Spider-Man|Peter Parker / Spider-Man]]''' * '''[[Kirsten Dunst]]''' si '''[[Mary Jane Watson]]''' * '''[[James Franco]]''' si '''[[Harry Osborn]]''' * '''[[Topher Grace]]''' si '''[[Venom (Eddie Brock)#Ultimate Venom|Eddie Brock, Jr.]] / [[Venom (Eddie Brock)|Venom]]''' * '''[[Thomas Haden Church]]''' si '''[[Sandman (Marvel Comics)|Flint Marko / Sandman]]''' * '''[[Bryce Dallas Howard]]''' si '''[[Gwen Stacy]]''' * '''[[Dylan Baker]]''' si '''[[Lizard (strip)|Dr. Curt Connors]]''' * '''[[Rosemary Harris]]''' si '''[[Aunt May|May Parker]]''' * '''[[J. K. Simmons]]''' si '''[[J. Jonah Jameson]]''' * '''[[Daniel Gillies]]''' si '''[[John Jameson (strip)|John Jameson]]''' * '''[[Bill Nunn]]''' si '''[[Joseph "Robbie" Robertson]]''' * '''[[Ted Raimi]]''' si '''Hoffman''' * '''[[James Cromwell]]''' si '''Captain George Stacy''' * '''[[Elizabeth Banks]]''' si '''[[Betty Brant]]''' * '''[[Cliff Robertson]]''' si '''[[Uncle Ben|Benjamin "Ben" Parker]]''' * '''Tim DeZarn''' si '''Philip Watson''' * '''Michael Papajohn''' si '''[[Maskara te Spider-Man#The burglar|Carjacker]]''' * '''[[Willem Dafoe]]''' si '''[[Norman Osborn]]''' === [[Cameo]] === * [[Stan Lee]] * [[Bruce Campbell]] == Referime == {{reflist}} == Lidhje të jashtme == * [https://www.sonypictures.com/movies/spiderman3 Faqja zyrtare] * {{mojo titull|id=spiderman3|titulli=Spider-Man 3}} * {{imdb titull|id=0413300|titulli=Spider-Man 3}} [[Kategoria:Filma 2007]] [[Kategoria:Filma aksion fantastiko-shkencor 2007]] [[Kategoria:Filma superhero të viteve 2000]] [[Kategoria:Filma amerikanë të viteve 2000]] [[Kategoria:Filma aksion fantastiko-shkencor amerikan]] [[Kategoria:Filma anglisht të viteve 2000]] [[Kategoria:Filma me regji nga Sam Raimi]] [[Kategoria:Filma të prodhuar nga Avi Arad]] [[Kategoria:Filma të prodhuar nga Laura Ziskin]] [[Kategoria:Filma me skenar nga Alvin Sargent]] [[Kategoria:Filma me skenar nga Ivan Raimi]] [[Kategoria:Filma me skenar nga Sam Raimi]] [[Kategoria:Filma të Columbia Pictures]] [[Kategoria:Filma bazuar në strip]] [[Kategoria:Spider-Man]] ffukcyybca21gknp2xssh0gbwnq7ju9 0 37726 3026273 2942213 2026-08-17T09:20:51Z Smallem 126080 Njësim me enwiki: të dhënat e arkës kalojnë te {{Infobox film}} (gross/budget); heqja e tabelës lokale përmes Claude AI 3026273 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name = Spider-Man | image = Spiderman movie.jpg | caption = '''Posteri teatral i Spider-Man''' | director = [[Sam Raimi]] | producer = [[Laura Ziskin]] <br /> Ian Bryce | writer = '''Stripi:'''<br />[[Stan Lee]]<br />[[Steve Ditko]]<br />'''Skripti:'''<br />[[David Koepp]]<br />'''Uncredited:'''<br />[[Alvin Sargent]]<br />[[Scott Rosenberg]] | starring = [[Tobey Maguire]] <br /> [[Willem Dafoe]] <br /> [[Kirsten Dunst]] <br /> [[James Franco]] <br /> [[Cliff Robertson]] <br /> [[Rosemary Harris]] | music = [[Danny Elfman]] | cinematography = Don Burgess | editing = Arthur Coburn <br /> [[Bob Murawski]] | production_companies = {{Plainlist| * [[Columbia Pictures]]<ref name="afi">{{cite web|title=Spider-Man|url=https://catalog.afi.com/Film/62575-SPIDER-MAN?sid=4ba946f7-5f16-4940-b312-6735e0fd15d6&sr=4.2380295&cp=1&pos=2|access-date=8 shkurt 2019|website=[[AFI Catalog of Feature Films]]|publisher=[[American Film Institute]]|language=en|archive-date=9 shkurt 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190209124124/https://catalog.afi.com/Film/62575-SPIDER-MAN?sid=4ba946f7-5f16-4940-b312-6735e0fd15d6&sr=4.2380295&cp=1&pos=2|url-status=live}}</ref> * [[Marvel Enterprises]]<ref name="ScreenDailySMReview">{{Cite news|last=Goodridge|first=Mike|date=28 prill 2002|title=Spider-Man Review|work=Screen Daily|language=en|url=https://www.screendaily.com/spider-man-spider-man/409039.article|access-date=4 prill 2019|archive-date=4 prill 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190404085235/https://www.screendaily.com/spider-man-spider-man/409039.article|url-status=live}}</ref> * [[Laura Ziskin Productions]]<ref name="ScreenDailySMReview" /> }} | distributor = [[Sony Pictures Releasing]]<ref name="afi" /> | released = 29 prill 2002 ([[Mann Village Theater]]) <br /> 3 maj 2002 (Shtetet e Bashkuara) | runtime = 121 minuta<!--Kohëzgjatja teatrale: 121:30--><ref>{{cite web|date=15 prill 2002|title=''SPIDER-MAN'' (12A)|url=https://bbfc.co.uk/releases/spider-man-2002-3|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20190324112713/https://bbfc.co.uk/releases/spider-man-2002-3|archive-date=24 mars 2019|access-date=27 nëntor 2020|publisher=[[British Board of Film Classification]]|language=en}}</ref> | country = {{USA}} | language = Anglisht | gross = 821'708'551 [[$]]<ref name="Mojo">{{imdb titull|id=0145487|titulli=Spider-Man}}</ref> | budget = 139'000'000 $<ref name="Mojo"/><ref name="TheNumbers">[http://www.the-numbers.com/movies/2002/SPIDR.php '''Spider-Man'''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131030100908/http://www.the-numbers.com/movies/2002/SPIDR.php |date=30 tetor 2013 }} në [http://www.the-numbers.com The Numbers] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070217124147/http://www.the-numbers.com/ |date=17 shkurt 2007 }}</ref> }} '''''Spider-Man''''' është një film superhero i vitit 2002 i bazuar në personazhin e [[Marvel Comics]] [[Spider-Man|me të njëjtin emër]]. Drejtuar nga [[Sam Raimi]] nga një skenar nga [[David Koepp]], është pjesa e parë në [[Spider-Man në filma#Trilogjia e Sam Raimi|trilogjinë ''Spider-Man'']], dhe luan [[Tobey Maguire]] si [[Peter Parker (filmseri e Sam Raimi)|personazhi kryesor]], së bashku me [[Willem Dafoe]], [[Kirsten Dunst]], [[James Franco]], [[Cliff Robertson]], dhe [[Rosemary Harris]]. Filmi përqendrohet te gjeniu adoleshent i dëbuar Peter Parker, i cili zhvillon aftësi mbinjerëzore të ngjashme me merimangën pasi është kafshuar nga një merimangë e ndryshuar gjenetikisht dhe vendos të përdorë fuqitë e tij të sapogjetura për të luftuar krimin dhe padrejtësinë në [[New York City]], duke u përballur me [[Norman Osborn (filmseri e Sam Raimi)|Green Goblin]] ogurzi në proces. Zhvillimi në një film me veprim të drejtpërdrejtë Spider-Man filloi në vitin 1975. Regjisorët [[Tobe Hooper]], [[James Cameron]], dhe [[Joseph Zito]] ishin të gjithë të lidhur për të drejtuar filmin në një moment. Megjithatë, projekti do të lëngonte në ferr zhvillimi për shkak të licencimit dhe çështjeve financiare. Pasi progresi në film ngeci për gati 25 vjet, ai u licencua për një publikim mbarëbotëror nga [[Columbia Pictures]] në 1999 pasi fitoi opsione nga [[Metro-Goldwyn-Mayer]] në të gjithë skenarët e mëparshëm të zhvilluar nga [[The Cannon Group|Cannon Films]], [[Carolco Pictures|Carolco]], and [[New Cannon]]. Duke ushtruar opsionin e saj vetëm në dy elementë nga blerja me shumë skenarë (një skenar i ndryshëm u shkrua nga James Cameron, Ted Newsom, [[John Brancato]], Barney Cohen, dhe [[Menahem Golan|Joseph Goldman]]), Sony punësoi Koepp për të krijuar një skenar pune (i kredituar si i Cameron), dhe Koepp mori kredinë e vetme në faturimin përfundimtar. Regjisorët [[Roland Emmerich]], [[Ang Lee]], [[Chris Columbus (filmmaker)|Chris Columbus]], [[Barry Sonnenfeld]], [[Tim Burton]], [[Michael Bay]], [[Jan de Bont]], [[M. Night Shyamalan]], [[Tony Scott]], dhe [[David Fincher]] konsideruan të drejtonin projektin përpara se Raimi të punësohej si regjisor në vitin 2000. Skenari i Koepp u rishkrua nga [[Scott Rosenberg]] gjatë para-produksionit dhe mori një lustër dialogu nga [[Alvin Sargent]] gjatë prodhimit. Xhirimet u zhvilluan në Los Angeles dhe New York City nga janari deri në qershor 2001. Sony Pictures Imageworks trajtoi efektet vizuale të filmit.<ref name="imageworks">{{cite web|title=About|url=https://www.imageworks.com/about|website=[[Sony Pictures Imageworks]]|publisher=[[Sony Pictures|Sony Pictures Entertainment Inc.]]|language=en|access-date=8 shkurt 2019|archive-date=4 shkurt 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190204073242/https://www.imageworks.com/about|url-status=live}}</ref> ''Spider-Man'' u shfaq premierë në [[Mann Village Theater]] më 29 prill 2002 dhe u publikua në Shtetet e Bashkuara katër ditë më vonë më 3 maj. Filmi mori vlerësime pozitive nga publiku dhe kritikët. Ishte filmi i parë që arriti 100 milionë dollarë në një fundjavë të vetme si dhe filmi më i suksesshëm i bazuar në një libër komik në atë kohë. Me një fitim prej mbi 821.7 milionë dollarësh në arkë në mbarë botën, ai ishte filmi i tretë me fitimet më të larta të vitit 2002, filmi superhero me fitime më të larta dhe filmi i gjashtë me fitimet më të larta në përgjithësi në kohën e publikimit. ''Spider-Man'' vlerësohet për ripërcaktimin e zhanrit modern të superheroit, si dhe për filmin e suksesshëm të verës. Pas suksesit të tij, filmi solli dy vazhdime, ''[[Spider-Man 2]]'' dhe ''[[Spider-Man 3]]'' , të lëshuar në 2004 dhe 2007, respektivisht. Dafoe do të përsërisë rolin e tij si Goblin i Gjelbër në filmin e [[Marvel Cinematic Universe]] (MCU) ''[[Spider-Man: No Way Home]]'' (2021). == Historia == Në një udhëtim shkollor, maturanti [[Peter Parker (filmseri e Sam Raimi)|Peter Parker]] viziton një laborator gjenetik të [[Universiteti i Kolumbias|Universitetit të Kolumbisë]] me mikun e tij [[Harry Osborn (filmseri e Sam Raimi)|Harry Osborn]] dhe interesin e tij të dashurisë [[Mary Jane (filmseri e Sam Raimi)|Mary Jane Watson]]. Atje, Piteri kafshohet nga një merimangë e modifikuar gjenetikisht dhe ai sëmuret pasi kthehet në shtëpi. Ndërkohë, [[Norman Osborn (filmseri e Sam Raimi)|Norman Osborn]], pronar i korporatës shkencore [[Oscorp]], përpiqet të arrijë një kontratë të madhe ushtarake. Ai eksperimenton mbi veten e tij me një kimikat të paqëndrueshëm që përmirëson performancën dhe çmendet, duke vrarë asistentin e tij dhe duke vjedhur një avion avionësh dhe një kostum fluturimi. Të nesërmen në mëngjes, Peter vëren se nuk është më si më parë dhe trupi i tij është metamorfozuar në një fizik më muskuloz. Në shkollë, ai zbulon se mund të gjuajë rrjeta merimange nga kyçet e duarve dhe ka reflekse të përshpejtuara dhe një aftësi të shtuar për të ndjerë rrezikun. Pasi rrahu ngacmuesin e shkollës Flash Thompson në një përleshje, ai kupton se ka fituar aftësitë e merimangës që e kafshoi dhe e verifikon këtë duke u ngjitur në një mur. Pasi dëgjoi për përballjen e tij me Flashin, Xhaxhai i Piterit Beni e këshillon atë se "me fuqi të madhe vjen përgjegjësi e madhe". Piteri e shpërfill këtë dhe hyn në një turne të paligjshëm mundjeje për të mbledhur para për të blerë një makinë, duke dashur t'i bëjë përshtypje interesit të tij të dashurisë Mary Jane Watson. Ai fiton ndeshjen e tij të parë, por promotori e mashtron atë nga fitimet e tij. Kur një hajdut grabit papritmas zyrën e promotorit, Peter me keqardhje e lejon atë të arratiset me paratë. Pasi mëson se Beni është vrarë nga një grabitës, Peter ndjek makinën e vjedhur dhe tronditet kur zbulon se ajo drejtohej nga i njëjti hajdut që ai la të arratisej. Pasi Pjetri e çarmatos atë, hajduti bie nga dritarja për vdekje. Ndërkohë, Norman i çmendur avancon armaturën dhe pajisjet ushtarake të Oscorp-it dhe prish një eksperiment të rivalit të korporatës së Oscorp, Quest Aerospace, duke vrarë disa njerëz. Të nesërmen ai e ka harruar ngjarjen. Pas diplomimit, Peter fillon të përdorë aftësitë e tij për të luftuar krimin, duke u bërë superheroi i maskuar Spider-Man . J. Jonah Jameson , redaktor i gazetës ''Daily Bugle'' , punëson Peter si fotograf të pavarur, pasi ai është i vetmi person që ofron imazhe të qarta të Spider-Man. Megjithatë, Jameson përdor fotot për të diskredituar Spider-Man, duke besuar se ai është një kërcënim. Ndërkohë, Piteri vendos të shpërngulet në një apartament me mikun e tij më të mirë dhe djalin e Normanit, Harrin . Duke mësuar se bordi i Oscorp planifikon ta largojë atë dhe t'ia shesë kompaninë Quest-it, Norman i vret ata në shenjë hakmarrjeje nëpërmjet një bombe kungulli si alter-ego e tij me kostum në Panairin Botëror të Unitetit. Si Spider-Man, Peter ndërhyn dhe mund Normanin, i cili arrin të largohet. Jameson më vonë e quan zuzarin misterioz " Green Goblin ". Pasi zbuloi se ai ka zhvilluar një personalitet të çmendur alternativ të Normanit, si Goblin, i ofron Peter një vend pranë tij. Kur të dy takohen përsëri brenda një ndërtese të djegur, Peter në fund refuzon ofertën e Normanit, duke çuar në një konfrontim që rezulton në një prerje në krahun e majtë. Kur Piteri dhe Harri ftojnë Normanin, hallën May dhe Meri Xhejnin për darkën e Falënderimeve , Norman vëren lëndimin e mëparshëm të Peterit dhe nxjerr përfundimin se ai është Spider-Man. Më vonë ai sulmon Mayn. Ndërkohë, Mary Jane pranon se ajo e do Spider-Man, i cili e ka shpëtuar atë dy herë, dhe pyet Peter nëse Spider-Man ka pyetur ndonjëherë për të. Harry, i cili po lidhet me Mary Jane, mbërrin dhe supozon se ajo ka ndjenja për Peterin pasi i pa të kapur për dore. I shkatërruar, Harry i thotë babait të tij se Piteri e do Mary Jane, duke zbuluar pa dashje dobësinë më të madhe të Spider-Man. Norman merr Mary Jane dhe një karrocë të ishullit Roosevelt plot me fëmijë peng përgjatë urës Queensboro , duke e detyruar Peter të zgjedhë kë të shpëtojë. Ai arrin t'i shpëtojë të dy, ndërsa civilët aty pranë anojnë me Spider-Man dhe tallen me Goblin. I tërbuar, ai e kap Peterin dhe e çon në spitalin e braktisur Smallpox , ku e rrah brutalisht dhe mburret se si do ta vrasë më vonë Mary Jane. Tallja e Goblinit provokon dhe tërbon Peterin, i cili më pas e mposht në një betejë atë. Norman demaskon veten dhe lutet për falje ndërsa kontrollon avionin e tij për ta sulmuar Peterin nga pas. I paralajmëruar nga sensi i tij merimangë, Peter i shmanget sulmit dhe avioni e plagos për vdekje në shtyllë Normanin, i cili i kërkon Peterit të mos i zbulojë Harrit identitetin e tij si Goblin përpara se të vdiste. Spider-Man e merr trupin e Normanit në shtëpinë e Osborns, ku Harry e sheh atë dhe gabimisht supozon se Spider-Man vrau babanë e tij. Në funeralin e Norman, Harry zotohet të hakmerret ndaj Spider-Man, duke pretenduar se Peter është familja e tij e vetme e mbetur. Mary Jane rrëfen dashurinë e saj për Peterin, por ai e refuzon atë, nga frika se armiqtë e tij do të përpiqeshin ta përdorin atë për të arritur tek ai. Teksa largohet nga funerali, Peter kujton mesazhin e Xha Benit dhe pranon përgjegjësinë e tij të re si Spider-Man. == Referime == {{reflist}} [[Kategoria:Filma 2002]] [[Kategoria:Filma aksion fantastiko-shkencor 2002]] [[Kategoria:Filma superhero të viteve 2000]] [[Kategoria:Filma amerikanë të viteve 2000]] [[Kategoria:Filma aksion fantastiko-shkencor amerikan]] [[Kategoria:Filma anglisht të viteve 2000]] [[Kategoria:Filma të prodhuar nga Ian Bryce]] [[Kategoria:Filma të prodhuar nga Laura Ziskin]] [[Kategoria:Filma me regji nga Sam Raimi]] [[Kategoria:Filma me skenar nga David Koepp]] [[Kategoria:Filma të shënuar nga Danny Elfman]] [[Kategoria:Filma të Columbia Pictures]] [[Kategoria:Filma bazuar në strip]] [[Kategoria:Spider-Man]] fs2z77857eu1zv86lzqtds0kpxlmws6 0 37730 3026274 2942214 2026-08-17T09:20:52Z Smallem 126080 Njësim me enwiki: të dhënat e arkës kalojnë te {{Infobox film}} (gross/budget); heqja e tabelës lokale përmes Claude AI 3026274 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name = Spider-Man 2 | image = Sm2 peter onesheet.jpg | caption = '''Posteri teatral i ''Spider-Man 2''''' | director = [[Sam Raimi]] | producer = [[Avi Arad]] <br /> [[Laura Ziskin]] | writer = '''Stripi:''' <br /> [[Stan Lee]] <br /> [[Steve Ditko]] <br /> '''Tregimi:''' <br /> [[Alfred Gough]] <br /> [[Miles Millar]] <br /> [[Michael Chabon]] <br /> '''Skenari:''' <br /> [[Alvin Sargent]] | starring = [[Tobey Maguire]] <br /> [[Kirsten Dunst]] <br /> [[James Franco]]<br /> [[Alfred Molina]] | music = [[Danny Elfman]] <br /> '''Shtesa:'''<br />[[Christopher Young]]<br />[[John Debney]] | cinematography = [[Bill Pope]] | editing = [[Bob Murawski]] | production_companies = [[Columbia Pictures]]<ref name="AFI">{{cite web|title=Spider-Man 2|url=https://catalog.afi.com/Film/54372-SPIDER-MAN-2?sid=c00a3d29-e653-4a94-b140-acafd83ff013&sr=5.242215&cp=1&pos=4|website=[[AFI Catalog of Feature Films]]|publisher=[[American Film Institute]]|access-date=24 dhjetor 2020|archive-date=9 shkurt 2019|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20190209124146/https://catalog.afi.com/Film/54372-SPIDER-MAN-2?sid=c00a3d29-e653-4a94-b140-acafd83ff013&sr=5.242215&cp=1&pos=4|url-status=live}}</ref> <br /> [[Marvel Enterprises]]<ref name="AFI" /> <br /> Laura Ziskin Productions<ref name="TheNumbers">{{cite web|url=https://www.the-numbers.com/movie/Spider-Man-2#tab=summary|title=Spider-Man-2|access-date=18 janar 2021|archive-date=9 gusht 2018|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20180809115435/https://www.the-numbers.com/movie/Spider-Man-2#tab=summary|url-status=live}}</ref> | distributor = [[Sony Pictures Releasing]]<ref name="TheNumbers" /> | released = [[30 qershor]] [[2004]] | runtime = 127 min.<ref>{{cite web|title=Spider-Man 2|url=https://www.bbfc.co.uk/releases/spider-man-2-2004-7|publisher=[[British Board of Film Classification]]|language=en|access-date=22 korrik 2015|quote=127m 12s|archive-url=https://web.archive.org/web/20200523073033/https://www.bbfc.co.uk/releases/spider-man-2-2004-7|archive-date=23 maj 2020|url-status=live}}</ref> | country = {{USA}} | language = [[Gjuha angleze|Anglisht]] | budget = $200 million<ref name="BOM">{{cite web|url=https://www.boxofficemojo.com/title/tt0316654/|title=Spider-Man 2|access-date=17 janar 2021|archive-date=17 janar 2021|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20210117234558/https://www.boxofficemojo.com/title/tt0316654/|url-status=live}}</ref> | gross = $789 million<ref name="BOM" /> }} '''Spider-Man 2''' është një [[film superhero]] amerikan i vitit 2004 i bazuar në personazhin e [[Marvel Comics]] [[Spider-Man|me të njëjtin emër]]. Drejtuar nga [[Sam Raimi]] dhe shkruar nga [[Alvin Sargent]] nga një histori e konceptuar nga [[Michael Chabon]] dhe ekipi shkrimor i [[Alfred Gough]] dhe [[Miles Millar]], filmi u prodhua nga [[Columbia Pictures]] në bashkëpunim me [[Marvel Enterprises]] dhe [[Laura Ziskin Productions]], dhe u shpërnda nga [[Sony Pictures Releasing]]. Është pjesa e dytë në [[Spider-Man në film#Trilogjia e Sam Raimi|trilogjinë ''Spider-Man'']] të Raimit dhe vazhdimi i ''[[Spider-Man (film)|Spider-Man]]'' (2002). Në film luajnë [[Tobey Maguire]] si [[Peter Parker (filmseri e Sam Raimi)|personazhi kryesor]], së bashku me [[Kirsten Dunst]], [[James Franco]], [[Alfred Molina]], [[Rosemary Harris]], dhe [[Donna Murphy]]. I vendosur dy vjet pas ngjarjeve të ''Spider-Man'', filmi gjen [[Peter Parker (filmseri e Sam Raimi)|Peter Parker]] duke luftuar për të ndaluar shkencëtarin [[Otto Octavius (filmseri e Sam Raimi|Dr. Otto Octavius]] nga rikrijimi i eksperimentit të rrezikshëm që vrau gruan e tij dhe e la atë të shkrirë neurologjikisht me tentakulat mekanike, ndërkohë që po përballet edhe me një krizë ekzistenciale midis identitetet e tij të dyfishta që duket se po i heqin fuqitë. Fotografia kryesore filloi në prill 2003 në [[New York City]] dhe u zhvillua gjithashtu në [[Los Angeles]]. Rishfaqjet u zhvilluan më vonë atë vit dhe përfunduan në dhjetor. [[Danny Elfman]] u kthye për të kompozuar partiturën. ''Spider-Man 2'' u shfaq premierë në [[Fox Theater, Westwood Village|Mann Village Theater]] në Los Anxhelos më 25 qershor 2004 dhe u shfaq në kinematë konvencionale dhe [[IMAX]] më 30 qershor. Ai mori një vlerësim të gjerë nga kritikët, të cilët vlerësuan peshën e tij emocionale dhe efektet vizuale, si dhe interpretimet e Maguire dhe Molina dhe regjinë e Raimit, dhe fitoi 789 milionë dollarë në mbarë botën, duke e bërë atë filmin e tretë me fitimet më të larta të vitit. Ai u zgjodh nga Instituti Amerikan i Filmit si një nga 10 filmat më të mirë të vitit 2004. Filmi fitoi [[Academy Award për Efektet më të Mira Vizuale|Efektet më të Mira Vizuale]] në [[Academy Awards të 77-të]], dhe u nominua gjithashtu për Miksimin më të mirë të Tingullit dhe Editimin më të mirë të Tingullit; Ai gjithashtu mori pesë çmime në [[Saturn Awards]], duke përfshirë [[Saturn Award për Filmin më të Mirë Fantazi|Filmin më të Mirë Fantazi]] dhe [[Saturn Award për Regjisorin Më të Mirë|Regjisorin më të Mirë]] për Raimi. Filmi konsiderohet gjerësisht si një nga filmat më të mëdhenj të superheronjve të bërë ndonjëherë dhe një plan për filmat e ardhshëm në këtë zhanër. Suksesi i tij çoi në ''[[Spider-Man 3]]'' (2007). Filmi i [[Marvel Cinematic Universe]] (MCU) ''[[Spider-Man: No Way Home]]'' (2021) eksploroi konceptin e multiversit për të lidhur filmat e mëparshëm të ''Spider-Man'' me MCU, me Maguire dhe Molina që përsërisin rolet e tyre. == Përmbajtja == Dy vjet pasi u bë Spider-Man, [[Peter Parker (filmseri e Sam Raimi)|Peter Parker]] është i ndarë nga dashuria e tij [[Mary Jane Watson (filmseri e Sam Raimi)|Mary Jane Watson]] dhe miku i tij më i mirë, [[Harry Osborn (filmseri e Sam Raimi)|Harry Osborn]], dhe zbulon se halla e tij May po përballet me dëbimin. Ai e gjen veten duke pësuar humbje të përkohshme, por të përsëritura të fuqive të tij, shpesh në situata kërcënuese për jetën. Harry, i cili tani është kreu i divizionit të kërkimit gjenetik dhe shkencor të [[Oscorp]], po sponsorizon një projekt të fuqisë së shkrirjes nga shkencëtari bërthamor [[Otto Octavius (filmseri e Sam Raimi|Dr. Otto Octavius]], i cili miqësohet dhe mentoron Peter. Ndërsa trajton materiale të rrezikshme, Octavius mban një [[Krahu robotik|parzmore tentakulash]] të fuqishme mekanike me [[Inteligjenca artificiale|inteligjencë artificiale]]. Gjatë një demonstrimi publik ku Peter dhe Harry marrin pjesë, një rritje e energjisë shkakton destabilizimin e reaktorit të shkrirjes. Octavius refuzon të mbyllë reaktorin, gjë që shkon kritike, duke vrarë gruan e tij dhe duke djegur çipin frenues që bllokon krahët nga sistemi i tij nervor. Si Spider-Man, Peter arrin të mbyllë eksperimentin. Në një spital, mjekët përgatiten të heqin me operacion parzmoren e Octavius. Pa çipin frenues, tentakulat janë bërë të ndjeshme dhe mbrojnë veten duke vrarë mjekët. Më pas, Octavius strehohet në një port. Tani i korruptuar nga inteligjenca artificiale e armëve, ai vendos të riprovojë eksperimentin e tij dhe grabit një bankë për ta financuar atë. ''[[Daily Bugle]]'' e quan shkencëtarin "Doktor Octapod". Mary Jane fejohet me [[astronauti]]n [[John Jameson (personazh)|John Jameson]], djalin e redaktorit të Bugle [[J. Jonah Jameson]]. Peter pëson një krizë emocionale për shkak të paaftësisë së tij për të ekuilibruar jetën e tij, me stresin që e zhvesh atë nga fuqitë e tij si rezultat. Ai pushon së qeni Spider-Man, kthehet në jetën e tij normale dhe përpiqet të pajtohet me Mary Jane. Më në fund ai i rrëfen edhe hallës May të vërtetën për vdekjen e [[Ben Parker|Xhaxhit Ben]]. Halla May e fal, por rritja e shkallës së krimit në qytet e shqetëson Peter. Duke kërkuar izotopin e tritiumit për të furnizuar reaktorin e tij, Octavius viziton Harry për ta kërkuar atë, duke e kërcënuar se do ta vriste nëse nuk zbaton. Harry pranon në këmbim të Spider-Man, për të cilin ai ende beson se është përgjegjës për vdekjen e babait të tij. Ai i thotë Oktaviusit të kërkojë Peter, për të cilin Harry beson se është mik me Spider-Man, por i thotë që të mos e lëndojë Peter. Octavius e lokalizon Peter thotë të gjejë Spider-Man dhe kap Mary Jane. Rrezikimi i saj çon në kthimin e fuqive të Peter dhe ai shkon pas Oktaviusit. Ndërsa luftojnë, ata bien në një tren të [[New York City Subway]]. Octavius e saboton atë dhe e lë Peter për të shpëtuar trenin e arratisur. Pas përpjekjeve të shumta, ai e bën këtë pak para se treni të zhytet në portin e Nju Jorkut, por me një taksë të madhe fizike. Octavius kap Pjetrin tashmë të dobësuar dhe ia dorëzon Harrit. Harry përgatitet të vrasë Spider-Man, vetëm për t'u tronditur kur pa Peter nën maskë. Peter e bind Harry që të lërë mënjanë konfliktin e tyre për hir të Mary Jane dhe ta drejtojë atë në strofkën e Octavius. Ata luftojnë përsëri ndërsa reaksioni bërthamor fillon të kërcënojë qytetin. Peter zbulon identitetin e tij dhe e bind Oktaviusin të lërë ëndrrën e tij të shkojë për të mirën më të madhe. Octavius urdhëron tentakulat t'i binden atij dhe sakrifikohet për të shkatërruar eksperimentin. Mary Jane sheh identitetin e vërtetë të Piterit, për të cilin ai thotë se është arsyeja pse ata nuk mund të jenë bashkë. Ndërkohë, Harry vizitohet nga një vizion i [[Norman Osborn (filmseri e Sam Raimi|babait të tij]] në një pasqyrë, duke i lutur Harrit të hakmerret për vdekjen e tij, por Harri refuzon të lëndojë Peter. I tërbuar, Harry thyen pasqyrën, duke zbuluar pa dashje një dhomë sekrete që përmban pajisjet [[Goblini i Gjelbër]] të babait të tij. Në ditën e saj të dasmës, Mary Jane braktis John në altar dhe vrapon në apartamentin e Peter me fustanin e saj të nusërisë. Pasi puthen, ata dëgjojnë sirenat e policisë dhe Mary Jane e inkurajon atë të shkojë në ndihmë si Spider-Man. == Buxheti == * '''Të drejtat e tregimit''': $20 milion * '''Sktripti''': $10 milion * '''Producentët''': $15 milion * '''Regjisori''': ([[Sam Raimi]]): $10 milion * '''Aktorët''': $30 milion ** [[Tobey Maguire]]: $17 milion ** [[Kirsten Dunst]]: $7 milion ** [[Alfred Molina]]: $3 milion ** '''Aktorët e tjerë''': $3 milion * '''Xhirimi''': $45 milion * '''Efektet speciale''': $65 milion * '''Muzika''': $5 milion ** '''[[Kompozitori]]''' ([[Danny Elfman]]): $2 milion. * '''Total''': $200 milion<ref>[http://www.guardian.co.uk/arts/fridayreview/story/0,12102,1235533,00.html Anatomy of a blockbuster | Film | The Guardian<!-- Roboti gjeneroi titull për referencën -->]</ref> == Referime == {{reflist}} == Lidhje të jashtme == * [https://www.sonypictures.com/movies/spiderman2 Faqja zyrtare] * [http://marvel.com/movies/Spider-Man.Spider-Man_2 Spider-Man 2 në Marvel.com] * {{imdb titull|id=0316654|titulli=Spider-Man 2}} * {{mojo titull|id=spiderman2}} [[Kategoria:Filma 2004]] [[Kategoria:Filma aksion fantastiko-shkencor 2004]] [[Kategoria:Filma superhero të viteve 2000]] [[Kategoria:Filma amerikanë të viteve 2000]] [[Kategoria:Filma aksion fantastiko-shkencor amerikan]] [[Kategoria:Filma anglisht të viteve 2000]] [[Kategoria:Filma me regji nga Sam Raimi]] [[Kategoria:Filma të prodhuar nga Avi Arad]] [[Kategoria:Filma të prodhuar nga Laura Ziskin]] [[Kategoria:Filma me skenar nga Alvin Sargent]] [[Kategoria:Filma me skenar nga Michael Chabon]] [[Kategoria:Filma të shënuar nga Danny Elfman]] [[Kategoria:Filma të Columbia Pictures]] [[Kategoria:Filma bazuar në strip]] [[Kategoria:Spider-Man]] enu42f7nhk6mb3phm320zotomzyp5gq 1 42616 3026248 3018167 2026-08-17T04:16:31Z MajavahBot 122738 U arkivua 1 diskutim pa ndërveprim për më shumë se 14 ditë te faqja [[Diskutim:Arti/Arkivi 1]] 3026248 wikitext text/x-wiki {{Përdoruesi:MajavahBot/config |archive = Diskutim:Arti/Arkivi %(counter)d |algo = old(14d) |counter = 1 |maxarchivesize = 1M |minthreadsleft = 0 |minthreadstoarchive = 1 |archiveheader = {{Arkivi}} }} {{Arkiva|age=14|bot=MajavahBot}} Mendoj qe mbi kete teme duhet te ket me shume artikuj ---- kggahxfghlh7tn8gryc915wrrxj6i23 0 53113 3026245 2847946 2026-08-17T03:56:48Z CommonsDelinker 1198 Materiali multimedial [[c:File:Srebrenica_municipality.svg|Srebrenica_municipality.svg]] u zëvendësua me materialin multimedial [[c:File:BiH_municipality_location_Srebrenica.svg|BiH_municipality_location_Srebrenica.svg]] nga përdoruesi [[c:User:CommonsDel 3026245 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = Srebrenica | native_name = Сребреница | other_name = | settlement_type = [[Lista e qyteteve në Bosnje dhe Hercegovinë|Qytezë]] dhe [[Komunat e Republika Srpska|komunë]] | subdivision_type = [[Lista e shteteve sovrane|Vendi]] | subdivision_name = {{flagicon|BIH}} [[Bosnja dhe Hercegovina]] | subdivision_type1 = [[Ndarjet politike të Bosnjës dhe Hercegovinës|Etniteti]] | subdivision_name1 = [[Skeda:Flag of the Republika Srpska.svg|25px]] [[Republika Srpska]] | subdivision_type2 = Rajoni gjeografik | subdivision_name2 = [[Podrinje]] | parts = 81 | leader_title = Kryetari | leader_name = [[Mlladen Grujiçiq]] | leader_party = [[Aleanca e Social Demokratëve të Pavarur|SNSD]] | map_caption = Vendndodhja e Srebrenicës brenda Republika Srpska | image_skyline = Srebrenica.jpg | image_caption = Pamje nga Srebrenica (2005) | image_shield = Coat of arms of Srebrenica.svg | image_map = BiH municipality location Srebrenica.svg | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{Coord|44|06|15|N|19|17|50|E|region:BA_type:city|display=inline,title}} | area_rank = | area_blank1_title = Qyteza | area_blank1_km2 = 2.62 | area_blank2_title = Komuna | area_blank2_km2 = 529.83 | elevation_footnotes = | elevation_m = | elevation_max_footnotes = | elevation_max_m = | population_footnotes = | population_rank = | population_as_of = 2013 | population_blank1_title = Qyteza | population_blank1 = 2607 | population_density_blank1_km2 = 1000 | population_blank2_title = Komuna | population_blank2 = 13409 | population_density_blank2_km2 = 25 | timezone = [[Zona Kohore e Evropës Qendrore|CET]] | utc_offset = +1 | timezone_DST = [[Ora Verore e Evropës Qendrore|CEST]] | utc_offset_DST = +2 | unit_pref = Metric | area_code = 56 | website = {{url|http://www.srebrenica.gov.ba}} | image_map1 = Srebrenica-naselja.PNG }} '''Srebrenica''' ([[Alfabeti cirilik serb|Cirilik serb]]: Сребреница) është një qytezë dhe komunë e vendosur në pjesën më lindore të [[Republika Srpska]], një entitet i [[Bosnja dhe Hercegovina|Bosnjës dhe Hercegovinës]]. Është një qytezë i vogël malor, ku industria kryesore është [[minierat e kripës]] dhe një [[Llixha|llixhë]] aty pranë. Që nga viti 2013, qyteza ka një popullsi prej 2,607 banorë, ndërsa komuna ka 13,409 banorë. Gjatë [[Lufta e Bosnjës|Luftës së Bosnjës]] në vitin 1995, Srebrenica ishte vendi i një [[Gjenocidi i Srebrenicës|masakre]] të më shumë se 8,000 burrave dhe djemve boshnjakë, e cila më pas u cilësua si një akt [[gjenocidi]] nga [[Gjykata e Hagës për ish Jugosllavinë|ICTY]] dhe [[Gjykata Ndërkombëtare e Drejtësisë]]. == Demografia == Siapas regjistrimit të popullsisë së vitit [[1991]], komuna e Srebrenicës ka pasur 36.666 banorë, të përhapur në 81 vendbanime. Pas arritjes së marrëveshjes së Daytonit komuna e Srebrenicës në tërësi iu dha [[Republikës Serbe]] === Përbërja nacionale e popullsisë === Komuna e Srebrenicës sipas regjistrimi të [[1991]]-ës ka pasur gjithsejt: 36.666 banorë. Përbërja nacionale ka qenë: * [[Boshnjak]] - 27.572 (75,19%) * [[Serb]] - 8.315 (22,67%) * [[Kroat]] - 38 (0,10%) * [[Jugosllav]] - 380 (1,03%) * tjerë, të pa përcaktuar dhe të panjohuri, - 361 (0,98%) Ndërsa qyteti Srebrenica, sipas regjistrimi të [[1991]]-ës ka pasur gjithsejt: 5.746. Përbërja nacionale ka qenë: * [[Boshnjak]] - 3.673 (63,92%) * [[Serb]] - 1.632 (28,40%) * [[Kroat]] - 34 (0,59%) * [[Jugosllav]] - 328 (5,70%) * tjerë, të pa përcaktuar dhe të panjohur - 79 (1,37%) == Ekonomia == Përpara vitit 1992, në qytezë kishte një fabrikë metali dhe aty pranë minierat e [[Plumbi (element kimik)|plumbit]], [[zinku]]t dhe arit. Emri i qytezës (Srebrenica) do të thotë "miniera e argjendit", i njëjti kuptim i emrit të vjetër [[Gjuha latine|latin]] ''Argentaria''. Para luftës, Srebrenica kishte gjithashtu një [[Llixha|llixhë]] të madhe dhe qyteza lulëzoi nga turizmi i mirëqenies nga uji i burimit Crni Guber ("Guber i Zi") dhe burime të tjera. Në ditët e sotme, Srebrenica ka pak turizëm, por shumë më pak të zhvilluar se para luftës. Aktualisht, në qytezë funksionojnë një pension, motel dhe një bujtinë. ==Shih edhe== *[[Gjenocidi i Srebrenicës]] == Galeria == <gallery> Srebrenica landscape.JPG|panorama e Srebrenicës Srebrenica Potocari Memorial 2.JPG|memoriali </gallery> [[Kategoria:Qytete në Bosnjë dhe Hercegovinë]] gh1l4jaom56q530fl5p493eh435eogm 0 58574 3026275 3025014 2026-08-17T09:20:54Z Smallem 126080 Njësim me enwiki: të dhënat e arkës kalojnë te {{Infobox film}} (gross/budget); heqja e tabelës lokale përmes Claude AI 3026275 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name = The Shining | image = The Shining.jpg | titulli = | released = {{F|1980}} | director = [[Stanley Kubrick]] | producer = Stanley Kubrick <br> [[Jan Harlan]] <br> [[Martin Richards]] | writer = '''Romani:''' <br> [[Stephen King]] <br> '''Skripti:''' <br> [[Stanley Kubrick]] <br> [[Diane Johnson]] | kallëzuesi = | starring = [[Jack Nicholson]] <br> [[Shelley Duvall]] <br> [[Danny Lloyd]] <br> [[Scatman Crothers]] | music = [[Wendy Carlos]]<br>[[Rachel Elkind]] | cinematography = [[John Alcott]] | editing = [[Ray Lovejoy]] | distributor = [[Warner Bros.]] | released = [[23 maj]] {{F|1980}} | runtime = '''Prerja origjinale''' <br> 146 min. <br> '''Versioni i prerë''' <br> 142 min. <br> '''Prerja evropiane''' <br> 119 min. | country = [[Shtetet e Bashkuara]] dhe [[Mbretëria e Bashkuar]] | language = [[Gjuha angleze|Anglisht]] | I_parapritur_nga = | I_ndjekur_nga = | webfaqja = | amg_id = 1:44363 | imdb_id = 0081505 | gross = $64,984,856 | budget = $22 million }} '''The Shining''' (në [[Gjuha shqipe|shqip]]: '''''Rrezatimi''''') është një film horror i vitit {{F|1980}} i xhiruar nga [[Stanley Kubrick]], i cili bazohet në novelën me të njëjtin emër të shkruar nga autori Stephen King. Shpesh herë i clësuar si një nga filmat më madhështor dhe më të frikshëm të kinomatografisë, ky film përfshin disa prej aktorëve më të mëdhenj të kohës, siç janë: [[Jack Nicholson]] (luan Jack Torrence, një shkrimtar dhe mësues), Shelley Duvall (luan Wendy, e shoqja e Jack-ut), si dhe djali i tyre Danny, i luajtur nga ish-aktori Danny Lloyd. == Përmbajtja == Filmi hapet me Jack duke dhënë një intervistë për të marrë një punë si mbikqyrës i një hoteli të madh për sezonin e dimrit nga muajt tetor-prill kur hoteli ishte zyrtarisht i mbyllur. I zoti i hotelit paralajmëron Jack se ai do të ndjehej i izoluar dhe i vetmuar pasi askush nuk do ishte rrotull, dhe gjithashtu ai i tregon atij për një ngjarje tronditëse që kishte ngjarë kohë më pare: mbikqyrësi i athershëm, Charles Grady kishte vrarë familjen dhe vetën, por Jack e pranon punën gjithsesi. Ndërkohë, djali i Jack-ut, Danny ka një shok imagjinar të quajtur Tony, dhe përdor një zë të çuditshëm për ta vokalizuar. Ndërsa në shtëpi, Tony paralajmëron Danny-n në lidhje me hotelin. Muaji i parë kalon pa aksidente, dhe shumica e pjesëve të tjera të filmit ndodhin gjatë dy javëve në vazhdim. Torrance-at kanë një vend të rehatshëm dhe gëzojnë mirësitë e hotelit dhe maleve përreth. Në një kohë kur Jack po punonte në një libër që kishte planifikuar ta mbaronte gjatë kohës në hotel, ai irritohet që e shoqja e nderpreu atë dhe e deklaron atë dhomë si të "pashkelshme". Të marten Denny shkon tek dhoma 237 por dhoma ishte e kyçur me çelës. Të enjëten, ndërsa Wendy e Danny po luanin në borë, Jack fillon të bëhet i fiksuar. Të shtunën, një stuhi rrëzon shtyllat telefonike. Danny shikon dy vajzat, edhe në çast ai i shikon ato të vrara e të lara në gjak. Edhe pse Danny është shumë i frikësuar, Tony e ngushëllon duke i thëne se asgjë nuk ishte e vërtetë, por vetëm përfytyrime. Pjesa tjetër e filmit merr pjesë në të merkurën e ardhshme. Danny shkon tek dhoma 237 përsëri dhe kësaj here dera është hapur. Në ato çaste Jack ka një mankth që ai vret Danny-n dhe Wendy-n me sëpatë, dhe Danny vjen aty duke u afruar dalë-ngadalë me një të gërvishur në qafë. Menjëherë Wendy akuzon Jack si shkaktar i asaj ndodhie por Jack mohon duke tundur kokën majtas dhe djathtas. Jack në ato momente është shumë furioz nga ai akuzim dhe shkon tek banaku i "Dhomës së Artë" por askush nuk ishte aty pasi ata ishin të vetëm në hotel, por Jack ka një përfytyrim sikur dikush ishte aty e shërben një pije. Ndërsa Jack ishte aty, Wendy afrohet e tmerruar dhe i thotë Jack-ut se në dhomën 237 ndodhej një "grua e çmëndur" e cila kishte sulmuar Danny-n. Jack shkon atje që të hetojë dhe ai vë re se dikush ishte në vaksë dhe për momentin friksohet. Në vaskë gjendej një grua e re dhe tërheqëse, plotësisht lakuriq. Ajo del nga vaska dhe puthet me Jack-un, por në puthje e sipër Jack zbulon se në fakt ajo ishte një plakë-shtrigë me një lëkur të rrudhur. Edhe pse ky episod i ndodh Jack-ut, ai raporton te Wendy se asgjë e pazakontë ishte në dhomën 237. Wendy tani dëshiron të lorgohet për hir të Danny-t por Jack kundërshton dhe largohet për tek "Dhoma e Artë". Kësaj here ai takohet aksidentalisht me ish-mbikqyrësin Grady dhe ai e këshillon Jack që ai të vrasë familjen e tij sikurse ai bëri kohë më parë. Dick-u, krye-kuzhinieri i hotelit, i cili ishte në Floridë kishte një vizion të frikshëm të një dere ashensori që hapet dhe një lumë gjaku shpëthen tejpërtej, ndaj ai niset drejt Kolorados (ku ishte hoteli). Wendy armatoset me një shkop bejzbolli dhe shkon të flasë me të shoqin por ai nuk ishte aty. Ajo hedh një sy në punën e Jack-ut dhe shikon se i gjithë libri ishte i mbushur nga përsëritja e së njëjtes fali: "Vetëm punë e jo lojë e bën Jack-un një djalë qullac". Jack tani do që të vrasë Wendy-n dhe Danny-n por Wendy e godet atë me shkopin e bejzbollit duke e lënë pa ndjenja dhe më pas e mbyllë në dhomën e ushqimeve, por ajo nuk ka se si të larghet nga hoteli sepse Jack ka rrënuar makinën e dëborës dhe radion e komunikimit. Në rrëthana të tilla Wendy merr një thikë të madhe kuzhine dhe mbyllet së bashku me Dany-n në një dhomë. Jack ka një tjetër takim me Grady-n dhe dera ku ai ishte hapet papritmas. Në të njëjten kohë, Danny shkruan "Redrum" në derë me buzëkuq dhe Wendy e kupton që ishte fjala "murder" mbrapsht (në shqip "vrasje"). Ajo menjëherë tenton që të largohet nga dritarja e banjës por vetëm Danny mund të largohej pasi Wendy-n nuk e zë. Tani Jack ka një sëpatë dhe fillon të copëtojë derën ky Wendy ishte por Wendy e plagos me thikë, dhe pas kësaj një zhurmë makine ndihet - ishte Dick. Jack largohet dhe e vret Dick-un dhe më pas njek Danny-n në labirint. Danny e kupton se po linte gjurmë, ndaj ai i fshin hapat e tij dhe fshihet aty diku afër. Kur Jack shikon se gjurmët e hapave të Danny-t kishin mbaruar, ai shikon pak më tej, por atëhere Danny-t i jepet mundësia që të ndjek hapat e vet në mënyrë që të dalë nga labirinti. Edhe pse Jack-u sërisht i shkon pas duke e ndjekur, ai nuk ishte në gjendje fizike të vraponte, kështu që ai s'e kap dot Danny-n i cili mbërrin jashtë rrethimit të labirintit, ndërkohë Jack ishte akoma brënda. Në këto momente edhe Wendy del jashtë hotelit dhe takohet me Danny-n. Ata së bashku marrin makinën e Dick-ut dhe shpejt e shpejt largohen. Juck-u e kupton se ishte e pamundur për të që ti arrinte Wendin e Danny-n, prandaj ai bie në tokë dhe në mëngjes tregohet i ngrirë. == Aktrojnë == * [[Jack Nicholson]] si Jack Torrence * [[Shelley Duvall]] si Winifred (shkurt "Wendy") Torrence * [[Danny Lloyd]] si Daniel Torrence - e thërrasin Danny * [[Scatman Crothers]] si Dick Hallorann * [[Barry Nelson]] si Stuart Ullman * [[Philip Stone]] si Delbert Grady * [[Joe Turkel]] si Lloyd - banakieri * [[Tony Burton]] si Larry Durkin * [[Barry Dennen]] si Bill Watson * [[Lisa Burns|Lisa]] dhe [[Louise Burns]] si vajzat binjake == Lidhje të jashtme == {{commonscat|The Shining (film)}} * {{imdb titull|id=0081505|titulli=The Shining}} [[Kategoria:Filma anglisht]] [[Kategoria:Filma 1980]] [[Kategoria:Filma amerikanë]] [[Kategoria:Filma anglezë]] jlhp1k7iz7wtounm031rws7d1dloedk 0 67591 3026276 3024987 2026-08-17T09:20:56Z Smallem 126080 Njësim me enwiki: të dhënat e arkës kalojnë te {{Infobox film}} (gross/budget); heqja e tabelës lokale përmes Claude AI 3026276 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name = Interview with the Vampire: The Vampire Chronicles (Intervistë me Vampirin) | image = | titulli = | released = {{F|1994}} | director = [[Neil Jordan]] | producer = [[David Geffen]] <br /> [[Stephen Woolley]] | writer = [[Anne Rice]] <br /> (romani dhe skripti) | kallëzuesi = | starring = [[Tom Cruise]] <br /> [[Brad Pitt]] <br /> [[Christian Slater]] <br /> [[Antonio Banderas]] <br /> [[Kirsten Dunst]] | music = [[Elliot Goldenthal]] | fotografia = [[Philippe Rousselot]] | montazhi = [[Mick Audsley]] | distributor = [[Warner Bros.]] | released = [[11 nëntor]] [[1994]] | kohëzgjatja = 123 min | country = {{USA}} | language = [[Gjuha angleze|Anglisht]], [[Gjuha frënge|Frëngjisht]] | I_parapritur_nga = | I_ndjekur_nga = | webfaqja = | amg_id = | imdb_id = 0110148 | gross = $223,664,608 | budget = $60,000,000 }} '''Interview with the Vampire: The Vampire Chronicles''' është një film i vitit {{F|1994}}, bazuar në romanin [[Interview with the Vampire (roman)|Interview with the Vampire]] shkruar nga [[Anne Rice]] në vitin {{L|1976}}. Filmi u [[regjisori|drejtua]] nga [[Neil Jordan]]. Ndër pjestarët e kastit mund të përmenden [[Tom Cruise]], [[Brad Pitt]], [[Antonio Banderas]], [[Kirsten Dunst]]. Film pati sukses në [[kino|kinema]] duke arritur mbi 223 milion[[$]] në të gjithë botën. == Lidhje të jashtme == {{imdb titull|id=0110148|titulli=Interview with the Vampire: The Vampire Chronicles}} * {{mojo titull|id=interviewwiththevampire|titulli=Interview with the Vampire: The Vampire Chronicles}} * {{en}} [http://www.the-numbers.com/movies/1994/0NTRV.php '''Interview with the Vampire: The Vampire Chronicles'''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081022001410/http://www.the-numbers.com/movies/1994/0NTRV.php |date=22 tetor 2008 }} në [http://www.the-numbers.com The Numbers] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070217124147/http://www.the-numbers.com/ |date=17 shkurt 2007 }} {{film-cung}} [[Kategoria:Filma anglisht]] [[Kategoria:Filma 1994]] [[Kategoria:Filma amerikanë]] fjcwn779atai0u3ksq5u2gtb1haghsy 0 75937 3026277 3025008 2026-08-17T09:20:58Z Smallem 126080 Njësim me enwiki: të dhënat e arkës kalojnë te {{Infobox film}} (gross/budget); heqja e tabelës lokale përmes Claude AI 3026277 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name = The Curious Case of Benjamin Button | image = Curious case of benjamin button ver3.jpg | titulli = The Curious Case of Benjamin Button | released = {{F|2008}} | director = [[David Fincher]] | producer = [[Kathleen Kennedy]]<br />[[Frank Marshall]]<br />Cean Chaffin | writer = '''Skenari:'''<br />[[Eric Roth]]<br />'''Historia:'''<br />[[Robin Swicord]]<br />Eric Roth<br />'''Fabul e shkurtër:'''<br />[[F. Scott Fitzgerald]] | kallëzuesi = | starring = [[Brad Pitt]]<br />[[Cate Blanchett]] | music = [[Alexandre Desplat]] | cinematography = [[Claudio Miranda]] | editing = [[Kirk Baxter]] <br /> [[Angus Wall]] <br />'''Studio:'''<br />[[The Kennedy/Marshall Company]]<br /> | distributor = [[Paramount Pictures]] (SHBA) [[Warner Bros.]] (Ndërkombëtare) | released = '''Amerika Veriore:'''<br />Djetor 25, 2008 (US) | runtime = 165 min. | country = [[Shtetet e Bashkuara]] | language = Anglisht | I_parapritur_nga = | I_ndjekur_nga = | webfaqja = http://www.benjaminbutton.com | amg_id = | imdb_id = 0421715 | gross = $329,809,326<ref name="BOXOFF">{{cite web|url=http://www.boxofficemojo.com/movies/?page=main&id=curiouscaseofbenjaminbutton.htm|title=The Curious Case of Benjamin Button|accessdate=2009-04-27|publisher=Box Office Mojo}}</ref> | budget = $160,000,000<ref>{{Cite web|url=http://www.the-numbers.com/movies/2008/BBUTN.php|title=The Curious Case of Benjamin Button - Box Office Data, DVD Sales, Movie News, Cast Information - The Numbers<!-- Roboti gjeneroi titull për referencën -->|access-date=3 qershor 2009|archive-date=11 qershor 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110611134606/http://www.the-numbers.com/movies/2008/BBUTN.php|url-status=dead}}</ref> }} '''''The Curious Case of Benjamin Button''''' është një film amerikan, drame, i vitit 2008. Filmi eshte bazuar në tregimin me te njejtin titull shkruar ne vitin 1921 nga [[F. Scott Fitzgerald]] si [[The Curious Case of Benjamin Button (tregim)|The Curious Case of Benjamin Button]]. [[David Fincher]] është regjizori i filmit, skenarist [[Eric Roth]] dhe [[Robin Swicord]], aktoret kryesore [[Brad Pitt]] dhe [[Cate Blanchett]]. Filmi u lëshua në [[SHBA]] më 25 dhjetor 2008. Filmi mori ''trembëdhjetë'' nominime në [[Academy Award]], duke përfshirë <u>Best Picture</u>, <u>Best Director</u>, <u>Best Actor</u> për [[Brad Pitt|Pitt]], dhe <u>Best Supporting Actress</u> për [[Taraji P. Henson]]. Gjithashtu fitoi tre Oscare për <u>Art Direction</u>, <u>Makeup</u>, dhe <u>Visual Effects</u>. == Subjekti == Në gusht 2005, një e moshuar e quajtur Daisy ([[Cate Blanchett]]) është para vdekjes me vajzën e saj Caroline ([[Julia Ormond]]), në një spital të [[New Orleans]] në prag të uraganit Katrina. Daisy i tregon Carolinës historinë e një orëndreqësi të verbër të quajtur Gateau (Elias Koteas), i cili është autorizuar për të krijuar një orë muri në New Orleans për stacionin e trenit. Pas marrjes së lajmit të vdekjes së djalit të tij në [[Luften e Parë Botërore]], ai ka vazhduar punën me orën e tij, por e projekton ate qëllimisht te tille qe të rrotullohet në anë të kundërt, me shpresën se do të sillte ata që vdiqën në luftë. Pas historisë e saj, Daisy i kërkon Carolines t'i lexoje me zë të lartë një nga një fletët e ditarit Benjamin Button ([[Brad Pitt]]). Ditari përmban fotografi, poste dhe kartolina. Caroline fillon të lexoje historine e Benjamin. ... == Rolet == * [[Brad Pitt]] si Benjamin Button – I rritur * [[Spencer Daniels]] si Benjamin Button – në moshën 12 * [[Cate Blanchett]] si Daisy Fuller – E rritur * [[Elle Fanning]] si Daisy Fuller – në moshën 6 * [[Madisen Beaty]] si Daisy Fuller – në moshën 11 * [[Taraji P. Henson]] si Queenie * [[Julia Ormond]] si Caroline Fuller * [[Jason Flemyng]] si Thomas Button * [[Mahershalalhashbaz Ali]] si Tizzy Weathers * [[Jared Harris]] si Captain Mike * [[Elias Koteas]] si Monsieur Gateau * [[Ed Metzger]] si Theodore Roosevelt * [[Phyllis Somerville]] si Grandma Fuller * [[Josh Stewart]] si Pleasant Curtis * [[Tilda Swinton]] si Elizabeth Abbott * [[Bianca Chiminello]] si shoqja e Daisy-t, Ballerinës të cilës i prishet lidhësja e këpucës. * [[Rampai Mohadi]] si Ngunda Oti == Çmimet dhe Shpërblimet == {| class="wikitable" border="1" style="font-size: 90%;" |- ! Çmimi ! Kategoria ! Marrës ! Rezultati |- |rowspan="13"|[[81st Academy Awards]] |Best Picture | |Nominuar |- |Best Director |[[David Fincher]] |Nominuar |- |Best Actor |[[Brad Pitt]] |Nominuar |- |Best Supporting Actress |[[Taraji P. Henson]] |Nominuar |- |Best Adapted Screenplay |[[Eric Roth]] |Nominuar |- |Best Film Editing | |Nominuar |- |Best Cinematography |[[Claudio Miranda]] |Nominuar |- |Best Art Direction | |Fitues |- |Best Costume Design |[[Jacqueline West]] |Nominuar |- |Best Makeup | |Fitues |- |Best Original Score |[[Alexandre Desplat]] |Nominuar |- |Best Sound Mixing | |Nominuar |- |Best Visual Effects | |Fitues |- |[[American Society of Cinematographers]]<ref>{{cite web|title=ASC Names Feature Film Nominees|url=http://www.ascmag.com/news/News_Articles/News_200.php|date=2009-01-07|accessdate=2009-01-07|author=[[American Society of Cinematographers]]|archive-date=29 janar 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090129143457/http://ascmag.com/news/News_Articles/News_200.php|url-status=dead}}</ref> |[[American Society of Cinematographers Award for Outstanding Achievement in Cinematography in Theatrical Releases|Outstanding Achievement in Cinematography in Theatrical Releases]] |Claudio Miranda |Nominuar |- |[[Austin Film Critics Association Awards 2008|Austin Film Critics Association]]<ref>{{cite web|url=http://www.altfg.com/blog/awards/austin-film-critics-awards-2008/|title=2008 Austin Film Critics Association award winners|work=Alternative Film Guide|date=16 dhjetor 2008|accessdate=16 dhjetor 2008|archive-date=10 tetor 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121010163500/http://www.altfg.com/blog/awards/austin-film-critics-awards-2008/|url-status=dead}}</ref> |[[Austin Film Critics Association Awards 2008|Best Supporting Actress]] |Taraji P. Henson |Fitues |- |rowspan="11"|[[62nd British Academy Film Awards|British Academy Film Awards]] |Best Film | |Nominuar |- |Best Makeup & Hair | |Fitues |- |Best Director |David Fincher |Nominuar |- |Best Adapted Screenplay |Eric Roth |Nominuar |- |Best Leading Actor |Brad Pitt |Nominuar |- |Best Costume Design | |Nominuar |- |Best Music |Alexandre Desplat |Nominuar |- |Best Cinematography |Claudio Miranda |Nominuar |- |Best Editing | |Nominuar |- |Best Production Design | |Fitues |- |Best Visual Effects | |Fitues |- |rowspan="8"|[[Broadcast Film Critics Association Awards 2008|Broadcast Film Critics]]<ref name="critics">{{cite journal|url=http://www.variety.com/VR1117997072.html|title=Broadcast critics favor 'Milk,' 'Button'|author=Hayes, Dade|journal=[[Variety (magazine)|Variety]]|publisher=[[Reed Business Information]]|date=2008-12-09|accessdate=2008-12-09}}</ref> |[[Broadcast Film Critics Association Award for Best Film|Best Film]] | |Nominuar |- |[[Broadcast Film Critics Association Award for Best Actor|Best Actor]] |Brad Pitt |Nominuar |- |[[BFCA Critics' Choice Award for Best Actress|Best Actress]] |[[Cate Blanchett]] |Nominuar |- |[[Broadcast Film Critics Association Award for Best Director]] |David Fincher |Nominuar |- |[[Broadcast Film Critics Association Award for Best Supporting Actress|Best Supporting Actress]] |Taraji P. Henson |Nominuar |- |[[Broadcast Film Critics Association Award for Best Cast|Best Cast]] | |Nominuar |- |[[BFCA Critics' Choice Award for Best Writer]] |Eric Roth |Nominuar |- |[[Broadcast Film Critics Association Award for Best Composer|Best Composer]] |Alexandre Desplat |Nominuar |- |rowspan="2"|[[Houston Film Critics Society Awards 2008|Houston Film Critics Association]]<ref>{{cite web|url=http://www.houstonfilmcritics.com/home/awards|title=The Houston Film Critics Society}}</ref> |[[Houston Film Critics Society Awards 2008|Best Film]] | |Fitues |- |[[Houston Film Critics Society Awards 2008|Best Cinematography]] |Claudio Miranda |Fitues |- |rowspan="5"|[[66th Golden Globe Awards|Golden Globe Awards]] |[[Golden Globe Award for Best Motion Picture - Drama|Best Motion Picture Drama]] | |Nominuar |- |[[Golden Globe Award for Best Actor - Motion Picture Drama|Best Actor - Motion Picture Drama]] |Brad Pitt |Nominuar |- |[[Golden Globe Award for Best Director - Motion Picture|Best Director - Motion Picture]] |David Fincher |Nominuar |- |[[Golden Globe Award for Best Screenplay|Best Screenplay]] |Eric Roth |Nominuar |- |[[Golden Globe Award for Best Original Score|Best Original Score]] |Alexandre Desplat |Nominuar |- |rowspan="3"| [[National Board of Review Awards 2008|National Board of Review]]<ref name="critics" /><ref name="NBR award">{{cite news|title=NBR names 'Slumdog' best of year|url=http://www.variety.com/awardcentral_article/VR1117996815.html?nav=news&categoryid=1983&cs=1|date=12 prill 2008|publisher=[[Variety (magazine)|Variety]]|archiveurl=https://archive.today/20120527035755/http://www.variety.com/awardcentral_article/VR1117996815.html?nav=news&categoryid=1983&cs=1|archivedate=27 maj 2012|access-date=3 qershor 2009|url-status=live}}</ref> |[[National Board of Review: Top Ten Films]] | | |- |[[National Board of Review Award for Best Director|Best Director]] |David Fincher |Fitues |- |[[National Board of Review Award for Best Adapted Screenplay|Best Adapted Screenplay]] |Eric Roth |Fitues |- |rowspan="4"| [[Satellite Awards 2008|Satellite Awards]] |[[Satellite Award for Best Adapted Screenplay|Best Adapted Screenplay]] |Eric Roth and [[Robin Swicord]] |Nominuar |- |[[Satellite Award for Best Art Direction and Production Design|Best Art Direction and Production Design]] |Donald Graham Burt and Tom Reta |Nominuar |- |[[Satellite Award for Best Cinematography|Best Cinematography]] |Claudio Miranda |Nominuar |- |[[Satellite Award for Best Costume Design|Best Costume Design]] |Jacqueline West |Nominuar |- | [[St. Louis Gateway Film Critics Association Awards 2008|St. Louis Gateway Film Critics Association Awards]]<ref>{{cite web|url=http://www.altfg.com/blog/awards/st-louis-film-critics-awards-2008/|title=2008 St. Louis Film Critics Association Awards|access-date=3 qershor 2009|archive-date=15 gusht 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090815073028/http://www.altfg.com/blog/awards/st-louis-film-critics-awards-2008/|url-status=dead}}</ref> |[[St. Louis Gateway Film Critics Association Awards 2008|Best Film]] | |Fitues |- | [[Vancouver Film Critics Circle|Vancouver Film Critics Circle Awards]]<ref>{{cite web|url=http://www.altfg.com/blog/awards/vancouver-film-critics-awards-2009/|title=Vancouver Film Critics Circle Awards 2009 : Alternative Film Guide|access-date=3 qershor 2009|archive-date=25 shkurt 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090225175132/http://www.altfg.com/blog/awards/vancouver-film-critics-awards-2009/|url-status=dead}}</ref> |[[Vancouver Film Critics Circle|Best Director]] |David Fincher |Fitues |- | [[Washington D.C. Area Film Critics Association Awards 2008|Washington D.C. Area Film Critics Association]] |[[Washington D.C. Area Film Critics Association Awards 2008|Best Art Direction]] | |Fitues |} MTV Movie Awards 2009 Best Female Performance- Taraji P. Henson- Nominuar == Referime == {{reflist}} == Lidhje të jashtme == * [http://www.benjaminbutton.com/ Faqja zyrtare] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090131212910/http://www.benjaminbutton.com/ |date=31 janar 2009 }} * [http://www.imdb.com/title/tt0421715/ Në IMDb] * [http://wrapper.rottentomatoes.com/s?from=http%3A%2F%2Fwww.rottentomatoes.com%2Fm%2Fcurious_case_of_benjamin_button%2F&siteId=6760&size=entryinterstitial&cKey=1537882871-8290852231244023730282&docTitle=The%20Curious%20Case%20of%20Benjamin%20Button%20Movie%20Reviews%2C%20Pictures%20-%20Rotten%20Tomatoes Në Rotten Tomatoes]{{Lidhje e thyer}} * [http://www.allmovie.com/work/331176 Në All movie] * [http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=curiouscaseofbenjaminbutton.htm Në Box Office Mojo] * [http://www.metacritic.com/film/titles/benjaminbutton2008 Në Metacritic] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090209024050/http://www.metacritic.com/film/titles/benjaminbutton2008 |date=9 shkurt 2009 }} {{David Fincher}} [[Kategoria:Filma anglisht]] [[Kategoria:Filma 2008]] [[Kategoria:Filma amerikanë]] 837hnmv7tuzeikjzn529scbjo5qg4qa 0 76028 3026278 3024979 2026-08-17T09:21:00Z Smallem 126080 Njësim me enwiki: të dhënat e arkës kalojnë te {{Infobox film}} (gross/budget); heqja e tabelës lokale përmes Claude AI 3026278 wikitext text/x-wiki {{për përmirësim}} {{Infobox film | name = Changeling | image = L 824747 a50839de.jpg | titulli = Changeling | released = {{F|2008}} | director = [[Clint Eastwood]] | producer = Clint Eastwood<br />[[Brian Grazer]]<br />[[Ron Howard]]<br />[[Robert Lorenz]] | writer = [[J. Michael Straczynski]] | kallëzuesi = | starring = [[Angelina Jolie]]<br />[[Jeffrey Donovan]]<br />[[John Malkovich]]<br />[[Jason Butler Harner]]<br />[[Colm Feore]]<br />[[Michael Kelly (American actor)|Michael Kelly]]<br />[[Amy Ryan]]<br /> | music = Clint Eastwood | cinematography = [[Tom Stern (cinematographer)|Tom Stern]] | editing = [[Joel Cox]] <br /> [[Gary D. Roach]] | studio = [[Imagine Entertainment]] <br /> [[Malpaso Productions]] | distributor = [[Universal Studios|Universal Pictures]] | released = '''Shtetet e bashkuara''':<br />24 tetor 2008 <small>(i kufizuar)</small><br />31 tetor 2008 <small>(i plotësuar)</small><br />'''Mbretëria e bashkuar (Britani.M)''':<br />nëntor 26, 2008<br />'''Australi:'''<br />5 shkurt 2009 | runtime = 141 minuta | country = ShBA | language = Anglisht | I_parapritur_nga = | I_ndjekur_nga = | webfaqja = | amg_id = | imdb_id = 0824747 | gross = [[$]]113 million | budget = $55 million }} '''''Changeling''''' (<small>shq. Fëmijë i ndërruar</small>) është një dramë amerikane e vitit 2008 , filmi është i drejtuar nga regjizori [[Clint Eastwood]] dhe i shkruar nga [[J. Michael Straczynski]]. [[Ron Howard]] për qëllim të drejtpërdrejtë, por duke planifikuar konfliktet çoi në zëvendësimin e tij nga Eastwood. Howard dhe [[Imagine Entertainment]] partner [[Brian Grazer]] prodhohuesi, së bashku me [[Malpaso Productions]] '[[Robert Lorenz]] dhe Eastwood. [[Universal Pictures]] financuar për shpërndarjen e filmit. Premiera e filmit '''Changeling''' në [[2008 Cannes Film Festival|61st Cannes Film Festival]] në 20 maj, 2008, për të kishte brohoritje të kritikës vlersuese. Festivalit të mëtejshme për paraqitjet paraprirë edhe lirimi i filmit i kufizuar në Shtetet e Bashkuara në 24 tetor, 2008. Filmi u lëshua i plotë në Shtetet e Bashkuara në 31 tetor , 2008, në Mbretërinë e Bashkuar në 26 nëntor , 2008, në Australi më 5 shkurt, 2009. Duke u bazuar në ngjarje të vërtetë të jetës më 1928 [[Los Angeles]], në këtë film luajnë yjet e filmit [[Angelina Jolie]] si një grua që është ribashkuar me djalin e saj të humbur, vetëm për të realizuar misionin e policisë por ai është një mashtrues. Pas ajo i kundërpërgjigjet autoriteteve të qytetit ata përgojojnë atë si një nënë të papërshtatshëm dhe në një formë mashtruese. Dramatizimi i incidentit ishte i lidhur me "[[Wineville Chicken Coop Murders|Wineville Chicken Coop]]" rrëmbim dhe rast vrasje. '''Changeling''' shqyrton karakterin e një femre të fortë, korrupsionin politik, rrezikimin e fëmijës dhe pasojat e dhunës. == Përmbajtja == Në 1928 Los Angeles, nëna beqare ''Christine Collins'' ([[Angelina Jolie|Jolie]]) kthehet në shtëpi për të gjetur djalin e saj nëntë vjeçar, Walter (Grifith), i cili është zhdukur. ''Reverend Gustav Briegleb'' ([[John Malkovich|Malkovich]]) publikon problemin e ''Christine'' dhe binarët kundër [[Departamenti i Policisë të Los Angelos]] (LAPD) për paaftësi, korrupsion dhe dënim shtesë gjyqësor <!-- anglisht (extrajudicial) --> , ndërsa nga ana e saj "Gun Squad", është udhëhequr nga shefi ''James E. Davis'' (Feore). Disa muaj pas zhdukjes së Walter, LAPD i tregon ''Christinës'' se ai është gjetur të gjallë. Duke besuar se publicitetit pozitiv do ti mohoj kritika e fundit për departamentin, LAPD organizon një takim publik për ribashkim . Edhe pse "Walter" (Conti) pretendon se ai është djali i Christine, ajo thotë se nuk është. Kapiteni J.J.Jones (Donovan), kreu i divizionit të ri të LAPD , këmbëngul se djali është Walter duke bërë presion mbi Christine duke marrë atë në shtëpin e saj "në një eksperiment bazë""on a trial basis". Pasi Christine i kundërvihet Jones me mospërputhje fizike ndërmjet "Walter" dhe djalit i saj, Jones angazhoi një mjek për të vizituar atë. Ai i tregon Christines se "Walter" është më i shkurtër se përpara zhdukjes së tij për shkak traumat e tij ka tkurrje në shpinë, dhe se njeriu që e mori Walterin , atë e kishte synet. Një gazetë shtyp një histori që nënkupton atë që Christine është një nënë e papërshtatshëm ; Briegleb tregon Christine ajo ishte vendosur nga policia për të diskredituar atë. Mësuesi dhe dentisti i Walter i japin Christines nënshkrime në letrat të konfirmuara se "Walter" është një mashtrues. == Çmimet == {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;color:#000" |- bgcolor="#B0C4DE" style="color:#000" align="center" ! Çmimi ! Kategori ! Nominim ! Rezulltati |- |rowspan=3|[[81st Academy Awards]]<ref>{{cite journal|url=http://www.variety.com/article/VR1118000452.html|title=2009 Oscar winners list|author=Staff|journal=[[Variety (magazine)|Variety]]|date=22 shkurt 2009|accessdate=23 shkurt 2009}}</ref> |[[Academy Award for Best Actress|Best Actress in a Leading Role]] |[[Angelina Jolie]] |bgcolor="#ffdddd" style="color:#000"| Nominim |- |[[Academy Award for Best Art Direction|Best Art Direction]] |[[James Murakami]], [[Gary Fettis]] |bgcolor="#ffdddd" style="color:#000"| Nominim |- |[[Academy Award for Best Cinematography|Best Cinematography]] |[[Tom Stern]] |bgcolor="#ffdddd" style="color:#000"| Nominim |- |2008 [[African American Film Critics Association]] Awards<ref>{{cite web|url=http://aafca.com/page/index.php?option=com_content&task=view&id=64&Itemid=59|title=AAFCA Top 10 - 2008|work=aafca.com|publisher=[[African-American Film Critics Association]]|date=30 dhjetor 2008|accessdate=3 mars 2009|archive-date=2 shkurt 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090202151145/http://aafca.com/page/index.php?option=com_content&task=view&id=64&Itemid=59|url-status=dead}}</ref> |Best Actress |[[Angelina Jolie]] |bgcolor="#ddffdd" style="color:#000"|Fitues |- |[[Art Directors Guild Awards 2008|2008 Art Directors Guild Awards]]<ref>{{cite journal|url=http://www.variety.com/article/VR1117998295.html|title=Art Directors Guild unveils nominees 'Button,' 'Doubt,' 'Torino' among contenders|author=Justin Kroll|journal=[[Variety (magazine)|Variety]]|date=9 janar 2009|accessdate=9 janar 2009}}</ref> |Excellence in Production Design – Period Film |[[James Murakami]] |bgcolor="#ffdddd" style="color:#000"| Nominim |- |rowspan=8|[[62nd British Academy Film Awards]]<ref>{{cite web|title=Film Winners in 2009|work=bafta.org|publisher=[[British Academy of Film and Television Arts]]|url=http://www.bafta.org/awards/film/film-nominations-in-2009,657,BA.html|accessdate=8 shkurt 2009|archive-date=11 shkurt 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090211183707/http://bafta.org/awards/film/film-nominations-in-2009,657,BA.html|url-status=dead}}</ref> |[[BAFTA Award for Best Actress in a Leading Role|Best Actress in a Leading Role]] |[[Angelina Jolie]] |bgcolor="#ffdddd" style="color:#000"| Nominim |- |[[BAFTA Award for Best Cinematography|Best Cinematography]] |[[Tom Stern]] |bgcolor="#ffdddd" style="color:#000"| Nominim |- |[[BAFTA Award for Best Costume Design|Best Costume Design]] |[[Deborah Hopper]] |bgcolor="#ffdddd" style="color:#000"| Nominim |- |[[BAFTA Award for Best Direction|Best Direction]] |[[Clint Eastwood]] |bgcolor="#ffdddd" style="color:#000"| Nominim |- |[[BAFTA Award for Best Editing|Best Editing]] |[[Joel Cox]], [[Gary D. Roach]] |bgcolor="#ffdddd" style="color:#000"| Nominim |- |[[BAFTA Award for Best Screenplay|Best Screenplay]] |[[J. Michael Straczynski]] |bgcolor="#ffdddd" style="color:#000"| Nominim |- |[[BAFTA Award for Best Production Design|Best Production Design]] |[[James Murakami]], [[Gary Fettis]] |bgcolor="#ffdddd" style="color:#000"| Nominim |- |[[BAFTA Award for Best Sound|Best Sound]] |[[Walt Martin]],[[Alan Robert Murray]], [[John Reitz]], [[Gregg Rudloff]] |bgcolor="#ffdddd" style="color:#000"| Nominim |- |2008 [[Chicago Film Critics Association]] Awards<ref>{{cite web|url=http://www.chicagofilmcritics.org/index.php?option=com_content&view=article&id=62&Itemid=60|title=Chicago Film Critics Awards - 2008|work=chicagofilmcritics.org|publisher=[[Chicago Film Critics Association]]|accessdate=16 janar 2009|archive-date=24 shkurt 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100224070822/http://www.chicagofilmcritics.org/index.php?option=com_content&view=article&id=62&Itemid=60|url-status=dead}}</ref> |[[Chicago Film Critics Association Award for Best Actress|Best Actress]] |[[Angelina Jolie]] |bgcolor="#ffdddd" style="color:#000"| Nominim |- |60th [[Christopher Award]]s<ref>{{cite web|title=Christopher Award Winners Found Inspiration Around the Globe and Throughout History|work=christophers.org|publisher=[[Christopher Award]]s|url=http://www.christophers.org/Page.aspx?pid=956|date=14 prill 2009|accessdate=18 prill 2009|archive-date=25 korrik 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110725171246/http://www.christophers.org/Page.aspx?pid=956|url-status=dead}}</ref> |Feature Films | |bgcolor="#ddffdd" style="color:#000"|Fitues |- |[[Costume Designers Guild Awards 2008|2008 Costume Designers Guild Awards]]<ref>{{cite journal|url=http://www.variety.com/article/VR1117998450.html|title=Costume designers unveil nominees|author=Andrew Stewart|journal=[[Variety (magazine)|Variety]]|date=13 janar 2009|accessdate=16 janar 2009}}</ref> |Excellence in Costume Design – Period Film |[[Deborah Hopper]] |bgcolor="#ffdddd" style="color:#000"| Nominim |- |rowspan=3|[[Broadcast Film Critics Association Awards 2008|14th Critics' Choice Awards]]<ref>{{cite journal|url=http://www.variety.com/VR1117997072.html|title=Broadcast critics favor 'Milk,' 'Button'|author=Dade Hayes|journal=[[Variety (magazine)|Variety]]|date=9 dhjetor 2008|accessdate=9 dhjetor 2008}}</ref> |Best Actress |[[Angelina Jolie]] |bgcolor="#ffdddd" style="color:#000"| Nominim |- |Best Film | |bgcolor="#ffdddd" style="color:#000"| Nominim |- |Best Score |[[Clint Eastwood]] |bgcolor="#ffdddd" style="color:#000"| Nominim |- |[[Empire Awards 2009|2009 Empire Awards]]<ref>{{cite web|url=http://www.bauermedia.co.uk/Press-Office/News/Jameson-Empire-Awards-2009---Nominations/|title=Jameson Empire Awards 2009 - Nominations|work=bauermedia.co.uk|publisher=[[Bauer Media Group]]|accessdate=3 prill 2009|archive-date=8 maj 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090508031015/http://www.bauermedia.co.uk/Press-Office/News/Jameson-Empire-Awards-2009---Nominations|url-status=dead}}</ref> |[[Empire Awards 2009#Best Actress|Best Actress]] |[[Angelina Jolie]] |bgcolor="#ffdddd" style="color:#000"| Nominim |- |rowspan=2|[[66th Golden Globe Awards]]<ref>{{cite journal|url=http://www.variety.com/VR1117997209.html|title=Golden Globe nominations list|author=Staff|journal=[[Variety (magazine)|Variety]]|date=11 dhjetor 2008|accessdate=11 dhjetor 2008}}</ref> |[[Golden Globe Award for Best Actress – Motion Picture Drama|Best Actress – Motion Picture Drama]] |[[Angelina Jolie]] |bgcolor="#ffdddd" style="color:#000"| Nominim |- |[[Golden Globe Award for Best Original Score|Best Original Score]] |Eastwood |bgcolor="#ffdddd" style="color:#000"| Nominim |- |[[The 6th Annual Irish Film & Television Awards 2009|6th Irish Film and Television Academy Awards]]<ref>{{cite web|url=http://www.ifta.ie/winners2009/index.htm|title=Winners of the 6th Annual Irish Film & Television Awards|work=ifta.ie|publisher=[[Irish Film and Television Awards]]|accessdate=14 mars 2009}}</ref> |Best International Actress |[[Angelina Jolie]] |bgcolor="#ffdddd" style="color:#000"| Nominim |- |rowspan=2|2008 [[London Film Critics' Circle]] Awards<ref>{{cite journal|url=http://www.variety.com/VR1117997595.html|title='Slumdog' tops with London critics|author=Archie Thomas|journal=[[Variety (magazine)|Variety]]|date=18 dhjetor 2008|accessdate=18 dhjetor 2008}}</ref> |Actress of the Year |[[Angelina Jolie]] |bgcolor="#ffdddd" style="color:#000"| Nominim |- |Director of the Year |[[Clint Eastwood]] |bgcolor="#ffdddd" style="color:#000"| Nominim |- |2009 [[:nl:Rembrandt Award|Rembrandt Award]]s<ref>{{cite news|url=http://www.brabantsdagblad.nl/algemeen/kunst/film/4630875/Filmwereld-bijeen-voor-Rembrandt-Awards.ece|title=Filmwereld bijeen voor Rembrandt Awards|author=Staff|work=[[:nl:Brabants Dagblad|Brabants Dagblad]]|publisher=[[:nl:Wegener (media)|Wegener NieuwsMedia]]|date=9 mars 2009|accessdate=14 mars 2009}}</ref> |Best International Actress |[[Angelina Jolie]] |bgcolor="#ffdddd" style="color:#000"| Nominim |- |rowspan=2|[[Satellite Awards 2008|2008 Satellite Awards]]<ref>{{cite web|url=http://www.pressacademy.com/satawards/awards2008.shtml|title=2008 13th Annual Satellite Awards|work=pressacademy.com|publisher=[[International Press Academy]]|accessdate=16 janar 2009|archive-date=2 dhjetor 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081202035312/http://www.pressacademy.com/satawards/awards2008.shtml|url-status=dead}}</ref> |[[Satellite Award for Best Actress – Motion Picture Drama|Best Actress – Motion Picture Drama]] |[[Angelina Jolie]] |bgcolor="#ddffdd" style="color:#000"|Fitues |- |[[Satellite Award for Best Cinematography|Best Cinematography]] |[[Tom Stern]] |bgcolor="#ffdddd" style="color:#000"| Nominim |- |rowspan=6|35th [[Saturn Award]]s<ref>{{cite web|url=http://www.saturnawards.org/nominations.html|title=Nominations for the 35th Annual Saturn Awards|work=saturnawards.org|publisher=[[Saturn Award|Academy of Science Fiction, Fantasy & Horror Films]]|accessdate=10 mars 2009|archive-date=13 shtator 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140913024111/http://saturnawards.org/nominations.html|url-status=dead}}</ref> |Best Action/Adventure/Thriller Film | |TBA |- |Best Actress |[[Angelina Jolie]] |TBA |- |Best Costumes |[[Deborah Hopper]] |TBA |- |Best Director |[[Clint Eastwood]] |TBA |- |Best Music |[[Clint Eastwood]] |TBA |- |Best Writing |[[J. Michael Straczynski]] |TBA |- |[[15th Screen Actors Guild Awards]]<ref>{{cite journal|url=http://www.variety.com/VR1117997589.html|title='Doubt' leads SAG awards race|author=Dave McNary|journal=[[Variety (magazine)|Variety]]|date=18 dhjetor 2008|accessdate=18 dhjetor 2008}}</ref> |[[Screen Actors Guild Award for Outstanding Performance by a Female Actor in a Leading Role|Best Actress in a Leading Role – Motion Picture]] |[[Angelina Jolie]] |bgcolor="#ffdddd" style="color:#000"| Nominim |- |rowspan=2|2008 [[Visual Effects Society#VES Awards|Visual Effects Society Awards]]<ref>{{cite news|url=http://latimesblogs.latimes.com/awards/2009/02/the-curious-cas.html|title=Benjamin Button' and 'Dark Knight' win VES Awards|author=Susan King|work=[[Los Angeles Times]]|date=21 shkurt 2009|accessdate=23 shkurt 2009}}</ref> |Outstanding Matte Paintings in a Feature Motion Picture |[[Romain Bayle]], [[Abel Milanes]], [[Allan Lee]], [[Debora Dunphy]] |bgcolor="#ddffdd" style="color:#000"|Fitues |- |Outstanding Supporting Visual Effects in a Motion Picture |[[Michael Owens]], [[Geoffrey Hancock]], [[Jinnie Pak]], [[Dennis Hoffman]] |bgcolor="#ddffdd" style="color:#000"|Fitues |- |rowspan=2|2008 Women Film Critics' Circle Awards<ref>{{cite news|url=http://www.upi.com/Entertainment_News/2008/12/15/UPI_NewsTrack_Entertainment_News/UPI-66551229367600/|author=Staff|title=WFCC: 'Changeling' best movie about women|work=[[United Press International]]|date=15 dhjetor 2008|accessdate=22 dhjetor 2008}}</ref> |[[Adrienne Shelly#Legacy|Adrienne Shelly Award]] | |bgcolor="#ddffdd" style="color:#000"|Fitues |- |Best Film About Women | |bgcolor="#ddffdd" style="color:#000"|Fitues |- |} == Referime == {{Reflist}} == Lidhje të jashtme == * [http://www.changelingmovie.net/ Faqja zyrtare] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090206173747/http://www.changelingmovie.net/ |date=6 shkurt 2009 }} * {{imdb emri|id=0824747|emri=Changeling}} * [http://latimesblogs.latimes.com/thedailymirror/changeling/index.html Origjinale në gazetën ''Los Angeles Times'' histori dhe fotografi të Walter Collins' disappearance] [[Kategoria:Filma anglisht]] [[Kategoria:Filma amerikanë]] [[Kategoria:Filma 2008]] 9v6ty2xmh5wjofv2i8477q0g56gxuxz 0 78504 3026224 2845103 2026-08-16T19:22:15Z Diellidielli 191698 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */ 3026224 wikitext text/x-wiki {{Faqe e palidhur|data=shtator 2012}} '''Cuman''' (ISO 639-3: qwm) ishte një turk gjuha e folur nga Cumans dhe ishte i ngjashëm me e sotme Crimean Tatar language. Kjo është dokumentuar në disa punime mesjetare, duke përfshirë kodikun Cumanicus. Cumanet qenë një popullsi nomade që jetonin në steppes të Evropës Lindore, në veri të [[Deti i Zi|Detit të Zi]] para se të Golden Horde. Shumë Cumans ishin të përfshirë në popujt turq të tjerë duke përfshirë Crimean Tatars, Karachays, dhe Kumyks. Gjuha e Cuman u quajt e vdekur në fillim të shekullit 17. Në rajonin e Cumania në [[Hungaria|Hungari]], e cila ishte fundit kështjellë e saj. [[Kategoria:Gjuhë turkike|Kumane]] [[Kategoria:Gjuhë të shuara|Kumane]] nbhgqnofitv0lmhmv1e5utyotzpym0g 0 80259 3026183 3020573 2026-08-16T14:07:43Z InternetArchiveBot 115207 Lidhje të jashtme të shpëtuara: 1 Lidhje të jashtme të etiketuara si të vdekura: 0) #IABot (v2.0.9.5 3026183 wikitext text/x-wiki {{Infobox song contest | name = Festivali Evropian i Këngës | year = 2011 | theme = "Feel Your Heart Beat" <br /> <small>Ndjej rrahjet e zemrës tënde</small> | semi1 = 10 Maj 2011 | semi2 = 12 Maj 2011 | final = 14 Maj 2011 | image = [[Skeda:VUG4270.jpg|300px]] | presenters = {{flagicon|Germany}} [[Gjermania]] | director = | host = ARD/NDR | venues = | winner = {{AZE}}<br />"[[Running Scared (Eldar & Nigar song)|Running Scared]]" | vote = '' Të gjithë njerëzit që jetojnë në shtetet pjesëmarrëse mund të votojnë me telefonata apo SMS. Secili shtet që voton i zgjedh 10 shtetet më të votuara dhe të cilat në bazë të SMS-ve ose telefonatave ndahen 1-7, 8, 10 dhe 12 pikë. Të gjitha shtetet pjesëmarrëse kishin të drejtën e votimit në finale.'' | entries = 43 | debut = | return = {{AUT}}<br />{{HUN}}<br />{{ITA}}<br />{{SMR}} | withdraw = }} [[Skeda:ESC-Arena in Duesseldorf-Stockum, von Sueden.jpg|thumb|275px|Arena Esprit]] [[Skeda:Anke Engelke (2010), Judith Rakers (2009) and Stefan Raab (2010).jpg|thumb|275px|Prezantuesit: [[Anke Engelke]], [[Judith Rakers]], [[Stefan Raab]]]] [[Skeda:ESC 2011 Map.svg|thumb|300px|{{Legjendë Ngjarje|#782167|Pjesëmarrësit në Festivali Evropian i Këngës 2011}}]] '''Festivali Evropian i Këngës 2011''' ishte Festivali i 56-të me radhë i Eurovizionit. Këngëtarët Ell dhe Nikki nga Azerbajxhani i dhanë fitoren e parë këtij vendi me këngën e tyre "Running Scared". Sipas planeve fillestare mbahet festivali Evropian i Këngës me 10., 12. dhe 14. Maj në [[Gjermani]]<ref>[http://eurovision.ndr.de/news/meldungen/terminesc100.html Eurovision.de] Festivali Evropian i Këngës me 17., 19. dhe 21. Maji</ref>. Vendi i cili do organizojë festivalin meqë [[Festivali Evropian i Këngës 2010]]u fitua nga Gjermania do jetë i radhës. [[Holanda]] ka qenë shteti i parë që ka konfirmuar pjesëmarrjen. Gjithashtu [[Holanda]] ka konfirmuar pjesëmarrjen edhe për vitin [[2012]]. Për vitin 2011 [[Bjellorusia]] do jetë në Pjesëmarrës i rregullt gjithashtu. Gjithsej deri më tani kanë konfirmuar 2 Shtete Pjesëmarrjen. Por sigurisht që do pritet që vitin 2011 të jetë Rekord. == Pjesëmarrëse == Ma shumë se 45 shtete nuk mund me marrin pjesë në këtë festival.<ref>[http://www.eurovision.tv/upload/esc2010rules.pdf Rregullat për Festivalin Evropian i Këngës]</ref> Nga këto 45 shtete [[Franca]], [[Spanja]], [[Britania e Madhe]] dhe [[Gjermania]], të njohur si Big 4 duke filluar nga viti [[2004]] në [[Stamboll]] do të jenë në Finalen e madhe pa kaluar gjysëm-finalen, [[EBU]] apo Bashkimi Evropian i Televizioneve ka menduar që ky version të mos jetë më aktiv. Big 4 përbëhet nga shtetet që janë sponzorë kryesorë të [[Festivali Evropian i Këngës|Festivalit Evropian të Këngës]]. Big 4 perbehet nga Spanja, Gjermania, Franca dhe Mbreteria e Bashkuar, por me rikthimin e Italise ne 2011 "Big 4" do te shnderrohet ne "Big 5" * {{esc|Germany}} si shtet prezantues<ref>{{cite web|url=http://eurovision.ndr.de/news/meldungen/usfofortsetzung100.html|title=ARD und ProSieben suchen auch 2011 unseren ESC-Star!|date=2010-05-20|work=Eurovision.de|publisher=NDR|access-date=22 qershor 2010|archive-date=23 maj 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100523001804/http://eurovision.ndr.de/news/meldungen/usfofortsetzung100.html|url-status=dead}}</ref> * {{esc|Spain}}<ref>{{cite web|url=http://www.eurovision-spain.com/iphp/noticia.php?numero=6423|title=TVE anuncia una convocatoria abierta y democrática para 2011 pero con un filtro o norma de calidad|work=Eurovision-Spain|date=2010-03-06}}</ref> * {{esc|United Kingdom}}<ref>{{cite web|url=http://www.oikotimes.com/v2/index.php?file=articles&id=8441|title=UNITED KINGDOM - BBC thinks seriously the 2011 Eurovision edition|last=Al Kaziri|first=Ghassan|date=29 qershor 2010|publisher=''Oikotimes''|accessdate=29 qershor 2010|archive-date=30 dhjetor 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101230024819/http://www.oikotimes.com/v2/index.php?file=articles&id=8441|url-status=dead}}</ref> * {{esc|France}} * {{esc|Italy}} Për Gjermaninë do te të konkurrojë përsëri Lena.<ref>{{cite web|url=http://www.bild.de/BILD/unterhaltung/musik/grand-prix/2010/05/31/lena-meyer-landrut-titelverteidigung/grand-prix-2011-wieder-mit-raab-antreten.html|title=''Stefan Raab plant Grand-Prix-Titelverteidigung: Soll Lena 2011 wieder für Deutschland antreten?''|date=8 maj 2010|access-date=22 qershor 2010|archive-date=18 qershor 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100618073752/http://www.bild.de/BILD/unterhaltung/musik/grand-prix/2010/05/31/lena-meyer-landrut-titelverteidigung/grand-prix-2011-wieder-mit-raab-antreten.html|url-status=dead}}</ref> Nga viti [[1998]], [[Italia]] u largua nga pjesmarrja por edhe [[Italia]] ka qenë si sponzorë kryesorë në Eurovizion. Italia njëherë për njëherë nuk ka informata nëse do të kthehen apo do jetë edhe një vit pa ta por në qoftë se Italia me Sanremo kthehen Italia do bëjë pjesë në Big 5 dhe shtetin organizatgues. Shtetet te tjera duhet per Gjysëm-Finalja e parë me 17. Maj dhe Gjysëm-Finalja e dytë 19. Maj mu kualifiku. Finalja mbahet me 21 Maj në [[Hamburg]], [[Berlin]] apo [[Hanover]] e cila nuk është ende i zgjedhur. Çfarë shteti ne cilin gjysmë-finale fillon, vendoset në ''Semi-Final Alokimi Draw'' cila do të mbahet në janar ose në shkurt. == Vendtakim == Tetë qytete kanë shprehur interes:<ref>[http://www.oikotimes.com/v2/index.php?file=articles&id=8300 ''Seven cities already declared interest''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100602090755/http://www.oikotimes.com/v2/index.php?file=articles&id=8300 |date=2 qershor 2010 }} Tetë qytete kanë shprehur interes ''oikotimes.com.''</ref> <div style="position: relative;"> [[Skeda:ESC-2011-Gjermania.png|250px|link= ]] {{Image label|x=0.345 |y=0.21 |scale=500|text=<small>[[Berlini]]</small> [[Skeda:Red_pog.svg|6px|link=Berlini]]}} {{Image label|x=0.233 |y=0.125 |scale=500|text=[[Skeda:Red_pog.svg|6px|link=Hamburgu]] <small>[[Hamburgu]]</small>}} {{Image label|x=0.206 |y=0.218 |scale=500|text=[[Skeda:Red_pog.svg|6px|link=Hanoveri]] <small>[[Hanoveri]]</small>}} {{Image label|x=0.071 |y=0.295 |scale=500|text=[[Skeda:Red_pog.svg|6px|link=Gelzenkirheni]] <small>[[Gelzenkirheni]]</small>}} {{Image label|x=0.062 |y=0.320 |scale=500|text=[[Skeda:Red_pog.svg|6px|link=Dyzeldorfi]] <small>[[Dyzeldorfi]]</small>}} {{Image label|x=0.066 |y=0.345 |scale=500|text=[[Skeda:Red_pog.svg|6px|link=Këlni]] <small>[[Këlni]]</small>}} {{Image label|x=0.146 |y=0.415 |scale=500|text=[[Skeda:Red_pog.svg|6px|link=Frankfurti mbi Main]] <small>[[Frankfurti mbi Main]]</small>}} {{Image label|x=0.244 |y=0.596 |scale=500|text=<small>[[Mynihu]]</small> [[Skeda:Red_pog.svg|6px|link=Mynihu]]}} </div> {{Legjendë Ngjarje|#5D7DB9|Zona e Transmetimit i NDR's}} == Shtetet Pjesëmarrëse == Ma shumë se 40 shtete, përveç Franca, Spanja, Britania e Madhe dhe Gjermania, nuk mund të marrin pjesë në këtë festival. Nga këto, 23 kanë konfirmuar pjesëmarrjen e tyre. {| width="100%" | valign="top" | * {{esc|Albania}}<ref>{{cite web|url=http://www.oikotimes.com/v2/index.php?file=articles&id=8431|title="EUROVISION 2011 22 confirmations to Germany 2011|work=Costa, Nelson|date=2 korrik 2010}}{{Lidhje e vdekur}}</ref> * {{esc|Armenia}}<ref>{{cite web|url=http://www.panarmenian.net/eng/culture/news/50235/RA_Public_TV_Art_Council_to_select_Eurovision_participants|title=RA Public TV Art Council to select Eurovision participants|work=Panarmenian.net|date=2010-06-19|access-date=22 qershor 2010|archive-date=22 qershor 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100622034933/http://www.panarmenian.net/eng/culture/news/50235/RA_Public_TV_Art_Council_to_select_Eurovision_participants|url-status=dead}}</ref> * {{esc|Austria}} * {{esc|Azerbaijan}}<ref>{{cite web|url=http://eurofire.blog.de/2010/06/05/aserbaidschan-chance-lokale-komponisten-8738432/|title=Azerbajxhani: Mundësi për Kompozitorë lokale.|date=2010-06-05|work=Eurofire.blog.de|access-date=22 qershor 2010|archive-date=18 gusht 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200818233425/https://www.blog.de/|url-status=dead}}</ref> * {{esc|Belgium}}<ref>{{cite web|url=http://www.oikotimes.com/v2/index.php?file=articles&id=7955&idioma=|title=RTBF confirms participation in 2011 Eurovision|last=Halliwell|first=Mits|date=2010-04-28}}{{Lidhje e vdekur}}</ref> * {{esc|Belarus}}<ref>Bjellorusia do jetë vend pjesëmarrës në vitin 2011</ref> * {{esc|Bulgaria}} * {{esc|Denmark}}<ref>{{cite web|url=http://www.bloggen.be/twelvepointsdouzepoints/archief.php?ID=782839|title=Deense omroep DR op zoek naar inzendingen voor 'Melodi Grand Prix 2011'|work=Bloggen.be|date=2010-05-28}}</ref> | valign="top" | * {{esc|Estonia}}<ref>{{cite web|url=http://publik.delfi.ee/news/eurovisioon/hanno-tomberg-eesti-osaleb-eurovisioonil-ka-jargmisel-aastal.d?id=31276473|title=Eesti osaleb Eurovisioonil ka järgmisel aastal|date=2010-05-26|last=Üksti|first=Maris|access-date=22 qershor 2010|archive-date=28 maj 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100528180618/http://publik.delfi.ee/news/eurovisioon/hanno-tomberg-eesti-osaleb-eurovisioonil-ka-jargmisel-aastal.d?id=31276473|url-status=dead}}</ref> * {{esc|Finland}}<ref>{{cite web|url=http://euroviisut.yle.fi/lehdistolle/2010-05-17/euroviisujen-2011-avoin-kilpailu-kaynnistyy|title=Euroviisujen 2011 avoin kilpailu käynnistyy|publisher=[[Yleisradio]]|date=2010-05-17|access-date=22 qershor 2010|archive-date=28 maj 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100528114551/http://euroviisut.yle.fi/lehdistolle/2010-05-17/euroviisujen-2011-avoin-kilpailu-kaynnistyy|url-status=dead}}</ref> * {{esc|Greece}}<ref name="oikotimes.com">{{cite web|url=http://www.oikotimes.com/v2/index.php?file=articles&id=8288|title=EUROVISION 2011 - 14 countries already confirm participation for 2011 <nowiki>[UPD]</nowiki>|work=oikotimes.com|access-date=22 qershor 2010|archive-date=5 qershor 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100605033101/http://www.oikotimes.com/v2/index.php?file=articles&id=8288|url-status=dead}}</ref> * {{esc|Iceland}}<ref>{{cite web|url=http://esctoday.com/news/read/15908|title=RÚV announces changes to Söngvakeppnin 2011|language=en|work=ESCToday|author=Bjarni H. Halldorsson|date=2010-06-02|access-date=22 qershor 2010|archive-date=5 qershor 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100605180852/http://www.esctoday.com/news/read/15908|url-status=dead}}</ref> * {{esc|Malta}}<ref>{{cite web|url=http://esctoday.com/news/read/15909|title=Malta: Enhance the setup|last=Montebello|first=Edward|date=2010-06-02|work=ESCToday|access-date=22 qershor 2010|archive-date=5 qershor 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100605180857/http://www.esctoday.com/news/read/15909|url-status=dead}}</ref> | valign="top" | * {{esc|Republic of Macedonia}}<ref>{{cite web|url=http://www.vest.com.mk/?ItemID=A4FCBF104618114FAC3B38EEFA8CD070|title=Hamburg i Berlin vo trka za Eurosong 2011|work=Vest.com.mk|access-date=22 qershor 2010|archive-date=28 shtator 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110928131504/http://www.vest.com.mk/?ItemID=A4FCBF104618114FAC3B38EEFA8CD070|url-status=dead}}</ref> * {{esc|Netherlands}}<ref>{{cite web|url=http://www.oikotimes.com/v2/index.php?file=articles&id=4916|title=NOS quits Eurovision, Dutch participation goes on|work=Oikotimes.com|date=2009-01-25|access-date=14 dhjetor 2009|archive-date=5 shkurt 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090205110940/http://oikotimes.com/v2/index.php?file=articles&id=4916|url-status=dead}}</ref> * {{esc|Norway}}<ref>{{cite web|url=http://www.nrk.no/programmer/tv/melodi_grand_prix/1.7190347|title=Påmeldingen til MGP 2011 er i gang|date=30 qershor 2010|publisher=''NRK''|accessdate=30 qershor 2010}}</ref> * {{esc|Portugal}}<ref>{{cite web|url=http://www.oikotimes.com/v2/index.php?file=articles&id=8319|title=RTP confirm participation for 2011|work=oikotimes.com}}{{Lidhje e vdekur}}</ref> * {{esc|Romania}}<ref>{{cite web|url=http://asport.ro/alte-sporturi-diverse,,romania-a-terminat-pe-locul-3-la-eurovision,117532|title=România a terminat pe locul 3 la Eurovision|work=Asport.ro|date=2010-05-30|access-date=22 qershor 2010|archive-date=18 gusht 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200818233428/https://asport.ro/|url-status=dead}}</ref> * {{esc|Sweden}}<ref>{{cite web|url=http://svt.se/content/1/c8/02/01/98/75/Melodifestival%202011%20t%E4vlingsregler%20eng%20-%201310%202916.pdf|title=Invitation to Melodifestivalen 2011|publisher=[[Sveriges Television]]|format=PDF}}{{Lidhje e vdekur}}</ref> | valign="top" | * {{esc|Switzerland}}<ref>{{cite web|url=http://www.oikotimes.com/v2/index.php?file=articles&id=8368|title=SF seeks national final possibilities|work=oikotimes.com}}{{Lidhje e vdekur}}</ref> * {{esc|Serbia}}<ref>{{cite web|url=http://www.oikotimes.com/v2/index.php?file=articles&id=8348|title=SERBIA - RTS confirms participation for 2011 Eurovision|work=oikotimes.com|access-date=22 qershor 2010|archive-date=29 dhjetor 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101229233649/http://www.oikotimes.com/v2/index.php?file=articles&id=8348|url-status=dead}}</ref> * {{esc|Turkey}}<ref name="oikotimes.com"/> * {{esc|Ukraine}}<ref name="oikotimes.com"/> * {{esc|Cyprus}}<ref>{{cite web|url=http://www.esctoday.com/news/read/14672|title=Cyprus: Final running order decided|language=en|date=2009-12-24|work=ESCtoday|last=Floras|first=Stella}}</ref> |} == Rezultatet == === Gjysëm-Finalja e parë === {| class="sortable wikitable" |- ! Rendi ! Shteti ! Gjuha ! Përfaqësues ! Kënga ! Përkthimi ! Vendi ! Pikët |- | 1 | {{POL}} | [[Gjuha polake|Polake]] | Magdalena Tul | ''"Jestem"'' | Unë jam | 19 | 18 |- | 2 | {{NOR}} | [[Gjuha angleze|Angleze]] | Stella Mwangi | ''"Haba Haba"'' | - | 17 | 30 |- | 3 | {{Esc|Albania}} | [[Gjuha angleze|Angleze]] | [[Aurela Gaçe]] | ''"[[Feel the Passion]]"'' | Ndjeje pasionin | 13 | 47 |- | 4 | {{Esc|Armenia}} | [[Gjuha angleze|Angleze]] | Emmy | ''"Boom-Boom"'' | - | 12 | 54 |- | 5 | {{TUR}} | [[Gjuha angleze|Angleze]] | Yüksek Sadakat | ''"Live It Up"'' | Jetoje | 14 | 47 |- style="font-weight:bold; background:NavajoWhite;color:#000" | 6 | {{Esc|Serbia}} | [[Gjuha serbe|Sërbe]] | Nina Radojčić | ''"Čaroban"'' | Magjike | 8 | 67 |- style="font-weight:bold; background:NavajoWhite;color:#000" | 7 | {{RUS}} | [[Gjuha angleze|Angleze]] | Alexey Vorobyov | ''"Get You"'' | Do të zë | 9 | 64 |- style="font-weight:bold; background:NavajoWhite;color:#000" | 8 | {{SUI}} | [[Gjuha angleze|Angleze]] | Anna Rossinelli | ''"In Love for a While"'' | Në dashuri për një kohë | 10 | 55 |- style="font-weight:bold; background:NavajoWhite;color:#000" | 9 | {{GEO}} | [[Gjuha angleze|Angleze]] | Eldrine | ''"One More Day"'' | Edhe një ditë tjetër | 6 | 74 |- style="font-weight:bold; background:NavajoWhite;color:#000" | 10 | {{FIN}} | [[Gjuha angleze|Angleze]] | [[Paradise Oskar]] | ''"Da Da Dam"'' | - | 3 | 103 |- | 11 | {{MLT}} | [[Gjuha angleze|Angleze]] | Glen Vella | ''"One Life"'' | Një jetë | 11 | 54 |- | 12 | {{SMR}} | [[Gjuha angleze|Angleze]] | Senit | ''"Stand By"'' | Do të qëndroj afër | 16 | 34 |- | 13 | {{CRO}} | [[Gjuha angleze|Angleze]] | Daria Kinzer | ''"Celebrate"'' | Festo | 15 | 41 |- style="font-weight:bold; background:NavajoWhite;color:#000" | 14 | {{ISL}} | [[Gjuha angleze|Angleze]] | Sigurjón's Friends | ''"Coming Home"'' | Po kthehem në shtëpi | 4 | 100 |- style="font-weight:bold; background:NavajoWhite;color:#000" | 15 | {{HUN}} | [[Gjuha angleze|Angleze]] | [[Kati Wolf]] | ''"What About My Dreams?"'' | Po për ëndërrat e mia? | 7 | 72 |- | 16 | {{PRT}} | [[Gjuha portugeze|Portugeze]] | Homens da Luta | ''"A luta é alegria"'' | Lufta është kënaqësi | 18 | 22 |- style="font-weight:bold; background:NavajoWhite;color:#000" | 17 | {{LIT}} | [[Gjuha angleze|Angleze]] | Evelina Sašenko | ''"C'est ma vie"'' | Kjo është jeta ime | 5 | 81 |- style="font-weight:bold; background:NavajoWhite;color:#000" | 18 | {{AZE}} | [[Gjuha angleze|Angleze]] | Eldar & Nigar | ''"Running Scared"'' | Vrapoj i frikësuar | 2 | 122 |- style="font-weight:bold; background:NavajoWhite;color:#000" | 19 | {{GRE}} | [[Gjuha angleze|Angleze]] | Loukas Giorkas feat. Stereo Mike |''"Watch My Dance"'' | Shiko kërcimin tim | 1 | 133 |} === Gjysëm finalja e dytë === {| class="sortable wikitable" |- ! Rendi ! Shteti ! Gjuha ! Përfaqësues ! Kënga ! Përkthimi ! Vendi ! Pikët |- style="font-weight:bold; background:NavajoWhite;color:#000" | 1 | {{BIH}} | [[Gjuha angleze|Angleze]] | Dino Merlin | ''"Love in Rewind"'' | Dashuria në kthim | 5 | 109 |- style="font-weight:bold; background:NavajoWhite;color:#000" | 2 | {{AUT}} | [[Gjuha angleze|Angleze]] | Nadine Beiler | ''"The Secret Is Love"'' | Sekreti është dashuria | 7 | 69 |- | 3 | {{NED}} | [[Gjuha angleze|Angleze]] | 3JS | ''"Never Alone"'' | Kurrë vetëm | 19 | 13 |- | 4 | {{BEL}} | [[Gjuha angleze|Angleze]] | Witloof Bay | ''"With Love Baby"'' | Me dashuri, zemër! | 11 | 53 |- | 5 | {{SVK}} | [[Gjuha angleze|Angleze]] | TWiiNS | ''"I'm Still Alive"'' | Jam ende gjallë | 13 | 48 |- style="font-weight:bold; background:NavajoWhite;color:#000" | 6 | {{UKR}} | [[Gjuha angleze|Angleze]] | Mika Newton | ''"Angels"'' | Engjëjt | 6 | 81 |- style="font-weight:bold; background:NavajoWhite;color:#000" | 7 | {{MDA}} | [[Gjuha angleze|Angleze]] | Zdob şi Zdub | ''"So Lucky"'' | Me fat | 10 | 54 |- style="font-weight:bold; background:NavajoWhite;color:#000" | 8 | {{SWE}} | [[Gjuha angleze|Angleze]] | [[Eric Saade]] | ''"Popular"'' | I famshëm | 1 | 155 |- | 9 | {{CYP}} | [[Gjuha greke|Greke]] | Christos Mylordos | ''"San aggelos s'agapisa"'' | Të desha si një engjull | 18 | 16 |- | 10 | {{BUL}} | [[Gjuha bullgare|Bullgare]] | Poli Genova | ''"Na inat"'' | Për inat | 12 | 48 |- | 11 | {{MKD}} | [[Gjuha maqedone|Maqedone]] | Vlatko Ilievski | ''"Rusinka"'' | Vajza ruse | 16 | 36 |- | 12 | {{ISR}} | [[Gjuha hebraike|Hebrenje]] | Dana International | ''"Ding Dong"'' | - | 15 | 38 |- style="font-weight:bold; background:NavajoWhite;color:#000" | 13 | {{SLO}} | [[Gjuha angleze|Angleze]] | Maja Keuc | ''"No One"'' | Askush" | 3 | 112 |- style="font-weight:bold; background:NavajoWhite;color:#000" | 14 | {{ROU}} | [[Gjuha angleze|Angleze]] | Hotel FM | ''"Change"'' | Ndrysho | 4 | 111 |- style="font-weight:bold; background:NavajoWhite;color:#000" | 15 | {{EST}} | [[Gjuha angleze|Angleze]] | Getter Jaani | ''"Rockefeller Street"'' | Rruga Rockefeller | 9 | 60 |- | 16 | {{BLR}} | [[Gjuha angleze|Angleze]] | Anastasia Vinnikova | ''"I Love Belarus"'' | E dua Bjellorusinë | 14 | 45 |- | 17 | {{LVA}} | [[Gjuha angleze|Angleze]] | Musiqq | ''"Angel in Disguise"'' | Engjëll në maskim | 17 | 25 |- style="font-weight:bold; background:NavajoWhite;color:#000" | 18 | {{DEN}} | [[Gjuha angleze|Angleze]] | A Friend In London | ''"New Tomorrow"'' | Një e nesërme e re | 2 | 135 |- style="font-weight:bold; background:NavajoWhite;color:#000" | 19 | {{IRL}} | [[Gjuha angleze|Angleze]] | Jedward | ''"Lipstick"'' | Buzëkuq | 8 | 68 |} === Finalja === {| class="sortable wikitable" |- ! Rendi ! Shteti ! Gjuha ! Përfaqësues ! Kënga ! Përkthimi ! Vendi ! Pikët |- | 01 | {{FIN}} | Anglisht | Paradise Oskar | "Da Da Dam" | — | 21 | 57 |- | 02 | {{BIH}} | Anglisht, [[Gjuha Boshnjake]] | Dino Merlin | "Love in Rewind" | Dashuria në kthim | 6 | 125 |- | 03 | {{DEN}} | Anglisht | A Friend in London | "New Tomorrow" | Një e nesërme e re | 5 | 134 |- | 04 | {{LIT}} | Anglisht, [[Frëngjisht]] | Evelina Sašenko | "C'est ma vie" | Kjo është jeta ime | 19 | 63 |- | 05 | {{HUN}} | Anglisht, [[Gjuha hungareze|Hungarisht]] | [[Kati Wolf]] | "What About My Dreams?" | Po për ëndërrat e mia? | 22 | 53 |- | 06 | {{IRL}} | Anglisht | Jedward | "Lipstick" | Buzëkuq | 8 | 119 |- | 07 | {{SWE}} | Anglisht | Eric Saade | "Popular" | I famshëm | 3 | 185 |- | 08 | {{EST}} | Anglisht | Getter Jaani | "Rockefeller Street" | Rruga Rockefeller | 24 | 44 |- | 09 | {{GRE}} | Anglisht, [[Greqisht]] | Loukas Giorkas % Stereo Mike | "Watch My Dance" | Shiko kërcimin tim | 7 | 120 |- | 10 | {{RUS}} | Anglisht, [[Gjuha ruse|Rusisht]] | Alexey Vorobyov | "Get You" | Do të të zë | 16 | 77 |- | 11 | {{FRA}} | [[Gjuha frënge|Korsike]] | Amaury Vassili | "Sognu" | Ëndërr | 15 | 82 |- | 12 | {{ITA}} | Anglisht, [[Gjuha italiane|Italisht]] | Raphael Gualazzi | "Madness of Love" | Marrëzisht në dashuri | 2 | 189 |- | 13 | {{SUI}} | Anglisht | Anna Rossinelli | "In Love for a While" | Në dashuri për pak kohë | 25 | 19 |- | 14 | {{UK}} | Anglisht | Blue | "I Can" | Mundem! | 11 | 100 |- | 15 | {{MDA}} | Anglisht | Zdob şi Zdub | "So Lucky" | Shumë me fat | 12 | 97 |- | 16 | {{GER}} | Anglisht | [[Lena Meyer-Landrut]] | "Taken by a Stranger" | E marrë nga një i huaj | 10 | 107 |- | 17 | {{ROU}} | Anglisht | Hotel FM | "Change" | Nrysho | 17 | 77 |- | 18 | {{AUT}} | Anglisht | Nadine Beiler | "The Secret Is Love" | Sekreti është dashuria | 18 | 64 |- style="font-weight:bold; background:NavajoWhite;color:#000" | 19 | {{AZE}} | Anglisht | Elgar dhe Nigar | "Running Scared" | Vrapoj i frikësuar | 1 | 221 |- | 20 | {{SLO}} | Anglisht | Maja Keuc | "No One" | Askush | 13 | 96 |- | 21 | {{ISL}} | [[Anglisht]] | Sjonni's Friends | "Coming Home" | Kthehem në shtëpi | 20 | 61 |- | 22 | {{ESP}} | Spanjisht | Lucía Pérez | "Que me quiten lo bailao" | Askush s'mund të më ndaj nga qejfi | 23 | 50 |- | 23 | {{UKR}} | Anglisht | Mika Newton | "Angel" | Engjëll | 4 | 159 |- | 24 | {{SER}} | [[Gjuha serbe|Serbisht]] | Nina Radojčić | "Čaroban" | Magical | 14 | 85 |- | 25 | {{GEO}} | Anglisht | Eldrine | "One More Day" | Edhe një ditë tjetër | 9 | 110 |} == Finale == Pas shortit që u hodh ditën e djeshme, për 43 vëndet pjesëmarrëse, [[Aurela Gaçe|Gaçe]] u ngjit në skenë natën e parë të festivalit me këngën “Kënga ime” kompozuar nga [[Shpëtim Saraçi]]. Shqipëria konkuroi me këngët e vëndeve si: Greqia, Finlanda, Zvicra, Norvegjia, Gjeorgjia, Rusia, Polonia, Serbia, Kroacia, Hungaria, Portugalia etj. Ndërsa natën e dytë u ngjiten në skenën e Eurovizionit shtetet si: Holanda, Bosnjë-Hercegovina, Ukraina, Qiproja , Austria, Suedia, Belgjika, Sllovakia, Moldavia, Izraeli, Maqedonia, Danimarka, Bjellorusia, etj. Nga 43 shtete u përzgjodhën vetëm 25 shtete për natën finale të datës 14 maj të cilat konkuruan për çmimin e parë. Votimi u bë nga njerëzit që jetojnë në shtetet pjesëmarrëse të cilët mund të votonin me telefonata apo mesazhe. Secili shtet që voton i zgjedh 10 shtetet më të votuara dhe i voton me 1-7, 8, 10 dhe 12 pikë. Të gjitha shtetet pjesëmarrëse kanë të drejtën e votimit në finale edhe pse mund të mos marrin pjesë në të. == Referime == <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> {{reflist}} </div> == Lidhje të jashtme == {{Festivali Evropian i Këngës}} [[Kategoria:Festivali Evropian i Këngës sipas viteve]] [[Kategoria:Festivali Evropian i Këngës 2011]] ogg10w0qt1jm0ppbxiak8gqfm3ex046 0 81274 3026173 1741845 2026-08-16T12:48:11Z ~2026-44928-44 191675 3026173 wikitext text/x-wiki '''E tërë jeta për një ditë''' është një film televiziv kosovar i vitit 1980 me skenar dhe regji të [[Ekrem Kryeziu]]t, prodhuar nga [[Radio Televizioni i Prishtinës]] * Producent : [[Radio Televizioni i Prishtinës|RTP]] (Kodak 16&nbsp;mm film negativ), * Skenari dhe regjia : [[Ekrem Kryeziu]], * Drejtor fotografije : [[Shukri Kaçaniku]], * Montazhi : Mentor Kaçi, * Toni : Sahit Sahiti - Fahri Pallaska, * Ndriqimi : '''Agron Nela''', * Aktorët Drita Krasniqi, Çun Lajçi, Istref Begolli, etj. == Lidhje të jashtme == * {{imdb titull|tt0271474}} [[Kategoria:Filma 1980]] szg5lxmfvchuk3e5ov1hq4ds21jdse7 3026174 3026173 2026-08-16T12:48:41Z ~2026-44928-44 191675 3026174 wikitext text/x-wiki '''E tërë jeta për një ditë''' është një film televiziv kosovar i vitit 1980 me skenar dhe regji të [[Ekrem Kryeziu]]t, prodhuar nga [[Radio Televizioni i Prishtinës]] * Producent : [[Radio Televizioni i Prishtinës|RTP]] (Kodak 16&nbsp;mm film negativ), * Skenari dhe regjia : [[Ekrem Kryeziu]], * Drejtor fotografije : [[Shukri Kaçaniku]], * Montazhi : Mentor Kaçi, * Toni : Sahit Sahiti - Fahri Pallaska, * Ndriqimi : '''Agron Nela''', * Aktorët Drita Krasniqi, Çun Lajçi, Istref Begolli, etj. == Lidhje të jashtme == * {{imdb titull|tt0271474}} [[Kategoria:Filma 1980]] [[Kategoria:Filma shqip]] [[Kategoria:Filma kosovarë]] t8xshaiqjb89h9pv9o90n5bnj3o0g62 3026175 3026174 2026-08-16T12:53:42Z ~2026-44860-71 191677 3026175 wikitext text/x-wiki '''E tërë jeta për një ditë''' është një film televiziv kosovar i vitit 1980 me skenar dhe regji të [[Ekrem Kryeziu]]t, prodhuar nga [[Radio Televizioni i Prishtinës]]. * Producent : [[Radio Televizioni i Prishtinës|RTP]] (Kodak 16&nbsp;mm film negativ), * Skenari dhe regjia : [[Ekrem Kryeziu]], * Drejtor fotografije : [[Shukri Kaçaniku]], * Montazhi : Mentor Kaçi, * Toni : Sahit Sahiti - Fahri Pallaska, * Ndriqimi : '''Agron Nela''', * Aktorët: Drita Krasniqi, Çun Lajçi, Istref Begolli, etj. == Lidhje të jashtme == * {{imdb titull|tt0271474}} [[Kategoria:Filma 1980]] [[Kategoria:Filma shqip]] [[Kategoria:Filma kosovarë]] pnx3b610r7br0staz9i81f3bsrpbzxx 1 82786 3026207 2877881 2026-08-16T17:20:25Z Arianit 106 /* Përkthim */ pjesë e re 3026207 wikitext text/x-wiki {{Përdoruesi:MajavahBot/config |archive = Diskutim:Bashkimi Evropian/Arkivi %(counter)d |algo = old(14d) |counter = 1 |maxarchivesize = 1M |minthreadsleft = 0 |minthreadstoarchive = 1 |archiveheader = {{Arkivi}} }} {{Arkiva|age=14|bot=MajavahBot}} == Përkthim == {{Përkthyer nga|en|European Union|9 gusht 2026|1368442431}} [[Përdoruesi:Arianit|Arianit]] ([[Përdoruesi diskutim:Arianit|diskutimet]]) 16 gusht 2026 19:20 (CEST) oikn478h2qxa0d0gggxpcop7pvxxq2v 0 83450 3026189 844433 2026-08-16T15:10:27Z Falemënderit 170047 added [[Category:Filma kosovarë dokumentarë]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 3026189 wikitext text/x-wiki '''Kur pranvera xhirohet''' - Film dokumentar, prodhimi Kosovafilmi [[1979]]. Në film paraqitet kronologjia dhe detalet e momentet ma interesante gjate xhirimit të serialit dhe filmit artistike. Kur pranvera vonohet, që konsiderohet deri në atë kohë si projekti ma i madhe dhe ma i shtrejt që ka prodhuar [[Kosova]]. * Skenari : Isa Qosja e Shukri Kaçaniku * Regjia : Isa Qosja * Kamera : Shukri Kaçaniku * montazhi : Afrim Mula * organizator : Ismail Peshku * Producent : Kosovafilmi-Azem Shkreli [[Kategoria:Filma 1979]] [[Kategoria:Filma kosovarë dokumentarë]] 1snbw7yr7wt2ufid0w0iapk989ynhwj 0 85671 3026166 1937383 2026-08-16T12:33:30Z Leutrim.P 113691 perditesim 3026166 wikitext text/x-wiki [[Skeda:St.-Jerome-In-His-Study.jpg|parapamje|Shën Jeronimi, i cili jetoi si eremit pranë Betlehemit, përshkruhet në studion e tij duke u vizituar nga dy engjëj (nga Cavarozzi, fillimi i shekullit të 17-të).]] Një '''eremit''' (forma mbiemërore: '''eremitik''') ose '''vetmitar''', është një person që jeton në [[Izolimi (psikologji)|izolim]]. Eremitizmi luan një rol në një sërë [[Feja|fesh]]. == Përshkrim == Në Krishterim, termi fillimisht u aplikua për një të krishterë që jeton jetën eremitike nga një bindje fetare, përkatësisht Teologjia e Shkretëtirës e Dhiatës së Vjetër (domethënë, 40 vitet e endjes në shkretëtirë që kishin për qëllim të sillnin një ndryshim zemre). Në traditën e krishterë, jeta eremitike është një formë e hershme e jetesës monastike që i parapriu jetës monastike në cenobium. Në kapitullin 1, Rregulli i Shën Benediktit i rendit eremitët midis katër llojeve të murgjve. Në Kishën Katolike Romake, përveç eremitëve që janë anëtarë të instituteve fetare, ligji kanonik (kanuni 603) njeh edhe eremitët dioqezanë nën drejtimin e peshkopit të tyre si anëtarë të jetës së shenjtëruar. E njëjta gjë vlen edhe për Kishat Ungjillore-Luterane, si dhe për shumë pjesë të Komunionit Anglikan, përfshirë Kishën Episkopale në Shtetet e Bashkuara, megjithëse në ligjin kanonik të Kishës Episkopale ata quhen "vetmitarë" dhe jo "eremitë". Disa institute monastike, siç janë Motrat e Shpirtit të Shenjtë në Konventën Alsike, u lejojnë të krishterëve të përkushtojnë një periudhë të caktuar kohore (si periudha e verës) për të jetuar si eremitë në një eremitë. Shpesh, si në literaturën fetare ashtu edhe në atë laike, termi "eremit" përdoret lirshëm për çdo të krishterë që jeton një jetë të izoluar të përqendruar në lutje, dhe nganjëherë në mënyrë të ndërsjellë me ankoritë/spirancë, të vetmuar dhe "të vetmuar". Fe të tjera, duke përfshirë Budizmin, Hinduizmin, Islamin (Sufizmin) dhe Taoizmin, ofrojnë shembuj të eremitëve në formën e ithtarëve që jetojnë një mënyrë jetese asketike. Në përdorimin modern të gjuhës së folur, "vetmitar" tregon këdo që jeton larg nga pjesa tjetër e shoqërisë, ose është tërhequr tërësisht ose pjesërisht nga shoqëria, për çfarëdo arsye. == Shiko edhe == * [[Izolimi (psikologji)]] == Burime == [[Kategoria:Krishtërim]] 4c77x6a53zzvt1tcl2vklyxckd5l8zh 3026167 3026166 2026-08-16T12:34:40Z Leutrim.P 113691 + 4 categories; ±[[Kategoria:Krishtërim]]→[[Kategoria:Eremitë]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 3026167 wikitext text/x-wiki [[Skeda:St.-Jerome-In-His-Study.jpg|parapamje|Shën Jeronimi, i cili jetoi si eremit pranë Betlehemit, përshkruhet në studion e tij duke u vizituar nga dy engjëj (nga Cavarozzi, fillimi i shekullit të 17-të).]] Një '''eremit''' (forma mbiemërore: '''eremitik''') ose '''vetmitar''', është një person që jeton në [[Izolimi (psikologji)|izolim]]. Eremitizmi luan një rol në një sërë [[Feja|fesh]]. == Përshkrim == Në Krishterim, termi fillimisht u aplikua për një të krishterë që jeton jetën eremitike nga një bindje fetare, përkatësisht Teologjia e Shkretëtirës e Dhiatës së Vjetër (domethënë, 40 vitet e endjes në shkretëtirë që kishin për qëllim të sillnin një ndryshim zemre). Në traditën e krishterë, jeta eremitike është një formë e hershme e jetesës monastike që i parapriu jetës monastike në cenobium. Në kapitullin 1, Rregulli i Shën Benediktit i rendit eremitët midis katër llojeve të murgjve. Në Kishën Katolike Romake, përveç eremitëve që janë anëtarë të instituteve fetare, ligji kanonik (kanuni 603) njeh edhe eremitët dioqezanë nën drejtimin e peshkopit të tyre si anëtarë të jetës së shenjtëruar. E njëjta gjë vlen edhe për Kishat Ungjillore-Luterane, si dhe për shumë pjesë të Komunionit Anglikan, përfshirë Kishën Episkopale në Shtetet e Bashkuara, megjithëse në ligjin kanonik të Kishës Episkopale ata quhen "vetmitarë" dhe jo "eremitë". Disa institute monastike, siç janë Motrat e Shpirtit të Shenjtë në Konventën Alsike, u lejojnë të krishterëve të përkushtojnë një periudhë të caktuar kohore (si periudha e verës) për të jetuar si eremitë në një eremitë. Shpesh, si në literaturën fetare ashtu edhe në atë laike, termi "eremit" përdoret lirshëm për çdo të krishterë që jeton një jetë të izoluar të përqendruar në lutje, dhe nganjëherë në mënyrë të ndërsjellë me ankoritë/spirancë, të vetmuar dhe "të vetmuar". Fe të tjera, duke përfshirë Budizmin, Hinduizmin, Islamin (Sufizmin) dhe Taoizmin, ofrojnë shembuj të eremitëve në formën e ithtarëve që jetojnë një mënyrë jetese asketike. Në përdorimin modern të gjuhës së folur, "vetmitar" tregon këdo që jeton larg nga pjesa tjetër e shoqërisë, ose është tërhequr tërësisht ose pjesërisht nga shoqëria, për çfarëdo arsye. == Shiko edhe == * [[Izolimi (psikologji)]] == Burime == [[Kategoria:Eremitë]] [[Kategoria:Asketizëm]] [[Kategoria:Profesione fetare]] [[Kategoria:Lloje shenjtorësh]] [[Kategoria:Jetë e shenjtëruar]] mp0eim0z6u3a0rffnpmb1g63a41lx6v 0 93910 3026209 2944424 2026-08-16T17:26:52Z Arianit 106 Përkthyer nga anglishtja, sipas artikullit en:Climate change, versioni i datës 10 gusht 2026 (revizioni 1368408693) 3026209 wikitext text/x-wiki {{Short description|Ndryshime të shkaktuara nga njeriu në klimën e Tokës}} {{About|rritjen e temperaturave globale të shkaktuar nga njeriu|prirjet natyrore historike klimatike|Ndryshimi i klimës}} {{multiple image |width = 300 | direction = vertical |image1 = Change in Average Temperature With Fahrenheit.svg |alt1 = Harta globale tregon rritje të temperaturës së detit prej 0,5 deri 1 gradë Celsius; rritje të temperaturës në tokë prej 1 deri 2 gradë Celsius; dhe rritje të temperaturës në Arktik deri në 4 gradë Celsius. |caption1=Ndryshimet në temperaturën e ajrit në sipërfaqe gjatë 50 viteve të fundit.<ref>{{cite web |title=GISS Surface Temperature Analysis (v4) |url=https://data.giss.nasa.gov/gistemp/maps/ |access-date=12 janar 2024 |website=NASA |language=en}}</ref> [[Arktiku]] është ngrohur më shumë, dhe temperaturat në tokë janë rritur përgjithësisht më shumë sesa temperatura e sipërfaqes së detit. |image2 = Global Temperature And Forces With Fahrenheit.svg |alt2 = Seri kohore e ngrohjes globale nga viti 1880 deri 2020 krahasuar me temperaturat e simuluara duke marrë parasysh vetëm forcimin natyror. |caption2 = Temperatura mesatare e ajrit në sipërfaqen e Tokës është rritur rreth 1,5 °C që nga [[Revolucioni Industrial]]. Forcat natyrore shkaktojnë njëfarë ndryshueshmërie, por rritja e vazhdueshme e temperaturës tregon ndikimin progresiv të aktivitetit njerëzor.<ref>IPCC AR6 WG1 SPM, 2021, f. SPM-7.</ref> }} '''Ndryshimet klimatike''' të kohës sonë përfshijnë si '''ngrohjen globale''' — rritjen e vazhdueshme të temperaturës mesatare globale — ashtu edhe efektet e saj më të gjera në sistemin klimatik të Tokës. Në një kuptim më të gjerë, termi "ndryshime klimatike" përfshin edhe [[Ndryshimi i klimës|ndryshimet afatgjata]] të mëparshme të [[klima|klimës]] së Tokës. Rritja e sotme e temperaturave globale shkaktohet nga aktivitetet njerëzore, veçanërisht djegia e [[Lënda djegëse fosile|lëndëve djegëse fosile]] ([[Qymyri|qymyri]], [[nafta]] dhe gazi natyror) që nga [[Revolucioni Industrial]].<ref>Forster, Smith, Walsh, Lamb 2026, f. 3889: "Për mesataren e dekadës 2016–2025, ngrohja e vëzhguar në raport me 1850–1900 ishte 1,26 [1,13 deri 1,36] °C, prej së cilës 1,24 [1,0 deri 1,5] °C ishte e shkaktuar nga njeriu."</ref><ref name="Lynas_2021">{{cite journal |last1=Lynas |first1=Mark |last2=Houlton |first2=Benjamin Z. |last3=Perry |first3=Simon |title=Greater than 99% consensus on human caused climate change in the peer-reviewed scientific literature |journal=Environmental Research Letters |date=19 tetor 2021 |volume=16 |issue=11 |page=114005 |doi=10.1088/1748-9326/ac2966 |language=en}}</ref> Djegia e lëndëve djegëse fosile, [[Shpyllëzimi]], si dhe disa praktika bujqësore dhe industriale lëshojnë gazra serrë.<ref name="OWD-2020">Our World in Data, 18 shtator 2020.</ref> Këto gazra [[Efekti i serës|thithin një pjesë të nxehtësisë]] që Toka rrezaton pasi ngrohet nga drita e diellit, duke ngrohur atmosferën e poshtme. Atmosfera e Tokës tani ka rreth 50% më shumë dioksid karboni, gazi kryesor që nxit ngrohjen globale, sesa në fund të epokës para-industriale, duke arritur nivele që nuk janë parë prej miliona vjetësh.<ref>IPCC AR6 WG1, Përmbledhje Teknike, 2021, f. 67: "Përqendrimet e CO2, metanit (CH4) dhe oksidit nitrik (N2O) janë rritur në nivele të paprecedentë në të paktën 800.000 vjet, dhe ka besim të lartë se përqendrimet aktuale të CO2 nuk janë përjetuar prej të paktën 2 milionë vjetësh."</ref> Ndryshimet klimatike kanë një ndikim gjithnjë e më të madh në {{ill|mjedis|en|Effects of climate change}}. Valët e të nxehtit dhe zjarret e egra po bëhen më të zakonshme.<ref>IPCC AR6 WG2 SPM, 2022, f. 9: "Rritjet e vëzhguara në sipërfaqet e djegura nga zjarret e egra u janë atribuar ndryshimeve klimatike të shkaktuara nga njeriu në disa rajone (besim mesatar deri i lartë)"</ref> Ngrohja e amplifikuar në Arktik ka kontribuar në shkrirjen e permafrostit, tërheqjen e akullnajave dhe rënien e akullit detar.<ref>IPCC SROCC, 2019, f. 16: "Gjatë dekadave të fundit, ngrohja globale ka çuar në tkurrje të gjerë të krioosferës, me humbje mase nga shtresat akullore dhe akullnajat (besim shumë i lartë), reduktime në mbulesën e borës (besim i lartë) si dhe në shtrirjen dhe trashësinë e akullit detar arktik (besim shumë i lartë), dhe rritje të temperaturës së permafrostit (besim shumë i lartë)."</ref> Temperaturat më të larta po shkaktojnë gjithashtu stuhi më intensive, thatësirat dhe ekstreme të tjera të motit.<ref>IPCC AR6 WG1, Kapitulli 11, 2021, f. 1517.</ref> Ndryshimet e shpejta mjedisore në ekosistemet malore, shkëmbinjtë koralorë dhe Arktik po detyrojnë shumë specie të zhvendosen ose të zhduken.<ref>EPA, 19 janar 2017, "Climate Impacts on Ecosystems" (nuk është më e arritshme; arkivuar 27 janar 2018). Ekosistemet malore dhe arktike si dhe speciet janë veçanërisht të ndjeshme ndaj ndryshimeve klimatike... Ndërsa temperaturat e oqeanit ngrohen dhe aciditeti i oqeanit rritet, zbardhimi dhe vdekja masive e koraleve pritet të bëhen më të shpeshta.</ref> Edhe nëse përpjekjet për të minimizuar ngrohjen e ardhshme kanë sukses, disa efekte do të vazhdojnë për shekuj. Këto përfshijnë ngrohjen e oqeanit, [[Acidifikimi i oqeanit|acidifikimin e oqeanit]] dhe rritjen e nivelit të detit.<ref>IPCC SR15, Kapitulli 1, 2018, f. 64: "Emetimet neto zero antropogjene të CO2 dhe rënia e forcimit rrezatues neto antropogjen jo-CO2 gjatë një periudhe shumë-dekadëshe do të ndalonin ngrohjen globale antropogjene gjatë asaj periudhe, megjithëse nuk do të ndalonin rritjen e nivelit të detit apo shumë aspekte të tjera të përshtatjes së sistemit klimatik."</ref> Ndryshimet klimatike kërcënojnë njerëzit me përmbytje të shtuara, të nxehtë ekstrem, mungesë të shtuar ushqimi dhe uji, më shumë sëmundje, dhe humbje ekonomike.<ref>{{cite web |title=Consequences of climate change |url=https://climate.ec.europa.eu/climate-change/consequences-climate-change_en |access-date=10 prill 2025 |website=climate.ec.europa.eu |publisher=Komisioni Evropian |language=en}}</ref> Migrimi njerëzor dhe konfliktet mund të jenë gjithashtu pasojë.<ref>Cattaneo, Beine, Fröhlich, Kniveton, 2019; IPCC AR6 WG2 SPM, 2022, f. 15; IPCC AR6 WG2, Përmbledhje Teknike, 2022, f. 53.</ref> [[Organizata Botërore e Shëndetësisë]] e quan ndryshimin klimatik një nga kërcënimet më të mëdha ndaj shëndetit global në shekullin e 21-të.<ref name="WHO_Nov_2023">OBSH, nëntor 2023.</ref> Shoqëritë dhe ekosistemet do të përjetojnë rreziqe më të rënda pa {{ill|veprim për të kufizuar ngrohjen|en|Climate change mitigation}}.<ref>IPCC AR6 WG2 SPM, 2022, f. 19.</ref> [[Përshtatja ndaj ndryshimeve klimatike|Përshtatja]] ndaj ndryshimeve klimatike përmes përpjekjeve si masat e kontrollit të përmbytjeve apo kulturat rezistente ndaj thatësirës i reduktojnë pjesërisht rreziqet e ndryshimeve klimatike, megjithëse disa kufizime të përshtatjes tashmë janë arritur.<ref>IPCC AR6 WG2 SPM, 2022, f. 21–26; IPCC AR6 WG2, Kapitulli 16, 2022, f. 2504; IPCC AR6 SYR SPM, 2023, f. 8–9.</ref> Komunitetet më të varfra janë përgjegjëse për një pjesë të vogël të emetimeve globale, por kanë aftësinë më të vogël për t'u përshtatur dhe janë më të cenueshme ndaj ndryshimeve klimatike.<ref>{{cite web |last1=Tietjen |first1=Bethany |title=Loss and damage: Who is responsible when climate change harms the world's poorest countries? |url=https://theconversation.com/loss-and-damage-who-is-responsible-when-climate-change-harms-the-worlds-poorest-countries-192070 |website=The Conversation |access-date=30 gusht 2023 |date=2 nëntor 2022 |language=en}}</ref><ref>{{cite web |title=Climate Change 2022: Impacts, Adaptation and Vulnerability |url=https://www.ipcc.ch/report/sixth-assessment-report-working-group-ii/ |publisher=IPCC |access-date=30 gusht 2023 |date=27 shkurt 2022 |language=en}}</ref> Shumë ndikime të ndryshimeve klimatike janë vërejtur në dekadat e para të shekullit të 21-të, ku viti 2024 ishte viti më i ngrohtë i regjistruar me +1,60 °C që nga fillimi i regjistrimeve të rregullta në 1850.<ref>{{cite web|title=2024 – a second record-breaking year, following the exceptional 2023|url=https://climate.copernicus.eu/global-climate-highlights-2024|website=Programi Copernicus|date=10 janar 2025|access-date=10 janar 2025|language=en}}</ref><ref>{{cite news|last=Carrington|first=Damian|title=Hottest year on record sent planet past 1.5C of heating for first time in 2024|url=https://www.theguardian.com/environment/2025/jan/10/world-temperature-in-2024-exceeded-15c-for-first-time|website=The Guardian|date=10 janar 2025|access-date=10 janar 2025|language=en}}</ref> Ngrohja shtesë do t'i rrisë këto ndikime dhe mund të nxisë pika kthese, si shkrirja e plotë e shtresës akullore të Grenlandës.<ref>IPCC AR6 WG1, Përmbledhje Teknike, 2021, f. 71.</ref> Sipas [[Marrëveshja e Parisit për Klimën|Marrëveshjes së Parisit]] të vitit 2015, kombet ranë dakord kolektivisht të mbanin ngrohjen "mirë nën 2 °C". Megjithatë, me angazhimet e marra sipas Marrëveshjes, ngrohja globale do të arrinte ende rreth 2,8 °C deri në fund të shekullit.<ref name="UNEP2024">Programi i Kombeve të Bashkuara për Mjedisin, 2024, f. XVIII: "Zbatimi i plotë dhe vazhdimi i nivelit të përpjekjeve për zbutje të nënkuptuara nga skenarët e KKK-ve të pakushtëzuara ose të kushtëzuara i ulin këto projeksione në 2,8 °C (intervali: 1,9–3,7) dhe 2,6 °C (intervali: 1,9–3,6), përkatësisht. Të gjitha me të paktën 66 për qind shanse."</ref> Ekziston mbështetje e gjerë për veprimin klimatik në mbarë botën,<ref name="Damian" /><ref name="Peter" /> dhe shumica e vendeve synojnë të ndalojnë emetimin e dioksidit të karbonit.<ref name="UNEP20242">Programi i Kombeve të Bashkuara për Mjedisin, 2024, f. XV: "Deri më 1 qershor 2024, 101 palë që përfaqësojnë 107 vende dhe mbulojnë rreth 82 për qind të emetimeve globale të gazeve serrë kishin miratuar angazhime neto-zero qoftë me ligj (28 palë), në një dokument politik si KKK-të apo strategji afatgjata (56 palë), ose përmes një deklarate nga një zyrtar qeveritar i lartë (17 palë)."</ref> Lëndët djegëse fosile mund të hiqen gradualisht duke i dhënë fund subvencioneve të tyre, [[Ruajtja e energjisë|duke kursyer energji]] dhe duke kaluar te burimet e energjisë që nuk prodhojnë ndotje të konsiderueshme karboni. Këto burime energjie përfshijnë [[Energjia e erës|erën]], [[Energjia diellore|diellin]], [[Hidroenergjia|hidroenergjinë]], dhe [[Rryma bërthamore|energjinë bërthamore]].<ref>IPCC AR5 WG3, Aneksi III, 2014, f. 1335; IPCC AR6 WG3 SPM, 2022, f. 24–25; IPCC AR6 WG3, Përmbledhje Teknike, 2022, f. 89.</ref> Elektriciteti i prodhuar në mënyrë të pastër mund të zëvendësojë lëndët djegëse fosile për energjizimin e transportit, ngrohjen e ndërtesave, dhe funksionimin e proceseve industriale.<ref>IPCC AR6 WG3, Përmbledhje Teknike, 2022, f. 84: "Reduktimet strikte të emetimeve në nivelin e kërkuar për 2°C apo 1,5°C arrihen përmes elektrifikimit të shtuar të ndërtesave, transportit, dhe industrisë, prandaj të gjitha rrugëtimet nënkuptojnë rritje të prodhimit të elektricitetit (besim i lartë)."</ref> Karboni mund të hiqet gjithashtu nga atmosfera, për shembull duke [[Mbrojtja e mjedisit|rritur mbulesën pyjore]] dhe duke bërë bujqësi me metoda që ruajnë karbonin në tokë.<ref>IPCC SRCCL SPM, 2019, f. 18; IPCC AR6 WG3 SPM, 2022, f. 24–25; IPCC AR6 WG3, Përmbledhje Teknike, 2022, f. 114.</ref><ref>{{cite journal|last1=Duarte|first1=C.M.|last2=Delgado-Huertas|first2=A.|display-authors=etal|date=17 janar 2025|title=Carbon burial in sediments below seaweed farms matches that of Blue Carbon habitats|journal=Nature Climate Change|volume=15|issue=2|pages=180–187|doi=10.1038/s41558-024-02238-1|language=en}}</ref><ref>{{cite web|last1=Winfield|first1=E.|last2=Ostoja|first2=S.|title=Climate-Smart Agriculture: Soil Health & Carbon Farming [Factsheet]|url=https://www.climatehubs.usda.gov/hubs/california|website=USDA California Climate Hub|date=2020|access-date=13 gusht 2025|language=en}}</ref> == Terminologjia == Para viteve 1980, nuk ishte e qartë nëse efekti ngrohës i [[Efekti i serës|rritjes së gazrave serrë]] ishte më i fortë sesa efekti ftohës i grimcave ajrore në ndotjen e ajrit. Shkencëtarët përdornin termin ''modifikim klimatik i pavullnetshëm'' për t'iu referuar ndikimeve njerëzore në klimë gjatë kësaj kohe.<ref name="Conway 2008">NASA, 5 dhjetor 2008.</ref> Në vitet 1980, termat ''ngrohje globale'' dhe ''ndryshime klimatike'' u bënë më të zakonshëm, shpesh duke u përdorur në mënyrë të ndërsjellë.<ref>NASA, 7 korrik 2020.</ref><ref>Shaftel, 2016: "'Ndryshimet klimatike' dhe 'ngrohja globale' shpesh përdoren në mënyrë të ndërsjellë por kanë kuptime të dallueshme... Ngrohja globale i referohet prirjes ngjitëse të temperaturës në të gjithë Tokën që nga fillimi i shekullit të 20-të... Ndryshimet klimatike i referohen një game të gjerë fenomenesh globale...[të cilat] përfshijnë prirjet e rritjes së temperaturës të përshkruara nga ngrohja globale."</ref><ref>Associated Press, 22 shtator 2015: "Termat ngrohje globale dhe ndryshime klimatike mund të përdoren në mënyrë të ndërsjellë. Ndryshimet klimatike janë shkencërisht më të sakta për të përshkruar efektet e ndryshme të gazeve serrë në botë sepse përfshin motin ekstrem, stuhitë dhe ndryshimet në modelet e reshjeve, acidifikimin e oqeanit dhe rritjen e nivelit të detit".</ref> Shkencërisht, ''ngrohja globale'' i referohet vetëm rritjes së temperaturës mesatare globale të sipërfaqes, ndërsa ''ndryshimet klimatike'' përshkruajnë si ngrohjen globale ashtu edhe efektet e saj në sistemin klimatik të Tokës, si ndryshimet e [[Reshja|reshjeve]].<ref name="Conway 2008"/> ''Ndryshimet klimatike'' mund të përdoret gjithashtu në mënyrë më të gjerë për të përfshirë [[Ndryshimi i klimës|ndryshimet e klimës]] që kanë ndodhur gjatë historisë së Tokës si rezultat i proceseve natyrore.<ref>IPCC AR5 SYR Fjalorth, 2014, f. 120: "Ndryshimet klimatike i referohen një ndryshimi në gjendjen e klimës që mund të identifikohet (p.sh., duke përdorur teste statistikore) nga ndryshimet në mesataren dhe/ose ndryshueshmërinë e vetive të saj dhe që vazhdon për një periudhë të zgjatur, zakonisht dekada apo më shumë. Ndryshimet klimatike mund të vijnë nga procese natyrore të brendshme ose forcime të jashtme si modulimet e cikleve diellore, shpërthimet vullkanike dhe ndryshimet e vazhdueshme antropogjene në përbërjen e atmosferës ose në përdorimin e tokës."</ref> Termi ''ndryshime klimatike antropogjene'' përdoret ndonjëherë për të përshkruar ndryshimet klimatike që rezultojnë nga aktivitetet njerëzore.<ref>{{cite book |chapter=Annex VII: Glossary |date=2023 |title=Climate Change 2021 – The Physical Science Basis |pages=2215–2256 |publisher=Cambridge University Press |doi=10.1017/9781009157896.022 |isbn=978-1-009-15788-9 |language=en}}</ref> ''Ngrohja globale'' — e përdorur qysh në 1975<ref name="Science_Broecker_19750808">{{cite journal |last1=Broecker |first1=Wallace S. |title=Climatic Change: Are We on the Brink of a Pronounced Global Warming? |journal=Science |date=8 gusht 1975 |volume=189 |issue=4201 |pages=460–463 |doi=10.1126/science.189.4201.460 |language=en}}</ref> — u bë termi më popullor pasi klimatologu i [[NASA]]-s James Hansen e përdori në dëshminë e tij të vitit 1988 në [[Senati i Shteteve të Bashkuara|Senatin e SHBA-së]].<ref name="history.aip.org2">Weart, "The Public and Climate Change: The Summer of 1988".</ref> Që nga vitet 2000, përdorimi i termit ''ndryshime klimatike'' është rritur.<ref>Joo, Kim, Do, Lineman, 2015.</ref> Shkencëtarë, politikanë dhe media të ndryshëm mund të përdorin termat ''kriza klimatike'' ose ''urgjenca klimatike'' për të folur për ndryshimet klimatike, dhe mund të përdorin termin ''ngrohje globale'' në vend të ''ngrohjes globale'' ekstreme.<ref>Hodder, Martin, 2009.</ref><ref>BBC Science Focus Magazine, 3 shkurt 2020.</ref> == Rritja e temperaturës globale == === Temperaturat para ngrohjes globale të sotme === {{Main|Ndryshimi i klimës}} [[File:Common Era Temperature.svg|thumb|upright=1.35|Rindërtimi i temperaturës globale të sipërfaqes gjatë 2000 viteve të fundit duke përdorur të dhëna zëvendësuese nga unazat e pemëve, koralet, dhe bërthamat e akullit, në blu.<ref>Neukom, Barboza, Erb, Shi, 2019b.</ref> Të dhënat e vëzhguara drejtpërdrejt janë në të kuqe.<ref name="nasa temperatures">{{cite web |title=Global Annual Mean Surface Air Temperature Change |url=https://data.giss.nasa.gov/gistemp/graphs_v4/ |access-date=23 shkurt 2020 |publisher=NASA |language=en}}</ref>]] Gjatë disa milionë viteve të fundit klima ka kaluar përmes epokave të akullit. Një nga periudhat më të ngrohta ishte Ndëraklimi i Fundit, rreth 125.000 vjet më parë, ku temperaturat ishin ndërmjet 0,5 °C dhe 1,5 °C më të ngrohta se para fillimit të ngrohjes globale.{{sfn|IPCC AR6 WG1 Ch2|2021|pp=294, 296}} Kjo periudhë pa nivele deti 5 deri 10 metra më të larta se sot. Maksimumi më i fundit akullor, 20.000 vjet më parë, ishte rreth 5–7 °C më i ftohtë. Kjo periudhë ka nivele deti që ishin mbi 125 m më të ulëta se sot.{{sfn|IPCC AR6 WG1 Ch2|2021|p=366}} Temperaturat u stabilizuan në periudhën aktuale ndëraklimore që filloi 11.700 vjet më parë.<ref>{{cite journal |last1=Marcott |first1=S. A. |last2=Shakun |first2=J. D. |last3=Clark |first3=P. U. |last4=Mix |first4=A. C. |title=A reconstruction of regional and global temperature for the past 11,300 years |journal=Science |year=2013 |volume=339 |issue=6124 |pages=1198–1201 |doi=10.1126/science.1228026 |language=en}}</ref> Kjo periudhë pa gjithashtu fillimin e bujqësisë.{{sfn|IPCC AR6 WG1 Ch2|2021|p=296}} Modelet historike të ngrohjes dhe ftohjes, si Periudha e Ngrohtë Mesjetare dhe Epoka e Vogël e Akullit, nuk ndodhën në të njëjtën kohë në rajone të ndryshme. Temperaturat mund të kenë arritur nivele po aq të larta sa ato të fundit të shekullit të 20-të në një grup të kufizuar rajonesh.<ref>IPCC AR5 WG1, Kapitulli 5, 2013, f. 386.</ref><ref>Neukom, Steiger, Gómez-Navarro, Wang, 2019a.</ref> Informacioni klimatik për atë periudhë vjen nga zëvendësuesit klimatikë, si pemët dhe bërthamat e akullit.<ref name="SR15 Ch1 p57">IPCC SR15, Kapitulli 1, 2018, f. 57.</ref><ref>Hawkins, Ortega, Suckling, Schurer, 2017, f. 1844.</ref> === Ngrohja që nga Revolucioni Industrial === [[File:1951- Percent of record temperatures that are cold or warm records.svg|thumb|upright=1.35|Në dekadat e fundit, rekordet e reja të temperaturave të larta kanë tejkaluar ndjeshëm rekordet e reja të temperaturave të ulëta në një pjesë gjithnjë e në rritje të sipërfaqes së Tokës.<ref name=NOAA_July>{{cite web |title=Mean Monthly Temperature Records Across the Globe |url=https://www.ncei.noaa.gov/access/monitoring/monthly-report/global/202309/supplemental/page-3 |website=NCEI.NOAA.gov |publisher=NOAA |date=shtator 2023 |language=en}}</ref>]] [[File:1955- Ocean heat content - NOAA.svg|thumb|upright=1.35|Ka pasur një rritje të përmbajtja e nxehtësisë së oqeanit gjatë dekadave të fundit ndërsa oqeanet thithin mbi 90% të nxehtësisë nga ngrohja globale.<ref name=NOAA_NASA_OHC_1957_>NOAA/NASA, të dhëna për thellësinë 0–700 m dhe 0–2000 m.</ref>]] Rreth vitit 1850 regjistrimet me termometër filluan të ofrojnë mbulim global.<ref name="AR5 WG1 SPM p4-5">IPCC AR5 WG1 SPM, 2013, f. 4–5.</ref> Ndërmjet shekullit të 18-të dhe 1970 pati pak ngrohje neto, pasi ndikimi ngrohës i emetimeve të gazeve serrë ishte kompensuar nga ftohja e emetimeve të dioksidit të squfurit. Dioksidi i squfurit shkakton shi acid, por gjithashtu prodhon aerosole sulfati në atmosferë, të cilat pasqyrojnë dritën e diellit dhe shkaktojnë errësim global. Pas vitit 1970, akumulimi në rritje i gazeve serrë dhe kontrollet mbi ndotjen me squfur çuan në një rritje të dukshme të temperaturës.<ref name="NASA2007">{{cite news |date=15 mars 2007 |title=Global 'Sunscreen' Has Likely Thinned, Report NASA Scientists |publisher=NASA |language=en}}</ref> Ndryshimet e vazhdueshme në klimë nuk kanë pasur precedent për disa mijëra vjet.<ref>IPCC AR6 WG1, Përmbledhje Teknike, 2021, f. 43.</ref> Shumë grupe të dhënash tregojnë të gjitha rritje në mbarë botën të temperaturës së sipërfaqes, me një ritëm prej rreth 0,2 °C për dekadë.<ref>IPCC SR15, Kapitulli 1, 2018, f. 81.</ref> Dekada 2016–2025 u ngroh me mesatare 1,26 °C [1,13–1,36 °C] krahasuar me nivelin bazë para-industrial (1850–1900).<ref>Forster, Smith, Walsh, Lamb, 2026, f. 3889.</ref> Jo çdo vit i vetëm ishte më i ngrohtë se i mëparshmi: proceset e brendshme të ndryshueshmërisë klimatike mund të bëjnë çdo vit 0,2 °C më të ngrohtë ose më të ftohtë se mesatarja.<ref name="Samset2020">{{cite journal |last1=Samset |first1=B. H. |last2=Fuglestvedt |first2=J. S. |last3=Lund |first3=M. T. |title=Delayed emergence of a global temperature response after emission mitigation |journal=Nature Communications |date=7 korrik 2020 |volume=11 |issue=1 |page=3261 |doi=10.1038/s41467-020-17001-1 |language=en}}</ref> Nga viti 1998 deri 2013, fazat negative të dy proceseve të tilla, Oscilimi Decadal i Paqësorit (PDO)<ref name="SeipGrønWang2023PacificDecadalOscillation">{{cite journal |last1=Seip |first1=Knut L. |last2=Grøn |first2=Ø. |last3=Wang |first3=H. |date=31 gusht 2023 |title=Global lead-lag changes between climate variability series coincide with major phase shifts in the Pacific decadal oscillation |journal=Theoretical and Applied Climatology |volume=154 |issue=3–4 |language=en |doi=10.1007/s00704-023-04617-8 |pages=1137–1149}}</ref> dhe Oscilimi Shumëdekadal i Atlantikut (AMO)<ref>{{cite journal |last1=Yao |first1=Shuai-Lei |last2=Huang |first2=Gang |last3=Wu |first3=Ren-Guang |last4=Qu |first4=Xia |date=janar 2016 |title=The global warming hiatus—a natural product of interactions of a secular warming trend and a multi-decadal oscillation |journal=Theoretical and Applied Climatology |language=en |volume=123 |issue=1–2 |pages=349–360 |doi=10.1007/s00704-014-1358-x}}</ref> shkaktuan një periudhë të shkurtër ngrohjeje më të ngadaltë të quajtur "hiatusi i ngrohjes globale".<ref>{{cite journal |last1=Xie |first1=Shang-Ping |last2=Kosaka |first2=Yu |date=qershor 2017 |title=What Caused the Global Surface Warming Hiatus of 1998–2013? |journal=Current Climate Change Reports |language=en |volume=3 |issue=2 |pages=128–140 |doi=10.1007/s40641-017-0063-0}}</ref> Pas "hiatusit", ndodhi e kundërta, me vitin 2024 shumë mbi mesataren e kohëve të fundit me më shumë se +1,5 °C.<ref>{{cite journal |last=Tollefson |first=Jeff |date=10 janar 2025 |title=Earth breaches 1.5 °C climate limit for the first time: what does it mean? |journal=Nature |volume=637 |issue=8047 |pages=769–770 |doi=10.1038/d41586-025-00010-9 |language=en}}</ref> Kjo është arsyeja pse ndryshimi i temperaturës përcaktohet në terma të një mesatareje 20-vjeçare, e cila zvogëlon zhurmën e viteve të nxehta e të ftohta dhe modeleve klimatike dekadale, dhe zbulon sinjalin afatgjatë.<ref name="IPCC_AR6_WGI_SPM">{{cite book |title=Climate Change 2021 – the Physical Science Basis |chapter=Summary for Policymakers |date=2023 |pages=3–32 |doi=10.1017/9781009157896.001 |isbn=978-1-009-15789-6 |language=en}}</ref> Një gamë e gjerë vëzhgimesh të tjera forcojnë dëshminë e ngrohjes.<ref>Kennedy, Thorne, Peterson, Ruedy, 2010, f. S26.</ref> Atmosfera e sipërme po ftohet, sepse [[gazi serrë|gazrat serrë]] po kapin nxehtësi pranë sipërfaqes së Tokës, dhe kështu më pak nxehtësi po rrezaton në hapësirë.<ref>{{cite web |url=https://earthobservatory.nasa.gov/features/GlobalWarming |title=Global Warming |date=3 qershor 2010 |publisher=NASA JPL |access-date=11 shtator 2020 |language=en}}</ref> Ngrohja zvogëlon mbulesën mesatare të borës dhe detyron tërheqjen e akullnajave. Në të njëjtën kohë, ngrohja shkakton gjithashtu avullim më të madh nga oqeanet, duke çuar në më shumë lagështi atmosferike, dhe reshje më të shumta e më të rënda.<ref>Kennedy, Thorne, Peterson, Ruedy, 2010, f. S26, S59–S60.</ref><ref>USGCRP Kapitulli 1, 2017, f. 35.</ref> Bimët po lulëzojnë më herët në pranverë, dhe mijëra specie kafshësh janë zhvendosur përgjithmonë drejt zonave më të ftohta.<ref>IPCC AR6 WG2, 2022, f. 257–260.</ref> ==== Ndryshimet sipas rajoneve ==== Rajone të ndryshme të botës [[Ndryshimi i klimës|ngrohen me ritme të ndryshme]]. Modeli është i pavarur nga vendi ku emetohen gazrat serrë, sepse gazrat qëndrojnë mjaftueshëm gjatë sa të përhapen nëpër planet. Që nga periudha para-industriale, temperatura mesatare e sipërfaqes mbi rajonet tokësore është rritur pothuajse dyfish më shpejt sesa temperatura mesatare globale e sipërfaqes.<ref>IPCC SRCCL SPM, 2019, f. 7.</ref> Kjo është sepse oqeanet humbasin më shumë nxehtësi nga avullimi dhe oqeanet mund të ruajnë shumë nxehtësi.<ref>Sutton, Dong, Gregory, 2007.</ref> Energjia termike në sistemin global klimatik është rritur me vetëm pauza të shkurtra që nga të paktën viti 1970, dhe mbi 90% e kësaj energjie shtesë është ruajtur në oqean.<ref name="ocean heat absorption">{{cite web|title=Climate Change: Ocean Heat Content|url=https://www.climate.gov/news-features/understanding-climate/climate-change-ocean-heat-content |publisher=NOAA |year=2018 |access-date=20 shkurt 2019 |language=en}}</ref><ref name="Harvipccar5">IPCC AR5 WG1, Kapitulli 3, 2013, f. 257: "Ngrohja e oqeanit dominon inventarin global të ndryshimit të energjisë. Ngrohja e oqeanit përbën rreth 93% të rritjes së inventarit të energjisë së Tokës ndërmjet 1971 dhe 2010 (besim i lartë), me ngrohjen e oqeanit të sipërm (0 deri 700 m) që përbën rreth 64% të totalit."</ref> Pjesa tjetër ka ngrohur atmosferën, ka shkrirë akullin, dhe ka ngrohur kontinentet.<ref name=EarthSysSciData_20200907>{{cite journal |last1=von Schuckman |first1=K. |display-authors=4 |title=Heat stored in the Earth system: where does the energy go? |journal=Earth System Science Data |date=7 shtator 2020 |doi=10.5194/essd-12-2013-2020 |volume=12 |issue=3 |pages=2013–2041 |language=en}}</ref> [[Hemisfera veriore]] dhe Poli Verior janë ngrohur shumë më shpejt sesa Poli Jugor dhe Hemisfera Jugore. Hemisfera Veriore jo vetëm që ka shumë më tepër tokë, por edhe më shumë mbulesë sezonale bore dhe akull deti. Ndërsa këto sipërfaqe kalojnë nga pasqyrimi i shumë drite në errësirë pasi akulli ka shkrirë, ato fillojnë të thithin më shumë nxehtësi.<ref>NOAA, 10 korrik 2011.</ref> Depozitimet lokale të karbonit të zi mbi borë dhe akull kontribuojnë gjithashtu në ngrohjen e Arktikut.<ref name=EPA2016>Agjencia e Mbrojtjes së Mjedisit e SHBA-së, 2016, f. 5.</ref> Temperaturat e sipërfaqes së Arktikut po rriten ndërmjet tre dhe katër herë më shpejt sesa në pjesën tjetër të botës.<ref name="3X2021">{{cite web |date=20 maj 2021 |title=Arctic warming three times faster than the planet, report warns|url=https://phys.org/news/2021-05-arctic-faster-planet.html |website=Phys.org |language=en |access-date=6 tetor 2022}}</ref><ref name="Rantanen2022">{{cite journal |last1=Rantanen |first1=Mika |display-authors=4 |date=11 gusht 2022 |title=The Arctic has warmed nearly four times faster than the globe since 1979 |journal=Communications Earth & Environment |volume=3 |issue=1 |page=168 |doi=10.1038/s43247-022-00498-3 |language=en}}</ref> Shkrirja e shtresave akullore pranë poleve dobëson si degën e Atlantikut ashtu edhe atë të Oqeanit Jugor të qarkullimit termohalin, gjë që ndryshon më tej shpërndarjen e nxehtësisë dhe reshjeve në mbarë globin.<ref>{{cite journal |last1=Liu |first1=Wei |display-authors=4 |date=26 qershor 2020 |title=Climate impacts of a weakened Atlantic Meridional Overturning Circulation in a warming climate |journal=Science Advances |volume=6 |issue=26 |doi=10.1126/sciadv.aaz4876 |language=en}}</ref> === Temperaturat e ardhshme globale === [[File:Projected Change in Temperatures by 2090.svg|upright=1.35|thumb|Projeksionet CMIP6 shumë-model për ndryshimet e temperaturës globale të sipërfaqes për vitin 2090 në raport me mesataren 1850–1900. Rrugëtimi aktual për ngrohjen deri në fund të shekullit është përafërsisht në gjysmë të këtyre dy ekstremeve.<ref name="UNEP2024" /></ref>]] Organizata Botërore Meteorologjike vlerëson se ka pothuajse 50% shanse që mesatarja pesëvjeçare e temperaturës globale të tejkalojë +1,5 °C ndërmjet 2024 dhe 2028.{{sfn|WMO|2024b|p=2}} IPCC pret që mesatarja 20-vjeçare të tejkalojë +1,5 °C në fillim të viteve 2030.<ref name=":1">IPCC AR6 WG1, 2021.</ref> Raporti i Gjashtë i Vlerësimit të IPCC-së (2021) përfshinte projeksione se deri në vitin 2100 ngrohja globale ka shumë të ngjarë të arrijë 1,0–1,8 °C sipas një {{ill|skenari me emetime shumë të ulëta të gazeve serrë|en|Shared Socioeconomic Pathways}}, 2,1–3,5 °C sipas një {{ill|skenari të ndërmjetëm emetimesh|en|Shared Socioeconomic Pathways}}, ose 3,3–5,7 °C sipas {{ill|një skenari me emetime shumë të larta|en|Shared Socioeconomic Pathways}}.<ref>IPCC AR6 WG1 SPM, 2021, f. SPM-17.</ref> Ngrohja do të vazhdojë përtej vitit 2100 në skenarët e ndërmjetëm dhe të lartë të emetimeve,<ref name="Meinshausen2011">{{cite journal |last1=Meinshausen |first1=Malte |display-authors=4 |year=2011 |title=The RCP greenhouse gas concentrations and their extensions from 1765 to 2300 |journal=Climatic Change |language=en |volume=109 |issue=1–2 |pages=213–241 |doi=10.1007/s10584-011-0156-z}}</ref> me projeksione të ardhshme të temperaturave globale të sipërfaqes deri në vitin 2300 që i ngjajnë atyre të disa milionë viteve më parë.<ref>IPCC AR6 WG1, Përmbledhje Teknike, 2021, f. 43–44.</ref> Buxheti i karbonit i mbetur për të mbetur nën rritje të caktuara të temperaturës përcaktohet duke modeluar ciklin e karbonit dhe ndjeshmërinë klimatike ndaj gazeve serrë.<ref>Rogelj, Forster, Kriegler, Smith, 2019.</ref> Sipas UNEP-it, ngrohja globale mund të mbahet nën 2,0 °C me 50% shanse nëse emetimet pas vitit 2023 nuk tejkalojnë 900 gigatonë CO2. Ky buxhet karboni korrespondon me rreth 16 vjet të emetimeve aktuale.{{sfn|United Nations Environment Programme|2024|pp=XI, XVII}} == Shkaqet e rritjes së temperaturës globale në kohët e fundit == === Gazet serrë === {{Main|Gazi serrë|Efekti i serës}} [[File:Carbon Dioxide 800kyr.svg|thumb|upright=1.35|Përqendrimet e CO2 gjatë 800.000 viteve të fundit të matura nga bërthamat e akullit (blu/gjelbër) dhe drejtpërdrejt (zi)]] Gazrat serrë janë transparente ndaj dritës së diellit, dhe kështu e lejojnë atë të kalojë përmes atmosferës për të ngrohur sipërfaqen e Tokës. Toka e rrezaton atë si nxehtësi, dhe gazrat serrë thithin një pjesë të saj. Kjo thithje ngadalëson ritmin me të cilin nxehtësia arratiset në hapësirë, duke kapur nxehtësi pranë sipërfaqes së Tokës dhe duke e ngrohur atë me kalimin e kohës.<ref>{{cite web|title=The Causes of Climate Change|author=NASA |url=https://climate.nasa.gov/causes|website=Climate Change: Vital Signs of the Planet|access-date=8 maj 2019|language=en}}</ref> Ndërsa avulli i ujit (≈50%) dhe retë (≈25%) janë kontribuesit më të mëdhenj ndaj efektit serrë, ata kryesisht ndryshojnë në funksion të temperaturës dhe për këtë arsye konsiderohen kryesisht si reagime që ndryshojnë ndjeshmërinë klimatike. Nga ana tjetër, përqendrimet e gazeve si CO2 (≈20%), ozoni troposferik,<ref>Ozoni vepron si gaz serrë në shtresën më të ulët të atmosferës, [[Troposfera|troposfera]] (në krahasim me [[Shtresa e ozonit|shtresën e ozonit]] stratosferike). Wang, Shugart, Lerdau, 2017.</ref> CFC-të dhe oksidi nitrik shtohen ose hiqen në mënyrë të pavarur nga temperatura, dhe për këtë arsye konsiderohen si forcime të jashtme që ndryshojnë temperaturat globale.<ref>Schmidt, Ruedy, Miller, Lacis, 2010; USGCRP, Shtojcë Shkencore Klime, 2014, f. 742.</ref> Para Revolucionit Industrial, sasitë natyrore të gazeve serrë e bënin ajrin pranë sipërfaqes rreth 33 °C më të ngrohtë sesa do të ishte pa to.<ref>IPCC AR4 WG1, Kapitulli 1, 2007, PBS1.1.</ref><ref>{{cite web|title=What Is the Greenhouse Effect?|author=American Chemical Society|url=https://www.acs.org/content/acs/en/climatescience/climatesciencenarratives/what-is-the-greenhouse-effect.html|access-date=26 maj 2019|language=en}}</ref> Aktiviteti njerëzor që nga Revolucioni Industrial, kryesisht nxjerrja dhe djegia e lëndëve djegëse fosile (qymyr, [[Nafta|naftë]], dhe gaz natyror),<ref>The Guardian, 19 shkurt 2020.</ref> ka rritur sasinë e gazeve serrë në atmosferë. Në vitin 2022, përqendrimet e CO2 dhe metanit ishin rritur me rreth 50% dhe 164%, përkatësisht, që nga viti 1750.<ref>OBM, 2024a, f. 2.</ref> Këto nivele CO2 janë më të larta se çdo kohë tjetër gjatë 14 milionë viteve të fundit.{{sfn|The Cenozoic CO2 Proxy Integration Project (CenCOPIP) Consortium|2023}} Përqendrimet e metanit janë shumë më të larta sesa kanë qenë gjatë 800.000 viteve të fundit.{{Sfn|IPCC AR6 WG1 Përmbledhje Teknike|2021|p=TS-35}} Emetimet globale të gazeve serrë të shkaktuara nga njeriu në vitin 2019 ishin ekuivalente me 59 miliardë tonë CO2. Nga këto emetime, 75% ishte CO2, 18% ishte [[metani]], 4% ishte oksidi nitrik, dhe 2% ishin gazrat e fluorinuar.{{sfn|IPCC AR6 WG3 SPM|2022|loc=Fig. SPM.1}} Emetimet e CO2 vijnë kryesisht nga djegia e [[Lënda djegëse fosile|lëndëve djegëse fosile]] për të siguruar energji për transportin, prodhimin, ngrohjen, dhe elektricitetin.<ref name="OWD-2020"/> Emetime shtesë CO2 vijnë nga [[Shpyllëzimi]] dhe proceset industriale, të cilat përfshijnë CO2-në e lëshuar nga reaksionet kimike për prodhimin e [[Çimento|çimentos]], çelikut, aluminit, dhe plehrave kimike.<ref>Olivier, Peters, 2019, f. 17.</ref> Emetimet e metanit vijnë nga blegtoria, ligatinat, plehu organik, kultivimi i orizit, deponitë, ujërat e zeza, dhe nxjerrja e qymyrit dhe naftës e gazit.<ref>EPA, 2020.</ref> Emetimet e oksidit nitrik vijnë kryesisht nga dekompozimi mikrobik i plehrave kimike.<ref>EPA, 2019.</ref> Ndërsa metani qëndron në atmosferë mesatarisht vetëm 12 vjet,<ref>{{cite web |title=Understanding methane emissions |publisher=International Energy Agency |url=https://www.iea.org/reports/global-methane-tracker-2023/understanding-methane-emissions |language=en}}</ref> CO2 qëndron shumë më gjatë. Sipërfaqja e Tokës thith CO2 si pjesë e ciklit të karbonit. Ndërsa bimët në tokë dhe në oqean thithin shumicën e emetimeve të tepërta të CO2 çdo vit, ai CO2 kthehet në atmosferë kur lënda biologjike tretet, digjet, ose kalbet.<ref name="nasacc">{{cite web|last1=Riebeek|first1=Holli|title=The Carbon Cycle|url=http://earthobservatory.nasa.gov/Features/CarbonCycle/?src=eoa-features|website=Earth Observatory|publisher=NASA|access-date=5 prill 2018|date=16 qershor 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305010126/http://earthobservatory.nasa.gov/Features/CarbonCycle/?src=eoa-features|archive-date=5 mars 2016|url-status=live|language=en}}</ref> Proceset e rezervuarit të karbonit në sipërfaqen tokësore, si fiksimi i karbonit në tokë dhe fotosinteza, heqin rreth 29% të emetimeve vjetore globale të CO2.<ref>IPCC SRCCL SPM, 2019, f. 10.</ref> Oqeani ka thithur 20 deri 30% të CO2-së së emetuar gjatë dy dekadave të fundit.<ref>IPCC SROCC, Kapitulli 5, 2019, f. 450.</ref> CO2 hiqet nga atmosfera për afat të gjatë vetëm kur ruhet në koren e Tokës, proces që mund të zgjasë miliona vjet.<ref name="nasacc" /> === Ndryshimet e sipërfaqes tokësore === [[File:20210331 Global tree cover loss - World Resources Institute.svg|thumb|upright=1.35|Ritmi i humbjes globale të mbulesës pyjore është dyfishuar përafërsisht që nga viti 2001, në një humbje vjetore që i afrohet sipërfaqes së Italisë.<ref name=WRIforestExtent_thru2025>World Resources Institute (WRI), prill 2026.</ref>]] Rreth 30% e sipërfaqes tokësore të Tokës është kryesisht e papërdorshme për njerëzit (akullnajat, shkretëtirat, etj.), 26% janë pyje, 10% janë [[Shkurrja|shkurre]] dhe 34% është [[Toka bujqësore|tokë bujqësore]].<ref>Ritchie, Roser, 2018.</ref> [[Shpyllëzimi]] është kontribuesi kryesor i ndryshimit të përdorimit të tokës ndaj ngrohjes globale,<ref>The Sustainability Consortium, 13 shtator 2018; UN FAO, 2016, f. 18.</ref> pasi pemët e shkatërruara lëshojnë CO2, dhe nuk zëvendësohen nga pemë të reja, duke hequr atë rezervuar karboni.<ref name="IPCC SRCCL Summary for Policymakers 2019 18">IPCC SRCCL SPM, 2019, f. 18.</ref> Ndërmjet viteve 2001 dhe 2018, 27% e shpyllëzimit vinte nga pastrimi i përhershëm për të mundësuar zgjerim bujqësor për kultura dhe blegtori. Një tjetër 24% është humbur nga pastrimi i përkohshëm sipas sistemeve bujqësore të kultivimit rrotullues. 26% ishte për shkak të prerjes për dru dhe produkte të derivuara, dhe zjarret e egra kanë përbërë 23% e mbetur.<ref>Curtis, Slay, Harris, Tyukavina, 2018.</ref> Mbulesa vendore e bimësisë ndikon sa nga drita e diellit reflektohet përsëri në hapësirë (albedo), dhe sa nxehtësi humbet nga avullimi. Për shembull, kalimi nga një pyll i errët në livadh e bën sipërfaqen më të çelët, duke shkaktuar që ajo të reflektojë më shumë dritë dielli. Shpyllëzimi mund të modifikojë gjithashtu lëshimin e përbërjeve kimike që ndikojnë retë, dhe mund të ndryshojë ashpërsinë e sipërfaqes së Tokës në një mënyrë që ndikon shpejtësinë e erës.<ref name="Seymour 2019">World Resources Institute, 8 dhjetor 2019.</ref> Në zonat tropikale dhe të butë efekti neto është prodhimi i ngrohjes së konsiderueshme, dhe rikthimi i pyjeve mund t'i bëjë temperaturat lokale më të ftohta.<ref name="Duchelle-2022">{{Cite book |author1=Garrett, L. |author2=Lévite, H. |author3=Besacier, C. |author4=Alekseeva, N. |author5=Duchelle, M. |title=The key role of forest and landscape restoration in climate action |publisher=FAO |year=2022 |isbn=978-92-5-137044-5 |location=Rome |doi=10.4060/cc2510en |language=en}}</ref> Në gjerësi gjeografike më pranë poleve, ka një efekt ftohës ndërsa pylli zëvendësohet nga fusha të mbuluara me borë (dhe më reflektuese).<ref name="Seymour 2019" /> Globalisht, këto rritje në albedon e sipërfaqes kanë qenë ndikimi kryesor i drejtpërdrejtë mbi temperaturën nga ndryshimi i përdorimit të tokës. Kështu, ndryshimi i përdorimit të tokës deri më sot vlerësohet të ketë pasur një efekt të lehtë ftohës.<ref name="IPCC Special Report: Climate change and Land p2-54">IPCC SRCCL, Kapitulli 2, 2019, f. 172.</ref> === Faktorë të tjerë === ==== Aerosolet dhe retë ==== Ndotja e ajrit, në formën e aerosoleve, ndikon klimën në shkallë të gjerë.<ref>Haywood, 2016, f. 456; McNeill, 2017; Samset, Sand, Smith, Bauer, 2018.</ref> Aerosolet shpërndajnë dhe thithin rrezatimin diellor. Nga viti 1961 deri 1990, u vu re një reduktim gradual i sasisë së dritës së diellit që arrin sipërfaqen e Tokës. Ky fenomen njihet popullisht si ''errësim global'',<ref>IPCC AR5 WG1, Kapitulli 2, 2013, f. 183.</ref> dhe i atribuohet kryesisht aerosoleve sulfati të prodhuara nga djegia e lëndëve djegëse fosile me përqendrime të rënda squfuri si qymyri dhe karburanti i anijeve.<ref name="Quaas2022">{{cite journal |last1=Quaas |first1=Johannes |last2=Jia |first2=Hailing |last3=Smith |first3=Chris |last4=Albright |first4=Anna Lea |last5=Aas |first5=Wenche |last6=Bellouin |first6=Nicolas |last7=Boucher |first7=Olivier |last8=Doutriaux-Boucher |first8=Marie |last9=Forster |first9=Piers M. |last10=Grosvenor |first10=Daniel |last11=Jenkins |first11=Stuart |last12=Klimont |first12=Zbigniew |last13=Loeb |first13=Norman G. |last14=Ma |first14=Xiaoyan |last15=Naik |first15=Vaishali |last16=Paulot |first16=Fabien |last17=Stier |first17=Philip |last18=Wild |first18=Martin |last19=Myhre |first19=Gunnar |last20=Schulz |first20=Michael |display-authors=4 |date=21 shtator 2022 |title=Robust evidence for reversal of the trend in aerosol effective climate forcing |journal=Atmospheric Chemistry and Physics |volume=22 |issue=18 |pages=12221–12239 |doi=10.5194/acp-22-12221-2022 |language=en}}</ref> Kontribute më të vogla vijnë nga karboni i zi (nga djegia e lëndëve djegëse fosile dhe biomasas), dhe nga pluhuri.<ref>He, Wang, Zhou, Wild, 2018; Storelvmo, Phillips, Lohmann, Leirvik, 2016.</ref> Globalisht, aerosolet janë në rënie që nga viti 1990 për shkak të kontrolleve të ndotjes, që do të thotë se ato nuk maskojnë më ngrohjen nga gazrat serrë aq sa më parë.<ref>Wild, Gilgen, Roesch, Ohmura, 2005; Storelvmo, Phillips, Lohmann, Leirvik, 2016; Samset, Sand, Smith, Bauer, 2018.</ref> Aerosolet kanë gjithashtu efekte të tërthorta në bilancin energjetik të Tokës. Aerosolet e sulfatit veprojnë si bërthama kondensimi i reve dhe çojnë në re që kanë pika reje më të shumta dhe më të vogla. Këto re reflektojnë rrezatimin diellor më me efikasitet sesa retë me pika më pak dhe më të mëdha.<ref>Twomey, 1977.</ref> Ato gjithashtu zvogëlojnë rritjen e pikave të shiut, gjë që i bën retë më reflektuese ndaj dritës hyrëse të diellit.<ref>Albrecht, 1989.</ref> Efektet e tërthorta të aerosoleve janë pasiguria më e madhe në forcimin rrezatues.<ref name=USGCRP_2017_ch2/> Ndërsa aerosolet zakonisht kufizojnë ngrohjen globale duke reflektuar dritën e diellit, karboni i zi në blozë që bie mbi borë ose akull mund të kontribuojë në ngrohjen globale. Nxehtësia e tepërt e rezultuar përshpejton shkrirjen e shtresave akullore dhe akullnajave, gjë që nga ana e vet kontribuon ndjeshëm në rritjen globale të nivelit të detit.<ref>{{cite journal |date=2020-11-01 |title=A review of black carbon in snow and ice and its impact on the cryosphere |journal=Earth-Science Reviews |language=en |volume=210 |issn=0012-8252}}</ref> Kufizimi i depozitimeve të reja të karbonit të zi në Arktik mund të reduktojë ngrohjen globale me 0,2 °C deri në vitin 2050.<ref>Sand, Berntsen, von Salzen, Flanner, 2015.</ref> Efekti i uljes së përmbajtjes së squfurit të vajit të karburantit për anijet që nga viti 2020<ref>{{cite web|url=https://www.imo.org/en/MediaCentre/HotTopics/Pages/Sulphur-2020.aspx|title=IMO 2020 – cutting sulphur oxide emissions|website=imo.org|language=en}}</ref> vlerësohet të shkaktojë një rritje shtesë prej 0,05 °C në temperaturën mesatare globale deri në vitin 2050.<ref>Carbon Brief, 3 korrik 2023.</ref> ==== Aktiviteti diellor dhe vullkanik ==== [[File:2017 Global warming attribution - based on NCA4 Fig 3.3 - single-panel version.svg|thumb|right|upright=1.35|Vlerësimi i Katërt Kombëtar i Klimës ("NCA4", USGCRP, 2017) përfshin grafikë që ilustrojnë se as aktiviteti diellor dhe as ai vullkanik nuk mund të shpjegojnë ngrohjen e vëzhguar.<ref>{{cite journal |title=Climate Science Special Report: Fourth National Climate Assessment, Volume I – Chapter 3: Detection and Attribution of Climate Change |publisher=USGCRP |year=2017 |pages=1–470 |language=en}}</ref>]] Meqenëse Dielli është burimi kryesor i energjisë së Tokës, ndryshimet në dritën hyrëse të diellit ndikojnë drejtpërdrejt sistemin klimatik.<ref name=USGCRP_2017_ch2>USGCRP, Kapitulli 2, 2017, f. 78.</ref> Rrezatimi diellor është matur drejtpërdrejt nga satelitë,<ref>National Academies, 2008, f. 6.</ref> dhe matje të tërthorta janë të disponueshme që nga fillimi i viteve 1600.<ref name=USGCRP_2017_ch2 /> Që nga viti 1880, nuk ka pasur asnjë prirje ngjitëse në sasinë e energjisë së Diellit që arrin Tokën, në kontrast me ngrohjen e atmosferës së poshtme (troposferën).<ref>{{cite web|title=Is the Sun causing global warming?|url=https://climate.nasa.gov/faq/14/is-the-sun-causing-global-warming|website=Climate Change: Vital Signs of the Planet|date=18 shtator 2014 |language=en}}</ref> Atmosfera e sipërme ([[Stratosfera|stratosfera]]) do të ishte gjithashtu duke u ngrohur nëse Dielli po dërgonte më shumë energji drejt Tokës, por përkundrazi, ajo ka qenë duke u ftohur.<ref name="USGCRP-2009">USGCRP, 2009, f. 20.</ref> Kjo është në përputhje me gazrat serrë që pengojnë nxehtësinë të largohet nga atmosfera e Tokës.<ref>IPCC AR4 WG1, Kapitulli 9, 2007, f. 702–703; Randel, Shine, Austin, Barnett, 2009.</ref> Shpërthimet vullkanike eksplozive mund të lëshojnë gazra, pluhur dhe hi që bllokojnë pjesërisht dritën e diellit dhe zvogëlojnë temperaturat, ose mund të dërgojnë avull uji në atmosferë, i cili shtohet te gazrat serrë dhe rrit temperaturat. Këto ndikime në temperaturë zgjasin vetëm disa vjet, sepse si avulli i ujit ashtu edhe materiali vullkanik kanë qëndrueshmëri të ulët në atmosferë.<ref name="USGCRP Chapter 2 2017 79">USGCRP, Kapitulli 2, 2017, f. 79.</ref> Emetimet vullkanike të CO2 janë më të qëndrueshme, por janë ekuivalente me më pak se 1% të emetimeve aktuale të CO2 të shkaktuara nga njeriu.{{sfn|Fischer|Aiuppa|2020}} Aktiviteti vullkanik mbetet forcimi natyror i vetëm më i madh mbi temperaturën në epokën industriale. Megjithatë, ashtu si forcimet e tjera natyrore, ka pasur ndikime të papërfillshme mbi prirjet e temperaturës globale që nga Revolucioni Industrial.<ref name="USGCRP Chapter 2 2017 79"/> ==== Reagimet klimatike ==== [[File:NORTH POLE Ice (19626661335).jpg|thumb|upright=1.35|Akulli detar reflekton 50% deri 70% të dritës hyrëse të diellit, ndërsa oqeani, duke qenë më i errët, reflekton vetëm 6%. Ndërsa një sipërfaqe akulli detar shkrin dhe zbulon më shumë oqean, më shumë nxehtësi thithet nga oqeani, duke rritur temperaturat që shkrijnë edhe më shumë akull. Ky është një proces reagimi pozitiv.<ref>{{cite web |url=https://nsidc.org/cryosphere/seaice/processes/albedo.html |title=Thermodynamics: Albedo |work=NSIDC |access-date=10 tetor 2017 |language=en}}</ref>]] Përgjigja e sistemit klimatik ndaj një forcimi fillestar formohet nga reagime, të cilat ose përforcojnë ose zbusin ndryshimin. Reagimet ''vetëpërforcuese'' ose ''pozitive'' e rrisin përgjigjen, ndërsa reagimet ''balancuese'' ose ''negative'' e zvogëlojnë atë.<ref>{{cite web |title=The study of Earth as an integrated system|url=https://climate.nasa.gov/nasa_science/science/ |publisher=NASA JPL/Caltech |year=2013 |language=en}}</ref> Reagimet kryesore përforcuese janë reagimi i avullit të ujit, reagimi akull-albedo, dhe reagimi neto i reve.{{sfn|USGCRP Chapter 2|2017|pp=89–91}} Mekanizmi kryesor balancues është ftohja rrezatuese, pasi sipërfaqja e Tokës jep më shumë nxehtësi drejt hapësirës si përgjigje ndaj rritjes së temperaturës.{{sfn|USGCRP Chapter 2|2017|pp=89–90}} Përveç reagimeve të temperaturës, ka reagime në ciklin e karbonit, si efekti plehërues i CO2-së mbi rritjen e bimëve.<ref>IPCC AR5 WG1, 2013, f. 14.</ref> Pritet që reagimet të priren drejt një drejtimi pozitiv ndërsa emetimet e gazeve serrë vazhdojnë, duke rritur ndjeshmërinë klimatike.<ref>IPCC AR6 WG1, Përmbledhje Teknike, 2021, f. 93.</ref> Këto procese reagimi ndryshojnë ritmin e ngrohjes globale. Për shembull, ajri më i ngrohtë mund të mbajë më shumë lagështi në formën e avullit të ujit, i cili vetë është një gaz serrë i fuqishëm.{{sfn|USGCRP Chapter 2|2017|pp=89–91}} Ajri më i ngrohtë mund të bëjë gjithashtu retë më të larta dhe më të holla, dhe kështu më izoluese, duke rritur ngrohjen klimatike.{{sfn|Williams|Ceppi|Katavouta|2020}} Reduktimi i mbulesës së borës dhe akullit detar në Arktik është një reagim tjetër i madh, kjo zvogëlon reflektueshmërinë e sipërfaqes së Tokës në rajon dhe përshpejton ngrohjen e Arktikut.<ref>NASA, 28 maj 2013.</ref> Kjo ngrohje shtesë kontribuon gjithashtu në shkrirjen e permafrostit, e cila lëshon metan dhe CO2 në atmosferë.<ref name="Turetsky 2019">Turetsky, Abbott, Jones, Anthony, 2019.</ref> Rreth gjysma e emetimeve të CO2 të shkaktuara nga njeriu janë thithur nga bimët tokësore dhe nga oqeanet.<ref>Climate.gov, 23 qershor 2022.</ref> Ky pjesëmarrje nuk është statike dhe nëse emetimet e ardhshme të CO2 ulen, Toka do të jetë në gjendje të thithë deri në rreth 70%. Nëse ato rriten ndjeshëm, ajo do të thithë ende më shumë karbon se tani, por pjesëmarrja e përgjithshme do të ulet nën 40%.<ref>IPCC AR6 WG1, Përmbledhje Teknike, 2021, f. TS-122.</ref> Kjo është sepse ndryshimet klimatike rrisin thatësirat dhe valët e nxehtit që përfundimisht pengojnë rritjen e bimëve në tokë, dhe tokat do të lëshojnë më shumë karbon nga bimët e ngordhura kur janë më të ngrohta.<ref>Melillo, Frey, DeAngelis, Werner, 2017.</ref> Ritmi me të cilin oqeanet thithin karbonin atmosferik do të ulet ndërsa ato bëhen më acidike dhe përjetojnë ndryshime në qarkullimin termohalin dhe shpërndarjen e fitoplanktonit.{{sfn|USGCRP Chapter 2|2017|pp=93–95}} Pasiguria mbi reagimet, veçanërisht mbulesa e reve,<ref>IPCC AR6 WG1, Përmbledhje Teknike, 2021, f. 58, 59.</ref> është arsyeja kryesore pse modele të ndryshme klimatike projektojnë madhësi të ndryshme ngrohjeje për një sasi të dhënë emetimesh.<ref>Wolff, Shepherd, Shuckburgh, Watson, 2015.</ref> == Modelimi == [[File:Greenhouse Effect (2017 NASA data).svg|thumb|upright=1.35|right|Fluksi i energjisë ndërmjet hapësirës, atmosferës, dhe sipërfaqes së Tokës. Shumica e dritës së diellit kalon nëpër atmosferë për të ngrohur sipërfaqen e Tokës, pastaj gazrat serrë thithin shumicën e nxehtësisë që Toka rrezaton si përgjigje. Shtimi i gazeve serrë e rrit këtë efekt izolues, duke shkaktuar një çekuilibër energjie që ngroh planetin.]] Një model klimatik është një përfaqësim i proceseve fizike, kimike dhe biologjike që ndikojnë sistemin klimatik.<ref>IPCC AR5 SYR Fjalorth, 2014, f. 120.</ref> Modelet përfshijnë procese natyrore si ndryshimet në orbitën e Tokës, ndryshimet historike në aktivitetin e Diellit, dhe forcimin vullkanik.<ref>Carbon Brief, 15 janar 2018.</ref> Modelet përdoren për të vlerësuar shkallën e ngrohjes që do të shkaktojnë emetimet e ardhshme kur merret parasysh forca e reagimeve klimatike.<ref>Wolff, Shepherd, Shuckburgh, Watson, 2015.</ref> Modelet parashikojnë gjithashtu qarkullimin e oqeaneve, ciklin vjetor të stinëve, dhe fluksin e karbonit ndërmjet sipërfaqes tokësore dhe atmosferës.<ref>Carbon Brief, 15 janar 2018.</ref> Realizmi fizik i modeleve testohet duke shqyrtuar aftësinë e tyre për të simuluar klimat aktuale ose të kaluara.<ref>IPCC AR4 WG1, Kapitulli 8, 2007, PBS 8.1.</ref> Modelet e mëparshme kanë nënvlerësuar ritmin e tkurrjes së Arktikut<ref>Stroeve, Holland, Meier, Scambos, 2007; National Geographic, 13 gusht 2019.</ref> dhe kanë nënvlerësuar ritmin e rritjes së reshjeve.<ref>Liepert, Previdi, 2009.</ref> Rritja e nivelit të detit që nga viti 1990 ishte nënvlerësuar në modelet më të vjetra, por modelet më të fundit përputhen mirë me vëzhgimet.<ref>Rahmstorf, Cazenave, Church, Hansen, 2007; Mitchum, Masters, Hamlington, Fasullo, 2018.</ref> Vlerësimi Kombëtar i Klimës i vitit 2017 i publikuar në SHBA vëren se "modelet klimatike mund të jenë ende duke nënvlerësuar ose duke mos përfshirë procese reagimi relevante".<ref>USGCRP Kapitulli 15, 2017.</ref> Përveç kësaj, modelet klimatike mund të mos jenë në gjendje të parashikojnë në mënyrë adekuate ndryshimet klimatike rajonale afatshkurtra.<ref>{{cite journal |last1=Hébert |first1=R. |last2=Herzschuh |first2=U. |last3=Laepple |first3=T. |date=31 tetor 2022 |title=Millennial-scale climate variability over land overprinted by ocean temperature fluctuations |journal=Nature Geoscience |volume=15 |issue=1 |pages=899–905 |doi=10.1038/s41561-022-01056-4 |language=en}}</ref> Një nëngrup i modeleve klimatike shtojnë faktorë shoqërorë në një model fizik klimatik. Këto modele simulojnë se si popullsia, rritja ekonomike, dhe përdorimi i energjisë ndikojnë — dhe ndërveprojnë me — klimën fizike. Me këtë informacion, këto modele mund të prodhojnë skenarë të emetimeve të ardhshme të gazeve serrë. Kjo pastaj përdoret si të dhëna hyrëse për modelet fizike klimatike dhe modelet e ciklit të karbonit për të parashikuar se si mund të ndryshojnë përqendrimet atmosferike të gazeve serrë.<ref>Carbon Brief, 15 janar 2018.</ref> Në varësi të {{ill|skenarit socio-ekonomik|en|Shared Socioeconomic Pathways}} dhe skenarit të zbutjes, modelet prodhojnë përqendrime atmosferike CO2 që variojnë gjerësisht ndërmjet 380 dhe 1400 ppm.<ref>Carbon Brief, 19 prill 2018; Meinshausen, 2019, f. 462.</ref> == Ndikimet == === Efektet mjedisore === Efektet mjedisore të ndryshimeve klimatike janë të gjera dhe të thella, duke ndikuar oqeanet, akullin, dhe motin. Ndryshimet mund të ndodhin gradualisht ose me shpejtësi. Dëshmitë për këto efekte vijnë nga studimi i ndryshimeve klimatike në të kaluarën, nga modelimi, dhe nga vëzhgimet moderne.<ref>Hansen, Sato, Hearty, Ruedy, 2016; Smithsonian, 26 qershor 2016.</ref> Që nga vitet 1950, thatësirat dhe valët e nxehtit janë shfaqur njëkohësisht me frekuencë në rritje.<ref>USGCRP Kapitulli 15, 2017, f. 415.</ref> Ngjarjet ekstremisht të lagura ose të thata brenda periudhës së musonit janë rritur në Indi dhe Azinë Lindore.<ref>Scientific American, 29 prill 2014; Burke, Stott, 2017.</ref> Reshjet musonike mbi Hemisferën Veriore janë rritur që nga viti 1980.<ref>{{cite journal |last1=Liu |first1=Fei |display-authors=4 |date=19 prill 2022 |title=Intraseasonal variability of global land monsoon precipitation and its recent trend |journal=npj Climate and Atmospheric Science |language=en |volume=5 |issue=1 |page=30 |doi=10.1038/s41612-022-00253-7}}</ref> Ritmi i reshjeve dhe intensiteti i uraganeve dhe tajfuneve ka gjasa të jetë duke u rritur,<ref name="USGCRP-2017">USGCRP Kapitulli 9, 2017, f. 260.</ref> dhe zona gjeografike ka gjasa të zgjerohet drejt poleve si përgjigje ndaj ngrohjes klimatike.<ref>{{cite journal |first1=Joshua |last1=Studholme |display-authors=4 |title=Poleward expansion of tropical cyclone latitudes in warming climates |date=29 dhjetor 2021 |journal=Nature Geoscience |volume=15 |pages=14–28 |doi=10.1038/s41561-021-00859-1 |language=en}}</ref> Frekuenca e ciklonave tropikalë nuk është rritur si pasojë e ndryshimeve klimatike.<ref>{{cite web |title=Hurricanes and Climate Change|url=https://www.c2es.org/content/hurricanes-and-climate-change/ |website=Center for Climate and Energy Solutions |date=10 korrik 2020 |language=en}}</ref> [[File:Sea level history and projections.svg|thumb|upright=1.35|Rindërtimi historik i nivelit të detit dhe projeksionet deri në vitin 2100 të publikuara në 2017 nga Programi i SHBA-së për Kërkimin Global të Ndryshimeve.<ref>NOAA, 2017.</ref>]] Niveli global i detit po rritet si pasojë e zgjerimit termik dhe shkrirjes së akullnajave dhe shtresave akullore. Rritja e nivelit të detit është rritur me kalimin e kohës, duke arritur 4,8 cm për dekadë ndërmjet 2014 dhe 2023.<ref>OBM, 2024a, f. 6.</ref> Gjatë shekullit të 21-të, IPCC projekton 32–62 cm rritje të nivelit të detit sipas një skenari me emetime të ulëta, 44–76 cm sipas një të ndërmjetmi dhe 65–101 cm sipas një skenari me emetime shumë të larta.<ref>IPCC AR6 WG2, 2022, f. 1302.</ref> Proceset e paqëndrueshmërisë së shtresës akullore detare në Antarktidë mund të shtojnë ndjeshëm në këto vlera,<ref>DeConto, Pollard, 2016.</ref> përfshirë mundësinë e një rritjeje 2-metra të nivelit të detit deri në vitin 2100 sipas emetimeve të larta.{{sfn|Bamber|Oppenheimer|Kopp|Aspinall|2019}} Ndryshimet klimatike kanë çuar në dekada të tkurrjes dhe hollimit të akullit detar arktik.<ref>Zhang, Lindsay, Steele, Schweiger, 2008.</ref> Ndërsa verërat pa akull priten të jenë të rralla me 1,5 °C ngrohje, ato pritet të ndodhin një herë çdo tre deri dhjetë vjet me nivel ngrohjeje 2 °C.<ref>IPCC SROCC SPM, 2019, f. 18.</ref> Përqendrime më të larta atmosferike të CO2 shkaktojnë që më shumë CO2 të tretet në oqeane, gjë që po i bën ato [[Acidifikimi i oqeanit|më acidike]].<ref>Doney, Fabry, Feely, Kleypas, 2009.</ref> Meqenëse oksigjeni është më pak i tretshëm në ujë më të ngrohtë,<ref>Deutsch, Brix, Ito, Frenzel, 2011.</ref> përqendrimet e tij në oqean po ulen, dhe zonat e vdekura po zgjerohen.<ref>IPCC SROCC, Kapitulli 5, 2019, f. 510.</ref> === Pikat e kthimit dhe ndikimet afatgjata === [[File:Tipping_points_2022_list.jpeg|thumb|upright=1.35|Nivele të ndryshme të ngrohjes globale mund të shkaktojnë që pjesë të ndryshme të sistemit klimatik të Tokës të arrijnë pika kthese që shkaktojnë kalime drejt gjendjeve të ndryshme.<ref>{{cite web |title=Tipping Elements – big risks in the Earth System|url=https://www.pik-potsdam.de/en/output/infodesk/tipping-elements |publisher=Instituti Potsdam për Kërkimin e Ndikimit Klimatik |access-date=31 janar 2024 |language=en}}</ref>]] Nivelet më të mëdha të ngrohjes globale rrisin rrezikun e kalimit përmes 'pikave të kthimit' — pragjeve përtej të cilave disa ndikime kryesore nuk mund të shmangen më edhe nëse temperaturat kthehen në gjendjen e tyre të mëparshme.<ref>IPCC SR15, Kapitulli 3, 2018, f. 283.</ref> Për shembull, Shtresa akullore e Grenlandës tashmë po shkrin, por nëse ngrohja globale arrin nivele ndërmjet 1,7 °C dhe 2,3 °C, shkrirja e saj do të vazhdojë derisa të zhduket plotësisht. Nëse ngrohja më vonë reduktohet në 1,5 °C ose më pak, ajo prapëseprapë do të humbasë shumë më tepër akull sesa nëse ngrohja nuk do të lejohej kurrë të arrinte pragun në radhë të parë.<ref name="Bochow2023">{{cite journal |last1=Bochow |first1=Nils |display-authors=4 |date=18 tetor 2023 |title=Overshooting the critical threshold for the Greenland ice sheet |journal=Nature |volume=622 |issue=6983 |pages=528–536 |doi=10.1038/s41586-023-06503-9 |language=en}}</ref> Ndërsa shtresat akullore do të shkrinin gjatë mijëvjeçarëve, pika të tjera kthese do të ndodhnin më shpejt dhe do t'u jepnin shoqërive më pak kohë për t'u përgjigjur. Rrëzimi i rrymave detare kryesore si Qarkullimi meridional përmbysës i Atlantikut (AMOC), dhe dëmtimi i pakthyeshëm i ekosistemeve kyçe si pylli amazonik dhe shkëmbinjtë koralorë mund të ndodhin brenda disa dekadave.<ref name="ArmstrongMcKay2022">{{cite journal |last1=Armstrong McKay |first1=David I. |display-authors=4 |date=9 shtator 2022 |title=Exceeding 1.5 °C global warming could trigger multiple climate tipping points |journal=Science |volume=377 |issue=6611 |doi=10.1126/science.abn7950 |language=en}}</ref> Rrëzimi i AMOC-ut do të ishte një katastrofë e rëndë klimatike, që do të rezultonte në ftohjen e Hemisferës Veriore.<ref>{{cite journal |last1=Ditlevsen |first1=Peter |last2=Ditlevsen |first2=Susanne |date=25 korrik 2023 |title=Warning of a forthcoming collapse of the Atlantic meridional overturning circulation |journal=Nature Communications |language=en |volume=14 |issue=1 |page=4254 |doi=10.1038/s41467-023-39810-w}}</ref> Efektet afatgjata të ndryshimeve klimatike mbi oqeanet përfshijnë shkrirje të mëtejshme të akullit, ngrohjen e oqeanit, rritjen e nivelit të detit, acidifikimin e oqeanit dhe deoksigjenimin e oqeanit.<ref>IPCC AR6 WG1 SPM, 2021, f. 21.</ref> Shkalla kohore e ndikimeve afatgjata është shekuj deri mijëvjeçarë për shkak të jetëgjatësisë së madhe atmosferike të CO2-së.<ref>IPCC AR5 WG1, Kapitulli 12, 2013, f. 88–89.</ref> Rezultati është një rritje totale e vlerësuar e nivelit të detit prej 2,3 m/°C pas 2000 vitesh.<ref>Smith, Schneider, Oppenheimer, Yohe, 2009; Levermann, Clark, Marzeion, Milne, 2013.</ref> Thithja oqeanike e CO2-së është aq e ngadaltë sa acidifikimi i oqeanit do të vazhdojë gjithashtu për qindra deri mijëra vjet.{{sfn|IPCC AR5 WG1 Ch12|2013|p=1112}} Oqeanet e thella (nën 2000 m) janë gjithashtu tashmë të destinuara të humbasin mbi 10% të oksigjenit të tyre të tretur nga ngrohja që ka ndodhur deri më sot.<ref>{{cite journal |last1=Oschlies |first1=Andreas |title=A committed fourfold increase in ocean oxygen loss |journal=Nature Communications |date=16 prill 2021 |volume=12 |issue=1 |doi=10.1038/s41467-021-22584-4 |language=en}}</ref> Përveç kësaj, Shtresa akullore e Antarktidës Perëndimore duket e destinuar për shkrirje praktikisht të pakthyeshme, gjë që do të rriste nivelet e detit me të paktën 3,3 m gjatë afërsisht 2000 vitesh.<ref name="ArmstrongMcKay2022" /> === Natyra dhe jeta e egër === Ngrohja e kohëve të fundit ka shtyrë shumë specie tokësore dhe të ujërave të ëmbla drejt poleve dhe drejt lartësive më të mëdha.<ref>IPCC SR15, Kapitulli 3, 2018, f. 218.</ref> Për shembull, shtrirja e qindra shpendëve verior-amerikanë është zhvendosur drejt veriut me një ritëm mesatar prej 1,5 km/vit gjatë 55 viteve të fundit.<ref>{{cite journal |last1=Martins |first1=Paulo Mateus |display-authors=4 |date=9 prill 2024 |title=Significant shifts in latitudinal optima of North American birds |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |language=en |volume=121 |issue=15 |doi=10.1073/pnas.2307525121}}</ref> Nivelet më të larta atmosferike të CO2 dhe një sezon rritjeje i zgjatur kanë rezultuar në gjelbërim global. Megjithatë, valët e nxehtit dhe thatësira kanë reduktuar produktivitetin e ekosistemit në disa rajone. Balanca e ardhshme e këtyre efekteve të kundërta mbetet e paqartë.{{Sfn|IPCC SRCCL Ch2|2019|p=133}} Një fenomen i lidhur i shkaktuar nga ndryshimet klimatike është pushtimi i bimëve drunore, që ndikon deri në 500 milionë hektarë globalisht.<ref>{{cite journal |last1=Deng |first1=Yuanhong |last2=Li |first2=Xiaoyan |last3=Shi |first3=Fangzhong |last4=Hu |first4=Xia |date=dhjetor 2021 |title=Woody plant encroachment enhanced global vegetation greening and ecosystem water-use efficiency |journal=Global Ecology and Biogeography |volume=30 |issue=12 |pages=2337–2353 |doi=10.1111/geb.13386 |language=en}}</ref> Ndryshimet klimatike kanë kontribuar në zgjerimin e zonave klimatike më të thata, si zgjerimi i shkretëtirave në subtropikët.<ref>IPCC SRCCL SPM, 2019, f. 7; Zeng, Yoon, 2009.</ref> Madhësia dhe shpejtësia e ngrohjes globale po e bëjnë ndryshimet e papritura në ekosisteme më të mundshme.{{Sfn|Turner|Calder|Cumming|Hughes|2020|p=1}} Në përgjithësi, pritet që ndryshimet klimatike do të rezultojnë në [[Zhdukja|zhdukjen]] e shumë specieve.{{Sfn|Urban|2015}} Oqeanet janë ngrohur më ngadalë sesa toka, por bimët dhe kafshët në oqean janë zhvendosur drejt poleve më të ftohta më shpejt sesa speciet në tokë.<ref>Poloczanska, Brown, Sydeman, Kiessling, 2013; Lenoir, Bertrand, Comte, Bourgeaud, 2020.</ref> Ashtu si në tokë, valët e nxehtësisë në oqean ndodhin më shpesh për shkak të ndryshimeve klimatike, duke dëmtuar një gamë të gjerë organizmash si koralet, algat kelp, dhe shpendët detarë.<ref>Smale, Wernberg, Oliver, Thomsen, 2019.</ref> Acidifikimi i oqeanit e bën më të vështirë për organizmat kalcifikues detarë si midhjet, gastopodët zhupa dhe koralet të prodhojnë guaska dhe skelete; dhe valët e nxehtësisë kanë zbardhur shkëmbinjtë koralorë.{{Sfn|IPCC SROCC SPM|2019|p=13}} Lulëzimet e dëmshme të algave të përforcuara nga ndryshimet klimatike dhe eutrofikimi ulin nivelet e oksigjenit, ndërpresin zinxhirët ushqimorë dhe shkaktojnë humbje të mëdha të jetës detare.<ref>IPCC SROCC, Kapitulli 5, 2019, f. 510.</ref> Ekosistemet bregdetare janë nën stres të veçantë. Pothuajse gjysma e ligatinave globale kanë zhdukur për shkak të ndryshimeve klimatike dhe ndikimeve të tjera njerëzore.{{Sfn|IPCC SROCC Ch5|2019|p=451}} Bimët kanë ardhur nën stres të shtuar nga dëmtimi prej insekteve.<ref>{{cite journal |last1=Azevedo-Schmidt |first1=Lauren |last2=Meineke |first2=Emily K. |last3=Currano |first3=Ellen D. |date=18 tetor 2022 |title=Insect herbivory within modern forests is greater than fossil localities |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |language=en |volume=119 |issue=42 |doi=10.1073/pnas.2202852119}}</ref> {| class="center toccolours" |+ '''Ndikimet e ndryshimeve klimatike në mjedis''' |<gallery mode="packed" heights="120" style="line-height:120%"> File:Bleachedcoral.jpg|alt=Fotografi nënujore e koraleve degëzuese të zbardhura|Kolapsi ekologjik. Zbardhimi i koraleve nga stresi termik i valëve të nxehtësisë detare ka dëmtuar Barriera e Madhe Koralore dhe kërcënon shkëmbinjtë koralorë në mbarë botën.<ref>{{cite web |url=https://sos.noaa.gov/datasets/coral-reef-risk-outlook/ |title=Coral Reef Risk Outlook |date=2 janar 2012 |access-date=4 prill 2020 |publisher=NOAA |language=en}}</ref> File:Orroral Valley Fire viewed from Tuggeranong January 2020.jpg|alt=Fotografi mbrëmjeje e një lugine me vendbanime. Kodrat në sfond janë ndriçuar në të kuqe nga zjarret.|Moti ekstrem. Thatësira dhe temperaturat e larta përkeqësuan zjarret e egra të vitit 2020 në Australi.<ref>Carbon Brief, 7 janar 2020.</ref> File:National Park Service Thawing permafrost (27759123542).jpg|alt=Peizazhi i gjelbër është ndërprerë nga një plagë e madhe balte ku toka është fundosur.|Ngrohja e Arktikut. Shkrirja e permafrostit dëmton infrastrukturën dhe lëshon metan, një gaz serrë.<ref name="Turetsky 2019"/> File:Endangered arctic - starving polar bear (cropped).jpg|alt=Një ari polar i dobësuar qëndron mbi mbetjet e një ngrire akulli që po shkrin.|[[Shkatërrimi i habitatit]]. Shumë kafshë arktike varen nga akulli detar, i cili po zhduket në një Arktik të ngrohtë.<ref>IPCC AR5 WG2, Kapitulli 28, 2014, f. 1596.</ref> File:Mountain Pine Beetle damage in the Fraser Experimental Forest 2007.jpg|alt=Fotografi e një zone të madhe pylli. Pemët e gjelbra janë të përziera me pjesë të mëdha pyjesh të dëmtuar ose të vdekur që kthehen ngjyrë vjollcë-kafe dhe të kuqe.|Përhapja e parazitëve. Dimrat e butë lejojnë më shumë brumbuj pishe malore të mbijetojnë për të vrarë sipërfaqe të mëdha pylli.<ref>{{cite web |url=https://www.nps.gov/romo/learn/nature/climatechange.htm |title=What a changing climate means for Rocky Mountain National Park |publisher=National Park Service |access-date=9 prill 2020 |language=en}}</ref> </gallery> |} === Njerëzit === {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Efektet e ndryshimeve klimatike|en|Effects of climate change}}}} [[File:20211109 Frequency of extreme weather for different degrees of global warming - bar chart IPCC AR6 WG1 SPM.svg|thumb|upright=1.35|Moti ekstrem do të bëhet progresivisht më i zakonshëm ndërsa Toka ngrohet.<ref name=IPCC6AR_ExtremeEvents>IPCC AR6 WG1 SPM, 2021, Fig. SPM.6, f. SPM-23.</ref>]] Efektet e ndryshimeve klimatike po ndikojnë njerëzit kudo në botë.<ref>{{cite journal |last1=Lenton |first1=Timothy M. |display-authors=4 |title=Quantifying the human cost of global warming |journal=Nature Sustainability |year=2023 |volume=6 |issue=10 |pages=1237–1247 |doi=10.1038/s41893-023-01132-6 |language=en}}</ref> Ndikimet mund të vërehen në të gjitha kontinentet dhe rajonet oqeanike,<ref>IPCC AR5 WG2, Kapitulli 18, 2014, f. 983, 1008.</ref> me zonat me gjerësi të ulët gjeografike, më pak të zhvilluara duke përballuar rrezikun më të madh.<ref>IPCC AR5 WG2, Kapitulli 19, 2014, f. 1077.</ref> Ngrohja e vazhdueshme ka ndikime potencialisht "të rënda, të përhapura dhe të pakthyeshme" për njerëzit dhe ekosistemet.<ref>IPCC AR5 SYR SPM, 2014, SPM 2, f. 8.</ref> Rreziqet janë të shpërndara në mënyrë të pabarabartë, por janë përgjithësisht më të mëdha për njerëzit e disavantazhuar në vendet në zhvillim dhe të zhvilluara.<ref>IPCC AR5 SYR SPM, 2014, SPM 2.3, f. 13.</ref> ==== Shëndeti dhe ushqimi ==== Organizata Botërore e Shëndetësisë e quan ndryshimin klimatik një nga kërcënimet më të mëdha ndaj shëndetit global në shekullin e 21-të.<ref name=WHO_Nov_2023/> Shkencëtarët kanë paralajmëruar për dëmet e pakthyeshme që ai shkakton.<ref name=Romanello_et_al_2023>Romanello, 2023.</ref> Ngjarjet e motit ekstrem ndikojnë shëndetin publik, dhe sigurinë e ushqimit dhe ujit.<ref name=nca2018_ch14>Ebi et al., 2018.</ref><ref name=Romanello_et_al_2022>Romanello, 2022.</ref> Temperaturat ekstreme çojnë në sëmundje dhe vdekje të shtuara.<ref name=nca2018_ch14/> Ndryshimet klimatike rrisin intensitetin dhe frekuencën e ngjarjeve ekstreme të motit.<ref name=Romanello_et_al_2022/> Mund të ndikojë transmetimin e [[Infeksioni|sëmundjeve infektive]], si ethet e dengës dhe [[malaria]].<ref name=Romanello_et_al_2023/> Sipas [[Forumi Ekonomik Botëror|Forumit Ekonomik Botëror]], 14,5 milionë vdekje shtesë priten për shkak të ndryshimeve klimatike deri në vitin 2050.<ref>Forumi Ekonomik Botëror, 2024, f. 4.</ref> 30% e popullsisë globale jeton aktualisht në zona ku të nxehtit dhe lagështia ekstreme tashmë shoqërohen me vdekje të shtuara.<ref name=Carbon_Brief_2017>Carbon Brief, 19 qershor 2017.</ref> Deri në vitin 2100, 50% deri 75% e popullsisë globale do të jetonte në zona të tilla.<ref name=Carbon_Brief_2017/> Ndërsa të korrat e përgjithshme janë rritur gjatë 50 viteve të fundit falë përmirësimeve bujqësore, ndryshimet klimatike kanë ulur tashmë ritmin e rritjes së prodhimit.<ref name=IPCC_AR6_WG2_p9/> Peshkimi është ndikuar negativisht në shumë rajone.<ref name=IPCC_AR6_WG2_p9>IPCC AR6 WG2 SPM, 2022, f. 9.</ref> Ndërsa produktiviteti bujqësor është ndikuar pozitivisht në disa zona me gjerësi të lartë gjeografike, zonat me gjerësi të mesme dhe të ulët janë ndikuar negativisht.<ref name=IPCC_AR6_WG2_p9/> Ndryshimet klimatike ndikojnë përshtatshmërinë e tokës për shumë kultura, ku zonat e përshtatshme për kultura të dhëna zakonisht lëvizin drejt gjerësive dhe lartësive më të mëdha gjeografike.<ref>{{cite book |title=The State of the World's Land and Water Resources for Food and Agriculture 2025 |date=2025 |publisher=FAO |isbn=978-92-5-140285-6 |language=en}}</ref> Sipas Forumit Ekonomik Botëror, një rritje e thatësirës në disa rajone mund të shkaktojë 3,2 milionë vdekje nga kequshqyerja deri në vitin 2050 dhe ngecje në rritje tek fëmijët.<ref>Forumi Ekonomik Botëror, 2024, f. 24.</ref> Me 2 °C ngrohje, numri global i bagëtive mund të bjerë 7–10% deri në vitin 2050, pasi më pak ushqim kafshësh do të jetë i disponueshëm.<ref>IPCC AR6 WG2, Kapitulli 5, 2022, f. 748.</ref> Nëse emetimet vazhdojnë të rriten për pjesën tjetër të shekullit, atëherë mbi 9 milionë vdekje të lidhura me klimën do të ndodhin çdo vit deri në vitin 2100.<ref>IPCC AR6 WG2, Përmbledhje Teknike, 2022, f. 63.</ref> ==== Ekonomia, mjetet e jetesës dhe pabarazia ==== Dëmet ekonomike për shkak të ndryshimeve klimatike mund të jenë të rënda dhe ekziston mundësia e pasojave katastrofike.<ref>DeFries, Edenhofer, Halliday, Heal, 2019, f. 3; Krogstrup, Oman, 2019, f. 10.</ref> Pritet ndikime të rënda në [[Azia Juglindore]] dhe Afrikën Subsahariane, ku shumica e banorëve lokalë varen nga burimet natyrore dhe bujqësore.<ref name="FAO-2021">FAO & The African Risk Capacity (ARC) Group, 2021.</ref> Stresi termik mund të pengojë punëtorët e jashtëm nga puna. Nëse ngrohja arrin 4 °C atëherë kapaciteti i punës në ato rajone mund të reduktohet me 30 deri 50%.<ref>IPCC AR6 WG2, 2022, f. 725.</ref> [[Banka Botërore]] vlerëson se ndërmjet 2016 dhe 2030, ndryshimet klimatike mund të shtyjnë mbi 120 milionë njerëz drejt varfërisë ekstreme pa përshtatje.{{Sfn|Hallegatte|Bangalore|Bonzanigo|Fay|2016|p=12}} Pabarazitë e bazuara në pasuri dhe statusin social janë përkeqësuar për shkak të ndryshimeve klimatike.<ref>IPCC AR5 WG2, Kapitulli 13, 2014, f. 796.</ref> Vështirësi të mëdha në zbutjen, përshtatjen dhe rikuperimin nga goditjet klimatike përballen nga njerëzit e margjinalizuar që kanë më pak kontroll mbi burimet.<ref name="Grabe-2014">Grabe, Grose dhe Dutt, 2014; FAO, 2011; FAO, 2021a; Fisher dhe Carr, 2015; IPCC, 2014; Resurrección et al., 2019; UNDRR, 2019; Yeboah et al., 2019.</ref> Popujt indigjenë, që jetojnë mbi tokën dhe ekosistemet e tyre, do të përballen me rrezikim të mirëqenies dhe stilit të tyre të jetesës për shkak të ndryshimeve klimatike.<ref>{{cite web |title=Climate Change {{!}} United Nations For Indigenous Peoples |url=https://www.un.org/development/desa/indigenouspeoples/climate-change.html |website=Kombet e Bashkuara |access-date=29 prill 2022 |language=en}}</ref> Një vlerësim ekspertësh arriti në përfundimin se roli i ndryshimeve klimatike në konfliktet e armatosura ka qenë i vogël krahasuar me faktorë të tillë si pabarazia socio-ekonomike dhe kapacitetet shtetërore.{{Sfn|Mach|Kraan|Adger|Buhaug|2019}} Ndërkohë që gratë nuk janë natyrshëm më të rrezikuara nga ndryshimet klimatike dhe goditjet, kufizimet mbi burimet e grave dhe normat gjinore diskriminuese kufizojnë kapacitetin e tyre përshtatës dhe qëndrueshmërinë.<ref name="FAO-2023">FAO, 2023.</ref> Për shembull, ngarkesa e punës së grave, përfshirë orët e punuara në bujqësi, priret të bjerë më pak sesa ajo e burrave gjatë goditjeve klimatike si stresi termik.<ref name="FAO-2023" /> Ndryshimet klimatike kërcënojnë ekonominë e sportit duke prishur sezonet, duke dëmtuar infrastrukturën dhe duke reduktuar angazhimin e tifozëve, me rreziqet më të menjëhershme të vërejtura në futboll, [[Sportet dimërore|sportet dimërore]] dhe ngjarjet e jashtme.<ref>{{cite web |title=Climate shocks threaten $2.3 trillion global sports economy, study warns|url=https://www.channelnewsasia.com/sport/climate-shocks-threaten-23-trillion-global-sports-economy-study-warns-5953021 |website=CNA |language=en}}</ref> ==== Migrimi klimatik ==== Ishujt dhe komunitetet bregdetare të ulëta kërcënohen nga rritja e nivelit të detit, gjë që e bën përmbytjen urbane më të zakonshme. Ndonjëherë, toka humbet përgjithmonë ndaj detit.{{Sfn|IPCC SROCC Ch4|2019|p=328}} Kjo mund të çojë në pashtetësi për njerëzit e kombeve ishullore, si [[Maldivet]] dhe [[Tuvalu]].<ref>UNHCR, 2011, f. 3.</ref> Në disa rajone, rritja e temperaturës dhe lagështisë mund të jetë tepër e ashpër që njerëzit të përshtaten.{{sfn|Matthews|2018|p=399}} Me skenarin më të keq të ndryshimeve klimatike, modelet projektojnë se zona ku jeton pothuajse një e treta e njerëzimit mund të bëhen klimatikisht si Sahara, jashtëzakonisht të nxehta dhe të pabanueshme.<ref>Balsari, Dresser, Leaning, 2020.</ref> Këta faktorë mund të nxisin migrim klimatik ose mjedisor, brenda dhe ndërmjet vendeve.<ref name="Cattaneo-2019">Cattaneo, Beine, Fröhlich, Kniveton, 2019; IPCC AR6 WG2, 2022, f. 15, 53.</ref> Priten të zhvendosen më shumë njerëz për shkak të rritjes së nivelit të detit, motit ekstrem dhe konflikteve nga rritja e konkurrencës për burimet natyrore. Ndryshimet klimatike mund të rrisin gjithashtu cenueshmërinë, duke çuar në "popullsi të kurthuara" që nuk janë në gjendje të lëvizin për shkak të mungesës së burimeve.<ref>Flavell, 2014, f. 38; Kaczan, Orgill-Meyer, 2020.</ref> {| class="center toccolours" |+ '''Ndikimet e ndryshimeve klimatike te njerëzit''' |<gallery mode="packed" heights="120" style="line-height:120%"> File:Village Telly in Mali.jpg|Migrimi mjedisor. Reshjet më të pakta çojnë në shkretëtirëzim që dëmton bujqësinë dhe mund të zhvendosë popullsitë. Në foto: Telly, Mali (2008).<ref>Serdeczny, Adams, Baarsch, Coumou, 2016.</ref> File:Corn shows the effect of drought.jpg|Ndryshimet bujqësore. Thatësirat, temperaturat në rritje, dhe moti ekstrem ndikojnë negativisht bujqësinë. Në foto: Teksas, SHBA (2013).<ref>IPCC SRCCL, Kapitulli 5, 2019, f. 439, 464.</ref> File:Acqua alta in Piazza San Marco-original.jpg|Përmbytja e baticës. Rritja e nivelit të detit shton përmbytjet në rajonet bregdetare të ulëta. Në foto: [[Venediku|Venecia]], Itali (2004).<ref name="NOAAnuisance">{{cite web|title=What is nuisance flooding?|url=http://oceanservice.noaa.gov/facts/nuisance-flooding.html|author=NOAA|access-date=8 prill 2020|language=en}}</ref> File:US Navy 071120-M-8966H-005 An aerial view over southern Bangladesh reveals extensive flooding as a result of Cyclone Sidr.jpg|Përforcimi i stuhive. Bangladeshi pas Ciklonit Sidr (2007) është një shembull i përmbytjeve katastrofike nga rritja e reshjeve.<ref>Kabir, Khan, Ball, Caldwell, 2016.</ref> File:Argentina geos5 202211.jpg|Përforcimi i valëve të nxehtësisë. Ngjarje si Vala e nxehtësisë e Konit Jugor 2022 po bëhen më të zakonshme.<ref>Vautard, van Aalst, Boucher, Drouin, 2020.</ref> </gallery> |} == Reduktimi dhe rikapja e emetimeve == === Energjia e pastër === {{Main|Energjia e qëndrueshme}} [[File:Global Energy Consumption.svg|thumb|upright=1.35|Qymyri, nafta, dhe gazi natyror mbeten burimet kryesore globale të energjisë edhe pse [[Energjia e ripërtëritshme|të rinovueshmet]] kanë filluar të rriten me shpejtësi.<ref>Friedlingstein, Jones, O'Sullivan, Andrew, 2019.</ref>]] [[File:Lisberg Burg Windräder Solar power PC313027.jpg|thumb|upright=1.35|Energji ere dhe diellore, Gjermani]] Energjia e rinovueshme është kyçe për kufizimin e ndryshimeve klimatike.<ref name="United Nations Environment Programme 2019 46" /> Për dekada, lëndët djegëse fosile kanë përbërë rreth 80% të përdorimit botëror të energjisë.<ref>IEA World Energy Outlook 2023, f. 18.</ref> Pjesa e mbetur është ndarë ndërmjet energjisë bërthamore dhe të rinovueshmeve (përfshirë hidroenergjinë, bioenergjinë, energjinë e erës e diellore dhe energjinë gjeotermale).<ref>REN21, 2020, f. 32.</ref> Përdorimi i lëndëve djegëse fosile pritet të kulmojë në terma absolut para vitit 2030 dhe më pas të bjerë, me përdorimin e qymyrit që përjeton uljet më të mprehta.<ref>IEA World Energy Outlook 2023, f. 18, 26.</ref> Të rinovueshmet përbënin 86% të të gjithë prodhimit të ri të elektricitetit të instaluar në vitin 2023.<ref name="IRENA">{{cite web |title=Record Growth in Renewables, but Progress Needs to be Equitable|url=https://www.irena.org/News/pressreleases/2024/Mar/Record-Growth-in-Renewables-but-Progress-Needs-to-be-Equitable |website=IRENA |date=27 mars 2024 |language=en}}</ref> Forma të tjera të energjisë së pastër, si ajo bërthamore dhe hidroenergjia, kanë aktualisht një pjesë më të madhe të furnizimit me energji. Megjithatë, parashikimet e tyre të rritjes së ardhshme duken të kufizuara në krahasim.<ref>IEA, 2021, f. 57; Teske, Pregger, Naegler, Simon, 2019, f. 180.</ref> Ndërsa panelet diellore dhe era në tokë tani janë ndër format më të lira të shtimit të kapacitetit të ri të prodhimit të energjisë në shumë vende,<ref>Our World in Data; IEA – Projected Costs of Generating Electricity 2020.</ref> nevojiten politika energjie të gjelbër për të arritur një tranzicion të shpejtë nga lëndët djegëse fosile drejt të rinovueshmeve.<ref>{{cite web |url=https://www.ipcc.ch/2022/04/04/ipcc-ar6-wgiii-pressrelease/ |title=IPCC Working Group III report: Mitigation of Climate Change |date=4 prill 2022 |publisher=IPCC |language=en}}</ref> Për të arritur neutralitet karboni deri në vitin 2050, energjia e rinovueshme do të bëhej forma dominuese e prodhimit të elektricitetit, duke u ngritur në 85% ose më shumë deri në vitin 2050 sipas disa skenarëve. Investimet në qymyr do të eliminoheshin dhe përdorimi i qymyrit pothuajse do të hiqej gradualisht deri në vitin 2050.<ref>IPCC SR15, Kapitulli 2, 2018, Fig. 2.15, f. 131.</ref><ref>Teske, 2019, f. 409–410.</ref> Elektriciteti i prodhuar nga burime të rinovueshme do të duhej gjithashtu të bëhej burimi kryesor i energjisë për ngrohjen dhe transportin.<ref>Programi i Kombeve të Bashkuara për Mjedisin, 2019, Tabela ES.3, f. XXIII.</ref> Transporti mund të kalojë larg automjeteve me [[Motori me djegie të brendshme|motor me djegie të brendshme]] dhe drejt automjeteve elektrike, transportit publik, dhe lëvizshmërisë aktive (biçikleta dhe ecja).<ref name="IPCC-2018 p142">IPCC SR15, Kapitulli 2, 2018, f. 142–144.</ref> Për transportin detar dhe ajror, karburantet me karbon të ulët do të reduktonin emetimet.<ref name="IPCC-2018 p142" /> Ngrohja mund të dekarbonizohet gjithnjë e më shumë me teknologji si pompat termike.<ref>IPCC AR5 WG3, Kapitulli 9, 2014, f. 686–694.</ref> Ka pengesa për rritjen e vazhdueshme të shpejtë të energjisë së pastër, përfshirë të rinovueshmet.<ref>Berrill, Arvesen, Scholz, Gils, 2016.</ref> Era dhe dielli prodhojnë energji në mënyrë të ndërprerë dhe me ndryshueshmëri sezonale. Tradicionalisht, digat hidraulike me rezervuarë dhe termocentralet me lëndë djegëse fosile janë përdorur kur prodhimi i energjisë së ndryshueshme është i ulët. Në të ardhmen, ruajtja me bateri mund të zgjerohet, kërkesa dhe furnizimi i energjisë mund të përputhen, dhe [[Transmetimi i rrymës elektrike|transmetimi]] në distanca të gjata mund të zbusë ndryshueshmërinë e prodhimeve të rinovueshme.<ref name="United Nations Environment Programme 2019 46">Programi i Kombeve të Bashkuara për Mjedisin, 2019, f. 46.</ref> Bioenergjia shpesh nuk është karbon-neutrale dhe mund të ketë pasoja negative për sigurinë ushqimore.<ref>IPCC SR15, Kapitulli 4, 2018, f. 324–325.</ref> Rritja e energjisë bërthamore kufizohet nga kontroversia rreth mbetjeve radioaktive, përhapja e armëve bërthamore, dhe aksidenteve.<ref>Gill, Livens, Peakman, 2020, f. 147–149.</ref> Rritja e hidroenergjisë kufizohet nga fakti se vendet më të mira janë tashmë të zhvilluara, dhe projektet e reja po përballen me shqetësime të shtuara sociale dhe mjedisore.<ref>{{cite web |title=Hydropower|url=https://www.iea.org/reports/hydropower |publisher=International Energy Agency |access-date=12 tetor 2020 |language=en}}</ref> Energjia me karbon të ulët përmirëson shëndetin njerëzor duke minimizuar ndryshimet klimatike si dhe duke reduktuar vdekjet nga ndotja e ajrit,<ref>Watts, Amann, Arnell, Ayeb-Karlsson, 2019, f. 1854; OBSH, 2018, f. 27.</ref> të cilat vlerësoheshin në 7 milionë çdo vit në 2016.<ref>Watts, Amann, Arnell, Ayeb-Karlsson, 2019, f. 1837; OBSH, 2016.</ref> Përmbushja e objektivave të Marrëveshjes së Parisit që kufizojnë ngrohjen në një rritje 2 °C mund të kursente rreth një milion nga këto jetë çdo vit deri në 2050, ndërsa kufizimi i ngrohjes globale në 1,5 °C mund të kursente miliona dhe njëkohësisht të rriste sigurinë energjetike dhe të reduktonte varfërinë.<ref>OBSH, 2018, f. 27; Vandyck, Keramidas, Kitous, Spadaro, 2018.</ref> Përmirësimi i cilësisë së ajrit ka gjithashtu përfitime ekonomike që mund të jenë më të mëdha se kostot e zbutjes.<ref>IPCC AR6 WG3, 2022, f. 300.</ref> === Kursimi i energjisë === {{Main|Përdorimi efiçient i energjisë|Ruajtja e energjisë}} Reduktimi i kërkesës për energji është një aspekt tjetër kryesor i reduktimit të emetimeve.<ref>IPCC SR15, Kapitulli 2, 2018, f. 97.</ref> Nëse nevojitet më pak energji, ka më shumë fleksibilitet për zhvillimin e energjisë së pastër. Kjo bën gjithashtu më të lehtë menaxhimin e rrjetit elektrik, dhe minimizon zhvillimin e infrastrukturës me intensitet të lartë karboni.<ref>IPCC AR5 SYR SPM, 2014, f. 29; IEA, 2020b.</ref> Do të nevojiten rritje të mëdha të investimeve në efikasitet energjetik për të arritur objektivat klimatikë, të krahasueshme me nivelin e investimeve në energji të rinovueshme.<ref>IPCC SR15, Kapitulli 2, 2018, f. 155.</ref> Disa ndryshime të lidhura me pandeminë COVID-19 në modelet e përdorimit të energjisë, investimet në efikasitet energjetik, dhe financimin, e kanë bërë parashikimin për këtë dekadë më të vështirë dhe të pasigurt.<ref>IEA, 2020b.</ref> Strategjitë për të reduktuar kërkesën për energji ndryshojnë sipas sektorit. Në sektorin e transportit, udhëtarët dhe mallrat mund të kalojnë drejt mënyrave më efikase udhëtimi, si autobusët dhe trenat, ose të përdorin automjete elektrike.<ref>IPCC SR15, Kapitulli 2, 2018, f. 142.</ref> Strategjitë industriale për të reduktuar kërkesën për energji përfshijnë përmirësimin e sistemeve të ngrohjes dhe motorëve, projektimin e produkteve më pak intensive në energji, dhe rritjen e jetëgjatësisë së produkteve.<ref>IPCC SR15, Kapitulli 2, 2018, f. 138–140.</ref> Në sektorin e ndërtimit fokusi është në projektimin më të mirë të ndërtesave të reja, dhe nivele më të larta të efikasitetit energjetik në ripërtëritje.<ref>IPCC SR15, Kapitulli 2, 2018, f. 141–142.</ref> Përdorimi i teknologjive si pompat termike mund të rrisë gjithashtu efikasitetin energjetik të ndërtesave.<ref>IPCC AR5 WG3, Kapitulli 9, 2014, f. 686–694.</ref> === Bujqësia dhe industria === {{See also|Bujqësia e qëndrueshme|Politika industriale e gjelbër}} [[File:Greenhouse Gas Emissions by Economic Sector.svg|thumb|upright=1.35|Duke marrë parasysh emetimet e drejtpërdrejta dhe të tërthorta, industria është sektori me pjesën më të lartë të emetimeve globale. Të dhëna nga viti 2019 sipas IPCC-së.]] Bujqësia dhe pylltaria përballen me një sfidë të trefishtë të kufizimit të emetimeve të gazeve serrë, parandalimit të konvertimit të mëtejshëm të pyjeve në tokë bujqësore, dhe përmbushjes së rritjeve në kërkesën botërore për ushqim.<ref>World Resources Institute, dhjetor 2019, f. 1.</ref> Një grup veprimesh mund të reduktojë emetimet nga bujqësia dhe pylltaria me dy të tretat nga nivelet e vitit 2010. Këto përfshijnë reduktimin e rritjes së kërkesës për ushqim dhe produkte të tjera bujqësore, rritjen e produktivitetit të tokës, mbrojtjen dhe rikthimin e pyjeve, dhe reduktimin e emetimeve të gazeve serrë nga prodhimi bujqësor.<ref>World Resources Institute, dhjetor 2019, f. 1, 3.</ref> Nga ana e kërkesës, një komponent kyç i reduktimit të emetimeve është zhvendosja e njerëzve drejt dietave me bazë bimore.<ref>IPCC SRCCL, 2019, f. 22.</ref> Eliminimi i prodhimit të bagëtive për mish dhe qumësht do të eliminonte rreth tri të katërtat e të gjitha emetimeve nga bujqësia dhe përdorimi tjetër i tokës.<ref>IPCC SRCCL, Kapitulli 5, 2019, f. 487, 488.</ref> Bagëtia zë gjithashtu 37% të sipërfaqes tokësore pa akull në Tokë dhe konsumon ushqim nga 12% e sipërfaqes tokësore të përdorur për kultura, duke nxitur shpyllëzimin dhe degradimin e tokës.<ref>IPCC SRCCL, Kapitulli 5, 2019, f. 82, 162.</ref> Prodhimi i çelikut dhe çimentos është përgjegjës për rreth 13% të emetimeve industriale të CO2. Në këto industri, materialet me intensitet të lartë karboni si koksi dhe gëlqerja luajnë një rol integral në prodhim, kështu që reduktimi i emetimeve të CO2 kërkon kërkim mbi kimi alternative.<ref>{{cite web|title=Low and zero emissions in the steel and cement industries|url=https://www.oecd.org/greengrowth/GGSD2019_IssuePaper_CementSteel.pdf|pages=11, 19–22|language=en}}</ref> Kur prodhimi i energjisë ose industritë e rënda intensive në CO2 vazhdojnë të prodhojnë CO2 si mbeturinë, teknologjia ndonjëherë mund të përdoret për të kapur dhe ruajtur pjesën më të madhe të gazit në vend që ta lëshojë atë në atmosferë.<ref name=":22">World Resources Institute, 13 nëntor 2023.</ref> Kjo teknologji, kapja dhe ruajtja e karbonit (CCS), mund të ketë një rol kritik por të kufizuar në reduktimin e emetimeve.<ref name=":22" /> Është relativisht e shtrenjtë<ref>IPCC AR6 WG3 SPM, 2022, f. 38.</ref> dhe është vendosur vetëm në një masë që heq rreth 0,1% të emetimeve vjetore të gazeve serrë.<ref name=":22" /> === Heqja e dioksidit të karbonit === [[File:Carbon Dioxide Partitioning.svg|thumb|upright=1.35|Shumica e emetimeve të CO2 janë thithur nga rezervuarët e karbonit, përfshirë rritjen e bimëve, thithjen e tokës, dhe thithjen e oqeanit (Buxheti Global i Karbonit 2020)]] Rezervuarët natyrorë të karbonit mund të përforcohen për të sekuestruar sasi ndjeshëm më të mëdha të CO2-së përtej niveleve natyrore.<ref>World Resources Institute, 8 gusht 2019; IPCC SRCCL, Kapitulli 2, 2019, f. 189–193.</ref> Rikthimi i pyjeve dhe pyllëzimi (mbjellja e pyjeve aty ku nuk kishte më parë) janë ndër teknikat më të pjekura të sekuestrimit, megjithëse kjo e fundit ngre shqetësime për sigurinë ushqimore.<ref>Kreidenweis, Humpenöder, Stevanović, Bodirsky, 2016.</ref> Fermerët mund të nxisin sekuestrimin e karbonit në tokë përmes praktikave si përdorimi i kulturave mbuluese të dimrit, reduktimi i intensitetit dhe frekuencës së lërimit, dhe përdorimi i kompostit dhe plehut organik si përmirësues të tokës.<ref>National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine, 2019, f. 95–102.</ref> Rikthimi i pyjeve dhe peizazheve sjell shumë përfitime për klimën, përfshirë sekuestrimin dhe reduktimin e emetimeve të gazeve serrë.<ref name="Duchelle-2022" /> Rikthimi/rikrijimi i ligatinave bregdetare, fushat me bar prerie dhe livadhet e barit të detit rrit thithjen e karbonit në lëndën organike.<ref>National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine, 2019, f. 45–54.</ref> Kur karboni sekuestrohet në tokë dhe në lëndë organike si pemët, ekziston rreziku që karboni të lëshohet përsëri në atmosferë më vonë përmes ndryshimeve në përdorimin e tokës, zjarrit, ose ndryshimeve të tjera në ekosisteme.<ref>Ruseva, Hedrick, Marland, Tovar, 2020.</ref> Përdorimi i bioenergjisë së bashku me kapjen dhe ruajtjen e karbonit (BECCS) mund të rezultojë në emetime neto negative pasi CO2 tërhiqet nga atmosfera.<ref>IPCC AR5 SYR, 2014, f. 125; Bednar, Obersteiner, Wagner, 2019.</ref> Mbetet shumë e pasigurt nëse teknikat e heqjes së dioksidit të karbonit do të jenë në gjendje të luajnë një rol të madh në kufizimin e ngrohjes në 1,5 °C. Vendimet politike që mbështeten te heqja e dioksidit të karbonit rrisin rrezikun që ngrohja globale të tejkalojë objektivat ndërkombëtarë.<ref>IPCC SR15, 2018, f. 34.</ref> == Përshtatja == {{main|Përshtatja ndaj ndryshimeve klimatike}} Përshtatja është "procesi i rregullimit ndaj ndryshimeve aktuale ose të pritshme në klimë dhe efektet e saj".<ref name="IPCC-2022">IPCC, 2022: Përmbledhje për Politikëbërësit. Cambridge University Press.</ref> Pa zbutje shtesë, përshtatja nuk mund të parandalojë rrezikun e ndikimeve "të rënda, të përhapura dhe të pakthyeshme".{{sfn|IPCC AR5 SYR|2014|p=17}} Ndryshime klimatike më të rënda kërkojnë përshtatje më transformuese, e cila mund të jetë tepër e shtrenjtë.{{sfn|IPCC SR15 Ch4|2018|pp=396–397}} Kapaciteti dhe potenciali për njerëzit të përshtaten shpërndahet në mënyrë të pabarabartë nëpër rajone dhe popullsi të ndryshme, dhe vendet në zhvillim përgjithësisht kanë më pak.<ref>IPCC AR4 WG2, Kapitulli 19, 2007, f. 796.</ref> Dy dekadat e para të shekullit të 21-të panë një rritje të kapacitetit përshtatës në shumicën e vendeve me të ardhura të ulëta dhe të mesme me qasje të përmirësuar në kanalizim dhe elektricitet bazë, por progresi është i ngadaltë. Shumë vende kanë zbatuar politika përshtatjeje. Megjithatë, ekziston një hendek i konsiderueshëm ndërmjet financimit të nevojshëm dhe atij të disponueshëm.{{sfn|UNEP|2018|pp=xii–xiii}} Përshtatja ndaj rritjes së nivelit të detit përfshin shmangien e zonave në rrezik, të mësuarit të jetuarit me përmbytje të shtuara, dhe ndërtimin e kontrolleve të përmbytjeve. Nëse kjo dështon, mund të nevojitet tërheqje e menaxhuar.<ref>{{cite journal |last1=Stephens |first1=Scott A. |last2=Bell |first2=Robert G. |last3=Lawrence |first3=Judy |year=2018 |title=Developing signals to trigger adaptation to sea-level rise |journal=Environmental Research Letters |volume=13 |issue=10 |doi=10.1088/1748-9326/aadf96 |language=en}}</ref> Ka pengesa ekonomike për të përballuar ndikimin e rrezikshëm të nxehtësisë. Shmangia e punës së rëndë ose pasja e kondicionerit nuk është e mundur për këdo.{{sfn|Matthews|2018|p=402}} Në bujqësi, opsionet e përshtatjes përfshijnë kalimin drejt dietave më të qëndrueshme, diversifikimin, kontrollin e erozionit, dhe përmirësimet gjenetike për tolerancë të shtuar ndaj një klime në ndryshim.{{sfn|IPCC SRCCL Ch5|2019|p=439}} Sigurimi lejon ndarjen e rrezikut, por shpesh është i vështirë të merret nga njerëzit me të ardhura më të ulëta.<ref>{{cite journal |last1=Surminski |first1=Swenja |last2=Bouwer |first2=Laurens M. |last3=Linnerooth-Bayer |first3=Joanne |year=2016 |title=How insurance can support climate resilience |journal=Nature Climate Change |volume=6 |issue=4 |pages=333–334 |doi=10.1038/nclimate2979 |language=en}}</ref> Arsimi, migrimi dhe sistemet e paralajmërimit të hershëm mund të reduktojnë cenueshmërinë klimatike.{{sfn|IPCC SR15 Ch4|2018|pp=336–337}} Mbjellja e mangroveve ose nxitja e bimësisë tjetër bregdetare mund të zbusë stuhitë.<ref>{{cite web |title=Mangroves against the storm|url=https://social.shorthand.com/IUCN_forests/nCec1jyqvn/mangroves-against-the-storm.html |website=Shorthand |access-date=20 janar 2023 |language=en}}</ref> Ekosistemet përshtaten ndaj ndryshimeve klimatike, një proces që mund të mbështetet nga ndërhyrja njerëzore. Duke rritur lidhshmërinë ndërmjet ekosistemeve, speciet mund të migrojnë drejt kushteve klimatike më të favorshme. Speciet mund të futen gjithashtu në zona që po fitojnë një klimë të favorshme. Mbrojtja dhe rikthimi i zonave natyrore dhe gjysmë-natyrore ndihmon në ndërtimin e qëndrueshmërisë, duke e bërë më të lehtë përshtatjen për ekosistemet. Shumë prej veprimeve që promovojnë përshtatjen në ekosisteme, ndihmojnë gjithashtu njerëzit të përshtaten përmes përshtatjes së bazuar në ekosistem. Për shembull, rikthimi i regjimeve natyrore të zjarrit e bën më pak të mundshëm zjarrin katastrofik, dhe redukton ekspozimin njerëzor. Dhënia e hapësirës më të madhe lumenjve lejon më shumë ruajtje uji në sistemin natyror, duke reduktuar rrezikun e përmbytjeve. Pylli i rikthyer vepron si rezervuar karboni, por mbjellja e pemëve në rajone të papërshtatshme mund të përkeqësojë ndikimet klimatike.<ref>{{cite journal |last1=Morecroft |first1=Michael D. |display-authors=4 |year=2019 |title=Measuring the success of climate change adaptation and mitigation in terrestrial ecosystems |journal=Science |volume=366 |issue=6471 |doi=10.1126/science.aaw9256 |language=en}}</ref> Ka sinergji por edhe kompromise ndërmjet përshtatjes dhe zbutjes.<ref>{{cite journal |last1=Berry |first1=Pam M. |display-authors=4 |year=2015 |title=Cross-sectoral interactions of adaptation and mitigation measures |journal=Climatic Change |volume=128 |issue=3 |pages=381–393 |doi=10.1007/s10584-014-1214-0 |language=en}}</ref> Një shembull sinergjie është produktiviteti i shtuar i ushqimit, i cili ka përfitime të mëdha si për përshtatjen ashtu edhe për zbutjen.<ref>IPCC AR5 SYR, 2014, f. 54.</ref> Një shembull kompromisi është se përdorimi i shtuar i kondicionimit të ajrit u lejon njerëzve të përballojnë më mirë nxehtësinë, por rrit kërkesën për energji. Një shembull tjetër kompromisi është se zhvillimi urban më kompakt mund të reduktojë emetimet nga transporti dhe ndërtimi, por mund të rrisë gjithashtu efektin e ishullit të nxehtësisë urbane, duke ekspozuar njerëzit ndaj rreziqeve shëndetësore të lidhura me nxehtësinë.<ref>{{cite journal |last=Sharifi |first=Ayyoob |year=2020 |title=Trade-offs and conflicts between urban climate change mitigation and adaptation measures: A literature review |journal=Journal of Cleaner Production |volume=276 |doi=10.1016/j.jclepro.2020.122813 |language=en}}</ref> {| class="center toccolours" |+ '''Shembuj metodash përshtatjeje''' |<gallery mode="packed" heights="120" style="line-height:120%"> File:FrontLines-EGAT 2011 Environment Photo Contest Top Entry (5842818280).jpg|Mbjellja e mangroveve dhe ruajtja e habitatit tjetër mund të reduktojnë përmbytjet bregdetare. File:Seawallventnor.jpg|Digat detare për t'u mbrojtur kundër dallgëzimit stuhior të përkeqësuar nga rritja e nivelit të detit File:20080708 Chicago City Hall Green Roof Edit1.jpg|Çati të gjelbra për të siguruar freskim në qytete File:2013.02-402-294a_Pearl_millet,breeding,selfing_ICRISAT,Patancheru(Hyderabad,Andhra_Pradesh),IN_wed20feb2013.jpg|Përzgjedhja selektive për kultura rezistente ndaj thatësirës </gallery> |} == Politikat dhe politika == {{Hatnote|Shih edhe: {{ill|Politika e ndryshimeve klimatike|en|Climate change policy}}, {{ill|Zbutja e ndryshimeve klimatike|en|Climate change mitigation}}}} Vendet që janë më të cenueshme ndaj ndryshimeve klimatike zakonisht kanë qenë përgjegjëse për një pjesë të vogël të emetimeve globale. Kjo ngre pyetje mbi drejtësinë dhe ndershmërinë.<ref>IPCC AR5 SYR SPM, 2014, Seksioni 3, f. 17.</ref> Kufizimi i ngrohjes globale e bën shumë më të lehtë arritjen e [[Objektivat e Zhvillimit të Qëndrueshëm]] të OKB-së, si çrrënjosja e varfërisë dhe reduktimi i pabarazive. Lidhja njihet në Objektivi 13 i Zhvillimit të Qëndrueshëm i cili synon "të ndërmerret veprim urgjent për të luftuar ndryshimet klimatike dhe ndikimet e tyre".<ref>IPCC SR15, Kapitulli 5, 2018, f. 447.</ref> Objektivat mbi ushqimin, ujin e pastër dhe mbrojtjen e ekosistemeve kanë sinergji me zbutjen klimatike.{{sfn|IPCC SR15 Ch5|2018|p=477}} [[Gjeopolitika]] e ndryshimeve klimatike është komplekse. Shpesh është ngritur si një problem i udhëtarit falas, në të cilin të gjitha vendet përfitojnë nga zbutja e bërë nga vende të tjera, por vende individuale do të humbnin nga kalimi vetë drejt një ekonomie me karbon të ulët. Ndonjëherë zbutja ka gjithashtu përfitime lokale megjithatë. Për shembull, përfitimet e heqjes graduale të qymyrit për shëndetin publik dhe mjediset lokale tejkalojnë kostot në pothuajse të gjitha rajonet.<ref name="Rauner 2020">Rauner, Bauer, Dirnaichner, Van Dingenen, 2020.</ref> Për më tepër, importuesit neto të lëndëve djegëse fosile fitojnë ekonomikisht nga kalimi drejt energjisë së pastër, duke shkaktuar që eksportuesit neto të përballen me asete të ngecura: lëndë djegëse fosile që nuk mund t'i shesin.<ref>Mercure, Pollitt, Viñuales, Edwards, 2018.</ref> === Opsionet politike === Një gamë e gjerë [[Politika|politikash]], rregulloresh, dhe ligjesh po përdoret për të reduktuar emetimet. Që nga viti 2019, çmimi i karbonit mbulon rreth 20% të emetimeve globale të gazeve serrë.<ref>Banka Botërore, qershor 2019, f. 12.</ref> Karboni mund të çmohet me taksa karboni dhe sisteme tregtimi emetimesh.<ref>Union of Concerned Scientists, 8 janar 2017; Hagmann, Ho, Loewenstein, 2019.</ref> Subvencionet direkte të lëndëve djegëse fosile arritën 319 miliardë dollarë në vitin 2017, dhe 5,2 trilionë dollarë kur çmohen kostot e tërthorta si ndotja e ajrit.<ref>Watts, Amann, Arnell, Ayeb-Karlsson, 2019, f. 1866.</ref> Ndalimi i tyre mund të shkaktojë një reduktim 28% të emetimeve globale të karbonit dhe një reduktim 46% të vdekjeve nga ndotja e ajrit.<ref>Raporti i Zhvillimit Njerëzor i OKB-së, 2020, f. 10.</ref> Paratë e kursyera nga subvencionet fosile mund të përdoren për të mbështetur tranzicionin drejt energjisë së pastër në vend të tyre.<ref>International Institute for Sustainable Development, 2019, f. iv.</ref> Metoda më të drejtpërdrejta për të reduktuar gazrat serrë përfshijnë standardet e efikasitetit të automjeteve, standardet e karburanteve të rinovueshme, dhe rregulloret e ndotjes së ajrit mbi industrinë e rëndë.<ref>ICCT, 2019, f. iv; Natural Resources Defense Council, 29 shtator 2017.</ref> Disa vende kërkojnë nga kompanitë e shërbimeve publike të rrisin pjesën e të rinovueshmeve në prodhimin e energjisë.<ref>National Conference of State Legislators, 17 prill 2020; Parlamenti Evropian, shkurt 2020.</ref> Një Koalicion i Hapur mbi Tregjet e Detyrueshme të Karbonit me qëllimin e krijimit të një sistemi global tregtimi dhe kufizimi u themelua në COP30 (2025). Sipas disa llogaritjeve mund të rrisë reduktimin e emetimeve shtatë-fish mbi politikat aktuale, të sigurojë 200 miliardë dollarë në vit për energji të pastër dhe programe sociale dhe të mbyllë edhe hendekun ndërmjet rrugëtimit aktual të emetimeve dhe objektivave të Marrëveshjes së Parisit.<ref>{{cite web |date=16 shtator 2025 |title=Building a Climate Coalition: Aligning Carbon Pricing, Trade, and Development|url=https://salatainstitute.harvard.edu/building-a-climate-coalition-gcpp-flagship-report/ |website=The Salata Institute |language=en}}</ref> ==== Drejtësia klimatike ==== Politika e projektuar përmes prizmit të drejtësisë klimatike përpiqet të adresojë çështjet e të drejtave të njeriut dhe pabarazinë sociale. Sipas mbështetësve të drejtësisë klimatike, kostot e përshtatjes klimatike duhet të paguhen nga ata më përgjegjës për ndryshimet klimatike, ndërsa përfituesit e pagesave duhet të jenë ata që vuajnë nga ndikimet. Një mënyrë me të cilën kjo mund të adresohet në praktikë është që kombet e pasura t'u paguajnë vendeve më të varfra për t'u përshtatur.<ref>Carbon Brief, 16 tetor 2021.</ref> Oxfam gjeti se në vitin 2023 10% më e pasur e njerëzve ishte përgjegjëse për 50% të emetimeve globale, ndërsa 50% më e varfër ishte përgjegjëse për vetëm 8%.<ref>{{cite report |last1=Khalfan |first1=Ashfaq |display-authors=4 |title=Climate Equality: A planet for the 99% |date=2023 |doi=10.21201/2023.000001 |language=en}}</ref> Prodhimi i emetimeve është një mënyrë tjetër për të parë përgjegjësinë: sipas kësaj qasjeje, 21 kompanitë kryesore të lëndëve djegëse fosile do t'i detyroheshin riparime klimatike kumulative prej 5,4 trilionë dollarësh gjatë periudhës 2025–2050.<ref name=OneEarth_20230519>{{cite journal |last1=Grasso |first1=Marco |last2=Heede |first2=Richard |title=Time to pay the piper: Fossil fuel companies' reparations for climate damages |journal=One Earth |date=19 maj 2023 |volume=6 |issue=5 |pages=459–463 |doi=10.1016/j.oneear.2023.04.012 |language=en}}</ref> Për të arritur një tranzicion të drejtë, njerëzit që punojnë në sektorin e lëndëve djegëse fosile do të kishin gjithashtu nevojë për punë të tjera, dhe komunitetet e tyre do të kishin nevojë për investime.<ref>Carbon Brief, 4 janar 2017.</ref> === Marrëveshjet ndërkombëtare klimatike === [[File:Total CO2 by Region.svg|thumb|upright=1.35|Që nga viti 2000, emetimet në rritje të CO2 në Kinë dhe pjesën tjetër të botës kanë tejkaluar prodhimin e Shteteve të Bashkuara dhe Evropës.<ref name="Friedlingstein 2019">Friedlingstein, Jones, O'Sullivan, Andrew, 2019, Tabela 7.</ref>]] [[File:Per Capita CO2 by Region.svg|thumb|upright=1.35|Për person, Shtetet e Bashkuara gjenerojnë CO2 me një ritëm shumë më të shpejtë sesa rajonet e tjera kryesore.<ref name="Friedlingstein 2019"/>]] Pothuajse të gjitha vendet e botës janë palë të Konventës Kuadër të Kombeve të Bashkuara për Ndryshimet Klimatike (UNFCCC) të vitit 1994.<ref>UNFCCC, "What is the United Nations Framework Convention on Climate Change?"</ref> Objektivi i UNFCCC-së është të parandalojë ndërhyrjen e rrezikshme njerëzore në sistemin klimatik.<ref>UNFCCC, 1992, Neni 2.</ref> Siç thuhet në konventë, kjo kërkon që përqendrimet e gazeve serrë të stabilizohen në atmosferë në një nivel ku ekosistemet mund të përshtaten natyrshëm ndaj ndryshimeve klimatike, prodhimi ushqimor të mos kërcënohet, dhe zhvillimi ekonomik të mund të mbahet i qëndrueshëm.<ref>IPCC AR4 WG3, Kapitulli 1, 2007, f. 97.</ref> UNFCCC-ja vetë nuk kufizon emetimet, por siguron një kuadër për protokolle që e bëjnë këtë. Emetimet globale janë rritur që kur u nënshkrua UNFCCC-ja.<ref name="EPA-2019">EPA, 2019.</ref> Konferencat e saj vjetore janë skena e negociatave globale.<ref>UNFCCC, "What are United Nations Climate Change Conferences?"</ref> [[Protokolli i Kiotos]] i vitit 1997 zgjeroi UNFCCC-në dhe përfshiu angazhime ligjërisht të detyrueshme për shumicën e vendeve të zhvilluara për të kufizuar emetimet e tyre.<ref>Protokolli i Kiotos, 1997; Liverman, 2009, f. 290.</ref> Gjatë negociatave, G77 (që përfaqëson vendet në zhvillim) shtyu për një mandat që kërkonte që vendet e zhvilluara "të merrnin drejtimin" në reduktimin e emetimeve të tyre,<ref>Dessai, 2001, f. 4; Grubb, 2003.</ref> pasi vendet e zhvilluara kontribuan më shumë në akumulimin e gazeve serrë në atmosferë. Emetimet për frymë ishin gjithashtu ende relativisht të ulëta në vendet në zhvillim dhe vendet në zhvillim do të kishin nevojë të emetonin më shumë për të përmbushur nevojat e tyre zhvillimore.<ref>Liverman, 2009, f. 290.</ref> Marrëveshja e Kopenhagenit e vitit 2009 është portretizuar gjerësisht si zhgënjyese për shkak të objektivave të saj të ulëta, dhe u refuzua nga vendet më të varfra përfshirë G77-n.<ref>Müller, 2010; The New York Times, 25 maj 2015; UNFCCC: Copenhagen, 2009; EUobserver, 20 dhjetor 2009.</ref> Palët e lidhura synuan të kufizonin rritjen globale të temperaturës nën 2 °C.<ref>UNFCCC: Copenhagen, 2009.</ref> Marrëveshja vendosi objektivin e dërgimit të 100 miliardë dollarëve në vit drejt vendeve në zhvillim për zbutje dhe përshtatje deri në vitin 2020, dhe propozoi themelimin e Fondit të Gjelbër të Klimës.<ref>{{cite conference |date=7–18 dhjetor 2009 |title=Conference of the Parties to the Framework Convention on Climate Change |location=Copenhagen |id=FCCC/CP/2009/L.7 |language=en}}</ref> Që nga 2020, vetëm 83,3 miliardë dollarë ishin dorëzuar. Vetëm në 2023 pritej të arrihej objektivi.<ref>{{cite news |last1=Bennett |first1=Paige |title=High-Income Nations Are on Track Now to Meet $100 Billion Climate Pledges, but They're Late |agency=Ecowatch |date=2 maj 2023 |language=en}}</ref> Në vitin 2015 të gjitha vendet e OKB-së negociuan [[Marrëveshja e Parisit për Klimën|Marrëveshjen e Parisit]], e cila synon të mbajë ngrohjen globale mirë nën 2,0 °C dhe përmban një objektiv aspirativ për ta mbajtur ngrohjen nën 1,5 °C.{{sfn|Paris Agreement|2015}} Marrëveshja zëvendësoi Protokollin e Kiotos. Ndryshe nga Kioto, nuk u vendosën objektiva emetimesh të detyrueshme në Marrëveshjen e Parisit. Në vend të kësaj, u bë e detyrueshme një grup procedurash. Vendet duhet të vendosin rregullisht objektiva gjithnjë e më ambiciozë dhe t'i rivlerësojnë këto objektiva çdo pesë vjet.<ref>Climate Focus, 2015, f. 3; Carbon Brief, 8 tetor 2018.</ref> Marrëveshja e Parisit riafirmoi se vendet në zhvillim duhet të mbështeten financiarisht.<ref>Climate Focus, 2015, f. 5.</ref> Që nga marsi i vitit 2025, 194 shtete dhe Bashkimi Evropian kanë aderuar në ose kanë ratifikuar marrëveshjen.<ref>United Nations Treaty Collection; Salon, 25 shtator 2019.</ref> Protokolli i Montrealit i vitit 1987, një marrëveshje ndërkombëtare për të hequr gradualisht prodhimin e gazeve dëmtuese për shtresën e ozonit, ka pasur përfitime për zbutjen e ndryshimeve klimatike.<ref>Velders, Andersen, Daniel, Fahey, McFarland, 2007; Young, Harper, Huntingford, Paul, Morgenstern, Newman, Oman, Madronich, Garcia, 2021.</ref> Disa gazra dëmtues të shtresës së ozonit si kloroflorokarbonet janë gazra serrë të fuqishëm, kështu që ndalimi i prodhimit dhe përdorimit të tyre mund të ketë shmangur një rritje temperature prej 0,5 °C–1,0 °C,<ref>WMO SAOD, 2022, f. 20, 31.</ref> si dhe ngrohje shtesë duke parandaluar dëmtimin e bimësisë nga rrezatimi ultravjollcë.<ref>WMO SAOD, 2022, f. 20, 35.</ref> Vlerësohet se marrëveshja ka qenë më efektive në kufizimin e emetimeve të gazeve serrë sesa Protokolli i Kiotos i projektuar posaçërisht për ta bërë këtë.<ref>Goyal, England, Sen Gupta, Jucker, 2019; Velders, Andersen, Daniel, Fahey, McFarland, 2007.</ref> Amendamenti më i fundit i Protokollit të Montrealit, Amendamenti i Kigalit i vitit 2016, u angazhua për të reduktuar emetimet e hidrofluorokarboneve, të cilat shërbyen si zëvendësim për gazrat e ndaluar dëmtues të shtresës së ozonit dhe janë gjithashtu gazra serrë të fuqishëm.<ref>Carbon Brief, 21 nëntor 2017.</ref> Nëse vendet respektojnë amendamentin, vlerësohet se do të shmanget një ngrohje prej 0,3 °C–0,5 °C.<ref>WMO SAOD, 2022, f. 15; Velders, Daniel, Montzka, Vimont, Rigby, Krummel, Muhle, O'Doherty, Prinn, Weiss, Young, 2022.</ref> === Përgjigjet kombëtare === [[File:Global annual CO2 emissions by world region since 1750.svg|thumb|upright=1.35|Emetimet vjetore të CO2 sipas rajoneve. Kjo mat emetimet e lëndëve djegëse fosile dhe industrisë. Ndryshimi i përdorimit të tokës nuk përfshihet.<ref>{{cite web |url=https://ourworldindata.org/grapher/annual-co-emissions-by-region |title=Annual CO2 emissions by world region |website=Our World in Data |publisher=[[Our World in Data]] |format=chart |access-date=18 shtator 2024 |language=en}}</ref>]] Në vitin 2019, parlamenti i Mbretërisë së Bashkuar u bë qeveria e parë kombëtare që deklaroi urgjencë klimatike.<ref>BBC, 1 maj 2019; Vice, 2 maj 2019.</ref> Vende dhe juridiksione të tjera ndoqën shembullin.<ref>The Verge, 27 dhjetor 2019.</ref> Po atë vit, [[Kuvendi Evropian|Parlamenti Evropian]] deklaroi një "urgjencë klimatike dhe mjedisore".<ref>The Guardian, 28 nëntor 2019.</ref> [[Komisioni Evropian]] paraqiti Marrëveshjen e Gjelbër Evropiane me objektivin e bërjes së BE-së neutrale ndaj karbonit deri në vitin 2050.<ref>Politico, 11 dhjetor 2019.</ref> Në vitin 2021, Komisioni Evropian publikoi paketën e tij legjislative "Gati për 55", e cila përmban udhëzime për industrinë e automjeteve; të gjitha automjetet e reja në tregun evropian duhet të jenë automjete me zero emetime që nga viti 2035.<ref>{{cite news |title=European Green Deal: Commission proposes transformation of EU economy and society to meet climate ambitions |work=Komisioni Evropian |date=14 korrik 2021 |language=en}}</ref> Vende të mëdha në Azi kanë bërë angazhime të ngjashme: Koreja e Jugut dhe Japonia janë angazhuar të bëhen neutrale ndaj karbonit deri në vitin 2050, dhe Kina deri në vitin 2060.<ref>The Guardian, 28 tetor 2020.</ref> Ndërsa India ka nxitje të forta për të rinovueshmet, ajo planifikon gjithashtu një zgjerim të konsiderueshëm të qymyrit në vend.<ref>{{cite web |date=15 shtator 2021 |title=India |url=https://climateactiontracker.org/countries/india/ |website=Climate Action Tracker |access-date=3 tetor 2021 |language=en}}</ref> Vietnami është ndër shumë pak vendet e varura nga qymyri, në zhvillim të shpejtë, që janë angazhuar të heqin gradualisht energjinë e paulur me qymyr deri në vitet 2040 ose sa më shpejt të jetë e mundur pas kësaj.<ref>{{cite journal |last1=Do |first1=Thang Nam |last2=Burke |first2=Paul J. |title=Phasing out coal power in a developing country context: Insights from Vietnam |journal=Energy Policy |year=2023 |volume=176 |doi=10.1016/j.enpol.2023.113512 |language=en}}</ref> Që nga viti 2021, bazuar në informacionin nga 48 plane kombëtare klimatike, që përfaqësojnë 40% të palëve të Marrëveshjes së Parisit, emetimet totale të vlerësuara të gazeve serrë do të jenë 0,5% më të ulëta krahasuar me nivelet e vitit 2010, nën objektivat e reduktimit prej 45% ose 25% për të kufizuar ngrohjen globale në 1,5 °C ose 2 °C, përkatësisht.<ref>UN NDC Synthesis Report, 2021, f. 4–5.</ref> == Shoqëria dhe kultura == === Mohimi dhe dezinformimi === [[File:20200327 Climate change deniers cherry picking time periods.gif|thumb|upright=1.35|right|Të dhëna janë zgjedhur selektivisht nga periudha të shkurtra kohore për të pretenduar në mënyrë të rreme se temperaturat globale nuk janë duke u rritur. Vijat blu tregojnë periudha të shkurtra që maskojnë prirjet afatgjata të ngrohjes (vijat e kuqe). Drejtkëndëshi blu me pika blu tregon të ashtuquajturin hiatus të ngrohjes globale.{{sfn|Stover|2014}}]] Debati publik mbi ndryshimet klimatike është ndikuar fuqishëm nga mohimi i ndryshimeve klimatike dhe dezinformimi, i cili u shfaq fillimisht në Shtetet e Bashkuara dhe që atëherë është përhapur në vende të tjera, veçanërisht Kanada dhe Australia. Ai e ka origjinën te kompanitë e lëndëve djegëse fosile, grupet industriale, mendimtarët konservatorë, dhe shkencëtarë kontrarianë.<ref>Dunlap, McCright, 2011, f. 144, 155; Björnberg, Karlsson, Gilek, Hansson, 2017.</ref> Ashtu si industria e duhanit, strategjia kryesore e këtyre grupeve ka qenë krijimi i dyshimeve mbi të dhënat dhe rezultatet shkencore të lidhura me ndryshimet klimatike.<ref>Oreskes, Conway, 2010; Björnberg, Karlsson, Gilek, Hansson, 2017.</ref> Njerëzit që mbajnë dyshim të pabazuar për ndryshimet klimatike ndonjëherë quhen "skeptikë" të ndryshimeve klimatike, megjithëse "kontrarianë" ose "mohues" janë terma më të përshtatshëm.<ref>O'Neill, Boykoff, 2010; Björnberg, Karlsson, Gilek, Hansson, 2017.</ref> Ekzistojnë variante të ndryshme të mohimit klimatik: disa mohojnë se ngrohja po ndodh fare, disa e pranojnë ngrohjen por ia atribuojnë ndikimeve natyrore, dhe disa minimizojnë ndikimet negative të ndryshimeve klimatike.<ref name="Björnberg 2017">Björnberg, Karlsson, Gilek, Hansson, 2017.</ref> Krijimi i pasigurisë mbi shkencën më vonë u zhvillua në një kontrovers të prodhuar: krijimin e besimit se ekziston pasiguri e konsiderueshme rreth ndryshimeve klimatike brenda komunitetit shkencor për të vonuar ndryshimet e politikave.<ref>Dunlap, McCright, 2015, f. 308.</ref> Strategjitë për të promovuar këto ide përfshijnë kritikën e institucioneve shkencore,<ref>Dunlap, McCright, 2011, f. 146.</ref> dhe vënien në pikëpyetje të motiveve të shkencëtarëve individualë.<ref name="Björnberg 2017"/> Një dhomë jehone blogesh dhe mediash mohuese të klimës ka nxitur më tej keqkuptimin e ndryshimeve klimatike.<ref>Harvey, Van den Berg, Ellers, Kampen, 2018.</ref> === Ndërgjegjësimi dhe opinioni publik === [[File:20220629 Public estimates of scientific consensus on climate change - horizontal bar chart.svg|thumb|upright=1.35|Publiku nënvlerëson ndjeshëm shkallën e konsensusit shkencor se njerëzit po shkaktojnë ndryshimet klimatike (të dhëna nga 2022).<ref name=KingsCollegeReport_20220629>{{cite web |title=Public perceptions on climate change|url=https://peritia-trust.eu/wp-content/uploads/2022/06/4-Climate-change_EU.pdf |website=PERITIA Trust EU |date=qershor 2022 |language=en}}</ref> Studime nga 2019 deri 2021<ref name="Powell2019">{{cite journal |last1=Powell |first1=James |date=20 nëntor 2019 |title=Scientists Reach 100% Consensus on Anthropogenic Global Warming |journal=Bulletin of Science, Technology & Society |volume=37 |issue=4 |pages=183–184 |doi=10.1177/0270467619886266 |language=en}}</ref><ref name=Lynas_2021/><ref>{{cite journal |last1=Myers |first1=Krista F. |display-authors=4 |title=Consensus revisited: quantifying scientific agreement on climate change and climate expertise among Earth scientists 10 years later |journal=Environmental Research Letters |date=20 tetor 2021 |volume=16 |issue=10 |doi=10.1088/1748-9326/ac2774 |language=en}}</ref> gjetën konsensus shkencor që varion nga 98,7 deri 100%.]] Ndryshimet klimatike arritën vëmendjen publike ndërkombëtare në fund të viteve 1980.<ref name="Weart">Weart, "The Public and Climate Change (since 1980)".</ref> Për shkak të mbulimit mediatik në fillim të viteve 1990, njerëzit shpesh ngatërronin ndryshimet klimatike me çështje të tjera mjedisore si dëmtimi i shtresës së ozonit.<ref name="Newell2006">Newell, 2006, f. 80; Yale Climate Connections, 2 nëntor 2010.</ref> Në kulturën popullore, filmi i fantashkencës klimatike ''Dita Pas Nesër'' (2004) dhe dokumentari i [[Al Gore]]-s ''Një E Vërtetë e Papërshtatshme'' (2006) u fokusuan te ndryshimet klimatike.<ref name="Weart" /> Ekzistojnë dallime të konsiderueshme rajonale, gjinore, moshore dhe politike si në shqetësimin publik për, ashtu edhe në kuptimin e, ndryshimeve klimatike. Njerëzit më të arsimuar, dhe në disa vende, gratë dhe të rinjtë, ishin më të prirur ta shihnin ndryshimin klimatik si një kërcënim serioz.<ref>Pew, 2015, f. 10.</ref> Tekstet universitare të biologjisë nga vitet 2010 kishin më pak përmbajtje mbi ndryshimet klimatike krahasuar me ato nga dekada e mëparshme, me theks në rënie mbi zgjidhjet.<ref name=":0">{{cite web |last1=Preston |first1=Caroline |date=1 tetor 2023 |title=In Some Textbooks, Climate Change Content Is Few and Far Between|url=https://undark.org/2023/01/10/in-some-textbooks-climate-change-content-is-few-and-far-between/ |website=undark.org |language=en}}</ref> Ekzistojnë gjithashtu hendeqe partiake në shumë vende,<ref>Pew, 2020.</ref> dhe vendet me emetime të larta CO2 priren të jenë më pak të shqetësuara.<ref>Pew, 2015, f. 15.</ref> Pikëpamjet mbi shkaqet e ndryshimeve klimatike ndryshojnë gjerësisht ndërmjet vendeve.<ref>Yale, 2021, f. 7.</ref> Mbulimi mediatik i lidhur me protestat ka pasur ndikime në qëndrimin publik si dhe mbi cilat aspekte të ndryshimeve klimatike fokusohet.<ref>{{cite web |last=Gulliver |first=Robyn |date=3 nëntor 2021 |title=A Comparative Analysis of Australian Media Coverage of the 2019 Climate Protests|url=https://commonslibrary.org/a-comparative-analysis-of-australian-media-coverage-of-the-2019-climate-protests/ |website=The Commons Social Change Library |language=en}}</ref> Nivele më të larta shqetësimi shoqërohen me mbështetje publike më të fortë për politika që adresojnë ndryshimet klimatike.<ref>Smith, Leiserowitz, 2013, f. 943.</ref> Shqetësimi është rritur me kalimin e kohës,<ref>Pew, 2020; UNDP, 2024, f. 22–26.</ref> dhe në vitin 2021 shumica e qytetarëve në 30 vende shprehën një nivel të lartë shqetësimi për ndryshimet klimatike, ose e shohin atë si një urgjencë globale.<ref>Yale, 2021, f. 9; UNDP, 2021, f. 15.</ref> Një anketë e vitit 2024 nëpër 125 vende gjeti se 89% e popullsisë globale kërkoi veprim politik të intensifikuar, por nënvlerësonte sistematikisht gatishmërinë e njerëzve të tjerë për të vepruar.<ref name=Damian>{{cite news |last1=Carrington |first1=Damian |title='Spiral of silence': climate action is very popular, so why don't people realise it? |agency=The Guardian |date=22 prill 2025 |language=en}}</ref><ref name=Peter>{{cite journal |last1=Andre |first1=Peter |display-authors=4 |title=Globally representative evidence on the actual and perceived support for climate action |journal=Nature Climate Change |date=9 shkurt 2024 |volume=14 |issue=3 |pages=253–259 |doi=10.1038/s41558-024-01925-3 |language=en}}</ref> ==== Lëvizja klimatike ==== {{Main|Lëvizja klimatike}} Protestat klimatike kërkojnë që liderët politikë të ndërmarrin veprim për të parandaluar ndryshimet klimatike. Ato mund të marrin formën e demonstrimeve publike, çinvestimi nga lëndët djegëse fosile, padi gjyqësore, dhe aktivitete të tjera.<ref>Gunningham, 2018.</ref> Demonstrime të njohura përfshijnë Grevën Shkollore për Klimën. Në këtë nismë, të rinj në mbarë botën kanë protestuar që nga viti 2018 duke lënë shkollën të Premteve, të frymëzuar nga aktivistja suedeze dhe atëherë-adoleshentja [[Greta Thunberg]].<ref>The Guardian, 19 mars 2019; Boulianne, Lalancette, Ilkiw, 2020.</ref> Veprime masive [[Mosbindja civile|mosbindjeje civile]] nga grupe si Extinction Rebellion kanë protestuar duke prishur rrugët dhe transportin publik.<ref>Deutsche Welle, 22 qershor 2019.</ref> Padite gjyqësore po përdoren gjithnjë e më shumë si mjet për të forcuar veprimin klimatik nga institucionet publike dhe kompanitë. Aktivistët gjithashtu inicojnë padi gjyqësore që synojnë qeveritë dhe kërkojnë që ato të ndërmarrin veprim ambicioz ose të zbatojnë ligjet ekzistuese mbi ndryshimet klimatike.<ref>{{cite news |last=Connolly |first=Kate |date=29 prill 2021 |title='Historic' German ruling says climate goals not tough enough |work=The Guardian |language=en}}</ref> Padite kundër kompanive të lëndëve djegëse fosile përgjithësisht kërkojnë kompensim për humbje dhe dëme.<ref>Setzer, Byrnes, 2019.</ref> Më 23 korrik 2025, [[Gjykata Ndërkombëtare e Drejtësisë]] e OKB-së lëshoi mendimin e saj këshillimor, duke thënë shprehimisht se shtetet duhet të veprojnë për të ndaluar ndryshimet klimatike, dhe nëse dështojnë të përmbushin atë detyrim, shtetet e tjera mund t'i padisin ato. Ky detyrim përfshin zbatimin e angazhimeve të tyre në marrëveshjet ndërkombëtare palë të të cilave janë, si Marrëveshja e Klimës e Parisit e vitit 2015.<ref>{{cite web |date=23 korrik 2025 |title=Obligations of States in respect of Climate Change|url=https://www.icj-cij.org/sites/default/files/case-related/187/187-20250723-adv-01-00-en.pdf |website=ICJ-CIJ.org |language=en}}</ref> == Historia == === Zbulimet e hershme === [[File:18560823 Eunice Newton Foote - greenhouse effect.png|thumb|upright=1.35|Eunice Newton Foote tregoi efektin kapës-nxehtësi të dioksidit të karbonit në vitin 1856, duke parashikuar implikimet e tij për planetin.<ref name=Foote1856>{{cite journal|last=Foote |first=Eunice |title=Circumstances affecting the Heat of the Sun's Rays |date=nëntor 1856 |journal=The American Journal of Science and Arts |volume=22 |pages=382–383 |access-date=31 janar 2016 |language=en}}</ref> (Dioksidi i karbonit quhej "gaz acid karbonik".)]] Shkencëtarë të shekullit të 19-të si [[Alexander von Humboldt]] filluan të parashikonin efektet e ndryshimeve klimatike.<ref name="Nord 2020 p. 51">Nord, 2020, f. 51.</ref> Në vitet 1820, [[Jean-Baptiste Joseph Fourier|Joseph Fourier]] propozoi efektin serrë për të shpjeguar pse temperatura e Tokës ishte më e lartë sesa mund ta shpjegonte vetëm energjia e Diellit. Atmosfera e Tokës është transparente ndaj dritës së diellit, kështu që drita e diellit arrin sipërfaqen ku shndërrohet në nxehtësi. Megjithatë, atmosfera nuk është transparente ndaj nxehtësisë që rrezaton nga sipërfaqja, dhe kap një pjesë të asaj nxehtësie, e cila nga ana e vet ngroh planetin.<ref>Archer, Pierrehumbert, 2013, f. 10–14.</ref> Në vitin 1856 Eunice Newton Foote demonstroi se efekti ngrohës i Diellit është më i madh për ajrin me avull uji sesa për ajrin e thatë, dhe se efekti është edhe më i madh me dioksid karboni (CO2). Në "Circumstances Affecting the Heat of the Sun's Rays" ajo arriti në përfundimin se "një atmosferë e atij gazi do t'i jepte tokës sonë një temperaturë të lartë".<ref name=":2">{{cite journal |last=Foote |first=Eunice |title=Circumstances affecting the Heat of the Sun's Rays |journal=The American Journal of Science and Arts |date=nëntor 1856 |volume=22 |pages=382–383 |access-date=31 janar 2016 |language=en}}</ref> [[File:19120814 Coal Consumption Affecting Climate - Rodney and Otamatea Times.jpg|thumb|upright=1.35|Ky artikull i vitit 1912 përshkruan në mënyrë të përmbledhur efektin serrë, se si djegia e qymyrit krijon dioksid karboni që shkakton ngrohje globale dhe ndryshime klimatike.<ref name="Otamatea Times">{{cite news |date=14 gusht 1912 |title=Coal Consumption Affecting Climate |page=7 |work=Rodney and Otamatea Times, Waitemata and Kaipara Gazette |location=Warkworth, Zelanda e Re |language=en}}</ref>]] Duke filluar në vitin 1859,<ref>Tyndall, 1861.</ref> John Tyndall vërtetoi se azoti dhe oksigjeni — së bashku duke përbërë 99% të ajrit të thatë — janë transparentë ndaj nxehtësisë së rrezatuar. Megjithatë, avulli i ujit dhe gazra si metani dhe dioksidi i karbonit thithin nxehtësi të rrezatuar dhe e rirrezatojnë atë nxehtësi në atmosferë. Tyndall propozoi se ndryshimet në përqendrimet e këtyre gazrave mund të kenë shkaktuar ndryshime klimatike në të kaluarën, përfshirë epokat e akullit.<ref>Archer, Pierrehumbert, 2013, f. 39–42.</ref> [[Svante Arrhenius]] vuri re se avulli i ujit në ajër ndryshonte vazhdimisht, por përqendrimi i CO2-së në ajër ishte i ndikuar nga procese gjeologjike afatgjata. Ngrohja nga nivelet e shtuara të CO2-së do të rriste sasinë e avullit të ujit, duke përforcuar ngrohjen në një lak reagimi pozitiv. Në vitin 1896, ai publikoi modelin e parë klimatik të llojit të tij, duke projektuar se përgjysmimi i niveleve të CO2-së mund të kishte prodhuar një rënie temperature duke inicuar një epokë akulli. Arrhenius llogariti rritjen e temperaturës të pritur nga dyfishimi i CO2-së të jetë rreth 5–6 °C.{{sfn|Lapenis|1998}} Shkencëtarë të tjerë ishin fillimisht skeptikë dhe besonin se efekti serrë ishte i ngopur në mënyrë që shtimi i më shumë CO2-je nuk do të bënte ndonjë ndryshim, dhe se klima do të vetërregullohej.<ref name="Weart The Carbon Dioxide Greenhouse Effect">Weart, "The Carbon Dioxide Greenhouse Effect".</ref> Duke filluar në vitin 1938, Guy Stewart Callendar publikoi dëshmi se klima po ngrohej dhe nivelet e CO2-së po rriteshin,<ref>Callendar, 1938; Fleming, 2007.</ref> por llogaritjet e tij u përballën me të njëjtat kundërshtime.<ref name="Weart The Carbon Dioxide Greenhouse Effect" /> === Zhvillimi i një konsensusi shkencor === [[File:20211103 Academic studies of scientific consensus - global warming, climate change - vertical bar chart - en.svg|thumb|right|upright=1.35|''Konsensusi shkencor mbi shkakësinë:'' Studime akademike të pajtimit shkencor mbi ngrohjen globale të shkaktuar nga njeriu ndër ekspertë klimatikë (2010–2015) tregojnë se niveli i konsensusit lidhet me ekspertizën në shkencën klimatike.<ref>{{cite journal |last1=Cook |first1=John |display-authors=4 |year=2016 |title=Consensus on consensus: a synthesis of consensus estimates on human-caused global warming |journal=Environmental Research Letters |volume=11 |issue=4 |doi=10.1088/1748-9326/11/4/048002 |language=en}}</ref> Një studim i vitit 2019 gjeti konsensus shkencor prej 100%,<ref name="Powell2019" /> dhe një studim i vitit 2021 arriti në përfundimin se konsensusi tejkalonte 99%.<ref name=Lynas_2021/> Një studim tjetër i vitit 2021 gjeti se 98,7% e ekspertëve klimatikë tregonin se Toka po ngrohet kryesisht për shkak të aktivitetit njerëzor.<ref name="Myers2021">{{cite journal |last1=Myers |first1=Krista F. |display-authors=4 |title=Consensus revisited: quantifying scientific agreement on climate change and climate expertise among Earth scientists 10 years later |journal=Environmental Research Letters |date=20 tetor 2021 |volume=16 |issue=10 |doi=10.1088/1748-9326/ac2774 |language=en}}</ref>]] Në vitet 1950, Gilbert Plass krijoi një model kompjuterik të hollësishëm që përfshinte shtresa të ndryshme atmosferike dhe spektrin infra të kuq. Ky model parashikoi se rritja e niveleve të CO2-së do të shkaktonte ngrohje. Përafërsisht në të njëjtën kohë, Hans Suess gjeti dëshmi se nivelet e CO2-së po rriteshin, dhe Roger Revelle tregoi se oqeanet nuk do ta thithnin rritjen. Të dy shkencëtarët më pas ndihmuan Charles Keeling-un të fillonte një regjistrim të rritjes së vazhdueshme — "Kurba e Keeling"<ref name="Weart The Carbon Dioxide Greenhouse Effect" /> — e cila ishte pjesë e hulumtimit shkencor të vazhdueshëm gjatë viteve 1960 mbi shkakësinë e mundshme njerëzore të ngrohjes globale.<ref>Weart, "Suspicions of a Human-Caused Greenhouse (1956–1969)".</ref> Studime si Raporti Charney i vitit 1979 i Këshillit Kombëtar të Kërkimit mbështetën saktësinë e modeleve klimatike që parashikonin ngrohje të konsiderueshme.<ref name=Charney1979>{{cite book |last1=Charney |first1=Jule |display-authors=4 |title=Carbon Dioxide and Climate: A Scientific Assessment |date=1979 |publisher=National Academies Press |doi=10.17226/12181 |isbn=978-0-309-11910-8 |language=en}}</ref> Shkakësia njerëzore e ngrohjes globale të vëzhguar dhe rreziqet e ngrohjes së pakontrolluar u paraqitën publikisht në dëshminë e James Hansen-it të vitit 1988 përpara një komiteti të Senatit të SHBA-së.<ref name=nyt19880624>{{cite news |page=1 |title=Global Warming Has Begun, Expert Tells Senate |first1=Philip |last1=Shabecoff |newspaper=New York Times |date=24 qershor 1988 |language=en}}</ref> {{ill|Paneli Ndërqeveritar mbi Ndryshimet Klimatike|en|Intergovernmental Panel on Climate Change}} (IPCC), themeluar në 1988 për të ofruar këshilla formale drejt qeverive të botës, nxiti kërkim ndërdisiplinor.<ref>Weart, 2013, f. 3567.</ref> Si pjesë e raporteve të IPCC-së, shkencëtarët vlerësojnë diskutimin shkencor që zhvillohet në artikuj të rishikuar nga kolegët në revista shkencore.<ref>Royal Society, 2005.</ref> Ekziston një konsensus shkencor pothuajse i njëzëri se klima po ngrohet dhe se kjo shkaktohet nga aktivitetet njerëzore.<ref name=Lynas_2021/> Asnjë organ shkencor me status kombëtar apo ndërkombëtar nuk nuk pajtohet me këtë pikëpamje.<ref>National Academies, 2008, f. 2; Oreskes, 2007, f. 68; Gleick, 7 janar 2017.</ref> Që nga viti 2019, pajtimi në literaturën e kohëve të fundit arriti mbi 99%.<ref name="Powell2019"/><ref name=Lynas_2021/> Raporti i Gjashtë i Vlerësimit i IPCC-së i vitit 2021 deklaroi se është "e pakundërshtueshme" që ndryshimet klimatike shkaktohen nga njerëzit.<ref name=Lynas_2021/> Konsensusi është zhvilluar më tej se duhet ndërmarrë veprim për të mbrojtur njerëzit kundër ndikimeve të ndryshimeve klimatike. Akademitë kombëtare të shkencave u kanë bërë thirrje liderëve botërorë të reduktojnë emetimet globale.<ref>Deklaratë e përbashkët e G8+5 Academies, 2009; Gleick, 7 janar 2017.</ref> === Zhvillimet e fundit === Shkenca e atribuimit të ngjarjeve ekstreme (EEA), e njohur gjithashtu si shkenca e atribuimit, u zhvillua në dekadat e para të shekullit të 21-të.<ref name=AMS_20161201>{{cite web |last1=Herring |first1=Stephanie C. |display-authors=4 |title=Bulletin of the American Meteorological Society / Introduction to Explaining Extreme Events of 2015 from a Climate Perspective|url=https://journals.ametsoc.org/view/journals/bams/97/12/bams-d-16-0313.1.xml?tab_body=pdf |publisher=American Meteorological Society |date=1 dhjetor 2016 |language=en}}</ref> EEA përdor modele klimatike për të identifikuar dhe kuantifikuar rolin që ndryshimet klimatike të shkaktuara nga njeriu luajnë në frekuencën, intensitetin, kohëzgjatjen, dhe ndikimet e ngjarjeve specifike individuale të motit ekstrem.<ref>{{cite book |title=Attribution of Extreme Weather Events in the Context of Climate Change |date=2016 |publisher=NASEM |location=Washington, D.C. |doi=10.17226/21852 |isbn=978-0-309-38094-2 |language=en}}</ref> Rezultatet e studimeve të atribuimit u lejojnë shkencëtarëve dhe gazetarëve të bëjnë deklarata si, "kjo ngjarje moti u bë të paktën n herë më e mundshme nga ndryshimet klimatike të shkaktuara nga njeriu" ose "kjo valë e nxehtësisë u bë m gradë më e nxehtë sesa do të kishte qenë në një botë pa ngrohje globale" ose "kjo ngjarje ishte praktikisht e pamundur pa ndryshimet klimatike".<ref name=WWA_2021>{{cite web |last1=Clarke |first1=Ben |last2=Otto |first2=Friederike |title=Reporting extreme weather and climate change A guide for journalists|url=https://www.worldweatherattribution.org/wp-content/uploads/ENG_WWA-Reporting-extreme-weather-and-climate-change.pdf |publisher=World Weather Attribution |date=2021 |language=en}}</ref> Fuqia më e madhe llogaritëse në vitet 2000 dhe përparimet konceptuale në fillim deri mesin e viteve 2010<ref name=ScientificAmerican_20170102>{{cite news |last1=Sneed |first1=Annie |title=Yes, Some Extreme Weather Can Be Blamed on Climate Change |work=Scientific American |date=2 janar 2017 |language=en}}</ref> mundësuan që shkenca e atribuimit të zbulonte efektet e ndryshimeve klimatike mbi disa ngjarje me besim të lartë.<ref name=AMS_20161201/> Shkencëtarët përdorin metoda atribuimi dhe simulime klimatike që janë rishikuar tashmë nga kolegë, duke lejuar që "studime të shpejta atribuimi" të publikohen brenda një kohëzgjatjeje "cikli lajmesh 24-orësh" pas ngjarjeve të motit.<ref name=ScientificAmerican_20170102/> == Shiko edhe == * [[Efekti i serës|Efekti serrë]] * {{ill|Zbutja e ndryshimeve klimatike|en|Climate change mitigation}} * [[Përshtatja ndaj ndryshimeve klimatike]] * [[Marrëveshja e Parisit për Klimën|Marrëveshja e Parisit]] * {{ill|Paneli Ndërqeveritar mbi Ndryshimet Klimatike|en|Intergovernmental Panel on Climate Change}} * {{ill|Politika e ndryshimeve klimatike|en|Climate change policy}} * [[Energjia e ripërtëritshme|Energjia e rinovueshme]] == Referime == {{Reflist|30em}} == Burimet == Raportet e IPCC-së janë cituar shkurtimisht si burim primar për shumë pohime shkencore në artikull, sipas botimeve zyrtare të Panelit Ndërqeveritar mbi Ndryshimet Klimatike, në gjuhën angleze. Burimet e tjera të rishikuara nga kolegë dhe librat, raportet e dokumentet ligjore të cituara në artikull janë kryesisht në gjuhën angleze (revista shkencore ndërkombëtare si ''Science'', ''Nature'', ''Nature Climate Change'', ''Environmental Research Letters'', dhe raporte nga organizata si Banka Botërore, OKB, IEA, dhe agjenci kombëtare shkencore). Titujt e veprave origjinale janë ruajtur në gjuhën e tyre origjinale, siç kërkon konventa editoriale e Wikipedia-s shqipe. '''Raportet e IPCC-së''' {{refbegin|30em}} * {{cite book |ref={{harvid|IPCC AR5 SYR|2014}} |author=IPCC |author-link=IPCC |year=2014 |title=Climate Change 2014: Synthesis Report |series=Contribution of Working Groups I, II and III to the Fifth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change |editor1=The Core Writing Team |editor-first2=R. K. |editor-last2=Pachauri |editor-first3=L. A. |editor-last3=Meyer |publisher=IPCC |location=Geneva, Switzerland |url=https://www.ipcc.ch/report/ar5/syr/ |language=en}} * {{cite book |ref={{harvid|IPCC AR5 WG1 Ch12|2013}} |chapter=Chapter 12: Long-term Climate Change: Projections, Commitments and Irreversibility |chapter-url=https://archive.ipcc.ch/pdf/assessment-report/ar5/wg1/WG1AR5_Chapter12_FINAL.pdf |year=2013 |display-authors=4 |first1=M. |last1=Collins |first2=R. |last2=Knutti |first3=J. M. |last3=Arblaster |first4=J.-L. |last4=Dufresne |first5=T. |last5=Fichefet |first6=P. |last6=Friedlingstein |first7=X. |last7=Gao |first8=W. J. |last8=Gutowski |first9=T. |last9=Johns |first10=G. |last10=Krinner |first11=M. |last11=Shongwe |first12=C. |last12=Tebaldi |first13=A. J. |last13=Weaver |first14=M. |last14=Wehner |pages=1029–1136 |title=Climate Change 2013: The Physical Science Basis. Contribution of Working Group I to the Fifth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change |language=en}} * {{cite book |ref={{harvid|IPCC AR6 WG1 Ch2|2021}} |chapter=Chapter 2: Changing state of the climate system |last1=Gulev |first1=Sergey K. |last2=Thorne |first2=Peter W. |last3=Ahn |first3=Jinho |last4=Dentener |first4=Frank J. |last5=Domingues |first5=Catia M. |last6=Gerland |first6=Sebastian |last7=Gong |first7=Daoyi |last8=Kaufman |first8=Darrell S. |last9=Nnamchi |first9=Hyacinth C. |last10=Quaas |first10=Johannes |last11=Rivera |first11=Juan Antonio |last12=Sathyendranath |first12=Shubha |last13=Smith |first13=Sharon L. |last14=Trewin |first14=Blair |last15=von Shuckmann |first15=Karina |last16=Vose |first16=Russell S. |display-authors=4 |title=Climate Change 2021: The Physical Science Basis. Contribution of Working Group I to the Sixth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change |chapter-url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_Chapter_02.pdf |year=2021 |language=en}} * {{cite book |ref={{harvid|IPCC AR6 WG1 Përmbledhje Teknike|2021}} |chapter=Technical Summary |last1=Arias |first1=Paola A. |last2=Bellouin |first2=Nicolas |last3=Coppola |first3=Erika |last4=Jones |first4=Richard G. |last5=Krinner |first5=Gerhard |display-authors=4 |chapter-url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_TS.pdf |year=2021 |title=Climate Change 2021: The Physical Science Basis. Contribution of Working Group I to the Sixth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change |language=en}} * {{cite book |ref={{harvid|IPCC AR6 WG3 SPM|2022}} |chapter=Summary for Policymakers |chapter-url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg3/downloads/report/IPCC_AR6_WGIII_SummaryForPolicymakers.pdf |author=IPCC |author-link=IPCC |year=2022 |title=Climate Change 2022: Mitigation of Climate Change. Contribution of Working Group III to the Sixth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change |language=en}} * {{cite book |ref={{harvid|IPCC SR15 Ch4|2018}} |year=2018 |chapter=Chapter 4: Strengthening and Implementing the Global Response |chapter-url=https://www.ipcc.ch/site/assets/uploads/sites/2/2019/05/SR15_Chapter4_High_Res.pdf |display-authors=4 |first1=H. |last1=de Coninck |first2=A. |last2=Revi |first3=M. |last3=Babiker |first4=P. |last4=Bertoldi |first5=M. |last5=Buckeridge |first6=A. |last6=Cartwright |first7=W. |last7=Dong |first8=J. |last8=Ford |first9=S. |last9=Fuss |first10=J.-C. |last10=Hourcade |first11=D. |last11=Ley |first12=R. |last12=Mechler |first13=P. |last13=Newman |first14=A. |last14=Revokatova |first15=S. |last15=Schultz |first16=L. |last16=Steg |first17=T. |last17=Sugiyama |title=Global Warming of 1.5 °C. An IPCC Special Report on the impacts of global warming of 1.5 °C above pre-industrial levels and related global greenhouse gas emission pathways, in the context of strengthening the global response to the threat of climate change, sustainable development, and efforts to eradicate poverty |pages=313–443 |language=en}} * {{cite book |ref={{harvid|IPCC SR15 Ch5|2018}} |year=2018 |chapter=Chapter 5: Sustainable Development, Poverty Eradication and Reducing Inequalities |chapter-url=https://www.ipcc.ch/site/assets/uploads/sites/2/2019/05/SR15_Chapter5_High_Res.pdf |display-authors=4 |first1=J. |last1=Roy |first2=P. |last2=Tschakert |first3=H. |last3=Waisman |first4=S. |last4=Abdul Halim |first5=P. |last5=Antwi-Agyei |first6=P. |last6=Dasgupta |first7=B. |last7=Hayward |first8=M. |last8=Kanninen |first9=D. |last9=Liverman |first10=C. |last10=Okereke |first11=P. F. |last11=Pinho |first12=K. |last12=Riahi |first13=A. G. |last13=Suarez Rodriguez |title=Global Warming of 1.5 °C. An IPCC Special Report on the impacts of global warming of 1.5 °C above pre-industrial levels and related global greenhouse gas emission pathways, in the context of strengthening the global response to the threat of climate change, sustainable development, and efforts to eradicate poverty |pages=445–538 |language=en}} * {{cite book |ref={{harvid|IPCC SRCCL Ch2|2019}} |chapter=Chapter 2: Land-Climate Interactions |chapter-url=https://www.ipcc.ch/site/assets/uploads/2019/11/05_Chapter-2.pdf |display-authors=4 |first1=G. |last1=Jia |first2=E. |last2=Shevliakova |first3=P. E. |last3=Artaxo |first4=N. |last4=De Noblet-Ducoudré |first5=R. |last5=Houghton |first6=J. |last6=House |first7=K. |last7=Kitajima |first8=C. |last8=Lennard |first9=A. |last9=Popp |first10=A. |last10=Sirin |first11=R. |last11=Sukumar |first12=L. |last12=Verchot |year=2019 |title=IPCC Special Report on Climate Change, Desertification, Land Degradation, Sustainable Land Management, Food Security, and Greenhouse gas fluxes in Terrestrial Ecosystems |pages=131–247 |language=en}} * {{cite book |ref={{harvid|IPCC SRCCL Ch5|2019}} |chapter=Chapter 5: Food Security |chapter-url=https://www.ipcc.ch/site/assets/uploads/2019/11/08_Chapter-5.pdf |display-authors=4 |first1=C. |last1=Mbow |first2=C. |last2=Rosenzweig |first3=L. G. |last3=Barioni |first4=T. |last4=Benton |first5=M. |last5=Herrero |first6=M. V. |last6=Krishnapillai |first7=E. |last7=Liwenga |first8=P. |last8=Pradhan |first9=M. G. |last9=Rivera-Ferre |first10=T. |last10=Sapkota |first11=F. N. |last11=Tubiello |first12=Y. |last12=Xu |year=2019 |title=IPCC Special Report on Climate Change, Desertification, Land Degradation, Sustainable Land Management, Food Security, and Greenhouse gas fluxes in Terrestrial Ecosystems |pages=437–550 |language=en}} * {{cite book |ref={{harvid|IPCC SROCC Ch4|2019}} |chapter=Chapter 4: Sea Level Rise and Implications for Low Lying Islands, Coasts and Communities |chapter-url=https://www.ipcc.ch/site/assets/uploads/sites/3/2019/11/08_SROCC_Ch04_FINAL.pdf |display-authors=4 |first1=M. |last1=Oppenheimer |first2=B. |last2=Glavovic |first3=J. |last3=Hinkel |first4=R. |last4=van de Wal |first5=A. K. |last5=Magnan |first6=A. |last6=Abd-Elgawad |first7=R. |last7=Cai |first8=M. |last8=Cifuentes-Jara |first9=R. M. |last9=Deconto |first10=T. |last10=Ghosh |first11=J. |last11=Hay |first12=F. |last12=Isla |first13=B. |last13=Marzeion |first14=B. |last14=Meyssignac |first15=Z. |last15=Sebesvari |year=2019 |title=IPCC Special Report on the Ocean and Cryosphere in a Changing Climate |pages=321–445 |language=en}} * {{cite book |ref={{harvid|IPCC SROCC Ch5|2019}} |chapter=Chapter 5: Changing Ocean, Marine Ecosystems, and Dependent Communities |chapter-url=https://www.ipcc.ch/site/assets/uploads/sites/3/2019/11/09_SROCC_Ch05_FINAL.pdf |display-authors=4 |first1=N. L. |last1=Bindoff |first2=W. W. L. |last2=Cheung |first3=J. G. |last3=Kairo |first4=J. |last4=Arístegui |first5=V. A. |last5=Guinder |first6=R. |last6=Hallberg |first7=N. J. M. |last7=Hilmi |first8=N. |last8=Jiao |first9=Md S. |last9=Karim |first10=L. |last10=Levin |first11=S. |last11=O'Donoghue |first12=S. R. |last12=Purca Cuicapusa |first13=B. |last13=Rinkevich |first14=T. |last14=Suga |first15=A. |last15=Tagliabue |first16=P. |last16=Williamson |year=2019 |title=IPCC Special Report on the Ocean and Cryosphere in a Changing Climate |pages=447–587 |language=en}} * {{cite book |ref={{harvid|IPCC SROCC SPM|2019}} |chapter=Summary for Policymakers |chapter-url=https://www.ipcc.ch/site/assets/uploads/sites/3/2019/11/03_SROCC_SPM_FINAL.pdf |author=IPCC |author-link=IPCC |year=2019 |title=IPCC Special Report on the Ocean and Cryosphere in a Changing Climate |pages=3–35 |language=en}} {{refend}} '''Burime të tjera''' {{refbegin|30em}} * {{cite journal |ref={{harvid|Bamber|Oppenheimer|Kopp|Aspinall|2019}} |last1=Bamber |first1=Jonathan L. |last2=Oppenheimer |first2=Michael |last3=Kopp |first3=Robert E. |last4=Aspinall |first4=Willy P. |last5=Cooke |first5=Roger M. |date=2019 |title=Ice sheet contributions to future sea-level rise from structured expert judgment |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=116 |issue=23 |pages=11195–11200 |doi=10.1073/pnas.1817205116 |issn=0027-8424 |pmid=31110015 |pmc=6561295 |bibcode=2019PNAS..11611195B |doi-access=free |language=en}} * {{cite journal |ref={{harvid|Fischer|Aiuppa|2020}} |last1=Fischer |first1=Tobias P. |last2=Aiuppa |first2=Alessandro |date=2020 |title=AGU Centennial Grand Challenge: Volcanoes and Deep Carbon Global CO2 Emissions From Subaerial Volcanism{{snd}}Recent Progress and Future Challenges |journal=Geochemistry, Geophysics, Geosystems |volume=21 |issue=3 |article-number=e08690 |doi=10.1029/2019GC008690 |bibcode=2020GGG....2108690F |issn=1525-2027 |doi-access=free |hdl=10447/498846 |hdl-access=free |language=en}} * {{cite book |ref={{harvid|Hallegatte|Bangalore|Bonzanigo|Fay|2016}} |title=Shock Waves: Managing the Impacts of Climate Change on Poverty. Climate Change and Development |date=2016 |isbn=978-1-4648-0674-2 |doi=10.1596/978-1-4648-0673-5 |last1=Hallegatte |first1=Stephane |last2=Bangalore |first2=Mook |last3=Bonzanigo |first3=Laura |last4=Fay |first4=Marianne |last5=Kane |first5=Tamaro |last6=Narloch |first6=Ulf |last7=Rozenberg |first7=Julie |last8=Treguer |first8=David |last9=Vogt-Schilb |first9=Adrien |display-authors=4 |location=Washington, D.C. |publisher=World Bank |hdl=10986/22787 |url=https://openknowledge.worldbank.org/bitstream/handle/10986/22787/9781464806735.pdf?sequence=13&isAllowed=y |language=en}} * {{cite journal |ref={{harvid|Lapenis|1998}} |last=Lapenis |first=Andrei G. |journal=Eos |title=Arrhenius and the Intergovernmental Panel on Climate Change |year=1998 |doi=10.1029/98EO00206 |volume=79 |issue=23 |page=271 |bibcode=1998EOSTr..79..271L |language=en}} * {{cite journal |ref={{harvid|Mach|Kraan|Adger|Buhaug|2019}} |last1=Mach |first1=Katharine J. |last2=Kraan |first2=Caroline M. |last3=Adger |first3=W. Neil |last4=Buhaug |first4=Halvard |display-authors=4 |last5=Burke |first5=Marshall |last6=Fearon |first6=James D. |last7=Field |first7=Christopher B. |last8=Hendrix |first8=Cullen S. |last9=Maystadt |first9=Jean-Francois |last10=O'Loughlin |first10=John |last11=Roessler |first11=Philip |date=2019 |title=Climate as a risk factor for armed conflict |journal=Nature |volume=571 |issue=7764 |pages=193–197 |doi=10.1038/s41586-019-1300-6 |pmid=31189956 |bibcode=2019Natur.571..193M |hdl=10871/37969 |hdl-access=free |language=en}} * {{cite journal |ref={{harvid|Matthews|2018}} |last=Matthews |first=Tom |year=2018 |title=Humid heat and climate change |url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/0309133318776490 |journal=Progress in Physical Geography: Earth and Environment |volume=42 |issue=3 |pages=391–405 |doi=10.1177/0309133318776490 |bibcode=2018PrPG...42..391M |language=en}} * {{cite web |ref={{harvid|Paris Agreement|2015}} |date=2015 |author=UNFCCC |title=Paris Agreement |publisher=United Nations Framework Convention on Climate Change |url=https://unfccc.int/files/essential_background/convention/application/pdf/english_paris_agreement.pdf |language=en}} * {{cite news |ref={{harvid|Stover|2014}} |last1=Stover |first1=Dawn |title=The global warming 'hiatus' |url=https://thebulletin.org/2014/09/the-global-warming-hiatus/ |work=Bulletin of the Atomic Scientists |date=23 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200711032006/https://thebulletin.org/2014/09/the-global-warming-hiatus/ |archive-date=11 July 2020 |url-status=live |language=en}} * {{Cite journal |ref={{harvid|The Cenozoic CO2 Proxy Integration Project (CenCOPIP) Consortium|2023}} |last1=The Cenozoic CO2 Proxy Integration Project (CenCOPIP) Consortium |last2=Hönisch |first2=Bärbel |last3=Royer |first3=Dana L. |last4=Breecker |first4=Daniel O. |last5=Polissar |first5=Pratigya J. |last6=Bowen |first6=Gabriel J. |last7=Henehan |first7=Michael J. |last8=Cui |first8=Ying |last9=Steinthorsdottir |first9=Margret |last10=McElwain |first10=Jennifer C. |last11=Kohn |first11=Matthew J. |last12=Pearson |first12=Ann |last13=Phelps |first13=Samuel R. |last14=Uno |first14=Kevin T. |last15=Ridgwell |first15=Andy |date=2023 |title=Toward a Cenozoic history of atmospheric CO2 |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.adi5177 |journal=Science |volume=382 |issue=6675 |article-number=eadi5177 |doi=10.1126/science.adi5177 |pmid=38060645 |bibcode=2023Sci...382i5177T |issn=0036-8075 |hdl=10023/30475 |hdl-access=free |language=en}} * {{cite journal |ref={{harvid|Turner|Calder|Cumming|Hughes|2020}} |last1=Turner |first1=Monica G. |last2=Calder |first2=W. John |last3=Cumming |first3=Graeme S. |last4=Hughes |first4=Terry P. |last5=Jentsch |first5=Anke |last6=LaDeau |first6=Shannon L. |last7=Lenton |first7=Timothy M. |last8=Shuman |first8=Bryan N. |last9=Turetsky |first9=Merritt R. |last10=Ratajczak |first10=Zak |last11=Williams |first11=John W. |display-authors=4 |date=2020 |title=Climate change, ecosystems and abrupt change: science priorities |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society B |volume=375 |issue=1794 |doi=10.1098/rstb.2019.0105 |pmc=7017767 |pmid=31983326 |language=en}} * {{cite book |ref={{harvid|UNEP|2018}} |author=UNEP |year=2018 |title=The Adaptation Gap Report 2018 |location=Nairobi, Kenya |url=https://www.unenvironment.org/resources/adaptation-gap-report |isbn=978-92-807-3728-8 |publisher=United Nations Environment Programme (UNEP) |language=en}} * {{cite book |ref={{harvid|United Nations Environment Programme|2024}} |publisher=United Nations Environment Programme |year=2024 |title=Emissions Gap Report 2024 |url=https://www.unep.org/resources/emissions-gap-report-2024 |location=Nairobi |isbn=978-92-807-4185-8 |language=en}} * {{cite journal |ref={{harvid|Urban|2015}} |last=Urban |first=Mark C. |date=2015 |title=Accelerating extinction risk from climate change |journal=Science |volume=348 |issue=6234 |pages=571–573 |doi=10.1126/science.aaa4984 |issn=0036-8075 |pmid=25931559 |bibcode=2015Sci...348..571U |doi-access=free |language=en}} * {{cite book |ref={{harvid|USGCRP Chapter 2|2017}} |year=2017 |chapter=Chapter 2: Physical Drivers of Climate Change |chapter-url=https://science2017.globalchange.gov/downloads/CSSR_Ch2_Physical_Drivers.pdf |first1=D. W. |last1=Fahey |first2=S. J. |last2=Doherty |first3=K. A. |last3=Hibbard |first4=A. |last4=Romanou |first5=P. C. |last5=Taylor |title=Climate Science Special Report: Fourth National Climate Assessment, Volume I |language=en}} * {{cite journal |ref={{harvid|Williams|Ceppi|Katavouta|2020}} |last1=Williams |first1=Richard G |last2=Ceppi |first2=Paulo |last3=Katavouta |first3=Anna |title=Controls of the transient climate response to emissions by physical feedbacks, heat uptake and carbon cycling |year=2020 |journal=Environmental Research Letters |volume=15 |issue=9 |pages=0940c1 |doi=10.1088/1748-9326/ab97c9 |bibcode=2020ERL....15i40c1W |doi-access=free |hdl=10044/1/80154 |hdl-access=free |language=en}} * {{cite report |ref={{harvid|WMO|2024b}} |publisher=World Meteorological Organization |title=WMO Global Annual to Decadal Climate Update: 2024-2028 |url=https://library.wmo.int/viewer/68910/download?file=WMO_GADCU_2024-2028_en.pdf&type=pdf&navigator=1 |year=2024 |location=Geneva |language=en}} {{refend}} == Lidhje të jashtme == * [https://www.ipcc.ch/ Paneli Ndërqeveritar mbi Ndryshimet Klimatike: IPCC] ({{ill|IPCC|en|Intergovernmental Panel on Climate Change}}) * [https://www.un.org/en/climatechange OKB: Ndryshimet Klimatike] (OKB) * [http://www.metoffice.gov.uk/climate-guide Met Office: Udhëzuesi i Klimës] (Met Office) * [https://www.noaa.gov/climate Administrata Kombëtare Oqeanike dhe Atmosferike: Klima] (NOAA) * [https://royalsociety.org/news-resources/projects/climate-change-evidence-causes Royal Society: Ndryshimet klimatike – dëshmitë dhe shkaqet] (Royal Society) [[Kategoria:Ndryshimet klimatike| ]] [[Kategoria:Antropoceni]] [[Kategoria:Ndryshueshmëria dhe historia e klimës]] [[Kategoria:Çështje globale mjedisore]] [[Kategoria:Ndikimi i njeriut në mjedis]] csz45xq8ckhjno91f6ugiba24oaspp0 1 96969 3026210 2553737 2026-08-16T17:27:13Z Arianit 106 /* Përkthim */ pjesë e re 3026210 wikitext text/x-wiki {{Përdoruesi:MajavahBot/config |archive = Diskutim:Ndryshimet klimatike/Arkivi %(counter)d |algo = old(14d) |counter = 1 |maxarchivesize = 1M |minthreadsleft = 0 |minthreadstoarchive = 1 |archiveheader = {{Arkivi}} }} {{Arkiva|age=14|bot=MajavahBot}} == Përkthim == {{Përkthyer nga|en|Climate change|10 gusht 2026|1368408693}} [[Përdoruesi:Arianit|Arianit]] ([[Përdoruesi diskutim:Arianit|diskutimet]]) 16 gusht 2026 19:27 (CEST) n6soh29dxts3t4dlzfwx3gy0g86abmg 0 118242 3026232 2974259 2026-08-16T20:54:45Z ~2026-44940-13 191702 3026232 wikitext text/x-wiki '''[[Gjon Keka]]''' ka lindur më [ 09 tetor 1981 në [[Karaçeva e Poshtme|Karaqeva e Poshtme]] [[Kosova|Kosovë]] ],është studiues, publicist dhe politolog shqiptarë i Kosovës. [[Skeda:Portret Gjon Keka.png|parapamje|Gjon Keka ]] Në vitin 2004 përfundoi studimet për shkenca poltike (politolog) në UP-ADA-IEBA ;ndërsa në vitin 2006 ka përfunduar studimet në fushën e marrëdhënieve ndërkombëtare dhe diplomacisë, ku ka fituar gradën Magjistër me temën: "Kanalet direkte dhe indirekte të diplomacisë"(ku më pas është botuar më vonë si libër me titull: "Shqiptarët në prizmin e diplomacisë ndërkombëtare"<ref>{{Cite book|last=Keka|first=Gjon|url=https://www.google.at/books/edition/Shqiptar%C3%ABt_n%C3%AB_prizmin_e_diplomacis%C3%AB_n/w84utwAACAAJ?hl=de|title=Shqiptarët në prizmin e diplomacisë ndërkombëtare|date=2011|publisher=Botart|isbn=978-9928-116-03-1|language=sq}}</ref>, në qendër të së cilës është pavarësia e Shqipërisë në 1912 e më pas në  ADA-IEBA. Njëkohësisht në 2005 - 2006 është specializuar në fushën e diplomacisë dhe marrëdhënieve ndërkombëtare. Pastaj në programin e teknikës së avancuar të negociatave 2009 - 2010 në IEBA(Institute For European Business Administration - Gent). Nga viti 2009 deri 2014 ka qenë anëtar i Institutit Shkencor "Urania", i themeluar nga shkencëtarët Max Wilhelm Meyer dhe Werner von Siemens në vitin 1888. Që në moshë të re është marrë me publicistikë duke u fokusuar tek çështjet gjeopolitike dhe aspektet e integrimit të shqiptarëve në Bashkimin Europian. Ka vepruar si kryetar i të rinjëve të Partisë UNIKOMB të themeluar nga patrioti prof.[[Ukshin Hoti]].<ref>{{Cite book|last=Keka|first=Gjon|url=https://books.google.at/books/about/Ukshin_Hoti_mendimtar_i_thell%C3%AB_politik.html?id=2ysLogEACAAJ&redir_esc=y|title=Ukshin Hoti, mendimtar i thellë politik|date=2013|publisher=Botart|isbn=978-9928-116-40-6|language=sq}}</ref> dhe [[Halil Alidema]] Në vitin 2015 përfundoi doktoraturën - PhD në shkenca politike me Tezën: "Demokracia dhe Tranzicioni - rasti i Kosovës dhe Shqipërisë"<ref>{{Citation|title=Demokracia dhe tranzicioni i shteteve të Europës Juglindore-rasti i Shqipërisë dhe Kosovës|date=2024-11-09|url=https://sq.wikipedia.org/w/index.php?title=Demokracia_dhe_tranzicioni_i_shteteve_t%C3%AB_Europ%C3%ABs_Juglindore-rasti_i_Shqip%C3%ABris%C3%AB_dhe_Kosov%C3%ABs&oldid=2714108|work=Wikipedia|language=sq|access-date=2026-04-22}}</ref> në ADA /Emuni University/UniG. Ka punuar me projekte në Wus Austria 2005, me shoqatën "Nënë Tereza", "Pjetër Bogdani" etj. Keka vazhdon të jetë aktiv në fushën e politologjisë dhe historisë;respektivisht studimeve mbi epokën e lavdishme Skënderbegiane. == Botime == * Kosova drejt pavarësisë dhe integrimit - 2006 *[[Gabimet politike në Kosovë dhe Shqipëri]] - 2010 * [[Shqiptarët në prizmin e diplomacisë ndërkombëtare]] - 2011 * [[Ibrahim Rrugova - Lidership i idealeve të mëdha|Ibrahim Rugova - Lidership i idealeve të mëdha]] - 2011 * [[Vetëplotësimi i Kombit]] - 2012 * [[Skënderbeu, ideator i bashkimit europian]] - 2012 *Rruga e vjetër e kombit - 2013 *Ukshin Hoti mendimtar i thellë Politik -  2013 *Epoka e Konstantinit te Madh - 2014 *Roli politik dhe ushtarak i shtetit te Arbërit-2015 *Antropologjia Politik -2015 *Anton Çetta dhe filozoia e pajtimit te gjaqeve,2015 *Nënë Tereza ,Arbënorja e famshme e te gjitha kohërave ,2016 *Edukimi Politik -2016 *Kontributi i Perandorisë Austro-Hungareze për kishën katolike në Shqipëri - 2016 *Demokracia dhe Tranzicioni - rasti i Kosovës dhe Shqipërisë - 2017 *Der große Europäer Georg Kastriota - 2017 *Arbëria përball renegatëve (Dje dhe Sot) -  2018 *Patriotizmi i Gjergj Kastriotit-Porositë dhe Këshillat - 2018 *Skënderbeu dhe Mirditorët - 2018 *Autoriteti dhe Fama e Skënderbeut - 2019 *Gjergj Kastrioti(Skënderbeu) në literaturën lituane - 2019 *Metapolitika- 2019 *Pjetër Bogdani,zëri i gjeniut dhe patriotit - 2020 *Nga Ilirët tek Arbërit - 2020 *Karl Ritter von Ghega – 2021 *Kombi shqiptar dhe fati i tij - 2022 *Leonik Tomeu pishtar i dijes dhe rilindjes europiane - 2022 *Gjergj Kastrioti Skënderbeu - Bibliografi, vëll. I - 2023 *Gjergj Kastrioti Skënderbeu - Bibliografi, vëll. II - 2023 *Gjergj Kastrioti Skënderbeu - Bibliografi, vëll. III - 2024 *Rexhep Keka -Jeta,vepra,kujtime,intervista - 2024 *Psikologjia Politike - 2025 <big>'''Wikicitate:'''</big> _________________________________________________________________________________________________________________________________________________ * ''"Kjo është ajo që më bën mua të pavdekshëm si arbnor europian! Gjaku i Gjergj Kastriotit vlon i pastër ndër venat e mia, ndërsa shpirti i tij i madh e ruan qenien tonë kombëtare dhe europiane të palëkundur drejt rrugës së ardhmërisë."(Gjon Keka)'' * ''"Gjergj Kastrioti ishte, është dhe do të mbetet kurdoherë i madh Simbol i njeriut te urtë,vizionar dhe te lirisë."(Gjon Keka)'' * ''"Qoftë i bekuar ai që e ka shpik Librin ,pa libra njerëzimi do të ishte pa diapazon."(Gjon Keka)'' * ''"Eci në shkallët që më shpien te një Libër i mirë,dhe jo në shkallët që më shpien në majen e iluzioneve të madhështisë së rrejshme."(Gjon Keka)'' * ''"Durimi ,Shpresa dhe Dashuria. Këto tri gjëra e lartësojnë njeriun."(Gjon Keka)'' * ''"Ti nuk mund t'i ulësh vlerat e natyrshme dikujt,për ta ngritur veten dhe vogëlsin qe ke."(Gjon Keka)'' * ''"Një popull mund te bëjë vetëvrasje në dy mënyra: Kur në krye te vendit zgjedh jenicer, dhe kur ideologjia fetare e pushtuesve bëhet më e rëndësishme se Kombi."(Gjon Keka)'' * ''"ShBA-së dhe Austrisë kombi ynë duhet t’i ngre një simbol të falënderimit e mirënjohjes për mbështetjen e tyre në të gjitha proceset dhe ndihmën në sfidat që ka patur dhe ka ende kombi ynë e mbi të gjitha Kosova."(Gjon Keka)'' *''„Njerëz që janë të lirë ,krijues,artist ,shkencëtar, shkrimtar etj, nuk i tremben asnjë regjimi, as nuk i nënshtrohen asnjë sistemi,sepse ata e duan lirinë edhe nëse ajo kushton me jetë.Ata edhe mund t’i mbysin,por, farën e lirisë dhe të ideve e veprave të tyre nuk mund ta mbytë asnjë sistem  dhe asnjë regjim.“[Gjon keka]'' *''“Në moshën 29 vjeçare Gjergj Kastrioti i kishte kapërcyer kufijtë e famës së tij, emrin e tij tanim edhe zogjët e Europës e kishin dëgjuar e mësuar dhe i këndonin atij. Shpërthimi i dritës ndodhë zakonisht kur terri është me i madh, dhe ja Dielli i Arbërisë që kishte marrë dritë nga dielli – Apoloni pellazgo-ilir i cili u shfaq me tërë rrezet e dritës dhe të lirisë,por jo vetëm për kombin e tij,por edhe për kontinentin europian,pra edhe për kombet tjera.”[Gjon Keka]'' *''Kapuni fortë pas idealeve të Gjergj Kastriotit(Skënderbeut) ,le të bëhet Testamenti  i tij udhërrëfyes i të ardhmes së kombit arbëror europian. Ai nuk la pasuri pas vetes ,por pasuria më e madhe që ai i la kombit të tij ishte doktrina e tij e shpëtimit të atdheut, e cila në fakt ishte doktrinë e lirisë e ruajtjes së identitetit arbëror europian dhe e ringjalljes.(Gjon Keka)'' *''„Çdo vështirësi është një gur që duhet ta heqim për të ecur përpara.“[Gjon Keka]'' *''"Krijuesi,Shkenctari dhe Poeti i vërtetë nuk është shërbëtor i materies,por i frymës së lirisë dhe drejtësisë."(Gjon Keka)'' *''„Kur lexoj  e shkruaj e kuptoj se jam njeri vertikal në kuptimin e mirëfillt të fjalës.Kur nuk lexoj dhe shkruaj,atëherë jam asgjë.“[Gjon Keka]'' <br /><blockquote></blockquote> [[Kategoria:Biografi shqiptare]] [[Kategoria:Njerëz që jetojnë]] fefwrhl7tsfonbydlkuwoz56f4fxydz 3 120987 3026283 2881557 2026-08-17T11:41:21Z ~2026-45235-28 191722 /* https://en.wikipedia.org/wiki/Battle of Kosovo */ pjesë e re 3026283 wikitext text/x-wiki {{Tung|'''[[Përdoruesi:Euriditi|<span style="text-shadow:#000 0.1em 0.1em 0.1em; background: #C44747; color:white;">&nbsp;Euriditi&nbsp;</span>]]''' 6 maj 2012 19:48 (CEST)}} == Votimet per Wiki-projektin UEJL 2012 == Pershendetje Ktrimi991, Ne wikiprojektin e organizuar nga Wikimedia Maqedoni, Ministria e arsimit, dhe Universiteti i Europes Jug-Lindore ka perfunduar punimi i artikujve, jo aq i suksesshem sa pritej por shpresojme vitet e ardhshme te kontriboje me shume. Gjithsesi, ka nje kohe per tu votuar artikujt nga studentet dhe perdorues tjere te wikipedias, te votohet se cilet jane artikujt me te mire te punuar gjate ketij projekti. Secili perdorues ka te drejte te votoj 3 artikuj te ndryshem, dhe nese keni kohe shihni artikujt dhe vlersoni cilet jane me te mire. :Wikiprojekt: [[Wikipedia:WikiProjekt UEJL 2012]] :Votoni :[[Wikipedia:WikiProjekt_UEJL_2012#Votimi_p.C3.ABr_artikull_m.C3.AB_t.C3.AB_mir.C3.AB|Votimi për artikull më të mirë]] --[[Përdoruesi:Liridon|Liridon]] ([[Përdoruesi diskutim:Liridon|diskutimet]]) 23 qershor 2012 11:53 (CEST) == Nxitim == Ndryshimet tuaja mbi [[Nili]]n nuk eshte se ishin negative por doja ti permiresoja me tej dhe i redaktova, anullimin e bera pa dashje ne nje fare menyre - me respekt [[Përdoruesi:Flladimi|Flladi]] ([[Përdoruesi diskutim:Flladimi|diskutimet]]) 31 maj 2016 22:24 (CEST) :@[[Përdoruesi:Flladimi|Flladi]] Nuk ka problem, vetem ta kishe idene sa gabime kam bere une per shkak te nxitimit! E rendesishme eshte qe WikiShqip po permiresohet cdo dite dhe me shume. Po shihja redaktimet e tua dhe mund te them se jane te pakte kontribuesit qe kane njekohesisht cilesi dhe sasi. Vetem shpresoj mos ta ndalosh punen tende. [[Përdoruesi:Ktrimi991|Ktrimi991]] ([[Përdoruesi diskutim:Ktrimi991|diskutimet]]) 31 maj 2016 22:29 (CEST) == Kontrollues == Përshëndetje Ktrimi991, Tani jeni një [[Wikipedia:Kontrolluesit|Kontrollues]], për punën cilësore. Shpresoj të vazhdoni kështu, punë e mbarë.--[[Përdoruesi:Liridon|Liridon]] ([[Përdoruesi diskutim:Liridon|diskutimet]]) 31 maj 2016 23:47 (CEST) :@ Faleminderit per vlerësimin [[Përdoruesi:Liridon|Liridon]]! Krijimi i faqeve te perkthyera nga WikiEnglish po me ndihmon me te vertete shume! [[Përdoruesi:Ktrimi991|Ktrimi991]] ([[Përdoruesi diskutim:Ktrimi991|diskutimet]]) 31 maj 2016 23:50 (CEST) == WALUG (votimi për rregulloren) == Përshëndetje Ktrimi991, [[Wikipedia:Wikimedians of Albanian Language User Group|Wikimedians of Albanian Language User Group]] është një grup i wikimedianëve shqiptarë tashmë i njohur nga Fondacioni i Wikimedias, që aktualisht po përpilon rregulloren/strategjinë e funksionimit. Propozimet, votimi dhe diskutimi për [[Wikipedia_diskutim:Wikimedians_of_Albanian_Language_User_Group#Vizioni_2|Vizionin e User Grupit]] është deri më 23:59 CEST 3 korrik 2016. Jeni i ftuar të jepni propozime/ide ose të votoni për propozimet e dhëna.--[[Përdoruesi:Liridon|Liridon]] ([[Përdoruesi diskutim:Liridon|diskutimet]]) 29 qershor 2016 00:06 (CEST) == Dekoratë == {{Faleminderit}} Ktrimi991, që bëre [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?title=Auterrive&curid=194735&diff=1656887&oldid=1656846 këtë ndryshim], nga i cili vërejta se kam bërë gabimin e njëjtë në mbi 1000 artikuj në 30 ditët e fundit e askush përveç teje se ka vërejtur. Tash me ndihmën e botit do i përmirësojë shpejt.--[[Përdoruesi:Liridon|Liridon]] ([[Përdoruesi diskutim:Liridon|diskutimet]]) 19 gusht 2016 21:47 (CEST) {{Dekorata|Globe-barnstar_Hires.png|Për kontribut në artikujt me temë nga gjeografia.|nënshkrimi=[[Përdoruesi:Liridon|Liridon]] ([[Përdoruesi diskutim:Liridon|diskutimet]]) 19 gusht 2016 21:47 (CEST)}} :[[Përdoruesi:Liridon|Liridon]] Te falenderoj per dekoraten, per mua nuk eshte thjesht nje dekorate, por nje dekorate e dhene nga dikush qe i jep kaq shume komunitetit. Te uroj pune te mbare dhe me krahe te lehta! [[Përdoruesi:Ktrimi991|Ktrimi991]] ([[Përdoruesi diskutim:Ktrimi991|diskutimet]]) 19 gusht 2016 23:32 (CEST) == Anketa e CEE Spring 2016 == [[File:Logo CEE-t.png|right|170px]] Përshëndetje, pjesëmarrës i '''CEE Spring 2016'''! Organizatorët ndërkombëtar të garës kërkojnë nga ju të kompletoni anketën rreth garës. Është shumë e shkurtër. Kjo na jep neve disa statistika dhe na ndihmon që të bëjmë garën e ardhshme më të mirë. '''Ju lutem kompletoni anketën këtu: https://wikimedia.qualtrics.com/jfe/form/SV_eLP1PKZWjSpIi45''' Best regards, <br />-- [[:m:user:Ата|Ата]] via [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|MassMessage]] 10 shtator 2016 15:28 (CEST) <!-- Message sent by User:Base@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Base/MassMessage/CEE_Spring-2016-participants&oldid=15897871 --> == Përshëndetje Ktrimi == E shoh që je një nga pak wikipedian Shqiptar aktiv. Të tjerë që I kam respektuar dhe admiruar sikurse Aigest dhe Zjarrirrethues ose Claudius Gaius Nero nuk punojnë më në Wikipedia. Dua që të përmirsoj kualitetin e disa artikujve në WP:Albania ne En.wikipedia. Ndër ta: Rilindja Kombëtare, Lidhja e Prizrenit, Shqiptarët dhe Skënderbeu. Mirepo artikulli qe me më pak pune mund të nominohet per GA më duket se ështe Rilindja Kombëtare. Kërkoj ndihmën tënde, më kontakto në talkpage ne En.wikipedia qoftë se je i interesuar. [[Përdoruesi:Euripides ψ|Euripides ψ]] ([[Përdoruesi diskutim:Euripides ψ|diskutimet]]) 18 shtator 2016 14:22 (CEST) Ktrimi mund te bisedojm ketu? [[Përdoruesi:Euripides ψ|Euripides ψ]] ([[Përdoruesi diskutim:Euripides ψ|diskutimet]]) 20 shtator 2016 18:26 (CEST) :Edhe ketu mund te bisedojme por nese me dergon email eshte me mire. Sepse per te bere ate qe propozove ti duhen biseda te cilat ketu do zinin shume hapesire. Ketu mund te gjesh emailin tim ose po te duash te dergoj une email nese ti e vendos si opsion. [https://sq.wikipedia.org/wiki/P%C3%ABrdoruesi:Ktrimi991] Neqoftese me dergon email me thuaj. [[Përdoruesi:Ktrimi991|Ktrimi991]] ([[Përdoruesi diskutim:Ktrimi991|diskutimet]]) 20 shtator 2016 20:32 (CEST) == Faqet me ndryshime në pritje == Përshëndetje! Ky është një mesazh gjysmë i automatizuar i dërguar te të gjithë personat që kanë veglat e kontrolluesit (duke përjashtuar administratorët). Kontrollimi është një privilegj i cili u jepet vullnetarëve, redaktimet e të cilëve kanë qenë të sakta dhe i kanë shërbyer komunitetit. Përveç privilegjit që t'u pranohen menjëherë redaktimet që bëjnë, kushdo që ka veglat e kontrolluesit ka gjithashtu përgjegjësinë për të kontrolluar redaktimet e të tjerëve. Kjo gjë mund të realizohet lehtësisht duke parë ndryshimet më të fundit me anë të një shtypjeje te butoni majtas që lexon ''Ndryshimet më të fundit''. Një mënyrë tjetër për ta realizuar këtë gjë, është me anë të faqes [https://sq.wikipedia.org/wiki/Speciale:PendingChanges këtu] e cila gjendet te ''Faqet speciale''. Faqja e mësipërme liston të gjitha faqet me ndryshime në pritje sipas kohës që ato janë kryer. Aktualisht, ''Wikipedia'' ka 148 kontrollues e megjithatë së shpejti do të kapim numrin e 500 faqeve me ndryshime në pritje nëse nuk fillohet kontrollimi masiv i tyre. Faqet me më shumë kohë në pritje kanë rreth 1 muaj aty. Nëse për 1 muaj bëhen rreth 500 faqe me ndryshime në pritje atëherë kuptohet që procesi i mirëmbajtes është një proces i cili duhet të jetë i vazhdueshëm pasi mund të dalë jashtë kontrollit me shpejtësi. Ju lutem, ndihmoni të kontrollojmë ndryshimet në pritje dhe ç'është më e rëndësishmja, ndihmoni të ndërgjegjësojmë vullnetarët kontrollues në komunitetin tonë për privilegjet e përgjegjësitë që ata kanë. Konsideroni gjithashtu mundësinë e vendosjes së stampës <nowiki>{{Kontrollues topicon}}</nowiki> në faqen tuaj të përdoruesit për të treguar gjendjen tuaj si kontrollues si dhe për të bërë më të lehtë gjetjen dhe kontaktimin tuaj nga komuniteti në rast nevoje. Për çdo pyetje në lidhje me procesin e kontrollimit apo të vendosjes së stampës mos ngurroni të më shkruani në faqen time të diskutimeve. - [[Përdoruesi:Berishasinan|Berishasinan]] ([[Përdoruesi diskutim:Berishasinan|diskutimet]]) 24 maj 2019 16:02 (CEST) == Vota pro == Ktrimi991, deshiroj te te falenderoj perzemersisht per voten pro qe dhate ne kandidimin tim per administrator, dhe aryseja juaj qe dhate eshte e njejta qe kisha edhe une. Te falenderoj qe me kuptove refletikimin tim dhe gabimet ne te kaluaren i perkasin te kaluares. Pune te mbare :)– [[Përdoruesi:Sadsadas|Sadsadas]] ([[Përdoruesi diskutim:Sadsadas|diskutimet]]) 4 gusht 2019 11:17 (CEST) :Pershendetje {{ping|Sadsadas}}. Mbeshtetjen e komunitetit ti e meriton. E kam pare prej kohesh punen tende te mire ne sq.wiki dhe ne en.wiki, dhe editoret e tjere qe po mbeshtesin kandidimin tend me siguri e kane vene re. Edhe une te uroj pune te mbare :) [[Përdoruesi:Ktrimi991|Ktrimi991]] ([[Përdoruesi diskutim:Ktrimi991|diskutimet]]) 7 gusht 2019 23:09 (CEST) ::Gjithashtu {{ping|Sadsadas}} do te ishte mire nqs do kishim kontakt me email. Çdo editor ka te drejte te vendose nje adrese emaili ne Preferences per te patur mundesine per te shkembyer emaile me editoret e tjere. Te pershendes, [[Përdoruesi:Ktrimi991|Ktrimi991]] ([[Përdoruesi diskutim:Ktrimi991|diskutimet]]) 30 gusht 2019 17:32 (CEST) ::: Konfirmoje me nje thanks nese e pe mesazhin :) – [[Përdoruesi:Sadsadas|Sadsadas]] ([[Përdoruesi diskutim:Sadsadas|diskutimet]]) 30 gusht 2019 22:24 (CEST) == Redaktimi ne faqen e diskutimit == Pershendetje Ktrimi, te falenderoj per redaktimin te faqja e diskutimit tim. Te them te drejten nk e kisha pare fare qe ky ip kishte bere kete shkrim te faqja ime. Ketij i ktheva nje redaktim vandalizem q kishte bere qe nga nentori ne nje faqe futbolli dhe e ofendova m duket prandaj m tha ashtu. Gjithsesi edhe nje here faleminderit. :) – [[Përdoruesi:Sadsadas|Sadsadas]] ([[Përdoruesi diskutim:Sadsadas|diskutimet]]) 14 shkurt 2020 15:10 (CET) :Hey {{ping|Sadsadas}} prandaj Wiki eshte pune ne grup. Kushedi cfare accounti ka pasur personi i IP para se te merrte block. Te pershendes :) [[Përdoruesi:Ktrimi991|Ktrimi991]] ([[Përdoruesi diskutim:Ktrimi991|diskutimet]]) 26 shkurt 2020 23:41 (CET) == Regarding a hoax article on Albanian Wikipedia == Hello :) Hope you're doing well today. I'm looking through the list of [[en:Wikipedia/List of hoaxes on Wikipedia]] to make sure hoax articles aren't present on some foreign language versions of Wikipedia. Through this searching, I found that the hoax article [[Hasan Masurica]], which was deleted from the English Wikipedia due to it being a hoax in 2018 (see [[en:Wikipedia:Articles for deletion/Hasan Masurica]]) still exists here on the Albanian wiki. Since I don't speak Albanian, I'm asking you if you can please go through the proper processes to get this article removed. Thanks! :) [[Përdoruesi:Wizzito|Wizzito]] ([[Përdoruesi diskutim:Wizzito|diskutimet]]) 22 maj 2021 23:19 (CEST) == Emri == Pershendethe ktrim. Doja te me beje nje nder meqe nk kam shum njohuri ne kete fushe. Doja te beje nje levizje te artikulli [[Edin Xheko]] dhe ti vendosesh emrin origjinal Edin Džeko. Ka qen nje turk q i ka ndryshuar jo vetem kete artikull por edhe shum te tjere. Un u perpoqa ta beja por dilte redirected. Te lutem me ndihmo. Faleminderit. [[Përdoruesi:Sadsadas|Sadsadas]] ([[Përdoruesi diskutim:Sadsadas|diskutimet]]) 24 janar 2022 18:01 (CET) [[Përdoruesi:Sadsadas|Sadsadas]], 24 janar 2022 :{{ping|Sadsadas}} {{done}} [[Përdoruesi:Ktrimi991|Ktrimi991]] ([[Përdoruesi diskutim:Ktrimi991|diskutimet]]) 25 janar 2022 19:43 (CET) ::Te falenderoj nga zemra. Jan ende disa arikuj te tjere qe jan "shqiptarizuar". Meqe un nk i kam pajisjet e duhura per ti mirmbajtur vete, te kerkoj miqesisht qe ti mbikqyresh. Dhe nese sheh ndonje ta ndryshosh sic bere me kte. Faleminderit. [[Përdoruesi:Sadsadas|Sadsadas]] ([[Përdoruesi diskutim:Sadsadas|diskutimet]]) 26 janar 2022 17:38 (CET) [[Përdoruesi:Sadsadas|Sadsadas]], 26 janar 2022, 11:38 ACT :::OK, sa here te kesh nevoje per ndihme ketu me ke :) [[Përdoruesi:Ktrimi991|Ktrimi991]] ([[Përdoruesi diskutim:Ktrimi991|diskutimet]]) 26 janar 2022 18:13 (CET) == Question regarding forum == Greetings. I hope this finds you well. I writing to you because you were listed in the [[Wikipedia:Ambasadat|embassy]]. I wanted to ask whether there is a forum page on the Albanian Wikipedia where users can post topics independently of any specific article discussion (similar to [[:el:Βικιπαίδεια:Αγορά|this page]], whose equivalent in this Wikipedia essentially redirects to the embassy). I'm part of a team working with Mozilla to collect Gheg Albanian speech data, as part of the [https://commonvoice.mozilla.org/spontaneous-speech/beta/ Common Voice] project, and we thought that there could be Gheg speakers in the Albanian Wikipedia community who could help. Where would be appropriate for me to post this? Thanks for any help. :) [[Përdoruesi:Mss aln|Mss aln]] ([[Përdoruesi diskutim:Mss aln|diskutimet]]) 14 mars 2025 11:42 (CET) :Hi [[Përdoruesi:Mss aln|Mss aln]]. I see you have already posted at [[Wikipedia:Kuvendi]], which is the right place in this case. If you need something else, don't hesitate to ask. Cheers, [[Përdoruesi:Ktrimi991|Ktrimi991]] ([[Përdoruesi diskutim:Ktrimi991|diskutimet]]) 16 mars 2025 01:02 (CET) ::Thank you. Yes Klein Muçi directed me there earlier. [[Përdoruesi:Mss aln|Mss aln]] ([[Përdoruesi diskutim:Mss aln|diskutimet]]) 16 mars 2025 01:05 (CET) == Aktiviteti i kontrolluesve == :Përshëndetje, [https://sq.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Kuvendi#Kontrolli%20i%20ndryshimeve%20n%C3%AB%20pritje sipas rregullores së përditësuar] për menaxhimin e privilegjeve të kontrolluesve, po kryhet rivlerësimi periodik i aktivitetit të përdoruesve. :Si pjesë e procesit standard, ju jepet një afat reflektimi prej 30 ditësh nga dita e marrjes së këtij njoftimi. Brenda këtij afati, nëse nuk keni përmbushur kriterin minimal ju mund të rritni aktivitetin tuaj në mënyrë që të përputhet me kërkesat e reja të rregullores. :Pas përfundimit të periudhës së reflektimit, do të kryhet auditimi përfundimtar. Nëse kriteret e aktivitetit nuk janë përmbushur deri atëherë, privilegjet e kontrolluesit do të hiqen automatikisht, në përputhje me rregulloren. :Ky proces ka për qëllim të sigurojë funksionimin e qëndrueshëm të sistemit të kontrollit dhe mbajtjen e numrit të ndryshimeve në pritje në nivel të ulët. :Faleminderit për mirëkuptim dhe kontributin tuaj. - [[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] ([[Përdoruesi diskutim:Leutrim.P|diskutimet]]) 15 dhjetor 2025 07:15 (CET) ::Përshëndetje [[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]]. Nuk jam më aktiv ne sqwiki, tani merrem vetëm me enwiki. Prandaj privilegji i kontrolluesit duhet të më hiqet. [[Përdoruesi:Ktrimi991|Ktrimi991]] ([[Përdoruesi diskutim:Ktrimi991|diskutimet]]) 17 dhjetor 2025 00:55 (CET) == https://en.wikipedia.org/wiki/Battle_of_Kosovo == Pershendetje, Te lutem rikthe materialin e [https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Battle_of_Kosovo&oldid=1366004660 fshire] tek InfoBox https://en.wikipedia.org/wiki/Battle_of_Kosovo nga perdoruesi Griboski. Ne [https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Talk:Battle_of_Kosovo&oldid=1314716313#Request_for_comment RfC] me te fundit u vendos qe te mbahej info por ai e fshiu me pretendimin e nje RfC me te vjeter. [[Speciale:Kontributet/&#126;2026-45235-28|&#126;2026-45235-28]] ([[Përdoruesi diskutim:&#126;2026-45235-28|talk]]) 17 gusht 2026 13:41 (CEST) 92wsfhhgmm43yvcaciz738k8frccsqd 3026287 3026283 2026-08-17T11:54:25Z ~2026-44975-30 191724 /* https://en.wikipedia.org/wiki/Battle of Kosovo */ Përgjigje 3026287 wikitext text/x-wiki {{Tung|'''[[Përdoruesi:Euriditi|<span style="text-shadow:#000 0.1em 0.1em 0.1em; background: #C44747; color:white;">&nbsp;Euriditi&nbsp;</span>]]''' 6 maj 2012 19:48 (CEST)}} == Votimet per Wiki-projektin UEJL 2012 == Pershendetje Ktrimi991, Ne wikiprojektin e organizuar nga Wikimedia Maqedoni, Ministria e arsimit, dhe Universiteti i Europes Jug-Lindore ka perfunduar punimi i artikujve, jo aq i suksesshem sa pritej por shpresojme vitet e ardhshme te kontriboje me shume. Gjithsesi, ka nje kohe per tu votuar artikujt nga studentet dhe perdorues tjere te wikipedias, te votohet se cilet jane artikujt me te mire te punuar gjate ketij projekti. Secili perdorues ka te drejte te votoj 3 artikuj te ndryshem, dhe nese keni kohe shihni artikujt dhe vlersoni cilet jane me te mire. :Wikiprojekt: [[Wikipedia:WikiProjekt UEJL 2012]] :Votoni :[[Wikipedia:WikiProjekt_UEJL_2012#Votimi_p.C3.ABr_artikull_m.C3.AB_t.C3.AB_mir.C3.AB|Votimi për artikull më të mirë]] --[[Përdoruesi:Liridon|Liridon]] ([[Përdoruesi diskutim:Liridon|diskutimet]]) 23 qershor 2012 11:53 (CEST) == Nxitim == Ndryshimet tuaja mbi [[Nili]]n nuk eshte se ishin negative por doja ti permiresoja me tej dhe i redaktova, anullimin e bera pa dashje ne nje fare menyre - me respekt [[Përdoruesi:Flladimi|Flladi]] ([[Përdoruesi diskutim:Flladimi|diskutimet]]) 31 maj 2016 22:24 (CEST) :@[[Përdoruesi:Flladimi|Flladi]] Nuk ka problem, vetem ta kishe idene sa gabime kam bere une per shkak te nxitimit! E rendesishme eshte qe WikiShqip po permiresohet cdo dite dhe me shume. Po shihja redaktimet e tua dhe mund te them se jane te pakte kontribuesit qe kane njekohesisht cilesi dhe sasi. Vetem shpresoj mos ta ndalosh punen tende. [[Përdoruesi:Ktrimi991|Ktrimi991]] ([[Përdoruesi diskutim:Ktrimi991|diskutimet]]) 31 maj 2016 22:29 (CEST) == Kontrollues == Përshëndetje Ktrimi991, Tani jeni një [[Wikipedia:Kontrolluesit|Kontrollues]], për punën cilësore. Shpresoj të vazhdoni kështu, punë e mbarë.--[[Përdoruesi:Liridon|Liridon]] ([[Përdoruesi diskutim:Liridon|diskutimet]]) 31 maj 2016 23:47 (CEST) :@ Faleminderit per vlerësimin [[Përdoruesi:Liridon|Liridon]]! Krijimi i faqeve te perkthyera nga WikiEnglish po me ndihmon me te vertete shume! [[Përdoruesi:Ktrimi991|Ktrimi991]] ([[Përdoruesi diskutim:Ktrimi991|diskutimet]]) 31 maj 2016 23:50 (CEST) == WALUG (votimi për rregulloren) == Përshëndetje Ktrimi991, [[Wikipedia:Wikimedians of Albanian Language User Group|Wikimedians of Albanian Language User Group]] është një grup i wikimedianëve shqiptarë tashmë i njohur nga Fondacioni i Wikimedias, që aktualisht po përpilon rregulloren/strategjinë e funksionimit. Propozimet, votimi dhe diskutimi për [[Wikipedia_diskutim:Wikimedians_of_Albanian_Language_User_Group#Vizioni_2|Vizionin e User Grupit]] është deri më 23:59 CEST 3 korrik 2016. Jeni i ftuar të jepni propozime/ide ose të votoni për propozimet e dhëna.--[[Përdoruesi:Liridon|Liridon]] ([[Përdoruesi diskutim:Liridon|diskutimet]]) 29 qershor 2016 00:06 (CEST) == Dekoratë == {{Faleminderit}} Ktrimi991, që bëre [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?title=Auterrive&curid=194735&diff=1656887&oldid=1656846 këtë ndryshim], nga i cili vërejta se kam bërë gabimin e njëjtë në mbi 1000 artikuj në 30 ditët e fundit e askush përveç teje se ka vërejtur. Tash me ndihmën e botit do i përmirësojë shpejt.--[[Përdoruesi:Liridon|Liridon]] ([[Përdoruesi diskutim:Liridon|diskutimet]]) 19 gusht 2016 21:47 (CEST) {{Dekorata|Globe-barnstar_Hires.png|Për kontribut në artikujt me temë nga gjeografia.|nënshkrimi=[[Përdoruesi:Liridon|Liridon]] ([[Përdoruesi diskutim:Liridon|diskutimet]]) 19 gusht 2016 21:47 (CEST)}} :[[Përdoruesi:Liridon|Liridon]] Te falenderoj per dekoraten, per mua nuk eshte thjesht nje dekorate, por nje dekorate e dhene nga dikush qe i jep kaq shume komunitetit. Te uroj pune te mbare dhe me krahe te lehta! [[Përdoruesi:Ktrimi991|Ktrimi991]] ([[Përdoruesi diskutim:Ktrimi991|diskutimet]]) 19 gusht 2016 23:32 (CEST) == Anketa e CEE Spring 2016 == [[File:Logo CEE-t.png|right|170px]] Përshëndetje, pjesëmarrës i '''CEE Spring 2016'''! Organizatorët ndërkombëtar të garës kërkojnë nga ju të kompletoni anketën rreth garës. Është shumë e shkurtër. Kjo na jep neve disa statistika dhe na ndihmon që të bëjmë garën e ardhshme më të mirë. '''Ju lutem kompletoni anketën këtu: https://wikimedia.qualtrics.com/jfe/form/SV_eLP1PKZWjSpIi45''' Best regards, <br />-- [[:m:user:Ата|Ата]] via [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|MassMessage]] 10 shtator 2016 15:28 (CEST) <!-- Message sent by User:Base@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Base/MassMessage/CEE_Spring-2016-participants&oldid=15897871 --> == Përshëndetje Ktrimi == E shoh që je një nga pak wikipedian Shqiptar aktiv. Të tjerë që I kam respektuar dhe admiruar sikurse Aigest dhe Zjarrirrethues ose Claudius Gaius Nero nuk punojnë më në Wikipedia. Dua që të përmirsoj kualitetin e disa artikujve në WP:Albania ne En.wikipedia. Ndër ta: Rilindja Kombëtare, Lidhja e Prizrenit, Shqiptarët dhe Skënderbeu. Mirepo artikulli qe me më pak pune mund të nominohet per GA më duket se ështe Rilindja Kombëtare. Kërkoj ndihmën tënde, më kontakto në talkpage ne En.wikipedia qoftë se je i interesuar. [[Përdoruesi:Euripides ψ|Euripides ψ]] ([[Përdoruesi diskutim:Euripides ψ|diskutimet]]) 18 shtator 2016 14:22 (CEST) Ktrimi mund te bisedojm ketu? [[Përdoruesi:Euripides ψ|Euripides ψ]] ([[Përdoruesi diskutim:Euripides ψ|diskutimet]]) 20 shtator 2016 18:26 (CEST) :Edhe ketu mund te bisedojme por nese me dergon email eshte me mire. Sepse per te bere ate qe propozove ti duhen biseda te cilat ketu do zinin shume hapesire. Ketu mund te gjesh emailin tim ose po te duash te dergoj une email nese ti e vendos si opsion. [https://sq.wikipedia.org/wiki/P%C3%ABrdoruesi:Ktrimi991] Neqoftese me dergon email me thuaj. [[Përdoruesi:Ktrimi991|Ktrimi991]] ([[Përdoruesi diskutim:Ktrimi991|diskutimet]]) 20 shtator 2016 20:32 (CEST) == Faqet me ndryshime në pritje == Përshëndetje! Ky është një mesazh gjysmë i automatizuar i dërguar te të gjithë personat që kanë veglat e kontrolluesit (duke përjashtuar administratorët). Kontrollimi është një privilegj i cili u jepet vullnetarëve, redaktimet e të cilëve kanë qenë të sakta dhe i kanë shërbyer komunitetit. Përveç privilegjit që t'u pranohen menjëherë redaktimet që bëjnë, kushdo që ka veglat e kontrolluesit ka gjithashtu përgjegjësinë për të kontrolluar redaktimet e të tjerëve. Kjo gjë mund të realizohet lehtësisht duke parë ndryshimet më të fundit me anë të një shtypjeje te butoni majtas që lexon ''Ndryshimet më të fundit''. Një mënyrë tjetër për ta realizuar këtë gjë, është me anë të faqes [https://sq.wikipedia.org/wiki/Speciale:PendingChanges këtu] e cila gjendet te ''Faqet speciale''. Faqja e mësipërme liston të gjitha faqet me ndryshime në pritje sipas kohës që ato janë kryer. Aktualisht, ''Wikipedia'' ka 148 kontrollues e megjithatë së shpejti do të kapim numrin e 500 faqeve me ndryshime në pritje nëse nuk fillohet kontrollimi masiv i tyre. Faqet me më shumë kohë në pritje kanë rreth 1 muaj aty. Nëse për 1 muaj bëhen rreth 500 faqe me ndryshime në pritje atëherë kuptohet që procesi i mirëmbajtes është një proces i cili duhet të jetë i vazhdueshëm pasi mund të dalë jashtë kontrollit me shpejtësi. Ju lutem, ndihmoni të kontrollojmë ndryshimet në pritje dhe ç'është më e rëndësishmja, ndihmoni të ndërgjegjësojmë vullnetarët kontrollues në komunitetin tonë për privilegjet e përgjegjësitë që ata kanë. Konsideroni gjithashtu mundësinë e vendosjes së stampës <nowiki>{{Kontrollues topicon}}</nowiki> në faqen tuaj të përdoruesit për të treguar gjendjen tuaj si kontrollues si dhe për të bërë më të lehtë gjetjen dhe kontaktimin tuaj nga komuniteti në rast nevoje. Për çdo pyetje në lidhje me procesin e kontrollimit apo të vendosjes së stampës mos ngurroni të më shkruani në faqen time të diskutimeve. - [[Përdoruesi:Berishasinan|Berishasinan]] ([[Përdoruesi diskutim:Berishasinan|diskutimet]]) 24 maj 2019 16:02 (CEST) == Vota pro == Ktrimi991, deshiroj te te falenderoj perzemersisht per voten pro qe dhate ne kandidimin tim per administrator, dhe aryseja juaj qe dhate eshte e njejta qe kisha edhe une. Te falenderoj qe me kuptove refletikimin tim dhe gabimet ne te kaluaren i perkasin te kaluares. Pune te mbare :)– [[Përdoruesi:Sadsadas|Sadsadas]] ([[Përdoruesi diskutim:Sadsadas|diskutimet]]) 4 gusht 2019 11:17 (CEST) :Pershendetje {{ping|Sadsadas}}. Mbeshtetjen e komunitetit ti e meriton. E kam pare prej kohesh punen tende te mire ne sq.wiki dhe ne en.wiki, dhe editoret e tjere qe po mbeshtesin kandidimin tend me siguri e kane vene re. Edhe une te uroj pune te mbare :) [[Përdoruesi:Ktrimi991|Ktrimi991]] ([[Përdoruesi diskutim:Ktrimi991|diskutimet]]) 7 gusht 2019 23:09 (CEST) ::Gjithashtu {{ping|Sadsadas}} do te ishte mire nqs do kishim kontakt me email. Çdo editor ka te drejte te vendose nje adrese emaili ne Preferences per te patur mundesine per te shkembyer emaile me editoret e tjere. Te pershendes, [[Përdoruesi:Ktrimi991|Ktrimi991]] ([[Përdoruesi diskutim:Ktrimi991|diskutimet]]) 30 gusht 2019 17:32 (CEST) ::: Konfirmoje me nje thanks nese e pe mesazhin :) – [[Përdoruesi:Sadsadas|Sadsadas]] ([[Përdoruesi diskutim:Sadsadas|diskutimet]]) 30 gusht 2019 22:24 (CEST) == Redaktimi ne faqen e diskutimit == Pershendetje Ktrimi, te falenderoj per redaktimin te faqja e diskutimit tim. Te them te drejten nk e kisha pare fare qe ky ip kishte bere kete shkrim te faqja ime. Ketij i ktheva nje redaktim vandalizem q kishte bere qe nga nentori ne nje faqe futbolli dhe e ofendova m duket prandaj m tha ashtu. Gjithsesi edhe nje here faleminderit. :) – [[Përdoruesi:Sadsadas|Sadsadas]] ([[Përdoruesi diskutim:Sadsadas|diskutimet]]) 14 shkurt 2020 15:10 (CET) :Hey {{ping|Sadsadas}} prandaj Wiki eshte pune ne grup. Kushedi cfare accounti ka pasur personi i IP para se te merrte block. Te pershendes :) [[Përdoruesi:Ktrimi991|Ktrimi991]] ([[Përdoruesi diskutim:Ktrimi991|diskutimet]]) 26 shkurt 2020 23:41 (CET) == Regarding a hoax article on Albanian Wikipedia == Hello :) Hope you're doing well today. I'm looking through the list of [[en:Wikipedia/List of hoaxes on Wikipedia]] to make sure hoax articles aren't present on some foreign language versions of Wikipedia. Through this searching, I found that the hoax article [[Hasan Masurica]], which was deleted from the English Wikipedia due to it being a hoax in 2018 (see [[en:Wikipedia:Articles for deletion/Hasan Masurica]]) still exists here on the Albanian wiki. Since I don't speak Albanian, I'm asking you if you can please go through the proper processes to get this article removed. Thanks! :) [[Përdoruesi:Wizzito|Wizzito]] ([[Përdoruesi diskutim:Wizzito|diskutimet]]) 22 maj 2021 23:19 (CEST) == Emri == Pershendethe ktrim. Doja te me beje nje nder meqe nk kam shum njohuri ne kete fushe. Doja te beje nje levizje te artikulli [[Edin Xheko]] dhe ti vendosesh emrin origjinal Edin Džeko. Ka qen nje turk q i ka ndryshuar jo vetem kete artikull por edhe shum te tjere. Un u perpoqa ta beja por dilte redirected. Te lutem me ndihmo. Faleminderit. [[Përdoruesi:Sadsadas|Sadsadas]] ([[Përdoruesi diskutim:Sadsadas|diskutimet]]) 24 janar 2022 18:01 (CET) [[Përdoruesi:Sadsadas|Sadsadas]], 24 janar 2022 :{{ping|Sadsadas}} {{done}} [[Përdoruesi:Ktrimi991|Ktrimi991]] ([[Përdoruesi diskutim:Ktrimi991|diskutimet]]) 25 janar 2022 19:43 (CET) ::Te falenderoj nga zemra. Jan ende disa arikuj te tjere qe jan "shqiptarizuar". Meqe un nk i kam pajisjet e duhura per ti mirmbajtur vete, te kerkoj miqesisht qe ti mbikqyresh. Dhe nese sheh ndonje ta ndryshosh sic bere me kte. Faleminderit. [[Përdoruesi:Sadsadas|Sadsadas]] ([[Përdoruesi diskutim:Sadsadas|diskutimet]]) 26 janar 2022 17:38 (CET) [[Përdoruesi:Sadsadas|Sadsadas]], 26 janar 2022, 11:38 ACT :::OK, sa here te kesh nevoje per ndihme ketu me ke :) [[Përdoruesi:Ktrimi991|Ktrimi991]] ([[Përdoruesi diskutim:Ktrimi991|diskutimet]]) 26 janar 2022 18:13 (CET) == Question regarding forum == Greetings. I hope this finds you well. I writing to you because you were listed in the [[Wikipedia:Ambasadat|embassy]]. I wanted to ask whether there is a forum page on the Albanian Wikipedia where users can post topics independently of any specific article discussion (similar to [[:el:Βικιπαίδεια:Αγορά|this page]], whose equivalent in this Wikipedia essentially redirects to the embassy). I'm part of a team working with Mozilla to collect Gheg Albanian speech data, as part of the [https://commonvoice.mozilla.org/spontaneous-speech/beta/ Common Voice] project, and we thought that there could be Gheg speakers in the Albanian Wikipedia community who could help. Where would be appropriate for me to post this? Thanks for any help. :) [[Përdoruesi:Mss aln|Mss aln]] ([[Përdoruesi diskutim:Mss aln|diskutimet]]) 14 mars 2025 11:42 (CET) :Hi [[Përdoruesi:Mss aln|Mss aln]]. I see you have already posted at [[Wikipedia:Kuvendi]], which is the right place in this case. If you need something else, don't hesitate to ask. Cheers, [[Përdoruesi:Ktrimi991|Ktrimi991]] ([[Përdoruesi diskutim:Ktrimi991|diskutimet]]) 16 mars 2025 01:02 (CET) ::Thank you. Yes Klein Muçi directed me there earlier. [[Përdoruesi:Mss aln|Mss aln]] ([[Përdoruesi diskutim:Mss aln|diskutimet]]) 16 mars 2025 01:05 (CET) == Aktiviteti i kontrolluesve == :Përshëndetje, [https://sq.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Kuvendi#Kontrolli%20i%20ndryshimeve%20n%C3%AB%20pritje sipas rregullores së përditësuar] për menaxhimin e privilegjeve të kontrolluesve, po kryhet rivlerësimi periodik i aktivitetit të përdoruesve. :Si pjesë e procesit standard, ju jepet një afat reflektimi prej 30 ditësh nga dita e marrjes së këtij njoftimi. Brenda këtij afati, nëse nuk keni përmbushur kriterin minimal ju mund të rritni aktivitetin tuaj në mënyrë që të përputhet me kërkesat e reja të rregullores. :Pas përfundimit të periudhës së reflektimit, do të kryhet auditimi përfundimtar. Nëse kriteret e aktivitetit nuk janë përmbushur deri atëherë, privilegjet e kontrolluesit do të hiqen automatikisht, në përputhje me rregulloren. :Ky proces ka për qëllim të sigurojë funksionimin e qëndrueshëm të sistemit të kontrollit dhe mbajtjen e numrit të ndryshimeve në pritje në nivel të ulët. :Faleminderit për mirëkuptim dhe kontributin tuaj. - [[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] ([[Përdoruesi diskutim:Leutrim.P|diskutimet]]) 15 dhjetor 2025 07:15 (CET) ::Përshëndetje [[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]]. Nuk jam më aktiv ne sqwiki, tani merrem vetëm me enwiki. Prandaj privilegji i kontrolluesit duhet të më hiqet. [[Përdoruesi:Ktrimi991|Ktrimi991]] ([[Përdoruesi diskutim:Ktrimi991|diskutimet]]) 17 dhjetor 2025 00:55 (CET) == https://en.wikipedia.org/wiki/Battle_of_Kosovo == Pershendetje, Te lutem rikthe materialin e [https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Battle_of_Kosovo&oldid=1366004660 fshire] tek InfoBox https://en.wikipedia.org/wiki/Battle_of_Kosovo nga perdoruesi Griboski. Ne [https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Talk:Battle_of_Kosovo&oldid=1314716313#Request_for_comment RfC] me te fundit u vendos qe te mbahej info por ai e fshiu me pretendimin e nje RfC me te vjeter. [[Speciale:Kontributet/&#126;2026-45235-28|&#126;2026-45235-28]] ([[Përdoruesi diskutim:&#126;2026-45235-28|talk]]) 17 gusht 2026 13:41 (CEST) :injoroje, gabimi im [[Speciale:Kontributet/&#126;2026-44975-30|&#126;2026-44975-30]] ([[Përdoruesi diskutim:&#126;2026-44975-30|talk]]) 17 gusht 2026 13:54 (CEST) 4tv215095wix4mk740mvks22yfeb1qg 0 120991 3026179 2854149 2026-08-16T13:26:50Z ~2026-44723-88 191678 /* Filmografia */ 3026179 wikitext text/x-wiki '''Kristaq Skrami''' u lind më 16 gusht 1956 në Vlorë dhe është një aktor shqiptar. Ka luajtur në shumë filma. Vitet e fundit ka qenë edhe Drejtori i Teatrit Kombëtar në Tiranë. ==Filmografia== [[Në prag të lirisë]] 1981 ... Astriti [[Në kufi të dy legjendave]] 1981... Viktori [[Gracka (film)]] 1983 ... Radiotelegrafisti [[Lundrimi i parë]] 1984 ... Petriti [[Duaje emrin tënd]] 1984 ... Agroni [[Një jetë më shumë]] 1986 ... Arshini [[Botë e padukshme]] 1987 ... Gjergji [[Pranvera s'erdhi vetëm]] 1988 ... Sokoli [[Jeta në duart e tjetrit]] 1990 ... Fred Bani Vendimi 1984 Ne fillim te veres 1976 [[Kategoria:Biografi shqiptare]] [[Kategoria:Njerëz që jetojnë]] h9jy44iqkitk4fam99204jlnxfascie 0 139348 3026279 2357732 2026-08-17T09:21:04Z Smallem 126080 Njësim me enwiki: të dhënat e arkës kalojnë te {{Infobox film}} (gross/budget); heqja e tabelës lokale përmes Claude AI 3026279 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name = The Karate Kid | image = Karate kid ver2.jpg | titulli = '''Posteri teatral i Karate Kid''' | released = {{F|2010}} | director = [[Harald Zwart]] | producer = [[Will Smith]] <br /> Jerry Weintraub | writer = [[Robert Mark Kamen]] | kallëzuesi = [[Columbia Picuters]] | starring = [[Jaden Smith]] <br /> [[Jackie Chan]] <br /> [[Wenwen Han]] <br /> [[Taraji Hanson]] <br /> [[Zhenwei Wang]] <br /> [[Yu Rongguang]] | music = [[James Homer]] | cinematography = [[Roger Pratt]] | editing = [[Kevin Stermer]] | distributor = [[Columbia Pictures]] <br />[[Overbrook Entertainment]] | released = [[11 qershor]] {{F|2010}} | runtime = 140 min. | country = {{USA}} dhe [[Kina]] | language = Anglisht,[[Gjuha kineze]] | I_parapritur_nga = | I_ndjekur_nga = | webfaqja = | amg_id = | imdb_id = http://www.imdb.com/title/tt1155076/ | gross = 821'708'551 [[$]] <ref name=Mojo>{{mojo titull|id=spiderman|titulli=Spider-Man}}</ref> | budget = 139'000'000 $ <ref name=Mojo/><ref name=TheNumbers>[http://www.the-numbers.com/movies/2002/SPIDR.php '''Spider-Man'''] në [http://www.the-numbers.com The Numbers]</ref> }} '''The Karate Kid''' është film amerikan i realizuar ne vitin 2010 film i zhandrit te arteve marciale dhe remake i filmit Karate Kid u xhirua në vitin 1984. ky film drejtohet nga regjisori norvegjez [[Harald Zwart]] dhe producent [[Will Smith]],[[James Lassiter]] dhe bashkortja e Will Smith-it dhe me skenarsit [[Chirospher Murphey]] dhe me histori te Robert Mark Kamen. Në film luajnë aktor te njohur si [[Jackie Chan]],[[Jaden Smith]],[[Wenwen Han]],[[Taraji Hanson]] etj... Filmi bën fjal për 12 vjeqarin me emrin Dre Parker kur ai me të ëmën shpërngulet nga [[Detroit]] në [[Pekini|Pekin]]. ==Historiku== 12-vjeçari Dre Parker dhe Sherry nëna e tij shpërngulen nga [[Detroit]] në [[Pekin]] pas gjetjes së një transferim të punës. Dre zhvillon një dëshirë të fortë për një violinist i ri, Maj Ying, i cili reciprocates vëmendjen e tij, por Cheng, një rebel kung fu ogur familja e të cilit është afër Mei Ying-së, përpjekjet për t'i mbajtur ata larg nga Dre rrahur, dhe më vonë në shkollë bullies atë. Gjatë sulmit, zoti Han, vjen në ndihmë Dre-së, duke zbuluar veten si një mjeshtër kung fu Pas lëndimeve Han mends Dre-së duke përdorur zjarrin hedhje kupash, Dre pyet nëse zoti Han mund të mësojë atij kung fu. Han refuzon, por i plotëson mësues Cheng Li-së, Master, për të bërë paqe. Li, i cili mëson nxënësit e tij për të treguar asnjë mëshirë për armiqtë e tyre, sfidat Dre në një luftë me Cheng. Han Li thotë se në qoftë se Dre nuk ka treguar deri gjatë turneut ai personalisht do të sjellë dhimbje në Han dhe Dre. Dre është tronditur kur Han i tregon atij se ai do të luftojë në një turne kung fu. Han premton për të mësuar Dre "të vërtetë" kung fu. Han fillon trajnimi Dre, Han thekson se lëvizjet Dre është të mësuarit të zbatohet për jetën në përgjithësi, dhe se qetësi dhe pjekuri, jo grushte dhe pushtet, janë çelësat e vërtetë për zotërimin e arteve marciale. Si miqësia DRE me Mei Ying vazhdon, Dre bind Mei Ying për të prerë në shkollë për një ditë të fun, por kur ajo është gati vonë për audicion saj violinë e cila u mor përpara një ditë pa njohuritë e tyre, prindërit e saj e konsideron atë një ndikim të keq dhe ndalojnë saj nga shpenzimet më shumë kohë me të. Han Dre ndihmon në leximin e një shënim falje të atit Mei Ying në kineze, ai pranon dhe premton se Mei Ying do të marrë pjesë në turne për të mbështetur Dre. Në turneun, nën-besim Dre është i ngadalshëm për të arritur barazi me kundërshtarët e tij, por së shpejti fillon rrahjen e tyre dhe paradhënie për gjysmëfinale, siç bën Cheng, i cili përfundon me dhunë jashtë kundërshtarët e tij. Dre vjen deri kundër Liang, plagos rëndë. Pavarësisht insistimit Han se ai ka fituar respektin për punën e tij, Dre bind Han të ndreqë këmbën e tij duke përdorur zjarrin hedhje kupash në mënyrë që të vazhdojë. Dre kthehet në arenë, përballet Cheng. Dre jep goditje mbresëlënëse, por kundërvihet Cheng me një grevë në këmbën e lënduar Dre-së. Dre lufton për të marrë lart, dhe tenton teknikën e reflektimit për të manipuluar Cheng ndryshuar qëndrimin e tij në sulm. Cheng akuzon Dre, por Dre flips dhe kap Cheng me një goditje dënimi në kokën e tij, duke fituar turneun e së bashku me respektimin e Cheng dhe shokëve të tij. Cheng vend të Dre awards prezantuesen trofe, dhe studentët Dyluftim Dragoit përkulen te z Han. ==Luajnë== *[[Jaden Smith]] rolin si Dre Parker *[[Jackie Chan]] rolin si Mr.Han *[[Taraji Hanson]] rolin si Sherry Parker *[[Wenwen Han]] rolin si Meiying *[[Zhenwei Wang]] rolin si Cheng *[[Yu Rongguang]] rolins si Mjeshtri Li *[[Ming Xu]] rolin si Bao *[[Luke Carberry]] rolin si Harry ==Referimet== {{reflist}} ==Lidhje të jashtme== *[http://www.sonypictures.com/movies/thekaratekid/ Uebfaqja zyrtare] [[Kategoria:Filma 2010]] [[Kategoria:Filma amerikanë]] o8hhp7ukxmlv7vijj72xa1xuag3djk2 0 149512 3026200 2947286 2026-08-16T16:00:18Z InternetArchiveBot 115207 Lidhje të jashtme të shpëtuara: 1 Lidhje të jashtme të etiketuara si të vdekura: 0) #IABot (v2.0.9.5 3026200 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | name = Francesc Xavier Bultó | birth_date = [[17 maj]] [[1912]] | birth_place = [[Barcelona|Barcelonë]] | death_date = [[3 gusht]] [[1998]] | death_place = Barcelonë | profession = Inxhinier }} '''Francesk Xavier Bulto Markez''' (Francesc Xavier Bultó) (17 maj 1912<ref name="racc45a">[[#lracc|Herreros 1998]]: «1945: Cataluña» p. 94-98</ref> – 3 gusht 1998)<ref>{{Cite web|url=http://hemeroteca.lavanguardia.es/preview/1998/08/05/pagina-22/33872820/pdf.html|title=Necrológicas. Don Francisco X. Bultó Marqués|accessdate=10 dhjetor 2010|work=Hemeroteca|editor=La Vanguardia|date=5 gusht 1998|format=PDF|archive-date=29 prill 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100429103112/http://hemeroteca.lavanguardia.es/preview/1998/08/05/pagina-22/33872820/pdf.html|url-status=dead}}</ref> , u njohur si '''Paco Bultó''' (Pako Bulto), ishte një biznesmen katalunas, themelues i [[:en:Montesa Honda|Monetsa Hona-s]] (me Peter Permanyer-in) dhe Bultaco-s<ref>{{Cite book|last=Freixa|first=Elena|article=Catalunya, bressol d'èxits de dues rodes|url=http://www.ara.cat/ara_premium/cronica/Catalunya-bressol-dexits-dues-rodes_0_443355718.html|accessdate=14 mars 2011|publisher=[[Diari Ara]]|title=Edició de Premsa Periòdica ARA, SL|place=Barcelona|series=núm. 104|date=13 mars 2011|pages=30–31}}</ref>. Ai lindi në një familje borgjeze katalunase që i përkushtohej tekstilit.<ref name="gir">{{Cite web|url=http://www.tumotoverde.com/index.php?option=com_fireboard&Itemid=124&func=view&catid=2&id=335|title=Historia de Ossa|work=tumotoverde.com|url-status=dead|access-date=29 mars 2014|archive-date=4 janar 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120104064544/http://www.tumotoverde.com/index.php?option=com_fireboard&Itemid=124&func=view&catid=2&id=335}}</ref> Ai njihet si inxhinier i motoçikletave dhe dizajner.<ref>{{Cite book|chapter=45. El senyor Bultó|pages=79–80|last=Pi|first=Pere|author-link1=Pere Pi Parera|title=No tinc 200 anys. Les vivències de Pere Pi|date=1 korrik 2012|publisher=Autoedition (Service Point)|location=Barcelona|isbn=9788461590353}}</ref> Në kompaninë e parë, Permanjeri ishte biznesmeni dhe menaxheri, dhe Bluto kishte përvojë me motoçikleta. Ata prodhuan motoçikleta me [[:en: Tëo-stroke engine|motor me dy goditje]], të cilat i tejkaluan ato angleze me katër goditje. Në vitin 1958, qeveria spanjolle kërkoi disa ndërprerje nga industria dhe Permanjeri donte ta braktiste degën e sportit të motoçikletave. Bulto shpiki moton e tij të famshme “tregu ndjek flamurin katror” dhe e la kompaninë. Së bashku me disa të punësuar ai themeloi ndërmarrjen e tij të quajtur Bultaco. Modeli i parë, Bultaco Tralla 101, doli në shitje në vitin 1959. Motoçikletat u fabrikuan në fermën e familjes Bluto dhe fëmijët e tij kaluan të gjitha testet e vozitjes për çdo prototip.<ref>{{Cite web|url=http://www.elperiodicodelmotor.com/epm/articulo/exposicion-de-bultaco/1819|title=Motocicletas que perviven en el recuerdo|publisher=El Periodico del Motor|url-status=dead|access-date=29 mars 2014|archive-date=22 mars 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140322151013/http://www.elperiodicodelmotor.com/epm/articulo/exposicion-de-bultaco/1819}}</ref> ==Galeria== <gallery> File:Montesa A-45 98cc 1945 b.JPG|Montesa A-45 98cc (1945) File:Bultaco Tralla 101 125cc 1959.JPG|Bultaco Tralla 101 125cc (1959) </gallery> == Referime == <references/> {{DEFAULTSORT:Bluto, Francesk Xavier}} [[Kategoria:Spanjollë]] [[Kategoria:Lindje 1912]] [[Kategoria:Vdekje 1998]] oi4mpq4g0khewvzhpt9nih9hggf4kss 0 182693 3026267 2992791 2026-08-17T09:16:15Z ~2026-45146-73 191721 E shtove kryetarin e keshillit te petroves dhe kryetarin e shtimes 3026267 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = '''Petrovë''' | native_name = Petrova | settlement_type = Fshat | image_flag = <!-- Pa ''Skeda:'' në fillim --> | flag_link = <!-- p.sh: Flamuri i Prishtinës --> | image_seal = <!-- Pa ''Skeda:'' në fillim --> | seal_link = <!-- p.sh: Stema e Prishtinës --> | seal_size = <!-- p.sh: 50px --> | image_skyline = | image_caption = <!--Administrimi territorial--> |Rajoni = [[Rajoni i Prishtinës|Prishtinë]] |Komuna = [[Komuna e Shtimes|Shtime]] |Kryetari i Komunës = |Partia udhëheqëse = <!--Sipërfaqja dhe Demografia --> |Sipërfaqja = |Sipërfaqja urbane = |Sipërfaqja metropolitane = | population_total = | population_total_viti = 2011 |Dendësia = <!-- Të dhëna tjera--> | population_demonym = | established_date = |Krahina = |Lartësia = 604 | postal_code = |Prefiksi = |Aeroporti = | registration_plate = | website = |E-Posta = <!--Harta--> | image_map = | map_caption = | image_map_gjerësi = |CoordAddon = <!--Koordinatat Mënyra #1--> | gjer_g=42 | gjer_m=24 | gjer_s=24 | gjer_dr = N | gjat_g=21 | gjat_m=1 | gjat_s=50 | gjat_dr = E }} '''Petrovë''' është një vendbanim në komunën e [[Komuna e Shtimes|Shtimes]], [[Kosovë]]. Para vitit 1999 fshati është i njohur edhe me emrin '''Gjytezë'''. Kryetari i Këshillit të Fshatit është Alban Rashiti, por Kryetari i Shtimes është Dr.[[Qemajl Aliu]]. <!-- == Gjeografia == --> <!-- == Demografia == --> <!-- == Ekonomia == --> <!-- == Kultura == --> <!-- == Historia == --> <!-- == Lashtësia == --> == Shih dhe këtë == * [[Lista e ardhacakëve - Shtime]] <!-- == Burimet == --> {{reflist}} == Lidhje të jashtme == *[http://www.fallingrain.com/world/KV/24/Petrove.html vendndodhja] [[Kategoria:Fshatra në Kosovë]] [[Kategoria:Fshatra në Komunën e Shtimes]] {{Komuna e Shtimes}} {{KO-gjeo-cung}} d3ya58viernx3lt0iugsnghur72xyt7 0 190439 3026246 2666535 2026-08-17T04:05:49Z CommonsDelinker 1198 Materiali multimedial [[c:File:Laktaši_municipality.svg|Laktaši_municipality.svg]] u zëvendësua me materialin multimedial [[c:File:BiH_municipality_location_Laktaši.svg|BiH_municipality_location_Laktaši.svg]] nga përdoruesi [[c:User:CommonsDelinker|Common 3026246 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement <!--more fields are available for this Infobox--See Template:Infobox Settlement--> | name = Laktashi | official_name = ''Grad Laktaši''<br />Град Лакташи<br />City of Laktaši<br /> Qyteti i Laktashit | native_name = Лакташи ([[Gjuha Serbe|Sërbisht]]) | map_caption = Vendndodhja e Laktashi (komuna) në Republika Srpska | image_skyline = Orthodox church in Laktaši.jpg | image_caption = Laktaši | settlement_type = [[Lista e qyteteve të Bosnjës dhe Hercegovinës|Qytet]] | subdivision_type = Vendi | subdivision_name = {{Nowrap|{{Flag|Bosnja dhe Herzegovina}}}} | subdivision_type1 = [[Njësitë administrative të Bosnjës dhe Hercegovinës|Entiteti]] | subdivision_name1 = {{Nowrap|{{Flag|Republika Srpska}}}} | subdivision_type2 = Rajoni gjeografik | subdivision_name2 = [[Krajina boshnjake]] | leader_title = Kryetari | leader_party = [[Aleanca e Social Demokratëve të Pavarur|SNSD]] | leader_name = Miroslav Bojić | image_flag = Застава Лакташа.png | flag_size = 150px | image_shield = Laktaši (grb).svg | image_map = BiH municipality location Laktaši.svg | pushpin_map = | pushpin_label_position = bottom | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = Vendndodhja e Laktashi (qyteti) | coordinates = {{coord|44|54|33|N|17|18|06|E|region:BA|display=inline}} | area_blank1_title = Qytez | area_blank1_km2 = | area_blank2_title = Qyteti | area_blank2_km2 = 388.37 | population_as_of = Cencuzi 2013 | population_blank1_title = Urban | population_blank1 = 5879 | population_density_blank1_km2 = auto | population_blank2_title = Qyteti | population_blank2 = 34966 | population_density_blank2_km2 = auto | area_code = 51 | timezone = [[Zona Kohore e Evropës Qendrore|CET]] | utc_offset = +1 | timezone_DST = [[Ora Verore e Evropës Qendrore|CEST]] | utc_offset_DST = +2 | unit_pref = Metric | website = {{url|http://opstina-laktasi.com/}} | footnotes = | image_map1 = Laktaši-naselja.PNG }} [[File:Laktašibypopulation.png|thumb|300px|Komuna e Laktashit sipas popullsisë proporcionale me vendbanimin me popullsinë më të madhe dhe më të ulët]] [[File:Park prirode Banja Laktaši kompleks.jpg|thumb|250px|Spa Laktaši]] [[File:Mahovljanska.jpg|thumb|Laktaši - autostradë|250px]] [[File:Laktasi September 2008.jpg|thumb|right|Rrug në Laktashi]] [[File:Спортска дворана у Лакташима.jpg|thumb|right|Sallë sportive në Laktashi]] '''Laktashi''' është një qytet i [[Bosnja dhe Hercegovina|Bosnje dhe Hercegovinës]], i vendosur në entitetin [[Republika Sërbska|Republika Srpska]] . Në vitin 2013, komuna kishte një popullsi prej 34,966 banorë, ndërsa qyteti ka një popullsi prej 5,879 banorë. == Gjeografia == === Gjeografia fizike === Komuna Laktashi ndodhet në Lijevče polje, 19 km në veri të Banja Lukës. Lumi Vrbas, i cili rrjedh në mes të territorit të tij, e ndan atë në Župa (bregu i djathtë i Vrbas) dhe pjesa Potkozarsko-Lijevčanski (bregu i majtë i Vrbas). Lijevče polje, përgjatë fushave pjellore Semberiane, një pjesë gjeografike e rajonit Peripanon, është hambari kryesor i Republika Srpska. === Gjeografia politike === Komuna Laktashi ndodhet në pjesën verilindore të entitetit të Republikës Srpska në koordinatat 44°54′33″N dhe 17°18′06″L dhe kufizohet me qytetin e Banja Lukës dhe komunat e Gradiška, Srbac, Prnjavor dhe Çelinac. Komuna e Laktashi zë një sipërfaqe prej 338,37 km2 (149,95 mi katrorë). Zona e kësaj bashkie ka pasur një pozicion të favorshëm trafiku në të kaluarën, duke filluar që nga koha e romakëve, kur e ashtuquajtura "shtegu i kripës" që lidhte Salonën me Servicion. Sot, autostrada Banja Luka - Gradiška dhe Banja Luka - Doboj kalojnë nëpër komunën Laktashi, duke e lidhur komunën Laktashi me autostradën Zagreb - Beograd dhe në të ardhmen me autostradën Budapest - Ploçe. Komuna e Laktashi ka gjithashtu të vetmin aeroport ndërkombëtar në Republikën Srpska, i vendosur në veri të qytetit Laktashi, afër fshatit Mahovljani. === Klima === Komuna Laktashi ka një [[Klima kontinentale|klimë kontinentale]], me dimër të ashpër dhe verë të ngrohtë. Muaji më i ngrohtë i vitit është korriku, me një temperaturë mesatare prej 25 [[Celcius|°C]] (77 [[°F]] ). Muaji më i ftohtë i vitit është janari, kur temperaturat mesatare janë -5 [[Celcius|°C]] (23 [[°F]] ). Reshjet vjetore për komunën e Laktashi janë rreth 875&nbsp;mm. Për shkak të gjerësisë së madhe të qytetit; bie borë pothuajse çdo vit gjithashtu. Erërat e forta vijnë nga veriu dhe verilindja duke sjellë edhe shumë borë. == Demografia == Sipas rezultateve të regjistrimit të vitit 2013, komuna e Laktashi ka një popullsi prej 34,966 banorësh. ===Popullsia=== [[File:Objekat vrela termonineralne vode u slatinskom parku slatina nkd 436 (1).JPG|thumb|250px|Spa Slatina]] {| class="wikitable" ! colspan="9" |Popullsia e vendbanimeve – komuna Laktashi |- | |Vendbanime |1948 |1953 |1961 |1971 |1981 |1991 |2013 |- | |Totali |3,341 |8,239 |26,201 |25,997 |27,676 |29,910 |34,966 |- |1 |Aleksandrovac | | | | | |677 |802 |- |2 |Aleksići | | | | | |204 |216 |- |3 |Bakinci | | | | | |608 |489 |- |4 |Boškovići | | | | | |403 |378 |- |5 |Bukovica | | | | | |558 |631 |- |6 |Čardačani | | | | | |596 |659 |- |7 |Ćetojevići | | | | | |241 |202 |- |8 |Dovići | | | | | |310 |332 |- |9 |Drugovići | | | | | |876 |721 |- |10 |Glamočani | | | | | |1,612 |1,928 |- |11 |Jablan | | | | | |1,368 |2,127 |- |12 |Jakupovci | | | | | |1,180 |1,579 |- |13 |Jaružani | | | | | |550 |444 |- |14 |Kadinjani | | | | | |623 |461 |- |15 |Kobatovci | | | | | |843 |845 |- |16 |Kosjerovo | | | | | |784 |668 |- |17 |Kriškovci | | | | | |740 |577 |- |18 |'''Laktaši''' | | |1,015 |1,415 |2,607 |3,483 |5,879 |- |19 |Ljubatovci | | | | | |429 |256 |- |20 |Maglajani | | | | | |1,490 |1,596 |- |21 |Mahovljani | | | | | |877 |924 |- |22 |Malo Blaško | | | | | |591 |666 |- |23 |Milosavci | | | | | |595 |482 |- |24 |Miloševci | | | | | |345 |265 |- |25 |Mrčevci | | | | | |735 |680 |- |26 |Papažani | | | | | |469 |375 |- |27 |Petoševci | | | | | |499 |576 |- |28 |Šeškovci | | | | | |412 |310 |- |29 |Slatina | | | | | |1,153 |1,344 |- |30 |Šušnjari | | | | | |678 |713 |- |31 |Trn | | | | | |3,554 |5,544 |- |32 |Veliko Blaško | | | | | |948 |1,408 |} === Përbërja etnike === {| class="wikitable" ! colspan="8" |Përbërja etnike – qyteti Laktashi |- |Nacionaliteti |2013. |1991. |1981. |1971. |- |Totali |5,879 (100,0%) |3,483 (100,0%) |2,607 (100,0%) |1,415 (100,0%) |- |Sërb | |2,866 (82,29%) |1,879 (72,08%) |1,229 (86,86%) |- |Jugosllav | |345 (9,905%) |538 (20,64%) |11 (0,777%) |- |Të tjerë | |134 (3,847%) |75 (2,877%) |50 (3,534%) |- |Kroat | |99 (2,842%) |79 (3,030%) |77 (5,442%) |- |Boshnjak | |39 (1,120%) |15 (0,575%) |28 (1,979%) |- |Malazez | | |16 (0,614%) |15 (1,060%) |- |Maqedon | | |3 (0,115%) | |- |Shqiptar | | |2 (0,077%) |1 (0,071%) |- |Slloven | | | |4 (0,283%) |} {| class="wikitable" ! colspan="8" |Përbërja etnike – komuna Laktashi |- |Nacionaliteti |2013. |1991. |1981. |1971. |- |Totali |34,966 (100,0%) |29,832 (100,0%) |27,676 (100,0%) |25,997 (100,0%) |- |Sërb |33,462 (95,70%) |24,176 (81,04%) |21,642 (78,20%) |21,986 (84,57%) |- |Të tjerë |871 (2,491%) |1,153 (3,865%) |753 (2,721%) |707 (2,720%) |- |Kroat |521 (1,490%) |2,565 (8,598%) |2,512 (9,076%) |2,731 (10,51%) |- |Boshnjak |112 (0,320%) |408 (1,368%) |245 (0,885%) |341 (1,312%) |- |Jugosllav | |1 530 (5,129%) |2,260 (8,166%) |84 (0,323%) |- |Roma | | |192 (0,694%) | |- |Slloven | | |35 (0,126%) |106 (0,408%) |- |Malazez | | |28 (0,101%) |34 (0,131%) |- |Maqedon | | |7 (0,025%) |3 (0,012%) |- |Shqiptar | | |2 (0,007%) |5 (0,019%) |} ==Ekonomia== Tabela e mëposhtme jep një pamje paraprake të numrit total të të punësuarve të regjistruar për aktivitetin e tyre kryesor (që nga viti 2016): {| class="wikitable sortable" style="font-size:95%;" |- ! Aktiviteti ! Totali |- |Bujqësi, pylltari dhe peshkim|| align="right" |261 |- |Minierat dhe guroret|| align="right" |17 |- |Prodhimtaria|| align="right" |2,754 |- |Shpërndarja e energjisë, gazit, avullit dhe ajrit të kondicionuar|| align="right" |124 |- |Shpërndarja e ujit dhe menaxhimi i mbetjeve ujore|| align="right" |135 |- |Ndërtimi|| align="right" |925 |- |Riparim me shumicë dhe pakicë|| align="right" |2,784 |- |Transporti dhe magazinimi|| align="right" |437 |- |Hotele dhe restorante|| align="right" |365 |- |Informacioni dhe komunikimi|| align="right" |17 |- |Financa dhe sigurime|| align="right" |20 |- |Aktivitetet e pasurive të paluajtshme|| align="right" |2 |- |Aktivitete profesionale, shkencore dhe teknike|| align="right" |26 |- |Shërbime administrative dhe mbështetëse|| align="right" |5 |- |Administrata publike dhe mbrojtja|| align="right" |162 |- |Arsimi|| align="right" |225 |- |Kujdesi shëndetësor dhe puna sociale || align="right" |146 |- |Art, argëtim dhe rekreacion|| align="right" |54 |- |Aktivitete të tjera shërbimi|| align="right" |36 |- class="sortbottom" |'''Totali'''||align="right"|'''8,495''' |} ==Sporti== Ekipi më i njohur sportiv lokal është ekipi i basketbollit [[KK Igokea]] me seli në Aleksandrovac. KK Igokea është një konkurrent i rregullt në [[ABA League|Ligën rajonale të Adriatikut]] dhe një nga dy skuadrat nga Bosnja dhe Hercegovina që luajtën në [[Eurokupa e basketbollit|EuroCup]] . [[Skuader futbolli|Klubi lokal i futbollit]], [[FK Laktashi|FK Laktaši]], luan në [[Liga e Dytë e Republika Srpska|Ligën e Dytë të Republika Srpska]] . == Qytete binjake – qytete motra == Laktashi është [[Binjakëzimi|binjakëzuar]] me: *{{flagicon|MNE}} [[Komuna e Budvës|Budva]], Mali i Zi *{{flagicon|SRB}} [[Çajetina|Čajetina]], Sërbi Forma të tjera bashkëpunimi: *{{flagicon|ISR}} [[Lehavim]], Israel *{{flagicon|AUT}} [[Seiersberg-Pirka]], Austria *{{flagicon|Greqia}} [[Veria]], Greqi *{{flagicon|SRB}} [[Zrenjanin]], Sërbi ==Linqe të jashtme== {{Commons category|Laktaši}} * {{Official website|http://opstina-laktasi.com/}} * [http://www.banja-laktasi.info Banja Laktaši] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130725005054/http://banja-laktasi.info/ |date=25 korrik 2013 }} * [https://play.google.com/store/apps/details?id=sr.rs.tors.tool Laktasi Travel Guide - android aplikacija] {{Authority control}} {{Coord|44|54|33|N|17|18|06|E|region:BA_type:city|display=title}} {{DEFAULTSORT:Laktasi}} [[Kategoria:Qytetet e Republika Srpska]] 5bhym4neupbr9aey8i9gum707v81fog 0 190483 3026244 2949202 2026-08-17T03:04:06Z CommonsDelinker 1198 Materiali multimedial [[c:File:Bileća_municipality.svg|Bileća_municipality.svg]] u zëvendësua me materialin multimedial [[c:File:BiH_municipality_location_Bileća.svg|BiH_municipality_location_Bileća.svg]] nga përdoruesi [[c:User:CommonsDelinker|CommonsDel 3026244 wikitext text/x-wiki [[Skeda:BiH municipality location Bileća.svg|djathtas|parapamje|270x270px|Pozita e komunës Bileqa në Bosnje dhe Hercegovinë]] [[Skeda:Bilecko_Jezero.jpg|djathtas|parapamje|270x270px|Liqeni i Bileqes]] '''Bileqa''' është një komunë dhe vendbanim në juglindje të Hercegovinës, [[Bosnja dhe Hercegovina|Bosnje dhe Hercegovinë]].<ref name="nasbih-20044"><span class="citation web">[http://nasbih.com/opcina/20044 "NOpćina Bileća"]. ''nasbih.com''<span class="reference-accessdate">. </span></span></ref> Sipërfaqja e komunës është 632,33&nbsp;km², dhe në atë hapësirë në regjistrimin e popullsisë të vitit 1991 jetonin 13.284 banorë, ndërsa në hapësirën vendbanimit Bileqe rreth 7.568 banorë,<ref name="Fed">{{Cite web|url=http://www.fzs.ba/Podaci/nacion%20po%20mjesnim.pdf|title=Knjiga: ''Nacionalni sastav stanovništva - Rezultati za Republiku po općinama i naseljima u 1991.''|url-status=dead|access-date=18 korrik 2016|archive-date=20 maj 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090520191154/http://www.fzs.ba/Podaci/nacion%20po%20mjesnim.pdf}}</ref> dhe numri i banorëve sipas vlerësimit nga viti 2013 është 11.536 banorë. Komuna e Bileqës është në kufi me [[Mali i Zi|Malin e Zi]], në veri me Nevesinjem dhe Gackën, në perëndim me Berkoviqin dhe Lubinjen dhe në jug me [[Trebinja|Trebinjen]]. == Referime == {{Reflist|2}} == Lidhje të jashtme == * [https://web.archive.org/web/20181011214851/http://www.opstinabileca.ba/ ''Faqja zyrtare e komunës Bileqa''] * [http://mojahercegovina.com/rimske-vile-u-bileckom-selu-panik-tajna-pod-vodom/ Vilë romake në fshatin e Panik] [[Kategoria:Bosnjë dhe Hercegovinë]] ka70c8swxokw4l9mjcjx5eqaydwiu63 0 219874 3026198 2993223 2026-08-16T15:57:51Z Ehrlich91 34047 3026198 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = '''Prisovjan''' | native_name = Присовјани | settlement_type = Fshat | image_flag = <!--Pa ''Skeda:'' në fillim--> | flag_link = | image_seal = <!--Pa ''Skeda:'' në fillim--> | seal_link = |Stema_gjerësia = | image_skyline = Воздушен поглед на Присовјани.jpg | image_caption = <!--Administrimi territorial--> |Rajoni = [[Rajoni jugperëndimor (Maqedoni)|Jugperëndimor]] |Komuna = [[Komuna e Strugës|Strugë]] |Kryetari i Komunës = |Partia udhëheqëse = <!--Sipërfaqja dhe Demografia --> |Sipërfaqja = | population_total = 11 | population_total_viti = 2002 |Dendësia = <!-- Të dhëna dhe statistika --> | population_demonym = |Krahina = |Lartësia = |Zona Kohore = |Ora Verore = | postal_code = |Prefiksi = | registration_plate = | website = |E-Posta = <!--Harta--> | image_map = Republika e Maqedonisë <!--Parametri të mos ndërrohet--> | image_map_fizike = Yes | image_map = | image_map_shënimi = | map_caption = | image_map_gjerësi = |CoordAddon = <!--Koordinatat Mënyra #1--> | gjer_g=41 | gjer_m=19 | gjer_s=50 | gjer_dr =N | gjat_g=20 | gjat_m=41 | gjat_s=03 | gjat_dr =E <!--Koordinatat Mënyra #2--> |gjerësi = |gjatësi = }} '''Prisovjan''', ({{lang-mk|Присовјани/Prisovjani}}) është fshat në [[Komuna e Strugës|komunën e Strugës]], [[Republika e Maqedonisë|Maqedoni]]. <!-- == Gjeografia == --> == Demografia == Sipas regjistrimit të popullsisë së viti 2002, fshati kishte 11 banorë Maqedonas.<ref name="stat">[http://www.stat.gov.mk/Publikacii/knigaX.pdf Regjistrimi Kombëtar i Maqedonisë, 2002 (sipas etnitetit, gjinisë, përkatësisë fetare, dhe gjuhës)] {{mk}} {{en}}</ref> <!-- == Ekonomia == --> <!-- == Kultura == --> <!-- == Historia == --> <!-- == Shih edhe == --> == Burimet == {{reflist}} <!-- == Lidhje të jashtme == --> {{Komuna e Strugës}} [[Kategoria:Fshatra në Komunën e Strugës]] {{MKD-gjeo-cung}} 4uzl6bsnzlvsm0yyy36i6nojtm2rhbw 0 253211 3026262 2424848 2026-08-17T09:06:54Z Smallem 126080 Bashkëngjitje ngjyre te stilet e infobox-it për night-mode përmes Claude AI 3026262 wikitext text/x-wiki {{Italic title}} {{Infobox | above = ''Anja & Anton'' | abovestyle = background:#CCCCFF;color:#000 | label1 = Vendi i origjinës | data1 = [[Gjermania|Gjermani]] }} '''''Anja & Anton''''' ishte një seri televizive familjare gjermane transmetuar në 55 episode, 25-minutëshe në mes të dhjetorit 1997 dhe 2007. ==Shiko edhe== * [[Televizioni]] ==Lidhje të jashtme== * [https://www.imdb.com/title/tt0246352/ ''Anja & Anton''] në IMDb [[Kategoria:Televizione]] [[Kategoria:Televizione gjermane]] [[Kategoria:Seriale]] {{Cung/sandbox}} hp04cdx6ctgophm927412jmhuf5f2uo 3026268 3026262 2026-08-17T09:16:50Z Smallem 126080 Njësim me enwiki: zëvendësim i {{Infobox}} gjenerik me {{Infobox television}} përmes Claude AI 3026268 wikitext text/x-wiki {{Italic title}} {{Infobox television | name = Anja & Anton | country = [[Gjermania|Gjermani]] }} '''''Anja & Anton''''' ishte një seri televizive familjare gjermane transmetuar në 55 episode, 25-minutëshe në mes të dhjetorit 1997 dhe 2007. ==Shiko edhe== * [[Televizioni]] ==Lidhje të jashtme== * [https://www.imdb.com/title/tt0246352/ ''Anja & Anton''] në IMDb [[Kategoria:Televizione]] [[Kategoria:Televizione gjermane]] [[Kategoria:Seriale]] {{Cung/sandbox}} 9jjx5ho4y31mn536v9t0sgy0jtxwvcl 0 265447 3026228 2826529 2026-08-16T19:50:11Z Manager816 181277 +infobox 3026228 wikitext text/x-wiki {{Infobox football tournament | name = FA Community Shield | logo = | organiser = [[Federata Angleze e Futbollit]] | founded = {{Start date and age|df=yes|1908}} | abolished = | region = Angli | number of teams = 2 | current champions = [[Arsenal F.C.|Arsenal]] (titulli i 18të) | most successful club = [[Manchester United F.C.|Manchester United]] (21 tituj) | motto = | broadcasters = [[BT Sport]]<br />[[BBC Sport|BBC]] (vetëm përmbledhjen)<br>[[Lista e transmetuesëve të Kupës FA|Lista e transmetuesëve ndërkombëtar]] | website = [http://www.thefa.com/TheFACup/FACompetitions/TheFACommunityShield FA Community Shield] | current = }} '''Football Association Community Shield''' (e quajtur më parë '''Charity Shield''') është një ndeshje e përvitshme në futbollin [[Anglia|anglez]] ndërmjet klubit fitues të [[Premier League|Premier Ligës]] dhe klubit fitues të [[Kupa FA|Kupës FA]] në [[Wembley Stadium]]. Nëse fituesi i Premier Ligës ka fituar gjithashtu edhe Kupën FA, atëherë ekipi i renditur i dyti në ligë do të zërë vëndin tjetër. Kjo ndeshje njihet si superkupë nga [[Federata Angleze e Futbollit]].<ref>{{cite web|url=https://talksport.com/football/community-shield-new-penalty-shoot-out-system-be-used-wembley-chelsea-v-arsenal-clash|title=New penalty shoot-out system to be used at Wembley for Chelsea v Arsenal clash|trans-title=Sistem i ri i gjuajtjes së penalltive do të përdoret në Wembley për përplasjen Chelsea v Arsenal|publisher=Talksport|language=en|date=3 gusht 2017|accessdate=27 korrik 2019|archive-date=16 shkurt 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180216072615/https://talksport.com/football/community-shield-new-penalty-shoot-out-system-be-used-wembley-chelsea-v-arsenal-clash|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.thefa.com/news/2016/aug/07/leicester-city-manchester-united-report-070816|title=Leicester City 1-2 Manchester United|publisher=The Football Association|website=TheFA.com|language=en|date=7 gusht 2016|accessdate=27 korrik 2019}}</ref> E organizuar nga Federata Angleze, fitimet nga ndeshja shkojnë në shoqata të ndryshme bamirësie rreth vëndit. Fitimet nga biletat dhe programi i ndeshjes i shpërndahen të 124 klubeve që morën pjesë në Kupën FA nga raundi i parë, kurse një pjesë tjetër shkojnë për shoqata bamirësie dhe projekte të tyre.<ref>{{cite web|url=http://www.thefa.com/fa-community-shield/more/where-the-money-goes|title=Where the money goes|trans-title=Ku shkojnë paratë|publisher=The Football Association|language=en|accessdate=30 mars 2014}}</ref> Ky kompeticion u mbajtë për herë të parë në sezonin 1908–09, duke zëvëndësuar [[Sheriff of London Charity Shield]]. Klubi fitues në fuqi është [[Arsenal F.C.|Arsenal]], e cila mposhti [[Manchester City F.C.|Manchester City]] 3–0 në [[FA Community Shield 2026|ndeshjen e vitit 2026.]] == Referime == {{reflist}} ==Lidhje të jashtme== *[http://www.thefa.com/fa-community-shield Faqja zyrtare] te TheFA.com [[Kategoria:FA Community Shield]] 6ixdzn5qb9z3pfgttltnqky8vmysxuo 1 266887 3026184 2653837 2026-08-16T14:07:44Z InternetArchiveBot 115207 Ndryshime te burimet/lidhjet e jashtme.) #IABot (v2.0.9.5 3026184 wikitext text/x-wiki {{Përdoruesi:MajavahBot/config |archive = Diskutim:Festivali Evropian i Këngës 2011/Arkivi %(counter)d |algo = old(14d) |counter = 1 |maxarchivesize = 1M |minthreadsleft = 0 |minthreadstoarchive = 1 |archiveheader = {{Arkivi}} }} {{Arkiva|age=14|bot=MajavahBot}} {{Projekti Eurovision}} == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Festivali Evropian i Këngës 2011]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=3026183 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20100622034933/http://www.panarmenian.net/eng/culture/news/50235/RA_Public_TV_Art_Council_to_select_Eurovision_participants për lidhjen http://www.panarmenian.net/eng/culture/news/50235/RA_Public_TV_Art_Council_to_select_Eurovision_participants. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 16 gusht 2026 16:07 (CEST) iibnh6oyclhvvqmbf3q1w18ksnd5e1s 1 266956 3026201 2266866 2026-08-16T16:00:19Z InternetArchiveBot 115207 Ndryshime te burimet/lidhjet e jashtme.) #IABot (v2.0.9.5 3026201 wikitext text/x-wiki == U ndryshuan lidhjet e jashtme == Përshëndetje, redaktorë! Tani sa ndryshova 2 lidhjet e jashtme në [[Francesk Xavier Bluto]]. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1991017 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem vizitoni këtë faqe për informacione të mëtejshme. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua arkivi https://web.archive.org/web/20120104064544/http://www.tumotoverde.com/index.php?option=com_fireboard&Itemid=124&func=view&catid=2&id=335 te http://www.tumotoverde.com/index.php?option=com_fireboard&Itemid=124&func=view&catid=2&id=335 *U shtua arkivi https://web.archive.org/web/20140322151013/http://www.elperiodicodelmotor.com/epm/articulo/exposicion-de-bultaco/1819 te http://www.elperiodicodelmotor.com/epm/articulo/exposicion-de-bultaco/1819 Kur të keni mbaruar së shqyrtuari ndryshimet e mia, mund të ndiqni udhëzimet te stampa më poshtë për të rregulluar çdo problem me adresat. Gjithë të mirat!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raporto bug]])</span> 8 shtator 2019 20:45 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 2 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Francesk Xavier Bluto]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2266865 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20120104064544/http://www.tumotoverde.com/index.php?option=com_fireboard&Itemid=124&func=view&catid=2&id=335 për lidhjen http://www.tumotoverde.com/index.php?option=com_fireboard&Itemid=124&func=view&catid=2&id=335. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20140322151013/http://www.elperiodicodelmotor.com/epm/articulo/exposicion-de-bultaco/1819 për lidhjen http://www.elperiodicodelmotor.com/epm/articulo/exposicion-de-bultaco/1819. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 13 tetor 2021 08:46 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Francesk Xavier Bluto]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=3026200 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20100429103112/http://hemeroteca.lavanguardia.es/preview/1998/08/05/pagina-22/33872820/pdf.html për lidhjen http://hemeroteca.lavanguardia.es/preview/1998/08/05/pagina-22/33872820/pdf.html. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 16 gusht 2026 18:00 (CEST) naunw6546ctgzo5i72xv99ht6ymhfd8 1 267831 3026250 3018113 2026-08-17T04:19:09Z MajavahBot 122738 U arkivua 1 diskutim pa ndërveprim për më shumë se 14 ditë te faqja [[Diskutim:Lista e komunave më të populluara në vendet nordike/Arkivi 1]] 3026250 wikitext text/x-wiki {{Përdoruesi:MajavahBot/config |archive = Diskutim:Lista e komunave më të populluara në vendet nordike/Arkivi %(counter)d |algo = old(14d) |counter = 1 |maxarchivesize = 1M |minthreadsleft = 0 |minthreadstoarchive = 1 |archiveheader = {{Arkivi}} }} {{Arkiva|age=14|bot=MajavahBot}} 2pnnhu8neepjwd6yqtuyf5oit2xfr73 1 270613 3026172 2659782 2026-08-16T12:42:29Z InternetArchiveBot 115207 Ndryshime te burimet/lidhjet e jashtme.) #IABot (v2.0.9.5 3026172 wikitext text/x-wiki == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli [[KS Dinamo]]. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2004427 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua versioni i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20060508232038/http://www.albaniasoccer.com/al/index.php?topmenuitem=dinamo për lidhjen http://www.albaniasoccer.com/al/index.php?topmenuitem=dinamo. Kur të keni mbaruar së shqyrtuari ndryshimet e mia, mund të ndiqni udhëzimet te stampa më poshtë për të rregulluar çdo problem me adresat. Gjithë të mirat!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raporto bug]])</span> 15 shtator 2019 11:57 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 2 lidhje të jashtme te artikulli ''[[KS Dinamo]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2078937 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20060508232038/http://www.albaniasoccer.com/al/index.php?topmenuitem=dinamo për lidhjen http://www.albaniasoccer.com/al/index.php?topmenuitem=dinamo. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20070928125023/http://albania-sport.com/rub.php?idr=46&l=a për lidhjen http://albania-sport.com/rub.php?idr=46&l=a. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 27 shkurt 2020 21:25 (CET) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[FC Dinamo City]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=3026171 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20230320014822/https://www.flashscore.com/team/dinamo-tirana/KdZNQkgm/ për lidhjen https://www.flashscore.com/team/dinamo-tirana/KdZNQkgm/. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 16 gusht 2026 14:42 (CEST) ajf0i7gi5bapjtrrfqqgda1l5u5wexw 0 279847 3026190 2437089 2026-08-16T15:12:30Z Falemënderit 170047 added [[Category:Vepra të vendosura në Kosovë]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 3026190 wikitext text/x-wiki {{Infobox book | name = Edhe të çmendurit fluturojnë | image = | caption = | author = Mehmet Kraja | illustrator = | cover_artist = | country = | language = [[shqip]] | subject = | genre = roman | publisher = [[Shtëpia Botuese Onufri|Sh.B.Onufri]] | data_e_botimit = 2004 | pages = 174 | isbn = }} '''Edhe të çmendurit fluturojnë''', roman me autor Mehmet Kraja. Botuar në Tiranë nga "Onufri", në vitin 2004. == Për ça flet romani ? == [[Skeda:Kukumi.jpg|thumb|200px| Posteri i filmit [[Kukumi]]]] Rrëfimin shpalosës të këtij realitetit shqiptar në këtë roman autori do ta artikulojë në art përmes syrit të Kukumit të çmendur. Rrëfimin do ta nisë nga ditët e para të çlirimit të Kosovës në qershor 1999, përmes gojës së banorëve të Strehimores për të çmendurit në [[Shtime]] – Kukumit, personazh kryesor dhe të çmendurve të tjerë, anësorë; dhe personazhit të dytë për nga hapësira dhe funksioni, Balos, qenit që nuk do t’i ndahet Kukumit. Së bashku, të jithë ata, duke e gjetur veten të lirë, përpara portave të hekurta të hapura pashempash të strehimores do të shpalojnë”. Bashkë me lirinë shpërthen dhe kontaminon hapësirën edhe një ligësi, edhe për ta e papërballueshme. Krejt kjo do të artikulohet duke udhëtuar (duke u sjellë në rreth) së bashku me Kukumin dhe Balon, të cilët në letërsinë shqipe vijnë si binom donkishotian. Kukumi nuk është aspak i vetëdijshëm për asgjë, pra as për praninë e përhershme të të dy poleve – mirësi/ligësi në qenien njeri, por bredhjeve të veta, nën udhëheqjen sovrane të autorit, pa e ditur, bën po të njëjtën gjë.<ref>{{harvnb|Aliu|2012|p=21}}.</ref> == Filmi == Është realizuar një film me titullin [[Kukumi]] , i realizuar nga Kosovafilmi me regji të regjisorit të mirënjohur [[Isa Qosja]]. Ky film është shpërblyer në disa festivale të filmit nëpër botë. == Shih edhe == *[[Im atë e donte Adolfin]] *[[Qorrfermani]] == Referime == {{reflist}} == Literatura == * {{cite book|title=Letërsia e Kosovës 1953-2000|last1=Krasniqi|first1=Nysret|publisher=AIKD|year=2016|place=Prishtinë|language=sq}} * {{cite book|title=Kënaqësia e leximit|last1=Aliu|first1=Ali|publisher=ASHAK|year=2012|place=Prishtinë|language=sq}} [[Kategoria:Romane shqiptare]] [[Kategoria:Vepra të vendosura në Kosovë]] {{Mehmet Kraja}} rxy3rc9vg2eugvdafakvdf4hduabaon 0 294302 3026180 2957985 2026-08-16T13:40:01Z InternetArchiveBot 115207 Lidhje të jashtme të shpëtuara: 1 Lidhje të jashtme të etiketuara si të vdekura: 0) #IABot (v2.0.9.5 3026180 wikitext text/x-wiki {{Infobox mbretër | emri = Feisal bin Abdulaziz | lloji = Monarki | figura = King Fisal.jpg | vazhdimësia = [[Mbretërit e Arabisë Saudite|Mbreti i Arabisë Saudite]]<br>[[Mbrojtësi i Dy Xhamive të Shenjta]] | mbretërimi = 2 nëntor 1964 - 25 mars 1975 | paraardhës = [[Saud bin Abdulaziz El Saudi|Saud]] | pasardhës = [[Halid bin Abdulaziz El Saudi|Halid]] | vazhdimësian2 = [[Kryeministri i Arabisë Saudite]] | mbretërimi2 = 1962 - 25 mars 1975 | paraardhës2 = Saud | pasardhës2 = Halid | vazhdimësian3 = [[Ministria e Punëve të Jashtme të Arabisë Saudite|Ministër i Punëve të Jashtme]] | mbretërimi3 = 19 dhjetor 1930 - 22 dhjetor 1960 | paraardhës3 = Pozita u krijua | pasardhës3 = [[Ibrahim bin Abdullah Al Suwaiyel]] | emri_plotë = Feisal bin Abdulaziz bin Abdul Rahman El Saudi | shtëpia = [[Shtëpia e Saudit]] | babai = [[Ibn Saudi|Mbreti Abdulaziz]] | nëna = [[Tarfa bint Abdullah El Shejh|Tarfa bint Abdullah bin Abdullatif El Shejh]]] | data_lindjes = 14 prill 1906 | vendi_lindjes = [[Riadi|Riad]], [[Emirati i Riadit]] | data_vdekjes = 25 mars 1975 (68 vjet) | vendi_vdekjes = [[Riadi|Riad]], [[Arabia Saudite]]<ref>[https://www.history.com/this-day-in-history/king-faisal-assassinated King Faisal of Saudi Arabia assassinated] History.com</ref> | data_varrimit = 26 mars 1975 | vendi_varrimit = [[Varrezat El Oud]] }} '''Feisal bin Abdulaziz El Saudi''' ([[Gjuha arabe|Arabisht]]: فيصل بن عبدالعزيز آل سعود‎; 14 prill 1906 – 25 mars 1975) ishte [[Mbretërit e Arabisë Saudite|Mbreti i Arabisë Saudite]] dhe [[Mbrojtësi i Dy Xhamive të Shenjta]] nga 2 nëntori 1964 deri më 25 mars 1975. Feisal ishte djali i tretë i [[Ibn Saudi|Mbretit Abdulaziz]]. Nëna e tij, Tarfa, ishte anëtare e familjes [[El esh-Shejh]] e cila ka prodhuar shumë udhëheqës fetarë të shquar sauditë. Feisal u shfaq si një politikan me ndikim mbretëror nën babanë dhe vëllanë e tij [[Saud bin Abdulaziz El Saudi|Mbretin Saud]], duke shërbyer si ministër i jashtëm i fushave saudite për të gjithë, përveç dy viteve nga 1930 deri në vdekjen e tij. Ai ishte princ i kurorës pas pranimit të Saudit në vitin 1953, dhe në atë pozitë ai shpalli të jashtëligjshëm skllavërinë në Arabinë Saudite. Ai e bindi Mbretin Saud të abdikonte në favor të tij në vitin 1964 me ndihmën e anëtarëve të tjerë të [[Shtëpia e Saudit|familjes mbretërore]] dhe të afërmit të tij, myftiu i madh [[Muhamed ibën Ibrahim Al esh-Shejh]]. Feisal zbatoi një politikë të modernizimit dhe reformës. Temat kryesore të politikës së tij të jashtme ishin [[Panislamizmi|panislamizmi]], [[Antikomunzimi|antikomunizëm]] (të cilin ai e shoqëroi me [[Sionizmi|sionizmin]]), dhe [[Nacionalizmi palestinez|pro-palestinezizmi]]. Ai u përpoq të kufizonte fuqinë e zyrtarëve fetarë islamikë. Duke protestuar kundër mbështetjes që Izraeli mori nga Perëndimi, ai udhëhoqi embargon e naftës që shkaktoi [[Kriza e naftës 1973|krizën e naftës në vitin 1973]]. Feisal stabilizoi me sukses burokracinë e mbretërisë dhe mbretërimi i tij kishte popullaritet të konsiderueshëm midis arabëve sauditë megjithë reformat e tij që përballen me disa polemika. Në vitin 1975, ai u vra nga nipi i tij [[Feisal bin Musejd]]. ==Jeta e hershme dhe edukimi== Feisal bin Abdulaziz lindi në [[Riadi|Riad]] më 14 prill 1906.<ref>{{cite web|title=King Faisal Ibn Abdul Aziz Al Saud, Saudi Arabia|url=http://www.the-saudi.net/al-saud/faisal.htm|accessdate=25 qershor 2012|language=en}}</ref><ref name="kingsofk">{{cite web|title=The kings of the Kingdom|url=http://beta.mci.gov.sa/English/AboutKingdom/Pages/KingdomKings.aspx|archive-url=https://web.archive.org/web/20121022080810/http://beta.mci.gov.sa/English/AboutKingdom/Pages/KingdomKings.aspx|url-status=dead|archive-date=22 tetor 2012|work=Ministry of Commerce and Industry|language=en|accessdate=28 korrik 2012}}</ref> Ai ishte djali i tretë i [[Ibn Saudi|Mbretit Abdulaziz]] dhe djali i parë i djemve të tij i cili lindi në Riad. Nëna e tij ishte [[Tarfa bint Abdullah El Shejh|Tarfa bint Abdullah bin Abdullatif El Shejh]], me të cilin Abdulaziz ishte martuar në vitin 1902 pasi kishte kapur Riadin. Ajo ishte nga familja [[El esh-Shejh]] pasardhës të [[Muhammed bin Abdylvehhabi|Muhammed bin Abdylvehabit]].<ref>{{cite news|title=Wahhabism – A Unifier or a Divisive Element|url=http://www.thefreelibrary.com/Wahhabism+-+A+Unifier+Or+A+Divisive+Element.-a0315471423|accessdate=26 mars 2013|work=APS Diplomat News Service|language=en|date=7 janar 2013|archive-date=16 janar 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200116182904/https://www.thefreelibrary.com/Wahhabism+-+A+Unifier+Or+A+Divisive+Element.-a0315471423|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|title=The New Succession Law Preserves The Monarchy While Reducing The King's Prerogatives|url=http://www.cablegatesearch.net/cable.php?id=06RIYADH8921|accessdate=21 korrik 2013|work=Wikileaks|date=22 nëntor 2006|language=en|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131119094425/http://cablegatesearch.net/cable.php?id=06RIYADH8921|archivedate=19 nëntor 2013}}</ref> Gjyshi i nënës së Feisalit, Abdullah bin Abdullatif, ishte një nga mësuesit dhe këshilltarët kryesorë fetarë të Abdulaziz. Nëna e Feisalit vdiq më 1906 kur ai ishte gjashtë muajsh. Pas kësaj, Feisal filloi të jetonte me gjyshin e tij nga ana e nënës, Abdullah bin Abdullatif, i cili e edukoi atë, dhe gjyshen nga nëna, Haja bint Abdul Rahman El Mukbel. Feisal kishte vetëm një motër të plotë, Nura. Ajo u martua me kushëririn e saj, Halid bin Muhammed bin Abdul Rahman, i biri i [[Muhammed bin Abdul Rahman]]. Sipas Helen Chapin Metz, Feisal, dhe shumica e brezit të tij, u rrit në një atmosferë në të cilën guximi vlerësohej dhe forcohej jashtëzakonisht shumë, dhe ai u motivua nga nëna e tij për të zhvilluar vlerat e udhëheqjes fisnore. Në vitin 1919 qeveria britanike ftoi Mbretin Abdulaziz të vizitonte [[Londra|Londrën]].<ref name="hasa">{{cite web|author=Hassan Abedin|title=Abdulaziz Al Saud and the great game in Arabia, 1896-1946|language=en|url=https://kclpure.kcl.ac.uk/portal/files/2925835/397151.pdf|work=King's College|accessdate=5 shtator 2020|format=PhD Thesis|date=2003|page=146}}</ref> Ai nuk mund të shkonte, por [[Turki I bin Abdulaziz|Princi Turki]], djali i madh i Abdulaziz, u caktua si i dërguari i babait të tij.<ref name="hasa"/> Sidoqoftë, Princi Turki vdiq për shkak të [[Gripi spanjoll|gripit spanjoll]] para vizitës.<ref name="hasa"/> Prandaj, Princi Feisal u dërgua në Londër në vend të Princit Turki, duke e bërë atë të parin mbretëror të Arabisë Saudite që vizitoi [[Anglia|Anglinë]].<ref name="hasa"/> Vizita e tij zgjati për pesë muaj dhe ai u takua me zyrtarë britanikë.<ref name="Hesser2004">{{cite book|author=Leon Hesser|title=Nurture the Heart, Feed the World: The Inspiring Life Journeys of Two Vagabonds|url=https://books.google.com/books?id=CoEEwADWzeoC&pg=PA104|date=30 nëntor 2004|publisher=BookPros, LLC|language=en|isbn=978-0-9744668-8-0|page=104}}</ref> Gjatë së njëjtës periudhë, ai gjithashtu vizitoi [[Franca|Francën]], përsëri duke qenë mbreti mbretëror i Arabisë Saudite që bëri një vizitë zyrtare atje.<ref>{{cite book|author=Mark Weston|title=Prophets and Princes: Saudi Arabia from Muhammad to the Present|url=https://books.google.com/books?id=EEEFsVYLko4C&pg=PA129|date=28 korrik 2008|publisher=John Wiley & Sons|language=en|isbn=978-0-470-18257-4|page=129}}</ref> ==Eksperienca e hershme politike== Si një nga djemtë më të mëdhenj të Mbretit Abdulaziz, Princit Feisal iu dha përgjegjësi të shumta për të konsoliduar kontrollin mbi Arabinë. Pas kapjes së [[Provinca Hail|Hail]] dhe kontrollit fillestar mbi [[Provinca Asir|Asir]] në vitin 1922, ai u dërgua në këto krahina me gati gjashtë mijë luftëtarë. Ai arriti kontroll të plotë mbi Asir në fund të vitit.<ref>{{cite web|author=Mohammad Zaid Al Kahtani|title=The Foreign Policy of King Abdulaziz|url=http://etheses.whiterose.ac.uk/529/1/uk_bl_ethos_412035.pdf|work=University of Leeds|language=en|accessdate=21 korrik 2013|date=dhjetor 2004}}</ref> Princi Feisal u emërua mëkëmbës i Hixhazit më 1926 pas marrjes së babait të tij në rajon.<ref name="britannica">{{cite encyclopedia|title=Fayṣal (King of Saudi Arabia)|url=https://www.britannica.com/biography/Faysal|date=20 korrik 1998|access-date=25 dhjetor 2018|encyclopedia=Encyclopedia Britannica|language=en}}</ref> Ai shpesh këshillohej me udhëheqësit lokalë gjatë mandatit të tij.<ref name="britannica"/> Në vitin 1930 ai u bë [[Ministria e Punëve të Jashtme të Arabisë Saudite|Ministër i Punëve të Jashtme]]. Ai do të vazhdojë të mbikëqyrë politikën e jashtme saudite deri në vdekjen e tij - madje si mbret, me vetëm një ndërprerje dy-vjeçare midis viteve 1960 dhe 1962.<ref name="britannica"/> Feisal vizitoi Evropën disa herë në këtë periudhë, duke përfshirë [[Republika e dytë polake|Poloninë]] në vitin 1932 dhe [[Republika Socialiste Federale Sovjetike e Rusisë|Rusinë]] (si pjesë e [[Bashkimi Sovjetik|BRSS-së]]) në vitin 1933.<ref>{{cite journal|author=T. R. McHale|title=A Prospect of Saudi Arabia|url=https://archive.org/details/sim_international-affairs_autumn-1980_56_4/page/622|journal=International Affairs|language=en|date=vjeshtë 1980|volume=56|issue=4|pages=622–647|jstor=2618170|doi=10.2307/2618170}}</ref><ref>{{cite news|title=Seminar focuses on King Faisal's efforts to promote world peace|url=http://www.arabnews.com/node/221293|accessdate=11 gusht 2013|newspaper=Arab News|date=30 maj 2002|language=en}}</ref> Ai komandoi një fushatë gjatë [[Lufta e Parë Saudite-Jemenase|Luftës Saudite–Jemenase më 1934]], duke rezultuar në një fitore saudite. Pas ftesës së presidentit amerikan [[Franklin D. Roosevelt]], Feisal dhe Halid vizituan SHBA-në në tetor 1943.<ref name="oso">{{cite web|author=Odah Sultan Odah|title=Saudi-American relation 1968-78: A study in ambiguity|url=http://usir.salford.ac.uk/id/eprint/14829/1/D083068.pdf|work=University of Salford|language=en|accessdate=18 shtator 2020|format=PhD Thesis|date=1988}}</ref> Duke qenë se ata të dy u bënë mbretër më vonë vizita e tyre është një nga kontaktet e hershme midis Arabisë Saudite dhe SHBA.<ref name="oso"/> ==Princ i Kurorës dhe kryeministër== [[Skeda:Faisal with Haj Amin al-Husseini.jpg|parapamje|Feisal me [[Muhamed Amin al-Hyseini]]]] Me hyrjen në fron të vëllait të madh të Princit Feisal, [[Saud bin Abdulaziz El Saudi|Mbretit Saud]] , në vitin 1953, Princi Feisal u emërua princ i kurorës. Më 16 gusht 1954 Princi Feisal u bë kryeministër. Mbreti Saud filloi një program shpenzimesh që përfshinte ndërtimin e një rezidence mbretërore masive në periferi të kryeqytetit, Riad. Ai gjithashtu u përball me presion nga Egjipti fqinj, ku [[Gamal Abdel Nasser]] kishte përmbysur monarkinë në vitin 1952. Nasser ishte në gjendje të kultivonte një grup princash disidentë të udhëhequr nga [[Talal bin Abdulaziz Al Saudi|Princi Talal]], i cili u largua në Egjipt. Nga frika se politikat financiare të mbretit Saud po e çonin shtetin në prag të kolapsit dhe se trajtimi i tij i punëve të jashtme ishte i pavend, anëtarët e lartë të familjes mbretërore dhe ulematë (udhëheqja fetare) e bënë presion Saudin për të caktuar Feisalin në pozicionin e kryeministrit në vitin 1958, duke i dhënë Feisalit kompetenca të gjera ekzekutive.<ref name="EoO">{{Cite encyclopedia|url=http://lexicorient.com/e.o/faisal.htm|title=King Faisal|encyclopedia=LookLex Encyclopaedia|language=en|access-date=16 shtator 2019|archive-date=12 tetor 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171012095316/http://lexicorient.com/e.o/faisal.htm|url-status=dead}}</ref> Pasoi një luftë për pushtet midis mbretit Saud dhe princit të kurorës Feisal dhe më 18 dhjetor 1960, princi Feisal dha dorëheqjen si kryeministër në shenjë proteste, duke argumentuar se mbreti Saud po zhgënjente reformat e tij financiare. Mbreti Saud mori përsëri fuqitë e tij ekzekutive dhe, pasi nxiti Princin Talal të kthehej nga Egjipti, e emëroi atë si ministër të financave në korrik 1958.<ref>{{Cite web|url=https://www.mof.gov.sa:443/en/about/Pages/previousministers.aspx|title=About Ministry of Finance|work=www.mof.gov.sa|language=en}}</ref><ref>Vassiliev, Alexei. (1998). ''The History of Saudi Arabia'', London, UK: Al Saqi Books, p. 358</ref> Në vitin 1962, megjithatë, Princi Feisal mblodhi mbështetjen e mjaftueshme brenda familjes mbretërore për të instaluar veten si kryeministër për herë të dytë. Më pak se një muaj para kësaj ngjarje Princi Feisal dhe [[Presidenca e John F. Kennedy|administrata e Kennedy]] zhvilluan një takim të fshehtë më 4 tetor 1962. Në vitin 1963 Princi Feisal themeloi stacionin e parë televiziv të vendit, megjithëse transmetimet aktuale nuk do të fillonin për dy vjet të tjerë.<ref>{{cite news|title=A history of treason – King Faisal bin Abdulaziz bin Abdul Rahman Al&nbsp;Saud|url=http://www.islamtimes.org/vdcammnew49naw1.tgk4.html|accessdate=5 nëntor 2014|work=Islam Times|language=en|date=22 maj 2014|archive-date=6 nëntor 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141106042924/http://www.islamtimes.org/vdcammnew49naw1.tgk4.html|url-status=dead}}</ref> Princi i Kurorës Feisal ndihmoi në themelimin e [[Universiteti islam i Medinës|Universitetit Islamik të Medinës]] në vitin 1961. Në vitin 1962 Princi Feisal ndihmoi në themelimin e [[Lidhja Botërore e Myslimanëve|Lidhjes Botërore Myslimane]], një bamirësi në të gjithë botën, për të cilën [[Shtëpia e Saudit|familja mbretërore]] saudite thuhet se ka dhuruar më shumë se një miliard dollarë.<ref name="Bronson">{{cite journal|author=Rachel Bronson|title=Rethinking Religion: The Legacy of the US–Saudi Relationship|journal=The Washington Quarterly|language=en|year=2005|volume=28|issue=4|pages=121–137|url=http://www.mafhoum.com/press8/249P5.pdf|doi=10.1162/0163660054798672|s2cid=143684653}}</ref> ==Lufta me Mbretin Saud== Lufta me mbretin Saud vazhdoi në prapavijë gjatë kësaj kohe. Duke përfituar nga mungesa e mbretit në vend për arsye mjekësore në fillim të vitit 1963, Feisal filloi të grumbullojë më shumë pushtet për veten e tij. Ai largoi shumë nga besnikët e Saudit nga postet e tyre dhe caktoi princër të një mendjeje në pozicionet kryesore ushtarake dhe të sigurisë, siç ishte vëllai i tij [[Abdullah bin Abdulaziz El Saudi|Princi Abdullah]], të cilit i dha komandën e [[Garda Kombëtare e Arabisë Saudite|Gardës Kombëtare]] në vitin 1962. Pas kthimit të Mbretit Saud, Princi Faisal kërkoi që ai të bëhej regjent dhe që Mbreti Saud të reduktohej në një rol thjesht ceremonial. Në këtë, ai kishte mbështetjen thelbësore të ulemave (dijetarëve elitë islamikë), duke përfshirë një fetva (dekret) të lëshuar nga myftiu i madh i Arabisë Saudite, një i afërm i Princit Faisal nga ana e nënës së tij, duke i bërë thirrje mbretit Saud që të bashkohej me të kërkesat e vëllait.<ref>Wynbrandt, James, ''A Brief History of Saudi Arabia'', New York: Facts on File, Inc., 2004, p. 225</ref> Mbreti Saud refuzoi, megjithatë, dhe bëri një përpjekje të fundit për të rimarrë fuqitë ekzekutive, duke e çuar Princin Feisal të urdhërojë Gardën Kombëtare të rrethonte pallatin e Mbretit Saud. Besnikët e tij ishin më të shumtë dhe më të shumtë, mbreti Saud u tërhoq dhe më 4 mars 1964, Princi Feisal u emërua regjent. Një takim i pleqve të familjes mbretërore dhe ulemave u thirr më vonë atë vit, dhe një fetva e dytë u dekretua nga myftiu i madh, duke i bërë thirrje mbretit Saud të hiqte dorë nga froni në favor të vëllait të tij. Familja mbretërore mbështeti fetvanë dhe menjëherë informoi mbretin Saud për vendimin e tyre. Mbreti Saud, tashmë i mbaruar nga të gjitha fuqitë e tij, u pajtua dhe Princi Feisal u shpall mbret më 2 nëntor 1964.<ref name="EoO"/><ref name="vas366"/> Saud pastaj shkoi në internim, duke gjetur strehim në Egjipt para se të vendosej përfundimisht në Greqi. ==Marrëdhëniet e huaja== [[Skeda:Arrival ceremony welcoming King Faisal of Saudi Arabia 05-27-1971.jpg|right|thumb|Mbreti Feisal, Presidenti amerikan [[Richard Nixon]] dhe gruaja e tij [[Pat Nixon]] (27 maj 1971)]] Si mbret, Feisal vazhdoi aleancën e ngushtë me Shtetet e Bashkuara të filluar nga babai i tij dhe u mbështet shumë në SHBA për armatosjen dhe trajnimin e forcave të tij të armatosura. Mbreti Feisal ishte [[Antikomunizmi|antikomunist]]. Ai refuzoi çdo lidhje politike me [[Bashkimi Sovjetik|Bashkimin Sovjetik]] dhe vendet e tjera të bllokut komunist, duke pretenduar të shihte një papajtueshmëri të plotë midis komunizmit dhe Islamit. Vizita e parë zyrtare e mbretit Faisal në SHBA ishte në qershor 1966. Midis 23 dhe 25 Shtator 1969, Mbreti Feisal thirri një konferencë në [[Rabati|Rabat]], Marok, për të diskutuar sulmin me zjarr mbi [[Mesxhidi Aksa|Xhaminë El Aksa]] që kishte ndodhur një muaj më parë. Udhëheqësit e 25 shteteve myslimane morën pjesë dhe konferenca bëri thirrje që [[Izraeli]] të hiqte dorë nga territori i pushtuar në vitin 1967. Konferenca ngriti gjithashtu [[Organizata e Bashkëpunimit Islam|Organizatën e Bashkëpunimit Islamik]] dhe premtoi mbështetjen e saj për palestinezët. Pas vdekjes së Nasser në vitin 1970, mbreti Feisal u afrua me presidentin e ri të Egjiptit, [[Enver es-Sadat]], i cili vetë po planifikonte një prishje me Bashkimin Sovjetik dhe një lëvizje drejt kampit pro-amerikan. Gjatë [[Lufta Yom Kippur|Luftës Arabe–Izraelite të vitit 1973]], të nisur nga Sadat, Mbreti Feisal tërhoqi naftën saudite nga tregjet botërore, në shenjë proteste për mbështetjen perëndimore për Izraelin gjatë konfliktit. Ky veprim rriti çmimin e naftës dhe ishte forca kryesore pas krizës së naftës në vitin 1973. Do të ishte akti përcaktues i karrierës së Mbretit Feisal dhe e fitoi atë prestigj të qëndrueshëm midis shumë arabëve dhe myslimanëve në të gjithë botën. Në vitin 1974 ai u emërua Njeriu i Vitit i revistës ''[[Time (revistë)|Time]]'', dhe e papritura financiare e gjeneruar nga kriza nxiti bumin ekonomik që ndodhi në Arabinë Saudite pas vdekjes së tij. Të ardhurat e reja nga nafta lejuan gjithashtu që Feisal të rrisë shumë ndihmën dhe subvencionet e filluara pas [[Lufta Gjashtë Ditëshe|Luftës Gjashtë Ditore]] të vitit 1967 për Egjiptin, Sirinë dhe [[Organizata Çlirimtare e Palestinës|Organizatën Çlirimitare të Palestinës]]. Është një besim i zakonshëm në Arabinë Saudite dhe në botën e gjerë arabe, që embargoja e naftës e Mbretit Feisal ishte shkaku i vërtetë i vrasjes së tij, përmes një komploti perëndimor.<ref>[[Mohammed Hassanein Heykal]], "The Saudi Era" (in Arab Reports and Analysis), ''Journal of Palestine Studies'', Vol. 6 (4).(Summer, 1977), p. 160. Retrieved via JSTOR [https://www.jstor.org/stable/2535788]</ref><ref>{{cite web|author=Fred Halliday|title=Political killing in the cold war|url=http://www.opendemocracy.net/globalization/cold_war_2753.jsp|work=Open Democracy|language=en|accessdate=17 korrik 2013|date=11 gusht 2005|archive-date=13 qershor 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180613062559/https://www.opendemocracy.net/globalization/cold_war_2753.jsp|url-status=dead}}</ref> ==Vrasja== Më 25 mars 1975 Mbreti Feisal u qëllua bosh dhe u vra nga gjysmë-djali i vëllait të tij, [[Feisal bin Musejd]], i cili sapo ishte kthyer nga Shtetet e Bashkuara. Vrasja ndodhi në një ''[[Mexhlis|mexhlis]]'' (fjalë për fjalë 'një vend për t'u ulur'), ​​një ngjarje ku mbreti ose udhëheqësi u hap vendbanimin e tij qytetarëve për të hyrë dhe për të kërkuar mbretin.<ref>{{cite book|author=James Wynbrandt|title=A Brief History of Saudi Arabia|url=https://books.google.com/books?id=eZkIXdsZpPsC&pg=PA182|year=2010|publisher=Infobase Publishing|language=en|isbn=978-0-8160-7876-9|page=236}}</ref> Në dhomën e pritjes, Princi Feisal bisedoi me përfaqësuesit e Kuvajtit të cilët gjithashtu prisnin të takonin Mbretin Feisal. Kur Princi shkoi ta përqafonte, mbreti Faisal u përkul për të puthur nipin e tij në përputhje me zakonin saudit. Në atë çast, Princi Faisal nxori një pistoletë dhe e qëlloi. Gjuajtja e parë goditi mjekrën e mbretit Faisal dhe e dyta i kaloi në vesh. Një truproje goditi Princin Feisal me një shpatë të mbështjellë. Ministri i naftës [[Ahmed Zeki Jamani|Zaki Jamani]] bërtiti vazhdimisht për të mos vrarë princin.<ref name="25march">{{cite news|title=1975: Saudi's King Faisal assassinated|url=http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/march/25/newsid_4233000/4233595.stm|accessdate=17 korrik 2013|work=BBC|date=25 mars 1975|language=en}}</ref> Mbreti Feisal u dërgua shpejt në një spital. Ai ishte akoma gjallë ndërsa mjekët i masazhuan zemrën dhe i dhanë një transfuzion gjaku. Përpjekjet e tyre ishin të pasuksesshme dhe mbreti Feisal vdiq pak më vonë. Si para dhe pas sulmit princi u raportua të ishte i qetë. Pas vrasjes, Riadi kishte tre ditë zie, gjatë të cilave të gjitha aktivitetet qeveritare u pezulluan.<ref name="25march"/> Një teori për vrasjen ishte hakmarrja për vdekjen e Princit Halid bin Musejd, vëllait të Princit Feisal bin Musejd. Mbreti Feisal vendosi reforma moderne dhe sekulare që çuan në instalimin e televizionit, i cili provokoi protesta të dhunshme, njëra prej të cilave drejtohej nga Princi Halid, i cili, gjatë një sulmi në një stacion televiziv në vitin 1966, u qëllua për vdekje nga një polic. Princi Feisal, i cili u kap direkt pas sulmit, në fillim u shpall zyrtarisht i çmendur, por pas gjykimit një panel i ekspertëve mjekësorë sauditë vendosën që ai ishte i arsyeshëm kur ai qëlloi mbretin. Gjykata e lartë fetare e kombit e dënoi atë për vrasje të mbretit dhe e dënoi me ekzekutim. Atij [[Dënimi me vdekje në Arabinë Saudite|iu pre koka]] në [[Sheshi Deera|sheshin publik]] në [[Riadi|Riad]].<ref name="25march"/> Trupi i mbretit Feisal u varros në [[Varrezat El Oud|varrezat El Oud]] në Riad më 26 mars 1975.<ref>{{cite news|author=Abdul Nabi Shaheen|title=Sultan will have simple burial at Al Oud cemetery|url=http://gulfnews.com/news/gulf/saudi-arabia/sultan-will-have-simple-burial-at-al-oud-cemetery-1.916706|accessdate=29 korrik 2012|newspaper=Gulf News|date=23 tetor 2011|language=en|archive-date=4 shtator 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120904023212/http://gulfnews.com/news/gulf/saudi-arabia/sultan-will-have-simple-burial-at-al-oud-cemetery-1.916706|url-status=dead}}</ref><ref name="tu">{{cite news|last=Ross|first=Michael|title=Brother of murdered King assumes throne|url=https://news.google.com/newspapers?id=eLdGAAAAIBAJ&pg=2446,3774094|accessdate=2 gusht 2012|newspaper=Times Union|date=26 mars 1975|language=en}}</ref> Pasardhësi i tij, Mbreti Halid, qau mbi trupin e tij në varrimin e tij.<ref>Ludington, Nick. (24 March 1975) [https://news.google.com/newspapers?id=VbsdAAAAIBAJ&sjid=2EYEAAAAIBAJ&pg=6896,4366537 Public Execution Expected.] ''Daily News'' [Bowling Green, Kentucky], p. 5.</ref> == Referime == {{reflist}} [[Kategoria:Lindje 1906]] [[Kategoria:Vdekje 1975]] [[Kategoria:Mbretërit e Arabisë Saudite]] [[Kategoria:Kryeministrat e Arabisë Saudite]] [[Kategoria:Ministra të Jashtëm të Arabisë Saudite]] [[Kategoria:Ministra të Financave të Arabisë Saudite]] [[Kategoria:Princat e Kurorës të Arabisë Saudite]] [[Kategoria:Bijtë e Ibn Saudit]] deza9l4y9c88ez75nss0dsw78269yr8 1 299097 3026252 3018319 2026-08-17T04:21:54Z MajavahBot 122738 U arkivua 1 diskutim pa ndërveprim për më shumë se 14 ditë te faqja [[Diskutim:Nirmala Joshi/Arkivi 1]] 3026252 wikitext text/x-wiki {{Përdoruesi:MajavahBot/config |archive = Diskutim:Nirmala Joshi/Arkivi %(counter)d |algo = old(14d) |counter = 1 |maxarchivesize = 1M |minthreadsleft = 0 |minthreadstoarchive = 1 |archiveheader = {{Arkivi}} }} {{Arkiva|age=14|bot=MajavahBot}} fahkjmwb2yvjg1ut7tqp820o05q1uj9 1 301545 3026181 2744551 2026-08-16T13:40:01Z InternetArchiveBot 115207 Ndryshime te burimet/lidhjet e jashtme.) #IABot (v2.0.9.5 3026181 wikitext text/x-wiki == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Feisal bin Abdulaziz Al Saudi]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2209518 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20171012095316/http://lexicorient.com/e.o/faisal.htm për lidhjen http://lexicorient.com/e.o/faisal.htm. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 20 mars 2021 13:55 (CET) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Feisal bin Abdulaziz Al Saudi]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2446757 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20180613062559/https://www.opendemocracy.net/globalization/cold_war_2753.jsp për lidhjen http://www.opendemocracy.net/globalization/cold_war_2753.jsp. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 7 maj 2022 18:14 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Feisal bin Abdulaziz Al Saudi]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2736359 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20120904023212/http://gulfnews.com/news/gulf/saudi-arabia/sultan-will-have-simple-burial-at-al-oud-cemetery-1.916706 për lidhjen http://gulfnews.com/news/gulf/saudi-arabia/sultan-will-have-simple-burial-at-al-oud-cemetery-1.916706. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 2 janar 2025 08:19 (CET) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Feisal bin Abdulaziz Al Saudi]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2744550 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20200116182904/https://www.thefreelibrary.com/Wahhabism+-+A+Unifier+Or+A+Divisive+Element.-a0315471423 për lidhjen http://www.thefreelibrary.com/Wahhabism+-+A+Unifier+Or+A+Divisive+Element.-a0315471423. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 30 janar 2025 10:22 (CET) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Feisal bin Abdulaziz Al Saudi]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=3026180 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20141106042924/http://www.islamtimes.org/vdcammnew49naw1.tgk4.html për lidhjen http://www.islamtimes.org/vdcammnew49naw1.tgk4.html. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 16 gusht 2026 15:40 (CEST) 3yr653ybysk9n5vpryydpwcjwy6d0gp 3026242 3026181 2026-08-17T02:16:16Z MajavahBot 122738 Vendosja e faqes së diskutimit për arkivim automatik. 3026242 wikitext text/x-wiki {{Përdoruesi:MajavahBot/config |archive = Diskutim:Feisal bin Abdulaziz Al Saudi/Arkivi %(counter)d |algo = old(14d) |counter = 1 |maxarchivesize = 1M |minthreadsleft = 0 |minthreadstoarchive = 1 |archiveheader = {{Arkivi}} }} {{Arkiva|age=14|bot=MajavahBot}} == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Feisal bin Abdulaziz Al Saudi]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2209518 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20171012095316/http://lexicorient.com/e.o/faisal.htm për lidhjen http://lexicorient.com/e.o/faisal.htm. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 20 mars 2021 13:55 (CET) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Feisal bin Abdulaziz Al Saudi]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2446757 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20180613062559/https://www.opendemocracy.net/globalization/cold_war_2753.jsp për lidhjen http://www.opendemocracy.net/globalization/cold_war_2753.jsp. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 7 maj 2022 18:14 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Feisal bin Abdulaziz Al Saudi]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2736359 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20120904023212/http://gulfnews.com/news/gulf/saudi-arabia/sultan-will-have-simple-burial-at-al-oud-cemetery-1.916706 për lidhjen http://gulfnews.com/news/gulf/saudi-arabia/sultan-will-have-simple-burial-at-al-oud-cemetery-1.916706. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 2 janar 2025 08:19 (CET) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Feisal bin Abdulaziz Al Saudi]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2744550 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20200116182904/https://www.thefreelibrary.com/Wahhabism+-+A+Unifier+Or+A+Divisive+Element.-a0315471423 për lidhjen http://www.thefreelibrary.com/Wahhabism+-+A+Unifier+Or+A+Divisive+Element.-a0315471423. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 30 janar 2025 10:22 (CET) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Feisal bin Abdulaziz Al Saudi]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=3026180 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20141106042924/http://www.islamtimes.org/vdcammnew49naw1.tgk4.html për lidhjen http://www.islamtimes.org/vdcammnew49naw1.tgk4.html. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 16 gusht 2026 15:40 (CEST) osunxzafcv5czwkvt1hmoi7kt7niezd 3026254 3026242 2026-08-17T04:22:14Z MajavahBot 122738 U arkivuan 4 diskutime pa ndërveprim për më shumë se 14 ditë te faqja [[Diskutim:Feisal bin Abdulaziz Al Saudi/Arkivi 1]] 3026254 wikitext text/x-wiki {{Përdoruesi:MajavahBot/config |archive = Diskutim:Feisal bin Abdulaziz Al Saudi/Arkivi %(counter)d |algo = old(14d) |counter = 1 |maxarchivesize = 1M |minthreadsleft = 0 |minthreadstoarchive = 1 |archiveheader = {{Arkivi}} }} {{Arkiva|age=14|bot=MajavahBot}} == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Feisal bin Abdulaziz Al Saudi]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=3026180 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20141106042924/http://www.islamtimes.org/vdcammnew49naw1.tgk4.html për lidhjen http://www.islamtimes.org/vdcammnew49naw1.tgk4.html. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 16 gusht 2026 15:40 (CEST) ikf7hhnduakhqy90ge4ecu8deic72bz 0 306301 3026191 2959067 2026-08-16T15:13:53Z Falemënderit 170047 added [[Category:Festivale të filmit në Kosovë]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 3026191 wikitext text/x-wiki == Festivalet e filmit në Prishtinë == Kryeqyteti i Kosovës, Prishtina, veçanërisht Teatri Kombëtar, është vendi pritës i shumë festivaleve të filmit. Të famshëm nga e gjithë bota ecin në tapetin e kuq të festivaleve që mbahen çdo vit. Këto festivale bëjnë që qyteti të tërheqe interesin e vizitorëve vendas dhe ndërkombëtarë, duke e bërë jetën e qytetit më dinamike. Më poshtë, është lista e festivaleve kryesore të filmit të mbajtur në Prishtinë. == Festivali Ndërkombëtar i Filmit në Prishtinë == Festivali Ndërkombëtar i Filmit në Prishtinë (PriFilmFest) është një festival i përvitshëm shtatëditor.<ref>{{Cite web|language=en|title=Kosovoguide|URL=http://www.kosovoguide.com/?cid=2,214,876|access-date=18 shtator 2021|archive-date=3 mars 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303224800/http://www.kosovoguide.com/?cid=2,214,876|url-status=dead}}</ref> Ai e hapi siparin në vitin 2009 si një shenjë e shpalljes së pavarësisë. Mbahet në Teatrin Kombëtar të Prishtinës në shtator, por edicioni i gjashtë u mbajt nga 25 prilli deri më 2 maj 2014. Si pjesë e ngjarjes, fituesit marrin një statujë të quajtur "Hyjnesha e Artë", e cila bazohet në një figurë "Hyjnesha në Fron "[2] që u zbulua në Kosovë në vitin 1960 dhe u bë simboli i qytetit. Prej vitit 2010 "PriFilmFest" çeli forumin PriFilm i cili konsiston në seminare, sesione trajnuese dhe diskutime mes kineastëve kosovarë dhe atyre nga vendet fqinje. Themeluesit e PriFilmFest janë: Vjosa Berisha, Fatos Berisha, Orhan Kerkezi dhe Faton Hasimja. == Hyjnesha në Fron == [[Skeda:Ne_fron_Hyjnesha.JPG|parapamje|Hyjnesha në Fron]] Fest Film Kosova “Hyjnesha ne Fron” është një festival i përvitshëm dhe u themelua në vitin 2002.<ref>{{Cite web|title=Sarne: Kosovo can produce the best films|URL=http://eng.infoglobi.com/sarne-kosovo-can-produce-the-best-films/|language=en|access-date=18 shtator 2021|archive-date=2 mars 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140302233317/http://eng.infoglobi.com/sarne-kosovo-can-produce-the-best-films/|url-status=dead}}</ref>Ajo mbahet gjatë muajve shtator dhe dhjetor. Në pesë edicionet e para, festivali është mbajtur në qytete të ndryshme të Kosovës. Tani, tradicionalisht mbahet në kryeqytetin e Kosovës, Prishtinë. Emri i festivalit vjen nga monumenti 5000-vjeçar i gjetur në Kosovë dhe u bë simbol i qytetit të Prishtinës. Programi i festivalit përfshin filma artistikë me metrazh të gjatë dhe filma të shkurtër. Konkursi ndahet në: # Konkursi Ndërkombëtar - për filma artistikë nga e gjithë bota (mbi 60 minuta) # Konkurs i metrazhit të shkurtër - për filma me metrazh të shkurtër nga e gjithë bota (40 minuta ose më pak) # Konkursi i metrazhit të shkurtër - për konkursin kombëtar të filmave me metrazh të shkurtër (40 minuta ose më pak) # Shfaqje speciale - filma të rinj nga krijuesit e filmit të vendosur === Çmimet: === * ''Aktori kryesor'' * ''Aktorja kryesore'' * ''Aktor në rol dytësor'' * ''Aktorja në rol dytësor'' * ''Çmimi për skenarin më të mirë'' * ''Çmimi për fotografinë më të mirë'' * ''Çmimi i regjisorit më të mirë'' * ''Çmimi për filmin më të mirë'' * ''Çmimi më i mirë ndërkombëtar'' * ''Kinemaja e së ardhmes'' * ''Shpërblimi për punën e jetës'' == Skena Up == '''Festivali "Skena Up"''' është një festival i përvmitshë shtatëditor ndërkombëtar veçanërisht për studentët e filmit dhe teatrit.<ref>{{Cite web|title=KosovaGuide|language=sq|url=http://www.kosovoguide.com/?cid=2,214,962|access-date=18 shtator 2021|archive-date=28 shkurt 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220228002935/http://www.kosovoguide.com/?cid=2,214,962|url-status=dead}}</ref> Filloi në vitin 2003 dhe mbahet gjatë muajve tetor dhe dhjetor në Teatrin Kombëtar të Prishtinës. Ajo u themelua nga një grup studentësh dhe artistësh të rinj nga Universiteti i Prishtinës. U krijua si një konkurs për artistët e ardhshëm që e bën këtë festival unik. Festivali ka dy synime. Fillimisht sigurimi i një forumi të përshtatshëm për studentët që të prezantojnë punën e tyre para publikut, duke krijuar kështu ndërveprim me auditorin dhe gjithashtu duke marrë reagime. Së dyti, duke sjellë së bashku kolegë nga e gjithë bota dhe duke i prezantuar studentët me regjisorë, producentë, shkrimtarë dhe aktorë të njohur ndërkombëtarisht. Si pjesë e festivaleve janë trajnime, mbrëmje "AfterParties" dhe vullnetarë. Skena UP është pjesë e "The Young Makers in Transit" i cili synon të krijojë mundësi për krijuesit e rinj të teatrit evropian që të tregojnë punën e tyre në platformat në të gjithë Evropën. Ndërsa marrin pjesë, artistët e rinj angazhohen me kolegët evropianë dhe do të ndërtojnë një rrjet ndërkombëtar. === Çmimet: === '''Konkursi i Filmit''' * ''Filmi më i mirë trillues'' * ''Filmi dokumentar më i mirë'' * ''Filmi më i mirë i animacionit'' * ''Filmi më i mirë kombëtar'' * ''Më e mira "Brezi ExYU Next"'' * ''Përmendja Speciale e Jurisë'' '''Konkursi i Teatrit''' * ''Performanca më e mirë teatrore'' * ''Regjia më e mirë'' * ''Aktori më i mirë'' * ''Çmimi ADRIANA'' * ''Përmendja Speciale e Jurisë'' == Nine Eleven == '''"Nine Eleven"''' është një festival i përvitshëm pesëditor në përkujtim të të gjallëve të humbur në sulmin terrorist në Qendrën Botërore të Tregtisë në 2001. Filloi Në vitin 2003 si një garë filmi, skulpture dhe dizajni modern duke shprehur pikëpamjet e artistëve në atë ditë të veçantë në 2001. Nga edicioni i dytë ai ka vetëm konkurs për film të shkurtër. Është mbajtur në shtator në Teatrin Kombëtar në Prishtinë, i dedikuar vetëm kineastëve shqiptarë. Ajo u themelua nga Blerim Gjoci. '''Çmimet:''' * ''Filmi më i mirë'' * ''Kinematografia më e mirë'' * ''Redaktimi më i mirë'' * ''Regjia më e mirë'' * ''Skenari më i mirë'' * ''Aktorja më e mirë'' * ''Aktori më i mirë'' * ''Muzika më e mirë'' == Rolling Film Festival == '''"Rolling Fillm Festival"''' është festival ndërkombëtar i filmit katërditor kushtuar Komunitetit Rom. Filloi në 2009 dhe tani është në edicionin e katërt. Në edicionin e tij të tretë festivali u zhvillua në 5 vende të ndryshme shfaqjeje në të gjithë qytetin e Prishtinës.<ref>{{Cite web|title=Official website of Rolling Film Festival|language=en|URL=http://rollingfilm.org/GS/|access-date=18 shtator 2021|archive-date=1 dhjetor 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121201103450/http://rollingfilm.org/GS/|url-status=dead}}</ref> Filmat janë përzgjedhur për të demonstruar diversitetin, pasurinë dhe njerëzimin e përbashkët të tregimeve rome, prandaj qëllimi i festivalit është të tregojë "ëndrrat" dhe kulturën e komunitetit rom. Pjesa e festivalit janë sesione diskutimi midis filmave, punëtorive, vullnetarëve dhe koncerteve muzikore. == Një Botë Film Festival == '''"Një Botë Film Festival"''' është një Festival vjetor Ndërkombëtar i Filmit Dokumentar për të Drejtat e Njeriut, ku u shfaqën mbi 320 dokumentarë, me temën e shkeljeve drastike të të drejtave të njeriut në të gjithë botën. Ajo mbahet në Kinemanë "ABC" në Prishtinë. Filloi në vitin 2000 dhe tani është në edicionin e 12 -të. Eshtë organizuar nga Këshilli për Mbrojtjen e të Drejtave dhe Lirisë (CDHRF), si pjesë e Festivalit "World One" me qendër në Pragë. Qëllimi i Festivalit është promovimi i të drejtave, lirive dhe demokracisë së njeriut, por edhe shfaqja e debateve kuptimplota për çështje si të drejtat e njeriut, shoqërinë civile, politikën e jashtme, politikën mjedisore, etj. Festivali "One World" mbetet një organizatë unike në Kosovë për shkak të tema e saj. == Referime == <references responsive="" /> [[Kategoria:Festivale në Kosovë]] [[Kategoria:Festivale të filmit në Kosovë]] 2j492t6nn0pg7l4uk2jxbgks8bjcbqb 3026202 3026191 2026-08-16T16:04:24Z Falemënderit 170047 3026202 wikitext text/x-wiki Kryeqyteti i Kosovës, Prishtina, veçanërisht Teatri Kombëtar, është vendi pritës i shumë festivaleve të filmit. Të famshëm nga e gjithë bota ecin në tapetin e kuq të festivaleve që mbahen çdo vit. Këto festivale bëjnë që qyteti të tërheqe interesin e vizitorëve vendas dhe ndërkombëtarë, duke e bërë jetën e qytetit më dinamike. Më poshtë, është lista e festivaleve kryesore të filmit të mbajtur në Prishtinë. == Festivali Ndërkombëtar i Filmit në Prishtinë == Festivali Ndërkombëtar i Filmit në Prishtinë (PriFilmFest) është një festival i përvitshëm shtatëditor.<ref>{{Cite web|language=en|title=Kosovoguide|URL=http://www.kosovoguide.com/?cid=2,214,876|access-date=18 shtator 2021|archive-date=3 mars 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303224800/http://www.kosovoguide.com/?cid=2,214,876|url-status=dead}}</ref> Ai e hapi siparin në vitin 2009 si një shenjë e shpalljes së pavarësisë. Mbahet në Teatrin Kombëtar të Prishtinës në shtator, por edicioni i gjashtë u mbajt nga 25 prilli deri më 2 maj 2014. Si pjesë e ngjarjes, fituesit marrin një statujë të quajtur "Hyjnesha e Artë", e cila bazohet në një figurë "Hyjnesha në Fron "[2] që u zbulua në Kosovë në vitin 1960 dhe u bë simboli i qytetit. Prej vitit 2010 "PriFilmFest" çeli forumin PriFilm i cili konsiston në seminare, sesione trajnuese dhe diskutime mes kineastëve kosovarë dhe atyre nga vendet fqinje. Themeluesit e PriFilmFest janë: Vjosa Berisha, Fatos Berisha, Orhan Kerkezi dhe Faton Hasimja. == Hyjnesha në Fron == [[Skeda:Ne_fron_Hyjnesha.JPG|parapamje|Hyjnesha në Fron]] Fest Film Kosova “Hyjnesha ne Fron” është një festival i përvitshëm dhe u themelua në vitin 2002.<ref>{{Cite web|title=Sarne: Kosovo can produce the best films|URL=http://eng.infoglobi.com/sarne-kosovo-can-produce-the-best-films/|language=en|access-date=18 shtator 2021|archive-date=2 mars 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140302233317/http://eng.infoglobi.com/sarne-kosovo-can-produce-the-best-films/|url-status=dead}}</ref>Ajo mbahet gjatë muajve shtator dhe dhjetor. Në pesë edicionet e para, festivali është mbajtur në qytete të ndryshme të Kosovës. Tani, tradicionalisht mbahet në kryeqytetin e Kosovës, Prishtinë. Emri i festivalit vjen nga monumenti 5000-vjeçar i gjetur në Kosovë dhe u bë simbol i qytetit të Prishtinës. Programi i festivalit përfshin filma artistikë me metrazh të gjatë dhe filma të shkurtër. Konkursi ndahet në: # Konkursi Ndërkombëtar - për filma artistikë nga e gjithë bota (mbi 60 minuta) # Konkurs i metrazhit të shkurtër - për filma me metrazh të shkurtër nga e gjithë bota (40 minuta ose më pak) # Konkursi i metrazhit të shkurtër - për konkursin kombëtar të filmave me metrazh të shkurtër (40 minuta ose më pak) # Shfaqje speciale - filma të rinj nga krijuesit e filmit të vendosur === Çmimet: === * ''Aktori kryesor'' * ''Aktorja kryesore'' * ''Aktor në rol dytësor'' * ''Aktorja në rol dytësor'' * ''Çmimi për skenarin më të mirë'' * ''Çmimi për fotografinë më të mirë'' * ''Çmimi i regjisorit më të mirë'' * ''Çmimi për filmin më të mirë'' * ''Çmimi më i mirë ndërkombëtar'' * ''Kinemaja e së ardhmes'' * ''Shpërblimi për punën e jetës'' == Skena Up == '''Festivali "Skena Up"''' është një festival i përvmitshë shtatëditor ndërkombëtar veçanërisht për studentët e filmit dhe teatrit.<ref>{{Cite web|title=KosovaGuide|language=sq|url=http://www.kosovoguide.com/?cid=2,214,962|access-date=18 shtator 2021|archive-date=28 shkurt 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220228002935/http://www.kosovoguide.com/?cid=2,214,962|url-status=dead}}</ref> Filloi në vitin 2003 dhe mbahet gjatë muajve tetor dhe dhjetor në Teatrin Kombëtar të Prishtinës. Ajo u themelua nga një grup studentësh dhe artistësh të rinj nga Universiteti i Prishtinës. U krijua si një konkurs për artistët e ardhshëm që e bën këtë festival unik. Festivali ka dy synime. Fillimisht sigurimi i një forumi të përshtatshëm për studentët që të prezantojnë punën e tyre para publikut, duke krijuar kështu ndërveprim me auditorin dhe gjithashtu duke marrë reagime. Së dyti, duke sjellë së bashku kolegë nga e gjithë bota dhe duke i prezantuar studentët me regjisorë, producentë, shkrimtarë dhe aktorë të njohur ndërkombëtarisht. Si pjesë e festivaleve janë trajnime, mbrëmje "AfterParties" dhe vullnetarë. Skena UP është pjesë e "The Young Makers in Transit" i cili synon të krijojë mundësi për krijuesit e rinj të teatrit evropian që të tregojnë punën e tyre në platformat në të gjithë Evropën. Ndërsa marrin pjesë, artistët e rinj angazhohen me kolegët evropianë dhe do të ndërtojnë një rrjet ndërkombëtar. === Çmimet: === '''Konkursi i Filmit''' * ''Filmi më i mirë trillues'' * ''Filmi dokumentar më i mirë'' * ''Filmi më i mirë i animacionit'' * ''Filmi më i mirë kombëtar'' * ''Më e mira "Brezi ExYU Next"'' * ''Përmendja Speciale e Jurisë'' '''Konkursi i Teatrit''' * ''Performanca më e mirë teatrore'' * ''Regjia më e mirë'' * ''Aktori më i mirë'' * ''Çmimi ADRIANA'' * ''Përmendja Speciale e Jurisë'' == Nine Eleven == '''"Nine Eleven"''' është një festival i përvitshëm pesëditor në përkujtim të të gjallëve të humbur në sulmin terrorist në Qendrën Botërore të Tregtisë në 2001. Filloi Në vitin 2003 si një garë filmi, skulpture dhe dizajni modern duke shprehur pikëpamjet e artistëve në atë ditë të veçantë në 2001. Nga edicioni i dytë ai ka vetëm konkurs për film të shkurtër. Është mbajtur në shtator në Teatrin Kombëtar në Prishtinë, i dedikuar vetëm kineastëve shqiptarë. Ajo u themelua nga Blerim Gjoci. '''Çmimet:''' * ''Filmi më i mirë'' * ''Kinematografia më e mirë'' * ''Redaktimi më i mirë'' * ''Regjia më e mirë'' * ''Skenari më i mirë'' * ''Aktorja më e mirë'' * ''Aktori më i mirë'' * ''Muzika më e mirë'' == Rolling Film Festival == '''"Rolling Fillm Festival"''' është festival ndërkombëtar i filmit katërditor kushtuar Komunitetit Rom. Filloi në 2009 dhe tani është në edicionin e katërt. Në edicionin e tij të tretë festivali u zhvillua në 5 vende të ndryshme shfaqjeje në të gjithë qytetin e Prishtinës.<ref>{{Cite web|title=Official website of Rolling Film Festival|language=en|URL=http://rollingfilm.org/GS/|access-date=18 shtator 2021|archive-date=1 dhjetor 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121201103450/http://rollingfilm.org/GS/|url-status=dead}}</ref> Filmat janë përzgjedhur për të demonstruar diversitetin, pasurinë dhe njerëzimin e përbashkët të tregimeve rome, prandaj qëllimi i festivalit është të tregojë "ëndrrat" dhe kulturën e komunitetit rom. Pjesa e festivalit janë sesione diskutimi midis filmave, punëtorive, vullnetarëve dhe koncerteve muzikore. == Një Botë Film Festival == '''"Një Botë Film Festival"''' është një Festival vjetor Ndërkombëtar i Filmit Dokumentar për të Drejtat e Njeriut, ku u shfaqën mbi 320 dokumentarë, me temën e shkeljeve drastike të të drejtave të njeriut në të gjithë botën. Ajo mbahet në Kinemanë "ABC" në Prishtinë. Filloi në vitin 2000 dhe tani është në edicionin e 12 -të. Eshtë organizuar nga Këshilli për Mbrojtjen e të Drejtave dhe Lirisë (CDHRF), si pjesë e Festivalit "World One" me qendër në Pragë. Qëllimi i Festivalit është promovimi i të drejtave, lirive dhe demokracisë së njeriut, por edhe shfaqja e debateve kuptimplota për çështje si të drejtat e njeriut, shoqërinë civile, politikën e jashtme, politikën mjedisore, etj. Festivali "One World" mbetet një organizatë unike në Kosovë për shkak të tema e saj. == Referime == <references responsive="" /> [[Kategoria:Festivale në Kosovë]] [[Kategoria:Festivale të filmit në Kosovë]] myslzwkott8vf8ta50ldy518racmrol 3026233 3026202 2026-08-16T21:02:57Z ~2026-45143-18 191701 mbase edhe mund të bashkohen në një artikull të vetëm 3026233 wikitext text/x-wiki {{Shiko gjithashtu|Festivalet e filmit të mbajtura në Prishtinë}} Kryeqyteti i Kosovës, Prishtina, veçanërisht Teatri Kombëtar, është vendi pritës i shumë festivaleve të filmit. Të famshëm nga e gjithë bota ecin në tapetin e kuq të festivaleve që mbahen çdo vit. Këto festivale bëjnë që qyteti të tërheqe interesin e vizitorëve vendas dhe ndërkombëtarë, duke e bërë jetën e qytetit më dinamike. Më poshtë, është lista e festivaleve kryesore të filmit të mbajtur në Prishtinë. == Festivali Ndërkombëtar i Filmit në Prishtinë == Festivali Ndërkombëtar i Filmit në Prishtinë (PriFilmFest) është një festival i përvitshëm shtatëditor.<ref>{{Cite web|language=en|title=Kosovoguide|URL=http://www.kosovoguide.com/?cid=2,214,876|access-date=18 shtator 2021|archive-date=3 mars 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303224800/http://www.kosovoguide.com/?cid=2,214,876|url-status=dead}}</ref> Ai e hapi siparin në vitin 2009 si një shenjë e shpalljes së pavarësisë. Mbahet në Teatrin Kombëtar të Prishtinës në shtator, por edicioni i gjashtë u mbajt nga 25 prilli deri më 2 maj 2014. Si pjesë e ngjarjes, fituesit marrin një statujë të quajtur "Hyjnesha e Artë", e cila bazohet në një figurë "Hyjnesha në Fron "[2] që u zbulua në Kosovë në vitin 1960 dhe u bë simboli i qytetit. Prej vitit 2010 "PriFilmFest" çeli forumin PriFilm i cili konsiston në seminare, sesione trajnuese dhe diskutime mes kineastëve kosovarë dhe atyre nga vendet fqinje. Themeluesit e PriFilmFest janë: Vjosa Berisha, Fatos Berisha, Orhan Kerkezi dhe Faton Hasimja. == Hyjnesha në Fron == [[Skeda:Ne_fron_Hyjnesha.JPG|parapamje|Hyjnesha në Fron]] Fest Film Kosova “Hyjnesha ne Fron” është një festival i përvitshëm dhe u themelua në vitin 2002.<ref>{{Cite web|title=Sarne: Kosovo can produce the best films|URL=http://eng.infoglobi.com/sarne-kosovo-can-produce-the-best-films/|language=en|access-date=18 shtator 2021|archive-date=2 mars 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140302233317/http://eng.infoglobi.com/sarne-kosovo-can-produce-the-best-films/|url-status=dead}}</ref>Ajo mbahet gjatë muajve shtator dhe dhjetor. Në pesë edicionet e para, festivali është mbajtur në qytete të ndryshme të Kosovës. Tani, tradicionalisht mbahet në kryeqytetin e Kosovës, Prishtinë. Emri i festivalit vjen nga monumenti 5000-vjeçar i gjetur në Kosovë dhe u bë simbol i qytetit të Prishtinës. Programi i festivalit përfshin filma artistikë me metrazh të gjatë dhe filma të shkurtër. Konkursi ndahet në: # Konkursi Ndërkombëtar - për filma artistikë nga e gjithë bota (mbi 60 minuta) # Konkurs i metrazhit të shkurtër - për filma me metrazh të shkurtër nga e gjithë bota (40 minuta ose më pak) # Konkursi i metrazhit të shkurtër - për konkursin kombëtar të filmave me metrazh të shkurtër (40 minuta ose më pak) # Shfaqje speciale - filma të rinj nga krijuesit e filmit të vendosur === Çmimet: === * ''Aktori kryesor'' * ''Aktorja kryesore'' * ''Aktor në rol dytësor'' * ''Aktorja në rol dytësor'' * ''Çmimi për skenarin më të mirë'' * ''Çmimi për fotografinë më të mirë'' * ''Çmimi i regjisorit më të mirë'' * ''Çmimi për filmin më të mirë'' * ''Çmimi më i mirë ndërkombëtar'' * ''Kinemaja e së ardhmes'' * ''Shpërblimi për punën e jetës'' == Skena Up == '''Festivali "Skena Up"''' është një festival i përvmitshë shtatëditor ndërkombëtar veçanërisht për studentët e filmit dhe teatrit.<ref>{{Cite web|title=KosovaGuide|language=sq|url=http://www.kosovoguide.com/?cid=2,214,962|access-date=18 shtator 2021|archive-date=28 shkurt 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220228002935/http://www.kosovoguide.com/?cid=2,214,962|url-status=dead}}</ref> Filloi në vitin 2003 dhe mbahet gjatë muajve tetor dhe dhjetor në Teatrin Kombëtar të Prishtinës. Ajo u themelua nga një grup studentësh dhe artistësh të rinj nga Universiteti i Prishtinës. U krijua si një konkurs për artistët e ardhshëm që e bën këtë festival unik. Festivali ka dy synime. Fillimisht sigurimi i një forumi të përshtatshëm për studentët që të prezantojnë punën e tyre para publikut, duke krijuar kështu ndërveprim me auditorin dhe gjithashtu duke marrë reagime. Së dyti, duke sjellë së bashku kolegë nga e gjithë bota dhe duke i prezantuar studentët me regjisorë, producentë, shkrimtarë dhe aktorë të njohur ndërkombëtarisht. Si pjesë e festivaleve janë trajnime, mbrëmje "AfterParties" dhe vullnetarë. Skena UP është pjesë e "The Young Makers in Transit" i cili synon të krijojë mundësi për krijuesit e rinj të teatrit evropian që të tregojnë punën e tyre në platformat në të gjithë Evropën. Ndërsa marrin pjesë, artistët e rinj angazhohen me kolegët evropianë dhe do të ndërtojnë një rrjet ndërkombëtar. === Çmimet: === '''Konkursi i Filmit''' * ''Filmi më i mirë trillues'' * ''Filmi dokumentar më i mirë'' * ''Filmi më i mirë i animacionit'' * ''Filmi më i mirë kombëtar'' * ''Më e mira "Brezi ExYU Next"'' * ''Përmendja Speciale e Jurisë'' '''Konkursi i Teatrit''' * ''Performanca më e mirë teatrore'' * ''Regjia më e mirë'' * ''Aktori më i mirë'' * ''Çmimi ADRIANA'' * ''Përmendja Speciale e Jurisë'' == Nine Eleven == '''"Nine Eleven"''' është një festival i përvitshëm pesëditor në përkujtim të të gjallëve të humbur në sulmin terrorist në Qendrën Botërore të Tregtisë në 2001. Filloi Në vitin 2003 si një garë filmi, skulpture dhe dizajni modern duke shprehur pikëpamjet e artistëve në atë ditë të veçantë në 2001. Nga edicioni i dytë ai ka vetëm konkurs për film të shkurtër. Është mbajtur në shtator në Teatrin Kombëtar në Prishtinë, i dedikuar vetëm kineastëve shqiptarë. Ajo u themelua nga Blerim Gjoci. '''Çmimet:''' * ''Filmi më i mirë'' * ''Kinematografia më e mirë'' * ''Redaktimi më i mirë'' * ''Regjia më e mirë'' * ''Skenari më i mirë'' * ''Aktorja më e mirë'' * ''Aktori më i mirë'' * ''Muzika më e mirë'' == Rolling Film Festival == '''"Rolling Fillm Festival"''' është festival ndërkombëtar i filmit katërditor kushtuar Komunitetit Rom. Filloi në 2009 dhe tani është në edicionin e katërt. Në edicionin e tij të tretë festivali u zhvillua në 5 vende të ndryshme shfaqjeje në të gjithë qytetin e Prishtinës.<ref>{{Cite web|title=Official website of Rolling Film Festival|language=en|URL=http://rollingfilm.org/GS/|access-date=18 shtator 2021|archive-date=1 dhjetor 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121201103450/http://rollingfilm.org/GS/|url-status=dead}}</ref> Filmat janë përzgjedhur për të demonstruar diversitetin, pasurinë dhe njerëzimin e përbashkët të tregimeve rome, prandaj qëllimi i festivalit është të tregojë "ëndrrat" dhe kulturën e komunitetit rom. Pjesa e festivalit janë sesione diskutimi midis filmave, punëtorive, vullnetarëve dhe koncerteve muzikore. == Një Botë Film Festival == '''"Një Botë Film Festival"''' është një Festival vjetor Ndërkombëtar i Filmit Dokumentar për të Drejtat e Njeriut, ku u shfaqën mbi 320 dokumentarë, me temën e shkeljeve drastike të të drejtave të njeriut në të gjithë botën. Ajo mbahet në Kinemanë "ABC" në Prishtinë. Filloi në vitin 2000 dhe tani është në edicionin e 12 -të. Eshtë organizuar nga Këshilli për Mbrojtjen e të Drejtave dhe Lirisë (CDHRF), si pjesë e Festivalit "World One" me qendër në Pragë. Qëllimi i Festivalit është promovimi i të drejtave, lirive dhe demokracisë së njeriut, por edhe shfaqja e debateve kuptimplota për çështje si të drejtat e njeriut, shoqërinë civile, politikën e jashtme, politikën mjedisore, etj. Festivali "One World" mbetet një organizatë unike në Kosovë për shkak të tema e saj. == Referime == <references responsive="" /> [[Kategoria:Festivale në Kosovë]] [[Kategoria:Festivale të filmit në Kosovë]] 2387eqqt7bfucr5mvmmzwtz05kbchb9 3026234 3026233 2026-08-16T21:08:44Z ~2026-45143-18 191701 3026234 wikitext text/x-wiki {{Shiko gjithashtu|Festivalet e filmit të mbajtura në Prishtinë}} Kryeqyteti i Kosovës, Prishtina, veçanërisht Teatri Kombëtar, është vendi pritës i shumë festivaleve të filmit. Të famshëm nga e gjithë bota ecin në tapetin e kuq të festivaleve që mbahen çdo vit. Këto festivale bëjnë që qyteti të tërheqe interesin e vizitorëve vendas dhe ndërkombëtarë, duke e bërë jetën e qytetit më dinamike. Më poshtë, është lista e festivaleve kryesore të filmit të mbajtur në Prishtinë. == Festivali Ndërkombëtar i Filmit në Prishtinë == Festivali Ndërkombëtar i Filmit në Prishtinë (PriFilmFest) është një festival i përvitshëm shtatëditor.<ref>{{Cite web|language=en|title=Kosovoguide|URL=http://www.kosovoguide.com/?cid=2,214,876|access-date=18 shtator 2021|archive-date=3 mars 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303224800/http://www.kosovoguide.com/?cid=2,214,876|url-status=dead}}</ref> Ai e hapi siparin në vitin 2009 si një shenjë e shpalljes së pavarësisë. Mbahet në Teatrin Kombëtar të Prishtinës në shtator, por edicioni i gjashtë u mbajt nga 25 prilli deri më 2 maj 2014. Si pjesë e ngjarjes, fituesit marrin një statujë të quajtur "Hyjnesha e Artë", e cila bazohet në një figurë "Hyjnesha në Fron "[2] që u zbulua në Kosovë në vitin 1960 dhe u bë simboli i qytetit. Prej vitit 2010 "PriFilmFest" çeli forumin PriFilm i cili konsiston në seminare, sesione trajnuese dhe diskutime mes kineastëve kosovarë dhe atyre nga vendet fqinje. Themeluesit e PriFilmFest janë: Vjosa Berisha, Fatos Berisha, Orhan Kerkezi dhe Faton Hasimja. == Hyjnesha në Fron == [[Skeda:Ne_fron_Hyjnesha.JPG|parapamje|Hyjnesha në Fron]] Fest Film Kosova “Hyjnesha ne Fron” është një festival i përvitshëm dhe u themelua në vitin 2002.<ref>{{Cite web|title=Sarne: Kosovo can produce the best films|URL=http://eng.infoglobi.com/sarne-kosovo-can-produce-the-best-films/|language=en|access-date=18 shtator 2021|archive-date=2 mars 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140302233317/http://eng.infoglobi.com/sarne-kosovo-can-produce-the-best-films/|url-status=dead}}</ref>Ajo mbahet gjatë muajve shtator dhe dhjetor. Në pesë edicionet e para, festivali është mbajtur në qytete të ndryshme të Kosovës. Tani, tradicionalisht mbahet në kryeqytetin e Kosovës, Prishtinë. Emri i festivalit vjen nga monumenti 5000-vjeçar i gjetur në Kosovë dhe u bë simbol i qytetit të Prishtinës. Programi i festivalit përfshin filma artistikë me metrazh të gjatë dhe filma të shkurtër. Konkursi ndahet në: # Konkursi Ndërkombëtar - për filma artistikë nga e gjithë bota (mbi 60 minuta) # Konkurs i metrazhit të shkurtër - për filma me metrazh të shkurtër nga e gjithë bota (40 minuta ose më pak) # Konkursi i metrazhit të shkurtër - për konkursin kombëtar të filmave me metrazh të shkurtër (40 minuta ose më pak) # Shfaqje speciale - filma të rinj nga krijuesit e filmit të vendosur === Çmimet: === * ''Aktori kryesor'' * ''Aktorja kryesore'' * ''Aktor në rol dytësor'' * ''Aktorja në rol dytësor'' * ''Çmimi për skenarin më të mirë'' * ''Çmimi për fotografinë më të mirë'' * ''Çmimi i regjisorit më të mirë'' * ''Çmimi për filmin më të mirë'' * ''Çmimi më i mirë ndërkombëtar'' * ''Kinemaja e së ardhmes'' * ''Shpërblimi për punën e jetës'' == Skena Up == '''Festivali "Skena Up"''' është një festival i përvmitshë shtatëditor ndërkombëtar veçanërisht për studentët e filmit dhe teatrit.<ref>{{Cite web|title=KosovaGuide|language=sq|url=http://www.kosovoguide.com/?cid=2,214,962|access-date=18 shtator 2021|archive-date=28 shkurt 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220228002935/http://www.kosovoguide.com/?cid=2,214,962|url-status=dead}}</ref> Filloi në vitin 2003 dhe mbahet gjatë muajve tetor dhe dhjetor në Teatrin Kombëtar të Prishtinës. Ajo u themelua nga një grup studentësh dhe artistësh të rinj nga Universiteti i Prishtinës. U krijua si një konkurs për artistët e ardhshëm që e bën këtë festival unik. Festivali ka dy synime. Fillimisht sigurimi i një forumi të përshtatshëm për studentët që të prezantojnë punën e tyre para publikut, duke krijuar kështu ndërveprim me auditorin dhe gjithashtu duke marrë reagime. Së dyti, duke sjellë së bashku kolegë nga e gjithë bota dhe duke i prezantuar studentët me regjisorë, producentë, shkrimtarë dhe aktorë të njohur ndërkombëtarisht. Si pjesë e festivaleve janë trajnime, mbrëmje "AfterParties" dhe vullnetarë. Skena UP është pjesë e "The Young Makers in Transit" i cili synon të krijojë mundësi për krijuesit e rinj të teatrit evropian që të tregojnë punën e tyre në platformat në të gjithë Evropën. Ndërsa marrin pjesë, artistët e rinj angazhohen me kolegët evropianë dhe do të ndërtojnë një rrjet ndërkombëtar. === Çmimet: === '''Konkursi i Filmit''' * ''Filmi më i mirë trillues'' * ''Filmi dokumentar më i mirë'' * ''Filmi më i mirë i animacionit'' * ''Filmi më i mirë kombëtar'' * ''Më e mira "Brezi ExYU Next"'' * ''Përmendja Speciale e Jurisë'' '''Konkursi i Teatrit''' * ''Performanca më e mirë teatrore'' * ''Regjia më e mirë'' * ''Aktori më i mirë'' * ''Çmimi ADRIANA'' * ''Përmendja Speciale e Jurisë'' == Nine Eleven == '''"Nine Eleven"''' është një festival i përvitshëm pesëditor në përkujtim të të gjallëve të humbur në sulmin terrorist në Qendrën Botërore të Tregtisë në 2001. Filloi Në vitin 2003 si një garë filmi, skulpture dhe dizajni modern duke shprehur pikëpamjet e artistëve në atë ditë të veçantë në 2001. Nga edicioni i dytë ai ka vetëm konkurs për film të shkurtër. Është mbajtur në shtator në Teatrin Kombëtar në Prishtinë, i dedikuar vetëm kineastëve shqiptarë. Ajo u themelua nga Blerim Gjoci. '''Çmimet:''' * ''Filmi më i mirë'' * ''Kinematografia më e mirë'' * ''Redaktimi më i mirë'' * ''Regjia më e mirë'' * ''Skenari më i mirë'' * ''Aktorja më e mirë'' * ''Aktori më i mirë'' * ''Muzika më e mirë'' == Rolling Film Festival == '''"Rolling Fillm Festival"''' është festival ndërkombëtar i filmit katërditor kushtuar Komunitetit Rom. Filloi në 2009 dhe tani është në edicionin e katërt. Në edicionin e tij të tretë festivali u zhvillua në 5 vende të ndryshme shfaqjeje në të gjithë qytetin e Prishtinës.<ref>{{Cite web|title=Official website of Rolling Film Festival|language=en|URL=http://rollingfilm.org/GS/|access-date=18 shtator 2021|archive-date=1 dhjetor 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121201103450/http://rollingfilm.org/GS/|url-status=dead}}</ref> Filmat janë përzgjedhur për të demonstruar diversitetin, pasurinë dhe njerëzimin e përbashkët të tregimeve rome, prandaj qëllimi i festivalit është të tregojë "ëndrrat" dhe kulturën e komunitetit rom. Pjesa e festivalit janë sesione diskutimi midis filmave, punëtorive, vullnetarëve dhe koncerteve muzikore. == Një Botë Film Festival == '''"Një Botë Film Festival"''' është një Festival vjetor Ndërkombëtar i Filmit Dokumentar për të Drejtat e Njeriut, ku u shfaqën mbi 320 dokumentarë, me temën e shkeljeve drastike të të drejtave të njeriut në të gjithë botën. Ajo mbahet në Kinemanë "ABC" në Prishtinë. Filloi në vitin 2000 dhe tani është në edicionin e 12 -të. Eshtë organizuar nga Këshilli për Mbrojtjen e të Drejtave dhe Lirisë (CDHRF), si pjesë e Festivalit "World One" me qendër në Pragë. Qëllimi i Festivalit është promovimi i të drejtave, lirive dhe demokracisë së njeriut, por edhe shfaqja e debateve kuptimplota për çështje si të drejtat e njeriut, shoqërinë civile, politikën e jashtme, politikën mjedisore, etj. Festivali "One World" mbetet një organizatë unike në Kosovë për shkak të tema e saj. == Shih edhe == * [[Festivale në Prishtinë]] * [[Lista e festivaleve në Kosovë]] == Referime == <references responsive="" /> [[Kategoria:Festivale në Kosovë]] [[Kategoria:Festivale të filmit në Kosovë]] h2dan66z6npjg8rojxch5ex3pjp02hq 1 307244 3026249 2276790 2026-08-17T04:18:59Z MajavahBot 122738 U arkivua 1 diskutim nga faqja [[Diskutim:Lista e komunave më të populluara në vendet nordike]] 3026249 wikitext text/x-wiki {{Arkivi}} == Ndryshime te lidhjet e jashtme == Përshëndetje, redaktorë! Tani sa ndryshova 5 lidhje të jashtme te artikulli [[Lista e komunave më të populluara në vendet nordike]]. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1993648 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua arkivi https://web.archive.org/web/20150924125714/http://www.ssb.no/en/befolkning/statistikker/folkemengde/aar/2015-02-19?fane=tabell&sort=nummer&tabell=218738 te http://www.ssb.no/en/befolkning/statistikker/folkemengde/aar/2015-02-19?fane=tabell&sort=nummer&tabell=218738 *U shtua arkivi https://archive.is/20140222170148/http://pxweb2.stat.fi/Dialog/varval.asp?ma=020_vamuu_tau_103&ti=Preliminary+population+by+quarter+and+area+2010+-+2013&path=../Database/StatFin/vrm/vamuu/&lang=1&multilang=en te http://pxweb2.stat.fi/Dialog/varval.asp?ma=020_vamuu_tau_103&ti=Preliminary+population+by+quarter+and+area+2010+-+2013&path=..%2FDatabase%2FStatFin%2Fvrm%2Fvamuu%2F&lang=1&multilang=en *U shtua arkivi https://web.archive.org/web/20150924105925/http://www.statbank.dk/statbank5a/selectvarval/define.asp?PLanguage=1&subword=tabsel&MainTable=FOLK1&PXSId=146522&tablestyle=&ST=SD&buttons=0 te http://www.statbank.dk/statbank5a/selectvarval/define.asp?PLanguage=1&subword=tabsel&MainTable=FOLK1&PXSId=146522&tablestyle=&ST=SD&buttons=0 *U shtua arkivi https://web.archive.org/web/20150924105925/http://www.statbank.dk/statbank5a/selectvarval/define.asp?PLanguage=1&subword=tabsel&MainTable=FOLK1&PXSId=146522&tablestyle=&ST=SD&buttons=0 te http://www.statbank.dk/statbank5a/selectvarval/define.asp?PLanguage=1&subword=tabsel&MainTable=FOLK1&PXSId=146522&tablestyle=&ST=SD&buttons=0 *U shtua arkivi https://archive.is/20140222170148/http://pxweb2.stat.fi/Dialog/varval.asp?ma=020_vamuu_tau_103&ti=Preliminary+population+by+quarter+and+area+2010+-+2013&path=../Database/StatFin/vrm/vamuu/&lang=1&multilang=en te http://pxweb2.stat.fi/Dialog/varval.asp?ma=020_vamuu_tau_103&ti=Preliminary+population+by+quarter+and+area+2010+-+2013&path=..%2FDatabase%2FStatFin%2Fvrm%2Fvamuu%2F&lang=1&multilang=en Kur të keni mbaruar së shqyrtuari ndryshimet e mia, mund të ndiqni udhëzimet te stampa më poshtë për të rregulluar çdo problem me adresat. Gjithë të mirat!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raporto bug]])</span> 10 shtator 2019 02:43 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 2 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Lista e komunave më të populluara në vendet nordike]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2170971 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20140228191837/http://www.kartverket.no/Documents/Fakta%20om%20Norge/Arealstatistikk_kommuner_2014.pdf për lidhjen http://www.kartverket.no/Documents/Fakta%20om%20Norge/Arealstatistikk_kommuner_2014.pdf. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20161007003619/http://www.lmi.is/en/ për lidhjen http://www.lmi.is/en/. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 1 janar 2021 00:33 (CET) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 5 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Lista e komunave më të populluara në vendet nordike]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2263812 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20150924125714/http://www.ssb.no/en/befolkning/statistikker/folkemengde/aar/2015-02-19?fane=tabell&sort=nummer&tabell=218738 për lidhjen http://www.ssb.no/en/befolkning/statistikker/folkemengde/aar/2015-02-19?fane=tabell&sort=nummer&tabell=218738. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://archive.is/20140222170148/http://pxweb2.stat.fi/Dialog/varval.asp?ma=020_vamuu_tau_103&ti=Preliminary+population+by+quarter+and+area+2010+-+2013&path=../Database/StatFin/vrm/vamuu/&lang=1&multilang=en për lidhjen http://pxweb2.stat.fi/Dialog/varval.asp?ma=020_vamuu_tau_103&ti=Preliminary+population+by+quarter+and+area+2010+-+2013&path=..%2FDatabase%2FStatFin%2Fvrm%2Fvamuu%2F&lang=1&multilang=en. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20150924105925/http://www.statbank.dk/statbank5a/selectvarval/define.asp?PLanguage=1&subword=tabsel&MainTable=FOLK1&PXSId=146522&tablestyle=&ST=SD&buttons=0 për lidhjen http://www.statbank.dk/statbank5a/selectvarval/define.asp?PLanguage=1&subword=tabsel&MainTable=FOLK1&PXSId=146522&tablestyle=&ST=SD&buttons=0. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20150924105925/http://www.statbank.dk/statbank5a/selectvarval/define.asp?PLanguage=1&subword=tabsel&MainTable=FOLK1&PXSId=146522&tablestyle=&ST=SD&buttons=0 për lidhjen http://www.statbank.dk/statbank5a/selectvarval/define.asp?PLanguage=1&subword=tabsel&MainTable=FOLK1&PXSId=146522&tablestyle=&ST=SD&buttons=0. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://archive.is/20140222170148/http://pxweb2.stat.fi/Dialog/varval.asp?ma=020_vamuu_tau_103&ti=Preliminary+population+by+quarter+and+area+2010+-+2013&path=../Database/StatFin/vrm/vamuu/&lang=1&multilang=en për lidhjen http://pxweb2.stat.fi/Dialog/varval.asp?ma=020_vamuu_tau_103&ti=Preliminary+population+by+quarter+and+area+2010+-+2013&path=..%2FDatabase%2FStatFin%2Fvrm%2Fvamuu%2F&lang=1&multilang=en. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 9 tetor 2021 22:49 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Lista e komunave më të populluara në vendet nordike]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=3018112 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20141028060555/http://www.maanmittauslaitos.fi/sites/default/files/alat_2014.pdf për lidhjen http://www.maanmittauslaitos.fi/sites/default/files/alat_2014.pdf. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 2 gusht 2026 06:50 (CEST) 195n5kvq0hh9jqy2mfs53foo0ofdph4 3 308412 3026222 2984258 2026-08-16T19:15:27Z Qwerfjkl (bot) 160953 /* Probleme me referimet te artikulli Festivali Hyjnesha në Fron */ 3026222 wikitext text/x-wiki {{Stampa:Tung|realName=|name=Vicianumi}} -- [[Përdoruesi:Komuniteti|Komuniteti]] ([[Përdoruesi diskutim:Komuniteti|diskutimet]]) 13 nëntor 2021 11:42 (CET) == Probleme me referimet te artikulli ''[[Prita në Pestovë]]'' == Përshëndetje, Vicianumi! Unë jam një robot i komanduar nga përdoruesi Qwerfjkl. [[Special:Diff/2984251|Ky redaktim]] i bërë nga ju në artikullin ''[[:Prita në Pestovë]]'' ka sjellë këto probleme me referimet: * [[:Kategoria:Gabime CS1: Mungon parametri i gjuhës|Mungon parametri i gjuhës]] - Referimet shfaqin këtë gabim kur mungon parametri i gjuhës. Për ta zgjidhur këtë gabim mjafton të shtoni parametrin e gjuhës në to. Ju lutem të shikoni këtë artikull dhe të rregulloni problemet e vëna në pah. Nëse mendoni se ky është një raportim i gabuar ose kërkoni ndihmë në zgjidhjen e tij mund të shkruani <span class="plainlinks">[{{fullurl:User talk:Klein Muçi|action=edit&preloadtitle=Qwerfjkl%20(bot)%20-%20Problem%20me%20referimet%20(27%20maj%202026,%2008:48)&section=new}} këtu]</span>. Mos harroni të përmendni problemin dhe faqen ku ka ndodhur! — <!-- User:Qwerfjkl (bot)/inform -->[[Përdoruesi:Qwerfjkl (bot)|Qwerfjkl (bot)]] ([[Përdoruesi diskutim:Qwerfjkl (bot)|diskutimet]]) 27 maj 2026 10:48 (CEST) == Probleme me referimet te artikulli ''[[Festivali Hyjnesha në Fron]]'' == Përshëndetje, Vicianumi! Unë jam një robot i komanduar nga përdoruesi Qwerfjkl. [[Special:Diff/3026219|Ky redaktim]] i bërë nga ju në artikullin ''[[:Festivali Hyjnesha në Fron]]'' ka sjellë këto probleme me referimet: * [[:Kategoria:Gabime CS1: Mungon parametri i gjuhës|Mungon parametri i gjuhës]] - Referimet shfaqin këtë gabim kur mungon parametri i gjuhës. Për ta zgjidhur këtë gabim mjafton të shtoni parametrin e gjuhës në to. Ju lutem të shikoni këtë artikull dhe të rregulloni problemet e vëna në pah. Nëse mendoni se ky është një raportim i gabuar ose kërkoni ndihmë në zgjidhjen e tij mund të shkruani <span class="plainlinks">[{{fullurl:User talk:Klein Muçi|action=edit&preloadtitle=Qwerfjkl%20(bot)%20-%20Problem%20me%20referimet%20(16%20gusht%202026,%2019:15)&section=new}} këtu]</span>. Mos harroni të përmendni problemin dhe faqen ku ka ndodhur! — <!-- User:Qwerfjkl (bot)/inform -->[[Përdoruesi:Qwerfjkl (bot)|Qwerfjkl (bot)]] ([[Përdoruesi diskutim:Qwerfjkl (bot)|diskutimet]]) 16 gusht 2026 21:15 (CEST) 26pxaugforpfmp0lcpt9w0aceu8753e 0 310764 3026177 3005853 2026-08-16T13:23:29Z InternetArchiveBot 115207 Lidhje të jashtme të shpëtuara: 1 Lidhje të jashtme të etiketuara si të vdekura: 0) #IABot (v2.0.9.5 3026177 wikitext text/x-wiki '''Fatos Geci''' është politikan dhe deputet në Legjislaturën e X-të të Republikës së Kosovës.<ref>{{Cite web|url=https://www.kuvendikosoves.org/shq/deputydetails/?deputy=633|access-date=2026-05-13|website=Kuvendi i Kosovës|language=sq}}</ref> U lind më 29.02.1988 në [[Skënderaj]].<ref>{{Cite web|title=Fatos Geci|url=https://www.kosovarja-ks.com/tag/fatos-geci/|access-date=2021-12-27|website=Revista Kosovarja|language=sq}}</ref><ref>{{Cite web|date=2021-01-21|title=Vëllai i madh i Gani Gecit tregon pse djali i tij kaloi në Vetëvendosje|url=https://www.gazetaexpress.com/vellai-i-madh-i-gani-gecit-tregon-pse-djali-i-tij-kaloi-ne-vetevendosje/|access-date=2021-12-27|website=Gazeta Express|language=sq}}</ref> {{Infobox person | name = Fatos Geci | image = | birth_date = 1988 {{!}} 02 {{!}} 29 | birth_place = Skenderaj, Kosovë | nationality = shqiptar | citizenship = Kosovë | education = | occupation = politikan }} == Biografia == Shkollimin fillor e ka përfunduar në vendlindje. Shkollimin e mesëm e ka vazhduar në Prishtinë në gjimnazin “Sami Frashëri”. Studimet universitare themelore i ka përfunduar në Universitetin e Prishtinës “Hasan Prishtina”, Fakulteti Ekonomik në drejtimin Banka Financa dhe Kontabilitet.<ref>{{Cite web|date=2021-01-19|title=Halil Geci tregon pse djali i tij iu bashkua Vetëvendosjes|url=https://www.syri.net/syri_kosova/politike-lajme/209305/halil-geci-tregon-pse-djali-i-tij-iu-bashkua-vetevendosjes/|access-date=2021-12-27|website=Syri Kosova {{!}} Lajmi i fundit|language=sq}}</ref><ref>{{Cite web|last=admin|date=2021-01-19|title=Geci tregon pse djali i tij iu bashkua VV-së|url=http://goandwatch.com/geci-tregon-pse-djali-i-tij-iu-bashkua-vv-se/|access-date=2021-12-27|website=Go & Watch|language=en-US|archive-date=27 dhjetor 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211227225503/http://goandwatch.com/geci-tregon-pse-djali-i-tij-iu-bashkua-vv-se/|url-status=dead}}</ref> Pas përfundimit të suksesshëm të studimeve themelore me mesatare te lartë menjëherë ka vazhduar studimet master në po të njëjtin drejtim në të cilin nivel gjithashtu ka treguar sukses të lartë. Në vitin 2013 nga Universiteti i Prishtinës “Hasan Prishtina” përzgjidhet për punë praktike në ministrin e Ekonomisë dhe Financave sipas kriterit të mesatares së lartë të studimeve.<ref>{{Cite web|title=Festë në familjen Geci të Llaushës|url=https://www.botasot.info/lajme/801222/feste-ne-familjen-geci-te-llaushes/|access-date=2021-12-27|website=Bota Sot|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|last=BILLI|date=2017-12-07|title=Festë në familjen Geci të Llaushës (FOTO)|url=https://www.drenicapress.info/feste-ne-familjen-geci-te-llaushes-foto/|access-date=2021-12-27|website=Drenica Press|language=en-US|archive-date=27 dhjetor 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211227225507/https://www.drenicapress.info/feste-ne-familjen-geci-te-llaushes-foto/|url-status=dead}}</ref> Në nëntor të 2018 regjistroj studimet e doktoratës pranë Universitetit të Prishtinës “Hasan Prishtina” në të njëjtin drejtim sikurse në studimet paraprake. Por në nëntor te 2019 filloj ligjëratat e doktoratës, dhe ne vitin 2020 përfundoj te gjitha provimet e doktoratës me sukses dhe me një afat rekord. Nga momenti që u regjistrua ne doktorature ne Kosove, ka shprehur interesim për të vazhduar një pjesë të studimeve të doktoratës në ndonjërin nga universitet prestigjioze Evropiane me c`rast ka arrite që të jetë fitues i tri bursave të një pas njëshme ndërkombëtare të financuara nga Bashkimi Evropian duke u pajisur me tri certifikata të studimeve ndërkombëtare për studimet e vitit 2019, 2021 dhe duke vazhduar edhe në vitin 2022 si dhe marrjen e 90 kredive shtesë.<ref>{{Cite web|date=2021|title=Nipi i Gani Gecit aderon në VV, babai i tij jep sqarimin|url=https://insajderi.com/nipi-i-gani-gecit-aderon-nevv-babai-i-tij-jep-sqarimin/|url-status=live|access-date=2021-12-27|website=Gazeta Online INSAJDERI|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|last=M|first=E.|date=2021-01-21|title=Vëllai i madh i Gani Gecit tregon pse djali i tij kaloi në Vetëvendosje|url=https://www.veriu.info/vellai-i-madh-i-gani-gecit-tregon-pse-djali-i-tij-kaloi-ne-vetevendosje/|access-date=2021-12-27|website=Veriu.info|language=en-US|archive-date=27 dhjetor 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211227225509/https://www.veriu.info/vellai-i-madh-i-gani-gecit-tregon-pse-djali-i-tij-kaloi-ne-vetevendosje/|url-status=dead}}</ref> Studimet e doktoratës përmes bursave të fituara i ka vazhduar në Universitetin Cote D`azur në Nice të Francës ku edhe aktualisht është duke përfunduar semestrin e fundit. Në vitin 2021 mbajti një konferencë ndërkombëtare virtualisht nga Franca e organizuar në Moskë të Rusisë dhe po në atë kohë bëri edhe një publikim shkencor. Në vitin 2021 ka aplikuar në 3 konferenca të tjera dhe në proces ka edhe punime të tjera për publikim.<ref>{{Cite web|title=SHS Web of Conferences|url=https://www.shs-conferences.org/articles/shsconf/abs/2021/25/contents/contents.html|access-date=2021-12-27|website=www.shs-conferences.org|language=en-gb|archive-date=27 dhjetor 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211227225503/https://www.shs-conferences.org/articles/shsconf/abs/2021/25/contents/contents.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|title=Fayde me Koncert në Prishtinë, Fatos Geci bën të ditur çmimin e biletës|url=https://www.botasot.info/mediale-vip-showbiz/689982/fayde-me-koncert-ne-prishtine-fatos-geci-ben-te-ditur-cmimin-e-biletes/|access-date=2021-12-27|website=Bota Sot|language=en}}</ref> == Referime == {{Reflist}} 3vh1nj7m5uwids242b9biauumm9e6yt 1 311730 3026178 2574939 2026-08-16T13:23:30Z InternetArchiveBot 115207 Ndryshime te burimet/lidhjet e jashtme.) #IABot (v2.0.9.5 3026178 wikitext text/x-wiki == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Fatos Geci]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2383620 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20211227225509/https://www.veriu.info/vellai-i-madh-i-gani-gecit-tregon-pse-djali-i-tij-kaloi-ne-vetevendosje/ për lidhjen https://www.veriu.info/vellai-i-madh-i-gani-gecit-tregon-pse-djali-i-tij-kaloi-ne-vetevendosje/. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 12 janar 2022 05:14 (CET) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Fatos Geci]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2450603 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20211227225503/http://goandwatch.com/geci-tregon-pse-djali-i-tij-iu-bashkua-vv-se/ për lidhjen http://goandwatch.com/geci-tregon-pse-djali-i-tij-iu-bashkua-vv-se/. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 20 maj 2022 16:15 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Fatos Geci]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2574938 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20211227225507/https://www.drenicapress.info/feste-ne-familjen-geci-te-llaushes-foto/ për lidhjen https://www.drenicapress.info/feste-ne-familjen-geci-te-llaushes-foto/. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 3 gusht 2023 14:13 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Fatos Geci]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=3026177 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20211227225503/https://www.shs-conferences.org/articles/shsconf/abs/2021/25/contents/contents.html për lidhjen https://www.shs-conferences.org/articles/shsconf/abs/2021/25/contents/contents.html. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 16 gusht 2026 15:23 (CEST) kjxf7elubjozjzmyqj0ptevf5xxkz26 0 313940 3026194 2959677 2026-08-16T15:28:46Z Falemënderit 170047 added [[Category:Ngjarje në Prishtinë]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 3026194 wikitext text/x-wiki Kryeqyteti i [[Kosova|Kosovës]], [[Prishtina]], veçanërisht [[Teatri Kombëtar i Kosovës|Teatri Kombëtar-Prishtina]] është mikpritës i shumë festivaleve të ndryshme të filmit. Të famshëm nga e gjithë bota ecin në tapetin e kuq të festivaleve që mbahen çdo vit. Këto festivale bëjnë që qyteti të tërheqë interes nga vizitorët vendas dhe ndërkombëtarë, duke e bërë jetën e qytetit më dinamike.Ky artikull i dedikohet të gjithë festivale të filmit të mbajtura në kryeqytetin e Kosovës,Prishtinën. == Festivali Ndërkombëtar i Filmit në Prishtinë == Festivali Ndërkombëtar i Filmit në Prishtinë (PriFilmFest) është një festival vjetor shtatëditor.<ref>{{Cite web|title=- Festivals - Kosovo - KosovoGuide|url=http://www.kosovoguide.com/?cid=2,214,876|access-date=23 mars 2022|archive-date=3 mars 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303224800/http://www.kosovoguide.com/?cid=2,214,876|url-status=dead}}</ref> Filloi në vitin 2009 si shenjë pas [[Shpallja e Pavarësisë së Kosovës|shpalljes së pavarësisë]] . Ai mbahet në [[Teatri Kombëtar i Kosovës|Teatrin Kombëtar-Prishtinë]] në shtator. Si pjesë e ngjarjes, fituesit marrin një statujë të quajtur " ''Hyjnesha e Artë'' ", e cila bazohet në figurën " [[Hyjnesha në fron|Hyjnesha në Fron]] " që u zbulua në Kosovë në vitin 1960 afër Therrtorës së Qytetit, dhe ështe bërë simbol i qytetit të Prishtinës. Prej vitit 2010 PriFilmFest ka lansuar Forumin PriFilm i cili përbëhet nga seminare, punëtori dhe diskutime ndërmjet kineastëve kosovarë dhe atyre nga vendet fqinje. Themeluesit e PriFilmFest janë: Vjosa Berisha, Fatos Berisha, Orhan Kerkezi dhe Faton Hasimja. == Hyjnesha në Fron == Fest Film Kosova “ '''Hyjnesha në Fron''' ” është një festival vjetor i themeluar në vitin 2002.<ref>{{Cite web|title="Michael Sarne interview about the festival"|url=http://eng.infoglobi.com/sarne-kosovo-can-produce-the-best-films|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140302233317/http://eng.infoglobi.com/sarne-kosovo-can-produce-the-best-films/|archive-date=2014-03-02|access-date=2014-03-02}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://festfilmkosova.com/|title="Official WebSite of HNF Festival"|access-date=23 mars 2022|archive-date=10 maj 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190510151754/http://festfilmkosova.com/|url-status=dead}}</ref> Ai mbahet midis shtatorit dhe dhjetorit. Në pesë edicionet e para festivali është mbajtur në qytete të ndryshme të Kosovës. Tani tradicionalisht mbahet në kryeqytetin e [[Kosova|Kosovës]], Prishtinë. Emri i festivalit vjen nga monumenti 5000-vjeçar i gjetur në Prishtinë afër therrtorës së qytetit, dhe u bë simboli i qytetit të Prishtinës.<ref>{{Cite web|url=http://www.ancientcraft.co.uk/reenactment/pa_venus_vinca1.html|title="Article for Goddess on the Throne"|access-date=23 mars 2022|archive-date=18 gusht 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170818164211/http://www.ancientcraft.co.uk/reenactment/pa_venus_vinca1.html|url-status=dead}}</ref> Programi i festivalit përfshin filma artistikë me metrazh të gjatë dhe filma të shkurtër. Konkursi është i ndarë në: # Konkursi Ndërkombëtar – për filma artistikë nga e gjithë bota (mbi 60 minuta) # Konkursi i Filmave të metrazhit të shkurtër - për filma të shkurtër nga e gjithë bota (40 minuta ose më pak) # Konkursi i filmave të shkurtër - për konkursin kombëtar të filmave të shkurtër (40 minuta ose më pak) # Shfaqje Speciale - filma të rinj nga filmbërës të njohur '''<big>Çmimet :</big>''' * ''Aktori kryesor'' * ''Aktorja kryesore'' * ''Aktor me rol dytësor'' * ''Aktorja e rolit dytësor'' * ''Çmimi për skenarin më të mirë'' * ''Çmimi i Fotografisë më të Mirë'' * ''Çmimi për regjisorin më të mirë'' * ''Çmimi i filmit më të mirë'' * ''Çmimi më i mirë ndërkombëtar'' * ''Kinemaja e së ardhmes'' * ''Shpërblimi për punën e jetës'' == Skena Up == [[Skeda:Skenaup_lgo_815624.jpg|parapamje| Festivali Ndërkombëtar Studentor i Filmit dhe Teatrit "SKENA UP".]] " '''Skena Up Festival''' " është një festival i përvitshëm ndërkombëtar shtatëditor i veçantë për studentët e filmit dhe teatrit.<ref>[http://www.kosovoguide.com/?cid=2,214,962 "Article from Kosovo Guide"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220228002935/http://www.kosovoguide.com/?cid=2,214,962 |date=28 shkurt 2022 }}.</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.skenaup.com/en-us/|title="Official WebSite of Festival"|access-date=23 mars 2022|archive-date=2 mars 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140302190352/http://www.skenaup.com/en-us/|url-status=dead}}</ref> Filloi në vitin 2003 dhe mbahet në mes të tetorit dhe dhjetorit në [[Teatri Kombëtar i Kosovës|Teatrin Kombëtar të Prishtinës]] . Është themeluar nga një grup studentësh dhe artistësh të rinj nga [[Universiteti i Prishtinës]] . Është formuar si një konkurs për artistët e ardhshëm që e bën këtë festival unik. Festivali ka dy synime. Së pari ofrimi i një forumi të përshtatshëm për studentët që të prezantojnë punën e tyre para publikut, duke krijuar kështu ndërveprim me audiencën dhe gjithashtu marrjen e komenteve. Së dyti, duke mbledhur bashkëmoshatarë nga e gjithë bota dhe duke i prezantuar studentët me regjisorë, producentë, shkrimtarë dhe aktorë të njohur ndërkombëtarisht. Si pjesë e festivaleve janë punëtoritë, AfterParties dhe vullnetarët. Skena UP është pjesë e The International Young Makers in Transit<ref>{{Cite web|url=http://www.culturefund.eu/projects/international-young-makers-in-transit|title="Information about International Young Makers in Transit"|access-date=23 mars 2022|archive-date=3 mars 2014|archive-url=https://archive.today/20140303094257/http://www.culturefund.eu/projects/international-young-makers-in-transit|url-status=dead}}</ref> që synon të krijojë mundësi për krijuesit e rinj evropianë të teatrit për të shfaqur punën e tyre në platforma në të gjithë Evropën. Gjatë pjesëmarrjes, artistët e rinj angazhohen me kolegë evropianë dhe do të ndërtojnë një rrjet ndërkombëtar. <big>'''Çmimet :'''</big><ref>{{Cite web|url=http://www.skenaup.com/en-us/Awards|title=" "Skena UP" Festival Awards"|access-date=23 mars 2022|archive-date=2 mars 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140302190513/http://www.skenaup.com/en-us/Awards|url-status=dead}}</ref> '''Konkursi i Filmit''' * ''Filmi më i mirë fiction'' * ''Filmi më i mirë dokumentar'' * ''Filmi më i mirë i animuar'' * ''Filmi më i mirë kombëtar'' * ''Më e mira "ExYU Generation Next"'' * ''Përmendja speciale e jurisë'' '''Konkursi i Teatrit''' * ''Shfaqja më e mirë teatrore'' * ''Regjia më e mirë'' * ''Aktori më i mirë'' * ''Çmimi ADRIANA'' * ''Përmendja speciale e jurisë'' == Nëntë njëmbëdhjetë == " '''Nine Eleven''' " është një festival vjetore ku mbahet si dedikim për jetët e humbura në sulmin terrorist të Kullave Binjake në [[SHBA]], në 2001.<ref>{{Cite web|url=http://www.reelport.com/index.php?id=741&L=en|title="Article about "Nine Eleven" Film Festival"|access-date=23 mars 2022|archive-date=4 mars 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304053456/http://www.reelport.com/index.php?id=741&L=en|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.911festival.com/|title="Official WebSite of "Nine Eleven" Film Festival"|access-date=23 mars 2022|archive-date=25 shkurt 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200225124531/http://www.911festival.com/|url-status=dead}}</ref> Filloi në vitin 2003 si një konkurs filmi, skulpture dhe dizajni modern që shpreh këndvështrimet e artistëve në atë ditë të veçantë në 2001. Nga edicioni i dytë ka vetëm konkurrencë të filmave të shkurtër. Mbahet në shtator në [[Teatri Kombëtar i Kosovës|Teatrin Kombëtar-Prishtinë]] kushtuar vetëm për filmbërësve shqiptarë. Është themeluar nga Blerim Gjoci. '''<big>Çmimet :</big>'''<ref>{{Cite web|url=http://www.911festival.com/winners.html|title=""Nine Elven" Film Festival Awards and Winners"|access-date=23 mars 2022|archive-date=28 gusht 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180828122749/http://911festival.com/winners.html|url-status=dead}}</ref> * ''Filmi më i mirë'' * ''Kinematografia më e mirë'' * ''Editimi më i mirë'' * ''Regjia më e mirë'' * ''Skenari më i mirë'' * ''Aktorja më e mirë'' * ''Aktori më i mirë'' * ''Muzika më e mirë'' == Festivali i Filmit Rolling == " '''Rolling Film Festival''' " është festival ndërkombëtar katërditor i filmit kushtuar komunitetit rom.<ref>{{Cite web|url=http://oneworldsee.org/content/3rd-rolling-film-festival-films-and-about-roma-starts-next-week-prishtina|title="Article about "Rolling Film Festival"|access-date=23 mars 2022|archive-date=10 dhjetor 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141210151005/http://oneworldsee.org/content/3rd-rolling-film-festival-films-and-about-roma-starts-next-week-prishtina|url-status=dead}}</ref> Filloi në vitin 2009 dhe tani është në edicionin e katërt. Në edicionin e tretë festivali u zhvillua në 5 vende të ndryshme të shfaqjes në të gjithë qytetin e [[Prishtina|Prishtinës]] .<ref>{{Cite web|title="Official Website of "Rolling Film Festilval"|url=http://rollingfilm.org/GS/|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20121201103450/http://rollingfilm.org/GS/|archive-date=2012-12-01|access-date=2014-03-02}}</ref> Filmat janë përzgjedhur për të demonstruar diversitetin, pasurinë dhe humanizmin e përbashkët të historive rome, prandaj qëllimi i festivalit është shfaqja e "ëndrrave" dhe kulturës së komunitetit rom.<ref>{{Cite web|url=http://www.kosovoguide.com/?cid=2,167,1121&view=all|title="Article from Kosovo Guide"|access-date=23 mars 2022|archive-date=3 mars 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303231103/http://www.kosovoguide.com/?cid=2,167,1121&view=all|url-status=dead}}</ref> Pjesa e festivalit janë sesione diskutimi mes filmave, punëtorive, vullnetarëve dhe koncerteve muzikore. == Festivali i Filmit Një Botë == Festivali i Filmit '''"Një Botë"''' është një Festival qe mbahet gjdo vitë.Festival ndërkombëtar i dokumentarëve për të Drejtat e Njeriut ku u shfaqën mbi 320 filma dokumentarë, me temën e shkeljeve drastike të të drejtave të njeriut në mbarë globin. Ai mbahet në kinemanë "ABC" në [[Prishtina|Prishtinë]] .<ref>[http://telegrafi.com/magazina/fillon-festivali-nje-bote-18-501.html "Article about "Nje Bote" Film Festival"]</ref><ref>{{Cite web|url=http://njebote.com/|title="Official Website of "NjeBote" Festival"|access-date=23 mars 2022|archive-date=5 janar 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140105031728/http://njebote.com/|url-status=dead}}</ref> Filloi në vitin 2000 dhe tani është në edicionin e 22-të. Organizohet nga Këshilli për Mbrojtjen e të Drejtave dhe Lirive (KMDLNj),<ref>{{Cite web|url=http://www.cdhrf.net/|title="Official Website of CDHRF"|access-date=23 mars 2022|archive-date=2 mars 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140302202251/http://www.cdhrf.net/|url-status=dead}}</ref> si pjesë e Festivalit " World One " me bazë në Pragë. Qëllimi i Festivalit është të promovojë të drejtat e njeriut, liritë dhe demokracinë, por edhe të shfaqë debate kuptimplote për çështje si të drejtat e njeriut, shoqëria civile, politika e jashtme, politika mjedisore, etj. Festivali “Një Botë” mbetet një organizim unik në Kosovë për shkak të temës së tij. == Referime == {{Reflist}} [[Kategoria:Ngjarje në Prishtinë]] kwsgf5ypmu26flri2tk19l6nw2oqme3 3026195 3026194 2026-08-16T15:29:04Z Falemënderit 170047 added [[Category:Festivale filmi në Kosovë]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 3026195 wikitext text/x-wiki Kryeqyteti i [[Kosova|Kosovës]], [[Prishtina]], veçanërisht [[Teatri Kombëtar i Kosovës|Teatri Kombëtar-Prishtina]] është mikpritës i shumë festivaleve të ndryshme të filmit. Të famshëm nga e gjithë bota ecin në tapetin e kuq të festivaleve që mbahen çdo vit. Këto festivale bëjnë që qyteti të tërheqë interes nga vizitorët vendas dhe ndërkombëtarë, duke e bërë jetën e qytetit më dinamike.Ky artikull i dedikohet të gjithë festivale të filmit të mbajtura në kryeqytetin e Kosovës,Prishtinën. == Festivali Ndërkombëtar i Filmit në Prishtinë == Festivali Ndërkombëtar i Filmit në Prishtinë (PriFilmFest) është një festival vjetor shtatëditor.<ref>{{Cite web|title=- Festivals - Kosovo - KosovoGuide|url=http://www.kosovoguide.com/?cid=2,214,876|access-date=23 mars 2022|archive-date=3 mars 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303224800/http://www.kosovoguide.com/?cid=2,214,876|url-status=dead}}</ref> Filloi në vitin 2009 si shenjë pas [[Shpallja e Pavarësisë së Kosovës|shpalljes së pavarësisë]] . Ai mbahet në [[Teatri Kombëtar i Kosovës|Teatrin Kombëtar-Prishtinë]] në shtator. Si pjesë e ngjarjes, fituesit marrin një statujë të quajtur " ''Hyjnesha e Artë'' ", e cila bazohet në figurën " [[Hyjnesha në fron|Hyjnesha në Fron]] " që u zbulua në Kosovë në vitin 1960 afër Therrtorës së Qytetit, dhe ështe bërë simbol i qytetit të Prishtinës. Prej vitit 2010 PriFilmFest ka lansuar Forumin PriFilm i cili përbëhet nga seminare, punëtori dhe diskutime ndërmjet kineastëve kosovarë dhe atyre nga vendet fqinje. Themeluesit e PriFilmFest janë: Vjosa Berisha, Fatos Berisha, Orhan Kerkezi dhe Faton Hasimja. == Hyjnesha në Fron == Fest Film Kosova “ '''Hyjnesha në Fron''' ” është një festival vjetor i themeluar në vitin 2002.<ref>{{Cite web|title="Michael Sarne interview about the festival"|url=http://eng.infoglobi.com/sarne-kosovo-can-produce-the-best-films|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140302233317/http://eng.infoglobi.com/sarne-kosovo-can-produce-the-best-films/|archive-date=2014-03-02|access-date=2014-03-02}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://festfilmkosova.com/|title="Official WebSite of HNF Festival"|access-date=23 mars 2022|archive-date=10 maj 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190510151754/http://festfilmkosova.com/|url-status=dead}}</ref> Ai mbahet midis shtatorit dhe dhjetorit. Në pesë edicionet e para festivali është mbajtur në qytete të ndryshme të Kosovës. Tani tradicionalisht mbahet në kryeqytetin e [[Kosova|Kosovës]], Prishtinë. Emri i festivalit vjen nga monumenti 5000-vjeçar i gjetur në Prishtinë afër therrtorës së qytetit, dhe u bë simboli i qytetit të Prishtinës.<ref>{{Cite web|url=http://www.ancientcraft.co.uk/reenactment/pa_venus_vinca1.html|title="Article for Goddess on the Throne"|access-date=23 mars 2022|archive-date=18 gusht 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170818164211/http://www.ancientcraft.co.uk/reenactment/pa_venus_vinca1.html|url-status=dead}}</ref> Programi i festivalit përfshin filma artistikë me metrazh të gjatë dhe filma të shkurtër. Konkursi është i ndarë në: # Konkursi Ndërkombëtar – për filma artistikë nga e gjithë bota (mbi 60 minuta) # Konkursi i Filmave të metrazhit të shkurtër - për filma të shkurtër nga e gjithë bota (40 minuta ose më pak) # Konkursi i filmave të shkurtër - për konkursin kombëtar të filmave të shkurtër (40 minuta ose më pak) # Shfaqje Speciale - filma të rinj nga filmbërës të njohur '''<big>Çmimet :</big>''' * ''Aktori kryesor'' * ''Aktorja kryesore'' * ''Aktor me rol dytësor'' * ''Aktorja e rolit dytësor'' * ''Çmimi për skenarin më të mirë'' * ''Çmimi i Fotografisë më të Mirë'' * ''Çmimi për regjisorin më të mirë'' * ''Çmimi i filmit më të mirë'' * ''Çmimi më i mirë ndërkombëtar'' * ''Kinemaja e së ardhmes'' * ''Shpërblimi për punën e jetës'' == Skena Up == [[Skeda:Skenaup_lgo_815624.jpg|parapamje| Festivali Ndërkombëtar Studentor i Filmit dhe Teatrit "SKENA UP".]] " '''Skena Up Festival''' " është një festival i përvitshëm ndërkombëtar shtatëditor i veçantë për studentët e filmit dhe teatrit.<ref>[http://www.kosovoguide.com/?cid=2,214,962 "Article from Kosovo Guide"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220228002935/http://www.kosovoguide.com/?cid=2,214,962 |date=28 shkurt 2022 }}.</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.skenaup.com/en-us/|title="Official WebSite of Festival"|access-date=23 mars 2022|archive-date=2 mars 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140302190352/http://www.skenaup.com/en-us/|url-status=dead}}</ref> Filloi në vitin 2003 dhe mbahet në mes të tetorit dhe dhjetorit në [[Teatri Kombëtar i Kosovës|Teatrin Kombëtar të Prishtinës]] . Është themeluar nga një grup studentësh dhe artistësh të rinj nga [[Universiteti i Prishtinës]] . Është formuar si një konkurs për artistët e ardhshëm që e bën këtë festival unik. Festivali ka dy synime. Së pari ofrimi i një forumi të përshtatshëm për studentët që të prezantojnë punën e tyre para publikut, duke krijuar kështu ndërveprim me audiencën dhe gjithashtu marrjen e komenteve. Së dyti, duke mbledhur bashkëmoshatarë nga e gjithë bota dhe duke i prezantuar studentët me regjisorë, producentë, shkrimtarë dhe aktorë të njohur ndërkombëtarisht. Si pjesë e festivaleve janë punëtoritë, AfterParties dhe vullnetarët. Skena UP është pjesë e The International Young Makers in Transit<ref>{{Cite web|url=http://www.culturefund.eu/projects/international-young-makers-in-transit|title="Information about International Young Makers in Transit"|access-date=23 mars 2022|archive-date=3 mars 2014|archive-url=https://archive.today/20140303094257/http://www.culturefund.eu/projects/international-young-makers-in-transit|url-status=dead}}</ref> që synon të krijojë mundësi për krijuesit e rinj evropianë të teatrit për të shfaqur punën e tyre në platforma në të gjithë Evropën. Gjatë pjesëmarrjes, artistët e rinj angazhohen me kolegë evropianë dhe do të ndërtojnë një rrjet ndërkombëtar. <big>'''Çmimet :'''</big><ref>{{Cite web|url=http://www.skenaup.com/en-us/Awards|title=" "Skena UP" Festival Awards"|access-date=23 mars 2022|archive-date=2 mars 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140302190513/http://www.skenaup.com/en-us/Awards|url-status=dead}}</ref> '''Konkursi i Filmit''' * ''Filmi më i mirë fiction'' * ''Filmi më i mirë dokumentar'' * ''Filmi më i mirë i animuar'' * ''Filmi më i mirë kombëtar'' * ''Më e mira "ExYU Generation Next"'' * ''Përmendja speciale e jurisë'' '''Konkursi i Teatrit''' * ''Shfaqja më e mirë teatrore'' * ''Regjia më e mirë'' * ''Aktori më i mirë'' * ''Çmimi ADRIANA'' * ''Përmendja speciale e jurisë'' == Nëntë njëmbëdhjetë == " '''Nine Eleven''' " është një festival vjetore ku mbahet si dedikim për jetët e humbura në sulmin terrorist të Kullave Binjake në [[SHBA]], në 2001.<ref>{{Cite web|url=http://www.reelport.com/index.php?id=741&L=en|title="Article about "Nine Eleven" Film Festival"|access-date=23 mars 2022|archive-date=4 mars 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304053456/http://www.reelport.com/index.php?id=741&L=en|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.911festival.com/|title="Official WebSite of "Nine Eleven" Film Festival"|access-date=23 mars 2022|archive-date=25 shkurt 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200225124531/http://www.911festival.com/|url-status=dead}}</ref> Filloi në vitin 2003 si një konkurs filmi, skulpture dhe dizajni modern që shpreh këndvështrimet e artistëve në atë ditë të veçantë në 2001. Nga edicioni i dytë ka vetëm konkurrencë të filmave të shkurtër. Mbahet në shtator në [[Teatri Kombëtar i Kosovës|Teatrin Kombëtar-Prishtinë]] kushtuar vetëm për filmbërësve shqiptarë. Është themeluar nga Blerim Gjoci. '''<big>Çmimet :</big>'''<ref>{{Cite web|url=http://www.911festival.com/winners.html|title=""Nine Elven" Film Festival Awards and Winners"|access-date=23 mars 2022|archive-date=28 gusht 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180828122749/http://911festival.com/winners.html|url-status=dead}}</ref> * ''Filmi më i mirë'' * ''Kinematografia më e mirë'' * ''Editimi më i mirë'' * ''Regjia më e mirë'' * ''Skenari më i mirë'' * ''Aktorja më e mirë'' * ''Aktori më i mirë'' * ''Muzika më e mirë'' == Festivali i Filmit Rolling == " '''Rolling Film Festival''' " është festival ndërkombëtar katërditor i filmit kushtuar komunitetit rom.<ref>{{Cite web|url=http://oneworldsee.org/content/3rd-rolling-film-festival-films-and-about-roma-starts-next-week-prishtina|title="Article about "Rolling Film Festival"|access-date=23 mars 2022|archive-date=10 dhjetor 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141210151005/http://oneworldsee.org/content/3rd-rolling-film-festival-films-and-about-roma-starts-next-week-prishtina|url-status=dead}}</ref> Filloi në vitin 2009 dhe tani është në edicionin e katërt. Në edicionin e tretë festivali u zhvillua në 5 vende të ndryshme të shfaqjes në të gjithë qytetin e [[Prishtina|Prishtinës]] .<ref>{{Cite web|title="Official Website of "Rolling Film Festilval"|url=http://rollingfilm.org/GS/|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20121201103450/http://rollingfilm.org/GS/|archive-date=2012-12-01|access-date=2014-03-02}}</ref> Filmat janë përzgjedhur për të demonstruar diversitetin, pasurinë dhe humanizmin e përbashkët të historive rome, prandaj qëllimi i festivalit është shfaqja e "ëndrrave" dhe kulturës së komunitetit rom.<ref>{{Cite web|url=http://www.kosovoguide.com/?cid=2,167,1121&view=all|title="Article from Kosovo Guide"|access-date=23 mars 2022|archive-date=3 mars 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303231103/http://www.kosovoguide.com/?cid=2,167,1121&view=all|url-status=dead}}</ref> Pjesa e festivalit janë sesione diskutimi mes filmave, punëtorive, vullnetarëve dhe koncerteve muzikore. == Festivali i Filmit Një Botë == Festivali i Filmit '''"Një Botë"''' është një Festival qe mbahet gjdo vitë.Festival ndërkombëtar i dokumentarëve për të Drejtat e Njeriut ku u shfaqën mbi 320 filma dokumentarë, me temën e shkeljeve drastike të të drejtave të njeriut në mbarë globin. Ai mbahet në kinemanë "ABC" në [[Prishtina|Prishtinë]] .<ref>[http://telegrafi.com/magazina/fillon-festivali-nje-bote-18-501.html "Article about "Nje Bote" Film Festival"]</ref><ref>{{Cite web|url=http://njebote.com/|title="Official Website of "NjeBote" Festival"|access-date=23 mars 2022|archive-date=5 janar 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140105031728/http://njebote.com/|url-status=dead}}</ref> Filloi në vitin 2000 dhe tani është në edicionin e 22-të. Organizohet nga Këshilli për Mbrojtjen e të Drejtave dhe Lirive (KMDLNj),<ref>{{Cite web|url=http://www.cdhrf.net/|title="Official Website of CDHRF"|access-date=23 mars 2022|archive-date=2 mars 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140302202251/http://www.cdhrf.net/|url-status=dead}}</ref> si pjesë e Festivalit " World One " me bazë në Pragë. Qëllimi i Festivalit është të promovojë të drejtat e njeriut, liritë dhe demokracinë, por edhe të shfaqë debate kuptimplote për çështje si të drejtat e njeriut, shoqëria civile, politika e jashtme, politika mjedisore, etj. Festivali “Një Botë” mbetet një organizim unik në Kosovë për shkak të temës së tij. == Referime == {{Reflist}} [[Kategoria:Ngjarje në Prishtinë]] [[Kategoria:Festivale filmi në Kosovë]] 9lco5kcvof441ba2lkvfdbclvzh570d 3026196 3026195 2026-08-16T15:30:09Z Falemënderit 170047 3026196 wikitext text/x-wiki Kryeqyteti i [[Kosova|Kosovës]], [[Prishtina]], veçanërisht [[Teatri Kombëtar i Kosovës|Teatri Kombëtar-Prishtina]] është mikpritës i shumë festivaleve të ndryshme të filmit. Të famshëm nga e gjithë bota ecin në tapetin e kuq të festivaleve që mbahen çdo vit. Këto festivale bëjnë që qyteti të tërheqë interes nga vizitorët vendas dhe ndërkombëtarë, duke e bërë jetën e qytetit më dinamike.Ky artikull i dedikohet të gjithë festivale të filmit të mbajtura në kryeqytetin e Kosovës,Prishtinën. == Festivali Ndërkombëtar i Filmit në Prishtinë == Festivali Ndërkombëtar i Filmit në Prishtinë (PriFilmFest) është një festival vjetor shtatëditor.<ref>{{Cite web|title=- Festivals - Kosovo - KosovoGuide|url=http://www.kosovoguide.com/?cid=2,214,876|access-date=23 mars 2022|archive-date=3 mars 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303224800/http://www.kosovoguide.com/?cid=2,214,876|url-status=dead}}</ref> Filloi në vitin 2009 si shenjë pas [[Shpallja e Pavarësisë së Kosovës|shpalljes së pavarësisë]] . Ai mbahet në [[Teatri Kombëtar i Kosovës|Teatrin Kombëtar-Prishtinë]] në shtator. Si pjesë e ngjarjes, fituesit marrin një statujë të quajtur " ''Hyjnesha e Artë'' ", e cila bazohet në figurën " [[Hyjnesha në fron|Hyjnesha në Fron]] " që u zbulua në Kosovë në vitin 1960 afër Therrtorës së Qytetit, dhe ështe bërë simbol i qytetit të Prishtinës. Prej vitit 2010 PriFilmFest ka lansuar Forumin PriFilm i cili përbëhet nga seminare, punëtori dhe diskutime ndërmjet kineastëve kosovarë dhe atyre nga vendet fqinje. Themeluesit e PriFilmFest janë: Vjosa Berisha, Fatos Berisha, Orhan Kerkezi dhe Faton Hasimja. == Hyjnesha në Fron == Fest Film Kosova “ '''Hyjnesha në Fron''' ” është një festival vjetor i themeluar në vitin 2002.<ref>{{Cite web|title="Michael Sarne interview about the festival"|url=http://eng.infoglobi.com/sarne-kosovo-can-produce-the-best-films|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140302233317/http://eng.infoglobi.com/sarne-kosovo-can-produce-the-best-films/|archive-date=2014-03-02|access-date=2014-03-02}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://festfilmkosova.com/|title="Official WebSite of HNF Festival"|access-date=23 mars 2022|archive-date=10 maj 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190510151754/http://festfilmkosova.com/|url-status=dead}}</ref> Ai mbahet midis shtatorit dhe dhjetorit. Në pesë edicionet e para festivali është mbajtur në qytete të ndryshme të Kosovës. Tani tradicionalisht mbahet në kryeqytetin e [[Kosova|Kosovës]], Prishtinë. Emri i festivalit vjen nga monumenti 5000-vjeçar i gjetur në Prishtinë afër therrtorës së qytetit, dhe u bë simboli i qytetit të Prishtinës.<ref>{{Cite web|url=http://www.ancientcraft.co.uk/reenactment/pa_venus_vinca1.html|title="Article for Goddess on the Throne"|access-date=23 mars 2022|archive-date=18 gusht 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170818164211/http://www.ancientcraft.co.uk/reenactment/pa_venus_vinca1.html|url-status=dead}}</ref> Programi i festivalit përfshin filma artistikë me metrazh të gjatë dhe filma të shkurtër. Konkursi është i ndarë në: # Konkursi Ndërkombëtar – për filma artistikë nga e gjithë bota (mbi 60 minuta) # Konkursi i Filmave të metrazhit të shkurtër - për filma të shkurtër nga e gjithë bota (40 minuta ose më pak) # Konkursi i filmave të shkurtër - për konkursin kombëtar të filmave të shkurtër (40 minuta ose më pak) # Shfaqje Speciale - filma të rinj nga filmbërës të njohur '''<big>Çmimet :</big>''' * ''Aktori kryesor'' * ''Aktorja kryesore'' * ''Aktor me rol dytësor'' * ''Aktorja e rolit dytësor'' * ''Çmimi për skenarin më të mirë'' * ''Çmimi i Fotografisë më të Mirë'' * ''Çmimi për regjisorin më të mirë'' * ''Çmimi i filmit më të mirë'' * ''Çmimi më i mirë ndërkombëtar'' * ''Kinemaja e së ardhmes'' * ''Shpërblimi për punën e jetës'' == Skena Up == [[Skeda:Skenaup_lgo_815624.jpg|parapamje| Festivali Ndërkombëtar Studentor i Filmit dhe Teatrit "SKENA UP".]] " '''Skena Up Festival''' " është një festival i përvitshëm ndërkombëtar shtatëditor i veçantë për studentët e filmit dhe teatrit.<ref>[http://www.kosovoguide.com/?cid=2,214,962 "Article from Kosovo Guide"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220228002935/http://www.kosovoguide.com/?cid=2,214,962 |date=28 shkurt 2022 }}.</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.skenaup.com/en-us/|title="Official WebSite of Festival"|access-date=23 mars 2022|archive-date=2 mars 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140302190352/http://www.skenaup.com/en-us/|url-status=dead}}</ref> Filloi në vitin 2003 dhe mbahet në mes të tetorit dhe dhjetorit në [[Teatri Kombëtar i Kosovës|Teatrin Kombëtar të Prishtinës]] . Është themeluar nga një grup studentësh dhe artistësh të rinj nga [[Universiteti i Prishtinës]] . Është formuar si një konkurs për artistët e ardhshëm që e bën këtë festival unik. Festivali ka dy synime. Së pari ofrimi i një forumi të përshtatshëm për studentët që të prezantojnë punën e tyre para publikut, duke krijuar kështu ndërveprim me audiencën dhe gjithashtu marrjen e komenteve. Së dyti, duke mbledhur bashkëmoshatarë nga e gjithë bota dhe duke i prezantuar studentët me regjisorë, producentë, shkrimtarë dhe aktorë të njohur ndërkombëtarisht. Si pjesë e festivaleve janë punëtoritë, AfterParties dhe vullnetarët. Skena UP është pjesë e The International Young Makers in Transit<ref>{{Cite web|url=http://www.culturefund.eu/projects/international-young-makers-in-transit|title="Information about International Young Makers in Transit"|access-date=23 mars 2022|archive-date=3 mars 2014|archive-url=https://archive.today/20140303094257/http://www.culturefund.eu/projects/international-young-makers-in-transit|url-status=dead}}</ref> që synon të krijojë mundësi për krijuesit e rinj evropianë të teatrit për të shfaqur punën e tyre në platforma në të gjithë Evropën. Gjatë pjesëmarrjes, artistët e rinj angazhohen me kolegë evropianë dhe do të ndërtojnë një rrjet ndërkombëtar. <big>'''Çmimet :'''</big><ref>{{Cite web|url=http://www.skenaup.com/en-us/Awards|title=" "Skena UP" Festival Awards"|access-date=23 mars 2022|archive-date=2 mars 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140302190513/http://www.skenaup.com/en-us/Awards|url-status=dead}}</ref> '''Konkursi i Filmit''' * ''Filmi më i mirë fiction'' * ''Filmi më i mirë dokumentar'' * ''Filmi më i mirë i animuar'' * ''Filmi më i mirë kombëtar'' * ''Më e mira "ExYU Generation Next"'' * ''Përmendja speciale e jurisë'' '''Konkursi i Teatrit''' * ''Shfaqja më e mirë teatrore'' * ''Regjia më e mirë'' * ''Aktori më i mirë'' * ''Çmimi ADRIANA'' * ''Përmendja speciale e jurisë'' == Nëntë njëmbëdhjetë == " '''Nine Eleven''' " është një festival vjetore ku mbahet si dedikim për jetët e humbura në sulmin terrorist të Kullave Binjake në [[SHBA]], në 2001.<ref>{{Cite web|url=http://www.reelport.com/index.php?id=741&L=en|title="Article about "Nine Eleven" Film Festival"|access-date=23 mars 2022|archive-date=4 mars 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304053456/http://www.reelport.com/index.php?id=741&L=en|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.911festival.com/|title="Official WebSite of "Nine Eleven" Film Festival"|access-date=23 mars 2022|archive-date=25 shkurt 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200225124531/http://www.911festival.com/|url-status=dead}}</ref> Filloi në vitin 2003 si një konkurs filmi, skulpture dhe dizajni modern që shpreh këndvështrimet e artistëve në atë ditë të veçantë në 2001. Nga edicioni i dytë ka vetëm konkurrencë të filmave të shkurtër. Mbahet në shtator në [[Teatri Kombëtar i Kosovës|Teatrin Kombëtar-Prishtinë]] kushtuar vetëm për filmbërësve shqiptarë. Është themeluar nga Blerim Gjoci. '''<big>Çmimet :</big>'''<ref>{{Cite web|url=http://www.911festival.com/winners.html|title=""Nine Elven" Film Festival Awards and Winners"|access-date=23 mars 2022|archive-date=28 gusht 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180828122749/http://911festival.com/winners.html|url-status=dead}}</ref> * ''Filmi më i mirë'' * ''Kinematografia më e mirë'' * ''Editimi më i mirë'' * ''Regjia më e mirë'' * ''Skenari më i mirë'' * ''Aktorja më e mirë'' * ''Aktori më i mirë'' * ''Muzika më e mirë'' == Festivali i Filmit Rolling == " '''Rolling Film Festival''' " është festival ndërkombëtar katërditor i filmit kushtuar komunitetit rom.<ref>{{Cite web|url=http://oneworldsee.org/content/3rd-rolling-film-festival-films-and-about-roma-starts-next-week-prishtina|title="Article about "Rolling Film Festival"|access-date=23 mars 2022|archive-date=10 dhjetor 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141210151005/http://oneworldsee.org/content/3rd-rolling-film-festival-films-and-about-roma-starts-next-week-prishtina|url-status=dead}}</ref> Filloi në vitin 2009 dhe tani është në edicionin e katërt. Në edicionin e tretë festivali u zhvillua në 5 vende të ndryshme të shfaqjes në të gjithë qytetin e [[Prishtina|Prishtinës]] .<ref>{{Cite web|title="Official Website of "Rolling Film Festilval"|url=http://rollingfilm.org/GS/|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20121201103450/http://rollingfilm.org/GS/|archive-date=2012-12-01|access-date=2014-03-02}}</ref> Filmat janë përzgjedhur për të demonstruar diversitetin, pasurinë dhe humanizmin e përbashkët të historive rome, prandaj qëllimi i festivalit është shfaqja e "ëndrrave" dhe kulturës së komunitetit rom.<ref>{{Cite web|url=http://www.kosovoguide.com/?cid=2,167,1121&view=all|title="Article from Kosovo Guide"|access-date=23 mars 2022|archive-date=3 mars 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303231103/http://www.kosovoguide.com/?cid=2,167,1121&view=all|url-status=dead}}</ref> Pjesa e festivalit janë sesione diskutimi mes filmave, punëtorive, vullnetarëve dhe koncerteve muzikore. == Festivali i Filmit Një Botë == Festivali i Filmit '''"Një Botë"''' është një Festival qe mbahet gjdo vitë.Festival ndërkombëtar i dokumentarëve për të Drejtat e Njeriut ku u shfaqën mbi 320 filma dokumentarë, me temën e shkeljeve drastike të të drejtave të njeriut në mbarë globin. Ai mbahet në kinemanë "ABC" në [[Prishtina|Prishtinë]] .<ref>[http://telegrafi.com/magazina/fillon-festivali-nje-bote-18-501.html "Article about "Nje Bote" Film Festival"]</ref><ref>{{Cite web|url=http://njebote.com/|title="Official Website of "NjeBote" Festival"|access-date=23 mars 2022|archive-date=5 janar 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140105031728/http://njebote.com/|url-status=dead}}</ref> Filloi në vitin 2000 dhe tani është në edicionin e 22-të. Organizohet nga Këshilli për Mbrojtjen e të Drejtave dhe Lirive (KMDLNj),<ref>{{Cite web|url=http://www.cdhrf.net/|title="Official Website of CDHRF"|access-date=23 mars 2022|archive-date=2 mars 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140302202251/http://www.cdhrf.net/|url-status=dead}}</ref> si pjesë e Festivalit " World One " me bazë në Pragë. Qëllimi i Festivalit është të promovojë të drejtat e njeriut, liritë dhe demokracinë, por edhe të shfaqë debate kuptimplote për çështje si të drejtat e njeriut, shoqëria civile, politika e jashtme, politika mjedisore, etj. Festivali “Një Botë” mbetet një organizim unik në Kosovë për shkak të temës së tij. == Shih edhe == * [[Festivale në Prishtinë]] == Referime == {{Reflist}} [[Kategoria:Ngjarje në Prishtinë]] [[Kategoria:Festivale filmi në Kosovë]] 4wb2orkpc3xyfazjby7emxij6uvb4dt 0 319650 3026260 3016966 2026-08-17T07:21:17Z Arianit 106 rregullime perkthimi 3026260 wikitext text/x-wiki '''Zojzi''' është perëndia e qiellit dhe e vetëtimës në [[Mitologjia shqiptare|mitologjinë]] [[Mitologjia ilire|pagane ilire]] [[Mitologjia shqiptare|shqiptare]].<ref name="Hyllested&Joseph">{{Harvnb|Hyllested|Joseph|2022|p=232}}</ref>{{Sfn|Mann|1952}}{{Sfn|Feizi|1929}} Një epitet që konsiderohet se lidhet me të është 'baba', që mendohet të përmbahet në një emër shqip për [[Perëndia|Qenien Supreme]] : ''Zot'', i analizuar si Ati Qiellor.{{Sfn|Demiraj|1997}}{{Sfn|Mann|1977}}{{Sfn|Treimer|1971}} Në disa nga atributet e tij, Zojz mund të lidhej me [[Perëndi (mitologji)|Perëndinë]], me perënditë e motit [[Shurdhi]] dhe [[Verbti]], dhe me gjysmëperëndinë mitologjike [[Drangoi]]. == Etimologjia == ''Zojz'' është vazhdimi [[Gjuha shqipe|shqiptar]] i ''*Dyḗus'', emri i perëndisë së ditës-qiellit proto-indo-evropian.{{Sfn|Mann|1952}}<ref name="Hyllested&Joseph" /> Bashkëlindësit që rrjedhin nga emri ''*Dyḗus'' me një zhvillim të ngjashëm fonologjik janë ''Zis Mesapik dhe'' ''[[Zeusi]]'' [[Mitologjia greke|grek]]. Bashkëlindësit e tjerë janë Rigvedic ''Dyáuṣ'' dhe [[Gjuha latine|Latin]] ''Jovis''. Kjo rrënjë gjendet edhe në elementin e dytë (''dí/día/dei'') të emrit ''[[Perëndi (mitologji)|Perëndi]]'', i përdorur në shqip për t'iu referuar [[Perëndia|Qenies Supreme]].{{Sfn|West|2007}}{{Sfn|Jakobson|1985}} Si në shqipen ''Zoj-z'' ashtu edhe në greqishten ''Ζεύς'', grupi origjinal ''*di̯'' iu nënshtrua afriketeve në ''*dz'', dhe në shqip u asimilua më tej në ''*z''.<ref name="Hyllested&Joseph">{{Harvnb|Hyllested|Joseph|2022|p=232}}</ref> === Epiteti === Radikali i notës zero i ''*di̯ēus'' dhe epiteti 'baba' mendohet të përmbahen në një term [[Gjuha shqipe|shqip]] për [[Perëndia|Qenien Supreme]], ''[[wiktionary:zot#Albanian|Zot]]''. Tradicionalisht konsiderohet se rrjedh nga [[Gjuha proto-shqipe|protoshqipja]] ''*dźie̅u ̊ a(t)t-'', një përbërje e vjetër për " babai qiellor " që rrjedh [[Gjuha proto-indo-evropiane|PIE]] [[wiktionary:Reconstruction:Proto-Indo-European/dyew-|''*dyew-'']] ("qielli, qielli, i ndritshëm") i bashkangjitur [[wiktionary:Reconstruction:Proto-Indo-European/átta|''*átta'']] ("babai"), pra një i afërm i PIE <nowiki><i id="mwVA">*Dyḗus ph₂tḗr</i></nowiki> dhe me pasardhësit e tij të ndryshëm: [[Mitologjia ilire|ilirishtja]] ''[[Dheipaturi|Dei-pátrous]]'', [[Gjuha sanskrite|sanskritisht]] द्यौष्पिहृपिहृ (''Dyáuṣ Pittojḗlisht (Dyáuṣ PittojṣProductI)'' [[Gjuha latine|(]]''Dyáuṣ'' [[Greqishtja e lashtë|Pittojw]]''[[Zeusi|)]]''.{{Sfn|Demiraj|1997}}{{Sfn|Mann|1977}}{{Sfn|Treimer|1971}} Përndryshe, disa gjuhëtarë kanë propozuar gjithashtu etimologjinë ''protoshqiptare *dzwâpt'' (nga ''*w(i)tš- pati-,'' 'zoti i shtëpisë'; përfundimisht nga PIE ''*wiḱ-potis'', 'udhëheqësi i klanit')''.{{Sfn|Mallory|Adams|1997}}{{Sfn|Orel|1998}}'' == Mitologji == Në mitologjinë shqiptare, Zojzi banon në majën e maleve si [[Mali i Tomorit|Mali i Tomorrit]],{{Sfn|Feizi|1929}} mali më i lartë dhe më i paarritshëm i [[Shqipëria|Shqipërisë]] së mesme, i konsideruar si shtëpia e hyjnive. Kjo traditë është ruajtur edhe në besimet popullore deri në kohët e fundit.{{Sfn|Feizi|1929}}{{Sfn|Elsie|2001}}{{Sfn|West|2007}} == Shih edhe == * [[Verbti]] * [[Shurdhi]] * [[Drangue]] * [[Mitologjia ilire]] * [[Mitologjia shqiptare]]  == Literatura == *{{cite book|last=Demiraj|first=Bardhyl|title=Albanische Etymologien: Untersuchungen zum albanischen Erbwortschatz|series=Leiden Studies in Indo-European|volume=7|year=1997|language=de|place=Amsterdam, Atlanta|publisher=Rodopi}} *{{cite book|last=Elsie|first=Robert|author-link=Robert Elsie|title=A Dictionary of Albanian Religion, Mythology and Folk Culture|place=London|publisher=Hurst & Company|url=https://books.google.com/books?id=ve4SAQAAIAAJ|isbn=1-85065-570-7|year=2001}} *{{cite book|last=Feizi|first=Abidin|title=Grammatica della lingua albanese|series=Pubblicazione del R. Istituto orientale di Napoli|year=1929|publisher=Achille Cimmaruta|place=Napoli|url=https://books.google.com/books?id=csLqAAAAMAAJ}} *{{cite book|last1=Hyllested|first1=Adam|last2=Joseph|first2=Brian D.|editor1-last=Olander|editor1-first=Thomas|title=The Indo-European Language Family : A Phylogenetic Perspective|year=2022|doi=10.1017/9781108758666|publisher=Cambridge University Press|isbn=9781108758666|chapter=Albanian|chapter-url=https://books.google.com/books?id=xzKAEAAAQBAJ&pg=PA223|pages=223–245|s2cid=161016819}} *{{cite book|last=Jakobson|first=Roman|author-link=Roman Jakobson|editor=Stephen Rudy|title=Roman Jakobson: Selected Writings|volume=VII: Contributions to Comparative Mythology: Studies in Linguistics and Philology, 1972-1982|chapter=Linguistic Evidence in Comparative Mythology|year=1985|publisher=Walter de Gruyter|isbn=9783110855463|url=https://books.google.com/books?id=gsucH7YYr7kC}} *{{citation|year=1997|title=Encyclopedia of Indo-European Culture|last1=Mallory|first1=James P.|author1-link=J. P. Mallory|last2=Adams|first2=Douglas Q.|author2-link=Douglas Q. Adams|place=London|publisher=Routledge|url=https://books.google.com/books?id=tzU3RIV2BWIC|isbn=978-1-884964-98-5}} *{{cite journal|last=Mann|first=Stuart E.|title=The Indo-European Consonants in Albanian|journal=Language|volume=28|number=1|year=1952|publisher=Linguistic Society of America|pages=31–40|jstor=409988|doi=10.2307/409988}} *{{cite book|last=Mann|first=Stuart E|title=An Albanian Historical Grammar|place=Hamburg|publisher=Helmut Buske Verlag|year=1977|isbn=9783871182624|url=https://books.google.com/books?id=3LJiAAAAMAAJ}} *{{Cite book|last=Orel|first=Vladimir E.|url=https://books.google.com/books?id=yJQYAQAAIAAJ|title=Albanian Etymological Dictionary|date=1998|publisher=Brill|isbn=978-90-04-11024-3|language=en}} *{{cite book|last=Treimer|first=Karl|editor1=Henrik Barić|title=Arhiv za Arbanasku starinu, jezik i etnologiju|volume=I|chapter=Zur Rückerschliessung der illyrischen Götterwelt und ihre Bedeutung für die südslawische Philologie|pages=27–33|publisher=R. Trofenik|year=1971|url=https://books.google.com/books?id=dTIBAAAAMAAJ}} *{{cite book|last=West|first=M. L.|title=Indo-European Poetry and Myth|url=https://archive.org/details/indoeuropeanpoet0000west|publisher=Oxford University Press|year=2007|isbn=978-0-19-928075-9}} == Referime == [[Kategoria:Hyjni ilire]] [[Kategoria:Mitologji shqiptare]] [[Kategoria:Mitologji ilire]] [[Kategoria:Perëndi ilire]] 3a91kjjnz9vzbsu9woefeoukariozm8 3026261 3026260 2026-08-17T07:25:25Z Arianit 106 rregulime teknike 3026261 wikitext text/x-wiki '''Zojzi''' është perëndia e qiellit dhe e vetëtimës në [[Mitologjia shqiptare|mitologjinë]] [[Mitologjia ilire|pagane ilire]] [[Mitologjia shqiptare|shqiptare]].<ref name="Hyllested&Joseph">{{Harvnb|Hyllested|Joseph|2022|p=232}}</ref>{{Sfn|Mann|1952}}{{Sfn|Feizi|1929}} Një epitet që konsiderohet se lidhet me të është 'baba', që mendohet të përmbahet në një emër shqip për [[Perëndia|Qenien Supreme]] : ''Zot'', i analizuar si Ati Qiellor.{{Sfn|Demiraj|1997}}{{Sfn|Mann|1977}}{{Sfn|Treimer|1971}} Në disa nga atributet e tij, Zojz mund të lidhej me [[Perëndi (mitologji)|Perëndinë]], me perënditë e motit [[Shurdhi]] dhe [[Verbti]], dhe me gjysmëperëndinë mitologjike [[Drangoi]]. == Etimologjia == ''Zojz'' është vazhdimi [[Gjuha shqipe|shqiptar]] i ''*Dyḗus'', emri i perëndisë së ditës-qiellit proto-indo-evropian.{{Sfn|Mann|1952}}<ref name="Hyllested&Joseph" /> Bashkëlindësit që rrjedhin nga emri ''*Dyḗus'' me një zhvillim të ngjashëm fonologjik janë ''Zis Mesapik dhe'' ''[[Zeusi]]'' [[Mitologjia greke|grek]]. Bashkëlindësit e tjerë janë Rigvedic ''Dyáuṣ'' dhe [[Gjuha latine|Latin]] ''Jovis''. Kjo rrënjë gjendet edhe në elementin e dytë (''dí/día/dei'') të emrit ''[[Perëndi (mitologji)|Perëndi]]'', i përdorur në shqip për t'iu referuar [[Perëndia|Qenies Supreme]].{{Sfn|West|2007}}{{Sfn|Jakobson|1985}} Si në shqipen ''Zoj-z'' ashtu edhe në greqishten ''Ζεύς'', grupi origjinal ''*di̯'' iu nënshtrua afriketeve në ''*dz'', dhe në shqip u asimilua më tej në ''*z''.<ref name="Hyllested&Joseph">{{Harvnb|Hyllested|Joseph|2022|p=232}}</ref> === Epiteti === Radikali i notës zero i ''*di̯ēus'' dhe epiteti 'baba' mendohet të përmbahen në një term [[Gjuha shqipe|shqip]] për [[Perëndia|Qenien Supreme]], ''[[wiktionary:zot#Albanian|Zot]]''. Tradicionalisht konsiderohet se rrjedh nga [[Gjuha proto-shqipe|protoshqipja]] ''*dźie̅u ̊ a(t)t-'', një përbërje e vjetër për " babai qiellor " që rrjedh [[Gjuha proto-indo-evropiane|PIE]] [[wiktionary:Reconstruction:Proto-Indo-European/dyew-|''*dyew-'']] ("qielli, qielli, i ndritshëm") i bashkangjitur [[wiktionary:Reconstruction:Proto-Indo-European/átta|''*átta'']] ("babai"), pra një i afërm i PIE <nowiki><i id="mwVA">*Dyḗus ph₂tḗr</i></nowiki> dhe me pasardhësit e tij të ndryshëm: [[Mitologjia ilire|ilirishtja]] ''[[Dheipaturi|Dei-pátrous]]'', [[Gjuha sanskrite|sanskritisht]] द्यौष्पिहृपिहृ (''Dyáuṣ Pittojḗlisht (Dyáuṣ PittojṣProductI)'' [[Gjuha latine|(]]''Dyáuṣ'' [[Greqishtja e lashtë|Pittojw]]''[[Zeusi|)]]''.{{Sfn|Demiraj|1997}}{{Sfn|Mann|1977}}{{Sfn|Treimer|1971}} Përndryshe, disa gjuhëtarë kanë propozuar gjithashtu etimologjinë ''protoshqiptare *dzwâpt'' (nga ''*w(i)tš- pati-,'' 'zoti i shtëpisë'; përfundimisht nga PIE ''*wiḱ-potis'', 'udhëheqësi i klanit')''.{{Sfn|Mallory|Adams|1997}}{{Sfn|Orel|1998}}'' == Mitologji == Në mitologjinë shqiptare, Zojzi banon në majën e maleve si [[Mali i Tomorit|Mali i Tomorrit]],{{Sfn|Feizi|1929}} mali më i lartë dhe më i paarritshëm i [[Shqipëria|Shqipërisë]] së mesme, i konsideruar si shtëpia e hyjnive. Kjo traditë është ruajtur edhe në besimet popullore deri në kohët e fundit.{{Sfn|Feizi|1929}}{{Sfn|Elsie|2001}}{{Sfn|West|2007}} == Shih edhe == * [[Verbti]] * [[Shurdhi]] * [[Drangue]] * [[Mitologjia ilire]] * [[Mitologjia shqiptare]]  == Literatura == *{{cite book|last=Demiraj|first=Bardhyl|title=Albanische Etymologien: Untersuchungen zum albanischen Erbwortschatz|series=Leiden Studies in Indo-European|volume=7|year=1997|language=de|place=Amsterdam, Atlanta|publisher=Rodopi|language=de}} *{{cite book|last=Elsie|first=Robert|author-link=Robert Elsie|title=A Dictionary of Albanian Religion, Mythology and Folk Culture|place=London|publisher=Hurst & Company|url=https://books.google.com/books?id=ve4SAQAAIAAJ|isbn=1-85065-570-7|year=2001|language=en}} *{{cite book|last=Feizi|first=Abidin|title=Grammatica della lingua albanese|series=Pubblicazione del R. Istituto orientale di Napoli|year=1929|publisher=Achille Cimmaruta|place=Napoli|url=https://books.google.com/books?id=csLqAAAAMAAJ|language=it}} *{{cite book|last1=Hyllested|first1=Adam|last2=Joseph|first2=Brian D.|editor1-last=Olander|editor1-first=Thomas|title=The Indo-European Language Family: A Phylogenetic Perspective|year=2022|doi=10.1017/9781108758666|publisher=Cambridge University Press|isbn=9781108758666|chapter=Albanian|chapter-url=https://books.google.com/books?id=xzKAEAAAQBAJ&pg=PA223|pages=223–245|s2cid=161016819|language=en}} *{{cite book|last=Jakobson|first=Roman|author-link=Roman Jakobson|editor=Stephen Rudy|title=Roman Jakobson: Selected Writings|volume=VII: Contributions to Comparative Mythology: Studies in Linguistics and Philology, 1972-1982|chapter=Linguistic Evidence in Comparative Mythology|year=1985|publisher=Walter de Gruyter|isbn=9783110855463|url=https://books.google.com/books?id=gsucH7YYr7kC|language=en}} *{{citation|year=1997|title=Encyclopedia of Indo-European Culture|last1=Mallory|first1=James P.|author1-link=J. P. Mallory|last2=Adams|first2=Douglas Q.|author2-link=Douglas Q. Adams|place=London|publisher=Routledge|url=https://books.google.com/books?id=tzU3RIV2BWIC|isbn=978-1-884964-98-5|language=en}} *{{cite journal|last=Mann|first=Stuart E.|title=The Indo-European Consonants in Albanian|journal=Language|volume=28|number=1|year=1952|publisher=Linguistic Society of America|pages=31–40|jstor=409988|doi=10.2307/409988|language=en}} *{{cite book|last=Mann|first=Stuart E|title=An Albanian Historical Grammar|place=Hamburg|publisher=Helmut Buske Verlag|year=1977|isbn=9783871182624|url=https://books.google.com/books?id=3LJiAAAAMAAJ|language=en}} *{{Cite book|last=Orel|first=Vladimir E.|url=https://books.google.com/books?id=yJQYAQAAIAAJ|title=Albanian Etymological Dictionary|date=1998|publisher=Brill|isbn=978-90-04-11024-3|language=en}} *{{cite book|last=Treimer|first=Karl|editor1=Henrik Barić|title=Arhiv za Arbanasku starinu, jezik i etnologiju|volume=I|chapter=Zur Rückerschliessung der illyrischen Götterwelt und ihre Bedeutung für die südslawische Philologie|pages=27–33|publisher=R. Trofenik|year=1971|url=https://books.google.com/books?id=dTIBAAAAMAAJ|language=de}} *{{cite book|last=West|first=M. L.|title=Indo-European Poetry and Myth|url=https://archive.org/details/indoeuropeanpoet0000west|publisher=Oxford University Press|year=2007|isbn=978-0-19-928075-9|language=en}} == Referime == [[Kategoria:Hyjni ilire]] [[Kategoria:Mitologji shqiptare]] [[Kategoria:Mitologji ilire]] [[Kategoria:Perëndi ilire]] mb4rgyik81cy4es8qnszfqvfsti64bh 10 321530 3026265 2493959 2026-08-17T09:07:01Z Smallem 126080 Bashkëngjitje ngjyre te stilet e infobox-it për night-mode përmes Claude AI 3026265 wikitext text/x-wiki {{Infobox |child = {{{child|<includeonly>yes</includeonly>}}} |bodystyle = border-spacing: 2px; |subheader = Drama audio |subheaderstyle = background:#CCF;color:#000; font-weight: bold; |headerstyle = background:#EEF;color:#000; font-weight: normal; |header1 = {{ #if: {{{title|}}} | ''{{{title}}}'' }} |label2 = Drejtuar&nbsp;nga |data2 = {{{director|}}} |label3 = Prodhuar&nbsp;nga |data3 = {{{producer|}}} |label4 = Shkruar&nbsp;nga |data4 = {{{writer|}}} |label5 = Muzika&nbsp;nga |data5 = {{{music|}}} |label6 = Studioja |data6 = {{{studio|}}} |label7 = Station |data7 = {{{station|}}} |label8 = {{ #if: {{{released|}}} | Lëshuar | Vazhdimësia origjinale }} |data8 = {{ #if: {{{released|}}} | {{{released}}} | {{ #if: {{{first|}}} | {{nowrap|{{{first}}}}} – {{ #if: {{{last|}}} | {{nowrap|{{{last}}}}} | present }} }} }} |label9 = Episodet |data9 = {{ #if: {{{episodes|}}} | {{{episodes}}} {{ #if: {{{episode_list|}}} | <span class="noprint">([[{{{episode_list|List of episodes}}}|Lista e episodeve]])</span> }} }} }}{{ #ifeq: {{NAMESPACE}} | {{ns:0}} | {{ #ifeq: {{{title}}} | {{PAGENAME}} | [[Kategoria:Anime and manga articles with redundant infobox parameters]] }}{{ #if: {{{first|}}} | {{ #ifeq: {{{first}}} | {{{last}}} | [[Kategoria:Anime and manga articles with identical first and last infobox parameters]] }} }} }} <noinclude> {{Documentation}} </noinclude> 94zxzdfnxt6qqceg3pxu9kkaak6uouc 1 322330 3026256 3018129 2026-08-17T04:22:54Z MajavahBot 122738 U arkivua 1 diskutim pa ndërveprim për më shumë se 14 ditë te faqja [[Diskutim:Luan Topçiu/Arkivi 1]] 3026256 wikitext text/x-wiki {{Përdoruesi:MajavahBot/config |archive = Diskutim:Luan Topçiu/Arkivi %(counter)d |algo = old(14d) |counter = 1 |maxarchivesize = 1M |minthreadsleft = 0 |minthreadstoarchive = 1 |archiveheader = {{Arkivi}} }} {{Arkiva|age=14|bot=MajavahBot}} hb1spqevrotrznehmkeuurfl7876zu0 0 323889 3026187 3002097 2026-08-16T15:03:57Z InternetArchiveBot 115207 Lidhje të jashtme të shpëtuara: 1 Lidhje të jashtme të etiketuara si të vdekura: 0) #IABot (v2.0.9.5 3026187 wikitext text/x-wiki {{Infobox gazetë|name=Fletorja Zyrtare|image=Fletorja Zyrtare (1927).jpg|caption=Cover page of Fletorja Zyrtare in 1927|type=[[Government gazette]]|format=[[Digital media|Digital]]|foundation={{Start date and age|1922|7|30|df=yes}}|founder=Teki Selenica|chiefeditor=Mihal Sherko (1922–1932)<br>Halil Maçi (1932–1936)<br>Zef Dajçi (1936–1944)|publisher=Shtypshkronja "Nikaj"<br>[[Official Publishing Center (Albania)|Official Publishing Center]]|language=[[Albanian language|Albanian]]|relaunched=|headquarters=[[Tirana]], [[Albania]]|website={{url|qbz.gov.al}}}} '''Fletorja Zyrtare''' është [[Fletorja Zyrtare|gazeta zyrtare e qeverisë]] së [[Shqipëria|Republikës së Shqipërisë]]. E botuar në format buletini, revista është nën mbikëqyrjen editoriale të [[Qendra Publike Zyrtare (Shqipëri)|Qendrës së Botimeve Zyrtare]] e cila është i vetmi institucion në vend i autorizuar për publikimin e tij.<ref name="Historia e Shtetit Shqiptar 1913-2005">{{Cite book|last=Dervishi|first=Kastriot|url=http://www.worldcat.org/title/historia-e-shtetit-shqiptar-1912-2005-organizimi-shteteror-jeta-politike-ngjarjet-kryesore-te-gjithe-ligjvenesit-ministrat-dhe-kryetaret-e-shtetit-shqiptar-ne-historine-93-vjecare-te-tij/oclc/731509575|title=Historia e Shtetit Shqiptar 1912-2005|publisher=Shtëpia Botuese "55"|year=2006|isbn=9994379933|location=Tiranë|pages=955|oclc=731509575}}</ref> Ai përmban të gjitha aktet administrative dhe ligjore të shtetit në zbatim të neneve 78 dhe 83 të [[Kushtetuta e Shqipërisë|kushtetutës]].<ref>{{Cite journal|date=10 korrik 2014|title=Ligji për Qendrën e Botimeve Zyrtare|url=https://drejtesia.gov.al/wp-content/uploads/2019/02/Ligji-per-Qendren-e-Botimeve-Zyrtare.pdf|journal=Ministria e Drejtësisë|access-date=27 dhjetor 2022|archive-date=31 janar 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220131134547/https://drejtesia.gov.al/wp-content/uploads/2019/02/Ligji-per-Qendren-e-Botimeve-Zyrtare.pdf|url-status=dead}}</ref> == Historia == Më 29 mars 1922, [[Teki Selenica]], një zyrtar i lartë qeveritar, i cili më vonë hartoi dhe organizoi regjistrimin e parë të popullsisë të sanksionuar ligjërisht në [[Shqipëria|Shqipëri]], botoi numrin e parë të gazetës së tij dyjavore ''"Dit'e re"'' . Më 30 korrik të atij viti, numri i 24-të i gazetës u shndërrua në një revistë zyrtare<ref>{{Cite journal|title=Fletorja Zyrtare|url=https://op.europa.eu/en/web/forum/shqiperia-albania|journal=European Forum of Official Gazettes|access-date=29 nëntor 2021|archive-date=29 nëntor 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211129133216/https://op.europa.eu/en/web/forum/shqiperia-albania|url-status=dead}}</ref> me titull "Fletorja Zyrtare", e cila filloi të botonte akte të rëndësishme administrative dhe ligjore të shtetit. Revista u botua në bashkëpunim me [[Mihal Sherko|Mihal Sherkon]], i cili më vonë themeloi [[Agjencia Telegrafike Shqiptare|Agjencinë Telegrafike Shqiptare]] dhe bashkëpunëtorin e tij të ngushtë Halil Maçi, ish-sekretar i parë i Zyrës së Shtypit në [[Ministria për Europën dhe Punët e Jashtme e Shqipërisë|Ministrinë e Punëve të Jashtme]] në Qeverinë Kota II.<ref>{{Cite web|title=Nëpunësit kryesorë të ministrive të shtetit shqiptar në vitin 1937|url=https://360grade.al/384578/nepunesit-kryesore-te-ministrive-te-shtetit-shqiptar-ne-vitin-1937|access-date=24 nëntor 2021|website=360grade.al}}</ref> Është shtypur nga "Shtypshkronja Nikaj", me qendër në [[Shkodra|Shkodër]], e njëjta kompani botuese përgjegjëse për shtypjen e librit të [[Qarkore|Qarkores]]. Më 21 dhjetor 1944, revista ndryshoi emrin në Gazeta Zyrtare dhe ishte nën kontrollin e [[Ministria e Kulturës e Shqipërisë|Ministrisë së Shtypit, Propagandës dhe Kulturës Popullore]].<ref>{{Cite web|title=Gazeta Zyrtare|url=https://www.worldcat.org/title/gazeta-zyrtare/oclc/145339811?referer=di&ht=edition|website=WorldCat}}</ref> Fletorja Zyrtare iu rikthye emrit origjinal në shkurt të vitit 1992, me propozimin e gazetarit dhe redaktorit letrar Pandeli Koçi.<ref>{{Cite journal|title=Legjislacioni Shqiptar 1991–2000|url=https://www.parlament.al/Files/Informacione/Legjislacioni_shqiptar-Tregues-bibliografik-tematik-1991-2000.pdf|journal=Parlament.al|pages=579|access-date=27 dhjetor 2022|archive-date=1 mars 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220301205749/https://www.parlament.al/Files/Informacione/Legjislacioni_shqiptar-Tregues-bibliografik-tematik-1991-2000.pdf|url-status=dead}}</ref> == Referime == {{Reflist}} [[Kategoria:Dokumentet shqiptare]] jfl0ti5syk4rjxo4y1bigtlkwhuyhkm 1 324211 3026188 3002098 2026-08-16T15:03:58Z InternetArchiveBot 115207 Ndryshime te burimet/lidhjet e jashtme.) #IABot (v2.0.9.5 3026188 wikitext text/x-wiki == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Fletorja zyrtare e Shqipërisë]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2507986 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20220301205749/https://www.parlament.al/Files/Informacione/Legjislacioni_shqiptar-Tregues-bibliografik-tematik-1991-2000.pdf për lidhjen https://www.parlament.al/Files/Informacione/Legjislacioni_shqiptar-Tregues-bibliografik-tematik-1991-2000.pdf. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 5 janar 2023 05:41 (CET) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Fletorja zyrtare e Shqipërisë]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=3002097 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20211129133216/https://op.europa.eu/en/web/forum/shqiperia-albania për lidhjen https://op.europa.eu/en/web/forum/shqiperia-albania. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 26 qershor 2026 15:23 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Fletorja zyrtare e Shqipërisë]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=3026187 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20220131134547/https://drejtesia.gov.al/wp-content/uploads/2019/02/Ligji-per-Qendren-e-Botimeve-Zyrtare.pdf për lidhjen https://drejtesia.gov.al/wp-content/uploads/2019/02/Ligji-per-Qendren-e-Botimeve-Zyrtare.pdf. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 16 gusht 2026 17:03 (CEST) dbi5xdpiwxtty3t24stck32f3is9auf 0 325751 3026163 2961679 2026-08-16T12:07:14Z Leutrim.P 113691 removed [[Category:Holizmi]]; added [[Category:Holizëm]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 3026163 wikitext text/x-wiki '''Holizmi''' (greqishtja e lashtë ὅλος ) është ideja që [[Sistemi|sisteme]] të ndryshme (p.sh. fizike, biologjike, sociale) duhet të shihen si tërësi, jo thjesht si një koleksion pjesësh.<ref>{{Citation|last=Oshry|first=Barry|title=Seeing Systems: Unlocking the Mysteries of Organizational Life|year=2008|publisher=Berrett-Koehler}}.</ref><ref>{{Citation|last=Auyang|first=Sunny Y|title=Foundations of Complex-system Theories: in Economics, Evolutionary Biology, and Statistical Physics|year=1999|publisher=Cambridge University Press}}.</ref> Termi "holizëm" u shpik nga Jan Smuts në librin e tij të vitit 1926 ''Holism and Evolution'' .<ref name="oed">"holism, n." OED Online, [[Oxford University Press]], September 2019, www.oed.com/view/Entry/87726. Accessed 23 October 2019.</ref> Ndërsa idetë e tij kishin konotacione raciste, përdorimi modern i fjalës në përgjithësi i referohet trajtimit të një personi si një tërësi e integruar, sesa si një koleksion sistemesh të veçanta. Për shembull, mirëqenia mund të konsiderohet jo vetëm si shëndet fizik, por edhe si mirëqenie psikologjike dhe shpirtërore.<ref>{{Cite web|date=2019-08-27|title=Beginners Guide to Holistic Health|url=https://chopra.com/articles/beginners-guide-to-holistic-health|access-date=2022-09-28|website=Chopra|language=en|archive-date=21 mars 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230321011911/https://chopra.com/articles/beginners-guide-to-holistic-health|url-status=dead}}</ref> == Kuptimi == Kuptimi i saktë i "holizmit" varet nga konteksti. Jan Smuts fillimisht përdori "holism" për t'iu referuar tendencës në natyrë për të prodhuar të tëra nga grupimi i renditur i strukturave të njësive.<ref name="oed">"holism, n." OED Online, [[Oxford University Press]], September 2019, www.oed.com/view/Entry/87726. Accessed 23 October 2019.</ref> Sidoqoftë, në përdorimin e zakonshëm, "holizmi" zakonisht i referohet idesë se një e tërë është më e madhe se shuma e pjesëve të saj.<ref name="poynton">J. C. Poynton (1987) SMUTS'S HOLISM AND EVOLUTION SIXTY YEARS ON, Transactions of the Royal Society of South Africa, 46:3, 181-189, DOI:10.1080/00359198709520121</ref> Në këtë kuptim, "holism" mund të shkruhet gjithashtu " '''holism''' " (edhe pse të dyja nuk janë të lidhura etimologjikisht), dhe mund të kontrastohet me reduktimin ose [[Atomizmi|atomizmin]] .<ref>"wholism, n." OED Online, Oxford University Press, September 2019, www.oed.com/view/Entry/228738. Accessed 23 October 2019.</ref> Termi holist kur zbatohet për dietë i referohet një qasjeje intuitive ndaj [[Ushqimi|ushqimit]], ngrënies ose mënyrës së jetesës . Një shembull është në kontekstin e infermierisë holistik, ku "holizmi" i referohet vlerësimit të shëndetit të një personi, duke përfshirë faktorët psikologjikë dhe shoqërorë, dhe jo vetëm kushtet ose simptomat e tij fizike.<ref>"holistic, adj." OED Online, Oxford University Press, September 2019, www.oed.com/view/Entry/87727. Accessed 23 October 2019.</ref> Në këtë kuptim, holizmi mund të quhet edhe " '''holiatri".'''<ref>{{Cite web|title=Definition of holism &#124; Dictionary.com|url=https://www.dictionary.com/browse/holism|website=www.dictionary.com}}</ref> Disa institucione fetare praktikojnë një qasje holistike dietike dhe shëndetësore, të tilla si [[Hinduizmi]] dhe Kisha Adventiste e Ditës së Shtatë . Në [[Filozofia e shkencës|filozofinë e shkencës]], holizmi logjik është koncepti që një teori mund të kuptohet vetëm në tërësinë e saj. Ky është quajtur edhe holizëm metodologjik. Në mënyrë të ngjashme, holizmi semantik bën pretendimin se deklaratat kuptimplota rreth fenomeneve komplekse nuk mund të reduktohen në veprimet e individëve.<ref>{{Cite web|title=holism {{!}} philosophy {{!}} Britannica|url=https://www.britannica.com/topic/holism|access-date=2022-09-28|website=www.britannica.com|language=en}}</ref> Michael Esfeld ka sugjeruar se holizmi është kundër filozofisë analitike, "holizmi në lidhje me fenomenet e qëllimshme është i përhapur në mesin e filozofëve analitikë".<ref>Michael Esfeld, Holism and Analytic Philosophy. Mind, Vol. 107(426), 1998, pg. 365</ref> Holizmi në fizikë i referohet pandashmërisë së disa fenomeneve, veçanërisht fenomeneve kuantike. Fizika klasike nuk mund të konsiderohet si holistike, pasi sjellja e pjesëve të veçanta përfaqëson të tërën. Megjithatë, gjendja e një sistemi në teorinë kuantike i reziston analizave të ngjashme. Gjendja kuantike e një sistemi shpesh përshkruhet si 'e ngatërruar', dhe kështu e pandashme për analiza kuptimplote.<ref>{{Citation|last=Healey|first=Richard|title=Holism and Nonseparability in Physics|date=2022|url=https://plato.stanford.edu/archives/spr2022/entries/physics-holism/|work=The Stanford Encyclopedia of Philosophy|editor-last=Zalta|editor-first=Edward N.|edition=Spring 2022|publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University|access-date=2022-09-28|last2=Gomes|first2=Henrique}}</ref> == Shih edhe == * [[Sinergjia]] * [[Materializmi]] * [[Holizmi në shkencë]]  == Literatura == * Fodor, Jerry, and Ernst Lepore, ''Holism: A Shopper's Guide'' Wiley. New York. 1992 * Smuts, Jan C.: ''Holism and Evolution'', 1926 MacMillan, Compass/Viking Press 1961 reprint: ISBN 0-598-63750-8, Greenwood Press 1973 reprint: ISBN 0-8371-6556-3, Sierra Sunrise 1999 (mildly edited): ISBN 1-887263-14-4 * Hayek, F.A. von. ''The Counter-revolution of Science. Studies on the abuse of reason.'' Free Press. New York. 1957. * Mandelbaum, M. ''Societal Facts'' in Gardner 1959. * Phillips, D.C. ''Holistic Thought in Social Science''. Stanford University Press. Stanford. 1976. * Dreyfus, H.L. ''Holism and Hermeneutics'' in ''The Review of Metaphysics''. 34. pp.&nbsp;3–23. * James, S. ''The Content of Social Explanation''. Cambridge University Press. Cambridge, 1984. * Harrington, A. ''Reenchanted Science: Holism in German Culture from Wilhelm II to Hitler''. Princeton University Press. 1996. == Referime == [[Kategoria:Filozofi natyrore]] [[Kategoria:Teori filozofike]] [[Kategoria:Holizëm]] 3zzp10e8yo816av5pvaxkronx99esb6 14 325753 3026161 2826968 2026-08-16T12:07:02Z Leutrim.P 113691 Leutrim.P zhvendosi faqen [[Kategoria:Holizmi]] te [[Kategoria:Holizëm]] pa lënë një ridrejtim 2826968 wikitext text/x-wiki [[Kategoria:Teori shoqërore]] d2qr6vvcc0buf37gdmq68ad3y8807ro 0 325815 3026162 2961737 2026-08-16T12:07:07Z Leutrim.P 113691 removed [[Category:Holizmi]]; added [[Category:Holizëm]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 3026162 wikitext text/x-wiki '''[[Holizmi]] në shkencë''', '''shkenca holistike''' ose '''holizmi metodologjik''' është një qasje ndaj [[Hulumtimi|hulumtimit shkencor]] që thekson studimin e sistemeve komplekse. Sistemet trajtohen si tërësi koherente, pjesët përbërëse të të cilave kuptohen më mirë në kontekst dhe në lidhje si me njëri-tjetrin ashtu edhe me të tërën. Holizmi zakonisht qëndron në kontrast me reduksionizmin, i cili përshkruan sistemet duke i ndarë ato në komponentë më të vegjël për t'i kuptuar ato përmes vetive të tyre elementare.<ref name="Alan2002">{{Cite book|last=Marshall Alan|url=https://books.google.com/books?id=3Oy3CgAAQBAJ|title=Unity Of Nature, The: Wholeness And Disintegration In Ecology And Science|date=4 tetor 2002|publisher=World Scientific|isbn=978-1-78326-116-1|lang=en}}</ref> Dikotomia holizëm-individualizëm është veçanërisht e dukshme në interpretimet kontradiktore të gjetjeve eksperimentale nëpër shkencat shoqërore, dhe pasqyron nëse analiza e sjelljes fillon në nivelin sistemik, makro (d.m.th. që rrjedh nga marrëdhëniet shoqërore) ose në nivelin mikro-përbërës (dmth. nga agjentë individualë).<ref>Zahle, J. [https://plato.stanford.edu/entries/holism-social/ ''Methodological Holism and the Social Sciences'']</ref> == Vështrim == David Deutsch e quan holizmin anti-reduksionist dhe i referohet konceptit të të menduarit si e vetmja mënyrë legjitime për të menduar për shkencën si një seri fenomenesh emergjente ose të nivelit më të lartë. Ai argumenton se asnjë qasje nuk është thjesht e saktë.<ref name="Deutsch2011">{{Cite book|last=David Deutsch|url=https://books.google.com/books?id=Z7uFxViR19oC|title=The Fabric of Reality|date=14 prill 2011|publisher=Penguin Books Limited|isbn=978-0-14-196961-9|lang=en}}</ref> Dy aspekte të holizmit janë: # Mënyra e të bërit shkencë, nganjëherë quhet "tërësia në pjesë", e cila fokusohet në vëzhgimin e ekzemplarit brenda ekosistemit të tij së pari përpara se të zbërthehet për të studiuar ndonjë pjesë të ekzemplarit.<ref name="Winther pp. 397–427">{{Cite journal|last=Winther|first=Rasmus Grønfeldt|date=29 shtator 2009|title=Part-whole science|journal=Synthese|volume=178|issue=3|pages=397–427|doi=10.1007/s11229-009-9647-0|issn=0039-7857|lang=en}}</ref> # Ideja se shkencëtari nuk është një vëzhgues pasiv i një universi të jashtëm, por më tepër një pjesëmarrës në sistem.<ref name="Moreira-Munoz2011">{{Cite book|last=Andres Moreira-Munoz|url=https://books.google.com/books?id=hmH11ybGdQEC&pg=PA283|title=Plant Geography of Chile|date=19 janar 2011|publisher=Springer Science & Business Media|isbn=978-90-481-8748-5|page=283|lang=en}}</ref> Përkrahësit pretendojnë se shkenca holistike është e përshtatshme në mënyrë të natyrshme për lëndë të tilla si [[ekologjia]], [[biologjia]], [[fizika]] dhe [[shkencat sociale]], ku ndërveprimet komplekse, jolineare janë normë. Këto janë sisteme ku vetitë emergjente lindin në nivelin e tërësisë që nuk mund të parashikohen duke u fokusuar vetëm në pjesë, të cilat mund ta bëjnë shkencën e zakonshme, reduktuese të papajisur për të ofruar kuptim përtej një niveli të caktuar. Ky parim i shfaqjes në sisteme komplekse shpesh përshkruhet në frazën "e tëra është më e madhe se shuma e pjesëve të saj". Organizmat e gjallë janë një shembull: asnjë njohuri për të gjitha vetitë kimike dhe fizike të materies nuk mund të shpjegojë ose parashikojë funksionimin e organizmave të gjallë. E njëjta gjë ndodh në sistemet komplekse shoqërore njerëzore, ku kuptimi i detajuar i sjelljes individuale nuk mund të parashikojë sjelljen e grupit, i cili shfaqet në nivelin e kolektivit. Fenomeni i shfaqjes mund të imponojë një kufi teorik në njohuritë e disponueshme nëpërmjet metodologjisë reduktuese, duke i bërë sistemet komplekse, padyshim, lëndë natyrore për qasje holistike.<ref name="Harding2006">{{Cite book|last=Stephan Harding|url=https://books.google.com/books?id=dEnxfXVwZtUC|title=Animate Earth: Science, Intuition, and Gaia|date=15 shtator 2006|publisher=Chelsea Green Publishing|isbn=978-1-60358-149-3|lang=en}}</ref> Gazetari shkencor John Horgan e ka shprehur këtë pikëpamje në librin ''Fundi i shkencës'' . Ai shkroi se një model i caktuar i përhapur brenda shkencës holistike, kritika e vetëorganizuar, për shembull, "nuk është në të vërtetë një teori fare. Ashtu si ekuilibri i pikëzuar, kritika e vetëorganizuar është thjesht një përshkrim, një nga shumë, i luhatjeve të rastësishme, zhurmës, natyrës që përshkon." Sipas pranimeve të vetë teoricienëve, tha ai, një model i tillë "nuk mund të gjenerojë as parashikime specifike rreth natyrës dhe as njohuri domethënëse. Çfarë dobie ka atëherë?"<ref name="Horgan2015">{{Cite book|last=John Horgan|url=https://books.google.com/books?id=AQOCBgAAQBAJ|title=The End Of Science: Facing The Limits Of Knowledge In The Twilight Of The Scientific Age|date=14 prill 2015|publisher=Basic Books|isbn=978-0-465-05085-7|page=128|lang=en}}</ref> Një nga arsyet që shkenca holistike tërheq mbështetës është se ajo duket se ofron një pikëpamje progresive, 'socio-ekologjike' të botës, por libri i Alan Marshall, ''Uniteti i Natyrës'', ofron dëshmi për të kundërtën; sugjerimi i holizmit në shkencë nuk është aspak 'ekologjik' ose 'socialisht i përgjegjshëm', por regresiv dhe represiv.<ref name="Alan2002"/> == Shih edhe == * [[Holizmi]] * [[Shkenca]] * [[Metodologjia]] * [[Epistemologjia]] * [[Ndërdisiplinariteti]]  == Literatura == * Artikulli " [https://web.archive.org/web/20051027162506/http://www.resurgence.org/resurgence/issues/goodwin216.htm Modelet e tërësisë: Paraqitja e shkencës holistike] " nga Brian Goodwin, nga revista [https://web.archive.org/web/20050306032539/http://www.resurgence.org/index.htm Resurgence] * Artikull " [https://web.archive.org/web/20051027162135/http://www.resurgence.org/resurgence/issues/goodwin201.htm Nga kontrolli në pjesëmarrje] " nga Brian Goodwin, nga revista [https://web.archive.org/web/20050306032539/http://www.resurgence.org/index.htm Ringjallje] * {{cite journal|arxiv=physics/0508184|bibcode=2005physics...8184F|doi=10.1525/hsps.2005.36.1.1|title=Science and exile: David Bohm, the cold war, and a new interpretation of quantum mechanics|year=2005|last1=Freire|first1=Olival|journal=Historical Studies in the Physical and Biological Sciences|volume=36|pages=1–34|lang=en}} * {{Cite journal|last=Charney|first=Davida|date=shkurt 1984|title=The Validity of Using Holistic Scoring to Evaluate Writing: A Critical Overview|url=https://www.la.utexas.edu/users/charney/homepage/Articles/Charney_HolisticScoring_1985.pdf|journal=Research in the Teaching of English|volume=18|issue=1|pages=65–81|access-date=29 qershor 2018|lang=en}} * {{Cite book|last=Victor J. Stenger|url=https://books.google.com/books?id=hhE6ZXCFHZ0C&pg=PA274|title=Has Science Found God?: The Latest Results in the Search for Purpose in the Universe|publisher=Prometheus Books, Publishers|year=2003|isbn=978-1-61592-158-4|page=274|lang=en}} * {{Cite journal|last=Park|first=Robert L.|date=tetor 1997|title=Alternative Medicine and the Laws of Physics|url=https://www.csicop.org/si/show/Alternative_Medicine_and_the_Laws_of_Physics|journal=Skeptical Inquirer|volume=21|issue=5|access-date=28 qershor 2018|lang=en}} == Referime == [[Kategoria:Holizëm]] mx98f4zv9pz2qyziqi0q3ivpyq84neg 2 330864 3026264 2548472 2026-08-17T09:07:00Z Smallem 126080 Bashkëngjitje ngjyre te stilet e infobox-it për night-mode përmes Claude AI 3026264 wikitext text/x-wiki Përshëndetje të gjithëve, quhem Xheik. {{Infobox | name = Xheik | abovestyle = background:#cfc;color:#000; | above = Xheik | subheader = [[Trento|Trento, Itali]] | image = [[File:Lung'Adige Doss Trento.jpg|thumb]] | caption = Lung'Adige Doss [[Trento]] | headerstyle = background:#ccf;color:#000; | labelstyle = background:#ddf;color:#000; | header1 = Data Regjistrimit | data3 = 22/12/2021 }} nmz6dm0jcgs6zz74vsfc2i4j5bn90s9 3026266 3026264 2026-08-17T09:13:17Z Smallem 126080 Rikthim: shtyhet për vendim më vonë përmes Claude AI 3026266 wikitext text/x-wiki Përshëndetje të gjithëve, quhem Xheik. {{Infobox | name = Xheik | abovestyle = background:#cfc; | above = Xheik | subheader = [[Trento|Trento, Itali]] | image = [[File:Lung'Adige Doss Trento.jpg|thumb]] | caption = Lung'Adige Doss [[Trento]] | headerstyle = background:#ccf; | labelstyle = background:#ddf; | header1 = Data Regjistrimit | data3 = 22/12/2021 }} 0j14qcnu9l9ovdf1jrwwb2hzj96v937 1 339430 3026218 2984849 2026-08-16T18:53:30Z InternetArchiveBot 115207 Ndryshime te burimet/lidhjet e jashtme.) #IABot (v2.0.9.5 3026218 wikitext text/x-wiki == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 2 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Gjuha tamile]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2585325 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20210412193905/http://languagesdept.gov.lk/web/index.php?option=com_content&view=article&id=38&Itemid=163&lang=en për lidhjen http://www.languagesdept.gov.lk/web/index.php?option=com_content&view=article&id=38&Itemid=163&lang=en. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20120915111428/http://www.languagesdept.gov.lk/ për lidhjen http://www.languagesdept.gov.lk/. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 8 shtator 2023 16:25 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Gjuha tamile]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2984848 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20180207020120/http://www.constitutionalcourt.org.za/site/constitution/english-web/ch1.html për lidhjen http://www.constitutionalcourt.org.za/site/constitution/english-web/ch1.html. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 28 maj 2026 07:07 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Gjuha tamile]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=3026217 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20200131074029/https://www.jagranjosh.com/current-affairs/five-indian-languages-reinstated-as-official-subjects-in-south-african-schools-1395392591-1 për lidhjen http://www.jagranjosh.com/current-affairs/five-indian-languages-reinstated-as-official-subjects-in-south-african-schools-1395392591-1. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 16 gusht 2026 20:53 (CEST) p48169gybtf31l1k4ss28dq5ql74mq2 0 355599 3026204 2967222 2026-08-16T17:14:22Z InternetArchiveBot 115207 Lidhje të jashtme të shpëtuara: 1 Lidhje të jashtme të etiketuara si të vdekura: 0) #IABot (v2.0.9.5 3026204 wikitext text/x-wiki '''''Gauntlet''''' është një video [[Hack-and-slash|-]] [[arkada|lojë arcade]] me tematikë [[Fantazia|fantazi]] e vitit 1985 e zhvilluar dhe lëshuar nga [[Lojërat Atari|Atari Games]] . Është një nga lojërat e para arcade me shumë lojtarë në dungeon crawl .<ref name="gdc2012_video">{{Cite web|title=ae8|url=http://www.gdcvault.com/play/1015841/Classic-Game-Postmortem|access-date=17 nëntor 2014}}</ref><ref name="gdc2012_slides">{{Cite web|title=hello|url=http://twvideo01.ubm-us.net/o1/vault/gdc2012/slides/Design%20Track/Logg_Ed_Gauntlet_Postmortem.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20131001172252/http://twvideo01.ubm-us.net/o1/vault/gdc2012/slides/Design%20Track/Logg_Ed_Gauntlet_Postmortem.pdf|archive-date=1 tetor 2013|access-date=20 tetor 2015}}</ref> Dizajni kryesor i ''Gauntlet'' vjen nga loja ''[[Dandy (video lojë)|Dandy]]'' e vitit 1983 për kompjuterët 8-bit Atari, e cila rezultoi në një kërcënim për veprime ligjore.<ref name="Palevich">{{Citation|title=Dark09|url=http://www.atariprotos.com/7800/software/darkchambers/darkchambers.htm|publisher=ATARI PROTOS.com|access-date=11 shtator 2007}}</ref> Ajo gjithashtu ka ngjashmëri me video-lojën me labirint aksion aventure, ''[[Bandit i kohës|Time Bandit]]'' (1983). Versioni arcade i ''Gauntlet'' u lëshua në nëntor 1985 dhe fillimisht ishte i disponueshëm vetëm si një kabinet i dedikuar me katër lojtarë. Atari shpërndau gjithsej 7,848 njësi arcade.<ref name="atari_production">{{Cite web|date=4 janar 2010|title=ku11to|url=http://www.atarigames.com/index.php?option=com_content&view=article&id=47:atari-production-numbers-memo&catid=5:atari-inter-office-memos&Itemid=5|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130120084806/http://www.atarigames.com/index.php?option=com_content&view=article&id=47%3Aatari-production-numbers-memo&catid=5%3Aatari-inter-office-memos&Itemid=5|archive-date=20 janar 2013|access-date=18 mars 2012|publisher=[[Atari Games]]}}</ref> Në Japoni, loja u lëshua nga Namco në shkurt 1986.<ref name="MAD">{{Cite web|title=ガントレット|trans-title=Gauntlet|url=https://mediaarts-db.bunka.go.jp/id/M730102|access-date=12 maj 2021|website=Media Arts Database|publisher=[[Agency for Cultural Affairs]]|language=ja}}</ref> Atari më vonë lëshoi një variant kabineti me dy lojtarë në qershor 1986, që synonte operatorët që nuk mund të përballonin ose nuk kishin hapësirë të mjaftueshme për versionin me katër lojtarë. == Lojë e lojës == [[File:ARC_Gauntlet.png|majtas|parapamje|Pamja e ekranit e versionit arcade]] Loja është vendosur brenda një serie labirintet ortografike nga lart-poshtë, me person të tretë, ku objekti është të vrasësh monstra, të mbledhësh thesare dhe të gjesh dhe prekësh daljen e caktuar në çdo nivel. Një shumëllojshmëri artikujsh të veçantë mund të vendosen në çdo nivel që rrisin shëndetin e karakterit të lojtarit, zhbllokojnë dyert, fitojnë më shumë pikë dhe japin ilaçe magjike që mund të shkatërrojnë të gjithë armiqtë në ekran. Çdo lojtar kontrollon një nga katër personazhet e bazuar në fantazi të luajtshme: Thor, një [[Barbari|luftëtar]] ; Merlin, një magjistar ; Thyra, një valkyrie ; ose Questor, një [[Kukudhi|Elf]] . Personazhet emërtohen në veprën artistike të kabinetit, por në lojë ata referohen vetëm nga titulli i klasave të tyre. Çdo personazh ka pikat e tij të forta dhe të dobëta unike. Për shembull, luftëtari është më i fortë në luftimet trup më dorë, magjistari ka magjinë më të fuqishme, valkyrie ka armaturën më të mirë dhe Elf është më i shpejti në lëvizje.<ref name="ahistory">{{Cite web|title=cg777.c|url=http://www.arcade-history.com/?n=gauntlet&page=detail&id=938|publisher=Arcade History}}</ref> Personazhet caktohen nga paneli i kontrollit në versionin me katër lojtarë, ndërsa në versionin me dy lojtarë, secili lojtar zgjedh karakterin e tij në fillim të lojës ose gjatë bashkimit gjatë mesit të lojës. Armiqtë janë një shumëllojshmëri e përbindëshave të bazuar në fantazi, duke përfshirë fantazmat, rënkimet, demonët, lobistët, magjistarët dhe hajdutët . Secili hyn në nivel përmes gjeneratorëve të veçantë, të cilët mund të shkatërrohen. Ndërsa nuk ka bos në lojë, armiku më i rrezikshëm është Vdekja, i cili mund të shkatërrohet vetëm duke përdorur një ilaç magjik - përndryshe Vdekja do të zhduket automatikisht pasi të ketë kulluar një sasi të caktuar të shëndetit nga lojtari. == Zhvillimi == Fillimisht e quajtur ''Dungeons'',<ref name="gdc2012_slides2">{{Cite web|title=fermat|url=http://twvideo01.ubm-us.net/o1/vault/gdc2012/slides/Design%20Track/Logg_Ed_Gauntlet_Postmortem.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20131001172252/http://twvideo01.ubm-us.net/o1/vault/gdc2012/slides/Design%20Track/Logg_Ed_Gauntlet_Postmortem.pdf|archive-date=1 tetor 2013|access-date=20 tetor 2015}}</ref> loja u konceptua nga projektuesi i lojës Atari Ed Logg. Ai pretendoi frymëzim nga interesi i djalit të tij në lojën e bazuar në letër ''[[Dungeons & Dragons]]'' dhe nga interesi i tij në zvarritjen e birucës me katër lojtarë të vitit 1984 për kompjuterët 8-bit Atari, ''[[Dandy (video lojë)|Dandy]]'' . Zhvillimi i lojës u shtri nga viti 1983 deri në 1985, me një ekip që drejtohej nga projektuesit Ed Logg dhe Roger Zeigler. Titulli i punës u bë ligjërisht i padisponueshëm në prill 1985,<ref name="gdc2012_slides3">{{Cite web|title=yuki1|url=http://twvideo01.ubm-us.net/o1/vault/gdc2012/slides/Design%20Track/Logg_Ed_Gauntlet_Postmortem.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20131001172252/http://twvideo01.ubm-us.net/o1/vault/gdc2012/slides/Design%20Track/Logg_Ed_Gauntlet_Postmortem.pdf|archive-date=1 tetor 2013|access-date=20 tetor 2015}}</ref> kështu që u riemërua ''Gauntlet'' në maj. Bazuar në disa nga dizajnet më të përpunuara të harduerit në historinë e Atari deri më sot, është loja e parë e kompanisë që funksionon me monedha që përmban një çip sintetizues zëri.<ref name="Making of Gauntlet, G4TV">{{Cite web|last=Scimeca|first=Dennis|date=8 mars 2012|title=assic|url=http://www.g4tv.com/thefeed/blog/post/721573/the-making-of-gauntlet-a-classic-arcade-game-that-atari-never-saw-coming/|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303210117/http://www.g4tv.com/thefeed/blog/post/721573/the-making-of-gauntlet-a-classic-arcade-game-that-atari-never-saw-coming/|archive-date=3 mars 2016|access-date=2 nëntor 2014|publisher=[[G4TV]]}}</ref> Një lojë tjetër me të cilën ''Gauntlet'' ka një ngjashmëri të jashtëzakonshme është ''[[Bandit i kohës|Time Bandit]]'' (1983), veçanërisht versioni i saj [[Atari ST]] i lëshuar në 1985, gjë që çoi në pretendimet se njëra mund të ishte një "klon" i tjetrit. Sidoqoftë, projektuesi i ''Time Bandit,'' Harry Lafnear, deklaroi se loja e tij bazohej në lojën e mëparshme arcade të [[Konami]] ''[[Tutankham]]'' (1982) dhe se ai mësoi për ''Gauntlet'' vetëm pasi versioni Atari ST u përfundua në fund të 1985. Ai beson se asnjëra lojë nuk kopjoi njëra-tjetrën, por se ngjashmëritë e tyre burojnë nga frymëzimi i titujve të mëparshëm " maze shoot'em up " si ''Tutankham'' .<ref name="legend">{{Cite web|date=5 shtator 2003|title=Har32|url=https://www.atarilegend.com/interviews/interviews_detail.php?selected_interview_id=4|website=Atari Legend}}</ref> Në vitin 2008, revista ''[[Retro Gamer]]'' e quajti ''Tutankham'' "një ''Gauntlet'' e hershme". == Mosmarrëveshje ''e shkëlqyer'' == Ed Logg, bashkë-krijuesi i ''Asteroids'' dhe ''Centipede'', vlerësohet me dizajnin origjinal të lojës së ''Gauntlet'' në versionin arcade, si dhe lëshimin e NES të vitit 1987. Pas publikimit të saj, John Palevich kërcënoi me një padi, duke pohuar se koncepti origjinal për lojën ishte nga ''Dandy'', një lojë për kompjuterët shtëpiak Atari 8-bit, e shkruar nga Palevich dhe e botuar në 1983. Konflikti u zgjidh pa u ngritur asnjë padi, me Atari Games që po bënte biznes pasi Tengen dyshohet se i dha Palevich një makineri lojërash ''Gauntlet'' .<ref name="Palevich2">{{Citation|title=Dark Chambers|url=http://www.atariprotos.com/7800/software/darkchambers/darkchambers.htm|publisher=ATARI PROTOS.com|access-date=11 shtator 2007}}</ref> Ndërsa ai vlerësohet me "falënderime speciale" deri në vitin 1986, Logg është hequr tërësisht nga kreditet në lëshimet e mëvonshme<ref name="credits">{{Citation|title=Credi|url=http://www.mobygames.com/game/gauntlet/credits|publisher=Moby Games|access-date=11 shtator 2007}}</ref> dhe që nga viti 2007 Logg pretendon se nuk ka asnjë përfshirje në lojën NES.<ref name="interview">{{Cite web|last=tsr|title=Tetris Forever|url=http://www.atarihq.com/tsr/special/el/el.html|access-date=11 shtator 2007|publisher=Atari HQ}}</ref> ''Dandy'' u ripunua më vonë nga Atari Corporation dhe u botua për kompjuterët Atari 2600, Atari 7800 dhe Atari 8-bit si ''Dark Chambers'' në 1988.<ref name="amy">{{Cite web|last=Vendel|first=Curt|title=bmotiva|url=http://www.atarimuseum.com/computers/8bits/xe/xe_protos/65xem.html|url-status=dead|archive-url=https://wayback.archive-it.org/all/20110913013745/http://www.atarimuseum.com/computers/8bits/xe/xe_protos/65xem.html|archive-date=13 shtator 2011|access-date=5 qershor 2007}}</ref> == Portet == [[File:Gauntlet-NES-1989.jpg|majtas|parapamje|Arti i kutisë SHKP]] ''Gauntlet'' u transferua në [[MS-DOS]], Apple II, Macintosh, [[MSX]], [[Nintendo Entertainment System]], Apple IIGS, Master System, Atari ST, Commodore 64, kompjuterët Atari 8-bit, Amstrad CPC, ZX Spectrum dhe [[PlayStation|PlayStation 1.]] i hiteve më të mëdha të Midway's Arcade: Koleksioni Atari 2 . Një version X68000 ishte në zhvillim e sipër nga M2, përpara se të shfaqej në Tengen dhe të lëshohej si ''Gauntlet IV'' për Sega Genesis .<ref name="M2Gauntlet">{{Cite web|date=20 dhjetor 2013|title=Corporate Profile|url=https://www.mtwo.co.jp/en/corp-profile/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190921215431/https://www.mtwo.co.jp/en/corp-profile/|archive-date=2019-09-21|access-date=2019-09-14|publisher=[[M2 (game developer)|M2]]}}</ref> Versioni NES u zhvillua dhe u botua nga Tengen, divizioni i publikimit të softuerëve të konsumit të Atari Games, dhe u lëshua në 1988, ishte titulli i parë që u zhvillua në Shtetet e Bashkuara për NES.<ref name="nadate">{{Cite web|date=gusht 2017|title=Volume 7, Issue 5|url=https://retrocdn.net/File:ComputerEntertainer_US_Vol.7_05.pdf|access-date=2017-03-26|website=[[Computer Entertainer]]|archive-date=14 korrik 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240714063531/https://retrocdn.net/File:ComputerEntertainer_US_Vol.7_05.pdf|url-status=dead}}</ref> === Paketa e zgjerimit === ''Gauntlet: The Deeper Dungeons'' është një paketë zgjerimi për portat origjinale të kompjuterit të ''Gauntlet'' me 512 nivele të reja. Ai u lëshua në 1987 nga kompania britanike US Gold në MB dhe Evropë, dhe Mindscape në Shtetet e Bashkuara për portet Amstrad CPC, MSX, Atari ST, Commodore 64 dhe ZX Spectrum të ''Gauntlet'' .<ref>{{MobyGames|id=/gauntlet-the-deeper-dungeons|name=''Gauntlet: The Deeper Dungeons''}}</ref> Është zhvilluar nga Gremlin Graphics . Shumë nga nivelet e tij ishin hyrje në një konkurs në të gjithë Evropën, në të cilin dhjetë fitues u shpërblyen me çmime, një T-shirt ''Gauntlet'' dhe një kopje të programit për kompjuterët e tyre.<ref>''Gauntlet: The Deeper Dungeons'' instructions.</ref> Konkursi u shpall në udhëzimet e shumë prej lojërave të portuara.<ref>Original Gauntlet cassette tape version instructions released by U.S. Gold.</ref> Nivelet paraqiten në mënyrë të rastësishme dhe vepra e tij artistike është vepra arti e panelit anësor të kabinetit arcade me vetëm personazhet kryesore të paraqitura. Armiqtë u hoqën nga imazhi dhe u zëvendësuan me një sfond rozë. Rishikuesit vunë re se nivelet ishin shumë më të vështira se ato në lojën origjinale, megjithëse konsensusi ishte se nuk ishte aq i mirë sa loja e parë ose vazhdimi i arcade i sapo lëshuar.<ref>{{Cite journal|date=qershor 1986|title=The Deeper Dungeons review|url=https://archive.org/stream/zxcomputing-magazine-1987-06/ZXComputing_1987_06#page/n34/mode/1up|journal=ZX Computing|page=35|access-date=17 qershor 2015}}</ref><ref>{{Cite journal|date=qershor 1987|title=xocdia|url=https://archive.org/stream/Computer_Gamer_Issue_27_1987-06_Argus_Press_GB#page/n72/mode/1up|journal=Computer Gamer|issue=27|page=73|access-date=17 qershor 2015}}</ref> == Komerciale == Loja ishte shumë fitimprurëse me lançimin e saj në nëntor 1985 në Amerikën e Veriut, thuhet se fitoi një operator arcade në San Mateo, Kaliforni 15,000 dollarë në gjashtëmbëdhjetë javë dhe një operator tjetër kanadez 4,500 dollarë në nëntë ditë.<ref name="Making of Gauntlet, G4TV2">{{Cite web|last=Scimeca|first=Dennis|date=8 mars 2012|title=bjun|url=http://www.g4tv.com/thefeed/blog/post/721573/the-making-of-gauntlet-a-classic-arcade-game-that-atari-never-saw-coming/|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303210117/http://www.g4tv.com/thefeed/blog/post/721573/the-making-of-gauntlet-a-classic-arcade-game-that-atari-never-saw-coming/|archive-date=3 mars 2016|access-date=2 nëntor 2014|publisher=[[G4TV]]}}</ref> Në Shtetet e Bashkuara, ajo kryesoi tabelën mujore të kabinetit arkadë vertikale ''RePlay'' në dhjetor 1985, dhe kryesoi tabelat e lojërave me video arcade ''Play Meter'' nga janari 1986 deri në mars 1986; pasi u zhvendos nga Sega 's ''Hang-On'' në prill, ''Gauntlet'' u kthye në vendin e parë në maj. ''RePlay'' e renditi atë si lojën e dytë arcade me fitimin e dytë të vitit 1986 në Shtetet e Bashkuara, poshtë ''Hang-On'',<ref>{{Cite news|date=korrik–gusht 1987|title=To90|page=3|work=Top Score|publisher=Amusement Players Association|url=http://www.videoparadise-sanjose.com/ts-3.htm}}</ref> ndërsa AMOA e renditi atë si kabinetin arcade të dedikuar me fitimet më të larta të vitit. Atari në fund shiti gjithsej 7,848 kabinete arcade për lojëra video ''Gauntlet'' .<ref name="atari_production2">{{Cite web|date=4 janar 2010|title=etech5|url=http://www.atarigames.com/index.php?option=com_content&view=article&id=47:atari-production-numbers-memo&catid=5:atari-inter-office-memos&Itemid=5|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130120084806/http://www.atarigames.com/index.php?option=com_content&view=article&id=47%3Aatari-production-numbers-memo&catid=5%3Aatari-inter-office-memos&Itemid=5|archive-date=20 janar 2013|access-date=18 mars 2012|publisher=[[Atari Games]]}}</ref> Në Japoni, ''Gauntlet'' ishte një sukses komercial për Namco. Në një ekspozitë japoneze në fund të vitit 1985, loja tërhoqi turma të mëdha dhe vendosi fitime rekord për një kabinet arcade Atari. ''[[:ja:ゲームマシン|Game Machine]]'' e renditi ''Gauntlet'' në numrin e tyre të 15 marsit 1986 si lojën e dytë më të popullarizuar në drejtim të drejtë/kabinë arcade për dy javët e mëparshme, poshtë Sega's ''Space Harrier'', përpara se ''Gauntlet'' të kryesonte tabelën në prill. Ai vazhdoi të ishte loja e tretë me fitime më të larta të Japonisë arcade në drejtim të drejtë/kabinë gjatë gjysmës së parë të 1986 (nën ''Hang-On'' dhe ''Space Harrier'' ), dhe e gjashta më e larta gjatë gjysmës së dytë të vitit. Ishte loja e katërt me fitimet më të larta të Japonisë arcade në drejtim të drejtë/kabinë e vitit 1986 (poshtë ''Hang-On'', ''Space Harrier'' dhe ''Pole Position II'' ).<ref name="GM288" /><ref name="GM300" /> Në Mbretërinë e Bashkuar, konvertimet e kompjuterëve shtëpiak kryesuan grafikun e shitjeve në Mbretërinë e Bashkuar në dhjetor 1986. Ai vazhdoi të shiste më shumë se 200,000 kopje në MB deri në vitin 1987, dhe mbi 300,000 kopje {{As of|1988}}. === Kritike === Loja arcade mori një vlerësim pozitiv nga Clare Edgeley nga ''Computer and Video Games'' pas lëshimit. Yung Min Choi rishikoi konvertimin e kompjuterit në shtëpi të ''Gauntlet'' with ''Demon Stalkers'' për ''Computer Gaming World'', dhe deklaroi se "në realitet, lojtarët që dëshirojnë këtë lloj veprimi nuk do të zhgënjehen nga asnjëra lojë". ''Entertainment Weekly'' zgjodhi lojën si lojën e 14-të më të madhe të disponueshme në 1991, duke thënë: "Ka pasur vazhdime të kësaj loje, por asgjë nuk përputhet me ''Gauntlet'' origjinale, një përzierje inovative, me lojëra të shpejtë labirintet, përbindëshat dhe magjitë magjike". Versioni Macintosh i lojës u rishikua në 1989 në ''Dragon'' No.&nbsp;150 nga Hartley, Patricia dhe Kirk Lesser në kolonën "Roli i kompjuterëve". Shqyrtuesit i dhanë lojës katër nga pesë yje.<ref name="Dragon150">{{Citation|last=Lesser|first=Hartley|title=labey|date=tetor 1989|url=https://archive.org/stream/DragonMagazine260_201801/DragonMagazine150#page/n69/mode/2up|work=Dragon|issue=150|pages=68–73, 95|postscript=.|last2=Lesser|first2=Patricia|last3=Lesser|first3=Kirk}}</ref> ''Llogaritni!'' vlerësoi efektet zanore të versionit Macintosh. ''Kompjuteri dhe lojërat video'' vlerësuan saktësinë e versionit Amstrad dhe thanë se ai kishte "grafikë të shkëlqyer, tinguj të mirë dhe luajtje të përsosur". ''Crash'' vlerësoi lëvizjen e qetë dhe të shpejtë dhe jetëgjatësinë, me ''Avenger'' që renditet si alternativa e vetme. Në rishikimin e tyre Master System, ''ACE'' tha se njerëzit e të gjitha moshave mund të zotëronin shpejt kontrollet dhe detyrat. Versioni Spectrum ishte loja më e shitur e vitit 1986, dhe u votua në numrin 38 në 100 lojërat më të mira të të gjitha kohërave të lexuesve ''të Your Sinclair'' .<ref>{{Citation|title=djil|date=dhjetor 1991|url=https://archive.org/stream/your-sinclair-72/YourSinclair_72_Dec_1991#page/n27/mode/2up|work=[[Your Sinclair]]|issue=72|pages=27–29|publisher=[[Future plc]]}}</ref><ref>{{Cite web|title=Alt URL|url=http://www.ysrnry.co.uk/articles/ystop100_3.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080509183458/http://www.ysrnry.co.uk/articles/ystop100_3.htm|archive-date=9 maj 2008|access-date=18 qershor 2015}}</ref> Më shumë se një dekadë pas publikimit, ''Revista Zyrtare e PlayStation në Mbretërinë e Bashkuar'' vuri në dukje se ata "kaluan shumë një natë të përkulur mbi një makinë ''Gauntlet'' të njollosur me petë", por tha se kufizimet ishin bërë të dukshme në fund të viteve 1990.<ref>[[iarchive:opm036/page/n123/mode/2up|bumi13]], ''Official PlayStation Magazine'', [[Future Publishing]] issue 36, page 125, September 1998</ref> ''Gjenerata e ardhshme'', megjithëse nuk e përfshin lojën në "100 lojërat më të mira të të gjitha kohërave", vuri në dukje në hyrje se "për rekord, ''Gauntlet'' ishte numri 101". Në vitin 1995, revista Flux e vlerësoi lojën në vendin e 89-të në "100 lojërat më të mira video".<ref>{{Cite journal|date=prill 1995|title=ames|url=https://archive.org/details/flux-issue-4/page/n31/mode/2up|journal=Flux|publisher=Harris Publications|issue=4|pages=32|access-date=4 gusht 2022}}</ref> Në 1996, GamesMaster e renditi Gauntlet në vendin e 18-të në "100 lojërat më të mira të të gjitha kohërave".<ref>{{Cite journal|date=korrik 1996|title=Tome|url=https://retrocdn.net/images/c/cf/GamesMaster_UK_044.pdf|url-status=live|journal=GamesMaster|issue=44|pages=77|archive-url=https://web.archive.org/web/20211211224737/https://retrocdn.net/images/c/cf/GamesMaster_UK_044.pdf|archive-date=11 dhjetor 2021}}</ref> === Çmimet === Në Golden Joystick Awards 1986 në Londër, ''Gauntlet'' fitoi lojën e vitit dhe ishte e dyta në kategorinë e lojës Arcade të vitit.<ref name="gstik">{{Cite journal|date=prill 1987|title=bkaiy|url=https://archive.org/stream/Computer_Video_Games_Issue_066_1987-04_EMAP_Publishing_GB/Computer__Video_Games_Issue_066_1987-04_EMAP_Publishing_GB#page/n99/mode/2up|journal=[[Computer and Video Games]]|publisher=[[EMAP]]|issue=66|page=101}}</ref> Ai gjithashtu mori një çmim Smash Hit nga revista ''ZX Computing'' .<ref>{{Cite journal|date=mars 1987|title=eview|url=https://archive.org/stream/zxcomputing-magazine-1987-03/ZXComputing_1987_03#page/n81/mode/2up|journal=ZX Computing|publisher=[[Argus Press]]|pages=82–83}}</ref> Ai gjithashtu fitoi "Përmirësimi më i mirë audio në një lojë video" dhe "loja më inovative e videove" në 1986 në çmimet e zgjedhjes së lojtarëve të Shoqatës së Lojtarëve të Amusement; çmimi i përgjithshëm i lojës së vitit shkoi për versionin arcade të ''Super Mario Bros.''<ref name="APA">{{Cite news|date=dimër 1987|title=bleyu|work=Top Score|publisher=Amusement Players Association|url=https://archive.org/details/1987WinterTopScore/page/n19}}</ref> == Vazhdimet dhe trashëgimia == Origjinali arcade u pasua nga një vazhdim i vitit 1986, ''Gauntlet II'', i cili u pasua nga vazhdime të mëtejshme në platformat shtëpiake, duke përfshirë ''Gauntlet: The Third Encounter'', ''Gauntlet III: The Final Quest'' dhe ''Gauntlet IV'' . Seriali arcade u ringjall me ''Gauntlet Legends'' në 1998, i cili vetë pa vazhdimet ''Gauntlet Dark Legacy'' dhe ''Gauntlet: Seven Sorrows'' . Loja origjinale arcade ''Gauntlet'' përfshihet në ''Midway Arcade Treasures'' (2003) për GameCube, [[PlayStation 2]], [[Xbox]] dhe [[Microsoft Windows]], dhe ''Midway Arcade Origins'' (2012) për [[Xbox 360]] dhe [[PlayStation 3]] . == Referime == {{reflist}} lo414a8vyaj027awaqgmgv9f802rhj3 0 358875 3026263 2967877 2026-08-17T09:06:55Z Smallem 126080 Bashkëngjitje ngjyre te stilet e infobox-it për night-mode përmes Claude AI 3026263 wikitext text/x-wiki {{Infobox | title = Zona e ETIAS | image = [[File:Map of the Schengen Area.svg|250px|alt=Vendi evropian që kërkon ETIAS]] | caption = Harta e Evropës <div style="text-align: left;">{{legend|#003399|Zona Schengen}} {{legend|#46a43b|Vendet me kufij të hapur me zonën Schengen}}{{legend|#ffd617|Anëtari i BE-së është i detyruar me traktat të bashkohet me zonën Schengen në të ardhmen}}</div> | label1 = Politika e | data1 = [[Bashkimi Evropian]] | label2 = Lloji | data2 = Zona e sistemit elektronik të autorizimit të udhëtimit | label3 = Zbatimi i pritshëm | data3 = 2025 | label4 = Faqja zyrtare e internetit e ETIAS | data4 = {{URL|https://travel-europe.europa.eu/etias}} | label5 = Vendet e aplikueshme | data5 = {{Collapsible list|titlestyle=font-weight:normal; background:transparent;color:inherit; text-align:left;|title=30 vende<br/>|{{AUT}}|{{BEL}}|{{BUL}}|{{DEN}}|{{EST}}|{{FIN}}|{{FRA}}|{{GRE}}|{{DEU}}|{{HOL}}|{{HUN}}|{{ISL}}|{{ITA}}|{{HRV}}|{{LVA}}|{{LIE}}|{{LIT}}|{{LUX}}|{{MLT}}|{{NOR}}|{{POL}}|{{POR}}|{{CYP}}|{{CZE}}|{{ROM}}|{{SVK}}|{{SVN}}|{{ESP}}|{{SWE}}|{{CHE}} }} }} '''Sistemi Evropian i Informacionit dhe Autorizimit të Udhëtimit''' (ETIAS) është një kusht i prezantuar nga Bashkimi Evropian për shtetasit e vendeve të liruara nga vizat që udhëtojnë drejt [[Zona Schengen|Zonës Schengen]] dhe [[Qipro|Qipros]].<ref>{{cite web|url=https://travel-europe.europa.eu/etias/who-should-apply_en|title=Vendet evropiane që kërkojnë ETIAS|author=Faqja zyrtare e internetit e ETIAS e Bashkimit Evropian|publisher=Bashkimi Evropian|access-date=2024-06-04|language=en}}</ref> ETIAS është i ngjashëm me autorizime të tjera elektronike të udhëtimit, si ESTA në Shtetet e Bashkuara, si edhe me sistemet e zbatuara nga [[Australia]], Kanadaja dhe Zelanda e Re dhe që është planifikuar edhe nga Mbretëria e Bashkuar. Sistemi ETIAS pritet të bëhet funksional në vitin 2025. <ref>{{cite web|url=https://travel-europe.europa.eu/etias/what-etias_en|title=Çfarë është ETIAS?|author=Faqja zyrtare e internetit e ETIAS e Bashkimit Evropian|publisher=Bashkimi Evropian|access-date=2024-06-20|language=en}}</ref> Do të ketë periudhë tranzicioni dhe tolerimi prej gjashtë muajsh, përkatësisht, pas nisjes së sistemit.<ref>{{cite web|url=https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/HTML/?uri=CELEX:02018R1240-20210803|title=Gazeta Zyrtare e Bashkimit Evropian, L 236, 19.9.2018, Botimi në anglisht|author=Portali i Zyrës së Publikimeve të BE-së, versioni më i fundit i konsoliduar|date=2018-09-19|publisher=Bashkimi Evropian|access-date=2021-05-20|language=en}}</ref> ==Historia== Ideja e një sistemi elektronik për autorizim të udhëtimit u propozua fillimisht nga Komisioni Evropian në vitin 2016.<ref>{{cite web|url=https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/HTML/?uri=CELEX:52016DC0205|title=Komunikatë nga Komisioni drejtuar Parlamentit Evropian dhe Këshillit, Sisteme më të forta dhe më inteligjente të informacionit për kufijtë dhe sigurinë|author=<!--Not stated-->|date=2016-04-06|publisher=Komisioni Evropian|access-date=2021-05-20|language=en}}</ref> ETIAS u themelua zyrtarisht me Rregulloren (BE) 2018/1240 të Parlamentit Evropian dhe të Këshillit të datës 12 shtator 2018. <ref>{{cite web|url=https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/HTML/?uri=CELEX:02018R1240-20210803|title=Gazeta Zyrtare e Bashkimit Evropian, L 236, 19.9.2018, Botimi në anglisht”“|author=Portali i Zyrës së Publikimeve të BE-së, versioni më i fundit i konsoliduar|date=2018-09-19|publisher=Bashkimi Evropian|access-date=2021-05-20|language=en}}</ref> ==Shtrirja gjeografike== ===Vendet evropiane që kërkojnë ETIAS=== 30 vende evropiane do t’u kërkojnë udhëtarëve të liruar nga vizat të kenë një autorizim udhëtimi ETIAS. Këto vende janë<ref>{{cite web|url=https://travel-europe.europa.eu/etias/who-should-apply_en|title=Vendet evropiane që kërkojnë ETIAS|author=Faqja zyrtare e internetit e ETIAS e Bashkimit Evropian|publisher=Bashkimi Evropian|access-date=2024-06-04|language=en}}</ref>: {{columns-list|colwidth=19em|gap=0|style=max-width:76em| *{{AUT}} *{{BEL}} *{{BUL}} *{{DEN}} *{{EST}} *{{FIN}} *{{FRA}} *{{GRE}} *{{GER}} *{{HOL}} *{{HUN}} *{{ISL}} *{{ITA}} *{{HRV}} *{{LVA}} *{{LIE}} *{{LIT}} *{{LUX}} *{{MLT}} *{{NOR}} *{{POL}} *{{POR}} *{{CYP}} *{{CZE}} *{{ROM}} *{{SVK}} *{{SVN}} *{{ESP}} *{{SWE}} *{{CHE}} }} ===Kombësitë të cilave iu kërkohet ETIAS=== Shtetasit e vendeve jashtë BE-së që janë liruar nga vizat duhet të aplikojnë për një autorizim udhëtimi ETIAS. Vendet të cilave iu nevojitet ETIAS janë: {{columns-list|colwidth=19em|gap=0|style=max-width:76em| *{{ATG}} *{{ARG}} *{{Australia}} *{{BAH}} *{{BRB}} *{{BIH}} *{{BRA}} *{{BRN}} *{{DMA}} *{{SLV}} *{{ARE}} *{{GRD}} *{{GTM}} *{{GEO}} *{{HND}} *{{HKG}} *{{MHL}} *{{SLB}} *{{ISR}} *{{JPN}} *{{CAN}} *{{CHL}} *{{KIR}} *{{COL}} *{{KOR}} *{{CRI}} *{{MAC}} *{{MYS}} *{{MNE}} *{{MKD}} *{{MUS}} *{{GBR}} *{{MEX}} *{{FSM}} *{{MDA}} *{{NIC}} *{{PLW}} *{{PAN}} *{{PAR}} *{{PER}} *{{SAM}} *{{SEY}} *{{SER}} *{{SIN}} *{{KNA}} *{{LCA}} *{{VCT}} *{{ALB}} *{{USA}} *{{TWN}} *{{TLS}} *{{TON}} *{{TTO}} *{{TUV}} *{{UKR}} *{{URU}} *{{VEN}} *{{NZL}} }} ==Aplikimi për ETIAS== Udhëtarët e liruar nga vizat duhet të plotësojnë një formular aplikimi në internet ose në faqen zyrtare të internetit të ETIAS (https://travel-europe.europa.eu/etias_en) ose aplikacionin zyrtar për celular.<ref>{{cite web|url=https://travel-europe.europa.eu/etias/what-etias_en|title=Çfarë është ETIAS?|author=Faqja zyrtare e internetit e ETIAS e Bashkimit Evropian|publisher=Bashkimi Evropian|access-date=2024-06-20|language=en}}</ref> Aplikimi për një autorizim udhëtimi ETIAS do të kushtojë 7 [[euro]]. Aplikuesit që janë nën 18 vjeç ose mbi 70 vjeç janë të liruar nga kjo pagesë. Anëtarët e familjes të qytetarëve të BE-së ose të qytetarëve jo të BE-së por që kanë të drejtën të lëvizin lirshëm nëpër Bashkimin Evropian janë gjithashtu të përjashtuar nga pagesa e aplikimit.<ref>{{cite web|url=https://travel-europe.europa.eu/etias/what-you-need-apply_en|title=Çfarë ju nevojitet për të aplikua|author=Faqja zyrtare e internetit e ETIAS e Bashkimit Evropia|publisher=Bashkimi Evropian|access-date=2024-08-12|language=en}}</ref>. Shumica e aplikimeve për ETIAS pritet të përpunohen brenda pak minutave. Në disa raste, procesi mund të zgjat më së shumti deri në 14 ditë nëse aplikuesit i kërkohet të japë informacion apo dokumentacion shtesë për aplikimin e tij ose deri në 30 ditë nëse ftohet në një intervistë.<ref>{{cite web|url=https://travel-europe.europa.eu/etias/what-etias_en|title=Çfarë është ETIAS?|author=Faqja zyrtare e internetit e ETIAS e Bashkimit Evropian|publisher=Bashkimi Evropian|access-date=2024-06-20|language=en}}</ref> Një autorizim udhëtimi ETIAS do të jetë i lidhur me pasaportën e udhëtarit. Autorizimi është i vlefshëm për deri në 3 vjet ose derisa të skadojë pasaporta e përdorur në aplikim, cilado prej këtyre të vijë e para. Nëse udhëtari merr një pasaportë të re, atij do t’i duhet të marrë një autorizim të ri udhëtimi ETIAS<ref>{{cite web|url=https://travel-europe.europa.eu/etias/what-etias_en|title=Çfarë është ETIAS?|author=Faqja zyrtare e internetit e ETIAS e Bashkimit Evropian|publisher=Bashkimi Evropian|access-date=2024-06-20|language=en}}</ref>. Me një autorizim të vlefshëm udhëtimi ETIAS, udhëtarët e liruar nga vizat mund të hyjnë në territorin e 30 vendeve evropiane sa herë të duan për qëndrime afatshkurtra - normalisht deri në 90 ditë në një periudhë 180-ditore. Por, kjo nuk garanton hyrjen ne BE. Kur mbërrin në kufi, një roje kufitare do të kërkojë të shohë pasaportën dhe dokumentet e tjera dhe të verifikojë që ata i plotësojnë kushtet për hyrje të përcaktuara në Kodin e Kufijve të [[Zona Schengen|zonës Schengen]].<ref>{{cite web|url=https://travel-europe.europa.eu/etias/what-etias_en|title=Çfarë është ETIAS?|author=Faqja zyrtare e internetit e ETIAS e Bashkimit Evropian|publisher=Bashkimi Evropian|access-date=2024-06-20|language=en}}</ref> Aplikuesit do të kenë të drejtën e apelimit nëse autorizimi i tyre ETIAS refuzohet, revokohet ose anulohet. Apelimet do të trajtohen nga autoritetet përkatëse të vendeve evropiane që kërkojnë ETIAS.<ref>{{cite web|url=https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/HTML/?uri=CELEX:02018R1240-20210803|title=Gazeta Zyrtare e Bashkimit Evropian, L 236, 19.9.2018, Botimi në anglisht”“|author=Portali i Zyrës së Publikimeve të BE-së, versioni më i fundit i konsoliduar|date=2018-09-19|publisher=Bashkimi Evropian|access-date=2021-05-20|language=en}}</ref> BE-ja i ka paralajmëruar udhëtarët për faqet jozyrtare ETIAS në internet, duke deklaruar se derisa disa prej këtyre faqeve të internetit drejtohen nga subjekte legjitime biznesore, të tjerat mund të veprojnë në mënyrë të pandershme.<ref>{{cite web|url=https://travel-europe.europa.eu/emergence-unofficial-etias-websites-2023-04-03_en|title=Shfaqja e faqeve jozyrtare të internetit të ETIAS|author=Faqja zyrtare e internetit e ETIAS e Bashkimit Evropian|date=2024-04-14|publisher=Bashkimi Evropian|language=en}}</ref> == Referime == {{reflist}} ==Linku i jashtëm== * Faqja zyrtare e internetit e [https://travel-europe.europa.eu/etias_en Sistemit Evropian të Informacionit dhe Autorizimit të Udhëtimit (ETIAS)] [[Kategoria:Bashkimi Evropian]] [[Kategoria:Zona Shengen]] [[Kategoria:Politika të vizave në Evropë]] [[Kategoria:Politika e vizave sipas vendit]] [[Kategoria:Skema të përshpejtuara të kalimit kufitar]] prvpmlzdguruym2hofnnwd05g9sw913 1 378634 3026251 2801504 2026-08-17T04:21:44Z MajavahBot 122738 U arkivua 1 diskutim nga faqja [[Diskutim:Nirmala Joshi]] 3026251 wikitext text/x-wiki {{Arkivi}} == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Nirmala Joshi]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2181717 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20150629115518/http://www.cam.org.au/Catholic-Faith/Faith-Education/Article/11694/How-India-remembers-Mother-Teresa për lidhjen http://www.cam.org.au/Catholic-Faith/Faith-Education/Article/11694/how-india-remembers-mother-teresa. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 25 janar 2021 23:13 (CET) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 2 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Nirmala Joshi]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2249173 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20161113073546/http://www.ewtn.com/library/PRIESTS/NIRMALA.HTM për lidhjen https://www.ewtn.com/library/PRIESTS/NIRMALA.HTM. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20070518152040/http://www.ewtn.com/motherteresa/interview98.htm për lidhjen http://www.ewtn.com/motherteresa/interview98.htm. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 3 shtator 2021 11:53 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 2 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Nirmala Joshi]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2257851 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20150624124907/http://www.in.com/sister-nirmala/biography-256317.html për lidhjen http://www.in.com/sister-nirmala/biography-256317.html. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20150624124907/http://www.in.com/sister-nirmala/biography-256317.html për lidhjen http://www.in.com/sister-nirmala/biography-256317.html. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 8 tetor 2021 20:32 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Nirmala Joshi]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2423631 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20160303194206/http://www.motherteresa.org/02_news/Co-workers_2008.html për lidhjen http://www.motherteresa.org/02_news/Co-workers_2008.html. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 26 mars 2022 20:31 (CET) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Nirmala Joshi]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2796315 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20170403233833/http://edition.cnn.com/WORLD/9703/13/india.teresa/ për lidhjen http://edition.cnn.com/WORLD/9703/13/india.teresa/. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 11 maj 2025 02:26 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Nirmala Joshi]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=3018318 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20221201112535/https://www.asianews.it/index.php?l=en&art=13116&dos=124&size=A për lidhjen http://www.asianews.it/index.php?l=en&art=13116&dos=124&size=A. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 3 gusht 2026 02:49 (CEST) fv96hutxx76b3kvj63f1sh16gieduh5 0 385608 3026226 2972022 2026-08-16T19:43:41Z InternetArchiveBot 115207 Lidhje të jashtme të shpëtuara: 1 Lidhje të jashtme të etiketuara si të vdekura: 0) #IABot (v2.0.9.5 3026226 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | name = Greta Bardeli | birth_name = Greta Ndou | birth_date = {{birth date and age|df=yes|12|4|1980}} | birth_place = [[Shkodër]], Shqipëri | nationality = Shqiptare | occupation = Juriste, politikane, pedagoge | education = Jurisprudencë [[Universiteti i Shkodrës "Luigj Gurakuqi"|Universiteti Luigj Gurakuqi Shkodër]] | party = [[Partia Demokratike e Shqipërisë]] | office = [[Kuvendi i Shqipërisë|Deputete në Kuvendin e Shqipërisë]] | term_start = 2021 | term_end = | constituency = [[Qarku i Shkodrës|Qarku Shkodër]] }} '''Greta Bardeli Gjoni''' (e lindur '''Ndou'''; më 12 prill 1980) është juriste, pedagoge dhe politikane shqiptare. Ajo është anëtare e [[Partia Demokratike e Shqipërisë|Partisë Demokratike]] dhe prej vitit 2021 shërben si deputete në [[Kuvendi i Shqipërisë|Kuvendin e Shqipërisë]] për [[Qarku i Shkodrës|qarkun e Shkodrës]], duke u rizgjedhur edhe në zgjedhjet e vitit 2025.<ref>{{cite web|url=https://dekriminalizimi.isp.com.al/wp-content/uploads/2021/12/SHK-PD-04-GRETA-BARDELI.pdf|title=SHK-PD-04 Greta Bardeli|website=Dekriminalizimi|publisher=Instituti i Studimeve Politike|date=dhjetor 2021|access-date=29 gusht 2025|format=PDF|language=sq|archive-date=23 nëntor 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241123182132/https://dekriminalizimi.isp.com.al/wp-content/uploads/2021/12/SHK-PD-04-GRETA-BARDELI.pdf|url-status=dead}}</ref> == Jeta dhe arsimi == Bardeli ka lindur më 12 prill 1980 në [[Shkodër]]. Ajo studioi drejtësi në [[Universiteti i Shkodrës "Luigj Gurakuqi"|Universitetin "Luigj Gurakuqi" të Shkodrës]], ku u diplomua në jurisprudencë. Pas studimeve, punoi si pedagoge në Fakultetin e Drejtësisë të këtij universiteti.<ref>{{cite web|url=https://dekriminalizimi.isp.com.al/wp-content/uploads/2021/12/SHK-PD-04-GRETA-BARDELI.pdf|title=SHK-PD-04 Greta Bardeli|website=Dekriminalizimi|publisher=Instituti i Studimeve Politike|date=dhjetor 2021|access-date=29 gusht 2025|format=PDF|language=sq|archive-date=23 nëntor 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241123182132/https://dekriminalizimi.isp.com.al/wp-content/uploads/2021/12/SHK-PD-04-GRETA-BARDELI.pdf|url-status=dead}}</ref> == Karriera politike == Bardeli filloi veprimtarinë e saj politike me [[Partia Demokratike e Shqipërisë|Partinë Demokratike]] në Shkodër. Ajo ka qenë anëtare e Këshillit Bashkiak të Shkodrës dhe më pas kryetare e Këshillit të Qarkut Shkodër. Gjithashtu ka mbajtur detyrën e nënkryetares së degës së PD-së në Shkodër.<ref>{{cite web|url=https://pd.al/qarku/shkoder/|title=Kandidatët e Qarkut Shkodër|website=Partia Demokratike e Shqipërisë|publisher=Partia Demokratike e Shqipërisë|access-date=29 gusht 2025|language=sq|archive-date=3 gusht 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250803053311/https://pd.al/qarku/shkoder/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://shqiptarja.com/lajm/shkoder-formohet-keshilli-i-qarkut-br-kryetare-zgjidhet-kandidatja-e-pd-se|title=Shkodër, formohet Këshilli i Qarkut – Kryetare zgjidhet kandidatja e PD-së|date=12 shtator 2015|access-date=29 gusht 2025|website=Shqiptarja.com|language=sq}}</ref> Në zgjedhjet parlamentare të vitit 2021, Bardeli u zgjodh deputete në [[Kuvendi i Shqipërisë|Kuvendin e Shqipërisë]], duke përfaqësuar qarkun e Shkodrës, dhe në vitin 2025 ajo u rizgjodh për një mandat të dytë.<ref>{{cite web|url=https://top-channel.tv/2021/04/29/mbyllet-numerimi-per-kandidatet-ne-shkoder-ja-kush-jane-deputetet-nga-ps-pd-lsi-dhe-psd-qe-do-te-shkojne-ne-parlament-per-kete-qark0/|title=Mbyllet numërimi për kandidatët në Shkodër – Ja kush janë deputetët nga PS, PD, LSI dhe PSD që do të shkojnë në Parlament për këtë qark|date=29 prill 2021|access-date=29 gusht 2025|website=Top Channel|language=sq}}</ref><ref>{{cite web|url=https://kqz.gov.al/lajme/kshz-shperndan-mandatet-dhe-percakton-kandidatet-fitues-per-qarqet-berat-diber-shkoder-vlore|title=KQZ shpërndan mandatet dhe përcakton kandidatët fitues për qarqet Berat, Dibër, Shkodër, Vlorë|date=27 qershor 2025|access-date=29 gusht 2025|website=Komisioni Qendror i Zgjedhjeve (KQZ)|language=sq}}{{Lidhje e vdekur}}</ref> == Referime == {{Reflist}} [[Kategoria:1980]] [[Kategoria:Deputetë të Kuvendit të Shqipërisë]] [[Kategoria:Politikane shqiptare]] [[Kategoria:Juristë shqiptarë]] 3phw0rke3yywsw51buf0swsbx1pbw7m 1 391147 3026255 2981341 2026-08-17T04:22:44Z MajavahBot 122738 U arkivua 1 diskutim nga faqja [[Diskutim:Luan Topçiu]] 3026255 wikitext text/x-wiki {{Arkivi}} == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Luan Topçiu]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2497967 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U zëvendësua lidhja e arkivit https://gazetadielli.com/ me https://web.archive.org/web/20221126195542/https://gazetadielli.com/promovohet-ne-bukuresht-fjalori-akademik-shqip-rumanisht-i-autoreve-renata-topciu-luan-topciu-ana-melonashi/ te lidhja https://gazetadielli.com/promovohet-ne-bukuresht-fjalori-akademik-shqip-rumanisht-i-autoreve-renata-topciu-luan-topciu-ana-melonashi/. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 30 nëntor 2022 01:58 (CET) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Luan Topçiu]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2552021 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20221031195047/https://www.agerpres.ro/news/2022/01/13/ziua-culturii-nationale-personalitati-din-domeniul-culturii-decorate-de-presedintele-iohannis--846788 për lidhjen http://www.agerpres.ro/news/2022/01/13/ziua-culturii-nationale-personalitati-din-domeniul-culturii-decorate-de-presedintele-iohannis--846788. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 10 maj 2023 16:42 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Luan Topçiu]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2618773 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20221031194347/https://www.arkivalajmeve.com/Topciu-nje-veper-mbi-modernitetin-e-letrave-shqipe.1046984138/ për lidhjen https://www.arkivalajmeve.com/Topciu-nje-veper-mbi-modernitetin-e-letrave-shqipe.1046984138/. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 25 nëntor 2023 16:21 (CET) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Luan Topçiu]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2792053 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20231203045608/https://alar.ro/2023/09/15/lansare-de-gala-pentru-antologia-poeziei-albaneze/ për lidhjen https://alar.ro/2023/09/15/lansare-de-gala-pentru-antologia-poeziei-albaneze/. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 30 prill 2025 16:25 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Luan Topçiu]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2872473 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20211009212928/https://fjala.al/2021/09/28/historia-e-letersise-shqipe-ne-parlamentin-rumun/ për lidhjen https://fjala.al/2021/09/28/historia-e-letersise-shqipe-ne-parlamentin-rumun/. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 14 nëntor 2025 16:10 (CET) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 2 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Luan Topçiu]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2882757 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20211009212928/https://gazetamapo.al/historia-e-letersise-shqipe-ne-rumani-kryepune-e-dr-luan-topciut/ për lidhjen https://gazetamapo.al/historia-e-letersise-shqipe-ne-rumani-kryepune-e-dr-luan-topciut/. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20211009212929/https://gazetamapo.al/etiketa/luan-topciu/ për lidhjen https://gazetamapo.al/etiketa/luan-topciu/. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 20 dhjetor 2025 17:09 (CET) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 0 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Luan Topçiu]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2903039 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua etiketa {{tlx|lidhje e vdekur}} te lidhja https://dri.gov.ro/w/distinctiile-oferite-de-institutul-cultural-roman-cu-prilejul-zilei-minoritatilor-nationale-18-decembrie-2022/. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 20 shkurt 2026 19:54 (CET) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 0 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Luan Topçiu]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2918773 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua etiketa {{tlx|lidhje e vdekur}} te lidhja https://www.indiscret.ro/2019/06/04/revista-albanica-lansata-la-craiova/. *U shtua etiketa {{tlx|lidhje e vdekur}} te lidhja http://www.ditetenaimit.org/2009/07/ne-bukuresht-u-botua-libri-i-luan-topciut-paradigmat-e-mallit-ne-poezine-rumune-dhe-shqiptare-2/. *U shtua etiketa {{tlx|lidhje e vdekur}} te lidhja https://www.indiscret.ro/2022/10/26/istoria-literaturii-albaneze-de-la-origini-pana-in-prezent-editia-a-ii-a/. *U shtua etiketa {{tlx|lidhje e vdekur}} te lidhja https://www.indiscret.ro/2025/12/17/dictionar-roman-albanez-o-aparitie-editoriala-istorica-la-liga-albanezilor-din-romania/. *U shtua etiketa {{tlx|lidhje e vdekur}} te lidhja https://www.indiscret.ro/2019/11/21/lansare-de-carte-la-liga-albanezilor-din-romania/. *U shtua etiketa {{tlx|lidhje e vdekur}} te lidhja https://www.indiscret.ro/2026/02/12/primul-volum-de-proza-albaneza-lansat-de-liga-albanezilor-din-romania/. *U shtua etiketa {{tlx|lidhje e vdekur}} te lidhja https://proalba.ro/s-a-incheiat-festivalului-international-lucian-blaga-sebes-lancram-alba-iulia-editia-33. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 2 prill 2026 09:33 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 0 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Luan Topçiu]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2976389 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua etiketa {{tlx|lidhje e vdekur}} te lidhja https://uzp.org.ro/27/03/2022/a-aparut-nr-13-al-revistei-albanica/. *U shtua etiketa {{tlx|lidhje e vdekur}} te lidhja https://startnews.news/2024/04/23/antologjia-e-poezise-shqipe-perkthyer-ne-rumanisht-fiton-cmimin-e-panairit-te-librit-librex-2024-ne-rumani/?fbclid=IwY2xjawH44zVleHRuA2FlbQIxMAABHcBK_hgwKaDWIuP1Zcg_apHCMezKhS8EKqVrhy22JKDa117KVkS3p5KLEw_aem__txOakRXgdj2Vh9R4AlxLg. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 2 maj 2026 20:06 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Luan Topçiu]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=3018128 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20221031195023/https://www.radiooltenia.ro/presedintele-iohannis-a-decorat-mai-multe-personalitati-si-institutii-din-domeniul-culturii/ për lidhjen https://www.radiooltenia.ro/presedintele-iohannis-a-decorat-mai-multe-personalitati-si-institutii-din-domeniul-culturii/. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 2 gusht 2026 11:11 (CEST) k1r44f9k1nq3keugh8apndg5750f8rh 1 391523 3026213 3026063 2026-08-16T18:01:29Z InternetArchiveBot 115207 Ndryshime te burimet/lidhjet e jashtme.) #IABot (v2.0.9.5 3026213 wikitext text/x-wiki {{Përdoruesi:MajavahBot/config |archive = Diskutim:Gjeografia/Arkivi %(counter)d |algo = old(14d) |counter = 1 |maxarchivesize = 1M |minthreadsleft = 0 |minthreadstoarchive = 1 |archiveheader = {{Arkivi}} }} {{Arkiva|age=14|bot=MajavahBot}} == Përkthim == {{Përkthyer nga|en|Geography|11 gusht 2026|1368879625}} [[Përdoruesi:Arianit|Arianit]] ([[Përdoruesi diskutim:Arianit|diskutimet]]) 16 gusht 2026 08:43 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 7 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Gjeografia]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=3026212 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20240518141508/https://ossr.scholasticahq.com/api/v1/attachments/2781/download për lidhjen https://ossr.scholasticahq.com/api/v1/attachments/2781/download. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20061006152742/http://www.aag.org/Careers/What_is_geog.html për lidhjen http://www.aag.org/Careers/What_is_geog.html. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20230430154555/https://alexsingleton.files.wordpress.com/2014/09/18-questionnaires-and-interviews.pdf për lidhjen https://alexsingleton.files.wordpress.com/2014/09/18-questionnaires-and-interviews.pdf. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20230911211543/https://alexsingleton.files.wordpress.com/2014/09/39-survey-research-in-underdeveloped-countries.pdf për lidhjen https://alexsingleton.files.wordpress.com/2014/09/39-survey-research-in-underdeveloped-countries.pdf. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20180929083127/http://www.henry-davis.com/MAPS/Ancient për lidhjen http://www.henry-davis.com/MAPS/Ancient%20Web%20Pages/103.html. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20161111191313/http://qisar.fssr.uns.ac.id/wp-content/uploads/2015/04/Qisar-Roshdi-Rashed-Encyclopedia-of-the-History-of-Arabic-Science.pdf për lidhjen http://qisar.fssr.uns.ac.id/wp-content/uploads/2015/04/Qisar-Roshdi-Rashed-Encyclopedia-of-the-History-of-Arabic-Science.pdf. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20161106113117/http://www.socgeo.org/la-societe/qui-sommes-nous/ për lidhjen http://www.socgeo.org/la-societe/qui-sommes-nous. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 16 gusht 2026 20:01 (CEST) 6sm7bdzqel3nzlvsgckl3xj1uobxvag 1 393268 3026227 2966255 2026-08-16T19:43:42Z InternetArchiveBot 115207 Ndryshime te burimet/lidhjet e jashtme.) #IABot (v2.0.9.5 3026227 wikitext text/x-wiki == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 2 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Greta Bardeli]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2885551 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20241123182132/https://dekriminalizimi.isp.com.al/wp-content/uploads/2021/12/SHK-PD-04-GRETA-BARDELI.pdf për lidhjen https://dekriminalizimi.isp.com.al/wp-content/uploads/2021/12/SHK-PD-04-GRETA-BARDELI.pdf. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20241123182132/https://dekriminalizimi.isp.com.al/wp-content/uploads/2021/12/SHK-PD-04-GRETA-BARDELI.pdf për lidhjen https://dekriminalizimi.isp.com.al/wp-content/uploads/2021/12/SHK-PD-04-GRETA-BARDELI.pdf. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 30 dhjetor 2025 19:29 (CET) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 0 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Greta Bardeli]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2966254 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua etiketa {{tlx|lidhje e vdekur}} te lidhja https://kqz.gov.al/lajme/kshz-shperndan-mandatet-dhe-percakton-kandidatet-fitues-per-qarqet-berat-diber-shkoder-vlore. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 23 prill 2026 04:48 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Greta Bardeli]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=3026226 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20250803053311/https://pd.al/qarku/shkoder/ për lidhjen https://pd.al/qarku/shkoder/. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 16 gusht 2026 21:43 (CEST) ravpa3o71xo646qinuhwpk5w32f5d2m 0 398589 3026280 3006160 2026-08-17T10:25:34Z Leutrim.P 113691 removed [[Category:Biznesmenë]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 3026280 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Ermal Beqiri | birth_date = {{Birth year and age|1982}} | birth_place = [[Gjirokastër]], Shqipëri | occupation = Inxhinier dhe njohës i TI-së }} '''Ermal Beqiri''' (lindur më 1982)<ref name=":2">{{Cite web|title=Ermal Beqiri, figurë e rëndësishme e sipërmarrjes teknologjike në Shqipëri|url=https://fakti-news.com/ermal-beqiri-figure-e-rendesishme-e-sipermarrjes-teknologjike-ne-shqiperi/|website=fakti-news.com|language=sq}}</ref> është një ekspert shqiptar i [[Inxhinieria kompjuterike|teknologjisë informative]] dhe sipërmarrës [[Shqipëria|shqiptar]] në fushën e [[Teknologjia|teknologjisë]]. Ermali ka punuar si inxhinier elektronik dhe drejtor i IT-së në [[Universiteti i Tiranës|Universitetin e Tiranës]], dhe fillimisht u bë i famshëm për publikun si një nga ekspertët e IT-së të përfshirë në ekspertimin e [[Ilir Meta#Skandali i ryshfetit të filmuar|videos Meta-Prifti.]]<ref>{{Cite web|title=Miliarda me tenderat e AKSHI-t/ Historia e dyshimtë e "perandorisë" së Ermal Beqirit|url=https://www.oranews.tv/ekonomi/miliarda-me-tenderat-e-akshi-t-historia-e-dyshimte-e-perandorise-se-erma-i1209419|website=Ora News|language=sq}}</ref><ref>{{Cite web|title=SPAK fut në radar biznesmenin Ermal Beqiri, BKH kryen kontrolle në zyrë|url=https://www.voxnews.al/english/aktualitet/spak-fut-ne-radar-biznesmenin-ermal-beqiri-bkh-kryen-kontrolle-ne-zyr-i97320|website=Vox News|language=sq}}</ref> Në vitin 2025, ai ishte një nga individët e akuzuar nga SPAK për [[Agjencia Kombëtare e Shoqërisë së Informacionit#Hetimi i SPAK mbi prokurimet publike në AKSHI|skandalin e prokurimit publik të AKSHI-t]].<ref name=":0">{{Cite web|last=R|first=K.|date=2025-12-19|title=BIRN: Kapja e AKSHI-t nga interesa kriminale rrezikon sigurinë kombëtare|url=https://gazetadita.al/kush-eshte-ergys-agasi/|access-date=2026-02-27|website=Gazeta Dita|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20260222034244/https://gazetadita.al/kush-eshte-ergys-agasi/|archive-date=22 shkurt 2026}}{{Lidhje e vdekur}}</ref> == Jeta & karriera == Ai u lind në [[Gjirokastra|Gjirokastër]], Shqipëri, në vitin 1982. Studimet e larta i kreu në Francë, ku përfundoi ciklin Bachelor në Institutin Universitar të Teknologjisë Montpellier–Sète dhe studimet Master në University of Nîmes.<ref name=":2" /> Gjatë kësaj periudhe mori pjesë në një konkurs kombëtar universitar në Francë, ku u rendit i treti me një projekt të prezantuar në përfaqësim të institucionit të tij.<ref name=":2"/> Më vonë, ai përfundoi studimet e doktoraturës në [[Universiteti i Tiranës|Universitetin e Tiranës]], në fushën e aplikimit të sistemeve informatike në arsim.<ref name=":2" /> Karriera e tij profesionale nisi në [[Francë]], ku punoi si menaxher projektesh dhe si pedagog i jashtëm në IUT GEII, duke fituar përvojë të rëndësishme si në sektorin privat, ashtu edhe në atë akademik. Pas kthimit në Shqipëri, ai mori një sërë rolesh drejtuese në institucione publike si Drejtor i Informacionit dhe Teknologjisë në Rektoratin e [[Universiteti i Tiranës|Universitetit të Tiranës]], si dhe Drejtor i TI-së në Zyrën Qendrore të Regjistrimit të Pasurive të Paluajtshme.<ref name=":2" /><ref name=":4">{{Cite web|title=Ermal Beqiri dhe sipërmarrja teknologjike në Shqipëri|url=https://lexolajmet.com/ermal-beqiri-dhe-sipermarrja-teknologjike-ne-shqiperi/|website=lexolajmet.com|language=sq}}</ref> Paralelisht, ka ushtruar aktivitet si ekspert i pavarur në çështje që lidhen me krimin informatik.<ref name=":2" /><ref name=":4" /> Beqiri është vlerësuar me çmimin e parë “Shërbimi Publik i Vitit” në Albanian ICT Awards 2017 për projektin “51 shërbimet e ZRPP-së në portalin e-Albania”.<ref name=":2" /><ref name=":4" /><ref name=":5">{{Cite web|date=16 maj 2017|title=51 Shërbimet ZRPP në E-Albania: Intervistë me Shërbimin Publik të Vitit në Shqipëri në Albanian ICT Awards V|url=https://pcworld.al/interviste-sherbimi-publik-mire-vitit-ne-shqiperi-51-sherbimet-zrpp-ne-e-albania/?utm_source|website=pcworld.al|language=sq}}</ref><ref name=":5" /> Në vitin 2021, ai bleu kompaninë Soft & Solution, të cilën e zhvilloi më tej në tregun shqiptar të teknologjisë së informacionit.<ref name=":2" /><ref name=":4" /> Në vitin 2024, Ermal Beqiri bën pjesë të grupit të kompanive Soft & Solution, Horizon, dhe ITirana, duke zgjeruar angazhimin e tij në sektorin e teknologjisë dhe inovacionit.<ref>{{Cite web|title=Horizon Sh.p.k bëhet pjesë e Grupit të Kompanive të Soft & Solution. Një hap i ri drejt inovacionit në infrastrukturë|url=https://softsolution.al/postime/horizon-sh-p-k-behet-pjese-e-grupit-te-kompanive-te-soft-solution-nje-hap-i-ri-drejt-inovacionit-ne-infrastrukture|website=softsolution.al|language=sq}}</ref><ref>{{Cite web|title=Pas Horizonit, Ermal Beqiri ble dhe ITiirana|url=https://kapitali.al/pas-horizonit-ermal-beqiri-ble-dhe-itirana|website=kapitali.al|language=sq}}</ref>Po këtë vit, ai themeloi kompaninë R&D Solution, e fokusuar në zhvillimin e projekteve kërkimore, avancimin teknologjik dhe nxitjen e bashkëpunimeve ndërmjet sektorëve akademikë, privatë dhe institucionalë.<ref>{{Cite web|title=R&D Solution inauguron qendrën e re të inovacionit në Shqipëri|url=https://lajmiri.com/rd-solution-inauguron-qendren-e-re-te-inovacionit-ne-shqiperi/|website=lajmiri.com|language=sq}}</ref> Ndërsa në vitin 2025, Ermal Beqiri themeloi Albanian Council for Technology and Innovation (ACTI), një shoqatë industrie që promovon sigurinë kibernetike, startup-et dhe politikat digjitale.<ref>{{Cite web|title=SCANDAL/ "Durana", an offshore zone in Durrës where the taxes of 40 companies linked to AKSHI were avoided!|url=https://www.voxnews.al/english/aktualitet/zbulohet-shoqata-acti-e-biznesmenit-beqiri-me-50-kompani-qe-fishehet--i107831|access-date=2026-03-29|website=Vox News|language=sq}}</ref> Po atë vit, ACTI organizoi programin dhe konkursin ACT NOW 2025, të fokusuar në inovacion dhe sipërmarrje digjitale në Shqipëri, ku startup-et pjesëmarrëse konkuruan për mbështetje financiare dhe zhvillim. Çmimin kryesor prej 50,000 eurosh e fitoi startup-i InsectIntel.<ref>{{Cite web|title=ACT NOW 2025 Successfully Concludes: A Step Forward for Digital Albania|url=https://now.acti.al/act-now-2025-successfully-concludes-a-step-forward-for-digital-albania/|language=en}}</ref> == Videoja Meta–Prifti == Beqiri mori vëmendje publike në vitin 2011 si një nga tre njohësit e TI-së të ngarkuar nga gjykata për shqyrtimin e videos Meta–Prifti, një regjistrim i fshehtë që tregonte ish-zëvendëskryeministrin [[Ilir Meta]] duke diskutuar marrëveshje korruptive me ministrin e atëhershëm të ekonomisë [[Dritan Prifti]].<ref name=":1">{{Cite web|title=Ekspertët: Videopërgjimi Meta-Prifti jo origjinal, Prifti: Gjykata të kërkojë ekspertizë nga policitë e BE-së|url=https://www.panorama.com.al/ekspertet-videopergjimi-meta-prifti-jo-origjinal-prifti-gjykata-te-kerkoje-ekspertize-nga-policite-e-be-se/|website=Panorama|language=sq}}</ref><ref>{{Cite web|last=Likmeta|first=Besar|date=2011-11-01|title=Albanian Experts Query Video in Meta Corruption Case|url=https://balkaninsight.com/2011/11/01/experts-say-albania-video-corruption-scandal-a-fake/|access-date=2026-02-27|website=Balkan Insight|language=en-US}}</ref> Raporti i Beqirit dhe dy eksperëve të tjerë, doli në përfundim se regjistrimi nuk ishte origjinal, një gjetje që ishte në favor të mbrojtjes së Ilir Metës kundër akuzave për korrupsion.<ref name=":1" /> Analizat të mëparshme, të kryera për prokurorinë nga ekspertë britanikë dhe amerikanë të TI-së, e kishin vlerësuar regjistrimin si autentik, por gjetjet e tyre u hodhën poshtë nga gjykata si të papranueshme.<ref>{{Cite web|title=Experts Say Albania Video Corruption Scandal a Fake|url=https://balkaninsight.com/2011/11/01/experts-say-albania-video-corruption-scandal-a-fake/|website=Balkan Insight|language=sq}}</ref> == Skandali i prokurimeve publike të AKSHI-së == {{main|Skandali i AKSHI-t}} Beqiri është një ndër figurat kryesore në hetimin e [[Struktura e Posaçme Anti-Korrupsion|SPAK]]-ut mbi skandalin e prokurimit publik të Agjencisë Kombëtare të Shoqërisë së Informacionit (AKSHI); ndaj të cilit ngrihen akuza për korrupsion, manipulim të tenderëve, inflacion çmimesh dhe pjesëmarrje në grup të strukturuar kriminal.<ref>{{Cite web|last=Peca|first=Vjolanda|date=2025-12-16|title=Hostage taking and structured criminal group for AKSH tenders|url=https://shteg.org/en/hostage-taking-and-structured-criminal-group-for-aksh-tenders/|access-date=2026-03-29|language=en-US}}</ref> SPAK pretendon se kompanitë e tij kanë siguruar miliona euro përmes ofertave të manipuluara të prokurimit publik, në bashkëpunim me [[Ergys Agasi|Ergys Agasin.]]<ref>{{Cite web|last=R|first=K.|date=2025-12-19|title=BIRN: Kapja e AKSHI-t nga interesa kriminale rrezikon sigurinë kombëtare|url=https://gazetadita.al/kush-eshte-ergys-agasi/|access-date=2026-03-29|website=Gazeta Dita|language=en-US|archive-date=22 shkurt 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260222034244/https://gazetadita.al/kush-eshte-ergys-agasi/|url-status=dead}}</ref><ref name=":2" /><ref>{{Cite web|date=16 dhjetor 2025|title=PENGJE E TENDERA. SPAK ZBULON DOSJEN, Pse u arrestuar Ergys Agasi, Ermal Beqiri dhe izolimi i dy drejtueseve të AKSHI-t|url=https://mapo.al/shqiperi/kronike/spak-zbulon-dosjen-pse-u-arrestuar-ergys-agasi-ermal-beqiri-dhe-i7221016|website=MAPO|language=sq}}</ref> ''Pamfleti'' e lidh ACTI-në e Beqirit poashtu me hetimin e SPAK-ut rreth një rrjeti kompanish që janë inkuadruar në parkun teknologjik Durana në [[Xhafzotaj (Xhafzotaj)|Xhafzotaj]]<ref name=":3">{{Cite web|date=2026-01-10|title=“Durana Tech Park”, parajsa fiskale në zemër të Shqipërisë; rrënjët që të çojnë te Elira Kokona dhe Ermal Beqiri|url=https://pamfleti.net/dosja/durana-tech-park-parajsa-fiskale-ne-zemer-te-shqiperise-rrenjet-qe-te-cojn-i316051|access-date=2026-03-29|website=Pamfleti|language=sq}}</ref>—që premtoi zero tatime mbi fitimet e kompanive pjesëmarrëse për 10 vitet e para të ekzistencës.<ref>{{Cite web|date=2025-02-18|title=Parku teknologjik “Durana”, hapet thirrja për përdoruesit e parë, shteti ofron lehtësi deri në 10 vite|url=https://a2news.com/shqiperia/aktualitet/parku-teknologjik-durana-hapet-thirrja-per-perdoruesit-e-pa-i1140748|access-date=2026-04-09|website=[[A2 CNN]]|language=sq}}</ref> Parku, i përshkruar nga ish-zv.{{Nbsp}}kryeministri [[Arben Ahmetaj]] si "parajsë fiskale" për afaristët teknologjikë, u mbështet mbi ACTI dhe përfshiu kompanitë e tjera të Beqirit—Horizon dhe Soft & Solution. Të gjitha kompanitë e tij ndërruan adresën e tyre në Xhafzotaj pa humbur kohë, që të shfrytëzonin parkun si mënyrë e shmangies së tatimeve.<ref name=":3" /> ==Shiko dhe== * [[Ilir Meta#Skandali i ryshfetit të filmuar]] * [[Ergys Agasi]] * [[Dritan Prifti]] * [[Agjencia Kombëtare e Shoqërisë së Informacionit]] * [[Struktura e Posaçme Anti-Korrupsion]] == Referime == <references /> [[Kategoria:Lindje 1991]] [[Kategoria:Njerëz që jetojnë]] [[Kategoria:Biografi shqiptare]] [[Kategoria:Njerëz nga Gjirokastra]] [[Kategoria:Biznesmenë shqiptarë]] [[Kategoria:Investitorë shqiptarë]] med6ez46niwq4x9eduk3ywb5hk4qreg 3026281 3026280 2026-08-17T10:26:36Z Leutrim.P 113691 3026281 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Ermal Beqiri | birth_date = {{Birth year and age|1982}} | birth_place = [[Gjirokastër]], Shqipëri | occupation = Inxhinier dhe njohës i TI-së }} '''Ermal Beqiri''' (lindur më 1982)<ref name=":2">{{Cite web|title=Ermal Beqiri, figurë e rëndësishme e sipërmarrjes teknologjike në Shqipëri|url=https://fakti-news.com/ermal-beqiri-figure-e-rendesishme-e-sipermarrjes-teknologjike-ne-shqiperi/|website=fakti-news.com|language=sq}}</ref> është një ekspert shqiptar i [[Inxhinieria kompjuterike|teknologjisë informative]] dhe sipërmarrës [[Shqipëria|shqiptar]] në fushën e [[Teknologjia|teknologjisë]]. Ermali ka punuar si inxhinier elektronik dhe drejtor i IT-së në [[Universiteti i Tiranës|Universitetin e Tiranës]], dhe fillimisht u bë i famshëm për publikun si një nga ekspertët e IT-së të përfshirë në ekspertimin e [[Ilir Meta#Skandali i ryshfetit të filmuar|videos Meta-Prifti.]]<ref>{{Cite web|title=Miliarda me tenderat e AKSHI-t/ Historia e dyshimtë e "perandorisë" së Ermal Beqirit|url=https://www.oranews.tv/ekonomi/miliarda-me-tenderat-e-akshi-t-historia-e-dyshimte-e-perandorise-se-erma-i1209419|website=Ora News|language=sq}}</ref><ref>{{Cite web|title=SPAK fut në radar biznesmenin Ermal Beqiri, BKH kryen kontrolle në zyrë|url=https://www.voxnews.al/english/aktualitet/spak-fut-ne-radar-biznesmenin-ermal-beqiri-bkh-kryen-kontrolle-ne-zyr-i97320|website=Vox News|language=sq}}</ref> Në vitin 2025, ai ishte një nga individët e akuzuar nga SPAK për [[Agjencia Kombëtare e Shoqërisë së Informacionit#Hetimi i SPAK mbi prokurimet publike në AKSHI|skandalin e prokurimit publik të AKSHI-t]].<ref name=":0">{{Cite web|last=R|first=K.|date=2025-12-19|title=BIRN: Kapja e AKSHI-t nga interesa kriminale rrezikon sigurinë kombëtare|url=https://gazetadita.al/kush-eshte-ergys-agasi/|access-date=2026-02-27|website=Gazeta Dita|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20260222034244/https://gazetadita.al/kush-eshte-ergys-agasi/|archive-date=22 shkurt 2026}}{{Lidhje e vdekur}}</ref> Ai aktualisht është në arrati.<ref>{{Cite web |last=K |first=V. |date=2026-02-09 |title=Ermal Beqiri, Gerond Meçe dhe Andis Papa i Fastech vijojnë marrjen e pagesave nga AKSHI pavarësisht DOSJES së SPAK me akuza për zhvatje, pengmarrje dhe abuzime me paratë publike |url=https://albeu.com/lajme/ermal-beqiri-gerond-mece-dhe-andis-papa-i-fastech-vijojne-marrjen-e-pagesave-nga-akshi-pavaresisht-dosjes-se-spak-me-akuza-per-zhvatje-pengmarrje-dhe-abuzime-me-parate-publike/857302/ |access-date=2026-08-17 |website=Albeu.com |language=en-US}}</ref> == Jeta & karriera == Ai u lind në [[Gjirokastra|Gjirokastër]], Shqipëri, në vitin 1982. Studimet e larta i kreu në Francë, ku përfundoi ciklin Bachelor në Institutin Universitar të Teknologjisë Montpellier–Sète dhe studimet Master në University of Nîmes.<ref name=":2" /> Gjatë kësaj periudhe mori pjesë në një konkurs kombëtar universitar në Francë, ku u rendit i treti me një projekt të prezantuar në përfaqësim të institucionit të tij.<ref name=":2"/> Më vonë, ai përfundoi studimet e doktoraturës në [[Universiteti i Tiranës|Universitetin e Tiranës]], në fushën e aplikimit të sistemeve informatike në arsim.<ref name=":2" /> Karriera e tij profesionale nisi në [[Francë]], ku punoi si menaxher projektesh dhe si pedagog i jashtëm në IUT GEII, duke fituar përvojë të rëndësishme si në sektorin privat, ashtu edhe në atë akademik. Pas kthimit në Shqipëri, ai mori një sërë rolesh drejtuese në institucione publike si Drejtor i Informacionit dhe Teknologjisë në Rektoratin e [[Universiteti i Tiranës|Universitetit të Tiranës]], si dhe Drejtor i TI-së në Zyrën Qendrore të Regjistrimit të Pasurive të Paluajtshme.<ref name=":2" /><ref name=":4">{{Cite web|title=Ermal Beqiri dhe sipërmarrja teknologjike në Shqipëri|url=https://lexolajmet.com/ermal-beqiri-dhe-sipermarrja-teknologjike-ne-shqiperi/|website=lexolajmet.com|language=sq}}</ref> Paralelisht, ka ushtruar aktivitet si ekspert i pavarur në çështje që lidhen me krimin informatik.<ref name=":2" /><ref name=":4" /> Beqiri është vlerësuar me çmimin e parë “Shërbimi Publik i Vitit” në Albanian ICT Awards 2017 për projektin “51 shërbimet e ZRPP-së në portalin e-Albania”.<ref name=":2" /><ref name=":4" /><ref name=":5">{{Cite web|date=16 maj 2017|title=51 Shërbimet ZRPP në E-Albania: Intervistë me Shërbimin Publik të Vitit në Shqipëri në Albanian ICT Awards V|url=https://pcworld.al/interviste-sherbimi-publik-mire-vitit-ne-shqiperi-51-sherbimet-zrpp-ne-e-albania/?utm_source|website=pcworld.al|language=sq}}</ref><ref name=":5" /> Në vitin 2021, ai bleu kompaninë Soft & Solution, të cilën e zhvilloi më tej në tregun shqiptar të teknologjisë së informacionit.<ref name=":2" /><ref name=":4" /> Në vitin 2024, Ermal Beqiri bën pjesë të grupit të kompanive Soft & Solution, Horizon, dhe ITirana, duke zgjeruar angazhimin e tij në sektorin e teknologjisë dhe inovacionit.<ref>{{Cite web|title=Horizon Sh.p.k bëhet pjesë e Grupit të Kompanive të Soft & Solution. Një hap i ri drejt inovacionit në infrastrukturë|url=https://softsolution.al/postime/horizon-sh-p-k-behet-pjese-e-grupit-te-kompanive-te-soft-solution-nje-hap-i-ri-drejt-inovacionit-ne-infrastrukture|website=softsolution.al|language=sq}}</ref><ref>{{Cite web|title=Pas Horizonit, Ermal Beqiri ble dhe ITiirana|url=https://kapitali.al/pas-horizonit-ermal-beqiri-ble-dhe-itirana|website=kapitali.al|language=sq}}</ref>Po këtë vit, ai themeloi kompaninë R&D Solution, e fokusuar në zhvillimin e projekteve kërkimore, avancimin teknologjik dhe nxitjen e bashkëpunimeve ndërmjet sektorëve akademikë, privatë dhe institucionalë.<ref>{{Cite web|title=R&D Solution inauguron qendrën e re të inovacionit në Shqipëri|url=https://lajmiri.com/rd-solution-inauguron-qendren-e-re-te-inovacionit-ne-shqiperi/|website=lajmiri.com|language=sq}}</ref> Ndërsa në vitin 2025, Ermal Beqiri themeloi Albanian Council for Technology and Innovation (ACTI), një shoqatë industrie që promovon sigurinë kibernetike, startup-et dhe politikat digjitale.<ref>{{Cite web|title=SCANDAL/ "Durana", an offshore zone in Durrës where the taxes of 40 companies linked to AKSHI were avoided!|url=https://www.voxnews.al/english/aktualitet/zbulohet-shoqata-acti-e-biznesmenit-beqiri-me-50-kompani-qe-fishehet--i107831|access-date=2026-03-29|website=Vox News|language=sq}}</ref> Po atë vit, ACTI organizoi programin dhe konkursin ACT NOW 2025, të fokusuar në inovacion dhe sipërmarrje digjitale në Shqipëri, ku startup-et pjesëmarrëse konkuruan për mbështetje financiare dhe zhvillim. Çmimin kryesor prej 50,000 eurosh e fitoi startup-i InsectIntel.<ref>{{Cite web|title=ACT NOW 2025 Successfully Concludes: A Step Forward for Digital Albania|url=https://now.acti.al/act-now-2025-successfully-concludes-a-step-forward-for-digital-albania/|language=en}}</ref> == Videoja Meta–Prifti == Beqiri mori vëmendje publike në vitin 2011 si një nga tre njohësit e TI-së të ngarkuar nga gjykata për shqyrtimin e videos Meta–Prifti, një regjistrim i fshehtë që tregonte ish-zëvendëskryeministrin [[Ilir Meta]] duke diskutuar marrëveshje korruptive me ministrin e atëhershëm të ekonomisë [[Dritan Prifti]].<ref name=":1">{{Cite web|title=Ekspertët: Videopërgjimi Meta-Prifti jo origjinal, Prifti: Gjykata të kërkojë ekspertizë nga policitë e BE-së|url=https://www.panorama.com.al/ekspertet-videopergjimi-meta-prifti-jo-origjinal-prifti-gjykata-te-kerkoje-ekspertize-nga-policite-e-be-se/|website=Panorama|language=sq}}</ref><ref>{{Cite web|last=Likmeta|first=Besar|date=2011-11-01|title=Albanian Experts Query Video in Meta Corruption Case|url=https://balkaninsight.com/2011/11/01/experts-say-albania-video-corruption-scandal-a-fake/|access-date=2026-02-27|website=Balkan Insight|language=en-US}}</ref> Raporti i Beqirit dhe dy eksperëve të tjerë, doli në përfundim se regjistrimi nuk ishte origjinal, një gjetje që ishte në favor të mbrojtjes së Ilir Metës kundër akuzave për korrupsion.<ref name=":1" /> Analizat të mëparshme, të kryera për prokurorinë nga ekspertë britanikë dhe amerikanë të TI-së, e kishin vlerësuar regjistrimin si autentik, por gjetjet e tyre u hodhën poshtë nga gjykata si të papranueshme.<ref>{{Cite web|title=Experts Say Albania Video Corruption Scandal a Fake|url=https://balkaninsight.com/2011/11/01/experts-say-albania-video-corruption-scandal-a-fake/|website=Balkan Insight|language=sq}}</ref> == Skandali i prokurimeve publike të AKSHI-së == {{main|Skandali i AKSHI-t}} Beqiri është një ndër figurat kryesore në hetimin e [[Struktura e Posaçme Anti-Korrupsion|SPAK]]-ut mbi skandalin e prokurimit publik të Agjencisë Kombëtare të Shoqërisë së Informacionit (AKSHI); ndaj të cilit ngrihen akuza për korrupsion, manipulim të tenderëve, inflacion çmimesh dhe pjesëmarrje në grup të strukturuar kriminal.<ref>{{Cite web|last=Peca|first=Vjolanda|date=2025-12-16|title=Hostage taking and structured criminal group for AKSH tenders|url=https://shteg.org/en/hostage-taking-and-structured-criminal-group-for-aksh-tenders/|access-date=2026-03-29|language=en-US}}</ref> SPAK pretendon se kompanitë e tij kanë siguruar miliona euro përmes ofertave të manipuluara të prokurimit publik, në bashkëpunim me [[Ergys Agasi|Ergys Agasin.]]<ref>{{Cite web|last=R|first=K.|date=2025-12-19|title=BIRN: Kapja e AKSHI-t nga interesa kriminale rrezikon sigurinë kombëtare|url=https://gazetadita.al/kush-eshte-ergys-agasi/|access-date=2026-03-29|website=Gazeta Dita|language=en-US|archive-date=22 shkurt 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260222034244/https://gazetadita.al/kush-eshte-ergys-agasi/|url-status=dead}}</ref><ref name=":2" /><ref>{{Cite web|date=16 dhjetor 2025|title=PENGJE E TENDERA. SPAK ZBULON DOSJEN, Pse u arrestuar Ergys Agasi, Ermal Beqiri dhe izolimi i dy drejtueseve të AKSHI-t|url=https://mapo.al/shqiperi/kronike/spak-zbulon-dosjen-pse-u-arrestuar-ergys-agasi-ermal-beqiri-dhe-i7221016|website=MAPO|language=sq}}</ref> ''Pamfleti'' e lidh ACTI-në e Beqirit poashtu me hetimin e SPAK-ut rreth një rrjeti kompanish që janë inkuadruar në parkun teknologjik Durana në [[Xhafzotaj (Xhafzotaj)|Xhafzotaj]]<ref name=":3">{{Cite web|date=2026-01-10|title=“Durana Tech Park”, parajsa fiskale në zemër të Shqipërisë; rrënjët që të çojnë te Elira Kokona dhe Ermal Beqiri|url=https://pamfleti.net/dosja/durana-tech-park-parajsa-fiskale-ne-zemer-te-shqiperise-rrenjet-qe-te-cojn-i316051|access-date=2026-03-29|website=Pamfleti|language=sq}}</ref>—që premtoi zero tatime mbi fitimet e kompanive pjesëmarrëse për 10 vitet e para të ekzistencës.<ref>{{Cite web|date=2025-02-18|title=Parku teknologjik “Durana”, hapet thirrja për përdoruesit e parë, shteti ofron lehtësi deri në 10 vite|url=https://a2news.com/shqiperia/aktualitet/parku-teknologjik-durana-hapet-thirrja-per-perdoruesit-e-pa-i1140748|access-date=2026-04-09|website=[[A2 CNN]]|language=sq}}</ref> Parku, i përshkruar nga ish-zv.{{Nbsp}}kryeministri [[Arben Ahmetaj]] si "parajsë fiskale" për afaristët teknologjikë, u mbështet mbi ACTI dhe përfshiu kompanitë e tjera të Beqirit—Horizon dhe Soft & Solution. Të gjitha kompanitë e tij ndërruan adresën e tyre në Xhafzotaj pa humbur kohë, që të shfrytëzonin parkun si mënyrë e shmangies së tatimeve.<ref name=":3" /> ==Shiko dhe== * [[Ilir Meta#Skandali i ryshfetit të filmuar]] * [[Ergys Agasi]] * [[Dritan Prifti]] * [[Agjencia Kombëtare e Shoqërisë së Informacionit]] * [[Struktura e Posaçme Anti-Korrupsion]] == Referime == <references /> [[Kategoria:Lindje 1991]] [[Kategoria:Njerëz që jetojnë]] [[Kategoria:Biografi shqiptare]] [[Kategoria:Njerëz nga Gjirokastra]] [[Kategoria:Biznesmenë shqiptarë]] [[Kategoria:Investitorë shqiptarë]] 8wn0lycqgo4dcoape3k68hnz1a302qr 1 398596 3026282 3025049 2026-08-17T11:33:31Z Leutrim.P 113691 /* Përditësim */ pjesë e re 3026282 wikitext text/x-wiki {{Përdoruesi:MajavahBot/config |archive = Diskutim:Ermal Beqiri/Arkivi %(counter)d |algo = old(14d) |counter = 1 |maxarchivesize = 1M |minthreadsleft = 0 |minthreadstoarchive = 1 |archiveheader = {{Arkivi}} }} {{Arkiva|age=14|bot=MajavahBot}} == Përditësim == @[[Përdoruesi:GLOBALIST LIBERTARIAN|GLOBALIST LIBERTARIAN]], nuk e paske përditësu! duke pasë parasysh interesimin tuaj mbi temën.. -- [https://sq.wikipedia.org/wiki/Diskutim:Ermal_Beqiri/Arkivi_1#Per%20kuriozitetin... Kurioziteti] -- Ka pasur zhvillime të reja mbi personalitetin.. [[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] ([[Përdoruesi diskutim:Leutrim.P|diskutimet]]) 17 gusht 2026 13:33 (CEST) jj3ea1vkx1ww24o280dlj48n53zl6az 1 399736 3026247 2980400 2026-08-17T04:16:21Z MajavahBot 122738 U arkivua 1 diskutim nga faqja [[Diskutim:Arti]] 3026247 wikitext text/x-wiki {{Arkivi}} == Pervers? == '''Fotografia në diskutim është: [[:Figura:Wenuszmf.jpg]].''' Puntori, arsyjen qe e dhave, nuk pajtohen shume, foto qe ke ne artikull, ishte me shume art se pervers, Wikipedia te tjera nuk kane problem me keto foto. Por ndasht, bene si te doket ti ma mire. Por edhe kjo foto tash nuk eshte e keqe. --[[Përdoruesi:Ko.S.ystem.OV@|Proud To Be Albanian]] <small>(°[[Përdoruesi diskutim:Ko.S.ystem.OV@|diskuto]]°)</small> 29 Maj 2007 12:32 (UTC) :::E kuptoj se ka te bej ajo foto me artin, por prap se prap ka elemente shume perverse per te qene nje foto e pare qe sqaron termin '''art'''. Ndoshta po e teproj por syri mprehtas fillimisht shkon tek gjoksi i sulptures e qe eshte shum perverz sa i perket leximit te temes sebashku me familjare etj. Kultura jone nuk eshe aq sa edhe cullaket te i shikojm bashk. Sepaku keshtu une e shoh edhe sot, per ate edhe e largova ate foto. ([[Përdoruesi:Puntori|Puntori]] 30 Maj 2007 10:53 (UTC)) :Për mendimin tim nuk ka elemente perveze, përkundërazi ky artikull është vendi më i përshtatëshëm për atë foto. Edhe nëse gjitë e një femre janë të prezentuar në atë skulptur kjo nuk d.m.h se është preveze por përkundrazi. Për individët që kanë botëkuptime të fshehta seksuale mund të merret edhe si prezentim seksual, por kjo nuk qëndronë. Jeta është e till, si fëmijë gjëja e parë që shohim është gjiri i nënës dhe ai është i bukur, i ngrohtë dhe për të jemi të [[varësia|varur]]. I till është arti , i prekë ndjenjat botëkuptimet tona, përndryshe nuk do të ishte art (aftësi e veçantë).--[[Përdoruesi diskutim:Dan|Hipi Zhdripi]] 30 Maj 2007 11:05 (UTC) ::Per mendimin tim nuk jane perverse. Mjafton te shikosh statujat qe jane sheshit (ato jo te veshura). Neqofte se ,te ky artikull ne artin, nuk duhet te çohet ajo fotografia sepse eshte lakuriq, ose i duket gjoksi, gjite si i thoni ju, atehere çdo statuje ne bote duhet mbuluar ose hequr. <span style="color:red">◄ </span>'''[[User:Eagleal|<span style="color:black;">Eagle</span><span style="color:red;">al</span>]]'''<small>^{''[[User talk:Eagleal|Diskuto►]]''}</small> 30 Maj 2007 11:26 (UTC) :::Ke keqkutuar. Nuk ishte fjala per statune por per artikullin. Dhe kur kemi fjalen per artikullin dhe nuk eshte e patjetersueshme te vendohet nje foto nje nuk eshte e pranueshme nga tegjithe. Kur e kemi fjalen per [[penisi]]n atehere duhet vendosur ate dhe secili qe i drejtohet atij artikulli e din ate gje, por per nje bust nuk ka nevoj te vendoset foto e till kur kemi mijera buste tjera qe jane po aq sqaruese sa ajo e xhvesura per artikllin perkates. Menimi im. Nese keni deshir ndryshojeni. Per mua ky diskutim mbaroi. ([[Përdoruesi:Puntori|Puntori]] 30 Maj 2007 13:25 (UTC)) == Qka eshte Arti? == Ne mund te shtrojme nje pyetje se qfar eshte Arti?-Arti eshte pasqyre e jetes e shoqeruar nga imagjinata,te menduarit dhe ndjenjat e artistit.Per Art ne dime qe duhen imagjinata,ndjenjat dhe ngjyrat,pranaj ne mund te shtrojme pyetjen se cilat jan ngjyrat themelore?-Ngjyrat themelore jan:e kuqja,e verdha dhe e kalterta.Keto jan ngjyrat themelore sepse ne nuk mund ti perfitojme keto ngjyra nese ne i perziejm ngjyrat e tjera.Por nese ne perziejme keto ngjyra themelore mund t'i perfitojme te tjerat p.sh e kuqe+e verdh=e portokallt,e kuqe+e kalter=eviollce e keshtu me radh.Ne shpesh shohim edhe figura,pas kesaj shtrojme pyetjen qe eshte figura?-Figura eshte kur artisti e paraqet p.sh njeriun ne tersi.Ne kemi arte te ndryshme sepse nuk quhet artist ai i cili vizaton por mund te jesh artist ne filma,muzik etj.Por ata te cilet pikturojne quhen piktor edhe kjo dallon nga filmi,mzika etj. == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Arti]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2886654 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20220415004653/http://revolutionartmagazine.com/ për lidhjen https://www.revolutionartmagazine.com/. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 4 janar 2026 06:24 (CET) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 0 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Arti]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2975265 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua etiketa {{tlx|lidhje e vdekur}} te lidhja https://xtf.lib.virginia.edu/xtf/view?docId=DicHist/uvaBook/tei/DicHist1.xml;chunk.id=dv1-17;toc.depth=1;toc.id=dv1-17;brand=default;query=Dictionary%20of%20the%20History%20of%20Ideas. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 29 prill 2026 14:34 (CEST) == Përkthim == {{Përkthyer nga|es|Arte|14 korrik 2026|174375053}} [[Përdoruesi:Arianit|Arianit]] ([[Përdoruesi diskutim:Arianit|diskutimet]]) 2 gusht 2026 17:02 (CEST) 3pyyzhupriuzc1cjlsmhxd1n3evgb1r 1 404533 3026258 3026053 2026-08-17T04:23:56Z MajavahBot 122738 U arkivua 1 diskutim pa ndërveprim për më shumë se 14 ditë te faqja [[Diskutim:Lista e Pajisjeve të Forcave të Armatosura Serbe/Arkivi 1]] 3026258 wikitext text/x-wiki {{Përdoruesi:MajavahBot/config |archive = Diskutim:Lista e Pajisjeve të Forcave të Armatosura Serbe/Arkivi %(counter)d |algo = old(14d) |counter = 1 |maxarchivesize = 1M |minthreadsleft = 0 |minthreadstoarchive = 1 |archiveheader = {{Arkivi}} }} {{Arkiva|age=14|bot=MajavahBot}} == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 2 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Lista e Pajisjeve të Forcave të Armatosura Serbe]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=3022932 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20250812073959/http://specijalne-jedinice.com/Oprema/Jurisne-puske/FN-SCAR.html për lidhjen https://specijalne-jedinice.com/Oprema/Jurisne-puske/FN-SCAR.html. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20221130183356/https://www.yugoimport.com/en/proizvodi/30-mm-m93-automatic-grenade-launcher për lidhjen http://www.yugoimport.com/en/proizvodi/30-mm-m93-automatic-grenade-launcher. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 6 gusht 2026 08:49 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 9 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Lista e Pajisjeve të Forcave të Armatosura Serbe]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=3023931 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20260801111803/https://www.mod.gov.rs/lat/16471/optoelektronska-oprema-u-vojsci-srbije-16471 për lidhjen https://www.mod.gov.rs/lat/16471/optoelektronska-oprema-u-vojsci-srbije-16471. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20260718163952/https://www.mod.gov.rs/eng/22593/podeselon-izvidjackih-jedinica për lidhjen https://www.mod.gov.rs/eng/22593/podeselon-izvidjackih-jedinica. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20260801111756/https://www.mod.gov.rs/lat/16290/nova-modularna-puska-6-5-7-62-mm-u-naoruzanju-vojske-srbije-16290 për lidhjen https://www.mod.gov.rs/lat/16290/nova-modularna-puska-6-5-7-62-mm-u-naoruzanju-vojske-srbije-16290. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20260801111820/https://www.vs.rs/sr_lat/vesti/6D05D55837D711F09E880050568F5424/obilazak-centra-za-ispitivanje-naoruzanja-i-vojne-opreme për lidhjen https://www.vs.rs/sr_lat/vesti/6D05D55837D711F09E880050568F5424/obilazak-centra-za-ispitivanje-naoruzanja-i-vojne-opreme. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20260801111744/https://www.mod.gov.rs/lat/21897/vise-od-70-novih-sredstava-u-naoruzanju-vojske-srbije21897 për lidhjen https://www.mod.gov.rs/lat/21897/vise-od-70-novih-sredstava-u-naoruzanju-vojske-srbije21897. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20260717102209/https://www.mod.gov.rs/lat/19045/obuka-vojnika-na-raketnim-sistemima-artiljerije-19045 për lidhjen https://www.mod.gov.rs/lat/19045/obuka-vojnika-na-raketnim-sistemima-artiljerije-19045. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20260801111829/https://www.mod.gov.rs/lat/22006/brzina-preciznost-i-razorna-moc-modernizovanog-ognja22006 për lidhjen https://www.mod.gov.rs/lat/22006/brzina-preciznost-i-razorna-moc-modernizovanog-ognja22006. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20260718022024/http://www.vs.rs/sr_lat/vesti/E9AE8E1097FC11ED98D60050568F5424/obuka-vojnika-na-visecevnim-lanserima-raketa për lidhjen http://www.vs.rs/sr_lat/vesti/E9AE8E1097FC11ED98D60050568F5424/obuka-vojnika-na-visecevnim-lanserima-raketa. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20260717102209/https://www.mod.gov.rs/lat/19045/obuka-vojnika-na-raketnim-sistemima-artiljerije-19045 për lidhjen https://www.mod.gov.rs/lat/19045/obuka-vojnika-na-raketnim-sistemima-artiljerije-19045. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 10 gusht 2026 08:24 (CEST) rvhofvpseni27kazbgkhk1xdmdxtumg 0 405129 3026185 3024003 2026-08-16T14:42:25Z InternetArchiveBot 115207 Lidhje të jashtme të shpëtuara: 3 Lidhje të jashtme të etiketuara si të vdekura: 0) #IABot (v2.0.9.5 3026185 wikitext text/x-wiki '''Fisnik Maxville''' (i njohur edhe si Fisnik Maxhuni, i lindur më 1992 ose 1993) është një regjisor, skenarist dhe producent filmi me origjinë nga Kosova dhe Zvicra. Debutimi i tij regjisorial '', The Land Within,'' u shfaq premierë në Festivalin e Filmit Tallinn Black Nights 2022, ku mori çmimin kryesor "Filmi më i Mirë i Parë" në kategorinë e tij, e më pas u nominua në Çmimet e Filmit Zviceran në kategorinë "Muzika më e Mirë". <ref name="winner">{{Cite web |title=Best First Feature Winner – The Land Within |url=https://poff.ee/en/film/best-first-feature-winner-the-land-within/ |access-date=2023-08-29 |website=poff.ee |language=en}}</ref> <ref>{{Cite web |date=2022-11-28 |title=Hilmar Oddsson's Icelandic comedy Driving Mum wins the 26th Tallinn Black Nights Film Festival |url=https://cineuropa.org/en/newsdetail/435252/ |access-date=2023-08-29 |website=[[Cineuropa]]}}</ref> <ref>{{Cite web |title=Double triumph: Blackbird Blackbird Blackberry and The Land Within win multiple prizes at Swiss Film Award |url=https://alvafilm.ch/news/blackbird-blackbird-blackberry-and-the-land-within-win-at-swiss-film-award |access-date=2025-12-28 |website=Alva Film |language=en-US}}</ref> == Biografia == Duke qenë i lindur në [[Prishtina|Prishtinë]], [[Kosova|Kosovë]], Fisniku iku në Zvicër me familjen e tij në moshën pesë vjeç. Duke u rritur në [[Neuchâtel]], statusi i tyre i refugjatit duhej të rinovohej deri në marrjen e shtetësisë zvicerane në vitin 2005. <ref>{{Cite web |title=Fisnik Maxville |url=https://www.swissfilms.ch/en/person/fisnik-maxville/CA1F0BED8B3D41699AA1D24BF1F1A6B6 |access-date=2023-08-29 |website=swissfilms |language=en}}</ref> Ai u diplomua për [[Baçelori|Bachelor]] në [[Marrëdhëniet ndërkombëtare|Marrëdhënie Ndërkombëtare]] nga [[Universiteti i Gjenevës|Universiteti i Gjenevës,]] dhe më pas për [[Master]] në [[Gjeopolitika|Gjeopolitikë]] nga [[King's College London]] . Në vitin 2012, ai punoi për Departamentin Federal Zviceran të Punëve të Jashtme (DEA-DFAE) si praktikant diplomatik në Ambasadën Zvicerane në Tokio. Pas kthimit në Zvicër, ai vazhdoi studimet me një master në regji filmi në ECAL / HEAD (Lozanë-Gjenevë/Zvicër). <ref name="locarno">{{Cite web |title=Fisnik Maxville |url=https://www.locarnofestival.ch/it/festival/program/person.html?pid=6df23a04-4938-4050-8fca-971632552464&eid= |access-date=2023-08-29 |website=Locarno Film Festival |language=it}}</ref> Gjatë studimeve të tij, ai bashkë-regjizoi në [[Sarajeva|Sarajevë]] një film të shkurtër, ''Ministarstvo Sjecanja'', nën mentorimin e regjisorit hungarez Béla Tarr . <ref>{{Cite web |last=Raphaël |date=2021-04-15 |title=Maxville dans le Grand Nord |url=https://www.passioncinema.ch/fisnik-maxville/ |access-date=2023-08-29 |website=Passion Cinéma |language=fr-FR |archive-date=30 shtator 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230930003820/https://www.passioncinema.ch/fisnik-maxville/ |url-status=dead }}</ref> Filmi i tij i shkurtër i diplomimit ''Lost Exile'' (2016) u shfaq premierë në Festivalin e Filmit në Lokarno dhe fitoi një çmim të jurisë. <ref name="locarno"/> Filmi tregon historinë e Hanës, një emigranteje kosovare që përpiqet të emigrojë ilegalisht në Evropë, por po kontrabandohet përmes një rrjeti prostitucioni. <ref>{{Cite web |date=2020-05-31 |title=Fisnik Maxhuni |url=https://blog.filmatique.com/all/fisnik-maxhuni |access-date=2023-08-29 |website=Filmatique |language=en-US |archive-date=29 gusht 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230829104610/https://blog.filmatique.com/all/fisnik-maxhuni |url-status=dead }}</ref> == Karriera == Pas diplomimit, ai bashkëthemeloi kompaninë e tij të prodhimit [[Visceral Films]] në vitin 2017, ku prodhoi, shkroi dhe drejtoi një film të shkurtër, ''Lugina e Lumturisë'', i cili u xhirua në Iran dhe pati premierën në Festivalin e 41-të Ndërkombëtar të Filmit në São Paulo . <ref>{{Cite web |title=45ª Mostra Internacional de Cinema em São Paulo |url=https://45.mostra.org/diretores/fisnik-maxville |access-date=2023-08-29 |website=45ª Mostra Internacional de Cinema em São Paulo}}</ref> Në vitin 2018, ai bashkëregjistroi dokumentarin e tij të parë me metrazh të gjatë, ''[[Zvicra]]'', i cili gjatë një periudhe dyvjeçare shqyrtoi çështje që lidhen me integrimin në Zvicër, përmes disa protagonistëve të lindur në Kosovë që jetojnë në Zvicër. <ref>{{Cite web |date=2018-08-13 |title=Review: Zvicra |url=https://cineuropa.org/en/newsdetail/358354/ |access-date=2023-08-29 |website=Cineuropa - the best of european cinema |language=en}}</ref> Dy vjet më vonë, në vitin 2018, ai drejtoi një dokumentar portret për [[Bernard Challandes]], një trajner zviceran futbolli që drejtonte [[Federata e Futbollit të Kosovës|Ekipin Kombëtar të Futbollit të Kosovës]] të sapoformuar, bashkëprodhuar nga [[Radio Télévision Suisse]] . <ref>{{Citation |title=RTS Sport - Fin de partie: Fisnik Maxhuni à l'interview (Doc à la Une) - Play RTS |url=https://www.rts.ch/play/tv/rts-sport/video/fin-de-partie-fisnik-maxhuni-a-linterview-doc-a-la-une?urn=urn:rts:video:11385071 |language=fr |access-date=2023-08-29}}</ref> Në vitin 2019, Maxville ishte pjesë e laboratorit të skenarëve [[Ateliers d'Angers]], <ref>{{Cite web |last=d'Angers |first=Ville |title=Ateliers Premiers Plans d’Angers, plus que jamais dénicheurs de talents |url=https://www.angers.fr/actualites-sorties/62616-ateliers-premiers-plans-d-angers-plus-que-jamais-denicheurs-de-talents/index.html |access-date=2023-08-29 |website=www.angers.fr |language=fr}}</ref> dhe në vitin 2020 mori pjesë në grupin e talenteve të Berlinales . <ref>{{Cite web |last=CINEBULLETIN |title=Forte présence de réalisatrices suisses à la Berlinale 2020 - CINEBULLETIN |url=https://cinebulletin.ch/fr_CH/search/die-schweiz-ist-im-berlinale-wettbewerb-vertreten |access-date=2023-08-29 |website=cinebulletin.ch |language=fr |archive-date=29 gusht 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230829104618/https://cinebulletin.ch/fr_CH/search/die-schweiz-ist-im-berlinale-wettbewerb-vertreten |url-status=dead }}</ref> Në vitin 2021, ai premierë dokumentarin e tij [https://cineuropa.org/en/newsdetail/404785/ Nostromo], xhiruar në Rrethin Arktik të Kanadasë, që ndjek Olivierin, një francez që jeton vetëm në një ishull të vogël. Filmi u shfaq premierë në festivalin e filmave dokumentarë Visions du Réel 2020, dhe u vlerësua me çmimin SRG SSR për Filmin më të Mirë Kombëtar. <ref>{{Cite web |title=Awards 2021 |url=https://www.visionsdureel.ch/en/program/awards/palmares-2021/ |access-date=2023-08-29 |website=Visions du Réel}}</ref> Filmi u prezantua më pas në Festivalin Ndërkombëtar të Filmit në São Paulo 2021 dhe në Solothurner Filmtage 2022. <ref>{{Cite web |title=45ª Mostra Internacional de Cinema em São Paulo |url=https://45.mostra.org/filmes/nostromo |access-date=2023-08-29 |website=45ª Mostra Internacional de Cinema em São Paulo}}</ref> <ref>{{Cite web |title=Nostromo |url=https://www.swissfilms.ch/de/movie/nostromo/BFBB0920FC814DEEB3B7073BBAD38587 |access-date=2023-08-29 |website=[[Swissfilms]] |language=de}}</ref> Debutimi i tij regjisorial ''[[The Land Within]]'', një bashkëprodhim midis Zvicrës dhe Kosovës, u shfaq premierë në Festivalin e Filmit Tallinn Black Nights 2022 në seksionin konkurrues të Filmit të Parë me metrazh të gjatë. Filmi mori çmimin "Filmi më i Mirë i Parë". <ref name="winner"/> Pasi u bë pjesë e Festivalit të Filmit në Lokarno 2023 në seksionin Panorama, <ref>{{Cite web |title=The Land Within |url=https://www.locarnofestival.ch/it/festival/program/film.html?fid=56d09955-8e2f-4475-b776-6c75207487aa |access-date=2023-08-29 |website=[[Locarno Film Festival]] |language=it}}</ref> filmi bën premierën e tij në Kosovë si filmi hapës i [[Festivali Ndërkombëtar i Filmit në Prishtinë|Festivalit të Filmit në Prishtina]] 2023. Në fillim të vitit 2023, Maxville njoftoi projektin e tij të ardhshëm me metrazh të gjatë '', Reel Skin'', dhe mori pjesë në zhvillimin e tij në Atelier Grand Nord në Kanada. <ref>{{Cite web |title=Atelier Grand Nord |url=https://sodec.gouv.qc.ca/evenements/atelier-grand-nord/ |access-date=2023-08-29 |website=SODEC |language=fr}}</ref> Në gusht të vitit 2025, zhvillimi i ''Reel Skin'' u vlerësua me Bursën e Shkrimit 2025 [[SSA - Swiss Society of Authors|të Shoqërisë Zvicerane të Autorëve SSA]] <ref>{{Cite web |last=SSA |date=2025-08-11 |title=Bourses audiovisuelles SSA - lauréates et lauréats 2025 |url=https://ssa.ch/fr/bourses-audiovisuelles-ssa-laureates-et-laureats-2025/ |access-date=2025-12-28 |website=SSA - Société Suisse des Auteurs |language=fr-FR}}</ref>, me ceremoninë që u zhvillua në Festivalin e Filmit në Lokarno . Filmi është planifikuar të hyjë në prodhim në vitin 2026. == Shih edhe == * [[Kinematografi|Kinematografia]] * [[Kinematografia e Kosovës]] == Lidhje të jashtme == * {{Imdb emri|7603700}} * [https://www.swissfilms.ch/de/person/fisnik-maxville/CA1F0BED8B3D41699AA1D24BF1F1A6B6 Fisnik Maxville] at [[SwissFilms]] == Referime == [[Kategoria:Njerëz nga Prishtina]] [[Kategoria:Njerëz që jetojnë]] [[Kategoria:Lindje 1992]] [[Kategoria:Artikuj me hKarta]] [[Kategoria:Absolventët e Universitetit të Gjenevës]] [[Kategoria:Kineastë kosovarë]] [[Kategoria:Kineastë zviceranë]] [[Kategoria:Mërgimtarë kosovarë në Zvicër]] 18i6bqxlej94ww5m9gs50gveg2nl8oa 1 405366 3026257 3026052 2026-08-17T04:23:46Z MajavahBot 122738 U arkivua 1 diskutim nga faqja [[Diskutim:Lista e Pajisjeve të Forcave të Armatosura Serbe]] 3026257 wikitext text/x-wiki {{Arkivi}} == Përkthim == {{Përkthyer nga|en|List of equipment of the Serbian Armed Forces|22 korrik 2026|1365426201}} [[Përdoruesi:Arianit|Arianit]] ([[Përdoruesi diskutim:Arianit|diskutimet]]) 1 gusht 2026 13:14 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Lista e Pajisjeve të Forcave të Armatosura Serbe]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=3018110 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20161014074637/http://oklop2.tripod.com/srpskavojska/vs.htm për lidhjen http://oklop2.tripod.com/srpskavojska/vs.htm. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 2 gusht 2026 06:26 (CEST) c0kfwas03acglhlffmt0sen858nlnpk 14 405380 3026159 2026-08-16T12:05:30Z Leutrim.P 113691 Krijoi faqe të zbrazët 3026159 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 3026160 3026159 2026-08-16T12:06:50Z Leutrim.P 113691 added [[Category:Holizëm]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 3026160 wikitext text/x-wiki [[Kategoria:Holizëm]] o0hgzb4nccxkol87fws2hkx4kwkcju7 14 405381 3026164 2026-08-16T12:30:27Z Leutrim.P 113691 Krijoi faqe të zbrazët 3026164 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 3026165 3026164 2026-08-16T12:30:55Z Leutrim.P 113691 added [[Category:Çrregullime mendore]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 3026165 wikitext text/x-wiki [[Kategoria:Çrregullime mendore]] 1ovhc9jdzbpxfqg47a3vwumwzlwaase 0 405382 3026168 2026-08-16T12:34:50Z ~2026-44928-44 191675 Faqe e re: '''Trimi''' është një film televiziv kosovar i vitit 1975 me regji të [[Besim Sahatçiu]]t dhe prodhuar nga [[Radio Televizioni i Prishtinës]], i bazuar në ngjarje dhe motive artistike vendore. <ref>{{Cite web |title=Trimi (1975) |url=https://en.kinorium.com/219427/ |access-date=2026-08-16 |website=en.kinorium.com |language=en}}</ref> Filmi është realizuar në fazën e hershme të konsolidimit të ekranit kosovar dhe përfaqëson një nga prodhimet e para me ngjyra që v... 3026168 wikitext text/x-wiki '''Trimi''' është një film televiziv kosovar i vitit 1975 me regji të [[Besim Sahatçiu]]t dhe prodhuar nga [[Radio Televizioni i Prishtinës]], i bazuar në ngjarje dhe motive artistike vendore. <ref>{{Cite web |title=Trimi (1975) |url=https://en.kinorium.com/219427/ |access-date=2026-08-16 |website=en.kinorium.com |language=en}}</ref> Filmi është realizuar në fazën e hershme të konsolidimit të ekranit kosovar dhe përfaqëson një nga prodhimet e para me ngjyra që vendosi standarde të reja teknike dhe vizuale për kohën. Nëpërmjet një narrative të ngjeshur mbi etikën, nderin dhe vendosmërinë personale, vepra i trajton motivet tradicionale shqiptare me një qasje bashkëkohore dramatike. <ref>{{Citation |title=Trimi {{!}} Film {{!}} 1975 |url=https://www.filmweb.pl/film/Trimi-1975-354338 |language=pl |access-date=2026-08-16}}</ref> * '''Titulli:''' ''Trimi'' * '''Viti i prodhimit:''' 1975 * '''Format:''' Film televiziv (16mm, kolor) * '''Shtëpia prodhuese:''' Radio Televizioni i Prishtinës (RTP) * '''Regjia:''' Besim Sahatçiu * '''Kamera:''' Rudolf Sopi * '''Gjuha:''' Shqip * '''Skenari:''' Hajro Ulqinaku * '''Aktorët:''' Melihate Ajeti, Hazir Myftari dhe Drita Krasniqi == Referime == 7ifd541kdrl1lanskwuda2i0j908cil 3026169 3026168 2026-08-16T12:36:27Z ~2026-44928-44 191675 3026169 wikitext text/x-wiki '''Trimi''' është një film televiziv kosovar i vitit 1975 me regji të [[Besim Sahatçiu]]t dhe prodhuar nga [[Radio Televizioni i Prishtinës]], i bazuar në ngjarje dhe motive artistike vendore. <ref>{{Cite web |title=Trimi (1975) |url=https://en.kinorium.com/219427/ |access-date=2026-08-16 |website=en.kinorium.com |language=en}}</ref> Filmi është realizuar në fazën e hershme të konsolidimit të ekranit kosovar dhe përfaqëson një nga prodhimet e para me ngjyra që vendosi standarde të reja teknike dhe vizuale për kohën. Nëpërmjet një narrative të ngjeshur mbi etikën, nderin dhe vendosmërinë personale, vepra i trajton motivet tradicionale shqiptare me një qasje bashkëkohore dramatike. <ref>{{Citation |title=Trimi {{!}} Film {{!}} 1975 |url=https://www.filmweb.pl/film/Trimi-1975-354338 |language=pl |access-date=2026-08-16}}</ref> * '''Titulli:''' ''Trimi'' * '''Viti i prodhimit:''' 1975 * '''Format:''' Film televiziv (16mm, kolor) * '''Shtëpia prodhuese:''' Radio Televizioni i Prishtinës (RTP) * '''Regjia:''' Besim Sahatçiu * '''Kamera:''' Rudolf Sopi * '''Gjuha:''' Shqip * '''Skenari:''' Hajro Ulqinaku * '''Aktorët:''' Melihate Ajeti, Hazir Myftari dhe Drita Krasniqi == Lidhje të jashtme == * {{imdb titull|tt0271844}} == Referime == hr3byycsi9up1egkmmrd079jui8nexv 3026170 3026169 2026-08-16T12:37:28Z ~2026-44928-44 191675 3026170 wikitext text/x-wiki '''Trimi''' është një film televiziv kosovar i vitit 1975 me regji të [[Besim Sahatçiu]]t dhe prodhuar nga [[Radio Televizioni i Prishtinës]], i bazuar në ngjarje dhe motive artistike vendore. <ref>{{Cite web |title=Trimi (1975) |url=https://en.kinorium.com/219427/ |access-date=2026-08-16 |website=en.kinorium.com |language=en}}</ref> Filmi është realizuar në fazën e hershme të konsolidimit të ekranit kosovar dhe përfaqëson një nga prodhimet e para me ngjyra që vendosi standarde të reja teknike dhe vizuale për kohën. Nëpërmjet një narrative të ngjeshur mbi etikën, nderin dhe vendosmërinë personale, vepra i trajton motivet tradicionale shqiptare me një qasje bashkëkohore dramatike. <ref>{{Citation |title=Trimi {{!}} Film {{!}} 1975 |url=https://www.filmweb.pl/film/Trimi-1975-354338 |language=pl |access-date=2026-08-16}}</ref> * '''Titulli:''' ''Trimi'' * '''Viti i prodhimit:''' 1975 * '''Format:''' Film televiziv (16mm, kolor) * '''Shtëpia prodhuese:''' Radio Televizioni i Prishtinës (RTP) * '''Regjia:''' Besim Sahatçiu * '''Kamera:''' Rudolf Sopi * '''Gjuha:''' Shqip * '''Skenari:''' Hajro Ulqinaku * '''Aktorët:''' Melihate Ajeti, Hazir Myftari dhe Drita Krasniqi == Lidhje të jashtme == * {{imdb titull|tt0271844}} == Referime == <references /> [[Kategoria:Filma shqip]] [[Kategoria:Filma 1975]] [[Kategoria:Filma kosovarë]] 95h10aa6rg9vropbdrz0istn0042woa 3 405383 3026182 2026-08-16T13:40:10Z Komuniteti 117282 Mirëpritje 3026182 wikitext text/x-wiki {{Stampa:Tung|realName=|name=Dardanzyrih}} -- [[Përdoruesi:Komuniteti|Komuniteti]] ([[Përdoruesi diskutim:Komuniteti|diskutimet]]) 16 gusht 2026 15:40 (CEST) 0txhg0yobe6ozikqcsl53u5sjxwsh44 1 405384 3026186 2026-08-16T14:42:26Z InternetArchiveBot 115207 Ndryshime te burimet/lidhjet e jashtme.) #IABot (v2.0.9.5 3026186 wikitext text/x-wiki == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 3 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Fisnik Maxville]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=3026185 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20230930003820/https://www.passioncinema.ch/fisnik-maxville/ për lidhjen https://www.passioncinema.ch/fisnik-maxville/. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20230829104610/https://blog.filmatique.com/all/fisnik-maxhuni për lidhjen https://blog.filmatique.com/all/fisnik-maxhuni. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20230829104618/https://cinebulletin.ch/fr_CH/search/die-schweiz-ist-im-berlinale-wettbewerb-vertreten për lidhjen https://cinebulletin.ch/fr_CH/search/die-schweiz-ist-im-berlinale-wettbewerb-vertreten. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 16 gusht 2026 16:42 (CEST) nl547wglaypqi0bnsehi44k0avaf8y3 0 405385 3026192 2026-08-16T15:23:21Z Falemënderit 170047 Krijuar nga përkthimi i faqes "[[:en:Special:Redirect/revision/1369500274|Events and festivals in Pristina]]" 3026192 wikitext text/x-wiki Kjo është një listë e disa prej festivaleve dhe ngjarjeve kryesore që mbahen në kryeqytetin [[Kosova|e Kosovës,]] [[Prishtina]], të cilat janë ngjarje të zakonshme gjatë gjithë vitit në qytet. == Festivalet e muzikës == === EtnoFest === Etno Fest është një ngjarje kulturore që mbahet në fshatin Kukaj gjatë verës. Me kalimin e viteve, festivali u përparua në diçka më të madhe se ekspozimi i ushqimit tradicional dhe muzikës folklorike. Aktorë, valltarë, muzikantë, kuzhinierë, piktorë dhe fotografë tregojnë aftësitë e tyre përkatëse gjatë këtij eventi. Një nga zonat më të vizituara në EtnoFest është skena e aktrimit ku luhen shfaqje lokale. Brenda EtnoFest ekziston një festival më i vogël i quajtur AgroFest dhe ku shërbehet ushqim tradicional shqiptar. Themeluesi i EtnoFest është regjisori shqiptar Fadil Hysaj. Festivali zakonisht zgjat nga 5 deri në 7.&nbsp;ditë. <ref>{{Cite web |date=2015-02-23 |title=Etnofest – festë kulturore &#124; Presheva Jonë |url=https://www.preshevajone.com/etnofest-feste-kulturore/ |access-date=2015-02-27 |publisher=Preshevajone.com}}</ref> <ref>{{Cite web |title="Kukavica" bashkon ritet e zakonet tradicionale (Video) |url=http://old.zeri.info/artikulli/12390/kukavica-bashkon-ritet-e-zakonet-tradicionale-video |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140909043737/http://www.zeri.info/artikulli/12390/kukavica-bashkon-ritet-e-zakonet-tradicionale-video |archive-date=September 9, 2014 |access-date=February 12, 2017}}</ref> === Festivali i Xhazit në Prishtinë === Festivali i Xhazit në Prishtina është një festival muzikor ku performojnë artistë të xhazit nga e gjithë bota. Mbahet çdo vit në tetor dhe nëntor, në teatrin ODA. Festivali i Jazz-it në Prishtinë ka pritur artistë si: Uri Caine, Tom Kennedy, Reggie Washington, Giulio Martino, Willard Dyson, Bob Albanese, Hans-Joachim Roedelius, Robin Verheyen, Aki Rissanen, Peppe La Pussata, Tim Story, Francescoour Kigloutis dhe Y'E. <ref>{{Cite web |last= |date= |title=JAZZ FESTIVAL PRISHTINA '14 |url=http://www.jazzprishtina.com/ |access-date=2015-02-27 |publisher=Jazzprishtina.com}}</ref> <ref>{{Cite web |date= |title=Home - Rolling CMS Demo |url=http://www.teatrioda.com/en-us/ |access-date=2015-02-27 |publisher=Teatrioda.com}}</ref> [[Skeda:Festivali_REmusica_Kosove.jpg|alt=|parapamje| Festivali ReMusica]] === ReMusica === ReMusica është një festival ku një grup shqiptarësh nga Kosova të udhëhequr nga Rafet Rudi (themeluesi i festivalit) promovojnë muzikën bashkëkohore, përmes prezantimeve të tendencave të ndryshme stilistike të shekullit të 20-të deri në ditët e sotme. ReMusica, deri më tani, ka pasur shumë artistë të ftuar nga e gjithë bota - nga ata individualë deri te ansamblet kolektive si: Aki Takahashi, Peter Sheppard Skaerved, Rafael Andia, Andreas Lewin Richter, Vande Gorne dhe Ensemble Vivendi. Ky festival mbahet çdo vit në maj. <ref>{{Cite web |last= |date=2008-05-25 |title=Prishtina international festival REmusica |url=https://www.remusicafestival.com/ |access-date=2015-02-27 |publisher=Remusicafestival.com}}</ref> <ref>[http://www.efa-aef.eu/newpublic/upload/efadoc/2/Report%20Kosovo.pdf/]{{Lidhje e vdekur|date=February 2015}}</ref> === Festivali i Birrës dhe Verës - Prishtinë === [[Skeda:Beer_and_Wine_Festival_-_Prishtina.jpg|alt=|parapamje| [https://www.facebook.com/beerandwinefestival/ Festivali i Birrës dhe Verës]]] [https://www.facebook.com/beerandwinefestival Festivali i Birrës dhe Verës] është një nga ngjarjet më të mëdha turistike që ndodh në ditët e para të verës në kryeqytetin e Republikës së Kosovës - Prishtina. Programi i pasur artistik, mbështetja e dhënë prodhuesve vendas të produkteve të verës dhe birrës si pjesë e kulturës shoqërore, si dhe promovimi i artistëve të rinj që synojnë të hyjnë në botën e muzikës, është një nga karakteristikat që e karakterizon festivalin. Fokusi kryesor i festivalit është sjellja e risive të reja që pasurojnë jetën kulturore dhe shoqërore, pasi vit pas viti mirëpret një numër të madh vizitorësh. === Festivali i Kafes dhe Çajit - Prishtinë === [[Skeda:Cofee_and_Tea_Festival_-_Prishtine.png|parapamje| [https://www.facebook.com/coffeeandteafestivalprishtine/ Festivali i Kafes dhe Çajit - Prishtinë]]] Nëse jeni adhurues i kafesë ose çajit, atëherë patjetër që duhet ta vizitoni këtë festival. I renditur si një nga festivalet më të mira në Kosovë, në ditët e para të sezonit të vjeshtës, festivali mirëpret dashamirësit e kafesë dhe çajit me marka që dominojnë tregjet vendase dhe të huaja. Festivali pasohet nga një program i pasur artistik dhe aktivitete të tjera kulturore që krijojnë një atmosferë të mrekullueshme për një festival të paharrueshëm! [https://www.facebook.com/coffeeandteafestivalprishtine/ FESTIVALI I KAFES DHE ÇAJIT] <ref>{{Cite web |title=Coffee and Tea Festival - Prishtine |url=https://www.facebook.com/coffeeandteafestivalprishtine/ |access-date=2020-07-25 |website=www.facebook.com |language=en}}</ref> ka karakter promovues dhe kulturor/edukativ i cili mbahet në Sheshin "Zahir Pajaziti", i njohur si një nga vendet më të frekuentuara të kryeqytetit - Prishtina. === Festivali i Pianos Chopin === Festa e Pianos Chopin është një festival që mbahet çdo vit në prill. Është bërë një festival tradicional i pianos, ku pianistë vendas dhe ndërkombëtarë interpretojnë vepra për piano nga kompozitorë të njohur, klasikë dhe bashkëkohorë. Festivali organizohet nga Prof. Lejla Haxhiu-Pula, pianistja e parë në Kosovë. <ref>{{Cite web |title=Festival 2010/2013 |url=http://chopinkosova.com/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140110103010/http://chopinkosova.com/ |archive-date=2014-01-10 |access-date=2015-02-27 |publisher=Chopin Kosova}}</ref> [[Skeda:DAM_fest..jpg|alt=|parapamje|271x271px| Festa DAM.]] === DAM Fest === I përkthyer si "Festivali Ndërkombëtar i Muzikantëve të Rinj", ky festival sjell muzikën klasike në Prishtinë, me shfaqje nga qindra muzikantë në vende të ndryshme gjatë marsit dhe prillit. U mbajt për herë të parë në vitin 2006. Ky festival synon të prezantojë muzikantë të rinj dhe të rinj nga vende të ndryshme të botës, duke nxjerrë në pah format e reja të shprehjes muzikore. <ref>{{Cite web |title=Zeri.info &#124; DAM Fest, pak 'pickim' për muzikën klasike |url=http://www.zeri.info/artikulli/19061/dam-fest-pak-pickim-per-muziken-klasike/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131102005720/http://www.zeri.info/artikulli/19061/dam-fest-pak-pickim-per-muziken-klasike |archive-date=November 2, 2013 |access-date=March 2, 2014}}</ref> === VideoFest === Festivali VideoFest është një shfaqje e videoklipeve, të krijuara nga muzikantë dhe artistë të ndryshëm. Artistë nga Kosova dhe vendet përreth konkurrojnë me njëri-tjetrin për çmimin kryesor. VideoFest synon të promovojë dhe stimulojë prodhimet e kreativitetit në territoret e lartpërmendura. Juria bën përzgjedhjen e videoklipeve më të mira në zhanre të ndryshme, por edhe videoklipin më të mirë të vitit. <ref>{{Cite web |title=Video-Fest Muzikor 2013 &#124; Vizion Plus TV |url=http://vizionplus.al/arkive/video-fest-muzikor-2013/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140214034624/http://vizionplus.al/arkive/video-fest-muzikor-2013/ |archive-date=February 14, 2014 |access-date=March 2, 2014}}</ref> == Ngjarje arti == === Ekspozita ndërkombëtare e Gjon Milit === Gjon Mili është një ekspozitë dhe konkurs ndërkombëtar që mbahet çdo dy vjet në Galerinë Kombëtare të Kosovës. Kjo ngjarje është një përkujtimore për një nga fotografët më të famshëm kosovarë të shekullit të kaluar, Gjon Milin. Disa nga fituesit e mëparshëm janë: Genc Kadriu (2013), Driton Paçarada (2002), dhe Mumin Jashari (2004). === Muslim Mulliqi === [[Skeda:Galeria_e_Arteve_e_Kosoves.JPG|parapamje| Ekspozitë]] ''Muslim Mulliqi'' është një ekspozitë që shfaq arte pamore si pikturë, vizatime, video etj. Çdo vit Galeria Kombëtare e Kosovës hap një konkurs që i jep çdo artisti mundësinë të marrë pjesë. Fituesi zgjidhet nga një komision. <ref>{{Cite web |date= |title=Ekspozita Çmimi Muslim Mulliqi - Ngjarje të ardhshme - Kosova |url=http://kosovoguide.com/?cid=1,167,1055/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150227185919/http://kosovoguide.com/?cid=1%2C167%2C1055%2F |archive-date=2015-02-27 |access-date=2015-02-27 |publisher=KosovoGuide}}</ref> === Artisti i së nesërmes === Ky aktivitet është një program i iniciuar nga Wendy W. Luers, themeluese dhe drejtoreshë e Fondacionit për Shoqërinë Civile në Shtetet e Bashkuara. Është një ekspozitë që u ofron hapësirë krijuesve të rinj për të shfaqur artin e tyre. Projekti është ndërtuar me ndihmën e Ambasadës Amerikane në Kosovë. Djalit më punëtor i jepet mundësia të udhëtojë për në SHBA për të përfaqësuar Kosovën për një muaj. Pas udhëtimit, fituesi inkurajohet gjithashtu të ketë një ekspozitë personale me qëllim që të ndajë përvojën e fituar rishtazi. Ky konkurs mbahet çdo vit në Galerinë Kombëtare të Kosovës. == Ngjarje sportive == === Gara me makina === Dy gara makinash zhvillohen gjatë vitit. E para është gara me makina në autostradë dhe mbahet në qershor, ndërsa tjetra ka temën e garave [[Qafat malore|Tōge]], pra makinat garojnë në male dhe kodra. Pjesëmarrësit duhet të jenë të trajnuar mirë dhe automjetet në kushte të shkëlqyera. Eventi është organizuar nga FASK (Federata e Sporteve Automobilistike në Kosovë). <ref>{{Cite web |date=2013-06-23 |title=Formula 1 |url=http://www.autoklubi.com/?id=5&n=353/ |access-date=2015-02-27 |publisher=Autoklubi}}</ref> === Gjysmëmaratona e Prishtines === == Shih edhe == Gjysmëmaratona e Prishtinës është një ngjarje e organizuar nga Ministria e Kulturës dhe Sportit. Arsyeja kryesore e kësaj gjysmëmaratone është promovimi i vlerave të paqes, bashkëjetesës dhe përsosmërisë në sport, dhe kjo është arsyeja pse motoja e kësaj maratone është "Vrapo për Paqe dhe Tolerancë". Në këtë gjysmëmaratonë marrin pjesë njerëz nga vende të ndryshme, si: Kosova, [[Kenia]], [[Maroku]], [[Hungaria]], [[Ukraina]], [[Suedia]], [[Shqipëria]], [[Maqedonia e Veriut]], [[Serbia]], [[Bullgaria]] dhe [[Moldavia]] . Të gjithë pjesëmarrësit do të shpërblehen me certifikata, renditje dhe kohë përfundimi, por pjesëmarrësit më të mirë në kategorinë e të moshuarve, veteranëve dhe personave me aftësi të kufizuara për burra dhe gra do të shpërblehen nga një total prej 12,000 pjesëmarrësish.&nbsp;euro. <ref>{{Cite web |title=Fondacioni Together Kosova |url=http://www.fondacionitogether.org/?page=2,6,44/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150227192455/http://www.fondacionitogether.org/?page=2%2C6%2C44%2F |archive-date=2015-02-27 |access-date=2015-02-27 |publisher=Fondacionitogether.org}}</ref> * [[Festivalet e filmit në Prishtinë]] * [[Festivalet e filmit të mbajtura në Prishtinë]] == Referime == [[Kategoria:Festivale në Kosovë]] [[Kategoria:Ngjarje në Prishtinë]] [[Kategoria:Faqe me përkthime të pashqyrtuara]] fubonk6pjxy5qhuxxihgks546yoj1ll 3026193 3026192 2026-08-16T15:25:02Z Falemënderit 170047 3026193 wikitext text/x-wiki Kjo është një listë e disa prej festivaleve dhe ngjarjeve kryesore që mbahen në kryeqytetin [[Kosova|e Kosovës,]] [[Prishtina]], të cilat janë ngjarje të zakonshme gjatë gjithë vitit në qytet. == Festivalet e muzikës == === EtnoFest === Etno Fest është një ngjarje kulturore që mbahet në fshatin Kukaj gjatë verës. Me kalimin e viteve, festivali u përparua në diçka më të madhe se ekspozimi i ushqimit tradicional dhe muzikës folklorike. Aktorë, valltarë, muzikantë, kuzhinierë, piktorë dhe fotografë tregojnë aftësitë e tyre përkatëse gjatë këtij eventi. Një nga zonat më të vizituara në EtnoFest është skena e aktrimit ku luhen shfaqje lokale. Brenda EtnoFest ekziston një festival më i vogël i quajtur AgroFest dhe ku shërbehet ushqim tradicional shqiptar. Themeluesi i EtnoFest është regjisori shqiptar Fadil Hysaj. Festivali zakonisht zgjat nga 5 deri në 7.&nbsp;ditë. <ref>{{Cite web |date=2015-02-23 |title=Etnofest – festë kulturore &#124; Presheva Jonë |url=https://www.preshevajone.com/etnofest-feste-kulturore/ |access-date=2015-02-27 |publisher=Preshevajone.com}}</ref> <ref>{{Cite web |title="Kukavica" bashkon ritet e zakonet tradicionale (Video) |url=http://old.zeri.info/artikulli/12390/kukavica-bashkon-ritet-e-zakonet-tradicionale-video |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140909043737/http://www.zeri.info/artikulli/12390/kukavica-bashkon-ritet-e-zakonet-tradicionale-video |archive-date=September 9, 2014 |access-date=February 12, 2017}}</ref> === Festivali i Xhazit në Prishtinë === Festivali i Xhazit në Prishtina është një festival muzikor ku performojnë artistë të xhazit nga e gjithë bota. Mbahet çdo vit në tetor dhe nëntor, në teatrin ODA. Festivali i Jazz-it në Prishtinë ka pritur artistë si: Uri Caine, Tom Kennedy, Reggie Washington, Giulio Martino, Willard Dyson, Bob Albanese, Hans-Joachim Roedelius, Robin Verheyen, Aki Rissanen, Peppe La Pussata, Tim Story, Francescoour Kigloutis dhe Y'E. <ref>{{Cite web |last= |date= |title=JAZZ FESTIVAL PRISHTINA '14 |url=http://www.jazzprishtina.com/ |access-date=2015-02-27 |publisher=Jazzprishtina.com}}</ref> <ref>{{Cite web |date= |title=Home - Rolling CMS Demo |url=http://www.teatrioda.com/en-us/ |access-date=2015-02-27 |publisher=Teatrioda.com}}</ref> [[Skeda:Festivali_REmusica_Kosove.jpg|alt=|parapamje| Festivali ReMusica]] === ReMusica === ReMusica është një festival ku një grup shqiptarësh nga Kosova të udhëhequr nga Rafet Rudi (themeluesi i festivalit) promovojnë muzikën bashkëkohore, përmes prezantimeve të tendencave të ndryshme stilistike të shekullit të 20-të deri në ditët e sotme. ReMusica, deri më tani, ka pasur shumë artistë të ftuar nga e gjithë bota - nga ata individualë deri te ansamblet kolektive si: Aki Takahashi, Peter Sheppard Skaerved, Rafael Andia, Andreas Lewin Richter, Vande Gorne dhe Ensemble Vivendi. Ky festival mbahet çdo vit në maj. <ref>{{Cite web |last= |date=2008-05-25 |title=Prishtina international festival REmusica |url=https://www.remusicafestival.com/ |access-date=2015-02-27 |publisher=Remusicafestival.com}}</ref> <ref>[http://www.efa-aef.eu/newpublic/upload/efadoc/2/Report%20Kosovo.pdf/]{{Lidhje e vdekur|date=February 2015}}</ref> === Festivali i Birrës dhe Verës - Prishtinë === [[Skeda:Beer_and_Wine_Festival_-_Prishtina.jpg|alt=|parapamje| [https://www.facebook.com/beerandwinefestival/ Festivali i Birrës dhe Verës]]] [https://www.facebook.com/beerandwinefestival Festivali i Birrës dhe Verës] është një nga ngjarjet më të mëdha turistike që ndodh në ditët e para të verës në kryeqytetin e Republikës së Kosovës - Prishtina. Programi i pasur artistik, mbështetja e dhënë prodhuesve vendas të produkteve të verës dhe birrës si pjesë e kulturës shoqërore, si dhe promovimi i artistëve të rinj që synojnë të hyjnë në botën e muzikës, është një nga karakteristikat që e karakterizon festivalin. Fokusi kryesor i festivalit është sjellja e risive të reja që pasurojnë jetën kulturore dhe shoqërore, pasi vit pas viti mirëpret një numër të madh vizitorësh. === Festivali i Kafes dhe Çajit - Prishtinë === [[Skeda:Cofee_and_Tea_Festival_-_Prishtine.png|parapamje| [https://www.facebook.com/coffeeandteafestivalprishtine/ Festivali i Kafes dhe Çajit - Prishtinë]]] Nëse jeni adhurues i kafesë ose çajit, atëherë patjetër që duhet ta vizitoni këtë festival. I renditur si një nga festivalet më të mira në Kosovë, në ditët e para të sezonit të vjeshtës, festivali mirëpret dashamirësit e kafesë dhe çajit me marka që dominojnë tregjet vendase dhe të huaja. Festivali pasohet nga një program i pasur artistik dhe aktivitete të tjera kulturore që krijojnë një atmosferë të mrekullueshme për një festival të paharrueshëm! [https://www.facebook.com/coffeeandteafestivalprishtine/ FESTIVALI I KAFES DHE ÇAJIT] <ref>{{Cite web |title=Coffee and Tea Festival - Prishtine |url=https://www.facebook.com/coffeeandteafestivalprishtine/ |access-date=2020-07-25 |website=www.facebook.com |language=en}}</ref> ka karakter promovues dhe kulturor/edukativ i cili mbahet në Sheshin "Zahir Pajaziti", i njohur si një nga vendet më të frekuentuara të kryeqytetit - Prishtina. === Festivali i Pianos Chopin === Festa e Pianos Chopin është një festival që mbahet çdo vit në prill. Është bërë një festival tradicional i pianos, ku pianistë vendas dhe ndërkombëtarë interpretojnë vepra për piano nga kompozitorë të njohur, klasikë dhe bashkëkohorë. Festivali organizohet nga Prof. Lejla Haxhiu-Pula, pianistja e parë në Kosovë. <ref>{{Cite web |title=Festival 2010/2013 |url=http://chopinkosova.com/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140110103010/http://chopinkosova.com/ |archive-date=2014-01-10 |access-date=2015-02-27 |publisher=Chopin Kosova}}</ref> [[Skeda:DAM_fest..jpg|alt=|parapamje|271x271px| Festa DAM.]] === DAM Fest === I përkthyer si "Festivali Ndërkombëtar i Muzikantëve të Rinj", ky festival sjell muzikën klasike në Prishtinë, me shfaqje nga qindra muzikantë në vende të ndryshme gjatë marsit dhe prillit. U mbajt për herë të parë në vitin 2006. Ky festival synon të prezantojë muzikantë të rinj dhe të rinj nga vende të ndryshme të botës, duke nxjerrë në pah format e reja të shprehjes muzikore. <ref>{{Cite web |title=Zeri.info &#124; DAM Fest, pak 'pickim' për muzikën klasike |url=http://www.zeri.info/artikulli/19061/dam-fest-pak-pickim-per-muziken-klasike/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131102005720/http://www.zeri.info/artikulli/19061/dam-fest-pak-pickim-per-muziken-klasike |archive-date=November 2, 2013 |access-date=March 2, 2014}}</ref> === VideoFest === Festivali VideoFest është një shfaqje e videoklipeve, të krijuara nga muzikantë dhe artistë të ndryshëm. Artistë nga Kosova dhe vendet përreth konkurrojnë me njëri-tjetrin për çmimin kryesor. VideoFest synon të promovojë dhe stimulojë prodhimet e kreativitetit në territoret e lartpërmendura. Juria bën përzgjedhjen e videoklipeve më të mira në zhanre të ndryshme, por edhe videoklipin më të mirë të vitit. <ref>{{Cite web |title=Video-Fest Muzikor 2013 &#124; Vizion Plus TV |url=http://vizionplus.al/arkive/video-fest-muzikor-2013/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140214034624/http://vizionplus.al/arkive/video-fest-muzikor-2013/ |archive-date=February 14, 2014 |access-date=March 2, 2014}}</ref> == Ngjarje arti == === Ekspozita ndërkombëtare e Gjon Milit === Gjon Mili është një ekspozitë dhe konkurs ndërkombëtar që mbahet çdo dy vjet në Galerinë Kombëtare të Kosovës. Kjo ngjarje është një përkujtimore për një nga fotografët më të famshëm kosovarë të shekullit të kaluar, Gjon Milin. Disa nga fituesit e mëparshëm janë: Genc Kadriu (2013), Driton Paçarada (2002), dhe Mumin Jashari (2004). === Muslim Mulliqi === [[Skeda:Galeria_e_Arteve_e_Kosoves.JPG|parapamje| Ekspozitë]] ''Muslim Mulliqi'' është një ekspozitë që shfaq arte pamore si pikturë, vizatime, video etj. Çdo vit Galeria Kombëtare e Kosovës hap një konkurs që i jep çdo artisti mundësinë të marrë pjesë. Fituesi zgjidhet nga një komision. <ref>{{Cite web |date= |title=Ekspozita Çmimi Muslim Mulliqi - Ngjarje të ardhshme - Kosova |url=http://kosovoguide.com/?cid=1,167,1055/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150227185919/http://kosovoguide.com/?cid=1%2C167%2C1055%2F |archive-date=2015-02-27 |access-date=2015-02-27 |publisher=KosovoGuide}}</ref> === Artisti i së nesërmes === Ky aktivitet është një program i iniciuar nga Wendy W. Luers, themeluese dhe drejtoreshë e Fondacionit për Shoqërinë Civile në Shtetet e Bashkuara. Është një ekspozitë që u ofron hapësirë krijuesve të rinj për të shfaqur artin e tyre. Projekti është ndërtuar me ndihmën e Ambasadës Amerikane në Kosovë. Djalit më punëtor i jepet mundësia të udhëtojë për në SHBA për të përfaqësuar Kosovën për një muaj. Pas udhëtimit, fituesi inkurajohet gjithashtu të ketë një ekspozitë personale me qëllim që të ndajë përvojën e fituar rishtazi. Ky konkurs mbahet çdo vit në Galerinë Kombëtare të Kosovës. == Ngjarje sportive == === Gara me makina === Dy gara makinash zhvillohen gjatë vitit. E para është gara me makina në autostradë dhe mbahet në qershor, ndërsa tjetra ka temën e garave [[Qafat malore|Tōge]], pra makinat garojnë në male dhe kodra. Pjesëmarrësit duhet të jenë të trajnuar mirë dhe automjetet në kushte të shkëlqyera. Eventi është organizuar nga FASK (Federata e Sporteve Automobilistike në Kosovë). <ref>{{Cite web |date=2013-06-23 |title=Formula 1 |url=http://www.autoklubi.com/?id=5&n=353/ |access-date=2015-02-27 |publisher=Autoklubi}}</ref> === Gjysmëmaratona e Prishtines === Gjysmëmaratona e Prishtinës është një ngjarje e organizuar nga Ministria e Kulturës dhe Sportit. Arsyeja kryesore e kësaj gjysmëmaratone është promovimi i vlerave të paqes, bashkëjetesës dhe përsosmërisë në sport, dhe kjo është arsyeja pse motoja e kësaj maratone është "Vrapo për Paqe dhe Tolerancë". Në këtë gjysmëmaratonë marrin pjesë njerëz nga vende të ndryshme, si: Kosova, [[Kenia]], [[Maroku]], [[Hungaria]], [[Ukraina]], [[Suedia]], [[Shqipëria]], [[Maqedonia e Veriut]], [[Serbia]], [[Bullgaria]] dhe [[Moldavia]] . Të gjithë pjesëmarrësit do të shpërblehen me certifikata, renditje dhe kohë përfundimi, por pjesëmarrësit më të mirë në kategorinë e të moshuarve, veteranëve dhe personave me aftësi të kufizuara për burra dhe gra do të shpërblehen nga një total prej 12,000 pjesëmarrësish.&nbsp;euro. <ref>{{Cite web |title=Fondacioni Together Kosova |url=http://www.fondacionitogether.org/?page=2,6,44/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150227192455/http://www.fondacionitogether.org/?page=2%2C6%2C44%2F |archive-date=2015-02-27 |access-date=2015-02-27 |publisher=Fondacionitogether.org}}</ref> == Shih edhe == * [[Festivalet e filmit në Prishtinë]] * [[Festivalet e filmit të mbajtura në Prishtinë]] == Referime == [[Kategoria:Festivale në Kosovë]] [[Kategoria:Ngjarje në Prishtinë]] 9q94do7fomx39dviupisowlx2swsgw3 3 405386 3026203 2026-08-16T16:18:23Z Komuniteti 117282 Mirëpritje 3026203 wikitext text/x-wiki {{Stampa:Tung|realName=|name=Allban67}} -- [[Përdoruesi:Komuniteti|Komuniteti]] ([[Përdoruesi diskutim:Komuniteti|diskutimet]]) 16 gusht 2026 18:18 (CEST) 99j6e50h14v2t9ejs5cjh15b0t9bngl 1 405387 3026205 2026-08-16T17:14:22Z InternetArchiveBot 115207 Ndryshime te burimet/lidhjet e jashtme.) #IABot (v2.0.9.5 3026205 wikitext text/x-wiki == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Gauntlet (1985 video lojë)]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=3026204 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20240714063531/https://retrocdn.net/File:ComputerEntertainer_US_Vol.7_05.pdf për lidhjen https://retrocdn.net/File:ComputerEntertainer_US_Vol.7_05.pdf. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 16 gusht 2026 19:14 (CEST) aysy3cbzcnsle3mlb07jg8kiqe1pwvu 1 405388 3026215 2026-08-16T18:04:04Z Arianit 106 /* Përkthim */ pjesë e re 3026215 wikitext text/x-wiki == Përkthim == {{Përkthyer nga|en|Nelson Mandela|11 gusht 2026|1368875791}} [[Përdoruesi:Arianit|Arianit]] ([[Përdoruesi diskutim:Arianit|diskutimet]]) 16 gusht 2026 20:04 (CEST) q50u7398r7m39y61np4twnjxtlppph9 0 405389 3026219 2026-08-16T19:00:26Z Vicianumi 136845 Faqe e re: '''Festivali i Filmit “Hyjnesha në Fron''' ” është një festival vjetor i themeluar në vitin 2002.<ref>{{Cite web|title="Michael Sarne interview about the festival"|url=http://eng.infoglobi.com/sarne-kosovo-can-produce-the-best-films|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140302233317/http://eng.infoglobi.com/sarne-kosovo-can-produce-the-best-films/|archive-date=2014-03-02|access-date=2014-03-02}}</ref> Ai mbahet midis shtatorit dhe dhjetorit. Në pesë... 3026219 wikitext text/x-wiki '''Festivali i Filmit “Hyjnesha në Fron''' ” është një festival vjetor i themeluar në vitin 2002.<ref>{{Cite web|title="Michael Sarne interview about the festival"|url=http://eng.infoglobi.com/sarne-kosovo-can-produce-the-best-films|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140302233317/http://eng.infoglobi.com/sarne-kosovo-can-produce-the-best-films/|archive-date=2014-03-02|access-date=2014-03-02}}</ref> Ai mbahet midis shtatorit dhe dhjetorit. Në pesë edicionet e para festivali është mbajtur në qytete të ndryshme të Kosovës. Tani tradicionalisht mbahet në kryeqytetin e [[Kosova|Kosovës]], Prishtinë. Emri i festivalit vjen nga monumenti 5000-vjeçar i gjetur në Prishtinë afër therrtorës së qytetit, dhe u bë simboli i qytetit të Prishtinës.<ref>{{Cite web|url=http://www.ancientcraft.co.uk/reenactment/pa_venus_vinca1.html|title="Article for Goddess on the Throne"|access-date=23 mars 2022|archive-date=18 gusht 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170818164211/http://www.ancientcraft.co.uk/reenactment/pa_venus_vinca1.html|url-status=dead}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://festfilmkosova.com/|title="Official WebSite of HNF Festival"|access-date=23 mars 2022|archive-date=10 maj 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190510151754/http://festfilmkosova.com/|url-status=dead}}</ref> Programi i festivalit përfshin filma artistikë me metrazh të gjatë dhe filma të shkurtër. Konkursi është i ndarë në: # Konkursi Ndërkombëtar – për filma artistikë nga e gjithë bota (mbi 60 minuta) # Konkursi i Filmave të metrazhit të shkurtër - për filma të shkurtër nga e gjithë bota (40 minuta ose më pak) # Konkursi i filmave të shkurtër - për konkursin kombëtar të filmave të shkurtër (40 minuta ose më pak) # Shfaqje Speciale - filma të rinj nga filmbërës të njohur. <ref>{{Cite web |date=2018-03-10 |title=FESTIVALI I FILMIT 'HYJNESHA' NË FRON |url=https://qkk-rks.com/sq-al/festivalet-e-filmit/190/festivali-i-filmit-hyjnesha-ne-fron/ |access-date=2026-08-16 |website=Qendra Kinematografike e Kosovës {{!}} QKK |language=sq-al}}</ref> '''<big>Çmimet :</big>''' * ''Aktori kryesor'' * ''Aktorja kryesore'' * ''Aktor me rol dytësor'' * ''Aktorja e rolit dytësor'' * ''Çmimi për skenarin më të mirë'' * ''Çmimi i Fotografisë më të Mirë'' * ''Çmimi për regjisorin më të mirë'' * ''Çmimi i filmit më të mirë'' * ''Çmimi më i mirë ndërkombëtar'' * ''Kinemaja e së ardhmes'' * ''Shpërblimi për punën e jetës'' == Shih edhe == * [[Kinematografia e Kosovës]] == Referime == 0eotthsdagpo8j3x1c25owplhmtnh7i 3026220 3026219 2026-08-16T19:05:06Z Vicianumi 136845 copied content from the page [[Festivalet e filmit në Prishtinë]]; see that page's history for more attribution 3026220 wikitext text/x-wiki '''Festivali i Filmit “Hyjnesha në Fron''' ” është një festival vjetor i themeluar në vitin 2002.<ref>{{Cite web|title="Michael Sarne interview about the festival"|url=http://eng.infoglobi.com/sarne-kosovo-can-produce-the-best-films|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140302233317/http://eng.infoglobi.com/sarne-kosovo-can-produce-the-best-films/|archive-date=2014-03-02|access-date=2014-03-02}}</ref> Ai mbahet midis shtatorit dhe dhjetorit. Në pesë edicionet e para festivali është mbajtur në qytete të ndryshme të Kosovës. Tani tradicionalisht mbahet në kryeqytetin e [[Kosova|Kosovës]], Prishtinë. Emri i festivalit vjen nga monumenti 5000-vjeçar i gjetur në Prishtinë afër therrtorës së qytetit, dhe u bë simboli i qytetit të Prishtinës.<ref>{{Cite web|url=http://www.ancientcraft.co.uk/reenactment/pa_venus_vinca1.html|title="Article for Goddess on the Throne"|access-date=23 mars 2022|archive-date=18 gusht 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170818164211/http://www.ancientcraft.co.uk/reenactment/pa_venus_vinca1.html|url-status=dead}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://festfilmkosova.com/|title="Official WebSite of HNF Festival"|access-date=23 mars 2022|archive-date=10 maj 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190510151754/http://festfilmkosova.com/|url-status=dead}}</ref> Programi i festivalit përfshin filma artistikë me metrazh të gjatë dhe filma të shkurtër. Konkursi është i ndarë në: # Konkursi Ndërkombëtar – për filma artistikë nga e gjithë bota (mbi 60 minuta) # Konkursi i Filmave të metrazhit të shkurtër - për filma të shkurtër nga e gjithë bota (40 minuta ose më pak) # Konkursi i filmave të shkurtër - për konkursin kombëtar të filmave të shkurtër (40 minuta ose më pak) # Shfaqje Speciale - filma të rinj nga filmbërës të njohur. <ref>{{Cite web |date=2018-03-10 |title=FESTIVALI I FILMIT 'HYJNESHA' NË FRON |url=https://qkk-rks.com/sq-al/festivalet-e-filmit/190/festivali-i-filmit-hyjnesha-ne-fron/ |access-date=2026-08-16 |website=Qendra Kinematografike e Kosovës {{!}} QKK |language=sq-al}}</ref> '''<big>Çmimet :</big>''' * ''Aktori kryesor'' * ''Aktorja kryesore'' * ''Aktor me rol dytësor'' * ''Aktorja e rolit dytësor'' * ''Çmimi për skenarin më të mirë'' * ''Çmimi i Fotografisë më të Mirë'' * ''Çmimi për regjisorin më të mirë'' * ''Çmimi i filmit më të mirë'' * ''Çmimi më i mirë ndërkombëtar'' * ''Kinemaja e së ardhmes'' * ''Shpërblimi për punën e jetës'' == Shih edhe == * [[Kinematografia e Kosovës]] == Lidhje të jashtme == * {{official website}} == Referime == 2d4o8zic13wpycckmz6jl7ijg3eo27a 3026221 3026220 2026-08-16T19:05:37Z Vicianumi 136845 added [[Category:Festivale filmi në Kosovë]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 3026221 wikitext text/x-wiki '''Festivali i Filmit “Hyjnesha në Fron''' ” është një festival vjetor i themeluar në vitin 2002.<ref>{{Cite web|title="Michael Sarne interview about the festival"|url=http://eng.infoglobi.com/sarne-kosovo-can-produce-the-best-films|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140302233317/http://eng.infoglobi.com/sarne-kosovo-can-produce-the-best-films/|archive-date=2014-03-02|access-date=2014-03-02}}</ref> Ai mbahet midis shtatorit dhe dhjetorit. Në pesë edicionet e para festivali është mbajtur në qytete të ndryshme të Kosovës. Tani tradicionalisht mbahet në kryeqytetin e [[Kosova|Kosovës]], Prishtinë. Emri i festivalit vjen nga monumenti 5000-vjeçar i gjetur në Prishtinë afër therrtorës së qytetit, dhe u bë simboli i qytetit të Prishtinës.<ref>{{Cite web|url=http://www.ancientcraft.co.uk/reenactment/pa_venus_vinca1.html|title="Article for Goddess on the Throne"|access-date=23 mars 2022|archive-date=18 gusht 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170818164211/http://www.ancientcraft.co.uk/reenactment/pa_venus_vinca1.html|url-status=dead}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://festfilmkosova.com/|title="Official WebSite of HNF Festival"|access-date=23 mars 2022|archive-date=10 maj 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190510151754/http://festfilmkosova.com/|url-status=dead}}</ref> Programi i festivalit përfshin filma artistikë me metrazh të gjatë dhe filma të shkurtër. Konkursi është i ndarë në: # Konkursi Ndërkombëtar – për filma artistikë nga e gjithë bota (mbi 60 minuta) # Konkursi i Filmave të metrazhit të shkurtër - për filma të shkurtër nga e gjithë bota (40 minuta ose më pak) # Konkursi i filmave të shkurtër - për konkursin kombëtar të filmave të shkurtër (40 minuta ose më pak) # Shfaqje Speciale - filma të rinj nga filmbërës të njohur. <ref>{{Cite web |date=2018-03-10 |title=FESTIVALI I FILMIT 'HYJNESHA' NË FRON |url=https://qkk-rks.com/sq-al/festivalet-e-filmit/190/festivali-i-filmit-hyjnesha-ne-fron/ |access-date=2026-08-16 |website=Qendra Kinematografike e Kosovës {{!}} QKK |language=sq-al}}</ref> '''<big>Çmimet :</big>''' * ''Aktori kryesor'' * ''Aktorja kryesore'' * ''Aktor me rol dytësor'' * ''Aktorja e rolit dytësor'' * ''Çmimi për skenarin më të mirë'' * ''Çmimi i Fotografisë më të Mirë'' * ''Çmimi për regjisorin më të mirë'' * ''Çmimi i filmit më të mirë'' * ''Çmimi më i mirë ndërkombëtar'' * ''Kinemaja e së ardhmes'' * ''Shpërblimi për punën e jetës'' == Shih edhe == * [[Kinematografia e Kosovës]] == Lidhje të jashtme == * {{official website}} == Referime == [[Kategoria:Festivale filmi në Kosovë]] q4pf9ihcqzq8cofdnujj0pjlvlu4jxu 3026229 3026221 2026-08-16T20:48:53Z ~2026-45143-18 191701 3026229 wikitext text/x-wiki '''Festivali i Filmit “Hyjnesha në Fron''' ” është një festival vjetor i themeluar në vitin 2002.<ref>{{Cite web|title="Michael Sarne interview about the festival"|url=http://eng.infoglobi.com/sarne-kosovo-can-produce-the-best-films|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140302233317/http://eng.infoglobi.com/sarne-kosovo-can-produce-the-best-films/|archive-date=2014-03-02|access-date=2014-03-02}}</ref> Ai mbahet midis shtatorit dhe dhjetorit. Në pesë edicionet e para festivali është mbajtur në qytete të ndryshme të Kosovës. Tani tradicionalisht mbahet në kryeqytetin e [[Kosova|Kosovës]], Prishtinë. <ref>{{Cite web|url=http://www.ancientcraft.co.uk/reenactment/pa_venus_vinca1.html|title="Article for Goddess on the Throne"|access-date=23 mars 2022|archive-date=18 gusht 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170818164211/http://www.ancientcraft.co.uk/reenactment/pa_venus_vinca1.html|url-status=dead}}</ref> == Vështrim == Emri i festivalit vjen nga monumenti 5000-vjeçar i gjetur në Prishtinë afër therrtorës së qytetit, dhe u bë simboli i qytetit të Prishtinës<ref>{{Cite web|url=http://festfilmkosova.com/|title="Official WebSite of HNF Festival"|access-date=23 mars 2022|archive-date=10 maj 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190510151754/http://festfilmkosova.com/|url-status=dead}}</ref> Programi i festivalit përfshin filma artistikë me metrazh të gjatë dhe filma të shkurtër. Konkursi është i ndarë në: # Konkursi Ndërkombëtar – për filma artistikë nga e gjithë bota (mbi 60 minuta) # Konkursi i Filmave të metrazhit të shkurtër - për filma të shkurtër nga e gjithë bota (40 minuta ose më pak) # Konkursi i filmave të shkurtër - për konkursin kombëtar të filmave të shkurtër (40 minuta ose më pak) # Shfaqje Speciale - filma të rinj nga filmbërës të njohur. <ref>{{Cite web |date=2018-03-10 |title=FESTIVALI I FILMIT 'HYJNESHA' NË FRON |url=https://qkk-rks.com/sq-al/festivalet-e-filmit/190/festivali-i-filmit-hyjnesha-ne-fron/ |access-date=2026-08-16 |website=Qendra Kinematografike e Kosovës {{!}} QKK |language=sq-al}}</ref> '''<big>Çmimet :</big>''' * ''Aktori kryesor'' * ''Aktorja kryesore'' * ''Aktor me rol dytësor'' * ''Aktorja e rolit dytësor'' * ''Çmimi për skenarin më të mirë'' * ''Çmimi i Fotografisë më të Mirë'' * ''Çmimi për regjisorin më të mirë'' * ''Çmimi i filmit më të mirë'' * ''Çmimi më i mirë ndërkombëtar'' * ''Kinemaja e së ardhmes'' * ''Shpërblimi për punën e jetës'' == Shih edhe == * [[Kinematografia e Kosovës]] == Lidhje të jashtme == * {{official website}} == Referime == [[Kategoria:Festivale filmi në Kosovë]] 2tev5manlzf5vhzbw6nm0b4nt3e0gyk 3026230 3026229 2026-08-16T20:50:17Z ~2026-45143-18 191701 3026230 wikitext text/x-wiki '''Festivali i Filmit “Hyjnesha në Fron''' ” është një festival vjetor i themeluar në vitin 2002.<ref>{{Cite web|title="Michael Sarne interview about the festival"|url=http://eng.infoglobi.com/sarne-kosovo-can-produce-the-best-films|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140302233317/http://eng.infoglobi.com/sarne-kosovo-can-produce-the-best-films/|archive-date=2014-03-02|access-date=2014-03-02}}</ref> Ai mbahet midis shtatorit dhe dhjetorit. Në pesë edicionet e para festivali është mbajtur në qytete të ndryshme të Kosovës. Tani tradicionalisht mbahet në kryeqytetin e [[Kosova|Kosovës]], Prishtinë. <ref>{{Cite web|url=http://www.ancientcraft.co.uk/reenactment/pa_venus_vinca1.html|title="Article for Goddess on the Throne"|access-date=23 mars 2022|archive-date=18 gusht 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170818164211/http://www.ancientcraft.co.uk/reenactment/pa_venus_vinca1.html|url-status=dead}}</ref> == Vështrim == Emri i festivalit vjen nga monumenti 5000-vjeçar i i njohur me emrin [[Hyjnesha në fron]], gjetur në Prishtinë afër therrtorës së qytetit, që u bë simboli i qytetit të Prishtinës<ref>{{Cite web|url=http://festfilmkosova.com/|title="Official WebSite of HNF Festival"|access-date=23 mars 2022|archive-date=10 maj 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190510151754/http://festfilmkosova.com/|url-status=dead}}</ref> Programi i festivalit përfshin filma artistikë me metrazh të gjatë dhe filma të shkurtër. Konkursi është i ndarë në: # Konkursi Ndërkombëtar – për filma artistikë nga e gjithë bota (mbi 60 minuta) # Konkursi i Filmave të metrazhit të shkurtër - për filma të shkurtër nga e gjithë bota (40 minuta ose më pak) # Konkursi i filmave të shkurtër - për konkursin kombëtar të filmave të shkurtër (40 minuta ose më pak) # Shfaqje Speciale - filma të rinj nga filmbërës të njohur. <ref>{{Cite web |date=2018-03-10 |title=FESTIVALI I FILMIT 'HYJNESHA' NË FRON |url=https://qkk-rks.com/sq-al/festivalet-e-filmit/190/festivali-i-filmit-hyjnesha-ne-fron/ |access-date=2026-08-16 |website=Qendra Kinematografike e Kosovës {{!}} QKK |language=sq-al}}</ref> '''<big>Çmimet :</big>''' * ''Aktori kryesor'' * ''Aktorja kryesore'' * ''Aktor me rol dytësor'' * ''Aktorja e rolit dytësor'' * ''Çmimi për skenarin më të mirë'' * ''Çmimi i Fotografisë më të Mirë'' * ''Çmimi për regjisorin më të mirë'' * ''Çmimi i filmit më të mirë'' * ''Çmimi më i mirë ndërkombëtar'' * ''Kinemaja e së ardhmes'' * ''Shpërblimi për punën e jetës'' == Shih edhe == * [[Kinematografia e Kosovës]] == Lidhje të jashtme == * {{official website}} == Referime == [[Kategoria:Festivale filmi në Kosovë]] 4n2nf6zu0bva2jdicddzzaswz5eo3cc 3026231 3026230 2026-08-16T20:51:29Z ~2026-45143-18 191701 3026231 wikitext text/x-wiki '''Festivali i Filmit “Hyjnesha në Fron''' ” është një festival vjetor i themeluar në vitin 2002.<ref>{{Cite web|title="Michael Sarne interview about the festival"|url=http://eng.infoglobi.com/sarne-kosovo-can-produce-the-best-films|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140302233317/http://eng.infoglobi.com/sarne-kosovo-can-produce-the-best-films/|archive-date=2014-03-02|access-date=2014-03-02}}</ref> Ai mbahet midis shtatorit dhe dhjetorit. Në pesë edicionet e para festivali është mbajtur në qytete të ndryshme të Kosovës. Tani tradicionalisht mbahet në kryeqytetin e [[Kosova|Kosovës]], Prishtinë. <ref>{{Cite web|url=http://www.ancientcraft.co.uk/reenactment/pa_venus_vinca1.html|title="Article for Goddess on the Throne"|access-date=23 mars 2022|archive-date=18 gusht 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170818164211/http://www.ancientcraft.co.uk/reenactment/pa_venus_vinca1.html|url-status=dead}}</ref> == Vështrim == Emri i festivalit vjen nga monumenti 5000-vjeçar i i njohur me emrin [[Hyjnesha në fron]], gjetur në Prishtinë afër therrtorës së qytetit, që u bë simboli i qytetit të Prishtinës<ref>{{Cite web|url=http://festfilmkosova.com/|title="Official WebSite of HNF Festival"|access-date=23 mars 2022|archive-date=10 maj 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190510151754/http://festfilmkosova.com/|url-status=dead}}</ref> Programi i festivalit përfshin filma artistikë me metrazh të gjatë dhe filma të shkurtër. Konkursi është i ndarë në: # Konkursi Ndërkombëtar – për filma artistikë nga e gjithë bota (mbi 60 minuta) # Konkursi i Filmave të metrazhit të shkurtër - për filma të shkurtër nga e gjithë bota (40 minuta ose më pak) # Konkursi i filmave të shkurtër - për konkursin kombëtar të filmave të shkurtër (40 minuta ose më pak) # Shfaqje Speciale - filma të rinj nga filmbërës të njohur. <ref>{{Cite web |date=2018-03-10 |title=FESTIVALI I FILMIT 'HYJNESHA' NË FRON |url=https://qkk-rks.com/sq-al/festivalet-e-filmit/190/festivali-i-filmit-hyjnesha-ne-fron/ |access-date=2026-08-16 |website=Qendra Kinematografike e Kosovës {{!}} QKK |language=sq-al}}</ref> '''<big>Çmimet :</big>''' * ''Aktori kryesor'' * ''Aktorja kryesore'' * ''Aktor me rol dytësor'' * ''Aktorja e rolit dytësor'' * ''Çmimi për skenarin më të mirë'' * ''Çmimi i Fotografisë më të Mirë'' * ''Çmimi për regjisorin më të mirë'' * ''Çmimi i filmit më të mirë'' * ''Çmimi më i mirë ndërkombëtar'' * ''Kinemaja e së ardhmes'' * ''Shpërblimi për punën e jetës'' == Shih edhe == * [[Kinematografia e Kosovës]] == Lidhje të jashtme == * {{official website}} == Referime == [[Kategoria:Festivale filmi në Kosovë]] <references /> [[Kategoria:Ngjarje në Prishtinë]] 54kka6n02ft1tdmdjnm7agc668jieyz 3 405390 3026223 2026-08-16T19:19:41Z Komuniteti 117282 Mirëpritje 3026223 wikitext text/x-wiki {{Stampa:Tung|realName=|name=Diellidielli}} -- [[Përdoruesi:Komuniteti|Komuniteti]] ([[Përdoruesi diskutim:Komuniteti|diskutimet]]) 16 gusht 2026 21:19 (CEST) k668arm804u043iti4cf3scgxojgcjh 3 405391 3026225 2026-08-16T19:32:35Z Komuniteti 117282 Mirëpritje 3026225 wikitext text/x-wiki {{Stampa:Tung|realName=|name=Kejsiberzeshta}} -- [[Përdoruesi:Komuniteti|Komuniteti]] ([[Përdoruesi diskutim:Komuniteti|diskutimet]]) 16 gusht 2026 21:32 (CEST) e41g46vdrcg27gz7jmumwstn3uwq86a 0 405394 3026241 2026-08-17T00:47:26Z Qendrimi15 122927 Faqe e re: {{Infobox film | image = | caption = | director = [[Enrico Casarosa]] | producer = Andrea Warren | screenplay = {{Plainlist| * [[Jesse Andrews]] * [[Mike Jones (screenwriter)|Mike Jones]] }} | story = {{plainlist| * Enrico Casarosa * Jesse Andrews * Simon Stephenson }} | starring = {{Plainlist| * [[Jacob Tremblay]] * [[Jack Dylan Grazer]] * [[Emma Berman]] * [[Saverio Raimondo]] * [[Maya Rudolph]] * Marco Barricelli * [[Jim Gaffigan]... 3026241 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | image = | caption = | director = [[Enrico Casarosa]] | producer = Andrea Warren | screenplay = {{Plainlist| * [[Jesse Andrews]] * [[Mike Jones (screenwriter)|Mike Jones]] }} | story = {{plainlist| * Enrico Casarosa * Jesse Andrews * Simon Stephenson }} | starring = {{Plainlist| * [[Jacob Tremblay]] * [[Jack Dylan Grazer]] * [[Emma Berman]] * [[Saverio Raimondo]] * [[Maya Rudolph]] * Marco Barricelli * [[Jim Gaffigan]] }} | music = [[Dan Romer]] | cinematography = {{Plainlist| * David Juan Bianchi * Kim White }} | editing = {{Plainlist| * Catherine Apple * Jason Hudak }} | production_companies = [[Pixar Animation Studios]] | distributor = [[Walt Disney Studios Motion Pictures|Walt Disney Studios<br>Motion Pictures]]{{efn|name=Disney|Shpërndarë nën banerin e [[Walt Disney Pictures]].}} | released = 13 qershor 2021 ([[Akuariumi i Gjenovës]])<br />18 qershor 2021 ([[Disney+]])<br />22 mars 2024 (Shtetet e Bashkuara, teatër) | runtime = 95 minuta | country = Shtetet e Bashkuara | language = Anglisht | budget = | gross = $51.1 million }} '''''Luca''''' është një film [[komedi fantazi]] i animuar amerikan i vitit 2021, i prodhuar nga [[Pixar Animation Studios]] për [[Walt Disney Pictures]]. Filmi është drejtuar nga [[Enrico Casarosa]] dhe është shkruar nga [[Jesse Andrews]] dhe [[Mike Jones (screenwriter)|Mike Jones]], bazuar në një histori të zhvilluar nga Casarosa, Andrews dhe Simon Stephenson. Në të luajnë zërat e [[Jacob Tremblay]], [[Jack Dylan Grazer]], [[Emma Berman]], [[Saverio Raimondo]], [[Maya Rudolph]], Marco Barricelli, dhe [[Jim Gaffigan]]. Ngjarjet e filmit zhvillohen në [[Riviera Italiane|Rivierën Italiane]] në vitet 1950 dhe përqendrohen te Luca Paguro, një djalë i ri [[përbindësh deti]] me aftësinë për të marrë formë njerëzore ndërsa është në tokë, i cili eksploron qytetin e Portorosso me miqtë e tij të rinj më të mirë, Alberto Scorfano dhe Giulia Marcovaldo, të cilët përjetojnë një aventurë verore që i ndryshon jetën. ''Luca'' merr frymëzim nga fëmijëria e Casarosas në [[Gjenova]], Itali. Disa artistë të Pixar u dërguan në Rivierën Italiane duke mbledhur kërkime nga kultura dhe mjedisi italian për të krijuar Portorosson, mjedisin kryesor. Përbindëshat e detit, një "metaforë për të ndjerë ndryshe", bazoheshin lirshëm në mitet dhe folklorin e vjetër rajonal italian. Ashtu si me filmin e shkurtër ''[[La Luna (film 2011)|La Luna]]'' (2011), dizajni dhe animacioni u frymëzuan nga [[Animacioni tradicional|veprat e vizatuara me dorë]] dhe [[stop motion]] dhe stili i [[Hayao Miyazaki]]. Casarosa e përshkroi rezultatin si një film që "i bën homazh [[Federico Fellini]]t dhe regjisorëve të tjerë klasikë italianë, me një dozë të Miyazakit në përzierje gjithashtu".<ref name="LucaEmpire1">{{cite web |last=Travis |first=Ben |date=18 janar 2021 |title=Luca: The Inspiration Behind Pixar's Mythical Coming-Of-Age Adventure – Exclusive Image |url=https://www.empireonline.com/movies/news/luca-pixar-mythical-coming-of-age-exclusive-image/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210210014604/https://www.empireonline.com/movies/news/luca-pixar-mythical-coming-of-age-exclusive-image/ |archive-date=10 shkurt 2021 |access-date=11 shkurt 2021 |website=Empire |language=en}}</ref> Zhvillimi i ''Luca'' zgjati për pesë vjet, me prodhimin që u bë nga distanca gjatë [[Pandemia e COVID-19|pandemisë COVID-19]]. [[Dan Romer]] kompozoi muzikën e filmit. ''Luca'' u shfaq premierë në [[Akuariumi i Gjenovës|Akuariumin e Gjenovës]] më 13 qershor 2021,<ref name="ivg">{{cite web |date=31 maj 2021 |title=Film "Luca" progetto di solidarietà: tre serate in anteprima mondiale per costruire una sala di cineterapia |url=https://www.ivg.it/2021/05/film-luca-progetto-di-solidarieta-tre-serate-in-anteprima-mondiale-per-costruire-una-sala-di-cineterapia-al-gaslini/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210621014341/https://www.ivg.it/2021/05/film-luca-progetto-di-solidarieta-tre-serate-in-anteprima-mondiale-per-costruire-una-sala-di-cineterapia-al-gaslini/ |archive-date=21 qershor 2021 |access-date=8 qershor 2021 |website=IVG |language=it}}</ref> dhe u publikua direkt në transmetim në [[Disney+]] në Shtetet e Bashkuara më 18 qershor 2021 në përgjigje të pandemisë së vazhdueshme COVID-19. U publikua në kinematë e vendeve pa shërbimin e transmetimit dhe u shfaq njëkohësisht për një javë në [[El Capitan Theatre]], nga 18 deri më 24 qershor 2021.<ref name="ScreenRantLuca">{{cite web|date=19 janar 2021 |title=Luca Image: New Look At Main Characters In Pixar's Next Original Film |url=https://screenrant.com/luca-image-main-characters-pixar-movie-disney/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210123130110/https://screenrant.com/luca-image-main-characters-pixar-movie-disney/ |archive-date=23 janar 2021 |access-date=22 janar 2021 |website=ScreenRant |language=en-US}}</ref> U publikua në kinematë e Shteteve të Bashkuara më 22 mars 2024.<ref name="boxofficepro">{{cite web|last=Boxoffice staff |date=5 dhjetor 2023 |title=Disney and Pixar's SOUL, TURNING RED, and LUCA are Heading to Theaters Nationwide in 2024 |url=https://www.boxofficepro.com/disney-and-pixars-soul-turning-red-and-luca-are-heading-to-theaters-nationwide-in-2024/ |website=Boxoffice Pro |language=en}}</ref> Filmi mori vlerësime pozitive nga kritikët dhe ishte filmi më i shikuar i vitit 2021, me mbi 10.6 miliardë minuta të shikuara.<ref name=":3">{{cite web |last=Hailey McCullough |date=24 janar 2022 |title=Disney/Pixar's Luca Was the Top Streaming Movie of 2021 |url=https://www.cbr.com/disney-pixar-luca-top-streaming-movie-2021/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220126232913/https://www.cbr.com/disney-pixar-luca-top-streaming-movie-2021/ |archive-date=26 janar 2022 |access-date=26 janar 2022 |website=CBR |language=en}}</ref><ref>{{cite web |last=Richard Fink |date=22 janar 2022 |title=Pixar's Luca Is The Most Streamed Movie of 2021 According to Nielsen Charts |url=https://screenrant.com/luca-pixar-movie-streamed-most-watched-2021/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220126232914/https://screenrant.com/luca-pixar-movie-streamed-most-watched-2021/ |archive-date=26 janar 2022 |access-date=26 janar 2022 |website=ScreenRant |language=en}}</ref> U nominua për Filmin më të Mirë të Animuar në [[Golden Globe Awards të 79-të]] dhe në [[Academy Award të 94-të]]. Një film i shkurtër, ''[[Ciao Alberto]]'', u publikua në Disney+ më 12 nëntor 2021. == Përmbajtja == Në verën e viteve 1950, fëmija i trembur përbindësh deti Luca Paguro kullot [[goatfish]] në brigjet e qytetit italian të Portorosso. Një ditë, Luca takon Alberto Scorfano, një fëmijë tjetër përbindësh deti që jeton vetëm në një far të braktisur. Alberto tregon se si përbindëshat e detit transformohen në njerëz kur janë të thatë. Luca fillon të dalë fshehurazi për të takuar Alberton kundër urdhrit të prindërve të tij për të qëndruar larg sipërfaqes, nga frika se mos e gjuajnë njerëzit. Djemtë shpejt bëhen miq, duke dëshiruar të kenë një [[Vespa]] dhe të udhëtojnë nëpër botë. Pasi zbulojnë veprimet e Luca, prindërit e tij vendosin ta dërgojnë atë të jetojë në [[Deti i thellë|thellësi]] me xhaxhain e tij Ugo. Për ta shmangur këtë, Luca ikën nga shtëpia dhe fshihet në Portorosso me Alberton. Djemtë bien ndesh me Ercole Visconti, ngacmuesin vendas dhe pesë herë kampionin e Kupës së Portorosso, një [[triatlon]] noti, ngrënieje makaronash dhe çiklizmi. Kur Ercole përpiqet ta zhytë Lucën në një shatërvan, Giulia Marcovaldo, një vajzë e vogël, e ndalon atë. Me shpresën për të fituar paratë e nevojshme për një Vespa, djemtë bashkohen me Giulia për triatlonin. Gulia i fton ata të qëndrojnë në shtëpinë e saj dhe prezanton babanë e saj [[peshkatar]], Massimo, i cili ka paragjykime ndaj përbindëshave të detit. Ndërkohë, prindërit e Luca infiltrohen në qytet për të gjetur djalin e tyre. Giulia dhe Luca lidhen nga dashuria e tyre për të mësuar, gjë që shkakton zemërimin e Albertos. Kur Luca tregon interes për të ndjekur shkollën, Alberto i zbulon qëllimisht formën e tij të përbindëshit të detit Giulias për ta parandaluar atë, duke e frikësuar atë. Duke mos dashur të dorëzohet, Luca bën sikur është tronditur nga transformimi, dhe Alberto i tradhtuar ikën ndërsa banda e Ercoles arrin ta ndjekë atë. Pak më vonë, Giulia zbulon se edhe Luca është një përbindësh deti, dhe e largon atë për sigurinë e tij. Lucja shkon në vendin e fshehjes së Albertos në një përpjekje për t'u pajtuar me të, dhe mëson se Alberto ishte braktisur nga babai i tij shumë kohë më parë. Edhe pse Alberto refuzon të marrë pjesë në triatlon, Luca premton të fitojë Vespën për të rindërtuar miqësinë e tyre. Triatloni fillon me Luca dhe Giulia që garojnë veçmas. Luca përfundon me sukses garën e notit me [[kostum zhytjeje]] dhe [[Gara e ngrënies|garën e ngrënies]] së makaronave pa zbuluar veten, por fillon të bjerë shi gjatë garës me biçikleta. Alberto shfaqet për t'i dhënë Luca një [[umbrellë]], por Ercole e rrëzon atë, duke zbuluar formën e përbindëshit të detit të Albertos dhe duke tronditur spektatorët dhe Ercolen. Luca shpëton Alberton, duke zbuluar formën e tij të vërtetë, dhe të dy drejtohen me biçikleta drejt finishit për të arritur në det. Xhulia përplaset qëllimisht me biçikletën e Ercoles për ta ndaluar atë të godasë Lucën dhe Alberton, duke rënë nga biçikleta e saj gjatë këtij procesi. Luca dhe Alberto pa dashje kalojnë vijën e finishit përpara se të kthehen për të ndihmuar Xhulian. Kur Ercole dhe banorët e tjerë të qytetit përballen me djemtë, Massimo i mbron ata dhe këmbëngul se ata kanë fituar. Luca ribashkohet me familjen e tij dhe banorët e qytetit pranojnë përbindëshat e detit, përveç Ercole, i cili hidhet në një shatërvan nga ndihmësit e tij shumë të abuzuar, Ciccio dhe Guido. Luca dhe Alberto blejnë një Vespa të vjetër me fitimet e tyre, por Alberto e shet atë për të marrë një biletë treni për Lucën, duke i lejuar atij të shkojë në shkollë në [[Gjenova]] me Giulia. Familja e Lucës, Massimo dhe Alberto i përcjellin Lucën dhe Giulia në stacionin e trenit, ku të gjithë premtojnë të qëndrojnë në kontakt. Luca takon nënën e Xhulianës dhe ndjek shkollën me Xhulianën, ndërsa Massimo e adopton Alberton si djalin e tij. Në një skenë të shkurtër pas titrave, Ugo flet me një peshk dhie të humbur për jetën e tij të mrekullueshme në thellësitë e oqeanit. == Zërat == {| class="wikitable" |+ !Karakteri !Zëri anglisht !Zëri shqip |- |Luca Paguro |[[Jacob Tremblay]] |[[Kristen Shalavaci]] |- |Alberto Scorfano |[[Jack Dylan Grazer]] |[[Jurgen Caka]] |- |Giulia Marcovaldo |[[Emma Berman]] |[[Megi Mysliu]] |- |Ercole Visconti |[[Saverio Raimondo]] |[[Devis Muka]] |- |Daniela Paguro |[[Maya Rudolph]] |[[Klodjana Keco]] |- |Massimo Marcovaldo |Marco Barricelli |[[Valdrin Hasani]] |- |Lorenzo Paguro |[[Jim Gaffigan]] |[[Xhelil Aliu]] |- |Lorenzo Crisci |[[Peter Sohn]] | |- |Mrs. Marsigliese |[[Marina Massironi]] |[[Sonjela Leço]] |- |Grandma Paguro |[[Sandy Martin (aktore)|Sandy Martin]] |Sonjela Leço |- |Ugo |[[Sacha Baron Cohen]] |[[Jorke Broka]] |- |Giacomo |[[Giacomo Gianniotti]] |Jorke Broka |- |Tommaso |[[Gino La Monica]] |Xhelil Aliu |- |Concetta |[[Elisa Gabrielli]] |[[Suela Xhonuzi]] |- |Pinuccia |[[Mimi Maynard]] | |- |Police officer |Francesca Fanti |Sonjela Leço |- |Don Eugenio |Jonathan Nichols | |- |Mr. Branzino |[[Jim Pirri]] | |- |Card Player / Angry Fisherman |[[Enrico Casarosa]] | |} == Shënime == {{Notelist}} == Referime == {{Reflist}} == Lidhje të jashtme == * [https://www.imdb.com/title/tt12801262/ ''Luka''] në [[IMDb]] * [https://www.disney.se/filmer/luca Faqja zyrtare] në [[Disney]] * [https://www.pixar.com/luca Faqja zyrtare] në [[Pixar]] {{Pixar}} [[Kategoria:Filma 2021]] [[Kategoria:Filma të animuar 2021]] [[Kategoria:Filma të animuar amerikanë]] [[Kategoria:Filma të animuar për fëmijë]] [[Kategoria:Filma amerikanë të viteve 2020]] [[Kategoria:Filma anglisht të viteve 2020]] [[Kategoria:Filma me regji nga Enrico Casarosa]] [[Kategoria:Filma të prodhuara nga Andrea Warren]] [[Kategoria:Filma me muzikë nga Dan Romer]] [[Kategoria:Filma me skenarë nga Enrico Casarosa]] [[Kategoria:Filma me skenarë nga Jesse Andrews]] [[Kategoria:Filma me skenarë nga Mike Jones (skenarist)]] [[Kategoria:Filma të Pixar]] ksi50ipyx8y9oq50t6lantcp0hr5k73 1 405395 3026253 2026-08-17T04:22:04Z MajavahBot 122738 U arkivuan 4 diskutime nga faqja [[Diskutim:Feisal bin Abdulaziz Al Saudi]] 3026253 wikitext text/x-wiki {{Arkivi}} == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Feisal bin Abdulaziz Al Saudi]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2209518 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20171012095316/http://lexicorient.com/e.o/faisal.htm për lidhjen http://lexicorient.com/e.o/faisal.htm. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 20 mars 2021 13:55 (CET) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Feisal bin Abdulaziz Al Saudi]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2446757 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20180613062559/https://www.opendemocracy.net/globalization/cold_war_2753.jsp për lidhjen http://www.opendemocracy.net/globalization/cold_war_2753.jsp. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 7 maj 2022 18:14 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Feisal bin Abdulaziz Al Saudi]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2736359 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20120904023212/http://gulfnews.com/news/gulf/saudi-arabia/sultan-will-have-simple-burial-at-al-oud-cemetery-1.916706 për lidhjen http://gulfnews.com/news/gulf/saudi-arabia/sultan-will-have-simple-burial-at-al-oud-cemetery-1.916706. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 2 janar 2025 08:19 (CET) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Feisal bin Abdulaziz Al Saudi]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2744550 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20200116182904/https://www.thefreelibrary.com/Wahhabism+-+A+Unifier+Or+A+Divisive+Element.-a0315471423 për lidhjen http://www.thefreelibrary.com/Wahhabism+-+A+Unifier+Or+A+Divisive+Element.-a0315471423. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 30 janar 2025 10:22 (CET) kppk40t55nf6oqj9ola0n10vkjaawjp 0 405396 3026259 2026-08-17T07:16:31Z Arianit 106 Përkthyer nga anglishtja, sipas artikullit en:Talas (deity), versioni i datës 22 korrik 2025 (revizioni 1301867132) 3026259 wikitext text/x-wiki '''Talasi''' është një perëndi i [[Deti|detit]] dhe i [[Stuhia|stuhisë]] në [[Mitologjia shqiptare|mitologjinë dhe folklorin shqiptar]].<ref>{{harvnb|Ajeti|1982|p=100}}; {{harvnb|Poghirc|1987|p=179}}; {{harvnb|Elsie|2001|p=249}}; {{harvnb|Bane|2016|p=306}}.</ref> Një tregim mitik që përmend perëndinë Talas është dokumentuar në fillim të shekullit të 20-të në rajonin e [[Shala|Shalës]] në veri të [[Shqipëria|Shqipërisë]].<ref>{{harvnb|Lambertz|1922|pp=47, 146–148}}</ref> == Emri == Teonimi shqip ''Talas'' mund të jetë me origjinë nga [[Gjuha greke e lashtë|greqishtja e lashtë]] ose para-greke (krahaso ''Θάλασσα'' ''[[Thalassa|Thálassa]]'', "det"). Fjala ''talas'' do të thotë "valë" në [[Gjuha shqipe|shqip]], sinonim me ''valë''.<ref>{{harvnb|Ajeti|1982|pp=38, 100}}</ref> Fjala ''θάλασσα'', me variantin e saj me paranzal δαλάγχαν, është tipikisht para-greke.<ref>{{harvnb|Beekes|2009|p=530}}</ref> == Miti == Sipas një tregimi mitik nga rajoni i [[Shala|Shalës]], ndërsa gruaja e [[Zojzi (mitologji)|perëndisë më të lartë]] fluturonte mbi detet për të kënaqur me pamjen e rendit që mençuria e burrit të saj kishte krijuar, perëndia Talas e vuri re. Ajo ishte aq e bukur sa asnjë perëndeshë tjetër nuk mund ta barazonte. Kështu perëndia Talas shkoi pas gruas së perëndiës më të lartë dhe sapo e arriti, e dhunoi me forcë brutale. Më pas gruaja e perëndisë më të lartë, pavarësisht se ishte mbi të gjitha perëndeshat e tjera, vendosi t'i merrte jetën vetes për shkak të përdhosjes që pësoi,{{Refn|Talas e kishte sulmuar dhe përdhosur në një mënyrë të turpshme, në mënyrë që në të ardhmen të mos mund të shihej më mes të tjerëve.<ref>{{harvnb|Lambertz|1922|pp=47, 146–148}}</ref> Vini re se ''[[Besa]]'' dhe ''[[Nderi|nderi]]'' janë me rëndësi të madhe në [[Kanuni|ligjin zakonor shqiptar]] si themel i sjelljes personale dhe sociale.<ref>{{harvnb|Gawrych|2006|p=115}}</ref>|group=note}} por vetëm pasi i tregoi burrit të saj çfarë kishte përjetuar. Kështu ajo u paraqit para burrit të saj, dhe menjëherë pasi tregoi çfarë kishte ndodhur, mori një armë dhe u shtri si kufomë para perëndisë më të lartë. Për shkak të asaj vetëvrasjeje të tmerrshme, por më shumë se kaq, për shkak të përdhosjes që gruaja e tij kishte pësuar nga perëndia Talas, perëndia më e lartë [[Besa|u betua]] për t'i marrë hak perëndisë që i bëri atë turp. Pas një kohe perëndia më e lartë e plotësoi hakmarrjen e tij duke goditur Talasin me një nga rrufetë e tij mizore që e copëtoi në copa, pas së cilës kufoma e tij do të kishte lëshuar stuhi që askush nuk mund t'i afrohej, kështu që i gjithë trupi i tij u varros në tokë. Perëndia Talas nuk kishte erë si njerëzit, por më të këndshme. Prandaj interpretimi se ai ishte perëndi e stuhisë detare ose perëndi i [[storm surge|valëve të stuhisë]].<ref>{{harvnb|Lambertz|1922|pp=47, 146–148}}</ref> ==Referime== ===Shënime=== {{Reflist|30em|group=note}} === Citime === {{Reflist}} ===Bibliografi=== <!-- A --> *{{cite book|last=Ajeti|first=Idriz|title=Studije iz istorije albanskog jezika|publisher=Akademija nauka i umetnosti Kosova|year=1982|url=https://books.google.com/books?id=ytnqAAAAMAAJ|language=hr}} <!-- B --> *{{cite book|last=Bane|first=Theresa|title=Encyclopedia of Beasts and Monsters in Myth, Legend and Folklore|year=2016|publisher=McFarland|isbn=978-0-7864-9505-4|url=https://books.google.com/books?id=DvYWDAAAQBAJ|language=en}} *{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=lw7KxwEACAAJ|title=Etymological Dictionary of Greek|last=Beekes|first=Robert S. P.|editor-last=Beek|editor-first=Lucien van|year=2009|publisher=Brill|isbn=978-90-04-32186-1|language=en|author-link=Robert S. P. Beekes}} <!-- E --> *{{cite book|last=Elsie|first=Robert|author-link=Robert Elsie|title=A Dictionary of Albanian Religion, Mythology and Folk Culture|place=London|publisher=Hurst & Company|url=https://books.google.com/books?id=N_IXHrXIsYkC|isbn=1-85065-570-7|year=2001|language=en}} <!-- G --> *{{cite book|last=Gawrych|first=George|title=The Crescent and the Eagle: Ottoman rule, Islam and the Albanians, 1874–1913|year=2006|location=London|publisher=IB Tauris|url=https://books.google.com/books?id=wPOtzk-unJgC|isbn=9781845112875|pages=36|language=en}} <!-- L --> *{{cite book|last=Lambertz|first=Maximilian|title=Albanische Märchen (und andere Texte zur albanischen Volkskunde)|place=Wien|publisher=A. Hölder|year=1922|url=https://books.google.com/books?id=0lxtzwEACAAJ|language=de}} <!-- P --> *{{cite book|last=Poghirc|first=Cicerone|title=The Encyclopedia of Religion|volume=1|chapter=Albanian Religion|editor=Mircea Eliade|place=New York|publisher=MacMillan Publishing Co|year=1987|pages=178–180|language=en}} [[Kategoria:Paganizmi shqiptar]] [[Kategoria:Mitologjia shqiptare]] [[Kategoria:Zotërat e erës]] [[Kategoria:Zotërat e detit dhe të lumenjve]] 2kg94i2cw01lw27zkb450rbdwuxp62j 3 405397 3026284 2026-08-17T11:44:29Z Komuniteti 117282 Mirëpritje 3026284 wikitext text/x-wiki {{Stampa:Tung|realName=|name=Jtjdtg}} -- [[Përdoruesi:Komuniteti|Komuniteti]] ([[Përdoruesi diskutim:Komuniteti|diskutimet]]) 17 gusht 2026 13:44 (CEST) 3hwbme7axjwebfw35f70g7xyxw4g4cv 3 405398 3026285 2026-08-17T11:45:07Z Jtjdtg 191723 /* Battle of Kosovo */ pjesë e re 3026285 wikitext text/x-wiki == Battle of Kosovo == Pershendetje, Te lutem rikthe materialin e [https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Battle_of_Kosovo&oldid=1366004660 fshire] tek https://en.wikipedia.org/wiki/Battle_of_Kosovo nga perdoruesi Griboski. Ne [https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Talk:Battle_of_Kosovo&oldid=1314716313#Request_for_comment RfC] me te fundit u vendos qe te mbahej info por ai e fshiu me pretendimin e nje RfC me te vjeter. [[Përdoruesi:Jtjdtg|Jtjdtg]] ([[Përdoruesi diskutim:Jtjdtg|diskutimet]]) 17 gusht 2026 13:45 (CEST) 6n4d1aqk6djqdjp6blnyb92zler0vo0 3026286 3026285 2026-08-17T11:53:32Z ~2026-44975-30 191724 /* Battle of Kosovo */ Përgjigje 3026286 wikitext text/x-wiki == Battle of Kosovo == Pershendetje, Te lutem rikthe materialin e [https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Battle_of_Kosovo&oldid=1366004660 fshire] tek https://en.wikipedia.org/wiki/Battle_of_Kosovo nga perdoruesi Griboski. Ne [https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Talk:Battle_of_Kosovo&oldid=1314716313#Request_for_comment RfC] me te fundit u vendos qe te mbahej info por ai e fshiu me pretendimin e nje RfC me te vjeter. [[Përdoruesi:Jtjdtg|Jtjdtg]] ([[Përdoruesi diskutim:Jtjdtg|diskutimet]]) 17 gusht 2026 13:45 (CEST) :injoroje, gabimi im [[Speciale:Kontributet/&#126;2026-44975-30|&#126;2026-44975-30]] ([[Përdoruesi diskutim:&#126;2026-44975-30|talk]]) 17 gusht 2026 13:53 (CEST) a52y80jodt94f95xmfqg1ssoko8t2v8