Wikipedia suwiki https://su.wikipedia.org/wiki/Tepas MediaWiki 1.46.0-wmf.24 first-letter Média Husus Obrolan Pamaké Obrolan pamaké Wikipedia Obrolan Wikipedia Gambar Obrolan gambar MédiaWiki Obrolan MédiaWiki Citakan Obrolan citakan Pitulung Obrolan pitulung Kategori Obrolan kategori Portal Obrolan portal TimedText TimedText talk Modul Pembicaraan Modul Acara Pembicaraan Acara Beruk 0 2402 708276 667122 2026-04-16T23:14:55Z Dinototosugiarto 11449 708276 wikitext text/x-wiki {{Taxobox_begin | color = pink | ngaran = Beruk}} {{Taxobox_image | image = [[Gambar:Macaque_Eating_Ice_Cream.jpg|200px|Crab-eating Macaque]] | caption = [[Crab-eating Macaque]]<br />''Macaca fascicularis''}} {{Taxobox_begin_placement | color = pink}} {{Taxobox_regnum_entry | taxon = [[Animalia]]}} {{Taxobox_phylum_entry | taxon = [[Chordata]]}} {{Taxobox_classis_entry | taxon = [[Mamalia]]}} {{Taxobox_ordo_entry | taxon = [[Primata]]}} {{Taxobox_familia_entry | taxon = [[Cercopithecidae]]}} {{Taxobox_genus_entry | taxon = '''''Macaca'''''}}<br />{{Taxobox_authority | author = [[Bernard Germain Etienne de la Ville, Comte de Lacepede|Lacepede]] | date = [[1799]]}} {{Taxobox_end_placement}} {{Taxobox_section_subdivision | color = pink | plural_taxon = [[Spésiés]]}} tempo téks {{Taxobox_end}} '''Beruk''' ngabentuk [[marga]] '''''Macaca''''' ti [[monyét Dunya Buhun]] ([[basa Inggris|Ing.]] ''Old World monkeys''). Beruk mangrupa [[monyét]] genus [[primata]] anu panglobana nyebar, sagigireun [[manusa]], ti [[Afrika]] kalér nepi ka [[Jepang]]. Kiwari geus aya salapan welas spésiés beruk nu geus dipiwanoh, kaasup monyét geus pisan dipiwanoh ku masarakat awam, kayaning [[Beruk Résus]] (''Rhesus Macaque'', Monyét Résus téa), ''[[Macaca mulatta]]'', jeung [[Beruk Barbari]] (Barbary Macaque), ''M. sylvanus'', hiji koloni nu hirup di pagunungan [[Jabal Torik]]. Najan sababaraha spésiésna teu buntutan, jeung ku sabab kitu sok diaku [[kera]] (Ing. ''ape''), bisa dipastikeun yén mémang bener monyét, nu taya patalina jeung [[kera gedé]] (Ing. ''great ape'') dina [[kulawarga (biologi)|kulawarga]] [[Hominidae]] atawa [[kera leutik]] dina kulawarga [[Hylobatidae]]. Sababaraha spésiés beruk geus loba dipaké pikeun panalungtikan médis. Ahir [[1990-an]] kapanggih yén ampir sakabéh (90%-an) beruk kukutan atawa beunang néwak [[pamawa asimtomatik|mawa]] [[virus]] [[hérpes]]-B. Virus ieu teu nanaon pikeun beruk, tapi bahya pisan mun népa ka manusa. == Daptar spésiés == [[Gambar:Monkey_batu.jpg|200px|right|Beruk Malaysia]] '''Marga ''Macaca'' ''' * golongan ''M. sylvanus'' ** [[Beruk Barbari]], ''Macaca sylvanus'' * golongan ''M. nemestrina'' ** [[Beruk Buntut Singa]], ''Macaca silenus'' ** [[Beruk Buntut Bagong Sunda]], ''Macaca nemestrina'' ** [[Beruk Buntut Bagong Kalér]], ''Macaca leonina'' ** [[Beruk Mentawai]] atawa Bokkoi, ''Macaca pagensis'' *** ''Macaca pagensis pagensis'' *** ''Macaca pagensis siberu'' * golongan Sulawesi ** [[Beruk Moro]], ''Macaca maura'' ** [[Booted Macaque]], ''Macaca ochreata'' *** ''Macaca ochreata ochreata'' *** ''Macaca ochreata brunnescens'' ** [[Beruk Tongki]], ''Macaca tonkeana'' ** [[Beruk Heck]], ''Macaca hecki'' ** [[Beruk Gorontalo]], ''Macaca nigriscens'' ** [[Beruk Sulawesi]], ''Macaca nigra'' * golongan ''M. fascicularis'' ** [[Crab-eating Macaque]] atawa Beruk Buntut Panjang atawa Kera, ''Macaca fascicularis'' ** [[Stump-tailed Macaque]] atawa Beruk Biruang, ''Macaca arctoides'' * golongan ''M. mulatta'' ** [[Beruk Résus Macaque]], ''Macaca mulatta'' ** [[Beruk Jepang]], ''Macaca fuscata'' * golongan ''M. sinica'' ** [[Beruk Toki]], ''Macaca sinica'' *** ''Macaca sinica sinica'' *** ''Macaca sinica aurifrons'' ** [[Beruk Bonnet]], ''Macaca radiata'' *** ''Macaca radiata radiata'' *** ''Macaca radiata diluta'' ** [[Beruk Assam]], ''Macaca assamensis'' *** ''Macaca assamensis assamensis'' *** ''Macaca assamensis pelops'' ** [[Beruk Tibét]], ''Macaca thibetana'' ** [[Beruk Arunakal]] atawa Munzala, ''Macaca munzala'' {{Commons|Macaca}} == Tumbu kaluar == * [http://www.cdc.gov/ncidod/eid/vol4no1/ostrowsk.htm Makalah CDC ngeunaan Hérpes-B na beruk] * [http://www.ncf-india.org/extras/macaquepress.htm Spésiés beruk anyar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051028064846/http://www.ncf-india.org/extras/macaquepress.htm |date=2005-10-28 }} * [https://books.google.co.id/books?id=VX0crY5PkFYC&pg=PA18&dq=vegetasi+jawa+barat,+sunda&hl=id&sa=X&ved=2ahUKEwiogsCTztbuAhWMT30KHV-ZCzoQ6AEwBnoECAYQAg#v=onepage&q=vegetasi%20jawa%20barat%2C%20sunda&f=false Melestarikan alam Indonesia] [[Kategori:Cercopithecidae]] [[Kategori:Sato nyusuan]] sf907eij4ic1rb0fuhvruxna1cgo213 Taman Nasional Ujung Kulon 0 31045 708274 707734 2026-04-16T22:44:32Z Dinototosugiarto 11449 /* Fasilitas jeung Palayanan */ 708274 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=April 2017}} {{Infobox World Heritage Site | WHS = Taman Nasional Ujung Kulon | Image = [[Gambar:Ujungkulon.jpg|200px|Ujung Kulon]] | State Party = {{INA}} | Type = Natural | Criteria = vii, ix | ID = 608 | Region = [[Daptar Loka Warisan Dunya di Asia jeung Australasia|Asia-Pasifik]] | Year = 1991 | Session = ka-15 | Link = http://whc.unesco.org/en/list/608 }} '''Taman Nasional Ujung Kulon''' nyaéta taman nasional nu perenahna di tungtung kulon [[Jawa (pulo)|Jawa]], [[Indonesia]]. Ujung Kulon ngawengku jumplukan kapuloan vulkanik [[Rakata|Krakatoa]] jeung kapuloan liana kaasup [[Panaitan]], [[Handeuleum]] jeung [[Peucang]]. Taman ieu legana 1,206&nbsp;km² (443&nbsp;km² cai), nu lolobanaana ngampar di hiji [[semenanjung]]/[[Ancol]] nu yolongodor ka [[Samudra India]]. Wewengkon daratna baheulana mangrupa wewengkon keur tatanén tepi ka populasina béak taun 1883 nalika bituna Krakatoa nu satuluyna balik deui kana kaayaan aslina mangrupa leuweung. == Kaistimewaan == Ieu kawasan mangrupa taman nasional munggaran di [[Indonésia]] sarta ditetepkeun salaku Situs Warisan Dunya (''World Heritage Site'') ku [[UNESCO]] dina taun 1992, lantaran miboga leuweung hujan tropis ''(rainforest)'' dataran landeuh anu panglegana di Pulo [[Jawa]].<ref name="UNESCO">UNESCO World Heritage Centre. [https://whc.unesco.org/en/list/608 Ujung Kulon National Park].</ref> Salian ti éta, kawasan ieu ogé jadi salah sahiji ti dua tempat panyalindungan pikeun sato anu kaancam punah, nyaéta [[Badak sunda|Badak Jawa]].<ref name="IUCN">IUCN. [https://www.iucn.org/ Protected Areas: Ujung Kulon].</ref> Populasi badak di Ujung Kulon aya sakitar 50 nepi ka 60 ékor, sedengkeun populasi anu leuwih saeutik (sakitar 10 ékor atawa kurang) aya di [[Taman Nasional Cat Tien]], [[Vietnam]].<ref name="GBIF">GBIF.org. [https://www.gbif.org/dataset/84457580-705d-11e0-911d-00145eb45e97 Biodiversity in Ujung Kulon].</ref> Taman nasional ieu nangtayungan 57 spésiés tutuwuhan langka. Aya 35 spésiés mamalia anu ngawengku [[Banténg]], [[Owa Jawa]] (''Silvery Gibbon''), [[Lutung Jawa]] (''Javan Lutung''), [[Monyét]] (''Crab-eating Macaque''), [[Maung Tutul]] ''(Leopard)'', [[''Peucang'']] (''Java Mouse-deer''), sarta [[Uncal]] (''Rusa Deer'').<ref name="Dephut">Kamentrian Lingkungan Hidup jeung Kehutanan. [http://www.ujungkulon.org/ Profil Taman Nasional Ujung Kulon].</ref> Aya ogé 72 spésiés réptil jeung amfibi, sarta 240 spésiés manuk.<ref name="NCBI">NCBI. [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/Taxonomy/Browser/wwwtax.cgi Taxonomy Browser: Ujung Kulon Fauna].</ref> == Fasilitas jeung Palayanan == [[File:TAMAN NASIONAL UJUNG KULON.jpg|150px|left|jempol|TAMAN_NASIONAL_UJUNG_KULON]] Ijin pikeun asup ka taman nasional sayagi di kota [[Labuan]], nyaéta di kantor Balai Taman Nasional. Kantor lianna ogé aya di Tamanjaya.<ref name="Dephut"/> Pikeun pameuleuman atawa ''akomodasi'', sayagi di Pulo Handeuleum jeung Pulo Peucang.<ref name="IUCN"/> == Tempo ogé == {{portal|Indonesia}} * [[Daptar taman nasional di Indonesia]] * [[Geograpi Indonesia]] == Tumbu luar == * [http://whc.unesco.org/pg.cfm?cid=31&id_site=608 Ujung Kulon National Park] at UNESCO World Heritage website. * [http://www.ujung-kulon.net/lokasi.php Official website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090621085706/http://www.ujung-kulon.net/lokasi.php |date=2009-06-21 }} (Indonésian) {{World Heritage Sites in Indonesia}} {{coord|6|45|S|105|20|E|display=title|region:ID_type:isle_source:nlwiki}} [[Kategori:Loka Warisan Dunya di Indonésia]] [[Kategori:Taman Nasional di Indonésia]] [[Kategori:Taman warisan ASEAN]] [[Kategori:Selat Sunda]] [[Kategori:Taman nasional]] {{WJava-geo-stub}} 3774bluzfeylkkb8vvsgteyjzaokdsk Merak Héjo 0 34426 708269 660666 2026-04-16T16:59:21Z Dinototosugiarto 11449 Nambihan kategori 708269 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=April 2017}} {{Taxobox | color = pink | name = Merak Héjo | status = VU | image = Stavenn Pavo muticus 00.jpg | image_width = 225px | regnum = [[Hewan|Animalia]] | phylum = [[Chordata]] | classis = [[Burung|Aves]] | ordo = [[Galliformes]] | familia = [[Phasianidae]] | genus = ''[[Pavo (marga)|Pavo]]'' | species = '''''P. muticus''''' | binomial = ''Pavo muticus'' | binomial_authority = [[Carolus Linnaeus|Linnaeus]], 1766 }} '''Merak Héjo''' ''(Green Peafowl)'' anu dina basa ilmiah disebut ''Pavo muticus'' nyaéta salah sahiji ti tilu spésiés merak anu aya di dunya. Satwa anu aya di [[Cina]], [[Vietnam]] sarta [[Indonésia]] ieu miboga bulu-bulu anu éndah. Sumawona Merak Héjo jalu anu mibanda [[buntut]] panjang anu sanggup ngabébérkeun jangjangna kawas [[kipas]]. Tapi malahan alatan kaéndahan éta anu mawa petaka pikeun kahirupan satwa langka sarta ditangtayungan ieu.<ref name="internet1">{{id}}[http://www.kaskus.us/showthread.php?t=2386527&page=2]{{Dead link|date=April 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}(diakses tanggal 3 November 2011)</ref> Dina usum anakan, manuk jalu mamérkeun [[bulu]] buntutna di hareup manuk awéwé. Bulu-bulu panutup [[buntut]] dibuka nyieun [[kipas]] kalayan bintik ngawangun [[panon]]. Manuk awéwé netaskeun tilu nepi ka genep [[endog]] sanggeus nyileungleum dina tumpukan [[daun]] sarta régang di luhur [[taneuh]] lilana sabulan. Anakna baris terus padeukeut kalayan indukna nepi ka usum [[kimpoi]] saterusna, sanajan geus bisa hiber dina umur anu masih pohara ngora.<ref name="internet1"/> Dina urusan dahar, [[manuk]] Merak Héjo doyan rupa-rupa siki-sikian, pucuk jukut sarta dangdaunnan, rupa-rupa sarangga, sarta sagala rupa jenis [[sato]] leutik kawas [[lancah]], [[cacing]] sarta [[kadal]] leutik.<ref name="internet1"/> Salian éta resepeun ogé bijiran, kacang, buah-buahan.<ref name="internet2">{{id}}[http://www.zootaiping.gov.my/bm/frame-birds.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110903033006/http://www.zootaiping.gov.my/bm/frame-birds.html |date=2011-09-03 }}(diakses tanggal 11 November 2011)</ref> Populasi Merak Héjo sumebar di leuweung kabuka kalayan padang jukut di [[Republik Rahayat Cina]], [[Viétnam]], [[Myanmar]] sarta [[Jawa]], [[Indonésia]]. Saméméhna Merak Héjo kapanggih ogé di [[India]], [[Bangladésh]] sarta [[Malaysia]], tapi ayeuna geus punah di daérah éta mah. Sanajan ukuranana badag, manuk éndah, langka, sarta ditangtayungan ieu bisa hiber.<ref name="internet1"/> Di [[Indonésia]], Merak Héjo ngan aya di [[Pulo Jawa]]. Habitatna mimitian ti dataran pendék nepi ka tempat-tempat anu luhur. salah sahijina anu masih bisa kapanggih aya di [[Taman Nasional Alas Purwo]], [[Jawa Wétan]]. Sajaba ti éta kira-kira masih aya di [[Taman Nasional Tungtung Kulon]], sarta [[Taman Nasional Meru Betiri]].<ref name="internet1"/> Populasi Merak Héjo terus ngurangan. Ieu dibalukarkeun ku garahna habitat sarta perburuan liar. Manuk langka anu éndah ieu diburu pikeun dicokot buluna atawa diperdagangkeunn minangka béntang peliharaan. Pikeun nyingkahan kepunahan manuk langka ieu ditangtayungan undang-undang. Di Pulo Jawa kiwari jumlah Merak Héjo kira-kira henteu leuwih ti 800 buntut.<ref name="internet1"/> ''International Council for Bird Preservation'' geus netepkeun manuk merak ieu minangka spésiés anu ampir punah. ''CITES'', ngasupkeun Merak Héjo dina kategori [[Appendix II]]. Sedengkeun ''Red List Authority-iucn'', dina data anu dirilis dina bulan Oktober 2009 geus naékkeun status Merak Héjo ''(Pavo muticus)'' ti vulnerable (VU atawa ”rentan”) jadi endangered (EN atawa “genting”).<ref name="internet1"/> Merak héjo pembiakanna nyaéta manéhna mengeram 4-6 siki endog sarta jangka mangsa penetasan 26-28 poé.<ref name="internet2"/> == Rujukan == {{reflist}} [[Kategori:Phasianidae]] [[Kategori:Sasatoan Indonésia]] [[Kategori:Megafauna Eurasia]] [[Kategori:Manuk di Jawa]] [[Kategori:Sato éndemik Jawa]] [[Kategori:Taman Nasional Ujung Kulon]] 3x9l4rk0v1r52godcgqsh7gxq4nj3t2 708270 708269 2026-04-16T17:01:03Z Dinototosugiarto 11449 708270 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=April 2017}} {{Taxobox | color = pink | name = Merak Héjo | status = VU | image = Stavenn Pavo muticus 00.jpg | image_width = 225px | regnum = [[Hewan|Animalia]] | phylum = [[Chordata]] | classis = [[Burung|Aves]] | ordo = [[Galliformes]] | familia = [[Phasianidae]] | genus = ''[[Pavo (marga)|Pavo]]'' | species = '''''P. muticus''''' | binomial = ''Pavo muticus'' | binomial_authority = [[Carolus Linnaeus|Linnaeus]], 1766 }} '''Merak Héjo''' ''(Green Peafowl)'' anu dina basa ilmiah disebut ''Pavo muticus'' nyaéta salah sahiji ti tilu spésiés merak anu aya di dunya. Satwa anu aya di [[Cina]], [[Vietnam]] sarta [[Indonésia]] ieu miboga bulu-bulu anu éndah. Sumawona Merak Héjo jalu anu mibanda [[buntut]] panjang anu sanggup ngabébérkeun jangjangna kawas [[kipas]]. Tapi malahan alatan kaéndahan éta anu mawa petaka pikeun kahirupan satwa langka sarta ditangtayungan ieu.<ref name="internet1">{{id}}[http://www.kaskus.us/showthread.php?t=2386527&page=2]{{Dead link|date=April 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}(diakses tanggal 3 November 2011)</ref> Dina usum anakan, manuk jalu mamérkeun [[bulu]] buntutna di hareup manuk awéwé. Bulu-bulu panutup [[buntut]] dibuka nyieun [[kipas]] kalayan bintik ngawangun [[panon]]. Manuk awéwé netaskeun tilu nepi ka genep [[endog]] sanggeus nyileungleum dina tumpukan [[daun]] sarta régang di luhur [[taneuh]] lilana sabulan. Anakna baris terus padeukeut kalayan indukna nepi ka usum [[kimpoi]] saterusna, sanajan geus bisa hiber dina umur anu masih pohara ngora.<ref name="internet1"/> [[File:MERAK HIJAU JAWA UJUNG KULON.jpg|left|200px|jempol|MERAK_HIJAU_JAWA_UJUNG_KULON]] Dina urusan dahar, [[manuk]] Merak Héjo doyan rupa-rupa siki-sikian, pucuk jukut sarta dangdaunnan, rupa-rupa sarangga, sarta sagala rupa jenis [[sato]] leutik kawas [[lancah]], [[cacing]] sarta [[kadal]] leutik.<ref name="internet1"/> Salian éta resepeun ogé bijiran, kacang, buah-buahan.<ref name="internet2">{{id}}[http://www.zootaiping.gov.my/bm/frame-birds.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110903033006/http://www.zootaiping.gov.my/bm/frame-birds.html |date=2011-09-03 }}(diakses tanggal 11 November 2011)</ref> Populasi Merak Héjo sumebar di leuweung kabuka kalayan padang jukut di [[Republik Rahayat Cina]], [[Viétnam]], [[Myanmar]] sarta [[Jawa]], [[Indonésia]]. Saméméhna Merak Héjo kapanggih ogé di [[India]], [[Bangladésh]] sarta [[Malaysia]], tapi ayeuna geus punah di daérah éta mah. Sanajan ukuranana badag, manuk éndah, langka, sarta ditangtayungan ieu bisa hiber.<ref name="internet1"/> Di [[Indonésia]], Merak Héjo ngan aya di [[Pulo Jawa]]. Habitatna mimitian ti dataran pendék nepi ka tempat-tempat anu luhur. salah sahijina anu masih bisa kapanggih aya di [[Taman Nasional Alas Purwo]], [[Jawa Wétan]]. Sajaba ti éta kira-kira masih aya di [[Taman Nasional Tungtung Kulon]], sarta [[Taman Nasional Meru Betiri]].<ref name="internet1"/> Populasi Merak Héjo terus ngurangan. Ieu dibalukarkeun ku garahna habitat sarta perburuan liar. Manuk langka anu éndah ieu diburu pikeun dicokot buluna atawa diperdagangkeunn minangka béntang peliharaan. Pikeun nyingkahan kepunahan manuk langka ieu ditangtayungan undang-undang. Di Pulo Jawa kiwari jumlah Merak Héjo kira-kira henteu leuwih ti 800 buntut.<ref name="internet1"/> ''International Council for Bird Preservation'' geus netepkeun manuk merak ieu minangka spésiés anu ampir punah. ''CITES'', ngasupkeun Merak Héjo dina kategori [[Appendix II]]. Sedengkeun ''Red List Authority-iucn'', dina data anu dirilis dina bulan Oktober 2009 geus naékkeun status Merak Héjo ''(Pavo muticus)'' ti vulnerable (VU atawa ”rentan”) jadi endangered (EN atawa “genting”).<ref name="internet1"/> Merak héjo pembiakanna nyaéta manéhna mengeram 4-6 siki endog sarta jangka mangsa penetasan 26-28 poé.<ref name="internet2"/> == Rujukan == {{reflist}} [[Kategori:Phasianidae]] [[Kategori:Sasatoan Indonésia]] [[Kategori:Megafauna Eurasia]] [[Kategori:Manuk di Jawa]] [[Kategori:Sato éndemik Jawa]] [[Kategori:Taman Nasional Ujung Kulon]] bmsf31ky0ib0nbkhy7d92jktq4yiwqt 708271 708270 2026-04-16T22:23:33Z Dinototosugiarto 11449 708271 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=April 2017}} {{Taxobox | color = pink | name = Merak Héjo | status = VU | image = Stavenn Pavo muticus 00.jpg | image_width = 225px | regnum = [[Hewan|Animalia]] | phylum = [[Chordata]] | classis = [[Burung|Aves]] | ordo = [[Galliformes]] | familia = [[Phasianidae]] | genus = ''[[Pavo (marga)|Pavo]]'' | species = '''''P. muticus''''' | binomial = ''Pavo muticus'' | binomial_authority = [[Carolus Linnaeus|Linnaeus]], 1766 }} '''Merak Héjo''' ''(Green Peafowl)'' anu dina basa ilmiah disebut ''Pavo muticus'' nyaéta salah sahiji ti tilu spésiés merak anu aya di dunya. Satwa anu aya di [[Cina]], [[Vietnam]] sarta [[Indonésia]] ieu miboga bulu-bulu anu éndah. Sumawona Merak Héjo jalu anu mibanda [[buntut]] panjang anu sanggup ngabébérkeun jangjangna kawas [[kipas]]. Nanging, kaéndahan éta justru mawa mamala pikeun ieu satwa langka, nepi ka populasi manuk anu ditangtayungan ieu beuki kaancam.<ref name="internet1">{{id}}[http://www.kaskus.us/showthread.php?t=2386527&page=2]{{Dead link|date=April 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}(diakses tanggal 3 November 2011)</ref> Nalika usum anakan, merak jalu mamérkeun kaéndahanana ku cara mébeurkeun bulu buntutna di hareupeun merak bikang, nepi ka ngabentuk kipas raksasa anu dipapaés ku totol-totol kawas panon. Manuk awéwé netaskeun tilu nepi ka genep [[endog]] sanggeus nyileungleum dina tumpukan [[daun]] sarta régang di luhur [[taneuh]] lilana sabulan. Anakna baris terus padeukeut kalayan indukna nepi ka usum [[kimpoi]] saterusna, sanajan geus bisa hiber dina umur anu masih pohara ngora.<ref name="internet1"/> [[File:MERAK HIJAU JAWA UJUNG KULON.jpg|left|200px|jempol|MERAK_HIJAU_JAWA_UJUNG_KULON]] Dina urusan dahar, [[manuk]] Merak Héjo doyan rupa-rupa siki-sikian, pucuk jukut sarta dangdaunnan, rupa-rupa sarangga, sarta sagala rupa jenis [[sato]] leutik kawas [[lancah]], [[cacing]] sarta [[kadal]] leutik.<ref name="internet1"/> Salian éta resepeun ogé bijiran, kacang, buah-buahan.<ref name="internet2">{{id}}[http://www.zootaiping.gov.my/bm/frame-birds.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110903033006/http://www.zootaiping.gov.my/bm/frame-birds.html |date=2011-09-03 }}(diakses tanggal 11 November 2011)</ref> Populasi Merak Héjo sumebar di leuweung kabuka kalayan padang jukut di [[Republik Rahayat Cina]], [[Viétnam]], [[Myanmar]] sarta [[Jawa]], [[Indonésia]]. Saméméhna Merak Héjo kapanggih ogé di [[India]], [[Bangladésh]] sarta [[Malaysia]], tapi ayeuna geus punah di daérah éta mah. Sanajan ukuranana badag, manuk éndah, langka, sarta ditangtayungan ieu bisa hiber.<ref name="internet1"/> Di [[Indonésia]], Merak Héjo ngan aya di [[Pulo Jawa]]. Habitatna mimitian ti dataran pendék nepi ka tempat-tempat anu luhur. salah sahijina anu masih bisa kapanggih aya di [[Taman Nasional Alas Purwo]], [[Jawa Wétan]]. Sajaba ti éta kira-kira masih aya di [[Taman Nasional Tungtung Kulon]], sarta [[Taman Nasional Meru Betiri]].<ref name="internet1"/> Populasi Merak Héjo terus ngurangan. Ieu dibalukarkeun ku garahna habitat sarta perburuan liar. Manuk langka anu éndah ieu diburu pikeun dicokot buluna atawa diperdagangkeunn minangka béntang peliharaan. Pikeun nyingkahan kepunahan manuk langka ieu ditangtayungan undang-undang. Di Pulo Jawa kiwari jumlah Merak Héjo kira-kira henteu leuwih ti 800 buntut.<ref name="internet1"/> ''International Council for Bird Preservation'' geus netepkeun manuk merak ieu minangka spésiés anu ampir punah. ''CITES'', ngasupkeun Merak Héjo dina kategori [[Appendix II]]. Sedengkeun ''Red List Authority-iucn'', dina data anu dirilis dina bulan Oktober 2009 geus naékkeun status Merak Héjo ''(Pavo muticus)'' ti vulnerable (VU atawa ”rentan”) jadi endangered (EN atawa “genting”).<ref name="internet1"/> Merak héjo pembiakanna nyaéta manéhna mengeram 4-6 siki endog sarta jangka mangsa penetasan 26-28 poé.<ref name="internet2"/> == Rujukan == {{reflist}} [[Kategori:Phasianidae]] [[Kategori:Sasatoan Indonésia]] [[Kategori:Megafauna Eurasia]] [[Kategori:Manuk di Jawa]] [[Kategori:Sato éndemik Jawa]] [[Kategori:Taman Nasional Ujung Kulon]] d6fcgqs0uy77kyslkk2a37ct80l6onk Kabupatén Pangandaran 0 39522 708275 703363 2026-04-16T22:49:53Z Dinototosugiarto 11449 708275 wikitext text/x-wiki {{Kotakinfo Kabupatén Pangandaran}}'''Kabupatén Pangandaran''' ([[aksara Sunda]]: {{sund|ᮊᮘᮥᮕᮒᮦᮔ᮪ ᮕᮍᮔ᮪ᮓᮛᮔ᮪}}) nyaéta hiji [[kabupaten]] di [[daptar propinsi di Indonésia|Propinsi]] [[Jawa Kulon]], [[Indonésia]]. Tapel wates ieu Kabupatén nyaéta [[Kabupatén Ciamis]] sarta [[Kota Banjar]] di kalér, [[Kabupatén Cilacap]] di wétan, [[Samudera Hindia]] di kidul jeung [[Kabupatén Tasikmalaya]] di kulon. Pangandaran robah jadi kabupatén dumasar kana Undang-Undang Nomor 21 Taun 2012. Dina UU disebutkeun yén Kabupatén Pangandaran asalna babagian ti wilayah Kabupatén Ciamis anu ngawengku [[Cigugur, Pangandaran|Cigugur]], [[Cijulang, Pangandaran|Cijulang]], [[Cimerak, Pangandaran|Cimerak,]] [[Kalipucang, Pangandaran|Kalipucang]], [[Langkaplancar, Pangandaran|Langkaplancar]], [[Mangunjaya, Pangandaran|Mangunjaya]], [[Padaherang, Pangandaran|Padaherang]], [[Pangandaran, Pangandaran|Pangandaran]], [[Parigi, Pangandaran|Parigi]] jeung [[Sidamulih, Pangandaran|Sidamulih]].<ref name=":0">{{Cite web|url=https://portal.pangandarankab.go.id/tentang-pangandaran|title=Selayang Pandang Kabupaten Pangandaran|website=portal.pangandarankab.go.id|accessdate=2023-02-10}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230210021316/https://portal.pangandarankab.go.id/tentang-pangandaran |date=2023-02-10 }}</ref> == Dasar Hukum Dijieuna Kabupatén Pangandaran == # Undang-undang Dasar Negara Kesatuan Républik Indonésia taun 1945 # Undang-undang Nomor 32 taun 2004 sakumaha nu geus dirobah ku Undang-undang Nomor 12 taun 2008 ngeunaan Pamaréntahan Daérah. # Undang-undang Nomor 12 taun 2011 ngeunaan Pembentukan Peraturan Perundang-undangan. # PP Nomor 78 taun 2007 ngeunaan Tatacara Pembentukan, Penghapusan dan Penggabungan Daérah. # Perda Propinsi Jawa Barat ngeunaan Pengembangan Wilayah Jawa Barat Bagéan Kidul taun 2010-2029.<ref>Firdaus, Enang Muhammad. 2013. ''Pembentukan Daerah Otonomi Baru Kabupaten Pangandaran Provinsi Jawa Barat''. Yogyakarta: UIN Sunan Kalijaga (''no publish'')</ref> == Visi jeung Misi == Dina periode pamaréntahan 2019-2021 anu Bupatina H. Jeje Wiradinata jeung Wakilna H. Ujang Endin Visi jeung Misi Pangandaran téh kieu.<ref>{{Cite web|url=https://portal.pangandarankab.go.id/tentang-pangandaran#visi-misi|title=Selayang Pandang Kabupaten Pangandaran|website=portal.pangandarankab.go.id|accessdate=2023-02-28}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230228040336/https://portal.pangandarankab.go.id/tentang-pangandaran#visi-misi |date=2023-02-28 }}</ref> === Visi === PANGANDARAN JUARA MENUJU WISATA BERKELAS DUNIA YANG BERPIJAK PADA NILAI KARAKTER BANGSA. === Misi === * Ngawujudkeun Pangandaran anu [[iman]], [[takwa]] jeung hirup rukun dina kahirupan dumasar asas kaagamaan. * Mekarkeun aksesbilitas atikan nepi ka [[Paguron Luhur]], jeung ngaronjatkeun karaharjaan tenaga [[atikan]] sarta ngaronjatkeun kompetensi lulusan. * Ngawujudkeun reformasi [[birokrasi]] anu éféktif, éfisién jeung akuntabel. * Mekarkeun wisata kalayan ngalegaan aksés jeung ngokolakeun kalumangsuanganana. * Ngaronjatkeun ketahanan ékonomi jeung sosial anu adil nyoko kana poténsi lokal. * Ngaronjatkeun pangwangunan infrastruktur, tata ruang jeung [[mitigasi]] bencana. == Lambang == [[Gambar:Logo Kabupaten Pangandaran.svg|kiri|jmpl|120x120px|Logo Kabupatén Pangandaran.]] Harti [[logo]] pangandaran dumasar kana Peraturan [[Bupati]] No. 4 Taun 2013.<ref name=":2" /> * Taméng atawa perisai warna [[biru]] anu ngalambangkeun katingtriman jeung karaharjaan [[masarakat]] pangandaran. Warna biruna ngalambangkeun [[cai]] laut anu jadi ciri utamana pangandaran. Ukuran (skala 1:2) perisai luhurna 17 cm, lega belah kénca 7 cm tina titik tengah lega belah katuhu 7 cm tina titik tengah miboga harti 17 Juli 2007 salaku déklarasi ngadegna Kabupatén Pangandaran.<ref>{{Cite web|url=https://galajabar.pikiran-rakyat.com/jabar/pr-1081482644/makna-lambang-daerah-kabupaten-pangandaran|title=Makna Lambang Daerah Kabupaten Pangandaran|last=Suhendra|first=Endan|website=galajabar.pikiran-rakyat.com|language=id|accessdate=2023-02-17}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230217012923/https://galajabar.pikiran-rakyat.com/jabar/pr-1081482644/makna-lambang-daerah-kabupaten-pangandaran |date=2023-02-17 }}</ref> * [[Béntang]] miboga simbol Tuhan anu Maha Tunggal. * [[Kujang]] mangrupa simbol [[Pusaka Sunda (majalah)|pusaka]] [[Pakuan Pajajaran|pajajaran]]. Dina kujang aya lima liang leutik anu ngalambangkeun dasar [[nagara]] jeung warna [[konéng]] ngalambangkeun kaadilan jeung kaadilan. * [[Paré]] jeung [[kapas]]. Paré mangrupa kadaharan poko masarakat anu jumlahna aya 25 jadi ciri tanggal ngadegna Kabupatén Pangandaran luyu jeung UU No. 21 tauun 2012. [[Simbolik|Simbol]] kapas anu ngaruntuy ngalambangkeun karaharjaan sandang jeung pangan, jumlahna aya 10 anu ngagambarkeun bulan ngadegna Kabupatén Pangandaran, nyaéta bulan ka-10 ([[Oktober]]) jeung taun (2012) dina jumlah 12 digambarkeunn ku jumlah [[daun]] [[kalapa]] luyu jeung UU No. 21 Tauun 2012. * Tangkal Kalapa warna [[héjo]]. Ngalambangkeun tangkal anu loba mangpaatna keur urang Pangandaran ti mimiti tangkalna, buahna jeung daunna. Daun kalapa anu aya 12 siki nuduhkeun taun diadegkeunna Pangandaran. * [[Gunung]] Warna héjo. Ngalambangkeun kasuburan di Pangandaran. Kabéh pepelakan [[tropis]] bisa jadi di [[taneuh]] wilayah Pangandaran. * Pager. Pager atawa bénténg anu jumlahna aya 10 ngalambangkeun jumlah kacamatan di Pangandaran. * Pondasi. Pondasi anu jumlahna aya 21 ngalambangkeun UU No. 21 anu jadi dasar [[hukum]] ngadegna Kabupatén Pangandaran. * Gelombang 17 jeung 7 Warna [[Bodas]]. Ngagambarkeun sumberdaya alam laut di Pangandaran anu mangrupa laut, [[walungan]], [[balong]], tambak jeung rawa-rawa. Gelombang air anu 17 warna bodas nuduhkeun tanggal déklarasi Pangandaran ku Présidium dina tanggal 17 (17 Juli 2007).<ref name=":2" /> * Kembang [[Rafflesia|Raflesia]]. Ngalambangkeun kaabadian jeung kaadilan dumasar [[Pancasila]].<ref name=":3">{{Cite web|url=https://www.dailypangandaran.com/ragam/pr-5564041526/arti-dan-makna-logo-kabupaten-pangandaran-nyiur-bentangan-alam-dalam-wujudkan-kesejahteraan|title=Arti dan Makna Logo Kabupaten Pangandaran, Nyiur Bentangan Alam dalam Wujudkan Kesejahteraan - Daily Pangandaran - Halaman 2|last=Fadilah|first=Aldi N.|website=Arti dan Makna Logo Kabupaten Pangandaran, Nyiur Bentangan Alam dalam Wujudkan Kesejahteraan - Daily Pangandaran - Halaman 2|language=id|accessdate=2023-02-17}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230217014426/https://www.dailypangandaran.com/ragam/pr-5564041526/arti-dan-makna-logo-kabupaten-pangandaran-nyiur-bentangan-alam-dalam-wujudkan-kesejahteraan |date=2023-02-17 }}</ref> * Gambar [[Pita]] [[Konéng]] ngalambangkeun persatuan jeung kesatuan.<ref name=":3" /> * [[Jargon]] ''Jasa Karya Makarya Praja.'' Jasa hartina kaonjoyan, kaunggulan. Makarya téh hartina ngawangun. Praja hartina nagara atawa nagri.<ref name=":2">{{Cite web|url=https://www.detik.com/jabar/berita/d-5951393/menelisik-makna-logo-kabupaten-pangandaran-tentram-di-antara-laut-gunung|title=Menelisik Makna Logo Kabupaten Pangandaran: Tentram di Antara Laut-Gunung|last=Fadilah|first=Aldi Nur|website=detikjabar|language=id-ID|accessdate=2023-02-15}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230215053157/https://www.detik.com/jabar/berita/d-5951393/menelisik-makna-logo-kabupaten-pangandaran-tentram-di-antara-laut-gunung |date=2023-02-15 }}</ref> == Ikon == === Lauk Marlin === [[Gambar:Tugu Ikan Marlin di pangandaran.jpg|jmpl|Tugu Marlin Pangandaran.|kiri|213x213px]] Ikon Kabupatén Pangandaran nyaéta lauk [[marlin]] biru. Ieu lauk dijadikeun tugu anu dibangun di bundaran [[Masjid]] Besar Al- Istiqomah dina taun 2012.<ref>{{Cite web|url=https://www.merdeka.com/jabar/ikan-blue-marlin-jadi-ikon-kabupaten-pangandaran-begini-asal-usulnya.html|title=Ikan Blue Marlin Jadi Ikon Kabupaten Pangandaran, Begini Asal Usulnya|last=Diva Kautsar|first=Nurul|website=merdeka.com|language=en|accessdate=2023-02-17}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230217023141/https://www.merdeka.com/jabar/ikan-blue-marlin-jadi-ikon-kabupaten-pangandaran-begini-asal-usulnya.html |date=2023-02-17 }}</ref> Marlin ogé salah sahiji lauk anu hirup panglilana nyaéta 27 taun. Salian di Pangandaran, Tugu Marlin ogé aya di Kacamatan Cijulang, Pertiluan Cikembulan-Pamugaran jeung Alun-Alun Parigi.<ref name=":4">{{Cite web|url=https://timesindonesia.co.id/peristiwa-daerah/350350/tugu-ikan-marlin-di-pangandaran-antara-filosofi-dan-simbol-penyambutan-wisatawan|title=Tugu Ikan Marlin di Pangandaran Antara Filosofi dan Simbol Penyambutan Wisatawan - TIMES Indonesia|last=Maarif (MG-340)|first=Syamsul|website=timesindonesia.co.id|language=id|accessdate=2023-02-17}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230217053623/https://timesindonesia.co.id/peristiwa-daerah/350350/tugu-ikan-marlin-di-pangandaran-antara-filosofi-dan-simbol-penyambutan-wisatawan |date=2023-02-17 }}</ref> Tuluy, dina tuguna tulisan jargon Pangandaran nyaéta ''Jasa Karya Makarya Praja.''<ref>{{Cite web|url=https://www.detik.com/jabar/berita/d-5949758/ini-makna-tugu-marlin-yang-menjadi-ikon-khas-kabupaten-pangandaran|title=Ini Makna Tugu Marlin yang Menjadi Ikon Khas Kabupaten Pangandaran|last=Fadillah|first=Aldi Nur|website=detikjabar|language=id-ID|accessdate=2023-02-17}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230217023142/https://www.detik.com/jabar/berita/d-5949758/ini-makna-tugu-marlin-yang-menjadi-ikon-khas-kabupaten-pangandaran |date=2023-02-17 }}</ref> Lauk marlin dipilih sabab miboga karakter lincah, atraktif jeung mandiri lamun di [[Habitat|habitatna]]. Dipiharep pangwangunan di Kabupatén Pangandaran ogé terus nérékél salincah lauk marlin, lian ti éta dipiharep Pangandaran bisa mandiri ngokolakeun wilayahna kalawan ngamangpaatkeun sumber [[daya]] anu aya ku kabijaksanaan.<ref name=":4" /> [[Gambar:Masjid Al-Istiqomah Pangandaran.jpg|jmpl|Masjid Al-Istiqomah.]] === Masjid Al- Istiqomah === Ieu masjid diadegkeun taun 1974. Alamatna di Jalan Baru Nomor 109 Pangandaran, Dusun Karangsalam RT 06 RW 01 [[Pananjung Pangandaran|Desa Pananjung]]. Di ieu masjid ogé aya Madrasah jeung Pabukon anu bisa digunakeun ku masarakat umum.<ref>{{Cite web|url=https://simas.kemenag.go.id/index.php/profil/masjid/174004/|title=Sistem Informasi Masjid|website=simas.kemenag.go.id|accessdate=2023-02-17}}{{Dead link|date=February 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === Bandara Nusawiru === Bandara Nusawiru pernahna di Kacamatan Cijulang, Kabupatén Pangandaran. Ieu bandara legana 50 héktare dikokolakeun ku [[Dinas Perhubungan]] [[Provinsi Jawa Barat]] kalawan dijadikeun [[transportasi]] keur ngarojong [[pariwisata]] jeung nganteurkeun hasil laut ka luar daérah.<ref name=":6">{{Cite news|title=Begini Wujud Bandara Nusawiru Penunjang Pariwisata dan Perekonomian di Ciamis Jawa Barat|url=https://m.solopos.com/begini-wujud-bandara-nusawiru-penunjang-pariwisata-dan-perekonomian-di-ciamis-jawa-barat-1152065/amp|newspaper=Solopos.com|date=2021-09-06WIB14:00:34+00:00|access-date=2023-02-18|language=id-ID|first=Burhan Aris|last=Nugraha}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230218181043/https://m.solopos.com/begini-wujud-bandara-nusawiru-penunjang-pariwisata-dan-perekonomian-di-ciamis-jawa-barat-1152065/amp |date=2023-02-18 }}</ref> Bandara Nusawiru diwangun taun 1996, ngan kungsi tutup salila mangsa [[réformasi]]. Dibuka deui taun 2004. Harita méméh taun 2004 maskapai [[Merpati Airlines]] kungsi muka penerbangan doméstik ti Nusawiru ka Bandung kalawan jarak tempuh 30 menit.<ref name=":7">{{Cite web|url=https://dunia.tempo.co/read/746030/singapore-airshow-st-electronics-justru-jual-pagar|title=Singapore Airshow, ST Electronics Justru Jual Pagar|last=Geken|first=Fransisco Rosarians Enga|website=Tempo|language=en|accessdate=2023-02-18}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230218182540/https://dunia.tempo.co/read/746030/singapore-airshow-st-electronics-justru-jual-pagar |date=2023-02-18 }}</ref> Salian ti muka layanan transportasi [[wisata]] jeung [[barang]], aya ogé penerbangan doméstik Pangandaran ka [[Jakarta]] jeung [[Bandung]] ka Jakarta. Salian ti éta, bisa ogé ngurus [[kapal udara]] (''Aircraft Maintenance Center'') jeung [[atikan]] sumber daya penerbangan (''Aviation Training Center'').<ref name=":6" /> Kiwari, Bandara Nusawiru ngaakomodasi penerbangan kalawan maskapai [[Susi Air]]. Kapal udara indit ka Jakarta ti Nusawiru jam 6 isuk-isuk. Ari Susi Air anu ti Jakarta mah mimiti indit jam 8 isuk-isuk. Ti Nusawiru ka Jakarta pernahna di [[Bandara Halim Peranakusumah]] téh biasana ukur sajam.<ref name=":7" /> [[Gambar:KITLV A964 - Kust bij Pangandaran bij Tjiamis, KITLV 95104.tiff|jmpl|Pangandaran Jaman Baheula.]] == Sajarah == Ngaran Pangandaran miboga tilu harti, nyaéta kecap ''andar'', ''andar-andar'', jeung ''kadaharan + daharan'' . ''Andar-andar'', dina basa Sunda, hartina ngumbara atawa migran. Hal ieu lantaran wewengkon éta baheulana mangrupa tempat anu dibuka ku pamayang urang Sunda. Disagigireun ti éta, étimologi kadua, ''kadaharan + daharan'' ngandung harti "tempat nafkah", sabab ku jalan indit ka laut maranéhna hirup. <ref>{{Cite web|url=https://seputarpangandaran.com/sejarah-singkat-berdirinya-kabupaten-pangandaran/|title=Sejarah Singkat Berdirinya Kabupaten Pangandaran|last=|website=Seputar Pangandaran|language=id-id|accessdate=2022-02-11}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220211080952/https://seputarpangandaran.com/sejarah-singkat-berdirinya-kabupaten-pangandaran/ |date=2022-02-11 }}</ref> Dina folklor anu diciptakeun ku masarakat Pangandaran, Pangandaran dibentuk nalika [[Pananjung, Pangandaran, Pangandaran|Désa Pananjung]] dibuka ku pamayang Sunda. Pamayang Sunda percaya yén bakal gampang pikeun meunangkeun lauk tempo ombak laut anu tenang. Alesan anu asup akal nyaéta ayana lahan anu nyodor ka laut anu bakal ngaréndéngkeun ombak [[Samudra Hindia]] anu bahaya ka basisir. Para pamayang tuluy ngagunakeun ''andar'' minangka tempat neundeun parahu. Ahirna matuh jeung jadi kampung nu disebut "Pangandaran".<ref name=":02">{{Cite news|title=Pangandaran dahulu merupakan pusat kerajaan?|url=https://daerah.sindonews.com/berita/847231/21/pangandaran-dahulu-merupakan-pusat-kerajaan|language=id-ID|access-date=2023-02-14|last=Maarif|first=Syamsul|publisher=daerah.sindonews.com}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220211082404/https://daerah.sindonews.com/berita/847231/21/pangandaran-dahulu-merupakan-pusat-kerajaan |date=2022-02-11 }}</ref> Nurutkeun Asep Nurdin Rosihan Anwar, sesepuh nyebutkeun wewengkon “Pananjung” lantaran ayana ''tanjung'' jeung ogé tempat-tempat karamat. Istilah ieu tuluy dimekarkeun jadi ''pangnanjung-nanjungna'' (pangsuburna atawa makmur). Saterusna, Pananjung jadi salah sahiji puseur karajaan anu saumur jeung Karajaan Galuh Pangauban anu puseurna di [[Putrapinggan, Kalipucang, Ciamis|Putrapinggan]] kira-kira abad ka-14 Maséhi. sanggeus mecenghulna [[Karajaan Sunda|Karajaan Pajajaran]] di [[Pakuan, Bogor Selatan, Bogor|Pakuan]]. Dipingpin ku Prabu Anggalarang, hanjakal Karajaan Pananjung ditumpes ku bajak laut sabab karajaan teu daék ngajual pepelakanana ka maranéhna, dina mangsa paceklik. Dina mangsa pamaréntahan [[Hindia-Walanda|Hindia Walanda]], Pangandaran jadi bagian ti [[Tasikmalaya|Kabupatén Sukapura]]. Dina taun 1922, Y. Everen (Résidén Priangan) nyieun Pananjung taman anyar waktu anjeunna ngaluarkeun banténg, tilu sapi jeung sababaraha peucang. Lantaran miboga rupa-rupa sato jeung spésiés tutuwuhan langka dina raraga ngajaga kalumangsungan habitatna, dina taun 1934 Pananjung dijadikeun cagar alam anu legana 530 ha.<ref name=":02" /> Taun 1961, sanggeus kapanggihna ''Rafflesia patma,'' status Pananjung robah jadi cagar alam. Ku ngaronjatna kabutuhan wewengkon rékréasi, dina taun 1978 sabagéan legana 37,70 ha dijadikeun taman wisata. Taun 1990 wewengkon perairan sabudeureunana ogé dikukuhkeun minangka cagar alam laut (470 ha) sahingga total luas wewengkon cagar alam jadi 1000 ha.<ref>{{Cite web|url=https://nationalgeographic.grid.id/read/132577201/cagar-alam-pananjung-pangandaran-konservasi-dan-situs-sejarah|title=Cagar Alam Pananjung Pangandaran: Konservasi dan Situs Sejarah - Semua Halaman - National Geographic|last=Mukhaer|first=Afkar Aristoteles|publisher=nationalgeographic.grid.id|language=id|accessdate=2023-02-14}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220211083529/https://nationalgeographic.grid.id/read/132577201/cagar-alam-pananjung-pangandaran-konservasi-dan-situs-sejarah |date=2022-02-11 }}</ref> == Géografi == <mapframe latitude="-7.669143" longitude="108.562431" zoom="10" width="342" height="154" />Sacara [[astronomi]], Kabupatén Pangandaran perenahna antara 108 darajat 30' - 108 darajat 40' Bujur Wétan sarta 7 darajat 40'20" - 7 darajat 50'20" lintang kidul. Dumasar kana posisi [[Géografi|géografisna]], Wewengkon kacamatan Pangandaran nyaéta 1.011,04 kilométer pasagi dumasar Undang-Undang Nomor 21 Tahun 2012 ngeunaan Ngadegna Kabupatén Pangandaran Propinsi Jawa Kulon. Dumasar kana itungan garis lempeng, jarak antara Kabupatén Pangandaran jeung puseur dayeuh Propinsi Jawa Kulon nyaéta [[Kota Bandung]] téh 211 kilométer. Kota pangdeukeutna ka kacamatan Pangandaran nyaéta dayeuh [[Kota Banjar|Banjar]] kalawan jarak 84 km. Kacamatan anu panglegana nyaeta Kacamatan Kalipucang kalawan legana 136,78 kilométer pasagi jeung Kacamatan Sidamulih jadi pangheureutna nyaéta 32,78 kilométer pasagi.<ref name=":1" /> == Wilayah == [[Gambar:Indian Ocean view.jpg|jmpl|Samudra Hindia jadi salah sahiji wates Pangandaran.]] Kabupatén Pangandaran legana nyaéta 168.509 Ha kalayan legana laut 67.340 Ha jeung panjangna [[basisir]] 91 Km.<ref name=":0" /> === Batas Wilayah === * Belah kalér watesna nyaéta [[Ciulu, Banjarsari, Ciamis|Désa Ciulu]], [[Pasawahan, Banjaranyar, Ciamis|Désa Pasawahan]], [[Cikupa, Banjarsari, Ciamis|Désa Cikupa]] [[Banjarsari, Ciamis|Kacamatan Banjarsari]], [[Sidarahayu, Lakbok, Ciamis|Désa Sidarahayu]] [[Purwadadi, Ciamis|Kacamatan Purwadadi]], [[Sidamulih, Pamarican, Ciamis|Désa Sidamulih]] [[Pamarican, Ciamis|Kacamatan Pamarican]], Kabupatén Ciamis jeung [[Citalahab, Karang Jaya, Tasikmalaya|Désa Citalahab]] [[Karangjaya, Tasikmalaya|Kacamatan Karangjaya]], [[Désa Cisarua]] [[Cinéam, Tasikmalaya|Kacamatan Cinéam]] [[Kabupatén Tasikmalaya|Kabupatén Tasikmalaya.]] * Belah wétan watesna nyaéta [[Tambaksari, Ciamis|Désa Tambaksari]], [[Sidanegara|Désa Sidanegara]], [[Rejamulya|Désa Rejamulya]] [[Kedungreja|Kacamatan Kedungreja]], [[Sidamukti|Désa Sidamukti]], [[Désa Patimuan]], [[Rawaapu|Désa Rawaapu]], [[Désa Cinyawang]], [[Désa Purwodadi]] [[Patimuan|Kacamatan Patimuan]] [[Kabupatén Cilacap]] [[Jawa Tengah|Provinsi Jawa Tengah]]. * Belah kidul watesna nyaéta [[Samudra Hindia|Samudera Hindia]]. * Belah kulon watesna nyaéta [[Pasangrahan|Désa Pasangrahan]] [[Cikatomas, Tasikmalaya|Kacamatan Cikatomas,]] [[Néglasari, Salawu, Tasikmalaya|Désa Neglasari]], [[Tawang, Pancatengah, Tasikmalaya|Désa Tawang]], [[Pancawangi, Pancatengah, Tasikmalaya|Désa Panca Wangi]], [[Mekarsari|Désa Mekarsari]] [[Pancatengah, Tasikmalaya|Kacamatan Pancatengah]], [[Cimanuk, Cikalong, Tasikmalaya|Désa Cimanuk]] [[Cikalong, Tasikmalaya|Kacamatan Cikalong]], [[Mulyasari, Tamansari, Tasikmalaya|Désa Mulyasari]] [[Salopa, Tasikmalaya|Kacamatan Salopa]] Kabupatén Tasikmalaya.<ref>{{Cite web|url=https://www.kemhan.go.id/ppid/wp-content/uploads/sites/2/2016/09/uu21-2012bt.pdf|title=UNDANG-UNDANG REPUBLIK INDONESIA NOMOR 21 TAHUN 2012 TENTANG PEMBENTUKAN KABUPATEN PANGANDARAN DI PROVINSI JAWA BARAT|accessdate=2023-02-10}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170628065935/https://www.kemhan.go.id/ppid/wp-content/uploads/sites/2/2016/09/uu21-2012bt.pdf |date=2017-06-28 }}</ref> === Wilayah Administratif === Ieu di handap mangrupa wincikan kacamatan jeung désa di Pangandaran. * Kacamatan Cigugur jumlah désana aya tujuh, nyaéta [[Bunisari, Cigugur, Ciamis|Désa Bunisari]], [[Campaka|Désa Campaka]], [[Cigugur, Pangandaran|Désa Cigugur]], [[Cimindi, Cigugur, Ciamis|Désa Cimindi]], [[Harumandala, Cigugur, Ciamis|Désa Harumandala]], [[Kertajaya, Padahérang, Ciamis|Désa Kertajaya]], jeung [[Pagerbumi, Cigugur, Ciamis|Désa Pagerbumi]]. * Kacamatan Cijulang jumlah désana aya tujuh, nyaéta [[Batukaras, Cijulang, Ciamis|Désa Batukaras]], [[Ciakar, Cijulang, Ciamis|Désa Ciakar]], [[Cibanten, Cijulang, Ciamis|Désa Cibanten]], [[Cijulang, Cijulang, Pangandaran|Désa Cijulang]], [[Kertayasa, Cijulang, Ciamis|Désa Kertayasa]], [[Kondangjajar, Cijulang, Ciamis|Désa Kondangjajar]], [[Margacinta, Cijulang, Ciamis|Désa Margacinta]]. * Kacamatan Cimerak jumlah désana aya sabelas, nyaéta [[Batumalang, Cimerak, Ciamis|Désa Batumalang]], [[Cimerak, Pangandaran|Désa Cimerak]], [[Ciparanti, Cimerak, Ciamis|Désa Ciparanti]], [[Kertaharja, Cimerak, Ciamis|Désa Kertaharja]], [[Kertamukti, Cimerak, Ciamis|Désa Kertamukti]], [[Legokjawa, Cimerak, Ciamis|Désa Legokjawa]], [[Limusgedé, Cimerak, Ciamis|Désa Limusgede]], [[Masawah, Cimerak, Ciamis|Désa Masawah]], [[Mekarsari|Désa Mekarsari]], [[Sindangsari|Désa Sindangsari]], [[Sukajaya, Cimerak, Ciamis|Désa Sukajaya]]. * Kacamatan Kalipucang jumlah désana aya salapan, nyaéta [[Bagolo, Kalipucang, Ciamis|Désa Bagolo]], [[Banjarharja, Kalipucang, Ciamis|Désa Banjarharja]], [[Cibuluh, Kalipucang, Ciamis|Désa Cibuluh]], [[Ciparakan, Kalipucang, Ciamis|Désa Ciparakan]], [[Emplak, Kalipucang, Ciamis|Désa Emplak]], [[Kalipucang, Pangandaran|Désa Kalipucang]], [[Pamotan, Kalipucang, Ciamis|Désa Pamotan]], [[Putrapinggan, Kalipucang, Ciamis|Désa Putrapinggan]], [[Tunggilis, Kalipucang, Ciamis|Désa Tunggilis]]. * Kacamatan Langkaplancar jumlah désana aya lima belas, nyaéta [[Bangunjaya, Langkaplancar, Ciamis|Désa Bangunjaya]], [[Bangunkarya, Langkaplancar, Ciamis|Désa Bangunkarya]], [[Bojong|Désa Bojong]], [[Bojongkondang, Langkaplancar, Ciamis|Désa Bojongkondang]], [[Bungur Raya|Désa Bungur Raya]], [[Cimanggu|Désa Cimanggu]], [[Cisarua|Désa Cisarua]], [[Jadikarya, Langkaplancar, Ciamis|Désa Jadikarya]], [[Jadimulya, Langkaplancar, Ciamis|Désa Jadimulya]], [[Jayasari, Langkaplancar, Ciamis|Désa Jayasari]], [[Karangkamiri, Langkaplancar, Ciamis|Désa Karangkamiri]], [[Langkaplancar, Pangandaran|Désa Langkaplancar]], [[Mekarwangi|Désa Mekarwangi]], [[Pangkalan|Désa Pangkalan]], [[Sukamulya|Désa Sukamulya]]. * Kacamatan Mangunjaya jumlah désana aya lima, nyaéta [[Jangraga, Padahérang, Ciamis|Désa Jangraga]], [[Kertajaya, Padahérang, Ciamis|Désa Kertajaya]], [[Mangunjaya, Pangandaran|Désa Mangunjaya]], [[Sindang Jaya, Padahérang, Ciamis|Désa Sindang Jaya]] jeung [[Sukamaju|Désa Sukamaju]]. * Kacamatan Padahérang jumlah désana aya opat belas, nyaéta [[Bojongsari, Padahérang, Ciamis|Désa Bojongsari]], [[Cibogo, Padahérang, Ciamis|Désa Cibogo]], [[Ciganjeng, Padahérang, Ciamis|Désa Ciganjeng]], [[Karangmulya, Padahérang, Ciamis|Désa Karangmulya]], [[Karangpawitan, Padahérang, Ciamis|Désa Karangpawitan]], [[Karangsari|Désa Karangsari]], [[Kedungwuluh, Padahérang, Ciamis|Désa Kedungwuluh]], [[Maruyung Sari, Padahérang, Ciamis|Désa Maruyung Sari]], [[Padahérang, Padahérang, Ciamis|Désa Padaherang]], [[Palédah, Padahérang, Ciamis|Désa Paledah]], [[Panyutran, Padahérang, Ciamis|Désa Panyutran]], [[Pasirgeulis, Padahérang, Ciamis|Désa Pasirgeulis]], [[Sindangwangi, Padahérang, Ciamis|Désa Sindangwangi]], [[Sukanagara, Padahérang, Ciamis|Désa Sukanagara]]. * Kacamatan Pangandaran jumlah désana aya dalapan, nyaéta [[Babakan|Désa Babakan]], [[Pagergunung, Pangandaran, Ciamis|Désa Pagergunung]], [[Pananjung, Pangandaran, Pangandaran|Désa Pananjung]], [[Pangandaran, Pangandaran, Pangandaran|Désa Pangandaran]], [[Purbahayu, Pangandaran, Ciamis|Désa Purbahayu]], [[Sidomulyo|Désa Sidomulyo]], [[Sukahurip, Pangandaran, Ciamis|Désa Sukahurip]], [[Wonoharjo, Pangandaran, Ciamis|Désa Wonoharjo]]. * Kacamatan Parigi jumlah désana aya sapuluh, nyaéta [[Bojong|Désa Bojong]], [[Cibenda, Parigi, Ciamis|Désa Cibenda]], [[Ciliang, Parigi, Ciamis|Désa Ciliang]], [[Desa Cintakarya|Désa Cintakarya]], [[Cintaratu, Parigi, Ciamis|Désa Cintaratu]], [[Karangbenda, Parigi, Ciamis|Désa Karangbenda]], [[Karangjaladri, Parigi, Ciamis|Désa Karangjaladri]], [[Parakanmanggu, Parigi, Ciamis|Désa Parakanmanggu]], [[Parigi, Pangandaran|Désa Parigi]], [[Selasari, Parigi, Ciamis|Désa Selasari]]. * Kacamatan Sidamulih jumlah désana aya tujuh, nyaéta [[Cikalong, Sidamulih, Ciamis|Désa Cikalong]], [[Cikembulan, Sidamulih, Ciamis|Désa Cikembulan]], [[Kalijati, Sidamulih, Ciamis|Désa Kalijati]], [[Kersaratu, Sidamulih, Ciamis|Désa Kersaratu]], [[Pajatén, Sidamulih, Ciamis|Désa Pajaten]], [[Sidamulih, Sidamulih, Ciamis|Désa Sidamulih]] jeung [[Sukaresik, Sidamulih, Ciamis|Désa Sukaresik]].<ref>{{Cite book|title=Permendagri No. 137 Tahun 2017|url=http://archive.org/details/PermendagriNo.137Tahun2017|date=2018-12-29|last=Kementerian Dalam Negeri Indonesia}}</ref> == Démografi == === Penduduk === Dina taun 2020, jumlah penduduk Kabupatén Pangandaran 423,67 rébu jiwa. Ngawengku 212,21 rébu jiwa penduduk lalaki jeung 211,45 ribu jiwa penduduk awéwé, ku kituna angka rasio wanda baga di Kabupatén Pangandaran 100,40 anu hartina aya 100-101 penduduk lalaki dina unggal 100 penduduk awéwé. Lamun ditilik dumasar kacamatan, Langkaplancar miboga rasio wanda baga pangluhurna, nyaéta 102,47, ari anu panghandapna Kacamatan Cijulang nyaéta 96,88. Sakabéh kacamatan miboga angka rasio wanda baga leuwih ti 100,anu hartina jumlah penduduk lalaki leuwih loba, iwal di di tilu kacamatan nyaéta Kacamatan Parigi, Cijulang, jeung Sidamulih. Jumlah penduduk anu panglobana aya di Kacamatan Padahérang nyaéta 68,12 rébu jiwa (16,08 persen). Lian ti éta, kacamatan kalayan populasi pangleutikna nyaéta Kacamatan Cigugur anu miboga 22,80 rébu penduduk. Wilayah Ieu di handap daptar Bupati Pangandaran sanggeus dimekarkeun ti KabuKabupatén Pangandaran miboga tingkat kepadatan penduduk anu .r 1 kacamatan kalayan tingkat kepadatan penduduk leuwih ti 1.000 jiwa/km2 nyaéta Kacamatan Padahérang. Penduduk Kabupatén Pangandaran anu umurna 15 taun atawa leuwih dina taun 2020 nepi ka 319.852 urang. Jumlah angkatan anu kaasup umur produktif nepi ka 245.619 urang, dimana 233.143 di antarana digawé dina sababaraha séktor usaha, sésana 12.476 masih nganggur. Jumlah éta ngagambarkeun angka tingkat nganggur jadi 5,08 persén. Pagawé di Kabupatén Pangandaran didominasi ku lulusan SD ka handap, nyaéta nepi ka 53,87 persén.<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.apindojabar.or.id/assets/img/uu/e2c008310ad34b42f1b27e4c315377d1.pdf|title=Kabupaten Pangandaran Dalam Angka|last=Hendri|first=Nevi|website=https://www.apindojabar.or.id/|publisher=CV. Rikma Karya|accessdate=2023-02-10}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230210031044/https://www.apindojabar.or.id/assets/img/uu/e2c008310ad34b42f1b27e4c315377d1.pdf |date=2023-02-10 }}</ref> == Daptar Bupati == Ieu di handap mangrupa bupati anu kungsi ngajabat di Pangandaran. * Dr. Drs. H. [[Endjang Naffandy]], M.Si. Anjeunna jadi pejabat bupati ti ping 22 April 2013 nepi ka 22 April 2015, partaina independen.<ref name=":25">{{Cite web|url=https://news.mypangandaran.com/berita/read/kecamatan-cijulang/1487/pangandaran-akhirnya-resmi-jadi-kabupaten-endjang-affandi-jadi-pj-bupati|title=Pangandaran Akhirnya Resmi Jadi Kabupaten, Endjang Affandi Jadi Pj Bupati|last=Sumaryadi|first=Adi|website=news.mypangandaran.com|language=en|accessdate=2023-02-22}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230222032814/https://news.mypangandaran.com/berita/read/kecamatan-cijulang/1487/pangandaran-akhirnya-resmi-jadi-kabupaten-endjang-affandi-jadi-pj-bupati |date=2023-02-22 }}</ref> *Drs. H. [[Daud Achmad]]. Anjeunna jadi pejabat bupati ping 22 April 2015 nepi ka 17 Februari 2016, partaina independen.<ref>{{Cite web|url=https://www.harapanrakyat.com/2015/04/gantikan-endjang-daud-achmad-dilantik-jadi-penjabat-bupati-pangandaran/|title=Gantikan Endjang, Daud Achmad Dilantik Jadi Penjabat Bupati Pangandaran|last=Madlani|website=Harapan Rakyat|language=id|accessdate=2023-02-22}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230222032814/https://www.harapanrakyat.com/2015/04/gantikan-endjang-daud-achmad-dilantik-jadi-penjabat-bupati-pangandaran/ |date=2023-02-22 }}</ref> *H. [[Jeje Wiradinata]]. Dilantik jadi bupati ping 17 Februari 2016 nepi ka 17 Februari 2021. Anjeunna ti [[Partai Demokrasi Indonesia Perjuangan]]. Wakil Bupatina nyaéta H. [[Adang Hadari]]. *Drs. H. Kusdiana, M.M. Ngajabat Pelaksana Harian Bupati 17 Februari 2021 – 26 Februari 2021. *H. Jeje Wiradinata dilantik deui jadi bupati anu kadua kalina dina ping 26 Februari 2021. Wakilna nya a H. [[Ujang Endin Indrawan]]. Mangsa jabatanana nepi ka 2026.<ref>{{Cite web|url=https://humas.pangandarankab.go.id/public/publikasi/berita/daerah/gubernur-jawa-barat-lantik-bupati-dan-wakil-bupati-pangandaran|title=GUBERNUR JAWA BARAT LANTIK BUPATI DAN WAKIL BUPATI PANGANDARAN|website=humas.pangandarankab.go.id|language=en|accessdate=2023-02-27}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230227133113/https://humas.pangandarankab.go.id/public/publikasi/berita/daerah/gubernur-jawa-barat-lantik-bupati-dan-wakil-bupati-pangandaran |date=2023-02-27 }}</ref> == Déwan Perwakilan == [[Gambar:COLLECTIE TROPENMUSEUM Vlag van de Partai Demokrasi Indonesia Perjuangan TMnr 6195-1.jpg|jmpl|PDIP Unggul di Pangandaran.]] Ieu di handap mangrupa komposisi [[Déwan Pangwakil Rahayat Républik Indonésia|DPRD]] Kabupatén Pangandaran dua taun pamungkas. Tina Pemilu 2014-2019 anu dominan téh PDIP kalayan 8 korsi, [[PKB]] 4 korsi, [[Gerindra]] sakorsi, [[Golkar]] 5 korsi, [[Nasdem]] 2 korsi, [[Partai Keadilan Sejahtera|PKS]] 3 korsi, [[PPP]] 3 korsi , [[PAN]] 7 korsi jeung [[Demokrat]] 2 korsi. Ari dina periode 2019-2014 tetep didominasi ku PDIP 15 korsi, PKB 5 korsi, Gerindra 3 korsi, Golkar 5 korsi, Nasdem 0 korsi, PKS 3 korsi, [[Perindo]] sakorsi, PPP 3 korsi , PAN 5 korsi jeung Demokrat 0 korsi. Jadi jumlah anggota DPRD di Pangandaran téh ngaronjat anu tadina periode 2014-2019 nag 35 urang kalayan jumlah partai 9, ari periode 2019-2024 mah 40 urang anggota DPR ti 8 partai politik. <ref>{{Cite web|url=https://news.detik.com/berita-jawa-barat/d-4635062/pdip-kuasai-15-dari-40-kursi-dprd-pangandaran-ini-daftarnya|title=PDIP Kuasai 15 dari 40 Kursi DPRD Pangandaran, Ini Daftarnya|last=Nurroni|first=Andi|website=detiknews|language=id-ID|accessdate=2023-02-27}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230227112229/https://news.detik.com/berita-jawa-barat/d-4635062/pdip-kuasai-15-dari-40-kursi-dprd-pangandaran-ini-daftarnya |date=2023-02-27 }}</ref> == Pamaréntahan == Sacara administratif di taun 2020 Kabupatén Pangandaran diwangun ku 10 kacamatan jeung 93 désa. Jumlah panghandapna pamaréntahan di Kabupatén Pangandaran dumasar kana unit lingkungan lokal diwangun ku 917 [[Rukun Warga]] (RW) jeung 3.196 [[Rukun Tatangga]] (RT), kalawan babandingan RT nepi ka RW 3,49. Jumlah [[Pegawai Negeri Sipil]] (PNS) di lingkungan Pamaréntah Kabupatén Pangandaran 2020 lobana 3.586 urang, 1.705 urang pagawé lalaki jeung 1.881 pagawé Awéwé. Pamaréntah Kabupatén Pangandaran nyusun APBD ([[Anggaran Panghasilan jeung Balanja Daerah]]) salaku wangun rarancang pangwangunan régional. Tatahar anggaran pamaréntah daerah kudu ditataan ku cara ngaronjatkeun kinerja administrasi wewengkon anu oriéntasina kana pelayanan publik. Réalisasi panarimaan Kabupatén Pangandaran taun 2020 téh 1572,22 milyar rupiah. Ari réalisasi belanja taun 2020 ngahontal1547,37 milyar rupiah.<ref name=":1" /> == Fasilitas Kaséhatan == Fasilitas kaséhatan anu deukeut jeung kajangkau ku masarakat nyaéta [[puskésmas]]. Ieu di handap daptar alamat puskésmas di Pangandaran.<ref>{{Cite web|url=https://www.dailypangandaran.com/news/pr-5564026330/daftar-alamat-puskesmas-di-kabupaten-pangandaran-lengkap-dengan-nama-akses-jalan|title=Daftar Alamat Puskesmas di Kabupaten Pangandaran, Lengkap dengan Nama Akses Jalan - Daily Pangandaran|last=Fadilah|first=Aldi N.|website=Daftar Alamat Puskesmas di Kabupaten Pangandaran, Lengkap dengan Nama Akses Jalan - Daily Pangandaran|language=id|accessdate=2023-02-22}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230222181703/https://www.dailypangandaran.com/news/pr-5564026330/daftar-alamat-puskesmas-di-kabupaten-pangandaran-lengkap-dengan-nama-akses-jalan |date=2023-02-22 }}</ref> *Cimerak bisa Rawat Inap aya di Jalan Sindangsari No. 63 Dusun Patrol RT 03/01 Desa Sukajaya jeung di Jalan Raya Ciparanti Dusun Sindangsari RT 05/02 Desa Legokjawa. *Sidamulih bisa Rawat Inap aya di Jalan Raya Cijulang No.93 Dusun Cikangkung RT 01/07 Desa Cikembulan jeung di Jalan Karangsari No 139 RT 01/02 Desa Sidamulih. *Kalipucang bisa Rawat Inap aya di Jalan Raya Kalipucang Dusun Empangsari RT 04/05 Desa Kalipucang. *Padahérang bisa Rawat Inap aya di Jalan Raya Pangandaran No 753 dusun Balater RT 01/01 Desa Sindangwangi jeung di Jalan Raya Babakan Pikiran Rakyat No 2 RT 01/01 Desa Karangpawitan. *Pangandaran bisa Rawat Inap aya di Dusun Bojong Karekes RT 01/16 Desa Babakan jeung di Jalan Raya Cijulang No.93, Desa Cikembulan. *Mangunjaya bisa Rawat Inap aya di Jalan Mangunjaya RT 02/01 Desa Mangunjaya. *Parigi bisa Rawat Inap aya di Jalan Raya Cijulang No 143 RT 01/01 Desa Parigi jeung di Jalan Dusun Selakambang RT 05/02 Desa Selasari. *Langkaplancar bisa Rawat Inap aya di Jalan Raya Bojong, RT 10/03 Jadikarya jeung di Jalan Raya Langkaplancar No 9 Dusun Limusnunggal RT 05/02, Desa Bangunjaya. *Cijulang bisa Rawat Inap aya di Jalan Bandara Nusawiru RT 23/25 Dusun Kalensari Desa Kondangjajar. *Cigugur bisa Rawat Inap aya di Jalan Raya Jurago Cilembu RT 007/003 Desa Cigugur. Dina taun 2020, Kabupatén Pangandaran ngawangun RSUD Pandéga di Jalan Merdéka Nomer 412 Désa Pananjung Kacamatan Pangandaran. Ieu rumah sakit kaasup tipe C kalayan layanan BLUD. Legana nepi ka 5 héktar kalayan wangunan 4 lanté. Layanan anu bisa dimangpaatkeun ku masarakat nyaéta [[Orthopéadi]] jeung [[Traumatologi]] (Bedah Tulang), bedah umum, panyakit dalam, [[kulit]] jeung kelamin, [[Bidan|kabidanan]], [[neurologi]], Pediatri atawa klinik budak, poli mata, kaséhatan [[huntu]] budak, panyakit [[baham]] jeung réhabilitasi médis. Ieu dijelaskeun data kamer sacara lengkep. Kelas I aya 18 kamer, Kelas II aya 27 kamer, Kelas III aya 73 kamer, ICU aya 10 ruangan, HCU aya 7 kamer, Perinatologi aya 26 rohangan, ICU Tekanan Negatif dengan Ventilator aya 4 ruangan, ICU Tekanan Negatif tanpa Ventilator aya 6 rohangan, ICU Tanpa Tekanan Negatif Dengan Ventilator jeung ICU Tanpa Tekanan Negatif Tanpa Ventilator can boga rohangan, Isolasi Tekanan Negatif aya 98 rohangan, Isolasi Tanpa Tekanan Negatif, NICU Khusus Covid jeung PICU Khusus Covid can boga rohangan, IGD Khusus Covid aya 8 rohangan, VK (Ibu Melahirkan) Khusus Covid aya 2 rohangan jeung Isolasi Perinatologi Khusus Covid aya 2 rohangan.<ref name=":9" /> Lian ti éta, sumber daya manusa atawa tanaga kaséhatanana ogé tangtu geus kompetén pisan. Dokter Umum aya 11 urang, Dokter Gigi 3 urang, Dokter Panyakit dalam aya 4 urang, Dokter Kesehatan anak aya 5 urang, Dokter Bedah aya 6 urang, Dokter Obstetri & ginekologi aya 7 urang, Dokter Anestesiologi aya 8 urang, Ahli Radiologi aya 9 urang, Ahli Patologi Klinik aya 10 urang, Ahli Rehabilitasi Medik aya 11 urang, Dokter Syaraf aya 12 urang, Dokter Kulit dan Kelamin aya 13 urang, Ahli Orthopedi aya 14 urang, Ahli Pedodonsi aya 15 urang, Dokter Panyakit Mulut aya 16 urang, Apoteker aya 17 urang, Asisten Apoteker aya 18 urang, D3 Keperawatan aya 19 urang, D3 Kebidanan aya 21 urang, Dietisien aya 22 urang, S1 Analis Kesehatan aya 23 urang, D3 Analis Kesehatan aya 24 urang, Fisioterapi aya 25 urang, Radiografer aya 26 urang, Elektromedis aya 27 urang, Perekam Medis dan Informasi Kesehatan aya 28 urang, Petugas IPSRS/Teknisi pemeliharaan fasilitas aya 29 urang, Sanitasi Lingkungan aya 31 urang, Petugas Kamar Jenazah / Pemulasaran Jenazah aya 32 urang, Administrasi aya 33 urang, Ners aya 34 urang, Ahli teknologi laboratorium medik aya 35 urang, Tenaga Non Kesehatan Lainnya aya 36 urang, Penata anestesi aya 37 urang, Refraksionis Optisien aya 38 urang, Promosi Kesehatan dan Ilmu Perilaku aya 3 urang.<ref name=":9">{{Cite web|url=https://sirs.kemkes.go.id/fo/home/profile_rs/3218001|title=RS Online|website=sirs.kemkes.go.id|accessdate=2023-02-22}}</ref> [[Gambar:SMP Miftahul Huda Musri' Pangandaran - panoramio (1).jpg|jmpl|SMP Miftahul Huda Musri' Pangandaran.]] == Atikan jeung Data Sakola == [[Gambar:SMP Plus Ma'arif NU Pangandaran - panoramio.jpg|jmpl|SMP Plus Ma'arif NU Pangandaran.]] === Sakola Dasar === Jumlah sakola dasar anu aya di Kabupatén Pangandaran nyaéta 282 sakola negri jeung 2 sakola swasta. Jumlah guruna 2605 guru di sakola negri jeung 13 guru di sakola swasta. Jumlah muridna 32227 di sakola negri jeung 244 di sakola swasta. Jadi rasiona saurang guru ngajar 12 urang murid.<ref name=":1" /> [[Gambar:SMP Negeri 1 Pangandaran - panoramio.jpg|jmpl|SMP Negeri 1 Pangandaran.]] === Madrasah Ibtidaiyah === Jumlah madrasah ibtidaiyah di Pangandaran anu negri téh aya 6 jeung anu swasta aya 55 sakola. Jumlah guru di sakola negri aya 101 urang jeung jumlah guru di sakola swasta aya 451 urang. Jumlah murid di sakola negri aya 1190 jeung di sakola swasta aya 5351. Jadi, rasiona nyaéta saurang guru ngajar 12 urang murid.<ref name=":1" /> === Sakola Menengah Pertama === Jumlah sakola menengan pertama di Pangandaran anu negri téh aya 37 jeung anu swasta aya 15 sakola. Jumlah guru di sakola negri aya 912 urang jeung jumlah guru di sakola swasta aya 167 urang. Jumlah murid di sakola negri aya 11906 jeung di sakola swasta aya 1949. Jadi, rasiona nyaéta saurang guru ngajar 12 urang murid.<ref name=":1" /> [[Gambar:SMP Muhammadiyah Pangandaran - panoramio.jpg|jmpl|SMP Muhammadiyah Pangandaran.]] ==== Daptar Sakola ==== [[Gambar:SMP Muhammadiyah Pangandaran - panoramio (1).jpg|jmpl|SMP Muhammadiyah Pangandaran.]] Ieu di handap mangrupa daptar lengkep SMP di Pangandaran.<ref name=":10">{{Cite web|url=https://datapendidikan.com:443/smp/kab/pangandaran|title=Daftar Lengkap SMP di Kab. Pangandaran Beserta Alamatnya|last=|first=|website=DATA PENDIDIKAN|language=en|accessdate=2023-02-23}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230223203619/https://www.datapendidikan.com/smp/kab/pangandaran |date=2023-02-23 }}</ref> *SMP NEGERI 4 LANGKAPLANCAR aya di Jalan Raya Bojong Jadikarya, Langkaplancar. *SMP MUHAMMADIYAH PANGANDARAN aya di Jalan Merdeka Nomer 27, Pangandaran. *SMP NEGERI 1 CIGUGUR aya di Jalan Jurago No.178 RT33/11, Cigugur. *SMP NEGERI 2 MANGUNJAYA aya di Jalan Sindangjaya, Mangunjaya. *SMP NEGERI 3 CIMERAK aya di Jalan Sindangsari No. Km. 10, Cimerak. *SMP NEGERI 3 LANGKAPLANCAR di Jalan Langkaplancar. *SMP NEGERI 3 PADAHERANG aya di Jalan Bendung Manganti, Padaherang. *SMP NEGERI 3 PANGANDARAN aya di Jalan Karanganyar, Pangandaran. *SMP NEGERI 2 PANGANDARAN aya di Jalan Sukahurip No. 35, Pangandaran. *SMP NEGERI 2 PARIGI aya di Jalan Raya Cintaratu No. 52, Parigi. *SMP NEGERI 5 PADAHERANG aya di Jalan Sukanagara No. 60 Rt 20 / 05, Padaherang. *SMP NEGERI 4 PADAHERANG aya di Jalan Perintis, Padaherang. *SMP NEGERI 1 LANGKAPLANCAR aya di Jalan Raya Cigugur 94, Langkaplancar. *SMP NEGERI 1 MANGUNJAYA aya di Jalan Mangunjaya No 565, Mangunjaya. *SMP NEGERI 1 PADAHERANG aya di Jalan Si Kabayan Babakan Pikiran Rakyat, Padaherang. *SMP NEGERI 1 PANGANDARAN aya di Jalan Merdeka Nomor 321, Pangandaran. *SMP NEGERI 1 KALIPUCANG aya di Jalan Raya Kalipucang No. 247, Kalipucang. *SMP NEGERI 1 CIJULANG aya di Jalan Pasirsumbul No. 351, Cijulang. *SMP NEGERI 1 CIMERAK aya di Jalan Raya Sindangsari No. 174, Cimerak. *SMP NEGERI 2 CIJULANG aya di Jalan Pasirpandan No. 30, Cijulang. *SMP NEGERI 2 CIMERAK aya di Jalan Raya Ciparanti No.351, Cimerak. *SMP NEGERI 2 KALIPUCANG aya di Pamotan Kalipucang. *SMP NEGERI 2 CIGUGUR aya di Jalan Bunar No. 9, Cigugur. *SMP NEGERI 2 LANGKAPLANCAR aya di Jalan Pasirwaru No. 33, Langkaplancar. *SMPN SATU ATAP PARIGI aya di Jalan Cikohkol No. 1041, Parigi. *SMP NEGERI 2 SIDAMULIH aya di Jalan Raya Cijulang KM 07, Sidamulih. *SMP NEGERI SATU ATAP 1 LANGKAPLANCAR aya di Dusun Cintamukti Rt 06 / 03, Langkaplancar. *SMP NEGERI 2 PADAHERANG aya di Jalan Raya Pangandaran, Sindangwangi, Padaherang. *SMP TERPADU MAFATIHUL HUDA aya di Jalan Paledah No. 26, Padaherang. *SMP NEGERI 1 SIDAMULIH aya di Jalan Sidamulih No.26, Sidamulih. *SMP TERPADU JAMANIS aya di Jalan Cigugur Km. 03 Pasirkiara, Parigi. *SMP NEGERI SATU ATAP I SIDAMULIH aya di Jalan Karanganyar No.127 Kalijati, Sidamulih. *SMP NEGERI SATU ATAP CIGUGUR aya di Jalan Jurago Dusun Ciguha, Cigugur. *SMP NEGERI SATU ATAP 1 CIMERAK aya di Jalan Cireuma, Cimerak. *SMP NEGERI SATU ATAP 1 KALIPUCANG aya di Dusun Ciparakan, Kalipucang. *SMP NEGERI 6 PADAHERANG aya di Panyutran, Padaherang. *SMPS PLUS MA ARIF NU PANGANDARAN aya di Jalan Bani Husen No. 20 Wonoharjo. *SMPS MIFTAHUL HUDA MUSRI PANGANDARAN aya di Jalan Raya Babakan No. 60, Pangandaran. *SMPS IT IBNU AHKAM KALIPUCANG aya di Jalan Raya Banjarharja, Kalipucang. *SMPS PLUS MA ARIF NU PARIGI aya di Jalan Cintaratu Km. 03, Parigi. *SMP NEGERI 3 KALIPUCANG aya di Dusun Sukasirna Bagolo, Kalipucang. *SMPN 5 LANGKAPLANCAR aya di Jalan Raya Karangkamiri, Langkaplancar. *SMP NU AL-ITQON CIMERAK aya di Dusun Lebaksari Rt024/Rw008, Cimerak. *SMP IT CIBENDA aya di Jalan Raya Cijulang No 66 Cibenda, Parigi. *SMP PLUS NURUL BAYAN CIMERAK aya di Jalan Sindangsari Cidadap, Cimerak. *SMP MAARIF NU NURUL QURAN RANCAPASUNG aya di Dusun Gerewing Rt 25 Rw 03, Padaherang. *SMP NEGERI 6 LANGKAPLANCAR aya di Jalan Raya Bungur Raya, Langkaplancar. *SMP MAARIF NU DARUSSAADAH aya di Cipancur Rt 04/04, Langkaplancar. *SMP DHARMA KSATRIA aya di Dusun Patinggen 2 Rt 20 Rw 05, Padaherang. *SMP AL AMIN PANGANDARAN aya di Pondoklombok Rt 02 Rw 08, Pangandaran. *SMP TERPADU AL MUHAIMIN aya di Dusun Babakan Rt 07 Rw 02, Mangunjaya. *SMP AL-FURQON BOARDING SCHOOL aya di Dusun Cidadap Rt 017 Rw 005, Cimerak. === Madrasah Tsanawiyah === Jumlah madrasah tsanawiyah di Pangandaran anu negri téh aya 4 jeung anu swasta aya 30 sakola. Jumlah guru di sakola negri aya 146 urang jeung jumlah guru di sakola swasta aya 395 urang. Jumlah murid di sakola negri aya 1710 jeung di sakola swasta aya 3880. Jadi, rasiona nyaéta saurang guru ngajar 10 urang murid.<ref name=":1" /> === Sakola Menengah Atas === Jumlah sakola menengan atas di Pangandaran anu negri téh aya 5 jeung anu swasta aya 3 sakola. Jumlah guru di sakola negri aya 212 urang jeung jumlah guru di sakola swasta aya 38 urang. Jumlah murid di sakola negri aya 4114 jeung di sakola swasta aya 453. Jadi, rasiona nyaéta saurang guru ngajar 18 urang murid.<ref name=":1" /> ==== Daptar Sakola ==== Ieu di handap mangrupa daptar SMA di Pangandaran.<ref name=":10" /> *SMAN 1 MANGUNJAYA aya di Jalan Raya Mangunjaya, Mangunjaya. *SMAN 1 PANGANDARAN aya di Jalan Raya Babakan No. 129, Pangandaran. *SMAN 1 PARIGI aya di Jalan Babakan Ardiyasa No.62, Parigi. *SMAS MUHAMMADIYAH PANGANDARAN aya di Jalan Merdeka No. 27 Pangandaran. *SMAN 1 LANGKAPLANCAR aya di Jalan Langkaplancar Dusun Cibeureum, Langkaplancar. *SMA KSATRIA NUSANTARA PADAHERANG aya di Dusun Patinggen 2, Padaherang. *SMA INFORMATIKA NURUL BAYAN aya di Jalan Sindang No.35 Cimerak. *SMA NEGERI 1 CIGUGUR aya di Jalan Jurago No. 178 Rt 33 Rw 11, Cigugur. === Sakola Menengah Kejuruan === Jumlah sakola menengan kejuruan di Pangandaran anu negri téh aya 6 jeung anu swasta aya 25 sakola. Jumlah guru di sakola negri aya 283 urang jeung jumlah guru di sakola swasta aya 369 urang. Jumlah murid di sakola negri aya 5118 jeung di sakola swasta aya 4547. Jadi, rasiona nyaéta saurang guru ngajar 15 urang murid.<ref name=":1" /> ==== Daptar Sakola ==== Ieu di handap mangrupa sapuluhdata sakola menengah kejuruan di Pangandaran anu panghadéna.<ref>{{Cite web|url=https://cilacap.pikiran-rakyat.com/nasional/pr-2396120063/keren-10-smk-unggulan-di-kabupaten-pangandaran-ini-dapat-rating-google-terbaik-berapa-akreditasi-sekolahmu?page=3|title=Keren! 10 SMK Unggulan di Kabupaten Pangandaran ini Dapat Rating Google Terbaik, Berapa Akreditasi Sekolahmu? - Halaman 3|last=Haq|first=Khitob Nur|website=cilacap.pikiran-rakyat.com|language=id|accessdate=2023-02-23}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230223203620/https://cilacap.pikiran-rakyat.com/nasional/pr-2396120063/keren-10-smk-unggulan-di-kabupaten-pangandaran-ini-dapat-rating-google-terbaik-berapa-akreditasi-sekolahmu?page=3 |date=2023-02-23 }}</ref> *SMK NEGERI 1 PANGANDARAN aya di Jalan Raya Merdeka No. 222, Pangandaran. *SMK NEGERI 1 CIJULANG aya di Jalan Mayor Raswian, Cijulang. *SMK BAKTI KARYA PARIGI aya di Jalan Raya Cikubang, Parigi. *SMKS PASUNDAN PADAHERANG aya di Raya Pangandaran-Sambong RT18 RW 09 Dusun Sambong, Padaherang. *SMKS PUTERA PANGANDARAN aya di Jalan Barat Lapang Merdeka No. 323, Pangandaran. *SMKN 1 PADAHERANG aya di Jalan Raya Padaherang KM 1, Padaherang. *SMKS PASUNDAN CIJULANG aya di Jalan Raya Cijulang Nomer 222, Cijulang. *SMK NEGERI 1 KALIPUCANG aya di Dusun Cibuluh II RT 15/04, Kalipucang. *SMK PLUS DARUNNAJAH PADAHERANG aya di Jalan Bendung Manganti, Padaherang. *SMKS AL KAUTSAR KALIPUCANG aya di Jalan Raya Kalipucang No. 154, Kalipucang. === Madrasah Aliyah === Jumlah madrasah aliyah di Pangandaran anu negri téh aya 2 jeung anu swasta aya 14 sakola. Jumlah guru di sakola negri aya 68 urang jeung jumlah guru di sakola swasta aya 213 urang. Jumlah murid di sakola negri aya 854 jeung di sakola swasta aya 1860. Jadi, rasiona nyaéta saurang guru ngajar 10 urang murid.<ref name=":1" /> === Paguron Luhur di Pangandaran === Paguron luhur anu aya di Pangandaran téh nyaéta [[Universitas Padjadjaran]], [[Politeknik Kelautan Dan Perikanan Pangandaran]] (Poltek KP pangandaran), [[Sekolah Tinggi Ilmu Tarbiyah Nahdlatul Ulama]] (STITNU) Al-Farabi, [[Universitas Saleh Budiman]] jeung [[Universitas Galuh]] Cabang Pangandaran.<ref name=":24">{{Cite web|url=https://jabar.inews.id/berita/universitas-di-pangandaran-jawa-barat|title=5 Universitas di Pangandaran Jawa Barat, Ada Perkuliahan ala Militer|last=Lestari|first=Ayu Ika|website=iNews.ID|language=id|accessdate=2023-02-27}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230227022055/https://jabar.inews.id/berita/universitas-di-pangandaran-jawa-barat |date=2023-02-27 }}</ref> ==== Universitas Padjadjaran ==== Program Studi di Luar Kampus Utama (PSDKU) Universitas Padjadjaran diadegkeun taun 2016 anu alamatna di Jalan Cintaratu, Désa Cintaratu, Kacamatan Parigi, Kabupatén Pangandaran. Program studi anu aya téh nyaéta Perikanan, Peternakan, Ilmu Komunikasi jeung Keperawatan. Kahiji, program studi perikanan patali jeung paélmuan perikanan hususna di kawasan [[tropis]]. Prospék lulusan ieu program studi bisa jadi pangusaha di widang perikanan jeung ngokolakeun pariwisata di kawasan basisir, ngeusi posisi manajerial di instansi, [[konsultan]] di kawasan basisir jeung kawasan kamekaran perikanan. Kadua, program studi peternakan patali jeung kajian sumber daya alami jeung ternak tropis. Katilu, program studi ilmu [[komunikasi]] patali jeung paélmuan komunikasi pariwisata. Lian ti éta, élmu séjén ogé bakal integratif dina lawungan kuliah kayaning komunikasi [[politik]], [[kaséhatan]] jeung komunikasi [[Média sosial|média]]. Kaopat, Keperawatan anu patali jeung élmu kaséhatan pariwisata (''healt tourism'') manusa boh keur [[wisatawan]], masarakat, pagawé pamaréntah jeung pihak-pihak séjénna anu pakait.<ref>{{Cite web|url=https://www.detik.com/edu/perguruan-tinggi/d-6135489/mau-kuliah-di-unpad-ini-daftar-prodi-di-kampus-pangandaran-dan-keunggulannya|title=Mau Kuliah di Unpad? Ini Daftar Prodi di Kampus Pangandaran dan Keunggulannya|last=Zulfikar|first=Fahri|website=detikedu|language=id-ID|accessdate=2023-02-27}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230227022052/https://www.detik.com/edu/perguruan-tinggi/d-6135489/mau-kuliah-di-unpad-ini-daftar-prodi-di-kampus-pangandaran-dan-keunggulannya |date=2023-02-27 }}</ref> ==== Politeknik Kelautan Dan Perikanan Pangandaran ==== Ieu politeknik aya di Jalan Raya Babakan KM 2, Désa Babakan, Kacamatan Pangandaran. Lajuning laku atikan di satuan pendidikan KKP leuwih ngutamakeun prakték kaparigelan batan tiori anu kaunggel dina [[kurikulum]] kalawan komposisi 30 persén tiori jeung 70 persén prakték. Atikan vokasional di satuan pendidikan di KKP nyaéta mekarna pangaweruh (''knowledge''), kaparigelan (''skills'') jeung karakter (''character building''). Atikan vokasional dilaksanakeun ngagunakeun pamarekan ''Teaching Factory'' (TEFA), nepi ka para [[mahasiswa]] boga kompeténsi dina sistem [[produksi]] kawas di dunya [[industri]]. Sistem panarimaan mahasiswa ngagunakeun perséntase 50 persén barudak palaku utama (kultivator, pamayang, pangolah lauk jeung patani uyah), sarta 50 persén masarakat umum. Jurusan anu aya nyaéta Budidaya Ikan, Pengolahan Hasil Laut, jeung Teknologi Kelautan.<ref name=":23">{{Cite web|url=https://pkpp.ac.id/|title=PKPP – Politeknik Kelautan dan Perikanan Pangandaran|language=en-US|accessdate=2023-02-27}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230227022057/https://pkpp.ac.id/ |date=2023-02-27 }}</ref> ===== Dasar Hukum ===== Ieu politeknik diadegkeun dumasar Surat [[Menteri]] [[Riset, Teknologi, dan Pendidikan Tinggi]] Republik Indonesia No. 261/M/IX/2017 dina ping 26 [[Séptémber]] 2017 jadi awal ngadegna Politeknik Kelautan dan Perikanan Pangandaran. Keputusan Kepala [[Badan Riset dan Sumber Daya Manusia Kelautan dan Perikanan]] Nomor: 96/KEP-BRSDM/2017 tanggal 2 November 2017 ngeunaan Tim persiapan penyelanggaraan Tri Dharma paguron luhur dina POLITEKNIK KP, PERMEN KP No. 46/ Permen-KP/2018 tanggal 8 [[November|Nopémber]] 2018 ngeunaan [[Organisasi]] jeung tata kerja POLITEKNIK KP jeung PERMEN KP No. 59/ Permen-KP/2018ping 26 Désémber 2018 ngeunaan Statuta Politeknik Kelautan dan Perikanan Pangandaran.<ref name=":23" /> ==== Sekolah Tinggi Ilmu Tarbiyah Nahdlatul Ulama (STITNU) Al-Farabi ==== Sakola Ilmu Tarbiyah Nahdatul Ulama Al Farabi Pangandaran nyaéta paguron luhur anu resmi ngadeg ti taun 2014 kalayan nomer Surat Katerangan [[Kementrian Agama]] Republik Indonesia Nomer 7052. STIT NU Al Farabi téh paguron luhur resmi munggaran di Pangandaran. STIT NU Al Farabi boga dua jurusan, nyaéta Manajemén Pendidikan Islam jeung Pendidikan Islam [[Pendidikan Anak Usia Dini|PAUD]]. Nyukcruk sajarah Sakola Tarbiyah Nahdlatul Ulama Al Farabi Pangandaran, dialpukahan taun 1983 ku K. H. Ahmad Tajudin. Anjeunna ahli [[mantiq]] anu medalkeun generasi Qur'an, mampuh nganalisis Al-Quran, [[Hadits]], [[Ijma]]’, [[Qiyas]] dina rupa-rupa puseur implengan, utamana [[linguistik]]. Ngaran [[Al Farabi]] téh [[ulama]] anu aya dina widang [[logika]], ku kituna ieu universitas dingaranan Al Farabi, sabab anjeunna jadi inohong dina widang logika jeung mudah-mudahan ka hareupna alumni STIT NU Al Farabi jadi individu anu unggul kawas Al Farabi.<ref>{{Cite web|url=https://stitnualfarabi.ac.id/beranda/tentang-kami/sejarah/|title=SEJARAH|website=STITNU AL-FARABI PANGANDARAN|language=id|accessdate=2023-02-27}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230227022057/https://stitnualfarabi.ac.id/beranda/tentang-kami/sejarah/ |date=2023-02-27 }}</ref> ==== Universitas Saleh Budiman ==== Ieu universitas diadegkeun ku Yayasan HS Budiman.Program anu dicanangkeun téh nyaéta atikan, kaséhatan jeung politik.<ref name=":24" /> ==== Universitas Galuh ==== Ieu universitas aya di Désa Margacinta, Kacamtan Cijulang, Pangandaran. Program studi anu geus dibuka nyaéta Ilmu sosial politik jeung pertanian.<ref>{{Cite web|url=https://www.harapanrakyat.com/2018/02/ini-daftar-program-studi-kampus-2-unigal-pangandaran/|title=Ini Daftar Program Studi Kampus 2 Unigal Pangandaran|last=Madlani|website=Harapan Rakyat|language=id|accessdate=2023-02-27}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230227032056/https://www.harapanrakyat.com/2018/02/ini-daftar-program-studi-kampus-2-unigal-pangandaran/ |date=2023-02-27 }}</ref> == Pariwisata == === Méga Téraséring === Méga Téraséring ayana di Cibuluh, [[Désa Sukamulya]], Kacamatan Langkaplancar, Kabupatén Pangandaran. Ieu [[Kampung]] Reforma Agraria bisa jadi pilihan sabab bisa midangkeun suasana pa[[sawah]]an jeung alam anu kacida éndah ciri utama daérah pi[[lembur]]an. Aya tilu désa anu kaasup kana mega téraséring di antarana Désa Sukamulya, [[Désa Campaka]] jeung [[Désa Jadimulya]] kalayan lega wilayahna 1.200 héktar.<ref name=":5">{{Cite web|url=https://www.detik.com/jabar/wisata/d-6349819/liburan-ke-pangandaran-jangan-lupa-jajal-14-objek-wisata-ini|title=Liburan ke Pangandaran, Jangan Lupa Jajal 14 Objek Wisata Ini|last=Fadillah|first=Aldi Nur|website=detikjabar|language=id-ID|accessdate=2023-02-17}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230217210855/https://www.detik.com/jabar/wisata/d-6349819/liburan-ke-pangandaran-jangan-lupa-jajal-14-objek-wisata-ini |date=2023-02-17 }}</ref> Désa Sukamulya geus kaasup salah sahiji 80 Désa Budaya tina 74.000 Désa anu aya di Indonesia. dumasar SK  Kemendikbud Ristek ping 1 April 2022. Di sabudeureun méga téraséring ogé aya pasar sawah anu mangrupa inisiatif masarakat anu kréatif. Ieu pasar téh ngajual rupa-rupa kadaharan anu biasana jadi pangjugjugan wisatawatan anu datang utamana anu nyapédah ngamangpaatkeun kondisi jalan améga térasering anu tiis. Kadaharan anu dijual téh nyaéta saperti lahang, pecel, gula kawung asli, gegetuk, awug, surabi, cuhcur, dawegan, jeung wédang jahé. Salian ti éta, sok aya ogé sangu liwet sapuratina.<ref>{{Cite web|url=https://www.harapanrakyat.com/2022/11/pasar-sawah-mega-terasering-wisata-berbasis-budaya-di-pangandaran/|title=Pasar Sawah Mega Terasering, Wisata Berbasis Budaya di Pangandaran|last=Madlani|website=Harapan Rakyat|language=id|accessdate=2023-02-17}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230217210855/https://www.harapanrakyat.com/2022/11/pasar-sawah-mega-terasering-wisata-berbasis-budaya-di-pangandaran/ |date=2023-02-17 }}</ref> === Batu Lumpang === Objék wisata alam Batu Lumpang pernahna di [[Désa Parakanmanggu]], Kacamatan Parigi, Kabupatén Pangandaran. Jarakna 21,4 Km atawa kurang leuwih 44 menit perjalanan ti puseur [[Dayeuh]] Pangandaran ngaliwatan Jalan Kacamatan Cigugur. [[Walungan]] Batu Lumpang ngamalir ti Ciwayang. Ieu lokasi wisata mangrupa salah sahiji tempat panghadéna keur aktivitas wisata dina [[cai]], di antarana, body rafting, kayak atawa kano, nyalusur walungan jeung ngojay.<ref name=":5" /> Wisata Batu Lumpang téh ayana di kawasan batuan [[kapur]] atawa ékosistem karst di Dusun Dukuh 1. Pasir kapur jeung [[lamping]] anu jararangkung jadi ciri utama wisatana, matak loba anu nyebut ogé Grand Cliff atawa lamping agung. Aktivitas wisata cai anu pangdipikaresepna nyaéta kayak kalayan rute jalan anu pondok jeung anu panjang kira-kira waktu tempuhna 1-4 jam. Waragadna ukur 100.000-250.000/saurang. Salian ti éta, wisatawan ogé bakal diuji adrenalinna ku cara [[luncat]] tina lamping kana cai walungan aya anu jangkungna 5 méter aya ogé anu 10 méter. Salila aktivitas wisata cai lumangsung, wisatawan ogé bisa nempoan guha landak kalayan kaéndah ukiran batu [[stalagtit]] jeung [[stalagmit]] anu lumayan baradag. Jerona guha kurang leuwih 400 méter.<ref>{{Cite web|url=https://www.sumsel24.com/plesiran/pr-3284013417/hoby-naik-kayak-atau-kano-batu-lumpang-garden-pangandaran-bisa-jadi-pilihan-untuk-body-rafting|title=Hoby Naik Kayak Atau Kano, Batu Lumpang Garden Pangandaran Bisa Jadi Pilihan Untuk Body Rafting - Sumsel 24|last=Tuswanto|website=www.sumsel24.com|accessdate=2023-02-18}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230218185447/https://www.sumsel24.com/plesiran/amp/pr-3284013417/hoby-naik-kayak-atau-kano-batu-lumpang-garden-pangandaran-bisa-jadi-pilihan-untuk-body-rafting |date=2023-02-18 }}</ref> Gua Landak téh dibuka keur kagiatan wisata taun 2020 kalayan saméméhna teu kahaja kapanggih ku masarakat sabudeureun tempat. Jarakna kurang leuwih 300 méter ti tempat parkir kandaraan.<ref>{{Cite web|url=https://www.validnews.id/kultura/serunya-susur-sungai-dan-gua-di-batu-lumpang-pangandaran|title=Serunya Susur Sungai Dan Gua Di Batu Lumpang Pangandaran|last=Samudra|first=Gema Bayu|website=https://www.validnews.id/|accessdate=2023-02-18}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250118183530/https://validnews.id/kultura/serunya-susur-sungai-dan-gua-di-batu-lumpang-pangandaran |date=2025-01-18 }}</ref> === Santirah === Désa Wisata Santirah Bodyrafting mangrupa salah sahiji pilihan liburan di wewengkon pilemburan. Objek wisata alam Santirah mangrupa [[Curug]] atawa air terjun anu deukeut jeung [[surupan]] (cai walungan anu asup kana jero [[guha]]). Guhana mangrupa jalan cai walungan anu ngamalir ka arah Walungan Citumang nepi ka labas ka laut. Lokasina aya di [[Désa Selasari]], Kacamatan Parigi, Kabupatén Pangandaran. Kira-kira 42 menit lalampahan atawa 24,7 km ti bunderan Marlin Pangandaran ngaliwatan Jalan Raya Cijulang jeung Jalan Cintaratu.<ref name=":5" /> Ieu wisata buka ti [[senén]] nepi ka [[minggu]] jam 08.00 - 16.30 WIB. Anapon fasilitas anu aya nyaéta [[alat]] wisata cai jeung pemandu geus sayaga di tempatna. Lamun ngalakukeun nyalusur walungan, bakal katémbong pamandangan 4 [[lulurung]] alami tina batuan karst, 5 curug alami anu éndah, lamping [[batu]] anu rupa-rupa wangunna jeung ngagolontorna cai anu hérang ngagenclang.<ref>{{Cite web|url=https://www.nativeindonesia.com/green-santirah/|title=Green Santirah, Wonderfull River Tubing di Pangandaran - NativeIndonesia.com|last=Sukmah|first=Fenti|website=www.nativeindonesia.com|language=id|accessdate=2023-02-19}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230219044749/https://www.nativeindonesia.com/green-santirah/ |date=2023-02-19 }}</ref> === Jojogan === Objék wisata alam Jojogan jadi salah sahiji pilihan liburan ka Pangandaran. Jojogan mangrupa tempat wisata di Gunung Tilu, [[Désa Cintaratu]], Kacamatan Parigi, Kabupatén Pangandaran. Wisata alam pagunungan anu midangkeun kaéndahan alam anu liuh ku tatangkalan jeung panorama alam basisir Pangandaran bisa katempo ti ieu pasir. Ieu objék wisata aya di 1000 MdPL atawa kurang leuwih 1660 saluhureun beungeut laut.<ref name=":5" /> [[Gambar:Body rafting green canyon.jpg|jmpl|Body Rafting di Cukang Taneuh.]] === Green Canyon === Green Canyon salah sahiji objék wisata keur nguji [[adrenalin]] anu pernahna di Désa Kertayasa, Kacamatan Cijulang, Kabupatén Pangandaran anu jarakna kira-kira 57 menit lalampahan kalawan jarak tempuh jarak tempuh 28,9 km ngaliwatan Jalan Raya Cijulang. Green Canyon midangkeun kaéndahan alam ngagolontorna cai walungan anu digédéng ku dua [[pasir]] babatuan anu narabas ka guha. Tah, dina lawing guhana aya ngaririncik cai abadi anu teu kungsi saat sanajan [[usum]] [[halodo]]. Aktivitas wisata cai anu bisa dilakukeun nyaéta bodyrafting, ngojay, naék [[parahu]] jeung nyalusur walungan.<ref name=":5" /> Ngaran Green Canyon mimiti diwanohkeun ku wisatawan ti [[Prancis]] anu ngaranna Bill Jhon anu matalikeun kaayaan alam di cukang taneuh jeung [[Arizona]], [[Amérika Serikat]]. Warga lokal nyebut cukang taneuh sabab aya [[Cukang Taneuh|cukang]] tina taneuh anu panjangna 3 méter kabentuk sacara alami nepi ka ngahubungkeun lamping walungan Kacamatan Cijulang jeung Kacamatan Cimerak. Anapon keur atraksi wisata mah aya sababaraha tempat anu bisa didatangan nyaéta guha cukang taneuh, Batu Tengah, Batu Payung jeung Pamandian Putri. Harga tikét asup nyaéta 10.000, tapi lamun hayang body rafting mah aya pakét 200.000 nepi ka 450.000.<ref>{{Cite web|url=https://www.detik.com/jabar/wisata/d-6309831/rute-lokasi-dan-harga-tiket-green-canyon-pangandaran|title=Rute, Lokasi dan Harga Tiket Green Canyon Pangandaran|last=Fadillah|first=Aldi Nur|website=detikjabar|language=id-ID|accessdate=2023-02-19}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230219044753/https://www.detik.com/jabar/wisata/d-6309831/rute-lokasi-dan-harga-tiket-green-canyon-pangandaran |date=2023-02-19 }}</ref> [[Gambar:Madasari Beach.jpg|jmpl|Basisir Madasari Pangandaran.]] === Basisir Madasari === Basisir Madasari blok Bulak Benda pernahna di [[Désa Masawah]], Kacamatan Cimerak. Kurang leuwih 20 km ti puseur dayeuh Pangandaran. Basisir Bulak Benda teu bisa dipaké ngojay sabab lambakna anu gedé pisan. Ngan bisa digunakeun keur surfing wungkul komo pamaén surfing [[kidal]] mah. Bulak Benda kawentar ku Tugu Tsunami Singkil anu jadi ciri utamana.<ref name=":5" /> Ieu basisir téh lila teu kajangkau ku [[manusa]], malah saacan diresmikeun jadi tempat wisata mah ngaranna téh Madang Nyari. Ngan ku Daéng Danto urang [[Kota Padang|Bugis]] dirobah ngaranna jadi Madasari. Mada téh hartina [[Pangan|kadaharan]], ari sari hartina rasa. Anapon [[sajarah]] lengkepna kieu, Jaman baheula ieu wilayah téh mangrupa pakaburan [[Kuda]] Ngapung nu [[Sultan Ageng Tirtayasa|Sultan Agung]] ti [[Mataram]]. Kuda téh jalu jeung dibawa langsung ti [[Mekah]] waktu ngalakukeun [[ibadah]] [[haji]]. Di pilemburan kuda téh ngawin kuda [[bikang]]. Hanjakal kuda anu dikawin téh paéh. Sabab kudana paéh nu bogana nepi ka teu nyari dahar atawa teu mirasa lamun dahar téh. Tah ti harita di wewengkon madasari mah ulah miara kuda [[jalu]] da matak [[sial]] jeung picilakaeun wungkul.<ref>{{Cite web|url=https://www.topijelajah.com/pantai-madasari.html|title=Pantai Madasari Pangandaran: Lokasi, Foto, Penginapan|last=Ambarsari|first=Novi|language=en-US|accessdate=2023-02-19}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230219050324/https://www.topijelajah.com/pantai-madasari.html |date=2023-02-19 }}</ref> [[Gambar:Pintu masuk pantai Batu Hiu.jpg|jmpl|270x270px|Lulurung Hiu mun asup ka Pulo Leutik.]] === Basisir Batu Hiu === Batu Hiu pernahna di [[Ciliang, Parigi, Ciamis|Désa Ciliang]], Kacamatan Parigi, Kabupatén Pangandaran. Ieu basisir téh nyanghareup ka [[kidul]] [[Pulo Jawa]]. Lokasina kurang leuwih 14 kilométer ti puseur dayeuh Pangandaran. Salah sahiji tempat anu mideng dipikaresep ku wisatawan nyaéta [[pulo]] leutik, ti dinya bisa nempo biruna laut jeung gunukan [[Karang|batu karang]] anu méh akur jeung sirip [[Hiu|lauk hiu]]. Keur ngajangkau pulo leutik téh kudu ngaliwatan heula lulurung anu jiga [[Baham|sungut]] lauk hiu. Salian ti aya pulo leutik, di dieu gé aya puseur miara [[penyu]] atawa [[kuya]] leutik anu dikokolakeun ku Kelompok Pelestari [[Biota]] Laut. Lian ti éta, aya ogé [[makam]] karamat jeung bentangan lamping karang anu sakitu éndahna jiga di [[Tanah Lot]], [[Bali]].<ref>{{Cite web|url=https://www.tribunnewswiki.com/2020/02/05/pantai-batu-hiu|title=Pantai Batu Hiu|last=Haris|website=Tribunnewswiki.com|language=id-ID|accessdate=2023-02-19}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230219054221/https://www.tribunnewswiki.com/2020/02/05/pantai-batu-hiu |date=2023-02-19 }}</ref> [[Gambar:Pantai Batu Hiu Pangandaran.jpg|jmpl|320x320px|Pulo Leutik anu batuna jiga sirip Hiu.]] ==== Dongéng ==== Kacaritakeun dina abad ka sawelas, datang rombongan ti karajaan mataram nu di pimpin ku Aki Gedé jeung Nini Gede. Rombongan téh mangrupa [[Prajurit|prajurit-prajurit]] ti Mataram. Ku sabab, kasakténna marénahna di usir ku [[Karajaan Mataram (Hindu)|karajaan]] sabab para luluhur karajaan sieun kasaingan tanding lamun éta Aki jeung Nini Gedé masih kénéh aya di sabuderun karajaan mataram mah. Geus lila ngalalakon ahirna nepi ka daérah basisir laut kidul (ayeuna jadi batu hiu) Aki jeung Nini Gedé istirahat. Nalika istirahat Aki nitah ka rombonganana néangan lauk jang dahar rombonganana. Basa éta prajurit nu di titah téh nyaéta Galuh Oder jeung Galunggung Kuning. Aranjeunna néngan nepi ka tengah laut nu ahirna eta prajurit nu duaan tadi meunangkeun lauk anu kacida gédéna. Kabungah maranéhna karasa nepi ka éak-éakan. Tuluy wé di bawa ka sisi basisir pikeun diasakan ku rombongan nu séjénna tapi saacan éta lauk di asakan eta lauk ditingali heula ku Aki jeung Nini Gedé. Saprak éta di tingali ku Aki jeung Nini Gedé maranehna ngarasa reuwas ningali lauk badag nu miboga [[sisit]] kasar jeung heuras. Aki jeung Nini Gedé nyebut Lauk Hiu. Saprak Aki jeung Nini nyebutkeun kekecapan éta, lauk robah jadi batu badag nu jiga lauk hiu. Tah ti harita éta lembur katelah waé Batu Hiu nu perenahna di Désa Ciliang kecamatan, Kabupatén pangandaran.<ref>{{Cite journal|last=Humaira|first=Megan Asri|date=2015-10-10|title=LEGENDA BATU HIU: ANALISIS STRUKTUR, KONTEKS PENUTUR, FUNGSI, DAN MAKNA|url=https://ojs.unida.ac.id/index.php/jtdik/article/download/308/188|journal=DIDAKTIKA TAUHIDI: Jurnal Pendidikan Guru Sekolah Dasar|language=en|volume=2|issue=2|pages=108–120|doi=10.30997/dt.v2i2.308|issn=2550-0252}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180414142923/http://ojs.unida.ac.id/index.php/jtdik/article/download/308/188 |date=2018-04-14 }}</ref> [[Gambar:Pemandangan Pantai Pasir Putih Pangandaran.jpg|jmpl|270x270px|Keusik bodas di Karapyak sarua jeung di Pangandaran.]] === Basisir Karapyak === Basisir Karapyak anu katelahna ''paradise beach'' mangrupa tempat wisata anu aya di [[Bagolo, Kalipucang, Ciamis|Désa Bagolo]], Kacamatan Kalipucang, Kabupatén Pangandaran. Jarakna kira-kira 7,9 kilométer kalayan waktu tempuh 14 menit ti Tugu Emplak Kalipucang atawa ti Bunderan Marlin Pangandaran anu jarakna kira-kira 19,6 kilométer. Pamandangan di Karapyak mah nyaéta [[keusik]] [[bodas]] jeung sapanjang [[garis]] basisirna diwuwuh ku batu karang anu kacida éndahna. Ku sabab, loba batu karang jadi di sisi basisir téh loba [[Sato|sasatoan]] laut kayaning lauk laleutik jeung biota laut lianna. Salian ti fasilitas alami tadi aya ogé [[Hotel|Hotel Melati]] atawa Pondok Wisata, [[Réstorasi Méiji|restoran]], lokasi ''rest area'', ''coffee shop,'' mushola jeung ''camping ground''. <ref name=":8" /> ==== Dongéng ==== Ngaran Karapyak téh mangrupa jujuluk anu dimimitian ku [[Sudagar Batik|saudagar]] [[munding]]. Kacaturkeun baheula aya saudagar anu [[sakti]] manggulang-manggaling kaceluk kamamana. Anjeunna boga munding anu disiapkeun jeung dipiara, tapi keur didadago rék diurus téh kalah teu datang waé ka [[kandang]]. Antukna ambek jeung ngaruksak kandangna. Urut kandang munding éta dirobah jadi batu atawa guha dan mundingna teu balik-balik. Ku urang sabudeureun bagolo tempat éta dingaranan Panembahan Kandang Munding anu dina taun 1975 nepi ka 1981 mah mindeng loba anu ngadatangan keur néangan nomer [[kupon]] jitu SDSB. Ti harita, wilayah bagolo meunang supata yén anu nalanjak miara munding pasti bakal [[paéh]] jeung mawa sial anu ngukutna.<ref>{{Cite web|url=https://www.harapanrakyat.com/2016/06/ternyata-begini-cerita-dibalik-nama-pantai-karapyak-pangandaran/|title=Ternyata, Begini Cerita Dibalik Nama Pantai Karapyak Pangandaran|last=Rachman|first=Entang Saeful|website=Harapan Rakyat|language=id|accessdate=2023-02-19}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230219070851/https://www.harapanrakyat.com/2016/06/ternyata-begini-cerita-dibalik-nama-pantai-karapyak-pangandaran/ |date=2023-02-19 }}</ref> ==== Alternatif wisata ==== Salian ti éta, aya ogé wisata alternatif di Karapyak nyaéta ''Karapyak Glamping and Lodges'' jeung ''Teras Karacak Valley''. ''Karapyak Glamping and Lodges'' mah mangrupa tempat tempat ulin, swafoto jeung tempat kémah anu jarakna ukur 240 méter ti basisir karapyak. Lega lahanna 7.467 méter persegi. [[Arsitéktur|Arsitékturna]] ngagunakeun jawa klasik jeung [[modérn]]. Ti ieu tempat bisa katempo gugusan [[Nusakambangan|Pulo Nusakambangan]], Pasir Gunung, Batuan Karang, [[Teluk Nusawere]], Muara Walungan [[Citanduy]], [[Cagar Alam]] Teluk Pananjung Pangandaran jeung Samudra Hindia. Di jero hotél aya dua kolal paranti ngojay jeung spa.<ref>{{Cite web|url=https://jabar.tribunnews.com/2022/10/18/wisata-pantai-pangandaran-terbaru-karapyak-glamping-lodges-jadi-destinasi-dengan-view-yang-lengkap|title=Wisata Pantai Pangandaran Terbaru, Karapyak Glamping Lodges Jadi Destinasi dengan View yang Lengkap|last=Padni|website=Tribunjabar.id|language=id-ID|accessdate=2023-02-19}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230219073800/https://jabar.tribunnews.com/2022/10/18/wisata-pantai-pangandaran-terbaru-karapyak-glamping-lodges-jadi-destinasi-dengan-view-yang-lengkap |date=2023-02-19 }}</ref> Ari ''Teras Karacak Valley'' tempat dipoto anu pamandanganana langsung satungtung deuleu basisir karapyak.<ref name=":8">{{Cite web|url=https://tourism.pangandarankab.go.id/artikel/destinasi-wisata-pantai-karapyak|title=Destinasi Wisata Pantai Karapyak|last=Saepudin|first=Ana|website=tourism.pangandarankab.go.id|language=id|accessdate=2023-02-19}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230219070852/https://tourism.pangandarankab.go.id/artikel/destinasi-wisata-pantai-karapyak |date=2023-02-19 }}</ref> [[Gambar:Batukaras3.jpg|jmpl|Kaayaan di Batukaras.]] [[Gambar:Batukaras2.jpg|jmpl|Batu damar jeung batu anu ti baheula teu robah wangunna ti baheula.]] === Basisir Batukaras === Basisir Batukaras pernahna di [[Batukaras, Cijulang, Ciamis|Désa Batukaras]], Kacamatan Cijulang, Kabupatén Pangandaran. Jarak tempuhna 34,1 kilométer ti Bunderan Marlin Pangandaran kalawan kurang leuwih lalampahan 56 menit. Ieu basisir mimiti diwanohkeun dina taun 1970-an ku Ucup ka [[turis]] urang [[Australia]]. Jaman harita ukur anjeunna anu lancar [[Sanyawa Basa|basa]] [[Inggris|inggrisna]]. Turis anu diwanohkeun téh kacida resepna sabab basisir batukaras mah tenang [[Lambak|lambakna]] jeung mangrupa teluk. Tuluy kakara taun 1980-an, basisir dibuka keur umum boh wisatawan lokal, boh internasional. Sabab beuki ramé anu datang, diwangun wé hotél munggaran anu dingaranan Legok Pari (kiwari Hotél Teratai). Ngaran batukaras téh asalna tina [[dua]] [[kecap]] nyaéta batu jeung karas. Batu mah barang anu teuas tapi lain [[logam]], ari karas mah hartina [[papan]] [[kai]] atawa dadampar batu keur [[sastrawan]] [[kuno]] ngukir atawa [[nulis]] [[Karya sastra|karyana]]. Lian ti éta, batukaras gé batu anu teuas. Sabab di ieu tempat mah loba batu teuas, anu kawentar nyaéta batu damar. Dingaranan [[damar]] sabab lamun geus [[peuting]] mah batu téh jiga hurung jeung pangcaangna ti batan batu anu séjén. Di Batukaras ogé aya konsérvasi mangrove di blok sanghyangkalang kira-kira sakilométer ti basisir batukaras. Lamun disalusur deui salian ti wisata konsérvasi, aya deui [[Situ Cisamping]] di [[Mandala|Désa Mandala]] jeung Pasir Bintaos anu jadi panghubung ti basisir batukaras ka madasari.<ref>{{Cite web|url=https://www.detik.com/jabar/wisata/d-6333292/sejarah-dan-potensi-pantai-batukaras-spot-wisata-favorit-pangandaran|title=Sejarah dan Potensi Pantai Batukaras, Spot Wisata Favorit Pangandaran|last=Fadilah|first=Aldi Nur|website=detikjabar|language=id-ID|accessdate=2023-02-19}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230219083627/https://www.detik.com/jabar/wisata/d-6333292/sejarah-dan-potensi-pantai-batukaras-spot-wisata-favorit-pangandaran |date=2023-02-19 }}</ref> === Basisir Karang Nini === Basisir Karang Nini pernahna di Désa Emplak, Kacamatan Kalipucang, Kabupatén Pangandaran. Di ieu basisir dipahing pisan ngojay sabab lambakna anu gedé jeung loba batu karang anu bisa ngabahayakeun. Wisatawan ukur bisa dipoto, nempo pamandangan basisir keusik bodas anu kacida éndahna jeung nempo biota laut di sisi basisir anu kajebak ku batu karang. Lamun hayang ngajugjug ka Karang Nini kurang leuwih 12 kilométer ti puseur dayeuh Pangandaran atawa 30 menit lalampahan. Di sabudeureun Karang Nini pinuh ku leuweung [[konsérvasi]] tatangkalan kayaning [[mahoni]], [[jati]] jeung [[Albasia|albu]]. Lian ti éta, urang bisa nempo torowongan urut karéta api anu pangpanjangna di Indonesia kira-kira panjangna 1,2 kilométer anu dingaranan [[Torowongan Wilhélmina|torowongan Wihelmina]].<ref>{{Cite web|url=https://priangan.tribunnews.com/2022/12/10/serunya-nerlibur-di-pantai-karang-nini-di-pangandaran-bisa-jadi-spot-foto-dan-tempat-berkemah|title=Serunya Berlibur di Pantai Karang Nini di Pangandaran, Bisa Jadi Spot Foto dan Tempat Berkemah|last=Lisaholith|first=Lu'un Aulia|website=tribunpriangan.com|language=id-ID|accessdate=2023-02-19}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230219152855/https://priangan.tribunnews.com/2022/12/10/serunya-nerlibur-di-pantai-karang-nini-di-pangandaran-bisa-jadi-spot-foto-dan-tempat-berkemah |date=2023-02-19 }}</ref> ==== Dongéng ==== Harita di Desa Karangtanjung, mun ayeuna mah katelahna Désa Emplak. Hirup sapasang  salaki pamajikan. Katelahna Aki Argapati Ara jeung Nini Ambu Kolot, anu najan mangpuluh-puluh taun geus rarabi can waé kasinugrhan boga turunan. Tapi najan kitu, teu ieuh ngurangan kana kasugeman lalayaran dina sagara rumah tangga, tetep silih pikanyaah, pikadeudeuh lain bobohongan. Demi nutupan pangabutuh sapopoéna, unggal peuting Ki Argapati Ara sok kalaut néangan lauk keur deungeun [[sangu]]. Dina hiji waktu Ki Argapati Ara seja indit ka laut, mung hanjakal [[Usum|cuacana]] keur butut. Ti dinya Ambu Kolot teu ngawidian ka salakina, tapi angger Ki Argapati Ara naék kana parahu mangkat ka laut néangan lauk. Ku hariwang kacida Nini Ambu kolot tetep nyaram, oge tetep Ki Argapati Ara merekedeweng hayang ngala lauk. Sanggeus kitu Ki Argapati Ara ka tengah lautan. Ngadak-ngadak langit angkeb, cuaca mendung, gumpalan ombak ageung neunggar parahu Ki Argapati Ara. Barang di neunggar parahu teh ancur, Ki Argapati Ara kabawa lambak ka hilir ka girang, ka buntang-banting. Rarasaan Ambu Kolot teu genah, sabab inget ka salakina bisi aya nanaon, sabab cuacana butut téa. Sanggeus kitu, Nini Ambu Kolot lumpat ka Basisir bari ngagaeroan salakina, kadéngé ku tatanggana yén Ki Argapati Ara teu aya. Terus ditéangan bari di bantuan ku tatanggana, tapi weléh teu kapanggih. Nini Ambu Kolot diuk dina batu karang unggal poé laju sok bari ngadu'a, “Nun Gusti, mudah-mudahan salaki abdi upami masih keneh hirup, dimana ayeuna upami parantos maot hoyong ditingalikeun jasadna. Margi abdi tos jangji badé sauyunan dugi ka pati, sabagja sacilaka jeung salaki abdi.” Gusti nu maha agung ngaijabah du’ana Nini Ambu Kolot. Katingali  batu karang dihareupeun Ambu Kolot. “Sing yakin, batu karang anu ngambang di hareupeun téh asalna tina jelmaan Ki Argapati Ara. Jadi, ulah ngaharepkeun deui salaki anjeun bisa hirup kawas sabihara-sabihari”. Kitu nu kadéngé ku Nini Ambu ti sora anu ghaib téh. Nini Ambu ukur bisa olohok. Teu nyangka sacongo buuk lamun salaki anu dipikacintana ngalaman nasib nu pait kawas kitu. Tapi, Nini Ambu kolot sadar, yén sakabéh anu tumiba ka diri jeung salakina teh takdir tu nu Kawasa nu teu bias di pungpang. Nya Nini Ambu diuk dina batu karang téa, bari nyurucud cisoca. Gedé kanyaah jeung duriatna ka nu jadi salaki. Nini Ambu lungsur tina batu karang. Brek deku mayunan batu karang anu aya dihareupeunana. Nini Ambu Kolot ngadu’a, “Nun Pangéran abdi sadaya, abdi kalintang nyaahna ka salaki abdi, salamina hoyong sasarengan. Jadikeun abdi kawas salaki abdi.”  Beuki murubut cisocana. Paménta Nini Ambu diijabah ku Pangéran. Ngadak sakala langit nu tadi lenglang jadi ceudeum. Paul ngajanggélék jadi pulas hideung, pihujaneun. Kingkilaban ting bérébét silih samber, jiga nu sukan-sukan jeung angina anu tingsaléor kukurayeun. Bareng jeung kajadian kitu, Nini Ambu jleg ngajanggélék jadi batu karang. Persisna pahareup-hareup jeung batu karang jelmaan salakina. Bentukna kawas awak nini-nini. Nya ti harita ku warga sapanjang basisir, éta patempatan dingaranan Karang Nini ,Sedengken batu anu aya di hareupeunana nyaéta Balé Kambang.<ref>{{Cite web|url=https://priangantimurnews.pikiran-rakyat.com/budaya/pr-1223842381/sejarah-asal-usul-pantai-karang-nini-pangandaran-ada-kisah-cinta-sehidup-semati-dua-insan-manusia|title=Sejarah Asal Usul Pantai Karang Nini Pangandaran, Ada Kisah Cinta Sehidup Semati Dua Insan Manusia|last=Nugraha|first=Galih Cipta|website=priangantimurnews.pikiran-rakyat.com|language=id|accessdate=2023-02-19}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230219152855/https://priangantimurnews.pikiran-rakyat.com/budaya/pr-1223842381/sejarah-asal-usul-pantai-karang-nini-pangandaran-ada-kisah-cinta-sehidup-semati-dua-insan-manusia |date=2023-02-19 }}</ref> [[Gambar:Rusa Cagar Alam Pangandaran.jpg|jmpl|Rusa di Cagar Alam Pangandaran.]] === Cagar Alam === Cagar Alam Pangandaran nyaéta [[cagar alam]] anu aya di Désa Pangandaran, Kacamatan Pangandaran, Kabupatén Pangandaran, Provinsi Jawa Barat. Cagar Alam Pananjung Pangandaran téh padeukeut jeung Taman Wisata Alam Pangandaran anu jadi tempat wisata di Jawa Barat. Sajarah kabentukna kawasan konservasi Pangandaran dimimitian nalika Residen Priangan (Y. Eycken) ngawasa dina taun 1922, kalayan ngajukeun pikeun ngarobah wewengkon anu tadina mangrupa wewengkon tani jadi [[Cagar alam liar|taman moro.GB]] No. 19-669 dikaluarkeun ku Diréktur Van Scomishe Zoken dina ping 7 Désémber 1934. Taun 1961 robah status tina Suaka Margasatwa jadi Cagar Alam Pangandaran anu legana 457 héktar dumasar kana SK [[Daptar Menteri Pertanian Indonésia|Menteri Pertanian]] No. 34/KMP/1961, ping 20 April 1961 sanggeus kapanggihna kembang [[Raksasa Padma|Padma Raflesia]]. Luyu jeung kabutuhan masarakat kana rékréasi, sawaréh lahan anu legana kana legana 37,70 héktar dijadikeun Leuweung Pariwisata dina wangun Taman Wisata Alam (TWA), antukna lega cagar alam téh nambahan jadi 419,3 héktar dumasar kana Surat Keputusan Menteri Pertanian Nomer 170/Kpts/Um/1978 ping 10 Maret 1978.<ref name=":03">{{Cite web|url=http://www.disparbud.jabarprov.go.id/wisata/dest-det.php?id=594&lang=id|title=Cagar Alam Pananjung|last=|first=|website=disparbud.jabarprov.go.id|accessdate=2023-02-22}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200531182827/http://www.disparbud.jabarprov.go.id/wisata/dest-det.php?id=594&lang=id |date=2020-05-31 }}</ref> Ku ayana gunukan karang anu alus di sabudeureun basisir Cagar Alam, dumasar kana SK [[Daptar Menteri Lingkungan Hidup jeung Kehutanan Indonésia|Mentri Kehutanan]] No. 225/Kpts-II/1990 tanggal 8 Maret 1990, basisir anu legana 470 héktar ditunjuk jadi Cagar Alam Laut Pananjung Pangandaran.<ref name=":22">{{Cite web|url=http://bbksdajabar.ksdae.menlhk.go.id/wp-content/uploads/2017/08/Profil-Bidwil-3-Fix_skw_6_cal-pangandaran.pdf|title=Cagar Alam Laut Pananjung Pangandaran|last=|first=|website=bbksdajabar.ksdae.menlhk.go.id|accessdate=}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230201152432/http://bbksdajabar.ksdae.menlhk.go.id/wp-content/uploads/2017/08/Profil-Bidwil-3-Fix_skw_6_cal-pangandaran.pdf |date=2023-02-01 }}</ref> [[Gambar:Monyet di Cagar alam Pangandaran.jpg|jmpl|Monyét anu dibébaskeun di Cagar Alam Pangandaran.]] ==== Sasatoan ==== Fauna anu bisa kapanggih nyaéta [[Cra monyét|monyét]] (''[[Macaca fascicularis]]''), [[Lutung|monyét]] (''Trachipytecus auratus''), [[landak]] ( ''Hystrix bracyura''), [[Peusing Sunda|pangolins]] (''Manis Javanica''), [[Uncal Sunda|kijang]] (''Cervus Timorensis'') jeung [[Peucang|kijang]] (''Tragulus Javanicus''). Sedengkeun pikeun jenis [[manuk]], di wewengkon ieu bisa kapanggih manuk [[tulungulung]] (''Magalaema javensis''), manuk [[Kangguru beuteung bodas|Kangkareng]] (''Anthracoceros convexus''), [[Cangéhgar|unggas leuweung]] (''Gallus varius''), [[Tando]] (''Chynocephalus variegatus'') jeung [[Sanca|oray piton]] (''Python molurus''). <ref name=":12">{{Cite web|url=https://www.gogreencanyon.com/2014/09/taman-wisata-alam-dan-cagar-alam.html|title=Green Canyon Pangandaran|last=Khatulistiwa|first=|website=Green Canyon Pangandaran|accessdate=2023-02-22}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230222022044/https://www.gogreencanyon.com/2014/09/taman-wisata-alam-dan-cagar-alam.html |date=2023-02-22 }}</ref> ==== Tutuwuhan ==== Kira-kira 80% tina tutuwuhan mangrupa végétasi [[leuweung sekundér]] heubeul jeung sésana mangrupa [[leuweung primér]]. Tangkal anu dominan di antarana [[Laban]] (''Vitex pubescens''), [[Kiségél]] (''Dilenia excelsea''), jeung [[Marong]] (''Cratoxylon formosum''). Sajaba ti éta, aya ogé jenis tangkal kayaning [[Rengas|Reungas]] (''Buchanania arborencens''), [[Kondang]] (''Ficus variegata''), [[teureup]] (''Artocarpus elsatica'') jeung sajabana. Tina formasi [[Barringtonia conoidea|Baringtonia]] diwangun ku [[Nyamplung]] (''Callophylum inophylum''), [[waru laut]] (''Hibiscus tiliaceus''), [[Katapang|Ketapang]] (''Terminia cattapa''), jeung [[Butun]] (''Baringtonia aistica''). Di dataran handap aya perkebunan anu mangrupa pepelakan éksotika, anu diwangun ku [[jati]] (''Tectona grandis''), [[Mahoni]] (''Swietenia mahagoni'') jeung [[Komis]] (''Acacia auriculiformis'').<ref name=":12" /> [[Gambar:Plang himbauan di Cagar Budaya Pantai Pangandaran.jpg|jmpl|Plang di Cagar Alam.]] ==== Biota laut ==== Potensi biota laut di kawasan Cagar Alam Laut Pangandaran didominasi ku jenis karang batu (''Scleractinia''), ''Acropora sp''., ''Fungia sp.'', ''Goniopora sp.'', ''Alveopora sp.'', sarta sababaraha lauk hias jeung sasatoan anu bisa hirup dina karang kayaning ''Heniochus sp.'', ''[[Kepe-kepe|Chactodon sp]].'', ''Plectorhyncus sp.'', jeung ''Apolemichtys sp''.<ref name=":22" /> ==== Guha jeung titinggal sajarah ==== Di cagar alam aya guha lanang, guha panggung, guha parat, guha sumur mudal, guha jepang. Anapon prasasti titinggal sajarah aya batu kaldé.<ref>{{Cite web|url=https://www.sumsel24.com/plesiran/pr-3283720515/ada-apa-saja-objek-wisata-di-taman-wisata-cagar-alam-pangandaran|title=Ada Apa Saja Objek Wisata di Taman Wisata Cagar Alam Pangandaran - Sumsel 24|last=Tuswanto|website=Ada Apa Saja Objek Wisata di Taman Wisata Cagar Alam Pangandaran - Sumsel 24|language=id|accessdate=2023-02-22}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230222025559/https://www.sumsel24.com/plesiran/pr-3283720515/ada-apa-saja-objek-wisata-di-taman-wisata-cagar-alam-pangandaran |date=2023-02-22 }}</ref> ===== Guha lanang ===== Ieu guha pangpanjangna lamun dibandingkeun jeung guha parat atawa [[panggung]]. Ieu guha dingaranan lanang sabab baheulana jadi tempat pangreureuhan [[budak]] lalaki jeung jaman karajaan. ===== Guha panggung ===== Guha panggung téh miboga stalagnit jeung stalagtit anu éndah jeung nyanghareup langsung ka laut. Disebut guha panggung sabab dina bagian guhana aya bagian anu jiga pisan panggung. ===== Guha parat ===== Baheulana guha parat téh tempat muja semédina para [[Bangsawan]] [[Mesir]], [[Pangéran]] [[Maja Agung]], Pangéran Kanoman ([[Syekh Muhammad]]), jeung Pangéran Kesepuluh ([[Syekh Ahmad]]). ===== Batu Kaldé ===== Ieu batu kaldé mangrupa prasasti jaman [[hindu]] kuna. Batu kaldé téh mangrupa [[prasasti]] anak [[sapi]]. Ieu prasasti mangrupa titinggal [[Karajaan Pananjung]] keur mitineung Radén [[Arya Sapi Gumarang]] anu geus hasil ngaraharjakeun masarakat waktu harita. Di sabudeureun batu kaldé aya makam para luluhur karajaan pananjung. ===== Guha Sumur Mudal ===== Ieu guha mangrupa sumber utama [[cinyusu]] waktu jaman karajaan pananjung. Cinyusu ti ieu tempat kacida mudal jeung jadi sumber kahirupan jaman harita. ===== Guha Jepang ===== Ieu guha dijieun tina [[témbok]] beton anu disamarkeun ku [[taneuh]]. Ieu guha mangrupa pertahanan [[Tentara]] [[Jepang]] (''Dai Nippon''). Dina ieu guha aya liang keur ngintip pergerakan musuh ti laut. Ieu guha dijieun kira-kira taun 1941-1945 ku pagawé paksa ([[romusa]]). [[Gambar:Malate, Manila, Aquarium, Fish 2, Philippines.jpg|jmpl|Lauk dina Akuarium Gedé kawas di Piamari Pangandaran.]] === Piamari === ''Pangandaran Integrated Aquarium and Marine Research Institute'' (Piamari) dibuka ping 17 [[Désémber]] 2022. Ieu tempat wisata dijieun keur tujuan édukatif utamana sangkan nu daratang téh wanoh kana wanda-wanda [[lauk]].<ref>{{Cite web|url=https://republika.co.id/share/rm9jse382|title=Piamari Ditarget Jadi Daya Tarik Baru Wisatawan ke Pangandaran|last=Adji P|first=Bayu|website=Republika Online|language=id|accessdate=2023-02-28}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230228050134/https://republika.co.id/share/rm9jse382 |date=2023-02-28 }}</ref> Ieu Gedung diwangun dina taun 2017 kalayan miboga tilu wangunan utama nyaéta gedung aquarium, gedung riset jeung gedung [[asrama]] keur para mahasiswa atawa staf anu ngalaksanakeun [[panalungtikan]]. Di jero wangunan aya [[torowongan]] anu panjangna 47,895 méter. Wahana wisata téh aya tilu wangunan anu eusina biota laut. Tuluy aya deui ''touchpool'' (tina cai laut) ''tunnel aquarium'' (tina cai biasa) jeung ''theater aquarium'' (tina cai laut). Lian ti éta, aya [[museum]] barang muatan tenggelam anu ngawengku keramik-keramik jaman dinasti abad 17 nepi ka18, botol-botol jaman baheula, jeung barang séjénna. Anggaran anu digunakeun keur ngawangun ieu Piamari nepi ka 93 Milyar. Keur ngokolakeunana ku [[Balai Pelatihan dan Penyuluhan Perikanan]] (BP3) Tegal anu bakal jadi nu boga akuarium raksasa Piamari Pangandaran, sabab BP3 Tegal aya dina garis komando [[Badan Riset dan Sumber Daya Manusia Kelautan dan Perikanan]].<ref>{{Cite web|url=https://www.urbanjabar.com/featured/pr-925488690/aquarium-raksasa-piamari-buka-pangandaran-selalu-bikin-candu|title=Aquarium Raksasa Piamari Buka! Pangandaran Selalu Bikin Candu - Urban Jabar|last=Anisa|first=Iis|website=Aquarium Raksasa Piamari Buka! Pangandaran Selalu Bikin Candu - Urban Jabar|language=id|accessdate=2023-02-28}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230228050139/https://www.urbanjabar.com/featured/pr-925488690/aquarium-raksasa-piamari-buka-pangandaran-selalu-bikin-candu |date=2023-02-28 }}</ref> === Tempat wisata lianna === Tempat wisata anu lianna diurutkeun dumasar kacamatan di Pangandaran. ==== Kacamatan Cimerak ==== Di Cimerak aya wisata alam, wisata budaya jeung wisata buatan kalawan wincikan ieu di handap.<ref name=":1" /> * Curug Cigayor aya di Dusun Sirnagalih RT 07 RW 05, Désa Limusgede. * Curug Sawer aya di Dusun Ciwalini RT 016 RW 005, Désa Ciparanti. * Basisir Madasari aya di Dusun Madasari, Désa Masawah. * Basisir Bukit Panon Nyampai (Sebrotan) aya di Dusun Madasari, Désa Masawah. * Basisir Karang Seugeul aya di Dusun Madasari, Désa Masawah. * Basisir Legok Gandu aya di Dusun Madasari, Désa Masawah. * Basisir Batu Leuit aya di Dusun Madasari, Désa Masawah. * Basisir Cariu aya di Alam Dusun Madasari, Désa Masawah. * Basisir Panon Nyampai aya di Dusun Madasari, Désa Masawah. * Pacuan Kuda aya di Dusun Cidadap RT 01 RW 06, Désa Legokjawa. * Muara Singkil aya di Dusun Cidadap RW 07 RT 04, Désa Legokjawa. * Guha Cirawun aya di Alam Désa Masawah Dusun Masawah RT 09 RW 03. * Guha Gunung Randa aya di Dusun Masawah Désa Masawah RT 06 RW 02.   * Guha Ciperengut aya di Désa Masawah Dusun Babakan RT 15 RW 05. * Leuweung Lindung aya di Désa Masawah Dusun Masawah RT 06 RW 03. * Pemakaman Sembah Sukayatma aya di Dusun Babakan, Désa Masawah RT 15 RW 05. * Basisir Cidahon aya di Cimanuk, Kertamukti. * Basisir Keusik aya di Dusun Cidahon, Désa Kertamukti RT 18 RW 05. * Basisir Cikaracak aya di Dusun Cireuma, Désa Kertamukti RT 07 RW 03. * Basisir Muara Gatah aya di Dusun Cireuma, Désa Kertamukti RT 08 RW 03. * Basisir Balekambang aya di Dusun Cidahon, Désa Kertamukti RT20 RW 06. * Curug 100 Ubin aya di Dusun Sukamanah, Désa Kertamukti RT 27 RW 08. * Wisata Air Jojongor aya di Désa Legokjawa Rw 04 RT 06, Dusun Legok. * Makom Syeh Malik Ibrahim Cijulang Sajati aya di Dusun Legok RT 06 Rw 04, Désa Legokjawa. * Basisir Pasir Gede aya di Dusun Cikuya Rw 05 RT 04, Désa Legokjawa. * Wisata Walungan Masigit aya di Dusun Liunggunung RT 03 Rw 08, Désa Legokjawa. * Basisir Legok aya di Dusun Legok RT 05 RW 04, Désa Legokjawa. * Basisir Muara Citotok aya di Dusun Citotok RT 001 RW 001, Désa Ciparanti. * Wisata Pasir Sereh aya di Dusun Patrol RT 06 RW 02, Désa Sukajaya. * Guha Hayam aya di Dusun Patrol RT 06 RW 02, Désa Sukajaya. * Guha Bagong aya di Dusun Patrol RT 06 RW 02, Désa Sukajaya. * Guha Kolor aya di Dusun Patrol RT 06 RW 02, Désa Sukajaya. * Cagar Budaya Kebun Dukuh aya di Dusun Ranto batang, Désa Mekarsari. * Cagar Budaya Guha Kramat aya di Dusun Rantobatang, Désa Mekarsari. * Curug Penganten aya di Dusun Cikondang RT 15 RW 06, Désa Kertaharja. * Makom Syekh Jampang aya di Dusun Jampang RT 40 RW 15, Désa Kertaharja. * Curug Dendeng aya di Dusun Jampang RT 42 RW 16, Désa Kertaharja. * Curug Indradila aya di Dusun Jampang RT 39 RW 14, Désa Kertaharja. * Curug Ciareuy aya di Dusun Purwasari RT 31 RW 12, Désa Kertaharja. * Makom Syekh H.Basyarudin aya di Dusun Karanganyar RT 01 RW 01, Désa Kertaharja. * Pangapungan aya di Dusun Kutakanyere RT 43 RW 09, Désa Sindangsari. ==== Kacamatan Cijulang ==== Di Cijulang aya wisata alam, wisata budaya jeung wisata buatan kalawan wincikan ieu di handap.<ref name=":1" /> * Situ Cisamping aya di Jalan Basisir Indah, Batukaras. * Mangrove Batukaras atawa Broad Walk aya di Désa Batukaras, Dusun Sanghiangkalang. * Basisir Batu Nunggul aya di Désa Batukaras. * Muara Jaya Cibodas aya di Désa Kertayasa. * Guha Bahu aya di Désa Kertayasa. * Jembatan Cinta Margacinta aya di Désa Margacinta. * Makam Dalem Sembah Agung aya di Désa Batukaras, Dusun Pasuketan RT 28 RW13. * Bukit Muntuk Wereng aya di Dusun Cibunian Désa Margacinta RT 04 RW 08. * Désa Wisata Budaya Margacinta atawa Kampung Badud aya di Dusun Margajaya RT 01 RW 12, Désa Margacinta. * Cijoelang Rafting aya di Dusun Pangancraan RT 02 RW 11, Désa Margacinta. * Taman Budaya Sagati aya di Dusun Balembeng RT 01 RW 01, Désa Margacinta. * Guha Patra aya di Dusun Cibodas RT 01 RW 07, Désa Cibanten. * Kawasan Leuweung Pondok Patra aya di Dusun Cibodas RT 01 RW 07, Désa Cibanten. * Situs Sumur Bandung aya di Désa Kondangjajar Dusun Binangun RT 11 RW 03. * Curug Taringgul aya di Dusun Cicurug, RT 01 RW 09 Cijulang. ==== Kacamatan Cigugur ==== Di Cigugur aya wisata alam, wisata budaya jeung wisata buatan kalawan wincikan ieu di handap.<ref name=":1" /> * Ciwayang Body Rafting aya di Jalan Jurago Km. 0, Dusun Cikoranji, Désa Cimindi. * River Tubbing Muara Kacapi aya di Dusun Tegalega, Désa Cigugur. * Guha Angin atawa Goa Cidaringo aya di Dusun Cilembu, Désa Cilembu. * Danau Cioe aya di Jalan Ciakar Dusun Cicurug, Désa Bunisari * Situs Buyut Alpi aya di Dusun Burujul Désa Campaka. * Pacinan Campaka aya di Dusun Ciguha, Désa Campaka. * Curug Maung KeRTajaya aya di Dusun Cikuya, Désa KeRTajaya, RT 03 RW 01. * Curug Leuwi Leutak Harumandala aya di Leuwi Leutak, Désa Harumandala. * Guha Cilalay aya di Dusun Karanganyar, Désa Cigugur. * Kampung Ekologi Leuwi Polo aya di Jalan Pagerbumi-Campaka, Dusun Pagerbumi, Désa Pagerbumi. * Leuwi Sipatahunan aya di Désa Cempaka, Dusun Cempaka. * Ciboralang aya di Dusun Jelat, Désa Harumandala. * Gunung Haur aya di Dusun Cimapag, Désa Harumandala. * Walungan Cisalak/Jebulan/ Cisodong aya di Dusun Cisalak, Désa Bunisari. * Walungan Cibadodon aya di Jalan Leuwi Jati, Dusun Cilembu, Désa Cigugur RT 13 RW 04. * Muara Cijalu aya di RT 14 RW 15 Dusun Mandalamekar, Désa Harumandala. * Leuwi Rangkong aya di Dusun Cigugur, Désa Campaka. * Situs Radén Ridwan Leuwi Badak aya di Dusun Sindangsari, Désa Campaka. * Curug Tonjong aya di Dusun Sindangsari, Désa Campaka. * Leuwi Bulet aya di Dusun Cigugur, Désa Campaka. * Situs Matra Wadana/ Makam Eyang Langlang Buana aya di Dusun Ciguha, Désa Campaka. * Situs Buyut Jimah aya di Dusun Burujul, Désa Campaka. * Makam Aki Gede Nini Gede aya di Désa Campaka. ==== Kacamatan Langkaplancar ==== Di Langkaplancar aya wisata alam, wisata budaya jeung wisata buatan kalawan wincikan ieu di handap.<ref name=":1" /> * Guha Sinjang Lawang aya di Dusun Panineungan, Désa Jadimulya. * Curug Luhur aya di Dusun Cimanggu, Désa Cimanggu RT 05 R2 02. * Curug Bilik aya di Dusun Mekarsari, Désa Jayasari RT 02 RW 01. * Curug Tilu Haurangrang aya di Dusun Langkaplancar, Désa Langkaplancar. * Curug Ki Muhtar aya di Dusun Cipancur RT 06 RW 04, Désa Langkaplancar. * Situs Wisata Gunung Singkup aya di Dusun Désa, Désa Bojongkondang RT 08 RW 03. * Situs K.H Abdul Hamid aya di Dusun Désa, Désa Bojongkondang RT 08 RW 03. * Situs Wisata Gunung Parang aya di Dusun Jayasari, Désa Jayasari RT 02 RW 05. * Gunung Bedogan aya di Dusun Cimanyeti RT 02 RW 03, Désa Jayasari. * Situs Wisata Gunung kelir aya di Dusun Cibeureum, Désa Cimanggu RT 07 RW 02 . * Wisata Alam Pasir Kisegel aya di Dusun Cimanggu, Désa Cimanggu RT 06 RW 02. * Guha Reregan aya di Désa Bungur Raya, Dusun Karangpawitan RT 02 RW 04. * Guha Langkob aya di Dusun Karangbungur RT 04 RW 02, Désa Bangunkarya. * Dataran Jeruk (DJ) aya di Dusun Désa, Désa Bojongkondang RT 30 RW 04. * Susukan Jero (SSJ) Buatan aya di Dusun Désa RT 29 RW 03, Désa Bojongkondang. ==== Kacamatan Sidamulih ==== Di Sidamulih aya wisata alam, wisata budaya jeung wisata buatan kalawan wincikan ieu di handap.<ref name=":1" /> * Curug Bebek aya di Dusun Sangkabawang RT 018 RW 008, Désa Kalijati. * Curug Taringgul aya di Dusun Karanganyar RT 004 RW 002, Désa Kalijati. * Curug Luhur aya di Dusun Muaratiga RT 04 RW 01, Désa Kersaratu. * Curug Pule aya di Dusun Muaratiga RT 04 RW 01,Désa Kersaratu. * Situ Cirangkong aya di Dusun Citambelang RT 02 RW 06, Désa Kersaratu. * Guha Parangpang aya di Dusun Cibeureum RT 004 RW 009 Désa Sidamulih * Cikembulan Pass aya di RT 01 RW 02 Désa Cikembulan. * Pantai Karang TiRTa aya di Dusun Cipari RT 006 RW 002 Désa Sukaresik. * Guha Sodong Panjang aya di Dusun Cikalong, RT 05 RW 02, Désa Cikalong. * Kampung Budaya Cijumleng aya di Désa Cikalong, Kacamatan Sidamulih. ==== Kacamatan Pangandaran ==== Di Pangandaran aya wisata alam, wisata budaya jeung wisata buatan kalawan wincikan ieu di handap.<ref name=":1" /> * Curug Bojong aya di Dusun Cihandiwung, Désa Sukahurip. * Curug Jambé Anom aya di Dusun Mungganggondang RT05 RW 04, Désa Purbahayu. * Wisata Air Cipingit aya di Dusun Mungganggondang RT05 RW 04, Désa Purbahayu. * Sentra Seafood jeung Kampung Turis aya di Jalan Pamugaran, Désa Pananjung. * Kawasan pantai Bulak Setra aya di Désa Babakan, Kecamatan Pangandaran. * Gua Kaca aya di Désa Sidomulyo Dusun Pasirkored RT 03 RW 16. * Bukit Galau aya di Désa Sidomulyo, Dusun Pasirkored RT 03 RW 16. * Guha Walet aya di Désa Sidomulyo, Dusun Pasirkored. * Guha Junti aya di Désa Sidomulyo, Dusun Pasirkored. * Bendungan Matras aya di RT 02 RW 03 Dusun Cikuluh, Désa Sukahurip. * Guha Bojong Lekor aya di RT 02 RW 03 Dusun Cikuluh, Désa Sukahurip. * Guha Surupan Daya aya di RT 03 RW 16 Dusun Pasirkored, Désa Sidomulyo. * Makam Ki Juru Simpen aya di Dusun Mungganggondang, Désa Purbahayu. * Makam Raksa Wedana aya di Dusun Mungganggondang, Désa Purbahayu. * Makam Eyang Paju aya di Dusun Mungganggondang RT 05 RW 04 Désa Purbahayu. * Guha Badak Paeh aya di Dusun Bengkekan Désa Sukahurip. * Rumah Uyeng aya di Jalan Raya Pangandaran, Désa Babakan, Kecamatan Pangandaran. * Museum Nyamuk aya di Jalan Raya Pangandaran Km. 3 Désa Babakan. * Hooba aya di Dusun Karangsari, Désa Pananjung. * Guha Cirangkis aya di Dusun Pondok Mangir, Désa Sidomulyo. * Guha Surupan aya di RT 03 RT 02 Dusun Cikuluh, Désa Sukahurip. ==== Kacamatan Kalipucang ==== Di Kalipucang aya wisata alam, wisata budaya jeung wisata buatan kalawan wincikan ieu di handap.<ref name=":1" /> * Guha Donan aya di Dusun Cintamaju, Désa Tunggilis. * Basisir Palatar Agung aya di Dusun Ciawitali RT 07 RW 08. * Basisir Tangkisan aya di Dusun Sindangmangu RT 07 RW 09, Désa Bagolo. * Basisir Karang Kuda aya di Dusun Sulasirna RT 10 RW 03, Désa Bagolo. * Curug Puringis aya di Dusun Bojong RT 03 RW 06, Désa Putrapinggan. * Basisir Lembah Putri aya di Dusun Karangsari RT 04 RW 01, Désa Putrapinggan. * Situs Galuh Pangauban aya di Dusun Karang Sari RT 01 RW 02, Désa Putrapinggan. * Curug Guling Sapi aya di Dusun Karangsari RT 03 RW 02, Désa Putrapinggan. * Guha Jepang aya di Dusun Karangsari RT 04 RW 01, Désa Putrapinggan. * Bungker Jepang aya di Area Ciputrapinggan, Dusun Karangsari RT 04 RW 01, Désa Putrapinggan. * Bungker Jepang Area Waterpark aya di Dusun Karangsari RT 04 RW 01, Désa Putrapinggan. * Muara Ciparanekean aya di Dusun Karangsari RT 04 RW 01, Désa Putrapinggan. * Walungan Ciputrapinggan aya di Dusun Karangsari RT 04 RW 01, Désa Putrapinggan. * Guha Lalay aya di Dusun Karangsari RT 04 RW 01, Désa Putrapinggan. * Guha Menir aya di Dusun Karangsari RT 04 RW 01, Désa Putrapinggan. * Guha Ronggeng aya di Dusun Karangsari RT 04 RW 01, Désa Putrapinggan. * Batu Bangkong aya di Dusun Karangsari RT 04 RW 01, Désa Putrapinggan. ==== Kacamatan Padahérang ==== Di Padahérang aya wisata alam, wisata budaya jeung wisata buatan kalawan wincikan ieu di handap.<ref name=":1" /> * Saung Ranggon aya di Désa Bojongsari, Kacamatan Padaherang. * Situs Cipatat aya di Dusun Sapuangin, Désa Karangsari. * Situs Dayang Sumbi aya di Dusun Paledah, Désa Paledah. * Paliken Hills aya di Désa Pasirgeulis, Dusun Paliken. * Situs Paliken aya di Dusun Paliken, Désa Gunung Putri. * Pemandian air panas kedungwuluh aya di Désa kedungwuluh. * Curug Kedung Lumpang aya di Désa kedungwuluh. * Makam Embah Gedeng Mataram aya di Dusun Paledah, Désa Paledah, RT 01 RW 01. * Jogjogan Ciganjeng aya di Désa Bojongsari. * Curug Bunton aya di Désa Kedungwuluh, Dusun Kedungwuluh RT 23 RW 09. * Situs Astana Budha aya di Désa Pasirgeulis, Dusun Grewing RT 23, Rw 04. * Situs Pasirgeulis aya di Désa Pasirgeulis, Dusun Grewing RT 13 RW 04. * Situs Lingga Kencana aya di Dusun Sentul, Désa Sukanagara RT 01 RW 01. * Situs Eyang K.H Santarudin aya di Dusun Sentul, Désa Sukanagara RT 01 RW 01. * Makam Kyai Syech Muchtar aya di Dusun Paledah, Désa Paledah. ==== Kacamatan Mangunjaya ==== Di Mangunjaya aya wisata alam jeung wisata budaya kalawan wincikan ieu di handap.<ref name=":1" /> * Rawa Cogekan aya di Dusun Cogekan RT 10 RW 03 Désa Kertajaya. * Situs Candi Mangunjaya aya di Dusun Pasirlaja, Désa Mangunjaya. * Situs Pranayaga atawa Watu Gimbal aya di Dusun Gimbal, Désa Mangunjaya. * Tugu Ki Gandul Manggala aya di Dusun Gimbal, Désa Mangunjaya. * Tugu Pangéling-éling aya di Dusun Cogekan RT 10 RW 03, Désa Kertajaya Cungkuk. ==== Kacamatan Parigi ==== Di Parigi aya wisata alam, wisata buatan jeung wisata budaya kalawan wincikan ieu di handap.<ref name=":1" /> * Imah Zaman Kolonial Parigi aya di Jalan Raya Cijulang No 776, Désa Parigi. * Guha Lalay aya di Dusun Salekambang, Désa Selasari. * Guha Peteng aya di Dusun Salekambang, Désa Selasari. * Guha Panjang aya di Dusun Salekambang, Désa Selasari. * Guha Citalun aya di Dusun Salekambang, Désa Selasari. * Guha Panyipuhan aya di Désa Cintaratu. * Guha Umin Daya aya di Désa Cintakarya * Guha Ilin aya di Désa Karangbenda. * Guha Sahyo aya di Désa Karangbenda. * Batulawang aya di Dusun Cikadu, Désa Selasari. * Situs Jagaraksa aya di Dusun Salakambang, Désa Selasari. * Situs Patapaan aya di Dusun Banjarsari, Désa Selasari. * Situs Cipancur aya di Dusun Banjarsari, Désa Selasari. * Situs Gunung Karang aya di Dusun Banjarsari, Désa Selasari. * Leuwi Astana aya di Dusun Giriharja, Désa Selasari. * Batu Paneker aya di Dusun Karangmukti, Désa Selasari. == Budaya == Budaya anu diguar téh nyaéta kasenian jeung tradisi. === Kasenian === Kasenian anu aya di Pangandaran téh kalintang lobana, ngan anu ciri has mah ukur aya 3 nyaéta ronggéng gunung, badud jeung lebon. <ref name=":11">{{Cite web|url=https://www.faktaindonesianews.com/?arsip=3094&judul=4-jenis-kesenian-tradisional-pangandaran-yang-tetap-dilestarikan-hingga-kini|title=4 Jenis Kesenian Tradisional Pangandaran yang Tetap Dilestarikan Hingga Kini|last=Kuswandi|first=Rio|website=https://www.faktaindonesianews.com|language=id|accessdate=2023-02-23}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230223214847/https://www.faktaindonesianews.com/?arsip=3094&judul=4-jenis-kesenian-tradisional-pangandaran-yang-tetap-dilestarikan-hingga-kini |date=2023-02-23 }}</ref> [[Gambar:Ronggeng Gunung.jpg|jmpl|Nu nari ronggéng gunung.]] ==== Ronggéng gunung ==== Ieu kasenian téh mimiti mekar di Désa Ciparakan, Kacamatan Kalipucang.<ref name=":11" /> Wangun kesenianana mangrupa salah sahiji [[Ibing|tarian]] buhun (kuna) anu dipidangkeun ku konsép pintonan minimalis. Ronggéng asalna tina kecap ''Renggana'' (Sanskerta) anu hartina wanoja anu dipikacinta. Awéwé anu dimaksud téh penari anu dipilih pikeun ngabagéakeun [[Nu datang|sémah]] [[Bangsawan|karajaan]] anu sok dipirig ku alat musik [[Tradisi|tradisional]].<ref name=":04">{{Cite journal|last=S|first=Euis Thresnawaty|date=2016-06-02|title=RASPI SANG MAESTRO RONGGENG GUNUNG|url=http://ejurnalpatanjala.kemdikbud.go.id/patanjala/index.php/patanjala/article/view/75|journal=Patanjala: Journal of Historical and Cultural Research|language=ID|volume=8|issue=2|pages=235–250|doi=10.30959/patanjala.v8i2.75|issn=2598-1242}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220726204836/http://ejurnalpatanjala.kemdikbud.go.id/patanjala/index.php/patanjala/article/view/75 |date=2022-07-26 }}</ref> Ari kecap gunung patali jeung wewengkon Désa Ciparakan (pagunungan) salaku tempat asalna jeung tumuwuhna ieu tari. <ref name=":13">{{Cite journal|last=Nopianti|first=Risa|date=Maret 2014|title=Dari Ronggeng Gunung ke Ronggeng Kaler|url=https://www.researchgate.net/publication/323791096_DARI_RONGGENG_GUNUNG_KE_RONGGENG_KALER_PERUBAHAN_NILAI_DAN_FUNGSI|journal=Patanjala|volume=6|issue=1|pages=81-92|doi=}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230223214844/https://www.researchgate.net/publication/323791096_DARI_RONGGENG_GUNUNG_KE_RONGGENG_KALER_PERUBAHAN_NILAI_DAN_FUNGSI |date=2023-02-23 }}</ref> Dina dasarna, ieu tari dipaké minangka sarana ritual désa pikeun ngahormatan Dewi Sri sarta hiburan sanggeus réngsé waktu melak paré. Tapi, sanggeus sistem perkebunan kolonial Walanda aya, éta hal jadi robah fungsina kalah jadi sarana hiburan pikeun awéwé pribumi keur pagawé kontrak ahli anu dibawa ku Walanda (Dogér Kontrak). <ref>{{Cite journal|last=Ratih|first=Dewi|last2=Sondarika|first2=Wulan|date=2017-09-05|title=ANALISIS POTENSI DESA DITINJAU DARI SOSIAL BUDAYA KESENIAN TRADISIONAL RONGGENG GUNUNG DALAM MENINGKATKAN PENDAPATAN MASYARAKAT PRASEJAHTERA (Studi kasus di desa Ciulu Kec. Banjarsari Kab. Ciamis Jawa Barat)|url=https://jurnal.unigal.ac.id/index.php/artefak/article/view/909|journal=Jurnal Artefak|language=id|volume=4|issue=2|pages=161–166|doi=10.25157/ja.v4i2.909|issn=2580-0027}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230223214846/https://jurnal.unigal.ac.id/index.php/artefak/article/view/909 |date=2023-02-23 }}</ref> Tari Ronggéng Gunung medal tina gabungan kasenian [[Bajidor]] jeung [[Penca Silat|Pencak Silat]]. <ref>{{Cite web|url=https://daerah.sindonews.com/berita/1123012/21/ronggeng-gunung-miliki-sejarah-dan-perkembangan-di-pangandaran|title=Ronggeng Gunung Miliki Sejarah dan Perkembangan di Pangandaran|last=Maarif|first=Syamsul|website=SINDOnews.com|language=id-ID|accessdate=2023-02-23}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230223214845/https://daerah.sindonews.com/berita/1123012/21/ronggeng-gunung-miliki-sejarah-dan-perkembangan-di-pangandaran |date=2023-02-23 }}</ref> Ronggéng Gunung biasana dilaksanakeun dina waktu 2 nepii ka 12 jam sakaligus. Dina hiji pidangan biasana dipigawé 6 nepi ka 8 [[lagu]]. Sacara umum, téma tembang dina ieu [[Seni|kasenian]] téh nyaritakeun rasa sono ka lalaki jeung nyindiran [[Bajak laut|para bajak laut]] anu maéhan Anggalarang.<ref name=":04" /> Dina awalna, ronggéng gunung dijadikeun sarana pikeun ngawanohkeun [[upacara]] [[adat]] saperti [[panén]], narima tamu, [[nikahan]], jeung [[nyunatan]] anu matak pikaresepeun pisan sabab ngajajah unsur érotis [[Ibing|penari]]. Sanajan kitu, dina periode ti taun 1904 nepi ka 1945, sababaraha ajén-inajén jeung konsép nampilkeun ronggéng gunung ngalaman parobahan luyu jeung [[Norma (disambiguasi)|norma-norma]] jeung tatakrama anu beuki hadé di [[Umum|masarakat]][[Lingkungan|.]] Salah sahiji conto parobahan aturan nyaéta mahing penari kontak langsung jeung penari lalaki atawa panongton lalaki anu milu dina tari ronggéng.<ref>{{Cite web|url=https://tirto.id/raspi-ronggeng-gunung-yang-lahir-dari-penderitaan-cFqQ|title=Raspi, Ronggeng Gunung yang Lahir dari Penderitaan|last=Teguh|first=Irfan|website=tirto.id|language=id|accessdate=2023-02-23}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230223214842/https://tirto.id/raspi-ronggeng-gunung-yang-lahir-dari-penderitaan-cFqQ |date=2023-02-23 }}</ref> [[Gambar:Tarian Ronggeng Gunung.jpg|jmpl|Ronggéng Gunung Pangandaran dina acara helaran.]] ===== Pamaén ===== Pamaén dina rongéng gunung téh ukur nu nari, sindén jeung pamaén alat musik. Penari utama dina ronggéng gunung nyaéta awéwé anu maké kostum kabaya, sagigireun kebat (kain batik), [[Karémbong|salendang]] mangrupa aksesori penting nalika nari. Fungsi ieu karémbong nyaéta pikeun ngondang lawan (lalaki) anu asalna ti panongton anu hadir dina [[Program|éta acara]] . Lamun karémbong dipaké dina [[beuheung]] salah sahiji panongton, hartina jalma nu geus dipilih jadi penari lalaki.<ref name=":15">{{Cite book|title=Ensiklopedi Tari Indonesia Seri P-T|url=https://books.google.co.id/books?id=QLOECgAAQBAJ&pg=PA41&lpg=PA41&dq=ronggeng+gunung&source=bl&ots=IyD_rGxz7R&sig=ACfU3U2Pzk61VMdA8An9oYwSTuusxio-Tg&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwih3r-Xu9jrAhWBX30KHXaFDaw4ZBDoATAHegQICBAB#v=onepage&q=ronggeng%20gunung&f=false|publisher=Direktorat Jenderal Kebudayaan|language=id|last=Pendidikan dan Kebudayaan|first=Departemen|year=1986|location=Jakarta|pages=41}}</ref> Penari lalaki jumlahna 10 urang. Kostum anu dipaké nyaéta [[sarung]], [[iket]] jeung [[bedog]] anu disorén dina cangkéng. Penari lalaki ngurilingan penari awéwé dina pola gerak sirkular kawas arah jarum jam. <ref name=":14">{{Cite journal|last=Nopianti|first=Risa|date=Maret 2014|title=Dari Ronggeng Gunung ke Ronggeng Kaler|url=https://www.researchgate.net/publication/323791096_DARI_RONGGENG_GUNUNG_KE_RONGGENG_KALER_PERUBAHAN_NILAI_DAN_FUNGSI|journal=Patanjala|volume=6|issue=1|pages=81-92|doi=}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230223214844/https://www.researchgate.net/publication/323791096_DARI_RONGGENG_GUNUNG_KE_RONGGENG_KALER_PERUBAHAN_NILAI_DAN_FUNGSI |date=2023-02-23 }}</ref>Sindén ''lulugu'' (utama) nyaéta wanoja sepuh anu miboga [[sora]] anu has sarta halimpu. Biasana, bisa mawa lagu-lagu anu henteu ditembangkeun ku sindén biasa. Ngan tilu urang anu wajib maénkeun alat musik, sabab alat musik anu dimaenkeun ngan ukur [[Ketok|ketuk]], [[goong]], jeung [[kendang]].<ref name=":15" /> ===== Lagu ===== Lagu-lagu anu biasa ditembangkeun ku sindén dina rupa-rupa pintonan ronggéng Gunung nyaéta 18 lagu anu disebut tari kuduk anu ngandung [[sisindiran]] jeung [[wawangsalan]].<ref name=":15" /> Lagu kudupturi, ladrang, sisigaran, goléwang, kawungan banter, parutan, dengdet, ondai, liring, kawungan kulonan, manangis, mangonét, urung-urung, tunggul kawung, trondol, cacar manuk, kidung, raja mudik. Papasingan [[Tembang Cianjuran|tembang]] téh dibagi jadi tilu bagian, nyaéta bubuka, inti jeung panutup. Pikeun bagian bubuka, nyaéta wangsalan [[ladrang]] jeung kudupturi. Bagian utama wawangsalan golewang, kawungan banter, parutan, ondai, liring, kawungan kulonan, manangis, mangonet, urung-urung, tunggul kawung, trondol, cacar manuk, tembang. Bagian panutup dengdet wangsalan, raja mulih sisigaran. Lagu-lagu Ronggéng gunung mibanda [[wirahma]] bébas kalawan rumpaka tur wangunna [[pupuh]]. Wangun sekar, kaasup wangun tembang anu ngagunakeun [[nada]] luhur (meluk) pinuh ku [[sora]] (legeto) kalawan rumpaka minangka média pagelaran wungkul. Loba anu nganggap lagu-lagu ieu saluyu sareng wangun tembang Sunda, wirahma buhun, sabab hésé pisan ngatranskripsikeun ieu lagu-lagu atawa nyieun catetan bareng. Éta hal jadi salah sahiji faktor anu nyababkeun ronggéng gunung hésé pisan regenerasi dina pamaén sindén<ref name=":16">{{Cite book|title=RONGGENG GUNUNGSEBUAH KESENIAN RAKYAT DIKABUPATEN CIAMIS, JAWA BARAT|last=Kusumah|first=S. Dloyana|publisher=DEPARTEMEN PENDIDIKAN DAN KEBUDAY AAN|year=1982|location=Jakarta|pages=26|url=https://repositori.kemdikbud.go.id/14088/1/Ronggeng%20gunung%20sebuah%20kesenian%20rakyat%20di%20kabupaten%20ciamis%20jawa%20barat.PDF}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230406113753/https://repositori.kemdikbud.go.id/14088/1/Ronggeng%20gunung%20sebuah%20kesenian%20rakyat%20di%20kabupaten%20ciamis%20jawa%20barat.PDF |date=2023-04-06 }}</ref> ===== Kontéks pidangan ===== Dina pintonan Ronggéng Gunung, unsur [[dinamisme]] bisa katitén tina anggota kelompok kasenian Ronggéng Gunung, boh ronggéng boh [[nayaga]]. Maranéhna miboga [[isim]] salaku objék anu boga fungsi minangka alat pikeun nahan bahaya atawa musibah anu diakibatkeun ku kalakuan jalma séjén anu [[sirik]] atawa lantaran aya kompetisi antara pamaén sorangan jeung kelompok séjén. Salian ti éta, fungsi séjénna nyaéta pikeun ngajaga kawibawaan pribadi pamingpin rombongan Ronggéng Gunung sangkan dipikahormat boh ku bawahan boh ku batur. Unsur-unsur [[sulap]] kaagamaan [[animisme]] dina pagelaran Ronggéng Gunung bisa katitén dina papasingan [[sesajén]] anu disusun saméméh pintonan dimimitian. Bacaan du’a dilaksanakeun ku pingpinan rombongan (rombongan) sarta diiluan ku sakumna anggota katut ronggéng. Disadiakeunana sesajén miboga maksud sangkan roh-roh jahat moal ngaganggu jeung ménta ngajaga kasalametan para nayaga jeung ronggéng, narik simpati hadirin pikeun pagelaran sarta sangkan acara lancar nepi ka réngsé, dijauhkeun tina gangguan ti roh jahat sabudeureun tempat pintonan sarta gangguan [[cuaca]] salila acara. Para pamaén Ronggeng Gunung, hususna para penari wanoja, biasana mibanda [[mantra]] atawa du’a asihan ([[pélét]]) pikeun maksud nu hadé, upamana sangkan panongton resep. Mindeng kajadian panongton lalaki kagégéloan ku penari ronggéng sarta sanggeus lalajo bakal salawasna inget ka awéwé anu nari. Dina ngagunakeun mantra pikeun narik simpati panongton, para ronggéng ngagunakeun [[basa]] Sunda kuna, sangkan hartina henteu dipikawanoh deui ku nu mapatkeun. Tapi beuki teu ngarti kana harti mantra, beuki [[sakral]] aranjeunna ngarasa.<ref name=":16" /> ==== Badud ==== Badud asalna ti Dusun Margajaya, Desa Margacinta, [[Cijulang, Pangandaran|Kecamatan Cijulang]], [[Kabupaten Pangandaran]]. Lokasi utamana aya di tepi ngarai, di gigireun pangkal [[rawayan]] gantung anu manjang luhureun [[walungan]]. Éta wilayah dijadikeun [[Kampung]] [[Budaya]] atawa mindeng disebut Kampung Badud.<ref>{{Cite web|url=https://swarapangandaran.com/seni-badud-menolak-punah/|title=Ficer: Seni Badud Menolak Punah|last=Andi Nurroni|website=Swarapangandaran.com|language=en-US|access-date=2023-02-23}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190424024131/https://swarapangandaran.com/seni-badud-menolak-punah/ |date=2019-04-24 }}</ref> Seni Badud mimiti suciptakeun taun 1868 anu didadasaran kasieun [[masarakat]] ku [[sasatoan]] [[leuweung]] waktu rék ngala [[paré]] atawa [[panén]]. Ku kituna, dijieun alat anu ngaranna [[dogdog]], dijieun tina [[awi]] anu dijadikeun alat musik pamirig kasenian badud. Dina taun 2013, seni badud ngalaman tumpur jeung kakara ahir taun 2014 mimiti dimekarkeun deui kalayan inisiatif padepokan seni badud. Sanggeus kitu, pamarintah Désa Margacinta mimiti museurkeun paniténna kana ieu kasenian buhun ku cara dijadikan [[kagiatan]] [[ekstrakurikuler]] di [[sakola]] di sabudeureun Désa Margacinta. [[Pargelaran]] [[seni]] Badud dijieun keur ngareuah-reuah [[ritual]] panén di [[sawah]]. Konsép peran anu ditampilkeun nyaéta pamaén maké atribut [[kedok]] sasatoan anu wujudna [[monyet]], [[lutung]], jeung [[maung]] anu dijieun tina bahan basajan luyu jeung kamampuh [[patani]]. Para pamaén ngalakukeun gerakan luyu jeung karakter kedok anu dipakéna, rombongan pamaén seni badud leumpang ngareuah-reuah rombongan patani anu mawa hasil panén anu bakal diasupkeun kana [[lumbung]] di désa. Salian ti éta, seni Badud ogé mangrupa salah sahiji cara ngusir [[hama]] anu bakal ngarusak paré. Ieu hal dilakukeun waktu usum nuar tatangkalan jeung melak binih paré anu dimimitian ku bacaan du'a, [[mantra]] jeung rupa-rupa [[sasajén]].<ref name=":17">https://warisanbudaya.kemdikbud.go.id/dashboard/media/Buku%20Penetapan%20WBTb%202018.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230406070051/https://warisanbudaya.kemdikbud.go.id/dashboard/media/Buku%20Penetapan%20WBTb%202018.pdf |date=2023-04-06 }}</ref> Pagelaran kasenian Badud lumangsung sapoé sapeuting. Saacan ieu seni dimimitian, dijieun heula sasajén keur ngahargaan para [[karuhun]] anu geus tilar dunya atawa rupa-rupa kakuatan anu nangtayungan masarakat sabudeureun Margacinta. Sasajénna ngawengku parupuyan atawa [[menyan]], [[rujak]] [[kembang]] ros, [[endog]], rujak [[cau]], [[daging]] atah, [[gula batu]], [[roko]] bangjo, roko surutu, jeung roko warna [[coklat]] dua batang. Waktu lakon pagelaran rék dimimitian isuk, sasajén anu geus kakumpul diteundeun di tengah-tengah tempat pagelaran. Lamun aya pamaén anu kaancikan jeung hayang wanda dahareun tinggal nyokot dina tempat éta sasajén. Sakabéh pamaén anu geus kaancikan bakal mikahayang kadaharan anu béda-béda. Contona maung anu geus kaancikan bakal milih daging atah, lamun [[barongsay]] atawa [[ébég]] bakal milih rupa-rupa wanda rujak. Kabéh pamaén ngalakukeun kabéh gerakan di luar kadalina sabab geus kaancikan.<ref>{{Cite web|url=https://kebudayaan.kemdikbud.go.id/bpnbjabar/badud-margacinta/|title=Badud Margacinta|last=irvansetiawan|website=Balai Pelestarian Nilai Budaya Jawa Barat|language=en-US|access-date=2023-02-23}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230223231418/https://kebudayaan.kemdikbud.go.id/bpnbjabar/badud-margacinta/ |date=2023-02-23 }}</ref> Alat musik anu digunakeun nyaéta dalapan [[angklung]] laras [[saléndro]] ti mimiti panghandapna nepi ka [[nada]] pangluhurna. Ieu angklung dipaénkeun kalayan cara dicekel hiji éwang ku nu maénna.<ref>Direktorat Warisan dan Diplomasi Budaya (2018). [https://warisanbudaya.kemdikbud.go.id/dashboard/media/Buku%20Penetapan%20WBTb%202018.pdf Penetapan Warisan Budaya Takbenda] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230406070051/https://warisanbudaya.kemdikbud.go.id/dashboard/media/Buku%20Penetapan%20WBTb%202018.pdf |date=2023-04-06 }} . Hal. 133</ref> Wanda angklung anu dipaké ngawengku angklung roel hiji, roel dua, aclik, sorolok, ambruk satu, ambruk dua, penerus, jeung jenglong. Alat musik angklung miboga peran salaku [[melodi]] [[rumpaka]] [[lagu]] anu dipaénkeun. Salian ti éta, aya genep dogdog anu dipaénkeun ku genep urang kalayan nada anu pangluhurna nepi ka anu panghandapna. Alat musik endol, nyaéta dogdog pangleutikna dipaké keur ketukan bubuka ku [[dalang]]. Dogdog sedeng atawa dungdung, nyaéta dogdog anu leuwih gedé tibatan dogdog endol kajaba cara nabeuhna dibédakeun. Dogdog bondol atawa kentrung hiji, miboga peran méré ketukan tetap atawa ketukan tesis, Dalang atawa kentrung dua (ambruk), bajidor hiji (badublag), bajidor dua (badublag), nyaéta dogdog anu panggedéna di antara dogdog bajidot hiji jeung dua, miboga peran méré [[warna]] tepakan [[kendang]], biasana dogdog badublag méré tanda bakal aya gong atawa méré sora ahir lamun aya goongan. Ieu dogdog miboga sora jiga kendang, sabab [[sora]] anu dimunculkeunna ampir sarua jeung tepak kendang. Ngan alat musik dogdog bakal méré nada anu leuwih variatif.<ref>Permana,Ruwendi. [http://file.upi.edu/Direktori/FPBS/JUR._PEND._BAHASA_DAERAH/195901011986011-RUSWENDI_PERMANA/Pertunjukan_Kesenian_Tardisional_Badud_Di_Kecamatan_Cijulang.pdf Kesenian Tardisional Badud Di Kecamatan Cijulang Kabupaten Ciamis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190426161601/http://file.upi.edu/Direktori/FPBS/JUR._PEND._BAHASA_DAERAH/195901011986011-RUSWENDI_PERMANA/Pertunjukan_Kesenian_Tardisional_Badud_Di_Kecamatan_Cijulang.pdf |date=2019-04-26 }}. Universitas Pendidikan Indonesia.</ref> [[Gambar:Berlatih pencak silat.jpg|jmpl|Lebon kaasup béladiri.]] ==== Lebon ==== Kasenian Lebon mangrupa salasahiji [[kasenian]] has Kabupatén Pangandaran anu mimiti dipikawanoh sarta dimekarkeun di Pangandaran dina taun 1950. Ieu kasenian kungsi leungit alatan ayana gerakan DITII.<ref name=":18">{{Cite journal|last=Sofyan|first=Agus Nero|last2=Sofianto|first2=Kunto|last3=Sutirman|first3=Maman|last4=Suganda|first4=Dadang|date=2021-07-06|title=REGENERASI KEARIFAN LOKAL KESENIAN LEBON SEBAGAI BUDAYA LELUHUR PANGANDARAN, JAWA BARAT|url=https://jurnal.unpad.ac.id/sosiohumaniora/article/view/24855|journal=Sosiohumaniora|language=id|volume=23|issue=2|pages=158–166|doi=10.24198/sosiohumaniora.v23i2.24855|issn=2443-2660}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230224024207/https://jurnal.unpad.ac.id/sosiohumaniora/article/view/24855 |date=2023-02-24 }}</ref> Kasenian Lebon mangrupa salah sahiji [[tradisi]] jawara antar désa jeung salah sahiji [[Budaya|kabudayaan]] pikeun ngaréngsékeun pasualan-pasualan saperti sengketa [[lahan]], téritorial, papaséaan anu geus teu bisa ditarima deui dipungkas jaman baheula mah dipungkas ku kasenian Lebon.<ref name=":19">{{Cite web|url=https://kebudayaan.kemdikbud.go.id/bpnbjabar/seni-lebon-kabupaten-pangandaran/|title=Seni Lebon Kabupaten Pangandaran|last=Admin_BPK_Wil_IX|website=Balai Pelestarian Nilai Budaya Jawa Barat|language=en-US|accessdate=2023-02-24}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230224024205/https://kebudayaan.kemdikbud.go.id/bpnbjabar/seni-lebon-kabupaten-pangandaran/ |date=2023-02-24 }}</ref> Kecap Lebon sacara etimologis dicokot tina sisipan basa Jawa jeung Sunda, nyaéta ''lebboni'' (basa Jawa) anu hartina diboéhan jeung lebokna (bahasa Sunda) anu hartina dilebok atawa dikurebkeun kana taneuh (kuburan atawa dikubur).<ref name=":18" /> Dina kasenian Lebon asli jaman baheula keur nu éléh atawa nu maot dina perang langsung dikubur di tempat. Ku alatan éta, dua pihak anu meunangna dina unggal perang nyiapkeun [[boéh]], [[pacul]] jeung [[sekop]] pikeun ngubur lawan anu éléh dina perangna. Sanajan kitu, bareng jeung parobahan jaman, Seni Lebon geus robah jadi hiji pementasan seni [[drama]] tina adegan perang Lebon sabenerna kalawan alur carita dijieun sangkan tetep saperti aslina. Pikeun ngurangan atawa ngahalangan tatu dina pangperangan antar [[jawara]] maké alat kasalametan dina sababaraha bagian awakna. Bagian awak anu dihalangan nyaéta [[sirah]], ngagunakeun [[daun]] [[jambé]] anu dibungkus ku lawon, leungeun nepi ka [[siku]] jeung [[suku]] ngagunakeun kulit sasatoan. Lian ti éta, pikeun ngéléhkeun lawan, unggal nu tarung dibéré alat paneunggeul tina [[rotan]]. Para palaku kasenian Lebon dina tarung biasana nunjukkeun gerak-gerak anu tangtu saperti dina [[pencak silat]]. Gerak-gerik pencak silat dikolaborasikeun jeung iringan ketuk saperti pencak silat. Dina pintonan kasenian Lebon, nu tarung bisa neunggeul [[leungeun]] lawan kalayan jumlah anu tangtu nepi ka bisa dianggap pinunjul. Salila pagelaran, unggal nu tarung dibéré du'a sarta ngaduruk [[menyan]] jeung kurban sasatoan salaku ritual indit sarta ngadu'a babarengan sangkan jawara balik kalawan awak salamet. Skénario dina kasenian Lebon kiwari geus diatur antara nu meunang jeung nu éléh geus ditangtukeun, ahirna masing-masing sponsor bajoang pikeun ngabéla jawarana. Balukarna, para sponsor tuluy dipisahkeun ku para jawara nu tarung jeung ahirna damai. Patempuran Lebon anu tadina hésé kacida ayeuna robah jadi sarana hiburan anu ditataan sangkan bisa terus dimumulé dibarengan ku kamajuan jaman. Kasenian Lebon anu tadina mangrupa tarung bebas antara jawara, tuluy robah jadi seni pintonan. Dina prak-prakanana, pintonan kasenian Lebon biasana dihijikeun jeung [[gondang buhun]], [[beluk]], [[ronggéng gunung]], [[angklung]] Lebon, jeung kasenian séjénna. Harta utama nyaéta iteuk rotan anu dicekel dina leungeun katuhu. Dina leungeun kéncana dibungkus ku leungeun baju anu seukeut dijieun ogé tina rotan. Pamaén maké leungeun baju panjang jeung calana panjang lengkep jeung panutup sirah dijieunna tina lawon. Pikeun ngamumulé kasenian Lebon, mindeng dipentaskeun dina poé Kamerdikaan Indonesia di tingkat désa jeung kacamatan, atawa sanggeus [[usum]] [[panén]]. Salian ti éta, kasenian Lebon biasana dipidangkeun dina [[Hajat Leweung]] di Désa Pepedan, Désa Selasari, Kabupatén Pangandaran.<ref name=":19" /> === Tradisi === Tradisi di Pangandaran téh aya nampaling, kaliwonan jeung hajat laut.h[[Gambar:Belalang cokelat (Phaleoba fumosa).jpg|jmpl|Simeut anu sok jadi hama di sawah.]] ==== Nampaling ==== Ieu tradisi dilakukeun ku masarakat Désa Cikalong, Kacamatan Sidamulih, Kabupaten Pangandaran. Nampaling mangrupa [[kagiatan]] néwak [[simeut]] anu dilaksanakeun unggal usum [[panén]] paré kira-kira bulan [[Séptémber]]-[[Oktober]]. Dina mangsa harita [[hama]] simeut loba pisan. Ieu tradisi geus aya kira-kira taun 1600-an. Tadina mah ukur kagiatan biasa, ngan dijadikeun [[festival]] [[budaya]] sangkan leuwih ceuyah deui. Ngaran nampaling dicokot tina alat anu digunakeun keur néwak simeutna dijieun tina [[Anyam|anyaman]] [[awi]], bentukna kerucut jeung dikaitkeun kana gagang. sanggeus simeut ditéwak diasupkeun kana wadah tina awi ([[kembu]]). Sanggeus diala, simeut langsung diolah jadi kadaharan kayaning [[goréng]] simeut jeung [[oséng]] simeut. Lian ti éta, waktu tradisi lumangsung biasa aya anu meuli di tempat ka nu geus ngala.<ref>{{Cite web|url=https://travel.detik.com/domestic-destination/d-6329311/mengenal-tradisi-nampaling-menangkap-belalang-jelang-panen-di-pangandaran|title=Mengenal Tradisi Nampaling, Menangkap Belalang Jelang Panen di Pangandaran|last=Fadilah|first=Aldi Nur|website=detikTravel|language=id|accessdate=2023-02-24}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230224234050/https://travel.detik.com/domestic-destination/d-6329311/mengenal-tradisi-nampaling-menangkap-belalang-jelang-panen-di-pangandaran |date=2023-02-24 }}</ref> [[Gambar:Babies male - 2 months.jpg|jmpl|Kaliwonan mangrupa tradisi ngamandian orok.]] ==== Kaliwonan ==== Tradisi Kaliwonan mangrupa kabudayaan ngamandian [[orok]] umur lima bulan (balita) anu dilaksanakeun turun-tinurun ti kolotna ka turunanana anu masih dipiara ku masarakat Pangandaran. Ieu tradisi mangrupa salasahiji kabudayaan anu can ngalaman parobahan dimimitian tina tata cara jeung prak-prakanana. Ti baheula henteu dilaksanakeun unggal [[poé]] [[kaliwon]], tapi ukur tanggal anu pasaranana ninggang dina Kaliwon anu jangkep. Tradisi ngamandian dina Kaliwonan dipercaya jadi salasahiji tradisi sangkan kahirupan orok leuwih [[barokah]], hirup [[aman]], [[séhat]] [[jasmani]] sarta miboga [[haté]] anu beresih jeung mawa kahadéan ka sasama, kulawarga, [[nagara]] katut [[Agama|agamana]]. Cai anu digunakeun keur ngamandian téh nyaéta cai [[kembang]] anu geus dibacakeun du’a bari dipencet atawa diurut sababaraha bagian awak orok bari mapatkeun rupaning [[jampé]]. Cai kembang keur ngamandian budak dina Kaliwonan ogé kudu aya dibekelan, di antarana [[duit]] récéh heubeul anu dijieun tina [[logam]] bengkok kalayan gambar [[Ratu]] [[Wihelmina]] sarta batu alam husus anu dianggap geus karamat. Tradisi kaliwonan dijadikeun sarana [[silaturahmi]] jeung [[sawala]] pikeun babagi pangalaman antara ibu-ibu bari ngasuh budakna sangkan aya mangpaatna sacara [[sosial]]. Ieu tradisi dilaksanakeun sabulan opat kali unggal kaliwon jeung sabulanna aya istilah kaliwon gedé anu lumangsung dina poé [[Jumaah]] kaliwon.<ref>{{Cite web|url=https://travel.okezone.com/read/2017/01/20/406/1597131/tradisi-kaliwonan-yang-masih-dipertahankan-masyarakat-pangandaran|title=Tradisi Kaliwonan yang Masih Dipertahankan Masyarakat Pangandaran : Okezone Travel|last=Maarif|first=Syamsul|website=https://travel.okezone.com/|language=id-ID|accessdate=2023-02-26}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230226091926/https://travel.okezone.com/read/2017/01/20/406/1597131/tradisi-kaliwonan-yang-masih-dipertahankan-masyarakat-pangandaran |date=2023-02-26 }}</ref> [[Gambar:Tradisi sedekah bumi wayang golek.jpg|jmpl|Wayang Golék jadi pagelan pamungkas upacara hajat laut.]] ==== Hajat laut ==== Hajat Laut mangrupa tradisi turun-tinurun anu biasa dilaksanakeun ku masarakat basisir, hususna di wewengkon basisir kidul. Warga basisir Pangandaran biasana ngayakeun acara hajat laut saban poé Kemis saméméh malem Jumaah Kaliwon, awal bulan Muharam atawa bulan Syura. Ieu tradisi dilaksanakeun minangka wujud [[rasa]] [[sukur]] para pamayang ka [[Alloh|Gusti]] anu parantos maparin [[rezeki]] jeung kasalametan dina ngalaksanakeun pagawéanana di laut.<ref>{{Cite web|url=https://jabar.inews.id/berita/warga-pesisir-pantai-selatan-pangandaran-gelar-hajat-laut-dengan-prokes-ketat|title=Warga Pesisir Pantai Selatan Pangandaran Gelar Hajat Laut dengan Prokes Ketat|last=Ramdiansyah|first=Irfan|website=iNews.ID|language=id|accessdate=2023-02-26}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230226211627/https://jabar.inews.id/berita/warga-pesisir-pantai-selatan-pangandaran-gelar-hajat-laut-dengan-prokes-ketat |date=2023-02-26 }}</ref> Hajat laut téh turunan tina hajat [[leuweung]], sabab [[sasajén]] anu dipalidkeun ka tengah laut téh hasil [[Tatanen|tatanén]] anu mangrupa kadaharan jeung rupa-rupa hasil séjénna. Lamun dina basa Sunda Hajat Laut téh asalna tina dua [[kecap]] nyaéta Hajat anu hartina kahayang, pamaksudan jeung laut anu hartina ciptaan Nu Maha Kawasa dina wujud cai [[asin]] anu anu ngaplak lega. Hajat Laut bisa dihartikeun mangrupa niat syukur jeung kahayang ka Nu Maha Kawasa kana anugrahna nyaéta laut anu dijerona bisa jadi sumber kahirupan, atuh kasalametan dipiharep dina nyiar kipayah sing salamet jeung sapopoéna diriksa tina bancang pakéwuh anu bisa datang ti laut iraha waé. Tina bentangan 91 Kilométer basisir Pangandaran, Hajat Laut biasana dilaksanakeun di [[basisir Karapyak]], [[Basisir Pangandaran]], [[Basisir Bojés]], [[Basisir Batukaras]] jeung [[Basisir Madasari]]. Runtuyan acarana téh para pamayang mawa Dongdang (pawai) anu dijerona nyangkaruk hasil tatanén, di antarana [[bungbuahan]] jeung [[tumpeng]] dibawa ka basisir, tuluy diasupkeun kana [[parahu]], jeung dilarung dibawa ka laut. Dina Larung téh aya [[Simbolik|simbol]] wujud rasa sukur ka Nu Maha Kawasa, ngabakti ka Nu Maha Kawasa, jeung miboga fungsi utama anu bisa dibuktikeun ngaliwatan larung sasajén (nyésa-nyésa keur nu sejen). Sa Ajen ari sa téh hiji, Ajén teh ageman, [[Filsafat|falsafahna]] aya patalina jeung katunggalan Allah.<ref>{{Cite web|url=https://www.detik.com/jabar/budaya/d-6224178/filosofi-ritual-hajat-laut-pangandaran-wujud-syukur-dari-laut-selatan|title=Filosofi Ritual Hajat Laut Pangandaran, Wujud Syukur dari Laut Selatan|last=Fadillah|first=Aldi Nur|website=detikjabar|language=id-ID|accessdate=2023-02-26}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230226211626/https://www.detik.com/jabar/budaya/d-6224178/filosofi-ritual-hajat-laut-pangandaran-wujud-syukur-dari-laut-selatan |date=2023-02-26 }}</ref> Ieu upacara salah sahiji anu dilaksanakeun di Batukaras dua poé kalayan wincikan kawas kieu. ==== Tatahar ==== Nataharkeun upacara adat Hajat Laut dimimitian ku latihan maén [[musik]], nyiapkeun sasajén jeung latihan [[Ibing|nari]]. Patali jeung ngabagéakeun taun anyar [[Islam]], upacara hajat Laut dilaksanakeun dina wangun kagiatan dina hal-hal anu patali jeung agama Islam.<ref name=":21">{{Cite journal|last=Syarifuddin|first=Didin|last2=Nurlatipah|first2=Lisna|date=April 2015|title=DAYA TARIK WISATA UPACARA TRADISIONAL HAJAT LAUT SEBAGAI NILAI BUDAYA MASYARAKAT BATU KARAS|url=https://ejournal.upi.edu/index.php/jurel/article/viewFile/1050/702|journal=Jurnal Manajemen Resort & Leisure|volume=12|page=105|access-date=2023-02-26}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230226211630/https://ejournal.upi.edu/index.php/jurel/article/viewFile/1050/702 |date=2023-02-26 }}</ref> ==== Poé kahiji ==== Para pamayang henteu ka laut salila dua poé saméméh [[ritual]] laut dimimitian, ku kituna para pamayang bisa ilubiung dina kagiatan ([[Tabligh Akbar|tabligh akbar]]) di [[lapang]] Batu Karas. Dina ieu acara kacida ceuyahna kanyat dipasangan [[korsi]] loba jeung [[panggung]].<ref name=":21" /> ==== Poé kadua ==== Réa jalma nu daratang ka lapang Batukaras. Di basisir loba parahu anu geus dihias pararantes. Geus loba jalma nu datang, tapi upacara bubuka arak-arakan ka tengah laut dilaksanakeun pabeubeurang, masarakat masih nungguan di sisi basisir. Acara dimimitian ku bubuka, [[biantara]], maca [[ayat]] [[suci]] [[Al-Qur'an]] jeung [[Yasin]], tuluy [[upacara]] [[adat]]. Persiapan arak-arakan ku ngondang Bupati anu diiringkeun ku penari jeung papayung ka basisir jeung di tukangeunana aya sasajén anu siap dilarung kalawan diteundeun dina wangun imah leutik anu katutup. Masarakatna riweuh pisan waktu arak-arakan rék dimimitian. Di tengah-tengah laut kabéh parahu eureun sarta sasajén dilarungkeun bari dibarengan ku bacaan ayat suci Al-Qur'an heula, tuluy masarakat mimiti nyokot cai laut pikeun silih simbeuh ti hiji parahu ka parahu séjénna. Sanggeus prosési réngsé tuluy balik deui ka [[darat]], acara di laut geus lekasan. Soréna aya hiburan keur masarakat, nyaéta pagelaran [[wayang golék]] nepi ka sapeuting jeput.<ref name=":21" /> == Ékonomi == Dina widang ékonomi aya poténsi wisata kuliner atawa kadaharan, puseur oléh-oléh jeung hasil bumi masarakat. === Kadaharan === Kadaharan has Pangandaran téh aya Asin Jambal Roti, Opak Cikalong, jus honjé, pindang gunung jeung liwet jolem. [[Gambar:Ikan asin jambal roti.JPG|jmpl|Lauk Jambal Roti.]] [[Gambar:Arius 090604-0069 mank.JPG|jmpl|Lauk asin jambal roti keur dipoé.]] [[Gambar:NeoariusPaucus4FishBase.jpg|jmpl|Lauk Kadungkang atawa Manyung bahan Lauk Asin Jambal Roti.]] [[Gambar:Sundanese Food 02.JPG|jmpl|Lauk asin jambal roti jeung sangu haneut sapuratina.]] ==== Asin jambal roti ==== Ngaran jambal roti téh tina dua kecap nyaéta jambal anu hartina lauk anu diasinkeun jeung roti anu mangrupa kadaharan anu kandel jeung gedé dagingna.<ref name=":26">{{Cite web|url=https://www.sumsel24.com/kuliner/pr-3282592152/ikan-asin-jambal-roti-pangandaran-dari-ikan-apa-dan-kenapa-disebut-jambal-roti|title=Ikan Asin Jambal Roti Pangandaran Dari Ikan Apa? Dan Kenapa Disebut Jambal Roti ? - Sumsel 24 - Halaman 2|last=SE|first=Ketih|website=Ikan Asin Jambal Roti Pangandaran Dari Ikan Apa? Dan Kenapa Disebut Jambal Roti ? - Sumsel 24 - Halaman 2|language=id|accessdate=2023-02-28}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230228111206/https://www.sumsel24.com/kuliner/pr-3282592152/ikan-asin-jambal-roti-pangandaran-dari-ikan-apa-dan-kenapa-disebut-jambal-roti |date=2023-02-28 }}</ref> Lauk [[asin jambal roti]] téh aya tilu wanda nyaéta asin jambal roti mantéga, jambal roti tuban jeung jambal roti bodas. Lamun asin jambal roti mantéga asalna tina lauk [[kadukang]] atawa manyung.<ref name=":27">{{Cite web|url=https://jabar.tribunnews.com/2021/02/18/kalau-main-ke-pantai-pangandaran-jangan-lupa-oleh-olehnya-ikan-asin-jambal-roti-maknyus|title=Kalau Main ke Pantai Pangandaran, Jangan Lupa Oleh-olehnya, Ikan Asin Jambal Roti, Maknyus|last=Padna|website=Tribunjabar.id|language=id-ID|accessdate=2023-02-28}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230228111159/https://jabar.tribunnews.com/2021/02/18/kalau-main-ke-pantai-pangandaran-jangan-lupa-oleh-olehnya-ikan-asin-jambal-roti-maknyus |date=2023-02-28 }}</ref> Di wewengkon lianna sok aya anu nyebut Kedukan, Keropak, Dukang, Badukang, Bedukang, Pedukang, Babukan, Kedapang Waru jeung Lauk cucuk. Ieu lauk biasana hirup di walungan, basisir anu leutakan jeung laut. Keur nyumponan pangabutuh kulinér biasana lauk kadungkang sok dibantuan pasokanana ti wewengkon [[Kota Cirebon|Cirebon]].<ref name=":26" /> Jambal roti tuban asalna tina lauk [[tuban]] jeung jambal roti bodas asalna tina lauk anu warna bodas. Harga lauk asin jambal roti mantéga 140.000 sakilogramna, lauk jambal bodas hargana 120.000 sakilogramna jeung anu pangmahalna mah lauk asin jambal roti Tuban hargana nepi ka 150.000 sakilogramna. Prosés nyieun lauk asin jambal téh kieu, lauk anu rék dijadikeun asin jambal dibeulah tuluy diberesihan. Campurkeun [[uyah]] [[kristal]] kana [[beuteung]] jeung bagian awak lauk nepi ka rata. Uyah kristal dipilih sabab miboga asin anu maksimal. Sanggeus kitu dipoé nepi ka garing dina morérétna [[cahya]] [[panonpoé]]. Husus lauk asin jambal Tuban prosésna lumayan lila, ti mimiti ngeueuman dina cai jeung diuyahan, dipoé nepi ka layak jual téh mikabutuh waktu 10-12 poé.<ref name=":27" /> ==== Opak cikalong ==== [[Gambar:Opak Ketan makanan khas orang Sunda (1).jpg|jmpl|280x280px|Opak ketan legit.|kiri]]Geus lila ieu kadaharan dijieun tina [[ketan]] kalawan sok dijadikeun oléh- oléh [[tradisional]] ku nu geus pakanci ti Pangandaran. Kalayan rasa has, tékstur anu lemes tina tipung ketan, rasa anu unik jeung rangu sabab prosés masakna henteu ngagunakeun [[katél]] tapi digarang sacara langsung dina [[seuneu]]. Lolobana anu nyieun opak Cikalong dilakukeun ku ibu rumah tangga ti Désa Cikalong, Kacamatan Sidamulih, Kabupatén Pangandaran. Ngaliwatan prosés jeung ngagunakeun pakakas basajan, opak Cikalong salawasna bisa ngarojong [[ékonomi]] désa jeung kahirupan masarakat anu nyieunna. Ku kituna, nu nyieun ieu mah tangtu tirun-tinurun ti [[Kulawarga|kulawargana]] ka sababaraha générasi. Nyieun opak téh henteu hésé teuing, saha waé bisa ngalakukeunana. Carana campurkeun [[tipung]] ketan jeung [[cipati]] tuluy ditambah [[uyah]] sacukupna. Sanggeus jadi [[adonan]], dicetak laju digaringkeun dina [[panonpoé]]. Sanggeus garing tuluy digarang dina seuneu sacara langsung.<ref>{{Cite web|url=https://www.pangandarannews.com/2017/08/opak-cikalong-masih-tetap-jadi-oleh.html|title=OPAK CIKALONG MASIH TETAP JADI OLEH-OLEH KHAS PANGANDARAN|last=AS|first=Anton|accessdate=2023-02-24}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230224201028/https://www.pangandarannews.com/2017/08/opak-cikalong-masih-tetap-jadi-oleh.html |date=2023-02-24 }}</ref> ==== Jus honjé ==== [[Gambar:Etlingera elatior 7zz.jpg|jmpl|280x280px|Honjé bisa jadi jus.]] Jus honje mimiti disebut minangka inuman has Pangandaran, nalika Pangandaran masih jadi Daerah Otonom Baru (DOB). [[Endjang Naffandy]], anu harita diangkat jadi Plt. Bupati Pangandaran, ngahadiran acara di Kementrian. Waktu keur anteng ngobrol jeung [[pajabat]] séjén ti luar wewengkon, Endjang ditanya naon [[kadaharan]] jeung [[inuman]] has Pangandaran. Salah saurang babaturan Endjang anu ngaranna Gumilar kabeneran aya di gigireunana. Gumilar tuluy ngaharéwos, inuman khas Pangandaran nyaéta [[jus honjé]]. Ari kadaharan has Pangandaran nyaéta [[pindang gunung]]. Endjang tuluy ngajawab pananya para pejabat bari ngajelaskeun rasa has tina jus honjé jeung pindang gunung. Nalika status Pangandaran masih DOB, jus honjé jeung pindang gunung jadi utama dina [[Acara|acara-acara]] resmi. Keur ngajaga kualitas jus honje sangkan rasana tetep unik dina [[létah]]. Bahan bakuna kudu ngagunakeun [[honjé]] laka beureum (''etlingera hemisphaerica''). Cara nyieunna, honjé laka nu warnana beureum dikumbah nepi ka beresih. Tuluy dipipil atawa dipocél, ditutu laju dicampur [[cai]] diasakan nepi ka ngagolak. Sanggeus asak laju disaring jeung diamisan ku [[gula]] bodas sacukupna. Ukuran 20 botol 330 mililiter jus honjé bisa dihasilkeun tina sakilogram honjé laka beureum. [[Harga]] bahan bakuna nyaéta honjé sakilona ukur 20.000, tapi lamun keur [[usum]] [[halodo]] mah bisa undak kana harga 25.000 nepi ka 30.000. Ieu jus lamun disimpen dina [[botol]] jeung teu kana kulkaskeun sanajan teu maké bahan pangawét bisa kuat nepi ka sabulan teu kadaluarsa. Tapi, lamun diteundeun dina [[kulkas]] mah bisa kuat nepi ka 10 bulan<ref>{{Cite web|url=https://www.harapanrakyat.com/2021/02/sejarah-jus-honje-jadi-minuman-khas-pangandaran/|title=Sejarah Jus Honje Jadi Minuman Khas Pangandaran|last=Enceng|website=Harapan Rakyat|language=id|accessdate=2023-02-24}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230224203336/https://www.harapanrakyat.com/2021/02/sejarah-jus-honje-jadi-minuman-khas-pangandaran/ |date=2023-02-24 }}</ref> Khasiat jus honjé lamun dikonsumsi rutin bakal nambahan [[stamina]] jeung daya tahan awak jadi wedel, ngaleungitkeun teu ngareunah awak ku sabab asup [[angin]] jeung ngurangan [[Kolesterol|koléstrol]] anu aya dina [[awak]].<ref>{{Cite web|url=https://www.mypangandaran.com/blog/read/kuliner-pangandaran/175/jus-honje-minuman-khas-pangandaran|title=myPangandaran - Informasi Pangandaran Terlengkap|last=Sumarwoto|website=www.mypangandaran.com|accessdate=2023-02-24}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230224203337/https://www.mypangandaran.com/blog/read/kuliner-pangandaran/175/jus-honje-minuman-khas-pangandaran |date=2023-02-24 }}</ref> [[Gambar:Red Snapper Raw.jpg|jmpl|Lauk kakap beureum bisa diolah jadi pindang gunung.]] ==== Pindang gunung ==== Ngaran pindang gunung téh asalna tina dua kecap nyaéta pindang jeung gunung. Pindang hartina sayuran atawa sop anu bahan dasarna lauk laut, ari dingaranan gunung sabab dina prosés nyieunna ngagunakeun [[bungbu]] anu asalna ti pilemburan atawa bungbu anu biasana aya jeung tumuwuh di wewengkon pagunungan, saperti honjé jeung [[daun]] [[kadongdong]]. Ieu kadaharan geus aya ti taun 1970-an, ngan mahabu jeung dipikawanoh ku masarakat mah sanggeus Pangandaran remi jadi kabupatén pamekaran ti [[Ciamis]] dina taun 2012. Salah sahiji promosi wisata kulinér anu panggedéna nyaéta dina festival kulinér anu dialpukahan ku Program Studi di Luar Kampus Utama (PSDKU) Universitas Padjajaran (UNPAD) Pangandaran, dina 24 November 2018 anu bisa ngahasilkeun 2018 porsi pindang gunung. Cara anu dilakukeun téh geus diasupkeun jadi rékor Museum Rekor Indonesia (MURI).<ref>{{Cite web|url=https://kebudayaan.kemdikbud.go.id/bpnbjabar/pindang-gunung/|title=Pindang Gunung|last=Setiawan|first=Irvan|website=Balai Pelestarian Nilai Budaya Jawa Barat|language=en-US|accessdate=2023-02-24}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230224212449/https://kebudayaan.kemdikbud.go.id/bpnbjabar/pindang-gunung/ |date=2023-02-24 }}</ref> Ieu kadaharan téh sabenerna mah [[sop]] [[lauk]], ngan anu jadi ciri hasna nyaéta kuahna anu warna [[konéng]] jeung rasana beunghar ku bungbu-bungbu tradisional. Ieu kadaharan téh sabenerna resép basajan ti para [[pamayang]] anu hayang basajan ngolah lauk anu unggal poé aya di [[Dapur|dapurna]]. Lauk anu digunakeun bahan bakuna bébas, bisa lauk [[balong]] ([[guramé]] jeung [[kancra]]) atawa lauk laut. Tapi leuwih pédo mah lamun digunakeun lauk [[kakap beureum]], [[mangmung]], [[kerapu]], [[karokod]] jeung [[tongkol]]. Bungbu anu diperelukeun keur masak pindang gunung nyaéta [[konéng]], honjé, daun kadongdong, [[tarasi]] jeung [[céngék]]. Cara masakna, golakkeun heula cai dina [[panci]]. Lauk anu rék diasakan diberesihan heula tuluy dikeureutan luyu jeung kahayang. Réndos tarasi, konéng, uyah jeung céngék nepi ka lembut. Sanggeus cai ngagolak, asupkeun bahan anu geus diréndos tadi. Sangkan rasa bungbuna teu peuheur, saméméh diasupkeun cai dina panci kudu bener-bener ngagolak. Sanggeus kitu, asupkeun lauk. Utamakeun huluna heula sabab éta anu asakna rada lila. Geprék kembang honjé sacukupna asupkeun kana panci. Tungguan 15-20 menit. Pamungkas asupkeun daun kadongdong. Sanggeus cai ngagolak jeung lauk asak karasa hipu angkat pindahkeun kana [[piring]] saji.<ref>{{Cite web|url=http://kebudayaan.kemdikbud.go.id/bpnbjabar/pindang-gunung-di-kabupaten-pangandaran/|title=Pindang Gunung di Kabupaten Pangandaran|last=Somantri|first=Ria Andayani|website=Balai Pelestarian Nilai Budaya Jawa Barat|language=en-US|accessdate=2023-02-24}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230224210637/http://kebudayaan.kemdikbud.go.id/bpnbjabar/pindang-gunung-di-kabupaten-pangandaran/ |date=2023-02-24 }}</ref> [[Gambar:Nasi Liwet Jolem.jpg|jmpl|Liwet jolem ti Cijulang.]] ==== Liwet jolem ==== Liwet jolem asalna ti Kacamatan Cijulang, Kabupatén Pangandaran. Anu jadi ciri has tina ieu [[liwet]] ti batan jeung sangu liwet anu séjén nyaéta dipakéna [[oér]] atawa jantung [[cau kepok]] jeung [[cau siem]] keur bahan panambahna. Lian ti éta, lauk anu digunakeunana jaér [[guramé]] jeung kancra, lain [[peda]] jeung [[teri]] cara sangu liwet biasa. <ref name=":20">{{Cite web|url=https://jabar.genpi.co/wisata/213/mencicipi-nasi-liwet-jolem-khas-cijulang-yang-bikin-ketagihan|title=GenPI.co|last=SISWANDINI|first=NOVIANTI|website=GenPI.co|language=id|accessdate=2023-02-24}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230224220434/https://jabar.genpi.co/wisata/213/mencicipi-nasi-liwet-jolem-khas-cijulang-yang-bikin-ketagihan |date=2023-02-24 }}</ref> Bungbu anu digunakeun dina sangu liwet jolem nyaéta [[séréh]], [[tomat]],céngék jeung bungbu konéng anu geus diréndos. <ref>{{Cite web|url=https://food.detik.com/berita-boga/d-5950279/juara-sedapnya-nasi-liwet-jolem-khas-pangandaran-topping-ikan-mas|title=Juara Sedapnya! Nasi Liwet Jolem Khas Pangandaran Topping Ikan Mas|last=Fadilah|first=Aldi Nur|website=detikfood|language=id-ID|accessdate=2023-02-24}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230224220437/https://food.detik.com/berita-boga/d-5950279/juara-sedapnya-nasi-liwet-jolem-khas-pangandaran-topping-ikan-mas |date=2023-02-24 }}</ref> Keur nambahan rasa, ieu sangu liwet leuwih ngeunah lamun didahar bareng jeung pencok kacang Ieu kadaharan biasana loba di rumah makan sabudeureun wisata basisir [[Batu Karas|batu karas]] jeung [[Cukang Taneuh|green canyon]].<ref name=":20" /> === Puseur Balanja === * Atlantik. Ieu tempat ayana di Jalan Raya Banjar-Pangandaran Nomer 16, Putrapinggan, Kacamatan Kalipucang, Kabupatén Pangandaran. Ieu toko kawilang kumplit jeung buka unggal poé [[senén]] nepi ka poé [[jumaah]] jam 07.00-22.00 WIB jeung poé minggu mah 24 jam. * Oléh-oléh Basisir Pangandaran téh ayana di Jalan Bulak Laut, Pananjung, Kacamatan Pangandaran, Kabupatén Pangandaran. Bukana unggal poé ti jam 07.00-22.00 WIB. * Owen Résto aya di Jalan Raya Babakan, Kacamatan Pangandaran, Kabupatén Pangandaran. Buka unggal poé ti jam 08.00 nepi ka 21.00 WIB. * Puseur oléh-oléh Pangandaran Ibu Ros anu aya di Kidang Pananjung No.133, Kacamatan Pangandaran, Kabupatén Pangandaran.<ref>{{Cite web|url=https://kumparan.com/jendela-dunia/5-pusat-oleh-oleh-pangandaran-untuk-keluarga-tercinta-1yaYN7sjoUG|title=5 Pusat Oleh-Oleh Pangandaran untuk Keluarga Tercinta|last=Diah|website=kumparan|language=id-ID|accessdate=2023-02-27}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230227035342/https://kumparan.com/jendela-dunia/5-pusat-oleh-oleh-pangandaran-untuk-keluarga-tercinta-1yaYN7sjoUG |date=2023-02-27 }}</ref> [[Gambar:JAGUNG.jpg|jmpl|Jagong hasil tani panglobana salian ti paré di Pangandaran.]] === Tatanén === Dina taun 2020, produksi tatanén [[sayuran]] taunan panglobana nyaéta [[bonténg]] 4.768 kintal. Ari produksi bungbuahan didominasi ku [[cau]] 118.532 kintal. pikeun tutuwuhan biopharma atawa anu miboga khasiat keur [[ubar]], produksi pangbadagna nyaéta [[kapulaga]] 4.486.649 kilogram jeung [[jahé]] anu lobana 90.704 kilogram. Keur kadaharan poko salian ti [[paré]] mah produksi panglobana nyaéta [[jagong]] nepi ka 11.857,11 Ton. Ieu di handap jumlah lahan [[sawah]] anu dikokolakeun ku masarakat di Pangandaran. Legana lahan sawah anu diolah di Kacamatan Cimerak aya 1427 héktar (9%), Kacamatan Sidamulih aya 1025 héktar (6%), Kacamatan Kalipucang aya 918 héktar (5%), Kacamatan Padahérang aya 3670 héktare (22%), Kacamatan Pangandaran aya 1095 héktar (5%), Kacamatan Mangunjaya aya 1761 héktar (11%), Kacamatan Parigi aya 2095 héktar (13%), Kacamatan Langkaplancar aya 2269 héktar (14%), Kacamatan Cijulang aya 1404 héktar (8%), Kacamatan Cigugur aya 899 héktar (5%). <ref name=":1" /> [[Gambar:Potongan daging sapi (1).JPG|jmpl|Daging sapi hasil ternak panggedéna di Pangandaran.]] === Ternak === Ingon-ingon anu loba dikukut di Kabupatén Pangandaran téh aya anu awakna gedé, leutik jeung jangjangan. Dina taun 2020, jumlah [[sapi]] potong 18.137, [[kuda]] 138, 318 [[munding]], [[embé]] 12.299 jeung 26.317 [[domba]]. Unggas anu dipiara téh nyaéta [[hayam]] endog, broiler campur, hayam ras, jeung [[éntog]]. Jumlah hayam endog aya 320.252, campuran broiler 297.072, hayam ras 338.177 jeung éntog aya 28.575. Ari produksi daging ingon-ingon pangbadagna nyaéta sapi anu lobana 662.696 kilogram. Produksi panggedéna daging sato anu jangjangan nyaéta hayam ras anu lobana 3.875.714 kilogram.<ref name=":1" /> == Transportasi == [[Gambar:Stasiun Banjar 2020.jpg|jmpl|Jalur karéta api ka Pangandaran ukur bisa diaksés nepi Stasion Banjar.]] Di Kabupatén Pangandaran panjang jalanna dina taun 2020 nyaéta 504,31 kilométer. Tina sakabéh panjangna jalan 78,77% dina kaayaan alus, 6,32% dina kaayaan sedeng, 3,87% dina kaayaan ruksak jeung11,04% dina kaayaan ruksak beurat.<ref name=":1" /> [[Gambar:Pangandaran Train (KLB 12412).jpg|jmpl|[[Gambar:KA Pangandaran Logo.jpg|jmpl|Plang Karéta Api Pangandaran-Bandung.]]Karéta Api Pangandaran.]] === Transportasi darat === Terminal téh di Kabupatén Pangandaran téh aya di Désa Pananjung, Kacamatan Pangandaran. Dina sapoé mobilisasi kandaraan di terminal téh nepi ka 60 unit [[angkutan]]. Angkutan pedésaan 20 angkutan, [[bus]] antar kota dalam provinsi (AKDP) aya 26 angkutan jeung bus antar kota antar provinsi (AKAP) aya 16 angkutan. [[Terminal Pangandaran]] kaasup kana tipe C anu bakal ditaékkeun statusna ku Pamaréntah Provinsi Jawa Kulon kana tipe B sanggeus diréhab deui.<ref>{{Cite web|url=https://timesindonesia.co.id/peristiwa-daerah/334924/rencana-pembangunan-terminal-pangandaran-dalam-tahap-kajian|title=Rencana Pembangunan Terminal Pangandaran dalam Tahap Kajian - TIMES Indonesia|last=Hilmansyah (MG-312)|first=Hilman|website=timesindonesia.co.id|language=id|accessdate=2023-02-28}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250118164652/https://timesindonesia.co.id/peristiwa-daerah/334924/rencana-pembangunan-terminal-pangandaran-dalam-tahap-kajian |date=2025-01-18 }}</ref> Salian ti terminal aya ogé aksés ngagunakeun [[karéta api]] ti [[Stasion Banjar]]. Ngan ayeuna mah masih non-aktif kénéh. Baheula mah aya cabang jalur ti Stasion Banjar ka Pangandaran tuluy ka Cijulang, ngan kiwari keur ngalaman prosés réaktivasi ku [[pamaréntah]].<ref>{{Cite web|url=https://arahkata.pikiran-rakyat.com/berita/pr-1281478525/wow-reaktivasi-rel-ka-banjar-pangandaran-bakal-habiskan-rp1-triliun|title=Wow.. Reaktivasi Rel KA Banjar-Pangandaran Bakal Habiskan Rp1 Triliun|last=Novriansyah|first=Dudy|website=arahkata.pikiran-rakyat.com|language=id|accessdate=2023-02-28}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220211120327/https://arahkata.pikiran-rakyat.com/berita/pr-1281478525/wow-reaktivasi-rel-ka-banjar-pangandaran-bakal-habiskan-rp1-triliun |date=2022-02-11 }}</ref> === Transportasi Udara === Di Pangandaran aya bandara nyaéta Nusawiru di Kacamatan Cijulang. Ieu bandara nyadiakeun jasa transportasi udara ti Pangandaran ka Bandung jeung Pangandaran ka Jakarta.<ref name=":6" /> == Rujukan == {{Reflist}}{{JaBar}} {{Kabupatén Pangandaran}} {{Indonesia-pondok}} [[Kategori:Kabupatén Pangandaran| ]] [[Kategori:Kabupatén di Jawa Kulon|Pangandaran]] [[Kategori:Artikel WikiMekar]] dq3kc864m2xalx5uavmmrug4l15scsc Uncal Sunda 0 39776 708272 652380 2026-04-16T22:39:57Z Dinototosugiarto 11449 Nambihkeun, Ciri Mandiri sareng Ékologi 708272 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=April 2017}} {{Taxobox | name = Uncal Sunda | status = VU | status_system = iucn3.1 | status_ref = <ref name=iucn>{{IUCN2008|assessors=Hedges, S., Duckworth, J.W., Timmins, R.J., Semiadi, G. & Priyono, A.|year=2008|id=41789|title=Rusa timorensis|downloaded=9 April 2009}} Database entry includes a brief justification of why this species is of vulnerable.</ref> | image = Rusa Deer (C. Timorensis).jpg | image_width = 240px | image_caption = Uncal Sunda | regnum = [[Animalia]] | phylum = [[Chordata]] | classis = [[Mammalia]] | ordo = [[Artiodactyla]] | familia = [[Cervidae]] | subfamilia = [[Cervinae]] | genus = ''[[Rusa (genus)|Rusa]]'' | species = '''''R. timorensis''''' | binomial = ''Rusa timorensis'' | binomial_authority = [[Henri Marie Ducrotay de Blainville|Blainville]], 1822 | range_map = Rusa timorensis natural range-map.png | range_map_caption = Sebaran Uncal Sunda di wewengkon pituina, kalawan kamungkinan introduksi jaman baheula }} '''Uncal Sunda''' atanapi '''Uncal Jawa'''<ref name=msw3>{{MSW3 Artiodactyla | id = 14200445 | page = 670 | heading = Rusa timorensis}}</ref> ('''Rusa timorensis''') nyaéta hiji spésiés [[uncal]] pituin Pulo [[Jawa]], [[Bali]], jeung [[Timor]]. Spésiés ieu ogé mangrupa [[spésiés introduksi]] di Papua, Kalimantan, Kapuloan Sunda Leutik, Maluku, [[Sulawesi]], [[Australia]], [[Mauritius]], [[Kaledonia Anyar]], [[Selandia Anyar]], jeung [[Réunion]].<ref name=iucn/> == Ciri Mandiri == Uncal Sunda mibanda sababaraha ciri mandiri: * Bulu: Kelir buluna coklat semu konéng nepi ka coklat kolot, kalayan bagian handap awak anu leuwih pias. * Tanduk: Uncal jalu mibanda tanduk (''antler'') anu kuat sarta mibanda tilu cagak dina unggal sisina. Ieu tanduk téh bakal coplok sarta tumuwuh deui unggal taun saluyu jeung siklus baranahanana. * Ukuran: Awakna relatif leuwih leutik dibandingkeun jeung Uncal Sambar (''Rusa unicolor''), nanging mibanda suku anu kuat pikeun lumpat gancang di tegalan. == Ékologi == Di [[Taman Nasional Ujung Kulon]], uncal Sunda mibanda peran anu krusial dina ngajaga kasaimbangan ékosistem padang jukut (savana) saperti di Cidaon sarta Cibunar. Salaku sato hérbivora, uncal mantuan ngadalikeun jangkungna jukut, anu sacara teu langsung nyadiakeun ruang nyatuan pikeun [[Banteng]]. Salian ti éta, uncal ogé mangrupa mangsa utama pikeun prédator puncak di dinya, nyaéta [[Ajag]] (''Cuon alpinus''). Ayana populasi uncal anu séhat jadi salah sahiji indikator yén ékosistem leuweung sarta tegalan masih kénéh saimbang. ==Sub-spésiés== Aya 7 sub-spésiés ''Rusa timorensis'' nu diakuan<ref name=msw3/>: *''R. t. timorensis'' &ndash; [[Timor]]. *''R. t. djonga'' &ndash; Pulo [[Pulo Muna|Muna]] jeung [[Buton]]. *''R. t. floresiensis'' (Uncal Flores) &ndash; [[Flores]] jeung pulo lian. *''R. t. macassaricus'' (Uncal Sulawesi) &ndash; [[Sulawesi|Celebes]]. *''R. t. moluccensis'' (Uncal Maluku) &ndash; [[Kapuloan Maluku]]. *''R. t. renschi'' &ndash; [[Bali]]. *''R. t. russa'' (Uncal Jawa) &ndash; [[Jawa]]. ==Rujukan== {{reflist}} ==Tumbu kaluar== *[http://www.nzhuntinginfo.com/game/rusa.html Uncal Sunda di Selandia Anyar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140413145517/http://www.nzhuntinginfo.com/game/rusa.html |date=2014-04-13 }} {{Artiodactyla|R.1}} [[Kategori:Mamalia Asia]] [[Kategori:Mamalia Indonésia]] [[Kategori:Megafauna Eurasia]] [[Kategori:Mamalia Kalimantan]] [[Kategori:Cervinae]] [[Kategori:Sato nu didéskripsi taun 1822]] puc1xcjh0fr8ex3r48al8s7xndc7xce 708273 708272 2026-04-16T22:42:09Z Dinototosugiarto 11449 /* Ékologi */ 708273 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=April 2017}} {{Taxobox | name = Uncal Sunda | status = VU | status_system = iucn3.1 | status_ref = <ref name=iucn>{{IUCN2008|assessors=Hedges, S., Duckworth, J.W., Timmins, R.J., Semiadi, G. & Priyono, A.|year=2008|id=41789|title=Rusa timorensis|downloaded=9 April 2009}} Database entry includes a brief justification of why this species is of vulnerable.</ref> | image = Rusa Deer (C. Timorensis).jpg | image_width = 240px | image_caption = Uncal Sunda | regnum = [[Animalia]] | phylum = [[Chordata]] | classis = [[Mammalia]] | ordo = [[Artiodactyla]] | familia = [[Cervidae]] | subfamilia = [[Cervinae]] | genus = ''[[Rusa (genus)|Rusa]]'' | species = '''''R. timorensis''''' | binomial = ''Rusa timorensis'' | binomial_authority = [[Henri Marie Ducrotay de Blainville|Blainville]], 1822 | range_map = Rusa timorensis natural range-map.png | range_map_caption = Sebaran Uncal Sunda di wewengkon pituina, kalawan kamungkinan introduksi jaman baheula }} '''Uncal Sunda''' atanapi '''Uncal Jawa'''<ref name=msw3>{{MSW3 Artiodactyla | id = 14200445 | page = 670 | heading = Rusa timorensis}}</ref> ('''Rusa timorensis''') nyaéta hiji spésiés [[uncal]] pituin Pulo [[Jawa]], [[Bali]], jeung [[Timor]]. Spésiés ieu ogé mangrupa [[spésiés introduksi]] di Papua, Kalimantan, Kapuloan Sunda Leutik, Maluku, [[Sulawesi]], [[Australia]], [[Mauritius]], [[Kaledonia Anyar]], [[Selandia Anyar]], jeung [[Réunion]].<ref name=iucn/> == Ciri Mandiri == Uncal Sunda mibanda sababaraha ciri mandiri: * Bulu: Kelir buluna coklat semu konéng nepi ka coklat kolot, kalayan bagian handap awak anu leuwih pias. * Tanduk: Uncal jalu mibanda tanduk (''antler'') anu kuat sarta mibanda tilu cagak dina unggal sisina. Ieu tanduk téh bakal coplok sarta tumuwuh deui unggal taun saluyu jeung siklus baranahanana. * Ukuran: Awakna relatif leuwih leutik dibandingkeun jeung Uncal Sambar (''Rusa unicolor''), nanging mibanda suku anu kuat pikeun lumpat gancang di tegalan. == Ékologi == [[File:RUSA TIMOR UJUNG KULON.jpg|left|jempol|200px|RUSA_TIMOR_UJUNG_KULON]] Di [[Taman Nasional Ujung Kulon]], uncal Sunda mibanda peran anu krusial dina ngajaga kasaimbangan ékosistem padang jukut (savana) saperti di Cidaon sarta Cibunar. Salaku sato hérbivora, uncal mantuan ngadalikeun jangkungna jukut, anu sacara teu langsung nyadiakeun ruang nyatuan pikeun [[Banteng]]. Salian ti éta, uncal ogé mangrupa mangsa utama pikeun prédator puncak di dinya, nyaéta [[Ajag]] (''Cuon alpinus''). Ayana populasi uncal anu séhat jadi salah sahiji indikator yén ékosistem leuweung sarta tegalan masih kénéh saimbang. ==Sub-spésiés== Aya 7 sub-spésiés ''Rusa timorensis'' nu diakuan<ref name=msw3/>: *''R. t. timorensis'' &ndash; [[Timor]]. *''R. t. djonga'' &ndash; Pulo [[Pulo Muna|Muna]] jeung [[Buton]]. *''R. t. floresiensis'' (Uncal Flores) &ndash; [[Flores]] jeung pulo lian. *''R. t. macassaricus'' (Uncal Sulawesi) &ndash; [[Sulawesi|Celebes]]. *''R. t. moluccensis'' (Uncal Maluku) &ndash; [[Kapuloan Maluku]]. *''R. t. renschi'' &ndash; [[Bali]]. *''R. t. russa'' (Uncal Jawa) &ndash; [[Jawa]]. ==Rujukan== {{reflist}} ==Tumbu kaluar== *[http://www.nzhuntinginfo.com/game/rusa.html Uncal Sunda di Selandia Anyar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140413145517/http://www.nzhuntinginfo.com/game/rusa.html |date=2014-04-13 }} {{Artiodactyla|R.1}} [[Kategori:Mamalia Asia]] [[Kategori:Mamalia Indonésia]] [[Kategori:Megafauna Eurasia]] [[Kategori:Mamalia Kalimantan]] [[Kategori:Cervinae]] [[Kategori:Sato nu didéskripsi taun 1822]] fhqznurnfr9tm95eptqudhkvzhl2w6v Kompos 0 42522 708264 674078 2026-04-16T14:23:07Z Dinototosugiarto 11449 /* Rupa-rupa Kompos */ 708264 wikitext text/x-wiki [[Gambar:Компост та кури.jpg|jmpl|ka]] '''Kompos''' nyaéta hasil parsial dékomposisi / teu lengkep tina campuran bahan organik nu bisa digancangan sacara artifisial ku rupa-rupa populasi mikroba dina kondisi lingkungan nu haneut, beueus , jeung ''aérobik'' atawa anaérobik ( ''modifikasi'' tina JH Crawford , 2003 ). Nyieun kompos pikeun ngatur ogé ngajaga prosés alami nepika kompos bisa ngajadi leuwih gancang. Prosés ieu ngawengku ti mimiti nyieun bahan campuran anu saimbang, cai anu cukup, ''aeration'', jeung kompos ''aktivator'' <ref>[http://id.wikipedia.org/wiki/Kompos Nyieun kompos]</ref>. Dina prakna éta kabéh ''prosés'' disebutna ''composting'' tayalian bahan ''organik'' anu ''dékomposisi'' sacara ''biologis'', utamana ku mikroba nu ngagunakeun zat [[organik]] salaku ''sumber'' ''énergina''. === Rupa-rupa Kompos === [[File:Total-applied-phosphorous-crops (OWID 1035).png||left|thumb|300px|Grafik pamakéan fosfor ($P$) dumasar kana jinis pepelakan. Fosfor mangrupa unsur hara penting dina [[gemuk]] pikeun kamekaran akar sarta buah.]] Kompos bisa ditempo tina tilu aspék: * Tina prosés nyieuna, nyaéta aya kompos ''aérobik'' jeung ''anaérobik''. * Tina ''dékomposer''na, aya kompos nu maké mikro [[organisme]], aya ogé anu maké ''aktivitas'' makro organismena. * Tina Wanguna aya amu padet sarta aya ogé cairan. Di dieu aya sababaraha conto tina ilahar dipaké kompos .<ref>[http://alamtani.com/pupuk-kompos.html Wangun kompos] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141216164246/http://alamtani.com/pupuk-kompos.html |date=2014-12-16 }}</ref>. ==Pedaran== # kompos [[aérobik]]; ngaliwatan hiji prosés [[biokimia]] ngaliwatan oksigén. Bahan atah utama tayalian composting aérobik tina résidu pamotongan, kandang sato atawa campuran duanana. Prosés produks nyokot 40-50 poé. Panjang waktu gumantung kana ''tipe pengurai'' dékomposisi sarta ''bahan baku'' gemuk.<ref>[http://alamtani.com/pupuk-kompos.html Komposting] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141216164246/http://alamtani.com/pupuk-kompos.html |date=2014-12-16 }}</ref> # Bérak Bokashi; gemuk [[Bokashi]] nyaéta salah sahiji anaérobik kompos paling kawentar. Ciri gemuk bokashi perenahna di ''tipe inoculant'' dipaké pikeun ''starter'' na, mikro organisme éféktif ( EM4 ). Inoculant diwangun ku campuran rupa-rupa mikroorganisme anu bisa ''decompose'' pilihan bahan [[organik]] gancang jeung éféktif.<ref>[http://alamtani.com/pupuk-kompos.html gemuk Bokashi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141216164246/http://alamtani.com/pupuk-kompos.html |date=2014-12-16 }}</ref> # ''Vermicompost''; mangrupa salah sahiji produk kompos nu ''utilizes'' makroorganisme salaku ''pengurai''. Makroorganisme dipaké nyaéta [[earthworms]] ''tipe Lumbricus'' atawa ''tipe'' séjén. ''Vermicompost'' dijieun kalayan bahan [[organik]] salaku cara nyadiakeun eupan ka ''earthworms'' . Kandang éarthworm anu dihasilkeun disebut ''vermicompost'' . Tipe lianna [[organisme]] nu bisa dipaké pikeun nyieun kompos tayalian ti bilatung.<ref>[http://alamtani.com/pupuk-kompos.html mikro organisme Vermicompost]{{Dead link|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> # Bérak ''Cair Organik'' / Gemuk éncér Organik (POC) ; Kompos anu dijieun gemuk organik cairan ku ''composting'' baseuh. Prosésna bisa lumangsung kalawan ''aerobically'' atawa lumangsung ''anaérob''. gemuk organik éncér loba dijieun sabab leuwih gampang diserep ku tutuwuhan. Tina sawatara prakték, pupuk organik cairan leuwih ''efektif'' dibikeun daun ti di akar (iwal dina sistim hydroponic ). Nyemprot pupuk organik cair dina daun kudu maké dosis nu bener. Dosing kaleuleuwihan baris ngabalukarkeun withering daun gancang.[http://alamtani.com/pupuk-kompos.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141216164246/http://alamtani.com/pupuk-kompos.html |date=2014-12-16 }} ==Dicutat tina== {{Reflist|2}} ==Tutumbu kaluar== *[http://alamtani.com/pupuk-kompos.html|gemuk Bokashi]{{Dead link|date=April 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *{{id}}[http://hortikultura.go.id/ Direktorat Jenderal Hortikultura - Departemen Pertanian] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110905033443/http://www.hortikultura.go.id/ |date=2011-09-05 }} *{{id}}[http://agrohort.ipb.ac.id/ Departemen Agronomi dan Hortikultura IPB] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121023125820/http://agrohort.ipb.ac.id/ |date=2012-10-23 }} *{{id}}[http://beritahortikultura.blogspot.com/ Berita Hortikultura] *{{en}}[http://horticulture.kar.nic.in Karnataka State Horticulture Department] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170820184011/http://horticulture.kar.nic.in/ |date=2017-08-20 }} *{{en}}[http://horticulture.wisc.edu/ University of Wisconsin Department of Horticulture] *{{en}}[http://hort.cals.cornell.edu/ Department of Horticulture] *{{en}}[http://bes-solutions.com/horticulture/ Horticulture PAC]{{Dead link|date=April 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Pondok}} [[Kategori:Agronomi]] [[Kategori:Tatanén]] jh5gbf8e99lmj369dlw68qwrah7hhnn 708265 708264 2026-04-16T14:24:38Z Dinototosugiarto 11449 /* Rupa-rupa Kompos */ 708265 wikitext text/x-wiki [[Gambar:Компост та кури.jpg|jmpl|ka]] '''Kompos''' nyaéta hasil parsial dékomposisi / teu lengkep tina campuran bahan organik nu bisa digancangan sacara artifisial ku rupa-rupa populasi mikroba dina kondisi lingkungan nu haneut, beueus , jeung ''aérobik'' atawa anaérobik ( ''modifikasi'' tina JH Crawford , 2003 ). Nyieun kompos pikeun ngatur ogé ngajaga prosés alami nepika kompos bisa ngajadi leuwih gancang. Prosés ieu ngawengku ti mimiti nyieun bahan campuran anu saimbang, cai anu cukup, ''aeration'', jeung kompos ''aktivator'' <ref>[http://id.wikipedia.org/wiki/Kompos Nyieun kompos]</ref>. Dina prakna éta kabéh ''prosés'' disebutna ''composting'' tayalian bahan ''organik'' anu ''dékomposisi'' sacara ''biologis'', utamana ku mikroba nu ngagunakeun zat [[organik]] salaku ''sumber'' ''énergina''. === Rupa-rupa Kompos === [[File:Total-applied-phosphorous-crops (OWID 1035).png|thumb|300px|Grafik pamakéan fosfor ($P$) dumasar kana jinis pepelakan. Fosfor mangrupa unsur hara penting dina [[gemuk]] pikeun kamekaran akar sarta buah.]] Kompos bisa ditempo tina tilu aspék: * Tina prosés nyieuna, nyaéta aya kompos ''aérobik'' jeung ''anaérobik''. * Tina ''dékomposer''na, aya kompos nu maké mikro [[organisme]], aya ogé anu maké ''aktivitas'' makro organismena. * Tina Wanguna aya amu padet sarta aya ogé cairan. Di dieu aya sababaraha conto tina ilahar dipaké kompos .<ref>[http://alamtani.com/pupuk-kompos.html Wangun kompos] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141216164246/http://alamtani.com/pupuk-kompos.html |date=2014-12-16 }}</ref>. ==Pedaran== # kompos [[aérobik]]; ngaliwatan hiji prosés [[biokimia]] ngaliwatan oksigén. Bahan atah utama tayalian composting aérobik tina résidu pamotongan, kandang sato atawa campuran duanana. Prosés produks nyokot 40-50 poé. Panjang waktu gumantung kana ''tipe pengurai'' dékomposisi sarta ''bahan baku'' gemuk.<ref>[http://alamtani.com/pupuk-kompos.html Komposting] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141216164246/http://alamtani.com/pupuk-kompos.html |date=2014-12-16 }}</ref> # Bérak Bokashi; gemuk [[Bokashi]] nyaéta salah sahiji anaérobik kompos paling kawentar. Ciri gemuk bokashi perenahna di ''tipe inoculant'' dipaké pikeun ''starter'' na, mikro organisme éféktif ( EM4 ). Inoculant diwangun ku campuran rupa-rupa mikroorganisme anu bisa ''decompose'' pilihan bahan [[organik]] gancang jeung éféktif.<ref>[http://alamtani.com/pupuk-kompos.html gemuk Bokashi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141216164246/http://alamtani.com/pupuk-kompos.html |date=2014-12-16 }}</ref> # ''Vermicompost''; mangrupa salah sahiji produk kompos nu ''utilizes'' makroorganisme salaku ''pengurai''. Makroorganisme dipaké nyaéta [[earthworms]] ''tipe Lumbricus'' atawa ''tipe'' séjén. ''Vermicompost'' dijieun kalayan bahan [[organik]] salaku cara nyadiakeun eupan ka ''earthworms'' . Kandang éarthworm anu dihasilkeun disebut ''vermicompost'' . Tipe lianna [[organisme]] nu bisa dipaké pikeun nyieun kompos tayalian ti bilatung.<ref>[http://alamtani.com/pupuk-kompos.html mikro organisme Vermicompost]{{Dead link|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> # Bérak ''Cair Organik'' / Gemuk éncér Organik (POC) ; Kompos anu dijieun gemuk organik cairan ku ''composting'' baseuh. Prosésna bisa lumangsung kalawan ''aerobically'' atawa lumangsung ''anaérob''. gemuk organik éncér loba dijieun sabab leuwih gampang diserep ku tutuwuhan. Tina sawatara prakték, pupuk organik cairan leuwih ''efektif'' dibikeun daun ti di akar (iwal dina sistim hydroponic ). Nyemprot pupuk organik cair dina daun kudu maké dosis nu bener. Dosing kaleuleuwihan baris ngabalukarkeun withering daun gancang.[http://alamtani.com/pupuk-kompos.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141216164246/http://alamtani.com/pupuk-kompos.html |date=2014-12-16 }} ==Dicutat tina== {{Reflist|2}} ==Tutumbu kaluar== *[http://alamtani.com/pupuk-kompos.html|gemuk Bokashi]{{Dead link|date=April 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *{{id}}[http://hortikultura.go.id/ Direktorat Jenderal Hortikultura - Departemen Pertanian] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110905033443/http://www.hortikultura.go.id/ |date=2011-09-05 }} *{{id}}[http://agrohort.ipb.ac.id/ Departemen Agronomi dan Hortikultura IPB] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121023125820/http://agrohort.ipb.ac.id/ |date=2012-10-23 }} *{{id}}[http://beritahortikultura.blogspot.com/ Berita Hortikultura] *{{en}}[http://horticulture.kar.nic.in Karnataka State Horticulture Department] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170820184011/http://horticulture.kar.nic.in/ |date=2017-08-20 }} *{{en}}[http://horticulture.wisc.edu/ University of Wisconsin Department of Horticulture] *{{en}}[http://hort.cals.cornell.edu/ Department of Horticulture] *{{en}}[http://bes-solutions.com/horticulture/ Horticulture PAC]{{Dead link|date=April 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Pondok}} [[Kategori:Agronomi]] [[Kategori:Tatanén]] lk1h5tbf9gsyd4dxasdbq5kbebf8pqc Oray taneuh 0 108139 708277 707588 2026-04-16T23:17:29Z Dinototosugiarto 11449 /* Peurah (Venom) */ 708277 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Malayan Pit Viper | image = Calloselasma rhodostoma, Malayan pit viper - Kaeng Krachan District, Phetchaburi (33670021633).jpg | image_caption = Calloselasma rhodostoma di Distrik Kaeng Krachan, Thailand. | regnum = [[Sato|Animalia]] | phylum = [[Chordata]] | classis = [[Reptilia]] | ordo = [[Squamata]] | subordo = [[Serpentes]] | familia = [[Viperidae]] | subfamilia = [[Crotalinae]] | genus = '''''Calloselasma''''' | genus_authority = [[Kuhl]], 1824 | species = '''''C. rhodostoma''''' | binomial = ''Calloselasma rhodostoma'' | binomial_authority = (Kuhl, 1824) }} '''Oray taneuh; Calloselasma rhodostoma''' (atanapi dipikawanoh ku ngaran '''Malayan Pit Viper''') nyaéta spésiés oray [[peurah]] tina ''subfamili'' [[Crotalinae]] (pit viper). Ieu oray mangrupakeun hiji-hijina anggota tina genus monotipe ''Calloselasma''.<ref name="RepDB">{{cite web |url=https://reptile-database.reptarium.cz/species?genus=Calloselasma&species=rhodostoma |title=Calloselasma rhodostoma (KUHL, 1824) |publisher=The Reptile Database |accessdate=2024-03-21}}</ref> == Nami Lokal (Vernakular) == Ieu oray miboga sababaraha nami daerah gumantung kana wilayahna: * '''Basa Sunda:''' [[Oray taneuh]] atanapi [[Oray lemah]]. * '''Basa Indonésia:''' [[Ular tanah]], [[ular tutul]], atanapi [[ular picung]]. * '''Basa Jawa:''' [[Olo]] atanapi [[Ular bangka laut]]. * '''Basa Inggris:''' [[Malayan Pit Viper]]. * '''Basa Thailand:''' [[Ngu kap-pa]] (งูกะปะ).<ref name="WHO">{{cite web |url=https://apps.who.int/bloodproducts/snakeantivenoms/database/SearchDetail.aspx?ID=S_0000030 |title=Calloselasma rhodostoma |publisher=World Health Organization (WHO) |accessdate=2024-03-21}}</ref> == Panyebaran == Ieu oray loba kapanggih di wewengkon [[Asia Tenggara]], ngawengku nagara [[Thailand]], [[Kamboja]], [[Laos]], [[Vietnam]], [[Semenanjung Malaya]], sarta [[Indonésia]] (hususna di Pulo [[Jawa]] jeung [[Madura]]). Salah sahiji dokuméntasi anu kacatet nyaéta di Distrik [[Kaeng Krachan]], Propinsi [[Phetchaburi]], Thailand.<ref name="IUCN">{{cite web |url=https://www.iucnredlist.org/species/192243/2060374 |title=Malayan Pit Viper - Calloselasma rhodostoma |publisher=IUCN Red List |accessdate=2024-03-21}}</ref> == Ciri Fisik == ''Calloselasma rhodostoma'' gaduh awak anu kawilang pondok tur montok. Ciri utamana nyaéta: * '''Corak:''' Gaduh gambar segitiga coklat poék anu cékas dina tonggongna pikeun [[kamuflase]]. * '''Sirah:''' Bentuk sirahna segitiga seukeut (lance-shaped), jelas misah ti bagian beuheungna, sarta gaduh liang sénsor panas (''loreal pit'').<ref name="EcologyAsia">{{cite web |url=https://www.ecologyasia.com/verts/snakes/malayan_pit_viper.htm |title=Malayan Pit Viper |publisher=Ecology Asia |accessdate=2024-03-21}}</ref> == Biologi jeung Habitat == Oray taneuh resep cicing di [[leuweung]] [[awi]], [[perkebunan]], atawa leuweung [[basisir]] anu seueur dangdaunan garing. Bénten sareng kalolobaan kulawarga [[Viperidae]] séjén, ''C. rhodostoma'' mah kaasup sato [[ovipar]] (ngendog).<ref name="RepDB" /> Sipatna ''pasif''/cicingeun tapi agrésif upami kaciwit atanapi kagareuwahkeun teuing ku jalma. == Peurah (Venom) == [[File:Viper Tanah, Cibunar, Taman Nasional Ujung Kulon, 07082013.jpg|left|200px|jempol|Viper_Tanah,_Cibunar,_Taman_Nasional_Ujung_Kulon,_07082013]] Peurah oray taneuh miboga sipat ''hemotoxic'' jeung ''procoagulant'' anu bisa nyababkeun [[bareuh]] parah, tilar dunya jaringan (négrosis), sarta gangguan pambekuan getih. Di [[Indonésia]] jeung [[Thailand]], oray ieu mangrupakeun salah sahiji panyabab utama kasus kapacok oray ''(snakebite)'" anu merlukeun bantuan médis ''serius''.<ref name="WHO" /> == Référénsi == {{reflist}} [[Kategori:Viperidae]] [[Kategori:Oray]] [[Kategori:Sato di Indonésia]] 43kyqyohmm6i9d2qbiugrcllxhf8lsd Supa kancing 0 108338 708266 2026-04-16T14:47:01Z Dinototosugiarto 11449 Ngabaladah 708266 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" style="width: 22em; font-size: 88%; line-height: 1.5em; border-spacing: 2px;" |+ style="font-size: 125%; font-weight: bold;" | Supa Kancing |- | colspan="2" style="text-align: center;" | [[File:2011-06-25 Agaricus bisporus 3 70149.jpg|220px|Supa kancing (Agaricus bisporus)]]<br /><small>Supa kancing dina wangun anu masih kénéh ngora.</small> |- ! Nami Ilmiah | ''Agaricus bisporus'' |- ! Kulawarga | Agaricaceae |- ! Média Tanam Utama | Kompos / [[Gemuk]] organik |- ! Warna Utama | Bodas atanapi Coklat (Cremini) |- ! Mangpaat | Bahan pangan (sayuran) |} '''Supa kancing''' (''Agaricus bisporus'') nyaéta jinis [[supa]] pangan anu mibanda wangun buleud kawas kancing baju sarta mangrupa jinis supa anu panglobana dibudidayakeun di dunya.<ref name="Campbell">Campbell, N.A., & Reece, J.B. (2008). ''Biology''. San Francisco: Pearson Benjamin Cummings. Kaca 640.</ref> Nalika masih ngora, ieu supa biasana warnana bodas bersih, tapi mun geus sawawa (kolot) payungna bakal mekar sarta disebut ''Portobello''.<ref name="FAO">Food and Agriculture Organization (FAO). (2011). ''Edible Fungi Production''. Rome: FAO. Kaca 18.</ref> == Budidaya sarta Média Tanam == Supa kancing teu tumuwuh dina taneuh biasa, tapi merlukeun média husus anu disebut kompos. Bahan-bahan pikeun médiana di antarana: * [[Jarami]] atanapi Sekam: Salaku sumber serat. * [[Gemuk]] Kandang: Ilaharna ngagunakeun kokotor kuda atanapi kokotor hayam (haliwu) anu geus dikomposkeun sarta diferméntasi.<ref name="Heyne">Heyne, K. (1913). ''De Nuttige Planten van Nederlandsch-Indië''. Batavia: Ruygrok & Co. Kaca 16.</ref> * Apu (Gypsum): Pikeun ngatur kadar haseum (pH) média tanam. == Kandungan Gizi == Supa kancing kasohor mibanda rasa anu gurih alami (umami) sarta ngandung rupa-rupa nutrisi anu hadé pikeun awak, saperti [[Vitamin B]], [[Kalium]], sarta [[Sélenium]]. Salian ti éta, supa ieu ogé rendah kalori sahingga hadé pikeun diet. == Cara Masak == Di Tatar Sunda, supa kancing mindeng diolah jadi rupa-rupa masakan, saperti: # Tumis Supa: Dicampur jeung sayuran séjén sarta [[bumbu]] basajan. # [[Sop]]: Pikeun nambahan rasa gurih alami dina kuah [[sop]]. # [[Pais]] Supa: Diolah nganggo bumbu pais [[tradisional]] Sunda teras dibungkus ku daun cau. == Rujukan == <references /> [[Kategori:Supa pangan]] [[Kategori:Tatanén]] [[Kategori:Agaricaceae]] [[Kategori:Bahan kadaharan]] [[Kategori:Budidaya tatanén]] [[Kategori:Hortikultura]] [[Kategori:Saprofit] aacwkn5ge8anumag4sjs4gp6ld4so6t Hanaék 0 108339 708267 2026-04-16T15:38:05Z Dinototosugiarto 11449 Ngabaladah 708267 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" style="width: 22em; font-size: 88%; line-height: 1.5em; border-spacing: 2px;" |+ style="font-size: 125%; font-weight: bold;" | Hanaék |- | colspan="2" style="text-align: center;" | [[File:Leptobrachium hasselti, Cibunar, Taman Nasional Ujung Kulon, 07082014.jpg|220px|Hanaék (Leptobrachium hasselti)]]<br /><small>Hanaék di Taman Nasional Ujung Kulon.</small> |- ! Nami Vernakular | Hanaék, Katak-serasah jawa |- ! Nami Ilmiah | ''Leptobrachium hasselti'' |- ! Kulawarga | Megophryidae |- ! Habitat | Sérasah leuweung (dangdaunan garing) |} '''Hanaék''' (''Leptobrachium hasselti'') nyaéta sajinis [[bangkong]] tina kulawarga [[Megophryidae]] anu hirupna di dasar leuweung (sérasah/[[kalakay]]).<ref name="Iskandar">Iskandar, D.T. (1998). ''Amfibi Jawa dan Bali''. Bogor: Puslitbang Biologi LIPI. Kaca 34-35.</ref> Ieu sato téh mangrupa sato éndemik di Pulo [[Jawa]], [[Madura]], sarta [[Bali]]. == Étimologi sarta Vernakular == Nami '''Hanaék''' mibanda harti anu raket pisan jeung budaya lisan urang Sunda: * ''Onomatopé'': Nami ieu dicandak tina sora anu dikaluarkeunana nalika ti peuting. Sorana beurat sarta wirahmana teratur, mirip jeung kecap ''"ha-na-ék... ha-na-ék..."''. * ''Babasan'': Dina basa Sunda sapopoé, aya istilah "mata hanaék" pikeun ngagambarkeun panon anu kacida beureumna (boh kusabab ambek atawa tunduh), nyaruakeun jeung warna beureum caang dina kornéja panon ieu bangkong.<ref name="Rigg">Rigg, Jonathan. (1862). ''A Dictionary of the Sunda Language of Java''. Batavia: Lange & Co. Kaca 152.</ref> == Ciri Fisik == Hanaék mibanda ciri mandiri anu ngabédakeunana jeung jinis bangkong séjén: * [[Panon]]: Ciri pangutamana nyaéta bagian luhur kornéja panon anu warnana beureum caang atawa oranye, sedengkeun sésana warnana hideung. * [[Awak]]: Wangun awakna rada buleud (keked) kalayan kulit anu lemes tapi katingali "bertekstur". * Suku: Sukuna relatif pondok, sahingga dina dunya vernakular ieu sato téh leuwih sering disebut "ngarayap" atawa "leumpang" batan luncat jauh.<ref name="AmphibiaWeb">AmphibiaWeb. (2024). ''Leptobrachium hasselti''. University of California, Berkeley.</ref> == Ékologi == Hanaék kaasup sato [[nokturnal]] anu hirup dina tumpukan dangdaunan garing (sérasah). Ayana ieu sato di hiji leuweung jadi tanda yén lingkunganana masih kénéh asri sarta taneuhna euyeub ku bahan organik anu engkéna bakal jadi [[gemuk]] alami. == Rujukan == <references /> [[Kategori:Amfibi]] [[Kategori:Sato di Jawa]] [[Kategori:Taman Nasional Ujung Kulon]] [[Kategori:Megophryidae]] j8eumqjq8dx9g1x9v46avisjzylwdny Pitta guajana 0 108340 708268 2026-04-16T15:51:09Z Dinototosugiarto 11449 Ngabaladah 708268 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" style="width: 22em; font-size: 88%; line-height: 1.5em; border-spacing: 2px;" |+ style="font-size: 125%; font-weight: bold;" | Paok Pancawarna |- | colspan="2" style="text-align: center;" | [[File:Burung Paok Pancawarna, Cibunar, Taman Nasional Ujung Kulon, 29062012.jpg|220px|Paok Pancawarna (Pitta guajana)]]<br /><small>Paok Pancawarna di Taman Nasional Ujung Kulon.</small> |- ! Karajaan | Animalia |- ! Filum | Chordata |- ! Kelas | Aves |- ! Ordo | Passeriformes |- ! Kulawarga | Pittidae |- ! Genus | ''Pitta'' |- ! Spésiés | '''''P. guajana''''' |} '''Paok Pancawarna''' (''Pitta guajana'') nyaéta jinis manuk tina kulawarga Pittidae anu mibanda warna bulu kacida éndahna.<ref name="MacKinnon">MacKinnon, J., Phillipps, K., & van Balen, B. (2010). ''Burung-burung di Sumatera, Jawa, Bali, dan Kalimantan''. Bogor: LIPI-Burung Indonesia. Kaca 245.</ref> Manuk ieu mangrupa sato éndemik di Pulo [[Jawa]] sarta [[Bali]], Indonesia. == Ciri Fisik == Saluyu jeung ngaranna (panca = lima), manuk ieu mibanda kombinasi warna anu kontras: * Hulu: Bagian luhur sirahna hideung, tapi mibanda "halis" kandel warna konéng atawa oranye anu mabra luhureun panonna. * Awak: Bagian tonggongna coklat, sedengkeun bagian dada nepi ka beuteungna mibanda pola garis-garis bulao kolot sarta konéng. * Suku: Sukuna relatif panjang sarta kuat, némbongkeun sipatna anu leuwih loba hirup di dasar leuweung (terestrial).<ref name="IUCN">BirdLife International (2024). ''Pitta guajana''. The IUCN Red List of Threatened Species.</ref> == Habitat sarta Paripolah == Paok Pancawarna hirup di leuweung primer sarta sekunder anu lembab, ti mimiti dataran handap nepi ka lamping gunung. Manuk ieu resep nyumput dina sela-sela sérasah (dangdaunan garing) pikeun néangan kadaharan mangrupa cacing, gegeremet, sarta kéong leutik.<ref name="MacKinnon" /> Sorana khas, mangrupa siulan anu pondok nanging tarik, mindeng kadéngé nalika janari atawa soré poé di wewengkon kawas [[Taman Nasional Ujung Kulon]]. == Status Konservasi == Dumasar kana daptar beureum [[IUCN]], Paok Pancawarna asup kana kategori '''Risiko Rendah (Least Concern)'''. Nanging, populasi manuk ieu terus kadeseh kusabab: # Ruksakna Habitat: Leuweung anu robah fungsi jadi lahan tatanén atawa padumukan. # Poro sato: Éndahna warna bulu manuk ieu ngajadikeunana target poro liar pikeun dijadikeun manuk piaraan.<ref name="BirdLife">BirdLife International. (2024). ''Species factsheet: Pitta guajana''.</ref> == Rujukan == <references /> [[Kategori:Manuk di Jawa]] [[Kategori:Sato éndemik Jawa]] [[Kategori:Taman Nasional Ujung Kulon]] [[Kategori:Aves]] [[Kategori:Pittidae]] fbmnwfb4w174f9md30n412qwn4nfw3l Iskandar Muda 0 108342 708280 2026-04-17T09:03:57Z Tinta Emas Historia Network 36490 Dijieun ku cara narjamahkeun kaca "[[:en:Special:Redirect/revision/1348005989|Iskandar Muda]]" 708280 wikitext text/x-wiki '''Iskandar Muda''' (1583?<ref>[http://www.aolsvc.worldbook.aol.com/wb/Article?id=ar724698 World Book article]{{dead link|date=November 2017|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}, accessed 4 January 2007</ref> – 27 Désémber 1636<ref name="Yusra">Yusra Habib Abdul Gani, [http://www.asnlf.net/asnlf_int/acheh/history/rulersofacheh/iskandarmuda/sultan_iskandar_muda.htm Sultan Iskandar Muda] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070929214406/http://www.asnlf.net/asnlf_int/acheh/history/rulersofacheh/iskandarmuda/sultan_iskandar_muda.htm|date=29 September 2007}}, accessed on 4 January 2007</ref>) nyaéta Sultan ka-12 Acèh Darussalam, dina pamaréntahanana kasultanan éta ngahontal wates wewengkon pangluhurna, ngawasaan salaku kakuatan pangkuatna jeung nagara pangbeungharna di kapuloan Indonésia kulon jeung Selat Malaka. "Iskandar Muda" sacara harfiah hartina "Alexander ngora," sarta panaklukanna mindeng dibandingkeun jeung Alexander Agung. <ref name="Yusra2">Yusra Habib Abdul Gani, [http://www.asnlf.net/asnlf_int/acheh/history/rulersofacheh/iskandarmuda/sultan_iskandar_muda.htm Sultan Iskandar Muda] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070929214406/http://www.asnlf.net/asnlf_int/acheh/history/rulersofacheh/iskandarmuda/sultan_iskandar_muda.htm|date=29 September 2007}}, accessed on 4 January 2007</ref> Salian ti panaklukanana anu kasohor, salila pamaréntahanana, Aceh jadi dipikawanoh minangka puseur internasional élmu Islam jeung dagang. Anjeunna mangrupikeun Sultan Aceh panungtung anu langsung turunan lalaki ti Ali Mughayat Syah, pangadeg Kasultanan Aceh. Maotna Iskandar Muda hartosna yén dinasti pangadeg Kasultanan Aceh, Keluarga Meukuta Alam, punah sarta digentos ku dinasti séjén. == Réferénsi == * Leonard Y. Andaya. ''Daun Tangkal Anu Sarua: Padagangan sareng Étnisitas di Selat Melaka'' . Singapura: NUS Press, 2010. * JM Barwise sareng NJ White. ''Sajarah Wisatawan Asia Tenggara'' . New York: Interlink Books, 2002. * Radén Hoesein Djajadiningrat. 'Critisch overzicht van de in Maleische werken vervatte gegevens over de geschiedenis van het soeltanaat van Atjeh', ''Bijdragen tot de Taal-, Land- en Volkenkunde'' 65, pp.&nbsp;135–265. * Denys Lombard. ''Le sultanat d'Atjéh au temps d'Iskandar Muda, 1607–1636'' . Paris: École francaise d'Extrême-Orient. * Hans Penth. ''Hikajat Atjeh: Die Erzählung von der Abkunft und den Jugendjaren des Sultan Iskandar Muda von Atjeh (Sumatra)'' . Wiesbaden: Otto Harrassowitz, 1969. * {{S-Start}} {{succession box|before=[[Ali Ri'ayat Syah III]]|years=4 April 1607 – 27 December 1636|title=Sultan of Aceh Sultanate|after=[[Iskandar Thani]]}} {{S-end}} [[Kategori:Pahlawan nasional Indonésia]] [[Kategori:Inohong Islam Indonésia]] g9yek1jqm1fud8bj1c6kkpkjy1vr2qr 708281 708280 2026-04-17T09:05:10Z Tinta Emas Historia Network 36490 708281 wikitext text/x-wiki [[Gambar:Iskandar Muda, potret pada 2 April 2026.jpg|jmpl|Hiji lukisan Iskandar Muda ku Yoesoef (1980) di Musieum Aceh di Banda Aceh.]] '''Iskandar Muda''' (1583?<ref>[http://www.aolsvc.worldbook.aol.com/wb/Article?id=ar724698 World Book article]{{dead link|date=November 2017|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}, accessed 4 January 2007</ref> – 27 Désémber 1636<ref name="Yusra">Yusra Habib Abdul Gani, [http://www.asnlf.net/asnlf_int/acheh/history/rulersofacheh/iskandarmuda/sultan_iskandar_muda.htm Sultan Iskandar Muda] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070929214406/http://www.asnlf.net/asnlf_int/acheh/history/rulersofacheh/iskandarmuda/sultan_iskandar_muda.htm|date=29 September 2007}}, accessed on 4 January 2007</ref>) nyaéta Sultan ka-12 Acèh Darussalam, dina pamaréntahanana kasultanan éta ngahontal wates wewengkon pangluhurna, ngawasaan salaku kakuatan pangkuatna jeung nagara pangbeungharna di kapuloan Indonésia kulon jeung Selat Malaka. "Iskandar Muda" sacara harfiah hartina "Alexander ngora," sarta panaklukanna mindeng dibandingkeun jeung Alexander Agung. <ref name="Yusra2">Yusra Habib Abdul Gani, [http://www.asnlf.net/asnlf_int/acheh/history/rulersofacheh/iskandarmuda/sultan_iskandar_muda.htm Sultan Iskandar Muda] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070929214406/http://www.asnlf.net/asnlf_int/acheh/history/rulersofacheh/iskandarmuda/sultan_iskandar_muda.htm|date=29 September 2007}}, accessed on 4 January 2007</ref> Salian ti panaklukanana anu kasohor, salila pamaréntahanana, Aceh jadi dipikawanoh minangka puseur internasional élmu Islam jeung dagang. Anjeunna mangrupikeun Sultan Aceh panungtung anu langsung turunan lalaki ti Ali Mughayat Syah, pangadeg Kasultanan Aceh. Maotna Iskandar Muda hartosna yén dinasti pangadeg Kasultanan Aceh, Keluarga Meukuta Alam, punah sarta digentos ku dinasti séjén. == Réferénsi == * Leonard Y. Andaya. ''Daun Tangkal Anu Sarua: Padagangan sareng Étnisitas di Selat Melaka'' . Singapura: NUS Press, 2010. * JM Barwise sareng NJ White. ''Sajarah Wisatawan Asia Tenggara'' . New York: Interlink Books, 2002. * Radén Hoesein Djajadiningrat. 'Critisch overzicht van de in Maleische werken vervatte gegevens over de geschiedenis van het soeltanaat van Atjeh', ''Bijdragen tot de Taal-, Land- en Volkenkunde'' 65, pp.&nbsp;135–265. * Denys Lombard. ''Le sultanat d'Atjéh au temps d'Iskandar Muda, 1607–1636'' . Paris: École francaise d'Extrême-Orient. * Hans Penth. ''Hikajat Atjeh: Die Erzählung von der Abkunft und den Jugendjaren des Sultan Iskandar Muda von Atjeh (Sumatra)'' . Wiesbaden: Otto Harrassowitz, 1969. * {{S-Start}} {{succession box|before=[[Ali Ri'ayat Syah III]]|years=4 April 1607 – 27 December 1636|title=Sultan of Aceh Sultanate|after=[[Iskandar Thani]]}} {{S-end}} [[Kategori:Pahlawan nasional Indonésia]] [[Kategori:Inohong Islam Indonésia]] 70raebadh0fjrlaa1q72mzk9hq00tw9