Wikipedia tetwiki https://tet.wikipedia.org/wiki/P%C3%A1jina_Mahuluk MediaWiki 1.47.0-wmf.1 first-letter Media Espesiál Diskusaun Uza-na'in Diskusaun Uza-na'in Wikipedia Diskusaun Wikipedia Imajen Diskusaun Imajen MediaWiki Diskusaun MediaWiki Template Diskusaun Template Ajuda Diskusaun Ajuda Kategoria Diskusaun Kategoria TimedText TimedText talk Módulo Módulo Discussão Evento Evento Discussão Timór Lorosa'e 0 5 70574 70224 2026-05-11T09:04:52Z Diamantino Soares 9475 70574 wikitext text/x-wiki {| border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" align="right" width="290px" style="margin: 0 0 1em 1em; background: #f9f9f9; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" |+<font size="+1">'''Repúblika Demokrátika Timór-Leste&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;'''</font> |+<font size="+1">''' República Democrática de Timor-Leste&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;'''</font> |- | style="background:#ffffff;" align="center" colspan="2" | {| border="0" cellpadding="2" cellspacing="0" tyle="background:#f9f9f9; text-align:center;" |- | align="center" width="135px" | [[Imajen:Flag of East Timor.svg|130 px|Bandeira Timor-Leste nian]] | align="center" width="135px" | [[Imajen:Coat of arms of East Timor.svg|100px|Brazaun Timor-Leste nian]] |} |- | align="center" colspan=2 style="border-bottom:1px solid gray;" | <font size="-1">''Lema: "Unidade, Acção, Progresso"''</font> |- | align=center colspan=2 | [[Imajen:LocationEastTimor.svg|200px]] |- | [[Lian ofisiál]] | [[Lia-tetun|tetun]] no [[Lia-portugés|portugés]] |- | [[Sidade kapitál]] | [[Dili]] |- | [[Prezidente Repúblika]] | [[José Ramos-Horta]] |- | [[Primeiru-Ministru Timór Lorosa'e nian|Primeiru ministru]] | [[Xanana Gusmão]] |- | [[Área]]<br />&nbsp;- Total <br />&nbsp;- % água | [[Lista de países por área|154º boot liuhotu]] <br /> 14.954,44 [[Kilómetru kuadradu|km&sup2;]] <br /> Insignificante |- | [[Populasaun]] <br />&nbsp;- Total ([[2015]]) <br />&nbsp;- [[Densidade populasional|Densidade]] | [[Lista rai hosi populasaun|153º mais populoso]] <br /> 1.167.242 <br /> 78,1/km&sup2; |- | [[Independénsia]] <br />&nbsp;- Deklarasaun <br />&nbsp;- Rekoñesimentu | Husi [[Portugál]] no [[Indonézia]] <br />[[28 fulan Novembru]] [[1975]] <br />[[20 fulan Maiu]] [[2002]] |- | [[Moeda]] | [[Dólar amerikanu]] Doit [[Doit Timór-Leste nian|centavos]] |- | [[Fuzu oráriu]] | [[Tempo Universal Coordenado|UTC]] +9 |- | [[Inu nasionál]] | ''[[Pátria]]'' |- | [[TLD (Internet)]] | ''.tl'' |- | [[Kódigu telefóniku]] | +670 |} '''Timór Lorosa'e''' (Ofisiál iha [[lia-tetun|Lia-Tetun]]: ''Timor-Leste'', {{lang-pt|Timor-Leste}}, {{lang-en|East Timor}}, {{lang-id|Timor Timur}}) hanesan nasaun ida ne'ebé moris ikus liu iha mundu rai klaran, tur iha fatin sorin Timur iha [[Rain Timór]], iha sorin ida hetan rai Timór nian rohan hanesan [[Oe-Kusi]] (''Oe-Kusi Ambenu''), iha fali lolon sorin nian kotuk mak [[Ataúru]], nune'e mos iha rain ki'ik oan balu ne'ebé tur iha lolon sorin Timur nian ne'ebá. Rai Timór iha fronteira ho rai seluk mesak ida deit, mak rai [[Indonézia]] nian sorin ne'ebé tutan malu ho iha sorin loro-monu ne'ebé fahe malu ho sorin loro-sa'e, iha mós rai sorin nebe tutan malu ho Oe-Kusi. Maibé iha mós fonteira iha tasi ne'ebé haketak malu ho [[Austrália]], [[Tasi Timór]] iha kanosan sorin. [[Dili]] mak sai hanesan sidade bo'ot liu hotu no hanesan sidade inan ba Timór. Uluk hanaran [[Timór-Portugés]], tanba rai ne'e [[Portugál]] mak ukun to'o tinan 1975, to'o bainhira [[Indonézia]] hadau ka halo invazaun. Maibé sai [[Portugál]] nian rain ne'ebé la hamrik ketak to'o tinan 1999. Ne'ebé mós sai hanesan provínsia ba "rua-nulu resin hitu" (27ª) ho naran "Timor-Timur". Ema Timór sira hamutuk pursentu "ualunulu" (80%) mak hili ba ukun an iha [[referendu]] ne'ebé [[Nasoins Unidas]] hala'o. Lian ne'ebé ema Timor-Leste barak hatene koalia mak [[lia-tetun|Tetun]]. Iha tinan ikus hirak liu ba, povu Timór-Leste hetan rezultadu impresivu partikularmente iha dezenvolvimentu sosiál no politikál. Ida ne'e largamente tamba sira nia esforsu rasik. Sira moris nafatin durante rejime kolonial, ultrapasa okupasaun tinan 24, no sai independente hafoin lori sofrimentu fenomenal no halo sakrifisiu bo'ot tebtebes. Maibé dezenvolvimentu ekonomia la'o neneik liu. Timór-Leste maka nasaun ne'ebé kiak liu hotu iha rejiaun, ho rendimentu per kapita $ 370 kada tinan. No agora kiak liu tan: haktuir dada fila ema [[ONU]] no kolaboradores tulun nain sira, ekonomia kontinua diminui nafatin. Rádiu ofisiál '''[[RTTL]]''' Nia ohin estadu membru [[CPLP]] nian. == Organizasaun administrativa == Ver também: [[Lista administrativu Timór Lorosa'e nian]] * Timor-Leste nakfahe [[Munisípiu Timór Lorosa'e nian|munisípiu administrativu]] 14. * Ne'e nakfahe [[postu administrativu]] 66 no [[suku]] 452. [[Imajen:2022 East Timor municipalities numbers.png|thumb|left|250px|Organizasaun polítika-administrativa rai Repúblika Demokrátika Timór-Leste]] [[Imajen:TL-Admin Map A4 111313-001.png|thumb|left|250px|Munisípiu ho postu administrativu|<ref name="SoL" />]] {| border cellspacing=0 cellpadding=3 ! style="background:#efefef;" |Munisípiu (n.º do mapa) ! style="background:#efefef;" |Populasaun ! style="background:#efefef;" |Rai-balun (km²) ! style="background:#efefef;" |Kapitál |----- |[[Aileu (munisípiu)|Aileu]] (6) ||align="right"|32.500||align="right"|729||align="right"|[[Aileu]] |----- |[[Ainaru (munisípiu)|Ainaru]] (10) ||align="right"|44.100||align="right"|797||align="right"|[[Ainaru]] |----- |[[Atauro]] (14) ||align="right"| ||align="right"| ||align="right"|[[Vila Maumeta]] |----- |[[Baukau (munisípiu)|Baukau]] (2) ||align="right"|97.600||align="right"|1.494||align="right"|[[Baukau]] |----- |[[Bobonaru (munisípiu)|Bobonaru]] (11) ||align="right"|90.700||align="right"|1.368||align="right"|[[Maliana]] |----- |[[Dili (munisípiu)|Dili]] (5) ||align="right"|179.600||align="right"|372||align="right"|[[Dili]] |----- |[[Ermera (munisípiu)|Ermera]] (9) ||align="right"|89.500||align="right"|746||align="right"|[[Gleno]] |----- |[[Kovalima]] (12) ||align="right"|63.900||align="right"|1.226||align="right"|[[Suai]] |----- |[[Lautein (munisípiu)|Lautein]] (1) ||align="right"|52.100||align="right"|1.702||align="right"|[[Lospalos]] |----- |[[Likisá (munisípiu)|Likisá]] (8) ||align="right"|54.800||align="right"|543||align="right"|[[Likisá]] |----- |[[Manatutu (munisípiu)|Manatutu]] (4) ||align="right"|34.900||align="right"|1.706||align="right"|[[Manatuto]] |----- |[[Manufahi]] (7) ||align="right"|37.200||align="right"|1.325||align="right"|[[Same]] |----- |[[Oe-Kusi]] (13) ||align="right"|50.500||align="right"|815||align="right"|[[Pante-Makasár]] |----- |[[Vikeke (munisípiu)|Vikeke]] (3) ||align="right"|59.600||align="right"|1.781||align="right"|[[Vikeke]] |----- |} == Governu no Parlamentu == [[Konstituisaun Repúblika Demokrátika Timór-Leste nian|Konstituisaun (Lei-Inan)]] husi tinan 2002 regula ezersísiu podér polítiku nian. Xefe estadu nian ne'e [[Prezidente Repúblika]], [[José Ramos-Horta]]. Xefe governu nian - [[Primeiru-Ministru Timór Lorosa'e nian]], [[Taur Matan Ruak]]. Parlamentu Timor-Leste nian ne'e [[Parlamentu Nasionál]]. Xefe Parlamentu [[Arão Noé da Costa Amaral]]. == Istória == ''Haree mós: [[Istória Timor Leste nian]]'' '''Loron bot iha istória:''' * [[28 Novembru]] [[1975]] - Proklamasaun unilaterál ba independénsia hosi [[FRETILIN]]. * [[7 Dezembru]] [[1975]] - [[Indonézia|Repúblika Indonézia]] halo invazaun tuir Jenerál [[Suharto]]. *12 [[Novembru]] 1991 - Tragedia joven Timor Oan sira hetan tiru hsui [[militar]] [[Indonézia|indonezia]] iha semiteriu Santa Cruz [[Dili (munisípiu)|Dili]] (masakre Santa Cruz). * [[30 Agostu]] [[1999]] - Referendum kona ba autonomia tuir [[Indonézia]] fo. * [[30 Agostu]] [[2001]] - Eleisaun demokrátika dala uluk liu iha rai Timor-Leste atu hili membru ba [[Asembleia Konstituinte]]. * [[22 Marsu]] [[2002]] - [[Asembleia Konstituinte]] aprova testu finál [[Konstituisaun]] (Lei-Inan). * [[20 Maiu]] [[2002]] - Hetan rekoñesimentu internasionál ba independénsia. == Estadu dezenvolvimentu umanu nian == Pasu husi progresu jeral ne'e maka evidensia indikadores dezenvolvimentu umanu iha Timór-Leste – iha ne'ebé, maske komesa diak ona, sei do'ok los husi hirak ne'ebé iha nasaun seluk iha rejiaun ne'e. Esperansa moris nian badak, nivel edukasaun ne'e badak no proporsaun a'as husi populasaun moris iha liña pobreza nia okos. === Saúde === [[Imajen:Clinic in Hatolia Leten village.jpg|thumb|Ospitál iha [[Hatólia]]]] Estandarte saúde ne'e sei badak tebetebes. Esperansa moris nian iha [[2004]] nia estimasaun maka tinan 55,5 de'it – tinan 54,0 ba mane no 56,6 ba feto. Povu Timor-Leste nian vulneravel nafatin ba moras respiratoria no tee-been no mos [[malaria]], [[dengue]], [[TB]] no [[lepra]]. Sira seidauk hasoru epidemia [[HIV]]/[[SIDA]] ne'ebé maka'as, mas ema balun hatene kona ba ameasas ne'ebé buat ne'e iha, no ema ituan deit maka hatene oin sa atu prevene. Povu terus tanba saúde ladi'ak, iha parte balu tanba sira seidauk hetan asesu diretamente ba servisu saúde. Be no saneamentu mós menus: metade husi populasaun laiha asesu ba bee ne'ebé sira hemu ho seguru, no 60% laiha saneamentu adekuada. Iha ambiente saúde ne'ebé perigozu, labarik sira partikularmente esposta: husi kada labarik moris 1.000, serka de labarik 90 maka mate molok halo tinan ida. Sira ne'e vitima husi moras tempu labarik nian ne'ebé maka komun liu, inklui diareia no infeksaun respiratoria aguda; liu husi metade labarik sira iha tinan rua nia okos maka nunka hetan imunizasaun. === Edukasaun === [[Imajen:2017-03-29 Escola Secundária Geral Rainha da Paz, Bebonuk, Comoro.jpg|thumb|Eskola Sekundaria Geral Rainha da Paz, Bebonuk, Dili]] Estandarte [[edukasaun]] mós ladi'ak. Iha [[2004]], taxa alfabetizasaun adultu nian 50,1% de'it – 56,3% ba mane no 43,9% ba feto. Situasaun ne'e sei di'ak liu tan bainhira labarik barak liu tan maka eskola. Mas labarik barak liu maka la tama: entre 10% no 30% husi labarik tinan iha eskola primaria maka la iha eskola – partikularmente sira ne'ebé husi familia ne'ebé kiak liu. Maske sira rejista, alunus sira iha tendesia atu halo ne'e tarde no depois tenke repete aula fali ka sai; menus husi metade labarik sira ne'ebé maka tama eskola primaria, kompleta edukasaun tinan nen. Iha mos edukasaun oituan tebe-tebes ba labarik sira ne'ebé maka nia tinan seidauk to'o atu eskola: serka de 2% de'it husi labarik iha tinan lima nia okos maka tama ba eskola pre-primaria ka infantariu ruma. Iha parte seluk husi eskala tinan nia rohan, adultu ituan de'it maka tuir aula alfabetizasaun, karik buat ne'e organiza husi Governu ka ONG sira. == Indise dezenvolvimentu umanu == [[Pásabe (postu administrativu)|Pasu]] neneik husi progresu iha saúde no edukasaun, rejista tiha ona iha indise dezenvolvimentu umanu (IDU) Timór-Leste nian. IDU sa'e tiha ona durante [[1990]] depois tu'un iha [[1999]] nudar rezultadu husi destrusaun fenomenal no dislokasaun durante periodu referendum. Depois nia hahu'u sa'e fila fali, mas IDU Timór-Leste nian sei badak liu nafatin entre nasaun sira iha [[ASEAN]]. === Kakiak === IDU badak Timor-Leste nian ne'e koresponde ba nivel a'as husi rendimentu kiak nian. Liña rendimentu kiak ne'e fiksu iha $0,55 per kapita kada loron. Iha [[2001]] proporsaun husi populasaun ho rendimentu ida ne'e nia okos serka iha 40% - ki'ik ituan liu de'it duke iha tinan uluk hirak liu ba. Rendimentu kiak ne'e rejista liu tan iha areas rurais (46%) duke areas urbanas (26%). Maibé iha mós kontradisaun entre areas urbanas diferentes: ki'ik liu iha [[Dili]] no [[Baukau]] (14%) no a'as liu iha fatin seluk. Ema ne'ebé kiak liu maka sira ne'ebé menus edukasaun no sira serbisu barak liu maka iha area agrikultura. Faluk no oan kiak husi rezistensia, veteranu no antigu soldadu labarik sira mós, inklui sira ne'ebé maka kiak liu. Espesialmente labarik sira ne'e maka disvantajen no vulneravel – ida husi sanulu – ne'ebé maka lakon parenti ida ka liu. Buat ida atu sukat luan liu tan kakiak maka indice pobreza umanu (IPU) ne'ebé maka konsisti husi medida kompostu privasaun ne'ebé kombina probabilidade husi sobrevivensia to'o tinan 40, [[analfabetizmu]], proporsaun labarik hirak ne'ebé nia todan menus no proporsaun husi sira ne'ebé maka falta asesu ba bee mos. Desde 2001, Timor-Leste nia IPU aumenta, mas ituan de'it; progresu iha sobrevivensia no alfabetizasaun hanesan taka deit deteriorasaun estandarte moris nian. === Inseguransa alimentar === Estandarte saúde mós resultadu husi falta ai-han. Uma kain rurais barak maka falta ai-han durante fulan ne'ebé susar husi Novembru to'o Fevereiru. Agora dadaun ne'e 64% husi populasaun sira sofre inseguransa alimentar. Inseguransa ai-han ne'e iha parte balun tamba nivel badak husi produsaun aihan – konsekuensia ida husi rai ne'ebé ladiak no jeralmente tanba teknolojia nivel badak, aumenta tan ho fallansa kolleita ne'ebé a'as, antes no depois de kolleta. Problema seluk tan maka distribusaun: agrikultor barak maka ladun iha kapasidade armazenamentu no hatene katak susar atu lori sira nia produtus ba merkadu. === Dezigualdade jeneru === Feto iha Timor-Leste sofre diskriminasaun boot – iha uma-laran, ka serbisu-fatin no iha komunidade. Labarik feto sira barak liu maka sai husi eskola duke labarik mane no kuaze dois tersus husi feto sira iha tinan 15-60 maka analfabeta (la hatenen le no hakerek), kompara ho menus husi metade mane sira nian. Feto mos sofre diskriminasaun iha serbisu fatin, sira ladun serbisu iha forsa traballu formal sira hetan pagamentu ituan liu duke mane. Feto agora iha asesu liu ba informasaun kona ba reprodusaun mas barak maka ladun hetan asesu nafatin ba servisu [[planeamentu familiar]]. Nudar rezultadu, feto Timor-Leste iha tendensia atu iha taxa fertilidade a'as no barak maka mate wainhira hahoris – taxa mortalidade materna ne'e to'o 800 per 100.000 hahoris. Amplitude diskriminasaun hasoru feto maka evidenti iha indice dezenvolvimentu relasiona ho jeneru (IDJ). Ne'e hatudu inkrementu ituan desde 2001, maior parte tamba rendimentu feto nian sa'e, maske ne'e iha pontu balun bele taka dezempeño ladiak iha edukasaun. Preokupasaun seriu ida tan maka violensia bazeada ba jeneru. Feto kontinua nafatin sai subjetu ba [[violensia domestika]], asediu seksual iha serbisu fatin, violasaun no formas maustratus seluk tan no abuzu seksual. Serka de metade husi feto sira sofre formas violensia balun iha sira nia relasoens intimas. === Infrastrutura no komunikasaun sira === Obstaklu signifikativa ida atu hasa'e nivel dezenvolvimentu umanu maka estadu husi infrastrutura nasaun nian. Timor-Leste iha rede razoavel ida husi estradas prinsipais mas estradas sekundarias no tersiarias ne'e menus dezenvolvidus no durante tempu udan atu tama ba suku barak ne'e ladiak. Fornesimentu [[eletrisidade]] mos la hanesan. Servisu ne'e razoavel diak iha areas urbanas, kobre uma kain 92% iha [[Dili]] no [[Baukau]], mas ne'e kobre deit 10% uma kain iha rurais: lolo'os ne'e iha tinan hirak liu ba proporsaun husi rezidentes rurais ne'ebé maka hetan kobertura eletrisidade atualmente diminui. Ema hirak ne'ebé hela iha sentrus urbanas prinsipais nia liur mos hetan servisu telekomunikasaun ne'ebé limitadu tebe-tebes. === Ambiente === [[Imajen:Crocodylus porosus in Aileu.jpg|thumb|[[Lafaek]] (''Crocodylus porosus'') iha [[Aileu]]]] Ema Timor barak maka depende ba estadu husi [[ambiente]] natural. Infelizmenti, buat ne'e sai a'at lalais liu tan. [[Agrikultura]] ''tesi no sunu'', aumenta tan ho tesi ai ne'e la sustentavel iha dekadas no ahi han ailaran esposta tiha rai, no be sulin maka'as dasa tiha rai bokur. Buat ne'e sai a'at liu tan ho buka ai ba sunu: fonte enerjia prinsipal ba rezidentes rurais sira. Buat ne'e mos perigozu ba ema nia saude: sunu ai la ho efisienti iha dapur ne'ebé ventilasaun ladiak ne'e, maka faktor signifikativa ida ba moras respiratoriu. === Kombate kakiak rural === Karik Timor-Leste hakarak hamenus nivel kakiak, nia sei persiza kresimentu [[ekonomia]] sustentavel. Kresimentu husi buat ruma ne'e sei susar atu komprende; [[ekonomia]] kontinua diminui nafatin haktuir dadafila tiha ema [[ONU]] nian. Saida maka sei persiza iha aban bain rua, nu entantu, ne'e la'os kresimentu husi buat ruma ida, mas kresimentu ''pro-kiak'' ne'ebé ekitativu no kria empregu sufisiente ba forsa traballu Timor-Leste nian ne'ebé maka aumenta tan. Ne'e mos persiza atu sustentavel, no la esplora [[rekursus naturais]] barak liu tan – no mos bazea ba aktividades ne'ebé bele ajuda atu hasa'e [[kultura]] no [[identidade nasional]]. === Agrikultura no dezenvolvimentu rural === [[Imajen:Lospalos klein.jpg|thumb|Arkitetura tradisional Lospalos]] Kresimentu tengki hahu'u ho agrikultura, ne'ebé maka fo serbisu ba serka de kuartu tolu husi forsa traballu. Agrikultor barak liu maka moris ho kultura subsistensia, fo serbisu ba membrus familia iha parsela rai kikoan ida. Media husi propriedade rai ne'e serka de 1,2 hektares. Agora ne'e produtividade ne'e badak: output kada traballador ne'e ki'ik liu un desimu duke sira ne'ebé iha industria no servisu, no nudar rezultadu ida, agrikultura ne'e hamosu deit un kintu husi [[PIB]]. Produtividade badak ne'e bele mai husi klima ne'ebé la favoravel, rai bokur ne'ebé ladiak, no ladun iha estrada no infrastrutura seluk tan. Mas iha numerus balun husi restrisoens seluk ba dezenvolvimentu [[agrikultura]]. Jeralmente agrikultor sira falta input no makinaria, no mos jestaun no kompetensia seluk tan ne'ebé maka bele halo sira foti vantajen husi nivel teknolojia ne'ebé a'as liu. Sira mos infrenta restrisoens finanseiras: sira laiha asesu diretamente ba kreditu, no mezmu sira lakohi investe tamba sira laiha garantia titular ba sira nia rai. Timor-Leste persiza atu dezenvolve sektor [[agrikultura]] dinamiku ne'ebé maka la'os hamosu deit rendimentu barak liu tan ba agrikultor sira, mas mos kria oportunidade ba empregu iha sektor seluk. To'o agora polítika [[Governu]] atu alkansa buat ne'e konsentra tiha ona ba fornese infrastrutura no servisus sosiais, mas oferese deit servisus ekonomikus limitadus ho espektativa katak sektor privadu sei muda atu taka koak. Mas, sektor privadu ne'e sei iha faze embrionaria, tamba ne'e maka [[Governu]] sei persiza nafatin atu toma lideransa mezmu ba servisu ekonómiku sira. Dalan ba oin ne'e provavelmente bazea ba kombinasaun husi opsaun ida ka liu husi opsaun báziku ha'at tuir mai ne'e: # Dezenvolve servisu governu – governu sei fornese servisu hirak ne'e ba oin to tinan lima ka sanulu ate sektor privadu sira nia dezenvolvimentu sufisiente ona atu toma pose. # Fó korajen ba organizasaun lokál sira – governu no parseiru dezenvolvimentu tengki fo korajen atu hari'i koperativa, asosiasoens agrikultores no grupus utentes. # Involve ONG – reforsa [[ONG]] no organizasaun sosiedade sivil sira seluk, atu sira bele fornese servisu sira. # Fó korajen ba sektor privadu – governu bele fo korajen ba sektor emprezarius sira ne'ebé maka iha interese atu fornese servisus, liu husi dedusaun impostu no asesu ba kreditu. Kualker balansu iha provizaun, Timor-Leste urjentemente persiza estratejia ne'ebé maka klaru ba dezenvolvimentu rural pro-kiak. Ne'e mos sei persiza investimentu publiku bo'ot liu tan no mos kordenasaun diak liu tan ho administrasaun, tamba responsabilidade ba dezenvolvimentu rural ne'e fahe ba ministeriu no ajensia balun. Prioridade ida imediata liu maka tengki hadi'a servisu kreditu. Opsaun ida maka hari'i Banku Dezenvolvimentu Rural, nune'e mos fo korajen liu tan ba banku komersial sira atu fo imprestimu. [[Reforma agraria]] mos tengki liga ba buat ne'e, atu distribui fila fali propriedade [[agrikultura]] no atu fo titulu propriedade nian atu uza nudar garantia. Mos importante hotu atu hari'i kooperativas produtus no merkadoria barak liu tan, no mos kooperativas transportes atu liga areas produsaun prinsipal ho merkadu konsumu ne'ebé importante liu. Ho asesu diak liu tan ba merkadu, agrikultores sira bele diversifika produsaun husi manu domestika no manu tolun no investe barak liu tan iha hakiak animal nian. Sektor peskas mos bele diversifika hodi habo'ot tan aktividade peskas nian ba espesies ne'ebé moris iha tasi klean. == Objetivu Dezenvolvimentu Mileniu == Nudar pais independenti ne'ebé foun liu, Timór-Leste hahu'u ODM ne'e tarde. Iha mundu tinan atu hahu'u objetivu hirak ne'e maka [[1990]]. Maibé tinan [[1990]] ne'e la propriu ba Timor-Leste, ne'ebé maka foin hetan [[independensia]] hafoin tinan sanulu ba oin. Tinan ne'ebé maka propriu atu hahu'u maka [[2001]]. Ne'e signifika katak emves de hamenus kiak ba metade entre [[1990]]-[[2015]], Timór-Leste nian objetivu atu hamenus kiak to'o serka de un tersu entre [[2001]] no [[2015]]. Maski ho ajustamentu hanesan ne'e, Timor-Leste infrenta dezafiu bo'ot. Relatoriu Dezenvolvimentu Umanu Global ba [[2003]] hatama Timór-Leste ba lista prioridade ne'ebe prioridade a'as liu iha 59 paizes ne'ebe maka persiza asoens urjenti atu alkansa ODM. Investimentu hira maka Timór-Leste persiza atu bele alkansa ODM? Ne'e susar atu halo estimasaun tamba paiz ne'e iha dadus ne'ebe ituan tebe-tebes liu husi estudus empirikus balun ne'ebe maka bele sujere kona ba impaktu husi investimentu oinsa deit maka sei persiza. Mas, posivel atu hetan ideias balun kona ba saida maka persiza atu hare'e uluk ba saida maka nia bele halo atu alkansa objetivu pobreza nian, no depois kusta hira maka persiza para atu fornese servisu publiku ne'ebe efektivu. Rekerimentu baziku atu alkansa objetivu pobreza maka kresimentu ekonomiku. Mas ne'e importante katak kresimentu ne'e la'os halo balansu ho aumenta disigualdade. Ne'e bele halo ilustrasaun ida ho senario diferente tolu: kresimentu pro-kiak ne'ebe estandarte atu sukat disigualdade, koefisiente Gini, tu'un 0,5% pur anu; kresimentu netral iha ne'ebe koefisiente Gini nafatin hela deit; no kresimentu anti-kiak iha ne'ebe koefisiente Gini sa'e 0,5% pur anu. Se kresimentu ne'e netral, no laiha mudansa iha koefisiente Gini, maka atu hamenus kiak to un tersu husi taxa kresimentu anual ne'e serka de 4%. Se kresimentu ne'e pro-kiak, maka taxa ne'e persiza deit husi 3% to'o 4%. Mas se buat ne'e anti-kiak, nia persiza iha 5%. Investimentu hira maka persiza atu alkansa nivel kresimentu nesesariu? Tuir senário kresimentu pro-kiak, média total husi investimentu anual, públiku no privadu, sei persiza $ 48 milloens; tuir senário netral nian, $ 55 milloens; no tuir senário anti-kiak média ne'ebe persiza maka $ 65 milloens. Kalkulasaun ne'e nesesariamente sujestivu, mas ne'e subliña importánsia atu tuir estratéjia kresimentu ne'ebe maka la lo'os ba kiak sira. Kustu atu alkansa ODM restantes alkansa objetivu pobreza nian rasik ne'e tengki kontribui mos atu alkansa ODM sira seluk. Mas atu alkansa objetivu sira seluk hotu mos presiza investimentu espesifiku iha sektores sira hanesan edukasaun, saude, fornesimentu be no saneamentu. Estimasaun kona ba hira maka persiza ne'e sei depende ba hipoteses barak no marjen ne'e bele bo'ot ituan – husi $ 63 milloens to $ 137 milloens pur anu. Tuir hipotese ne'ebe maka plausivel liu, media ne'e maka $ 63 pur anu. Bazeadu ba exersisiu rua ne'e, ba probreza no setores tolu ne'e, total kustu anual ba tinan 12 ba oin mai atu alkansa ODM nia marjen husi $ 122 milloens tuir sirkunstánsia ne'ebe maka favoravel liu, to'o $ 203 milloens pur anu ba menus favoravel. Ne'e hatudu katak prinsipalmente posivel atu alkansa objetivu hirak ne'e tamba figura favoravel ne'e atu hanesan ho nivel agora nian, $ 125 pur anu. [[Imajen:Coins 50 Cent Timor-Leste.png|thumb|180px|Doit centavos 50 (tinan 2003)]] Fundus ba investimentu sei mai husi ne'ebe? Maske investimentu privadu tengki iha parte importante atu estimula dezenvolvimentu ekonómiku, ba tinan sanulu oin mai, pelu menus fontes husi fundu barak liu maka mai husi despeza publiku. Orsamentu preliminar ba 2004-2005 indika katak rekerimentu total ba despeza públiku ba tinan ha'at oin mai maka $ 983 milloens. Reseitas internas, inklui hirak ne'ebe husi Tasi Timór, sei taka liu husi metade ne'e, husik hela koak iha fiskal liu husi periodu ne'e, liu husi $ 480 milloens, ka média serka de $ 120 tinan ida-ida. Desde ne'e maka, iha estimasaun seluk ne'ebe maka sujere katak defisit badak ne'e nudar rezultadu husi ko'a despezas no aumenta iha reseitas, partikularmente husi mina. Mas sei iha falta nafatin ba rekursu signifikativa. Oin sa maka bele taka falta ne'e? ODM dawalu ne'e enfaze katak alkansa objetivus hirak ne'e la'ós de'it nasional mas responsabilidade globál hotu. Timór-Leste, hanesan mos nasan ho rendimentu kikoan sira seluk, tenke depende ba apoiu husi parseiru dezenvolvimentu, inklui doador bilaterál, organizasaun internasionál sira, fundasaun privadu no públiku, no [[ONG]] internasionál sira. Despezas hotu-hotu ne'e tengki foka ba setores prioridades ne'ebe maka bele ajuda kiak sira. To'o ohin loron Timór-Leste iha repertoriu diak ida: Fundu Konsolidadu ba Timór-Leste (CFET), pur izemplu aloka serka de 35% husi total ba saude no edukasaun. Mas iha preokupasaun kona ba distribuisaun investimentu ba nasaun tomak. Agora ne'e parte bo'ot husi despezas CFET nian kontinua nafatin ba [[Dili]]; un tersu husi total despeza públiku no un kintu husi bens no servisus maka ba munisípiu sira. Tamba ne'e maka Governu sei buka tuir dalan atu muda rekursu sira no autoridade atu halo desizaun ba munisípiu sira. === Serbisu hamutuk: institusaun no parseria sira === Timór-Leste iha liña oin husi partisipasaun popular. Husi períodu rezisténsia mai oin, nia institusoens nasionál sira mantein tiha ona parseria serbisu ne'ebe metin ho povu – evidenti, pur izemplu iha prosesu konsultasaun masa ne'ebe maka lori ba Vizaun Nasionál ba preparasaun Planu Dezenvolvimentu Nasionál nian. Laiha falta de rezolusaun polítika iha leten atu fo korajen ba partisipasaun. Dezafius maka atu asegura katak povu husi nasaun tomak iha oportunidade atu hetan vantajen husi oportunidades hirak ne'e. Fundazaun baze ba parseria sira ne'e tenke institusoens nasionais sira ne'ebe ke diak. Timór-Leste hahu'u diak tiha ona iha estabelesimentu institusoens bázikus husi administrasaun públiku, maske barak maka sei persiza atu reforsa tan iha tinan barak oin mai. Iha mos isforsu agora atu hari'i institusoens foun. === Desentralizasaun no governu lokál === [[Imajen:2020-09-15 Parlamentu Nasionál abertura III Sesaun Lejislativa hosi V Lejislatura 4.jpg|thumb|Parlamentu Nasionál Dili]] Atu alkansa ODM persiza polítika nasionál ne'ebe efetivu, mas serbisu barak liu maka tenke halo iha nivel lokál no liu-liu iha áreas rurais. Timór-Leste seidauk desentraliza to'o iha pontu balun. [[Konstituisaun]] desidi tiha ona vizaun nesesária husi governu desentralizadu, mas poder sei nafatin iha sentrál. [[Desentralizasaun]] foti formas barak husi dekonsentrasaun. Prinsipalmente, dekonsentralizasaun tenke halo servisus efisienti liu tan ho husik sira atu adota besik liu tan tuir nesesidades lokál nian. Mas hare'e ba pesoál no rekursu ne'ebe ituan ne'e, ne'e sei han tempu tinan sanulu ka liu tan atu implementa [[desentralizasaun]] ho efetivu liu tan. Mas iha tinan primeiru sira ne'e governu tenke foka ba desentraliza prestasaun servisu nian – karik ho organiza husi sentrál ka ho hari'i repartisaun departamentu nasional nian iha sentrus rejionais balun. Hafoin, wainhira rekursu, no pesoal kualifikadu iha ona, governu bele transfere autoridade ba korpu lokál sira gradualmente. Desentralizasaun persiza atu hare'e mos ba dimensaun politika sira, inklui estrutura poder lokal nian. Maka ho transfere responsabilidade no rekursus vertikalmente husi sentral ba governu rejional no lokal, governu sei persiza atu haburas rede horizontál sira ne'ebé maka bele halo governu rejionál no lokál atu halo ligasaun ho aktor naun-estatál sira. === Parseria no aliansa sira === [[Imajen:Virgin Mary Statue, Dili, East Timor (310331885).jpg|thumb|Maria da Fátima iha Dili]] Entre sira ne'ebe maka importante liu maka organizasaun naun governamental sira, ne'ebe nia numerus liu 400 iha rai-Timor-Leste. ONG nasional, iha balun maka ligadu ba [[Igreja Katolika]], ne'ebe maka aktivu ona iha area barak inklui edukasaun, saude, projetus be no saneamentu, peskiza no advokasia no mos [[direitus umanus]] no dezenvolvimentu. Adisionalmente, liu un kuartu husi [[ONG]] sira ne'e maka internasional – dala barak konsentra ba hari'i kapasidade liu husi edukasaun no formasaun, no mos servisu saude no dezenvolvimentu komunidade nian. Kooperativa sira mos iha fatin importante. Familia [[agrikultura]] subsistensia sira iha tina ona kultura kooperasaun liu husi redi organizasaun agrikultora sira nian, no potensial husi [[kooperativa]] foun sira ne'e nudar evidensia husi susesu Cooperativa Café Timor nian. Media mós bele kontribui, la'os deit nudar fontes informasoens no edukasun publika iha area hanesan neba kona ba agrikultura, saude no saneamentu, mas servi mos nudar asu guarda publiku nian ne'ebe maka loke sai korupsaun no mos [[direitus umanus]] no abuzus sira seluk tan. === Dezenvolvimentu kapasidade === Institusoens hirak ne'e hotu-hotu sei iha papel importante iha dezenvolvimentu futuru Timor-Leste nian. Mas sira iha frakeza ne'ebe komun – falta ema kualifikadu. Prioridade ida ne'ebe maka urjenti liu ba Timor-Leste maka tengki hasa'e nivel edukasaun nian, kualifikasaun no kapasidade- karik iha servisu publiku, iha [[ONG]] no sosiedade sivil, ka iha sektor privadu. Governu iha planu atu mantein nafatin numerus husi funsionariu publikus permanente to'o 17.200, ne'e rezolve ona iha kazu balun ho rezultadu lo'os: polisia no forsa defeza iha ona ema no ekipamentus to'o nivel razoavel. Mas iha fatin seluk ema seidauk to'o. Pur izemplu, traballadores ekstensaun agrikola ne'e iha ituan lo'os. No pratikamente planu investimentu setores hotu-hotu governu nian subliña katak falta ema kualifikadu. Seriu hanesan mos maka falta kapasidade husi ema ne'ebé maka serbisu: kualidade ema nian ne'e variavel tebe-tebes no barak maka persiza formasaun kontinuada. Kompetensia balun ne'ebé falta ne'e bele taka ho kontribusaun husi organizasaun sosiedade sivil nian, mas sira mos falta ema kualifikadu. Governu mos tengki bele fo kontratu sai aktividade sira balun ba sektor privadu, mas iha ne'e mos oportunidades limitadu tebe-tebes tamba setor privadu ne'e sei kikoan nafatin. Entretantu, tengki halo prioridade atu halo efisienti liu tan pesoal governu no konsultór estranjeiru sira – asuntu ida ne'ebe departamentu governu barak maka tenke enfrenta. Ema la persiza deit atu dezenvolve sira nia kompetensia mas persiza oportunidade atu uza no aplika buat ne'e. Tamba ne'e maka governu persiza atu fo atensaun didiak ba ambiente serbisu ba funsionáriu publiku sira – inklui promosaun oportunidade no estrutura insentivu sira atu asegura katak funsionáriu iha motivasaun atu dezenvolve sira nia kompeténsia. === Desizaun vitál sira ba futuru === Timor-Leste sobrevive periodu traumatiku husi ninia istoria. Nia povu hatudu reziliénsia no determinasaun extraordinaria atu mantein nia destinu iha sira nia liman rasik. Agora sira iha prosesu atu forma destinu ne'e, halo desizaun vitál sira barak ne'ebe maka sei determina kursu pais nian ba tinan sanulu oin mai. Iha ne'e, sira tenke bele atu depende ba sira nia kolega barak husi rai li'ur, karik iha termu forma efektivu husi dezenvolvimentu kooperasaun, ka bele hetan asesu justu ba sira nia rekursu naturál rasik. Mas maioria husi luta ne'e sei besik liu ba uma, hanesan ema Timor sira halo tranzisaun difikuldade ida husi sosiedade ne'ebé forsa liur maka domina no adultera ba bazeadu ba pais nia tradisaun sosiál no realidade ekonómika sira. Sira iha sira nia vizaun rasik husi ne'ebe maka sira hakarak atu ba, husi nasaun ne'ebe maka sira hakarak atu sai nudar. Mas realiza katak vizaun ne'e sei naruk no kna'ar ne'ebe susar no desizaun doloroza barak maka hein iha oin. == Mapa == <center><gallery> Sprachen Osttimors.png|Lian Timor-Leste nian TL A0 HShade 101113-001.png|<ref name="SoL">[http://seedsoflifetimor.org/climatechange/maps-of-timor-leste/ Seeds of Life] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141009184114/http://seedsoflifetimor.org/climatechange/maps-of-timor-leste/ |date=2014-10-09 }}, abgerufen am 5. Juli 2014</ref> TL-Land Cover Map A4 111313-001.png|<ref name="SoL" /> Topography of Timor-Leste.png|<ref name="SoL" /> TL-Slope Map A4 111313-001.png|<ref name="SoL" /> Geology of Timor-Leste.png|<ref name="SoL" /> Soil types of Timor-Leste.png|<ref name="SoL" /> National Map of Soil Texture A3-001.png|<ref name="SoL" /> National Map of Soil pH A3-001.png|<ref name="SoL" /> TL-AEZ Map A4 111313-001.png|<ref name="SoL" /> National Map of Fe & Zn deficiency TL A3-001.png|<ref name="SoL" /> TL A3 Water Body 112113-001.png|<ref name="SoL" /> TL-Watershed Map A4 111313-001.png|<ref name="SoL" /> TL-Hydrogeological map-001 Main map.jpg|<ref name="SoL" /> Hydrogeology of Timor-Leste, Potential aquifer yield.png|<ref name="SoL" /> Recharge of Timor-Leste.png|<ref name="SoL" /> National rainfall map with graphs 2012 A3-001.png|<ref name="SoL" /> Average annual temperature of Timor-Leste.png|<ref name="SoL" /> National agro-ecological zones A3-001.png|<ref name="SoL" /> TL-Hydrogeological map-001.png|<ref name="SoL" /> Average annual rainfall of Timor-Leste.png|<ref name="SoL" /> </gallery></center> == Nebá mos == * [[Bandeira Timór Lorosa'e nian]] * [[Brazaun Timór Lorosa'e nian]] * [[Pátria]], Inu Timor-Leste nian == Ligasaun ba li'ur == {{Commons|Category:East Timor|East Timor}} * {{Ligasaun|en}} [http://www.timor-leste.gov.tl/ Governo Timór-Leste nian] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190102135014/http://www.timor-leste.gov.tl/ |date=2019-01-02 }} * {{Ligasaun|tet}}{{Ligasaun|pt}}{{Ligasaun|en}} [http://www.pm.gov.tp/tetum/welcome.htm Primeiru Ministru no Gabinete] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050825212921/http://www.pm.gov.tp/tetum/welcome.htm |date=2005-08-25 }} * {{Ligasaun|en}} [http://www.mfac.gov.tp/ Ministériu ba Negósios Estranjeiros no Kooperasaun] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111013181113/http://www.mfac.gov.tp/ |date=2011-10-13 }} * {{Ligasaun|tet}}{{Ligasaun|pt}}{{Ligasaun|en}} [http://www.timorseaoffice.gov.tp/tetum/tetumindex.htm Gabinete Tasi Timór nian] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060623115726/http://www.timorseaoffice.gov.tp/tetum/tetumindex.htm |date=2006-06-23 }} * [http://www.turismotimorleste.com/ Turismu Timór-Leste nian] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060414222648/http://www.turismotimorleste.com/ |date=2006-04-14 }} - ho lia-portugés no lia-inglés * [http://www.un.org/peace/etimor/etimor.htm UNTAET - Administrasaun Tranzitória Nasoens Unidas iha Timór-Leste] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080213015403/http://www.un.org/peace/etimor/etimor.htm |date=2008-02-13 }} - ho lia-inglés no lia-fransés * [http://www.travel-images.com/timor.html Fotografia Timór-Leste nian] * [http://gertil.fa.utl.pt/ Grupu Estudus Rekonstrusaun Timór–Leste nian] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060417191038/http://gertil.fa.utl.pt/ |date=2006-04-17 }} - ho lia-portugés * [http://www.laohamutuk.org/ La'o Hamutuk - Instituto ba Analiza no Monitor Rekonstrusaun Timór-Leste] - ho lia-inglés, lia-tetun no lia-indonéziu * [http://www.cia.gov/cia/publications/factbook/geos/tt.html "The World Factbook" husi CIA] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060414110915/http://www.cia.gov/cia/publications/factbook/geos/tt.html |date=2006-04-14 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060414110915/http://www.cia.gov/cia/publications/factbook/geos/tt.html |date=2006-04-14 }} - ho lia-inglés * [http://www.etan.org/resource/websites.htm Ligasaun sira ETAN] - "East Timor and Indonesia Action Network" * [http://www.semanario.tp/ Jornal Nacional - Semanário] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060115092256/http://www.semanario.tp/ |date=2006-01-15 }} - ho lia-portugés * [http://www.suaratimorlorosae.com/ Jornál Suara Timor Lorosae] - ho lia-tetun no lia-indonéziu === Blog Timor-Leste nian === * [http://forum-haksesuk.blogspot.com/ Forum Haksesuk] - ho lia-tetun * [http://jpesperanca.blogspot.com/ Hanoin oin-oin] - ho lia-tetun, lia-portugés no lia-tokodede * [http://lorosae.blogspot.com/ Blog de Timor] - ho lia-portugés * [http://timorsunshine.blogspot.com/ Tumbleweed in space] - ho lia-inglés * [http://samanddaniel.blogspot.com/ Dili-Dallying] - ho lia-inglés * [http://www.reefview.blogspot.com/ Timor-Leste's Underwater Wonderland] - ho lia-inglés * [http://raiketak.blogspot.com/ Rai Ketak] - ho lia-inglés * [http://melissaintimor.blogspot.com/ Two Months of Life in Timor] - ho lia-inglés {{CPLP}} {{Ázia}} [[Kategoria:Ázia]] [[Kategoria:CPLP]] [[Kategoria:Timór Lorosa'e|!]] 8bqjor8n4m05ng8pujiecbql0c8kfig Manufahi 0 1495 70575 68901 2026-05-11T09:05:44Z Diamantino Soares 9475 70575 wikitext text/x-wiki {{Infobox Munisípius Timór Lorosa'e| name = Manufahi| portugés = Manufahi| capital = [[Same]]| area = 1.323| arearank = 6.ª| population = 52.246| population_as_of = 2015| populationrank = 11.ª| density = 39| densityrank = 11.ª| households = 8.704| households_as_of = 2004| householdsrank = 12.ª| subdistricts = [[Alas (postu administrativu)|Alas]], [[Fatu-Berliu (postu administrativu)|Fatu-Berliu]], [[Same (postu administrativu)|Same]], [[Turiskai (postu administrativu)|Turiskai]]| mapimage = 2015 East Timor Manufahi locator map.png }} '''Manufahi''' mak sai [[munisípiu]] inan ba [[Timór Lorosa'e]]. == Introdusaun == Rai Manufahi hanesan munisipiu ida ne'ebe hola parte iha nasaun ki'ik no Rai doben Timor Lorosa'e Ida ne'e. Municipio Manufahi hanesan, Municipio ne'ebe haleu ho foho sira no iha parte sorin balun ba, nia hola parte iha Tasi mane ne'ebe Fronteira ho Municipio Manatuto nian. Manufahi hanesan komunidade Timor Timur. Manufahi ninia kapital mak Administrasaun Same. Nia luan 1,323 km², manufahi nia Kapital mak [[Same]]. Maibe agora naran ida manu fahi no maun fahe ne'e sei iha hela konfusaun nia laran tamba ema balun bolu manufahi maibe balun fali dehan maun fahe. Hanaran dehan manufahi tamba, historia hateten , iha tempo ne'eba iha rai Manufahi ne'e eziste ita nia avo beiala sira mak hela iha fatin ne'eba no iha tempo ne'eba sira mos hakiak animal manu no fahi, maibe to'o iha loron ida iha funu bo'ot iha rain wekeke funu entre avo beialan sira ho malae sira, entaun iha tempu ne'eba avo beiala sira husi rai manufahi sai tomak no husik deit mak Animal Manu no Fahi, iha loron ne'e rai manufahi laiha ema ida mak hela iha tempo ne’eba, iha deit mak Animal sira ne'e. Ho ida ne'e mak ema hodi bolu rai manufahi ne'e. == Jeografia == [[Imajen:Sucos Manufahi.png|direita|305px|Munisípiu Manufahi.]] {|class="prettytable" style="width:70%" |----- | colspan="4" align="center" style="background:#000000; color:white"|'''Manufahi''' |----- |rowspan="1" align="center" bgcolor="#FFD700" | '''Postu administrativu''' || rowspan="1" align="center" bgcolor="#FF6347" width=60 | '''Rai-balun''' || rowspan="1" align="center" bgcolor="#FFD700" | '''Populasaun (2010)''' || rowspan="1" align="center" bgcolor="#FF6347" | '''Sukus''' |----- |[[Alas (postu administrativu)|Alas]]||align=center|406,96&nbsp;km² ||align=center|7.179||align=center|[[Aituha]], [[Dotik]], [[Mahakidan]] (Mahaquidan), [[Taitudak]] (Taitudac), [[Umaberloik]] (Uma Berloic) |----- |[[Fatu-Berliu (postu administrativu)|Fatu-Berliu]] (Fatuberlio)||align=center|375,92&nbsp;km² ||align=center|6.902||align=center|[[Bubususu]] (Bubussuso), [[Fahinehan]], [[Fatukahi]], [[Kaikasa]] (Caicassa), [[Klakuk]] (Clacuc) |----- |[[Same (postu administrativu)|Same]]||align=center|355,28&nbsp;km² ||align=center|27.554||align=center|[[Babulu (Same)|Babulu]] (Babulo), [[Betano]], [[Dai-Sua]], [[Grotu]], [[Holarua]], [[Letefoho (Same)|Letefoho]], [[Rotuto]], [[Tutuluro]] |----- |[[Turiskai (postu administrativu)|Turiskai]] (Turiscai)||align=center|188,44&nbsp;km² ||align=center|6.993||align=center|[[Aitemua]], [[Beremana]], [[Fatukalo]] (Fatucalo), [[Foholau]], [[Kaimauk]] (Caimauc), [[Lesuata]] (Lessuata), [[Liurai (Turiskai)|Liurai]], [[Manumera]], [[Matorek]] (Matorec), [[Mindelo (Turiskai)|Mindelo]], [[Orana]] |} [[Imajen:Flag of Manufahi.png|miniaturadaimagem|esquerda|Bandeira Manufahi]] Municipio Manufahi kompostu husi posto Administrasaun 4 ne'ebe mak hanesan tuir mai ne'e: # [[Same (postu administrativu)|Postu Administrativo Same]]: Ne'ebe mak parte iha Same Vila tomak husi fronteira foho to'o iha Tasi nian. # [[Turiskai (postu administrativu)|Postu Administrativo Turiskai]]: Ne'ebe haleu ho foho ho paizagem ne'ebe furak, no nia fronteira husi postu Administrativo Maubisse, Municipio Ainaro no posto Administrativo Laclubar, Municipio Manatuto. # [[Alas (postu administrativu)|Posto Administrativo Alas]]: ne'ebe hola parte iha Historia Rai Manufahi liu-liu hanesan Missaun Antigo primeiro ne'ebe religiosp sira. Sama Ain ba dahuluk iha Rai Manufahi atu Evanzeliza no Habelar Cristianismo. Nia mos fronteira ho [[Manatutu (munisípiu)|Munisípiu Manatutu]]. # [[Fatu-Berliu (postu administrativu)|Posto Administrativo Fatu-Berliu]]: ne'ebe Nia fronteira ho Munisípiu Manatutu li-liu ho postu Administrativo Barique (Natarbora). No mos Tasi Mane. == Populasaun == [[Imajen:Manufahi subdistricts.png|thumb|]] [[Imajen:Manufahi-TL A3 District Map 110813-001.png|thumb|]] [[Imajen:Betano Klimadiagramm.png|thumb|Tempu iha [[Betano]]]] [[Imajen:Same Klimadiagramm.png|thumb|Tempu iha [[Same]]]] Populasaun sira iha Municipio Manufahi jeralmente ativu iha area rua: "Ekonomista no Religiosa. Iha parte Ekonomista maka hanesan: Agrikultor no Pescador. Iha parte Religiao maka hanesan: Iha parte vida Relogiosa nian ativo liu tamba iha religiaun oi-oin mos iha Rai Manufahi alem de Katolika, iha mos Protestante,Geova,Assembleia de deus, no Islam. Linguagem Materna ne'ebe uza iha Municipio Manufahi. Jeralmente uza Mambae, bunak, no iha Komunidade balu koalia kemak hanesanema husi Bobonaro sira ne'ebe hela iha Same, no Komunidade sira ne'ebe hela iha parte Tasi mane nian ne'e sira Koalia Tetun-Terik. * Iha Same lian Materna ne'ebe mak sira hanesan: "Mambae" * Iha Alas lian Materna ne'ebe mak sira uza hanesan: "Tetun-terik, Bunak itoan". * Iha Faruberlihu lian Materna ne'ebe sira uza mak hanesan: "Tetun Terik". * Iha Turiskai lian Materna ne'e sira uza mak hanesan: "Mambae". == Fatin Historico no Paizagem furak ne'ebe existe iha Rai Manufahi == Fatin Historiku no Paizagem sira mak hanesa: Foho kablaki, Pousada Antigo Portugues nian, Estatua Dom Boaventura, gruta ne'ebe hanaran Fatuk Maromak, no ho fatin ne'ebe kapas no furak liu tan ne'ebe hau seidauk to'o ba. Fatin Historico no Paizagem furak ne'ebe existe iha Rai Manufahi. Fatin Historico no Paizagem sira mak hanesa: Foho kablaki, Pousada Antigo portugues nian, Estatua Dom Boaventura, gruta ne'ebe hanaran Fatuk Maromak, no ho fatin ne'ebe kapas no furak liu tan ne'ebe hau seidauk to'o ba. === Don Boaventura Aswai'in Manufahi === [[Horai-Kik|Hori]]-uluk, hori-wain malae mutin sira to'o iha Timor atu kontratu ai-kameli, osan-mean, osan-mutin, Wani-wen no buat seluk tan. Ikus mai tama mos iha rai Timor, amu lulik sira hosi orden Dominikana. Iha kedan tinan rihun ida atus neen, neen nulu resin, liurai sira hosi uma kain Hornai no Costa, liurai sira ne'e mai husi Oe-cusse. Hato'o nanis katak rai Timor ba Timor-oan sira ne'ebe iha rai ne'e nia-laran.Ne'e duni sira hanoin atu duni sai malae. no amo lulik sira. Iha tinan rihun ida atus nia laran, reinu sira tomak hosi "LORO TOBA" hanesan Lolotoe, Camnasa, Cailaku lamak hitu (Bobonaro) hamri'ik hodi funu hasoru governu portugues sira iha fali tinan rihun ida atus ualo, sianulu-resin-haat, iha reinu Manufahi. Liurai duarte da costa sotto maior halo funu hasoru malae sira, liu-liu hasoru emaboot ka governador Jose Celestinu da silva. Iha tempo ne'ebe liurai Don Duarte mate iha tinan rihun ida atus sia nia mate tamba afeta moras. Dato sira no povo Manufahi hili fali Don Boaventura sotto mayor da Costa atu truka nia aman mate bian lori rota hanesa. n Don no Coronel (koronel). Liurai Don Boaventura ukun nia povu,maibe nia laranla kontenti tan ho hahalok balun ne'ebe mak ladun diak: Hanesan selun impostu maka'as no la simu injustisa balun hosi ukun-nain sira. Iha fulan Dezembru tinan rihun ida atus sia sianulu-resin-ida, Don boaventura revolta kontra malae mutin, liurai balun. hamutuk ho nia. Iha Timor-laran, Liurai seluk hamutuk ho malae mutin hodi funu hasoru Don Boaventura. Tan ne'e Timor oan sira halo funu hasoru malu, tanba kbi'it laiha laiha ona, tropas hosi gorvernu manan duni funu ida ne'e. Sira kaer Don Boaventura lori ba dadur iha kalabosu iha Dili. Malae sira lori korenti bo'ot maka kesi iha Don Boaventu ra, kastigu nia, iha tempu ne'eba liurai sira rai Timor laran tomak lori osan-mean lafatik-lafatik, hodi fo malae sira hod i kore sai korenti ne'ebe kesi iha nia liman no ain. Maibe malae sira lakohi simu riku-soin sira ne'ebe namkari iha rai Ti mor nia laran hodi troka ho Don Boaventura, sira hakarak oho duni Don Boaventura hodi ukun rai Timor ne'e. Iha loron 18 fu lan-julho tinan 1913, governu hatun Don Boaventura husi nia ukun liurai no hasai tiha ninia patente koronel nian. Ita la h atene Don Boaventura mate sa tinan no iha ne'ebe los.Maibe, hahu tinan 1913, iha rai timor ema temi laran ema barak hahu t emi funu Manufahi. Maibe ho Esperito nasionalizmu ne'ebe mak bo'ot no ho tulun Nai Maromak nian, ita-nia liurai sira halo funu hasoru malae sira no hodi sai malae mutin sira iha tempu dahuluk ne'eba. ohin loron Timor Lorosa'e sai nasaun ida ke independensia ona ita la presija tan funu.Maibe, ba ita tomak, funu ne'ebe mak ita hasoru iha tempu agora nian mak, tenki kontinua funu hasoru bu'at at sira mak hanesan:hirus malu, odi maluno kont ra malu, no buat seluk tan hanesan: " Analfabetizmu", korupsaun; moris badiu nian, no morisa baruk ten nian nst. Husi Don Boaventura nia terus tomak atu hanorin ita tomak katak Dignidade povu Timor nian buat ida ke vale liu osan-me an no osan-mutin, vale liu ai-kameli no bani-ben. Ne'e duni, ita lalika explora ema seluk lalika oho ema seluk, maibe ita ne'e ida deit hodi harii no hamorin liu tan rai doben Nasaun Timor-Leste ne'e. == Ligasaun ba li'ur == {{Commons|Category:Manufahi|Manufahi}} {{Munisípiu Timór Lorosa'e nian}} [[Kategoria:Manufahi| ]] cblnvirf4fp1hd90oe2bgexfkjaen2i 70576 70575 2026-05-11T09:06:17Z Diamantino Soares 9475 70576 wikitext text/x-wiki {{Infobox Munisípius Timór Lorosa'e| name = Manufahi| portugés = Manufahi| capital = [[Same]]| area = 1.323| arearank = 6.ª| population = 52.246| population_as_of = 2015| populationrank = 11.ª| density = 39| densityrank = 11.ª| households = 8.704| households_as_of = 2004| householdsrank = 12.ª| subdistricts = [[Alas (postu administrativu)|Alas]], [[Fatu-Berliu (postu administrativu)|Fatu-Berliu]], [[Same (postu administrativu)|Same]], [[Turiskai (postu administrativu)|Turiskai]]| mapimage = 2015 East Timor Manufahi locator map.png }} '''Manufahi''' mak sai [[munisípiu]] inan ba [[Timór Lorosa'e]]. == Introdusaun == Rai Manufahi hanesan munisipiu ida ne'ebe hola parte iha nasaun ki'ik no Rai doben Timor Lorosa'e Ida ne'e. Munisipiu Manufahi hanesan, Municipio ne'ebe haleu ho foho sira no iha parte sorin balun ba, nia hola parte iha Tasi mane ne'ebe Fronteira ho Municipio Manatuto nian. Manufahi hanesan komunidade Timor Timur. Manufahi ninia kapital mak Administrasaun Same. Nia luan 1,323 km², manufahi nia Kapital mak [[Same]]. Maibe agora naran ida manu fahi no maun fahe ne'e sei iha hela konfusaun nia laran tamba ema balun bolu manufahi maibe balun fali dehan maun fahe. Hanaran dehan manufahi tamba, historia hateten , iha tempo ne'eba iha rai Manufahi ne'e eziste ita nia avo beiala sira mak hela iha fatin ne'eba no iha tempo ne'eba sira mos hakiak animal manu no fahi, maibe to'o iha loron ida iha funu bo'ot iha rain wekeke funu entre avo beialan sira ho malae sira, entaun iha tempu ne'eba avo beiala sira husi rai manufahi sai tomak no husik deit mak Animal Manu no Fahi, iha loron ne'e rai manufahi laiha ema ida mak hela iha tempo ne’eba, iha deit mak Animal sira ne'e. Ho ida ne'e mak ema hodi bolu rai manufahi ne'e. == Jeografia == [[Imajen:Sucos Manufahi.png|direita|305px|Munisípiu Manufahi.]] {|class="prettytable" style="width:70%" |----- | colspan="4" align="center" style="background:#000000; color:white"|'''Manufahi''' |----- |rowspan="1" align="center" bgcolor="#FFD700" | '''Postu administrativu''' || rowspan="1" align="center" bgcolor="#FF6347" width=60 | '''Rai-balun''' || rowspan="1" align="center" bgcolor="#FFD700" | '''Populasaun (2010)''' || rowspan="1" align="center" bgcolor="#FF6347" | '''Sukus''' |----- |[[Alas (postu administrativu)|Alas]]||align=center|406,96&nbsp;km² ||align=center|7.179||align=center|[[Aituha]], [[Dotik]], [[Mahakidan]] (Mahaquidan), [[Taitudak]] (Taitudac), [[Umaberloik]] (Uma Berloic) |----- |[[Fatu-Berliu (postu administrativu)|Fatu-Berliu]] (Fatuberlio)||align=center|375,92&nbsp;km² ||align=center|6.902||align=center|[[Bubususu]] (Bubussuso), [[Fahinehan]], [[Fatukahi]], [[Kaikasa]] (Caicassa), [[Klakuk]] (Clacuc) |----- |[[Same (postu administrativu)|Same]]||align=center|355,28&nbsp;km² ||align=center|27.554||align=center|[[Babulu (Same)|Babulu]] (Babulo), [[Betano]], [[Dai-Sua]], [[Grotu]], [[Holarua]], [[Letefoho (Same)|Letefoho]], [[Rotuto]], [[Tutuluro]] |----- |[[Turiskai (postu administrativu)|Turiskai]] (Turiscai)||align=center|188,44&nbsp;km² ||align=center|6.993||align=center|[[Aitemua]], [[Beremana]], [[Fatukalo]] (Fatucalo), [[Foholau]], [[Kaimauk]] (Caimauc), [[Lesuata]] (Lessuata), [[Liurai (Turiskai)|Liurai]], [[Manumera]], [[Matorek]] (Matorec), [[Mindelo (Turiskai)|Mindelo]], [[Orana]] |} [[Imajen:Flag of Manufahi.png|miniaturadaimagem|esquerda|Bandeira Manufahi]] Municipio Manufahi kompostu husi posto Administrasaun 4 ne'ebe mak hanesan tuir mai ne'e: # [[Same (postu administrativu)|Postu Administrativo Same]]: Ne'ebe mak parte iha Same Vila tomak husi fronteira foho to'o iha Tasi nian. # [[Turiskai (postu administrativu)|Postu Administrativo Turiskai]]: Ne'ebe haleu ho foho ho paizagem ne'ebe furak, no nia fronteira husi postu Administrativo Maubisse, Municipio Ainaro no posto Administrativo Laclubar, Municipio Manatuto. # [[Alas (postu administrativu)|Posto Administrativo Alas]]: ne'ebe hola parte iha Historia Rai Manufahi liu-liu hanesan Missaun Antigo primeiro ne'ebe religiosp sira. Sama Ain ba dahuluk iha Rai Manufahi atu Evanzeliza no Habelar Cristianismo. Nia mos fronteira ho [[Manatutu (munisípiu)|Munisípiu Manatutu]]. # [[Fatu-Berliu (postu administrativu)|Posto Administrativo Fatu-Berliu]]: ne'ebe Nia fronteira ho Munisípiu Manatutu li-liu ho postu Administrativo Barique (Natarbora). No mos Tasi Mane. == Populasaun == [[Imajen:Manufahi subdistricts.png|thumb|]] [[Imajen:Manufahi-TL A3 District Map 110813-001.png|thumb|]] [[Imajen:Betano Klimadiagramm.png|thumb|Tempu iha [[Betano]]]] [[Imajen:Same Klimadiagramm.png|thumb|Tempu iha [[Same]]]] Populasaun sira iha Municipio Manufahi jeralmente ativu iha area rua: "Ekonomista no Religiosa. Iha parte Ekonomista maka hanesan: Agrikultor no Pescador. Iha parte Religiao maka hanesan: Iha parte vida Relogiosa nian ativo liu tamba iha religiaun oi-oin mos iha Rai Manufahi alem de Katolika, iha mos Protestante,Geova,Assembleia de deus, no Islam. Linguagem Materna ne'ebe uza iha Municipio Manufahi. Jeralmente uza Mambae, bunak, no iha Komunidade balu koalia kemak hanesanema husi Bobonaro sira ne'ebe hela iha Same, no Komunidade sira ne'ebe hela iha parte Tasi mane nian ne'e sira Koalia Tetun-Terik. * Iha Same lian Materna ne'ebe mak sira hanesan: "Mambae" * Iha Alas lian Materna ne'ebe mak sira uza hanesan: "Tetun-terik, Bunak itoan". * Iha Faruberlihu lian Materna ne'ebe sira uza mak hanesan: "Tetun Terik". * Iha Turiskai lian Materna ne'e sira uza mak hanesan: "Mambae". == Fatin Historico no Paizagem furak ne'ebe existe iha Rai Manufahi == Fatin Historiku no Paizagem sira mak hanesa: Foho kablaki, Pousada Antigo Portugues nian, Estatua Dom Boaventura, gruta ne'ebe hanaran Fatuk Maromak, no ho fatin ne'ebe kapas no furak liu tan ne'ebe hau seidauk to'o ba. Fatin Historico no Paizagem furak ne'ebe existe iha Rai Manufahi. Fatin Historico no Paizagem sira mak hanesa: Foho kablaki, Pousada Antigo portugues nian, Estatua Dom Boaventura, gruta ne'ebe hanaran Fatuk Maromak, no ho fatin ne'ebe kapas no furak liu tan ne'ebe hau seidauk to'o ba. === Don Boaventura Aswai'in Manufahi === [[Horai-Kik|Hori]]-uluk, hori-wain malae mutin sira to'o iha Timor atu kontratu ai-kameli, osan-mean, osan-mutin, Wani-wen no buat seluk tan. Ikus mai tama mos iha rai Timor, amu lulik sira hosi orden Dominikana. Iha kedan tinan rihun ida atus neen, neen nulu resin, liurai sira hosi uma kain Hornai no Costa, liurai sira ne'e mai husi Oe-cusse. Hato'o nanis katak rai Timor ba Timor-oan sira ne'ebe iha rai ne'e nia-laran.Ne'e duni sira hanoin atu duni sai malae. no amo lulik sira. Iha tinan rihun ida atus nia laran, reinu sira tomak hosi "LORO TOBA" hanesan Lolotoe, Camnasa, Cailaku lamak hitu (Bobonaro) hamri'ik hodi funu hasoru governu portugues sira iha fali tinan rihun ida atus ualo, sianulu-resin-haat, iha reinu Manufahi. Liurai duarte da costa sotto maior halo funu hasoru malae sira, liu-liu hasoru emaboot ka governador Jose Celestinu da silva. Iha tempo ne'ebe liurai Don Duarte mate iha tinan rihun ida atus sia nia mate tamba afeta moras. Dato sira no povo Manufahi hili fali Don Boaventura sotto mayor da Costa atu truka nia aman mate bian lori rota hanesa. n Don no Coronel (koronel). Liurai Don Boaventura ukun nia povu,maibe nia laranla kontenti tan ho hahalok balun ne'ebe mak ladun diak: Hanesan selun impostu maka'as no la simu injustisa balun hosi ukun-nain sira. Iha fulan Dezembru tinan rihun ida atus sia sianulu-resin-ida, Don boaventura revolta kontra malae mutin, liurai balun. hamutuk ho nia. Iha Timor-laran, Liurai seluk hamutuk ho malae mutin hodi funu hasoru Don Boaventura. Tan ne'e Timor oan sira halo funu hasoru malu, tanba kbi'it laiha laiha ona, tropas hosi gorvernu manan duni funu ida ne'e. Sira kaer Don Boaventura lori ba dadur iha kalabosu iha Dili. Malae sira lori korenti bo'ot maka kesi iha Don Boaventu ra, kastigu nia, iha tempu ne'eba liurai sira rai Timor laran tomak lori osan-mean lafatik-lafatik, hodi fo malae sira hod i kore sai korenti ne'ebe kesi iha nia liman no ain. Maibe malae sira lakohi simu riku-soin sira ne'ebe namkari iha rai Ti mor nia laran hodi troka ho Don Boaventura, sira hakarak oho duni Don Boaventura hodi ukun rai Timor ne'e. Iha loron 18 fu lan-julho tinan 1913, governu hatun Don Boaventura husi nia ukun liurai no hasai tiha ninia patente koronel nian. Ita la h atene Don Boaventura mate sa tinan no iha ne'ebe los.Maibe, hahu tinan 1913, iha rai timor ema temi laran ema barak hahu t emi funu Manufahi. Maibe ho Esperito nasionalizmu ne'ebe mak bo'ot no ho tulun Nai Maromak nian, ita-nia liurai sira halo funu hasoru malae sira no hodi sai malae mutin sira iha tempu dahuluk ne'eba. ohin loron Timor Lorosa'e sai nasaun ida ke independensia ona ita la presija tan funu.Maibe, ba ita tomak, funu ne'ebe mak ita hasoru iha tempu agora nian mak, tenki kontinua funu hasoru bu'at at sira mak hanesan:hirus malu, odi maluno kont ra malu, no buat seluk tan hanesan: " Analfabetizmu", korupsaun; moris badiu nian, no morisa baruk ten nian nst. Husi Don Boaventura nia terus tomak atu hanorin ita tomak katak Dignidade povu Timor nian buat ida ke vale liu osan-me an no osan-mutin, vale liu ai-kameli no bani-ben. Ne'e duni, ita lalika explora ema seluk lalika oho ema seluk, maibe ita ne'e ida deit hodi harii no hamorin liu tan rai doben Nasaun Timor-Leste ne'e. == Ligasaun ba li'ur == {{Commons|Category:Manufahi|Manufahi}} {{Munisípiu Timór Lorosa'e nian}} [[Kategoria:Manufahi| ]] 4vdiqlzc830pihlfo5m687eypks903i 70577 70576 2026-05-11T09:22:40Z Rino Soares 11393 70577 wikitext text/x-wiki {{Infobox Munisípius Timór Lorosa'e| name = Manufahi| portugés = Manufahi| capital = [[Same]]| area = 1.323| arearank = 6.ª| population = 52.246| population_as_of = 2015| populationrank = 11.ª| density = 39| densityrank = 11.ª| households = 8.704| households_as_of = 2004| householdsrank = 12.ª| subdistricts = [[Alas (postu administrativu)|Alas]], [[Fatu-Berliu (postu administrativu)|Fatu-Berliu]], [[Same (postu administrativu)|Same]], [[Turiskai (postu administrativu)|Turiskai]]| mapimage = 2015 East Timor Manufahi locator map.png }} '''Manufahi''' mak sai [[munisípiu]] inan ba [[Timór Lorosa'e]]. == Introdusaun == Rai Manufahi hanesan munisipiu ida ne'ebe hola parte iha nasaun ki'ik no Rai doben Timor Lorosa'e Ida ne'e. Munisipiu Manufahi hanesan, Municipio ne'ebe haleu ho foho sira no iha parte sorin balun ba, nia hola parte iha Tasi mane ne'ebe Fronteira ho Municipio Manatuto nian. Manufahi hanesan komunidade Timor Timur. Manufahi ninia kapital mak Administrasaun Same. Nia luan 1,323 km², manufahi nia Kapital mak [[Same]]. Maibe agora naran ida manu fahi no maun fahe ne'e sei iha hela konfusaun nia laran tamba ema balun bolu manufahi maibe balun fali dehan maun fahe. Hanaran dehan manufahi tamba, historia hateten , iha tempu ne'eba iha rai Manufahi ne'e eziste ita nia avo beiala sira mak hela iha fatin ne'eba no iha tempo ne'eba sira mos hakiak animal manu no fahi, maibe to'o iha loron ida iha funu bo'ot iha rain wekeke funu entre avo beialan sira ho malae sira, entaun iha tempu ne'eba avo beiala sira husi rai manufahi sai tomak no husik deit mak Animal Manu no Fahi, iha loron ne'e rai manufahi laiha ema ida mak hela iha tempo ne’eba, iha deit mak Animal sira ne'e. Ho ida ne'e mak ema hodi bolu rai manufahi ne'e. == Jeografia == [[Imajen:Sucos Manufahi.png|direita|305px|Munisípiu Manufahi.]] {|class="prettytable" style="width:70%" |----- | colspan="4" align="center" style="background:#000000; color:white"|'''Manufahi''' |----- |rowspan="1" align="center" bgcolor="#FFD700" | '''Postu administrativu''' || rowspan="1" align="center" bgcolor="#FF6347" width=60 | '''Rai-balun''' || rowspan="1" align="center" bgcolor="#FFD700" | '''Populasaun (2010)''' || rowspan="1" align="center" bgcolor="#FF6347" | '''Sukus''' |----- |[[Alas (postu administrativu)|Alas]]||align=center|406,96&nbsp;km² ||align=center|7.179||align=center|[[Aituha]], [[Dotik]], [[Mahakidan]] (Mahaquidan), [[Taitudak]] (Taitudac), [[Umaberloik]] (Uma Berloic) |----- |[[Fatu-Berliu (postu administrativu)|Fatu-Berliu]] (Fatuberlio)||align=center|375,92&nbsp;km² ||align=center|6.902||align=center|[[Bubususu]] (Bubussuso), [[Fahinehan]], [[Fatukahi]], [[Kaikasa]] (Caicassa), [[Klakuk]] (Clacuc) |----- |[[Same (postu administrativu)|Same]]||align=center|355,28&nbsp;km² ||align=center|27.554||align=center|[[Babulu (Same)|Babulu]] (Babulo), [[Betano]], [[Dai-Sua]], [[Grotu]], [[Holarua]], [[Letefoho (Same)|Letefoho]], [[Rotuto]], [[Tutuluro]] |----- |[[Turiskai (postu administrativu)|Turiskai]] (Turiscai)||align=center|188,44&nbsp;km² ||align=center|6.993||align=center|[[Aitemua]], [[Beremana]], [[Fatukalo]] (Fatucalo), [[Foholau]], [[Kaimauk]] (Caimauc), [[Lesuata]] (Lessuata), [[Liurai (Turiskai)|Liurai]], [[Manumera]], [[Matorek]] (Matorec), [[Mindelo (Turiskai)|Mindelo]], [[Orana]] |} [[Imajen:Flag of Manufahi.png|miniaturadaimagem|esquerda|Bandeira Manufahi]] Municipio Manufahi kompostu husi posto Administrasaun 4 ne'ebe mak hanesan tuir mai ne'e: # [[Same (postu administrativu)|Postu Administrativo Same]]: Ne'ebe mak parte iha Same Vila tomak husi fronteira foho to'o iha Tasi nian. # [[Turiskai (postu administrativu)|Postu Administrativo Turiskai]]: Ne'ebe haleu ho foho ho paizagem ne'ebe furak, no nia fronteira husi postu Administrativo Maubisse, Municipio Ainaro no posto Administrativo Laclubar, Municipio Manatuto. # [[Alas (postu administrativu)|Posto Administrativo Alas]]: ne'ebe hola parte iha Historia Rai Manufahi liu-liu hanesan Missaun Antigo primeiro ne'ebe religiosp sira. Sama Ain ba dahuluk iha Rai Manufahi atu Evanzeliza no Habelar Cristianismo. Nia mos fronteira ho [[Manatutu (munisípiu)|Munisípiu Manatutu]]. # [[Fatu-Berliu (postu administrativu)|Posto Administrativo Fatu-Berliu]]: ne'ebe Nia fronteira ho Munisípiu Manatutu li-liu ho postu Administrativo Barique (Natarbora). No mos Tasi Mane. == Populasaun == [[Imajen:Manufahi subdistricts.png|thumb|]] [[Imajen:Manufahi-TL A3 District Map 110813-001.png|thumb|]] [[Imajen:Betano Klimadiagramm.png|thumb|Tempu iha [[Betano]]]] [[Imajen:Same Klimadiagramm.png|thumb|Tempu iha [[Same]]]] Populasaun sira iha Municipio Manufahi jeralmente ativu iha area rua: "Ekonomista no Religiosa. Iha parte Ekonomista maka hanesan: Agrikultor no Pescador. Iha parte Religiao maka hanesan: Iha parte vida Relogiosa nian ativo liu tamba iha religiaun oi-oin mos iha Rai Manufahi alem de Katolika, iha mos Protestante,Geova,Assembleia de deus, no Islam. Linguagem Materna ne'ebe uza iha Municipio Manufahi. Jeralmente uza Mambae, bunak, no iha Komunidade balu koalia kemak hanesanema husi Bobonaro sira ne'ebe hela iha Same, no Komunidade sira ne'ebe hela iha parte Tasi mane nian ne'e sira Koalia Tetun-Terik. * Iha Same lian Materna ne'ebe mak sira hanesan: "Mambae" * Iha Alas lian Materna ne'ebe mak sira uza hanesan: "Tetun-terik, Bunak itoan". * Iha Faruberlihu lian Materna ne'ebe sira uza mak hanesan: "Tetun Terik". * Iha Turiskai lian Materna ne'e sira uza mak hanesan: "Mambae". == Fatin Historico no Paizagem furak ne'ebe existe iha Rai Manufahi == Fatin Historiku no Paizagem sira mak hanesa: Foho kablaki, Pousada Antigo Portugues nian, Estatua Dom Boaventura, gruta ne'ebe hanaran Fatuk Maromak, no ho fatin ne'ebe kapas no furak liu tan ne'ebe hau seidauk to'o ba. Fatin Historico no Paizagem furak ne'ebe existe iha Rai Manufahi. Fatin Historico no Paizagem sira mak hanesa: Foho kablaki, Pousada Antigo portugues nian, Estatua Dom Boaventura, gruta ne'ebe hanaran Fatuk Maromak, no ho fatin ne'ebe kapas no furak liu tan ne'ebe hau seidauk to'o ba. === Don Boaventura Aswai'in Manufahi === [[Horai-Kik|Hori]]-uluk, hori-wain malae mutin sira to'o iha Timor atu kontratu ai-kameli, osan-mean, osan-mutin, Wani-wen no buat seluk tan. Ikus mai tama mos iha rai Timor, amu lulik sira hosi orden Dominikana. Iha kedan tinan rihun ida atus neen, neen nulu resin, liurai sira hosi uma kain Hornai no Costa, liurai sira ne'e mai husi Oe-cusse. Hato'o nanis katak rai Timor ba Timor-oan sira ne'ebe iha rai ne'e nia-laran.Ne'e duni sira hanoin atu duni sai malae. no amo lulik sira. Iha tinan rihun ida atus nia laran, reinu sira tomak hosi "LORO TOBA" hanesan Lolotoe, Camnasa, Cailaku lamak hitu (Bobonaro) hamri'ik hodi funu hasoru governu portugues sira iha fali tinan rihun ida atus ualo, sianulu-resin-haat, iha reinu Manufahi. Liurai duarte da costa sotto maior halo funu hasoru malae sira, liu-liu hasoru emaboot ka governador Jose Celestinu da silva. Iha tempo ne'ebe liurai Don Duarte mate iha tinan rihun ida atus sia nia mate tamba afeta moras. Dato sira no povo Manufahi hili fali Don Boaventura sotto mayor da Costa atu truka nia aman mate bian lori rota hanesa. n Don no Coronel (koronel). Liurai Don Boaventura ukun nia povu,maibe nia laranla kontenti tan ho hahalok balun ne'ebe mak ladun diak: Hanesan selun impostu maka'as no la simu injustisa balun hosi ukun-nain sira. Iha fulan Dezembru tinan rihun ida atus sia sianulu-resin-ida, Don boaventura revolta kontra malae mutin, liurai balun. hamutuk ho nia. Iha Timor-laran, Liurai seluk hamutuk ho malae mutin hodi funu hasoru Don Boaventura. Tan ne'e Timor oan sira halo funu hasoru malu, tanba kbi'it laiha laiha ona, tropas hosi gorvernu manan duni funu ida ne'e. Sira kaer Don Boaventura lori ba dadur iha kalabosu iha Dili. Malae sira lori korenti bo'ot maka kesi iha Don Boaventu ra, kastigu nia, iha tempu ne'eba liurai sira rai Timor laran tomak lori osan-mean lafatik-lafatik, hodi fo malae sira hod i kore sai korenti ne'ebe kesi iha nia liman no ain. Maibe malae sira lakohi simu riku-soin sira ne'ebe namkari iha rai Ti mor nia laran hodi troka ho Don Boaventura, sira hakarak oho duni Don Boaventura hodi ukun rai Timor ne'e. Iha loron 18 fu lan-julho tinan 1913, governu hatun Don Boaventura husi nia ukun liurai no hasai tiha ninia patente koronel nian. Ita la h atene Don Boaventura mate sa tinan no iha ne'ebe los.Maibe, hahu tinan 1913, iha rai timor ema temi laran ema barak hahu t emi funu Manufahi. Maibe ho Esperito nasionalizmu ne'ebe mak bo'ot no ho tulun Nai Maromak nian, ita-nia liurai sira halo funu hasoru malae sira no hodi sai malae mutin sira iha tempu dahuluk ne'eba. ohin loron Timor Lorosa'e sai nasaun ida ke independensia ona ita la presija tan funu.Maibe, ba ita tomak, funu ne'ebe mak ita hasoru iha tempu agora nian mak, tenki kontinua funu hasoru bu'at at sira mak hanesan:hirus malu, odi maluno kont ra malu, no buat seluk tan hanesan: " Analfabetizmu", korupsaun; moris badiu nian, no morisa baruk ten nian nst. Husi Don Boaventura nia terus tomak atu hanorin ita tomak katak Dignidade povu Timor nian buat ida ke vale liu osan-me an no osan-mutin, vale liu ai-kameli no bani-ben. Ne'e duni, ita lalika explora ema seluk lalika oho ema seluk, maibe ita ne'e ida deit hodi harii no hamorin liu tan rai doben Nasaun Timor-Leste ne'e. == Ligasaun ba li'ur == {{Commons|Category:Manufahi|Manufahi}} {{Munisípiu Timór Lorosa'e nian}} [[Kategoria:Manufahi| ]] n8i9t8qc7gsa61ind7rypa0ykf9dx8e 70578 70577 2026-05-11T09:23:09Z Rino Soares 11393 70578 wikitext text/x-wiki {{Infobox Munisípius Timór Lorosa'e| name = Manufahi| portugés = Manufahi| capital = [[Same]]| area = 1.323| arearank = 6.ª| population = 52.246| population_as_of = 2015| populationrank = 11.ª| density = 39| densityrank = 11.ª| households = 8.704| households_as_of = 2004| householdsrank = 12.ª| subdistricts = [[Alas (postu administrativu)|Alas]], [[Fatu-Berliu (postu administrativu)|Fatu-Berliu]], [[Same (postu administrativu)|Same]], [[Turiskai (postu administrativu)|Turiskai]]| mapimage = 2015 East Timor Manufahi locator map.png }} '''Manufahi''' mak sai [[munisípiu]] inan ba [[Timór Lorosa'e]]. == Introdusaun == Rai Manufahi hanesan munisipiu ida ne'ebe hola parte iha nasaun ki'ik no Rai doben Timor Lorosa'e Ida ne'e. Munisipiu Manufahi hanesan, Municipio ne'ebe haleu ho foho sira no iha parte sorin balun ba, nia hola parte iha Tasi mane ne'ebe Fronteira ho Municipio Manatuto nian. Manufahi hanesan komunidade Timor Timur. Manufahi ninia kapital mak Administrasaun Same. Nia luan 1,323 km², manufahi nia Kapital mak [[Same]]. Maibe agora naran ida manu fahi no maun fahe ne'e sei iha hela konfuzaun nia laran tamba ema balun bolu manufahi maibe balun fali dehan maun fahe. Hanaran dehan manufahi tamba, historia hateten , iha tempu ne'eba iha rai Manufahi ne'e eziste ita nia avo beiala sira mak hela iha fatin ne'eba no iha tempo ne'eba sira mos hakiak animal manu no fahi, maibe to'o iha loron ida iha funu bo'ot iha rain wekeke funu entre avo beialan sira ho malae sira, entaun iha tempu ne'eba avo beiala sira husi rai manufahi sai tomak no husik deit mak Animal Manu no Fahi, iha loron ne'e rai manufahi laiha ema ida mak hela iha tempo ne’eba, iha deit mak Animal sira ne'e. Ho ida ne'e mak ema hodi bolu rai manufahi ne'e. == Jeografia == [[Imajen:Sucos Manufahi.png|direita|305px|Munisípiu Manufahi.]] {|class="prettytable" style="width:70%" |----- | colspan="4" align="center" style="background:#000000; color:white"|'''Manufahi''' |----- |rowspan="1" align="center" bgcolor="#FFD700" | '''Postu administrativu''' || rowspan="1" align="center" bgcolor="#FF6347" width=60 | '''Rai-balun''' || rowspan="1" align="center" bgcolor="#FFD700" | '''Populasaun (2010)''' || rowspan="1" align="center" bgcolor="#FF6347" | '''Sukus''' |----- |[[Alas (postu administrativu)|Alas]]||align=center|406,96&nbsp;km² ||align=center|7.179||align=center|[[Aituha]], [[Dotik]], [[Mahakidan]] (Mahaquidan), [[Taitudak]] (Taitudac), [[Umaberloik]] (Uma Berloic) |----- |[[Fatu-Berliu (postu administrativu)|Fatu-Berliu]] (Fatuberlio)||align=center|375,92&nbsp;km² ||align=center|6.902||align=center|[[Bubususu]] (Bubussuso), [[Fahinehan]], [[Fatukahi]], [[Kaikasa]] (Caicassa), [[Klakuk]] (Clacuc) |----- |[[Same (postu administrativu)|Same]]||align=center|355,28&nbsp;km² ||align=center|27.554||align=center|[[Babulu (Same)|Babulu]] (Babulo), [[Betano]], [[Dai-Sua]], [[Grotu]], [[Holarua]], [[Letefoho (Same)|Letefoho]], [[Rotuto]], [[Tutuluro]] |----- |[[Turiskai (postu administrativu)|Turiskai]] (Turiscai)||align=center|188,44&nbsp;km² ||align=center|6.993||align=center|[[Aitemua]], [[Beremana]], [[Fatukalo]] (Fatucalo), [[Foholau]], [[Kaimauk]] (Caimauc), [[Lesuata]] (Lessuata), [[Liurai (Turiskai)|Liurai]], [[Manumera]], [[Matorek]] (Matorec), [[Mindelo (Turiskai)|Mindelo]], [[Orana]] |} [[Imajen:Flag of Manufahi.png|miniaturadaimagem|esquerda|Bandeira Manufahi]] Municipio Manufahi kompostu husi posto Administrasaun 4 ne'ebe mak hanesan tuir mai ne'e: # [[Same (postu administrativu)|Postu Administrativo Same]]: Ne'ebe mak parte iha Same Vila tomak husi fronteira foho to'o iha Tasi nian. # [[Turiskai (postu administrativu)|Postu Administrativo Turiskai]]: Ne'ebe haleu ho foho ho paizagem ne'ebe furak, no nia fronteira husi postu Administrativo Maubisse, Municipio Ainaro no posto Administrativo Laclubar, Municipio Manatuto. # [[Alas (postu administrativu)|Posto Administrativo Alas]]: ne'ebe hola parte iha Historia Rai Manufahi liu-liu hanesan Missaun Antigo primeiro ne'ebe religiosp sira. Sama Ain ba dahuluk iha Rai Manufahi atu Evanzeliza no Habelar Cristianismo. Nia mos fronteira ho [[Manatutu (munisípiu)|Munisípiu Manatutu]]. # [[Fatu-Berliu (postu administrativu)|Posto Administrativo Fatu-Berliu]]: ne'ebe Nia fronteira ho Munisípiu Manatutu li-liu ho postu Administrativo Barique (Natarbora). No mos Tasi Mane. == Populasaun == [[Imajen:Manufahi subdistricts.png|thumb|]] [[Imajen:Manufahi-TL A3 District Map 110813-001.png|thumb|]] [[Imajen:Betano Klimadiagramm.png|thumb|Tempu iha [[Betano]]]] [[Imajen:Same Klimadiagramm.png|thumb|Tempu iha [[Same]]]] Populasaun sira iha Municipio Manufahi jeralmente ativu iha area rua: "Ekonomista no Religiosa. Iha parte Ekonomista maka hanesan: Agrikultor no Pescador. Iha parte Religiao maka hanesan: Iha parte vida Relogiosa nian ativo liu tamba iha religiaun oi-oin mos iha Rai Manufahi alem de Katolika, iha mos Protestante,Geova,Assembleia de deus, no Islam. Linguagem Materna ne'ebe uza iha Municipio Manufahi. Jeralmente uza Mambae, bunak, no iha Komunidade balu koalia kemak hanesanema husi Bobonaro sira ne'ebe hela iha Same, no Komunidade sira ne'ebe hela iha parte Tasi mane nian ne'e sira Koalia Tetun-Terik. * Iha Same lian Materna ne'ebe mak sira hanesan: "Mambae" * Iha Alas lian Materna ne'ebe mak sira uza hanesan: "Tetun-terik, Bunak itoan". * Iha Faruberlihu lian Materna ne'ebe sira uza mak hanesan: "Tetun Terik". * Iha Turiskai lian Materna ne'e sira uza mak hanesan: "Mambae". == Fatin Historico no Paizagem furak ne'ebe existe iha Rai Manufahi == Fatin Historiku no Paizagem sira mak hanesa: Foho kablaki, Pousada Antigo Portugues nian, Estatua Dom Boaventura, gruta ne'ebe hanaran Fatuk Maromak, no ho fatin ne'ebe kapas no furak liu tan ne'ebe hau seidauk to'o ba. Fatin Historico no Paizagem furak ne'ebe existe iha Rai Manufahi. Fatin Historico no Paizagem sira mak hanesa: Foho kablaki, Pousada Antigo portugues nian, Estatua Dom Boaventura, gruta ne'ebe hanaran Fatuk Maromak, no ho fatin ne'ebe kapas no furak liu tan ne'ebe hau seidauk to'o ba. === Don Boaventura Aswai'in Manufahi === [[Horai-Kik|Hori]]-uluk, hori-wain malae mutin sira to'o iha Timor atu kontratu ai-kameli, osan-mean, osan-mutin, Wani-wen no buat seluk tan. Ikus mai tama mos iha rai Timor, amu lulik sira hosi orden Dominikana. Iha kedan tinan rihun ida atus neen, neen nulu resin, liurai sira hosi uma kain Hornai no Costa, liurai sira ne'e mai husi Oe-cusse. Hato'o nanis katak rai Timor ba Timor-oan sira ne'ebe iha rai ne'e nia-laran.Ne'e duni sira hanoin atu duni sai malae. no amo lulik sira. Iha tinan rihun ida atus nia laran, reinu sira tomak hosi "LORO TOBA" hanesan Lolotoe, Camnasa, Cailaku lamak hitu (Bobonaro) hamri'ik hodi funu hasoru governu portugues sira iha fali tinan rihun ida atus ualo, sianulu-resin-haat, iha reinu Manufahi. Liurai duarte da costa sotto maior halo funu hasoru malae sira, liu-liu hasoru emaboot ka governador Jose Celestinu da silva. Iha tempo ne'ebe liurai Don Duarte mate iha tinan rihun ida atus sia nia mate tamba afeta moras. Dato sira no povo Manufahi hili fali Don Boaventura sotto mayor da Costa atu truka nia aman mate bian lori rota hanesa. n Don no Coronel (koronel). Liurai Don Boaventura ukun nia povu,maibe nia laranla kontenti tan ho hahalok balun ne'ebe mak ladun diak: Hanesan selun impostu maka'as no la simu injustisa balun hosi ukun-nain sira. Iha fulan Dezembru tinan rihun ida atus sia sianulu-resin-ida, Don boaventura revolta kontra malae mutin, liurai balun. hamutuk ho nia. Iha Timor-laran, Liurai seluk hamutuk ho malae mutin hodi funu hasoru Don Boaventura. Tan ne'e Timor oan sira halo funu hasoru malu, tanba kbi'it laiha laiha ona, tropas hosi gorvernu manan duni funu ida ne'e. Sira kaer Don Boaventura lori ba dadur iha kalabosu iha Dili. Malae sira lori korenti bo'ot maka kesi iha Don Boaventu ra, kastigu nia, iha tempu ne'eba liurai sira rai Timor laran tomak lori osan-mean lafatik-lafatik, hodi fo malae sira hod i kore sai korenti ne'ebe kesi iha nia liman no ain. Maibe malae sira lakohi simu riku-soin sira ne'ebe namkari iha rai Ti mor nia laran hodi troka ho Don Boaventura, sira hakarak oho duni Don Boaventura hodi ukun rai Timor ne'e. Iha loron 18 fu lan-julho tinan 1913, governu hatun Don Boaventura husi nia ukun liurai no hasai tiha ninia patente koronel nian. Ita la h atene Don Boaventura mate sa tinan no iha ne'ebe los.Maibe, hahu tinan 1913, iha rai timor ema temi laran ema barak hahu t emi funu Manufahi. Maibe ho Esperito nasionalizmu ne'ebe mak bo'ot no ho tulun Nai Maromak nian, ita-nia liurai sira halo funu hasoru malae sira no hodi sai malae mutin sira iha tempu dahuluk ne'eba. ohin loron Timor Lorosa'e sai nasaun ida ke independensia ona ita la presija tan funu.Maibe, ba ita tomak, funu ne'ebe mak ita hasoru iha tempu agora nian mak, tenki kontinua funu hasoru bu'at at sira mak hanesan:hirus malu, odi maluno kont ra malu, no buat seluk tan hanesan: " Analfabetizmu", korupsaun; moris badiu nian, no morisa baruk ten nian nst. Husi Don Boaventura nia terus tomak atu hanorin ita tomak katak Dignidade povu Timor nian buat ida ke vale liu osan-me an no osan-mutin, vale liu ai-kameli no bani-ben. Ne'e duni, ita lalika explora ema seluk lalika oho ema seluk, maibe ita ne'e ida deit hodi harii no hamorin liu tan rai doben Nasaun Timor-Leste ne'e. == Ligasaun ba li'ur == {{Commons|Category:Manufahi|Manufahi}} {{Munisípiu Timór Lorosa'e nian}} [[Kategoria:Manufahi| ]] qr4odsxih66tix1apolbk0klghb7gi1 70579 70578 2026-05-11T09:24:09Z Rino Soares 11393 70579 wikitext text/x-wiki {{Infobox Munisípius Timór Lorosa'e| name = Manufahi| portugés = Manufahi| capital = [[Same]]| area = 1.323| arearank = 6.ª| population = 52.246| population_as_of = 2015| populationrank = 11.ª| density = 39| densityrank = 11.ª| households = 8.704| households_as_of = 2004| householdsrank = 12.ª| subdistricts = [[Alas (postu administrativu)|Alas]], [[Fatu-Berliu (postu administrativu)|Fatu-Berliu]], [[Same (postu administrativu)|Same]], [[Turiskai (postu administrativu)|Turiskai]]| mapimage = 2015 East Timor Manufahi locator map.png }} '''Manufahi''' mak sai [[munisípiu]] inan ba [[Timór Lorosa'e]]. == Introdusaun == Rai Manufahi hanesan munisipiu ida ne'ebe hola parte iha nasaun ki'ik no Rai doben Timor Lorosa'e Ida ne'e. Munisipiu Manufahi hanesan, Municipio ne'ebe haleu ho foho sira no iha parte sorin balun ba, nia hola parte iha Tasi mane ne'ebe Fronteira ho Municipio Manatuto nian. Manufahi hanesan komunidade Timor Timur. Manufahi ninia kapital mak Administrasaun Same. Nia luan 1,323 km², manufahi nia Kapital mak [[Same]]. Maibe agora naran ida manu fahi no maun fahe ne'e sei iha hela konfuzaun nia laran tamba ema balun bolu manufahi maibe balun fali dehan maun fahe. Hanaran dehan manufahi tamba, historia hateten , iha tempu ne'eba iha rai Manufahi ne'e eziste ita nia avo beiala sira mak hela iha fatin ne'eba no iha tempo ne'eba sira mos hakiak animal manu no fahi, maibe to'o iha loron ida iha funu bo'ot iha rain wekeke funu entre avo beialan sira ho malae sira, entaun iha tempu ne'eba avo beiala sira husi rai manufahi sai tomak no husik deit mak Animal Manu no Fahi, iha loron ne'e rai manufahi laiha ema ida mak hela iha tempo ne’eba, iha deit mak Animal sira ne'e. Ho ida ne'e mak ema hodi bolu rai manufahi ne'e. == Jeografia == [[Imajen:Sucos Manufahi.png|direita|305px|Munisípiu Manufahi.]] {|class="prettytable" style="width:70%" |----- | colspan="4" align="center" style="background:#000000; color:white"|'''Manufahi''' |----- |rowspan="1" align="center" bgcolor="#FFD700" | '''Postu administrativu''' || rowspan="1" align="center" bgcolor="#FF6347" width=60 | '''Rai-balun''' || rowspan="1" align="center" bgcolor="#FFD700" | '''Populasaun (2010)''' || rowspan="1" align="center" bgcolor="#FF6347" | '''Sukus''' |----- |[[Alas (postu administrativu)|Alas]]||align=center|406,96&nbsp;km² ||align=center|7.179||align=center|[[Aituha]], [[Dotik]], [[Mahakidan]] (Mahaquidan), [[Taitudak]] (Taitudac), [[Umaberloik]] (Uma Berloic) |----- |[[Fatu-Berliu (postu administrativu)|Fatu-Berliu]] (Fatuberlio)||align=center|375,92&nbsp;km² ||align=center|6.902||align=center|[[Bubususu]] (Bubussuso), [[Fahinehan]], [[Fatukahi]], [[Kaikasa]] (Caicassa), [[Klakuk]] (Clacuc) |----- |[[Same (postu administrativu)|Same]]||align=center|355,28&nbsp;km² ||align=center|27.554||align=center|[[Babulu (Same)|Babulu]] (Babulo), [[Betano]], [[Dai-Sua]], [[Grotu]], [[Holarua]], [[Letefoho (Same)|Letefoho]], [[Rotuto]], [[Tutuluro]] |----- |[[Turiskai (postu administrativu)|Turiskai]] (Turiscai)||align=center|188,44&nbsp;km² ||align=center|6.993||align=center|[[Aitemua]], [[Beremana]], [[Fatukalo]] (Fatucalo), [[Foholau]], [[Kaimauk]] (Caimauc), [[Lesuata]] (Lessuata), [[Liurai (Turiskai)|Liurai]], [[Manumera]], [[Matorek]] (Matorec), [[Mindelo (Turiskai)|Mindelo]], [[Orana]] |} [[Imajen:Flag of Manufahi.png|miniaturadaimagem|esquerda|Bandeira Manufahi]] Municipio Manufahi kompostu husi posto Administrasaun 4 ne'ebe mak hanesan tuir mai ne'e: # [[Same (postu administrativu)|Postu Administrativo Same]]: Ne'ebe mak parte iha Same Vila tomak husi fronteira foho to'o iha Tasi nian. # [[Turiskai (postu administrativu)|Postu Administrativo Turiskai]]: Ne'ebe haleu ho foho ho paizagem ne'ebe furak, no nia fronteira husi postu Administrativo Maubisse, Municipio Ainaro no posto Administrativo Laclubar, Municipio Manatuto. # [[Alas (postu administrativu)|Posto Administrativo Alas]]: ne'ebe hola parte iha Historia Rai Manufahi liu-liu hanesan Missaun Antigo primeiro ne'ebe religiosp sira. Sama Ain ba dahuluk iha Rai Manufahi atu Evanzeliza no Habelar Cristianismo. Nia mos fronteira ho [[Manatutu (munisípiu)|Munisípiu Manatutu]]. # [[Fatu-Berliu (postu administrativu)|Posto Administrativo Fatu-Berliu]]: ne'ebe Nia fronteira ho Munisípiu Manatutu li-liu ho postu Administrativo Barique (Natarbora). No mos Tasi Mane. == Populasaun == [[Imajen:Manufahi subdistricts.png|thumb|]] [[Imajen:Manufahi-TL A3 District Map 110813-001.png|thumb|]] [[Imajen:Betano Klimadiagramm.png|thumb|Tempu iha [[Betano]]]] [[Imajen:Same Klimadiagramm.png|thumb|Tempu iha [[Same]]]] Populasaun sira iha Munisipiu Manufahi jeralmente ativu iha area rua: "Ekonomista no Religiosa. Iha parte Ekonomista maka hanesan: Agrikultor no Pescador. Iha parte Relijiaun maka hanesan: Iha parte vida Relogiosa nian ativo liu tamba iha religiaun oi-oin mos iha Rai Manufahi alem de Katolika, iha mos Protestante,Geova,Assembleia de deus, no Islam. Linguagem Materna ne'ebe uza iha Municipio Manufahi. Jeralmente uza Mambae, bunak, no iha Komunidade balu koalia kemak hanesanema husi Bobonaro sira ne'ebe hela iha Same, no Komunidade sira ne'ebe hela iha parte Tasi mane nian ne'e sira Koalia Tetun-Terik. * Iha Same lian Materna ne'ebe mak sira hanesan: "Mambae" * Iha Alas lian Materna ne'ebe mak sira uza hanesan: "Tetun-terik, Bunak itoan". * Iha Faruberlihu lian Materna ne'ebe sira uza mak hanesan: "Tetun Terik". * Iha Turiskai lian Materna ne'e sira uza mak hanesan: "Mambae". == Fatin Historico no Paizagem furak ne'ebe existe iha Rai Manufahi == Fatin Historiku no Paizagem sira mak hanesa: Foho kablaki, Pousada Antigo Portugues nian, Estatua Dom Boaventura, gruta ne'ebe hanaran Fatuk Maromak, no ho fatin ne'ebe kapas no furak liu tan ne'ebe hau seidauk to'o ba. Fatin Historico no Paizagem furak ne'ebe existe iha Rai Manufahi. Fatin Historico no Paizagem sira mak hanesa: Foho kablaki, Pousada Antigo portugues nian, Estatua Dom Boaventura, gruta ne'ebe hanaran Fatuk Maromak, no ho fatin ne'ebe kapas no furak liu tan ne'ebe hau seidauk to'o ba. === Don Boaventura Aswai'in Manufahi === [[Horai-Kik|Hori]]-uluk, hori-wain malae mutin sira to'o iha Timor atu kontratu ai-kameli, osan-mean, osan-mutin, Wani-wen no buat seluk tan. Ikus mai tama mos iha rai Timor, amu lulik sira hosi orden Dominikana. Iha kedan tinan rihun ida atus neen, neen nulu resin, liurai sira hosi uma kain Hornai no Costa, liurai sira ne'e mai husi Oe-cusse. Hato'o nanis katak rai Timor ba Timor-oan sira ne'ebe iha rai ne'e nia-laran.Ne'e duni sira hanoin atu duni sai malae. no amo lulik sira. Iha tinan rihun ida atus nia laran, reinu sira tomak hosi "LORO TOBA" hanesan Lolotoe, Camnasa, Cailaku lamak hitu (Bobonaro) hamri'ik hodi funu hasoru governu portugues sira iha fali tinan rihun ida atus ualo, sianulu-resin-haat, iha reinu Manufahi. Liurai duarte da costa sotto maior halo funu hasoru malae sira, liu-liu hasoru emaboot ka governador Jose Celestinu da silva. Iha tempo ne'ebe liurai Don Duarte mate iha tinan rihun ida atus sia nia mate tamba afeta moras. Dato sira no povo Manufahi hili fali Don Boaventura sotto mayor da Costa atu truka nia aman mate bian lori rota hanesa. n Don no Coronel (koronel). Liurai Don Boaventura ukun nia povu,maibe nia laranla kontenti tan ho hahalok balun ne'ebe mak ladun diak: Hanesan selun impostu maka'as no la simu injustisa balun hosi ukun-nain sira. Iha fulan Dezembru tinan rihun ida atus sia sianulu-resin-ida, Don boaventura revolta kontra malae mutin, liurai balun. hamutuk ho nia. Iha Timor-laran, Liurai seluk hamutuk ho malae mutin hodi funu hasoru Don Boaventura. Tan ne'e Timor oan sira halo funu hasoru malu, tanba kbi'it laiha laiha ona, tropas hosi gorvernu manan duni funu ida ne'e. Sira kaer Don Boaventura lori ba dadur iha kalabosu iha Dili. Malae sira lori korenti bo'ot maka kesi iha Don Boaventu ra, kastigu nia, iha tempu ne'eba liurai sira rai Timor laran tomak lori osan-mean lafatik-lafatik, hodi fo malae sira hod i kore sai korenti ne'ebe kesi iha nia liman no ain. Maibe malae sira lakohi simu riku-soin sira ne'ebe namkari iha rai Ti mor nia laran hodi troka ho Don Boaventura, sira hakarak oho duni Don Boaventura hodi ukun rai Timor ne'e. Iha loron 18 fu lan-julho tinan 1913, governu hatun Don Boaventura husi nia ukun liurai no hasai tiha ninia patente koronel nian. Ita la h atene Don Boaventura mate sa tinan no iha ne'ebe los.Maibe, hahu tinan 1913, iha rai timor ema temi laran ema barak hahu t emi funu Manufahi. Maibe ho Esperito nasionalizmu ne'ebe mak bo'ot no ho tulun Nai Maromak nian, ita-nia liurai sira halo funu hasoru malae sira no hodi sai malae mutin sira iha tempu dahuluk ne'eba. ohin loron Timor Lorosa'e sai nasaun ida ke independensia ona ita la presija tan funu.Maibe, ba ita tomak, funu ne'ebe mak ita hasoru iha tempu agora nian mak, tenki kontinua funu hasoru bu'at at sira mak hanesan:hirus malu, odi maluno kont ra malu, no buat seluk tan hanesan: " Analfabetizmu", korupsaun; moris badiu nian, no morisa baruk ten nian nst. Husi Don Boaventura nia terus tomak atu hanorin ita tomak katak Dignidade povu Timor nian buat ida ke vale liu osan-me an no osan-mutin, vale liu ai-kameli no bani-ben. Ne'e duni, ita lalika explora ema seluk lalika oho ema seluk, maibe ita ne'e ida deit hodi harii no hamorin liu tan rai doben Nasaun Timor-Leste ne'e. == Ligasaun ba li'ur == {{Commons|Category:Manufahi|Manufahi}} {{Munisípiu Timór Lorosa'e nian}} [[Kategoria:Manufahi| ]] nbf6so4x06wweovzl99z0gt4m5g4lzf Surtu hantavirus MV Hondius 0 7301 70539 2026-05-11T05:25:46Z KeonixTBH 11392 Pájina foun: 'Iha fulan-Abril 2026, surtu ida hosi infesaun [[Hantavirus|hantavirus]] tanba vírus Andes nian identifika ona iha ró kruzeiru [[Olanda|olandés]] MV ''Hondius''. Iha loron 1 fulan-Abril tinan 2026, ró ne'e sai hosi Ushuaia, [[Arjentina]]. Pasajeiru ida iha ró laran mate tanba virus iha loron 11 fulan-Abril. Nia mate-isin hasai hosi ró iha Santa Helena iha loron 24 fulan-Abril, iha ne'ebé nia feen tun antes mate loron rua liutiha iha ospitál ida iha Joanesburgu. Pasaje...' 70539 wikitext text/x-wiki Iha fulan-Abril 2026, surtu ida hosi infesaun [[Hantavirus|hantavirus]] tanba vírus Andes nian identifika ona iha ró kruzeiru [[Olanda|olandés]] MV ''Hondius''. Iha loron 1 fulan-Abril tinan 2026, ró ne'e sai hosi Ushuaia, [[Arjentina]]. Pasajeiru ida iha ró laran mate tanba virus iha loron 11 fulan-Abril. Nia mate-isin hasai hosi ró iha Santa Helena iha loron 24 fulan-Abril, iha ne'ebé nia feen tun antes mate loron rua liutiha iha ospitál ida iha Joanesburgu. Pasajeiru datoluk mate iha ró laran. Pasajeiru britániku ida haruka ba Joanesburgu hodi hetan tratamentu, ho kondisaun krítiku maibé estável. Maski ró ne'e atraka iha Praia durante loron tolu, laiha ema ida maka tun, tanba instalasaun lokál sira la konsege hala'o evakuasaun ida ne'ebé seguru. Hafoin Ministériu Saúde [[España|españól]] aprova ona ró nia to'o iha illa Kanáriu sira, nia desloka ba [[Tenerife]] iha loron 06 Maiu, iha ne'ebé pasajeiru sira sei evakua ba sira nia nasaun ida-idak. Ró ne'e sai ba Tenerife ho rekursu médiku adisionál sira no ema na'in 147 iha ró laran. Bainhira to'o iha loron 10 Maiu, pasajeiru sira hahú tun no semo sira evakuasaun nian ba nasaun [[Europa|europeu]] neen no [[Kanadá]] sai ona. Vírus Andes maka hantavirus úniku ne'ebé koñesidu atu hada'et entre ema sira. Propagasaun ida-ne'e, maski raru, akontese ona antes, normalmente iha kazu sira kontaktu besik no dala barak sustentavel. Desde inísiu surtu nian, [[Organizasaun Mundiál Saúde]] nian (OMS) subliña ona katak risku ba epidemia ida ki'ik tanba raridade ida-ne'e, no katak iha de'it propagasaun limitadu entre kontaktu besik sira maka observa ona iha surtu sira uluk nian. Durante parajen ró nian iha Saint Helena, pasajeiru na'in 30 tun, sira hotu hetan ona kontaktu hosi Ajénsia Seguransa Saúde [[Reinu Naklibur]] nian. Sentru [[Estadu Naklibur Sira Amérika Nian|Estadus Unidus]] nian ba Kontrolu no Prevensaun Moras nian klasifika ona surtu ne'e hanesan resposta emerjénsia "nivel 3". To'o loron 8 fulan-Maiu tinan 2026, pasajeiru sira tama iha ospitál iha Áfrika-Súl, Olanda, Alemaña, Santa Elena, España no Suisa. Tuir OMS, to'o loron 9 Maiu iha kazu konfirmadu na'in neen no suspeitu na'in rua, ho kazu provável adisionál rua ne'ebé hein hela rezultadu sira hosi teste laboratóriu nian. Iha ona ema na'in tolu maka mate, na'in rua maka konfirmadu tanba kauza hosi vírus Andes. ==Monitorizasaun ba pasajeiru sira no buka tuir kontaktu sira== OMS koordena hela akompañamentu ba sira ne'ebé tun ka hetan evakuasaun ho ajénsia sira kuidadu saúde nian iha nasaun sanulu-resin-rua, inklui Kanadá, Dinamarka, Alemaña, Olanda, Nova Zelándia, Saint Kitts no Nevis, Singapura, Suésia, Suisa, Turkia, Reinu Unidu no Estadus Unidus. {{Stub}} [[Category:Hantavirus]] 7d8qjhj1ykgvpx383xg165wrrgdclp5 Template:Benguet 10 7302 70540 2026-05-11T06:49:07Z Exec8 6243 . 70540 wikitext text/x-wiki {{Navbox |name = Benguet |title = Provínsia [[Benguet]] |image = |state = {{{state|autocollapse}}} |above = '''{{wikidata|property|linked|Q13750|P36}}''' (kapitál) |listclass = hlist |group1 = Munisípiu |list1 = * {{wikidata|label|linked|Q30104}} <!-- Atok --> * {{wikidata|label|linked|Q30325}} <!-- Bakun --> * {{wikidata|label|linked|Q30328}} <!-- Bokod --> * {{wikidata|label|linked|Q30332}} <!-- Buguias --> * {{wikidata|label|linked|Q30335}} <!-- Itogon --> * {{wikidata|label|linked|Q30338}} <!-- Kabayan --> * {{wikidata|label|linked|Q30345}} <!-- Kapangan --> * {{wikidata|label|linked|Q30349}} <!-- Kibungan --> * {{wikidata|label|linked|Q30351}} <!-- La Trinidad --> * {{wikidata|label|linked|Q30356}} <!-- Mankayan --> * {{wikidata|label|linked|Q30358}} <!-- Sablan --> * {{wikidata|label|linked|Q30361}} <!-- Tuba --> * {{wikidata|label|linked|Q30363}} <!-- Tublay --> |group2 = Sidade |list2 = * {{wikidata|label|linked|Q1822}} <!--Baguio--> }}<noinclude> {{collapsible option}} [[Kategoria:Kaixa Navegasaun sira hosi Provínsia sira iha Filipina]] </noinclude> 1axcqlq7haqs7nmbng6au2gy66enwn8 Benguet 0 7303 70541 2026-05-11T06:49:54Z Exec8 6243 . 70541 wikitext text/x-wiki [[File:{{PH wikidata|image_map}}|280px|right]] '''{{PH wikidata|name}}''', ofisialmente '''Provínsia {{PH wikidata|name}}''', maka provínsia ida iha rejiaun {{PH wikidata|province}}, {{PH wikidata|country}}. Tuir sensus ikus liu {{wikidata|qualifier|single|P1082|P585}} nian, nia iha populasaun ema {{PH wikidata|population_total}}. Ida-ne'e iha área rai nian ho {{PH wikidata|area}} kilómetru kuadradu. Ida-ne'e dezignadu ho kódigu área telefone {{PH wikidata|area_code}}. Ninia kapitál maka {{wikidata|property|P36}}. Ida-ne'e kompostu hosi sidade sira no munisípiu sira: <ul>{{wikidata|properties|linked|P150|format=<li>%p</li>}}</ul> ==Referénsia sira== {{Reflist}} {{Benguet}} [[Kategoria:Provínsia sira Filipina nian]] gm55ty2eub07vz2dkjqtgb88tm7mkyt Template:Biliran 10 7304 70542 2026-05-11T06:52:38Z Exec8 6243 . 70542 wikitext text/x-wiki {{Navbox |name = Biliran |title =Provínsia [[Biliran]] |image = |state = {{{state|autocollapse}}} |above = '''{{wikidata|property|linked|Q13751|P36}}''' (kapitál) |listclass = hlist |group1 = Saray baley |list1 = * {{wikidata|label|linked|Q406163}} <!-- Almeria --> * {{wikidata|label|linked|Q406186}} <!-- Biliran --> * {{wikidata|label|linked|Q406226}} <!-- Cabucgayan --> * {{wikidata|label|linked|Q406267}} <!-- Caibiran --> * {{wikidata|label|linked|Q406317}} <!-- Culaba --> * {{wikidata|label|linked|Q406353}} <!-- Kawayan --> * {{wikidata|label|linked|Q406393}} <!-- Maripipi --> * {{wikidata|label|linked|Q277211}} <!-- Naval --> }}<noinclude> {{collapsible option}} [[Kategoria:Kaixa Navegasaun sira hosi Provínsia sira iha Filipina]] </noinclude> fqmwhheeu6wx0jcu7p9y12j5hplskwg Biliran 0 7305 70543 2026-05-11T06:53:35Z Exec8 6243 . 70543 wikitext text/x-wiki [[File:{{PH wikidata|image_map}}|280px|right]] '''{{PH wikidata|name}}''', ofisialmente '''Provínsia {{PH wikidata|name}}''', maka provínsia ida iha rejiaun {{PH wikidata|province}}, {{PH wikidata|country}}. Tuir sensus ikus liu {{wikidata|qualifier|single|P1082|P585}} nian, nia iha populasaun ema {{PH wikidata|population_total}}. Ida-ne'e iha área rai nian ho {{PH wikidata|area}} kilómetru kuadradu. Ida-ne'e dezignadu ho kódigu área telefone {{PH wikidata|area_code}}. Ninia kapitál maka {{wikidata|property|P36}}. Ida-ne'e kompostu hosi sidade sira no munisípiu sira: <ul>{{wikidata|properties|linked|P150|format=<li>%p</li>}}</ul> ==Referénsia sira== {{Reflist}} {{Biliran}} [[Kategoria:Provínsia sira Filipina nian]] g6zjj2wxlxusy185jplshuwuo2nbtjb Template:Bohol 10 7306 70544 2026-05-11T06:58:11Z Exec8 6243 . 70544 wikitext text/x-wiki {{Navbox |name = Bohol |title = Provínsia [[Bohol]] |image = |state = {{{state|autocollapse}}} |above = '''{{wikidata|property|linked|Q13752|P36}}''' (kapitál) |listclass = hlist |group1 = Munisípiu |list1 = * {{wikidata|label|linked|Q404369}} <!-- Alburquerque --> * {{wikidata|label|linked|Q404403}} <!-- Alicia --> * {{wikidata|label|linked|Q404434}} <!-- Anda --> * {{wikidata|label|linked|Q404459}} <!-- Antequera --> * {{wikidata|label|linked|Q404489}} <!-- Baclayon --> * {{wikidata|label|linked|Q404519}} <!-- Balilihan --> * {{wikidata|label|linked|Q404549}} <!-- Batuan --> * {{wikidata|label|linked|Q404581}} <!-- Bien Unido --> * {{wikidata|label|linked|Q404604}} <!-- Bilar --> * {{wikidata|label|linked|Q404623}} <!-- Buenavista --> * {{wikidata|label|linked|Q404652}} <!-- Calape --> * {{wikidata|label|linked|Q404680}} <!-- Candijay --> * {{wikidata|label|linked|Q241239}} <!-- Carmen --> * {{wikidata|label|linked|Q404750}} <!-- Catigbian --> * {{wikidata|label|linked|Q404775}} <!-- Clarin --> * {{wikidata|label|linked|Q404799}} <!-- Corella --> * {{wikidata|label|linked|Q404825}} <!-- Cortes --> * {{wikidata|label|linked|Q404854}} <!-- Dagohoy --> * {{wikidata|label|linked|Q404882}} <!-- Danao --> * {{wikidata|label|linked|Q404908}} <!-- Dauis --> * {{wikidata|label|linked|Q404930}} <!-- Dimiao --> * {{wikidata|label|linked|Q404951}} <!-- Duero --> * {{wikidata|label|linked|Q404976}} <!-- Garcia Hernandez --> * {{wikidata|label|linked|Q405005}} <!-- Getafe --> * {{wikidata|label|linked|Q405058}} <!-- Guindulman --> * {{wikidata|label|linked|Q405088}} <!-- Inabanga --> * {{wikidata|label|linked|Q405110}} <!-- Jagna --> * {{wikidata|label|linked|Q405141}} <!-- Lila --> * {{wikidata|label|linked|Q405171}} <!-- Loay --> * {{wikidata|label|linked|Q405197}} <!-- Loboc --> * {{wikidata|label|linked|Q405224}} <!-- Loon --> * {{wikidata|label|linked|Q405268}} <!-- Mabini --> * {{wikidata|label|linked|Q405303}} <!-- Maribojoc --> * {{wikidata|label|linked|Q178330}} <!-- Panglao --> * {{wikidata|label|linked|Q405384}} <!-- Pilar --> * {{wikidata|label|linked|Q405427}} <!-- President Carlos P. Garcia --> * {{wikidata|label|linked|Q405472}} <!-- Sagbayan --> * {{wikidata|label|linked|Q259298}} <!-- San Isidro --> * {{wikidata|label|linked|Q405544}} <!-- San Miguel --> * {{wikidata|label|linked|Q386388}} <!-- Sevilla --> * {{wikidata|label|linked|Q405628}} <!-- Sierra Bullones --> * {{wikidata|label|linked|Q405674}} <!-- Sikatuna --> * {{wikidata|label|linked|Q405714}} <!-- Talibon --> * {{wikidata|label|linked|Q405749}} <!-- Trinidad --> * {{wikidata|label|linked|Q405980}} <!-- Tubigon --> * {{wikidata|label|linked|Q406015}} <!-- Ubay --> * {{wikidata|label|linked|Q406046}} <!-- Valencia --> |group2 = Sidade |list2 = * {{wikidata|label|linked|Q1826}} <!--Tagbilaran --> }}<noinclude> {{collapsible option}} [[Kategoria:Kaixa Navegasaun sira hosi Provínsia sira iha Filipina]] </noinclude> jp8dqoxt9vsi2ecflt5nothbh962dh3 Bohol 0 7307 70545 2026-05-11T06:58:55Z Exec8 6243 . 70545 wikitext text/x-wiki [[File:{{PH wikidata|image_map}}|280px|right]] '''{{PH wikidata|name}}''', ofisialmente '''Provínsia {{PH wikidata|name}}''', maka provínsia ida iha rejiaun {{PH wikidata|province}}, {{PH wikidata|country}}. Tuir sensus ikus liu {{wikidata|qualifier|single|P1082|P585}} nian, nia iha populasaun ema {{PH wikidata|population_total}}. Ida-ne'e iha área rai nian ho {{PH wikidata|area}} kilómetru kuadradu. Ida-ne'e dezignadu ho kódigu área telefone {{PH wikidata|area_code}}. Ninia kapitál maka {{wikidata|property|P36}}. Ida-ne'e kompostu hosi sidade sira no munisípiu sira: <ul>{{wikidata|properties|linked|P150|format=<li>%p</li>}}</ul> ==Referénsia sira== {{Reflist}} {{Bohol}} [[Kategoria:Provínsia sira Filipina nian]] puv8971vxdnf74c79aaym4gldse2ihd Template:Bukidnon 10 7308 70546 2026-05-11T07:02:02Z Exec8 6243 . 70546 wikitext text/x-wiki {{Navbox |name = Bukidnon |title = Provínsia [[Bukidnon]] |state = {{{state|autocollapse}}} |above = '''{{wikidata|property|linked|Q13752|P36}}''' (kapitál) |listclass = hlist |group1 = Munisípiu |list1 = * {{wikidata|label|linked|Q356943}} <!-- Baungon --> * {{wikidata|label|linked|Q356971}} <!-- Cabanglasan --> * {{wikidata|label|linked|Q356997}} <!-- Damulog --> * {{wikidata|label|linked|Q357021}} <!-- Dangcagan --> * {{wikidata|label|linked|Q357053}} <!-- Don Carlos --> * {{wikidata|label|linked|Q357075}} <!-- Impasug-ong --> * {{wikidata|label|linked|Q357100}} <!-- Kadingilan --> * {{wikidata|label|linked|Q357124}} <!-- Kalilangan --> * {{wikidata|label|linked|Q357152}} <!-- Kibawe --> * {{wikidata|label|linked|Q357175}} <!-- Kitaotao --> * {{wikidata|label|linked|Q357198}} <!-- Lantapan --> * {{wikidata|label|linked|Q357226}} <!-- Libona --> * {{wikidata|label|linked|Q357252}} <!-- Malitbog --> * {{wikidata|label|linked|Q357272}} <!-- Manolo Fortich --> * {{wikidata|label|linked|Q357299}} <!-- Maramag --> * {{wikidata|label|linked|Q357311}} <!-- Pangantucan --> * {{wikidata|label|linked|Q357342}} <!-- Quezon --> * {{wikidata|label|linked|Q357371}} <!-- San Fernando --> * {{wikidata|label|linked|Q357396}} <!-- Sumilao --> * {{wikidata|label|linked|Q357420}} <!-- Talakag --> |group2 = Sidade |list2 = * {{wikidata|label|linked|Q1856}} <!--Malaybalay --> * {{wikidata|label|linked|Q2158}} <!--Valencia --> }}<noinclude> {{collapsible option}} [[Kategoria:Kaixa Navegasaun sira hosi Provínsia sira iha Filipina]] </noinclude> csm2gfw6tveufd5rodp45y8ew8jjezh Bukidnon 0 7309 70547 2026-05-11T07:02:52Z Exec8 6243 . 70547 wikitext text/x-wiki [[File:{{PH wikidata|image_map}}|280px|right]] '''{{PH wikidata|name}}''', ofisialmente '''Provínsia {{PH wikidata|name}}''', maka provínsia ida iha rejiaun {{PH wikidata|province}}, {{PH wikidata|country}}. Tuir sensus ikus liu {{wikidata|qualifier|single|P1082|P585}} nian, nia iha populasaun ema {{PH wikidata|population_total}}. Ida-ne'e iha área rai nian ho {{PH wikidata|area}} kilómetru kuadradu. Ida-ne'e dezignadu ho kódigu área telefone {{PH wikidata|area_code}}. Ninia kapitál maka {{wikidata|property|P36}}. Ida-ne'e kompostu hosi sidade sira no munisípiu sira: <ul>{{wikidata|properties|linked|P150|format=<li>%p</li>}}</ul> ==Referénsia sira== {{Reflist}} {{Bukidnon}} [[Kategoria:Provínsia sira Filipina nian]] 242q83r7goprkuh88vf2ilapplo2ttj Template:Bulacan 10 7310 70548 2026-05-11T07:05:46Z Exec8 6243 . 70548 wikitext text/x-wiki {{Navbox |name = Bulacan |title = Provínsia [[Bulacan]] |state = {{{state|autocollapse}}} |above = '''{{wikidata|property|linked|Q13755|P36}}''' (kapitál) |listclass = hlist |group1 = Munisípiu |list1 = * {{wikidata|label|linked|Q54551}} <!-- Angat --> * {{wikidata|label|linked|Q54553}} <!-- Balagtas --> * {{wikidata|label|linked|Q54555}} <!-- Bocaue --> * {{wikidata|label|linked|Q54558}} <!-- Bulacan --> * {{wikidata|label|linked|Q54560}} <!-- Bustos --> * {{wikidata|label|linked|Q54564}} <!-- Calumpit --> * {{wikidata|label|linked|Q54566}} <!-- Doña Remedios Trinidad --> * {{wikidata|label|linked|Q54589}} <!-- Guiguinto --> * {{wikidata|label|linked|Q54592}} <!-- Hagonoy --> * {{wikidata|label|linked|Q54595}} <!-- Marilao --> * {{wikidata|label|linked|Q54598}} <!-- Norzagaray --> * {{wikidata|label|linked|Q54599}} <!-- Obando --> * {{wikidata|label|linked|Q54600}} <!-- Pandi --> * {{wikidata|label|linked|Q54605}} <!-- Paombong --> * {{wikidata|label|linked|Q54760}} <!-- Plaridel --> * {{wikidata|label|linked|Q54761}} <!-- Pulilan --> * {{wikidata|label|linked|Q54762}} <!-- San Ildefonso --> * {{wikidata|label|linked|Q54763}} <!-- San Miguel --> * {{wikidata|label|linked|Q54765}} <!-- San Rafael --> * {{wikidata|label|linked|Q54768}} <!-- Santa Maria --> |group2 = Sidade |list2 = * {{wikidata|label|linked|Q54554}} <!-- Baliwag --> * {{wikidata|label|linked|Q2180}} <!--Malolos --> * {{wikidata|label|linked|Q2187}} <!--Meycauayan --> * {{wikidata|label|linked|Q2193}} <!--San Jose del Monte --> }}<noinclude> [[Kategoria:Kaixa Navegasaun sira hosi Provínsia sira iha Filipina]] </noinclude> 1t2q9e1q6wu1bcterus30pfrp2pjnos Bulacan 0 7311 70549 2026-05-11T07:06:39Z Exec8 6243 . 70549 wikitext text/x-wiki [[File:{{PH wikidata|image_map}}|280px|right]] '''{{PH wikidata|name}}''', ofisialmente '''Provínsia {{PH wikidata|name}}''', maka provínsia ida iha rejiaun {{PH wikidata|province}}, {{PH wikidata|country}}. Tuir sensus ikus liu {{wikidata|qualifier|single|P1082|P585}} nian, nia iha populasaun ema {{PH wikidata|population_total}}. Ida-ne'e iha área rai nian ho {{PH wikidata|area}} kilómetru kuadradu. Ida-ne'e dezignadu ho kódigu área telefone {{PH wikidata|area_code}}. Ninia kapitál maka {{wikidata|property|P36}}. Ida-ne'e kompostu hosi sidade sira no munisípiu sira: <ul>{{wikidata|properties|linked|P150|format=<li>%p</li>}}</ul> ==Referénsia sira== {{Reflist}} {{Bulacan}} [[Kategoria:Provínsia sira Filipina nian]] ki1urk1rgeiqje8zeht908up783aigr Template:Cagaiã 10 7312 70550 2026-05-11T07:10:03Z Exec8 6243 . 70550 wikitext text/x-wiki {{Navbox |name = Cagaiã |title = Provínsia [[Cagaiã]] |state = {{{state|autocollapse}}} |above = '''{{wikidata|property|linked|Q13759|P36}}''' (kapitál) |listclass = hlist |group1 = Munisípiu |list1 = * {{wikidata|label|linked|Q43500}} <!-- Abulug --> * {{wikidata|label|linked|Q43503}} <!-- Alcala --> * {{wikidata|label|linked|Q43508}} <!-- Allacapan --> * {{wikidata|label|linked|Q43515}} <!-- Amulung --> * {{wikidata|label|linked|Q43517}} <!-- Aparri --> * {{wikidata|label|linked|Q43520}} <!-- Baggao --> * {{wikidata|label|linked|Q49058}} <!-- Ballesteros --> * {{wikidata|label|linked|Q49059}} <!-- Buguey --> * {{wikidata|label|linked|Q49062}} <!-- Calayan --> * {{wikidata|label|linked|Q49313}} <!-- Camalaniugan --> * {{wikidata|label|linked|Q49314}} <!-- Claveria --> * {{wikidata|label|linked|Q49315}} <!-- Enrile --> * {{wikidata|label|linked|Q49316}} <!-- Gattaran --> * {{wikidata|label|linked|Q49317}} <!-- Gonzaga --> * {{wikidata|label|linked|Q49318}} <!-- Iguig --> * {{wikidata|label|linked|Q49320}} <!-- Lal-lo --> * {{wikidata|label|linked|Q49321}} <!-- Lasam --> * {{wikidata|label|linked|Q49324}} <!-- Pamplona --> * {{wikidata|label|linked|Q49327}} <!-- Peñablanca --> * {{wikidata|label|linked|Q49331}} <!-- Piat --> * {{wikidata|label|linked|Q49333}} <!-- Rizal --> * {{wikidata|label|linked|Q49336}} <!-- Sanchez-Mira --> * {{wikidata|label|linked|Q49337}} <!-- Santa Ana --> * {{wikidata|label|linked|Q49339}} <!-- Santa Praxedes --> * {{wikidata|label|linked|Q49342}} <!-- Santa Teresita --> * {{wikidata|label|linked|Q49346}} <!-- Santo Niño --> * {{wikidata|label|linked|Q49348}} <!-- Solana --> * {{wikidata|label|linked|Q49350}} <!-- Tuao --> |group2 = Sidade |list2 = * {{wikidata|label|linked|Q2200}} <!--Tuguegarao --> }}<noinclude> {{collapsible option}} [[Kategoria:Kaixa Navegasaun sira hosi Provínsia sira iha Filipina]] </noinclude> eg8erj9erhkgb2u31480einhh2horb2 Cagaiã 0 7313 70551 2026-05-11T07:12:07Z Exec8 6243 . 70551 wikitext text/x-wiki [[File:{{PH wikidata|image_map}}|280px|right]] '''{{PH wikidata|name}}''', ofisialmente '''Provínsia {{PH wikidata|name}}''', maka provínsia ida iha rejiaun {{PH wikidata|province}}, {{PH wikidata|country}}. Tuir sensus ikus liu {{wikidata|qualifier|single|P1082|P585}} nian, nia iha populasaun ema {{PH wikidata|population_total}}. Ida-ne'e iha área rai nian ho {{PH wikidata|area}} kilómetru kuadradu. Ida-ne'e dezignadu ho kódigu área telefone {{PH wikidata|area_code}}. Ninia kapitál maka {{wikidata|property|P36}}. Ida-ne'e kompostu hosi sidade sira no munisípiu sira: <ul>{{wikidata|properties|linked|P150|format=<li>%p</li>}}</ul> ==Referénsia sira== {{Reflist}} {{Cagaiã}} [[Kategoria:Provínsia sira Filipina nian]] ioe5gj6vmfrmb0l10d1enps6dh6xz2z Template:Camarines Norte 10 7314 70552 2026-05-11T07:14:25Z Exec8 6243 . 70552 wikitext text/x-wiki {{Navbox |name = Camarines Norte |title = Provínsia [[Camarines Norte]] |state = {{{state|autocollapse}}} |above = '''{{wikidata|property|linked|Q13763|P36}}''' (kapitál) |listclass = hlist |group1 = Saray baley |list1 = * {{wikidata|label|linked|Q356607}} <!-- Basud --> * {{wikidata|label|linked|Q119624}} <!-- Capalonga --> * {{wikidata|label|linked|Q356655}} <!-- Daet --> * {{wikidata|label|linked|Q356681}} <!-- Jose Panganiban --> * {{wikidata|label|linked|Q356708}} <!-- Labo --> * {{wikidata|label|linked|Q356734}} <!-- Mercedes --> * {{wikidata|label|linked|Q356759}} <!-- Paracale --> * {{wikidata|label|linked|Q356803}} <!-- San Lorenzo Ruiz --> * {{wikidata|label|linked|Q302791}} <!-- San Vicente --> * {{wikidata|label|linked|Q356853}} <!-- Santa Elena --> * {{wikidata|label|linked|Q356878}} <!-- Talisay --> * {{wikidata|label|linked|Q356898}} <!-- Vinzons --> }}<noinclude> {{collapsible option}} [[Kategoria:Kaixa Navegasaun sira hosi Provínsia sira iha Filipina]] </noinclude> 1u9qca0ch56q1vwz6uk5729r5dcfp49 Camarines Norte 0 7315 70553 2026-05-11T07:15:23Z Exec8 6243 . 70553 wikitext text/x-wiki [[File:{{PH wikidata|image_map}}|280px|right]] '''{{PH wikidata|name}}''', ofisialmente '''Provínsia {{PH wikidata|name}}''', maka provínsia ida iha rejiaun {{PH wikidata|province}}, {{PH wikidata|country}}. Tuir sensus ikus liu {{wikidata|qualifier|single|P1082|P585}} nian, nia iha populasaun ema {{PH wikidata|population_total}}. Ida-ne'e iha área rai nian ho {{PH wikidata|area}} kilómetru kuadradu. Ida-ne'e dezignadu ho kódigu área telefone {{PH wikidata|area_code}}. Ninia kapitál maka {{wikidata|property|P36}}. Ida-ne'e kompostu hosi sidade sira no munisípiu sira: <ul>{{wikidata|properties|linked|P150|format=<li>%p</li>}}</ul> ==Referénsia sira== {{Reflist}} {{Camarines Norte}} [[Kategoria:Provínsia sira Filipina nian]] 0hnk9nrhxengm7mz2c9s4uvzjama2yp Template:Cagayan 10 7316 70554 2026-05-11T07:17:02Z Exec8 6243 . 70554 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Template:Cagaiã]] 3lboafkf4u9pbz42tcokesgso1nyazb Template:Camarines Sul 10 7317 70555 2026-05-11T07:18:36Z Exec8 6243 . 70555 wikitext text/x-wiki {{Navbox |name = Camarines Sul |title = Provínsia [[:Category:Saray baley na Filipinas|baley]] na [[Camarines Sul]] |state = {{{state|autocollapse}}} |above = '''{{wikidata|property|linked|Q13767|P36}}''' (kapitál) |listclass = hlist |group1 = Munisípiu |list1 = * {{wikidata|label|linked|Q208672}} <!-- Baao --> * {{wikidata|label|linked|Q208678}} <!-- Balatan --> * {{wikidata|label|linked|Q208683}} <!-- Bato --> * {{wikidata|label|linked|Q208690}} <!-- Bombon --> * {{wikidata|label|linked|Q208699}} <!-- Buhi --> * {{wikidata|label|linked|Q208712}} <!-- Bula --> * {{wikidata|label|linked|Q208717}} <!-- Cabusao --> * {{wikidata|label|linked|Q208727}} <!-- Calabanga --> * {{wikidata|label|linked|Q208738}} <!-- Camaligan --> * {{wikidata|label|linked|Q208749}} <!-- Canaman --> * {{wikidata|label|linked|Q208757}} <!-- Caramoan --> * {{wikidata|label|linked|Q208765}} <!-- Del Gallego --> * {{wikidata|label|linked|Q208769}} <!-- Gainza --> * {{wikidata|label|linked|Q208775}} <!-- Garchitorena --> * {{wikidata|label|linked|Q208782}} <!-- Goa --> * {{wikidata|label|linked|Q208792}} <!-- Lagonoy --> * {{wikidata|label|linked|Q208814}} <!-- Libmanan --> * {{wikidata|label|linked|Q208835}} <!-- Lupi --> * {{wikidata|label|linked|Q208845}} <!-- Magarao --> * {{wikidata|label|linked|Q208852}} <!-- Milaor --> * {{wikidata|label|linked|Q208864}} <!-- Minalabac --> * {{wikidata|label|linked|Q208872}} <!-- Nabua --> * {{wikidata|label|linked|Q208878}} <!-- Ocampo --> * {{wikidata|label|linked|Q208886}} <!-- Pamplona --> * {{wikidata|label|linked|Q208892}} <!-- Pasacao --> * {{wikidata|label|linked|Q208899}} <!-- Pili --> * {{wikidata|label|linked|Q208919}} <!-- Presentacion --> * {{wikidata|label|linked|Q208924}} <!-- Ragay --> * {{wikidata|label|linked|Q208937}} <!-- Sagñay --> * {{wikidata|label|linked|Q208950}} <!-- San Fernando --> * {{wikidata|label|linked|Q208966}} <!-- San Jose --> * {{wikidata|label|linked|Q208985}} <!-- Sipocot --> * {{wikidata|label|linked|Q208995}} <!-- Siruma --> * {{wikidata|label|linked|Q209011}} <!-- Tigaon --> * {{wikidata|label|linked|Q209024}} <!-- Tinambac --> |group2 = Sidade |list2 = * {{wikidata|label|linked|Q2205}} <!--Iriga --> * {{wikidata|label|linked|Q2207}} <!--Naga, Camarines Sur--> }}<noinclude> {{collapsible option}} [[Kategoria:Kaixa Navegasaun sira hosi Provínsia sira iha Filipina]] </noinclude> 7ekwg16m3enxcbc0bz17aiiv1c8r6qj 70556 70555 2026-05-11T07:18:52Z Exec8 6243 70556 wikitext text/x-wiki {{Navbox |name = Camarines Sul |title = Provínsia [[Camarines Sul]] |state = {{{state|autocollapse}}} |above = '''{{wikidata|property|linked|Q13767|P36}}''' (kapitál) |listclass = hlist |group1 = Munisípiu |list1 = * {{wikidata|label|linked|Q208672}} <!-- Baao --> * {{wikidata|label|linked|Q208678}} <!-- Balatan --> * {{wikidata|label|linked|Q208683}} <!-- Bato --> * {{wikidata|label|linked|Q208690}} <!-- Bombon --> * {{wikidata|label|linked|Q208699}} <!-- Buhi --> * {{wikidata|label|linked|Q208712}} <!-- Bula --> * {{wikidata|label|linked|Q208717}} <!-- Cabusao --> * {{wikidata|label|linked|Q208727}} <!-- Calabanga --> * {{wikidata|label|linked|Q208738}} <!-- Camaligan --> * {{wikidata|label|linked|Q208749}} <!-- Canaman --> * {{wikidata|label|linked|Q208757}} <!-- Caramoan --> * {{wikidata|label|linked|Q208765}} <!-- Del Gallego --> * {{wikidata|label|linked|Q208769}} <!-- Gainza --> * {{wikidata|label|linked|Q208775}} <!-- Garchitorena --> * {{wikidata|label|linked|Q208782}} <!-- Goa --> * {{wikidata|label|linked|Q208792}} <!-- Lagonoy --> * {{wikidata|label|linked|Q208814}} <!-- Libmanan --> * {{wikidata|label|linked|Q208835}} <!-- Lupi --> * {{wikidata|label|linked|Q208845}} <!-- Magarao --> * {{wikidata|label|linked|Q208852}} <!-- Milaor --> * {{wikidata|label|linked|Q208864}} <!-- Minalabac --> * {{wikidata|label|linked|Q208872}} <!-- Nabua --> * {{wikidata|label|linked|Q208878}} <!-- Ocampo --> * {{wikidata|label|linked|Q208886}} <!-- Pamplona --> * {{wikidata|label|linked|Q208892}} <!-- Pasacao --> * {{wikidata|label|linked|Q208899}} <!-- Pili --> * {{wikidata|label|linked|Q208919}} <!-- Presentacion --> * {{wikidata|label|linked|Q208924}} <!-- Ragay --> * {{wikidata|label|linked|Q208937}} <!-- Sagñay --> * {{wikidata|label|linked|Q208950}} <!-- San Fernando --> * {{wikidata|label|linked|Q208966}} <!-- San Jose --> * {{wikidata|label|linked|Q208985}} <!-- Sipocot --> * {{wikidata|label|linked|Q208995}} <!-- Siruma --> * {{wikidata|label|linked|Q209011}} <!-- Tigaon --> * {{wikidata|label|linked|Q209024}} <!-- Tinambac --> |group2 = Sidade |list2 = * {{wikidata|label|linked|Q2205}} <!--Iriga --> * {{wikidata|label|linked|Q2207}} <!--Naga, Camarines Sur--> }}<noinclude> {{collapsible option}} [[Kategoria:Kaixa Navegasaun sira hosi Provínsia sira iha Filipina]] </noinclude> qf4ai6nwnpfkm1sglc9bzxa2n8v6qvx Camarines Sul 0 7318 70557 2026-05-11T07:19:42Z Exec8 6243 . 70557 wikitext text/x-wiki [[File:{{PH wikidata|image_map}}|280px|right]] '''{{PH wikidata|name}}''', ofisialmente '''Provínsia {{PH wikidata|name}}''', maka provínsia ida iha rejiaun {{PH wikidata|province}}, {{PH wikidata|country}}. Tuir sensus ikus liu {{wikidata|qualifier|single|P1082|P585}} nian, nia iha populasaun ema {{PH wikidata|population_total}}. Ida-ne'e iha área rai nian ho {{PH wikidata|area}} kilómetru kuadradu. Ida-ne'e dezignadu ho kódigu área telefone {{PH wikidata|area_code}}. Ninia kapitál maka {{wikidata|property|P36}}. Ida-ne'e kompostu hosi sidade sira no munisípiu sira: <ul>{{wikidata|properties|linked|P150|format=<li>%p</li>}}</ul> ==Referénsia sira== {{Reflist}} {{Camarines Sul}} [[Kategoria:Provínsia sira Filipina nian]] 4zbuejtjs8dvzvsy9l3ie6w7gb4mw7p Template:Camiguin 10 7319 70558 2026-05-11T07:21:35Z Exec8 6243 . 70558 wikitext text/x-wiki {{Navbox |name = Camiguin |title = Provínsia [[Camiguin]] |state = {{{state|autocollapse}}} |listclass = hlist |above = '''{{wikidata|property|linked|Q13769|P36}}''' (kapital) |group1 = Munisípiu |list1 = * {{wikidata|label|linked|Q356442}} <!-- Catarman --> * {{wikidata|label|linked|Q356472}} <!-- Guinsiliban --> * {{wikidata|label|linked|Q176033}} <!-- Mahinog --> * {{wikidata|label|linked|Q356518}} <!-- Mambajao --> * {{wikidata|label|linked|Q356549}} <!-- Sagay --> }}<noinclude> {{collapsible option}} [[Kategoria:Kaixa Navegasaun sira hosi Provínsia sira iha Filipina]] </noinclude> cex40fdf5syq1i8t5oxgydi6s8reo7j Camiguin 0 7320 70559 2026-05-11T07:22:13Z Exec8 6243 . 70559 wikitext text/x-wiki [[File:{{PH wikidata|image_map}}|280px|right]] '''{{PH wikidata|name}}''', ofisialmente '''Provínsia {{PH wikidata|name}}''', maka provínsia ida iha rejiaun {{PH wikidata|province}}, {{PH wikidata|country}}. Tuir sensus ikus liu {{wikidata|qualifier|single|P1082|P585}} nian, nia iha populasaun ema {{PH wikidata|population_total}}. Ida-ne'e iha área rai nian ho {{PH wikidata|area}} kilómetru kuadradu. Ida-ne'e dezignadu ho kódigu área telefone {{PH wikidata|area_code}}. Ninia kapitál maka {{wikidata|property|P36}}. Ida-ne'e kompostu hosi sidade sira no munisípiu sira: <ul>{{wikidata|properties|linked|P150|format=<li>%p</li>}}</ul> ==Referénsia sira== {{Reflist}} {{Camiguin}} [[Kategoria:Provínsia sira Filipina nian]] 24frtlqpzjuu0b4cq5dcbxjaz0jfsw0 Template:Capiz 10 7321 70560 2026-05-11T07:24:40Z Exec8 6243 . 70560 wikitext text/x-wiki {{Navbox |name = Capiz |title = Provínsia [[:Category:Saray baley na Filipinas|baley]] na [[Capiz|Capiz]] |state = {{{state|autocollapse}}} |above = '''{{wikidata|property|linked|Q13772|P36}}''' (kapitál) |listclass = hlist |group1 = Munisípiu |list1 = * {{wikidata|label|linked|Q355953}} <!-- Cuartero --> * {{wikidata|label|linked|Q355986}} <!-- Dao --> * {{wikidata|label|linked|Q356019}} <!-- Dumalag --> * {{wikidata|label|linked|Q356053}} <!-- Dumarao --> * {{wikidata|label|linked|Q356081}} <!-- Ivisan --> * {{wikidata|label|linked|Q356106}} <!-- Jamindan --> * {{wikidata|label|linked|Q356153}} <!-- Ma-ayon --> * {{wikidata|label|linked|Q356174}} <!-- Mambusao --> * {{wikidata|label|linked|Q356204}} <!-- Panay --> * {{wikidata|label|linked|Q356231}} <!-- Panitan --> * {{wikidata|label|linked|Q356266}} <!-- Pilar --> * {{wikidata|label|linked|Q356292}} <!-- Pontevedra --> * {{wikidata|label|linked|Q356313}} <!-- President Roxas --> * {{wikidata|label|linked|Q356338}} <!-- Sapi-an --> * {{wikidata|label|linked|Q356368}} <!-- Sigma --> * {{wikidata|label|linked|Q356398}} <!-- Tapaz --> |group2 = Saray siyudad * {{wikidata|label|linked|Q2209}} <!--Roxas, Capiz --> }}<noinclude> {{Sidade}} [[Kategoria:Kaixa Navegasaun sira hosi Provínsia sira iha Filipina]] </noinclude> 7rb32mxqfnb7n6zhxqknsg8b1nfqbjn 70561 70560 2026-05-11T07:25:12Z Exec8 6243 70561 wikitext text/x-wiki {{Navbox |name = Capiz |title = Provínsia [[:Category:Saray baley na Filipinas|baley]] na [[Capiz|Capiz]] |state = {{{state|autocollapse}}} |above = '''{{wikidata|property|linked|Q13772|P36}}''' (kapitál) |listclass = hlist |group1 = Munisípiu |list1 = * {{wikidata|label|linked|Q355953}} <!-- Cuartero --> * {{wikidata|label|linked|Q355986}} <!-- Dao --> * {{wikidata|label|linked|Q356019}} <!-- Dumalag --> * {{wikidata|label|linked|Q356053}} <!-- Dumarao --> * {{wikidata|label|linked|Q356081}} <!-- Ivisan --> * {{wikidata|label|linked|Q356106}} <!-- Jamindan --> * {{wikidata|label|linked|Q356153}} <!-- Ma-ayon --> * {{wikidata|label|linked|Q356174}} <!-- Mambusao --> * {{wikidata|label|linked|Q356204}} <!-- Panay --> * {{wikidata|label|linked|Q356231}} <!-- Panitan --> * {{wikidata|label|linked|Q356266}} <!-- Pilar --> * {{wikidata|label|linked|Q356292}} <!-- Pontevedra --> * {{wikidata|label|linked|Q356313}} <!-- President Roxas --> * {{wikidata|label|linked|Q356338}} <!-- Sapi-an --> * {{wikidata|label|linked|Q356368}} <!-- Sigma --> * {{wikidata|label|linked|Q356398}} <!-- Tapaz --> |group2 = Saray siyudad * {{wikidata|label|linked|Q2209}} <!--Roxas, Capiz --> }}<noinclude> [[Kategoria:Kaixa Navegasaun sira hosi Provínsia sira iha Filipina]] </noinclude> 0o67e0vuzuytz1kp2ic3upx86e3859v 70562 70561 2026-05-11T07:25:26Z Exec8 6243 70562 wikitext text/x-wiki {{Navbox |name = Capiz |title = Provínsia [[Capiz|Capiz]] |state = {{{state|autocollapse}}} |above = '''{{wikidata|property|linked|Q13772|P36}}''' (kapitál) |listclass = hlist |group1 = Munisípiu |list1 = * {{wikidata|label|linked|Q355953}} <!-- Cuartero --> * {{wikidata|label|linked|Q355986}} <!-- Dao --> * {{wikidata|label|linked|Q356019}} <!-- Dumalag --> * {{wikidata|label|linked|Q356053}} <!-- Dumarao --> * {{wikidata|label|linked|Q356081}} <!-- Ivisan --> * {{wikidata|label|linked|Q356106}} <!-- Jamindan --> * {{wikidata|label|linked|Q356153}} <!-- Ma-ayon --> * {{wikidata|label|linked|Q356174}} <!-- Mambusao --> * {{wikidata|label|linked|Q356204}} <!-- Panay --> * {{wikidata|label|linked|Q356231}} <!-- Panitan --> * {{wikidata|label|linked|Q356266}} <!-- Pilar --> * {{wikidata|label|linked|Q356292}} <!-- Pontevedra --> * {{wikidata|label|linked|Q356313}} <!-- President Roxas --> * {{wikidata|label|linked|Q356338}} <!-- Sapi-an --> * {{wikidata|label|linked|Q356368}} <!-- Sigma --> * {{wikidata|label|linked|Q356398}} <!-- Tapaz --> |group2 = Saray siyudad * {{wikidata|label|linked|Q2209}} <!--Roxas, Capiz --> }}<noinclude> [[Kategoria:Kaixa Navegasaun sira hosi Provínsia sira iha Filipina]] </noinclude> 1ngof7y0micwymx8mh2j8lndauuaxan 70565 70562 2026-05-11T07:30:20Z Exec8 6243 70565 wikitext text/x-wiki {{Navbox |name = Capiz |title = Provínsia [[Capiz|Capiz]] |state = {{{state|autocollapse}}} |above = '''{{wikidata|property|linked|Q13772|P36}}''' (kapitál) |listclass = hlist |group1 = Munisípiu |list1 = * {{wikidata|label|linked|Q355953}} <!-- Cuartero --> * {{wikidata|label|linked|Q355986}} <!-- Dao --> * {{wikidata|label|linked|Q356019}} <!-- Dumalag --> * {{wikidata|label|linked|Q356053}} <!-- Dumarao --> * {{wikidata|label|linked|Q356081}} <!-- Ivisan --> * {{wikidata|label|linked|Q356106}} <!-- Jamindan --> * {{wikidata|label|linked|Q356153}} <!-- Ma-ayon --> * {{wikidata|label|linked|Q356174}} <!-- Mambusao --> * {{wikidata|label|linked|Q356204}} <!-- Panay --> * {{wikidata|label|linked|Q356231}} <!-- Panitan --> * {{wikidata|label|linked|Q356266}} <!-- Pilar --> * {{wikidata|label|linked|Q356292}} <!-- Pontevedra --> * {{wikidata|label|linked|Q356313}} <!-- President Roxas --> * {{wikidata|label|linked|Q356338}} <!-- Sapi-an --> * {{wikidata|label|linked|Q356368}} <!-- Sigma --> * {{wikidata|label|linked|Q356398}} <!-- Tapaz --> |group2 = Saray siyudad * {{wikidata|label|linked|Q2209}} <!--Roxas, Capiz --> }}<noinclude> {{collapsible option}} [[Kategoria:Kaixa Navegasaun sira hosi Provínsia sira iha Filipina]] </noinclude> iff6uokf3n5kzpcfskkssoch8c1j06i Capiz 0 7322 70563 2026-05-11T07:26:04Z Exec8 6243 . 70563 wikitext text/x-wiki [[File:{{PH wikidata|image_map}}|280px|right]] '''{{PH wikidata|name}}''', ofisialmente '''Provínsia {{PH wikidata|name}}''', maka provínsia ida iha rejiaun {{PH wikidata|province}}, {{PH wikidata|country}}. Tuir sensus ikus liu {{wikidata|qualifier|single|P1082|P585}} nian, nia iha populasaun ema {{PH wikidata|population_total}}. Ida-ne'e iha área rai nian ho {{PH wikidata|area}} kilómetru kuadradu. Ida-ne'e dezignadu ho kódigu área telefone {{PH wikidata|area_code}}. Ninia kapitál maka {{wikidata|property|P36}}. Ida-ne'e kompostu hosi sidade sira no munisípiu sira: <ul>{{wikidata|properties|linked|P150|format=<li>%p</li>}}</ul> ==Referénsia sira== {{Reflist}} {{Capiz}} [[Kategoria:Provínsia sira Filipina nian]] aefeptnjuflbb0wi0lm7qqrcqdlvphl Template:Catanduanes 10 7323 70564 2026-05-11T07:29:33Z Exec8 6243 . 70564 wikitext text/x-wiki {{Navbox |name = Catanduanes |title = Provínsia [[Catanduanes]] |state = {{{state|autocollapse}}} |above = '''{{wikidata|property|linked|Q13778|P36}}''' (kapitál) |listclass = hlist |group1 = Munisípiu |list1 = * {{wikidata|label|linked|Q192067}} <!-- Bagamanoc --> * {{wikidata|label|linked|Q192072}} <!-- Baras --> * {{wikidata|label|linked|Q192085}} <!-- Bato --> * {{wikidata|label|linked|Q192091}} <!-- Caramoran --> * {{wikidata|label|linked|Q192629}} <!-- Gigmoto --> * {{wikidata|label|linked|Q123163}} <!-- Pandan --> * {{wikidata|label|linked|Q192646}} <!-- Panganiban --> * {{wikidata|label|linked|Q840162}} <!-- San Andres --> * {{wikidata|label|linked|Q192665}} <!-- San Miguel --> * {{wikidata|label|linked|Q192670}} <!-- Viga --> * {{wikidata|label|linked|Q192681}} <!-- Virac --> }}<noinclude> {{collapsible option}} [[Kategoria:Kaixa Navegasaun sira hosi Provínsia sira iha Filipina]] </noinclude> k10bjs2dzi4sct1vi9314qr1hf36lzr Catanduanes 0 7324 70566 2026-05-11T07:33:46Z Exec8 6243 . 70566 wikitext text/x-wiki [[File:{{PH wikidata|image_map}}|280px|right]] '''{{PH wikidata|name}}''', ofisialmente '''Provínsia {{PH wikidata|name}}''', maka provínsia ida iha rejiaun {{PH wikidata|province}}, {{PH wikidata|country}}. Tuir sensus ikus liu {{wikidata|qualifier|single|P1082|P585}} nian, nia iha populasaun ema {{PH wikidata|population_total}}. Ida-ne'e iha área rai nian ho {{PH wikidata|area}} kilómetru kuadradu. Ida-ne'e dezignadu ho kódigu área telefone {{PH wikidata|area_code}}. Ninia kapitál maka {{wikidata|property|P36}}. Ida-ne'e kompostu hosi sidade sira no munisípiu sira: <ul>{{wikidata|properties|linked|P150|format=<li>%p</li>}}</ul> ==Referénsia sira== {{Reflist}} {{Catanduanes}} [[Kategoria:Provínsia sira Filipina nian]] 1y7jbhukdj5g2xuarwwzq3jb5mrap4i Template:Cavite 10 7325 70567 2026-05-11T07:36:40Z Exec8 6243 . 70567 wikitext text/x-wiki {{Navbox |name = Cavite |title = Provínsia [[Cavite]] |state = {{{state|autocollapse}}} |above = '''{{wikidata|label|linked|Q63145}}''' <!--Imus --> (kapital) |listclass = hlist |group1 = Munisípiu |list1 = * {{wikidata|label|linked|Q62600}} <!-- Alfonso --> * {{wikidata|label|linked|Q62606}} <!-- Amadeo --> * {{wikidata|label|linked|Q62719}} <!-- General Emilio Aguinaldo --> * {{wikidata|label|linked|Q62638}} <!-- General Mariano Alvarez --> * {{wikidata|label|linked|Q62729}} <!-- Indang --> * {{wikidata|label|linked|Q62755}} <!-- Kawit --> * {{wikidata|label|linked|Q62771}} <!-- Magallanes --> * {{wikidata|label|linked|Q62776}} <!-- Maragondon --> * {{wikidata|label|linked|Q62784}} <!-- Mendez --> * {{wikidata|label|linked|Q62799}} <!-- Naic --> * {{wikidata|label|linked|Q63096}} <!-- Noveleta --> * {{wikidata|label|linked|Q63102}} <!-- Rosario --> * {{wikidata|label|linked|Q63110}} <!-- Silang --> * {{wikidata|label|linked|Q63115}} <!-- Tanza --> * {{wikidata|label|linked|Q63124}} <!-- Ternate --> |group2 = Sidade |list2 = * {{wikidata|label|linked|Q63129}} <!--Bacoor --> * {{wikidata|label|linked|Q62611}} <!--Carmona --> * {{wikidata|label|linked|Q1482}} <!--Cavite City --> * {{wikidata|label|linked|Q63139}} <!--Dasmariñas --> * {{wikidata|label|linked|Q62723}} <!--General Trias, Cavite|General Trias --> * {{wikidata|label|linked|Q63145}} <!--Imus --> * {{wikidata|label|linked|Q63154}} <!--Tagaytay --> * {{wikidata|label|linked|Q63160}} <!--Trece Martires --> }}<noinclude> {{collapsible option}} [[Kategoria:Kaixa Navegasaun sira hosi Provínsia sira iha Filipina]] </noinclude> qzafyrugfmcpshkj81bfqdy8hw3gb5p 70568 70567 2026-05-11T07:36:58Z Exec8 6243 70568 wikitext text/x-wiki {{Navbox |name = Cavite |title = Provínsia [[Cavite]] |state = {{{state|autocollapse}}} |above = '''{{wikidata|label|linked|Q63145}}''' <!--Imus --> (kapitál) |listclass = hlist |group1 = Munisípiu |list1 = * {{wikidata|label|linked|Q62600}} <!-- Alfonso --> * {{wikidata|label|linked|Q62606}} <!-- Amadeo --> * {{wikidata|label|linked|Q62719}} <!-- General Emilio Aguinaldo --> * {{wikidata|label|linked|Q62638}} <!-- General Mariano Alvarez --> * {{wikidata|label|linked|Q62729}} <!-- Indang --> * {{wikidata|label|linked|Q62755}} <!-- Kawit --> * {{wikidata|label|linked|Q62771}} <!-- Magallanes --> * {{wikidata|label|linked|Q62776}} <!-- Maragondon --> * {{wikidata|label|linked|Q62784}} <!-- Mendez --> * {{wikidata|label|linked|Q62799}} <!-- Naic --> * {{wikidata|label|linked|Q63096}} <!-- Noveleta --> * {{wikidata|label|linked|Q63102}} <!-- Rosario --> * {{wikidata|label|linked|Q63110}} <!-- Silang --> * {{wikidata|label|linked|Q63115}} <!-- Tanza --> * {{wikidata|label|linked|Q63124}} <!-- Ternate --> |group2 = Sidade |list2 = * {{wikidata|label|linked|Q63129}} <!--Bacoor --> * {{wikidata|label|linked|Q62611}} <!--Carmona --> * {{wikidata|label|linked|Q1482}} <!--Cavite City --> * {{wikidata|label|linked|Q63139}} <!--Dasmariñas --> * {{wikidata|label|linked|Q62723}} <!--General Trias, Cavite|General Trias --> * {{wikidata|label|linked|Q63145}} <!--Imus --> * {{wikidata|label|linked|Q63154}} <!--Tagaytay --> * {{wikidata|label|linked|Q63160}} <!--Trece Martires --> }}<noinclude> {{collapsible option}} [[Kategoria:Kaixa Navegasaun sira hosi Provínsia sira iha Filipina]] </noinclude> 3f0z0ui8fsf21xf770os73g807khrgn Cavite 0 7326 70569 2026-05-11T07:37:32Z Exec8 6243 . 70569 wikitext text/x-wiki [[File:{{PH wikidata|image_map}}|280px|right]] '''{{PH wikidata|name}}''', ofisialmente '''Provínsia {{PH wikidata|name}}''', maka provínsia ida iha rejiaun {{PH wikidata|province}}, {{PH wikidata|country}}. Tuir sensus ikus liu {{wikidata|qualifier|single|P1082|P585}} nian, nia iha populasaun ema {{PH wikidata|population_total}}. Ida-ne'e iha área rai nian ho {{PH wikidata|area}} kilómetru kuadradu. Ida-ne'e dezignadu ho kódigu área telefone {{PH wikidata|area_code}}. Ninia kapitál maka {{wikidata|property|P36}}. Ida-ne'e kompostu hosi sidade sira no munisípiu sira: <ul>{{wikidata|properties|linked|P150|format=<li>%p</li>}}</ul> ==Referénsia sira== {{Reflist}} {{Cavite}} [[Kategoria:Provínsia sira Filipina nian]] 53o937r5wb9u9r70jqp9u0bmxv7m7l6 Template:Cebu 10 7327 70570 2026-05-11T07:43:32Z Exec8 6243 . 70570 wikitext text/x-wiki {{Navbox |name = Cebu |title = Provínsia [[Cebu]] |state = {{{state|autocollapse}}} |above = '''{{wikidata|property|linked|Q13786|P36}}''' (kapitál) |listclass = hlist |group1 = Munisípiu |list1 = * {{wikidata|label|linked|Q315636}} <!-- Alcantara --> * {{wikidata|label|linked|Q315655}} <!-- Alcoy --> * {{wikidata|label|linked|Q315669}} <!-- Alegria --> * {{wikidata|label|linked|Q315687}} <!-- Aloguinsan --> * {{wikidata|label|linked|Q315703}} <!-- Argao --> * {{wikidata|label|linked|Q315719}} <!-- Asturias --> * {{wikidata|label|linked|Q315733}} <!-- Badian --> * {{wikidata|label|linked|Q315754}} <!-- Balamban --> * {{wikidata|label|linked|Q315771}} <!-- Bantayan --> * {{wikidata|label|linked|Q315790}} <!-- Barili --> * {{wikidata|label|linked|Q315809}} <!-- Boljoon --> * {{wikidata|label|linked|Q315827}} <!-- Borbon --> * {{wikidata|label|linked|Q315882}} <!-- Carmen --> * {{wikidata|label|linked|Q315900}} <!-- Catmon --> * {{wikidata|label|linked|Q315923}} <!-- Compostela --> * {{wikidata|label|linked|Q315945}} <!-- Consolacion --> * {{wikidata|label|linked|Q315965}} <!-- Cordova --> * {{wikidata|label|linked|Q315981}} <!-- Daanbantayan --> * {{wikidata|label|linked|Q316001}} <!-- Dalaguete --> * {{wikidata|label|linked|Q316019}} <!-- Dumanjug --> * {{wikidata|label|linked|Q316037}} <!-- Ginatilan --> * {{wikidata|label|linked|Q316056}} <!-- Liloan --> * {{wikidata|label|linked|Q316080}} <!-- Madridejos --> * {{wikidata|label|linked|Q316101}} <!-- Malabuyoc --> * {{wikidata|label|linked|Q316125}} <!-- Medellin --> * {{wikidata|label|linked|Q316146}} <!-- Minglanilla --> * {{wikidata|label|linked|Q316171}} <!-- Moalboal --> * {{wikidata|label|linked|Q316230}} <!-- Oslob --> * {{wikidata|label|linked|Q316245}} <!-- Pilar --> * {{wikidata|label|linked|Q316259}} <!-- Pinamungahan --> * {{wikidata|label|linked|Q316275}} <!-- Poro --> * {{wikidata|label|linked|Q316289}} <!-- Ronda --> * {{wikidata|label|linked|Q316303}} <!-- Samboan --> * {{wikidata|label|linked|Q316318}} <!-- San Fernando --> * {{wikidata|label|linked|Q316332}} <!-- San Francisco --> * {{wikidata|label|linked|Q316350}} <!-- San Remigio --> * {{wikidata|label|linked|Q316370}} <!-- Santa Fe --> * {{wikidata|label|linked|Q316386}} <!-- Santander --> * {{wikidata|label|linked|Q316404}} <!-- Sibonga --> * {{wikidata|label|linked|Q316432}} <!-- Sogod --> * {{wikidata|label|linked|Q316453}} <!-- Tabogon --> * {{wikidata|label|linked|Q316474}} <!-- Tabuelan --> * {{wikidata|label|linked|Q316547}} <!-- Tuburan --> * {{wikidata|label|linked|Q316564}} <!-- Tudela --> |group2 = Sidade |list2 = * {{wikidata|label|linked|Q890623}} <!--Bogo, Cebu|Bogo --> * {{wikidata|label|linked|Q315851}} <!--Carcar --> * {{wikidata|label|linked|Q1467}} <!--Cebu City--> * {{wikidata|label|linked|Q1159273}} <!--Danao, Cebu|Danao --> * {{wikidata|label|linked|Q574903}} <!--Lapu-Lapu--> * {{wikidata|label|linked|Q1889017}} <!--Mandaue--> * {{wikidata|label|linked|Q316197}} <!--Naga, Cebu --> * {{wikidata|label|linked|Q316500}} <!--Talisay, Cebu --> * {{wikidata|label|linked|Q316527}} <!--Toledo, Cebu|Toledo --> }}<noinclude> {{collapsible option}} [[Kategoria:Kaixa Navegasaun sira hosi Provínsia sira iha Filipina]] </noinclude> pe4mxbn3hgt45c7stwbfp505aq7nrcv Cebu 0 7328 70571 2026-05-11T07:44:08Z Exec8 6243 . 70571 wikitext text/x-wiki [[File:{{PH wikidata|image_map}}|280px|right]] '''{{PH wikidata|name}}''', ofisialmente '''Provínsia {{PH wikidata|name}}''', maka provínsia ida iha rejiaun {{PH wikidata|province}}, {{PH wikidata|country}}. Tuir sensus ikus liu {{wikidata|qualifier|single|P1082|P585}} nian, nia iha populasaun ema {{PH wikidata|population_total}}. Ida-ne'e iha área rai nian ho {{PH wikidata|area}} kilómetru kuadradu. Ida-ne'e dezignadu ho kódigu área telefone {{PH wikidata|area_code}}. Ninia kapitál maka {{wikidata|property|P36}}. Ida-ne'e kompostu hosi sidade sira no munisípiu sira: <ul>{{wikidata|properties|linked|P150|format=<li>%p</li>}}</ul> ==Referénsia sira== {{Reflist}} {{Cebu}} [[Kategoria:Provínsia sira Filipina nian]] 3vn9cemvt437hj4tl2zx7eevw124ftu Template:Cotabato 10 7329 70572 2026-05-11T07:49:42Z Exec8 6243 . 70572 wikitext text/x-wiki {{Navbox |name = Cotabato |title = Provínsia {{wikidata|label|linked|Q13791}} |state = {{{state|autocollapse}}} |above = '''{{wikidata|property|linked|Q13791|P36}}''' (kapitál) |listclass = hlist |group1 = Munisípiu |list1 = {{Navbox|subgroup | group4 = | list4 = * {{wikidata|label|linked|Q315042}} <!-- Alamada --> * {{wikidata|label|linked|Q315061}} <!-- Aleosan --> * {{wikidata|label|linked|Q315081}} <!-- Antipas --> * {{wikidata|label|linked|Q315098}} <!-- Arakan --> * {{wikidata|label|linked|Q315121}} <!-- Banisilan --> * {{wikidata|label|linked|Q315144}} <!-- Carmen --> * {{wikidata|label|linked|Q315164}} <!-- Kabacan --> * {{wikidata|label|linked|Q315190}} <!-- Libungan --> * {{wikidata|label|linked|Q267975}} <!-- Magpet --> * {{wikidata|label|linked|Q315244}} <!-- Makilala --> * {{wikidata|label|linked|Q315267}} <!-- Matalam --> * {{wikidata|label|linked|Q315283}} <!-- Midsayap --> * {{wikidata|label|linked|Q315213}} <!-- M'lang --> * {{wikidata|label|linked|Q304654}} <!-- Pigkawayan --> * {{wikidata|label|linked|Q315314}} <!-- Pikit --> * {{wikidata|label|linked|Q315334}} <!-- President Roxas --> * {{wikidata|label|linked|Q315345}} <!-- Tulunan --> | group5 = Área Jeográfika Espesiál (parte husi [[Bangsamoro]]) | list5 = * {{wikidata|label|linked|Q31508396}} <!-- Kadayangan --> * {{wikidata|label|linked|Q31508433}} <!-- Kapalawan --> * {{wikidata|label|linked|Q31508452}} <!-- Ligawasan --> * {{wikidata|label|linked|Q31508472}} <!-- Malidegao --> * {{wikidata|label|linked|Q31508492}} <!-- Nabalawag --> * {{wikidata|label|linked|Q31508510}} <!-- Old Kaabakan --> * {{wikidata|label|linked|Q31508528}} <!-- Pahamuddin --> * {{wikidata|label|linked|Q31508546}} <!-- Tugunan --> }} |group2 = Sidade |list2 = * {{wikidata|label|linked|Q583137}} <!--Kidapawan --> }}<noinclude> {{collapsible option}} [[Kategoria:Kaixa Navegasaun sira hosi Provínsia sira iha Filipina]] </noinclude> gaww4iu9p3u9qzdhb4nt4odw63aaz9m Cotabato 0 7330 70573 2026-05-11T07:50:52Z Exec8 6243 . 70573 wikitext text/x-wiki [[File:{{PH wikidata|image_map}}|280px|right]] '''{{PH wikidata|name}}''', ofisialmente '''Provínsia {{PH wikidata|name}}''', maka provínsia ida iha rejiaun {{PH wikidata|province}}, {{PH wikidata|country}}. Tuir sensus ikus liu {{wikidata|qualifier|single|P1082|P585}} nian, nia iha populasaun ema {{PH wikidata|population_total}}. Ida-ne'e iha área rai nian ho {{PH wikidata|area}} kilómetru kuadradu. Ida-ne'e dezignadu ho kódigu área telefone {{PH wikidata|area_code}}. Ninia kapitál maka {{wikidata|property|P36}}. Ida-ne'e kompostu hosi sidade sira no munisípiu sira: <ul>{{wikidata|properties|linked|P150|format=<li>%p</li>}}</ul> ==Referénsia sira== {{Reflist}} {{Cotabato}} [[Kategoria:Provínsia sira Filipina nian]] 9v0pajqua9roc4onc02sgvtyhqdkshx