Wikipedia stqwiki https://stq.wikipedia.org/wiki/Haudsiede MediaWiki 1.46.0-wmf.26 first-letter Media Spezial Diskussion Benutser Benutser Diskussion Wikipedia Wikipedia Diskussion Bielde Bielde Diskussion MediaWiki MediaWiki Diskussion Foarloage Foarloage Diskussion Hälpe Hälpe Diskussion Kategorie Kategorie Diskussion TimedText TimedText talk Modul Modul Diskussion Veranstaltung Veranstaltung Diskussion 0 345 124595 119279 2026-05-04T01:01:49Z InternetArchiveBot 11577 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 124595 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks stêd | namme = Ljouwert | ôfbylding = 20100707 Willemskade Zuiderstadsgracht Leeuwarden NL.jpg | ôfbyldingsbreedte = 260px | ôfbyldingstekst = | ynwennertal = 94.878 <small>(2010)</small> | oerflak = 84,11 km² | befolkingstichtens = | stêdekloft = | hichte = 0,2 - 3 m. buppe N.N.<ref>[http://www.knmi.nl/klimatologie/metadata/leeuwarden.html Webside KNMI oer it waarstasjon Ljouwert]</ref><ref>[http://www.allesopeenrij.nl/index.html?page=http://www.allesopeenrij.nl/lijsten/verkeer_en_ruimte/nap_gemeenten.html Gemiddelde hoogte in N.A.P. van de belangrijkste gemeenten] fan allesopeenrij.nl</ref> | lân = [[Niederlounde]] | bestjoerlike ienheid 1 = Provinz | namme bestjoerlike ienheid 1= [[Fryslân]] | bestjoerlike ienheid 2 = Meente | namme bestjoerlike ienheid 2= [[Ljouwert (Meente)|Ljouwert]] | boargemaster = Fred Crone | stêdsyndieling = | stifting = Fusionsferdraach 1435 | postkoade = 8900 - 8939 | tiidsône = | simmertiid = | koördinaten = {{Koördinaten yn tekst|53_12_0_N_5_47_0_E_type:city(746000)_region:AU-VIC|<small>53° 12′ NB, 5° 47′ AL</small>}} | webside = [http://www.leeuwarden.nl Websiede Ljouwert] }} '''Ljouwert''' (nl. ''Leeuwarden'') is ju Haudstääd fon ju Provinz [[Fryslân]] in do [[Niederlounde]] un ju Haudstääd fon ju [[Ljouwert (Meente)|Meente Ljouwert]]. Ju Stääd häd 92.203 Ienwoonere (1. Januoar 2006) un uungefeer 55.000 Oarbaidsteeden. <br /><div> == Kultuur == Ljouwert is [[Europäiske Haudstääd fon Kultuur]] in 2018. In Ljouwert sunt fuul historiske Huuse un Säärke baud twiske dät [[Middeloaler]] un dät njuugentienste Jierhunnert. Wichtige Bauwierke sunt die [[Ooldehou]], ju [[Kânselarij]], ju Groote of Jakobinersäärke un ju Bonifatiussäärke. Die Prinsetuun is n Park an ju Noudsiede fon dät Zentrum fon Ljouwert. Ju Stääd Ljouwert häd fuul Kulturinstitute, mäd een fon do grootste Teatere fon do Niederlounde, die Harmonie, dät Fries Museum, dät Naturmuseum Fryslân, dät [[Histoarysk Sintrum Ljouwert]], dät [[Frysk Film Argyf]] un dät [[Pier Pander Museum]]. Dät [[Noardlik Filmfestival]] un uur Institute sunt uk wichtich foar Moanskene fon buute ju Stääd. [[Bielde:Sint Bonifatiuskerk Leeuwarden 09.JPG|thumb|180px|Ju St. Bonifatius-Säärke]] === Fräiske Institute === In ju Stääd rakt dät oaber uk Institute foar Fräiske Sproake; * [[Afûk]] * [[Fryske Akademy]] * [[Tresoar]]. === Diskotäiken === * Club Noa * Fire Palace * Rumours === Hotels === * Bastion Hotel Ljouwert * Eden Oranje Hotel * Hotel Bed & Breakfast Bordine Studiorent * Hotel Café 't Anker * Hotel Eurohotel * Hotel Stadhouderlijk Hof * Hotel Wyswert === Konsärt un Tjoater === * [[WTC Expo Ljouwert]] * De Harmonie, Tjoater fon Ljouwert * Poppodium Romein * Podium 058 * Café Scooters [[Bielde:MercuriusFont.JPG|thumb|200px|Mercuriusfontein]] * Grandcafé Rembrandt * Musikkneipe De Gloppe * Alternativ Rockkneipe Mukkes === Film === * Zentrum foar Film n Fryslân * Filmhuis * Tivoli kino * Cinema kino === Sproake === In Ljouwert wäd nit fuul Fräisk boald. Do der dät baale, kuume maasttieds fon dät uumetoulääsende Lound. Die oaine Dialekt fon Ljouwert is dät [[Stäädfräisk]], wät neen Fräisk man n niederloundiske Dialekt is. Immer moor Ljuude baale bloot (Hooch-)Niederloundisk. == Alwen Stääde == Ljouwert is aan fon do alwen Stääde fon Fryslân, wier de jierelke [[Alvestêdetocht]] foarbie lapt. Do alwen Stääde sünt: Ljouwert, [[Snits]], [[Drylts]], [[Sleat]], [[Starum]], [[Hylpen]], [[Warkum]], [[Boalsert]], [[Harns]], [[Frjentsjer]] un [[Dokkum]]. == Ferbiendengen == === Autoboan === Do Haudsträiten fon Ljouwert ätter uur wichtige Stääde sunt: * A31 Ljouwert - [[Harns]] - [[Ousluutdiek]] - [[Amsterdam]] * A32 Ljouwert - [[It Hearrenfean]] - [[Zwolle]] * N31 Ljouwert - [[Drachten]] - [[Emmen]] * N355 Ljouwert - [[Groningen]] === Boan === [[Bielde:Leeuwarden station.jpg|thumb|200px|Ljouwert Haudboanhoaf]] Ljouwert is die säntrale Punkt fon dän Boan in Fryslân. An ju Suudsiede fon dät oolde Zentrum fon Ljouwert is die Haudboanhoaf wier do Toage ouraisje. Foulgjende Boane beginne bie dän Haudboanhoaf fon Ljouwert: * ju [[Boan fon Harns ätter Ljouwert]] * ju [[Boan fon Ljouwert ätter Starum]] * ju [[Boan fon Ljouwert ätter Groningen]] [[Achter de Hoven]] is uk n Boanhoaf in Ljouwert, un lait an dän Boan Ljouwert - Groningen. * ju [[Boan fon Zwolle ätter Ljouwert]] == Ferbiendenge ätter buuten == * [https://web.archive.org/web/20210819042414/https://historischcentrumleeuwarden.nl/ Uur ju Geschichte fon Ljouwert] ''Wäästfräisk, Ängelsk un Niederlounsk'' {{Bauwierk}} {{Wälle|Angoawe= <references/> }} [[Kategorie:Fryslân]] rl52apbevtuxza1vm3ohgkso372e0mx 0 3726 124596 115474 2026-05-04T01:10:00Z -wuppertaler 4962 photo added 124596 wikitext text/x-wiki [[Bielde:Wappen-Stadt-Wittlich.svg|right|200px|Woapen]] [[File:Wittlich BW 2018-07-29 14-31-40.jpg|thumb]] '''Wittlich''' is juu Hööftstääd fon dän [[Loundkring Bernkastel-Wittlich]] in [[Rhienlound-Palts]]. Dät häd ne Flakte fon 49,64 km² un hiede in't Jier [[2008]] 17.763 Ienwoonere. Juu Stääd lait in't Doal fonne [[Lieser]], ne Äi juu in juu [[Mosel]] fljut. == Stääddeele == Uurspröängelk waas deer bloot juu Käädenstääd Wittlich. In [[1969]] wuuden deer doo foulgjende Noabermeenten ienmeented: * [[Bombogen]] * [[Dorf (Wittlich)|Dorf]] * [[Lüxem]] * [[Neuerburg]] * [[Wengerohr]] {{Commonscat}} [[Kategorie:Rhienlound-Palts]] [[Kategorie:Stääd]] nzpzfh7kdtxolqc1upgzohvp9a9euxs 0 12166 124576 2026-05-03T14:43:03Z Kening Aldgilles 23 Ju Siede wuud näi anlaid: „[[Bielde:Afûk Ljouwert 2023.jpg|thumb|Dät Bauwierk fon ju Afûk in Ljouwert]] Ju '''Afûk''' (fulstoundige Nome ap [[Wäästfräisk]]: ''Algemiene Fryske Underrjocht Kommisje'') is ne Organisation in [[Ljouwert]] ([[Wääst-Fräislound]]), ju sik foar dät Leeren un Bruuken fon ju [[wäästfräiske Sproake]] iensät. Ju wuude in dät Jier 1928 gruunded un häd däälich hiere Sit in dät Säntrum fon Ljouwert. == Geskichte == Ju Afûk wuude 1928 gruunded…“ 124576 wikitext text/x-wiki [[Bielde:Afûk Ljouwert 2023.jpg|thumb|Dät Bauwierk fon ju Afûk in Ljouwert]] Ju '''Afûk''' (fulstoundige Nome ap [[Wäästfräisk]]: ''Algemiene Fryske Underrjocht Kommisje'') is ne Organisation in [[Ljouwert]] ([[Wääst-Fräislound]]), ju sik foar dät Leeren un Bruuken fon ju [[wäästfräiske Sproake]] iensät. Ju wuude in dät Jier 1928 gruunded un häd däälich hiere Sit in dät Säntrum fon Ljouwert. == Geskichte == Ju Afûk wuude 1928 gruunded mäd dät Tsiel, die Wäästfräisk-Unnergjucht tou föärderjen. In do eerste Jiere geen dät foarallen uum dät Uutbildjen fon Koastere, do dät Fräiske an do Skoulen unnergjuchte kuuden. Leeter häd sik dät Oarbaidsfäild stäärk ferbradded, uum dät Fräiske in dät heele eepentelke Lieuwend ientoubrangen. == Aktivitäte == Däälich is ju Afûk in ferskeedene Beräike aktiv: * '''Sproakkuurse:''' Ju Afûk is bekoand foar hiere Kurse in ju fräiske Sproake foar ferskeedene Tsielgruppen. * '''Ferlaach:''' Ju is een fon do grootste Uutjouweräien foar fräiske Bouke, Tiedskrifte un Unnergjuchtsmaterioal foar Bäidene un groote Ljuude. * '''Boukwinkel:''' In Ljouwert dript ju Afûk n oainen Bouklooden, wier me fräiske Literatuur, Musik, un uur fräiske Produkte koopje kon. * '''Kampagnen un Sproakföärderenge:''' Ju Organisation moaket Kampagnen, uum dät Gebruuk fon dät Fräiske in dän Aldai, in de Wirtskup un in do Medien tou stimulierjen. Ne gjucht bekoande Kampagne is toun Biespil ''"Praat mar Frysk"'' (Baal man Fräisk). == Betjuudenge == Foar dät Uurlieuwen un ju Äntwikkelenge fon dät Wäästfräiske spielt ju Afûk ne zentroale Rulle. Truch hiere breede Angebood un professionelle Oarbaid moaket ju dät muugelk, dät ju Sproake lieuwendich blift un uk fon näie Generatione leerd wäd. Uk foar ju Ferbiendenge tou uur fräiske Minnerhaide (so as do [[Seelterfräisen]] of do Noudfräisen) is dät n wichtich Biespil foar Ärfoulch in ju Sproakföärderenge. == Sjuch uk == * [[Wäästfräiske Sproake]] == Ferbiendengen ätter buuten == * [https://afuk.frl/ Websteede fon ju Afûk] (ap Fräisk un Niederloundsk) [[Kategorie:Fräislound]] [[Kategorie:Ljouwert]] 8hj2gwnglpvyrxp25oljyhmmy75qqp1 0 12167 124577 2026-05-03T14:47:28Z Kening Aldgilles 23 Ju Siede wuud näi anlaid: „'''Dornum''' is ne Meente in dän [[Loundkring Auerk]] in [[Aastfräislound]], in dät noudwäästelke [[Läichsaksen]] ([[Düütsklound]]). Ju Meente lait diräkt an ju noudelke Kuste fon ju [[Noudsee]]. == Geografie == Dornum läit in ju historiske Loundskup [[Harlingerlound]], wäästelk fon [[Esens]] un aastelk fon [[Norden]]. Tou ju Meente heere ferskeedene Täärpe, as toun Biespil Dornumersiel, Neßmersiel un Westerbur. == Ferbiendengen ätter buute…“ 124577 wikitext text/x-wiki '''Dornum''' is ne Meente in dän [[Loundkring Auerk]] in [[Aastfräislound]], in dät noudwäästelke [[Läichsaksen]] ([[Düütsklound]]). Ju Meente lait diräkt an ju noudelke Kuste fon ju [[Noudsee]]. == Geografie == Dornum läit in ju historiske Loundskup [[Harlingerlound]], wäästelk fon [[Esens]] un aastelk fon [[Norden]]. Tou ju Meente heere ferskeedene Täärpe, as toun Biespil Dornumersiel, Neßmersiel un Westerbur. == Ferbiendengen ätter buuten == * [https://www.gemeinde-dornum.de/ Websteede fon ju Meente] [[Kategorie:Loundkring Auerk]] [[Kategorie:Aastfräislound]] jorck4t4eisbmwo8jo3l1gqrupdo3fw 0 12168 124578 2026-05-03T14:48:31Z Kening Aldgilles 23 Fäärelaited ätter [[Loundkring Aurk]] 124578 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Loundkring Aurk]] 75k81lkcmffcpt9apj0aayp5g87sxyp 0 12169 124579 2026-05-03T14:49:36Z Kening Aldgilles 23 Ju Siede wuud näi anlaid: „'''Großefehn''' is ne Meente in dän [[Loundkring Auerk]] in [[Aastfräislound]], in dät noudwäästelke [[Läichsaksen]]. Ju Meente is gjucht bekoand foar hiere historiske Foan-Loundskup, do oolde Kanoale un do Wiendmäälne. == Geografie == Ju Meente läit in dät Suude fon dän Loundkring Auerk. Deer tou heere Täärpe as Ostgroßefehn, Mittegroßefehn, Westgroßefehn un Timmel. == Ferbiendengen ätter buuten == * [https://www.grossefehn.de/ Websteed…“ 124579 wikitext text/x-wiki '''Großefehn''' is ne Meente in dän [[Loundkring Auerk]] in [[Aastfräislound]], in dät noudwäästelke [[Läichsaksen]]. Ju Meente is gjucht bekoand foar hiere historiske Foan-Loundskup, do oolde Kanoale un do Wiendmäälne. == Geografie == Ju Meente läit in dät Suude fon dän Loundkring Auerk. Deer tou heere Täärpe as Ostgroßefehn, Mittegroßefehn, Westgroßefehn un Timmel. == Ferbiendengen ätter buuten == * [https://www.grossefehn.de/ Websteede fon ju Meente] [[Kategorie:Loundkring Aurk]] [[Kategorie:Aastfräislound]] p5hmbax3r6paizepz6rbj78pb0p634n 0 12170 124580 2026-05-03T14:51:22Z Kening Aldgilles 23 Ju Siede wuud näi anlaid: „'''Großheide''' is ne Meente in dän [[Loundkring Auerk]] in [[Aastfräislound]], in dät noudwäästelke [[Läichsaksen]]. == Geografie == Ju Meente läit in dät Binnelound fon't aastfräiske Hoolfailound, naibie ju Stääd Norden. Großheide bestoant uut ferskeedene Täärpe, wiertou uk Arle un Berumerfehn heere. == Ferbiendengen ätter buuten == * [https://www.grossheide.de/ Websteede fon ju Meente] [[Kategorie:Loundkring Aurk]] Kategorie:Aastfrä…“ 124580 wikitext text/x-wiki '''Großheide''' is ne Meente in dän [[Loundkring Auerk]] in [[Aastfräislound]], in dät noudwäästelke [[Läichsaksen]]. == Geografie == Ju Meente läit in dät Binnelound fon't aastfräiske Hoolfailound, naibie ju Stääd Norden. Großheide bestoant uut ferskeedene Täärpe, wiertou uk Arle un Berumerfehn heere. == Ferbiendengen ätter buuten == * [https://www.grossheide.de/ Websteede fon ju Meente] [[Kategorie:Loundkring Aurk]] [[Kategorie:Aastfräislound]] 5f4i3b1s8d0cw9ohi37ie8u0sg4zbl4 0 12171 124581 2026-05-03T14:55:50Z Kening Aldgilles 23 Ju Siede wuud näi anlaid: „'''Hinte''' is ne Meente in dän [[Loundkring Auerk]] in [[Aastfräislound]], in dät noudwäästelke [[Läichsaksen]]. == Geografie == Ju Meente läit fluks noudelk fon ju Stääd [[Oamde]] (Emden) un wäästelk fon dät Suudbrookmerlound. In Hinte rakt et een poor oolde Säärken, ju Buurich Hinte un ne groote Wiendmäälne. == Ferbiendengen ätter buuten == * [https://www.hinte.de/ Websiede fon ju Meente] [[Kategorie:Loundkring Aurk]] Kategorie:Aast…“ 124581 wikitext text/x-wiki '''Hinte''' is ne Meente in dän [[Loundkring Auerk]] in [[Aastfräislound]], in dät noudwäästelke [[Läichsaksen]]. == Geografie == Ju Meente läit fluks noudelk fon ju Stääd [[Oamde]] (Emden) un wäästelk fon dät Suudbrookmerlound. In Hinte rakt et een poor oolde Säärken, ju Buurich Hinte un ne groote Wiendmäälne. == Ferbiendengen ätter buuten == * [https://www.hinte.de/ Websiede fon ju Meente] [[Kategorie:Loundkring Aurk]] [[Kategorie:Aastfräislound]] duamtqgknr3y3p25wr9lwqjtchf5cza 0 12172 124582 2026-05-03T14:56:58Z Kening Aldgilles 23 Ju Siede wuud näi anlaid: „'''Ihlow''' is ne Meente in dän [[Loundkring Auerk]] in [[Aastfräislound]], in dät noudwäästelke [[Läichsaksen]]. == Geografie == Ju Meente läit suudelk fon ju Stääd [[Auerk]]. Bekoand is ju Meente foarallen truch dät natüürelke "Ihlower Feen" (Ihlowerfehn) un ju "Klaastersteede Ihlow", do Rääste fon n groot oold Klaaster in dän Woold. == Ferbiendengen ätter buuten == * [https://www.ihlow.de/ Websiede fon ju Meente] Kategorie:Loundkring…“ 124582 wikitext text/x-wiki '''Ihlow''' is ne Meente in dän [[Loundkring Auerk]] in [[Aastfräislound]], in dät noudwäästelke [[Läichsaksen]]. == Geografie == Ju Meente läit suudelk fon ju Stääd [[Auerk]]. Bekoand is ju Meente foarallen truch dät natüürelke "Ihlower Feen" (Ihlowerfehn) un ju "Klaastersteede Ihlow", do Rääste fon n groot oold Klaaster in dän Woold. == Ferbiendengen ätter buuten == * [https://www.ihlow.de/ Websiede fon ju Meente] [[Kategorie:Loundkring Aurk]] [[Kategorie:Aastfräislound]]   ngksyao22nyopd7sq2v8iui8fmq428x 0 12173 124583 2026-05-03T14:58:48Z Kening Aldgilles 23 Ju Siede wuud näi anlaid: „Ju '''Krummhörn''' is ne Meente in dän [[Loundkring Auerk]] in [[Aastfräislound]], in dät noudwäästelke [[Läichsaksen]]. == Geografie == Ju Krummhörn läit diräkt an ju [[Oamse]]-Muundenge un ju [[Noudsee]], noudwäästelk fon [[Oamde]]. Ju Meente bestoant uut njuugentien Täärpe (do sonaamde Wurtentäärpe). Gjucht bekoand foar dän Tourismus is dät Fisker-Täärp Greetsiel un do Fjuurtoudene fon Campen un Pilsum (uk Otto-Waalkes-Touden namd).…“ 124583 wikitext text/x-wiki Ju '''Krummhörn''' is ne Meente in dän [[Loundkring Auerk]] in [[Aastfräislound]], in dät noudwäästelke [[Läichsaksen]]. == Geografie == Ju Krummhörn läit diräkt an ju [[Oamse]]-Muundenge un ju [[Noudsee]], noudwäästelk fon [[Oamde]]. Ju Meente bestoant uut njuugentien Täärpe (do sonaamde Wurtentäärpe). Gjucht bekoand foar dän Tourismus is dät Fisker-Täärp Greetsiel un do Fjuurtoudene fon Campen un Pilsum (uk Otto-Waalkes-Touden namd). == Ferbiendengen ätter buuten == * [https://www.krummhoern.de/ Websiede fon ju Meente] [[Kategorie:Loundkring Aurk]] [[Kategorie:Aastfräislound]] g3sfd0rsund5coas76aqce70cugkvpe 0 12174 124584 2026-05-03T15:00:49Z Kening Aldgilles 23 Ju Siede wuud näi anlaid: „'''Südbrookmerlound''' (Suudbrookmerlound) is ne Meente in dän [[Loundkring Auerk]] in [[Aastfräislound]], in dät noudwäästelke [[Läichsaksen]]. == Geografie == Ju Meente läit in ju Midde twiske do Stääde [[Auerk]] un [[Oamde]]. Dät Binnemeer "Großes Meer" (Groot Meer) is dät grootste Meer fon Aastfräislound is läip bekoand unner Woatersporttouriste. == Ferbiendengen ätter buuten == * [https://www.suedbrookmerland.de/ Websiede fon ju Meent…“ 124584 wikitext text/x-wiki '''Südbrookmerlound''' (Suudbrookmerlound) is ne Meente in dän [[Loundkring Auerk]] in [[Aastfräislound]], in dät noudwäästelke [[Läichsaksen]]. == Geografie == Ju Meente läit in ju Midde twiske do Stääde [[Auerk]] un [[Oamde]]. Dät Binnemeer "Großes Meer" (Groot Meer) is dät grootste Meer fon Aastfräislound is läip bekoand unner Woatersporttouriste. == Ferbiendengen ätter buuten == * [https://www.suedbrookmerland.de/ Websiede fon ju Meente] [[Kategorie:Loundkring Aurk]] [[Kategorie:Aastfräislound]]   0jkwcbcc2y2537rzngqmbo8cbauog69 0 12175 124585 2026-05-03T15:02:27Z Kening Aldgilles 23 Ju Siede wuud näi anlaid: „'''Wiesmoor''' is ne Stääd un Meente in dän [[Loundkring Auerk]] in [[Aastfräislound]], in dät noudwäästelke [[Läichsaksen]]. == Geografie == Wiesmoor läit in dät uterste Aaste fon dän [[Loundkring Aurk]]. Ju is in gans Aastfräislound bekoand as de "Bloumenstääd", deer dät hier fuul Gewäkshuuse un Boomskoulen rakt. Alle Jiere wäd hier dät "Blütenfest" fierd. == Ferbiendengen ätter buuten == * [https://www.wiesmoor.de/ Websiede fon ju S…“ 124585 wikitext text/x-wiki '''Wiesmoor''' is ne Stääd un Meente in dän [[Loundkring Auerk]] in [[Aastfräislound]], in dät noudwäästelke [[Läichsaksen]]. == Geografie == Wiesmoor läit in dät uterste Aaste fon dän [[Loundkring Aurk]]. Ju is in gans Aastfräislound bekoand as de "Bloumenstääd", deer dät hier fuul Gewäkshuuse un Boomskoulen rakt. Alle Jiere wäd hier dät "Blütenfest" fierd. == Ferbiendengen ätter buuten == * [https://www.wiesmoor.de/ Websiede fon ju Stääd] [[Kategorie:Loundkring Aurk]] [[Kategorie:Aastfräislound]] cxu40k62iv20mfv95j2m8grhhfz1k46 0 12176 124586 2026-05-03T15:03:29Z Kening Aldgilles 23 Ju Siede wuud näi anlaid: „Ju '''Samtmeente Brookmerlound''' is ne Samtmeente in dän [[Loundkring Auerk]] in [[Aastfräislound]], in dät noudwäästelke [[Läichsaksen]]. == Meenten == Tou ju Samtmeente heere do säks Meenten: * [[Marienhafe]] (Sit fon ju Ferwaltenge) * [[Leezdorf]] * [[Osteel]] * [[Rechtsupweg]] * [[Upgant-Schott]] * [[Wirdum]] Ju Meente is historisk fääst ferbuunden mäd de Geskichte fon do aastfräiske Haudlinge un dän Seeroower [[Klaus Störtebeker]]. ==…“ 124586 wikitext text/x-wiki Ju '''Samtmeente Brookmerlound''' is ne Samtmeente in dän [[Loundkring Auerk]] in [[Aastfräislound]], in dät noudwäästelke [[Läichsaksen]]. == Meenten == Tou ju Samtmeente heere do säks Meenten: * [[Marienhafe]] (Sit fon ju Ferwaltenge) * [[Leezdorf]] * [[Osteel]] * [[Rechtsupweg]] * [[Upgant-Schott]] * [[Wirdum]] Ju Meente is historisk fääst ferbuunden mäd de Geskichte fon do aastfräiske Haudlinge un dän Seeroower [[Klaus Störtebeker]]. == Ferbiendengen ätter buuten == * [https://www.marienhafe.de/ Websiede fon ju Samtmeente] [[Kategorie:Loundkring Aurk]] [[Kategorie:Aastfräislound]]   p5wzvor9gikew7jnwd83sphsj6spopb 0 12177 124587 2026-05-03T15:04:13Z Kening Aldgilles 23 Ju Siede wuud näi anlaid: „Ju '''Samtmeente Hage''' is ne Samtmeente in dän [[Loundkring Auerk]] in [[Aastfräislound]], in dät noudwäästelke [[Läichsaksen]]. == Meenten == Tou ju Samtmeente heere fieuw Meenten: * [[Hage]] (Sit fon ju Ferwaltenge) * [[Berumbur]] * [[Hagermarsch]] * [[Halbemond]] * [[Lütetsburg]] (bekoand truch dät Slot Lütetsburg mäd sin groote Park) == Ferbiendengen ätter buuten == * [https://www.sg-hage.de/ Websiede fon ju Samtmeente] Kategorie:Lound…“ 124587 wikitext text/x-wiki Ju '''Samtmeente Hage''' is ne Samtmeente in dän [[Loundkring Auerk]] in [[Aastfräislound]], in dät noudwäästelke [[Läichsaksen]]. == Meenten == Tou ju Samtmeente heere fieuw Meenten: * [[Hage]] (Sit fon ju Ferwaltenge) * [[Berumbur]] * [[Hagermarsch]] * [[Halbemond]] * [[Lütetsburg]] (bekoand truch dät Slot Lütetsburg mäd sin groote Park) == Ferbiendengen ätter buuten == * [https://www.sg-hage.de/ Websiede fon ju Samtmeente] [[Kategorie:Loundkring Aurk]] [[Kategorie:Samtmeente in Läichsaksen]] [[Kategorie:Aastfräislound]] fajqqtws3z8g7wu09hi3mr4icjxpa08 124588 124587 2026-05-03T15:04:19Z Kening Aldgilles 23 124588 wikitext text/x-wiki Ju '''Samtmeente Hage''' is ne Samtmeente in dän [[Loundkring Auerk]] in [[Aastfräislound]], in dät noudwäästelke [[Läichsaksen]]. == Meenten == Tou ju Samtmeente heere fieuw Meenten: * [[Hage]] (Sit fon ju Ferwaltenge) * [[Berumbur]] * [[Hagermarsch]] * [[Halbemond]] * [[Lütetsburg]] (bekoand truch dät Slot Lütetsburg mäd sin groote Park) == Ferbiendengen ätter buuten == * [https://www.sg-hage.de/ Websiede fon ju Samtmeente] [[Kategorie:Loundkring Aurk]] [[Kategorie:Aastfräislound]] 26vt9daj9iu6t204nyr3d0o30vhkr78 0 12178 124589 2026-05-03T15:05:33Z Kening Aldgilles 23 Ju Siede wuud näi anlaid: „'''Friedeburg''' is ne Meente in dän [[Loundkring Wittmund]] in [[Aastfräislound]], in dät noudwäästelke [[Läichsaksen]]. == Geografie == Ju Meente läit in dät suudelke Deel fon dän Loundkring Wittmund an ju Gränse tou dän [[Loundkring Auerk]] un ju [[Kringfoarste Stääd Wülmshoawen|Stääd Wülmshoawen]]. == Ferbiendengen ätter buuten == * [https://www.friedeburg.de/ Websiede fon ju Meente] [[Kategorie:Loundkring Wittmund]] Kategorie:A…“ 124589 wikitext text/x-wiki '''Friedeburg''' is ne Meente in dän [[Loundkring Wittmund]] in [[Aastfräislound]], in dät noudwäästelke [[Läichsaksen]]. == Geografie == Ju Meente läit in dät suudelke Deel fon dän Loundkring Wittmund an ju Gränse tou dän [[Loundkring Auerk]] un ju [[Kringfoarste Stääd Wülmshoawen|Stääd Wülmshoawen]]. == Ferbiendengen ätter buuten == * [https://www.friedeburg.de/ Websiede fon ju Meente] [[Kategorie:Loundkring Wittmund]] [[Kategorie:Aastfräislound]] sd84s0fbgz9rrddtike20m9o70z9snt 0 12179 124590 2026-05-03T15:05:57Z Kening Aldgilles 23 Ju Siede wuud näi anlaid: „Ju '''Samtmeente Esens''' is ne Samtmeente in dän [[Loundkring Wittmund]] in [[Aastfräislound]], in dät noudwäästelke [[Läichsaksen]]. == Meenten == Di Sit fon ju Ferwaltenge is in ju Stääd [[Esens]]. Tou ju Samtmeente heere do Meenten: * [[Dunum]] * [[Esens]] (Stääd) * [[Holtgast]] * [[Moorweg]] * [[Neuharlingersiel]] (Bekoand an de Kuste) * [[Stedesdorf]] * [[Werdum]] == Ferbiendengen ätter buuten == * [https://www.samtgemeinde-esens.de/ Webs…“ 124590 wikitext text/x-wiki Ju '''Samtmeente Esens''' is ne Samtmeente in dän [[Loundkring Wittmund]] in [[Aastfräislound]], in dät noudwäästelke [[Läichsaksen]]. == Meenten == Di Sit fon ju Ferwaltenge is in ju Stääd [[Esens]]. Tou ju Samtmeente heere do Meenten: * [[Dunum]] * [[Esens]] (Stääd) * [[Holtgast]] * [[Moorweg]] * [[Neuharlingersiel]] (Bekoand an de Kuste) * [[Stedesdorf]] * [[Werdum]] == Ferbiendengen ätter buuten == * [https://www.samtgemeinde-esens.de/ Websiede fon ju Samtmeente] [[Kategorie:Loundkring Wittmund]] [[Kategorie:Aastfräislound]] 4yqc85mn27udayntlh49irag9yv0nlf 0 12180 124591 2026-05-03T15:06:25Z Kening Aldgilles 23 Ju Siede wuud näi anlaid: „Ju '''Samtmeente Holtriem''' is ne Samtmeente in dän [[Loundkring Wittmund]] in [[Aastfräislound]], in dät noudwäästelke [[Läichsaksen]]. == Meenten == Die Sit fon ju Ferwaltenge lait in Westerholt. Tou ju Samtmeente heere disse Meenten: * [[Blomberg (Aastfräislound)|Blomberg]] * [[Eversmeer]] * [[Nenndorf]] * [[Neuschoo]] * [[Ochtersum]] * [[Schweindorf]] * [[Utarp]] * [[Westerholt]] == Ferbiendengen ätter buuten == * [https://www.holtriem.de/ We…“ 124591 wikitext text/x-wiki Ju '''Samtmeente Holtriem''' is ne Samtmeente in dän [[Loundkring Wittmund]] in [[Aastfräislound]], in dät noudwäästelke [[Läichsaksen]]. == Meenten == Die Sit fon ju Ferwaltenge lait in Westerholt. Tou ju Samtmeente heere disse Meenten: * [[Blomberg (Aastfräislound)|Blomberg]] * [[Eversmeer]] * [[Nenndorf]] * [[Neuschoo]] * [[Ochtersum]] * [[Schweindorf]] * [[Utarp]] * [[Westerholt]] == Ferbiendengen ätter buuten == * [https://www.holtriem.de/ Websiede fon ju Samtmeente] [[Kategorie:Loundkring Wittmund]] [[Kategorie:Aastfräislound]] s9qr2n1b22hqzesveoaxbwzvqd07owk 0 12181 124592 2026-05-03T18:17:28Z Kening Aldgilles 23 Ju Siede wuud näi anlaid: „'''Paul Thomas Mann''' (* [[6. Juni]] [[1875]] in [[Lübeck]]; † [[12. August]] [[1955]] in [[Zürich]], [[Swaits]]) waas aan fon do bekoandste un bedjuudendste düütske Skrieuwere uut dät 20. Jierhunnert. In dät Jier [[1929]] is him die [[Nobelpries foar Literatuur]] touärkoand wuuden, in eerste Lienje foar sin groote äddere Roman ''[[Buddenbrooks]]''. Sien Wierke sunt ap ju ganse Waareld bekoand un wäide däälich in fuul ferskeedene Sproaken leese…“ 124592 wikitext text/x-wiki '''Paul Thomas Mann''' (* [[6. Juni]] [[1875]] in [[Lübeck]]; † [[12. August]] [[1955]] in [[Zürich]], [[Swaits]]) waas aan fon do bekoandste un bedjuudendste düütske Skrieuwere uut dät 20. Jierhunnert. In dät Jier [[1929]] is him die [[Nobelpries foar Literatuur]] touärkoand wuuden, in eerste Lienje foar sin groote äddere Roman ''[[Buddenbrooks]]''. Sien Wierke sunt ap ju ganse Waareld bekoand un wäide däälich in fuul ferskeedene Sproaken leesen. == Lieuwend == === Bäidenstied un Jöögd === Thomas Mann wuude as dät twäide Bäiden fon dän rieke Koopmon un Lübecker Senator Thomas Johann Heinrich Mann un sien Wieuwmmoanske Júlia da Silva Bruhns bädden. Sin ooldste Bruur waas [[Heinrich Mann]], die leeter sälwen uk aan gjucht bekoande Skrieuwer wuude. Thomas Mann hiede buppedäm noch two Sustere, Julia un Carla, un aan jungere Bruur mäd dän Noome Viktor. Ju Familie heerde tou do riekste un ienfloudriekste Familien in ju Hansestääd [[Lübeck]]. Thomas geen in Lübeck ätter Skoule, man hie waas naan goude Skouler un hiede neen groot Interässe an'n Unnergjucht. As sin Baabe in dät Jier 1891 unferwacht stoorf, wuude die Koopmonswinkel fon ju Familie sleeten, uumdät die Babe dät so in sien Testamänt fäästlaid hiede. Ju Määme look deerap mäd do jungste Bäidene ätter [[München]] wai, wät domoals een bedjuudend Säntrum foar Kunst un Literatuur in [[Düütsklound]] waas. === Eerste Oarbaid un dät Skrieuwen === In München begon Thomas Mann foar een Tied as koopmonske Leerling tou oarbaidjen, man hie wiste gau, dät sin Wai een uur waas: hie wüül Skrieuwer wäide. Hie skreeuw in disse Tied sien eerste kuute Geskichten foar Tiedskrifte. Twiske 1896 un 1898 lieuwede hie in [[Italien]] touhoope mäd sin Bruur Heinrich. Deer fäng hie an, an sin eerste groote Roman tou skrieuwen. In dät Jier 1901 koom dät Bauk uut: ''Buddenbrooks – Verfall einer Familie''. Dit Wierk fertält ju Geskichte fon dän Unnergong fon een rieke Koopmonsfamilie in Lübeck un moakede him ap eenmoal bekoand un uk riek. === Familie === In dät Jier [[1905]] hilkede hie Katia Pringsheim, ju uut een rieke un hoochbildede joodske Familie in München koom. Jo kreegen touhoope säks Bäidene: [[Erika Mann|Erika]], [[Klaus Mann|Klaus]], [[Golo Mann|Golo]], Monika, Elisabeth un Michael. Ju Familie lieuwede in een groot Huus in München. Sien Bäidene hieden dät nit altied licht mäd so aan bekoande Baabe, man wäkke fon sien Bäidene wuuden leeter daach uk sälwen bekoande Skrieuwere (so as Klaus un Erika Mann) of Historikere (so as Golo Mann). === Weimarer Republik un Exil === In do eerste Jiere fon ju [[Weimarer Republik]] stuude Thomas Mann in ju politiske Midde, man leeter wuude hie aan fääste Ferdäägener fon ju Demokratie. As do Nationalsozialisten unner [[Adolf Hitler]] in't Jier [[1933]] an ju Macht koomen, wieren Thomas Mann un sien Wieuw Katia juust ap een Raise in ju Swaits. Jo koomen nit moor ätter Düütsklound wieruume, uumdät jo wisten, dät et Regime fon do Nazis woarskienelk gefoarelk wäide kuud foar ju Familie. Hie lieuwede toueerst in ju Swaits (in Küsnacht bi Zürich) un siedelde in 1938 ätter do [[Fereende Stoaten fon Amerikoa]] uur. Deer oarbaidede hie fääre as Professer an ju Universität in [[Princeton]] un leeter baude hie sik een Huus in Kalifornien (Pacific Palisades), wier fuul düütske Exilanten (as uk [[Bertolt Brecht]] un [[Lion Feuchtwanger]]) lieuweden. Uut Amerikoa häd hie oafte uur dän Rundfunk tou dät düütske Foulk boald. Düütsklound skuul dät Heeren kriege: In sien Radio-Seendengen mäd dän Titel ''"Deutsche Hörer!"'' boalde hie sik duudelk juun do Ferbreeken fon do Nazis uut. In 1944 kreech hie ju US-amerikoanske Stoatsburgerskup. === Do lääste Jiere === Ätter dän [[Twäiden Waareldkriech]], as dät Trääde Riek faalen waas, is Thomas Mann nit foar fääst ätter Düütsklound wieruume geen. Hie besoacht Düütsklound wäil (unner uur in't Jier 1949, uum dän Goethe-Pries in Frankfurt un uk in Weimar an tou niemen), man hie fäilde sik froamd in sien oolde Heemlound. Oafte wuude hie uk fon do düütske Ljuude kritisierd, uumdät hie fon buuten so stäärk uur dät Lound uurdeeld hiede. Touleest look hie in 1952 wier ätter ju Swaits un woonde in Kilchberg bie Zürich. Deer stoorf hie ap'n 12. August 1955 an do Foulgen fon een Kroankhaid in sien Bloudfäte. == Sien Sproake un Stiel == Thomas Mann is bekoand foar sien stuure, fienoarige, ironiske un intellektuelle Sproake. Hie bruukte oafte loange un gjucht komplisierde Saatse (Hypotaxen), do fuul mäd Bietoonen sunt. Sien Wierke hääbe oafte groote un stieuwe Teemen in sik, as dän Stried twiske Kunst un Buurgerdum, dän Twieuwel twiske Dood un Lieuwend, un ju Kroankhaid as een metafoorisk Bielde foar ju Sälskup. Hie unnersoacht ju psychologiske Djoopte fon sien Figuuren oafte moal een humoristiske man skerpe Blik. == Bekoandste Wierke == Thomas Mann skreeuw fuul Romane, kuute Geskichten, Essays un Bräiwe. Do wichtichste fon sien Wierke sunt: * ''[[Buddenbrooks|Buddenbrooks. Verfall einer Familie]]'' ([[1901]]) – Sien eersten grooten Roman uur ju Geskichte fon een Lübecker Familie uut dät 19. Jierhunnert. * ''[[Tonio Kröger]]'' ([[1903]]) – Een Novelle uur dän Konflikt twiske dät buurgerlke Lieuwend un dät Lieuwend as Kunstler. * ''[[Der Tod in Venedig]]'' (''Die Dood in Venedig'', [[1912]]) – Een Novelle uur dän flietigen Skrieuwer Gustav von Aschenbach, die in Venedig stäärft, ätterdäm hie sik in aan jungen Wänt ferljoowed häd. * ''[[Der Zauberberg]]'' (''Die Toowerbierich'', [[1924]]) – Aan tjukken Roman uur dän junge Hans Castorp in aan Sanatorium in do Swaitser Alpen juust foar dän Eersten Waareldkriech. Dit is wäil sien grootste intellektuelle Wierk. * ''[[Joseph und seine Brüder]]'' (''Joseph un sien Bruure'', 1933–1943) – Aan grooten Roman in fjauwer Deele, dät dät bibliske Fertälsel fon Joseph in Egypten näi apmoaket. * ''[[Lotte in Weimar]]'' ([[1939]]) – Aan Roman uur aan Besäik fon Goethe sien Juugdljoofe (Charlotte Buff) in Weimar. * ''[[Doktor Faustus (Thomas Mann)|Doktor Faustus]]'' ([[1947]]) – Aan düüsteren Roman uur dän Komponist Adrian Leverkühn, die sien Seele an dän Düüwel ferkoopet. Dit jält as een Metafer foar dän Untergong fon Düütsklound under dän Nationalsozialismus. * ''[[Bekenntnisse des Hochstaplers Felix Krull]]'' ([[1954]]) – Aan humoristisken un ironisken Skälm-Roman (uunfuleendet). == Betjuudenge un Äärfgoud == Thomas Mann wäd oafte as die wichtichste düütske Skrieuwer fon sien Tied säin, fielicht sogoar dän grootste siet [[Johann Wolfgang von Goethe]]. Sien Wierk dokumentiert dän fääste Uurgaang fon dät buurgerlke 19. Jierhunnert tou do Katastrophen un dät Exil in dät 20. Jierhunnert. Sien Liewendsgeskichte un ju fon sien ganse Familie stoant as een Speegel foar dät gjucht uunrauelke düütske Lot in ju moderne Tied. Sien Bouke wäide fääre oafte uursät, ferfilmet un ap do Skuulen studierd. == Wällen un Literatuur == * ''Tagebücher 1918–1955''. Rutroat fon Peter de Mendelssohn u. a., S. Fischer, Frankfurt am Main. * Hermann Kurzke: ''Thomas Mann. Das Leben als Kunstwerk.'' C. H. Beck, München 1999. * Klaus Harpprecht: ''Thomas Mann. Eine Biographie.'' Rowohlt, Reinbek 1995. [[Kategorie:Skrieuwer]] [[Kategorie:Nobelpriesdreeger foar Literatuur]] [[Kategorie:Düütsklound]] [[Kategorie:Bädden 1875]] [[Kategorie:Stuurwen 1955]] 3icmho820l3g77ixwwxcvjzgk0pzme5 124593 124592 2026-05-03T18:19:28Z Kening Aldgilles 23 124593 wikitext text/x-wiki [[Bielde:Thomas Mann 1929.jpg|thumb|Thomas Mann, 1929]] [[Bielde:Buddenbrookhaus Luebeck (Germany) by night.jpg|thumb|Huus fon sien Grootoolden in Lübeck]] '''Paul Thomas Mann''' (* [[6. Juni]] [[1875]] in [[Lübeck]]; † [[12. August]] [[1955]] in [[Zürich]], [[Swaits]]) waas aan fon do bekoandste un bedjuudendste düütske Skrieuwere uut dät 20. Jierhunnert. In dät Jier [[1929]] is him die [[Nobelpries foar Literatuur]] touärkoand wuuden, in eerste Lienje foar sin groote äddere Roman ''[[Buddenbrooks]]''. Sien Wierke sunt ap ju ganse Waareld bekoand un wäide däälich in fuul ferskeedene Sproaken leesen. == Lieuwend == === Bäidenstied un Jöögd === Thomas Mann wuude as dät twäide Bäiden fon dän rieke Koopmon un Lübecker Senator Thomas Johann Heinrich Mann un sien Wieuwmmoanske Júlia da Silva Bruhns bädden. Sin ooldste Bruur waas [[Heinrich Mann]], die leeter sälwen uk aan gjucht bekoande Skrieuwer wuude. Thomas Mann hiede buppedäm noch two Sustere, Julia un Carla, un aan jungere Bruur mäd dän Noome Viktor. Ju Familie heerde tou do riekste un ienfloudriekste Familien in ju Hansestääd [[Lübeck]]. Thomas geen in Lübeck ätter Skoule, man hie waas naan goude Skouler un hiede neen groot Interässe an'n Unnergjucht. As sin Baabe in dät Jier 1891 unferwacht stoorf, wuude die Koopmonswinkel fon ju Familie sleeten, uumdät die Babe dät so in sien Testamänt fäästlaid hiede. Ju Määme look deerap mäd do jungste Bäidene ätter [[München]] wai, wät domoals een bedjuudend Säntrum foar Kunst un Literatuur in [[Düütsklound]] waas. === Eerste Oarbaid un dät Skrieuwen === In München begon Thomas Mann foar een Tied as koopmonske Leerling tou oarbaidjen, man hie wiste gau, dät sin Wai een uur waas: hie wüül Skrieuwer wäide. Hie skreeuw in disse Tied sien eerste kuute Geskichten foar Tiedskrifte. Twiske 1896 un 1898 lieuwede hie in [[Italien]] touhoope mäd sin Bruur Heinrich. Deer fäng hie an, an sin eerste groote Roman tou skrieuwen. In dät Jier 1901 koom dät Bauk uut: ''Buddenbrooks – Verfall einer Familie''. Dit Wierk fertält ju Geskichte fon dän Unnergong fon een rieke Koopmonsfamilie in Lübeck un moakede him ap eenmoal bekoand un uk riek. === Familie === In dät Jier [[1905]] hilkede hie Katia Pringsheim, ju uut een rieke un hoochbildede joodske Familie in München koom. Jo kreegen touhoope säks Bäidene: [[Erika Mann|Erika]], [[Klaus Mann|Klaus]], [[Golo Mann|Golo]], Monika, Elisabeth un Michael. Ju Familie lieuwede in een groot Huus in München. Sien Bäidene hieden dät nit altied licht mäd so aan bekoande Baabe, man wäkke fon sien Bäidene wuuden leeter daach uk sälwen bekoande Skrieuwere (so as Klaus un Erika Mann) of Historikere (so as Golo Mann). === Weimarer Republik un Exil === In do eerste Jiere fon ju [[Weimarer Republik]] stuude Thomas Mann in ju politiske Midde, man leeter wuude hie aan fääste Ferdäägener fon ju Demokratie. As do Nationalsozialisten unner [[Adolf Hitler]] in't Jier [[1933]] an ju Macht koomen, wieren Thomas Mann un sien Wieuw Katia juust ap een Raise in ju Swaits. Jo koomen nit moor ätter Düütsklound wieruume, uumdät jo wisten, dät et Regime fon do Nazis woarskienelk gefoarelk wäide kuud foar ju Familie. Hie lieuwede toueerst in ju Swaits (in Küsnacht bi Zürich) un siedelde in 1938 ätter do [[Fereende Stoaten fon Amerikoa]] uur. Deer oarbaidede hie fääre as Professer an ju Universität in [[Princeton]] un leeter baude hie sik een Huus in Kalifornien (Pacific Palisades), wier fuul düütske Exilanten (as uk [[Bertolt Brecht]] un [[Lion Feuchtwanger]]) lieuweden. Uut Amerikoa häd hie oafte uur dän Rundfunk tou dät düütske Foulk boald. Düütsklound skuul dät Heeren kriege: In sien Radio-Seendengen mäd dän Titel ''"Deutsche Hörer!"'' boalde hie sik duudelk juun do Ferbreeken fon do Nazis uut. In 1944 kreech hie ju US-amerikoanske Stoatsburgerskup. === Do lääste Jiere === Ätter dän [[Twäiden Waareldkriech]], as dät Trääde Riek faalen waas, is Thomas Mann nit foar fääst ätter Düütsklound wieruume geen. Hie besoacht Düütsklound wäil (unner uur in't Jier 1949, uum dän Goethe-Pries in Frankfurt un uk in Weimar an tou niemen), man hie fäilde sik froamd in sien oolde Heemlound. Oafte wuude hie uk fon do düütske Ljuude kritisierd, uumdät hie fon buuten so stäärk uur dät Lound uurdeeld hiede. Touleest look hie in 1952 wier ätter ju Swaits un woonde in Kilchberg bie Zürich. Deer stoorf hie ap'n 12. August 1955 an do Foulgen fon een Kroankhaid in sien Bloudfäte. == Sien Sproake un Stiel == Thomas Mann is bekoand foar sien stuure, fienoarige, ironiske un intellektuelle Sproake. Hie bruukte oafte loange un gjucht komplisierde Saatse (Hypotaxen), do fuul mäd Bietoonen sunt. Sien Wierke hääbe oafte groote un stieuwe Teemen in sik, as dän Stried twiske Kunst un Buurgerdum, dän Twieuwel twiske Dood un Lieuwend, un ju Kroankhaid as een metafoorisk Bielde foar ju Sälskup. Hie unnersoacht ju psychologiske Djoopte fon sien Figuuren oafte moal een humoristiske man skerpe Blik. == Bekoandste Wierke == Thomas Mann skreeuw fuul Romane, kuute Geskichten, Essays un Bräiwe. Do wichtichste fon sien Wierke sunt: * ''[[Buddenbrooks|Buddenbrooks. Verfall einer Familie]]'' ([[1901]]) – Sien eersten grooten Roman uur ju Geskichte fon een Lübecker Familie uut dät 19. Jierhunnert. * ''[[Tonio Kröger]]'' ([[1903]]) – Een Novelle uur dän Konflikt twiske dät buurgerlke Lieuwend un dät Lieuwend as Kunstler. * ''[[Der Tod in Venedig]]'' (''Die Dood in Venedig'', [[1912]]) – Een Novelle uur dän flietigen Skrieuwer Gustav von Aschenbach, die in Venedig stäärft, ätterdäm hie sik in aan jungen Wänt ferljoowed häd. * ''[[Der Zauberberg]]'' (''Die Toowerbierich'', [[1924]]) – Aan tjukken Roman uur dän junge Hans Castorp in aan Sanatorium in do Swaitser Alpen juust foar dän Eersten Waareldkriech. Dit is wäil sien grootste intellektuelle Wierk. * ''[[Joseph und seine Brüder]]'' (''Joseph un sien Bruure'', 1933–1943) – Aan grooten Roman in fjauwer Deele, dät dät bibliske Fertälsel fon Joseph in Egypten näi apmoaket. * ''[[Lotte in Weimar]]'' ([[1939]]) – Aan Roman uur aan Besäik fon Goethe sien Juugdljoofe (Charlotte Buff) in Weimar. * ''[[Doktor Faustus (Thomas Mann)|Doktor Faustus]]'' ([[1947]]) – Aan düüsteren Roman uur dän Komponist Adrian Leverkühn, die sien Seele an dän Düüwel ferkoopet. Dit jält as een Metafer foar dän Untergong fon Düütsklound under dän Nationalsozialismus. * ''[[Bekenntnisse des Hochstaplers Felix Krull]]'' ([[1954]]) – Aan humoristisken un ironisken Skälm-Roman (uunfuleendet). == Betjuudenge un Äärfgoud == Thomas Mann wäd oafte as die wichtichste düütske Skrieuwer fon sien Tied säin, fielicht sogoar dän grootste siet [[Johann Wolfgang von Goethe]]. Sien Wierk dokumentiert dän fääste Uurgaang fon dät buurgerlke 19. Jierhunnert tou do Katastrophen un dät Exil in dät 20. Jierhunnert. Sien Liewendsgeskichte un ju fon sien ganse Familie stoant as een Speegel foar dät gjucht uunrauelke düütske Lot in ju moderne Tied. Sien Bouke wäide fääre oafte uursät, ferfilmet un ap do Skuulen studierd. == Wällen un Literatuur == * ''Tagebücher 1918–1955''. Rutroat fon Peter de Mendelssohn u. a., S. Fischer, Frankfurt am Main. * Hermann Kurzke: ''Thomas Mann. Das Leben als Kunstwerk.'' C. H. Beck, München 1999. * Klaus Harpprecht: ''Thomas Mann. Eine Biographie.'' Rowohlt, Reinbek 1995. [[Kategorie:Skrieuwer]] [[Kategorie:Nobelpriesdreeger foar Literatuur]] [[Kategorie:Düütsklound]] [[Kategorie:Bädden 1875]] [[Kategorie:Stuurwen 1955]] k4k66d90uahuq42b1ppuxlxxlsfipbx 124594 124593 2026-05-03T18:19:50Z Kening Aldgilles 23 /* Lieuwend */ 124594 wikitext text/x-wiki [[Bielde:Thomas Mann 1929.jpg|thumb|Thomas Mann, 1929]] [[Bielde:Buddenbrookhaus Luebeck (Germany) by night.jpg|thumb|Huus fon sien Grootoolden in Lübeck]] '''Paul Thomas Mann''' (* [[6. Juni]] [[1875]] in [[Lübeck]]; † [[12. August]] [[1955]] in [[Zürich]], [[Swaits]]) waas aan fon do bekoandste un bedjuudendste düütske Skrieuwere uut dät 20. Jierhunnert. In dät Jier [[1929]] is him die [[Nobelpries foar Literatuur]] touärkoand wuuden, in eerste Lienje foar sin groote äddere Roman ''[[Buddenbrooks]]''. Sien Wierke sunt ap ju ganse Waareld bekoand un wäide däälich in fuul ferskeedene Sproaken leesen. == Lieuwend == === Bäidenstied un Juugd === Thomas Mann wuude as dät twäide Bäiden fon dän rieke Koopmon un Lübecker Senator Thomas Johann Heinrich Mann un sien Wieuwmmoanske Júlia da Silva Bruhns bädden. Sin ooldste Bruur waas [[Heinrich Mann]], die leeter sälwen uk aan gjucht bekoande Skrieuwer wuude. Thomas Mann hiede buppedäm noch two Sustere, Julia un Carla, un aan jungere Bruur mäd dän Noome Viktor. Ju Familie heerde tou do riekste un ienfloudriekste Familien in ju Hansestääd [[Lübeck]]. Thomas geen in Lübeck ätter Skoule, man hie waas naan goude Skouler un hiede neen groot Interässe an'n Unnergjucht. As sin Baabe in dät Jier 1891 unferwacht stoorf, wuude die Koopmonswinkel fon ju Familie sleeten, uumdät die Babe dät so in sien Testamänt fäästlaid hiede. Ju Määme look deerap mäd do jungste Bäidene ätter [[München]] wai, wät domoals een bedjuudend Säntrum foar Kunst un Literatuur in [[Düütsklound]] waas. === Eerste Oarbaid un dät Skrieuwen === In München begon Thomas Mann foar een Tied as koopmonske Leerling tou oarbaidjen, man hie wiste gau, dät sin Wai een uur waas: hie wüül Skrieuwer wäide. Hie skreeuw in disse Tied sien eerste kuute Geskichten foar Tiedskrifte. Twiske 1896 un 1898 lieuwede hie in [[Italien]] touhoope mäd sin Bruur Heinrich. Deer fäng hie an, an sin eerste groote Roman tou skrieuwen. In dät Jier 1901 koom dät Bauk uut: ''Buddenbrooks – Verfall einer Familie''. Dit Wierk fertält ju Geskichte fon dän Unnergong fon een rieke Koopmonsfamilie in Lübeck un moakede him ap eenmoal bekoand un uk riek. === Familie === In dät Jier [[1905]] hilkede hie Katia Pringsheim, ju uut een rieke un hoochbildede joodske Familie in München koom. Jo kreegen touhoope säks Bäidene: [[Erika Mann|Erika]], [[Klaus Mann|Klaus]], [[Golo Mann|Golo]], Monika, Elisabeth un Michael. Ju Familie lieuwede in een groot Huus in München. Sien Bäidene hieden dät nit altied licht mäd so aan bekoande Baabe, man wäkke fon sien Bäidene wuuden leeter daach uk sälwen bekoande Skrieuwere (so as Klaus un Erika Mann) of Historikere (so as Golo Mann). === Weimarer Republik un Exil === In do eerste Jiere fon ju [[Weimarer Republik]] stuude Thomas Mann in ju politiske Midde, man leeter wuude hie aan fääste Ferdäägener fon ju Demokratie. As do Nationalsozialisten unner [[Adolf Hitler]] in't Jier [[1933]] an ju Macht koomen, wieren Thomas Mann un sien Wieuw Katia juust ap een Raise in ju Swaits. Jo koomen nit moor ätter Düütsklound wieruume, uumdät jo wisten, dät et Regime fon do Nazis woarskienelk gefoarelk wäide kuud foar ju Familie. Hie lieuwede toueerst in ju Swaits (in Küsnacht bi Zürich) un siedelde in 1938 ätter do [[Fereende Stoaten fon Amerikoa]] uur. Deer oarbaidede hie fääre as Professer an ju Universität in [[Princeton]] un leeter baude hie sik een Huus in Kalifornien (Pacific Palisades), wier fuul düütske Exilanten (as uk [[Bertolt Brecht]] un [[Lion Feuchtwanger]]) lieuweden. Uut Amerikoa häd hie oafte uur dän Rundfunk tou dät düütske Foulk boald. Düütsklound skuul dät Heeren kriege: In sien Radio-Seendengen mäd dän Titel ''"Deutsche Hörer!"'' boalde hie sik duudelk juun do Ferbreeken fon do Nazis uut. In 1944 kreech hie ju US-amerikoanske Stoatsburgerskup. === Do lääste Jiere === Ätter dän [[Twäiden Waareldkriech]], as dät Trääde Riek faalen waas, is Thomas Mann nit foar fääst ätter Düütsklound wieruume geen. Hie besoacht Düütsklound wäil (unner uur in't Jier 1949, uum dän Goethe-Pries in Frankfurt un uk in Weimar an tou niemen), man hie fäilde sik froamd in sien oolde Heemlound. Oafte wuude hie uk fon do düütske Ljuude kritisierd, uumdät hie fon buuten so stäärk uur dät Lound uurdeeld hiede. Touleest look hie in 1952 wier ätter ju Swaits un woonde in Kilchberg bie Zürich. Deer stoorf hie ap'n 12. August 1955 an do Foulgen fon een Kroankhaid in sien Bloudfäte. == Sien Sproake un Stiel == Thomas Mann is bekoand foar sien stuure, fienoarige, ironiske un intellektuelle Sproake. Hie bruukte oafte loange un gjucht komplisierde Saatse (Hypotaxen), do fuul mäd Bietoonen sunt. Sien Wierke hääbe oafte groote un stieuwe Teemen in sik, as dän Stried twiske Kunst un Buurgerdum, dän Twieuwel twiske Dood un Lieuwend, un ju Kroankhaid as een metafoorisk Bielde foar ju Sälskup. Hie unnersoacht ju psychologiske Djoopte fon sien Figuuren oafte moal een humoristiske man skerpe Blik. == Bekoandste Wierke == Thomas Mann skreeuw fuul Romane, kuute Geskichten, Essays un Bräiwe. Do wichtichste fon sien Wierke sunt: * ''[[Buddenbrooks|Buddenbrooks. Verfall einer Familie]]'' ([[1901]]) – Sien eersten grooten Roman uur ju Geskichte fon een Lübecker Familie uut dät 19. Jierhunnert. * ''[[Tonio Kröger]]'' ([[1903]]) – Een Novelle uur dän Konflikt twiske dät buurgerlke Lieuwend un dät Lieuwend as Kunstler. * ''[[Der Tod in Venedig]]'' (''Die Dood in Venedig'', [[1912]]) – Een Novelle uur dän flietigen Skrieuwer Gustav von Aschenbach, die in Venedig stäärft, ätterdäm hie sik in aan jungen Wänt ferljoowed häd. * ''[[Der Zauberberg]]'' (''Die Toowerbierich'', [[1924]]) – Aan tjukken Roman uur dän junge Hans Castorp in aan Sanatorium in do Swaitser Alpen juust foar dän Eersten Waareldkriech. Dit is wäil sien grootste intellektuelle Wierk. * ''[[Joseph und seine Brüder]]'' (''Joseph un sien Bruure'', 1933–1943) – Aan grooten Roman in fjauwer Deele, dät dät bibliske Fertälsel fon Joseph in Egypten näi apmoaket. * ''[[Lotte in Weimar]]'' ([[1939]]) – Aan Roman uur aan Besäik fon Goethe sien Juugdljoofe (Charlotte Buff) in Weimar. * ''[[Doktor Faustus (Thomas Mann)|Doktor Faustus]]'' ([[1947]]) – Aan düüsteren Roman uur dän Komponist Adrian Leverkühn, die sien Seele an dän Düüwel ferkoopet. Dit jält as een Metafer foar dän Untergong fon Düütsklound under dän Nationalsozialismus. * ''[[Bekenntnisse des Hochstaplers Felix Krull]]'' ([[1954]]) – Aan humoristisken un ironisken Skälm-Roman (uunfuleendet). == Betjuudenge un Äärfgoud == Thomas Mann wäd oafte as die wichtichste düütske Skrieuwer fon sien Tied säin, fielicht sogoar dän grootste siet [[Johann Wolfgang von Goethe]]. Sien Wierk dokumentiert dän fääste Uurgaang fon dät buurgerlke 19. Jierhunnert tou do Katastrophen un dät Exil in dät 20. Jierhunnert. Sien Liewendsgeskichte un ju fon sien ganse Familie stoant as een Speegel foar dät gjucht uunrauelke düütske Lot in ju moderne Tied. Sien Bouke wäide fääre oafte uursät, ferfilmet un ap do Skuulen studierd. == Wällen un Literatuur == * ''Tagebücher 1918–1955''. Rutroat fon Peter de Mendelssohn u. a., S. Fischer, Frankfurt am Main. * Hermann Kurzke: ''Thomas Mann. Das Leben als Kunstwerk.'' C. H. Beck, München 1999. * Klaus Harpprecht: ''Thomas Mann. Eine Biographie.'' Rowohlt, Reinbek 1995. [[Kategorie:Skrieuwer]] [[Kategorie:Nobelpriesdreeger foar Literatuur]] [[Kategorie:Düütsklound]] [[Kategorie:Bädden 1875]] [[Kategorie:Stuurwen 1955]] 6jbb1ufunqvfce91qvw18jyvgivdf8q