Wikipedia suwiki https://su.wikipedia.org/wiki/Tepas MediaWiki 1.46.0-wmf.23 first-letter Média Husus Obrolan Pamaké Obrolan pamaké Wikipedia Obrolan Wikipedia Gambar Obrolan gambar MédiaWiki Obrolan MédiaWiki Citakan Obrolan citakan Pitulung Obrolan pitulung Kategori Obrolan kategori Portal Obrolan portal TimedText TimedText talk Modul Pembicaraan Modul Acara Pembicaraan Acara 0 25307 708098 677095 2026-04-10T13:56:38Z Dinototosugiarto 11449 Nambihan kategori 708098 wikitext text/x-wiki '''Pancakaki''' (Aksara Sunda: {{as|ᮕᮔ᮪ᮎᮊᮊᮤ}}) nyaéta hiji istilah dina [[Basa Sunda]] nu ngagambarkeun hubungan [[kulawarga]]. Bangsa-bangsa di dunya atawa nu basana béda bisa waé mibanda pola-pola nu ampir sarua. Pancakaki mangrupa pondasi sosial pikeun nangtukeun perenahna duduluran sarta tata krama dina masarakat [[Sunda]].<ref name="Rigg1862">Rigg, Jonathan. (1862). ''A Dictionary of the Sunda Language of Java''. Batavia: Lange & Co. kaca 341. [https://books.googleco.id/books?id=aENaAAAAcAAJ&pg=PA341 Tutumbu Google Books].</ref> ==Pancakaki urang Sunda== Urang Sunda boga kabiasaan pikeun néangan hubungan kakulawargaan jeung jalma nu kakara dipikawanoh ngaliwatan pancakaki. Lamun euweuh hubungan kulawarga, masih ditéangan kénéh hubungan nu séjén, misalna lantaran aya kenalan anu kungsi babarengan di sakola atawa di tempat gawé.<ref>Ajip Rosidi.2000.Ensiklopedi Sunda: alam, manusia, dan budaya, termasuk budaya Cirebon dan Betawi. Bandung: Pustaka Jaya</ref> Dina adat istiadat urang [[Sunda]], pancakaki téh mibanda dua harti. Kahiji, pancakaki téh hartina pernahna [[jelema]] ka [[jelema]] deui anu sa[[kulawarga]] atawa anu kaasup baraya kénéh. Upamana baé, kumaha pancakakina si Dadap ka si Waru, naha kaasup indung, bapa, nini, aki, paman, bibi, anak, incu, buyut. alo, suan, jsté. Kadua, pancakaki téh hartina mapay perenahna kabarayaan. == Étimologi jeung Filosofi == Dina ''A Dictionary of the Sunda Language'' (1862), [[Jonathan Rigg]] ngajéntrékeun yén pancakaki téh hartina: <blockquote>''"To trace a genealogy; to ascertain how people are related to each other."''<ref name="Rigg1862" /></blockquote> Sajarahna, pancakaki lain ngan saukur daptar ngaran, tapi hiji cara pikeun ngajaga tali silaturahmi sangkan teu "pareumeun obor" (kaleungitan lacak turunan). Ku nyaho pancakaki, saurang jalma bisa nempatkeun diri kalayan merenah, boh dina nyarita (ngagunakeun basa [[Lemes]] atawa [[Loma]]), boh dina paripolah sapopoé. *Ka handap: :#Anak: turunan ka hiji :#Incu: turunan ka dua, anak ti Anak :#Umpi: turunan ka tilu, anak ti Incu :#Cicip: turunan ka opat, anak ti Umpi :#Muning : turunan ka lima,anak ti Cicip :#Angga Santana : turunan ka genep, anak ti Muning :#Kula Santana : turunan ka tujuh, ti anak ti Angga Santana :#Preti Santana : turunan ka dalapan, anak ti Kula Santana :#Wit Wekas : turunan ka salapan, anak Preti Santana === Turunan ka luhur (Ascendants) === :#Bapa: kolot lalaki :#Indung: kolot awéwé :#Aki: kolot lalaki ti Bapa atawa Indung<ref name=Jonathan/> :#Nini: kolot awéwé ti Bapa atawa Indung :#Uyut/Buyut : Bapa atawa Indung ti Aki atawa Nini :#Bao: Bapa atawa Indung ti Uyut/ Buyut :#Canggah : Bapa atawa Indung ti Bao :#Janggawaréng: Bapa atawa Indung ti Canggah :#Udeg-udeg: Bapa atawa Indung ti Janggawaréng :#Kakait Siwur: Bapa atawa Indung ti Udeg-udeg :#Gerpak : Bapa atawa Indung ti Kakait Siwur :#Tambak Galeng : Bapa atawa Indung ti Gerpak :#Karuhun: jujutan kanu leuwih luhur anu geus tilar dunya :#Sesepuh: jujutan kanu leuwih luhur nu masih hirup kénéh <ref name="Jonathan Rigg">{{Cite book | title =A Dictionary of the Sunda Language of Java| first =Jonathan | last =Rigg| publisher =Bataviaasch Genootschap van Kunsten en Wetenschappen| location =Batavia| year =1862}}</ref> <ref>Yayasan Pangeran Sumedang.1996.Silsilah Wargi Pangeran Sumedang.</ref> *Ka gigir: :#lanceuk: dulur sadarah lalaki atawa awéwé anu leuwih kolot, sok disebut "aceuk".<ref name=Jonathan>{{Cite book | title =Sunda Language| first =Jonathan| last =Rigg| publisher =Lange & Co| location =Batavia| year =1862| pages =2|url=https://books.google.co.id/books?id=1PIUAAAAYAAJ&pg=PA213&dq=KEHKEL&hl=id&sa=X&ved=0ahUKEwj7qpOVitnTAhWBO48KHXrzCD8Q6AEIQDAD#v=onepage&q=heu&f=true|accessdate=(disungsi – 19 Pébruari2025)}}</ref> :#adi: dulur sadarah lalaki atawa awéwé anu leuwih ngora <ref name=“Jonathan Rigg”> :#uwa: lanceukna bapa atawa indung :#paman/emang: adi lalaki ti bapa atawa indung :#bibi: adi awéwé ti bapa atawa indung :#alo: anakna lanceuk :#suan: anakna adi :#aki ti gigir: lanceuk lalaki ti aki atawa nini :#nini ti gigir: lanceuk awéwé ti aki atawa nini :#misan:kapilanceuk atawa kapiadi, anak sanini saaki atawa anak uwa atawa bibi :#kapilanceuk: dulur misan, anak uwa :#kapiadi: dulur misan anak paman/bibi :#incu ti gigir: incuna adi :#emang ti gigir: anakna adi aki/nini (lalaki) :#bibi ti gigir: anakna adi aki/nini (awéwé) *Perkawinan: :#salaki: carogé, lalaki anu ngawin pamajikan :#pamajikan: istri, awéwé anu dikawin ku salaki :#mitoha: indung atawa bapa ti pamajikan atawa salaki :#minantu: lalaki atawa awéwé anu dikawin ku anak :#besan: indung atawa bapana minantu atawa mitoha anak urang :#dahuan: lanceuk ti salaki atawa pamajikan <ref name=“Jonathan Rigg”> :#adi beuteung: adi ti salaki atawa pamajikan <ref name=“Jonathan Rigg”> *Anak: :#tunggal: anak hiji-hijina :#cikal: anak anu munggaran :#panengah: anak tengah, anak anu gumelar di tengah-tengah (biasana mah pikeun jumlah anak anu ganjil) :#pangais bungsu: lanceuk deukeut ti anak bungsu, kadua ti handap :#bungsu: anak bungsu, anak anu gumelar panungtung *Istilah Séjén: :#lanceuk sabrayna: lanceuk misan anu masih sarundayan ti aki atawa nini :#adi sabrayna: adi misan anu masih sarundayan ti aki atawa nini :#dulur pet ku hinis: dulur kandung, dulur saibu sarama :#dulur sabaraya:dulur misan, anakna mamang atawa bibi ogé ua :#dulur teges: dulur pituin saindung sabapa :#indung téré: pamajikan bapa tapi lain indung pituin/biologis :#bapa téré: salaki indung tapi lain bapa pituin/biologis :#anak téré : anak sampakan ti salaki atawa pamajikan :#dulur patétéréan: anak indung atawa bapa téré :#baraya laér: baraya anu nurutkeun pancakaki geus jauh :#teu hir teu walahir: teu baraya saeutik-eutik acan :#bau-bau sinduk: baraya kénéh sanajan geus laér :#baraya: sakur anu aya pancakakina {{pondok}} ==Rujukan== {{reflist}} [[Kategori:Kulawarga]] [[Kategori:Kabudayaan Sunda]] [[Kategori:Istilah Basa Sunda]] [[Kategori:Sosiologi Sunda]] ku2tvz5lkjk1ix16d1110xvop3v3crx 708099 708098 2026-04-10T15:56:47Z Dinototosugiarto 11449 708099 wikitext text/x-wiki [[File:6 phot., portraits de membres de la famille du régent de Koedoes (Java)- le régent Ario Tjondro Negoro, ses fils, Radhen Mas Soemarto et Radhen Mas Martono, ses femmes. Phot. par D. Marinelli, A.... - btv1b53273671k (07 of 12).jpg|6_phot.,_portraits_de_membres_de_la_famille_du_régent_de_Koedoes_(Java)-_le_régent_Ario_Tjondro_Negoro,_ses_fils,_Radhen_Mas_Soemarto_et_Radhen_Mas_Martono,_ses_femmes._Phot._par_D._Marinelli,_A...._-_btv1b53273671k_(07_of_12)|200px|jempol|right|Anak, indung, jeung bapa]] '''Pancakaki''' (Aksara Sunda: {{as|ᮕᮔ᮪ᮎᮊᮊᮤ}}) nyaéta hiji istilah dina [[Basa Sunda]] nu ngagambarkeun hubungan [[kulawarga]]. Bangsa-bangsa di dunya atawa nu basana béda bisa waé mibanda pola-pola nu ampir sarua. Pancakaki mangrupa pondasi sosial pikeun nangtukeun perenahna duduluran sarta tata krama dina masarakat [[Sunda]].<ref name="Rigg1862">Rigg, Jonathan. (1862). ''A Dictionary of the Sunda Language of Java''. Batavia: Lange & Co. kaca 341. [https://books.googleco.id/books?id=aENaAAAAcAAJ&pg=PA341 Tutumbu Google Books].</ref> ==Pancakaki urang Sunda== Urang Sunda boga kabiasaan pikeun néangan hubungan kakulawargaan jeung jalma nu kakara dipikawanoh ngaliwatan pancakaki. Lamun euweuh hubungan kulawarga, masih ditéangan kénéh hubungan nu séjén, misalna lantaran aya kenalan anu kungsi babarengan di sakola atawa di tempat gawé.<ref>Ajip Rosidi.2000.Ensiklopedi Sunda: alam, manusia, dan budaya, termasuk budaya Cirebon dan Betawi. Bandung: Pustaka Jaya</ref> Dina adat istiadat urang [[Sunda]], pancakaki téh mibanda dua harti. Kahiji, pancakaki téh hartina pernahna [[jelema]] ka [[jelema]] deui anu sa[[kulawarga]] atawa anu kaasup baraya kénéh. Upamana baé, kumaha pancakakina si Dadap ka si Waru, naha kaasup indung, bapa, nini, aki, paman, bibi, anak, incu, buyut. alo, suan, jsté. Kadua, pancakaki téh hartina mapay perenahna kabarayaan. == Étimologi jeung Filosofi == Dina ''A Dictionary of the Sunda Language'' (1862), [[Jonathan Rigg]] ngajéntrékeun yén pancakaki téh hartina: <blockquote>''"To trace a genealogy; to ascertain how people are related to each other."''<ref name="Rigg1862" /></blockquote> Sajarahna, pancakaki lain ngan saukur daptar ngaran, tapi hiji cara pikeun ngajaga tali silaturahmi sangkan teu "pareumeun obor" (kaleungitan lacak turunan). Ku nyaho pancakaki, saurang jalma bisa nempatkeun diri kalayan merenah, boh dina nyarita (ngagunakeun basa [[Lemes]] atawa [[Loma]]), boh dina paripolah sapopoé. *Ka handap: :#Anak: turunan ka hiji :#Incu: turunan ka dua, anak ti Anak :#Umpi: turunan ka tilu, anak ti Incu :#Cicip: turunan ka opat, anak ti Umpi :#Muning : turunan ka lima,anak ti Cicip :#Angga Santana : turunan ka genep, anak ti Muning :#Kula Santana : turunan ka tujuh, ti anak ti Angga Santana :#Preti Santana : turunan ka dalapan, anak ti Kula Santana :#Wit Wekas : turunan ka salapan, anak Preti Santana === Turunan ka luhur (Ascendants) === :#Bapa: kolot lalaki :#Indung: kolot awéwé :#Aki: kolot lalaki ti Bapa atawa Indung<ref name=Jonathan/> :#Nini: kolot awéwé ti Bapa atawa Indung :#Uyut/Buyut : Bapa atawa Indung ti Aki atawa Nini :#Bao: Bapa atawa Indung ti Uyut/ Buyut :#Canggah : Bapa atawa Indung ti Bao :#Janggawaréng: Bapa atawa Indung ti Canggah :#Udeg-udeg: Bapa atawa Indung ti Janggawaréng :#Kakait Siwur: Bapa atawa Indung ti Udeg-udeg :#Gerpak : Bapa atawa Indung ti Kakait Siwur :#Tambak Galeng : Bapa atawa Indung ti Gerpak :#Karuhun: jujutan kanu leuwih luhur anu geus tilar dunya :#Sesepuh: jujutan kanu leuwih luhur nu masih hirup kénéh <ref name="Jonathan Rigg">{{Cite book | title =A Dictionary of the Sunda Language of Java| first =Jonathan | last =Rigg| publisher =Bataviaasch Genootschap van Kunsten en Wetenschappen| location =Batavia| year =1862}}</ref> <ref>Yayasan Pangeran Sumedang.1996.Silsilah Wargi Pangeran Sumedang.</ref> *Ka gigir: :#lanceuk: dulur sadarah lalaki atawa awéwé anu leuwih kolot, sok disebut "aceuk".<ref name=Jonathan>{{Cite book | title =Sunda Language| first =Jonathan| last =Rigg| publisher =Lange & Co| location =Batavia| year =1862| pages =2|url=https://books.google.co.id/books?id=1PIUAAAAYAAJ&pg=PA213&dq=KEHKEL&hl=id&sa=X&ved=0ahUKEwj7qpOVitnTAhWBO48KHXrzCD8Q6AEIQDAD#v=onepage&q=heu&f=true|accessdate=(disungsi – 19 Pébruari2025)}}</ref> :#adi: dulur sadarah lalaki atawa awéwé anu leuwih ngora <ref name=“Jonathan Rigg”> :#uwa: lanceukna bapa atawa indung :#paman/emang: adi lalaki ti bapa atawa indung :#bibi: adi awéwé ti bapa atawa indung :#alo: anakna lanceuk :#suan: anakna adi :#aki ti gigir: lanceuk lalaki ti aki atawa nini :#nini ti gigir: lanceuk awéwé ti aki atawa nini :#misan:kapilanceuk atawa kapiadi, anak sanini saaki atawa anak uwa atawa bibi :#kapilanceuk: dulur misan, anak uwa :#kapiadi: dulur misan anak paman/bibi :#incu ti gigir: incuna adi :#emang ti gigir: anakna adi aki/nini (lalaki) :#bibi ti gigir: anakna adi aki/nini (awéwé) *Perkawinan: :#salaki: carogé, lalaki anu ngawin pamajikan :#pamajikan: istri, awéwé anu dikawin ku salaki :#mitoha: indung atawa bapa ti pamajikan atawa salaki :#minantu: lalaki atawa awéwé anu dikawin ku anak :#besan: indung atawa bapana minantu atawa mitoha anak urang :#dahuan: lanceuk ti salaki atawa pamajikan <ref name=“Jonathan Rigg”> :#adi beuteung: adi ti salaki atawa pamajikan <ref name=“Jonathan Rigg”> *Anak: :#tunggal: anak hiji-hijina :#cikal: anak anu munggaran :#panengah: anak tengah, anak anu gumelar di tengah-tengah (biasana mah pikeun jumlah anak anu ganjil) :#pangais bungsu: lanceuk deukeut ti anak bungsu, kadua ti handap :#bungsu: anak bungsu, anak anu gumelar panungtung *Istilah Séjén: :#lanceuk sabrayna: lanceuk misan anu masih sarundayan ti aki atawa nini :#adi sabrayna: adi misan anu masih sarundayan ti aki atawa nini :#dulur pet ku hinis: dulur kandung, dulur saibu sarama :#dulur sabaraya:dulur misan, anakna mamang atawa bibi ogé ua :#dulur teges: dulur pituin saindung sabapa :#indung téré: pamajikan bapa tapi lain indung pituin/biologis :#bapa téré: salaki indung tapi lain bapa pituin/biologis :#anak téré : anak sampakan ti salaki atawa pamajikan :#dulur patétéréan: anak indung atawa bapa téré :#baraya laér: baraya anu nurutkeun pancakaki geus jauh :#teu hir teu walahir: teu baraya saeutik-eutik acan :#bau-bau sinduk: baraya kénéh sanajan geus laér :#baraya: sakur anu aya pancakakina {{pondok}} ==Rujukan== {{reflist}} [[Kategori:Kulawarga]] [[Kategori:Kabudayaan Sunda]] [[Kategori:Istilah Basa Sunda]] [[Kategori:Sosiologi Sunda]] 7dpm2wm5f0vw3adqv1mvqq8yxc135h8 0 33448 708125 625443 2026-04-11T08:55:58Z Dinototosugiarto 11449 708125 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=April 2017}} '''Tatakrama pamingpin Sunda''' nyaéta [[tatakrama]] atawa [[étika]] anu kudu dipiboga ku para pamingpin [[Sunda]]. Tatakrama pamingpin Sunda ieu geus disebutkeun dina naskah kuna [[Sanghyang Siksa Kandang Karesian]] anu ditulis taun [[1518]] M. Palanggeran tatakrama ieu téh masih bisa dipaké tuduh jalan tatakrama hirup pikeun jaman ayeuna<ref name="Geger Sunten">Suryalaga, Hidayat. 1997. Etika jeung Tatakrama. Bandung:Geger Sunten Hal. 49</ref>. [[R. Hidayat Suryalaga]] nafsirkeun éta naskah téh tina bagian ''parigeuing, dasa pasanta'', jeung ''pangimbuh ning twah'' <ref name="Geger Sunten"/>. ===Parigeuing=== Dina [[basa]] [[Sunda]] alam harita disebutkeun yén : "''Parigeuing mah ngaranna; bisa nitah bisa miwarang, ja sabda arum wawangi, nya mana hanteu surah nu dipiwarang.''" anu harti dina [[basa]] [[Sunda]] kiwari : "''nu disebut panggeuing téh nyaéta bisa maréntah bisa nitah ku caritaan nu pikagenaheun tapi ka teu matak kesel nu diparéntahna''" <ref name="Geger Sunten"/>. ===Dasa Pasanta=== Ceuk karuhun Sunda harita, pikeun bisa ngalaksanakeun [[parigeuing]] téh aya padikana, nyaéta nu disebut DASA PASANTA, hartina SAPULUH PANENGTREM. Maksudna kumaha carana pikeun nengtremkeun [[jalma]] nu diparentah supaya dina ngalaksanakeun pancén, gawéna dibarengan ku kaiklasan jeung sumanget nu ngagedur. :Ari panengtrem nu sapuluh téh nyaéta: # '''Guna''' : Pamingpin dina maréntah ka anu dipingpinna kudu kahartieun naon pigunaeunana atawa pimangpaateunana ku anu dititahna, sangkan digawéna dibarengan ku pamikiran pribadi supaya hasil gawéna bisa nyumponan pigunaeunana. # '''Rama/Ramah''' : Dina nepikeun paréntah, pamingpin kudu ramah, sareh, amis budi jeung pasémon anu marahmay. Ku kituna, nu diparéntahna ogé bakal ngarasa senang jeung dihargaan salaku manusa anu boga ajén pribadi. # '''Hook''' : Tegesna parentah nu ditepikeun téh sing karasaeun yén mangrupa rasa "hookeun" kana kamampuh diri nu diparéntah téa. hal ieu tangtu bakal nambahan sumanget gawé jeung rasa percaya kana kamampuh dirina. Tangtu inyana bakal narékahan sangkan hasil gawéna nyugemakeu kanu jadi pamingpin. # '''Pesok''' : Pesok dina [[basa]] [[Sunda]] ayeuna mah nyaéta kapincut (reueus). Jadi paréntah téh kudu ditepikeun ku cara nu bisa nimbulkeun kareueus atawa nepi ka kapincut haténa. Ieu bakal nimbulkeun rasa senang, digawéna bakal bari bungah. # '''Asih''' : Paréntah téh kudu dibarengan ku rasa asih atawa nyaah, nepi ka karasana ku nu dititah téh dirina lir sabagian ti diri pamingpinna. Ayana rasa asih ti pamingpinna bakal numuwuhkeun rasa asih jeung ajrih. Tinangtu dina digawena bakal dibarengan ku rasa tanggung jawab nu enya-enya. # '''Karunia (Karunya)''' : Maksudna, paréntah sina karasaeun ku nu dititah yén éta téh mangrupa "nugraha jeung kanyaah" atawa kapercayaan ti pamingpin ka dirina. Upama geus timbul rasa yén dirina dipercaya, tinangtu digawéna bakal soson-soson, sabab nu dipigawéna téh dianggap kahormatan dirina. # '''Mukreruk''' : Tegesna pamingpin kudu bisa ngalelemu, mukpruk ku basa méré nah tepi ku nu dititah téh heunteu ngarasa dipaksa atawa kapaksa. Balukarna, bawahan téh digawéna bakal ngarasa yén éta téh mangrupa pokal jeung kawajibanana. # '''Ngulas''' : Dina [[basa]] [[Indonesia]] aya kecap mengulas. Maksudna, nyaéta pamingpin kudu bisa méré komentar kana hasil gawé bawahanna, ku cara lantip. Sanajan upama perlu digeuing atawa dicawad, kudu maké cara nu saréh tur lantip. # '''Nyecep''' : Nyecep hartina nengtremkeun haté. Pamingpin kudu bisa nyecep ka bawahanana. Nu pangperluna kudu bisa nganuhunkeun ku lisan, atawa ku cara kumaha baé asal karasana matak bungah ka nu dititahna. Pamingpin anu daréhdéh jeung béréhan salawasna bakal dipikatineung ku bawahanana. # '''Ngala Angen''' : Maksudna pamingpin kudu bisa narik simpati bawahan. Carana nyaéta dibéré perhatian anu wajar saperti akuan jeung soméah. Keur bawahan mah dipiconggah ku pamingpin téh ngarasa jadi kareueus jeung kabagjaan anu pohara. Balukarna bakal kacida ngéstona dina milampah pagawéanana, sarta nimbulkeun rasa satia.<br /> <ref name="Geger Sunten"/> ===Pangimbuh ning Twah=== Dina [[basa Sunda]] "pangimbuh ing twah" hartina "pangjangkep pikeun boga pamor". Aya 12 pajangkep tatakrama nu kudu dicumponan ku unggal jelema nyaéta: # '''Emét''': kecap emét hartina saeutik. Diemét-emét maksudna dipakéna saeutik-saeutik supaya awét. Bisa dihartikeun rikrik-gemi, bisa ngeureut neundeun, bisa nyéngcelengan hartina ngagunakeun rejeki nurutkeun kaperluanana. Sipat emét gedé mangpaatna pikeun ngadalian napsu konsumtif. # '''Imeut''': imeut hartina taliti euweuh nu kaliwat. Jalma nu ngabiasakeun hirupna imeut, tangtu moal gurung gusuh, kabéh dipigawe kalayan tartib, maké rarancang nu taliti. Jelema nu imeut moal miceunan waktu teu puguh, moal ripuh ku ngabebener deui pagawéanana nu loba salah, da sagala rupa geus dipigawe bari imeut jeung taliti. # '''Rajeun''': saharti jeung rajin. Resep digawé, rancagé, binékas. jelema anu resep digawé, tangtu hirupna moal pinanggih jeung kakurangan, sarta bisa ngamangpaatkeun waktu. # '''Leukeun''': leukeun hartina suhud, junun, ngagarap hiji pagawéan tepi ka anggeusna. # '''Pakapradana''': bisa dihartikeun sonagar, wani tandang, tapi bisa dihartikeun ogé pantes barangpakéna. Duanana ogé kaasup tatakrama nu hadé. Jelema nu sonagar, bakal loba meunang kasempetan pikeun maju. Kapercayaan kana dirina gedé. Wani tanggungjawab jeung nyanghareupan risiko. Kitu deui jelema nu bisa maké, kaasup tatakrama busana, bakal bisa nyaluyukeun diri jeung kaayaan riungan. Moal ngarasa asor diri. # '''Morogol-rogol''': hartina gedé sumanget, boga kahayang. Darajat hirupna hayang undak. Jelema anu gedé sumanget bakal sanggup nyanghareupan panangtang hirup. Henteu sieun ku kasulitan. Henteu eureun nambahan élmu pangaweruh. Tapi perlu diperhatikeun pisan tina sipat morogol-rogol ulah kateuinganan jadi sipat murugul. Murugul mah sipat jelema nu teu nyaho wates, hayang meunang sorangan bari teu beunang diélingan, teu boga wiwaha jeung jeujeuhan. # '''Purusa ning Sa''': hartinya nyaéta boga jiwa pahlawan. Wani mancegkeun bener jeung adil. Wani nangtung panghareupna dina nyanghareupan kasulitan. Gedé rasa tulung tinulungna. # '''Widagda''': maksudna nyaéta wijaksana. jelema anu wijaksana salilana bakal adil, gedé hampura, henteu getas harupateun. pikiran jeung rasana salawasna saimbang. # '''Gapitan''': hartina nyaéta wani ngorbankeun diri. Upama sipat gapitan geus jadi kabiasaan dirina, bakal tumuwuh rasa sadia bakorban pikeun bangsa, nagara, jeung kayakinanana. # '''Karawaleya''': ayeuna mah disebutna balabah. Resep nulung ka nu butuh, nalang ka nu susah, asih ka nu miskin, nyaah ka nu sangsara. Jelema nu boga sipat karawaleya, bakal loba sobat, hirupna bakal pinanggih jeung kasenangan lahir batin. # '''Cangcingan''': hartina tangginas. Jelema anu tangginas, hirupna bakal kréatif, loba inisiatif, cara mikirna positif. Hirupna bakal leuwih maju tur mampuh nyanghareupan kasulitan. # '''Langsitan''': hartina rapékan, sagala bisa, henteu ngawagu, binangkit, binekas<ref name="Geger Sunten"/>. ==Referensi== {{reflist}} [[Kategori:Palsapah Sunda]] f4y63c20g6u3c648nps7x2t3p0fzgli 0 33875 708101 675940 2026-04-10T16:16:56Z Dinototosugiarto 11449 /* Ti luhur ka handap */ 708101 wikitext text/x-wiki [[Gambar:COLLECTIE TROPENMUSEUM 'Straatje in Soendanese kampong op de voorgrond drogende rijstbossen Java' TMnr 10011156.jpg|thumb|400px|right|urang sunda baheula]] '''Kabudayaan Sunda''' nyaéta sagala rupa hal anu aya hubunganna jeung budaya Sunda.<ref name="Budaya">{{Cite book | title =Orientasi Estetik Gaya Pirigan Kacapi Indung dalam Kesenian Tembang Sunda Cianjuran di Jawa Barat| first =J.| last =Julia, Heri Herdini| publisher =UPI Sumedang Press| location =Jakarta| year =2018| pages =61|ISBN=9786026438171|url=https://books.google.co.id/books?id=1qJLDwAAQBAJ&pg=PA61&dq=BUDAYA+SUNDA&hl=id&sa=X&ved=0ahUKEwiakIb2_cbpAhVZfX0KHZF6CCQQ6AEIaDAJ#v=onepage&q=BUDAYA%20SUNDA&f=false|accessdate=(disungsi – 22 Mei 2020)}}</ref> <!-- '''Budaya''' atawa '''kabudayaan''' asalna tina basa [[Sansekerta]] nyaéta ''buddhayah'', nu mangrupa wangun jamak tina buddhi (budi atawa akal) dihartikeun minangka hal-hal nu aya pakaitna jeung budi ogé akal manusa.<ref name="sumber1">R.A Darnadibrata, .Kamus Basa Sunda. Kiblat 2006. Bandung.</ref> Dina basa Inggris, kabudayaan disebut ''culture'', nu asalna tina kécap Latin “Colere’, nyaéta ngolah atawa ngerjakeun.<ref name="sumber1"/> Bisa dihartikeun ogé minangka ngolah tanah atawa [[tatanén]].<ref name="sumber1"/> Kécap ''culture'' ogé bisa dihartikeun minangka “kultur” dina basa [[Indonesia]].<ref name="sumber1"/> Kabudayaan didefinisikeun minangka sakabeh pangaweruh manusa minangka makhluk sosial nu digunakeun pikeun maham jeung ngainterpretasikeun lingkungan jeung pengalamanna, sarta jadi landasan dina tingkah-lakuna, ku kituna kabudayaan mangrupa sarangkaian aturan-aturan, pituduh-pituduh, rencana-rencana, jeung strategi-strategi nu ngawéngku sarangkaian model-model ''kognitif'' nu dipiboga ku manusa, jeung digunakeun sacara selektif Dina nyanghareupan lingkunganna sakumaha kawujudna dina tingkah-laku jeung tindakan-tindakanna.<ref name="sumber1"/> Kabudayaan bisa didefinisikeun minangka sakabeh pangaweruh manusa minangka makhluk sosial nu digunakeun pikeun maham jeung ngainterpretasikeun lingkungan jeung pengalamanna, sarta jadi pituduh pikeun tingkah lakuna.<ref name="sumber1"/> Hiji kabudayaan mangrupa kabogaan babarengan anggota dina masarakat atawa golongan sosial, nu sumebarna ka anggota-anggotanna jeung pewarisna ka generasi saterusna dilakukeun ngaliwatan proses belajar jeung ngagunakeun simbol-simbol nu ngawujud boh dina wangun ka ucap boh henteu (ka asup ogé sarupaning pakakas nu dijieun ku manusa).<ref name="sumber1"/> Ku kituna, sakumna warga masarakat miboga pangaweruh ngeunaan kabudayaanna nu henteu sarua jeung anggota-anggota lianna, lantaran ku pengalaman jeung proses diajar nu beda jeung lantaran lingkungan-lingkungan nu disanghareupan teu salilana sarua.<ref name="sumber1"/> Sedengkeun [[Sunda]] nyaéta istilah pikeun idéntitas hiji séké sélér nu nyicingan utamana bagian kulon pulo [[Jawa (pulo)|Jawa]] (katelah [[Tatar Sunda]] atawa [[Pasundan]], ngawengku [[propinsi]] [[Jawa Kulon]], [[Banten]], jeung bagian kulon [[Jawa Tengah]]), nyaéta [[urang Sunda]], nu migunakeun [[basa Sunda]] minangka basa indungna katut [[budaya Sunda|kabudayaanana]]. --> == Watek Urang sunda == Saban bangsa mibanda étos, kultur, sarta budaya anu béda.<ref name="sumber3">{{id}}[http://www.kasundaan.org/id/index.php?option=com_content&view=article&id=53&Itemid=82=id kasundaan]{{Dead link|date=May 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.( diaksés tanggal 24 Oktober 2011)</ref> Tapi tong anéh lamun aya bangsa anu boga kahayang pikeun melakeun étos budayana ka bangsa séjén, alatan nyangka yén etos sarta kultur budaya mibanda kaonjoyan.<ref name="sumber3"/> Kabiasaan ieu kasampak dina étos sarta kultur budaya bangsa urang, alatan dina sawatara dékadeu geus kahébos ku budaya bangsa séjén.<ref name="sumber3"/> Arus ''modernisasi'' ngagempur budaya nasional urang anu jadi jati diri bangsa.<ref name="sumber3"/> Budaya nasional kiwari kasampak pohara kuna, komo aya ''generasi'' ngora anu éra diajarna, pangabisa ngawasa [[kasenian tradisional]] dianggap teu méré mangpaat.<ref name="sumber3"/> Rasa bangsa beuki leungit, alatan budaya bangsa séjén leuwih kasampak di batan budaya sorangan, kaayaan ieu ogé lumangsung dina budaya [[Sunda]], ku kituna [[urang Sunda]] kaleungitan jati dirina.<ref name="sumber3"/> Pikeun nyanghareupan bangbalu dina kabudayaan Sunda, aya alusna urang ngaléngkah ka tukang tiheula.<ref name="sumber3"/> Diajar, sarta ngumpulkeun keusik mutiara anu ambacak salila ieu, loba papatah anu kapopohokeun, alatan henteu kungsi kacaba ku nu bogana.<ref name="sumber3"/> Hal ieu lantaran kurang boga kahayang pikeun diajar, komo maranéhanana méré anggapan tinggaleun jaman.<ref name="sumber3"/> Lamun ditalungtik, sabenerna pamor étika moral [[Sunda]] boga hasanah hikmah anu rongkah, hal éta kagambar liwat talarina.<ref name="sumber3"/> Aya sawatara étos atawa watek dina budaya [[Sunda]] ngeunaan hiji jalan pikeun ngahontal tujuan hirup.<ref name="sumber3" /> Sajaba ti éta, étos sarta watek [[Sunda]] ogé bisa jadi bekel kasalametan dina ngambah kahirupan di dunya ieu, di antarana waé nyaéta aya lima, cageur, bageur, bener, singer, sarta pinter anu geus lahir kira-kira jaman [[Salakanagara]] sarta [[Tarumanagara]].<ref name="sumber3" /> * '''Cageur''', nyaéta kudu cageur jasmani sarta rohani, cageur mikir, cageur boga pamadegan, cageur moral, cageur migawé sarta lalampah.<ref name="sumber3" /> * '''Bageur''' nyaéta boh haté, nyaah ka sasama, loba méré pamadegan sarta kaidah moril nu hadé atawa materi, henteu korét, henteu émosional, boh haté, penolong sarta ikhlas ngajalankeun sarta mengamalkan, lain ngan dibaca boh diucapkan waé. * '''Bener''' nyaéta henteu bohong, henteu asal-asalan dina migawé pancén [[pakasaban]], amanat, lempeng ngajalankeun ageman, bener dina mingpin, sarta henteu ngarusak alam.<ref name="sumber3" /> * '''Singer''', nyaéta mawas diri lain was-was, ngarti dina saban pancén, miheulakeun batur saméméh pribadi, ngahormatan pamadegan batur, pinuh kaasih nyaah, henteu gancang ambek lamun dikritik tapi ditengetan harti esensina.<ref name="sumber3" /> * '''Pinter''', nyaéta beunghar élmu dunya sarta ahérat, ngarti élmu ageman nepi ka dasarna, bisa nyaluyukeun diri jeung sasama, bisa ngedalkeun sarta ngabéréskeun masalah kalayan wijaksana, sarta henteu ngarasa singer sorangan bari nyudutkeun batur.<ref name="sumber3" /> == Wengkuan Géografis == [[Gambar:Sunda-Galuh.gif|right|400px|Tatar Sunda]] Sacara géografis [[Jawa Barat]] (kiwari jeung [[Banten]]) mangrupa tempat lahir jeung tumuwuhna kabudayaan Sunda, [[Jawa Barat]] ogé mangrupa daérah kapuloan anu biasa dosebut kapuloan [[Nusantara]].<ref name="sumber2">{{id}}Edi S Ekadjati. ''Kebudayaan Sunda Jilid 1''. PT Pustaka Jaya. Jakarta 2005.</ref> Istilah éta dipaké dina [[abad ka-14]] Masehi nyaéta jaman [[Majapahit]].<ref name="sumber2"/> Daérah [[Jawa Barat]] anu tumuwuh minangka tempat [[urang sunda]] hirup miboga kamekaran anu tangtu dina sagala aspék saperti téknologi( [[pakasaban]]), sistem duduluran, basa, kasenian, ageman, jeung élmu pangaweruh.<ref name="sumber2"/> == Téknologi Tatanén Tradisional == [[Gambar:Rice Field.jpg|thumb|250px|right|tatanen]] [[Gambar:Combine Jyohana 05a9119cv.jpg|thumb|250px|right|teknologi dina tatanen modern]] [[Gambar:Kakashi2.jpg|thumb|250px|right|teknologi dina tatanén]] Tatanén pikeun masarakat [[Sunda]] lain hal anu anéh, sabab dina kabudayaan masrakat [[Sunda]] [[pakasaban]] anu utama nyaéta tatanén.<ref name="sumber4">{{id}}Edi S Ekadjati. ''Kebudayaan Sunda Jilid 2''. PT Pustaka Jaya. Jakarta 2009.</ref> Tatanén geus tumuwuh mangabad-abad di masarakat [[sunda]], ti mimiti jaman purba kabiasaan tatanén geus dilakonan ku masarakat [[Sunda]], sabab kaayaan alam anu nyadiakeun minangka kabutuhan pikeun neruskeun hirup harita.<ref name="sumber4"/> Sakabéh kagiatan merlukeun atawa miboga pakakas husus, kitu deui dina widang tatanén. Pakakas nu dibutuhkeun téh di antarana : *[[Arit]] nyaéta pakakas paranti ngala jukut atawa ngala paré, dijieunna tina beusi dicampur baja jeung kai minangka gagangna, wangunna saperti gaét tapi teu nguél teuing. Arit miboga pungsi pikeun ngababad semak-semak, alang-alang jeung jujukutan.Dina mimitian ngabuka lahan anyar, biasana ngagunakeun arit.<ref name="sumber5">{{id}}Rachmat Taufiq Hidayat, spk. ''Peperenian Urang Sunda.'' PT Kiblat Buku Utama. Bandung 2005.</ref> *[[Asahan]] mangrupa batu husus paranti ngasah sabangsaning [[péso]], [[bedog]], jsté.<ref name="sumber5"/> *[[Aseuk]], Wangun aseuk téh kai buleud panjang, méncos tungtungna, paranti ngaseuk, nyieun logak leutik keur melak sisikian saperti jagong, suuk, buncis, kacang jsb. Aseuk disebut ogé luju.<ref name="sumber5"/> *[[Bakrik]] Mangrupa pakakas nu dijieunna tina awi anu diala katut jangkarna, dipaké pikeun gantar pangait, disadiakeun pikeun nulungan nu kahuruan, kaayeunaeun kakaitna sok dijieun tina beusi.<ref name="sumber5"/> *[[Bawak]], Bagian [[pacul]] nu ngahiji jeung gelungana (bagian seuseukeutna beunang dilaan upama rék diasah) .<ref name="sumber5"/> *[[Bedog]], nyaéta parabot paranti meulah atawa motongasabangsaning awi tawa kai jeung barang séjénna. Dijieunna tina beusi, pérah/ gagangna maké kai tawa ku aluminieum. Wangunna aya anu pondok aya ogé anu panjang. Wadahna disebut sarangka, anu dijieunna tina kai.<ref name="sumber5"/> *[[Burujul]], nyaéta wuluku nu teu maké lanjam.<ref name="sumber5"/> *[[Caplak]], nyaéta pakakas nu dipaké dina keur tandur, gunana pikeun ngaguratan taeuh supaya upama nancebkeun binih paré lempeng. Caplak téh dijieunna tina kai.<ref name="sumber5"/> *[[Congkrang]], mangrupa parabot paranti ngababad sabangsaning jujukutan atawa tatangkalan anu leutik, jeung sajabana. Dijieunna tina beusi gagangna tina kai atawa aluminieum. Waggunna rada panjang batan arit, bagéan luhurna melengkung.<ref name="sumber5"/> *[[Étém]], téh sabangsa péso nu diwangun husus paranti ngala paré raranggeuyan.<ref name="sumber5"/> *[[Garpuh]], nyaéta pakakas tukang tani paranti ngaguarkeun taneuh.<ref name="sumber5"/> *[[Garu]], nyaéta pakakas tukang tani, paranti ngajurkeun taneuh sawah sabada di[[wuluku]], wangunna suga sisir carang, biasanna ditarik ku [[munding]] atawa [[sapi]] boh sarakit boh hiji.<ref name="sumber5"/> *[[Halu]], nyaéta parabot paranti nutu, dijieunna tina kai anu buleud.<ref name="sumber5"/> *[[Koréd]], nyaéta pakakas tani pikeun miceunan jujukutan di kebon, dijieunna tina beusi jeung waja, wangunna sarupa arit tapi dilengkungkeun.<ref name="sumber5"/> *[[Kujang]], mangrupa pakakas sabangsa [[bedog]] sok dipaké pakarang atawa nyacar pihumaeun ku [[Urang Sunda]] baheula, bisa dipaké ngadék jeung newek, kiwari dipaké lambang rupa-rupa organisasi kasundaan.<ref name="sumber5"/> *[[Lalandak]], nyaéta parabot paranti ngarambét di sawah nu ditanduranana maké digarit (tandur jajar) . Disebut ogé géréndél atawa gilinding.<ref name="sumber5"/> *[[Lisung]], mangrupa pakakas paranti nutu [[paré]], dijieunna tina kai, liangna dua nyaéta liang buleud jeung ling pasagi opat panjang.<ref name="sumber5"/> *[[Pacul]], nyaéta parabot paranti malikkeun taneuh di [[sawah]], ngagali lobang, ngamalirkeun cai, ngaduk jsb. Seuseukeutna dijieun tina beusi atawa waja, gagangna tina kai nu diradabéngkokkeun sangkan gampang makéna.<ref name="sumber5"/> == Sistem Duduluran == [[Gambar:Ahli Keluarga Hamid Mydin pada 20 Nov 1971.jpg|thumb|400px|right|kulawarga]] [[Urang Sunda]] ngagem sistem duduluran anu sipatna ''patental'' jiga urang [[Jawa]].<ref name="sumber2"/> Hartina [[urang sunda]] yakin ayana duduluran boh ngaliwatan dulur ti indung boh dulur ti bapa.<ref name="sumber2"/> Sistem duduluran masarakat [[sunda]], umumna sakum manusa di dunya aya disababkeun dua faktor nyaéta turunan jeung ayana ritual nikah .<ref name="sumber2"/> Nu pang pentingna dina tingkat hubungan duduluran [[urang Sunda]] dumasar bébédaan generasi tilu golongan.<ref name="sumber2"/> Katilu golongan nu dimaksud nyaéta (1) golongan sepuh, kolot, wong tuo anu ngawengku aki, nini, bapa, jeung ema, generasi anu tingkatanna leuwih luhur ti égo; (2) golongan sadulur, dina harti anu heureut, nyaéta dulur saindung-sabapa, dulur téré (dulur saindung misah bapa atawa dulur sabapa misah indung), nu disebut lanceuk lamun umurna leuwih kolot jeung adi atawa rayi lamun umurna leuwih ngora.<ref name="sumber2"/> Jadi sadulur téh hiji generasi jeung égo; (3) golongan anak, nyaéta turunan égo, anak égo, lalaki atawa awéwé .<ref name="sumber2"/> Sistem duduluran masarakat [[sunda]] anu dipikawanoh kiwari aya tujuh turunan, tapi sabenerna [[urang sunda]] baheula miboga salapan garis turunan nyaéta anak, euncu, umpi, cicip, muning, anggasantana, kulasantana, pretisantana, jeung witwekas.<ref name="sumber2" /> Kiwari sistem duduluran [[urang sunda]] leuwih dipikawanoh [[Pancakaki]].<ref name="sumber2" /> [[Pancakaki]] nyaéta hiji sistem anu ngagambarkeun hubungan kulawarga.<ref name="sumber2" /> Dina adat istiadat [[urang sunda]], [[pancakaki]] téh mibanda dua harti.<ref name="sumber5" /> Harti anu kahiji, [[pancakaki]] téh mangrupa perenahna jelema ka jelema deui, anu sakulawarga atawa anu kaasup baraya kénéh.<ref name="sumber5" /> Upamana waé kumaha [[pancakaki]] si Dadap ka si Waru, naha kaasup indung, bapa, nini, aki, emang, bibi, anak, buyut, alo, suan, jsté.<ref name="sumber5" /> Harti anu kadua pancakaki téh mangrupa papayan perenahna kabarayaan.<ref name="sumber5" /> ===Rundayan/Turunan=== ====Ti luhur ka handap==== *Bau Sinduk : Indung Bapana Gantung Siwur/Kait Siwur *Gantung Siwur/[[Kait Siwur]] : Indung Bapana Udeg*udeg *Udeg-udeg : Indung Bapana Janggawareng *Janggawareng : Indung Bapana Bao *Bao : Indung Bapana Buyut *Buyut : Indung Bapana Nini *Nini : Indungna indung/bapa *Aki : Bapana Indung/bapa *Indung : Indungna anak *Bapa : Bapana anak *Anak : Indung Bapana Incu *Incu : Anakna anak *Buyut : Anakna incu *Bao : Anakna buyut *Janggawareng : Anakna bao *Udeg-udeg : Anakna janggawareng *Gantung siwur/kait siwur : Anakna udeg-udeg *Bau sinduk : Anakna gantung siwur/kait siwur.<ref name="sumber2"/> ====Ka gigir==== -Adi : Dulur Sahandapeun -Lanceuk : Dulur Saluhureun -Emang : Adina Bapa/Indung (lalaki) -Bibi : Adina Bapa/Indung (awéwé) -Ua : Lanceuk Bapa/Indung -Alo : Anak Lanceuk -Suan : Anak Adi -Kapiadi : Anak Emang/Bibi -Kapilanceuk : Anakna Ua -Incu ti gigir : Incuna Adi -Aki ti gigir : Adina/Lanceukna Aki/Nini (lalaki) -Nini ti gigir : Adina/Lanceukna Aki/Nini (awéwé) -Ua ti gigir : Anakna Lanceuk Aki/Nini -Emang ti gigir : Anakna Adi Aki/Nini (lalaki) -Bibi ti gigir : Anakna Adi Aki/Nini (awéwé).<ref name="sumber2"/> ====Istilah anu Séjénna==== -Adi Beuteung : Adina Pamajikan/Salaki -Dulur Sabaraya : Dulur pisan, anakna emang/bibi jeung ua -Dulur Teges : Dulur enya saindung sabapa -Indung Téré : Pamajikan Bapa lain anu ngalahirkeun urang -Bapa téré : Salaki indung lain anu ngalantarankeun urang lahir -Anak Téré : Anak sampakan ti lalaki/pamajikan -Dulur Patétéréan : Anak indung/bapa téré -Cikal : Anak panggedéna -Pangais Bungsu : Lanceukna bungsu -Bungsu : Anak Pangleutikna -Baraya Laér : Baraya anu nurutkeun pancakaki geus jauh perenahna -Teu Hir Teu Walahir : Teu baraya saeutik-eutik acan -Bau-bau Sinduk : Baraya kénéh sanajan geus laér -Dulur Pét ku Hinis : Dulur teges -Baraya : Sakur anu aya pancakakina -Karuhun : Luluhur, jalma-jalma anu kungsi aya lilaHeulaeun urang, anu ngarundaykeun urang -Bésan : Indung/bapana minantu -Minantu : salaki/pamajikan anak -Mitoha : Indung/bapana salaki atawa pamajikan -Dahuan : Salaki atawa pamajikanna lanceuk.<ref name="sumber2"/> == Basa & Aksara == [[Gambar:SambaSunda Quintett in Cologne (0261).jpg|thumb|Grup tembang [[SambaSunda]]]] Informasi pangkolotna ngeunaan [[basa]] jeung [[aksara]] nu dipaké di wilayah Kepuloan Nusantara, kaasup Tatar [[Sunda]], aya dina [[prasasti]] ti abad ka-5 Masehi.<ref name="sumber4"/> Dina éta abad digunakeun [[basa Sanksekerta]] jeung [[aksara Palawa]] pikeun nuliskeun sababaraha [[prasasti]] di [[Kalimantan Timur]] ([[Karajaan Kutai]]) jeung Tatar [[Sunda]] ([[Karajaan Tarumanagara]]).<ref name="sumber4"/> Éta [[basa]] jeung [[aksara]] lain basa pituin tuluy dipaké pikeun nuliskeun dokumen resmi, henteu digunakeun pikeun komunikasi sosial.<ref name="sumber4"/> Jaman [[Karajaan Galuh]] jeung [[Karajaan Sunda]], [[prasasti]] jeung [[naskah]] ditulis ngagunakeun dua [[basa]] jeung dua [[aksara]], nyaéta [[basa]] jeung [[aksara]] [[Sunda]] kuna sarta [[basa]] jeung [[aksara]] [[Jawa]] kuna. [[Basa Sunda]] resmi diaku minangka [[basa]] nu madeg mandiri ti mimiti taun [[1841]], dicirikan ku ayana (terbitna) [[kamus]] [[basa Sunda]] nu munggaran ([[kamus]] [[basa]] [[Belanda]]-[[Melayu]] jeung [[Sunda]]). [[Kamus]] éta diterbitkeun di [[Amsterdam]], disusun ku [[T. Roorda]], Sarjana [[basa]] timur, sedengkeun kandaga kecapna mah dikumpulkeun ku [[De Wilde]]. Tuluy Roorda ngajieun pernyataan: {{Quote|Ieu kamus aya mangpaatna, hususna ngarah leuwih apal kana basa anu nepi ka ayeuna kurangna pangaweruh jeung teu sampurna, basa anu dipaké di wewengkon Jawa wilayah barat (kulon), ku masarakat di dinya mah sok disebut Sunda atawa Sundalanden, basa nu dipaké di wilayah timur, béda jeung basa Jawa jeung Melayu, nyaéta basa anu dipaké ku urang dengeun di kepulauan Hindia Timur.}} [[Basa Sunda]] minangka [[basa]] anu digunakeun dina pakumbuhan masyarakat, miboga sababaraha [[dialék]] gumantung daérahna, kayaning [[dialék]] [[Banten]], [[Bogor]], [[Parahyangan]], jeung [[Cirebon]]. Alatan kitu, [[basa Sunda]] ogé mibanda [[basa]] anu maneuh dina hartian [[basa lulugu]] minangka basa penganteur atawa [[basa]] nu baku dina pengajaran atawa dina pakumbuhan nyaéta [[basa]] nu aya di wilayah [[Priangan]] utamanya [[Bandung]].<ref name="sumber6">Budi Rahayu. ''Kamus Undak-usuk Basa Sunda.'' Geger Sunten 2007. Bandung.</ref> Dina basa Sunda aya anu disebut undak-usuk basa anu mangrupa padodan pikeun basa masarakat [[sunda]].<ref name="sumber6" /> Undak-Usuk [[basa Sunda]] gumelar antara abad ka-18 atawa 19 nalika datang pangaruh politik Mataram jeung pengaruh ti basa Jawa Kuna.<ref name="sumber6" /> Dina jaman harita, jaman urang dijajah Walanda, mémang dina pakumbuhan [[urang Sunda]] (cara pakumbuhan sakumna urang [[Indonesia]]) aya panta-panta sosial.<ref name="sumber6" /> Dalah kalungguhan masing-masing jalma ogé béda-béda nurutkeun hukum, da aya hukum anu khusus pikeun urang Walanda katut urang Barat, aya hukum husus pikeun utang Timur asing ([[Cina]], [[Arab]], [[Keling]] jsté).<ref name="sumber6" /> Ari urang pribumi jadi dadampar panghandapna.<ref name="sumber6" /> Tapi ku lantaran jumlahna pangréana, masih kénéh dibagi-bagi deui kana panta-panta: ménak, santana, somah atawa cacah kuricakan.<ref name="sumber6" /> Undak-usuk [[basa]] anu dijieun jeung diajarkeun dina abad ka-19 nepi ka awal ka-20, mémang luyu jeung kaayaan masyarakat [[Sunda]] harita anu dibagi dina tahap-tahap sosial.<ref name="sumber6" /> [[Basa Sunda]] mibanda alat pikeun nuliskeunana nyaéta [[aksara Sunda]], ogé dieuyeuban ku undak-usukna anu digunakeun nalika nyarita anu diluyukeun jeung tempat, jalma anu diajak nyarita jeung anu dicaritakeunana minangka silih ajénan anatara papadana.<ref name="sumber7">Ajip Rosidi. ''Polemik Undak-usuk Basa Sunda.'' Mangle . Bandung 1987.</ref> Tétéla geuning [[basa Sunda]] téh mangrupa [[basa]] anu madeg mandiri, [[basa]] anu tumuwuh di lingkungan masarakat [[Sunda]], [[basa]] nu kudu dijaga, kudu diriksa jeung diraksa ku sakumna [[urang Sunda]] minangka salah sahiji unsur budaya pikeun ngécéskeun yén “[[Basa Sunda]] Jati Diri [[Urang Sunda]]”.<ref name="sumber7" /> == Élmu Pangaweruh == [[Gambar:Bandung Pasupati Skyline.jpg|thumb|300px|right|ramena bandung ngabuktikeun uga, Bandung heurin ku tangtung]] <!--Elmu nyaéta kumpulan pangaweruh pikeun ngajawab pasualan dina kahirupan manusa.<ref name="sumber8">James, Danandjaja. ''Folklor Indonesia''. Pustaka Utama Graffiti. Jakarta 2007.</ref> Sedengkeun pangaweruh nyaéta sakabéh hal anu dipikanyaho ngeunaan objek anu tangtu.<ref name="sumber8"/> Gunana élmu pangaweruh nyaéta pikeun alat dina ngabantu manusa nalika ngaréngsékeun masalah nu disanghareupan sapopoéna.<ref name="sumber8"/> Teu sakabéh élmu pangaweruh bisa disebut élmu, sabab élmu mangrupa pangaweruh anu cara meunangkeunna téh kudu nyumponan sarat-sarat kalawan ngagunakeunmétodeuilmiah.<ref name="sumber8"/> Élmu mimitina tina pangalaman manusa jeung rengse dina wates pangalaman manusa.<ref name="sumber8"/>--> Dina masarakat [[sunda]], aya anu istilah [[Pamali]],[[Uga]], [[Cacandran]], jeung [[Kili-kila]] pikeun sawatara élmu pangaweruh masarakat [[sunda]] jaman harita.<ref name="sumber8">James, Danandjaja. ''Folklor Indonesia''. Pustaka Utama Graffiti. Jakarta 2007.</ref> ===Pamali=== [[Pamali]], mangrupa istilah [[Basa Sunda]] pikeun ngagambarkeun norma tradisi lokal.<ref name="sumber8"/> Upama norma éta teu dilaksanakeun, mangka bakal aya balukarna.<ref name="sumber8"/> Dina tradisi filsafat positif, [[pamali]] téh disawang teu asup akal, sabab [[pamali]] miboga harti nu teu logis.<ref name="sumber8"/> Tapi dina jihat séjén [[pamali]] disawang pikeun hiji kaarifan lokal nu sabenerna miboga rasionalitasna sorangan nu aya patalina jeung étika.<ref name="sumber8"/> Dihandap ieu aya conto-conto pamali nu bisa dipercaya ku urang atawa henteu : *Ulah lila teuing cicing di WC (Rohangan paranti mandi). Sabab lamun urang lila teuing cicing di WC, mangka fisik urang kaciri leuwih kolot ti batan umur urang.<ref name="sumber5"/> *Kabiasaan dahar petis dina waktu peuting. Sabab lamun urang dahar petis dina waktu peuting bakal ngabalukarkeun kateungeunahan haté, jeung lamun pikeun nu can kawin mah bakal hésé jodo, tapi pikeun nu geus kawin mah bakal paséa waé.<ref name="sumber5"/> *Kebiasaan maké baju bari leumpang. Sabab bisa ngabalukarkeun cita-cita urang teu kalaksanakeun.<ref name="sumber5"/> *Cicing dina lawang panto. Lamun urang cicing dina lawang panto, tangtu urang bakal hésé meunangkeun jodo.<ref name="sumber5"/> *Mandi dina waktu beurang. Bisa ngabalukarkeun babari kolot.<ref name="sumber5"/> ===Uga=== [[Uga]] jeung wangun séjén nu aya di sakuliah dunya, geus aya ti jaman baheula.<ref name="sumber9"/> Hal ieu dumasar kana ungakara-ungkara anu aya dina ajaran agama jeung ''folklor'' anu aya di unggal nagara.<ref name="sumber9"/> Dina agama [[Islam]], uga disebut “nubuat” anu eusina mangrupa tujuman pikeun kahirupan ka hareup.<ref name="sumber9"/> [[Basa]] [[uga]] ditelahkeunana kana omongan anu méré béja piayaeun naon-naon kangeunahan atawa bancang pakéwuh (kasusahan) di ahir, tapi lain anu bangsa lahir, saperti kana tangkal cau, jaga bakal jantungan. Ieu jelema jagana bakal diruang; tapi kapakéna uga mah kanu moal kapanggih, tapi ku pikiran tahayulan jelema tangtu kapangih, ngan teu nyaho di urang kénéh atawa ku anak incu.<ref name="sumber9"/> Nu matak ari aya nu rada sarupa jeung taksiran sok diaoromongkeun ‘geus tepi ka ugana’ atawa ‘samorong ceuk uga’.<ref name="sumber9"/> Ari conto-contona omongan baheula: ''Jaga mah, barudak, sajajalana disaungan''. Béh karéta api.<ref name="sumber9"/> ''Gancang carita béja, mun geus aya balabar kawat''. Béh telegram.<ref name="sumber9"/> ''Jaga mah, barudak, batu turun keusik naék''. Béh anak somah naék pangkat, anak ménak teu pangkat.<ref name="sumber9"/> ''Jaga mah, barudak, ngateuran ka nu digawé gé mawa kéjo dina iteuk, nandakeun angker gawé'' Béh nu dagang di pagawéan.<ref name="sumber9"/> ===Cacandran=== [[Cacandran]], nyaéta carita luluhur nu ngagambarkeun kaayaan nagara jeung sajabana nu bakal dialaman, saperti cacandran masarakat [[sunda]] numutkeun kolot baheula geus ngomong yén “[[Sumedang]] ngarangrangan, galunggung ngadeg tumenggung, Sukapura ngadaun ngora, [[Bandung]] heurin ku tangtung, [[Cianjur]] katalajuran, [[Ciamis]] amis ku manéh, Banagara sor ka tengah ”. Hiji [[uga]] anu kawentar di [[Tatar Sunda]].<ref name="sumber9"/> Ari uga téh bisa jadi ramalan atawa prediksi, tapi, bisa jadi ogé panggero pikeun sasadiaan sangkan ulah kajadian atawa ulah kasorang hal sakumaha anu digambarkeun dina [[uga]].<ref name="sumber9"/> [[uga]] anu tadi aya benerna, tapi aya ogé teu benerna. Benerna, ku sabab memang kabuktian, ayeuna [[Bandung]] heurin ku tangtung.<ref name="sumber9"/> Malah lain waé keur anu masih hirup (anu masih bisa nangtung) heurin téh, dalah keur anu maot gé di sababaraha tempat geus heurin kacida.<ref name="sumber9"/> Puluhan taun ka tukang di daerah [[Cicadas]] kungsi kajadian aya mayit dina pasaran anu rek ti imah ka masjid pikeun disholatkeun nepi ka kudu ngajebol hateup jeung kentengna, Kituna téh sabab lamun éta pasaran dibawa ngaliwatan panto sakumaha ilaharna moal bisa, da heurin téa jalan kaluar tina panto mah.<ref name="sumber9"/> Anu bener deui: [[Cianjur]]. Memang éta kota/wewengkon ayeuna jadi rada tiiseun.<ref name="sumber9"/> Sababna tangtu ku lantaran geus aya jalan tol Purbaleunyi anu ngabalukarkeun lalar liwat kandaraan [[Bandung]]-[[Jakarta]] jeung sabalikna leuwih rame ngaliwatan éta jalan tol tinimbang ngaliwatan [[Cianjur]].<ref name="sumber9"/> Tapi, moal boa, prediksi "katalanjuran" téh ogé pikeun ngingetkeun yén [[Cianjur]] bisa waé dicapluk ku DKI [[Jakarta]] dina konsép (anu dipaksakeun) megapolitan téa.<ref name="sumber9"/> ===Kila-kila=== [[Kila-Kila]], nyaéta totondén ti alam kana naon-naon anu bakal kajadian ku urang.<ref name="sumber9"/> Jalma-jalma nu hirup tiheula saméméh urang nyaéta kolot atawa karuhun urang leuwih dalit jeung alam.<ref name="sumber9"/> Manusa miara alam nya kitu ogé alam miara manusa.<ref name="sumber9"/> Nya salah sahijina ku ayana sasatoan anu méré totondén siga kieu téa. Cenah : *Sora [[manuk]] sit uncuing = bakal aya nu maot *Sora [[hayam]] jago lain wayahna = rék aya nu reuneuh *Sora [[manuk bueuk]] tengah peuting = bakal aya wanoja nu lalagasan tapi kakandungan alias reuneuh tapi acan kawin. *Sora [[manuk bebencé]] = Ceuk cenah lamun ngadéngé sora bebencé di lembur, tanda aya bangsat keur kukulamprengan néangan palingeun. Urang lembur kudu taki-taki, ulah saré tibra teuing *Aya [[kukupu]] hiber di jero imah = rék aya tamu *Ngimpi newak lauk = rek meunang duit *Kekenudan panon kénca = rek manggih kasedih *Kekenudan panon katuhu = rek manggih kabagjaan *Murag bulu mata = aya nu sono ka urang *Lamun panas [[ceuli]] = aya nu ngomongkeun.<ref name="sumber9">Edi S. Ekadjati. ''Masyarakat Sunda dan Kebudayaannya'' .Girimukti Pasaka. Jakarta 1984.</ref> == Ageman == Masarakat [[Sunda]] henteu kawas lolobana masarakat anu séjén, di mana masarakat [[Sunda]] henteu miboga mitos ngeunaan panyiptaan atawa mitos-mitos séjén anu ngécéskeun asal-usulna.<ref name="sumber10">{{id}}[http://misi.sabda.org/sejarah_suku_sunda=sejarah suku sunda]{{Dead link|date=April 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (diaksés tanggal 26 Oktober 2011)</ref> Henteu saurang ogé weruh ti mana datangna urang Sunda, ogé kumaha maranéhanana nyicingan di [[Jawa Barat]].<ref name="sumber10"/> Jigana dina abad-abad kahiji Masehi, sajumplukan leutik suku [[Sunda]] maluruh leuweung-leuweung gunung sarta ngalakonan budaya nga[[huma]] pikeun muka leuweung.<ref name="sumber10"/> Kabéh mitos pangmimitina ngomong yén [[urang Sunda]] leuwih pantes gawé nga[[huma]] batan patani [[paré]].<ref name="sumber10"/> Ageman masarakat Sunda baheula nyaéta ageman pituin urang Sunda nyaéta [[Sunda wiwitan]].<ref name="sumber10"/> Sanajan mustahil pikeun nyaho sacara pasti kawas naon kapercayaan [[Sunda wiwitan]] jeung iraha tumuwuhna, tapi numutkeun pituduh nu kapanggih dina [[wawacan]] sarta suku [[Baduy]] nyebutkeun yén ageman maranéhanana nyaéta [[Sunda Wiwitan]] (urang Sunda anu pangheulana).<ref name="sumber10"/> Lain ngan suku [[Baduy]] anu ampir leupas ti elemen- elemen [[Islam]], tapi suku [[Sunda]] ogé nempokeun karakteristik Hindu anu saeutik pisan.<ref name="sumber10"/> Kaayeunakeun masarakat [[Sunda]] kiwari geus loba anu kapangaruhan ku agama [[islam]] malah ampir kabéh, tapi lain hartina ageman [[sunda wiwitan]] leungit.<ref name="sumber10" /> Kiwari ageman [[sunda wiwitan]] dipaké ku sawatara masarakat [[Sunda]] saperti masarakat [[Baduy]].<ref name="sumber10"/> Iwal ti éta ageman anu masih hirup di masarakat [[sunda]] kiwari nyaéta upacara-upacara asat saperti [[sérén taun]], pésta rakyat jsb.<ref name="sumber10"/> == Rujukan == {{reflist}} [[Kategori:Sunda]] olc9dn6127opop6hct93fhbqncjn9d9 708102 708101 2026-04-10T16:18:15Z Dinototosugiarto 11449 /* Ka gigir */ 708102 wikitext text/x-wiki [[Gambar:COLLECTIE TROPENMUSEUM 'Straatje in Soendanese kampong op de voorgrond drogende rijstbossen Java' TMnr 10011156.jpg|thumb|400px|right|urang sunda baheula]] '''Kabudayaan Sunda''' nyaéta sagala rupa hal anu aya hubunganna jeung budaya Sunda.<ref name="Budaya">{{Cite book | title =Orientasi Estetik Gaya Pirigan Kacapi Indung dalam Kesenian Tembang Sunda Cianjuran di Jawa Barat| first =J.| last =Julia, Heri Herdini| publisher =UPI Sumedang Press| location =Jakarta| year =2018| pages =61|ISBN=9786026438171|url=https://books.google.co.id/books?id=1qJLDwAAQBAJ&pg=PA61&dq=BUDAYA+SUNDA&hl=id&sa=X&ved=0ahUKEwiakIb2_cbpAhVZfX0KHZF6CCQQ6AEIaDAJ#v=onepage&q=BUDAYA%20SUNDA&f=false|accessdate=(disungsi – 22 Mei 2020)}}</ref> <!-- '''Budaya''' atawa '''kabudayaan''' asalna tina basa [[Sansekerta]] nyaéta ''buddhayah'', nu mangrupa wangun jamak tina buddhi (budi atawa akal) dihartikeun minangka hal-hal nu aya pakaitna jeung budi ogé akal manusa.<ref name="sumber1">R.A Darnadibrata, .Kamus Basa Sunda. Kiblat 2006. Bandung.</ref> Dina basa Inggris, kabudayaan disebut ''culture'', nu asalna tina kécap Latin “Colere’, nyaéta ngolah atawa ngerjakeun.<ref name="sumber1"/> Bisa dihartikeun ogé minangka ngolah tanah atawa [[tatanén]].<ref name="sumber1"/> Kécap ''culture'' ogé bisa dihartikeun minangka “kultur” dina basa [[Indonesia]].<ref name="sumber1"/> Kabudayaan didefinisikeun minangka sakabeh pangaweruh manusa minangka makhluk sosial nu digunakeun pikeun maham jeung ngainterpretasikeun lingkungan jeung pengalamanna, sarta jadi landasan dina tingkah-lakuna, ku kituna kabudayaan mangrupa sarangkaian aturan-aturan, pituduh-pituduh, rencana-rencana, jeung strategi-strategi nu ngawéngku sarangkaian model-model ''kognitif'' nu dipiboga ku manusa, jeung digunakeun sacara selektif Dina nyanghareupan lingkunganna sakumaha kawujudna dina tingkah-laku jeung tindakan-tindakanna.<ref name="sumber1"/> Kabudayaan bisa didefinisikeun minangka sakabeh pangaweruh manusa minangka makhluk sosial nu digunakeun pikeun maham jeung ngainterpretasikeun lingkungan jeung pengalamanna, sarta jadi pituduh pikeun tingkah lakuna.<ref name="sumber1"/> Hiji kabudayaan mangrupa kabogaan babarengan anggota dina masarakat atawa golongan sosial, nu sumebarna ka anggota-anggotanna jeung pewarisna ka generasi saterusna dilakukeun ngaliwatan proses belajar jeung ngagunakeun simbol-simbol nu ngawujud boh dina wangun ka ucap boh henteu (ka asup ogé sarupaning pakakas nu dijieun ku manusa).<ref name="sumber1"/> Ku kituna, sakumna warga masarakat miboga pangaweruh ngeunaan kabudayaanna nu henteu sarua jeung anggota-anggota lianna, lantaran ku pengalaman jeung proses diajar nu beda jeung lantaran lingkungan-lingkungan nu disanghareupan teu salilana sarua.<ref name="sumber1"/> Sedengkeun [[Sunda]] nyaéta istilah pikeun idéntitas hiji séké sélér nu nyicingan utamana bagian kulon pulo [[Jawa (pulo)|Jawa]] (katelah [[Tatar Sunda]] atawa [[Pasundan]], ngawengku [[propinsi]] [[Jawa Kulon]], [[Banten]], jeung bagian kulon [[Jawa Tengah]]), nyaéta [[urang Sunda]], nu migunakeun [[basa Sunda]] minangka basa indungna katut [[budaya Sunda|kabudayaanana]]. --> == Watek Urang sunda == Saban bangsa mibanda étos, kultur, sarta budaya anu béda.<ref name="sumber3">{{id}}[http://www.kasundaan.org/id/index.php?option=com_content&view=article&id=53&Itemid=82=id kasundaan]{{Dead link|date=May 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.( diaksés tanggal 24 Oktober 2011)</ref> Tapi tong anéh lamun aya bangsa anu boga kahayang pikeun melakeun étos budayana ka bangsa séjén, alatan nyangka yén etos sarta kultur budaya mibanda kaonjoyan.<ref name="sumber3"/> Kabiasaan ieu kasampak dina étos sarta kultur budaya bangsa urang, alatan dina sawatara dékadeu geus kahébos ku budaya bangsa séjén.<ref name="sumber3"/> Arus ''modernisasi'' ngagempur budaya nasional urang anu jadi jati diri bangsa.<ref name="sumber3"/> Budaya nasional kiwari kasampak pohara kuna, komo aya ''generasi'' ngora anu éra diajarna, pangabisa ngawasa [[kasenian tradisional]] dianggap teu méré mangpaat.<ref name="sumber3"/> Rasa bangsa beuki leungit, alatan budaya bangsa séjén leuwih kasampak di batan budaya sorangan, kaayaan ieu ogé lumangsung dina budaya [[Sunda]], ku kituna [[urang Sunda]] kaleungitan jati dirina.<ref name="sumber3"/> Pikeun nyanghareupan bangbalu dina kabudayaan Sunda, aya alusna urang ngaléngkah ka tukang tiheula.<ref name="sumber3"/> Diajar, sarta ngumpulkeun keusik mutiara anu ambacak salila ieu, loba papatah anu kapopohokeun, alatan henteu kungsi kacaba ku nu bogana.<ref name="sumber3"/> Hal ieu lantaran kurang boga kahayang pikeun diajar, komo maranéhanana méré anggapan tinggaleun jaman.<ref name="sumber3"/> Lamun ditalungtik, sabenerna pamor étika moral [[Sunda]] boga hasanah hikmah anu rongkah, hal éta kagambar liwat talarina.<ref name="sumber3"/> Aya sawatara étos atawa watek dina budaya [[Sunda]] ngeunaan hiji jalan pikeun ngahontal tujuan hirup.<ref name="sumber3" /> Sajaba ti éta, étos sarta watek [[Sunda]] ogé bisa jadi bekel kasalametan dina ngambah kahirupan di dunya ieu, di antarana waé nyaéta aya lima, cageur, bageur, bener, singer, sarta pinter anu geus lahir kira-kira jaman [[Salakanagara]] sarta [[Tarumanagara]].<ref name="sumber3" /> * '''Cageur''', nyaéta kudu cageur jasmani sarta rohani, cageur mikir, cageur boga pamadegan, cageur moral, cageur migawé sarta lalampah.<ref name="sumber3" /> * '''Bageur''' nyaéta boh haté, nyaah ka sasama, loba méré pamadegan sarta kaidah moril nu hadé atawa materi, henteu korét, henteu émosional, boh haté, penolong sarta ikhlas ngajalankeun sarta mengamalkan, lain ngan dibaca boh diucapkan waé. * '''Bener''' nyaéta henteu bohong, henteu asal-asalan dina migawé pancén [[pakasaban]], amanat, lempeng ngajalankeun ageman, bener dina mingpin, sarta henteu ngarusak alam.<ref name="sumber3" /> * '''Singer''', nyaéta mawas diri lain was-was, ngarti dina saban pancén, miheulakeun batur saméméh pribadi, ngahormatan pamadegan batur, pinuh kaasih nyaah, henteu gancang ambek lamun dikritik tapi ditengetan harti esensina.<ref name="sumber3" /> * '''Pinter''', nyaéta beunghar élmu dunya sarta ahérat, ngarti élmu ageman nepi ka dasarna, bisa nyaluyukeun diri jeung sasama, bisa ngedalkeun sarta ngabéréskeun masalah kalayan wijaksana, sarta henteu ngarasa singer sorangan bari nyudutkeun batur.<ref name="sumber3" /> == Wengkuan Géografis == [[Gambar:Sunda-Galuh.gif|right|400px|Tatar Sunda]] Sacara géografis [[Jawa Barat]] (kiwari jeung [[Banten]]) mangrupa tempat lahir jeung tumuwuhna kabudayaan Sunda, [[Jawa Barat]] ogé mangrupa daérah kapuloan anu biasa dosebut kapuloan [[Nusantara]].<ref name="sumber2">{{id}}Edi S Ekadjati. ''Kebudayaan Sunda Jilid 1''. PT Pustaka Jaya. Jakarta 2005.</ref> Istilah éta dipaké dina [[abad ka-14]] Masehi nyaéta jaman [[Majapahit]].<ref name="sumber2"/> Daérah [[Jawa Barat]] anu tumuwuh minangka tempat [[urang sunda]] hirup miboga kamekaran anu tangtu dina sagala aspék saperti téknologi( [[pakasaban]]), sistem duduluran, basa, kasenian, ageman, jeung élmu pangaweruh.<ref name="sumber2"/> == Téknologi Tatanén Tradisional == [[Gambar:Rice Field.jpg|thumb|250px|right|tatanen]] [[Gambar:Combine Jyohana 05a9119cv.jpg|thumb|250px|right|teknologi dina tatanen modern]] [[Gambar:Kakashi2.jpg|thumb|250px|right|teknologi dina tatanén]] Tatanén pikeun masarakat [[Sunda]] lain hal anu anéh, sabab dina kabudayaan masrakat [[Sunda]] [[pakasaban]] anu utama nyaéta tatanén.<ref name="sumber4">{{id}}Edi S Ekadjati. ''Kebudayaan Sunda Jilid 2''. PT Pustaka Jaya. Jakarta 2009.</ref> Tatanén geus tumuwuh mangabad-abad di masarakat [[sunda]], ti mimiti jaman purba kabiasaan tatanén geus dilakonan ku masarakat [[Sunda]], sabab kaayaan alam anu nyadiakeun minangka kabutuhan pikeun neruskeun hirup harita.<ref name="sumber4"/> Sakabéh kagiatan merlukeun atawa miboga pakakas husus, kitu deui dina widang tatanén. Pakakas nu dibutuhkeun téh di antarana : *[[Arit]] nyaéta pakakas paranti ngala jukut atawa ngala paré, dijieunna tina beusi dicampur baja jeung kai minangka gagangna, wangunna saperti gaét tapi teu nguél teuing. Arit miboga pungsi pikeun ngababad semak-semak, alang-alang jeung jujukutan.Dina mimitian ngabuka lahan anyar, biasana ngagunakeun arit.<ref name="sumber5">{{id}}Rachmat Taufiq Hidayat, spk. ''Peperenian Urang Sunda.'' PT Kiblat Buku Utama. Bandung 2005.</ref> *[[Asahan]] mangrupa batu husus paranti ngasah sabangsaning [[péso]], [[bedog]], jsté.<ref name="sumber5"/> *[[Aseuk]], Wangun aseuk téh kai buleud panjang, méncos tungtungna, paranti ngaseuk, nyieun logak leutik keur melak sisikian saperti jagong, suuk, buncis, kacang jsb. Aseuk disebut ogé luju.<ref name="sumber5"/> *[[Bakrik]] Mangrupa pakakas nu dijieunna tina awi anu diala katut jangkarna, dipaké pikeun gantar pangait, disadiakeun pikeun nulungan nu kahuruan, kaayeunaeun kakaitna sok dijieun tina beusi.<ref name="sumber5"/> *[[Bawak]], Bagian [[pacul]] nu ngahiji jeung gelungana (bagian seuseukeutna beunang dilaan upama rék diasah) .<ref name="sumber5"/> *[[Bedog]], nyaéta parabot paranti meulah atawa motongasabangsaning awi tawa kai jeung barang séjénna. Dijieunna tina beusi, pérah/ gagangna maké kai tawa ku aluminieum. Wangunna aya anu pondok aya ogé anu panjang. Wadahna disebut sarangka, anu dijieunna tina kai.<ref name="sumber5"/> *[[Burujul]], nyaéta wuluku nu teu maké lanjam.<ref name="sumber5"/> *[[Caplak]], nyaéta pakakas nu dipaké dina keur tandur, gunana pikeun ngaguratan taeuh supaya upama nancebkeun binih paré lempeng. Caplak téh dijieunna tina kai.<ref name="sumber5"/> *[[Congkrang]], mangrupa parabot paranti ngababad sabangsaning jujukutan atawa tatangkalan anu leutik, jeung sajabana. Dijieunna tina beusi gagangna tina kai atawa aluminieum. Waggunna rada panjang batan arit, bagéan luhurna melengkung.<ref name="sumber5"/> *[[Étém]], téh sabangsa péso nu diwangun husus paranti ngala paré raranggeuyan.<ref name="sumber5"/> *[[Garpuh]], nyaéta pakakas tukang tani paranti ngaguarkeun taneuh.<ref name="sumber5"/> *[[Garu]], nyaéta pakakas tukang tani, paranti ngajurkeun taneuh sawah sabada di[[wuluku]], wangunna suga sisir carang, biasanna ditarik ku [[munding]] atawa [[sapi]] boh sarakit boh hiji.<ref name="sumber5"/> *[[Halu]], nyaéta parabot paranti nutu, dijieunna tina kai anu buleud.<ref name="sumber5"/> *[[Koréd]], nyaéta pakakas tani pikeun miceunan jujukutan di kebon, dijieunna tina beusi jeung waja, wangunna sarupa arit tapi dilengkungkeun.<ref name="sumber5"/> *[[Kujang]], mangrupa pakakas sabangsa [[bedog]] sok dipaké pakarang atawa nyacar pihumaeun ku [[Urang Sunda]] baheula, bisa dipaké ngadék jeung newek, kiwari dipaké lambang rupa-rupa organisasi kasundaan.<ref name="sumber5"/> *[[Lalandak]], nyaéta parabot paranti ngarambét di sawah nu ditanduranana maké digarit (tandur jajar) . Disebut ogé géréndél atawa gilinding.<ref name="sumber5"/> *[[Lisung]], mangrupa pakakas paranti nutu [[paré]], dijieunna tina kai, liangna dua nyaéta liang buleud jeung ling pasagi opat panjang.<ref name="sumber5"/> *[[Pacul]], nyaéta parabot paranti malikkeun taneuh di [[sawah]], ngagali lobang, ngamalirkeun cai, ngaduk jsb. Seuseukeutna dijieun tina beusi atawa waja, gagangna tina kai nu diradabéngkokkeun sangkan gampang makéna.<ref name="sumber5"/> == Sistem Duduluran == [[Gambar:Ahli Keluarga Hamid Mydin pada 20 Nov 1971.jpg|thumb|400px|right|kulawarga]] [[Urang Sunda]] ngagem sistem duduluran anu sipatna ''patental'' jiga urang [[Jawa]].<ref name="sumber2"/> Hartina [[urang sunda]] yakin ayana duduluran boh ngaliwatan dulur ti indung boh dulur ti bapa.<ref name="sumber2"/> Sistem duduluran masarakat [[sunda]], umumna sakum manusa di dunya aya disababkeun dua faktor nyaéta turunan jeung ayana ritual nikah .<ref name="sumber2"/> Nu pang pentingna dina tingkat hubungan duduluran [[urang Sunda]] dumasar bébédaan generasi tilu golongan.<ref name="sumber2"/> Katilu golongan nu dimaksud nyaéta (1) golongan sepuh, kolot, wong tuo anu ngawengku aki, nini, bapa, jeung ema, generasi anu tingkatanna leuwih luhur ti égo; (2) golongan sadulur, dina harti anu heureut, nyaéta dulur saindung-sabapa, dulur téré (dulur saindung misah bapa atawa dulur sabapa misah indung), nu disebut lanceuk lamun umurna leuwih kolot jeung adi atawa rayi lamun umurna leuwih ngora.<ref name="sumber2"/> Jadi sadulur téh hiji generasi jeung égo; (3) golongan anak, nyaéta turunan égo, anak égo, lalaki atawa awéwé .<ref name="sumber2"/> Sistem duduluran masarakat [[sunda]] anu dipikawanoh kiwari aya tujuh turunan, tapi sabenerna [[urang sunda]] baheula miboga salapan garis turunan nyaéta anak, euncu, umpi, cicip, muning, anggasantana, kulasantana, pretisantana, jeung witwekas.<ref name="sumber2" /> Kiwari sistem duduluran [[urang sunda]] leuwih dipikawanoh [[Pancakaki]].<ref name="sumber2" /> [[Pancakaki]] nyaéta hiji sistem anu ngagambarkeun hubungan kulawarga.<ref name="sumber2" /> Dina adat istiadat [[urang sunda]], [[pancakaki]] téh mibanda dua harti.<ref name="sumber5" /> Harti anu kahiji, [[pancakaki]] téh mangrupa perenahna jelema ka jelema deui, anu sakulawarga atawa anu kaasup baraya kénéh.<ref name="sumber5" /> Upamana waé kumaha [[pancakaki]] si Dadap ka si Waru, naha kaasup indung, bapa, nini, aki, emang, bibi, anak, buyut, alo, suan, jsté.<ref name="sumber5" /> Harti anu kadua pancakaki téh mangrupa papayan perenahna kabarayaan.<ref name="sumber5" /> ===Rundayan/Turunan=== ====Ti luhur ka handap==== *Bau Sinduk : Indung Bapana Gantung Siwur/Kait Siwur *Gantung Siwur/[[Kait Siwur]] : Indung Bapana Udeg*udeg *Udeg-udeg : Indung Bapana Janggawareng *Janggawareng : Indung Bapana Bao *Bao : Indung Bapana Buyut *Buyut : Indung Bapana Nini *Nini : Indungna indung/bapa *Aki : Bapana Indung/bapa *Indung : Indungna anak *Bapa : Bapana anak *Anak : Indung Bapana Incu *Incu : Anakna anak *Buyut : Anakna incu *Bao : Anakna buyut *Janggawareng : Anakna bao *Udeg-udeg : Anakna janggawareng *Gantung siwur/kait siwur : Anakna udeg-udeg *Bau sinduk : Anakna gantung siwur/kait siwur.<ref name="sumber2"/> ====Ka gigir==== *Adi : Dulur Sahandapeun *Lanceuk : Dulur Saluhureun *Emang : Adina Bapa/Indung (lalaki) *Bibi : Adina Bapa/Indung (awéwé) *Ua : Lanceuk Bapa/Indung *Alo : Anak Lanceuk *Suan : Anak Adi *Kapiadi : Anak Emang/Bibi *Kapilanceuk : Anakna Ua *Incu ti gigir : Incuna Adi *Aki ti gigir : Adina/Lanceukna Aki/Nini (lalaki) *Nini ti gigir : Adina/Lanceukna Aki/Nini (awéwé) *Ua ti gigir : Anakna Lanceuk Aki/Nini *Emang ti gigir : Anakna Adi Aki/Nini (lalaki) *Bibi ti gigir : Anakna Adi Aki/Nini (awéwé).<ref name="sumber2"/> ====Istilah anu Séjénna==== -Adi Beuteung : Adina Pamajikan/Salaki -Dulur Sabaraya : Dulur pisan, anakna emang/bibi jeung ua -Dulur Teges : Dulur enya saindung sabapa -Indung Téré : Pamajikan Bapa lain anu ngalahirkeun urang -Bapa téré : Salaki indung lain anu ngalantarankeun urang lahir -Anak Téré : Anak sampakan ti lalaki/pamajikan -Dulur Patétéréan : Anak indung/bapa téré -Cikal : Anak panggedéna -Pangais Bungsu : Lanceukna bungsu -Bungsu : Anak Pangleutikna -Baraya Laér : Baraya anu nurutkeun pancakaki geus jauh perenahna -Teu Hir Teu Walahir : Teu baraya saeutik-eutik acan -Bau-bau Sinduk : Baraya kénéh sanajan geus laér -Dulur Pét ku Hinis : Dulur teges -Baraya : Sakur anu aya pancakakina -Karuhun : Luluhur, jalma-jalma anu kungsi aya lilaHeulaeun urang, anu ngarundaykeun urang -Bésan : Indung/bapana minantu -Minantu : salaki/pamajikan anak -Mitoha : Indung/bapana salaki atawa pamajikan -Dahuan : Salaki atawa pamajikanna lanceuk.<ref name="sumber2"/> == Basa & Aksara == [[Gambar:SambaSunda Quintett in Cologne (0261).jpg|thumb|Grup tembang [[SambaSunda]]]] Informasi pangkolotna ngeunaan [[basa]] jeung [[aksara]] nu dipaké di wilayah Kepuloan Nusantara, kaasup Tatar [[Sunda]], aya dina [[prasasti]] ti abad ka-5 Masehi.<ref name="sumber4"/> Dina éta abad digunakeun [[basa Sanksekerta]] jeung [[aksara Palawa]] pikeun nuliskeun sababaraha [[prasasti]] di [[Kalimantan Timur]] ([[Karajaan Kutai]]) jeung Tatar [[Sunda]] ([[Karajaan Tarumanagara]]).<ref name="sumber4"/> Éta [[basa]] jeung [[aksara]] lain basa pituin tuluy dipaké pikeun nuliskeun dokumen resmi, henteu digunakeun pikeun komunikasi sosial.<ref name="sumber4"/> Jaman [[Karajaan Galuh]] jeung [[Karajaan Sunda]], [[prasasti]] jeung [[naskah]] ditulis ngagunakeun dua [[basa]] jeung dua [[aksara]], nyaéta [[basa]] jeung [[aksara]] [[Sunda]] kuna sarta [[basa]] jeung [[aksara]] [[Jawa]] kuna. [[Basa Sunda]] resmi diaku minangka [[basa]] nu madeg mandiri ti mimiti taun [[1841]], dicirikan ku ayana (terbitna) [[kamus]] [[basa Sunda]] nu munggaran ([[kamus]] [[basa]] [[Belanda]]-[[Melayu]] jeung [[Sunda]]). [[Kamus]] éta diterbitkeun di [[Amsterdam]], disusun ku [[T. Roorda]], Sarjana [[basa]] timur, sedengkeun kandaga kecapna mah dikumpulkeun ku [[De Wilde]]. Tuluy Roorda ngajieun pernyataan: {{Quote|Ieu kamus aya mangpaatna, hususna ngarah leuwih apal kana basa anu nepi ka ayeuna kurangna pangaweruh jeung teu sampurna, basa anu dipaké di wewengkon Jawa wilayah barat (kulon), ku masarakat di dinya mah sok disebut Sunda atawa Sundalanden, basa nu dipaké di wilayah timur, béda jeung basa Jawa jeung Melayu, nyaéta basa anu dipaké ku urang dengeun di kepulauan Hindia Timur.}} [[Basa Sunda]] minangka [[basa]] anu digunakeun dina pakumbuhan masyarakat, miboga sababaraha [[dialék]] gumantung daérahna, kayaning [[dialék]] [[Banten]], [[Bogor]], [[Parahyangan]], jeung [[Cirebon]]. Alatan kitu, [[basa Sunda]] ogé mibanda [[basa]] anu maneuh dina hartian [[basa lulugu]] minangka basa penganteur atawa [[basa]] nu baku dina pengajaran atawa dina pakumbuhan nyaéta [[basa]] nu aya di wilayah [[Priangan]] utamanya [[Bandung]].<ref name="sumber6">Budi Rahayu. ''Kamus Undak-usuk Basa Sunda.'' Geger Sunten 2007. Bandung.</ref> Dina basa Sunda aya anu disebut undak-usuk basa anu mangrupa padodan pikeun basa masarakat [[sunda]].<ref name="sumber6" /> Undak-Usuk [[basa Sunda]] gumelar antara abad ka-18 atawa 19 nalika datang pangaruh politik Mataram jeung pengaruh ti basa Jawa Kuna.<ref name="sumber6" /> Dina jaman harita, jaman urang dijajah Walanda, mémang dina pakumbuhan [[urang Sunda]] (cara pakumbuhan sakumna urang [[Indonesia]]) aya panta-panta sosial.<ref name="sumber6" /> Dalah kalungguhan masing-masing jalma ogé béda-béda nurutkeun hukum, da aya hukum anu khusus pikeun urang Walanda katut urang Barat, aya hukum husus pikeun utang Timur asing ([[Cina]], [[Arab]], [[Keling]] jsté).<ref name="sumber6" /> Ari urang pribumi jadi dadampar panghandapna.<ref name="sumber6" /> Tapi ku lantaran jumlahna pangréana, masih kénéh dibagi-bagi deui kana panta-panta: ménak, santana, somah atawa cacah kuricakan.<ref name="sumber6" /> Undak-usuk [[basa]] anu dijieun jeung diajarkeun dina abad ka-19 nepi ka awal ka-20, mémang luyu jeung kaayaan masyarakat [[Sunda]] harita anu dibagi dina tahap-tahap sosial.<ref name="sumber6" /> [[Basa Sunda]] mibanda alat pikeun nuliskeunana nyaéta [[aksara Sunda]], ogé dieuyeuban ku undak-usukna anu digunakeun nalika nyarita anu diluyukeun jeung tempat, jalma anu diajak nyarita jeung anu dicaritakeunana minangka silih ajénan anatara papadana.<ref name="sumber7">Ajip Rosidi. ''Polemik Undak-usuk Basa Sunda.'' Mangle . Bandung 1987.</ref> Tétéla geuning [[basa Sunda]] téh mangrupa [[basa]] anu madeg mandiri, [[basa]] anu tumuwuh di lingkungan masarakat [[Sunda]], [[basa]] nu kudu dijaga, kudu diriksa jeung diraksa ku sakumna [[urang Sunda]] minangka salah sahiji unsur budaya pikeun ngécéskeun yén “[[Basa Sunda]] Jati Diri [[Urang Sunda]]”.<ref name="sumber7" /> == Élmu Pangaweruh == [[Gambar:Bandung Pasupati Skyline.jpg|thumb|300px|right|ramena bandung ngabuktikeun uga, Bandung heurin ku tangtung]] <!--Elmu nyaéta kumpulan pangaweruh pikeun ngajawab pasualan dina kahirupan manusa.<ref name="sumber8">James, Danandjaja. ''Folklor Indonesia''. Pustaka Utama Graffiti. Jakarta 2007.</ref> Sedengkeun pangaweruh nyaéta sakabéh hal anu dipikanyaho ngeunaan objek anu tangtu.<ref name="sumber8"/> Gunana élmu pangaweruh nyaéta pikeun alat dina ngabantu manusa nalika ngaréngsékeun masalah nu disanghareupan sapopoéna.<ref name="sumber8"/> Teu sakabéh élmu pangaweruh bisa disebut élmu, sabab élmu mangrupa pangaweruh anu cara meunangkeunna téh kudu nyumponan sarat-sarat kalawan ngagunakeunmétodeuilmiah.<ref name="sumber8"/> Élmu mimitina tina pangalaman manusa jeung rengse dina wates pangalaman manusa.<ref name="sumber8"/>--> Dina masarakat [[sunda]], aya anu istilah [[Pamali]],[[Uga]], [[Cacandran]], jeung [[Kili-kila]] pikeun sawatara élmu pangaweruh masarakat [[sunda]] jaman harita.<ref name="sumber8">James, Danandjaja. ''Folklor Indonesia''. Pustaka Utama Graffiti. Jakarta 2007.</ref> ===Pamali=== [[Pamali]], mangrupa istilah [[Basa Sunda]] pikeun ngagambarkeun norma tradisi lokal.<ref name="sumber8"/> Upama norma éta teu dilaksanakeun, mangka bakal aya balukarna.<ref name="sumber8"/> Dina tradisi filsafat positif, [[pamali]] téh disawang teu asup akal, sabab [[pamali]] miboga harti nu teu logis.<ref name="sumber8"/> Tapi dina jihat séjén [[pamali]] disawang pikeun hiji kaarifan lokal nu sabenerna miboga rasionalitasna sorangan nu aya patalina jeung étika.<ref name="sumber8"/> Dihandap ieu aya conto-conto pamali nu bisa dipercaya ku urang atawa henteu : *Ulah lila teuing cicing di WC (Rohangan paranti mandi). Sabab lamun urang lila teuing cicing di WC, mangka fisik urang kaciri leuwih kolot ti batan umur urang.<ref name="sumber5"/> *Kabiasaan dahar petis dina waktu peuting. Sabab lamun urang dahar petis dina waktu peuting bakal ngabalukarkeun kateungeunahan haté, jeung lamun pikeun nu can kawin mah bakal hésé jodo, tapi pikeun nu geus kawin mah bakal paséa waé.<ref name="sumber5"/> *Kebiasaan maké baju bari leumpang. Sabab bisa ngabalukarkeun cita-cita urang teu kalaksanakeun.<ref name="sumber5"/> *Cicing dina lawang panto. Lamun urang cicing dina lawang panto, tangtu urang bakal hésé meunangkeun jodo.<ref name="sumber5"/> *Mandi dina waktu beurang. Bisa ngabalukarkeun babari kolot.<ref name="sumber5"/> ===Uga=== [[Uga]] jeung wangun séjén nu aya di sakuliah dunya, geus aya ti jaman baheula.<ref name="sumber9"/> Hal ieu dumasar kana ungakara-ungkara anu aya dina ajaran agama jeung ''folklor'' anu aya di unggal nagara.<ref name="sumber9"/> Dina agama [[Islam]], uga disebut “nubuat” anu eusina mangrupa tujuman pikeun kahirupan ka hareup.<ref name="sumber9"/> [[Basa]] [[uga]] ditelahkeunana kana omongan anu méré béja piayaeun naon-naon kangeunahan atawa bancang pakéwuh (kasusahan) di ahir, tapi lain anu bangsa lahir, saperti kana tangkal cau, jaga bakal jantungan. Ieu jelema jagana bakal diruang; tapi kapakéna uga mah kanu moal kapanggih, tapi ku pikiran tahayulan jelema tangtu kapangih, ngan teu nyaho di urang kénéh atawa ku anak incu.<ref name="sumber9"/> Nu matak ari aya nu rada sarupa jeung taksiran sok diaoromongkeun ‘geus tepi ka ugana’ atawa ‘samorong ceuk uga’.<ref name="sumber9"/> Ari conto-contona omongan baheula: ''Jaga mah, barudak, sajajalana disaungan''. Béh karéta api.<ref name="sumber9"/> ''Gancang carita béja, mun geus aya balabar kawat''. Béh telegram.<ref name="sumber9"/> ''Jaga mah, barudak, batu turun keusik naék''. Béh anak somah naék pangkat, anak ménak teu pangkat.<ref name="sumber9"/> ''Jaga mah, barudak, ngateuran ka nu digawé gé mawa kéjo dina iteuk, nandakeun angker gawé'' Béh nu dagang di pagawéan.<ref name="sumber9"/> ===Cacandran=== [[Cacandran]], nyaéta carita luluhur nu ngagambarkeun kaayaan nagara jeung sajabana nu bakal dialaman, saperti cacandran masarakat [[sunda]] numutkeun kolot baheula geus ngomong yén “[[Sumedang]] ngarangrangan, galunggung ngadeg tumenggung, Sukapura ngadaun ngora, [[Bandung]] heurin ku tangtung, [[Cianjur]] katalajuran, [[Ciamis]] amis ku manéh, Banagara sor ka tengah ”. Hiji [[uga]] anu kawentar di [[Tatar Sunda]].<ref name="sumber9"/> Ari uga téh bisa jadi ramalan atawa prediksi, tapi, bisa jadi ogé panggero pikeun sasadiaan sangkan ulah kajadian atawa ulah kasorang hal sakumaha anu digambarkeun dina [[uga]].<ref name="sumber9"/> [[uga]] anu tadi aya benerna, tapi aya ogé teu benerna. Benerna, ku sabab memang kabuktian, ayeuna [[Bandung]] heurin ku tangtung.<ref name="sumber9"/> Malah lain waé keur anu masih hirup (anu masih bisa nangtung) heurin téh, dalah keur anu maot gé di sababaraha tempat geus heurin kacida.<ref name="sumber9"/> Puluhan taun ka tukang di daerah [[Cicadas]] kungsi kajadian aya mayit dina pasaran anu rek ti imah ka masjid pikeun disholatkeun nepi ka kudu ngajebol hateup jeung kentengna, Kituna téh sabab lamun éta pasaran dibawa ngaliwatan panto sakumaha ilaharna moal bisa, da heurin téa jalan kaluar tina panto mah.<ref name="sumber9"/> Anu bener deui: [[Cianjur]]. Memang éta kota/wewengkon ayeuna jadi rada tiiseun.<ref name="sumber9"/> Sababna tangtu ku lantaran geus aya jalan tol Purbaleunyi anu ngabalukarkeun lalar liwat kandaraan [[Bandung]]-[[Jakarta]] jeung sabalikna leuwih rame ngaliwatan éta jalan tol tinimbang ngaliwatan [[Cianjur]].<ref name="sumber9"/> Tapi, moal boa, prediksi "katalanjuran" téh ogé pikeun ngingetkeun yén [[Cianjur]] bisa waé dicapluk ku DKI [[Jakarta]] dina konsép (anu dipaksakeun) megapolitan téa.<ref name="sumber9"/> ===Kila-kila=== [[Kila-Kila]], nyaéta totondén ti alam kana naon-naon anu bakal kajadian ku urang.<ref name="sumber9"/> Jalma-jalma nu hirup tiheula saméméh urang nyaéta kolot atawa karuhun urang leuwih dalit jeung alam.<ref name="sumber9"/> Manusa miara alam nya kitu ogé alam miara manusa.<ref name="sumber9"/> Nya salah sahijina ku ayana sasatoan anu méré totondén siga kieu téa. Cenah : *Sora [[manuk]] sit uncuing = bakal aya nu maot *Sora [[hayam]] jago lain wayahna = rék aya nu reuneuh *Sora [[manuk bueuk]] tengah peuting = bakal aya wanoja nu lalagasan tapi kakandungan alias reuneuh tapi acan kawin. *Sora [[manuk bebencé]] = Ceuk cenah lamun ngadéngé sora bebencé di lembur, tanda aya bangsat keur kukulamprengan néangan palingeun. Urang lembur kudu taki-taki, ulah saré tibra teuing *Aya [[kukupu]] hiber di jero imah = rék aya tamu *Ngimpi newak lauk = rek meunang duit *Kekenudan panon kénca = rek manggih kasedih *Kekenudan panon katuhu = rek manggih kabagjaan *Murag bulu mata = aya nu sono ka urang *Lamun panas [[ceuli]] = aya nu ngomongkeun.<ref name="sumber9">Edi S. Ekadjati. ''Masyarakat Sunda dan Kebudayaannya'' .Girimukti Pasaka. Jakarta 1984.</ref> == Ageman == Masarakat [[Sunda]] henteu kawas lolobana masarakat anu séjén, di mana masarakat [[Sunda]] henteu miboga mitos ngeunaan panyiptaan atawa mitos-mitos séjén anu ngécéskeun asal-usulna.<ref name="sumber10">{{id}}[http://misi.sabda.org/sejarah_suku_sunda=sejarah suku sunda]{{Dead link|date=April 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (diaksés tanggal 26 Oktober 2011)</ref> Henteu saurang ogé weruh ti mana datangna urang Sunda, ogé kumaha maranéhanana nyicingan di [[Jawa Barat]].<ref name="sumber10"/> Jigana dina abad-abad kahiji Masehi, sajumplukan leutik suku [[Sunda]] maluruh leuweung-leuweung gunung sarta ngalakonan budaya nga[[huma]] pikeun muka leuweung.<ref name="sumber10"/> Kabéh mitos pangmimitina ngomong yén [[urang Sunda]] leuwih pantes gawé nga[[huma]] batan patani [[paré]].<ref name="sumber10"/> Ageman masarakat Sunda baheula nyaéta ageman pituin urang Sunda nyaéta [[Sunda wiwitan]].<ref name="sumber10"/> Sanajan mustahil pikeun nyaho sacara pasti kawas naon kapercayaan [[Sunda wiwitan]] jeung iraha tumuwuhna, tapi numutkeun pituduh nu kapanggih dina [[wawacan]] sarta suku [[Baduy]] nyebutkeun yén ageman maranéhanana nyaéta [[Sunda Wiwitan]] (urang Sunda anu pangheulana).<ref name="sumber10"/> Lain ngan suku [[Baduy]] anu ampir leupas ti elemen- elemen [[Islam]], tapi suku [[Sunda]] ogé nempokeun karakteristik Hindu anu saeutik pisan.<ref name="sumber10"/> Kaayeunakeun masarakat [[Sunda]] kiwari geus loba anu kapangaruhan ku agama [[islam]] malah ampir kabéh, tapi lain hartina ageman [[sunda wiwitan]] leungit.<ref name="sumber10" /> Kiwari ageman [[sunda wiwitan]] dipaké ku sawatara masarakat [[Sunda]] saperti masarakat [[Baduy]].<ref name="sumber10"/> Iwal ti éta ageman anu masih hirup di masarakat [[sunda]] kiwari nyaéta upacara-upacara asat saperti [[sérén taun]], pésta rakyat jsb.<ref name="sumber10"/> == Rujukan == {{reflist}} [[Kategori:Sunda]] 9e9nwtzztkq50gycnfqq44lyyotf8gp 708103 708102 2026-04-10T16:19:23Z Dinototosugiarto 11449 /* Istilah anu Séjénna */ 708103 wikitext text/x-wiki [[Gambar:COLLECTIE TROPENMUSEUM 'Straatje in Soendanese kampong op de voorgrond drogende rijstbossen Java' TMnr 10011156.jpg|thumb|400px|right|urang sunda baheula]] '''Kabudayaan Sunda''' nyaéta sagala rupa hal anu aya hubunganna jeung budaya Sunda.<ref name="Budaya">{{Cite book | title =Orientasi Estetik Gaya Pirigan Kacapi Indung dalam Kesenian Tembang Sunda Cianjuran di Jawa Barat| first =J.| last =Julia, Heri Herdini| publisher =UPI Sumedang Press| location =Jakarta| year =2018| pages =61|ISBN=9786026438171|url=https://books.google.co.id/books?id=1qJLDwAAQBAJ&pg=PA61&dq=BUDAYA+SUNDA&hl=id&sa=X&ved=0ahUKEwiakIb2_cbpAhVZfX0KHZF6CCQQ6AEIaDAJ#v=onepage&q=BUDAYA%20SUNDA&f=false|accessdate=(disungsi – 22 Mei 2020)}}</ref> <!-- '''Budaya''' atawa '''kabudayaan''' asalna tina basa [[Sansekerta]] nyaéta ''buddhayah'', nu mangrupa wangun jamak tina buddhi (budi atawa akal) dihartikeun minangka hal-hal nu aya pakaitna jeung budi ogé akal manusa.<ref name="sumber1">R.A Darnadibrata, .Kamus Basa Sunda. Kiblat 2006. Bandung.</ref> Dina basa Inggris, kabudayaan disebut ''culture'', nu asalna tina kécap Latin “Colere’, nyaéta ngolah atawa ngerjakeun.<ref name="sumber1"/> Bisa dihartikeun ogé minangka ngolah tanah atawa [[tatanén]].<ref name="sumber1"/> Kécap ''culture'' ogé bisa dihartikeun minangka “kultur” dina basa [[Indonesia]].<ref name="sumber1"/> Kabudayaan didefinisikeun minangka sakabeh pangaweruh manusa minangka makhluk sosial nu digunakeun pikeun maham jeung ngainterpretasikeun lingkungan jeung pengalamanna, sarta jadi landasan dina tingkah-lakuna, ku kituna kabudayaan mangrupa sarangkaian aturan-aturan, pituduh-pituduh, rencana-rencana, jeung strategi-strategi nu ngawéngku sarangkaian model-model ''kognitif'' nu dipiboga ku manusa, jeung digunakeun sacara selektif Dina nyanghareupan lingkunganna sakumaha kawujudna dina tingkah-laku jeung tindakan-tindakanna.<ref name="sumber1"/> Kabudayaan bisa didefinisikeun minangka sakabeh pangaweruh manusa minangka makhluk sosial nu digunakeun pikeun maham jeung ngainterpretasikeun lingkungan jeung pengalamanna, sarta jadi pituduh pikeun tingkah lakuna.<ref name="sumber1"/> Hiji kabudayaan mangrupa kabogaan babarengan anggota dina masarakat atawa golongan sosial, nu sumebarna ka anggota-anggotanna jeung pewarisna ka generasi saterusna dilakukeun ngaliwatan proses belajar jeung ngagunakeun simbol-simbol nu ngawujud boh dina wangun ka ucap boh henteu (ka asup ogé sarupaning pakakas nu dijieun ku manusa).<ref name="sumber1"/> Ku kituna, sakumna warga masarakat miboga pangaweruh ngeunaan kabudayaanna nu henteu sarua jeung anggota-anggota lianna, lantaran ku pengalaman jeung proses diajar nu beda jeung lantaran lingkungan-lingkungan nu disanghareupan teu salilana sarua.<ref name="sumber1"/> Sedengkeun [[Sunda]] nyaéta istilah pikeun idéntitas hiji séké sélér nu nyicingan utamana bagian kulon pulo [[Jawa (pulo)|Jawa]] (katelah [[Tatar Sunda]] atawa [[Pasundan]], ngawengku [[propinsi]] [[Jawa Kulon]], [[Banten]], jeung bagian kulon [[Jawa Tengah]]), nyaéta [[urang Sunda]], nu migunakeun [[basa Sunda]] minangka basa indungna katut [[budaya Sunda|kabudayaanana]]. --> == Watek Urang sunda == Saban bangsa mibanda étos, kultur, sarta budaya anu béda.<ref name="sumber3">{{id}}[http://www.kasundaan.org/id/index.php?option=com_content&view=article&id=53&Itemid=82=id kasundaan]{{Dead link|date=May 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.( diaksés tanggal 24 Oktober 2011)</ref> Tapi tong anéh lamun aya bangsa anu boga kahayang pikeun melakeun étos budayana ka bangsa séjén, alatan nyangka yén etos sarta kultur budaya mibanda kaonjoyan.<ref name="sumber3"/> Kabiasaan ieu kasampak dina étos sarta kultur budaya bangsa urang, alatan dina sawatara dékadeu geus kahébos ku budaya bangsa séjén.<ref name="sumber3"/> Arus ''modernisasi'' ngagempur budaya nasional urang anu jadi jati diri bangsa.<ref name="sumber3"/> Budaya nasional kiwari kasampak pohara kuna, komo aya ''generasi'' ngora anu éra diajarna, pangabisa ngawasa [[kasenian tradisional]] dianggap teu méré mangpaat.<ref name="sumber3"/> Rasa bangsa beuki leungit, alatan budaya bangsa séjén leuwih kasampak di batan budaya sorangan, kaayaan ieu ogé lumangsung dina budaya [[Sunda]], ku kituna [[urang Sunda]] kaleungitan jati dirina.<ref name="sumber3"/> Pikeun nyanghareupan bangbalu dina kabudayaan Sunda, aya alusna urang ngaléngkah ka tukang tiheula.<ref name="sumber3"/> Diajar, sarta ngumpulkeun keusik mutiara anu ambacak salila ieu, loba papatah anu kapopohokeun, alatan henteu kungsi kacaba ku nu bogana.<ref name="sumber3"/> Hal ieu lantaran kurang boga kahayang pikeun diajar, komo maranéhanana méré anggapan tinggaleun jaman.<ref name="sumber3"/> Lamun ditalungtik, sabenerna pamor étika moral [[Sunda]] boga hasanah hikmah anu rongkah, hal éta kagambar liwat talarina.<ref name="sumber3"/> Aya sawatara étos atawa watek dina budaya [[Sunda]] ngeunaan hiji jalan pikeun ngahontal tujuan hirup.<ref name="sumber3" /> Sajaba ti éta, étos sarta watek [[Sunda]] ogé bisa jadi bekel kasalametan dina ngambah kahirupan di dunya ieu, di antarana waé nyaéta aya lima, cageur, bageur, bener, singer, sarta pinter anu geus lahir kira-kira jaman [[Salakanagara]] sarta [[Tarumanagara]].<ref name="sumber3" /> * '''Cageur''', nyaéta kudu cageur jasmani sarta rohani, cageur mikir, cageur boga pamadegan, cageur moral, cageur migawé sarta lalampah.<ref name="sumber3" /> * '''Bageur''' nyaéta boh haté, nyaah ka sasama, loba méré pamadegan sarta kaidah moril nu hadé atawa materi, henteu korét, henteu émosional, boh haté, penolong sarta ikhlas ngajalankeun sarta mengamalkan, lain ngan dibaca boh diucapkan waé. * '''Bener''' nyaéta henteu bohong, henteu asal-asalan dina migawé pancén [[pakasaban]], amanat, lempeng ngajalankeun ageman, bener dina mingpin, sarta henteu ngarusak alam.<ref name="sumber3" /> * '''Singer''', nyaéta mawas diri lain was-was, ngarti dina saban pancén, miheulakeun batur saméméh pribadi, ngahormatan pamadegan batur, pinuh kaasih nyaah, henteu gancang ambek lamun dikritik tapi ditengetan harti esensina.<ref name="sumber3" /> * '''Pinter''', nyaéta beunghar élmu dunya sarta ahérat, ngarti élmu ageman nepi ka dasarna, bisa nyaluyukeun diri jeung sasama, bisa ngedalkeun sarta ngabéréskeun masalah kalayan wijaksana, sarta henteu ngarasa singer sorangan bari nyudutkeun batur.<ref name="sumber3" /> == Wengkuan Géografis == [[Gambar:Sunda-Galuh.gif|right|400px|Tatar Sunda]] Sacara géografis [[Jawa Barat]] (kiwari jeung [[Banten]]) mangrupa tempat lahir jeung tumuwuhna kabudayaan Sunda, [[Jawa Barat]] ogé mangrupa daérah kapuloan anu biasa dosebut kapuloan [[Nusantara]].<ref name="sumber2">{{id}}Edi S Ekadjati. ''Kebudayaan Sunda Jilid 1''. PT Pustaka Jaya. Jakarta 2005.</ref> Istilah éta dipaké dina [[abad ka-14]] Masehi nyaéta jaman [[Majapahit]].<ref name="sumber2"/> Daérah [[Jawa Barat]] anu tumuwuh minangka tempat [[urang sunda]] hirup miboga kamekaran anu tangtu dina sagala aspék saperti téknologi( [[pakasaban]]), sistem duduluran, basa, kasenian, ageman, jeung élmu pangaweruh.<ref name="sumber2"/> == Téknologi Tatanén Tradisional == [[Gambar:Rice Field.jpg|thumb|250px|right|tatanen]] [[Gambar:Combine Jyohana 05a9119cv.jpg|thumb|250px|right|teknologi dina tatanen modern]] [[Gambar:Kakashi2.jpg|thumb|250px|right|teknologi dina tatanén]] Tatanén pikeun masarakat [[Sunda]] lain hal anu anéh, sabab dina kabudayaan masrakat [[Sunda]] [[pakasaban]] anu utama nyaéta tatanén.<ref name="sumber4">{{id}}Edi S Ekadjati. ''Kebudayaan Sunda Jilid 2''. PT Pustaka Jaya. Jakarta 2009.</ref> Tatanén geus tumuwuh mangabad-abad di masarakat [[sunda]], ti mimiti jaman purba kabiasaan tatanén geus dilakonan ku masarakat [[Sunda]], sabab kaayaan alam anu nyadiakeun minangka kabutuhan pikeun neruskeun hirup harita.<ref name="sumber4"/> Sakabéh kagiatan merlukeun atawa miboga pakakas husus, kitu deui dina widang tatanén. Pakakas nu dibutuhkeun téh di antarana : *[[Arit]] nyaéta pakakas paranti ngala jukut atawa ngala paré, dijieunna tina beusi dicampur baja jeung kai minangka gagangna, wangunna saperti gaét tapi teu nguél teuing. Arit miboga pungsi pikeun ngababad semak-semak, alang-alang jeung jujukutan.Dina mimitian ngabuka lahan anyar, biasana ngagunakeun arit.<ref name="sumber5">{{id}}Rachmat Taufiq Hidayat, spk. ''Peperenian Urang Sunda.'' PT Kiblat Buku Utama. Bandung 2005.</ref> *[[Asahan]] mangrupa batu husus paranti ngasah sabangsaning [[péso]], [[bedog]], jsté.<ref name="sumber5"/> *[[Aseuk]], Wangun aseuk téh kai buleud panjang, méncos tungtungna, paranti ngaseuk, nyieun logak leutik keur melak sisikian saperti jagong, suuk, buncis, kacang jsb. Aseuk disebut ogé luju.<ref name="sumber5"/> *[[Bakrik]] Mangrupa pakakas nu dijieunna tina awi anu diala katut jangkarna, dipaké pikeun gantar pangait, disadiakeun pikeun nulungan nu kahuruan, kaayeunaeun kakaitna sok dijieun tina beusi.<ref name="sumber5"/> *[[Bawak]], Bagian [[pacul]] nu ngahiji jeung gelungana (bagian seuseukeutna beunang dilaan upama rék diasah) .<ref name="sumber5"/> *[[Bedog]], nyaéta parabot paranti meulah atawa motongasabangsaning awi tawa kai jeung barang séjénna. Dijieunna tina beusi, pérah/ gagangna maké kai tawa ku aluminieum. Wangunna aya anu pondok aya ogé anu panjang. Wadahna disebut sarangka, anu dijieunna tina kai.<ref name="sumber5"/> *[[Burujul]], nyaéta wuluku nu teu maké lanjam.<ref name="sumber5"/> *[[Caplak]], nyaéta pakakas nu dipaké dina keur tandur, gunana pikeun ngaguratan taeuh supaya upama nancebkeun binih paré lempeng. Caplak téh dijieunna tina kai.<ref name="sumber5"/> *[[Congkrang]], mangrupa parabot paranti ngababad sabangsaning jujukutan atawa tatangkalan anu leutik, jeung sajabana. Dijieunna tina beusi gagangna tina kai atawa aluminieum. Waggunna rada panjang batan arit, bagéan luhurna melengkung.<ref name="sumber5"/> *[[Étém]], téh sabangsa péso nu diwangun husus paranti ngala paré raranggeuyan.<ref name="sumber5"/> *[[Garpuh]], nyaéta pakakas tukang tani paranti ngaguarkeun taneuh.<ref name="sumber5"/> *[[Garu]], nyaéta pakakas tukang tani, paranti ngajurkeun taneuh sawah sabada di[[wuluku]], wangunna suga sisir carang, biasanna ditarik ku [[munding]] atawa [[sapi]] boh sarakit boh hiji.<ref name="sumber5"/> *[[Halu]], nyaéta parabot paranti nutu, dijieunna tina kai anu buleud.<ref name="sumber5"/> *[[Koréd]], nyaéta pakakas tani pikeun miceunan jujukutan di kebon, dijieunna tina beusi jeung waja, wangunna sarupa arit tapi dilengkungkeun.<ref name="sumber5"/> *[[Kujang]], mangrupa pakakas sabangsa [[bedog]] sok dipaké pakarang atawa nyacar pihumaeun ku [[Urang Sunda]] baheula, bisa dipaké ngadék jeung newek, kiwari dipaké lambang rupa-rupa organisasi kasundaan.<ref name="sumber5"/> *[[Lalandak]], nyaéta parabot paranti ngarambét di sawah nu ditanduranana maké digarit (tandur jajar) . Disebut ogé géréndél atawa gilinding.<ref name="sumber5"/> *[[Lisung]], mangrupa pakakas paranti nutu [[paré]], dijieunna tina kai, liangna dua nyaéta liang buleud jeung ling pasagi opat panjang.<ref name="sumber5"/> *[[Pacul]], nyaéta parabot paranti malikkeun taneuh di [[sawah]], ngagali lobang, ngamalirkeun cai, ngaduk jsb. Seuseukeutna dijieun tina beusi atawa waja, gagangna tina kai nu diradabéngkokkeun sangkan gampang makéna.<ref name="sumber5"/> == Sistem Duduluran == [[Gambar:Ahli Keluarga Hamid Mydin pada 20 Nov 1971.jpg|thumb|400px|right|kulawarga]] [[Urang Sunda]] ngagem sistem duduluran anu sipatna ''patental'' jiga urang [[Jawa]].<ref name="sumber2"/> Hartina [[urang sunda]] yakin ayana duduluran boh ngaliwatan dulur ti indung boh dulur ti bapa.<ref name="sumber2"/> Sistem duduluran masarakat [[sunda]], umumna sakum manusa di dunya aya disababkeun dua faktor nyaéta turunan jeung ayana ritual nikah .<ref name="sumber2"/> Nu pang pentingna dina tingkat hubungan duduluran [[urang Sunda]] dumasar bébédaan generasi tilu golongan.<ref name="sumber2"/> Katilu golongan nu dimaksud nyaéta (1) golongan sepuh, kolot, wong tuo anu ngawengku aki, nini, bapa, jeung ema, generasi anu tingkatanna leuwih luhur ti égo; (2) golongan sadulur, dina harti anu heureut, nyaéta dulur saindung-sabapa, dulur téré (dulur saindung misah bapa atawa dulur sabapa misah indung), nu disebut lanceuk lamun umurna leuwih kolot jeung adi atawa rayi lamun umurna leuwih ngora.<ref name="sumber2"/> Jadi sadulur téh hiji generasi jeung égo; (3) golongan anak, nyaéta turunan égo, anak égo, lalaki atawa awéwé .<ref name="sumber2"/> Sistem duduluran masarakat [[sunda]] anu dipikawanoh kiwari aya tujuh turunan, tapi sabenerna [[urang sunda]] baheula miboga salapan garis turunan nyaéta anak, euncu, umpi, cicip, muning, anggasantana, kulasantana, pretisantana, jeung witwekas.<ref name="sumber2" /> Kiwari sistem duduluran [[urang sunda]] leuwih dipikawanoh [[Pancakaki]].<ref name="sumber2" /> [[Pancakaki]] nyaéta hiji sistem anu ngagambarkeun hubungan kulawarga.<ref name="sumber2" /> Dina adat istiadat [[urang sunda]], [[pancakaki]] téh mibanda dua harti.<ref name="sumber5" /> Harti anu kahiji, [[pancakaki]] téh mangrupa perenahna jelema ka jelema deui, anu sakulawarga atawa anu kaasup baraya kénéh.<ref name="sumber5" /> Upamana waé kumaha [[pancakaki]] si Dadap ka si Waru, naha kaasup indung, bapa, nini, aki, emang, bibi, anak, buyut, alo, suan, jsté.<ref name="sumber5" /> Harti anu kadua pancakaki téh mangrupa papayan perenahna kabarayaan.<ref name="sumber5" /> ===Rundayan/Turunan=== ====Ti luhur ka handap==== *Bau Sinduk : Indung Bapana Gantung Siwur/Kait Siwur *Gantung Siwur/[[Kait Siwur]] : Indung Bapana Udeg*udeg *Udeg-udeg : Indung Bapana Janggawareng *Janggawareng : Indung Bapana Bao *Bao : Indung Bapana Buyut *Buyut : Indung Bapana Nini *Nini : Indungna indung/bapa *Aki : Bapana Indung/bapa *Indung : Indungna anak *Bapa : Bapana anak *Anak : Indung Bapana Incu *Incu : Anakna anak *Buyut : Anakna incu *Bao : Anakna buyut *Janggawareng : Anakna bao *Udeg-udeg : Anakna janggawareng *Gantung siwur/kait siwur : Anakna udeg-udeg *Bau sinduk : Anakna gantung siwur/kait siwur.<ref name="sumber2"/> ====Ka gigir==== *Adi : Dulur Sahandapeun *Lanceuk : Dulur Saluhureun *Emang : Adina Bapa/Indung (lalaki) *Bibi : Adina Bapa/Indung (awéwé) *Ua : Lanceuk Bapa/Indung *Alo : Anak Lanceuk *Suan : Anak Adi *Kapiadi : Anak Emang/Bibi *Kapilanceuk : Anakna Ua *Incu ti gigir : Incuna Adi *Aki ti gigir : Adina/Lanceukna Aki/Nini (lalaki) *Nini ti gigir : Adina/Lanceukna Aki/Nini (awéwé) *Ua ti gigir : Anakna Lanceuk Aki/Nini *Emang ti gigir : Anakna Adi Aki/Nini (lalaki) *Bibi ti gigir : Anakna Adi Aki/Nini (awéwé).<ref name="sumber2"/> ====Istilah anu Séjénna==== *Adi Beuteung : Adina Pamajikan/Salaki *Dulur Sabaraya : Dulur pisan, anakna emang/bibi jeung ua *Dulur Teges : Dulur enya saindung sabapa *Indung Téré : Pamajikan Bapa lain anu ngalahirkeun urang *Bapa téré : Salaki indung lain anu ngalantarankeun urang lahir *Anak Téré : Anak sampakan ti lalaki/pamajikan *Dulur Patétéréan : Anak indung/bapa téré *Cikal : Anak panggedéna *Pangais Bungsu : Lanceukna bungsu *Bungsu : Anak Pangleutikna *Baraya Laér : Baraya anu nurutkeun pancakaki geus jauh perenahna *Teu Hir Teu Walahir : Teu baraya saeutik-eutik acan *Bau-bau Sinduk : Baraya kénéh sanajan geus laér *Dulur Pét ku Hinis : Dulur teges *Baraya : Sakur anu aya pancakakina *Karuhun : Luluhur, jalma-jalma anu kungsi aya lilaHeulaeun urang, anu ngarundaykeun urang *Bésan : Indung/bapana minantu *Minantu : salaki/pamajikan anak *Mitoha : Indung/bapana salaki atawa pamajikan *Dahuan : Salaki atawa pamajikanna lanceuk.<ref name="sumber2"/> == Basa & Aksara == [[Gambar:SambaSunda Quintett in Cologne (0261).jpg|thumb|Grup tembang [[SambaSunda]]]] Informasi pangkolotna ngeunaan [[basa]] jeung [[aksara]] nu dipaké di wilayah Kepuloan Nusantara, kaasup Tatar [[Sunda]], aya dina [[prasasti]] ti abad ka-5 Masehi.<ref name="sumber4"/> Dina éta abad digunakeun [[basa Sanksekerta]] jeung [[aksara Palawa]] pikeun nuliskeun sababaraha [[prasasti]] di [[Kalimantan Timur]] ([[Karajaan Kutai]]) jeung Tatar [[Sunda]] ([[Karajaan Tarumanagara]]).<ref name="sumber4"/> Éta [[basa]] jeung [[aksara]] lain basa pituin tuluy dipaké pikeun nuliskeun dokumen resmi, henteu digunakeun pikeun komunikasi sosial.<ref name="sumber4"/> Jaman [[Karajaan Galuh]] jeung [[Karajaan Sunda]], [[prasasti]] jeung [[naskah]] ditulis ngagunakeun dua [[basa]] jeung dua [[aksara]], nyaéta [[basa]] jeung [[aksara]] [[Sunda]] kuna sarta [[basa]] jeung [[aksara]] [[Jawa]] kuna. [[Basa Sunda]] resmi diaku minangka [[basa]] nu madeg mandiri ti mimiti taun [[1841]], dicirikan ku ayana (terbitna) [[kamus]] [[basa Sunda]] nu munggaran ([[kamus]] [[basa]] [[Belanda]]-[[Melayu]] jeung [[Sunda]]). [[Kamus]] éta diterbitkeun di [[Amsterdam]], disusun ku [[T. Roorda]], Sarjana [[basa]] timur, sedengkeun kandaga kecapna mah dikumpulkeun ku [[De Wilde]]. Tuluy Roorda ngajieun pernyataan: {{Quote|Ieu kamus aya mangpaatna, hususna ngarah leuwih apal kana basa anu nepi ka ayeuna kurangna pangaweruh jeung teu sampurna, basa anu dipaké di wewengkon Jawa wilayah barat (kulon), ku masarakat di dinya mah sok disebut Sunda atawa Sundalanden, basa nu dipaké di wilayah timur, béda jeung basa Jawa jeung Melayu, nyaéta basa anu dipaké ku urang dengeun di kepulauan Hindia Timur.}} [[Basa Sunda]] minangka [[basa]] anu digunakeun dina pakumbuhan masyarakat, miboga sababaraha [[dialék]] gumantung daérahna, kayaning [[dialék]] [[Banten]], [[Bogor]], [[Parahyangan]], jeung [[Cirebon]]. Alatan kitu, [[basa Sunda]] ogé mibanda [[basa]] anu maneuh dina hartian [[basa lulugu]] minangka basa penganteur atawa [[basa]] nu baku dina pengajaran atawa dina pakumbuhan nyaéta [[basa]] nu aya di wilayah [[Priangan]] utamanya [[Bandung]].<ref name="sumber6">Budi Rahayu. ''Kamus Undak-usuk Basa Sunda.'' Geger Sunten 2007. Bandung.</ref> Dina basa Sunda aya anu disebut undak-usuk basa anu mangrupa padodan pikeun basa masarakat [[sunda]].<ref name="sumber6" /> Undak-Usuk [[basa Sunda]] gumelar antara abad ka-18 atawa 19 nalika datang pangaruh politik Mataram jeung pengaruh ti basa Jawa Kuna.<ref name="sumber6" /> Dina jaman harita, jaman urang dijajah Walanda, mémang dina pakumbuhan [[urang Sunda]] (cara pakumbuhan sakumna urang [[Indonesia]]) aya panta-panta sosial.<ref name="sumber6" /> Dalah kalungguhan masing-masing jalma ogé béda-béda nurutkeun hukum, da aya hukum anu khusus pikeun urang Walanda katut urang Barat, aya hukum husus pikeun utang Timur asing ([[Cina]], [[Arab]], [[Keling]] jsté).<ref name="sumber6" /> Ari urang pribumi jadi dadampar panghandapna.<ref name="sumber6" /> Tapi ku lantaran jumlahna pangréana, masih kénéh dibagi-bagi deui kana panta-panta: ménak, santana, somah atawa cacah kuricakan.<ref name="sumber6" /> Undak-usuk [[basa]] anu dijieun jeung diajarkeun dina abad ka-19 nepi ka awal ka-20, mémang luyu jeung kaayaan masyarakat [[Sunda]] harita anu dibagi dina tahap-tahap sosial.<ref name="sumber6" /> [[Basa Sunda]] mibanda alat pikeun nuliskeunana nyaéta [[aksara Sunda]], ogé dieuyeuban ku undak-usukna anu digunakeun nalika nyarita anu diluyukeun jeung tempat, jalma anu diajak nyarita jeung anu dicaritakeunana minangka silih ajénan anatara papadana.<ref name="sumber7">Ajip Rosidi. ''Polemik Undak-usuk Basa Sunda.'' Mangle . Bandung 1987.</ref> Tétéla geuning [[basa Sunda]] téh mangrupa [[basa]] anu madeg mandiri, [[basa]] anu tumuwuh di lingkungan masarakat [[Sunda]], [[basa]] nu kudu dijaga, kudu diriksa jeung diraksa ku sakumna [[urang Sunda]] minangka salah sahiji unsur budaya pikeun ngécéskeun yén “[[Basa Sunda]] Jati Diri [[Urang Sunda]]”.<ref name="sumber7" /> == Élmu Pangaweruh == [[Gambar:Bandung Pasupati Skyline.jpg|thumb|300px|right|ramena bandung ngabuktikeun uga, Bandung heurin ku tangtung]] <!--Elmu nyaéta kumpulan pangaweruh pikeun ngajawab pasualan dina kahirupan manusa.<ref name="sumber8">James, Danandjaja. ''Folklor Indonesia''. Pustaka Utama Graffiti. Jakarta 2007.</ref> Sedengkeun pangaweruh nyaéta sakabéh hal anu dipikanyaho ngeunaan objek anu tangtu.<ref name="sumber8"/> Gunana élmu pangaweruh nyaéta pikeun alat dina ngabantu manusa nalika ngaréngsékeun masalah nu disanghareupan sapopoéna.<ref name="sumber8"/> Teu sakabéh élmu pangaweruh bisa disebut élmu, sabab élmu mangrupa pangaweruh anu cara meunangkeunna téh kudu nyumponan sarat-sarat kalawan ngagunakeunmétodeuilmiah.<ref name="sumber8"/> Élmu mimitina tina pangalaman manusa jeung rengse dina wates pangalaman manusa.<ref name="sumber8"/>--> Dina masarakat [[sunda]], aya anu istilah [[Pamali]],[[Uga]], [[Cacandran]], jeung [[Kili-kila]] pikeun sawatara élmu pangaweruh masarakat [[sunda]] jaman harita.<ref name="sumber8">James, Danandjaja. ''Folklor Indonesia''. Pustaka Utama Graffiti. Jakarta 2007.</ref> ===Pamali=== [[Pamali]], mangrupa istilah [[Basa Sunda]] pikeun ngagambarkeun norma tradisi lokal.<ref name="sumber8"/> Upama norma éta teu dilaksanakeun, mangka bakal aya balukarna.<ref name="sumber8"/> Dina tradisi filsafat positif, [[pamali]] téh disawang teu asup akal, sabab [[pamali]] miboga harti nu teu logis.<ref name="sumber8"/> Tapi dina jihat séjén [[pamali]] disawang pikeun hiji kaarifan lokal nu sabenerna miboga rasionalitasna sorangan nu aya patalina jeung étika.<ref name="sumber8"/> Dihandap ieu aya conto-conto pamali nu bisa dipercaya ku urang atawa henteu : *Ulah lila teuing cicing di WC (Rohangan paranti mandi). Sabab lamun urang lila teuing cicing di WC, mangka fisik urang kaciri leuwih kolot ti batan umur urang.<ref name="sumber5"/> *Kabiasaan dahar petis dina waktu peuting. Sabab lamun urang dahar petis dina waktu peuting bakal ngabalukarkeun kateungeunahan haté, jeung lamun pikeun nu can kawin mah bakal hésé jodo, tapi pikeun nu geus kawin mah bakal paséa waé.<ref name="sumber5"/> *Kebiasaan maké baju bari leumpang. Sabab bisa ngabalukarkeun cita-cita urang teu kalaksanakeun.<ref name="sumber5"/> *Cicing dina lawang panto. Lamun urang cicing dina lawang panto, tangtu urang bakal hésé meunangkeun jodo.<ref name="sumber5"/> *Mandi dina waktu beurang. Bisa ngabalukarkeun babari kolot.<ref name="sumber5"/> ===Uga=== [[Uga]] jeung wangun séjén nu aya di sakuliah dunya, geus aya ti jaman baheula.<ref name="sumber9"/> Hal ieu dumasar kana ungakara-ungkara anu aya dina ajaran agama jeung ''folklor'' anu aya di unggal nagara.<ref name="sumber9"/> Dina agama [[Islam]], uga disebut “nubuat” anu eusina mangrupa tujuman pikeun kahirupan ka hareup.<ref name="sumber9"/> [[Basa]] [[uga]] ditelahkeunana kana omongan anu méré béja piayaeun naon-naon kangeunahan atawa bancang pakéwuh (kasusahan) di ahir, tapi lain anu bangsa lahir, saperti kana tangkal cau, jaga bakal jantungan. Ieu jelema jagana bakal diruang; tapi kapakéna uga mah kanu moal kapanggih, tapi ku pikiran tahayulan jelema tangtu kapangih, ngan teu nyaho di urang kénéh atawa ku anak incu.<ref name="sumber9"/> Nu matak ari aya nu rada sarupa jeung taksiran sok diaoromongkeun ‘geus tepi ka ugana’ atawa ‘samorong ceuk uga’.<ref name="sumber9"/> Ari conto-contona omongan baheula: ''Jaga mah, barudak, sajajalana disaungan''. Béh karéta api.<ref name="sumber9"/> ''Gancang carita béja, mun geus aya balabar kawat''. Béh telegram.<ref name="sumber9"/> ''Jaga mah, barudak, batu turun keusik naék''. Béh anak somah naék pangkat, anak ménak teu pangkat.<ref name="sumber9"/> ''Jaga mah, barudak, ngateuran ka nu digawé gé mawa kéjo dina iteuk, nandakeun angker gawé'' Béh nu dagang di pagawéan.<ref name="sumber9"/> ===Cacandran=== [[Cacandran]], nyaéta carita luluhur nu ngagambarkeun kaayaan nagara jeung sajabana nu bakal dialaman, saperti cacandran masarakat [[sunda]] numutkeun kolot baheula geus ngomong yén “[[Sumedang]] ngarangrangan, galunggung ngadeg tumenggung, Sukapura ngadaun ngora, [[Bandung]] heurin ku tangtung, [[Cianjur]] katalajuran, [[Ciamis]] amis ku manéh, Banagara sor ka tengah ”. Hiji [[uga]] anu kawentar di [[Tatar Sunda]].<ref name="sumber9"/> Ari uga téh bisa jadi ramalan atawa prediksi, tapi, bisa jadi ogé panggero pikeun sasadiaan sangkan ulah kajadian atawa ulah kasorang hal sakumaha anu digambarkeun dina [[uga]].<ref name="sumber9"/> [[uga]] anu tadi aya benerna, tapi aya ogé teu benerna. Benerna, ku sabab memang kabuktian, ayeuna [[Bandung]] heurin ku tangtung.<ref name="sumber9"/> Malah lain waé keur anu masih hirup (anu masih bisa nangtung) heurin téh, dalah keur anu maot gé di sababaraha tempat geus heurin kacida.<ref name="sumber9"/> Puluhan taun ka tukang di daerah [[Cicadas]] kungsi kajadian aya mayit dina pasaran anu rek ti imah ka masjid pikeun disholatkeun nepi ka kudu ngajebol hateup jeung kentengna, Kituna téh sabab lamun éta pasaran dibawa ngaliwatan panto sakumaha ilaharna moal bisa, da heurin téa jalan kaluar tina panto mah.<ref name="sumber9"/> Anu bener deui: [[Cianjur]]. Memang éta kota/wewengkon ayeuna jadi rada tiiseun.<ref name="sumber9"/> Sababna tangtu ku lantaran geus aya jalan tol Purbaleunyi anu ngabalukarkeun lalar liwat kandaraan [[Bandung]]-[[Jakarta]] jeung sabalikna leuwih rame ngaliwatan éta jalan tol tinimbang ngaliwatan [[Cianjur]].<ref name="sumber9"/> Tapi, moal boa, prediksi "katalanjuran" téh ogé pikeun ngingetkeun yén [[Cianjur]] bisa waé dicapluk ku DKI [[Jakarta]] dina konsép (anu dipaksakeun) megapolitan téa.<ref name="sumber9"/> ===Kila-kila=== [[Kila-Kila]], nyaéta totondén ti alam kana naon-naon anu bakal kajadian ku urang.<ref name="sumber9"/> Jalma-jalma nu hirup tiheula saméméh urang nyaéta kolot atawa karuhun urang leuwih dalit jeung alam.<ref name="sumber9"/> Manusa miara alam nya kitu ogé alam miara manusa.<ref name="sumber9"/> Nya salah sahijina ku ayana sasatoan anu méré totondén siga kieu téa. Cenah : *Sora [[manuk]] sit uncuing = bakal aya nu maot *Sora [[hayam]] jago lain wayahna = rék aya nu reuneuh *Sora [[manuk bueuk]] tengah peuting = bakal aya wanoja nu lalagasan tapi kakandungan alias reuneuh tapi acan kawin. *Sora [[manuk bebencé]] = Ceuk cenah lamun ngadéngé sora bebencé di lembur, tanda aya bangsat keur kukulamprengan néangan palingeun. Urang lembur kudu taki-taki, ulah saré tibra teuing *Aya [[kukupu]] hiber di jero imah = rék aya tamu *Ngimpi newak lauk = rek meunang duit *Kekenudan panon kénca = rek manggih kasedih *Kekenudan panon katuhu = rek manggih kabagjaan *Murag bulu mata = aya nu sono ka urang *Lamun panas [[ceuli]] = aya nu ngomongkeun.<ref name="sumber9">Edi S. Ekadjati. ''Masyarakat Sunda dan Kebudayaannya'' .Girimukti Pasaka. Jakarta 1984.</ref> == Ageman == Masarakat [[Sunda]] henteu kawas lolobana masarakat anu séjén, di mana masarakat [[Sunda]] henteu miboga mitos ngeunaan panyiptaan atawa mitos-mitos séjén anu ngécéskeun asal-usulna.<ref name="sumber10">{{id}}[http://misi.sabda.org/sejarah_suku_sunda=sejarah suku sunda]{{Dead link|date=April 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (diaksés tanggal 26 Oktober 2011)</ref> Henteu saurang ogé weruh ti mana datangna urang Sunda, ogé kumaha maranéhanana nyicingan di [[Jawa Barat]].<ref name="sumber10"/> Jigana dina abad-abad kahiji Masehi, sajumplukan leutik suku [[Sunda]] maluruh leuweung-leuweung gunung sarta ngalakonan budaya nga[[huma]] pikeun muka leuweung.<ref name="sumber10"/> Kabéh mitos pangmimitina ngomong yén [[urang Sunda]] leuwih pantes gawé nga[[huma]] batan patani [[paré]].<ref name="sumber10"/> Ageman masarakat Sunda baheula nyaéta ageman pituin urang Sunda nyaéta [[Sunda wiwitan]].<ref name="sumber10"/> Sanajan mustahil pikeun nyaho sacara pasti kawas naon kapercayaan [[Sunda wiwitan]] jeung iraha tumuwuhna, tapi numutkeun pituduh nu kapanggih dina [[wawacan]] sarta suku [[Baduy]] nyebutkeun yén ageman maranéhanana nyaéta [[Sunda Wiwitan]] (urang Sunda anu pangheulana).<ref name="sumber10"/> Lain ngan suku [[Baduy]] anu ampir leupas ti elemen- elemen [[Islam]], tapi suku [[Sunda]] ogé nempokeun karakteristik Hindu anu saeutik pisan.<ref name="sumber10"/> Kaayeunakeun masarakat [[Sunda]] kiwari geus loba anu kapangaruhan ku agama [[islam]] malah ampir kabéh, tapi lain hartina ageman [[sunda wiwitan]] leungit.<ref name="sumber10" /> Kiwari ageman [[sunda wiwitan]] dipaké ku sawatara masarakat [[Sunda]] saperti masarakat [[Baduy]].<ref name="sumber10"/> Iwal ti éta ageman anu masih hirup di masarakat [[sunda]] kiwari nyaéta upacara-upacara asat saperti [[sérén taun]], pésta rakyat jsb.<ref name="sumber10"/> == Rujukan == {{reflist}} [[Kategori:Sunda]] k7c8dtlrxzggqxpi2grtgis6ifrcl1l 708104 708103 2026-04-10T16:26:46Z Dinototosugiarto 11449 /* Téknologi Tatanén Tradisional */ 708104 wikitext text/x-wiki [[Gambar:COLLECTIE TROPENMUSEUM 'Straatje in Soendanese kampong op de voorgrond drogende rijstbossen Java' TMnr 10011156.jpg|thumb|400px|right|urang sunda baheula]] '''Kabudayaan Sunda''' nyaéta sagala rupa hal anu aya hubunganna jeung budaya Sunda.<ref name="Budaya">{{Cite book | title =Orientasi Estetik Gaya Pirigan Kacapi Indung dalam Kesenian Tembang Sunda Cianjuran di Jawa Barat| first =J.| last =Julia, Heri Herdini| publisher =UPI Sumedang Press| location =Jakarta| year =2018| pages =61|ISBN=9786026438171|url=https://books.google.co.id/books?id=1qJLDwAAQBAJ&pg=PA61&dq=BUDAYA+SUNDA&hl=id&sa=X&ved=0ahUKEwiakIb2_cbpAhVZfX0KHZF6CCQQ6AEIaDAJ#v=onepage&q=BUDAYA%20SUNDA&f=false|accessdate=(disungsi – 22 Mei 2020)}}</ref> <!-- '''Budaya''' atawa '''kabudayaan''' asalna tina basa [[Sansekerta]] nyaéta ''buddhayah'', nu mangrupa wangun jamak tina buddhi (budi atawa akal) dihartikeun minangka hal-hal nu aya pakaitna jeung budi ogé akal manusa.<ref name="sumber1">R.A Darnadibrata, .Kamus Basa Sunda. Kiblat 2006. Bandung.</ref> Dina basa Inggris, kabudayaan disebut ''culture'', nu asalna tina kécap Latin “Colere’, nyaéta ngolah atawa ngerjakeun.<ref name="sumber1"/> Bisa dihartikeun ogé minangka ngolah tanah atawa [[tatanén]].<ref name="sumber1"/> Kécap ''culture'' ogé bisa dihartikeun minangka “kultur” dina basa [[Indonesia]].<ref name="sumber1"/> Kabudayaan didefinisikeun minangka sakabeh pangaweruh manusa minangka makhluk sosial nu digunakeun pikeun maham jeung ngainterpretasikeun lingkungan jeung pengalamanna, sarta jadi landasan dina tingkah-lakuna, ku kituna kabudayaan mangrupa sarangkaian aturan-aturan, pituduh-pituduh, rencana-rencana, jeung strategi-strategi nu ngawéngku sarangkaian model-model ''kognitif'' nu dipiboga ku manusa, jeung digunakeun sacara selektif Dina nyanghareupan lingkunganna sakumaha kawujudna dina tingkah-laku jeung tindakan-tindakanna.<ref name="sumber1"/> Kabudayaan bisa didefinisikeun minangka sakabeh pangaweruh manusa minangka makhluk sosial nu digunakeun pikeun maham jeung ngainterpretasikeun lingkungan jeung pengalamanna, sarta jadi pituduh pikeun tingkah lakuna.<ref name="sumber1"/> Hiji kabudayaan mangrupa kabogaan babarengan anggota dina masarakat atawa golongan sosial, nu sumebarna ka anggota-anggotanna jeung pewarisna ka generasi saterusna dilakukeun ngaliwatan proses belajar jeung ngagunakeun simbol-simbol nu ngawujud boh dina wangun ka ucap boh henteu (ka asup ogé sarupaning pakakas nu dijieun ku manusa).<ref name="sumber1"/> Ku kituna, sakumna warga masarakat miboga pangaweruh ngeunaan kabudayaanna nu henteu sarua jeung anggota-anggota lianna, lantaran ku pengalaman jeung proses diajar nu beda jeung lantaran lingkungan-lingkungan nu disanghareupan teu salilana sarua.<ref name="sumber1"/> Sedengkeun [[Sunda]] nyaéta istilah pikeun idéntitas hiji séké sélér nu nyicingan utamana bagian kulon pulo [[Jawa (pulo)|Jawa]] (katelah [[Tatar Sunda]] atawa [[Pasundan]], ngawengku [[propinsi]] [[Jawa Kulon]], [[Banten]], jeung bagian kulon [[Jawa Tengah]]), nyaéta [[urang Sunda]], nu migunakeun [[basa Sunda]] minangka basa indungna katut [[budaya Sunda|kabudayaanana]]. --> == Watek Urang sunda == Saban bangsa mibanda étos, kultur, sarta budaya anu béda.<ref name="sumber3">{{id}}[http://www.kasundaan.org/id/index.php?option=com_content&view=article&id=53&Itemid=82=id kasundaan]{{Dead link|date=May 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.( diaksés tanggal 24 Oktober 2011)</ref> Tapi tong anéh lamun aya bangsa anu boga kahayang pikeun melakeun étos budayana ka bangsa séjén, alatan nyangka yén etos sarta kultur budaya mibanda kaonjoyan.<ref name="sumber3"/> Kabiasaan ieu kasampak dina étos sarta kultur budaya bangsa urang, alatan dina sawatara dékadeu geus kahébos ku budaya bangsa séjén.<ref name="sumber3"/> Arus ''modernisasi'' ngagempur budaya nasional urang anu jadi jati diri bangsa.<ref name="sumber3"/> Budaya nasional kiwari kasampak pohara kuna, komo aya ''generasi'' ngora anu éra diajarna, pangabisa ngawasa [[kasenian tradisional]] dianggap teu méré mangpaat.<ref name="sumber3"/> Rasa bangsa beuki leungit, alatan budaya bangsa séjén leuwih kasampak di batan budaya sorangan, kaayaan ieu ogé lumangsung dina budaya [[Sunda]], ku kituna [[urang Sunda]] kaleungitan jati dirina.<ref name="sumber3"/> Pikeun nyanghareupan bangbalu dina kabudayaan Sunda, aya alusna urang ngaléngkah ka tukang tiheula.<ref name="sumber3"/> Diajar, sarta ngumpulkeun keusik mutiara anu ambacak salila ieu, loba papatah anu kapopohokeun, alatan henteu kungsi kacaba ku nu bogana.<ref name="sumber3"/> Hal ieu lantaran kurang boga kahayang pikeun diajar, komo maranéhanana méré anggapan tinggaleun jaman.<ref name="sumber3"/> Lamun ditalungtik, sabenerna pamor étika moral [[Sunda]] boga hasanah hikmah anu rongkah, hal éta kagambar liwat talarina.<ref name="sumber3"/> Aya sawatara étos atawa watek dina budaya [[Sunda]] ngeunaan hiji jalan pikeun ngahontal tujuan hirup.<ref name="sumber3" /> Sajaba ti éta, étos sarta watek [[Sunda]] ogé bisa jadi bekel kasalametan dina ngambah kahirupan di dunya ieu, di antarana waé nyaéta aya lima, cageur, bageur, bener, singer, sarta pinter anu geus lahir kira-kira jaman [[Salakanagara]] sarta [[Tarumanagara]].<ref name="sumber3" /> * '''Cageur''', nyaéta kudu cageur jasmani sarta rohani, cageur mikir, cageur boga pamadegan, cageur moral, cageur migawé sarta lalampah.<ref name="sumber3" /> * '''Bageur''' nyaéta boh haté, nyaah ka sasama, loba méré pamadegan sarta kaidah moril nu hadé atawa materi, henteu korét, henteu émosional, boh haté, penolong sarta ikhlas ngajalankeun sarta mengamalkan, lain ngan dibaca boh diucapkan waé. * '''Bener''' nyaéta henteu bohong, henteu asal-asalan dina migawé pancén [[pakasaban]], amanat, lempeng ngajalankeun ageman, bener dina mingpin, sarta henteu ngarusak alam.<ref name="sumber3" /> * '''Singer''', nyaéta mawas diri lain was-was, ngarti dina saban pancén, miheulakeun batur saméméh pribadi, ngahormatan pamadegan batur, pinuh kaasih nyaah, henteu gancang ambek lamun dikritik tapi ditengetan harti esensina.<ref name="sumber3" /> * '''Pinter''', nyaéta beunghar élmu dunya sarta ahérat, ngarti élmu ageman nepi ka dasarna, bisa nyaluyukeun diri jeung sasama, bisa ngedalkeun sarta ngabéréskeun masalah kalayan wijaksana, sarta henteu ngarasa singer sorangan bari nyudutkeun batur.<ref name="sumber3" /> == Wengkuan Géografis == [[Gambar:Sunda-Galuh.gif|right|400px|Tatar Sunda]] Sacara géografis [[Jawa Barat]] (kiwari jeung [[Banten]]) mangrupa tempat lahir jeung tumuwuhna kabudayaan Sunda, [[Jawa Barat]] ogé mangrupa daérah kapuloan anu biasa dosebut kapuloan [[Nusantara]].<ref name="sumber2">{{id}}Edi S Ekadjati. ''Kebudayaan Sunda Jilid 1''. PT Pustaka Jaya. Jakarta 2005.</ref> Istilah éta dipaké dina [[abad ka-14]] Masehi nyaéta jaman [[Majapahit]].<ref name="sumber2"/> Daérah [[Jawa Barat]] anu tumuwuh minangka tempat [[urang sunda]] hirup miboga kamekaran anu tangtu dina sagala aspék saperti téknologi( [[pakasaban]]), sistem duduluran, basa, kasenian, ageman, jeung élmu pangaweruh.<ref name="sumber2"/> == Téknologi Tatanén Tradisional == [[Gambar:Rice Field.jpg|thumb|250px|right|tatanen]] [[Gambar:Combine Jyohana 05a9119cv.jpg|thumb|250px|right|teknologi dina tatanen modern]] [[Gambar:Kakashi2.jpg|thumb|250px|right|teknologi dina tatanén]] Tatanén pikeun masarakat [[Sunda]] lain hal anu anéh, sabab dina kabudayaan masrakat [[Sunda]] [[pakasaban]] anu utama nyaéta tatanén.<ref name="sumber4">{{id}}Edi S Ekadjati. ''Kebudayaan Sunda Jilid 2''. PT Pustaka Jaya. Jakarta 2009.</ref> Tatanén geus tumuwuh mangabad-abad di masarakat [[sunda]], ti mimiti jaman purba kabiasaan tatanén geus dilakonan ku masarakat [[Sunda]], sabab kaayaan alam anu nyadiakeun minangka kabutuhan pikeun neruskeun hirup harita.<ref name="sumber4"/> Sakabéh kagiatan merlukeun atawa miboga pakakas husus, kitu deui dina widang tatanén. Pakakas nu dibutuhkeun téh di antarana : *[[Arit]] nyaéta pakakas paranti ngala jukut atawa ngala paré, dijieunna tina beusi dicampur baja jeung kai minangka gagangna, wangunna saperti gaét tapi teu nguél teuing. Arit miboga pungsi pikeun ngababad [[rungkun-rungkun]], [[eurih]] jeung jujukutan.Dina mimitian ngabuka lahan anyar, biasana ngagunakeun arit.<ref name="sumber5">{{id}}Rachmat Taufiq Hidayat, spk. ''Peperenian Urang Sunda.'' PT Kiblat Buku Utama. Bandung 2005.</ref> *[[Asahan]] mangrupa batu husus paranti ngasah sabangsaning [[péso]], [[bedog]], jsté.<ref name="sumber5"/> *[[Aseuk]], Wangun aseuk téh kai buleud panjang, méncos tungtungna, paranti ngaseuk, nyieun logak leutik keur melak sisikian saperti [[jagong]], [[suuk]], [[buncis]], [[kacang]] jsb. Aseuk disebut ogé luju.<ref name="sumber5"/> *[[Bakrik]] Mangrupa pakakas nu dijieunna tina awi anu diala katut jangkarna, dipaké pikeun gantar pangait, disadiakeun pikeun nulungan nu kahuruan, kaayeunaeun kakaitna sok dijieun tina beusi.<ref name="sumber5"/> *[[Bawak]], Bagian [[pacul]] nu ngahiji jeung gelungana (bagian seuseukeutna beunang dilaan upama rék diasah) .<ref name="sumber5"/> *[[Bedog]], nyaéta parabot paranti meulah atawa motongasabangsaning awi tawa kai jeung barang séjénna. Dijieunna tina beusi, pérah/ gagangna maké kai tawa ku aluminieum. Wangunna aya anu pondok aya ogé anu panjang. Wadahna disebut sarangka, anu dijieunna tina kai.<ref name="sumber5"/> *[[Burujul]], nyaéta wuluku nu teu maké lanjam.<ref name="sumber5"/> *[[Caplak]], nyaéta pakakas nu dipaké dina keur tandur, gunana pikeun ngaguratan taeuh supaya upama nancebkeun binih paré lempeng. Caplak téh dijieunna tina kai.<ref name="sumber5"/> *[[Congkrang]], mangrupa parabot paranti ngababad sabangsaning jujukutan atawa tatangkalan anu leutik, jeung sajabana. Dijieunna tina beusi gagangna tina kai atawa aluminieum. Waggunna rada panjang batan arit, bagéan luhurna melengkung.<ref name="sumber5"/> *[[Étém]], téh sabangsa péso nu diwangun husus paranti ngala paré raranggeuyan.<ref name="sumber5"/> *[[Garpuh]], nyaéta pakakas tukang tani paranti ngaguarkeun taneuh.<ref name="sumber5"/> *[[Garu]], nyaéta pakakas tukang tani, paranti ngajurkeun taneuh sawah sabada di[[wuluku]], wangunna suga sisir carang, biasanna ditarik ku [[munding]] atawa [[sapi]] boh sarakit boh hiji.<ref name="sumber5"/> *[[Halu]], nyaéta parabot paranti nutu, dijieunna tina kai anu buleud.<ref name="sumber5"/> *[[Koréd]], nyaéta pakakas tani pikeun miceunan jujukutan di kebon, dijieunna tina beusi jeung waja, wangunna sarupa arit tapi dilengkungkeun.<ref name="sumber5"/> *[[Kujang]], mangrupa pakakas sabangsa [[bedog]] sok dipaké pakarang atawa nyacar pihumaeun ku [[Urang Sunda]] baheula, bisa dipaké ngadék jeung newek, kiwari dipaké lambang rupa-rupa organisasi kasundaan.<ref name="sumber5"/> *[[Lalandak]], nyaéta parabot paranti ngarambét di sawah nu ditanduranana maké digarit (tandur jajar) . Disebut ogé géréndél atawa gilinding.<ref name="sumber5"/> *[[Lisung]], mangrupa pakakas paranti nutu [[paré]], dijieunna tina kai, liangna dua nyaéta liang buleud jeung ling pasagi opat panjang.<ref name="sumber5"/> *[[Pacul]], nyaéta parabot paranti malikkeun taneuh di [[sawah]], ngagali lobang, ngamalirkeun cai, ngaduk jsb. Seuseukeutna dijieun tina beusi atawa waja, gagangna tina kai nu diradabéngkokkeun sangkan gampang makéna.<ref name="sumber5"/> == Sistem Duduluran == [[Gambar:Ahli Keluarga Hamid Mydin pada 20 Nov 1971.jpg|thumb|400px|right|kulawarga]] [[Urang Sunda]] ngagem sistem duduluran anu sipatna ''patental'' jiga urang [[Jawa]].<ref name="sumber2"/> Hartina [[urang sunda]] yakin ayana duduluran boh ngaliwatan dulur ti indung boh dulur ti bapa.<ref name="sumber2"/> Sistem duduluran masarakat [[sunda]], umumna sakum manusa di dunya aya disababkeun dua faktor nyaéta turunan jeung ayana ritual nikah .<ref name="sumber2"/> Nu pang pentingna dina tingkat hubungan duduluran [[urang Sunda]] dumasar bébédaan generasi tilu golongan.<ref name="sumber2"/> Katilu golongan nu dimaksud nyaéta (1) golongan sepuh, kolot, wong tuo anu ngawengku aki, nini, bapa, jeung ema, generasi anu tingkatanna leuwih luhur ti égo; (2) golongan sadulur, dina harti anu heureut, nyaéta dulur saindung-sabapa, dulur téré (dulur saindung misah bapa atawa dulur sabapa misah indung), nu disebut lanceuk lamun umurna leuwih kolot jeung adi atawa rayi lamun umurna leuwih ngora.<ref name="sumber2"/> Jadi sadulur téh hiji generasi jeung égo; (3) golongan anak, nyaéta turunan égo, anak égo, lalaki atawa awéwé .<ref name="sumber2"/> Sistem duduluran masarakat [[sunda]] anu dipikawanoh kiwari aya tujuh turunan, tapi sabenerna [[urang sunda]] baheula miboga salapan garis turunan nyaéta anak, euncu, umpi, cicip, muning, anggasantana, kulasantana, pretisantana, jeung witwekas.<ref name="sumber2" /> Kiwari sistem duduluran [[urang sunda]] leuwih dipikawanoh [[Pancakaki]].<ref name="sumber2" /> [[Pancakaki]] nyaéta hiji sistem anu ngagambarkeun hubungan kulawarga.<ref name="sumber2" /> Dina adat istiadat [[urang sunda]], [[pancakaki]] téh mibanda dua harti.<ref name="sumber5" /> Harti anu kahiji, [[pancakaki]] téh mangrupa perenahna jelema ka jelema deui, anu sakulawarga atawa anu kaasup baraya kénéh.<ref name="sumber5" /> Upamana waé kumaha [[pancakaki]] si Dadap ka si Waru, naha kaasup indung, bapa, nini, aki, emang, bibi, anak, buyut, alo, suan, jsté.<ref name="sumber5" /> Harti anu kadua pancakaki téh mangrupa papayan perenahna kabarayaan.<ref name="sumber5" /> ===Rundayan/Turunan=== ====Ti luhur ka handap==== *Bau Sinduk : Indung Bapana Gantung Siwur/Kait Siwur *Gantung Siwur/[[Kait Siwur]] : Indung Bapana Udeg*udeg *Udeg-udeg : Indung Bapana Janggawareng *Janggawareng : Indung Bapana Bao *Bao : Indung Bapana Buyut *Buyut : Indung Bapana Nini *Nini : Indungna indung/bapa *Aki : Bapana Indung/bapa *Indung : Indungna anak *Bapa : Bapana anak *Anak : Indung Bapana Incu *Incu : Anakna anak *Buyut : Anakna incu *Bao : Anakna buyut *Janggawareng : Anakna bao *Udeg-udeg : Anakna janggawareng *Gantung siwur/kait siwur : Anakna udeg-udeg *Bau sinduk : Anakna gantung siwur/kait siwur.<ref name="sumber2"/> ====Ka gigir==== *Adi : Dulur Sahandapeun *Lanceuk : Dulur Saluhureun *Emang : Adina Bapa/Indung (lalaki) *Bibi : Adina Bapa/Indung (awéwé) *Ua : Lanceuk Bapa/Indung *Alo : Anak Lanceuk *Suan : Anak Adi *Kapiadi : Anak Emang/Bibi *Kapilanceuk : Anakna Ua *Incu ti gigir : Incuna Adi *Aki ti gigir : Adina/Lanceukna Aki/Nini (lalaki) *Nini ti gigir : Adina/Lanceukna Aki/Nini (awéwé) *Ua ti gigir : Anakna Lanceuk Aki/Nini *Emang ti gigir : Anakna Adi Aki/Nini (lalaki) *Bibi ti gigir : Anakna Adi Aki/Nini (awéwé).<ref name="sumber2"/> ====Istilah anu Séjénna==== *Adi Beuteung : Adina Pamajikan/Salaki *Dulur Sabaraya : Dulur pisan, anakna emang/bibi jeung ua *Dulur Teges : Dulur enya saindung sabapa *Indung Téré : Pamajikan Bapa lain anu ngalahirkeun urang *Bapa téré : Salaki indung lain anu ngalantarankeun urang lahir *Anak Téré : Anak sampakan ti lalaki/pamajikan *Dulur Patétéréan : Anak indung/bapa téré *Cikal : Anak panggedéna *Pangais Bungsu : Lanceukna bungsu *Bungsu : Anak Pangleutikna *Baraya Laér : Baraya anu nurutkeun pancakaki geus jauh perenahna *Teu Hir Teu Walahir : Teu baraya saeutik-eutik acan *Bau-bau Sinduk : Baraya kénéh sanajan geus laér *Dulur Pét ku Hinis : Dulur teges *Baraya : Sakur anu aya pancakakina *Karuhun : Luluhur, jalma-jalma anu kungsi aya lilaHeulaeun urang, anu ngarundaykeun urang *Bésan : Indung/bapana minantu *Minantu : salaki/pamajikan anak *Mitoha : Indung/bapana salaki atawa pamajikan *Dahuan : Salaki atawa pamajikanna lanceuk.<ref name="sumber2"/> == Basa & Aksara == [[Gambar:SambaSunda Quintett in Cologne (0261).jpg|thumb|Grup tembang [[SambaSunda]]]] Informasi pangkolotna ngeunaan [[basa]] jeung [[aksara]] nu dipaké di wilayah Kepuloan Nusantara, kaasup Tatar [[Sunda]], aya dina [[prasasti]] ti abad ka-5 Masehi.<ref name="sumber4"/> Dina éta abad digunakeun [[basa Sanksekerta]] jeung [[aksara Palawa]] pikeun nuliskeun sababaraha [[prasasti]] di [[Kalimantan Timur]] ([[Karajaan Kutai]]) jeung Tatar [[Sunda]] ([[Karajaan Tarumanagara]]).<ref name="sumber4"/> Éta [[basa]] jeung [[aksara]] lain basa pituin tuluy dipaké pikeun nuliskeun dokumen resmi, henteu digunakeun pikeun komunikasi sosial.<ref name="sumber4"/> Jaman [[Karajaan Galuh]] jeung [[Karajaan Sunda]], [[prasasti]] jeung [[naskah]] ditulis ngagunakeun dua [[basa]] jeung dua [[aksara]], nyaéta [[basa]] jeung [[aksara]] [[Sunda]] kuna sarta [[basa]] jeung [[aksara]] [[Jawa]] kuna. [[Basa Sunda]] resmi diaku minangka [[basa]] nu madeg mandiri ti mimiti taun [[1841]], dicirikan ku ayana (terbitna) [[kamus]] [[basa Sunda]] nu munggaran ([[kamus]] [[basa]] [[Belanda]]-[[Melayu]] jeung [[Sunda]]). [[Kamus]] éta diterbitkeun di [[Amsterdam]], disusun ku [[T. Roorda]], Sarjana [[basa]] timur, sedengkeun kandaga kecapna mah dikumpulkeun ku [[De Wilde]]. Tuluy Roorda ngajieun pernyataan: {{Quote|Ieu kamus aya mangpaatna, hususna ngarah leuwih apal kana basa anu nepi ka ayeuna kurangna pangaweruh jeung teu sampurna, basa anu dipaké di wewengkon Jawa wilayah barat (kulon), ku masarakat di dinya mah sok disebut Sunda atawa Sundalanden, basa nu dipaké di wilayah timur, béda jeung basa Jawa jeung Melayu, nyaéta basa anu dipaké ku urang dengeun di kepulauan Hindia Timur.}} [[Basa Sunda]] minangka [[basa]] anu digunakeun dina pakumbuhan masyarakat, miboga sababaraha [[dialék]] gumantung daérahna, kayaning [[dialék]] [[Banten]], [[Bogor]], [[Parahyangan]], jeung [[Cirebon]]. Alatan kitu, [[basa Sunda]] ogé mibanda [[basa]] anu maneuh dina hartian [[basa lulugu]] minangka basa penganteur atawa [[basa]] nu baku dina pengajaran atawa dina pakumbuhan nyaéta [[basa]] nu aya di wilayah [[Priangan]] utamanya [[Bandung]].<ref name="sumber6">Budi Rahayu. ''Kamus Undak-usuk Basa Sunda.'' Geger Sunten 2007. Bandung.</ref> Dina basa Sunda aya anu disebut undak-usuk basa anu mangrupa padodan pikeun basa masarakat [[sunda]].<ref name="sumber6" /> Undak-Usuk [[basa Sunda]] gumelar antara abad ka-18 atawa 19 nalika datang pangaruh politik Mataram jeung pengaruh ti basa Jawa Kuna.<ref name="sumber6" /> Dina jaman harita, jaman urang dijajah Walanda, mémang dina pakumbuhan [[urang Sunda]] (cara pakumbuhan sakumna urang [[Indonesia]]) aya panta-panta sosial.<ref name="sumber6" /> Dalah kalungguhan masing-masing jalma ogé béda-béda nurutkeun hukum, da aya hukum anu khusus pikeun urang Walanda katut urang Barat, aya hukum husus pikeun utang Timur asing ([[Cina]], [[Arab]], [[Keling]] jsté).<ref name="sumber6" /> Ari urang pribumi jadi dadampar panghandapna.<ref name="sumber6" /> Tapi ku lantaran jumlahna pangréana, masih kénéh dibagi-bagi deui kana panta-panta: ménak, santana, somah atawa cacah kuricakan.<ref name="sumber6" /> Undak-usuk [[basa]] anu dijieun jeung diajarkeun dina abad ka-19 nepi ka awal ka-20, mémang luyu jeung kaayaan masyarakat [[Sunda]] harita anu dibagi dina tahap-tahap sosial.<ref name="sumber6" /> [[Basa Sunda]] mibanda alat pikeun nuliskeunana nyaéta [[aksara Sunda]], ogé dieuyeuban ku undak-usukna anu digunakeun nalika nyarita anu diluyukeun jeung tempat, jalma anu diajak nyarita jeung anu dicaritakeunana minangka silih ajénan anatara papadana.<ref name="sumber7">Ajip Rosidi. ''Polemik Undak-usuk Basa Sunda.'' Mangle . Bandung 1987.</ref> Tétéla geuning [[basa Sunda]] téh mangrupa [[basa]] anu madeg mandiri, [[basa]] anu tumuwuh di lingkungan masarakat [[Sunda]], [[basa]] nu kudu dijaga, kudu diriksa jeung diraksa ku sakumna [[urang Sunda]] minangka salah sahiji unsur budaya pikeun ngécéskeun yén “[[Basa Sunda]] Jati Diri [[Urang Sunda]]”.<ref name="sumber7" /> == Élmu Pangaweruh == [[Gambar:Bandung Pasupati Skyline.jpg|thumb|300px|right|ramena bandung ngabuktikeun uga, Bandung heurin ku tangtung]] <!--Elmu nyaéta kumpulan pangaweruh pikeun ngajawab pasualan dina kahirupan manusa.<ref name="sumber8">James, Danandjaja. ''Folklor Indonesia''. Pustaka Utama Graffiti. Jakarta 2007.</ref> Sedengkeun pangaweruh nyaéta sakabéh hal anu dipikanyaho ngeunaan objek anu tangtu.<ref name="sumber8"/> Gunana élmu pangaweruh nyaéta pikeun alat dina ngabantu manusa nalika ngaréngsékeun masalah nu disanghareupan sapopoéna.<ref name="sumber8"/> Teu sakabéh élmu pangaweruh bisa disebut élmu, sabab élmu mangrupa pangaweruh anu cara meunangkeunna téh kudu nyumponan sarat-sarat kalawan ngagunakeunmétodeuilmiah.<ref name="sumber8"/> Élmu mimitina tina pangalaman manusa jeung rengse dina wates pangalaman manusa.<ref name="sumber8"/>--> Dina masarakat [[sunda]], aya anu istilah [[Pamali]],[[Uga]], [[Cacandran]], jeung [[Kili-kila]] pikeun sawatara élmu pangaweruh masarakat [[sunda]] jaman harita.<ref name="sumber8">James, Danandjaja. ''Folklor Indonesia''. Pustaka Utama Graffiti. Jakarta 2007.</ref> ===Pamali=== [[Pamali]], mangrupa istilah [[Basa Sunda]] pikeun ngagambarkeun norma tradisi lokal.<ref name="sumber8"/> Upama norma éta teu dilaksanakeun, mangka bakal aya balukarna.<ref name="sumber8"/> Dina tradisi filsafat positif, [[pamali]] téh disawang teu asup akal, sabab [[pamali]] miboga harti nu teu logis.<ref name="sumber8"/> Tapi dina jihat séjén [[pamali]] disawang pikeun hiji kaarifan lokal nu sabenerna miboga rasionalitasna sorangan nu aya patalina jeung étika.<ref name="sumber8"/> Dihandap ieu aya conto-conto pamali nu bisa dipercaya ku urang atawa henteu : *Ulah lila teuing cicing di WC (Rohangan paranti mandi). Sabab lamun urang lila teuing cicing di WC, mangka fisik urang kaciri leuwih kolot ti batan umur urang.<ref name="sumber5"/> *Kabiasaan dahar petis dina waktu peuting. Sabab lamun urang dahar petis dina waktu peuting bakal ngabalukarkeun kateungeunahan haté, jeung lamun pikeun nu can kawin mah bakal hésé jodo, tapi pikeun nu geus kawin mah bakal paséa waé.<ref name="sumber5"/> *Kebiasaan maké baju bari leumpang. Sabab bisa ngabalukarkeun cita-cita urang teu kalaksanakeun.<ref name="sumber5"/> *Cicing dina lawang panto. Lamun urang cicing dina lawang panto, tangtu urang bakal hésé meunangkeun jodo.<ref name="sumber5"/> *Mandi dina waktu beurang. Bisa ngabalukarkeun babari kolot.<ref name="sumber5"/> ===Uga=== [[Uga]] jeung wangun séjén nu aya di sakuliah dunya, geus aya ti jaman baheula.<ref name="sumber9"/> Hal ieu dumasar kana ungakara-ungkara anu aya dina ajaran agama jeung ''folklor'' anu aya di unggal nagara.<ref name="sumber9"/> Dina agama [[Islam]], uga disebut “nubuat” anu eusina mangrupa tujuman pikeun kahirupan ka hareup.<ref name="sumber9"/> [[Basa]] [[uga]] ditelahkeunana kana omongan anu méré béja piayaeun naon-naon kangeunahan atawa bancang pakéwuh (kasusahan) di ahir, tapi lain anu bangsa lahir, saperti kana tangkal cau, jaga bakal jantungan. Ieu jelema jagana bakal diruang; tapi kapakéna uga mah kanu moal kapanggih, tapi ku pikiran tahayulan jelema tangtu kapangih, ngan teu nyaho di urang kénéh atawa ku anak incu.<ref name="sumber9"/> Nu matak ari aya nu rada sarupa jeung taksiran sok diaoromongkeun ‘geus tepi ka ugana’ atawa ‘samorong ceuk uga’.<ref name="sumber9"/> Ari conto-contona omongan baheula: ''Jaga mah, barudak, sajajalana disaungan''. Béh karéta api.<ref name="sumber9"/> ''Gancang carita béja, mun geus aya balabar kawat''. Béh telegram.<ref name="sumber9"/> ''Jaga mah, barudak, batu turun keusik naék''. Béh anak somah naék pangkat, anak ménak teu pangkat.<ref name="sumber9"/> ''Jaga mah, barudak, ngateuran ka nu digawé gé mawa kéjo dina iteuk, nandakeun angker gawé'' Béh nu dagang di pagawéan.<ref name="sumber9"/> ===Cacandran=== [[Cacandran]], nyaéta carita luluhur nu ngagambarkeun kaayaan nagara jeung sajabana nu bakal dialaman, saperti cacandran masarakat [[sunda]] numutkeun kolot baheula geus ngomong yén “[[Sumedang]] ngarangrangan, galunggung ngadeg tumenggung, Sukapura ngadaun ngora, [[Bandung]] heurin ku tangtung, [[Cianjur]] katalajuran, [[Ciamis]] amis ku manéh, Banagara sor ka tengah ”. Hiji [[uga]] anu kawentar di [[Tatar Sunda]].<ref name="sumber9"/> Ari uga téh bisa jadi ramalan atawa prediksi, tapi, bisa jadi ogé panggero pikeun sasadiaan sangkan ulah kajadian atawa ulah kasorang hal sakumaha anu digambarkeun dina [[uga]].<ref name="sumber9"/> [[uga]] anu tadi aya benerna, tapi aya ogé teu benerna. Benerna, ku sabab memang kabuktian, ayeuna [[Bandung]] heurin ku tangtung.<ref name="sumber9"/> Malah lain waé keur anu masih hirup (anu masih bisa nangtung) heurin téh, dalah keur anu maot gé di sababaraha tempat geus heurin kacida.<ref name="sumber9"/> Puluhan taun ka tukang di daerah [[Cicadas]] kungsi kajadian aya mayit dina pasaran anu rek ti imah ka masjid pikeun disholatkeun nepi ka kudu ngajebol hateup jeung kentengna, Kituna téh sabab lamun éta pasaran dibawa ngaliwatan panto sakumaha ilaharna moal bisa, da heurin téa jalan kaluar tina panto mah.<ref name="sumber9"/> Anu bener deui: [[Cianjur]]. Memang éta kota/wewengkon ayeuna jadi rada tiiseun.<ref name="sumber9"/> Sababna tangtu ku lantaran geus aya jalan tol Purbaleunyi anu ngabalukarkeun lalar liwat kandaraan [[Bandung]]-[[Jakarta]] jeung sabalikna leuwih rame ngaliwatan éta jalan tol tinimbang ngaliwatan [[Cianjur]].<ref name="sumber9"/> Tapi, moal boa, prediksi "katalanjuran" téh ogé pikeun ngingetkeun yén [[Cianjur]] bisa waé dicapluk ku DKI [[Jakarta]] dina konsép (anu dipaksakeun) megapolitan téa.<ref name="sumber9"/> ===Kila-kila=== [[Kila-Kila]], nyaéta totondén ti alam kana naon-naon anu bakal kajadian ku urang.<ref name="sumber9"/> Jalma-jalma nu hirup tiheula saméméh urang nyaéta kolot atawa karuhun urang leuwih dalit jeung alam.<ref name="sumber9"/> Manusa miara alam nya kitu ogé alam miara manusa.<ref name="sumber9"/> Nya salah sahijina ku ayana sasatoan anu méré totondén siga kieu téa. Cenah : *Sora [[manuk]] sit uncuing = bakal aya nu maot *Sora [[hayam]] jago lain wayahna = rék aya nu reuneuh *Sora [[manuk bueuk]] tengah peuting = bakal aya wanoja nu lalagasan tapi kakandungan alias reuneuh tapi acan kawin. *Sora [[manuk bebencé]] = Ceuk cenah lamun ngadéngé sora bebencé di lembur, tanda aya bangsat keur kukulamprengan néangan palingeun. Urang lembur kudu taki-taki, ulah saré tibra teuing *Aya [[kukupu]] hiber di jero imah = rék aya tamu *Ngimpi newak lauk = rek meunang duit *Kekenudan panon kénca = rek manggih kasedih *Kekenudan panon katuhu = rek manggih kabagjaan *Murag bulu mata = aya nu sono ka urang *Lamun panas [[ceuli]] = aya nu ngomongkeun.<ref name="sumber9">Edi S. Ekadjati. ''Masyarakat Sunda dan Kebudayaannya'' .Girimukti Pasaka. Jakarta 1984.</ref> == Ageman == Masarakat [[Sunda]] henteu kawas lolobana masarakat anu séjén, di mana masarakat [[Sunda]] henteu miboga mitos ngeunaan panyiptaan atawa mitos-mitos séjén anu ngécéskeun asal-usulna.<ref name="sumber10">{{id}}[http://misi.sabda.org/sejarah_suku_sunda=sejarah suku sunda]{{Dead link|date=April 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (diaksés tanggal 26 Oktober 2011)</ref> Henteu saurang ogé weruh ti mana datangna urang Sunda, ogé kumaha maranéhanana nyicingan di [[Jawa Barat]].<ref name="sumber10"/> Jigana dina abad-abad kahiji Masehi, sajumplukan leutik suku [[Sunda]] maluruh leuweung-leuweung gunung sarta ngalakonan budaya nga[[huma]] pikeun muka leuweung.<ref name="sumber10"/> Kabéh mitos pangmimitina ngomong yén [[urang Sunda]] leuwih pantes gawé nga[[huma]] batan patani [[paré]].<ref name="sumber10"/> Ageman masarakat Sunda baheula nyaéta ageman pituin urang Sunda nyaéta [[Sunda wiwitan]].<ref name="sumber10"/> Sanajan mustahil pikeun nyaho sacara pasti kawas naon kapercayaan [[Sunda wiwitan]] jeung iraha tumuwuhna, tapi numutkeun pituduh nu kapanggih dina [[wawacan]] sarta suku [[Baduy]] nyebutkeun yén ageman maranéhanana nyaéta [[Sunda Wiwitan]] (urang Sunda anu pangheulana).<ref name="sumber10"/> Lain ngan suku [[Baduy]] anu ampir leupas ti elemen- elemen [[Islam]], tapi suku [[Sunda]] ogé nempokeun karakteristik Hindu anu saeutik pisan.<ref name="sumber10"/> Kaayeunakeun masarakat [[Sunda]] kiwari geus loba anu kapangaruhan ku agama [[islam]] malah ampir kabéh, tapi lain hartina ageman [[sunda wiwitan]] leungit.<ref name="sumber10" /> Kiwari ageman [[sunda wiwitan]] dipaké ku sawatara masarakat [[Sunda]] saperti masarakat [[Baduy]].<ref name="sumber10"/> Iwal ti éta ageman anu masih hirup di masarakat [[sunda]] kiwari nyaéta upacara-upacara asat saperti [[sérén taun]], pésta rakyat jsb.<ref name="sumber10"/> == Rujukan == {{reflist}} [[Kategori:Sunda]] sjwjffrejiocvic9f2t6iut78a4kp43 0 37736 708100 652418 2026-04-10T16:15:01Z CommonsDelinker 211 Gambar Professor_G._Akhatov.jpg dipiceun kusabab di hapus ti Commons ku Yann 708100 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=April 2017}} {{otheruses|Tatar (disabiguasi)}} {{Kotak info grup étnis |group = Tatar <br/>(''tatarlar'' / татарлар / Volga Tatar) |image = <div style="background-color:#fee8ab"> [[File:RuslanChagaev.jpg|104px]] [[File:Safina signing autographs.jpg|93px]] <br /> [[File:Shihabetdin Marcani.jpg|87px]] <br /> [[File:Alsou.jpg|85px]] <br /> [[File:Bilya.JPG|71px]]</div><small> [[Ruslan Chagaev]] • [[Dinara Safina]] <br /> [[Şihabetdin Märcani]] • [[Pyotr Gavrilov]] <br /> [[Gabdulkhay Akhatov]] • [[Alsou]] • <br /> [[Diniyar Bilyaletdinov]] • [[Ğabdulla Tuqay]]</small> |pop = <u>+</u> 6,8 yuta |region1 = {{flag|Rusia}} |pop1 = 5.554.601 |ref1 = <ref>{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_02.php |title=Демоскоп Weekly - Приложение. Справочник статистических показателей |publisher=Demoscope.ru |date= |accessdate=2011-03-07}}</ref> |region2 = {{flag|Uzbékistan}} |pop2 = 324.080 |ref2 = <ref>{{cite web |url=http://ula.uzsci.net/portal/library/atlas/ethnic_minorities.pdf |title=Uzbekistan - Ethnic minorities |publisher= |date= |accessdate=2011-06-03 }}{{Dead link|date=April 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |region3 = {{flag|Kazakhstan}} |pop3 = 261.000 |ref3 = |region4 = {{flag|Tajikistan}} |pop4 = 97.000 |ref4 = |region5 = {{flag|Ukraina}} |pop5 = 73.304 |ref5 = <ref name="Національний склад населення">[http://2001.ukrcensus.gov.ua/results/general/nationality/ Про кількість та склад населення України за підсумками Всеукраїнського перепису населення 2001 року] {{ref-uk}}</ref> |region6 = {{flag|Turkménistan}} |pop6 = 60.000 |ref6 = |region7 = {{flag|Kirgizstan}} |pop7 = 52.000 |ref7 = |languages = [[basa Tatar|Tatar]], [[basa Rusia|Rusia]] |religions = Kalobaanana [[Islam Sunni]] kalawan minoritas [[Ortodoks Rusia]] }} '''Tatar''' ([[basa Tatar|Tatar]]: {{lang|tat|''tatarlar'' / татарлар}}, kadang diéjah '''Tartar''') nyaéta hiji masarakat panyatur [[rungkun basa Turk|basa Turk]], kalawan populasi kira-kira 7 yuta. Mayoritas urang Tatar hirup di [[Rusia]], kalawan populasi kira-kira 5,5 juta jiwa. Kirang leuwihna 2 juta jiwa di antarana hirup di [[Républik di Rusia|Républik]] [[Tatarstan]], 1 juta di Républik [[Bashkortostan]], sarta 2,5 juta di wewengkon [[Rusia]] lianna. [[File:Verbreitungsgebiet der Tataren.PNG|thumb|Wewengkon nu dieusian ku Urang Tatar]] ==Tingali ogé== {{col|2}} *[[Basa Tatar]] *[[Aksara Tatar]] *[[Tatarstan]] *[[Konféderasi Tatar]] *[[Volga Bulgaria]] *[[Kriméa]] *[[Urang Tatar Lipka]] *[[daptar inohong Tatar]] *[[Morza|Pagerakan Tatar]] *[[Urang Tatar Cina]] *[[Urang Tatar Finlandia]] *[[TatNet]] *[[Urang Tatar Kriméa]] *[[Urang Tatar Kriméa di Romania]] *[[Urang Tatar Kriméa di Bulgaria]]'' *[[Urang Tatar Astrakhan]] *[[Urang Tatar Baraba]] *[[Urang Tatar Siberia]] *[[Urang Tatar Volga]] *[[Keräşens]] </div> ==Rujukan jeung catetan== *{{1911}} <references /> Rupa-rupa artikel Tatar bisa dipanggih dina Revue orientale pour les Etudes Oural-Altaïques, sarta dina publikasi [[Universitas Nagri Kazan|Universitas Kazan]]. Tingali ogé E. H. Parker, A Thousand Yéars of the Tartars, 1895 (intina ihtisar catetan-catetan Cina ngeunaan séké Turk jeung Tatar awal), sarta Skrine and Ross, Héart of Asia (1899). (P. A. K.; C. EL.) ==Tumbu kaluar== {{commons|Tatar xalıq kiemnäre}} *[http://www.tatarworld.com Komunitas Qirim Tatar di Kanada] *[http://members.tripod.com/~Groznijat/fadlan/rorlich1.html Asal Tatar Volga] *[http://www.angelfire.com/on/paksoy/crimean.html Crimean Tatars. Ku H. B. Paksoy] *[http://www.tatar.net/ Tatar.Net] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110107044141/http://tatar.net/ |date=2011-01-07 }} *[http://www.tatarzy.tkb.pl/ Urang Tatar Polandia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080516214440/http://tatarzy.tkb.pl/ |date=2008-05-16 }} *[http://www.vatankirim.net/tarih/tatarkimleng.htm The Question of National Identity among Crimean Tatars in the 20th Century] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110522054301/http://www.vatankirim.net/tarih/tatarkimleng.htm |date=2011-05-22 }} *{{ru icon}} [http://www.xacitarxan.narod.ru/antropos.htm Antropologi Tatar. Ku R.K. Urazmanova jeung S.V. Cheshko] *{{ru icon}} {{tt icon}} [http://kitap.net.ru/ Perpustakaan Eléktronik Tatar] {{European Muslims}} {{DEFAULTSORT:Tatar}} [[Kategori:Urang Tatar]] [[Kategori:Grup étnis di Azerbaijan]] [[Kategori:Grup étnis di Dagéstan]] [[Kategori:Grup étnis di Kazakhstan]] [[Kategori:Grup étnis di Turki]] [[Kategori:Grup étnis di Polandia]] [[Kategori:Grup étnis di Rusia]] [[Kategori:Grup étnis di Ukraina]] [[Kategori:Grup étnis di Uzbékistan]] [[Kategori:Komunitas Muslim di Rusia]] syn96yhkjir8jcyjneirvuetbjsf73r 0 45809 708108 674677 2026-04-10T19:11:50Z ~2026-22107-56 36496 Photo 708108 wikitext text/x-wiki [[Gambar:FC Internazionale Milano 2021.svg|jmpl|366x366px|F.C. Internazionale Milano]] '''F.C. Internazionale Milano''' atawa '''Inter Milan''' mangrupa hiji kleub [[sépak bola]] asal [[Italia]].<ref name="amazine">Amazine [http://www.amazine.co/24361/klub-bola-italia-profil-trofi-fakta-sejarah-inter-milan/ Klub Bola Italia: Profil, Trofi, Fakta & Sejarah Inter Milan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150417021911/http://www.amazine.co/24361/klub-bola-italia-profil-trofi-fakta-sejarah-inter-milan/ |date=2015-04-17 }} Diaksés 1 Agustus 2015</ref> Di awal taun [[2000]], dina apingan [[Roberto Mancini]] jeung [[Jose Mourinho]], [[Nerazzurri]] meunangkeun lima gelar Serie A.<ref name="amazine"/> Di taun [[2010]], Inter Milan meunangkeun Serie A, [[Piala Champions]], jeung [[Coppa Italia]] sakaligus.<ref name="amazine"/> salah sahiji faktor kaberhasilan Inter Milan téh nyaéta [[Calciopoli]] (pangaturan permaénan) anu ngageunjleungkeun [[sépak bola]] [[Italia]] dina taun [[2006]].<ref name="amazine"/> Dégradasi, pangurangan poin, sarta pangjualan pamaén kacida ngalemahkeun sawatara rival baradag Inter kaasup [[Juvéntus]].<ref name="amazine"/> Kasuksésan Inter ti taun [[2005]] diwangun ku bantuan jajaran béntang dunya saperti [[Zlatan Ibrahimovic]], [[Maicon]], [[Wesley Sneijder]], jeung [[Javier Zanetti]].<ref name="amazine"/> [[Rafael Benitez]] nampa alihan kapelatihan ti [[Mourinho]] dina taun [[2010]] tapi ngan singget pisan sanajan Inter meunangkeun Piala Dunya antar kleub [[FIFA]] dina bulan [[Désémber]] [[2010]].<ref name="amazine" /> ==Rujukan== {{reflist}} [[Kategori:Kleup maén bal Italia]] t6igqbtikgzeu5ie5qiw2wbukemrjr4 0 108181 708107 707769 2026-04-10T17:59:16Z Agent VII 36495 ([[c:GR|GR]]) [[c:COM:FR|File renamed]]: [[File:Peta Kota Bandung di Rumah Boscha.jpg]] → [[File:Peta Kota Bandung di Rumah Bosscha.jpg]] [[c:COM:FR#FR3|Criterion 3]] (obvious error) 708107 wikitext text/x-wiki [[Gambar:Rumah Bosscha tampak depan.jpg|jmpl|Imah Bosscha]] '''Imah Bosscha Malabar''' mangrupa imah sajarah anu ayana di [[Banjarsari, Pangaléngan, Bandung|Désa Banjarsari]], [[Pangaléngan, Bandung|Kacamatan Pangaléngan]], [[Kabupatén Bandung]], [[Jawa Kulon]].<ref>{{Cite web|url=https://www.liputan6.com/lifestyle/read/4899119/rumah-bosscha-tempat-peristirahatan-raja-teh-priangan-yang-jadi-destinasi-wisata-sejarah|title=Rumah Bosscha, Tempat Peristirahatan Raja Teh Priangan yang Jadi Destinasi Wisata Sejarah|last=Liputan6.com|website=liputan6.com|language=id|accessdate=2026-04-01}}</ref> Imah ieu diwangun dina taun 1898 ku [[Karel Albert Rudolf Bosscha]], saurang warga [[Walanda]] anu jadi boga [[perkebunan téh Malabar]]. Ieu imah kaasup salah sahiji conto arsitéktur gaya néo-gotik anu masih kénéh aya di [[Indonésia]].<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.bandung-tour.com/rumah-boscha-pangalengan/|title=Rumah Boscha Pangalengan|last=Tour|first=Bandung|website=Fastrans Travel {{!}} Bandung Tour|language=id|accessdate=2026-04-01}}</ref> Legana Imah Bosscha kira-kira ngahontal 2.000 méter pasagi sarta diwangun ku tilu lanté. Lanté kahiji dipaké pikeun rohangan tamu, rohangan kulawarga, jeung dapur. Lanté kadua eusina kamar sare jeung kamar mandi. Sedengkeun lanté katilu dipaké pikeun rohangan gawé jeung perpustakaan. Sajaba ti éta, imah ieu ogé miboga taman anu lega tur asri.<ref name=":0" /> == Galéri == <gallery> File:Rumah Bosscha tampak depan.jpg|Imah Bosscha File:Halaman depan Rumah Bosscha.jpg|Tepas Imah Bosscha File:Miniatur Makam Bosscha.jpg|Miniatur Makam Bosscha File:Peta Kota Bandung di Rumah Bosscha.jpg|Péta Kota Bandung di Imah Bosscha File:Piano di Rumah Bosscha.jpg|Piano di Imah Boscha </gallery> == Référénsi == q0sjzjn5srff7djra1uempfx2oqtujb 708122 708107 2026-04-11T07:45:12Z Mirani Pramitasari 26631 added [[Category:Wangunan di Jawa Kulon]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 708122 wikitext text/x-wiki [[Gambar:Rumah Bosscha tampak depan.jpg|jmpl|Imah Bosscha]] '''Imah Bosscha Malabar''' mangrupa imah sajarah anu ayana di [[Banjarsari, Pangaléngan, Bandung|Désa Banjarsari]], [[Pangaléngan, Bandung|Kacamatan Pangaléngan]], [[Kabupatén Bandung]], [[Jawa Kulon]].<ref>{{Cite web|url=https://www.liputan6.com/lifestyle/read/4899119/rumah-bosscha-tempat-peristirahatan-raja-teh-priangan-yang-jadi-destinasi-wisata-sejarah|title=Rumah Bosscha, Tempat Peristirahatan Raja Teh Priangan yang Jadi Destinasi Wisata Sejarah|last=Liputan6.com|website=liputan6.com|language=id|accessdate=2026-04-01}}</ref> Imah ieu diwangun dina taun 1898 ku [[Karel Albert Rudolf Bosscha]], saurang warga [[Walanda]] anu jadi boga [[perkebunan téh Malabar]]. Ieu imah kaasup salah sahiji conto arsitéktur gaya néo-gotik anu masih kénéh aya di [[Indonésia]].<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.bandung-tour.com/rumah-boscha-pangalengan/|title=Rumah Boscha Pangalengan|last=Tour|first=Bandung|website=Fastrans Travel {{!}} Bandung Tour|language=id|accessdate=2026-04-01}}</ref> Legana Imah Bosscha kira-kira ngahontal 2.000 méter pasagi sarta diwangun ku tilu lanté. Lanté kahiji dipaké pikeun rohangan tamu, rohangan kulawarga, jeung dapur. Lanté kadua eusina kamar sare jeung kamar mandi. Sedengkeun lanté katilu dipaké pikeun rohangan gawé jeung perpustakaan. Sajaba ti éta, imah ieu ogé miboga taman anu lega tur asri.<ref name=":0" /> == Galéri == <gallery> File:Rumah Bosscha tampak depan.jpg|Imah Bosscha File:Halaman depan Rumah Bosscha.jpg|Tepas Imah Bosscha File:Miniatur Makam Bosscha.jpg|Miniatur Makam Bosscha File:Peta Kota Bandung di Rumah Bosscha.jpg|Péta Kota Bandung di Imah Bosscha File:Piano di Rumah Bosscha.jpg|Piano di Imah Boscha </gallery> == Référénsi == [[Kategori:Wangunan di Jawa Kulon]] 3gnfoxr118zqtbpgtufqajqj5ka4ea3 708123 708122 2026-04-11T07:46:54Z Mirani Pramitasari 26631 /* Galéri */ 708123 wikitext text/x-wiki [[Gambar:Rumah Bosscha tampak depan.jpg|jmpl|Imah Bosscha]] '''Imah Bosscha Malabar''' mangrupa imah sajarah anu ayana di [[Banjarsari, Pangaléngan, Bandung|Désa Banjarsari]], [[Pangaléngan, Bandung|Kacamatan Pangaléngan]], [[Kabupatén Bandung]], [[Jawa Kulon]].<ref>{{Cite web|url=https://www.liputan6.com/lifestyle/read/4899119/rumah-bosscha-tempat-peristirahatan-raja-teh-priangan-yang-jadi-destinasi-wisata-sejarah|title=Rumah Bosscha, Tempat Peristirahatan Raja Teh Priangan yang Jadi Destinasi Wisata Sejarah|last=Liputan6.com|website=liputan6.com|language=id|accessdate=2026-04-01}}</ref> Imah ieu diwangun dina taun 1898 ku [[Karel Albert Rudolf Bosscha]], saurang warga [[Walanda]] anu jadi boga [[perkebunan téh Malabar]]. Ieu imah kaasup salah sahiji conto arsitéktur gaya néo-gotik anu masih kénéh aya di [[Indonésia]].<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.bandung-tour.com/rumah-boscha-pangalengan/|title=Rumah Boscha Pangalengan|last=Tour|first=Bandung|website=Fastrans Travel {{!}} Bandung Tour|language=id|accessdate=2026-04-01}}</ref> Legana Imah Bosscha kira-kira ngahontal 2.000 méter pasagi sarta diwangun ku tilu lanté. Lanté kahiji dipaké pikeun rohangan tamu, rohangan kulawarga, jeung dapur. Lanté kadua eusina kamar sare jeung kamar mandi. Sedengkeun lanté katilu dipaké pikeun rohangan gawé jeung perpustakaan. Sajaba ti éta, imah ieu ogé miboga taman anu lega tur asri.<ref name=":0" /> == Galéri == <gallery> File:Rumah Bosscha tampak depan.jpg|Imah Bosscha File:Halaman depan Rumah Bosscha.jpg|Tepas Imah Bosscha File:Miniatur Makam Bosscha.jpg|Miniatur Makam Bosscha File:Peta Kota Bandung di Rumah Bosscha.jpg|Péta Kota Bandung di Imah Bosscha File:Piano di Rumah Bosscha.jpg|Piano di Imah Bosscha </gallery> == Référénsi == [[Kategori:Wangunan di Jawa Kulon]] lpnga6dx8i95vort39zop4ifkabvx3w 0 108208 708113 707864 2026-04-11T07:36:27Z Mirani Pramitasari 26631 added [[Category:WikiSuarana]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 708113 wikitext text/x-wiki [[Gambar:Ole Romeny and Prabowo Subianto.jpg|jmpl|Ole Romeny, Punggawa Timnas Maen Bal Indonesia & Presiden Prabowo Subianto]] '''Tim Nasional Maén Bal Indonésia''' nyaéta '''timnas''' anu ngawakilan Indonésia dina acara maén bal internasional putra senior. Aranjeunna mangrupikeun tim Asia munggaran anu milu dina Piala Dunia FIFA 1938 nalika masih disebut [[Hindia-Walanda|Hindia Walanda]]. Dina babak kahiji, timnas Hindia Walanda eleh 6-0 ka Hungaria, sarta jadi hiji-hijina penampilan maranéhanana di Piala Dunya FIFA. Kalawan ngan hiji patandingan dimaénkeun sarta euweuh gol dicitak, Indonésia nyepeng rekor Piala Dunya salaku tim kalawan pangsaeutikna patandingan jeung salah sahiji tim kalawan pangsaeutikna gol dicitak.<ref>{{Cite web|url=https://www.the-afc.com/en/national/fifa_world_cup/news/asias_world_cup_debutants_dutch_east_indies.html|title=Asia's World Cup Debutants: Dutch East Indies|website=the-AFC|language=en|accessdate=2026-04-05}}</ref><ref>{{Citation|title=Fascinating story of Asia's first World Cup team|url=https://www.youtube.com/watch?v=DO_kfSKD4Nw|date=2014-09-10|accessdate=2026-04-05|last=FIFA}}</ref> Hiji-hijina penampilan tim di Olimpiade sanggeus kamerdikaan nyaéta taun 1956. Indonésia geus lolos ka [[Piala Asia AFC]] lima kali, sarta kinerja pangalusna nya éta kualifikasi pikeun tahap knockout pikeun kahiji kalina dina édisi 2023. Indonésia meunang medali perunggu dina Asian Games 1958 di Tokyo. Tim éta ogé geus ngahontal pertandingan final dina Championship Perbara genep kali, tapi teu kungsi jadi juara. Aranjeunna ngabagi saingan régional sareng nagara-nagara ASEAN, khususna dina kompetisi maén bal Indonésia ngalawan Malaysia, kusabab tegangan politik sareng budaya antara dua.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.rsssf.org/tablesi/indo-intres.html|title=Indonesia International Matches|website=www.rsssf.org|accessdate=2026-04-05}}</ref> == Sajarah == === Tim Asia munggaran dina Piala Dunia FIFA (1934–1950s) === Pertandingan ngalibetkeun tim ti Hindia Walanda diayakeun ku [[Nederlandsch Indische Voetbal Bond]] (NIVB) anu saterusna diganti ku Nederlandsch Indische Voetbal Unie (NIVU) dina taun 1935. Duanana nyaéta federasi maén bal Hindia Walanda. Pertandingan anu dilaksanakeun samemeh Indonésia merdéka taun 1945 henteu diaku ku PSSI salaku pertandingan resmi timnas Indonésia.<ref name=":1">{{Cite web|url=http://newspapers.nl.sg/Digitised/Article.aspx?articleid=straitstimes19340514.2.111.1|title=The Straits Times, 14 May 1934, Page 14, SENSATION AT MANILA GAMES.|website=newspapers.nl.sg|accessdate=2026-04-05}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121022165634/http://newspapers.nl.sg/Digitised/Article.aspx?articleid=straitstimes19340514.2.111.1 |date=2012-10-22 }}</ref> Pertandingan anu munggaran dirékam ngalibetkeun tim ti Hindia Walanda nyaéta ngalawan timnas Singapura dina 28 Maret 1921. Pertandingan ieu dimaénkeun di Batavia sarta dipungkas ku Hindia Walanda meunang kalawan skor ahir 1-0. Ieu dituturkeun ku patandingan ngalawan tim XI Australia dina bulan Agustus 1928 (2-1 meunang) jeung tim ti Shanghai dua warsih saterusna (4-4 imbang).<ref name=":1" /> Dina 1934, tim nasional maén bal Hindia Walanda milu dina 10th Far East Championship Games dimaénkeun di Manila, Filipina. Sanggeus ngéléhkeun Jepang 7-1 dina laga kahiji, dua patandingan saterusna réngsé kalawan éléh (2-0 ka Cina jeung 3-2 ka tuan rumah) nu nyababkeun Tim Nasional Hindia Walanda ngan finish kadua dina turnamén. Sanajan teu diaku ku PSSI, patandingan ieu diakuan ku réngking World Football Elo minangka patandingan munggaran ngalibetkeun timnas Indonésia.<ref>{{Cite web|url=https://www.rsssf.org/tablesi/indie-intres.html|title=Dutch East Indies International Matches|website=www.rsssf.org|accessdate=2026-04-05}}</ref> Sanggeus jadi anggota FIFA dina Méi 1936, NIVU ngadaptarkeun Hindia Walanda pikeun Piala Dunia 1938. Jepang, nu lajeng kalibet dina perang agresi di Cina, kaluar ti babak kualifikasi. FIFA teras maréntahkeun pertandingan tambahan antara Hindia Walanda sareng Amérika Serikat saminggu sateuacan turnamen di Perancis, dijadwalkeun pikeun Pesta Ascension of the Lord 1938 di Rotterdam. Tapi, Amérika Serikat mundur kusabab masalah kauangan. Féderasi Soccer Amérika Serikat ngaharepkeun ngabiayaan perjalanan ka Perancis tina kauntungan tina pertandingan ulang taun pérak federasi ngalawan Inggris, tapi pertandingan dibatalkeun kusabab Inggris nolak maén dina dinten Minggu, ku kituna federasi Amérika henteu tiasa mayar biaya perjalanan ka Éropa. Ku kituna, Hindia Walanda (ayeuna Indonésia) jadi tim Asia munggaran anu milu dina Piala Dunia FIFA 1938 di Perancis. Eleh 6 - 0 ka Hungaria, dina fase grup di Reims, tetep hiji-hijina penampilan tim Piala Dunia.<ref name=":0" /> == Rujukan == [[Kategori:WikiSuarana]] hoy9efq9swyly3s5l32srry3n6116be 0 108210 708115 707827 2026-04-11T07:37:38Z Mirani Pramitasari 26631 added [[Category:WikiSuarana]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 708115 wikitext text/x-wiki [[Gambar:Kantor pusat dan kawasan industri PT Sri Rejeki Isman Tbk.jpg|jmpl|Wangunan kantor Sritex]] '''PT Sri Rejeki Isman''' atawa katelah ku ngaran '''Sritex''' mangrupakeun tilas salah sahiji pabrik tékstil pang badagna di Indonésia anu lokasi utamana aya di [[Sukoharjo]], [[Jawa Tengah]].<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.lbs.id/publication/berita/sritex-bangkrut-ini-kronologi-lengkap-kehancuran-sang-raksasa-tekstil|title=Sritex Bangkrut! Ini Kronologi Lengkap Kehancuran Sang Raksasa Tekstil {{!}} LBS Urun Dana|last=Mamduh|first=Naufal|website=www.lbs.id|accessdate=2026-04-05}}</ref> Ieu pabrik ogé ngabogaan hiji cabang di Jakarta.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.sritex.co.id/wp-content/uploads/2021/05/AR-Sritex-2020-Rv1.2.pdf|title=Laporan Tahunan 2020|publisher=PT Sri Rejeki Isman Tbk|language=id|access-date=4 April 2026}}</ref> Dina awal Maret 2025, kusabab mudedes, ieu pausahaan sacara resmi ditutup, sagala perkara operasionalna geus teu aya deui.<ref>{{Cite web|url=https://www.cnnindonesia.com/ekonomi/20250228132317-92-1203507/airlangga-soal-sritex-tutup-1-maret-kami-tanya-ke-kurator|title=Airlangga soal Sritex Tutup 1 Maret: Kami Tanya ke Kurator|last=Tim Rédaksi|website=CNN Indonesia|language=id-ID|accessdate=2026-04-05}}</ref> Dampakna, panyana leuwih ti sapuluh réwu pagawéna kaleungitan padamelanana.<ref>{{Cite web|url=https://www.kompas.id/artikel/ketika-raksasa-tekstil-tumbang-mengurai-kejatuhan-sritex|title=Ketika Raksasa Tekstil Tumbang: Mengurai Kejatuhan Sritex|last=Tim Rédaksi|first=|editor-last=Trinogroho|editor-first=Antonius Tomy|website=Kompas.id|language=id|accessdate=2026-04-05}}</ref> Barang Sritex masih kénéh beroperasi adeg dina hiji lahan anu legana 79 héktar di Sukoharjo. Sajaba ti Indonésia, Sritex ogé migawékeun jalma-jalma ti luar negeri, di antarana [[Koréa Kidul]], [[Filipina]], [[India]], [[Jérman]], jeung [[Républik Rahayat Tiongkok|Tiongkok]]. Kacatatkeun, mitra nu pernah kerja sama jeung Sritex nyaéta [[H&M]], [[Walmart]], [[K-Mart]], jeung [[Jones Apparel]]. ==Sajarah== [[Gambar:SRIL.png|kiri|jmpl|Logo resmi Sritex]] Sritex mimiti diwangun ku [[Lukminto]] dina taun 1966 minangka pausahaan dagang di [[Pasar Klewer]], [[Solo]], ku ngaran '''UD Sri Redjeki'''. Tidinya tuluy ngadirikeun pabrik di [[Joyosuran]], Solo dina taun 1968. Lila-lila ieu pausahaan beuki badag nepikeun ka dina taun 1992 tiasa nyadiakeun sababaraha lini produksi, nyaéta pemintalan, penenunan, garmen, jeung sajaba ti éta.<ref name=":0" /> Saméméh bangkrut, Sritex kawéntar ku rupa-rupa produk tékstilna, kalebetna nyaéta lawon seragam militer, pakean sasari, sarta lawon kualitas luhur pikeun rupa-rupa kabutuhan industri jeung ''fashion''.<ref name=":1" /> Dina 1 Maret 2025, Sritex ngabewarakeun yén ieu pabrik bangkrut. Kaputusan pailit PT Sritex asalna tina gugatan anu diajukeun ku PT Indo Bharat Rayon di Pengadilan Niaga Semarang.<ref>{{Cite web|url=https://www.cnbcindonesia.com/research/20241028135802-128-583610/raksasa-tekstil-sritex-pailit-ini-bedanya-dengan-bangkrut|title=Raksasa Tekstil Sritex Pailit, ini Bedanya Dengan Bangkrut|last=Dwi|first=Chandra|website=CNBC Indonesia|language=id|accessdate=2026-04-05}}</ref> Dina ahir Pébruari 2025, pangadilan mutuskeun yén Sritex jeung tilu anak perusahaanana, PT Sinar Pantja Djaja, PT Bitratex Industries, sarta PT Primayudha Mandirijaya, teu tiasa deui nuluykeun operasi kulantaran hutang anu kacida leuwihna.<ref name=":1" /> == Rujukan == {{reflist}} [[Kategori:WikiSuarana]] dh5f4wq9zold013ryh95147wgtf85ka 0 108211 708120 707826 2026-04-11T07:42:09Z Mirani Pramitasari 26631 added [[Category:WikiSuarana]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 708120 wikitext text/x-wiki [[Gambar:Judgment of Yoon Suk Yeol's impeachment in 4 April 2025.jpg|jmpl|328x328px|Mahkamah Konstitusi mutuskeun pamakzulan Yoon Suk Yeol]] Dina 24 Maret 2025, Mahkamah Konstitusi [[Koréa Kidul]] nguatkeun pamakzulan présidén [[Yoon Suk Yeol]], anu ngabalukarkeun anjeunna dicabut tina jabatanna. Kaputusan ieu ngamimitian itungan mundur 60 poé nu mana ngawajibkeun pamilihan présidén kudu diayakeun jang milih présidén panggantina. Salian ti éta, Perdana Menteri [[Han Duck-soo]] diangkat deui jadi présidén sawantara nyusul kaputusan pangadilan konstitusi anu dikaluarkeun 24 Maret<ref>{{Cite web|url=https://www.cnbc.com/2025/04/04/south-korea-upholds-impeachment-of-president-yoon-ousting-him-from-office.html|title=South Korea's Constitutional Court upholds impeachment of President Yoon, ousting him from office|last=Jie|first=Lim Hui|website=CNBC|language=en|accessdate=2026-04-05}}</ref> Pamakzulan [[Yoon Suk Yeol]] ieu dimimitian ti 14 Désémber 2024, anu mangrupakeun hasil pamungutan sora nu kadua jang pamakzulan anjeunna, anu dibalukarkeun ku pangumuman [[darurat militér]] anu tuluy dibolaykeun ku Majelis Nasional sarta dicabut resmi ku anjeunna genep jam sanggeusna.<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/news/live/cq8gy8nexvdt|title=Yoon Suk Yeol: South Korea’s ex-president jailed for life for masterminding an insurrection|website=BBC News|language=en-GB|accessdate=2026-04-05}}</ref> == Kasang tukang == Pamakzulan [[Yoon Suk Yeol]] didasaran ku alesan anjeunna nyalahgunakeun otoritasna sarta ngabalukarkeun ata insuréksi anu pakait jeung kawijakanna ngeunaan darurat militér.<ref>{{Cite news|url=https://time.com/7379633/south-korea-yoon-suk-yeol-life-sentence-martial-law-insurrection/|title=South Korean Ex-President Sentenced to Life in Prison for Insurrection|last=de Guzman|first=Chad|date=19 February 2026|work=newspaper|publisher=TIME}}</ref> Dina sajarah Koréa Kidul, ngan aya hiji présidén Koréa Kidul anu kungsi dimakzulkeun, nyaéta Park Geun-hye di taun 2017. Salian ti éta Roh Moo-hyun di taun 2004 ogé dimakzulkeun kusabab tuduhan ngalanggar kampanye pemilu, inkompeténsi, jeung kagagalan ékonomi. Sanajan kitu, Mahkamah Konstitusi mutuskeun teu nyabut jabatan présidén anjeunna nepi béak masa jabatanna.<ref name=":0">{{Cite journal|last=Mosler|first=Hannes B.|date=2017|title=The Institution of Presidential Impeachment in South Korea, 1992-2017|url=https://www.jstor.org/stable/26429313|journal=Verfassung und Recht in Übersee / Law and Politics in Africa, Asia and Latin America|volume=50|issue=2|pages=111–134|issn=0506-7286}}</ref> === Tata Cara Pamakzulan === Tata cara pamakzulan diatur dina Konstitusi [[Koréa Kidul]] ka-10 taun 1987, pasal 65 ayat (1) anu netepkeun yén Majelis Nasional bisa ngamakzulkeun [[présidén]], [[perdana menteri]], atawa pajabat séjénna anu ngalanggar konstitusi atawa undang-undang lianna nalika ngajalankeun tugas resmi nagara.<ref name=":0" /> Pikeun mosi pamakzulan jang présidén bisa disahkeun, butuh dukungan sora mayoritas sahenteuna dua per tilu anggota Majelis Nasional, sawatara 200 ti 300 anggota. Sanggeus disahkeun, pajabat nagara anu dimakzulkeun tuluy langsung dimakzulkeun sawantara waktu tina tugasna, sabari nungguan putusan ti Mahkamah Konstitusi.<ref>{{Cite news|title=How South Korea’s impeachment process works after Yoon Suk Yeol’s martial law bid|url=https://www.theguardian.com/world/2024/dec/05/how-south-koreas-impeachment-process-works-after-yoon-suk-yeols-martial-law-bid|newspaper=The Guardian|date=2024-12-06|access-date=2026-04-05|issn=0261-3077|language=en-GB|first=Raphael|last=Rashid}}</ref> == Rujukan == [[Kategori:WikiSuarana]] 761oxsfuzmnbhzymvcwmgpueyr2qhka 0 108212 708114 707844 2026-04-11T07:37:14Z Mirani Pramitasari 26631 added [[Category:WikiSuarana]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 708114 wikitext text/x-wiki == Danantara == [[Gambar:Danantara Indonesia.svg|jmpl|Logo Danantara]] '''Badan Pengelola Investasi Daya Anagata Nusantara''' namina anu kasohor nyaeta '''Danantara Indonesia''' anu hartina "Kakuatan Jaman Kahareup Nusantara". lembaga anu ngelola investasi nu nagara jeung dijieun oge pikeun ngakonsolidasikeun aset badan usaha milik nagara jeung investasi milik pamarentah pikeun ngamaksimalkeun tumuwuhna ékonomi nasional. lembaga ieu bisa ngelola aset leuwih ti 900 dolar miliar amerika.<ref>{{Cite journal|date=2026-02-27|title=Danantara|url=https://id.wikipedia.org/w/index.php?title=Danantara&oldid=28998032|language=id}}</ref> Danantara Indonesia dipedalkeun dina tanggal 24 Februari 2025 ku Bapak Presiden [[Prabowo Subianto]] di Jakarta, hadir ogé dina éta acara Wakil Presiden [[Gibran Rakabuming]], Présidén RI ka-6 [[Susilo Bambang Yudhoyono]], Présidén RI ka-7 [[Joko Widodo]], Wakil Présidén ka-10 jeung ka-12 RI [[Muhammad Jusuf Kalla|Jusuf Kalla]], Wakil Présidén ka-11 RI [[Boediono]], sarta Wakil Présidén RI ka-13 [[Ma'ruf Amin|Maruf Amin]] jeung hadir oge para pupuhu lembaga nagara, para menteri kabinet, duta-duta nagara sahabat, Pupuhu Partai Politik, pimpinan redaksi media nasional, para tokoh agama jeung masarakat.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.kemenkeu.go.id/informasi-publik/publikasi/berita-utama/Presiden-Luncurkan-Danantara|title=Presiden Prabowo Resmi Luncurkan Badan Pengelola Investasi Danantara}}</ref> Ngaran "Daya Anagata Nusantara" oge langsung dipasihan ku Presiden [[Prabowo Subianto]]. "Daya" hartosna tanaga, "Anagata" hartosna masa depan, sareng "Nusantara" nujul ka Indonésia, sahingga sacara koléktif ngagambarkeun énergi sareng poténsi Indonésia pikeun masa depan Indonesia.[https://www.cnbcindonesia.com/market/20250224110750-17-613037/resmi-diluncurkan-prabowo-subianto-ini-arti-nama-danantara]<ref>{{Cite journal|date=2026-02-27|title=Danantara|url=https://id.wikipedia.org/w/index.php?title=Danantara&oldid=28998032|language=id}}</ref> Ketua Danantara ayeuna Rosan Roeslani dilantik ti tanggal 24 Pébruari 2025. Anjeuna oge menjabat Menteri Penanaman Modal dan Hilir/Kepala Badan Koordinasi Penanaman Modal (BKPM) anu diresmikeun tanggal 21 Oktober 2024.<ref>{{Cite web|url=https://www.bkpm.go.id/id/tentang-bkpm/profil-kepala|title=Profil Menteri}}</ref> == Dasar Hukum == Ngadegna '''Danantara''' téh diatur dina Rancangan Undang-Undang ngeunaan Amandemen Katilu '''Undang-Undang Nomor 19 Taun 2003''' ngeunaan Badan Usaha Milik Nagara (BUMN), atawa Undang-Undang BUMN. RUU éta disahkeun dina Sidang Paripurna DPR RI Ka-12 Sidang Kadua Periode Sidang 2024/2025 di Gedong Nusantara II, Senayan, Jakarta, Salasa, 4 Pebruari 2025.<ref name=":0" /> Salian ti éta, kabentukna '''Danantara''' ogé dikuatkeun ku Keppres RI (Keppres) Nomer 142/P Taun 2024. Kawijakan ieu ngangkat Muliaman Darmansyah Hadad minangka Kapala Danantara (Nepi ka bulan Pebruari 2025, jabatanna ngalih jadi Wakil Ketua Dewan Pengawas Danantara) jeung Kaharuddin Djenod Daeng Manyambeang minangka Wakil Kepala Danantara.[https://www.hukumonline.com/berita/a/mengenal-danantara-dan-dasar-hukumnya-lt67b5de78c441a/]<ref>{{Cite web|url=https://www.hukumonline.com/berita/a/mengenal-danantara-dan-dasar-hukumnya-lt67b5de78c441a/|title=Mengenal Danantara dan Dasar Hukumnya|last=Wahyuni|first=Willa|website=hukumonline.com|language=Indonesia|accessdate=2026-04-05}}</ref> == Pungsi jeung Mangpaat == Salaku induk perusahaan, mandat utami Danantara nyaéta: # Ngatur sareng ngaoptimalkeun aset nagara anu ayeuna sumebar di sababaraha kementerian, lembaga, sareng perusahaan milik nagara. # Ningkatkeun nilai investasi sareng produktivitas aset ngaliwatan pendekatan bisnis modern anu berorientasi kauntungan. # Janten mitra strategis pikeun investor global, muka kasempetan pikeun kolaborasi dina ngamekarkeun aset nagara dina sagala rupa séktor. # Ngarojong program pangwangunan nasional, utamana dina ngamajukeun pertumbuhan ékonomi inklusif jeung kaberlangsungan. Mangpaat Danantara nyaeta : * Ngadegna Danantara sabagé Badan Usaha Milik Nagara pikeun ngokolakeun Aset Nagara mawa rupa-rupa mangpaat strategis anu dirarancang pikeun nguatkeun ékonomi nasional, ngaronjatkeun karaharjaan masarakat, jeung nguatkeun kadaulatan ékonomi Indonésia'''.''' Saperti; # Ngaoptimalkeun Aset Nagara # Ngaronjatna Pajeg Nagara # Ningkatkeun Efisiensi sareng Transparansi # Nguatkeun Ékonomi Nasional # Ngaronjatkeun Kesejahteraan Umum<ref>{{Cite web|url=https://djpb.kemenkeu.go.id/kppn/solok/id/data-publikasi/artikel/3387-mengenal-danantara.html|title=Mengenal Danantara}}</ref> == Referensi == [[Kategori:WikiSuarana]] tj1jspy2ylivijixj6xhtvc6k5etjos 0 108213 708111 707839 2026-04-11T07:16:37Z Mirani Pramitasari 26631 Mirani Pramitasari mindahkeun kaca [[Pondok Pesantren Al-Khoziny]] ka [[Rugrugna Pondok Pesantren Al-Khoziny]]: Judulna teu lengkep 707839 wikitext text/x-wiki Dina ping 29 Séptémber 2025, bagian musala tilu lantai di wewengkon Pondok Pasantrén Al-Khoziny, [[Buduran]], [[Sidoarjo]], [[Jawa Wétan]] rugrug. Ieu kajadian lumangsung nalika para santri nuju ngalaksanakeun salat Asar jamaah. <ref>{{Cite web|last=Najibah|first=Izzatun|date=30 September 2025|editor-last=Hartik|editor-first=Andi|title=Sejumlah Santri Masih Terjebak di Reruntuhan Ponpes Al Khoziny Sidoarjo|url=https://surabaya.kompas.com/read/2025/09/30/123854278/sejumlah-santri-masih-terjebak-di-reruntuhan-ponpes-al-khoziny-sidoarjo|website=KOMPAS.com|access-date=3 Oktober 2025}}</ref> Numutkeun laporan [[Badan Nasional Penanggulangan Bencana]] (BNPB) jeung [[Basarnas]], aya 67 korban tilar dunya sarta 103 korban tatu alatan ieu musibah. Numutkeun BNPB, ieu kajadian téh mangrupa musibah non-alam anu ngabantun korban jiwa pangseueurna di Indonésia dina taun 2025. <ref name="Basarnas">{{Cite web|title=Tanggap Darurat Sidoarjo|url=https://tanggap.sidoarjokab.go.id/|website=tanggap.sidoarjokab.go.id|access-date=7 Oktober 2025}}</ref><ref>{{Cite web|last=Dirgantara|first=Adhyasta|date=7 Oktober 2025|editor-last=Carina|editor-first=Jessi|title=BNPB: Semua Korban Ponpes Al Khoziny Telah Ditemukan, Total 61 Jenazah dan 7 Body Part|url=https://nasional.kompas.com/read/2025/10/07/10061101/bnpb-semua-korban-ponpes-al-khoziny-telah-ditemukan-total-61-jenazah-dan-7|website=KOMPAS.com|access-date=7 Oktober 2025}}</ref> == Kasang Tukang == ==== Pondok Pasantrén Al-Khoziny ==== Pondok Pasantrén Al-Khoziny, atawa mindeng disebut Pasantrén Buduran, nyaéta salah sahiji pasantrén sepuh anu diadegkeun sacara resmi dina taun 1927 dina lahan milik [[KHR Mohammad Abbas Khozin]]. Ieu lembaga kasohor ku tradisi salafna sarta ulikan kitab konéng anu jero.<ref>{{Cite web|last=Press|first=The Associated|date=2025-09-30|title=At least 3 students dead, dozens buried in rubble after school collapse in Indonesia|url=https://www.knoe.com/2025/09/30/least-3-students-dead-dozens-buried-rubble-after-school-collapse-indonesia/|website=https://www.knoe.com|access-date=2025-10-05}}</ref> ==== Kagiatan Pangwangunan ==== Saacan rugrug, éta wangunan téh nuju dina tahap pangecoran lantai opat. Numutkeun sababaraha sumber di lokasi, ieu pangwangunan dipidamel ku para [[santri]]. Santri mindeng dipiwarang janten kuli wangunan pikeun musala anu tos didamel ti 9 sasih katukang kalawan haratis, atanapi minangka wangun hukuman. <ref>{{cite news|title=Mushola Ponpes Al Khoziny Sidoarjo Ambruk Ungkap Dugaan Pelanggaran Pengurus Ponpes|url=https://beritajatim.com/mushola-ponpes-al-khoziny-sidoarjo-ambruk-ungkap-dugaan-pelanggaran-pengurus-ponpes |last=Anggadia Muhammad |publisher=Beritajatim.com |date=1 Oktober 2025|access-date=4 Oktober 2025}}</ref> Pihak BNPB nyangka yén musala Pasantrén Al-Khoziny rugrug alatan henteu ngagaduhan [[Izin Mendirikan Bangunan]] (IMB). Samentawis éta, Basarnas nyangka yén pondasi wangunan henteu kuat pikeun nahan beban luhur, utamana alatan nuju aya pangecoran. <ref>{{cite news|title=Sejumlah Fakta Ambruknya Ponpes Al-Khoziny Sidoarjo|url=https://www.metrotvnews.com/play/KRXCdXQY-sejumlah-fakta-ambruknya-ponpes-al-khoziny-sidoarjo |publisher=MetrotvNews |date=4 Oktober|access-date=4 Oktober 2025}}</ref> == Kajadian Rugrugna Wangunan == Dina ping 29 Séptémber 2025 tabuh 15.00 WIB, nalika para santri nuju salat Asar jamaah di lantai dua anu difungsikeun salaku [[Mushola|mushola]], éta wangunan karasa oyag. Nalika asup kana rakaat kadua jeung katilu, sora sapertos [[lini]] sareng [[awi]] ragrag kadéngé, teras bagian tengah sareng ujung mushola langsung rugrug ka handap. Kajadian ieu lumangsung henteu lami sabada prosés pangecoran lantai opat réngsé dipidamel dina enjingna. Tiang pondasi diduga kuat henteu mampuh nahan beban pangecoran anu anyar. Putra (13), anu salamet, nyaritakeun pangalamanna nalika anjeunna katarajang ku ruruntuhan: :"''Seueur batu anu murag, awi pondasi ogé runtuh''" terus anjeunna kabeubeut nepi ka tonggongna kahimpit ku [[Hateup logam|hateup logam]]. Anjeunna kajebak, teu bisa gerak loba, di handapeun poék jeung lebu. <ref name=":3">{{Cite web|last=Suparno|title=Putra Ceritakan Detik-detik Ponpes Al Khoziny Sidoarjo Ambruk|url=https://www.detik.com/jogja/berita/d-8142302/putra-ceritakan-detik-detik-ponpes-al-khoziny-sidoarjo-ambruk|website=detikjogja|access-date=2025-10-05}}</ref> Tihang-tihang pondasi saurna teu kuat nahan beurat coran, ngabalukarkeun wangunan runtuh ka lantai dasar. <ref>{{cite news|title=Proyek Ponpes Al Khoziny dari Tahun 2015-2024 Terekam, Tiang Penyangga Terlalu Kecil? |url=https://www.suara.com/news/2025/10/03/135207/proyek-ponpes-al-khoziny-dari-tahun-2015-2024-terekam-tiang-penyangga-terlalu-kecil |publisher=[[Suara (surat kabar)|Suara.com]] |last=M Nurhadi |date=2 Oktober 2025|access-date=4 Oktober 2025}}</ref> Runtuhna kajadian teu lila sanggeus prosés coran pikeun lantai opat pasantren dilaksanakeun basa isuk-isuk na. <ref>{{cite news|title=Penyebab Ponpes di Sidoarjo Ambruk Versi BNPB |url=https://www.detik.com/jatim/berita/d-8137326/penyebab-ponpes-di-sidoarjo-ambruk-versi-bnpb/ |publisher=[[Detik.com]] |date=30 September 2025|access-date=4 Oktober 2025}}</ref> == Referensi == {{Reflist}} nmvp63dy98hu81eqyityszr99m2sklr 708119 708111 2026-04-11T07:40:49Z Mirani Pramitasari 26631 added [[Category:WikiSuarana]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 708119 wikitext text/x-wiki Dina ping 29 Séptémber 2025, bagian musala tilu lantai di wewengkon Pondok Pasantrén Al-Khoziny, [[Buduran]], [[Sidoarjo]], [[Jawa Wétan]] rugrug. Ieu kajadian lumangsung nalika para santri nuju ngalaksanakeun salat Asar jamaah. <ref>{{Cite web|last=Najibah|first=Izzatun|date=30 September 2025|editor-last=Hartik|editor-first=Andi|title=Sejumlah Santri Masih Terjebak di Reruntuhan Ponpes Al Khoziny Sidoarjo|url=https://surabaya.kompas.com/read/2025/09/30/123854278/sejumlah-santri-masih-terjebak-di-reruntuhan-ponpes-al-khoziny-sidoarjo|website=KOMPAS.com|access-date=3 Oktober 2025}}</ref> Numutkeun laporan [[Badan Nasional Penanggulangan Bencana]] (BNPB) jeung [[Basarnas]], aya 67 korban tilar dunya sarta 103 korban tatu alatan ieu musibah. Numutkeun BNPB, ieu kajadian téh mangrupa musibah non-alam anu ngabantun korban jiwa pangseueurna di Indonésia dina taun 2025. <ref name="Basarnas">{{Cite web|title=Tanggap Darurat Sidoarjo|url=https://tanggap.sidoarjokab.go.id/|website=tanggap.sidoarjokab.go.id|access-date=7 Oktober 2025}}</ref><ref>{{Cite web|last=Dirgantara|first=Adhyasta|date=7 Oktober 2025|editor-last=Carina|editor-first=Jessi|title=BNPB: Semua Korban Ponpes Al Khoziny Telah Ditemukan, Total 61 Jenazah dan 7 Body Part|url=https://nasional.kompas.com/read/2025/10/07/10061101/bnpb-semua-korban-ponpes-al-khoziny-telah-ditemukan-total-61-jenazah-dan-7|website=KOMPAS.com|access-date=7 Oktober 2025}}</ref> == Kasang Tukang == ==== Pondok Pasantrén Al-Khoziny ==== Pondok Pasantrén Al-Khoziny, atawa mindeng disebut Pasantrén Buduran, nyaéta salah sahiji pasantrén sepuh anu diadegkeun sacara resmi dina taun 1927 dina lahan milik [[KHR Mohammad Abbas Khozin]]. Ieu lembaga kasohor ku tradisi salafna sarta ulikan kitab konéng anu jero.<ref>{{Cite web|last=Press|first=The Associated|date=2025-09-30|title=At least 3 students dead, dozens buried in rubble after school collapse in Indonesia|url=https://www.knoe.com/2025/09/30/least-3-students-dead-dozens-buried-rubble-after-school-collapse-indonesia/|website=https://www.knoe.com|access-date=2025-10-05}}</ref> ==== Kagiatan Pangwangunan ==== Saacan rugrug, éta wangunan téh nuju dina tahap pangecoran lantai opat. Numutkeun sababaraha sumber di lokasi, ieu pangwangunan dipidamel ku para [[santri]]. Santri mindeng dipiwarang janten kuli wangunan pikeun musala anu tos didamel ti 9 sasih katukang kalawan haratis, atanapi minangka wangun hukuman. <ref>{{cite news|title=Mushola Ponpes Al Khoziny Sidoarjo Ambruk Ungkap Dugaan Pelanggaran Pengurus Ponpes|url=https://beritajatim.com/mushola-ponpes-al-khoziny-sidoarjo-ambruk-ungkap-dugaan-pelanggaran-pengurus-ponpes |last=Anggadia Muhammad |publisher=Beritajatim.com |date=1 Oktober 2025|access-date=4 Oktober 2025}}</ref> Pihak BNPB nyangka yén musala Pasantrén Al-Khoziny rugrug alatan henteu ngagaduhan [[Izin Mendirikan Bangunan]] (IMB). Samentawis éta, Basarnas nyangka yén pondasi wangunan henteu kuat pikeun nahan beban luhur, utamana alatan nuju aya pangecoran. <ref>{{cite news|title=Sejumlah Fakta Ambruknya Ponpes Al-Khoziny Sidoarjo|url=https://www.metrotvnews.com/play/KRXCdXQY-sejumlah-fakta-ambruknya-ponpes-al-khoziny-sidoarjo |publisher=MetrotvNews |date=4 Oktober|access-date=4 Oktober 2025}}</ref> == Kajadian Rugrugna Wangunan == Dina ping 29 Séptémber 2025 tabuh 15.00 WIB, nalika para santri nuju salat Asar jamaah di lantai dua anu difungsikeun salaku [[Mushola|mushola]], éta wangunan karasa oyag. Nalika asup kana rakaat kadua jeung katilu, sora sapertos [[lini]] sareng [[awi]] ragrag kadéngé, teras bagian tengah sareng ujung mushola langsung rugrug ka handap. Kajadian ieu lumangsung henteu lami sabada prosés pangecoran lantai opat réngsé dipidamel dina enjingna. Tiang pondasi diduga kuat henteu mampuh nahan beban pangecoran anu anyar. Putra (13), anu salamet, nyaritakeun pangalamanna nalika anjeunna katarajang ku ruruntuhan: :"''Seueur batu anu murag, awi pondasi ogé runtuh''" terus anjeunna kabeubeut nepi ka tonggongna kahimpit ku [[Hateup logam|hateup logam]]. Anjeunna kajebak, teu bisa gerak loba, di handapeun poék jeung lebu. <ref name=":3">{{Cite web|last=Suparno|title=Putra Ceritakan Detik-detik Ponpes Al Khoziny Sidoarjo Ambruk|url=https://www.detik.com/jogja/berita/d-8142302/putra-ceritakan-detik-detik-ponpes-al-khoziny-sidoarjo-ambruk|website=detikjogja|access-date=2025-10-05}}</ref> Tihang-tihang pondasi saurna teu kuat nahan beurat coran, ngabalukarkeun wangunan runtuh ka lantai dasar. <ref>{{cite news|title=Proyek Ponpes Al Khoziny dari Tahun 2015-2024 Terekam, Tiang Penyangga Terlalu Kecil? |url=https://www.suara.com/news/2025/10/03/135207/proyek-ponpes-al-khoziny-dari-tahun-2015-2024-terekam-tiang-penyangga-terlalu-kecil |publisher=[[Suara (surat kabar)|Suara.com]] |last=M Nurhadi |date=2 Oktober 2025|access-date=4 Oktober 2025}}</ref> Runtuhna kajadian teu lila sanggeus prosés coran pikeun lantai opat pasantren dilaksanakeun basa isuk-isuk na. <ref>{{cite news|title=Penyebab Ponpes di Sidoarjo Ambruk Versi BNPB |url=https://www.detik.com/jatim/berita/d-8137326/penyebab-ponpes-di-sidoarjo-ambruk-versi-bnpb/ |publisher=[[Detik.com]] |date=30 September 2025|access-date=4 Oktober 2025}}</ref> == Referensi == {{Reflist}} [[Kategori:WikiSuarana]] 1l695jcnhpkhthjieltsouiqf6k3jqf 0 108214 708121 707810 2026-04-11T07:42:41Z Mirani Pramitasari 26631 added [[Category:WikiSuarana]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 708121 wikitext text/x-wiki '''Delpedro Marhaen Rismansyah''' nyaéta pangacara Indonésia, panalungtik jeung aktivis HAM (HAM). Anjeunna ngajabat salaku Diréktur Eksekutif Yayasan Lokataru, hiji organisasi non-pamaréntah anu museurkeun kana ngajaga hak asasi manusa, démokrasi sareng kabébasan sipil di Indonésia. LSM ieu diadegkeun ku aktivis HAM, Haris Azhar. Delpedro dikenal saatosna ditéwak ku Polda Metro Jaya dina 1 Séptémber 2025 kalayan tuduhan hasutan dina demonstrasi sareng karusuhan Indonésia Agustus 2025.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.idntimes.com/news/indonesia/lika-liku-kasus-delpedro-cs-sejak-ditangkap-hingga-divonis-bebas-00-rkt5s-k7c1pz|title=Lika-Liku Kasus Delpedro cs Sejak Ditangkap hingga Divonis Bebas|last=Putri|first=Anggia Leksa|website=IDN Times|language=id|accessdate=2026-04-05}}</ref> == Atikan == Delpedro réngsé gelar hukum sarta master atikan hukum di Tarumanagara University. Anjeunna teras deui nampi gelar master dina Politik Kewarganegaraan ti Universitas Pembangunan Nasional Veteran Jakarta.<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.owrite.id/nasional/2026/03/15/6-bulan-dibui-karena-dituding-hasut-demo-del-pedro-bongkar-kronologi-penangkapan-dirinya/|title=6 Bulan Dibui karena Dituding Hasut Demo, Del Pedro Bongkar Kronologi Penangkapan Dirinya|last=Suciady|first=Syifa Fauziah, Amin|website=OWRITE {{!}} Berita Terkini di Indonesia dan Belahan Dunia|language=id|accessdate=2026-04-05}}</ref> == Karir sareng aktivisme == Delpedro ngamimitian karir profésionalna di 2019 ku damel salaku asistén panaliti di Yayasan Lokataru (2019–2021) sareng Hakasasi.id (2020–2021). Dina 2022-2023, anjeunna ngagabung KontraS salaku asisten program. Taun 2023, anjeunna mimiti damel salaku panalungtik di Kantor Hukum Haris Azhar sareng Kantor Hukum sareng Hak Asasi Manusia Lokataru.<ref>{{Cite web|url=https://tirto.id/profil-delpedro-marhaen-direktur-lokataru-pegiat-ham-hgXi|title=Profil Delpedro Marhaen Direktur Lokataru & Pegiat HAM|last=Wahyuningtyas|first=Prihatini|website=tirto.id|language=id|accessdate=2026-04-05}}</ref> Ti taun 2021 nepi ka 2024, manéhna ogé digawé minangka koresponden BandungBerangkat.id. Saterusna, dina 2024, Delpedro Marhaen diangkat Diréktur Eksekutif Yayasan Lokataru, mingpin organisasi dina sagala rupa advokasi strategis patali kabebasan éksprési, panyalindungan grup rentan, sarta pencegahan kekerasan ku otoritas.<ref>{{Cite web|url=https://tirto.id/profil-delpedro-marhaen-direktur-lokataru-pegiat-ham-hgXi|title=Profil Delpedro Marhaen Direktur Lokataru & Pegiat HAM|last=Wahyuningtyas|first=Prihatini|website=tirto.id|language=id|accessdate=2026-04-05}}</ref> == Tuduhan provokasi ku pasukan pulisi == Delpedro nyatakeun yén aya dugaan provokasi ku otoritas ngalawan murid SMA sareng SMK ngaliwatan média sosial pikeun memicu karusuhan salami demonstrasi Agustus 2025. Anjeunna nuduh aparat kapulisian ngahaja nyebarkeun tulisan provokatif via média sosial pikeun nangtang mahasiswa tarung di lapangan. Nurutkeun manéhna, para perwira hadir dina démo lain keur kaperluan kaamanan, tapi tarung jeung siswa.<ref name=":1" /> === Kajadian kekerasan === Numutkeun pangakuanna, dina bulan Agustus 2024, anjeunna janten korban kekerasan ku otoritas nalika bentrok sareng malah ditéwak nalika nyobian ngajagaan dirina. Anjeunna teras ngalaporkeun kajadian ieu ka Polda Metro Jaya.<ref name=":1" /> === Ditewak sareng janten tersangka === Tanggal 1 Séptémber 2025 kira-kira 22,45 WIB, Delpedro jeung hiji staf, Muzaffar Salim, ditéwak ku Sub-Diréktorat II Kaamanan Nagara, Ditreskrimum Polda Metro Jaya di Kantor Yayasan Lokataru, anu aya di Désa Kayu Putih, Pulo Gadung, Jakarta Timur. Dina pernyataan resmina, Polda Metro Jaya nyatakeun yén anjeunna dituduh artikel ngeunaan kajahatan hasutan ka barudak sareng panyebaran warta palsu.<ref name=":0" /> Dina waktos ditahan, pulisi nyatakeun yén aranjeunna parantos nyiapkeun sababaraha dokumén administrasi, kalebet waran penangkapan sareng surat tugas anu ogé maréntahkeun aranjeunna ngalaksanakeun panangkepan sareng milarian mayit sareng barang. Tapi, Delpedro naroskeun legalitas dokumén sareng tulisan anu dituduhkeun kusabab inpormasi awal anu teu jelas atanapi minimal ngeunaan prosedur hukum anu berlaku. Hasilna, aya perdebatan ngeunaan administrasi panangkepan.<ref name=":0" /> == Rujukan == [[Kategori:WikiSuarana]] 69ewry9cxh1r928901i2uyjv8wq7wex 0 108216 708118 707846 2026-04-11T07:40:22Z Mirani Pramitasari 26631 added [[Category:WikiSuarana]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 708118 wikitext text/x-wiki '''Perjanjian Kemitraan Ékonomi Komprehensif Indonesia''' dipidangkeun sacara resmi dina tanggal 18 Juli 2016 di Brussel. Dina waktos éta, Menteri Perdagangan Républik Indonesia, Bapak [[Thomas Lembong]], babarengan sareng [[Komisionér Perdagangan Uni Éropa]], Ibu [[Cecilia Malmström]], ngaluncurkeun prosés rundingan formal pikeun nyusun hiji perjanjian dagang anu komprehensif antara dua pihak.<ref name=":0">{{Cite web|url=http://www.kemendag.go.id/files/pdf/2016/07/18/ri-uni-eropa-resmi-luncurkan-perundingan-cepa-id0-1468838155.pdf|title=Wayback Machine|website=www.kemendag.go.id|accessdate=2026-04-05}}</ref> Hubungan dagang antara Indonesia sareng [[Uni Éropa]] sabenerna parantos lami aya, sanajan kénéh ngandelkeun skéma preferensi tarif sapertos ''[[Generalized Scheme of Preferences]] (GSP)''. Ku sabab tingkat ékonomi Indonesia nuju terus ngaronjat, aya kamungkinan yén fasilitas GSP bakal dikirangan. Ku kituna, CEPA dipandang minangka léngkah strategis pikeun ngajaga daya saing produk Indonesia di pasar [[Éropa]], bari ogé muka kasempetan anyar pikeun investasi sareng gawé bareng ékonomi.<ref name=":0" /> == Latar tukang == [[Uni Éropa]] dina sababaraha taun ka tukang ngagancangkeun strategi pikeun nguatkeun kaamanan ékonomi ku jalan ngawangun perjanjian dagang jeung investasi. Indonesia dipandang minangka mitra strategis sabab miboga sumber daya alam anu loba, pasar domestik anu gedé, sarta posisi géopolitik anu penting di [[Asia Kidul Wétan|Asia Tenggara]].<ref>{{Cite web|url=https://www.fern.org/id/publications-insight/article/the-eu-indonesia-comprehensive-economic-partnership-and-investment-protection-agreements/|title=Perjanjian Kemitraan Ekonomi Komprehensif UE-Indonesia dan Perjanjian Perlindungan Investasi UE-Indonesia|website=www.fern.org|language=id|accessdate=2026-04-05}}</ref> Prosés rundingan lumangsung panjang, kalebet 19 putaran resmi nepi ka Juli 2024, lajeng diteruskeun ku format ad-hoc. Dina tanggal 13 Juli 2025, Présidén Komisi Éropa [[Ursula von der Leyen]] sareng [[Présidén Républik Indonésia|Présidén Républik Indonesia]] [[Prabowo Subianto]] ngahontal kasapukan politik ngeunaan CEPA. Ieu janten léngkah penting pikeun nyiapkeun finalisasi perjanjian ku Komisionér [[Maroš Šefčovič]] sareng Menteri Koordinator [[Airlangga Hartarto]] dina bulan Séptémber 2025.<ref name=":1">{{Cite web|url=https://policy.trade.ec.europa.eu/eu-trade-relationships-country-and-region/countries-and-regions/indonesia/eu-indonesia-agreements_en|title=EU-Indonesia|website=policy.trade.ec.europa.eu|language=en|accessdate=2026-04-05}}</ref> Dina tanggal 23 Séptémber 2025, [[Uni Éropa]] sareng Indonesia sacara resmi ngaréngsékeun rundingan pikeun CEPA ogé Perjanjian Perlindungan Investasi (Investment Protection Agreement/IPA). Ieu nandakeun tonggak anyar dina hubungan dagang internasional, sabab [[Uni Éropa]] parantos boga perjanjian anu sarupa jeung [[Singapura]] (2019) jeung [[Viétnam|Vietnam]] (2020), sarta nuju ngalakukeun rundingan deui jeung [[Thailand]] (2023) jeung [[Pilipina|Filipina]] (2024).<ref name=":1" /> == Inovasi == Perjanjian ieu ngenalkeun Protokol Minyak Sawit Berkelanjutan, anu dimaksudkeun pikeun nguatkeun [[Skéma Sertifikasi Wajib Minyak Sawit Indonesia]] (ISPO). Upaya ieu dipandang minangka léngkah pikeun ngaronjatkeun perdagangan anu leuwih berkelanjutan, utamina dina sektor komoditas anu sering dikaitkeun jeung résiko deforestasi.<ref>{{Cite journal|last=Indrapraja|first=Fadhil Muhammad|date=2018-07-24|title=Analisis Terhadap Sertifikasi Minyak Kelapa Sawit Berkelanjutan Sebagai Instrumen Penaatan Hukum Lingkungan|url=https://doi.org/10.38011/jhli.v4i2.61|journal=Jurnal Hukum Lingkungan Indonesia|volume=4|issue=2|pages=47–76|doi=10.38011/jhli.v4i2.61|issn=2655-9099}}</ref> == Résiko == Sanajan aya poténsi pikeun ngaronjatkeun perdagangan, aya sababaraha résiko anu dicatet: * Pangurangan atawa ngaleungitkeun tarif pikeun minyak sawit jeung komoditas anu dianggap Forest Risk Commodities.<ref name=":2">{{Cite web|url=https://www.fern.org/id/publications-insight/article/the-eu-indonesia-comprehensive-economic-partnership-and-investment-protection-agreements/|title=Perjanjian Kemitraan Ekonomi Komprehensif UE-Indonesia dan Perjanjian Perlindungan Investasi UE-Indonesia|website=www.fern.org|language=id|accessdate=2026-04-05}}</ref> * Kamungkinan konflik sosial antara pausahaan jeung masyarakat lokal, sabab perjanjian henteu masihan jaminan tambahan pikeun ngajaga hak-hak masyarakat.<ref name=":2" /> == Rujukan == <references /> [[Kategori:WikiSuarana]] 1pikamw7z3mo8ag4158fxp84drdinyx 0 108217 708117 707863 2026-04-11T07:39:41Z Mirani Pramitasari 26631 added [[Category:WikiSuarana]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 708117 wikitext text/x-wiki [[Gambar:Tambang Grasberg Freeport.jpg|jmpl|Tambang Grasberg]] '''Tambang Grasberg''' mangrupikeun tambang emas panggedéna di dunya sareng tambang tambaga panggedéna katilu di dunya. Tambang ieu ayana di Kabupatén Mimika, Papua Tengah, Indonésia, deukeut lintang -4.053 jeung bujur 137.116.<ref name=":0">{{Cite web|url=http://www.mining-technology.com/projects/grasbergopenpit/specs.html|title=Specifications: Grasberg Open Pit Copper Mine, Tembagapura, Irian Jaya, Indonesia - Mining Technology|website=www.mining-technology.com|language=en|accessdate=2026-04-05}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090423013900/http://www.mining-technology.com/projects/grasbergopenpit/specs.html |date=2009-04-23 }}</ref> Tambang ieu dipiboga sareng dioperasikeun ku PT Freeport Indonesia, diwangun ku Freeport-McMoRan (48,74%) sareng Pamaréntah Indonésia (51,23%). Biaya ngawangun tambang di gunung nyaéta 3 milyar dolar AS. Taun 2004, tambang éta diperkirakeun gaduh cadangan 46 juta ons emas. Dina 2006 produksi éta 610.800 ton tambaga; 58.474.392 gram emas; jeung 174.458.971 gram pérak.<ref name=":0" /> Ahli géologi [[Walanda]] Jean-Jacquez Dozy ngadatangan Indonésia dina taun 1936 pikeun skala gletser Pagunungan Jayawijaya di propinsi Irian Jaya di Papua Kulon. Anjeunna nyieun catetan dina batu hideung aneh jeung warna greenish. Dina 1939, anjeunna ngeusian catetan ngeunaan Ertsberg (Basa Walanda pikeun "bijih gunung"). Sanajan kitu, kajadian Perang Dunya II ngabalukarkeun laporan ka buka unnoticed. Dua puluh taun ti harita, ahli géologi Forbes Wilson, digawé pikeun pausahaan pertambangan Freeport, maca laporan. Anjeunna dina tugas pikeun manggihan cadangan nikel, tapi engké poho ngeunaan eta sanggeus anjeunna maca laporan. Anjeunna kaluar roko jeung ngalatih awakna pikeun nyiapkeun lalampahan mariksa on Ertsberg. Ekspedisi anu dipingpin ku Forbes Wilson sareng Del Flint mendakan deposit tambaga ageung di Ertsberg dina 1960. Kaluaran tambaga Grasberg ningkat tina 515.400 ton dina 2004 janten 793.000 ton dina 2005. Produksi emas ningkat tina 1,58 juta ons jadi 3,55 juta ons.<ref name=":0" /><ref>{{Cite web|url=https://esi.kemenbud.go.id/wiki/Tambang_Grasberg,_Papua|title=Tambang Grasberg, Papua - Ensiklopedia|website=esi.kemenbud.go.id|accessdate=2026-04-05}}</ref><ref name=":1">{{Cite web|url=https://ekonomi.bisnis.com/read/20250925/44/1914566/freeport-perkirakan-operasi-tambang-grasberg-pulih-2027-usai-diterjang-longsor|title=Freeport Perkirakan Operasi Tambang Grasberg Pulih 2027 Usai Diterjang Longsor|last=Hidayatullah|first=M. Ryan|website=Bisnis.com|language=id|accessdate=2026-04-05}}</ref> == Jalan Panas == Jalan Panas (Jalur Aksés Peralatan Beurat) atanapi sering disebut Jalan Ilyas mangrupikeun jalan aksés anu ngahubungkeun tambang open pit Grasberg sareng daérah pangolahan bijih. Jalan panas nyaéta salah sahiji jalan anu rupa bumi anu paling hese di dunya, arsiték ku putra asli Indonésia, Ilyas Hamid. Jalan ieu diwangun dina 22 bulan (Oktober 1990 nepi ka Juli 1992) sarta diresmikeun dina 25 Méi 2014.<ref name=":1" /> Jalan Panas perenahna di luhurna leuwih ti 4000 m di luhur permukaan laut. Aya jalan anu ageung sareng lega anu tiasa diliwatan ku dua treuk raksasa babarengan. Jalan panas ieu, diprakarsai ku Ilyas Hamid, mangrupikeun kontribusi tunggal panggedéna pikeun pangwangunan Grasberg. Peresmian Jalan Panas dilaksanakeun dina Perayaan Ulang Taun ka-25 Tambang Terbuka Grasberg. Penambahan ngaran Jalan Ilyas ka Jalan Panas mangrupa wangun pangajén kana karya Ilyas Hamid dina kontribusina ka PT Freeport Indonésia. Luyu jeung téma 25th Anniversary of Grasberg “karya agung Papua pikeun bangsa”, Heat Road mangrupa karya agung Ilyas Hamid pikeun Grasberg.<ref name=":1" /> == Rujukan == [[Kategori:WikiSuarana]] 3knt2yqkhmsdrvctla3khuiv9ptbuyl 0 108219 708116 707847 2026-04-11T07:39:04Z Mirani Pramitasari 26631 added [[Category:WikiSuarana]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 708116 wikitext text/x-wiki [[Gambar:Mount Lewotobi Volcano, Flores, Indonesia - November 13th, 2024 (54138310143).jpg|jmpl|Ilustrasi kajadian érupsi Gunung Lewotobi Laki-Laki dina taun 2024.]] Gunung Lewotobi Laki-Laki, salah sahiji gunung api aktip di Kabupatén Flores Timur, Nusa Tenggara Timur, nyatetkeun runtuyan aktivitas vulkanik panjang anu dimimitian ti ping 1 Januari 2024. Krisis anu lumangsung leuwih ti dua taun dugi ka awal taun 2026 ieu sanés mung ukur kajadian géologis anu signifikan, nanging ogé janten cukang lantaran krisis kamanusaan sarta parobahan ékologi di wilayah Flores bagian wétan. Fenomena ieu dicirian ku parobahan karakter bitu anu mimitina éfusif (leléhan lava) janten éksplosif. Numutkeun para ahli, parobahan ieu disababkeun ku naékna kandungan silika dina magma, anu ngarobah sipatna janten leuwih liket (andésitik) sarta miboga tekenan anu luhur.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://mongabay.co.id/2026/01/01/derita-warga-dua-tahun-mengungsi-akibat-erupsi-lewotobi/|title=Derita Warga, Dua Tahun Mengungsi Akibat Erupsi Lewotobi|last=R|first=Rahmadi|website=Mongabay.co.id|language=id|accessdate=2026-04-05}}</ref><ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.bbc.com/indonesia/articles/c14e8z6587mo|title=Gunung Lewotobi Laki-laki di NTT meletus – 'Rasanya ngeri sekali'|website=BBC News Indonesia|language=id|accessdate=2026-04-05}}</ref> == Dinamika Géologi sarta Karakteristik Bitu == Bitu anu ngahontal puncakna dina pertengahan Juni 2025 némbongkeun kakuatan ruksak anu luar biasa. Sanajan teu salawasna dibarengan ku sora dentuman anu tarik, énergi anu kakumpul salila mangsa istirahat panjang ngahasilkeun kolom lebu vulkanik anu ngapung nepi ka luhurna 11 kilométer ka atmosfir. Aktivitas séismik anu dirékam ku PVMBG némbongkeun pola trémor non-harmonik sarta lini vulkanik jero anu intens, anu satuluyna maksa otoritas naékkeun status gunung janten Level IV (Awas). Fenomena hujan batu koral anu ninggang radius tujuh kilométer ti puncak kawah, sapertos di Désa Pululera, sarta hujan keusik anu nepi ka wilayah anu leuwih jauh sapertos Désa Watobuku, janten bukti gedéna volume material anu dialungkeun salila fase puncak kasebat<ref name=":0" />. == Perspektif Historis sarta Siklus Vulkanik == Sacara historis, Gunung Lewotobi Laki-Laki miboga pola bitu anu condong siklikal (runtuyan waktu), kalayan selang waktu antara 10 dugi ka 20 taun. Catetan sajarah némbongkeun aktivitas ageung dina taun 1921 sarta 1935, sarta bitu kuat dina taun 1991 anu kantos ngalumpuhkeun aktivitas masarakat satempat. Saatos fase tenang salila ampir dua dékadé ti saprak bitu leutik taun 2002, balikan aktivitas vulkanik dina ahir 2023 dugi ka 2026 dianggap salaku fase ngaleupaskeun énergi anu masif. Para ahli vulkanologi ngaibaratkeun kaayaan gunung saatos bitu ageung 2025 salaku prosés nyageurkeun diri anu lalaunan, dimana bitu-bitu leutik tetep lumangsung salaku bagian tina miceun sésa tekenan méméh asup kana mangsa istirahat panjang deui <ref name=":1" />. == Dampak Kamanusaan == Dampak sosial tina érupsi ieu kacida jerona, dimana ampir 8.000 jiwa kapeksa bertahan di pangungsian dugi ka ahir taun 2025. Désa-désa sapertos Klatanlo, Hokeng Jaya, sarta Nawokote janten wilayah anu kosong samentawis wargana netep di Hunian Samentawis (Huntara). Kahirupan di pangungsian pinuh ku tangtangan; lokasi sapertos Désa Konga remen kakeueum caah nalika usum hujan, anu maksa warga sacara mandiri ngawangun tanggul taneuh. Dugi ka awal taun 2026, pangwangunan Hunian Tetap (Huntap) masih kénéh nyanghareupan hahalang téknis perkawis lahan, sahingga nyiptakeun kateupastian pikeun para pangungsi anu parantos kaleungitan bumi sarta pakasabanana <ref name=":0" />. Aya pola unik anu disebut "mobilitas picilakaeun", dimana para pangungsi mayar ongkos transportasi $Rp10.000$ kanggo uih ka désana di isuk-isuk pikeun mamanén hasil kebon, sarta uih deui ka pangungsian dina sonten. Hal ieu dilakukeun lantaran beban ékonomi tina cicilan hutang di bank atanapi koperasi anu tetep ditagih tanpa aya kawijakan tunda bunga, anu maksa warga kedah tetep produktif sanajan dina kaayaan bahaya <ref name=":0" />. == Transformasi Ékonomi == Dina séktor tatanén, bitu ieu nyiptakeun kontradiksi. Di hiji sisi, lebu vulkanik nyababkeun ruksakna lahan pangan anu legana mangrébu-rébu héktar sarta ngakibatkeun gagal panén komoditas sapertos muncang (kemiri) sarta jambu mété salila dua taun berturut-turut. Nanging, di sisi sanésna, érupsi ieu mawa berkah pikeun kasuburan taneuh jangka panjang; pepelakan coklat (kakao) sarta kalapa di sababaraha wilayah justru dilaporkeun tumuwuh leuwih séhat sarta bebas tina panyakit buruk buah lantaran éfék mineral lebu vulkanik anu maéhan kuman panyakit pepelakan<ref name=":0" />. == Ruksakna Ékologi == Sacara ékologis, kawasan leuweung lindung Lewotobi Ile Muda anu legana 5.932,89 héktar ruksak parna. Tatangkalan éndémik sapertos Pelawan Bodas sarta Pelawan Beureum seueur anu tutung kabeuleum ku material panas. Ruksakna lingkungan ieu ogé ningkatkeun résiko sekunder mangrupa caah lahar tiis. Fenomena usum halodo anu baseuh (curah hujan luhur) di puncak gunung tiasa mawa endapan lebu kandel ti kawah ka walungan anu ngaliwat ka padumukan warga, nyiptakeun ancaman anu terus-terusan pikeun masarakat di wilayah Dulipali dugi ka Boru<ref name=":0" /><ref name=":1" />. == Rujukan == <references /> [[Kategori:WikiSuarana]] prep10hoi76ycusdopdqyt6ygbkvreb 0 108305 708095 2026-04-10T13:15:08Z Dinototosugiarto 11449 Ngabaladah 708095 wikitext text/x-wiki [[File:COLLECTIE TROPENMUSEUM Rijstoogst TMnr 60019227.jpg|thumb|right|300px|Ilustrasi kagiatan [[panén]] di sawah jaman baheula. Kalungguhan '''Gatél''' miboga peran penting pikeun ngatur sarta mingpin sakelompok pagawé saperti dina gambar ieu.]] '''Gatél''' nyaéta hiji istilah [[kuna]] dina tatanan sosiologis masarakat [[Sunda]] pikeun nyebut jalma ti golongan [[cacah]] (rahayat biasa) anu miboga kalungguhan salaku pamingpin leutik, lulugu kelompok pagawé, atanapi [[mandor]] di hiji wilayah.<ref name="Rigg1862">Rigg, Jonathan. (1862). ''A Dictionary of the Sunda Language of Java''. Batavia: Lange & Co. kaca 126. [https://books.google.co.id/books?id=aENaAAAAcAAJ&pg=PA126 Tutumbu Google Books].</ref> == Sajarah sarta Kalungguhan == Dina jaman [[kolonial]] sarta pra-kolonial, kalungguhan Gatél téh kawilang penting dina [[birokrasi]] pilemburan. Sanajan asalna tina golongan handap, maranéhna miboga wibawa sarta dipercaya ku masarakatna pikeun mingpin rupa-rupa urusan [[tatanén]] atawa proyék umum. Dina ''A Dictionary of the Sunda Language'' (1862), [[Jonathan Rigg]] njéntrékeun yén Gatél téh nyaéta: <blockquote>''"A person of the lower orders who is a sort of petty chief; a kind of foreman or overseer of work."''<ref name="Rigg1862" /></blockquote> Istilah ieu ogé miboga patali jeung sistem tanaga gawé di [[Tatar Sunda]] abad ka-19, di mana aya hirarki di antara para pagawé. Gatél janten "sasak" anu ngahubungkeun kabijakan ti tingkat luhur (saperti [[Lurah]] atawa [[Ménak]]) ka tingkat lapangan. == Babandingan jeung Istilah Séjén == Sawatara sumber sajarah séjénna nyebutkeun yén kalungguhan sarupa Gatél dina sistem sosial di [[Jawa]] sacara umum sok disebut ogé salaku ''mandor'' atawa ''bau''. Nanging, kecap "Gatél" miboga harti anu leuwih spésifik dina kabeungharan basa Sunda kuna salaku lulugu cacah anu miboga kamampuh ngatur jalma réa sanajan taya gurat ménak dina dirina.<ref>Prawirawinata. (1916). ''Basa Sunda: Pikeun Sakola-sukola di Pasundan''. Weltevreden.</ref> == Étimologi == Istilah ieu ayeuna parantos robah fungsina dina basa Sunda modéren. Upami kapungkur mah dianggo pikeun status sosial, ayeuna leuwih loba dipikawanoh salaku kecap sipat pikeun rasa ateul dina kulit.<ref>Satjadibrata, R. (2005). ''Kamus Basa Sunda''. Bandung: Kiblat Buku Utama. kaca 134.</ref> Nanging, dumasar kana kontéks sajarah anu dicatet ku Rigg, kecap ieu némbongkeun ayana sistem hirarki di pilemburan Sunda abad ka-19 anu béda jeung harti kecapna ayeuna.<ref name="Rigg1862" /> Pergeseran harti ieu mangrupa hal anu lumrah dina kamekaran basa, di mana hiji istilah bisa kaleungitan harti sosiologis na nalika sistem birokrasi nu ngadukungna parantos tumpur.<ref>Coolsma, S. (1913). ''Soendaneesch-Hollandsch Woordenboek''. Leiden: A.W. Sijthoff. kaca 210.</ref> == Tempo Ogé == * [[Cacah]] * [[Ménak]] * [[Pamong Désa]] == Réferénsi == <references /> [[Kategori:Sajarah Sunda]] [[Kategori:Kabudayaan Sunda]] [[Kategori:Istilah Kuno]] 2mhl62pldrsc88vufiqdi9wg2z2oaxy 708096 708095 2026-04-10T13:16:56Z Dinototosugiarto 11449 708096 wikitext text/x-wiki [[File:COLLECTIE TROPENMUSEUM Rijstoogst TMnr 60019227.jpg|thumb|right|300px|Ilustrasi kagiatan [[panén]] di sawah jaman baheula. Kalungguhan '''Gatél''' miboga peran penting pikeun ngatur sarta mingpin sakelompok pagawé saperti dina gambar ieu.]] '''Gatél''' nyaéta hiji istilah [[kuna]] dina tatanan sosiologis masarakat [[Sunda]] pikeun nyebut jalma ti golongan [[cacah]] (rahayat biasa) anu miboga kalungguhan salaku pamingpin leutik, lulugu kelompok pagawé, atanapi [[mandor]] di hiji wilayah.<ref name="Rigg1862">Rigg, Jonathan. (1862). ''A Dictionary of the Sunda Language of Java''. Batavia: Lange & Co. kaca 126. [https://books.google.co.id/books?id=aENaAAAAcAAJ&pg=PA126 Tutumbu Google Books].</ref> == Sajarah sarta Kalungguhan == Dina jaman [[kolonial]] sarta pra-kolonial, kalungguhan Gatél téh kawilang penting dina [[birokrasi]] pilemburan. Sanajan asalna tina golongan handap, maranéhna miboga wibawa sarta dipercaya ku masarakatna pikeun mingpin rupa-rupa urusan [[tatanén]] atawa proyék umum. Dina ''A Dictionary of the Sunda Language'' (1862), [[Jonathan Rigg]] njéntrékeun yén Gatél téh nyaéta: <blockquote>''"A person of the lower orders who is a sort of petty chief; a kind of foreman or overseer of work."''<ref name="Rigg1862" /></blockquote> Istilah ieu ogé miboga patali jeung sistem tanaga gawé di [[Tatar Sunda]] abad ka-19, di mana aya hirarki di antara para pagawé. Gatél janten "sasak" anu ngahubungkeun kabijakan ti tingkat luhur (saperti [[Lurah]] atawa [[Ménak]]) ka tingkat lapangan. == Babandingan jeung Istilah Séjén == Sawatara sumber sajarah séjénna nyebutkeun yén kalungguhan sarupa Gatél dina sistem sosial di [[Jawa]] sacara umum sok disebut ogé salaku ''mandor'' atawa ''bau''. Nanging, kecap "Gatél" miboga harti anu leuwih spésifik dina kabeungharan basa Sunda kuna salaku lulugu cacah anu miboga kamampuh ngatur jalma réa sanajan taya gurat ménak dina dirina.<ref>Prawirawinata. (1916). ''Basa Sunda: Pikeun Sakola-sukola di Pasundan''. Weltevreden.</ref> == Étimologi == Istilah ieu ayeuna parantos robah fungsina dina basa Sunda modéren. Upami kapungkur mah dianggo pikeun status sosial, ayeuna leuwih loba dipikawanoh salaku kecap sipat pikeun rasa ateul dina kulit.<ref>Satjadibrata, R. (2005). ''Kamus Basa Sunda''. Bandung: Kiblat Buku Utama. kaca 134.</ref> Nanging, dumasar kana kontéks sajarah anu dicatet ku Rigg, kecap ieu némbongkeun ayana sistem hirarki di pilemburan Sunda abad ka-19 anu béda jeung harti kecapna ayeuna.<ref name="Rigg1862" /> Pergeseran harti ieu mangrupa hal anu lumrah dina kamekaran basa, di mana hiji istilah bisa kaleungitan harti sosiologis na nalika sistem birokrasi nu ngadukungna parantos tumpur.<ref>Coolsma, S. (1913). ''Soendaneesch-Hollandsch Woordenboek''. Leiden: A.W. Sijthoff. kaca 210.</ref> == Tempo Ogé == * [[Cacah]] * [[Ménak]] * [[Pamong Désa]] == Réferénsi == <references /> [[Kategori:Sajarah Sunda]] [[Kategori:Kabudayaan Sunda]] [[Kategori:Istilah Kuno]] [[Kategori:Istilah]] arl4t8gqs9m6uyw6eezkb3qvodmiit0 0 108306 708097 2026-04-10T13:39:09Z Dinototosugiarto 11449 Ngabaladah 708097 wikitext text/x-wiki [[File:Naskah Sunda Lontar.jpg|thumb|right|300px|Naskah kuno tina daun lontar, simbol kabeungharan intelektual sarta sipat '''Luhung''' masarakat Sunda dina ngajaga sarta nurunkeun pangaweruh.]] '''Luhung''' (Aksara Sunda: {{as|ᮜᮥᮠᮥᮀ}}) nyaéta hiji istilah dina [[Basa Sunda]] anu dipaké pikeun ngagambarkeun hiji kaayaan atawa kualitas anu luhur, mulya, sarta punjul (''superior''), boh dina hal barang, pangkat, utamana dina hal [[élmu]] jeung [[karakter]] saurang jalma.<ref name="Rigg1862">Rigg, Jonathan. (1862). ''A Dictionary of the Sunda Language of Java''. Batavia: Lange & Co. kaca 262. [https://books.google.co.id/books?id=aENaAAAAcAAJ&pg=PA262 Tutumbu Google Books].</ref> == Harti jeung Filosofi == Dina ''A Dictionary of the Sunda Language'' (1862), [[Jonathan Rigg]] njéntrékeun yén '''Luhung''' téh hartina: <blockquote>''"High in price or quality; excellent; superior."''<ref name="Rigg1862" /></blockquote> Dina [[Budaya Sunda|kabudayaan Sunda]], kecap luhung miboga harti anu leuwih jero batan saukur luhur sacara fisik. Jalma anu disebut luhung nyaéta jalma anu miboga kabeungharan [[pangaweruh]] sarta kawijaksanaan anu jembar. Ieu kaayaan sering dikaitkeun jeung babasan: <blockquote>''"Luhung ku pangaweruh, jembar ku panalar."''</blockquote> Hartina, saurang jalma henteu ngan saukur pinter (luhung élmuna), tapi ogé kudu miboga rasa [[timbangan]] sarta [[logika]] anu mateng (jembar panalarna) sangkan henteu [[adigung]]. == Larapan dina Masarakat == Istilah luhung dilarapkeun dina sababaraha kontéks: * '''Luhung budi:''' Nujul ka jalma anu miboga [[tatakrama]] sarta ahlak anu mulya. * '''Luhung élmuna:''' Nujul ka jalma anu miboga kaahlian sarta pangarti anu jero dina hiji widang. * '''Luhung darajatna:''' Jaman baheula istilah ini ogé dilarapkeun ka golongan [[ménak]] atawa pamingpin anu dipihormat lain ngan kusabab katurunan, tapi kusabab wibawa sarta jasana.<ref>Coolsma, S. (1913). ''Soendaneesch-Hollandsch Woordenboek''. Leiden: A.W. Sijthoff. kaca 336.</ref> == Komara sarta Jati Diri == Luhung mangrupa pondasi tina [[komara]] saurang jalma. Béda jeung sipat [[gumédé]] anu ngan saukur némbongkeun kaayaan luar, sipat luhung mah tumuwuh tina prosés diajar sarta pangalaman hirup (ngulik pangarti). Jalma anu luhung biasana boga sipat [[handap asor]], sabab anjeunna sadar yén luhurna élmu téh milik [[Gusti Nu Maha Suci]]. == Tempo Ogé == * [[Sinatria]] * [[Andap Asor]] * [[Pangaweruh]] == Réferénsi == <references /> [[Kategori:Istilah Basa Sunda]] [[Kategori:Filosofi Sunda]] [[Kategori:Budaya Sunda]] [[Katehoti:Istilah]] lsh20b6qj3gr3zazymcm714x1wxqx7m 0 108307 708105 2026-04-10T16:29:43Z Dinototosugiarto 11449 Ngabaladah 708105 wikitext text/x-wiki [[File:Coconut shell ladle (round), for scooping water (Thai).jpg|thumb|right|300px|[[Siwur]], pakakas dapur tina batok kalapa anu miboga filosofi jero dina sistem silsilah Sunda salaku simbol kaitan pamungkas katurunan.]] '''Kait Siwur''' (Aksara Sunda: {{as|ᮊᮄᮒ᮪ ᮞᮄᮝᮥᮁ}}) nyaéta hiji istilah dina sistem [[Pancakaki]] Sunda pikeun nyebutkeun hubungan katurunan dina tingkat katujuh, boh ka luhur (saluhureun udeg-udeg) boh ka handap (sahandapeun udeg-udeg).<ref name="Rigg1862">Rigg, Jonathan. (1862). ''A Dictionary of the Sunda Language of Java''. Batavia: Lange & Co. kaca 205.</ref> Istilah ieu sacara étimologi dicokot tina pakakas dapur tradisional nyaéta [[siwur]], pakakas gayung anu dijieun tina batok kalapa sarta miboga gagang tina kai atawa awi.<ref name="Rigg1862" /> Dina filosofi masarakat Sunda, kait siwur dianggap salaku wates pamungkas tina tali baraya anu masih kénéh dianggap raket sacara hukum adat.<ref>Satjadibrata, R. (2005). ''Kamus Basa Sunda''. Bandung: Kiblat Buku Utama. kaca 182.</ref> == Filosofi jeung Hukum Adat == Dina tradisi Sunda, kait siwur miboga harti siloka ngeunaan "kaitan" pamungkas antara gagang sarta batokna.<ref>Rosidi, Ajip. (2000). ''Ensiklopedi Sunda: Alam, Manusia, dan Budaya''. Jakarta: Pustaka Jaya. kaca 450.</ref> Saatos tingkat katujuh ieu, hubungan getih dianggap geus kacida jauhna sarta daptar silsilah biasana dianggap geus tumpur atawa leupas (deungeun-deungeun).<ref>Coolsma, S. (1913). ''Soendaneesch-Hollandsch Woordenboek''. Leiden: A.W. Sijthoff. kaca 334.</ref> Dina kontéks pernikahan, jalma anu geus aya dina tingkat kait siwur sacara adat geus kenging nikah sabab geus dianggap deungeun-deungeun sarta euweuh deui pakaitna hak waris anu raket.<ref>Rosidi, Ajip. (2000). ''Ensiklopedi Sunda: Alam, Manusia, dan Budaya''. Jakarta: Pustaka Jaya. kaca 450.</ref> Ieu némbongkeun yén pancakaki Sunda téh tartib pisan dina nangtukeun wates-wates duduluran.<ref name="Rigg1862" /> == Perenahna dina Pancakaki == Dina ruruntuyan katurunan lempeng masarakat Sunda, Kait Siwur mangrupa turunan pamungkas saatos sababaraha tingkatan ieu di handap:<ref>Danasasmita, Saleh. (2001). ''Kamus Basa Sunda Kuna-Indonesia''. Bandung: Kebudayaan Unpad. kaca 92.</ref> # '''Indung / Bapa''' (Turunan ka-1) # '''Embah (Aki / Nini)''' (Turunan ka-2) # '''Buyut''' (Turunan ka-3) # '''Bao''' (Turunan ka-4) # '''Janggawareng''' (Turunan ka-5) # '''Udeg-udeg''' (Turunan ka-6) # '''Kait Siwur''' (Turunan ka-7) == Tempo Ogé == * [[Pancakaki]] * [[Udeg-udeg]] * [[Sunda]] == Réferénsi == <references /> [[Kategori:Sajarah Sunda]] [[Kategori:Istilah Basa Sunda]] [[Kategori:Kabudayaan Sunda]] [[Kategori:Kulawarga]] 3yymhkol3bg8jwlho1if87u93ospij6 0 108308 708106 2026-04-10T16:46:04Z Dinototosugiarto 11449 Ngabaladah 708106 wikitext text/x-wiki [[File:UNESCO Country Representative observing manuscript digitization process with local custodians.jpg|thumb|right|350px|Prosés '''Ngulik''' sarta digitalisasi naskah kuna; hiji tarékah pikeun maluruh sarta nyalametkeun pangaweruh karuhun ngagunakeun téknologi modéren.]] '''Ngulik''' (Aksara Sunda: {{as|ᮍᮥᮜᮤᮊ᮪}}) nyaéta hiji istilah dina [[Basa Sunda]] anu hartina diajar kalayan soson-soson, nalungtik kalayan taliti, sarta maluruh hiji perkara nepi ka akar-akarna.<ref name="Rigg1862">Rigg, Jonathan. (1862). ''A Dictionary of the Sunda Language of Java''. Batavia: Lange & Co. kaca 317. [https://books.google.co.id/books?id=aENaAAAAcAAJ&pg=PA317 Tutumbu Google Books].</ref> Kecap ieu miboga harti anu leuwih jero batan saukur diajar biasa, sabab ngandung unsur kapanasaran (''curiosity'') sarta katitén (''persistence'').<ref>Coolsma, S. (1913). ''Soendaneesch-Hollandsch Woordenboek''. Leiden: A.W. Sijthoff. kaca 412.</ref> == Étimologi jeung Filosofi == Dina kamus ''A Dictionary of the Sunda Language'' (1862), [[Jonathan Rigg]] ngajéntrékeun yén kecap asalna nyaéta '''Ulik''', anu hartina "maluruh" atawa "nalungtik" (''to investigate, to search into'').<ref name="Rigg1862" /> Jalma anu keur ngulik biasana miceun waktu sarta tanaga pikeun mahaman hiji kaahlian atawa pangaweruh nepi ka tuntas. Dina [[Budaya Sunda|kabudayaan Sunda]], ngulik mindeng dikaitkeun jeung babasan: <blockquote>''"Ngulikarti, ngaloka darigama."''</blockquote> Ieu babasan miboga harti yén saurang jalma kudu terus-terusan néangan [[élmu]] (ngulik arti) sarta mahaman aturan hirup (darigama) sangkan jadi jalma anu [[Luhung]] sarta miboga [[Komara]].<ref>Rosidi, Ajip. (2000). ''Ensiklopedi Sunda: Alam, Manusia, dan Budaya''. Jakarta: Pustaka Jaya. kaca 472.</ref> == Larapan dina Kahirupan == Istilah ngulik dilarapkeun dina rupa-rupa widang kahirupan masarakat Sunda: * '''Ngulik Élmu:''' Kagiatan diajar perkara agama, tatanén, atawa kaahlian séjénna nepi ka ahli. * '''Ngulik Pakakas:''' Nalungtik cara gawé mesin atawa alat-alat teknis (saperti anu dipigawé ku para peternak atawa tukang kayu).<ref>Satjadibrata, R. (2005). ''Kamus Basa Sunda''. Bandung: Kiblat Buku Utama.</ref> * '''Ngulik Sastra:''' Kagiatan nulis sarta maca naskah kuno pikeun néangan harti filosofis kahirupan. == Karakter Jalma nu Resep Ngulik == Saurang "pangulik" biasana miboga sipat-sipat ieu di handap: # '''Sabar:''' Daék nunggu sarta malikan deui prosés nepi ka hasil. # '''Taliti:''' Teu gampang percaya kana béja anu tacan karuhan benerna. # '''Handap Asor:''' Sadar yén beuki loba élmu anu diulik, beuki loba perkara anu tacan kanyahoan.<ref>Danasasmita, Saleh. (2001). ''Kamus Basa Sunda Kuna-Indonesia''. Bandung: Kebudayaan Unpad.</ref> == Tempo Ogé == * [[Pangaweruh]] * [[Luhung]] * [[Tatakrama]] == Réferénsi == <references /> [[Kategori:Istilah Basa Sunda]] [[Kategori:Kabudayaan Sunda]] [[Kategori:Atikan]] [[Kategori:Istilah]] 2mzdptv5f726kjplg6ah1noi3p1mx2w 0 108309 708109 2026-04-11T03:49:39Z Dinototosugiarto 11449 Ngabaladah 708109 wikitext text/x-wiki [[File:Bujangga Manik.jpg|thumb|right|300px|Tokoh '''Bujangga Manik''' salaku simbol manusa Sunda anu nyekel deleg kana tetekon hirup; ngulik élmu sarta nyungsi jati diri tanpa poho kana ugeran moral sarta tatakrama.]] '''Tetekon''' (Aksara Sunda: {{as|ᮒᮨᮒᮨᮊᮧᮔ᮪}}) mangrupa hiji istilah dina [[Basa Sunda]] anu sacara harfiah hartina aturan, dadasar, atawa ugeran.<ref name="Rigg1862">Rigg, Jonathan. (1862). ''A Dictionary of the Sunda Language of Java''. Batavia: Lange & Co. kaca 492.</ref> Dina kontéks anu leuwih jero, tetekon nyaéta dadasar moral sarta étika anu jadi [[kompas]] pikeun laku lampah manusa Sunda sangkan tetep aya dina ajén kaluhuran budi.<ref name="LBSS">Lembaga Basa jeung Sastra Sunda (LBSS). (1976). ''Kamus Umum Basa Sunda''. Bandung: Tarate. kaca 512.</ref> == Étimologi == Dina ''A Dictionary of the Sunda Language'' (1862), Jonathan Rigg njéntrékeun yén '''Tetekon''' asalna tina kecap ''teken'', anu hartina iteuk atawa panyangga.<ref name="Rigg1862" /> Ieu némbongkeun yén sacara harfiah, tetekon téh nyaéta: # '''Panyangga Hirup:''' Pakakas pikeun nyekel deleg sangkan manusa teu labuh atawa sasar nalika leumpang.<ref name="Satjadibrata">Satjadibrata, R. (2005). ''Kamus Basa Sunda''. Bandung: Kiblat Buku Utama. kaca 402.</ref> # '''Patokan:''' Ukuran anu geus ditangtukeun sarta teu meunang dirobah-robah sacara sagawayah.<ref name="LBSS" /> == Makna Filosofis == [[File:Sanghyang Siksa Kandang Karesian of old Sunda manuscript, Indonesia.jpg|150px|left|jempol|Sanghyang_Siksa_Kandang_Karesian_of_old_Sunda_manuscript,_Indonesia]] Saluhureun harti harfiah, tetekon miboga makna filosofis salaku sistem ajén (''value system''). Manusa Sunda anu hirupna "nyekel kana tetekon" hartina manusa anu miboga integritas.<ref>Rosidi, Ajip. (2011). ''Kearifan Lokal dalam Perspektif Budaya Sunda''. Bandung: Kiblat Buku Utama. kaca 88.</ref> Dina naskah kuna [[Sanghyang Siksakanda Ng Karesian]] (1518 M), tetekon hirup manusa Sunda dijéntrékeun ngaliwatan konsép '''Parigeuing''', nyaéta kamampuh mingpin diri sorangan sarta batur ku cara anu mantes (''persuasive''), lain ku kakuatan fisik atawa jabatan.<ref>Danasasmita, Saleh. (1987). ''Sewaka Darma, Sanghyang Siksakanda Ng Karesian, Amanat Galunggung''. Bandung: Sundanologi. kaca 92.</ref> == Larapan dina Kaayaan Sosial == Dina kanyataan sosial, tetekon sering pisan dibandingkeun jeung kaayaan anu '''Papalimpang''' (patukang tonggong). Papalimpang hartina laku lampah anu geus kaluar tina jalur bebeneran (''to act in opposition'').<ref name="Rigg1862" /> Gejala sosial anu dianggap papalimpang tina tetekon di antarana: # '''[[Adigung]]:''' Sipat sombong anu timbul tina rasa asa pangmampuhna, anu dina kamus Rigg disebut ''proud'' atawa ''conceited''.<ref name="Rigg1862" /> # '''[[Adiguna]]:''' Nyalahgunakeun kakuatan atawa jabatan pikeun kapentingan sorangan, anu sakuduna jabatan téh dipaké pikeun ''ngasuh'' rahayat.<ref>Ekadjati, Edi S. (1995). ''Kebudayaan Sunda (Suatu Pendekatan Sejarah)''. Jakarta: Pustaka Jaya. kaca 124.</ref> # '''Kaleungitan Komara:''' Nalika pamingpin atawa inohong geus teu miboga deui ''majesty'' atawa wibawa kusabab geus teu nyekel kana bebeneran.<ref name="Rigg1862" /> == Réferénsi == <references /> [[Kategori:Kabudayaan Sunda]] [[Kategori:Istilah Basa Sunda]] [[Kategori:Épistemologi]] [[Kategori:Istilah]] 2ozzkszg6ioywzludpr7hcctn7puaz6 0 108310 708110 2026-04-11T04:15:17Z Dinototosugiarto 11449 Ngabaladah 708110 wikitext text/x-wiki [[File:Jefe tóxico.jpg|thumb|right|300px|Ilustrasi 'Atasan Beracun' (Jefe Tóxico) salaku conto modéren tina sipat '''Adigung'''; laku lampah anu sawenang-wenang sarta asa pangmampuhna nepi ka poho kana ajén-inajén [[Andap Asor]].]] '''Adigung''' (Aksara Sunda: {{as|ᮃᮓᮤᮌᮥᮀ}}) mangrupa salah sahiji kecap sipat dina [[Basa Sunda]] anu ngajéntrékeun kaayaan haté atawa laku lampah jalma anu sombong, takabur, sarta ngarasa manéh pangpunjulna.<ref name="Rigg1862">Rigg, Jonathan. (1862). ''A Dictionary of the Sunda Language of Java''. Batavia: Lange & Co. kaca 4. [https://books.google.co.id/books?id=aENaAAAAcAAJ&pg=PA4 Tutumbu Google Books].</ref> Dina tatakrama Sunda, adigung dianggap sipat anu négatif sabab papalingpang jeung ajén-inajén [[Andap Asor]].<ref>Rosidi, Ajip. (2011). ''Kearifan Lokal dalam Perspektif Budaya Sunda''. Bandung: Kiblat Buku Utama.</ref> == Étimologi == Dina kamus munggaran basa Sunda, ''A Dictionary of the Sunda Language'' (1862), Jonathan Rigg njéntrékeun yén '''Adigung''' hartina: # ''Proud'' (sombong/takabur). # ''Conceited'' (ngarasa manéh panghebatna). # ''Arrogant'' (angkuh).<ref name="Rigg1862" /> Kecap adigung mindeng dipasangkeun jeung kecap '''Adiguna''', anu sacara gembleng ngawangun harti jalma anu sombong ku kakuatan, kabeungharan, atawa kalungguhanana.<ref name="LBSS">Lembaga Basa jeung Sastra Sunda (LBSS). (1976). ''Kamus Umum Basa Sunda''. Bandung: Tarate.</ref> == Filosofi Tri Tanggah == Dina kabudayaan Sunda, adigung téh bagéan tina panyakit mental anu disebut '''Tri Tanggah''' (tilu hal anu matak nanggah/sombong). Ieu tilu sipat téh nyaéta:<ref>Ekadjati, Edi S. (1995). ''Kebudayaan Sunda (Suatu Pendekatan Sejarah)''. Jakarta: Pustaka Jaya.</ref> * '''Adigagang:''' Sombong ku kakuatan fisik atawa kakuasaan (simbolna: Gajah). * '''Adigung:''' Sombong ku rupa, turunan, atawa status sosial (simbolna: Ular/Oray). * '''Adiguna:''' Sombong ku kabisa, kapinteran, atawa akal (simbolna: Macan). == Paribasa Sunda anu Relevan == Pikeun méré pépéling sangkan manusa teu murag kana sipat adigung, masarakat Sunda miboga sababaraha paribasa, di antarana: * '''''Adigung adiguna:''''' Jalma anu sombong pisan, boh ku turunan, kabisa, atawa kabeungharanana. * '''''Ulah luhur pamuji, ulah adigung ku payung:''''' Pépéling sangkan ulah sombong ku dunya barana atawa jabatan (payung), sabab éta kabéh téh ngan saukur titipan. * '''''Gedé hulu:''''' Jalma anu sombong atawa takabur, ngarasa manéh pangpinteranna. == Sabalikna tina Adigung == Dina [[Tetekon]] hirup urang Sunda, sabalikna tina sipat adigung téh nyaéta '''[[Andap Asor]]''', nyaéta sipat soméah, handap asor, sarta ngahargaan ka papada manusa tanpa nempo status sosialna.<ref>Satjadibrata, R. (2005). ''Kamus Basa Sunda''. Bandung: Kiblat Buku Utama.</ref> == Réferénsi == <references /> [[Kategori:Étika]] [[Kategori:Istilah Basa Sunda]] [[Kategori:Kabudayaan Sunda]] aguuj6qi83plpptm4r80iq2d9rf5pki 708124 708110 2026-04-11T08:53:31Z Dinototosugiarto 11449 708124 wikitext text/x-wiki [[File:Jefe tóxico.jpg|thumb|right|300px|Ilustrasi ''Atasan Beracun'' (Jefe Tóxico) salaku conto modéren tina sipat '''Adigung'''; laku lampah anu sawenang-wenang sarta asa pangmampuhna nepi ka poho kana ajén-inajén [[Andap Asor]].]] '''Adigung''' (Aksara Sunda: {{as|ᮃᮓᮤᮌᮥᮀ}}) mangrupa salah sahiji kecap sipat dina [[Basa Sunda]] anu ngajéntrékeun kaayaan haté atawa laku lampah jalma anu sombong, takabur, sarta ngarasa manéh pangpunjulna.<ref name="Rigg1862">Rigg, Jonathan. (1862). ''A Dictionary of the Sunda Language of Java''. Batavia: Lange & Co. kaca 4. [https://books.google.co.id/books?id=aENaAAAAcAAJ&pg=PA4 Tutumbu Google Books].</ref> Dina tatakrama Sunda, adigung dianggap sipat anu négatif sabab papalingpang jeung ajén-inajén [[Andap Asor]].<ref>Rosidi, Ajip. (2011). ''Kearifan Lokal dalam Perspektif Budaya Sunda''. Bandung: Kiblat Buku Utama.</ref> == Étimologi == Dina kamus munggaran basa Sunda, ''A Dictionary of the Sunda Language'' (1862), Jonathan Rigg njéntrékeun yén '''Adigung''' hartina: # ''Proud'' (sombong/takabur). # ''Conceited'' (ngarasa manéh panghebatna). # ''Arrogant'' (angkuh).<ref name="Rigg1862" /> Kecap adigung mindeng dipasangkeun jeung kecap '''Adiguna''', anu sacara gembleng ngawangun harti jalma anu sombong ku kakuatan, kabeungharan, atawa kalungguhanana.<ref name="LBSS">Lembaga Basa jeung Sastra Sunda (LBSS). (1976). ''Kamus Umum Basa Sunda''. Bandung: Tarate.</ref> == Filosofi Tri Tanggah == Dina kabudayaan Sunda, adigung téh bagéan tina panyakit mental anu disebut '''Tri Tanggah''' (tilu hal anu matak nanggah/sombong). Ieu tilu sipat téh nyaéta:<ref>Ekadjati, Edi S. (1995). ''Kebudayaan Sunda (Suatu Pendekatan Sejarah)''. Jakarta: Pustaka Jaya.</ref> * '''Adigagang:''' Sombong ku kakuatan fisik atawa kakuasaan (simbolna: Gajah). * '''Adigung:''' Sombong ku rupa, turunan, atawa status sosial (simbolna: Ular/Oray). * '''Adiguna:''' Sombong ku kabisa, kapinteran, atawa akal (simbolna: Macan). == Paribasa Sunda anu Relevan == Pikeun méré pépéling sangkan manusa teu murag kana sipat adigung, masarakat Sunda miboga sababaraha paribasa, di antarana: * '''''Adigung adiguna:''''' Jalma anu sombong pisan, boh ku turunan, kabisa, atawa kabeungharanana. * '''''Ulah luhur pamuji, ulah adigung ku payung:''''' Pépéling sangkan ulah sombong ku dunya barana atawa jabatan (payung), sabab éta kabéh téh ngan saukur titipan. * '''''Gedé hulu:''''' Jalma anu sombong atawa takabur, ngarasa manéh pangpinteranna. == Sabalikna tina Adigung == Dina [[Tetekon]] hirup urang Sunda, sabalikna tina sipat adigung téh nyaéta '''[[Andap Asor]]''', nyaéta sipat soméah, handap asor, sarta ngahargaan ka papada manusa tanpa nempo status sosialna.<ref>Satjadibrata, R. (2005). ''Kamus Basa Sunda''. Bandung: Kiblat Buku Utama.</ref> == Réferénsi == <references /> [[Kategori:Étika]] [[Kategori:Istilah Basa Sunda]] [[Kategori:Kabudayaan Sunda]] 1ngk143thz6xicn0yfxjgrba356wxmr 0 108311 708112 2026-04-11T07:16:37Z Mirani Pramitasari 26631 Mirani Pramitasari mindahkeun kaca [[Pondok Pesantren Al-Khoziny]] ka [[Rugrugna Pondok Pesantren Al-Khoziny]]: Judulna teu lengkep 708112 wikitext text/x-wiki #ALIH [[Rugrugna Pondok Pesantren Al-Khoziny]] at5ac96v38hkvo1l3xwcxs8gwhseq1l 0 108312 708126 2026-04-11T09:17:28Z Dinototosugiarto 11449 Ngabaladah 708126 wikitext text/x-wiki [[File:Portrait of Siliwangi.jpg|thumb|right|300px|Pamingpin anu ngagem sipat '''Parigeuing''' diibaratkeun saperti sajarah Sri Baduga Maharaja (Prabu Siliwangi); tapis dina basa sarta asak dina jeujeuhan sangkan rahayat tumut kalayan rido sarta nagara jadi wibawa.]] '''Parigeuing''' (Aksara Sunda: {{as|ᮕᮛᮤᮌᮩᮄᮀ}}) nyaéta hiji istilah dina [[Basa Sunda]] anu patali jeung seni mingpin, komunikasi, sarta tata krama dina campur gaul.<ref name="Danadibrata">Danadibrata, R.A. (2006). ''Kamus Basa Sunda''. Bandung: Panitia Penerbitan Kamus Basa Sunda. kaca 506.</ref> Sacara umum, parigeuing téh nyaéta kamampuh saurang pamingpin atawa inohong pikeun mangaruhan batur ku cara anu lemes, sangkan anu diajakna nurutan kalayan rido sarta teu ngarasa dipaksa.<ref name="SSK">Danasasmita, Saleh. (1987). ''Sewaka Darma, Sanghyang Siksakanda Ng Karesian, Amanat Galunggung''. Bandung: Sundanologi.</ref> == Étimologi == Kecap parigeuing asalna tina dua kecap asal, nyaéta: * '''Parigi:''' Hartina tapis, pinter, atawa mahér dina ngatur hiji urusan.<ref name="Danadibrata" /> * '''Geuing:''' Hartina ngingetkeun, ngahudangkeun kasadaran, atawa ngajak kalayan haté anu lemes.<ref name="Rigg1862">Rigg, Jonathan. (1862). ''A Dictionary of the Sunda Language of Java''. Batavia: Lange & Co. kaca 130.</ref> Ku kituna, parigeuing bisa dihartikeun salaku "kamampuh anu tapis pikeun ngahudangkeun kasadaran batur". == Makna Filosofis dina Naskah Kuna == [[File:Sanghyang Siksa Kandang Karesian of old Sunda manuscript, Indonesia.jpg|Sanghyang_Siksa_Kandang_Karesian_of_old_Sunda_manuscript,_Indonesia|200px|jempol|left|naskah kuna [[Sanghyang Siksa Kandang Karesian|Sanghyang Siksakanda Ng Karesian]] (1518 M)]] Dina naskah kuna [[Sanghyang Siksakanda Ng Karesian]] (1518 M), parigeuing téh mangrupa salasahiji tina tilu tatapakan pamingpin anu luhung. Unina nyaéta: <blockquote> "...pinter nitah, pinter nyarita, sangkan nu dititah betah, nu diparentah sumanget." </blockquote> Ieu némbongkeun yén parigeuing téh lain ngan saukur méré paréntah, tapi aya ajén '''Asah, Asuh, jeung Asih''' di jerona. Pamingpin anu miboga sipat parigeuing bakal dipikaseureud (diségani) lain kusabab dipikasieun (ditakuti), tapi kusabab kawijaksanaanana dina nyarita sarta milih sikep.<ref name="SSK" /> == Larapan dina Kahirupan == Saurang anu miboga sipat parigeuing biasana mibanda ciri-ciri: # '''Tapis dina basa:''' Ngagunakeun kekecapan anu merenah (undak-usuk basa) sangkan teu nugenahkeun haté batur. # '''Ngulik kaayaan:''' Ngarti kana situasi jeung kaayaan batur sateuacan méré paréntah atawa saran. # '''Lawan tina [[Hampang Leungeun]]:''' Parigeuing leuwih ngutamakeun kakuatan kecap jeung tuladan batan kakuatan fisik atawa ancaman jabatan. == Dasa Pasanta (Sapuluh Panengtrem Haté) == Pikeun ngajalankeun parigeuing sacara sampurna, saurang pamingpin atawa inohong kedah nyekel deleg kana ajén-inajén '''Dasa Pasanta'''. Ieu mangrupa sapuluh rupa caritaan atawa sikep anu matak nengtremkeun haté batur, sangkan pangaruhna leuwih peurahan batan kakerasan:<ref name="Danadibrata" /> {| class="wikitable" ! No !! Ajén Pasanta !! Hartosna sarta Pépéling |- | 1 || '''Guna''' || Caritaanana kudu mibanda mangpaat, sanés ukur omong kosong. |- | 2 || '''Ramah''' || Soméah sarta matak nengtremkeun haté anu ngadéngé. |- | 3 || '''Hook''' || Caritaan anu dibarengan ku rasa asih atawa empati. |- | 4 || '''Pesok''' || Kamampuh mikat haté batur sangkan tumut kalayan rido (persuasi). |- | 5 || '''Asih''' || Dasar caritaanana nyaéta rasa nyaah, lain rasa hayang ngawasa. |- | 6 || '''Karunya''' || Caritaan anu némbongkeun rasa deudeuh ka sahandapeun. |- | 7 || '''Muat''' || Mampuh nampung sarta ngajénan pamanggih batur. |- | 8 || '''Saha''' || Sikep anu nganggap batur téh baraya sorangan. |- | 9 || '''Déwasa''' || Caritaan anu wijaksana sarta asak dina jeujeuhan. |- | 10 || '''Asép''' || Caritaan anu seger, matak tiis ceuli hérang mata ka nu ngadéngé. |} == Kacindekan == Parigeuing téh nyaéta kakuatan "lemes" urang Sunda. Sanés ku teuasna panangan, tapi ku mantesna basa; sanés ku luhurna pangkat, tapi ku jembarna manah. Dina filosofi Sunda, jalma anu parigeuing dianggap mampuh ngahudangkeun kasadaran tanpa ngagebegkeun, sarta mingpin tanpa nindes. == Réferénsi == <references /> [[Kategori:Kabudayaan Sunda]] [[Kategori:Falsafah Sunda]] [[Kategori:Étika]] [[Kategori:Istilah]] kmyb5k3y5g51gaea0a0gptc0aweht0y